““ 9*
4

4
Liber bibliothecæ à b. KOCHIO Gieſl legatæ. Rep. IV.

— d 3 8. . 1*. 3. 1 1 3 6.„ 1*
NVvS EDITA EVERVNI b OPERA ö
voXN TANTVM PLVRXIMIS IN DIGESTA
tam qua ab ipſomet auctore in lucem datæ, quam qua poſt eius exceſſum, vel inter eius membranan,& in Bibliotheca ſunt reperta, vel abeius inti mis familiaribus exhibita, quas eo exceperant dictante, illuſtrata; verum etiam aliis ipſius in vtroq iure relicti monumentu, vi ſubtitulorumx- Dio videre licet, locupletata.“
Hoc vnico tandem comprehenſa volumince.
EDITIo, vt poſtrema, ita& cæteris vmquam antehac alibi egreſsis, compluri- bus in locis, multo terſior, ac emendacior:
4.. Cum Indicibus titulorum, nec non rerum& verborum, lo cupletiſſimis. 1 .„„)) 9 N— Tinni t. )))—— Sun 2) VA W
(R:HESS:INM BIBLIOTHHK.
TrRANCOFVRTI Apud heredes Andreæ Mecheli⸗
b b Claudium Marnium,& loan. Aubrium: M DXCVIII.
—
ſeu Pandedctas,& Codicem Commentariis, ac methodicis expoſitionibus, L

“ —

AbCLARISSIMOS EI PRV. DENTISSIMOS VIROS IOAN. MAI-
THAEVM STAMLERVM REIPDVB. AVGV- ſtanæ Senatorem,& Conradum Pium Peutingerum 4 3 eiuſdem Aduocatum.
—„““ 3 —,
olai Ciſneri Iuriſconſſin pera Eranciſei Duareni Prafuiu. ScVANTAfuriſprudentia in ciuitatibus ac rebuſpub. omnus L—— generis communiq, hominum vita, vu atque poteſl aſit, nemo AA N Vol mediocri rerum dſu præditus ignorat. Itaque optandum J) N eſet, vt ex quibur iuris auctoribus, maximam partem legisla-
) ſent. Vtenim Romani in aliis artibus ac ſcicitiis, qua ad Rei- S puh. conſtitutionem, adminiſtrationem, conſeruationem am-
pti de iure libri extarent, ex iis colende tractandequeiurusſprudentiæ in omnilus illis farm,
L
nm, edicza, orationes,(o' conſtitutiones principum, commentarios,&õ Digeſtorum,
“ Pandectarum, regularum„differentiarum, 65 de publicis aliisque iudiciis, de co-
8 b gnitionibus, de enucleatis caſibus protribunalium decretorum actionum, interdicto- rum, õ de teſtamentis, legatis, fideicommiſßis, ſtipulationibus, reliquisque iuris arti- culis, quaſtionum, tum aliarum, tum publicetraciatarum, diſputationum, opinio-
b num, reſponſorum, epiſtolarum,& ſimiles libros reliquerunt. Omnium igitur rerum,
quas Iuriſprudentia complectitur, exemplapraclara,& forma quaſiabſolutæin iu: ad
zmitandum propoſitæ fuerunt. S ed ſiue I. riboniani culpa, ſiue hominum illius ſeculi
b négligentia, fiue poſteriorumatatum incuria, ſiue communi rerum humanarum fa-
to, magnocerte&ꝰ reipub. detrimento„ E Vera iuriſprudentis iactura acoidit, vt ex
b b 2

— 1 g. AA— 6* —
egregiis illis ſummorum luriſconſul monumentis, non ſolum pleraque omunino inter- ierint, verumetiam qus admanus noſtrasperuenerint, ſiue in Pandectasſint conge-
a, ſiue alioquin ex Pauli, F. lpiani, C ait operibus in hæc tempora ſeruata in Occiden-
tis imperio aliquot ſecula in tenebris iacuerint:&ẽ cum ex ius emerſiſſent deprauata, 5
mutila kõ inſtar tabularum nauis ex naufragio diſſoluta in vaſto pelago diſiectarum Iu dißipatafuerint. Quocirca omnes Iuris ſtudioſi diligentißimis ẽ doctißimi S̃ hisuwi. k: u ris maximas gratiasagere debent: qui hasipſas reliquias in lucem reuocarunt, é tutſ anntu à mendis erroribusque ac vitius vindicarent,&õ quæ diſperſa, Kõ in varios riuulos di- dm uiſafuerunt, commode comiungerent, ac ad ſuum quaque locum referrent, plurimum tumb induſtris poſuerunt. Ion faciam vt quas vtilitates ex ipſis fragmentis, praſertim mem qua in Pandectis continentur, furus ſtudioſipercipere poßint, multus commemoremm. Ihi denim nec loci huius eſt, nec inſtituti. Vt autem cæleſti quadam beneficentia, omnes* fere artes&s ſcientia barbarie ſuperiorum ſeculorum deformataæ, noſtraatateſuo nito- 1 9 riæ dignitati maxima ex parte ſunt redditæ: ſic nonnulli in Italia, Germania, Hi- 3 ſpania, multi vero in Gallia,& lectione Digeſtorum, aliorumque huiuſmodifragmen- d torum excitati,&imitatione veterumaccenſi, vt eorundem veſtigiis inſiſterent, re- 3 4
dumque eorum morem in interpretandoſequerentur, omni animi contentione incu- 4 buerunt. Quam viam ingreßi ab Andrea Alciato Iurisin Academia Bituricenſi b ha profeſſores, quo plus in eo genere profecerunt, propiusque ad puram tõ ſinceram illam ful Ipſorum Iuris authorum rationem in explicando Jure ciuili acceſſerunt: eo maiorem ſ 4 4 laudem s vera luriſprudentie deditorum comprobationem merentur. Ac in his, qui* hisl primum locumin tam præclaro inſtituto tenuerunt, ponendus merito ettam eſt Fran- Zlü ciſcus Duarenus, cuius Commentarii veteremillum vera luriſprudentia ſuccum/ſa- beo, piunt, ſine purum dicendi genus, ſine artificioſam tractationem, ſiue accuratum iud m cium ſpectauerimus. Fuerit autem ſecundus aꝗb Alciato: triennio enim poſi eius difſ un ceſſum ſein illa ſchola Ius ciuile profiteri cæpiſſe, nec multo interiectotempore Eguina- äun riuim Baronem collegam nactumin oratione quadam indicat, iiſque annis(bmmen àal⸗ tarios deinlitem iurando, de pactis, Anniuerſariarum dis putationum lib./ Apo- m logiam de Imperio aciuriſdictione edidit. Deinde intermiſſo hoc docendi luris munec bita, resad ampliſtimam regni Francici curiam Parienſem ſe contulit, vt ad vſum foren- ga fem laris cognitionem aggregaret, nontum vt conſulentibus operam ſuam praſlando rem faceret, quam vt eum Iuris cognitione etiam exercitationem coniungeret. Pofl- 54 quam vero triennium iamin Baſilica verſatus eſſet,& interea E guinarius Baroe 1 b Vita diſceſi ſet, amplo honorario abilluſtriſſ. D. Margarita Francica Duce Bituri- hn gum,( eiuſden czuitatis magiſtratu reuocatus ad iuris gymnaſium, vt in eo primo Phn locoius profiteretur, cum ſe iamid conſecutum eſſe quod quaſierat, in foro cerneret,. uumu eo' tum odio ſophustices, quam in ea corruptione iudiciorum peripiciebat, vt in literis Juis ad Albaſpineum conqueritur, tum naturaadilludmagis, quam ad hocgenn ii du vita daceretur, exorari ſe paßus eſt. Accum nonmodoeia præſtantißimailla prin- I cipe acceſsioſtipendii fieret, ſed&; honore conſiliarueiuſdem, prafectique libellorum dihſ ornareturt:in eo oſſicio, quoad Viwit, perſtitit. Ante vero quam Lutetia rurſus Bitu- alu rigas migraret, commentationes ſuas de iure Pontificio, quas de ſacri E coleſiæ mini- lup ſterius ac beneficius inſcripſit, ad eandem Principem muſerat,&o in eius nomine diuull 4 Kuu gauerat. Reuerſus adſcholam, quaæ viuo ſe excuſa ſunt, perpoliuit, k in lucem emijit, lu ſu veluti Icæuolam, commentarios in tit. Solutomatrimonio, té de verb. obligat ſecun- a pc dum librum&Anniuerſariarum diſputationum, de iure accreſcendi libros duos, ora- b Ohua0 da9 tiones item æ epiſtolas aliquot. Atque hæc tantum ipſe abſoluit. Ex his verò, quibus 2
opſe extremam manum morteprauentus imponere non potuit, Martinus Treherius b b commen- 4

num
rtim
vem. Mneg nito. 2 H„ men. t, re. Incu- lcenſ Ilan vrem qui ran- mſa Adi- tna- men-
16
oommenmrium de iureiurando ex ſententia&é voluniate Duareni, quampaucis an-
teobitum ſuum diebus declarauerau: deinde prælectionesad leg. Falcid. Leotius Bria-
uius, tum in conſuetudines Feudorum Joannes Hauichorſtius tpis excudi curarunt.
Etſi vero Treherius narrat Duarenum Hugoni Donello collegeſuo, tantum lum
deiureiurando Commentariumà ſeemendatum edendum commendaſſettamen non idcirco noluit reliqua a ſeſcripta non exire in manus hominum ſediudlictum adbibe- ri: vt qua nomine ſuo dignanonſint,& auctoritatem minuere poßint, eorum editio
omittatur. Moui enim ipſimet Duarenoanimum fuiſſe: ex his quadam quæ nunc de- mum praloſubieciz ſunt, in lucem proferre ſi reuidere acrecognoſcere potuiſſet. Ac cum hi, qui poſt Duareni obitum, prater illum deiureiurando⸗alios quos ſupra com- memoraui Commentarios excudicurarunt, gratiam diuris ſtudioſis inierunt, in bo- nam quoque partem eos accepturos ſpero, qua illis non ſunt inferiora, nec vtilitate ce- dunt. Eiuſmodi eſſe cenſeo Commentarios adff-lib. 4.28.29. 30.&Adtit. I.lib. 24. de rebus
eredit ad tit. 2. libri ai. de acquir. poſſeſtadtit.². lib. a2 de reiudic. Es ad lib. 4(od. Qua-
relicet tractatus hi poſthumi ſint, nectantum virium acceperint, ac qui æditi ſunt ſu- perſtite parente, tamen cum repraſentent,&ẽ forma,& animo parentem, lucis eu vſu- ram concedendam, dignoſque eſſe qui educentur, ę curentur, èxiſtimaui: ac cum 5. praceptoribene de me meritoꝛgrati diſcipuli oſſiciumpræit are,&ẽ iuri operam dantiu ſtudia adinuare voluerim, etiamſiiis, qui té maiori iuris cognitione inſtructi ſunt, Cã de interpretationibus huiuſmodi furiſconſultorum rectius iudicare poſſunt, aliud de
his Duareni libris emittendis, quam mihi viſum fuerit, non tamen idcirco mibi vitio
daturosſpero, quòd bono animo hæc eius opera dinulgarim. Nam mibi perſuaſum ha- beo⸗me ex ſcholis& pralectionibus Duareni, ex quibus ab eo magnam horum(bm- mentariorumpartem excepi, multum in hooſtudiorum genereprofeciſſe. Quare ita
mihi cum Duareni pralectiones, tum in hus antinomiarum diſſlutiones placuerunt, vt non modo eas, quibus interfui, diligenter exceptas cuſtodiuerim, ſed&; alias quas
velantemeumaduentum, velpoſt diſceſſumnoſtrates auditores annotatas,&ᷓ in vo-
lumina redactas habebant, diligenter conquiſiuerim,& nulla ſumptuum ratione ha- bita, deſcribendas curarim. Aocum quaædam ex iis nonnullis amicis communicaſſem,
SééSad Typographorumnotitiam perueniſſet, mibi tẽ plura& emendatiora quam aliu
eBe, multosiamannosaàme contenderunt, vt ſibi eatpu imprimendadarem. Qui- bus hactenus negaui, propterea quod hanc operam æ laborem cosſuſcepturos ſpera- rem, quibus à Duareno id commißum audiueram. Quodenim ſcirem id illos omnium
optime praſtarepoße, turpe viſum fuit, eoshacinre anteuertere. Poſtquam vero ab
ius multosiam annos nibileditum eſt, 6⁵ quidam in vicinia, qui vix dimidiam par- tem eorum, qua iam retuli, habebat, eaque ipſa vitioſa té manca, de iii ipſis imprimen- dis cumt ypographo quodam egißet, cui Cẽ antetradiderat remiſßiones quaſdam im-
primendas, quæ in lucem ſunt diuulgatæ„ſatius eßé cõ' exiſtimationi Duareni, 65 ſtu- aliioſis melius conſultum ſumarbitratus, ſipotiora Cã integriora exirent, maximòè quoc
alioquinin manibus multorum verſarentur Itaque cum prater alios etiam Rouil-
lius me, vt qua mihi eſſent ex Duareni operibus ſibi communicarem rogaßet,& multa ſe ante conquiſiuiſße mihi ſignificaßet, eius que opera ipſemet Duarenus in excuden- dis ſuis pra cæteris vſus eßet, eaque omnia fer, quæ Duarenus ipſe à ſe perpolita edidit ab ipſomot accepta, accuratè, emendatè,& eleganterimpreßserit, vt omnibus ius, qui ea habent, notum eſt, nemini potius qua habui, quam huic committere debui. Etſi ve- ro, qua e; Duareniſcriptis luce digna non putarem, eidem Rouillio in Indice quem mi- ſinnotaui,idque ex ſuperiorum expoſitione intelligi poßit:tamen cum quæcunque in in- dicem illum retuleram,&a meex Duareni ore excepta,& alibrario quodam Bitu-
3

ricenſi Iuris ſtudioſo deſcripta, vt ſibi mitterem, à me petiiſſt: voluntati eius deeſſe no- 1
lui. Itaque omnia omnino, imo nonnullorum quorundam etiam Commenuariorun
binaaut plura exempla ad eum perferricuraui Etcum ex literu eius anmaduerte bus publicandis doctorum quorundam,& in iureperitorum ope- ramadbibere, quibus Duareni memorta&õ nomine nihil eſſet antiquius, eorum fidei
rem, eum in his operi
e'udicio, omnem hancpofthumam Duareni ſobolemcredidi. fu iſdem autem literis ſpem mihi fecit Rouillius, boruminduſtria ſe eodem cultu atq, habitu hanc, quo prio- remillamprolemcuraturum ac ornaturum. Ad vos vero Joannes Matt hae Stamle- re, ẽ Conrade Pie Peutingere quodattinet, cum eodemtempore vos vna mecumcum aliis præſtantiſßimus Doctoribus, tum ranciſco Duareno lus ciuile intenpretanti in Biturigum auditorio operam dederitis, nec modomagni corum in docendo wiam rationemfeceritinplurimumque Duaréni lectionibus incubueritis: ſed ſubiis quoque magnos in Iuris cognitione progreſſus feceritis, in veitro nomine hc qua ante hacex- cuſa non fuerunt a pparént volui, tum Vt non ſecus al que mea, ſic Veſtra quo queer ga illuin ſit animi inductionis,&ẽ ſtudiidocumentum,tum vt mei erga vos amoris argu- mentum. Qua enim tum inter nos contraci eſt amicitia, cum ſtudiorum cauſa Bi- turig. viximus, licet poſtea locorum& regionum diſtantia diſiungeremur, non tamen idcirco elanguit: ſed cum ego Peutingere, ate Lutetiam diſceß ſem, deinde ad Andes
profectus eſſemliterus inten nos quibus de varius iuris quaſtionibus dispuiauimus, cul-
n fuit, nec veſtroinpatriam redituhonorumincrementis õ dignitatis acceſtione=,
qua inter nos fuit animorum comundtio, imminuta eſt, ſed firma conſtansque ſemper permanſit. ſtaque cum vos am plißimus prudentißimusque ſenatus veſter, propter
inſignes ingenii dotes,& praſtantes animi virtutes nomine ſuo legatos ad comitiad
Cæſare& Imperii ordinibus ab hu quinquennium hic habita, miſiſſet, poſt tot anno-
rum interuallum humanißime me amicißimeque complexi eſtis. Ac tametſi alii quo-
que clari ꝰ excellentes viri, quibus cum mihi in Callia vſus&õ conſuetudo fuit, lega- tionis munere functi, veteris amicit ia non fuerunt immemores, tamen ſumma veitra
erga me fuit beneuolentia. Quare hac egregia inme voluniatis propenſiotantumad illumpriſtinum meum in vos animum affectionis adiecit, vi qui amore me erga vos
*
vincat, nulli ſim conceſſurus. Neque enim ſatis vobis fuit me in æré veſtro eſſe, ſed ma-
gnis&é praſtantibus viris ita me com mendaflus, vt ob iudicii veſtri de metest imoniu,
omnem mihiſuam beneuolentiam detulerint. Aatuquidem Stamlere hæctua in me
beneficia nouis ſubinde meritis cumulafti.(um enim preſtantißimæ reipublicæ tua cauſa, propter pers picuam Fidem, euploratam prudentiam, ſpechtam virtutem, mul- tiplicem rerun vſum, excellentem autoritutems interea aliquoties huc miſs us fuerit,
inſummis occupationibus tuus nunquam prætermiſifti, quin non modoamantißime
me compellares, ſedaditum quoqus ad aliorum virorum excellentium amicitiam pro ſingulari tua humanitate patefeceris, in quibus eſt Ceorgius Iradelius vir&õ ſu- ritprudentis kõ eloquentiz laude celebris. Itaque oiamdudum conſtitui,oblata ali-
quando occaſione,grati animi erga vos mei voluntatem oſſicio aliquo test ificari. Haãc
mihinunc opportunitatem dari exiſtimaui, ſi quæ Vna mecumex Duareni lectionibus
excepiſtis ea(typis excuſa) veſtrum nomen eircumferrent.: Quod ſi igitur hac ope- ra conſecutus fuero, vi qua mea erga vos affectio, qui amor ſit intelliga- tur, aliquam me vobis gratiam ſinonretribuiſſe, at habuiſſe
arbitrabor. Jalete. piræ(alen. Aprilis
M. D. I. XXVIII.
E bIS T O.
man erch ia dent rin, 7] oyuſc rem ditet iln⸗ miin 9 aia, e u
nſtu
1 eſ d
luiſ nfrn ama
ninun
dmm

.— 1 8 4 3 8* 6. 1 3 1 3. 8 3 7 * 1“ 3 4 6 3 3 8.„. 2 8 4.„„.. 4 4— 8 ſ 3 S/.
l.(oRNS QVAs QVIRV SP A M COM . MLENTARIIS SVISTR A. 4 L os V 1 r 8
. DE M L 1T E M rVRXANDO. .⸗ äMDILISS VIRO FRANGCTSGOC K 18 P 1.
g NoO, DVCIS AVKRELINENSIS CANCEI-
IJario, Franc. Duarenus, S.
1 O N ninas vere, meo indicio, quamſſcite ſeripſin quidam, Felices eſſe eos ub au ſceteſarenuerurſeriere Eernae anenenuns eeſeen, =)) S Sic enim ſtatuo, aut nihil vſquam heatum, aut beatiſßsimos certe eos ſſe, qui
— praclaris, atq; eruditis literarum monumentis, communem hominum ſocie-
tatem ſic iuuant, vt inde gloriam ſibi comparent immortalem. Quiæ licet bo-
*₰ nis viris per ſe expetenda non ſit,tamen recle factorum comies eſt, 22 virtu- 8 22 tem, tanquam vmbra corpus, vltro ſequitur. Contra, miſeram ſemper, ac m-
randam eorum conditionem iudicaui, qui cum vix mediocriter in ſtudio
e 2n 1—— bonarum diſciplinarum verſati ſint continuo ſeriptitandis libris ingenij fa- —, b 4— mam occupari ſolent. 161 os ſiquidem iſtius inconſiderat c, temerariæque am hitionis ſuæ. eam mercedem crehro ferre videmus„vt ſapientum hominum, ex cordatorum iudicio non modo bro doclis ſed vix et⸗ lg b iam pro ſanis habeantur. Porro hunc animi morhum cum Cx‿ρ /ονe-das atque ex nimia quadam impu- 44 b b dentia naſci certiſs mnum ſit, næ onus mihi graue in, poſitum video, mei apud re, ſummum indicem in Pen, P rum, tuiquè ſimiles, purgandi, quod huius libelli editione nunc ſim auſus naſutißimo huius orbis theatro 70⸗ meip ſam exponere- Vu enis adle mei amans aut potius amens ſum, vt non cogitem, quam multa in hoe 40- opuſculo grauißimi quiq; noftri ordinis honunes ſint deſideraturi:Vt imperitum vulgus,& calumniato- b g4- 768 mittam, aduerſus quorum venenum(vr Ariſtophanes ait) nullum poteſt 2dlo excogitari. Accèe- dit etiam ad con fidentiæ huius meæ exaggerationem, quod parum exploratis adhuc viribus, argumentum id tractandum ſuſceperim, cuius obſcuritas ea et, vt interpretum in hoc genere diligentiſgimi, nobilißßi- . 3„ mique deſperauerint ſeſe aliquam ei lucem adferre poſſe„idque editis libru ingenue teſtatum reliquerint. „“ Quor um diligentiam ſuperare hoc velut noſtræ artis tyrocinio niti, quid aliud eſt„quam y rio X Xe Ha. Helas μκρηννραυσν vt eſt in vetere Græcorum prouer b io? Neque enim ætas mea, vel vſus, vel eruditio ed
— — 1 K 1
.
l, b efl, vt receptæa uctoritatis ſcriptorum in iure cinili cenſura magnopere mi hi conueniat: quam ſane, qui
„. in ſtudiis doctrinæ ætatem omnem exegerunt ſibi non audent arrogare. Praæclare etenim Dlato, Felicem fus 4 he dicebat eum, cui vel in ſenectute contigerit, vt veras opiniones aſſequi poßʒit: fiquidem rarum est, ut b quiſquam mortalium, etiam con 2cto vitæ curriculo, tam excellentis boni compos ſiat. Sed quando hoc b noſtrum qualecunq; opus, non inani oſtentatione ductus neq; captandaæ auræ popularis gratia publican⸗ me dum duxi, ſed ut inuenum ſtudia labore meo vtcunq; promouerem idquè de JFententia do ckißimorum hHo. “ minum,& grauiſßsimorum a me factum eſt, magna mihi ſbes oſtenditur, honeſtam voluntatem,&' cona- hro nm meum à wiris honis boni conſultum iri. Poſteaquam enim, ie auctore, Legum interpretandari cauſa 1 u- imin hoc Gymnaſium publice accitus ſum, memini, cum iuru vtriuſq; profeſſoribus viſum eſſet, in collegium ali⸗ me ſuum cooptare, eamque oh cauſam ſolenni inſtituto publice de iure reſpondendi impoſita mihi eſſet ne⸗ Häc ceßsitas, celeberrimum illum Mart. locum, ex lib. 4. Reg. qui ſub tit. De in litem iurando,in Pandeclis b extat, eiuſdem ordinis decreto mihi propoſitum fuiſſe. In eo igitur enarrando, cum omnes ingenij neruos — intenderem, commentariorum ſyluam quandam in manus ſumpſi ‚iam tum 4 me collectam, cum Lutetiæ Pariſiorum Gul. Budæi hberis libros Pandectarum interpretarer. In iis Paradoxa quædam erant in ractatum ludiciorum bonæ fidei,& Arbitrariorum ſtrictim annotata„quæ ego diffuſius explicare in animum induxi, cum vt rei ipſius nouitate,& ſubtilitate Iure ſtudioſos ad diſputandum elicerem, tum * b vel maxime, vt alieno magis quam meo iudicio confiſus picloris Apelis exemplo, quæ in opere meo vi- tia notarentur, auſcultans, tandem ea ſi videretur, emendarem. Quid multa? eam, me H ercule, non ſo- lam attentionem, verum etiam aſſenſionem noſtrahæc Preei muhi tum mereri viſa eſt, vt ſpem meam,

ſcriptum tabuli eſſet. E tſtautem me non lateat ſcriptiunculas haſce noſtras amplitudine tua parum di-
1 49 0 8 65 4 7— 4*..6 3 4 3 4 1
2.
*
N
expectationemque vicerit. Quo nomine quanquam non mediocri gaudio efferebar. commentationeſqu. b meas tantis viris probari triumphabam(aderat enim lureconſultorum inſignium copioſus ſane numerus) eas tamen vt exire ſinerem, adhuc exorari non potui:ac famæ meæ fortaſʒis conſultius fuiſſet, etiamnum 1 in eadem ſententia permanere. reſcentibus enim annis, confirmatoque aſsidua ac varia lectione iudicio,
non duhito, permulta in ſcriptis meis eſſe, quæ expoliturus olim ſi liceat, atque adeo iure immutaturus ſim. Siquidem A/a Oporioxs(vt aiunt) ſapientiores ſolent eſſe. Et hanc quidem ob cauſam editionem hu-
ius comentarij in tempus aliud non inuitus diſtuliſſem, ſiamicorum efflagitatio eam nõ expreßiſſet Quia
enim illi profuturam’ſtudioſæ legem iuuentuti non confirmabant modo, ſed praſtabant etiam, ac ſide ſua eſſe iubebant: eare factum est, vt me, quod cupiebant, non nolle ſignificarem. Vam& horum omnium prater eximium in cenſendis huiuſmodi ſcriptis indicium, fides certe,& candor animi ſic mihi per ſpeclus
erat, vt neq; eos omnino falli opinione, neq; ab eis me eludi facile mihi perſuaderem. lllud quoque ad dubi-
tationem meam, cunctationemque tollendam magnum attulit momentum, quod ſi ſtudiorum noſtrorum
44
N
7. 11 5.
(quorum tu fautor, adiutorque maximus ſemper fuiſti) fructus aliqui iam exiſterent, ſi non vberes, ataue
maturi, ac certe quales fert adoleſcentia, eos tibi iure optimo deberi intelligebam healan, zdentden genus aliquod ſcriptorum meorum, velcum aliqua exiſtimationis meæ iactura, inter manus homini wer- ſari, quod ſumma meæ erga te pietatis& obſeruantiæ argumentum, teſtimoniumque velut publicus per-
7
gnas eſſ, apud quem parietes ipſi, vt ita dicam, DAo⁴‿υκναν‿εέραν loqui poſſe videantur, animos tamen mihi
addidit ſingularis illa, quam tibi inſitam eſſe animaduerti, humanitas, vt nunc eas tibi offerre nihil ue
rear,& qualecunque id eſt, quod ex animo grato, beneuoloque broficiſcitur, tibi non ingratum fo re conß-
dam. Porro autem huic libello criminatores non defuturos, animo, cogitationeque ſatis proſpicio. Itaque
eum ad te hoc etiam conſqlio potiſßimum mittere ſtatui, vt quaſi in fidem, atque clientelam tuam ſe confe-
rat: ſacq; patrocinio tuo S authoritate, quam tu maximam meritiſsimo partam habes, defendatur. Cau- am igitur tibi delatam vt recipias, te etiam atq; etiam rogo: cui ſiesadfuturus, minore negotio(vt equi- dem ſpero) vim aduerſariorum frangere, calumniiſque eorum obſiſtere poterimus. Iin minus, qui tantam quaſtionem ſuſtinere ſolus porero? quandoquidem ea contra nos allaturi ſunt aduerſarij, quæ inficiari
omnino vix poſſumus, quæq; in indicio literatorum hominum criminoſa fortaßzis habebuntur, duntaxat fie²bod Ews ſeſe in hac cauſa præſtiterint. Apud æquiores vero indices, maiore ch fiducia cauſam di-
cturus ſum, te patrono, in cuius praſidio tantam ſpem collocaui, vt ne commentarium quidem noſtræ h- eoyas Vllum tihi mittam. Quæ enim ad criminis ſiue remotionem, ſiue translationem, faciant quis
melius, aut ſubtilius te homine in dirimendis, at que iudicandis controuerſtis exercitatiſsimo, excogitaue-
rit? cum præſertim mei conſilij ſumma iam à me tibi expoſita ſit. Vnum magnopere vereor, vut lectores
paulo delicatiores probaturi ſint, quod bonam huius commentarioli partem in egreßionibus aliquor„quæ aut ſine incommodo omitti, aut hreuius perſtringi poterant, conſumpſerimus. Quare faciendum muhi pu-
taui, vt te admoneam aliquam huius facli rationem mihi conſtare. Quanquam enim mea ſit ratio, eſt,
vt in enarrando Iure ciutli prolixis, ver boſiſqyue commentariis, quales omnium fere interpretum adhuc ſunt, dilucidam breuitatem anteponam: tamen quia publicus, ac inueteratus mos id flagitabat, inuitus
primum hanc vulgarem docendi viam ingreſſus ſum: deinde cum in progreſſu multa occurrerent ab in-
terpretibus traclata, in quibus ipſorum diligentiam,& iudicium(vt dicam parcißime) deſiderarem, in eorum confutandis erroribus, tenebriſque diſcutiendis libenter expatiatus ſum, maxime cupiens id, quod grauiſsime Vorates monet Cux 6εμέε⅜ν lμςμσιστιρα ον ας 6er³⁴οσινεν, 2bAn dei A. vꝙ0o 41- Aos eꝓνεντννν. inc facta ſunt eapesya eeic T épyνν, Vt dicitur. Mihi autem eo minus id vitio verti debet quod vtilia literis mandare conatus ſum,& non paucos luris ciuilis locos illuſtrare, qui adhuc vul- go male intellecti, ma gnam ei offuderuns caliginem. Id an aſſecutus ſim, quia meum non est iudicare, tuo, aliorumque iudicio, in quorum manus hæc peruentura ſunt, æſtimandum relinquo. Illud certe ſeduloa me vitatum eſſe cognoſces, ne in corrogandius vndique, ac ambitioſius commemorandis auctorum ſenten- tiu,, conſiliu, deciſionibus, eiſque, vt jit, interpolandis nimius eſſem. Vam etſi hac ratione commen- tarius noſter altero tanto auclior fieri poterat,& forte maiorem à vulgo gratiam con. eciliare: id tamen vt facerem, adduci non potui, quod huiuſmodi inutiles Rha- pſodias(à quibus ſemper abborrui) quibuſcunque ſanis homi- nihus diſplicere intelligam. Vale. Biturigibus Callo- fum, quarto Calendas Aprilis, 1 1 J 2. EPISTo.
“
diolis
perut kertet

ELEPISTOI A b 4 38.„ 3 3.„ 29 2„ 2— 3 3 5 d. 3 5 4 4— 1 1 7 4 8 4 1 8 4 8 8 88 8 8 4 2 b 4 8 1— 1 8—— 8 3
NIo PRAEPOSVIT.
1LLVSTRISS. PDRINCIDIMARGARITAE.
3 HENRICIFRANGCORVM REGIS SORORI, DVCGI BITVRIGVM,
b FPRANC. DvVvARENVS; CONSILIARIVS EIVSDEM ET libellorum Præfectus§. D.
A EREONR cquidem, Hera, ne pudorem in me deſiderent aliqui, cum ⅞ has commentationes meas à me diuulgari, idque in auguſtiſſimo
b 2 3 nomine tuo intellexerint, qui ex eadem officina alias quaſdam ad te haud ita pridem de iure pontificio miſerim. Quam re prehenſio- o nem omnino effugere, ſiſummo iure mecum agatur, mihi perdif- ficile eſt. Verum ſpero me ſi minus liberationem culpæ, at errati certe veniam apud æquos iudices impetraturum eſſe. Nam etſinon b See inuitus fateor, hæc ſcripta mea adhuc rudia,& ⁴νερα eſſe, nec fe. JS ſatis digna hominum eruditorum lectione, tamen res eſt huiuſmo- di, vt ſine meo dedecore,& eius, cui præeſſe me voluiſti, ſcholæ incommodo, differri edi- tio vix diutius, aut ne vix quidem potuerit. Non enim ſtudioſis iuuenibus, qui nobis ope- ram dant, interpretantibus ius ciuile, viua ſufficit vox præceptoris,& ema, vt Homerus ait, Mepoeα, niſi deſcripta quoq; habeant memoriæ cauſa, quæ a nobis ex ſuggeſto quotidiere- citantur,& aures ipſorum præteruolare ſolent. Quamobrem, vt eorum voluntati morem gererem, aliquando ſcribentibus dictaui, donec ad extremum ſenſi, quam corrupta& men- b doſa paſſim dictata mea circumferrentur. Qua ex te non multo aliter affectus animo ſum, ac Poèta ille, qui cum audiſſet, ſuos verſus à quibuſdam laterariis opificibus male recitari, un I ateres ipſorum comminuit dicens: Vos mea corrumpitis, ego veſtra. Itaque ex eo tempore 5e dadictandi conſilium prorſus abieci, ſperans fore, vt ita nomini meo,& exiſtimationi melius ofes conſuleretur. Quodtamen ipſum ne hac quidem via conſequi potui: ſed quaſi fumum vi- zue tans, vt dicitur, in Hammam incidiſſe mihi videor. Extiterunt enim ex ſtudioſorum nume- pu. ro ααμασ quidam, omnia, quæ ex ore noſtro exciderent, ſine delectu velociter exci pere eſt,“ ſoliti, qui ea deinde in volumina, quaſi à nobis ſcripta eſſent, referebant. Cæteris, ſiue ſtu- huc dioſis, ſiue librariis, ea mox deſcribenda tradebantur, vt in omnium manus tandem facile 8 peruenirent,& ea exſcriptio, communicatioq; à typographica editione non multum dif- in. ferret. Quare malui in eam peccare partem, vt lucubrationes meas vtcunq; recognitas ede- nin rem, quam vt quicquid palam recitantibus nobis ac docentibus a quouis forte oſcitante, aut hod alias res agente exceptum fuerit, verſari in manibus hominum pro ſcriptis noſtris ac mo- b numentis ſinerem. Itaq; pictoris illius nobilis ratio& conſilium, qui diu ſe pingere dicebat, quod pingeret æternitati, cum meo nihil commune habet, qui hæc diſcipulis auditoribuſq; meis præcipue ſcribo, nec ea tam laborioſe, lente, faſtidioſe probo, examino, expolio, quam quæ ad ſempiternam poſteritatis memoriam conſcribuntur. Ac ſi nulla res alia vrgeret: ra- . men in apparatu, ornatuq; exquiſito, quem hæ commentationes ad docendum accommo-
b datæ vix admittunt, multum operæ, temporiſque conſumere nolim. Mihi enim ad vtilita- tem ſtudioſorum magis, quam ad ingenii oſtentationem ſpectanti„‚& curriculum confice- re, in quod ingreſſus ſum, mature cupienti, placet veterum agricolarum exemplum, qui ni- hil minus expedire dictitabant, quam agrum optime colere. Ac fortaſſis hæc ſimplicitas noſtra ſine fuco,& nimia cura, atque arte, hominibus non ineptis gratior futura eſt: nonali- ter ac M. Varro, ea bellaria maxime mellita eſſe iudicauit, quæ mellita non eſſent. Denique paulo neglectius ſcribendo fit, vt ab huius temporis conſuetudine minus longe recedatur, cui aut ſeruiendum, aut indulgendum eſt. Sed hæc qualiacunqueſunt, ſtudioſis profutura
.

confidimus. Etenim pleroſque locos, diſpulſa erroris grauiſſimi nebula, in lucem proferre, eorumque ſenſum adhuc latentem aperire, ac patefacere conati ſumus qui maximis erant tenebris circumfuſi& infuſcati ab Accurſianis Doctoribus, exercitatis quidem illis,& ver- ſatis in diſſerendo, ſed iis artibus, ac literis parum inſtructis, atq; politis, propter quas eruditi
homines appellantur. Quæ vero in eorum commentariis horridiora, ſqualidioraque ſunt,
alioqui forte non peſſima, dedimus operam, vt oratione noſtra, paulum niteſcerent, vtque
xenodatius aliquanto,& luculentius explicarentur. Atq; vtinam id ſimus aſſecuti, quod pro- eſt, qui audacius àme factum dicent, quam aut humilitati meæ, aut amplitudini tuæ conue- niat, quod hæcadteſcribere veritus non ſim. Nam ſi irriſus eſt à Siculis Hermodorus, ne-
ſcio quis, quod platonis libros ſolitus eſſet eis venditare, quaſi pro mercibus verba importa-
1 diculus videri poſſum, qui non Siculis, aut imperitæ alicui multitudini,
fecto de me affirmare nec auſim, nec velim. Sed alia dehis alias. Iam vero iis occurrendum
ret, ineptus ſane, ac ri
ſed tibi fœminarum omnium præſtantiſſimæ, ac prætertot egregia ornamentaetiamomni
doctrina eruditæ,& excultæ, non Platonicos libros, id eſt, plane aureos, ac diuinos, ſed qua-
les ab homine, vt exigui admodum ingenii, ita cupiditate incenſi veritatis indagandæ pro- ficiſcuntur, nunc legendos offerre, ac in tuo nomine eos in conſpectum hominum proferre
audeam. Verum facilitas,& humanitas illa tua admirabilis, in eos maxime, qui ſtudia,& bo-
nas artes colunt, faciet, vt quod audacter agere videor, id non temere agam. Cui accedit pe- culiaris quidam tuus in me, nec vulgaris affectus: de quo me Neſtorille tuus, id eſt, pruden- tiſſimus& eloquentiſſimus conſiliarius M. Hoſpitalis, ſæpenumero certiorem fecit. Huius
enim ſtudii, animique in me tui multa indicia, ſignaque certiſſima habeo. Cuius generis eſt
frequens tua de ſtudiis noſtris in clariſſimorum hominum cœtu oratio,& prædicatio, qua
nihil poteſt honoriſicentius aut glorioſius mihiaccidere. Præterea recens, nec ea mediocris, acceſſio pecunie in ſingulos annos mihi attributæ, in magnis ærarii anguſtiis& difficultari-
bus, quantam vim iudicii de me tuihabeat, ſatis perſpicio. Equidem hac inſigniliberalitate
tua magnopere lætor, nontam quod ea ſubleuetur tenuitas noſtra, quam quod talis princi- pis iudicium de me cum ſingulari quadam laude coniunctum mihi videatur. Celebratur
multorum literis ac libris, principum quorundam benignitas in viros literatos, vt Dionyſii
in Platonem, Piilippi in Theopompum, Alexandri in Ariſtotelem, Scueriin Oppianum,
quorum hiæ pro ſingulis verſibus aureo donatus eſtaà Scuero, ita vt carmina eiuſdem aurea vulgo appellarentur. At tanto ſplendidior eſt tua in nos beneficentia, quanto iis, qui talia
beneficia contulerunt, ſuperior eſt,& omnibus eximiis dotibus ornatior, ego iis, qui acce-
perunt, rebus pro pe omnibus inferior. Hæc autem verboſius ad te ſcripſi, primum, vtoſten-
derem, quod noſtrum de huius libri editione conſilium fuerit, meque à temeritatis crimine
vindicarem. Deinde etiam libenter feci, vt propenſam tuam in bonos doctoſque homines voluntatem, iis, qui hæc aliquando lecturi ſunt, ſignificarem, ac declararem. Cum enim tibi
ſim cordi,3ob virtutum veluti quædam ſimulacra vmbraſque ſubobſcuras magis, quam vir- tutes, facile eſt iudicare, quid de te ſperandum ſit ab iis, in quibus ſumma ſunt ea, quæ vixin nobis mediocria conſpiciuntur. Nec vero vlla eſt ex tot, ac tantis, quæ in te elucent virtutib.
maior, illuſtrior, ac diuinior, quam hoc perpetuum de probis, cruditiſque hominibus bene
merendi ſtudium: nulla, quæ dignitatem& amplitudinem tuam magis ornet, atque augeat. Hinc delectus ille„& iudicium ſingulare tuum in Magiſtratibus„& honoribus im perii, di- tioniſque tuæ mandandis, tanto commendabilius apud bonos& præclarius, quanto rarius eſtac prope inauditum hoc ſeeulo: in quo nimis verum eſſeillud experimur, 2 τ μνν WS, S*ν εαιεμννκις. Hinc hominum commoditates incredibiles velut ex fonte quod am profluunt, de quibus, vr plura dicam, locus non patitur. Finem igiturfa- ciens, Hera ampliſſima, atque optima, Deum precor, vt te nobis, ac Reipub. ſaluam diu,& incolumem conſer- uer. Vale. Auarici Biturigum pridie Ca- lend. lul. r 5 5 3.
EPISTO.
h' pe
bratie non! ſplen lunip ſtriun nomi ditior
hc b quiuis ſocum
auctor tumig reyelle
cceuilt
bi

10-
3 8 3 e— v“ 3 2QN..“———— 1 8.*—..*— 1—— — 8““—— 8 8 —* 4 4 3. 88 3 8. 3 3..— 1— — 1. 8 3„
4 4 5 8 6
7 FPISTOpA
VA M EN T. 1N TIT. DE VERBORVM OBLI
8 VI T.
QLarißimis viru., Magiſtratibus, E cdicis,&Vniuerſo conuentui S cholaſtico, ciui-
ratir Ualentina, Franciſcus Duarenus. D.
4 Votempore cœpit me Typographus hortari,& vrgere, poſt abſo-
—..„.. 1 2 lutam impreſſionem huius libri, vt epiſtolam ad ſe mitterem, qua re-
B cens opus, more temporibus noſtris vſitato, alicui dicaretur: com⸗ N& modum huc aduenit legatus veſter M. Comebus, acris iudicii, nec
4
mi, ac incertus eſſem, cui potiſſimum ĩ d inſcriberem, in tanto ho- — SS minum bene meritorum de me,& mihi amiciſſimorum numero: Sa ubiit ilico mentem honoris officiique minime vulgaris, quod mi-
——4——
hi per legationem veltram detuliſtis, côgitatio. Nec dubitaui ex eo tempore, quin lucu-
brationem meam auſpiciis veſtris in lucem producerem,& hac ſaltem ratione, ſi forte alia
non liceret, gratum& memorem erga vos animum teſtari deberem. Præclarum ſane, ac ſplendidum eſt, in nobiliſſima Galliæ ciuitate Valentia lus ciuile profiteri, hoc eſt, in ipſo
Iuriſprudentiæ domicilio luriſprudentiam docere,& in Iuriſconſultorum maxime illu-
M4.
ſtrium huius memoriæ, Decii, Alexandri, Emilii aliorumve, quorum nunc viuentium
nominibus parco, locumſuccedere. A d id munus ſolicitari me exigui tum ingenii, tum eru- ditionis hominem; iis præmiis,& co nditionibus, quas ſuperbum, inſolenſque fortaſſis videa- tur, homini quamlibet excellenti doctrina prædito repudiare, quale quantumque ſit, facile quiuis iudicare poteſt. Actam etſi commendari ſoleat regis Ageſilai regalis ſententia, non locum viris, ſed viros loco dignitatem conciliare, tamen locus a viris celebribus nobilitatus,
5
auctoritatem,& ornamentum obſcurioribus, ac mei ſimilibus, nonnunquam adfert. Tan-
tum igitur honorem mihi habitum ſimplicitatis meæ non eſt aut diſſimulare, aut extenua-
re velle, ac eo nomine tanto magis obſtrictum me vobis eſſe fateor; quanto idquod mihi de-
creuiſtis, am plius eſſemeritis meis agnoſco. Itaque dum enitor, elaboro, contendo, vt vo- bis morem geram cum bona heræ mex Principis illuſtriſs.& vere heroicæ, diui-
naæque venia, cui& communi literatorum nomine,& meo etiam plurimum
debeo: interim vobis hunc quaſi arrhabonem quendam pro- ppenſi mei in vos animi ac voluntatis mitto. Valete. Auarici Biturig. menſe lulio, b r z ä.ä.. 6
A5 minoris doctrinæ Iuriſconſultus, qui mihi cunctanti& hæſitanti, omnem ſcrupulum exemirt, ac ſuſtulit. Cum enim penderem ani-

8 46*„ . 5 2 9 5 4 A* 2 A 1 E 2—— ed4. 1 3 ..
.
AD LECTOREM. um ob-
On ignorabam„Lector ſtudioſe, cum meamde verbor:
1„— * 5=— 7 G 2 8 AN— 5
99 luus gum
tis, ſolutomatrimonio. Nam ſcripta noſtra, quamuis inchoa- 6
n cõ'rudia, primo quoquo tempore oforas dari, quantumad ſcholænobis creditæcom- 1— moditatem interſit, pleniur ac fuſius in eo loco oſtendimus, quam vt hic repeti eadem co'inculcari neceſſe ſit. Quodigitur ſemelcautum, exceptumque quaſitabulis obſigna- A 1 tis volui, ne mihi fraudi ſit accelerata nimis commentationum mearum editio(vt(75 more Iuriſconſultorumloquar) idem ego nunc omnibus, ad quos forto ea respertiinie. 4 bit, teſtificor,&ę denuncio. Huc accedit, quod cum nullus ſit liber luris ciuilis dignior. V 2n qui ſtudioſorum manibus legendo conteratur, iumen ingenti commentariorum(pene 1A dixerim commentorum)moleobrutus verius, quam explanatus eſt: de quibus nonin e ſcitè illud dici poteſt Calimachi Poete: Imw Aoovνε dAιο ⁵α‿ι οοε,ινννπηνσ“ b MInj “ AUεσ ⁵, G A Odxl⸗ ueεν 2A4. b. b 6 nme/ Xam plerique aſfeciatione ſubtilitatis, æ copiæ feruntur Giεda,(g. a
in ſententia aliorum referenda, aut refellenda, magis quam in demonſtrandaſua,occ on cupantur. Mœin tanto ſcriptitantium numero, tum veterum,tum recentiorum bau- b M cos reperias, qui non aut diſſicultate rerum, quaſi ſalebris impediti ac retardatititt. w aut labore defatigati, fractique, in medioſpatio reſtiterint, nec inſtitutam abſolue- ew. rint interpretationem. Ftaqus, i: mihi praclare operami poſuiſſe videbitur hoctem- 4) pore, qui de hus rebus Latinè, dilucidé,& enucleate diſſeruerit nec morem eorum, tõ v 9.) ſcribendigenus imitariinanimuminduxerit, quorum loquacit aliquid haberer. Lutiarum, ſed ieiunam, horridam, atquc ineptam afferunt, orationem, qua dedocen- 4 14 rur iuuenesliberaliter eruditi, magis quam docentur,& aà lectione ſtudio zue debili- 5 mati, plerunque voluntatem diſcendi ſimulcum ſpe perdiſcendi, atque intellgendi n abiiciunt. V etus eit illud, oii⁵eoò, eorum, qui inuentis frugibus ſatis din cilumd liaj quercu petitum eſſe ſigniſficant. Sedmulto verius ida nobis nunc poſſe dici facilé intel- 51 liget, quiſquis craſſam ſuperiorum temporum caliginem ac barbariem, quæ nullꝛliinm tuſij parte Iuris ciuilu:, quam in hac, conupicitur euidentiur; cum luce iamnobir obort:. IMn/. magno humani generus bono contulerit. Sunt enim ea, qua hic vulgod Hutanturab iſtis Iurisprudentie Magiſtris,&ẽ Doctoribus, vt maximis concertationibus agi- a tanz,& excuſſa, ſicſuperuacanea ferè,&; inania, acodioſaæ neſcio cuius, peruerſaquee Aa diligentiæ plenißima. Quorum exemplum, ſi ſequi voluiſſemin Hocopert, tõ'non tanM. finſ tum quid mihi probaretur, ſed etiam, quida ſingulis ſcriptoribus, qui propè innu- llen merabiles ſunt, diceretur, vulgari more proſequs, obturaſſem os fortè minutis qui- Ham buſdam legulels, qui ſimplicitatem noſtræ interpretationis deipicientes, eam rei quam 9 cl tracmamus, dignitati tõ amplitudininon conuenire dicent,&'in tale- opus, quo nul- ſungs
b lum eſt illuſtrius, ac nobilius in fure ciuili, quiddam ſcilicet magnuficentius,&s ap- Utrj baratus ſplendidioris, deſiderabunt. MNec veromthi admodum diſſicile erat, qui 2
viginti annosipſosin fure ciuili docendointerpretandoq non paucosin iuriſdictione,

es forenſibus aduocationibus conſumpſi, omnes, quos vnquam legi, in hanc partem iurwinterpretes, copia,&õ varietate rerum, ex aliorum ſcriptis, in quibus diumul-
tumque volunatus ſum, ad pompam, vt fit, oſtentationemque colleclarum ſuperarep. Adderem Cõ acumine ſubtilitateque in prauis opinionibus refellendis plerunque ne- ceſſaria, niſitarditas ingenii mei nota mibi eſſet, de qua ex ſcriptisnoſtrisfa cile erit
aliis iudiciumfacere. Sed multis, grauißimiſquæ rationibur adductus ſum, vt eain- b grederer via, qua facilius pofint iuris ſtudioſio quos inſtituendos ſuſcepi, ex ſuctibus quaſtionumac disputationum emergere,& ad veritatem, quaſiinportum quendam
plenocontendentes curſu,peruenire. Circumciſa enim,&éè amputata opinionum ſylua
illa, de qua iam dixi, omnia ferò ſtudui purd, ſimpliciter,&ẽ perspicus explicare:
quanquam de flore,&ẽ ornatu orationis ſolicitus non fui, quod res ſint eiuſmodi, vt
non facile poſint, acne debeant quidem fortaßßis ainpoyεαρ⅜. Placuit mihi ſemper
in hocgenere illud Euripideumò, eꝙνπν³π⁹ει.& aliud Ariſtophanis, duades us eind, d) e* εεέεν Quid aſſecutus ſim, alij velme nolente indicabun, ſed vix credituri, Quantis diſſcultatibut illa qua hæclegens fruetur, mihi conſtiterit facilitas. NAon enim modicilaboris aut induſtria eſt, locorum tot ohſcurorum,& maxime diſſicilium ad explicandum, cuiuſmodi hic paßim reperiuntur, propter limatam quandamre-
rum õ verborum tenuitatem, breuis, õ perſpicua declaratio, quæ nonmodoadſen-
ſumauctoris intelligendum, ſed etiam adeffugiendas Sophiſtarum calumnias homi-
ni mediooris iudicij,&æ exercitationis ſuſſiciat. Aenmerſinon adeo oadsſum, vt me ſtudioſis cumulate hic ſatis feciſſe exiſtimem, intanto praſertim opere, in quo fas eſt obrepere ſomnum, vt Horatiuait: ineam tamen rationem, quæ muhi videtur optima, non leuiter me incubuiße, rerumaſtimator non iniquus, vt ſpero, iudicabit.
Necideo hac dico, vt iactitem induſtriam meam, ſed vt mihi æquiores ſint Lectores,
nec ſuspicentur, vt difioillima a„Eõ maxime implicau(vt quidam faciunt, ægregia ſcilicet arte, facilinatemac breuitatem quam minimopretio ſibi comparan- tes)tranſiliiße. Quadam pratermiſi, fateor,a alius non omnino inutiliter dis puia- ra: non quod ea prorſus contemnenda eße ducerem, ſed quod alienolocode iis diſſerere, nic prudentu hominis nec recto iudicio praditi, eße arbitrarer. Non enimomniim locoomnia dicenda cenſemut etſialioqui bona arque vtilia videantur. Ac verè qui- dem,&ẽ recte Anaxvxapchus, multam, variamque eruditionem nonſolum prodeſſee,
ſed etiamplerunque obeſſe exiſtimat. Tleννei, inquit, Kepm o dceAa 3i S,1id
He. SOeO64*,. JA 0 G:SA74 N8- S osoeopne 20 Smes,X eon, duuee. Hed hac ſa-
tis ſuper que, ad pertinaciores qu dam, qui 2 Spxeſsuen ſuum mordicur adhuc reti- b nent, Gryllonondißimiles illi, oui nulla ratione perſuaderipoteſt, vtéè ſue rurſus ho- mo fieri velit. Namne pluribus cum hoogeners hominum agam, poſt multas, qua iam
vulgataſunt, disᷣputationes de eadem re noſtras, mouet me in primis ννd-
de, approbatio inſtituti noſtri, eaque tam clara&æ illuſtri, vt nobis accuran de-
fenſio contra iſtam barbarorum nationem vix neceſſaria wideatur. TCeciam de ado-
leſcentium plauſuloquor lectißimorum& honeſtißimorum huius tempori: quorum
admirabilis eft inſcholam noſtram concurſus, ſed de ornatißimis hominibus omnium ordinum, quos cauſa noſtra ſtudentes non obſcurè, fauenteſque ſepenumero ewperti ſumus. Sednullorum hominum pluris apud nos auctoritas oſt ac iudicium, quam qui
literis elegantioribus, acciuili ſcientia inſtructi& exculti, tum forenſem, tum auli-
cam vitam egerunt noſtro tempore, vt credibile ſit eos, qui ad vſum hominumcon-
ferat, longè melius& certius, quam in vmbra otioque ſcholastico deliteſcentes, per-
cepiſſe. In his numero Micha. Hoſpitalem,& Franciſcum Conanum: ac de ceteris ta-
cens, vtrunque honoris cauſa nominatim appello, quod hicfatofunctus, præclaris in- KRe

geniimonumentis ſententiam de hacre ſuam poſteris teſtatam reliquerit: alterius non
4 8* 1. 3 4 2 . 1 8 8— E 8—* ———-——————.———— 4———.— M ———— oͤͤſ““ 4———————————— 4 4 ͤͤͤͤͤ ſſſ——————yyyyyyy— 2 ͤſͤͤͤſͤſͤſͤſ— 1 8 4 8““ 8 2— 8 8.—*————. ͤͤͤ.8.ͤʒGʒGGGͤͤ h. ehns e. euaas... 4 3—. 1— 9—————— 3— 2 8 2.
———— “
viuentis modo, ſedetiam vigentis ac florentit in republica, eruditißima lucubratio-
nesſumma apud omnes ſint in expecixtione, quos abſoluna perfectzque ſcientia Iuris
ciuilis cum eloquentia pari conſociaua delectat. taque minus mihi nunc Leborandan
eſt, vt Iureconſultis politioribus, quales ij ſunt, quos nominaui, conſilium meum co-
natumque inre tam honeiſta probem. Etſineſcius non ſum, in his ſcriptis poſſe multa repeririin quibus aut limatius ſubtiliuſque iudicium, aut doctrina ex quiſitior, aut cura diligentiaque impenſior ab eis deſiderabitur. Nam ſi mibi rem tanuam eæxperiun-
dAi woluntate magu,, quampeyftiendi ſte aogreſſo, noſcent, vr ſpero:, E opto, faue-
buntque cordats ꝰ docti homines, inchoatum aànobus opus fortaßis aliquando perpo- lituri,& abſoluturi: equidem haud infeliciter operam meſtudiumque hic nauaße iu- dicabo. Atque vtinam prodeat tandem aliquando inlucem Andres Alciatiple- nur, vt coniicio, ac iuſtus commentarius, cuius exemplum manudeſcriptum mihiſu- periori anno Baſilienſium librariorum bibliothocas celeriter obeunti cum Bonifacio AOdAm erbac hio evximia vuirtutis 65 literat urd I. uriſc onſult 0., oſt enſum fuiſſe reco ydorr quamuii ne caput quidem vnum ex eo legere, ſed quaſiper tranſennam ſirictimid a- ſpicerenantum nobis licuerit. De aliis dem mihn in optatus eſt, ſi qui ſint, qui ad co- gnitionem, vſumque luris ciuilu, adiunxerint literarum ſcientiam, cum loquendi elegantia tõ nitor: qui qutinctè, definiteè,&explicarè dicerede quaque re didice- rint: in quorum oratione nihilperturbatumſit, aut tortuoſum, aut ſordidum, aut
nneptum in quibus ea ſit facultas, vt vel vna vocula clarius&ẽ vberius, quam bar-
bariſuperiorum ſeculoruminfinitis libris& commentationibus, doceant. Quod cum in vniuerſo jure ciuili expetendum, tum inhacparte, iudicio meo, maxime neceſſa-
riumeſt. MNam ſi ipſius materia, cuius traciationem,& expolitionem requirimus,
ducatur ratio, vtilitas ſane fructuſque eius diſfunditur tamlate, vt ceteris omnibus omnium conſenſu,praſtare 6õ antecellere merito dicatur. Argumento illud ſit, quod
hodie nullius contractus formula abſque ſtipulatione concipitur. Idemque priſcis tem-
poribus fieri ſolitum fuißee, auctor eſt M. Varro, in libris de re Ruſtica. Inquam ſen- tentiam plura grauißime dicin mihi eſſe olim memini, à primo curie Pariſienſis Praæ- ſide, gidio Magiſtro, cum nos vir amplißimus, s omni laude cumulatus horin- retur, vt ſine vlla intermißione temporis, aureolum hunc de ſtipulationibus librum, in publico auditorio interpretaremur. Sed quid hinc commodi& vtilitatis per- cipi poßiit, longè melius profecto,&s eſicacius, quam ego vlla oratio-
ne,ac commendatione mea, homini impigro,&ẽ ſtudioſò ipſa andem res oſtendet: ad quam nunc pot lon giuſculampræfationemaccc
. dimus. 1
A M PILL IS-
pler⸗ ſerti tatio tinge mea carer
poll
ſtatl dere Ack
lont
hetül
admc
ſim dere conde guuf
tum

1*
4
MPLISSIMO VIRO MI
LIARIOREGIO IN GCVRIA PA
Se VIT IS de cauſis à me factum eſt ampliſſime,& doctiſſime Ho- ſpitalis, vt commentariolum quendam noſtrum ad Scæuolam tibi
( s)
nunc mitterem, ac legendum offerrem. Sed hæc præcipu afuit, quod 3 partim exliteris ad me tuis, partim ex aliorum ſermone intellexi, te
midem: ac veluri ſpectante Roſcio quodam inſcena geſtum agere non verear: non tamen
pleraque nec in vulgus forte ſatis adhuc intellecta, huc attulerim. Sed quia in re lubrica præ- ena falli,o errare poſſum nec ego is ſum, qui in nouis iſtis commen-
ico: vtpote cuius doctrina, conſilio, monitis adiutus,& edoctus, errata
mea peruidere, ac emendare facilius potuerim. Cum igitur congreſſu tuo mihi neceſſario
carendum eſſe viderem,& tam in hac re mihi conſulere, quam tuo deſiderio quoquo modo
poſſem obſequiin animo haberem, de commentatiuncula mea ad te abſentem mittenda,
ſtatim cogitare cœpi. Sed fortè fortuna accidit„Vt oune, noſtra‚in quibus aliquid ea de re ad memoriæ ſubſidium co nſcripſeramus, inter chartas noſtras minime reperirentur. Ac fortaſſe in itinere,& migratione noſtra(quod facile factu fuit) velſubrepta à quopiam
ſunt, vel caſu aliquo interciderunt. Quod cum moleſtè ferrem,& meam lucubrationem
periiſſe dolerem, ecce tibi ex ſtudioſis iuuenibus nonnulli ſcripta quædam ſua opporrunè
admodum proferunt, in quibus tam accuratè,& fideliter excepta comperimus, quæ ano-
his recitata fuerunt omnia: vt nec Cornuto veſtro, nec priſcorum temporum Notariis ce- dere viderentur. Eaigiturlegens diligenter,& excutiens, paucis quibuſdam immutatis, atq; correctis, hunc, quem ad te mitto, libellum, breui tempore contexui. Quod ideo adſcripli, quia parum preſſum, ac nimis redundans forte genus orationis, quo hic contra morem no- ſtrum vſi ſumus, te admiraturum ſuſpicabar. Fateor multahic reſecari ſine vllo incommo- do potuiſſe, quæ in ſuggeſto mihi iuuentutem docentiexciderunt: ſed vr nos quaſi in diſci- b pulorum noſtrorum cœtu diſſerentes, ac verba funditantes quodam modo audire poſſis: quod tibi in optatis eſſe aliquando ſignificaſti, hæc ad te paulò verboſius, ac rudius deſcri-
ptamittere voluimus. Erſi autem oneris aliquid tanto viro imponere nec auſim ‚necge- beam, tamen diſſimulare non poſſum, me nihilmagis cupere, quam vt à te noſtrahæc lucu-
bratio lecta, atque expenſa, tandem doctrina, iu dicioque tuo limatior exeat. Auctores enim quidam hic nobis ſunt, vt eam edi in lucem patiamur, quo iuris ſtudioſſiuuenes(quorum in manus peruentura eſt) deſcholæ huius ſtatu, ad quam me nuper inuitum pene,& reluctan- tem reuocaſti, facilius admoneantur. Quod tamen niſi te approbante permiſſuri nunquam profectò ſumus. Ea ſiquidem eſt mea de tua excellenti eruditione, iudicio, prudentiaque o- pinio, vt nihil vnquam neq́; preclarius, neq; felicius mihi accidere poſſe arbicrer, quam ſi te conſiliorum omnium moderatore vti Dei opt. max. bemignitate concedatur. Nec dubito quin pro tua ſingulari in nos, ſcholaſticumque noſtrum conuentum voluntate,& ſtudio * 2

quicquid nobis vſui poterit eſſe, ac ornamento, id libenter& cu pidè curaturus ſis. Ac, vt de me taceam, quanti ſcholam ipſam facias,& quantopere eam com plectaris, tu non ita pri- dem haud oblcurè declaraſti, cum ad eam conſtituendam lIlluſtriſ. D. Margaretæ Francicæ auſpiciis, omnem operam induſtriamque tuam vnà cum Albaſpineis fratribus viris ornatiſ- ſimis hic conferres. Nec eo ſanè contentus, quo teſtatior eſſet honeſtiſſima tua voluntas,& affectus, ſæpe conuentibus publicis tum docentium profeſſorum, tum iuuenum inter ſe diſ- ſerentium,& altercantium interfuiſti. Qua in re ſummorum, ampliſſimorumque hominum exemplum fecutus es, qui hunc honorem ſtudiis olim habuiſſeleguntur. Cicero cum præ- turafungeretur, Antonii Gniphonis, qui Grammaticam profitebatur, dom um frequenta- uit. Pompeius confecto Mithridatico bello, intraturus Poſidonii domum, fores alictore percuti de more vetuit,& faſces, vt quidam ait, lictorios ianuæ ſubmiſit is, cui ſe oriens, oc- cidenſqueſubmiſerat. M. Antonius lImp. ad Apollonii philoſophi ædes diſcendi cauſa non rarò ſe contulit. Ceteros commemorare ab vltima antiquitate repetitos, non eſt neceſſe, cum præſertim adte ſcribam, quo nullus hoctem pore antiquarum rerum peritior habetur. Spe- ro autem fore, vt ſicut eos, quorum modo fecimus mentionem, æmulari hac in re pulchrum duxiſti:ita hoc tuum exemplum, vt clariſſimi ſua tempeſtate viri, celebret aliquando,& ſibi
ad imitandum proponat poſteritas. Quamobrem in hoc noſtro conuentu nomen tuum velut hominis eximiè de literis noſtris ciuilibus meriti, in maiore, quam vnquam antehac fuit gratia& gloria nunc eſſeſcito. Multa quidem in his locis antea de tua præſtanti doctti- na,& virtute iactata fuerant: non enim ſplendor virtutum tuarum occultari ſe patitur. Sed magis ferè nos mouent, atque afficiunt„quæ perſpicimus ipſi„R&experimur, quam quæ ex ſermone tantum alieno,& fama cognoſcimus. Noli igitur exiſtimare eos, qui ſtudiahic ci- uilia colunt, mediocri perfuſos lætitia fuiſſe, cum Hoſpitali creditam eſſe ſcholam ſuam in- tellexerunt, cum illum ipſum Hoſpitalem præſentem oculis ſuis contemplati ſunt: quem vt veræ, germanæque luriſprudentiæ Antiſtitem quendam ab omnibus prædicari„Kexrolli non ignorabant,& à quo lus ciuile generatim deſcriptum,& in antiquam dignitatem, ma- ieſtatemque ſuam reſtitutum fuiſſe crebrò ante illud tempus inter ipſos auditum fuerat. Pa- rumne gratum, quæſo, ac iucundum ipſis fuiſſe putas iudicium illud tuum de luris docendi ratione, quæ hic primum inſtituta eſt,& in hanc vſque diem non infœliciter perſeuerat: A- ctum enim iam eſſe de Sophiſtarum, Barbarorumque hominum natione(cum qua diu no- bis hiccertamen fuit) eo ſibi perſuadent, quod Dux tam ſtrenuus tandem nobiſcum ſuas copias coniunxiſſe videatur. Nam hoc præclaro, illuſtrique teſtimonio ſcholam noſtram di- gnatus es, vt nuſquam gentium tanta cum dignitate Iuriſprudentiam tractari diceres, acli- bere profitereris. Nec vero vllis ſumptibus parcendum eſſe ſtatuiſti, vt idonei profeſſores huc accerſantur, qui extrema cum primis contexere poſſint, nec ab ea, quam hic iam ingreſſi ſumus, via deflectant. Quare hoc veluti ſigno quodam nobis omnibus ad bene ſperandum de ſtudiis ciuilibus ſublato effeciſti, vt omnium oculi iam in te coniecti ſint: nec quicquam adeo rarum eximiumque ſit in hoc genere, quod nunc àte non expectetur. Quo nomine or- do noſter primum, deinde ſtudioſa iuuentus qua vix vſquam moderatiorem,& ad recta ſtu- dia prop enſiorem meo iudicio reperias gratias tibi immortales agit. Quid dicam amplius: Parietes mehercule gymnaſii ipſius gratias tibi agere geſtiunt, quod præſentia tua tantope- re exornaſti,& in quo Ciuilis ſapientiæ officinam illam, quæ non multos ante annos exæ- dificata hic fuerat, ſed faro neſcio quo propemodum collapſa, fulciendam ac reſtituendam
curaſti. Oe me autem ſic habeto, cum multos vbique habeas amicos, auctoritate, gra-
tia, opibus multò, quam ego ſim, ſuperiores,& beneficiorum magnitudine coniunctiores, tamen nemini me conceſſurum homini, qui aut a-. dentius te diligat, aut maiore cultu, veneratione, ob- 4 ſeruantia proſequatur. Vale. Biturig. Idibus Decemb. anno b 15z5 ob.
““ 8—“ e— 5 1 AA A.. 2 ———— ſ—
——
r
“

9 E1
7 N 2 E I
TITVLORVM DIGESTORVM. SEV.
PANDECTARVM, ET CODICGIS, QVi HOCG VNICO VOLVMINE EXPLICANTVR
S De origine iuris—
N Delegibus, enatuſtonfültis& 98 ga conſuetudine
De conſtitutionibus principum 8, 8 De ſtatu hominum 10. De ũs qui ſunt ſui velalieni iuris 11 E De adoptionibus& emancipationie- bus,aliſſque todis, quibus pattia poteſtas ſoluitur 12
De rerum diuiſi ione& qualitate 1 De ſenatoribus 1ſ5b De officio conſulis b 17,b De officio præfecti prætoriò ibid. De officio prefecti vrrbi 18 De officio quæſtoris ibid. b De officio prætoris ſibia. De officio præfecti vigilum 17 De officio proconſulis& legati b ibid. De officio præfecti auguſtalis 19: b De officio præſidis 20 De officio procuratoris Cæſaris vel rationaks ibid. De officio iuridici Alexandria ſbbick b De officio aſſeſſorum ibid. Pe iuriſdictione 21 Quod quiſque iuris in Krerum aruerit; nt ipſe eodem iure vtatur 30, b Si quis ius dicenti non obtempetauerit 31 De in ius vocando 32² Ne quis eum, qui in ius vocatus eſtsvi eximat 33, b Quiſatiſdare cogantur,&c. 34 Sie e4 Lnorali cauia aSatur üLid.b
remperauerit. 36 De feriis& dilatidnibus 4 bidb De dilatioriibus 7 Deedendo ilbic. De pactis 4* b— 38
De tranſactionibus 61, b De De poſtulando b 66, b De his qui notantur infamia.. 67, b
De procuratoribus& defenſoribus 88,b Quodcuiuſque vniuerſitatis nomine,&ec. b De negotis geſtis 23243 De calumniatoribus bid. b De in integrum reſtitutionibus 74 De eo quod metus cauſa geſtum efeit 56 De dolo malo 79 De minoribus vigintiquinque annis 38z De filiofamilias minoõre 89 De fideiuſſoribus minorum 290 Si turor vel curator interuenerit 51 Si in communi ieademque cauſa in tegrum reſituri poſtu-
letur 92, b Siaduerſus rem indicatam reſtitutio poſtuletut 93,b Si aduerſus venditionem 24ͤb Siaduerſus venditionem pignoris 96, b
61 aduerſus donationem 898,b Si aduerſus libertatem G ibid. Si aduerſus tranſactionem vel diuiſi onem in integrum minor reſtitui velit 190, b Si aduerfus folutionem Atütotogela Aſe factam 101, b Si aduerſus dotem b 10½, b Si aduerſus delictum ſuum 153, b Si aduerſus vſucapionem 10 9,b Si aduerſus fiſcum 1086
8. 2. 2 ³¾ Eiuſtitia& iure ds 1.
8i aAuerſus creditorem 10 Si minor ab hæreditate ſe abſtineat 108, 5 Si vt omiſlam hæreditatem, vel bonorum poſſeſſionem 8 vel
quid aliud acquirat 109, b
In quibus cauſis in integrũ reſtitutio neceſſaria non eſt 110,b
Qui& aduerſus quos in integrum reſtitui nonpoſfunt I13
Si minor ſe maiorem dixerit 4, B Siſæpius in inregrum reſtitutio poſtuletur 11, b De his qui veniam ætatis impetrauerunt 116 Si maior factus ratum habuerit 11
7 Vbi& apud quem cognitio in integrum reſtitutionis agitan- da ſit 119
De reputationibus, quæ funt in iudicio in integrum reſtitu-
tionis 120,5 Etiam per procuratorem cauſam ĩ in integrum reſtitutionis
agi poſſe 121 In integrum reſtitutione hoſtulita ne quid noui ſiat ibid. 5
De capite minutis 1²³ Ex quibus cauſis maiores vigintiquinque annis in integrum
reſtituuntur 1²4,5 De vxoribus militum 126,b
Dereſtitutione militum,& corum, qui reipublicæ cauſa ab-
ſunt 127,b De temporibus in integrum reſtitutionis tam minorũ quam
aliarum perſonarum quæ reſtitui poſſunt, quam etiam hę- redum eorum 1353, binfin.
De alienatione iudicii mutandi cauſa facta 136
3 Dè receptis,„qui arbitrium receperunt vt ſententiarn dicant 139 Nautæ, caupones, ſtabulari,t recepta reſtituant
110, b
De iudiciis,& vbi quis agere vel conueniri debeaa 113
De inofficioſo teſtamento 171 De ſeruitutibus 187 De ſeruitutibus vrbanorum brediorum 192
De ſeruitutibus prædiorum ruſticorum 196 Communia prædiorum, tam vrbanorum quam ruſticorum 199
Si ſeruitus vindieetur, vel ad humeertinekenegerur 400 ,b in fin.
Qugmadmodum ſeruitutes amittantur
20335i i Ifiri- Deiureiurando b 1 De in litem iurando 214 5 De probationibus 2 De fide inſtrumentorum,& amicdone: eotum 2
Plus valere quod agitur, quam quod ſimulate cd nciar 237, b
De teſtibus; tam ex Pandectis; quam ex Iuſſtip. 10. neo en3ee ibidem, b
Soluto matrimonio dos quemadmodamp pet⸗ tur 242 De nuptiis b 4 45 De dotibus& dotium iĩure 2 43, b De donatione propter nuptias 4 d 2,b De ſponſalitia donatione 3 24 De pactis doralibus ibig 55 De dotalifundo Sid. De donatione inter virum& vxorema 2 4 De diuortiis 2 64 Detutelis 2 5 De teſtamentaria tut⸗ 2 b 22 5 De confirmando. utore. 2 2271 1 De legitimis t'utoribus bil.
De aorib xcutaroüib datis 6: his qui ius habent,&c. 29 ₰ 9 b...
Qui petant tutores vel curatores,& vbi petantur
De adminiſtratione& periculo tutorum& curato
De authoritare tutorum
5 je 303 Quand oex factot tutoris velcuratoris minores zgere poſſint 50
299, b rum 300, b
8 3
8

8 4 8 8
Index 7T. tulorum.
De ſuſpectis tutoribus ibid. b De excuſationibus tutorum, 0)„b Si tutor vel curator. z07 Vbĩ pupillus educari velmorari debeat 2 ibid. De turelis& rationibus diſtrahendis ibid.b De contraria tutelæ,&c. 308, b
De eo qui pro tutore proue curat.negot. 309
Quod falſo tutore autore ibid. b De fideiuſſoribus& nominatoribus tutorum ibid. De magiſtratibus conueniendis 310 De rebus eorum qui ſub tutela,&c. ibid. b Si maior factus alien.fact.&c. 3 11„b De curatoribus furioſo, prodigo,& aliis,&c. ibid. Quiteſtamenta facere poſſunt 3¹² De hæredibus inſtituendis 333, b
De liberis& poſthumis hæredibus inſtituendis 34 1
De iniuſto, rupto,& irrito facto teſtamento 365, b De vulgari& pupillari ſubſticutione 372,b De conditionibus inſtitutionum 411 De iure deliberandi 6 4 ² ²ͦ b De militari teſtamento 427 De acquirenda vel omittenda hæreditate 434
Quemadmodum teſtamentaaperiantur, inſpieiantur,& de- ſcribantur** 46⁶⁸ Si quis omiſſa cauſa teſtamenti ab inteſtato, velalio modo poſſideat hæreditatem 470, b De ſenatuſconſulto Sillaniano& Claudiano, quorum teſta-
mentane aperiantur 47 Si quis aliquem teſtari prohibuerit velcoegerit 476, b De iure codicillorum 477, b De legatis& fideicommiſſis 4783 Ad legem Falcidiam 52 De bonorum poſſeſſione 575
Quando nonpetentium partes petentibus accreſcant 577 Dèbonorum poſſeſſione ſecundum tabulas ibid. b De bonorum poſſeſſione contra rabulas 778
De legatis præſtandis, contra tabul. bonor. poſſ. petita ibid. b De bonorum poſleſſione contra tabulas liberti teſtamenti
Quſbus ex cauſis in poſſeſſionem eatur
2 707 De via publica,& ſi quid in ea factum eſſe dicatur,& de via
De exceptionibus, præſcriptionibus,& præiudiciis 7¹²
De ceſſione bonorum 703 1 ibid. b De rebus auctoritate iudicis poſſidendis, ſeu vendendis 704 De priuilegiis creditorum ibid. De ſeparationibus 704, b Deinterdictis ſeu extraordinariis actionib. quæ prohis com-
petunt 70ſ Quprumbonorum ibid.b Qud legatorum„ 706 Ne vis fiac ei, qui in poſſeſſicnem miſſus erit ibid. Detabulis exhibendis 25 ibid. Ne quid in loco ſacro fiat— 706, b De locis& itineribus publicis ibid. N9e quid in loco publico vel itinere fiat ibid.
De loco publico fruendo
publica& itinere publico reficiendo ibid. De fluminibus, ne quid in flumine publ. ripaue eius fiat, quo peius nauigetur. Et ne quidin flumine public. fiat, quo ali-
ter aqua fluat atque vti priore æſtate fluxit ibid. De vi& vi armata 707,b Vti poſſidetis 70⁰8, b De ſuperficiebus ibid. b De aqua quotidiana& æſtiua 7⁰09 Deriuis 709, b De fonte ibid. Decloacis ibid. Quod vi aut clam ibid. Deremiſſionibus 710 De precario ſibid. De arboribus cædendis b 710, b Deglandelegena 1 71 De libero homine exrhibendo ibid.
De liberis exhibendis, item ducendis ibid. Vtruri 711, b Demigranddnao ibid. De Saluiano interdicto ibig.
De exceptione rei iudicat b ibid. De diuerſis temporalibus præſcriptionibus,& acceſfionibus
579 De coniungendis cum emancipato liberis ibid. poſleſſionum 713 De ventre in poſſeſſionem mittendo ibid. b De litigioſis ibid. b Siàparente quis manumiſſus ſit ibid. De obligationibus& actionibus ibid. Vade liberi ibid. Desverborum obligationibus 27120 Vnde legitimi b 80 Daareni libellus qui inſcribitur Scæuola;, interpretationem Vnde cognati ibid. continens cuiuſdam Ceruidii Scæuolæ reſponſi, cap. 122. De ſucceſſorio ediceo ſid.b tit. luperioris 790 De Carboniano edicto 8 Einuſdem in eundem tit. de verborum obligationibus, partitio Vnde vir& vxor ibid.b methodica* 795 De collationibus ſibid. Deſtipulationibus ſeruorum 799 De operis noui nuntiatione sS8z De duobusres conſtituendis 808 Prælectiones Franc. Duareni in eundem titulum de noui o- De fideiuſſoribus& mandatoribus 809 peris nuntiat. 588 De nouationibus& delegationibus 810, b Dedamno infecto 602 Deſolutionibus& liberationibus 811, b De aqua pluuia arcenddaa 60 De acceptilationibus 31z, b De publicanis& vectigalibus& commiſſis 606, b Deprætoriis ſtipulationibus b 814 De donationibus„ e 608 KRKem pupilli veladoleſcentis ſaluam fore ibid. De donatione cauſa mortis,& quæ ſit mortis cauſa donatio, ludicatum ſolui ibid. & mortis cauſa capio 609, b Rem ratam haberi& de ratihabitione 815 De acquirendo rerum dominio 10 De priuatis delictis 3 ibid. De acquirenda vel amittenda poſſeſſione 613, b Dekurtis 1 b 816 Alter commentarius Franc. Duareni in eundem tit. de acqui- Detigno iniuncto“ 817 ren.&c. 515 Si quis teſtamento liber eſſe iuſſus fuerit ibid. De vſurpationibus& vſucapionibus 64, b Fartiaduerſas nautas 817, b In eundem tit. alter commentarius Franc. Duareni 6ſ6, b Si familia furtum feciſſe dicatur ibid. Pro emptore 663 Arborumfartim cæſarum ibid. Pro hærede ibidb Vibonorum raptorum,& de turba 818 Pro donato ibid. Deincendio, ruina, naufragio, rate naue expugnara 818, b Pro derelicto 664 De iniuriis& famoſis libellis ibid. Pro legato ibid. De extraordinariis criminibus 820, b Pro dote 9 ibid. De ſepulchro violato 821 Pro ſuo ibid. b De concuſſione ibid. Proſoluto ibid. Deabigeis Szr, b Dere iudicata 66 De præuaricatoribus ibid. Eiuſdem in cundem tit. methodica partitio 700,b De receptatoribus 822 De confeſſis 702, b De furibus balneariis jbid. . Decff. a- ————
.————
Deialt Licern Deluff Depto Decon De con Decon Decone Deconc Deconc Decone De odii Naciio Newo
D.
De int
Bac

2 id. b 70 4 id. b m. 70ſ d.b 0 6 did. ddd. 6, b bid. did. 797 de W
ida. a, quo
uoali⸗
ibig. 70 b 608, b did. b 7⁰9 609, b idig. idid, 710 Idid. 710, b 71˙1 did. idid. 711 b ibig. ibig. 712 idid. dvidus 7¹3 ibid. b bbid. 710 tionem p. 121. d artitio 79; 799 808 809 K1o b 811, d 81z b 814 ia. bid, 81; jbid. 816 817 4 877, bid. bid. 818 818, b bid. 810,b 821 bid. guu, b bbid. 821 pid. heckee
Index Titulorum.
De cftractoribus& expilatoribus bid.
De crimine expilatæ hæreditatis b 322 b De crimine ſtellionatus ibid. De termino moto K 823 De collegiis& corporibus ibid. De popularibus actionibus 323, b De publicis iudiciis 824 De accuſat.& inſcriptionibus ibid.b De cuſtodia& exhibitione reorum 825, b Ad legem luliam maieſtatis 8²2⁶ Ad legem luliam de adulteriis 827 Adlegem luliam de vi publica& priuata 89 Adlegem Corneliam de ſicariis 838239, b Adlegem Pompeiam de parricidiis 830, b
Ad legem Corneliam de falſis,& de Senatuſconſulto Libo-
niano 8331 Adlegem luliam repetundarum 832, b Ad legem luliam de annona
. 8 3 Ad legem luliam peculatus,& de ſacrilegis,& de reſiduis ibi-
dem. Adlegem luliam de ambitu
—
834
Ad legem Fabiam de plagiariis ibid. Ad Senatuſconſultum Turpillianum,& de abolitionibus cri- minum 334, b De requirendis reis 35;5» b De quæſtionibus 336 Depœnis 336 b De pœnis damnatorum 838
De bonis eorum qui ante ſententiam mortem ſibi tonſciue-
runrt, aut accuſatorem corruperunt ibid. b De interdictis, relegatis,& deportatis 839, De ſententiam paſſis& reſtitutis ibid. De cadaueribus punitorum 89,b De appellationibus& relationibus 3 40 Quss à quo appelletur b b ibid. b Iatia qnod rempus appellandum ſit 834 De iure fiſci 841, b De lureiurando— 859 De in litem iurando 273, b Si certum petatur 876 De ſuffragio 4 895 De prohbbita ſequeſtratione pecuniæ ibid. b De condictione ob cauſam datorum 896 De condictione ob turpem cauſam 3 900 De condictione indebiti 902 De condictione ſine cauſa 917 De condictione furtiua 918 De condictione ex lege 920 De condictione triticiaria 920, b De obligarionibus& actionibus 921
Vr actiones& ab hæredibus& contra heredes incipiant 922 Ne vxor pro marito, vel maritus ꝓ vxore, vel mater pro filio
Horum titulorum exegemati præter D. NrcoLrAr CISNERI præfationem(*τπ. pag.)
conueniatur ibicd. Ne filius pro patre, velpater pro filio emancipato, vel libertus propatrono, vel ſeruus pro domino conueniatur 923 An ſeruus ex ſuo facto poſt manumiſſionem teneatur 923 b
Quando fiſcus vel priuatus debitoris ſui debitores conuenire pofſlſit vel debeat ibid. De hæreditariis actionibus 924
Ex delictis defunctorum in quantum hæredes conueniantur ibid.—
annexa ſunt eiuſcem Franc. Duareni,
Allputationum anniuerſariarum Libri II. 1027 De iare accreſcendi Lib. II. 1075 De iuriſdictione& imperio Apologia aduerſus Eguinarium
Baronem lureconſult. b 1057
De eo quod certo loco dari oponet ibid. De conſtituta pecunia b 9²⁸ De probationibus 934 De fide inſtrumentorum 241 Plus valere quod agitur, quam quod fimulate concipitur 94 5 De reſtibus ibid. b Decommodateo 2713 Deactione pignoratitia velsontra 958 De exercitoria actione 267, b Ad leg. Rhodiam de iactu 971 De inſtitoria actione 4 9735 b Quod cum eo qui in aliena poteſtate e! ‚negotium geſtum eſſe dicetur b 975 Depeculio 978 De tributoria actione b 981 Quodiaſſu 882, b De in rem verſo 983 Ad Senatuſconſultum Macedonianmm 983, b Ad Senatuſconſultum Velleianum b 9⁸5 De non numerata pecunia b 990, b De compenkoclon hos b 5343 De vſuris& fructibus,& cauſis,& omnibus acceſſionibus,& mora 996, b De nautico fœnore b 1002 Depoſiti vel contra 1005, b Mandati velcontra 1009, b Pro ſocio 1014 De contrahenda emptione 110i7 Quæ res vendi non poſſunt,& qui vendere vel mercari ve- tantur 1018, b Quæ res expottari non debeant ibid. De Eunuchis ibid. De pattibus qui filios Inos diſtraxerun: ſbid. De in diem addictione 1020 De lege commiſſoria b ibid. b De ſeruis exportandis 1021 De hæreditate velactione vandita 1022 De reſcindenda venditione,& quando liccat ab emptione diſcedere 1024 De periculo& commodo rei venditz 1024, b Deactionibus empti& venditi 1025,b De iuris& factiignorantia 1²13, 3 De euictionibus 12153b Deratione docendi diſcendique iuris epiſtola 1100 De vleiari⸗& ſerſeterun alienorum compilatoribus 1105 In conſuetudines feudorum commentarius 1118
De ſacris eccleſiæ miniſteriis ac beneficiis Lib. VIII. u4
FRAN

oöooooooo
nn—
ſunto pit,ne roalt, vtinl. citur geutib & vene niusin ornatg
*
uru; beum
kauns d hor Ur lum ho cum ſ numco

K Jin. Ai.
„. I, I 58 A V c. 5.
* 5
gVIVS operis auctor eſt Iu- ſtinianus, vt ex inſcriptione 0 apparet; in qua varia eiuſ- dem nomina, ac tituli le- guntur. In primis dicitur „ Imperator, quo nomine ſi- gnificatur lummus orbis
Variz nomunca rmpera- foris Ius- finiani 69 allori tauſa.
quondam duces belli parta victoria à militibus ita ap- pellarentur, vt ſcribit Dion
dicitur, vnde Cæſares dicti ſunt omnes Imperatores à lulio Cæſare, à quo imperium cœ- pit, non ab Octauio, auctore Dione. Spartianus tamen in Ve- ro ait, Cæ ſarom dici eum qui deſignatus eſt Imperator, ac ſuc- ceſſor imperij: quo ſenſu in libris noſtris aliquando accipitur, vrtinl. G.§. vlt. D. de iure fiſci.& l.2etſi excepta. C. de malefi. Di- citur Alamannicus, Gotthicus, Anticus,&c. Quæ à deuictis 1. gentibus nomina ſumpta ſunt. Auguſtus, quab lacroſanctus & veneratiene dignus vocatur, vt ſcribunt Dion,& Sueto- 3 nius in Auguſto:*αηςσες à Græcis dici ſolet. lidem nominibus ornatur in præfatione Inſtitutionum. 1
II. Deinſcriptione Pandectarum, item Digeſtorum. 4 5.„ 3 † Nleribuntur hi libri Pandectæ, quòd omnem iuris doctri- nam contineant, vt Iuſtinianus ait in tertia conſtitutione de confirmatione Digeſtorum. Qupd genus inſeriptionis ma- gnificum,& ambitioſum olim à quibuſdam habitum fuit, vr
— 8 P
8. 8
fcire licet ex Plinio in præfat. nat. hiſto. Gellius lib. i 3. cap. 9.
& lib vlt. ad fin. Atque ita ex noſtris Vlpianus, ac Modeſtinus
libros quoſdam ſuos inſcripſerunt. Quorum exemplum non immeritò hic ſecutus eſt luſtinia. cùm reuera hoc u,
— omnis æquitatis, juſtitiæ, doctrinę, eruditionis receptaculum, Pande- ac veluti quidam theſaurus ſit. Ac ſicut Cicero in lib. de Orat. Aarum librum duodecim tabularum anteponit omnibus philoſo- iutu præ- phorum bibliothecis, ita ego affirmare non dubitauerim, nul- Pantis. Jum hodie librum cuiuſcunque artis ac diſciplinæ, ſiue Græ- cum, ſiue Latinum extare, qui tantam rerum bonarum& vti-
lium copiam complectatur. ltaque iure mihi videntur in epi- grammate Græco libri hi comparati eſſe clypeo Herculis, cu-
ius meminit Heſiodus in libro, cui titulus eſt æτε axxεue.
Vt enim in clypeo Herculis magna erat varietas rerum inſi-
gnium depicta: ita in his libris ingens rerum cognitu digna-
rum copia& varietas deſcripta reperitur. Digeſta etiam hili-
cer ubri bri inſcribuntur: quia luſtinianus(cum ei diſpliceret veterum ꝛuris Di. librorum mulritudo& confuſio) ex eis hoc opus concinna-
Sdeen uit,& in certos libros, tractatus que digsſſit ac diſpoſuit, vt eſt
teirarum principatus: erſi
in Auguſto. Deinde Cæſar
3 52 K A5. 88 1 1
8 ☛)
N 4— E N
rMPRTMA M DARTEM PAN.
DECTARVM, SIVE DIGESTORVM,
OARIIS IMDERA TOR7OS NONMINIZVG
VU᷑A45 VT PRIM V A4.
in prima Codicis conſtitutione.§. cum que. in præfat. Inſtit. Quod& lulius Cæſar longo ante luſtinianum tempore face- re ſtatuerat, vt auctor eſt Suetonius. Alciatus in Parergis dicit luſtinianum id præſtiriſſe his libris, quod Cicero facere ali- quando cõſtituerat, id eſt, ius ciuile in artem redegille. Quod equidem affirmare, ac defendere nolim. Cicero quidem ra- tionem docet lus ciuile in artem redigendi, lib. 1. de Oratore. Etcitatur à Gellio liber eiuſdem de iure ciuili in artem redi- gendo, lib. 1. cap. 2ꝛ 2. Eſtque hæc eius ſententia, vt primùm in certa genera ius digeratur: deinde vt ea genera in certas ſpe- cies, ac veluti membra diuidantur: poſtremò, vt propria cuiuſ-æ que vis definitione explicetur. Ac genera quidem ipſa non Iasiinia- malè viderur notaſſe Iuſtinianus: ſed ſub ſingulis titulis rha- nus u⁸ pſodia quædam eſt carens arte, quæ artiſicis ingenioſi ac peri-utte 6 ti operam induſtriamque deſiderat: quo in genere quoſdam 8 ex noſtris æqualibus operam multam ponere accepimus. Ve- ne aigeſe rùm propter nonnullorum impudentiam ac ſtultiriam odio- ℳr. ſa iã cœpit eſſe Artis appellatio in iure ciuili, non minus qpua0m Methodicorũ tempore Galeni. Quidam enim fantatici pror- ſus homines exciterunt hoc tempore, qui cum ſint à.εμαασιε mm,& adeò ignari bonarum artium, vt quid ſit ars interro- gati, vix habeant luoc reſponſuri fint: tamen iuris artem ma- gnificè nobis polſiceri audent. Prærerea ius enucleatum vo- catur hoc opus ab auctore, in prima ſui Codicis conſtitutione ad finem, quòd quemadmodum nucleus ex putamine educi- tur, ita quicquid vtile, ac fructuoſum erat in veterum ſcriptis, collectum,& in hos libros redactum ſit,& optima ratione& methodo diſpoſitum& traditum.
CaAr. III. Ad conſtitutiones Iuſtiniani Pandedtis praæpo- b b ſitas es εμx.
TN Pandectis Florentinis tres hic extant præfationis loco conſtitutiones Iuſtiniani, quarum prima& tertia etiam in Codice eiuſdem habentur ſub tit. de veteri iure enucl. Prima conſtitutione mandat Triboniano vt ex veteris iuris aucto- rum libris has Pandectas componat. Tertia ad Senatum ſcri- pta eſt poſt confectionem Pandectarum, quæ totius operis diuiſionem, ac diſpoſitionem cum quibuſdam aliis comple- ctitur. Secunda, quæ ad doctores iuris, ſiue(vt luſtinianus ipſe loquitur) anteceſſores ſcripra eſt, rationem docendi iuris præſcribit. Ex duabus primis conſtitutionibus obſeruanda eſt hiſtoria iuris, quodà luſtiniano compoſitum eſt: eſt enim vtilis ad cognoſcendum diſcrimen veteris acnouiiuris. Co- Qxotem- dex igitur Iuſtiaiani ex vererum principum reſcriptis,& pore Co- conſtitutionibus primùm à Iuſtiniano editus eſt, anno Chri- Aerlati⸗ ſti 5 29.imperij eiuſdem ſecundo, Decio conſule ſolo. Anno 2uen 29 autemtertio, luſtinianus mandauit componi Digeſta& In- 8

2 Oae tem- ſtitutiones. L.ampadio& Oreſte Colfl. quæ ſeprimo annos lu- pore com ſtiniano ipſo tertium Conſule, in lucem exierunt. Octauo an- Poe no, id eſt. Iuſtiniano,& Paulino Coff.(vt docet Funiculus in ſen. n. ſua Chronologia quæ nonnihiltamen ab Holoandro diſſen- hitutio- tire videtur) Codex, qui antè edirus fqerat, renouatus eſt, at- nas&s aque emendatus. Erconſtitutiones, quæ poſt primam esitio- 2. audeke nem interim factæ erant, id eſt, ab anno ſecundo imperij lu- Lar. ſtiniani vſque ad octauum, eidem Codici inſertæ ſunt, vt ap- Iuftiuia- patet ex titulo C odicis de emend. luſtin. Cod. N Suellæ con-
„i emar- ſtitutiones longo pòſt tempore editæ ſunt, veteri iuri dero-
Sbae antes, quæ tenendæ& obſeruandæ ſunt. Ex ſecunda con- . 2 ſtiturione notanda eſt diſpoſitio, ac diniſio totius operis; quæ b eſt in leptem partes,& quinquaginta libros. Etꝗq nodobiter
Iuſtinianus ait, ſe adartem numerorum reſpexiſſe in ſeptem
partes ius vniuerſum diuideèudo, id ex veterum ſuperſtitione
ortum viderur, qui credebant diuinitatem aliquam ac reli-
geptena- gionem inefle humero ſeptenario: de quo apud Macrobium riuse in ſomnio Scipionis,& Gellium lib. 2 c. 10. Nec diſſimile eſt,
n ze a quod idem luſtinianus ſcribit in Nouella conſtitutione 105. n„, de ſeptem proceſſibus Conſulum. Micum autem videtur
S,ne e. pleriſque, quòd luſtimianus hicnumerum verſaum exprimat, no ebſer- ex quibus couſtan libri Pande Ktarum. Sed hic mos vetetum 22e,, e, fair ‚quod velex Dogene Laertio coguoſci poteſt in vita A- wena, Tiſtotelis, Theophrafti,& aliorum philoſophorum,& ex Pli- eonera Dio lib. 30. c. 1.& Galeno de nat. huma.& de anato. admniniſt. verſaum Verſus hic accipe, membra orationis integra, vel periodos, exeunar qas Hierony mus in Ruffinum, verſuum cola vocat: quod et- Lungen, am aaimaduertimus lib. z. Difp. c. 6. Annotandum eſt præ- 2r, vi terca, compoſitores harum Pandectarum, tametli nomina deda. iuriſconſultorum ſingulis capitibus præpoſuerint, vt intelli- ram. geretur quid ex quoque ſumptum eſſet, tamen multa eorum ſotiptis adieciſſe, arque detraxiſſe: vt hodie, quæ fuerit vete-
rum ſententia, ex his lbris certò cognoſcere non poſſimus.
IHlad præcipua animaduerſione dignum eſt, quod Iuſtinia-
nus ſcribit, nihil contrarium in hoc Pandectarum volumine reperiri, ſi quis ſubtili animo diuerſitatis rationem excutiat,
ſed eſſe aliquod nouum inuentum, vel occultè poſitum, quod
d ſſonantiæ quærelam diſloluit,& allam naturam inducit diſ- cordiæ fines effugientem. Idq́; mandauerat curari à compo-
ſtoribus ipſaram Pande Carum prima conſtitutione, his ver-
A ihil cõ Pis: Nalla in omnibuas prædicli Codicis membris antinomia ali-
nnun duemm ſibi vindicet locum: ſed ſit vna concordia, Vna conſequen-
z9 FPaasn 3 3 S 3.. Deur„. lia, aduerſario nomine conſtiuto. Sed de libris Digeſtorum
atug.
peruar. vtroque in loco luſtinianus loquitur, in quibus nullam ait an-
tinomiam reperiri: tametſi veterum luriſconſulcorum con- trariæ,& pugnantes interdum eſſent ſententiæ, ex quorum Übris confecta ſunt hæc Digeſta. His autem, qui non latis tri- ti ſant in horum centonum, ex quibus Pandectæ compoſitæ lunt, lectione, non mirum eſt pleraque videri contratia,& pugnantia eſſe, cum eruditorum aliud ſit iudicium. Namin gemellis idem accidere videmus, quos diſcernere non poteſt quiſquam, niſi cum eis aſſiduè moratus ſit: adeò mira eſt ple- runque militudo. Dubitandum amem non eſt, quin No- uellæ conſticutiones conttariæ interdum huis Iuri ac dero- gantes reperiantur: i1dam q́ue de iis eſt dicendum, quæ à ſecun- do anno imperij Inſtiniani poſt primam Codicis edirionem factæ,& anno octauo Codici renouato inſertæ ſunt, vt antè diximus. Cognoſcuntur autem ex eo quòd ſubſcriptæ ſunt Lampadio& Oreſte Coſl vel, poſt Conſulatum Lampadij,& Oreſtis. Et quia eædem conſtitutiones inſertæ ſunt libris ln- ſtitutionum, conſequens eſt,& eos quoque libros iuri in Pan- deèctas relato derogare. Idenim oſtendit Iuſtinianus his ver- bis: Mdmonuimus autem eos, vt memores etiam noſtrarum fiant conſtitutionum, quas pro emendatione iuris promulgauimus,& in confettione nſtitutionum; eandem emendationem ponere non morentur. In Pandects verò componendis non adeò ſollici-
Elegan: ſimilitu- do ge- mellrs, Auiia.
ti fuerunt de eiuſmodi nouis conſtitutionibus, vt nihil ex eis
omittere vellent: quoniam id non fuerat eis diſertè manda- rum. Cum enim Inſtitutiones copficiendæ eſſent ex vniuer- ſo iure, par erat& earum conſtitutionum rationem haberi, quæ recens à luſtiniano factæ fuerant. At Pandectas compo- ni præceperat luſtinianus ex Iuriſconſultorum tantum li- beis: tametſi permitteret eis aliquid addere, veldetrahere pro ipſorum arbitrio: quod& factum ab eis nonnullis in locis
fuit᷑, vt antè admonuimus. Itaque mirum non eſt, ſi pleraque
4
Franc. Duaren: Comment.
in Pandectis reperiantut᷑ nòuis iſtis conſtitutionibus contra- ria, ac repugnantia: c˙m in mandatis non haberent(vt dixi- mas) vrper omnia eas conſtitutiones ſequerentur. Et con- ſultius exiſtimabant, ſtudioſos ad earum Conſtirutionum le- ctionem relicere, ex qua cognoſcerent, quid abrogatum eſ⸗ ſet, quàm ſcrupuloſius ſingula excutere in libros Digeſtorum redacta,& ea ad nouas conſtituriones accommodare, quod ſanè operoſum, ac difficile eis futurum erat. Poſtremò noran-*ε†.
dum eſt, non licere his Pandectis vllos commentarios appli- Rinianu care: idemque& ſuperiore conſtiturione veritum eſt. Nam u,. etſi abſque interpretatione non poſſit ius conſiſtere. I. 2. in- Padedkus
Vetat Iu-
frà de origine iuris, tamen vtilius viſum eſt, nullam interpre- applica-
tationem in literas referre, ne varietas opinionum tandem ²e. 30 confuſionem acperrurbationem magnam aſſerat. Non igitur Ias 4022 3 onferpre-
interpretatio, ſed ſcriptio tantùm, quæ Pandectis adhibere- ιQ52ð tur, hic prohibita eſt. Terria conſticutio, quæ formam ratio eonſitero
nemq; docendi iutis,& præterea alia quædam ſingularia con. ²⁶ ⁷etes. tinet, non difficilem habet explicationem.
IN DIGESTORVM, SEV PAN-
PECTARVANA LIB. I. TIT. DEIVSTITIA ET IVRS. C Aa v. I- b Nhoc initio tadumeur veluti quædam Inſtitm-
ones iuris. Eſtque Philoſophica planè hæc di- putatio. Nam euſi luriſconſulti ſoleant szin-
CaAy II. Quiq ſit ius, iuſtitia,& iuriſprudentis.
Ha* vVerbi ſi gnificatio varia eſt. Interdum enim ſignifſ-
Lcat quicquid iuſtum eſt, ſiue natura ſic inſitum, ſiue con- e2 ſtitutione aliqua propter communem hominum vrilitatem 227 ne. introdactum: interdum pro loco accipitur, in quo ius reddi- Zentae. tur: vt cum dicimus in ius vocare. Sunt& aliæ ſignificationes, quæ variis ex locis calligi poſſunt, vtl. pen.& vlt. hic. l.i. inf. à de rer. dinĩſ& In ſt. de reb. corp. Cum autem dicimus iuri ope- ram dare, aut ius profiteri, artem boni& æqui intellig mus: id eſt, collectionem quandam præceptionum ad bonum& æ- quum pertinẽtium. E'hæc collectio ius dicitur, à iaſtitia: quia Qav=no= bonũ& æquum tractare, ſiue exercere, eſt iuſtitiã colere, quæ dous Las cõſtans eſt, ac perpetua voluntas ius ſuum vnicuiq; tribuendi. nedes I.I. iaſtitia. hic. Iuriſprudentia verò eſt, huius artis cognitio, 997. quam ideo Vlpian. in d. l. iuſtitia. hic. ait iuſti, atque iniuſti faitio. ſcientiam eſſe. Qud autem ſcribit idem eodem loco, iuriſ- prudentiam deſcribens, eam eſſe diuinarum atque humana- rum reruimn ſcientiam, eò pertinet, vt intelligamus nullam eſſe
Fariæ
rem, ſiuediuinam, ſiue humanam, quam luriſconſultus non uhitia tractet, quæ que ad ciuilem ſcientiam non pertineat. Ideo me& iuriſe rir è Ariſtore les arενννννι⁵εαα. Alii aliter intelligunt, ſed mihi 2 ndleia videtur Vlpianvs ad materiam quam tractamus, hic reſpexiſ- ulie. ſe. Vr autem clarius explicetur definitio iuris, animaduerten- dum eſt, bonum,& æquumn hic accipi pro benigniore& hu- maniore interpretatione iuris, quæ ſcripto comprehenſa non
eſt: quam ipſe Ariſtoteles Maeas vocat lib. ſ. Ethico. Cùm
enim nulla lex ita ſcribi poſſit, vt omnia quæ quandoque in- ciderint, complectatur(quod contingit non ex legis, aut legiſ- latoris vitio; ſed ex ipſius rei natura„vt idem Ariſtoreles ait) neceſſaria eſt ars, quę nos doceat, quemadmodum hoc vitium emendare poſſimus,& ad banum,& æquum legem quam- Lez e-
cunque ſcriptam redigere. Quo pertinet poctæ vulgò noti Denue ſens diſtichon: iu⸗ d„ 7.„.„. 7„ bonum
Ja icis au xilium ſus iniqua lege rogato:& azus
Ipſa etiam leges cupiunt vt iure regantur. reaigsde
Neoc
ö“
nſeſül dos
tus ha- G benau ten u
iipol
non
ariisc tume
eſt hi uisho ecliin
ctand
17
1 hialde ceptot adomc zceiper jate cie tamce gula Panus adynu pumg tiam,& elle„Nt tunqoe capitba dumer

jn Tit. De iuſtitia es iure.„
Ar d.„.
kdchi Nec mirandum eſt poetam his verbis vſum fuiſſe, cum Ariſto- his contractibus agere; ac perſequi, quod ſibi debetur, ad fin- et con. teles ipſe ſcribat dxeiau eſſe uανενσσωνα σ»Huuv, id eſt, emen- gulorum hominum vtilitatem haud dubiè reſpicit,& hæco- umle. Aationem iuris. Non enim credendum eſt cuiuſuis id eſſe, ſecd mnia relinquit in cuinſque voluntate& arbitrio. Sæpe tamen um eſ- artificis tantùm periti ac eruditi, ideſt, iuriſconſulri. Hinc Ci- accidit, vt cum in priuatis negotiis aliquid depreh endirur pu- worum cero laudat Seruium Sulpitiũ, quòd ea, quæ proficiſcebantur blicæ vtilitati nocere, ius conſtituatur, quo huic incommodo quod A iure ciuili, ſemper ad æquitatem referret, Philip.9.& Caium occurri poſſit: idque publicum ius tunc dicitur, non priuatum:
Aquilium, quòd iuris ciuilis rationem nunquam ab æquitats
vt(exempli graxia) cùm ea, quæ ad victum pertinét iuſtopre-
appli. fmuana ſeiungeret, in oratione pro Cęcinna. Hinc Conſtantinus re- tio præberi iubentur. l.l.§. curavarnis. infà dè offic. præfect. .Nam mncs. ſcripſit, in omnibus rebus præcipuam eſſe iuſtitiæ, quàm ſtri- vrb. ſic pactum, quo dotis conditio fit deterior, imptobatam z in. eis cti iuris rationem. l. placuit. C. de ĩudic. Sic enim legitur in ve- eſt. l. de die. l. Attilicinus. infrà de pact. dot. ſic donatio inter terpte. va b tuſtis, emendarisque codicibus, nec in eis vlla æqaitatis ſcri- coniuges. l.. infrà de donat. inter vit. ſic tranſactio de alimen- audem„ ptæ eſt mentio: quod non expendentes plerique, in magnos tis. l. cùm hi. infrà de tranſact. ſic hæreditatis fat uræ repudia- nigitut ¹ 5 errores inciderunt. Hinc etiam Celſus adoleſcens dicebat, in tio. lpactum dotali. C. de collat. ſic rerum pupillarinm aliena-
idere."tenhre.
quæſtione, quæ de bono& æquo oritur, plerunque ſub au-
rio..i. infrà de rebus eorum qui ſub tutel. eodemque modo
mratio. reu ctoritate iuris ſcientiæ perniciosè errari ſolere, vt eſt in l. ſi lex commiſſoria in pignoribus;& alia huiuſmodi, de quibus uin con. Ana⸗ ſeruum. S. ſequitur. infrà de verb. obligat. Hæc enim boni& aliss in locis tractaturi lumus.
æqui tractatio propria eſt iuris ſcientiæ,& eorum qni ius pro⸗
Quisiu- ſitentur. Neciuriſconſultus is habendus eſt, qui leges aut prin-
TAενςννσιαα
Heaedus.
riconſal- cipis alicuius, vel reipublicæ conſtitutiones in memoria habet
(quod facile factu eit) ſed qui earum legum vim ac poteſtatem tenet. l. ſcire leges. infrà de legib. id eſt, qui hac arte iaſtructus ac edoctus, legem quamcunque ex bono& æquo interpreta-
Deiure naturali, gentium,& ciuili. HDoOſteaquam diuiſit VIpianus publicum ius àprinato iure, omiſla diſpuratione de publico ſtatim ad ptiuatuin tranſit. Nam tota ferè Iuſtiniani legislatio conſumirur in iure priua-
4 ri poteſt.Itaque iis etiam, apud quos Romanum ius receptum to: quòd de rebus priuatis frequentiores eſſent lites ac con- non eſt, ſed qui legibus patriis reguntur, neceſlaria eſt huius trouerſiæ, quàm de publicis. Ait igitur, priuatum ius, id eſt, arris cognitio; vt melius poſſint de legibus ſuis iudicare. Cer- collectionem præceptorum ad ius priuatum pertinentium, tum eſt autem, hanc artem, qua nulla præſtantior, digniorq́; qudæ his libris continetur; conſtare ex naturalibus prce- Anſtitw eſt, his Pandectarum libris cõtineri,& facilè ex eiſdem à quo- ptis, gentium,& ciuilibus:& hæc ſingula quam vim habeant, dhecdi. uis homine, qui iudicio præ dicus ſit, colligi, atque ediſci poſſe: definitione explicat in l. 1.§. priuatum.& deinceps hic. lus t2nin⸗ etſi inficias non eo, iuſtam abſoluramꝗque methodum tra- naturale, inquit; eſt; quod natura omnia animalia docuit. caulæ& ctandique rationem meritò hic deſiderari. Nallo enim certiore argumento demonſtrari poteſt, ali- plicantur. quid naturale eſſe homini, quàm quod animantibus quoque lammè 8 A d. III. brutis innatum ſit, quæ ſolo naturæ inſtinctu mouentur. gentium, Quæ fint iuris præcepta. Hinc Cicero lib. 2. de Finib. ait, Beſtias ſpecula eſſe naturæ. Et vuiaqu X 7 Lpianus tria iuris præcepta tradit: honeſtè viuere: alte- b. 3.dc Finib-Arque eram,inquir⸗in heſtils vi naturæinſpi- aiuri,& rum manlgdero⸗as 6 cuique tribuere, in l. iuſtitia. e poreſt 1 uacum an Lauede jn Aucarione 4 porem cum ationum hic ldemque ſctiprum eſt in laſtit luſtiniani Quorum præ- Lernimus, lam Raturg vocem videmur audire. Fxen apla Kripium eit in nl.iullanle 1M hic ſatis perſpicuà ſunt, de maris& fœminæ coniunctione, cebrotum duo poſtrema iuſt itiæ propria ſuat, prunum veto& cxteris ſimilibus. Nam omne aniual natura duce ad con- ad omaes alias vututes perrigere videtur. Hoc autem noöonica ſeruandum ſe;& ſpeciem ſuam impellitur, vt Ariſtoteles ait 2clp eredebemus quaſi omala honeſtatis officia les bas⸗& jſb. 1. Politic. Quod autem ait Vlpianus, feras quoque beſtias Verbam : jure cla bixeip iaatur, vr ad aommes iouie per magutra- jſtius iaris peritia cenſeri: ſic accipe, ob iſtius iuris peritiam in Cenſen, mſignis- 2uln coSiP dlnt,Arns Lhn Paret ſo unnam 10yl. pretio,& admiratione eſſe. Cornelius Tacitus in dialogo de? romado ſuge veix 34, Nalt denecCa, 1 345 Birnr Nerdls 19 Allicanet(opinor) Oraro. Huiuſmodi libri eorum extant, vt ipſi quoque qu ege- 27cd. Huecon. G,,„ pianus; quicquid iure ciuili cautum præſcriptumq́; reperirur; runt, non aliis magis orationibus cenſeantur. Seneca epiſt. 77. 5 rulltatem, ſu. ad vaum aliquod horum trium ptæceptorum, quaſi ad ſco- 4 8 Piree e
jus teddi· ſſcauo ſcationes,
pum quendam, referri. Nam etſi hæc ars præcipue ad iuſti-
tiam,& æquitatem referatur, ideoq́; dicatur ars boni& æqui
Id in quoque optimum eſt, cui naſcitur, quo cenſetur. Pli- nius lib.; 3. cap. 1 2. Hæc ars ita exoleuit, vt ſola iam veruſtate
c.l. inf,à b eſſe, vt anè dixi: tamen& aliarum virtutum legislatores ple- Eenleeur ac libro, 37. 2. 1. inuſi a arisoltentatione Lele iuri ope- runque rationem habent: velut cum vetant, ne hatet frattẽm ſeri It. lus Bontlutn vocat VIp lanus, Ju non omla anl. g musi:i capitis accuſet, ne filius patrem in ius vocet, ne à marito ſoli- mantia ſed Omes homines Auntur. las humanurn 2 quibuſ- am Ke- dum exigatur,& cætera eiuſmodi. b dimallis dicitur, 2 Liuio r dec. lib. ⸗Seneca üb. 3 debene- u e,„, Satur, Ca. fic.c. 18. Seruo, inquit, qui negat beneficium dare poſſe, igna- litla:qula 65** rus eſt iuris humani. poteſt enim iure humano, non ciuili da- lere,quæ ecjus. CA T. IIII. re beneſicium. Huius iuris eſt, religio,& pietas in Deum. Nul- iucndt 2& Deue publico& priuato. 1 la enim gens eſt tam fera. nemo omnium tam immanis, quem cognltlo, haius 4 cut in reliquis diſciplinis theſes quędam ſunt, ſue poſitio- non imbuerit deorum opinio; vt inquit Cicero lib. 3. Tuſcul. ceinioſti fum O vt Vlpianus loquitur: ita& in hoc ſtudio, ſfiue arte iu- quæſt. Sed an hoc ius innatum ſit homini, quæritur. Et cer- co, ialil ris. Vnatheſis eſt, ius aliquando ad ſtatum Reipublicæ ſpecta- tum eſt, bellum, ſeruitutem, contractus, vſu exigente& hu- humana- re: quod publicum dicitur. Altera eſt, ius quoddam pertinere manis neceſſitatibus, homines communi quodam conſenſu ullawmedee Quid ſt ad ſingulorum vrilitatem: quod priuatum appellatur. Vnde conſtituiſſe.§. ius autem, Inſtitde iure nat. gen.& ciuil.cům ultos non. luſluus i2 pu bli- oritur diuiſio iuris in publicum,& priuatum, in l. 1.§. huius experientia videlicet edocti animaduerterent, ſe aliter non
ewſt
cam,quid ſtudij. hic.& in Inſtitut. eo. tit. Animaduertendum igitur eſt,
poſſe ſocieratem communem tueri,& conſeruare. Alia cauſa
t, ſed mihl,fuiis., vtilitatem publicam, ac priuatam, quamuis cognatæ ſint atq; videtur eſſe religionis erga Deum, pietatis in parentes,& pa- v ieherlkä varumn.: coniunctæ, tamen inter ſe differre, non aliter, ac res ſingulo- triam,& aliorum huiuſmodi, quæ non minus natura inſita aduerten rum à rebus vniuerſitatis diſtinguuntur, infeà de rer. diuiſ.& creduntur homini, quàm maris& fœminæ coniunctio. Sed ote&ebu- munus publicum ab officio cuiuſque patrisfamiliâs. Ius ergo hæcomnia Vlpianus, vt credibile eſt, exequauit,& ad viuum, benlanon publicum, quod ad vtilitatem publicam potiſſimum reſpicit, ſimplexque ius gentium retulit„ quòd naturæ vis paulò ob- lco. Cim differt à iure priuato, id eſt, quod ad priuatorum hominum ſcurius hic cerneretur quam in maris& fœminæ coniunctio- doqpei- commodum pertinet. Quæ enim de ſacris ſacerdotibus& ne& cæteris rebus, quæ communes nobis ſunt cum brutis. sant legil magiſtratibus conſtituta ſunt, de quibus in hoc primo libro E ſi enim argumentis non leuibus admoneamur, religionem oreles ii V multi ſunt tractatus„& in ptimo lib. Codicis luſtiniani du- erga Deum cauſam in natura pofitam habere, tamen non tam ocviiumn, bium non eſt, quin ea ad tuendum ſtatum publicum maximè ccerta eſt eius rei demonſtratio, quàm coniunctionis, de qua
6. em quamm.„uu ſers
Px pri-
ſpectent. Priuati iuris exempla innumerabilia reperiuntur, de
diximus. Hinc Cicero lib. z. de Inuent. Conſuetudine, inquit,
leö Doli a ad L„„, contractibus omnibus;, de conuentionibus,& aliis eiuſdem ius eſt, quod leuiter à natura tractum, aluit,& maius fecit vſus,
ulg 272—. 4. 1. ⸗ 4 1. 8 ₰ 3. 4
ba e we, Leneris, de quibus lites plures exiſtũt, quàm de publicis. Cùm vtreligionem,& cęrera. Itaque VIpianus vnum, atq; ſimplex 9 44 oriantur. Snim permittit lex emere, vendere, locare, conducere, itemex ius gentium conſticuit, quo videlicet omnes homines natu-

—
— —
ͤͤͤͤͤ-“
e——————y=
— —
“ 1 — ͦ————ʒʒO— ——————— *
84
ralem ſequentes rationem vtuntur: ſiue id quædam innata vis inſeruit, vt religionem, ſiue conſenſu hominum tacito pro- pter vtilitatem communem receptum, ac comprobatum eſt, vt bellum, contractus,& quæ ſunt huiuſmodi. Dicitur autem hoc ius ciuili vetuſtius,& cum humano genere proditum eſſe, inl. 1. inftà de acquir. rer. domin.§. ſingulorum. Inſt. de rer. diuiſ. quòd humanum genus poſtquam à Deo creatum eſt, diu hoc iure non caruit, vt initium eius atque origo cognoſci nequcat. lIdque oſtendunt Sophoclis verſus, quos in eamrem citat Ariſtoteles lib. 1. Rhet.
O0 22 ναες ν νακς, a, ds wn
258 uddc v ey d7 Hdyn Et hoc quidem ius, quòd à naturali hic diſtinguit VIpianus, dicitur aliquando naturale, à iuris auctoribus, vt dicto§. fin-
ulorum. quia vetuſtas eius iuris,& communls hominum v-
ancomehbarrocjus indicio eſt, à natura profectum eſſe: etſi leuiter ab ea fortalſis tractum ſit, vt Cicero loquitur. Omni
in re, inquit idem lib.. Tuſcul. quæſt. conſenſio omnium gẽ-
tium lex naturæ putanda eſt. Auius ſanè iuris gentium diſtin-
ctionem ab Iſidoro&c aliis proditam, in Decret. 1. diſtinct.
non improbo, cùm huius iuris duo genera faciunt, primari- um& ſecundarium, primario aſcribentes religionem, verita- tem,& cætera: ſecundario bellum, ſeruitutem,& contractus. Credibile enim eſt pietatem in Deum, parentes,& patriam, item veritatem, ac fidem, aliaque id genus homines, cùm pri- mum creati ſunt, naturam docuiſſe, non etiam bellum, ſerui- tutem,& ſimilia, quæ neceſſitas hominum introduxiſſe di- citur. Nec ea diſtinctio diſcrepat ab Vlpiani diuifione, ſed eam magis illuſtrat. lllud omittendum hic non eſt, apud Caium, cum diſtinguit ius ciuile Aiure gentium, l. omnes populi. hic. latius accipi ius gentium, quàm in diffinitione Vlpiniani; pro eo nempe, quod naturalis ratio inter omnes homines conſti- tuit,& quo omnes gentes vtuntur. Quo ſenſu maris& fœmi- næ coniunctio recte dicetur iuris gentium eſſe: quoniam a-
pud omnes gentes recepta eſt. Sed ne quid ea res nos contur-
ber, nulla hic diuerſitas reperitur ſententiarum: quæ ſi qua eſt, non in rebus eſt, ſed in tractandi tãtum ratione. Nec quic- quam facilius eſt, quàm has omnes diuiſiones coniungere, hoc modo:lus quoddam eſt commune omnium gentium: a- liud eſt propriuin cuiuſque ciuitaris. d.l.omnes pop. hic. cui ſi⸗ milis eſt diuiſio Ariſtotelis libr. 1. Kheto. Xe*αννᷣ ‧εναν, ueνανσν 2 3 ⁶ν&. Quod commune eſt omnium gentium, partim eſt nobis commune cum beſtiis, partim eſt proprium gen et is humani. Proprium generis humaai partim homini innatum eſt, partim communi hominum conſenſu propter nece ſſita- tem, vtilitatemꝗque probatum. lus ciuile, eſt ius proprium cu- iuſque ciuitatis, non omnium gentium commune. d.l. omnes. l. pen. hic. nõ quòd à naturali iure, aut gentium omnino rece- dat, ſed quòd aliquid ei addat, detrahatve, propter vtilitatem ciuium, nec per omnia ei ſeruiat. Cum enim ius naturale ſem- per bonum& æquum fir. l. pen. hic. mutari ſanè omnino non poteſt, ideo νes vocat Ariſtoteles,& Cic. legem æternam, vt inde ſequatur naturæ corruptio: ſic enim accipio, quodeſt in§. ſed naturalia. in Inſtit. de iure nat. cui congruentia ſcripſit
ipſe Ariſtoteles lib. j. Ethicorũ, in quo eſt locus de eare inſi-
guis. Sed hominum vitia cogunt legislatorem interdum ab eo iuce nonnihil deflectere,& ex legibus, præceprionibusq́ue naturalibus ſupremam amplecti, quæ vult ſocietatis huma- næ conſeruationi ſtudendum eſſe: cùm tanta ſit hominum corruptio, vt ad omnium obſeruationem compelli nequeant. Erfi namque leges naturæ repugnantes ſuapte natura non ſint, tamen ꝗ πëαναν confligunt nonnunquam.& pugnant inter ſe, vt dicemus infrà ſub titulo de legibus. Idcirco necelle eſt plerunque ita ius ciuile conſtitui, vt vna lex alteri cedat, nempe ſuperior inferiori. Etſi autem ius ciuile generaliter ac- cipitur(vt diximus)& continet prætorium: tamen aliquando opponitur prætorio, veluti apud Papinianum cum ait, ius ci-
uile eſſe, quod ex legibus, plebiſcitis,& quæ ſequuntur:præ-
torium quod prærores introduxerint.l.7. hic. Sed de iure prę- torio dicemus alibi. Hinc obligatio diuiditur modo in natura- lem,& ciuilem, vt ea quoque ciuilis ſit, quæ ex prætorio iure naſcitur.§. i. Inſtit. de oblig. modò tres fiunt ſpecies, ſcilicet naturalis, ciuilis, hono- raria, vt in l. 1. infrà de nouat.
Franc. Duareni(omment.
1 N TI T II. DE ORIGINE IVRIS. C a p. I.
Vs ſcriptum dicitur conſtare ex legibus, plebi- oz ſcitis, ſenaruſconſultis, principum placitis, magi- ſtratuum edictis,& reſponſis prudentum, in§. conſtat:in Inſtit. de iure nat. gent.& ciui.& l. ius
1 autem. ſuprà proximo titulo. Quæ partitio non ſatis rectè poteſt intelligi, niſi prius cognita iuris origine, quã hic deſcribit Pomponius: eamque repetit ab vrbe condita. Nos ſummam rerum breuiter,& numero proponere hoc lo- co contenti erimus.Deſcribit igitur in hanc ſententiam, atque hoc ordine: In primis populus Romanus nullo certo iure vte- batur, ſed omnia manu regis gubernabantur: plusq́ue apud eos valebant boni mores, quàm vlle leges ſcripte, quod& aliis ferè gentibus initio accidit. Seneca epifſt. 9. ad Lucil. Cum enim, inquit, regum pertæſum eſlet, leges ſcribi cœperunr, quæ rudibus hominum animis ſimplicibusq́; graues& acer-
bæ erant, vt Tacitus ait lib. 3. Nobis inquit ille Romulus, vt ei Romului
libitum fuerat, imperabat. loſephus quoque lib. z. aduer-
ſus Appionem ſcribit, apud veteres Græcos nomen legis co- 2inε m. gnitum non fuiſſe, vt nec apud Homerũ quidem reperiatur.„erauir.
II. Leges quædam à Romulo,& aliis ſequentibus regibus latæ ſunt: quæ poſtea à Papirio collectæ,& in vnum librum redactæ, dictæ fuerunt Curiatæ& regiæ. l. 2.§. poſtea aucta ad aliquem modum ciuitate. hic. b
III. Exactis regibus, cùm lege Tribunitia omnes leges ex- oleuiſſent, bopuli conſuetudine magis, quàm vllo iure cer- to vſus eſt, ferè viginti annis, quod ex hiſtoria Liuij colligere licet.
IIII. Conſtituti ſunt Decemuiri, à quibus leges editæ ſunt, quæ duodecim Tabularum dicuntur. Has leges ait Liuius fon- tem omnis iuris& publici,& priuati eſſe.& Cicero omnibus philoſophorum bibliothecis anteponit.
V. Hasiplas leges interpretati ſunt prudentes, quorum in- terpretatio, diſputatio q́ue vſque adeo probata receptaq́; eſt, vt pars iuris ciuilis haberetur, nec immeritò: nulla ſiquidem lex ita perſpicuè ſcribi poteſt, vt non requirat interpretatio- nem: vnde meritò dicit Pomponius, ius non poſle ſfine iuriſ- perito conſtare. in§. poſt originem. huius l.& qui legum inter- pretationem tolleret, naturæ leges& ipſam Selea, aufert et. Et ius ciuile dictum eſt communi nomine, quia proprium no- men ac ſpeciale deficiebat, quo appellari poſſet.§. his legibus latis. hic. b
VI. Compoſitæ ſunt formulæ actionum ad eas leges ac- commodatæ, quas ſequerentur litigatores agendo, vt non li- ceret eis ab earum præſcripto recedere.§. deinde ex his. hic. eaſque vocarunt legis actiones,& vt luriiconſultus ipſe inter- pretatur, legitimas actiones.
VII. Poſt ſedatam plebis diſcordiam cum patribus, aucto- ritas tributa eſt eadem plebiſcitis, quæ legibus.§. Deinde cùm eſſet.hic. b
VIII. Cum nec plebs, nec populus facilè conuenire poſſet, Reipub. cura ad ſenatum deducta eſt, vt quicquid decreuiſſet, obſeruaretur:idꝗq́ue ius, ſenatuſconſultum eſt appellatum.§. Deinde.
IX. Magiſtratus, puta prætores,& ædiles, qui iuriſdictioni præerant, edicta proponebant, vt intelligerent ciues quod ius de quaque re quiſque dicturus eſſet, ſeq́; præmunirent, ac pre- pararent. Qux edicta iuris auctoritatem habuerunt,& pro- pter honorem magiſtratus, ius honorarium cœperunt appel- lari. Ex quibus edictis manauit ferè totum ius quod nobis lu- ſtinianus reliquit, de quibus edictis iuſtum ſcripſit volumen Saluius Iulianus, ad cuius perpetuum edictum ſcripſerunt Paulus,& Vlpianus.
X. Poreſtas populi in principẽ translata eſt, datum q́; eſt ei, vt quicquid cõſtitueret, pro lege ſeruaretur.§. Nouiſſimè: hic. XI. Reſponſa prudentum pars quoque iuris habentur: ſed ideo horum non meminit Pomponius in hac deſcriptione, quoniam prudentes, quorum reſponſis tributa eſt iuris au- ctoritas, ante Pomponium non vixerunt. Pomponius enim ſucceſſionem prudentum enarrans, incipit à Papirio, nec vl- tra Saluium lulianum progreditur. Verùm poſtillud tempus Papiniani, Vlpiani,& quorundam aliorum ſcriptis tributa eſt huctoritas
———H—B—ꝛ—ꝛ—ꝛ—— —
— 7 2

A 8
4— 6. 1 88„—) 2 jn Tit. delegib. Senatusq́;, conſul. 7
auctoritas legis, conſtitutione Theodoſij, quæ extat ſubtitu- fortaſſis non licuit bembote laſeinianultumm Heieer umm 4. 8 4—* 4 rira 5 0 2 E„ 10 1 1 b lo, de reſponſis prudentum, in Codice Theodoſiano. Cuius nuta eius zutoriraresapn. ece ſer dir ſbr 3 letan 2
conſtitutionis luſtinianus lib. i. Inſtit. tit. de iu. nat. de reſpon- reen inl Viti S dlobi b. zetrs lerih 34 8 49 b—
8..— 3 ſſum eſſe. Quę co o haud dubièe fac plebi. ſis prudentum, quæ eſt altera huius legis pars, diſſerens, men- Imperatori conce um e e. Q ugcon itutio Ganbidas a
. d eir zwi⸗ ziſtratuũ h lta ſcribit Pom- eſt poſt primam Codicis ediionem,& compoſirtis iam Pan- zmagi tionem facit. De origine magiſtratuũ hic multa ſeri ſLO Cogici inſe Ouatenon male dicipollet ca ius, de 1 15 ponius, de quibus paulò infrà dicturi ſumus, in tractatu de ſin- dectis Codici 1 8 Quare no male 1 b won ſtiturio
3.—— 1. 3.„ 4 1 1 4 0.— Klius gulorum magiſtratuum officiis. Tertia autem& poſtrema Auolam dirimse⸗ Hei, rin et ant 1— Rtoriateſena. dinnar huius legis pars, quæ eſt de iuriſprudentum ſucceſſioneã Pa- nem walue. 8 t srae hecen Leuid au 44. ne* pirio ad Saluium lulianum vſque, nullam habet difficultatem; tus, magiftratutve conftituit;& cætet. conälna, vt dictum eſt. Quid ſit legis proprium. CA z. IIII. ehoclo. 1 N 3 1 T 111 Vanquam ex definitionibus Papiniani l. i. hic,& De- W atgue.(2 moſthenisl. 2. hic, licet intelligere, quid legis proprium aanene DE LEGIBVS, SENATVSCON ſit: tamen hic locas fuſiorem explicationem deſiderat. Legis dole⸗pud ſultis,& longa conſuetudine. virtus, inquit Modeſtinus l. legis virtus. hic. eſt ‚imperare, ve- e 2 G 22.— 4 1.. Aun C aAa p. I. tare, permittere, punire. Nam Lrhoreflioraur monirio pro- . C. prie lex non dicitur, cùm parendi neceſſitatem non imponat, a N VAIs partes ſuprà leuiter propoſita— diicnſcnn aliquid, vt Cicero libro 44legb. aues K aa 6 K ſunt, car ́; origo. 14 JaOd äloan ad ait egesnluſ Seneca epiſt.ↄ 5. lunt minis mixta præcepta.
* 3 t, cogno- 11 1. 5 1. 3 Aolats dn 5 ☛ 6 iedn Je oun ai etes on- Etibidem: Legem breuem eſſe oportet, quò facilius ab impe-
.2. aduer. Jundz i 4 nahl SDirn onſti inon multä ritis teneatur, velut emiſſa duinitus vox ſit. Iubeat non diſpu-
. 9 1 11.. 1 Tr 1..1. 1, AA r,. da eguco.„elb⸗ V zuenell N. anenmint elliixur. ſi tet. Nihil videtur mihi frigidius, nihil ineprius, quàm lex cumm NXibil fri- tepetlatuf.„ Ss beruneat. Nequc eh 8* le prologo. Primum igitur legis eſt, imperare houeſta,& prohi diõõC. nunh 4 Jidconſtienatnt gelncepsytrdis äle bere contraria:& permittere; vt lex lulia quæ permittit parri 2 hef ne.
18 ‧, 5 de-. lia qux ptius qua = õ de 1Ee ene 1 2 us qud wumldtum— 22 ſit, G ꝓ leße* debeat. au var. liam in adulterio deprehenſam occidere: neque&c. neque ε⁸σ doken auc beat. lIgitur ꝙ pertinet in vniuerſum adaucto u jd modd, ſed etiam punire. Sanciuntur enim leges pœna, vt„rologo. omnis iuris cõſtituti, itemque ankentiameognoſcendas„d eſt apud luſtin. in§. ſanctæ. Inſtit. de rer. diuiſio.& l. ſanctio reibxsser. explicandam„ de 0 hoe nituld:ge eqnen hac ere dr legum. ff.de pœnis. Et infirma lex eſt, auctore Demoſthene, lloiurecer 5 Lhtichter Jüſd nn uecui: Juns legem Con lreP rlex ſir quæ neruos nõ habet aduerſus facinoroſos. Punit autem lex, 8 ujcl ius facere: quæ int legis propria, vt cùm interuenerint, lex ſit, atq; emendat peccata, etiam ea interdum, quæ non ſponte ad- duijcollgero cùm non interuenerint, non ſit lex: deinde re conſtituta, quæ mittũtur, ſed culpa aliqua, atque ignorantia..1.& 2. hic, vt lex .„„ 13. 2 24 ₰. 3 1 1⁰ 1,1⸗ 51 5 ve secnelun t vis legis:ſeu Ndanear⸗ oſreie de ideis ie f auidn A Aquilia culpam in damno daro etiam leuiſſimam:l. ſi putator. rliunf ne, vt ſi quando de e f den unatadidurz elatur qulſl! 3 1.1. 44. infrà ad leg. Aquil. Ex quo illa verba in Papiniani de- 4 ud eius zuterpreratione 7qu debeauusgsgsgs.,. finitione, itemꝗue Demoſthenis, delictorum, quæ ſponte vel 0omuddos Quid at bx. C A xr. IJI. ignorantia contrahuntur, coercitio, diligenter ſunt tenenda& guorumi Texquid. I Ex(vt eſt in§. lex eſt. Inſti. de iure natur.)eſt ius, quod po- obſeruanda.— enmmlegepr nl c 4 peiſhece homni- 5 L pulas enatotio maziſtraruiarerrogaoreconſtiuit Erea vibua; qidlnondum, qidcqne uezencummſe leges,5. lab vbien differt à plebiſcito, quòd plebilcitum non à populo fit, ſed à eo. conſequens eſt, vt hid aeeri concipi Lbeanb. taque ler i plebe, vt eſt in Inſtit. eodem tit. Reuera tamen legis verbum dicuntur tuturis negotiis ormam are nead Acta pixcekl- de eintil generale eſt, quo non tantùm plebiſcitum ſignificatur, vt cum ta reuocari, inl. leges. ⁷. 0. cod. Et extat 5 in. Eoſteudi N- * me legem Aquiliam dicimus. l.i. ad leg. Aquil. ſed etiam appellan- uel. 66. quæ vult, non ſtatim nos obligari legi cùm Promulga- legu*.- 2.„ 1.—— 5 4 93 2—B ueun tur conſtitutiones principum,& aliæ iuris partes. l. t. infrà de ta eſt, ſed cùm duo menſes effluxerunt. Inde Cicero inuehitur er zurec conſtit.princ. in qua ſignificatione definitur lex ſub hoctit. à in Verremact. 3. quòodin præteritum tempus edictum quod- ropflum no-
. hislegibus
Papiniano in l. 1. quæ pulchrè conſentic cum Demoſthenica,
quæ traditur in oratione contra Ariſtogitonem,& habetur in
dam ſuum concepiſſet. Quis, inquit, vnquam propoſnit edi- cto, quod neque poſt edictum, neque ante edictum præuideri
1. 2. eo. Et cùm ait Papinianus, legem eſſe communem Reipu- Potuit: Cui ſimilis eſt ſententia luſtiniani, cum ait: Quid enim 2s leges ac blicæ ſponſionem, id videtur exprimere, quod apud eundem antiquitas peccauit, quæ pr æſentis legis is ſcia,priſtinam ſecu- ,nt non l Demoſthenem eſt viwus 5ai euoßien&aui zis a ec. Conſtat auté ta eſt obſeruationemal. iubemus. ſub fi. C. deteſta. Futura ne- eex hs.hic legum cõdendarum poteſtatem penes populum olim faiſſe: gotia hic accipe, non f uturas lites de negotio aliquo, ſed f uru⸗ siple iutet⸗ quæ triumuiro proponebantur ante promulgationem, vt co- um negoriumex qduo lis oriatur pura contractum, teſtamẽ- gitarer interim, deliberaretque populus, num aliquidimmu- tum, delict um,& ſimiles cauſas. Tempus enim contracti ne- bus aocco- tandum eſſet. Cic. pro Flacco,& prodomo ſua. deinge inæs Sotij, non litis motæ inſpici debet: niſi fottè lex lata ſit, quæ ad Deindecum inciſæ ad ærarium deferebantur, vt refert Suetonius in Cæſ. formam ordinem que iudicior um pettineat: cùm ea tes nulli 8 solenni, Tempore vetò luſtiniani recondebantur in templo cum ſa- captioſa eſſe poſſit. arg. l.2. C. de iur eiut. propt. cal. Sanè po- enitepolle, 26, a cris vaſis,& inſculpebantur lapidibus, vt apparet exnouella teſt— zſi 8 mütum vtileque ei videbitur, de præ rerlto decteuile, uen conſtitutione 8. tit. vt iudic. ſiue quoquo ſuffrag. tempore, ie. uepen entibus negotiis, cauer e. d.l. leges. 7. larum.). apad an- Quls oßit legem condere,& iu facere. CA P. III. Seod, Sed S ſilex noua interp rcketurVckerenn; tettotahe- Pe ‚e QDuup Vn Teen ede,, asſaele. K⸗A p. 11 4. tur ea declaratio adtempus veteris legis. Nouel. 19. de fil. ant.— iiom P Kiacipem nulla dubitatio eſt legem condere poſſe: cm dot. inſtr. nat. Quamuis antea lex præſcribat nobis quandam duid dios. poteſtas populi in eum translata ſit.l. r. de conſtit. princ. vitæ regulam in futurum, vr antè diximus: tamen non omni- ues quodi Sed de populo quæri poteſt an legis conſtituendæ poteſtatem bus vitiis, atque incommodis medetur: ſed ad ea aptatur, quæ renracpte habeat. Etlulianus ſatis apertè oſtendit in l. de quibus, bic. frequentiora ſunt. l. 3.& ſeq. hic. l. ea quæ rarò. infrà de reg. rnat&pd b tempore ſuo populum legem condere potuiſſe. Ac ſcribit iur. in l. antiqui. infrà ſi pars hæred. pet. Nouel.9 4. vt ſine pro- er 1 Dion, Auguſtum leges ad populum ferre ſolitum, poſtquam hibitio. mat. Vnde fit vt legitimus partus non habeatur poſt cdobs 3 vrbis imperium ei delatum eſt. Sed& Suetonius de Caligula decimum menſem iure conſtituto. l. inteſtato.§. vlt. infrà de gtolume loquens, Tentauit, inquit,& comitiorum more reuocato ſuf- ſuis& legiti. hæred. tametſi ex philoſophorum ſententia poſt uu-- ciplekunt fragia populo reddere. Senatus quoque ius facere poteſt, vr duodecimum quoq; naſci poſſit. Ea enim quæ ſemel, aut bis,? Hiloſe- traditur in l. non ambigitur. hic.& certum eſt plerunq prin- id eſt perrarò accidunt, contẽnunt legislatores, vt Theophra- lanrean, comd; tke b cipe interueniente S. C. facta eſſe. L.. de rebus eorum qui ſub ſtus aitl. 6. hic. Præterea& illud legis propriũ eſt, vt quicquid poſt duo- viliweshie tut.velcur. ſunt ſi.de.nõ alien.quæ etiã orationes dicũtur, quia conſtituitur, non in ſin gulas perſonas, ſed generaliter conſti. decimum beuiut: orante principe fiebant,& propter honorem ſenatus qui qui- tuatur. l.iura. hic. Vnde commune præceptum dicitur à Papi- nehen jeſciptoue dem directò ius nonpoteſt facere.vnde ex his S. C. vtiles, non niano in definitione 3.l. 1. hic. Nam licet priuilegia quæ cen- 7 2 5. eſtius A directæ dantur actiones. Poreſt&præfectus prætorio ius fa- turiatis tantùm comitiis olim irrogabantur, vt ait Cicero lib. u. icsebi b 8. cere, modò nihil contrarium legibus publicis ſtatuat, quod in-;3. de Legib. Gellius lib. 10. cap. 20. leges ſint, quantum ad eas b do, ger- b telligimus exll. z. C. de offic. præfe. præto. orien. Prætoriidein Perſonaaartinet de quibus fiunt: tamen nos aliter legem hic ludesßa b b A 3 5 dune aucdol 7

Certum 7“vid.
“ ““ 3“ A 4 5— j,.„
— e, — Franc. Duareni(omment.
accipimus, quæ propriè ita dicatur. Ea eſt autem ſola vera lex, quæ generalis, communis,& yniuerſalis eſt. Qui tenkantur legibus. C A P. V. Anta eſt legum auctoritas, vt omnes eis ſubiiciantur, nec J Huum ignoratio quemquam excuſet. l. leges. 9. C. de le- gib. l. conſtituriones. C de iuris& facti ignor.I. I.& 2. hic. Ex- cipitur princeps, qui legibus ſolutus eſt lege,& ſenatuſcon- ſultis: cuius rei meminit Dion in Auguſto. Sed is ſponte ſua le- gibus ſeſe ſubiicir,& ſecundum leges profitetur ſe velle viue- re. l. digna vox. C. de legi. l.z. C. de teſt. l. ex imperfecto. infrà de leg. 3.§.vlt. Inſtit. quib. mod. teſteinfit. Auguſtæ eadem pri- uilegia tribuuntur quæ ipſi principi. l. 6.§. vlt. infrà de iure fiſ- id eſt, immunitates, vacationes, protopraxiæ,& cætera ſimi- lia. Non enim par ius eſt vſquequaque principis„‚& Auguſtæ. I. quod principi. ½8. infrà de leg. ꝛ. alioquin legem condere ea quoque poſſet: quod eſt perablurdum. Deinterpretatione legu. CAp. V J. Mne ius aut certum, aut dubium eſt, vt Fabius ait lib. 12. O- z. Certiiuris nullainterpretatio deſideratur, niſi apud imperitos, apud quos omniaſunt incerta. ſed illud omnino ſe- quendum eſt iudicando, licet forte ratio nobis cognita non ſit. Non enim omnium, quæ à maioribus conſtituta ſunt, ra- tio reddi poteſt:& rariones inquirere eius iuris, quod certum eſt.l.non omnium.&l. ſeq. hic. L.proſpexit. qui& à quib. man. Tunc enim tatio inquirenda eſt, cum de iuris dubij interpre- tatione agitur: ne aduerſus veterum præcepta peccemus, qui in Repu. illud maximè improbant„r6, † Igey; opd- no TD. vt inquit Atiſt. lib. 1. Rhet. cap.37.& Thucyd. lib. 3. in concione Cleonis. Certum verò id rectè dicitur, cuius ſenlus conſuetudine receptus, probatusque eſt: etſi verba fortaſſis obſcura, vel ambigua ſint. l. minimè. I. ſi de interpretatione. hic.l.cum de nouo. C. eod. Dubium ius coniectura volunta- tis,& æquitatis regulaexaminandum eſt. Quainre perperuò meminiſſe debemus illud Celſi, Inciuile eſſe, niſi tota lege perſpecta, de vna aliqua particula eius propofitaindicare; vel reſpondere. l. inciuile hic. Vix enim aliter ſenſus, ac mens le- gislatoris percipi poteſt. Ac meritò Eſchinem Demoſthenes
accuſat, quòd truncatas leges citaſſet. Omnis autem huiaſmo-
di quæſtio ad quatuor locos rhetoricos referri poſſe mihi vi- detur. Primus eſt, ex ambiguo: ſecundus, ex ſcripto& ſenten- tia: tertius, rariocinatio dicirur: quartus, ex contrariis legibus. de quibus hic ordine dicemus.ʒ De ambiguoW. CàA P. VII.
Veſtio oritur ex ambiguo, cùm id quod in lege aliqua
ſcriptum eſt, duas plurèsve res ſigniticat,& vterque ex litigatoribus ſcriptum tuetur, quaſi cauſam ſuam iuuet, ideo ſic dictum, quòd in aa bas partes agi poſſit: vt cum lex pœnam eapitalem ſtatuit,& quæritur, capitalem quam vocemus.vt in 1. z. infrà de pœnis. l. tranſigere. C. detranſactio. Exemplum apud Khetores hoc peruulgatum eſt: Meretrix coronam au- ream ne habeto, ſi habuerit, publica eſto. Vbi quæritur, an co- rona, an meretrix porius publicanda ſir. Alia adduci poſſent exempla, ſi id res expoſceret. Notandum igitur eſt, in huius ambiguitatis explicatione ſuperiorem, inferiorem—; ſcriptu-
ram maximè ſpectandam eſſe, vt ait Cicero,& nos antè docui-
mus;: item cætera huiuſmodi, ex quibus voluntas colligi po- teſt:ſed ad extremum accipienda ſemper erit ea interpreratio, quæ vitio caret. l.in ambigua. hie. Se De ſcripto& ſeuenn..( v. VIII. F ſcripto,& ſententia naſcitur quæſtio, cum aliud ſenſiſſe Lidetur legislator, quàm ſcripſit. Et certum eſt nò en- eaæ temperandum eſſe, vt voluntas ſcriptoris ſeruetur.l. pla- cuit. C. de iudic. Non enim omnia ſcriptis, vt ait Cicero, ſed quædam, quæ perſpicua ſunt, tacitis exceptionibus cauentur. Er nulla res neque legibus, neque ſcriptura vlla comprehen- di, denique ne in ſetmone quidem quoridiano arque imperiis domeſticis rectè poteſt adminiſtrar,, ſi vnuſquiſque velit ver- baſpectare,& non voluntatem eius, qui verba habuerit, at-
*
tenqderc. Cic. lib. 2. de inuen. Si verò non appareat voluntas
1
legislatoris, verborum ſignificationi erit ſeruiendum. I. 1. in- fra de exer. act. l. proſpexit. infrà qui& à quib. Norandæ ſunt igitur circa locum hunc certæ quædam veluti regulæ, quibus ad ſententiam defendendam æquitate ſuadente cõtra rnav vti poſſimus. lus ciuile captari non oportere. l.pen. inftà ad ex-
r 4 4
hib. Legem in ſententiis, non in verbis conſiſtere. l. nominis verbum. infra, de verbo. ſignific. Scire leges non hoc eſſe, ver- ba earum tenere: ſed vim, ac poteſtatem. l. ſcire. hic. Non lice- re ſaluis verbis legis, ſententiam eius circumuenire. l. contra.& ſeq. hic. l. non dubium. C. eod. Benignius accipiendas leges, quò voluntas earum conſeruetur. l. benignius. hic. Æquita- tem, iuſtitiamꝗque ſtricto iure potiorem eſſe. l. placuit. C. de iudi. Quæ ſalubriter pro hominum vtilitate introducuntur, duriore interpretatione contra ipſorum commodum produ- cenda non eſſe ad ſeueritatem. l. nulla. hic. l. quod fauore. C. eod. Exemplum vulgare hoc eſt, ſi lege cautum ſit ſimpliciter, vt qui muros tranſcenderit, capite puniatur:& contigerit ali- quem propulſandorum hoſtium cauſa muros aſcendere. Sed infinita alia paſſim legentibus occurrunt. J. quamuis. infrà de in ius vocan.& ſimi. Ad hunc locum pertinere videtur qui- buſdam ſtatus, qui finitiuus dicitur: vt ſi accuſetur aliquis ſa- crilegij, qui non rem ſacram, ſed in æde ſacra depoſitam fura- tus eſt. l. Diui. infià ad leg. Iuliam pecul. Quæritur enim, an ſa- crilegus iudieandus ſit ſecundum propriam verborum ſigni- ficationem,& an de eo ſenſerit legislator? Quare hic dici po- teſt controuerſia„u εον MQω⅞⁵as eſſe. Aliis videtur, hos ſtatus diſtinguendos eſſe: propterea quòd in ſtatu finitiuo vterque ſcriptum tuetur: cum in hoc ſtatu ſententia verbis opponatur quod ſatis probabile eſt. Sed hæc diſputatio non magni eſt v ſus:& alioqui certũ eſt, inter hos ſtatus magnã eſſe affinitatéẽ.
De ratiocimatione.(C àA P. I X.
Ariocinatio eſt, inquit Cicero, cùm ex eo, quod vſpiam Rdas id quod nuſquam ſcriptum eſt, peruenitur ratioci- nando: nos vulgò legis extenſionem dicimus. Alij collectio- nem vocant: quoniam ex ſcripto colligitur raciocinando id, quod ſcriptum non eſt. Hac dere ſinguſare eſt exemplum& facinus inſigne apud Corn. Tacitum in vita Tyberij: lex lata erat ne virgo laqueo ſtrangularetur. Tyberius iuſſit virginem, quam volebat ſtrangulari, prius vitiari, dainde ſtrãgulari. Pro- inde qui defendit hic ſententiam, non contra ſcriptum dicir, ſed ſuper ſcriptum, vt Fabius ait. Ex quo apparet, quid inter hunc locum,& ſuperiorem interſit. Eſtque hoc genus ratio- cinationis, ſiue collectionis maximè neceſſarium in iuris in- terpretatione. Nam, vt Iulianus ait, non poſſunt ita leges ſcri- bi,vt omnes caſus, qui quandoque inciderint, comprehẽdan- tur: ſed ſufficit, ea quæ plerunq; accidunt, contineri:& cùm in
aliqua cauſa ſententia earum manifeſta eſt, is qui iuriſdictio-
ni præeſt, ad ſimilia procedere, atque ita ius dicere debert. l.ne-
que leges.& ſeq. hic. Huc etiam pertinet quod Vlpianus ait:
Quoties, inquit, lege aliquid vnum velalterum introductum
eſt, bona occaſio eſt, cætera, quæ tendunt ad eandem viilita-
tem, vel interpretatione, vel certè iuriſdictione ſuppleri. l.13.
hic.Et Papinianus: Quod legibus omiſſum eſt, non omitte-
tur religione iudicantium. l. quæſitum. infrà de teſtib. Sed hũc
locum diffuſiſſimè tractat Atiſtot. lib.·. Ethic.& lib. 1. Rhet. Praæclaræ
cap. 35. cuius diſputatio hic inſerta magnopere rem omnem Ariſtote-
illuſtrabit. In hoc igitur maximè verſatur luriſconſulti munus,“⁴e 75
qui artem boni& æqui profitetur, vt non tam verbalegis ſe-7*ea
ctetur, quam mentem eius, acſententiam. d. l ſcire. hic.& le-reſenteu-
gem omnem ſcriptam ad elneiai illam,& communem legẽ, icx.
quæ ſcripto non eſt com Prchenfaeuocer interpretando. Id
enim iudicandum eſt ex lege eſſe, quod etſi nec ſcriptum, nec
fortè cogitatum eſt à legislatore: veriſimile tamen eſt eum, ſi
conſuleretur, dicturum eſle. Inſtit. de legit. pat. tut. Quęmad-
modum autem id fiat, facile non eſt in vniuerſum definire: ſed
exempla varia, quæ legentib. paſſim obuia ſunt in Pandectis,
vice præceptionum homini non hebeti eſſe poſſunt: qualia
occurrunt in his locis. l. cum lex. hic. l.2.§. quid ſi curatores. j.
ad Tertul. l. ſi quis id quod. j. de iuriſd. omn. iudic. I. oratio.
J. de ſponſ.l. ex ſententia. inf. de teſt. tute.§. 1. Inſtit. de legit.
pat. tut. Et huc pertinent etiam ea, quæ in fraudem legis ad-
mittuntur. l. contra legem. hie. l. non dubium. C. eo. vt, ſi quis
non pecuniam crediderit filiofamiliâs, ſed rem aliam fraudan-
di ſenatuſconſulti gratia. de quo vide in l. ſed Iulianus.§. mu-
tui. infrà ad Macedon. Illud animaduertendum eſt, genus hoc
ratiocinationis ſiue collectionis non recipi in eo, quod con ·
tra rationem iuris propter aliquam vtilitatem cõſtitutum eſt⸗
quod ius ſingulare dicitur. l. quod verò. l. in iis. l. ius ſin gulare.
Lquod non ratione: hic. l.. infrà rer. amot. l. 2. lolut. matrim. De
79 imuj ett

82„ —-„—— wai In Tit. Oe legib. Senatuſque conſul. 7 e— 1 en. e A. eenbnn0, 4 F. X.„ ee mndsponendan e æquitatem rigori,ſeu ſtricko iuri,& gene- r drra D' anneonns. zs aneRan egibus. 5 per ſpeciem derogari. deinde conſiderandum eſſe an lex iu- S bege X Nlinomia hic dupliciter accipitur. Inprimis dicitur Deeenn hernttal, die vedd Nam quæ permittit, cedere de- hac dictio * 2 conflictus duorum, aut plurium ſcriptorum, velvnius Enrc us erat. denKio leoaw. ft. de Perrntd. Auriagmni Antino- C. de ſcripti in plura diuiſi, quæ ſcripra non natura pugnant; ſed cir- dat d 1E nt cas 5 contraria, ipſo aute 1 ulh PU. Senz7. ranrur cumſtantia. Sic eniminterpretamur Hermogenis verba lib.1. Bcn ee ntes e,non 8 um circumſtantia: vt apu 3 lu llh drodu⸗ aedy, al Spoae 3ei Toahy,n G 2Mire önci,n Gevog Aaupvuεvs un eumait 5 l aat 2 r Selnd„ quam ante eXp daun end ote. oue 5a*⁴es, aelxan J uAxn. Hucpertinet, quod Fab. ait, 8 2ü- u ieachin mni preclicki Codicis mem 3 A 7- lleier legem legi contrariam non eſſe ipſo iure, ſed calu collidi„& 4r laurres etu a 4 ⸗ cG voca duuneupare iquem gerral. euentu. Exempla hæc ſunt vulgo prodita: Abdicatus bono- teilioer Lennn e Kvns consor ia, vna on ſeazedtier de. de rum paternorum expers eſto. Hæe eſt prior lex: altera autem Iiber Pacui Wr⸗ Cſt mn„die Ar 1nlen E niae ſubſequitur. Quiremanſerit in naue periclitante, eius nauis hicvgchis 5 4 Cor cut GEln LA l t0 1 a Senzen enuggi dominus eſto. Duplexhic eſt antinomiæ genus, vnum ᷣιαι εα froer 10 Pus coelkarnden aureun aliquid in hoc 2 ce 8 u conflictio(duorum caſuũ, qui pugnant natura, ſed euẽtu Pn un 6 um 1 4 locum vindicab zener ianenitur. 1duie dniun colliduntur. Nam idem ſi abdicatus fuiſſe proponatur,&; in uum innen 4 Aerlaculte vaſe 8 Srcuenn. 41 ſ aliquid no. unande naue patris manſiſſe: Quæritur, an nauem ſibi vindicare poſ- uu augt u Lhen t6 8 6 um. Juod lillonandir gue- dunlan ſit? Ac certum eſt, has leges ſua natura contrarias non eſſe, ſed laud 1u. galiam natu ain n nci liſc iefir s effu- 8 died in hac hypotheſi colliduntur„& confligunt, vt neceſle ſit 8 8. Sligitur Lerum eſt hoc luſtinia. dictum, ve cre- 5 G nam alteri cedere. Aliud exemplum: Tyrannicidæ imago in aimus; nullæ in Pandectis noſtris contrariæ„pugnanteſve Lea2es dos ſtatus gymnaſio ponatur. Mulieris imago in gymnaſio ne ponatur. ſententiæ extant. Sed plerunq; accidit, vt homines nõ latis ex- 4 Ser.. Nterquo Mulier tyrannum occidit. Aliud: Tyrannicida quicquid vo- excitati actriti in hac ciuili ſcientia, rationes diuerſitatis non pua ponarur V let, optato. Tyranni filios magiſtratus necato. Tyrannus ab facile berſpiciant, quamuis alioqui nec iudicio careant,& do- exercita- gnieſty vxore ſua interfectus eſt. Ea liberos ſuos petit. Aliud: Pacta ctrina, literiſq; ſint inſtructiſſimi. Nos autẽ qui iuris ſcientiam vio. ditäk. ſeruanda ſunt. l... infrà de pact. Pactum contra legem irritum proſitemur, etſi his omnib. rebus longe fortaſſis inferiores: momni eſt.l-non dubium. C. de legib. Quidam pactus eſt ontra le- Propter aſſiduam tamen lectionem, ſtudiũ, meditationẽ con- fere iure gem. Sexcenta alia exempla obſeruari poſſunt in lectione Pa- kontionem hoc aſſequimur interdum vt diuer ſitatem, ac diſſi- drſpum, dectarum. Nullum enim ius tam accurrate ac circum ſpecte militudinem rerum, quæ ſimiles videntur aliis, facilius perci- drrarioci⸗ periutur. conſtitui poteſt, vt non crebro incurrat in ſingulas hypothe- piamus,& obſeruemus,&e vix quicquam ſit tam occultum, aut collectio. ſes talis antinomia. Ac ne ius quidem naturæ, ac geurium hoc tam abditum, quod à nobis tandem non eruatur,& in lucem nandoid, antinomiæ genere caret. Vnde videmus ſeruituts m in trodu- äucarr Tramn&in rebus quotidianis idem accidere ſolet ‚Vvt aplumae ctam eſſe contra legem vnam naturæ, quæ vetat im becillio- Ga eni exemplum(quo ĩam ſuprà vſi ſumus) ſatis oſten dit, de jälerlaa res àrobuſtiorib.& valenriorib. opprimi. Verum ea legi al- gemellis, qui propter ſummam, quæ inter eos eſt, ſimilitudi- virginem, teri conſentanea eſt, quæ iubet nos ſocietatis humanæ con- nem'nonp oſſunt à quamlibet oculatis hominib. diſcerni: ſed Haa Pr ſeruationi ſtudere. Cum enim ea ellet naturę hum ana cofti- qui cum eis aſſidue morantur, ac viuunt, diſimilitudinem e- um dtit ptio: ea hominum vitia, vt ambas leges om nino ſeruate inter vnu enitame perfectam habent. Exempla quoque peti dinder homines non liceret inferior lex ceſſit ſuperiori,& coim- Po unt ex liberis differentiarum Modeſtini. Pe ceteris luſti- 8 muni hominum conſenſu inductum eſt, vt bellum gerere- nlanl libris, quorum alii prius, alii poſterius editi ſunt, ſequen- Mstallge tur,& victi in victorum poteſtatem redigerentur. Quoties dum eſt, quod Paulus& Tertyllianus docent, Priores leges ad munsln. autem incidit huiuſmodi antinomia πeρασν vtra po poſteriores trahi:& contra, poſteriores ad priores, niſi cõtra- egesſcri tior eſſe debeat, docet Cicero lib. 2. de inuent: his verbis: Tiæ ſint.l. non eſt nouum.& duab. ſeq. hic. Nam prior lex po- tehäcane(liber enim aſcribere, quæ mire ad hunc locum explican- ſteriore contraria tollitur,& abrogatur. l. vlt. inftà de conſti- Xcum in dum faciunt.) Primum leges oportet contendere, conſide- princ.Idq; ſupr à nobis tractatum eſt in epiſt. Iuſtini. ad Sena- ridictio- rando vtta lex ad maiores, hoc eſt, ad vtiliores, ad honeſtio- tum. quò. n. poſteriores leges, eò potiores, vt diximus. Si verò ebet.Ine- tes, ac magis neceſſarias res pertineat. Ex quo conficitur, vt contrariæ non ſint, quod in vna deeſſe videtur, id interpretã- 4 danmsai: ſi leges duæ, aut plures, aut quotquot erunt, conſeruati non do ſupplendũ eſt ex altera, vt quaſi vna ex duab. lex fiat. lua- oductum poſſint, quia diſcrepent inter ſe, ea maxime conſeruanda pu- re conſtitutio luſtiniani, qua cautum eſt, vt ex pacto donatio- m wiilita- rtetur, quæ ad maximas res pertinere videatur. Deinde, nis cauſa facto detur actio. l. ſi quis argentum. C. de donat. nõ lerillz. vtra lex poſterius lata ſit. nam poſtrema quæque grauiſſi- abrogat ius antiquum, de actione ex pacto non danda: quia vomitte⸗ ma eſt. Deinde, vtra lex iubeat aliquid, vtra permittat: nam contraria non eſt. excipiuntur. n. iure antiquo pacta legitima. b Sed hüc id quod imperatur, neceſſarium: illud Tnod permittitur, vo- legitima. infrà Je pact. Sæpe n. accidit vtpoſterior lex addat, b. Rbet. Tyaclar luntarium eſt. Deinde, in vtra lege, ſtnon obtemperatum interpretetut& deroget magis quã abroget. Actamerſi pactũ momdem Aie ſit, pœnainfligatur aut in vtra maior pœna ſtatuatur. nam donationis cauſa factum, inter legitima vlim non numerare- limn 8 maximde Srſtanaſh⸗ eſt ea„quæ diligentiſſime ſancita eſt. fur.edpactui de iniuria,& quædam alia:tamen antiquiores dakegste Jaam⸗ d e, Vtra lex iubeat, vtra veret. nam ſæpe ea quæ vetat, ees 1 4 eriores rrahuntur, vt Tertyllianus ait:& ſemper elic aleſeua. Uaal Heirlli me Taden corrigere videtur illam, quæ 8 nu ihoe legibus ineſſe credi oportet, vtad eas quoque per- nnkxee er. Deinde, vtrs exdegenece omniöetrade parte quadame,(onas,gezdesstes pettincant, Jurquandog; fmibes erunt. 8* vtra communiter in plures„vtra in aliquam rem certam ſeri- l ideo. hic. His locis continentur omnes fere quæſtiones, quæ 2euſa num ze ra idestut. nam quzin pattem aliqusm,&e quæin cettam adboniise quiartempertinent Exquib cognoſei poteſtin- e2, e hum ſ quandam rem ſcripta eſt, propius ad cauſam accedere vide- terpretationem iuris nõ principis tantum eſſe, ſed etiam eius, 4 νν☛ eſteum, 3 tur,& ad indicium magis pertinere. Deinde, ex lege vtrum quiiudieat, aut de iure reſponder in ſingulis negotiis.l. placuit. 222 era Quem⸗ 1 ſtatim fieri neceſle ſit, verum habeat aliquam moram,& ſuſt- C. de iudic. Nec temere dictum eſta Pocta: zehniteſe entationem: nam id, quod ſtatim faciendum ſit, perficiprius ludieit auxilium ſub iniqua lege rogato: Elaaes . hteci, oportet: deinde operam dare, vt ſua lex ipſo ſcripto videa9- Et Ariſtot. lib. i. Rhet. c. 37. ait iadicẽ menſulario ſimilem eſſe ſimilitu- junt: qlalla turniti: contraria autem aut per ambiguum, aut per ratioci- oportere: propterea quod verũ,& iuſtum à falſo,& adulteri- do de in= urxotes.. nationem, aut per definitionem induci: quod ſanctius,& fir- no diſcernat. verba eius hæc ſunt: ννν ⁵ ννον⁴νεν ενν⁷ ben, ec. he olato mius id videatur eſſe, quod apertius deſcriptum ſit. Deinde 5πναε έᷣᷣά᷑νν Aedno IA70, Gn A8G. Solius tamen principis ſir elegi ſuæ legi adſcriptum ipſam ſententiam quoque adiungere: eſt, ius perpetuum conſtituere interprerando: item cum certa mlegs 1- contrariam legem item ad aliam ſente ntiam traducere, vt, fi non eſt legis ſentẽtia, nec poteſt ex ſcripto colligi id, quod ſcri- wo o fieri poterit, ne diſcrepare quidem videantur inter ſe. Poſtte- ptum non eſt, ceſſant iudicis partes,& princeps aditur. l. 1. l. mftudal- mo facere, ſi cauſa dabit facultatem„Vt noſtra ratione vtra- 9:l.cum de nouo.l. vlt. e0. 1⁊. C. de vete. iu. enuel. Princeps uu Henl zus lex conſeruari videatur,& aduerſariorum ratione altera enim non tantum hic permittit iu dieſbis, uanrug ab h. gruuha it neceſſario negligenda. Hactenus Cicero. Ex quibus Ci- thenienſibus olim conceſſum fuit. Nam Achenis iudices 8 döenn— verbis apparet diligenter aſpiciendum eſſe de quo antequam cauſas audirent. iurabant ſe de quibus rebus 55 a3 lata ſit lex cum certilſimi ſit iuris publicam vtilitatem priuatæ leges ſtatuiſſent, de his ex legibus ſegrentian laturos: de

Contra
. 1„ 8 242 e — 1 2* BBW 1— 4* 5 92 3 8 Franc. Duareni Con;ment.
quibus nullæ leges forent, mente, ſententiaque æquiſſima iu- dicaturos. Auctor Pollux lib. 8. Onomaſtican. Idem facere debet bonus princeps,& potiſſimum iudici præcipere, vt ſtricto iuri æquitatem præferat. In hanc rem vide titu. Inſti- tut. de offic. iudic. Cum autem ſolum principem dico, nonita ſane volo accipi, vt non excipiatur Senatus, aliique magiſtra- tus, quib. auctoritas ius faciendi tributa eſt. l. non ambigitur. l.& ideo. hic. l. 2. C. de offic. præfe. præt. orient. C A r. X I. De conſuetudine.
— Onſuetudo, ius eſt non ſcriptum, quodin morem ve- (Aoſtas vulgi approbatione perduxit. Hæc diffinitio fe- re ſumpta eſt ex Cicerone lib.z. de inuent. Dicitur ius, quod inter genera iuris connumeretur,& auctoritatem legi parem habeat.I. diuturna. l.ſed& ea.& ſeq. hic. Idem Cic. lib. ꝛ. de in- uent. Dicitur non ſcriptum: vt diſcernatur à lege,& aliis par- tibus iuris, quæ ſcripto continentur. le ius ciuiſe. lupra de iuſt. & iur.§. conſtat. Inſti. de iure natu. gen. Dicitur quodin mo- rem vetuſtas,&c. quia vſus,& tacita quædam approbatio po- puli neceſſaria eſt ad inducendam conſuetudinem. Dicitur vetuſtas: quia non ſufficit vſus populi, niſi longus,& inuete- ratus ſit.l.de quib.& aliis ſeq. hic. quod de annis 10. vulgo in- telligitur. Verum quia nullibi hoctempus definitum reperi- tur, arbitror tunc diuturnum vſum iudicandum eſſe, cum apparet homines iam aſſueuiſſe illi inſtituto,& rationi vi- uendi, idque arbitrio iudicis relinquendum eſſe, arg. l. 1. ia- frà de iure delib. nam iuris noſtri auctores modo inuetera- tam conſuetudinem requirunt, modo longam, ſiue diutur- nam, modo plurimorum annorum. d.l. de quibus.& aliis ſeq. Nec mihi videtur inueteratum, aut vetuſtum recte dici, quod decem annorum tantum eſt: etſi præſcriptio longi tempo- ris, interdum dicatur, decem, aut viginti annorum, vt in tit.
C. de præſcrip. longi temp. Conſuetudo enim non priuati
eſt hominis, ſed populi vlus. Itaque ius publicum excon- ſuetudine, ius hominis priuati ex præſcriptione naſcitur. Ac mihi ſane magis probatur opinio eorum,& his verbis ma- gis conuenit, qui putant temporis vſum requiri, quod homi- num memoriam excedat. Sed melius eſt, quæ lege definita non ſunt, iudicis arbitrio relinquere, vt Ariſtoteles monet lib. 1. Rhet. Cum igitur difficilis ſit probatio conſuetudinis Vvlile eſt, iudicium aliquod contradictum proferre, quo ea confir- mata ſit. l.cùm de conſuetudine. hic. Contradictumi dicium
—— Que ſit vis, G poteftas conſwetudinis. aot.
4
4(nſüruse primum vim legis habet in his, de quibus nulla lexſcripta eſt. l. de quibus. l. diuturna.& ſeq. hic. l.-.
& 3. C. quæ ſit longa conſue. Hiac verlus ille Publiani,
Crauiſſimum eſt imperium conſuetudinis. I. Exemplum primum eſt in controuerſiis pleriſque, quę de beneficiis militarib. aut(vt vulgo loquimur)feudis mouẽtur. 11. Id eriam pro lege habetur, quodex iure moribus rece- pto deducitur per interpretationem. d. l. de quibus. Qnare cum deſcit certa conſuetudo in controuerſiis, quæ ad bene- ficia militaria pertinent, id ſequimur, quod conſuetudini re- ceptæ proximum& conſequens eſt. d.j. de quibus. Quod ſi
quæſtio oriatur de ciuitatis alicuius conſuetudine, ad conſue- tudinem Metropoleos vrbis recurrendum erit. Si quid tamen non ratione introductum, ſed errore primum ſit, deinde ob-
tentum, ad ſimilia producendum non erit. l. quod non ratio-
ne, hic. Nam(vt ante diximus)de legis interpretatione, quod
contra rationem iuris receptum eſt, non producitur ad con-
ſequentias.l. quod vero. hic. 3
III. Si quid obſcurius in l. reperiatur, cam interpretatio- P 4
nem ſequi debemus, quæ conſuetudine recepta eſt. Eſt enim optima legum interpres conſuetudo. l. ſi de interpretatione. hic.& minime mutanda ſunt, quæ certam interpretationem
A
maioris auctoritatis non eſſe, quam legem, imitatur enim le- gem& vim legis habet, vt ante diximus. l. vlt. C. quæ ſic longa conſuet. Id exemplo dilucidius fiet, ſi ponamus conſuetudi- nem proferri non contrariam legi ſua natura, ſed cum lege pugnantem in aliqua hypotheſi. non enim ſemper neceſſe e- rit legem conſuetudini cedere, quaſi conſuetudinis maior ſit auctoritas, quam legis: ſed ea conſideranda erunt, de quibus diximus in diſputatione de contrariis legib. Rurſus obiiciun- tur nobis quæ Vlpianus ſcribit, edictum Adtiani interpretans. de his, qui in ciuitate ſepeliunt, in J.z.§. Diuus. infra de ſepul. viol. Sed nihil adrem pertinent, cum præſertim de lege ma- nicipali, non de conſuetudine Vlpianus loquatur. Nam Adri- anus edicto ſuo pœnam ſtatuit quadraginta aureorum in eos, qui in ciuitate ſepeliunt, nec eam exceptionem addidit, quam plerunque adſcribi animaduertimus, niſi lex municipalis id permiſerit. Iraque Vlpianus ait, quia generalia ſunt reſcripta, & ſine vlla exceptione, ea in omni loco valere: etſi forte lex municipii alicuius permittat in ciuitate ſepeliri, ab ea lege poſt principalia reſcripta receſſum eſſe. Hic mihi videtur planus verborum Vlpiani ſenſus eſſe: quibus ſic intellectis, nihil eſt quod noſtræ aduerſetur ſententiæ: Vult enim VIpianus, prin- cipem conſtitutionibus ſuis quamcunque legem municipa-
lem tollere poſſe. Idemque videtur de conſuetudine dicen-
dum eſſe, ſi princeps expreſſim derogauerit conſuetudini, nõ ſi conſuetudinis ignarus conſtitutionem ei contrariam edi- derit. cap. i. de conſtit. in ſexto.
1N TTT. IIII PEEO NSTIL
TVTIONIBVS PRINCIPVM.
C A p. I. De poteſtate principis.
6 principum numerantur. l.z. ſupra de orig. iur. 5 Inſtit. de iur. nat. gen.& ci. Nã ius quod prin- ceps conſtituit, vim legis habet, etſi non inter-
voluntas. Sic enim accipiendum eſt, quod hic dicitur ab Vl- piano inl. 1. Quod principi placuit, legis habet vigdrem, ne aliàs inde aliqua abſurditas conſequatur. Quis enim edi-
Gtum
8NT E R genera ſcripti iuris conſtitutiones
SS uenerit populi conſenſus, ſed ſola principis
ern
bus pallra cgi
ſniluu. 4 4„* d Al de vi- len
hu ms. O utune barb.
Glaum ne,g
,22 let,r
neam moii pinni &co: lad 3 1 laqyti tabilu ratior legen eamg terer, eſt&h &z in lamm
dungt. 0 un o zaul. Ptole Nelda nn,

1 4„
ba In Tit. de conſtitutionibus Princihun. 9 iodan Kuͤm Elaudii pro lege habendum putet, quo admonebat ſtatuiſſe. J. 1 hic.§. ſed& quod. Inſtit. de lure nat. gent.& ciui. — opulum, nihil æque facere ad viperæ morſam, quam taxi Beneficium tamen principis 3 quod neminem lædit, ſed ex* ges, arboris ſuccumꝰvt ait Sue. in Claudio. Cæſar quidem dixiſſe mera eius liberalitate proficiſcitur, Tnam pleRicewe Bulere dopulo aliquando fertur. homines debere pro legibus habere, quæ Pieramuti gratiam eius, cui cescecum„tametſi per dn⸗ beba, diceret. Sed hæc inuidioſa oratio, ac principe indigna extiam le ſit, nec denladai— Pbie. 2 e ehio⸗ infra de d. ei haud dubie attulit. Superiora igitur verba intellgere debe- ne quid in ec0 publ. l. ſ quando. C. de on.vac: 8 t Iquæ re- Guet. mus, de voluntate principis ius conſtituere volentis, quæ vo- Pedautur con utzonerinwieen pußnandde.8 opäkarie, tolereh b lantas legis vim habet,& conſtiturio dicitur. Namlegere- Po trams quæque Fur Chi Lik. 4 1 ic. Sekera cielusre⸗ deune; gia, quæ de regno. ſeu imperio lata eſt, poteſtas omnis collata Leten Alune⸗ Jur. upra diximus de legum interpretatione, „adeo eſt principi, nontantum in prouinciales& ſubiectos populo ſubtit: de legibus. fonlaeru. Romano, ſed in iplum etiam populum KRomanum. Seneca e- C v. 1 v. em moii piſt. 14. Interdum populus eſt, inquit, quemtimete debea- A P. 1 V nnendam mus:interdum, ſi ea ciuiratis diſciplina eſt, Vt plurima per Se- De reſcriptis.“ dedratum natum tranſigantur, gratioſi timeantur etiam in eo Aiientee⸗ NEuhr ſpecies eſt conſtitutionis„Vt ſupra diximnus, dodenr ,, dum ſinguli, quibus poteſtas populi,& in populum dataeſt. IXquare tractatus varii de reſcriptis. aal rrane in Codi- n. Ken Quamuis autem iuris conſtituendi poteſtas fuerit Prinaht ce Iuſtiniani, ad hunc locum Hentnene: de his 1 gitur hæc ei. hee conceſſa à populo: tamen credibile eſt, populum eam poteſta- ſunt tradita: Reſcripto parendum eſle ne sec aone: 8e d Li d el tem magis cum principe quodammodo communitcaſſe, quam quia ſacroſancta poteſtas eſt principis, eum ſacrilegum quo- ... Atſen. a ſe omnino abdicaſſe, quod& Iullanus oſtendit, paulo ante dammodo haberi, qui principis reſcripto non obtemperat, Aa ee n eſum diſputans de conſuerudine. d.l. de quibus. ſupra prox. tit. Ac&c ei parere recuſat, niſi fuerit contra ius aut vtilitatem pu- ArSec. Ec ceertum eſt, Auguſtum leges ad populum ferre ſolitum faiſſe: blicam. Non enim creditur id princeps velle, id eſt, contra tempo. aod Dion Kcribit. Illud præcipua animaduerſione dignum ius vel vtilitatem publicam facere& ſtatuere. l. lacrilegii. C. tobar. eſt, quod hicin l. 2. VIpi. ait, in nouis rebus conſtituendis e- de diuer. reſcr. Sed reſcripta intelligimus, in quibus ſeruata d.)„uuſe uidentem eſle vtilitatem debere, vt recedatur ab eo iure, eſt forma legib. præſcripta. l.z. 4.& pen. C. de diuer. reſcrip. rur nobig quod diu æquum viſum eſt. Nam, vt Ariſt. ait lib. z2. Pol. errata Quæ res multas cautiones habet, vt ſæpe accidit, vt reſcri- du. cuius quædam toleranda ſunt& legumlatorum& m⸗ giſtraruum: pto parendum non ſit: idque variis ex cauſſis, propter quas nyilsan. quoniam non tantum prodeſt legum, quamuis malarum mu- hodie in iudiciis reſcripta impugnari ſolent. Primum, quod nento,vi tatio, quantum nocet conſuetudo magiſtratibus,& principi- reſcriptum iuri contrarium ſit, aut contra vtilitatem publi- detut, le.„bblrus non parendi. Denique non minus eſt periculi in malis cam. l. nec damnoſa. l. reſcripta. C. de precib. imper. offer. l. hividetar veue legibus condendis, quam in nouis conſtituendis. Adde, quod vlt. C. ſi contra ius vel vtil.publi. Quo in genere poni debet nenim bi 2e de vr ſicut victus ratio mutara nocet valetudini: ita legum mutati- reſcriptum, quo ius alienum tollitur. J. quoties.l. vniuerſa. C. jomano das ma- One publicus ſtatus perturbatur. Quidimmanius, aut magis de precib. imper. offer. Vnde intelligitur reſcripta impetrati etucnen tatione barbarum Bactrorum ſiue lege, ſiue inſtituto& conſuetudi- ſolum poſſe à principe de iis, quæ nemini damnum inferunt. Ir eainb. 3 Seuum ne, qui canibus ad hoc ipſum nutritis obiicie bant fenes? Ta- l. nec auus. C. de emanc. liber. veluii de ſtatuis& imaginibus. wütlongn 249 men cum Alexandri præfectus Nicanor id emendare voluiſ- tit. C. de ſtat.& ima. Quæritur de eo, quĩ aduerſus ſententiam 3 vaſuetud- ſet, tantus inde motus, tantaque perturbatio exorta eſt, vt pe- reſcriptum impetrauit? Er certum eſt, ſi res ita iudicata ſit, deur ke ne amiſerit prouinciam. auctor eſt Hiero. lib. 2. in Iouin. Ino- vc nullus ſuperſit locus appellationi, aut ſupplicationi, re- cum fepe mni igitur Rep. ſemper retinenda eſt hæc aurea ſententia Vl- ſcriptum eius retractandæ cauſa impetratum nullius eſle mo- 1 nerellee piani, In nouis rebus conſtituendis,&c. quæ ad omnes leges menti. Eademque eſt cauſa reſcripti quod lite pendente im- dis mior i KR conſtitutiones perrinet. Ei ſententiæ conſentaneum eſtil- petratur. tit. C. vt lit. pend. Nouel. 113: tit. in med. lit. non fi. de guüdus lud Thucydidis lib. 3. ⁵⁴νεννννκ⁴οε dvs e peun aN Xpνꝙ fac- iuſ. Qud ſi præfectus prætorio iudicauerit, ſupplicare ad- usobiteimn⸗ hv,i dAN 2„0uν, Apeic Atue Sia ε οπQeα⁵pe SPeAAd per, uerſus ſententiam eius licet intra tempus legitimum: quoté-,„ atetpretars, derims ue A αασ. Tum& illud Plautinum, Nota resma- pore elapſo, id non permittitur. l. ſi quis aduerſus. C. de pre- r.ec, fradelepul- la optima eſt. Quod ſi veterum exempla requiramus, memo- cib. imper. offe. Nouel. 119. vt ſpon. lar. Præterea aduerſus re- Taleune de lege mo- rabilis eſt Locrorum lex, cuius meminit Demoſthenes in o- ſcriptum obiicitur, quod per mendacium,& obreptionem in princi- Num Adii- ratione contra Timocratem, qua cauebatur ne quis nouam impetratum ſit. toto tit. C. ſi contra ius vel vcil. pub. l.vlt. C. ue- otumineo, legem ad populum ferret, niſi inſerto prius in collum laqueo de diuer. reſcrip. vt, ſi quis impetrauerit indulgentiam&reſti-Are. idt, qumm eam populo exponeret. Quod ſi lex populo placeret, ei pa- tutionem prætextu meritorum, quæ nulla ſint. Nec nos mo- gnicipals id reret, ſi vero ei lex diſpliceret, ſtatim ſtrangularecur. In lignis uere debet, quod cum quis expolſuit principi rem velut geſtã. nottelttipn, eſt& hiſtoria, quam refert Liuius de Pacuuio Calauio lib. 2. Vr oſtenderet ſibi cum alio controuerſiam eſſe, in qu⸗ iudi- al fotte e& 3.in prin. in hæc verba deſinens: Notiſſimum quodq; ma- cem ſibi dari poſtularet, cognoſcit iudex datus de eo negotio ealegeyol lum maxime tolerabile eſe. ſecundum ins, tametſ aduerſarius arguat mendacii impetran- zetur luns G4 v. 1 J. mrlatsde 2.C. ſ contra ius. Cum enim princeps iudicem ali- , ühlek 4 b De con titntionibus. 1— eu at petenti,& negotium exponenti, non idcitco id indul- piunus pin b 8,7(Conton nomen generale eſt, ſignificans ius omne zere AMead 81 u,eraionifidamm habeat:alioqui nec iu⸗ m manicia⸗ V 5 r duodaà principe ſtatuitur:habetque has ſub ſe ſpecies, e- veruln Je dat ne 8 deeorum Potlils finiendum ellet: udine Äcen- gaua. piſtolam, reſcriptum, mandatum, decretum, edictum. Quæ derſiare er n 117 Lxea Taunloe intelligat cõ⸗ derudi,ud verba Theophilus explicat in Inſtit. Omnis igitur ſenten- Ooareohel E 87 Muam de ca Shre le quam finiri, ac dirimi weriam cä- tia, ſiue interlocutio principis, pro lege habetur, in quibuſ- porteat. ſtem obiicitur contra reſcriptum, quod tempus la- u cunque cauſis: tametſi princeps in cerra cauſſa,& inter cer- P lum ſit, intra quod impetrans eo vti debuit, ſi forte tempus tas perſonas pronuntiauerit. I. I.hic. hoc enim eſt quod inter lüqnod 3 eſcrip to eKp reſſum ſit: alias enimper ennia lu atre- 15 T11 ceteras ſpecies decrerum nominauimus. Qugd ſuperius ta- cripta. l.. C. de diuer. reſcript. cap. plerunque. de reſeripiis: vt N men difficultate non caret, propter conſtitutiones Theodo-& gratiæ Pontificum. c. ſi ſuper gratia. de offic. dælegat. dum- 3 ſii,& luſtiniani, quæ inter ſe pugnantes eſſe videntur. l. 2. 3. modoex Zenonis mandato inſeratur clauſula, ſi vetitate pre- & vlti. C. eo. Sed exiſtimo conſtitutione Iuſtinianitanquam ces mutantur. Nullum enim reſcriptum ſine hac legicima& pooſtrema, id eſt, d.l.vlti. C. eo. ceteras abrogari. Fuit enim ea auntate plena Zenonis ſententia concipi deber nec po- 2 conſtitutio inſerta Codici poſt primam eius editionem: cum teſt, aliter nullius ponderis& momenti eſt reſcriptum. ltem, übnes ca conſtitutio facta ſit Decio coſ. 6. Calend. Nouembr. Co- quodactio perierit tempore, cuius gratia reſcriptum impe- aſtte dex vero editus fuerat eodem anno 16. Calend. Maii.tit. Cod. tratum eſt. Sed notandum eſt libellum principi datum vim deons. de luſtin. Cod. confir. habere litis conteſtationis„ad perpetuandam actionem alio- 8 quoden, C A p. I1 qui temporariã, vt patet ex titu. C. quando lib. prin. da. Deni- 6 wonine 4 T.. qus, ei qui impetrauit reſcriptum obiicitur, quod propter ſta- oh huuel De interpretatione conſtitutionis.— tum,& conditionem perlonæ„eo vti in iudicio non poſſir. ituri 3— conſtitutiones ad exemplum non trahuntur, multum enim refert 8 qualis ſit i. qui reſcripto vti vult in iu- cigra. L cum apparet principem gratia perſonæ motum aliqud dicio: quamuis patum referat, à quo ſit impetratum, l. 1.l. dnu

——— —...---⅓
2 Franc. Duareni(omment.
vniuerſis. C. de precib. imper. offer. In communi ſane cauſa
reſcriptum ab vno impetratum, ceteris prodeſt.l. 1. C. de di-
uer. reſcript.. b IN TIT. v. LIB. I. PANDECI.
DESTATV HOMINVM.
Via omne ius vel ad perſonas pertinet, velad
res, vel ad actiones,& nulla fere incidit quæ-
ſtio, quæ ad hos locos non referatur, vt alibi
A parce aliquid de bis tractandum. Ac primum. de perſonis, earumque ſtatu, quod perſonarum cauſa ius o- mne ſit conſtitutum. l.i.& ar hic. Diuiſio hominum in liberos& ſeruo, (e⸗ ſtatum perſonarum ſumma, primaque diuiſio hæc
eſt. Quidam homines ſunt hberi, ali ſunt ſerui. libertas
antem eſt naturalis facultas eius quod cuique facere libet, ni- ſi quod vi aut iure prohibetur. Seruitus eſt conſtitutio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam ſubiicitur. T.4. bic. ex quo apparet in ſeruitute inducenda à iure naturali receſſam eſſe. Nam quamuis à natura alienum ſit vt imbecil- lior valentiori ac potentiori ſubiiciatur, ac ſeruiat, tamen id iudicatum eſt humans generi conducibile cum ea eſſent ho- minum vitia, vt aliter non poſet ſocietas humana conſeruati, quam bellum gerendo,& captiuos in victorum poteſtatem
redigendo. Hinc Ariſtoteles lib. i. Polit. de ſeruitute diſſerens
jta ſcribit, i, vius irεοιeẽ⁸ν—ςεεννιννννμ τρτeνιμνανσαηeσάε νενα Jhr Xανσιυνι⁷ ἀάαi. Hæc autem verba in definitione, niſi quod vi aut iure prohibetur, adiecta ſunt, vt intelligamus; ta-
mesſi vi prohibeatur aliquis, aut iure& legibus quicquam fa-
cere, non ideo minus liberum dicendum eſſe. Nam iure pro- hibita dicuntur, quæ hominibus in vniuerſum prohibita ſunr, veluti hominem interficere. Arque huc pertinent verlus Per- ſii Saty. 7. (ur mihi non liceat iuſſit quodcunque voluntas, Srcepto ſi quid Maſurirubrica notauit. S Eſt genus colonorum, qui ſerui dicuntur, quod agro addi- cti mancipatique ſin, vt ipſis recedere ab eo non liceat. C. de
agric.& cenſt. l.iC. de colo. Thracenſ. Et hi apud nos homi-
nes manus mortuæ dicuntur. Sed alia eſt ſernitus, de qua hic loquimur. Et conſtat hoc verbum variæ ſignificationis eſſe. ti- tu. de ſeruitut. lib.8. infrà.
Altera diniſio ſeruorum& liberorum.
2 Seruorum vna conditio eſt, nec inter ſeruos vnus alio magis ſeruus eſt. Sunt tamen ſeruorum aliquæ differentiæ: vt exempli grotia, alii ordinarii ſunt, alii vicarii: vnde illud Ariſtotelis, Joaec mesc uw, Jerume es 2⁵κέ. Item ſerui variis modis in dominium poteſtatemque noſtram redi- guntur, nempe iure ciuili,& iure gentium, vt hic Martia- nus docet inl. ↄ. Liberorum hominum varius eſt ſtatus va- riaque condicio. Nam alii ſunt ingenui, alii lbertini. Inge-
nui funt qui nati ſunt liberi. libertini qui ex iuſta ſeruitute ma- numiſſi ſunt. J..& 6. hic. libertinorum differentias tradunt
Iuſtinianus& Theophilus in Iuſtit. Ex his definitionibus&
diuiſionibus variæ quæſtiones oriuntur, circa quas hæc no-
tanda ſunt quæ ſequuntur.
Primò ſtatum liberorum non lædi ob tenorem inſtruméti male concepti. l. Imperator. 8. hic. vt ſi forte erratum ſit in profeſſione. l.cum de ætate. ketiam.& l. pen. hic.
Secundò ſeruus non ideo conſequitur libertatem quod in cauſa capitali à domino ſuo defenſus non ſit.. ſeruus. 13. hic.& Lille. qni& à quib. man.& l. ſciendum. de pub. iud.
Tertiò, natus ex matre libera liber eſt. I. 5. hic. Exemplum
eſt apud Triphonium, de quo olim quæſtio fuit. Areſcuſa ſi
tres pepetit, hbera eſto. Et Triphonius ait, ſimulatque pe-
perit tres, liberam eſſe, atque ideo quartum qui ex ea naſci- tur liberum naſci. Nec refert an diuerſi partus fuerint, an
primo, an vero ſecundo tres pepererit, aut primo partu du-
os, totidem ſecundo. l. Areſcuſa. hic.l. ter enixa. ff. de verbo. ſignific. Non ergo dubitatur quin quilibet natus non ſit li-
ber, quod ex matre naſcatur libéra,& quod tot ſint partus
quot infantes in iure nulla eſt difficultas, ſed facti quæſtio
—————
eſt, quod ſit omnino naſcentium ordo incertus. Eadem ſo- let agitari quæſtio de iure primogenituræ moribus noſtris, ſed videtur mihiin re dubia fauendum ipſi libertati,& prin- cipem conſulendum. Aliud exemplum eſt, ſi donata ſit an-
cilla ea lege, vt manumitteretur,& empta eſt eo tempore quo ſecundum legem donationis manumiſſa eſſe debuit, quo tempore natus eſt illi filius. Quæritur an ſit liber? I. C. ait fauore libertaris, liberum eſſe,& id à Diuo Marco indu- ctum eſſe.l. i.& 2. ſi mancip. ita fuerit alien. vt man. l. Heren-—
nius; 2 2. hic..
Quartò ſi libera mulier prægnans vltimo ſupplicio da- mnata ſit, partus qui ex ea naſcitur liber eſt, quamuis ea in ſeruitium redacta ſit hac damnatione. Erat enim libera tem- pore conceptionis, quod ſafficit. I. Imperator. hic. l. quod ad ſtatum.& l. qui vltimo. de pœnis. Nec ei matris calamicas de- bet nocere qui in vtero eſt.
Quiniò homo liber qui ſevendidit, aut ſevenundari paſ- ſus eſt, manumiſſus, non efficitur ingenuus, ſed libettiaæ con- ditionis. l. homo liber. 2. hic. Nam etſi liber natus ſit, tamen verum eſt eum ex iuſta ſeruitute manumiſſum.
Sertoò ingenuus eſle intelligitur is, de cuius ingenuitate ſententia lata eſt. l. ingenuum. hic. l. res iudicata. de regulis iur. modo adfuerit legitimus contradictor. l. Diui fratres. de lib. cauſa.
Septimò patronus adoptando libertum, minime eum in- genuum facit. l. vlti. hic. Tamen quantum ad familiam pa- troni attinet, ingenuiratis iura conſequitur. l. ſciendum. de ti- tu nupt. Hactenus de ſeruis& liberis hominib. Nunc alia tra- ctanda ſunt, quæ circa ſtatum perſonarum verſantur.
An quisſit mas, an feminanan vtriuſque ſéxus particeps.
Non ſine cauſa quæritur, an quis ſit mas, an vero ſœmi- na, propterea quod in pleriſque iuris articulis deterior eſt fœminarum conditio. l. in multis. hic.& l. fœminæ. de re- gulis luris. Eſt enim mas natura præſtantior fœmina, vt Ari- ſtoteles ait lib. 1. Polit. cap. 3. Sed& principatu dignior eſt na- tura, vt idem ait eodem lib. cap. vl. To ⁴ρα Hσνσνναενιινονυι‿εεοοννττ
dVAS- T⸗ ααο.
Hermaphroditi autem, qui& Andcogyni dicuntur, eius
ſexus æſtimandi ſunt, qui in eis præualet. l. quæritur. hic. A-
lius locus huius tituli eſt, in quo quæritur circa ſtatum per- ſonarum. b— 3 AAn quts ſit felius necne. In hac quæſtione notandum eſt eum, qui ex iuſts nu-
ptiis ſeptimo menſe natus eſt. iuſtum filium eſſe. l. ſeptimo
menſe. hic. Idem dicendum eſt deeo, qui decimo menſe naſcitur. l. inteſtato.§. vltim. infra de ſuis& legiti. hæredi.
Item non ſunt liberi partus monſtroſi, quos nec alere qui-
dem permiſſum erat legibus vereribus, auctore Dionyſio
lib. 2. hucpertinet l. non ſunt. hic. Itaque talis partus nati.- Bærtae uitate non rumpitur teſtamentum. l. 2.& 3. C. de poſthu. naPf,6 hær. inſti. Receptum tamen eſt benigniore quadam legis in-22αeρ,QfqͥìBΤ̅◯ij terpretatione. vt hic partus matri proſit ad ius trium liberorũ nνt rium conſequendum, quia nihil poteſt ei imputari, quæ quoquo"berorũ. modo potuit legi obtemperauit.l. Quæret aliquis. de verbo- Saſe nu⸗ rum ſignificat. Et quamuis Paulus lib. 4. Sentent. tit. de ab in- in e teſt. ſucceſvnde ſumpta ſunt quæ in d.]. non ſunt, ſcripta ex-„ for- tant, aliter ſentiat, Nos hic ſequimur, quod luſtinianus nobis mando. ſcriptum reliquit, quem veriſimile eſt verba Pauli immutaſle,
ne Vlpiani dicto aduerſarentur. d. l. Qnuæret aliquis. Præterea
qui in vtero eſt, pro iam naro habetur, cum decommodoi-
pſius partus quæritur, veluti de reſtituenda hæreditate,&c. I.
7.& penult. hic. alius locus huius tituli ſequitur qui etiam ad
ſtatum perſonarumpertinet.
An quis iuſtus& legitimus ſit ſilius, an ſpu- rius& vulgo conceptus.
Iuſtum legitimumque filium eum eſſe dicimus, qui ex
iuſtis nuptiis natus eſt: ſpurium vero& vulgo conceptum. qui pattem demonſtrare non poteſt. I. vulgo concepti. hic.
&§. ſi aduerſus. Inſtit. de nup. Si igitur filia nupſerit inuito
aut inſcio patre, quoniam ea coniunctio legitima non eſt, non
—”]”]1—ſſſſſſſſ— ————
————

*
Ven.— d b8 4 ton poteft fllius qulex èa nalcitur, legitimus eſle. l. Paulus re- tan. Pomadivt he mpore An quis ſit ciuis anperegrins. eduir Eertum eſt omnes qui in orbe ditioneque Romana all. C. ſunr, ciues Romanos eſle ex conſtitutione Imper. Antoni- dinda. ni.l. in orbe. hic. Guius conſtitutionis meminit luſtinianus tten. in Nouella 7 8. titu. vt liber. de cæte. Itaque Roma dici- tur communis eorum patria, qui ſubſunt lImperio Roma- ſcid g no. l. Roma. ad municipal. Sed ante eam conſtitutionem uis eain op ortebat eum qui Roma ortus non eſſet, ciuitate donari, etatem. vt ciuis eſſet. ſ. ciues. de incolis.1. I. ad municip. Extant quæ- auodad, dam exem pla ciuiratum eo iure donatarum. J. teinfra de cen- 1laas de. ſibus. Vtilitas autem huius iuris conſiſtit in iis, quæ ſunt iuris Romani magis quam gentium,& quæ ſunt propria ci- aiaripal. uium Romanerum. Nam& Boetius in Topic. Cicer. in- inxcon. quit, iure ciuili nihil agi„niſi inter ciues poſſe. Huius gene- , unen ris eſt patria poteſtas. Inſtitu. de par. poteſt.& l. in ſuis. de li- ber.& poſthu. Connubium. Inſti. de nupt. Cum extraneis gennitae enim& peregrinis connubium non eſt. Vlpianus titu. de e tegaſs. is qui ſunt in poteſta. videte Senec. libro 4. de benefic. tem res de teſtamenta& hæreditates. l. 1. adl. Falcid.& I. 1. C. de hæ- — V red. inſtitu. Item honores, ſuffragia& cætera, quæ inter ci- .. ues tantum aguntur. Adde ſupradictis commercium emen- eamin. di vendendique facultatem authore VIpiano in Inſtit. tit. 18. llam pa. de domi.& acquiſ. rer. Cum autem quæritur an ciuis ſit ali- .ge i. quis,& an origo paterna an materna ſpectari debeat, animad- dlaus- uertendum eſt, ſi legitimæ nuptiæ contractæ ſint, liberos pa- . trem ſequi.l. cum legitima. hic. Cum autem legitimæ non ſunt nuptiæ, ſequuntur matrem, atque ideo natus ex ciue Ro- mano,& latina, latinus naſcirur, non ciuis, vc ait VIpianus in Inſti. rit. de his qui in poteſt. Quod intellige niſi lex ſpecialis a- liud inducat, id eſt, niſi lege ſpecialiter exceptum ſit. Legem eroſcmi. autem ſpecialem vocant priuilegium, aut legem municipa- teror elt lem. Valgo autem conceptus omnino mattem ſequitur. d.
ax. dere.
l. cum legitimæ. l.lex naturæ, hic.. z.& l. eius qui. ad municip. 4, vt Ai.
Alius locus huius tituli eſt, in quo circa ſtatum perſonarum
ſokeſß na⸗ quæritur, quantum ad ordiaem& dignitatem cuiusque uuu:. Perter.„.
An quis ſit in ordine& dignitate. b ntrr, eids De ordine& dignitate alicuius, quantum ad ſtatum ur. hic. N perſonarum pertinet, quæritur hic. l. qui furere. hoc tit. in atum per⸗ qua luriſconſultus vtitur ſimilitudine hac non inelegan-
4i: ve non amittit dominium, qui furere iscipit, ira nec qui magiſtratum„aut 4 guitarem habet, ſed ad nouos ho- nores prouehi non poteſt, vt arguitur exl. 1.§. quamuis. de luſts nu- poſtulan. 3 ſeprmo 1 b 90 nene 1 N 1 1 1. 8 V I. IL 1 B. J. 1. Jben PANDEC T. zlere qul⸗ Doonyſio Hu De ils qui ſunt ſai vel alieni iuris. tnss valt ngnß 18 S de pollhu.„an CA v. . proun„. m legi un- maini 44 albetwti eennn. D ſtatum perſonarum quoque pertinet locus berorué. ule
doquone 1 J 20 luſtinia- ,devel— n yrulẽ- it. de ꝛdi i mu-
9 de iis qui ſunt ſui vel alieni iuris. Supradi- 4 ctis igitur diuiſionibus hæc adiicienda eſt. Quidam ſunt ſui iuris, alii ſunt alieno iuri ſub-
— cupta ex es EWNiecti.l..hic. Videamus primum de lis qui alie- mapus hobi nu no iuri lubiecti ſunt. 8 immuräll Alieno iuri fubiecti ſunt ſerui, qui ſunt in dominorum 15 ptetelea poteſtate iure gentium. l.hic. Qu* poteſtas olim fuit vitæ mnodo& necis, ſed diminuta& temperata eſt conſtitutionibus 1 te, Kc. mſanir principum propter nimiam quorundam dominorum ſæ- a uum crudeliæ uitiam,& crudelitatem in ſuos ſeruos, qualis fuit Vedius 998 6es. hPollio, qui ſeruos ſuos immaniter in viuarium coniiciebat murenas ſaginaturus. Seneca libro 1. de Clementia. cap. 18. Qualis etiam fuit lulius Sabinus, aut Vmbricia matrona, lh V quorum meminit Vlpianus in l. 2. huius titu. Hic lulius Sa- binus, quoniam immaniter in ſeruos ſæuiebat, dedit occa- jer ſionem huic tam ſanctæ conſtitutioni. Extat& Adriani a- imcs, G lia quædam conſtitutio, de qua meminit Spartianus. Olim coucesie, ædes ſacræ erant auoddam quaſi aſylum ſeruis:& vt Euri- ocepli d0 arut . el, ma 908
In Tit. VIde iis qui ſunt ſui velalie iuri.
dei inducum eſtin Galliam, immutatum fait.
ſens eſſe auis intelligitur, niſi conſtiterit eum
11 pides ait, ſicut ſaxa& luſtra ferarum ſunt& cubilia& pet- fugia, ita arx deorum& ſtatuæ Priacipum ſcruorum erant perfugia: Hactenus de ſernis. Alieno quoque iuri ſubiecti ſunt kiliffamilias, id eſt„ libe⸗ riexiuſtis nupiiis procreati. l. tert.& quart. hic,&e Inſtitut. de pat: poteſt. Nam filius iure Romano in patria poteſtate eſt, eſtque hoc ius proprium cinium Komanorum in liberos. In- ſtitu. de patr. poteſta. dicta l. 3. non quod apnd cæteras gen- tes liberis parentes non imperent& præſiut, ſed quod ralem poteſtatem non habeant, qualem Romani in liberos. Iuſti⸗ tur. de patria poteſt. Nam naturale eſt,& communc omni- um gentium; vt lberi parentibus obtemperent. l. Veluti. lu- pra de iuſtitia& iur. Imperat enim paterfamilias in domo ta- miliaque ſua, ſeruis aœrνu, filiis Bar, vxori τιακέν,
vr Ariſtoteles ait libro 2. Politic. qui hæc tria Iwperii gene-
ra eleganter deſcribit. Hinc Plinius in Panegyrico: Lex,in- quit, naturæ ſemper in ditione parentum liberos eſſe iuſſit. Sed huic iuri naruræ Romani multa adiecerunt;, quo magis allicerent ciues ſuos ad liberorum procreationem. Paren- tum, inquit Seneca, conditionem ſacrauimus, quſa expedis= bat liberos tolli,& liberis ciuibus ciuitates tepleri, libro ſe- cundo, de bene ficiis. capite 1. Et quamuis dubitet Piony- ſius libro ſecundo, an moribus receprum fuerit ab initio hoc ius, an lege aliqua potius introductum vſque ad hoe tempus firmum permanſerit, tamen hic Vlpianus diſerte ait, moribus receptum fuiſſe. inl. patre. hic. Ex his quæ diximus conſequi videtur,& hæe fuit quorundam opinio, Gallos non habere filios in poteſtate: quod quidem accipi poteſt, vrnon eam poteſtatem habeant in filios quam Romani, ſed cerram quandam& propriam, quæ moribus ecrum recepta ſit. Certe Ialius Cæſar, libro ſexto Commentariorum de bello Gallico ſcribit, eos viræ,& necis poteſtatem in hberos& v-
Gallord F2 7 7„ 58 Fr A 923
liberer.
xores habuiſſe, his verbis: Viti in vxores ſicuti in Mberos,
vitæ neciſque poteſtatem habent. Et id quidem exiſtimo verum fuiſſe co tempore, ſed ex quo lumen Chriſtianæ fi-
ximus de filiis, ad nepores, pronepotes& alios deincops pertiner. Auus enim paternus nepotes in poteſtate habet non minus quam filios. dictal. 4. hic. Nepotes ſane mortuo
auo recidunt in poteſtatem patris niſi pater ab auo emanci-
patus fuerit. l. ĩ. hic.&§. I. quibus modis ius patr. poteſta. 0¹. Item nepos quem pater gradu præcedit, mortuo patre eff- citur ſuus hæres ipſi auo, inque locum patris ſuccedit. Idem eſt et ſi pater libertatem, aut ciuitatem amiſerit. l. ſi qua pœna. 7. D. de his qui ſui velalie. iur ſunt. Nec vero quicquam re⸗ fert an filius miles ſit necne, vt in poteſtate patris eſſe dicatur- l. ſi maritus. C. de pat. poteſta.§. filiusfamilias. Inſtitu. quibus modis ius patr. poteſta. ſol. nam remanet in pote ſtate patris aut aui. habetur tamen nonnunquam filiusfamilias miles pro patrefamilias.
QMarirur de eo cuĩus pater captus eſt ab hoſtibus,& ve- rius eſt, cum pendeat ius liberorum, propter ius poſtliminii, interim filium ſui iuris eſſe, quem pater in ſua poteſtate ha- bere non poreſt.§. ſi ab hoſtib. Inſtit. quih. mod. ius patr. por. ſoll. vlti. C. de ſenten. paſſis. Abſurdum quippe eſſet eodemn tempore eum nec ſuiiuris, nec in poteſtate patris eſſe. His
Quod di
ita explicatis animaduertendũ eſt, cum quæritur an quis ſit
filiusfamilias, duo ſpectanda eſſe. Primum an filius, fecun- dum, an ſit in poteſtate. An autem quis ſit filius alicuius nec ne, facti quæſtio eſt,& omnino ex probatione pendet. Et filium alicuius definimus eum, qui ex vxore cius naſcitur. ¹ filium. hic. Pater enim is eſt quem demonſtrant nuptiæ. ¹. quia ſemper. de in ius vocan. Er tamen opus eſt coniecturis, vt docet Vlpianus, veluti ſi maritus abſens fuerit, vel mor- bo diuturno impeditus. Qua dere vide nobile exemplum apud Xenophontem libro 3. Rerum Græcar. de Ægide,& Ageſilao. Prodeſt& ad fidem faciendam ſententia, qua pro= nuntiatum eſſet filium eſſe. argumento l. ingenunm. ſu- pra de ſtatu hom. Sententia tamen de alimentis præiudi- cium non facit ipſi veritati. penult. hic.& l. ſi quis a liberis: §. ſi vel Harens deſche agnoſco d. An quis ſit in poteſtate pa- tris, in facto etiam plerunq; conſiſtit. l. 1. C. de pat. poteſt.& d. l.ingenuũ. ſupra de ſtatu hom. Et ſemper in poteſtate præ⸗
berurul eſſs

12 his modis quibus ius patriæ p re probatio incumbit filio, Vt ſe emancipatum probet. d. l. ſi filius.. Quxritur an patre furiòi liberi in eius poteſtate mane- ant:& VIpianus ait manere. I. patre furioſo. hic. In publicis autem cauſis filiustam. loco patrisfamilias, quam uis re vera in patris poteſtate ſit. l. filiusfamilias. hic. l illeà quo.§. vltimo. &Lſequent. ad Trebellia. l.in priuatis. de iudic. Quærirut et- jam ſi filiusfamilias magiſtratum gerat, an in pattis remancat oteſtate? Pomponias ait eum in publicis haberi fau ſistan- quam patremfamilias. Exemplum extar Phauorfhi philolo- phi, vt eſt apud Gellium lib. z:cap. ². 5 Sauus ſit eſfectus patria poteſtatus. Effectus pattiæ poreſtatis, in his quæ ſequuntur præcipuè hikat ef- conliſtit, de quibus ordine dicemus. Inprimis quidquid ac- hers 7* quirit filiusfamilias, id acquirit patri ſuo. Huc pertinet titul. . Cod. de bon. quæ liber.& Iſtit. per quas perſe onas nob. ac- quir. l. prim. 1 àparente quis fuerit manumiſl. Et patti etiam ſtipulatur: quamuis alias homo libet alteri non ſtipuletur: Sed quod agit filius, pater quodammodo agere videtur, vt Hiero- Cles ſimilirudine non ineleganti oſtendit. Quemadmodum enim, ait, ſi Phidiæ opus aliud opus faceret, non diceretur Phidiæ opus, ita& factum fili patri tribuitur. Secundo pater caſtigat; atque emendat ſilium ſuum. l.3. C. de pat. poteſt.& l. ſerui. de furt. Olim occidete filium paiti li- cebat, vt auctor eſt Dionyſius Halicarnaſſæus, libro z. Huc pertiner l.vlcim a. Cod. eodem titu. Hinc Seneca parentes eſ ſe ait quaſi domeſticos magiſtratus. lib. 2. de benef. cap. 11.& domum pufillam reupub. Et legimus apud eundem, Tacium quondam exilio mulctaſſe filium ſuum, accito in domum Anim(uam Augaſto, conſilii cauſa, lib. i. de Clement. cap. 1 ſ. Sed adaeiſio iec animaduerſio iam tum odioſa cœpit eſſe, ac tandem im-
parentis 3. 1. m filios murata eſt, ac téemperata propter immodicam patentum
Inqus c5-
tempera- quorundam in filios acerbitatem. Refertque idem Seneca
7 Notd equitem Romanum in foro graphiis à populo confoſſum pſeo. fuiſſe, quia filium Hlagellis occiderat. lib. de Ciement. cap. 14. Hodie igitur modica tantum caſtigatio conceditur pa= tri. Quod ſi opus videatur maiori animaduerſione, officium patris eſt lium offerte magiſtratui puniendum, ita vt ma- giſtratus paterni deſiderii in pœna inflgenda ralionem habe- ant. l. z.C. de pat. poteſt. Qua in re humanum erit Diui Pi ex- emplum ſequi, cuius meminit Macer in I. Milites agtum.§. vl- timo. de re milic. Is deſertorem, qui à patre oblatus fuerat, in deteriotem militiam dari iuſſit, ne videretur pater ad ſuppli⸗ ciurn filium obtuliſſe. Tertiò parer filium vendere poteſt propter famem& ne- ceſſiratem, hucque pertinet titul. C. de patr. qui filios ſuos diſtra. Quod tamen indiſtincte olim permiſſum erat ex qua- cunque cauſa, vt ſcribit Dionyſius lib. 2. Abdicatio autem nuicere Romanoiure, vr ait Dioclet. non probatur. l. abdicatio. C. de patr. poteſt. Eſt autem abdicare negare filium eſſe,& de domo abiicere, quamuis filius ſit. Exhæredatio autem aliud eſt, quia qui exhæredat non vult hæredem eſſe, ſed filium. Quidam reprebendunt hoc Diocleriani reſcriptum,& aiunt etiam vfitatam fuiſſe ex Valerio libro quinto. Sed hoc non vult Diocletianus, non fuiſſe aliquando hanc abdicationem àA Romanis vſurpatam, ſed ait non fuiſſe comprobatam. Le- gibus autem Græcorum rata fuit, non Romanorum. Itaque nulla fic mentio eius abdicationis in libris noſtris.
Quarto pater filium vendicat, non ſimpliciter, ſed adie- cta caula, nempe propter poteſtatem quam haber in eum jare Romano, aliisque præterea actionibus vtitur pater filii nomine, de quibus alibi. l. i. de rei vendic. Quod ſi filius ſe fi- lium non eſſè dicat, non ſufficiet rei vendicatio, ſed opus erit, inquit l. O. præiudiciis. Sunt autem præiudicia, veluti cum quæritur in iudicio an quis ſit libertus an non, an ſit filius, an non. 5. præiudiciales. de act. dicitur aurem actio præiudicialis, & iudicium præiadiciale, quia aliud iudicium antecedit. Et de hac cauſa prætor extra ordinem cognoſcebat, vt patet ex titul. de variis& extraord. cognit.
quid.
Quinto obligatio ciuilis inter patrem& filium, qui eſt in
porettate„non coniiſtit.§. item inutilis. Inſtitut. de inurti. ſtipul. tamertfi naturalis obligatio contrahatur. l. fratet à fra-
oteſtatis ſoluitur. l. ſi filius. infrà
de probatio.& Inſtit. quibas modis ius pat. poteſt. ſol. Qua- propter patriam poteſtatem, quæ iuris ciuilis eſt.
—
“ 2 ſe“ uu.–²“ EEseͤ
Franc. Duareni Comment.
tre. infrade condict. indeb. Non obligantur autem ciniſitec
Sexro lis nulla inter patrem& filium eſſe poteſt. l. lis nulla. de iudic. Cum emancipato licet lis eſſe poſſic,tamen is patrerm in ius vocare non poteſt abſque prætoris permiſſu, vt dicemus infra ſub tit. de in ius vocan.„
Septimo donare cauſa mortis non poteſt filiusfam. abſ- que conſenſu patris,& nec conſentiente quidem patre teſta- mentum facere poreſt. l. qui in poteſtate, de teſtam. l. iam is. de donat. cauſ. mort. Rario quidem obſcura non eſt, quia te- ſtamenti factio iuris publici eſt: quare aliquis non poteſt fa- cere teſtamentum priuata perſona volente& conſcutiente, veluti ſeruus domino, vel filius patre conſentiente,& permit- tente teſtamentum faeere non poteſt propter publicam vtili tatem ſeu publicum intereſſe, quæ ratio ceſſat in donatione cauſa mortis..
Octauo, matrimonium ſine conſenſu patris contrahere nõ poreſt.§.1. Inſtit. de nupt. Nono, ex mutuo non obligatur filiusfamil. quamuis ex a- liis contractibus obligetur. Huc pertiner ritulus ad S. C. Ma-
cedonianum, quo iuuatur& exci it, ſi quis in eum agat.
Decimo non agic in iudicio nitt certis ex cauſſis. l. filiusfam.
infra de oblig.& actio. Sed poteſt aliquando agere filiusfam. actione in factum viilitatis cauſa. l. cum filiusfamilias, de reb. cred. vbi reſpondet Scæuola, extraordinario iudicio illi lubue- niri, idque beneficio prętoris, qui extra ordinem vtilitatis cau- ſa filiofamilias dat aliquando actionem. b Vndecimo reuerentiam, obſequium, alimenta, ſiue vt Im- per. ait, ſubſidium vitæ debet patri. l..& pen. Q. cod. tit. Sed
hæcab emancipato quoque præſtantur. vide I. I. de lib. a-
guoſc.& de obſeq. àliber. vel libert. par.vel patr. præſt.
FN TLT.„VII. L. I B. I PANDECT. „E 4D0PTIONITBSVS ET EMAN cipationibus, aliug, modis quibus patria pote- I anac,
C Av. I.
Ar ONIVNCTVS eſt hic titulus cum titulo ſu- 24ue periore, de iis qui ſunt ſui velalieniiuris,& ex eo pendet. Nam filinsfam. non ſolum natura
Quid ſit adoptio.
QDQua ſint ſpecies adoptionis. C A P. II. Oreces adoptionis duæ ſunt. Nam aut adoptamus eum, quiĩ lui iuris eſt auctorirate principis, aut eum qui filisfamilis eſt magiſtratus imperio. Prior ſpecies dicitur arrogario, poſte-
rior vero adoptio, quia ei aliud ſpecialius nomen inditum non eſt.l.i.& 2. hic. de his duabus ſpeciebus ordine dicemus& ſe-
paratim confuſionis euitandæ gratia.
De arrogatione. C A y. III.
Püdapi auctoritate, inquit Caius, adoptamus eos qui ſui iuris ſunt, quæ ſpecies adoptionis dicitur arrogatio, quia& is qui adoptat, rogatur an id fieri patiatur. I. 2. hic. quam ctymologiam Caius, vt tempori ſuo conueniemem ſecutus eſt: quo tempore poreſtas omnis in principem trans- lata erat: Niſi Pandectarum compoſitorib. hoc potius adſcri- bendum eſſe dicamus, quod hic ſolius Caii I. C. nomine& titulo legitur. Gellins tamen non per principem ait hanc ar- rogationem fieri, ſed per populum in comitiis,& Romæ tantum
doptio nonſol

H
4e, llun
4. 4 Patrem
dicemus
kam apſ. Ate teſtz. delimis. uiate. Poteſt fa. pleatien. 4 petmit. lcam vüil duatione
draderen
lamdiderz. ad§.C. M. 1agat.
— flliustam. ias.deteb. oillilubue. litatis cau-
ſdue Klm- od. iit. ged T Gelid. z.
raſt.
um titolo ſa⸗ diiuris,& ex olum nacura vidamuberi .hic. Eſtau- naturam i- w inuentus: 0, vt aliquis umergoeſt awilia. B0- arunt meli⸗ aiaadopti- uciſconfalii cauſi iodul- Lerunt ado- bant. Il. aus eum, Gul Sliwsf amiliäs ogziop 84 iaditum non Memlis
—
In Tit. deadoptionibus c.
tuntum lib.. cap. 19. Atq; idem ſcribit Vlpianus in Inſtit:titul.
de adopt.& addit Romæ tantum fieri arrogationem. Nec id
mirum, quia in comitiis tantum per populum fiebat: itaque
arrogatio dicta eſt quia hoe genus in alienam familiam tranſ-
itus per populi rogationem Hit his verbis: Velitis, iubeatis vri
veii⸗ Lucius alerius Lucio Titiv tam iure legeque ſilius fibi ſit, quàm — ſ̃ex patre matréeg familias eius natus eſet, Mtique ei vitæ neciſq
ſeu for-. 1„ 7. nr era. poteſtas in eum ſiet, Vii pariendo filio eſt, hoc ita&t dixi, ita vvs
ratitnus( Quirites)rogo dicatis, velitis& iubeatis. Hodie autem, vt dixi,
quia vnius principis arbitrio omnia reguntur, fit arrogatio
corum, qui ſui iuris ſunt authoritate ipſius principis, S& perin-
de valet vt Diocletianus ait, ac ſi per populum iure antiquo faca eſlet.l.2. C. eod. Sed quare æque valet arrogatio facta à
principe, ac ſi veteri comitiorum iure facta eſſet? Quia tem-
pore Imperatorum comitia prorſus exoleuerant.
b QDue neceſſaria ſint ad arrogationem. X lupradictis ſatis apparet ad hanc arrogationem quæ- dam neceſfaria eſſe, de quibus dicemus. Inprimis re-
Nereßa- rra ad ar rogatio- Secundo conſenſus arrogati requititur& omnium eorum in-
ter quos agitur.l..& l.neque.hic. Tertio oportet eum qui ar- rogatur ſui iuris eſſe. d. l..&a. hic. Quare filius emãcipatus re- cte àpatre arrogatur,& hæc eſt nonſolum honeſta, verum&
legitima cauſa redeundi in poteſtatem patris, ſi filius arroge
ſeriptum Principis neceſſarium eſt. l. arrogationem. C. eod.
tur alioqui emancipatus.l. ſ.l. ſi paterfamilias. 15.§. hic, aut fi-
lius in ſeruitute quæſitus. l. vlt. hic.
Quarto cauſeæ cognitio neceſſaria eſt, vt Vlpianus hic dif- fusè tradit:in qua cognitione cauſæ hoc potiſſimum verfatur, an potius procreationi liberorum paterfamilias incumbere
debeat quàm ſibi ex aliena familia arrogare. Mo oſtenditur
quod fupra diximus, merito legislatores naturales præruliſſe liberos ipſis legitimis. De liac quoque cauſæ cognitione agi- tur apud Ciceronem in Orat. pro domo ſua. vbi de Claudij a-
doptione diſſerit. Hanc cognitionem olim fuiſſe pontificum
non ſolum Cicero, ſed etiam Gellius oſtendit. In hac cauſæ
cognitione multa conſiderantur, de quibus videre eſt in dict. Lſtpaterfamilias. Et ſcribit Gellius libr. j. cap. 19. non poſle
Tae arrogari niſi veſticeps ſit, id eſt, pube conſperſus, pror- us adultus, vt Feſtus interpretatur. Sed luſtinianus in Inſtit. ait, pupillos qui antea non poterant arrogari, nunc poſſe ex conſtitutione Diui Antonini,§. cum autem. Inſtit. eod. titu. l-
tem in hac cauſæ cognitione interuenire debet authoritas cu- ratoris.l.8. hic.l.vlt. C. de author. præſt. ö Quinto cauere debet& ſatiſdare perſonæ publicæ arro-
gator, bona quæ ab arrogaco conſecutus fuerit, ſereſtitutu- rum iis ad quos ca res pertinet, ſi arrogatus impubes deceſſe-
rit.l.nec ei.§. vltim.& l. ſeq. hic. Qua ſatiſdatione proſpici- 2 ie. d lar kidi tiam mancipationem, vt ait Gellius: ſed hæc ritus ſolemni-
tur non modo ſubſtitutis, ſed etiam legitimis hæredibus. 1.
— his verbis. hic. l. cauſa cognita, de vulg.& pupill.debet autem feri hæc cautio à ſeruis publicis. l. generalis. C. de tabul.& lo- gograph. Idque ex conſtiturione Arcadij. Sed cur aitl. C.
cauendum eſſe ſi impubes deceſſerit? quia forte fieret iniu-
ria pupillariter ſubſtitutis. Nam arrogatione ipſa capite mi-
nuitur impubes,& ea capitis diminutione irritum fit teſta- mentum, ergo& ſubſtitutio. Itaque hac cautione proſpici- tur ſubſtitutis& legitimis hæredibus inſtitutis. dict.I. cauſa cognita. 4
C A v. V.
· b De effectu arrogationiimj. EEan præcipuus arrogationis eſt, quod arrogatus Ltranſit in familiam, poteſtatemque arrogatoris vna cum filiis, ſi quos habeat. l. z. i paterfamilias. 1 †.& l. arrogato. 40. hic..pe.Inſtit.eod.l. qui ex liberis.. teſtamenti. de bo. poſſ. ſec. tab. Itaque cum Auguſtus adoptaſſet Tiberium, non ſo- lum Tiberius ipſe Kanſt in poteſtatem Auguſti, ſed etiam Germanicus, quem Tiberius ante adoptauerat, vt luſtinianus ait Inſtitut. de qua adoptione loquens Suetonius in Tiberio:
Nec quiequam(inquit) poſtea pro patrefamilias egit, aut ius Jnd adoptione amiſerat, vlla ex parte retinuit. Nam neque onauit, neque manumiſit, nec hæreditatem aut legataper-
minuti, ſubſtitutio pupillaris irritaà fieret: d.l. nec ei.
3. 3 3 2 42 1 fe 2 Hi 4 1 8 cepit vlla‚ aliter quã vt peeulio referret accepta. Hiue nome aſſumebant adoptati eius in cuius familiam aſciſcebantur; vt Dion ait in Auguſto. Inde etiam fiebat;, vt quia hüte erant
ich Præ-
terea ex cautione, de qua iam diximus, hæredes filij arrogati
poſt eius mortem poſſunt aduerſus arroatorem& eius hæ- redes experiri, vt bonaarrogati reſtituat.ſ.ſi arrogator. Et da-
tur actio directa, vel viilis: ditecta ex cautione ſiue ſtipulatio-
ne, vrilis ex eo quod fingitur cautionem interueniſſet ſed ita demum agitur hacactione, ſi impubes deceſſerit, quod fuit cautum, vt ſubſtitutis ſubueniatur, ſed maior eſt dubitatio de legitimis hæredibus, quibus hac proſpectum eſt cautione. Cur enim non agitur, etiamſi deceſſerit pubes Ratio eſt quia
ante pubertatem legitimi hæredes certam ſpem habent con-
ſequendæ hæreditatis, quia impubes non poteſt facere teſta- mentum. Nec ſolum eabona ad arrogatum pertinent, ſed et- lam quarta pars bonorum atrogatotis, ſi decedens pater eum exhæredauerit, vel viuus ſine iuſta cauſa emancipauerit. d.l. f arrogator. 6. cum autem. Inſtit. eo. Et hæc quarta pars ex con- ſtitutione Diui Pij debetur arrogato, cuius ſæpe fit mentio a- lis in locis, l..§. ſi impuberi. de collat. bono.ꝗ. Papinianus.9. ſi quis impubes.de in offic. teſtam.l. vltim. ſi quid in fraud patr. Quxritur an arrogator poſſit filio arrogato ſubſtituere, ſiim- ubes deceſſerit?Et certum eſt non admitti ſubſtitutionem in boufs arrogati, quoniam ea reſtituere cogitur, vt iam diximus: in bonis vero quæ dederit ei arrogator, aut quæ beneficio af-
rogatoris acquiſiuerit, valet ſubſtitutio. Idem dicendum eſt
de quarta debita ex conſtitutione Diui Pij. Non poteſt tamen fidei eius committere, vt hanc quartam reſtituar alteri, quia nõ iudicio eius ad eum peruenit ſed principali prudẽtia. d. l. ſi
arrogator.l. qui liberis.. in arrogato. de vulga.&c pupilla. ſub-
ſtit. Hactenus de arrogatione.
CA y. VI. DPe peciali adoptione** . Doptio ſpecialis fit imperio magiſtratus vt Calus ait f XI. a. hic. magiſtratum autem hic accipimus, apud quem DEh ua. legis actio eſt l. 4· hic.& l.1. C. eod. id eſt apud quem ritus& Pſ n Wlannlros legibus introducta peragi poteſt. Caius inlaſtt(. Boetius in Topic. Cicer. Paulus lib. 2. ſentent. Titul. Quem- admod.filij. l. 3. de offic. Proconſ. l. Barbarius. de offic.præt. L1. de offic. iuridici. l. nemo. 1 66. de reg. iur. Item apud Vo- piſcum in Aureliano, vbiipſe Aurelianus adoptabatur à viro conſulari,& hæc verba adiiciuntur, Iube vt lege agatur, id
eſt vt ſolennis legis ritus ſeruetur. Nec refert an is magiſtra- tus ſit qui in adoptionem dat, velin adoptionem datur. 1. 32
quia actus voluntariæ cuiuſdam iuriſdictionis eſt, non con- trouerſæ. l2. de offic. Proconſ. Olim hæc adoptio per æs& li- bram fiebat, vt Suetonius in Tiberio oſtendit, vel per ter⸗
tas eſt ſublata.l.vltim. C. cod.titul. Hodie aditur magiſtratus,
ſine quo non poteſt fieri adoptio. l. 4. Cod. cod. Et coram magiſtratu conſentire debet tam is qui in adoprionèm dat
quàm is qui in adoptionem datur. J. ſ. hic. Item cum nepos adoptatur, quaſi ex filio natus, conſenſus filij exigitur. leg.&. conſentire autem filius intelligitur, qui non contradicit, ve- Puleb- lut infans, d. l.5.l. etiam.& l. 42². hoc titul. Pro qus facit illud Ten pi, Euripidis, qui in Menalippe ait, ſilentium eſſe ſermonis ob-. hhan ſcurum Dpretem Ethoc procedit, quia pater in hoca 20o. ctu videtut filio conſulere& proſpicere. Item pater naturaʒ
lis, tametſi loqui debeat, tamen t loqui non poſſit, perinde confirmatur adoptio, ac ſi iure facta eſſet. l. ſi pater. 29. hic. V Hinc conſequens eſt abſque tribus perſonis adoptionem fie- 2 ado⸗ ri non poſſe, vna quæ adoptat, altera quæ adoptarur, tertia 73. e, quæ det in adoptionem. l. ſi pater. 1.§. 1. hic. Gauſæ cognitio tresper⸗ nulla hic neceſſaria eſt, ſicut in arrogatione propter patris ſonæ re- voluntatem, qui in adoptionem dat. Sialiter quam dictum éviuue eſt adoptio facta ſit, non valet, ſed interdum à principe con. rvr. firmatur adhibitis his qui contradixerunt. l. adoptio. 3 8.&
I. ſeq hic. Notandus eſt interim locus communis de prin-
cipum reſcriptis, quæ aliter executioni non mandantur
quam vocatis iis quorum intereſt,& quos ea reſcripta læde-
re poſlunt. Similis locus extat in l. vltima. de natal. reſtitu.
Hoc certe æquiſſimum eſt, ne quid pronuncietur, antequam

14 vtraque pars andiatur. J.vlt. C. ſi per vim, vel alio modo. CaA v. VII. Desſfectu adoptionis ſpecialis. HES adoptionis effectus eſt, vt filius adoptatus in patris
adoptiui poteſtatem tranſeat, non autem eius liberi. l.
atrogator. hic. differentia tamen traditur, quod arrogatione filij nepotes quoque tranſeuntin poteſtatem, adoptione non
item. Ratio autem differentiæ eſt, quia adoptatus non habet filios in poteſtate, ſicut arrogatus qui ſui iuris eſt. Noua au-
tem conſtitutione luſtiniani effectum eſt, vt filius adoptatus
non aliter in poteſtatem patris tranſeat, quàm ſi coniunctæ
perſonæ in adoptionem datus ſit.l.cum adoptione- C. eod.§.
ſed hodie.Inſtit. eod.§. ſed ea omnia. Inſtit. de hæred. quæ ab
inte ſtaro defer. 6 Deib quæ communia ſunt tam arrogatiomls Qadnn 432 adoptionis ſpecialis.
— EÆc communio reſpicit partim perſonas„partim ratio-
Inem atque formam adoptionis, partim effectum eiuſ-
dem:de quibus ſeparatim nobis dicendum eſt,& in primis de
perſonis agendum eſt. CA„. IN. Doptio naturam imitatur. l. adoptio. 16. hic, vt eius ima-
X oiure dicatur. In quo præcipuè animaduertendum eſt, nottros leg'slatores plerunque id ſpectare quod decorum eſt,
& neminem lædit. Proinde qui generare non poſſunt pro- pter morbum aliquem vitiumve corporale, cuiuſmodi ſunt ſpadones, adoptare poſſunt. Caſtrati vero quibus execta ſunt virilia, non poſſunt. l. 2.& l. arrogato. hic.§. ſed& illud. In- ſtit. eo. Item is qui adoptat, maior eſſe debet eo qui adopta- tur, eumq; præcedere plena pubertate. l. arrogato. 4. hic. ſ.mi- norem. Inſtit. eod. Quomodo autem ipſa pubertas obſcruan- da ſit, variæ fuerunt olim opiniones, ſed viſum eſt honeſtius
cam annorum 14. in maſculis,& 12. in fœminis metiri. l.vlt. C. quando tut. velcurat. iure Pontificio ex corporis habitu ob-
ſeruatur. c.puberes de deſponſ. impub. nec poteſt quiſquam
adoptari ad tempus. j. ſi tibi. 34. hic. qui vxores non habent& viuunt cælibes, veluti ſacerdotes noſtri temporis, adoptare
poſſunt, quia generare poſſunt. l.& qui vxores. hic. Iuſti. in In-
ſtit. qui enim adoptant, præmia parentum conſequentur, vt
ait Gellius lib. ſ. c.19. Cæcus etiam adoptare poteſt, nec vlla id ratio prohibet.. etiam. 9. hic. fœminæ videntur adoptare poſ- ſe, quia generare poſſunt, ſed alia ratio impedit ne adoptent,
qaia ſcilicet filios non habent in poteſtate. l. mulierem. C. eo.
tit.&§. fœminæ. Inſtit. eod. At ex indulgentia principis in ſo-
latium liberorum amiſſorum adoptare poſſunt. d.§. fœminæ
CA p. X. De forma& ratione adoptandi. ₰½ Blſens per alium adoptare non poteſt. l. poſt mortem. 9.
vlt. hic. Adoptiones& quaſi filiorum,& quaſi nepotum
fiunt. l. adoptiones. 43. remanſerunt enim priſtinæ ſolenitatis
quædam veſtigia. Nec intereſt an filium habeat necne is qui
nepotem adoptare vult. l. adoptare. 37. hic.§. licet. Inſtit. eod.
Nam& nepotem quis habere poteſt, filium non habens, qui
forte iam deceſſit. Verum tunc requiritur conſenſus filij, ne eo inuito ſuus hæres ei agnaſcatur. l. 6:& II. hic.§. ſed& ſi quis. Inſtit. eod.filius enim eo modo ſuus agnaſcitur hæres patri, a- lias agnarorum nonrequiritur conſenſus, etſi agnatus fiat o- mnibus agnatis patris ſui adoptiui. Katio differentiæ eſt, quia ſuus hæres illis non agnaſcitur, ſed agnatus tantum.
CA r. XI. 8 E ffectus adoptionis.
A Doptio non ius ſanguinis, ſed agnationis adfert. Itaque
X qui in adoptionem datur iis quibus agnaſcitur, cognatus fit.l.qui in adoptionem. 23. hic. Inde naſcitur quæſtio diffici- lis, ſi is qui nepotem er filio habert, in nepotis locum aliquem adoptauerit, an nepos hic adoptiuus conſanguincus ſit, id eſt frater nepoti naturali? Dubium enim non eſt quin& cogna- tus ſit. Sed de conſanguinitate quæritur. Et Proculus ait fi
Franc. Duareni Comment.
ſimpliciter adoptio facta ſit, iura conſanguinitatis nulla inter nepotes futura eſſe. Quare ſi quæratur an habeantur conſan- guinei: Ego de hoc loco obſcure ſcripſi,& oſtendi nomine conſanguinitatis fraternitatem intelligi, nam conſanguinei hlerunqus dicuntur fratres. Si vero ſic adoptauit, vt tam iure legeque nepos ſuus eſſet, quàm ſi ex Lucio,&c. erunt iuta conſanguinitatis& fraternitatis. Namin priore caſu incer- tum eſt cuius filij loco eum adoptauerit, ſi forte plures filios
habuerit. Item an in nullius filij loco, cum is qui filium non
habet, nepotem adoptare poſſit, vt ante diximus, in poſterio- re caſu expreſſioverborum omnem dubitationem tollit. Ce- terum notandum eſt adopriuos in pleriſque cauſis eiuldem cum naturalibus iuris eſſe, plerunq; etiam inter eos diſſimili- tudinem eſſe, vt iam deiure ſanguinis dictum eſt, quod non adfert adoptio. Præterea inter præmia patrum pro filiis non habentur, vt ſupra ex Gellio docuimus. Et S. C. de co factum fuit authore Cor. Tacito lib. 15. Tametſi filius adoptiuus trãſ- eat in in poteſtatem adoptantis, tamen ſi quis nepotem qua- ſi ex filio natum adoprauerit, non agnaſcitur auo ſuo hæres.-. ſi quis nepotem. 10. quia filius eogradu præcedit..ſin autem. de hæred. qualit.& differ. Qum filius adoptiuus ſimilis ſit ve- ro naturali filio, is à patre adoptiuo in adoptionem dari po- teſt. l. adoptare. 37.§. in plurimis. Inſtit. eod. Onera eius, quiĩ
in adoptionem datus eſt, ad patrem adopriuum transferun-
tur. l. pen. hic. Per adoptionem dignitas non minuitur.. pet adoptionem. 3 5.& l. Senatoris filius, de ſenator. quamob-
rem Clodius cum à plebeio adoptatus eſt, patritius ſemper
nihilominus manſit. Sed nec mutat patriam adoptio. l. ordi- ni.. vltim. ad munic. finita patris adoptiui poteſtate nullum priſtini iuris manet veſtigium. l. in omni. 13. hic. Hæc de pri- maparte rubricæ ſufficiant. Nunc videndum eſt de altera Parte.
De emancipatione
Eemancipatione tractaturi in primis videbimus quem- admodum ca fiat,& quæ neceſſaria ſint ad emancipa-
tionem. Sit igitur hic primus locus huius ſecundæ partis ru-
bricæ ſeu tituli noſtri de modo quo fieri debet emancipatio.
CA v. XIII. Quemadmodum fiat emancipatio. Naus conſenſu non fit emancipatio, ſed ea ſolennita-
tem aliquam requirit. l. non modo. hic. Nam adeun-
dus eſt magiſtratus, apud quem pater voluntatem ſuam ex- ponat. l. 1.& l. Vltim. Cod. eodem titul. quemadmodum iuri-
dicus Alexandriæ, item proconſal.& Duumuiri. Sunt au-
tem Duumuiri magiſtratus municipales ab ipſis municipi- bus, non à populo Romano creati. Nec refert an magiſtra- tus ſit is qui emancipat, vel qui emancipatur, quoniam hic a- ctus voluntariæ iuriſdictionis eſt, non controuerſæ. leg. 3.
& 4. hic. Qua ratione etiam quocunque loco emancipari fi- lius poſſe dicitur l. emancipari. hic.§. ſerui. Inſtit. de libertat.
Tan proconſulem. 17. infra de manum. vindi.& leg.. de offic. proconſ.& quia Comes Palatinus poteſt filios legiti- mare, an& ſuos filios naturales poſſit legitimare quæritur? Quod poſſe videtur, cum ſimilis ſpecies ſit, cademque ratio vtilitatis id ſuadeat. Alia quæſtio eſt de tabellione qui confi- cit inſtrumenta de re ſua, cum ratio longe alia, longeque di- uerſa videatur, itaque inſtrumenta de re ſua conficere non poteſt, quia tabellio eſt veluti teſtis loco, at nemo idoneus eſt in ſua cauſa teſtis. l.omnibus. I. nulla. deteſtib. Præterea
conſenſus neceſſarius eſt,& præſentia tam patris quàm flij.
l.iubemus. Cod. eod. Huc pertinet nopella 74. titul. quib. mod. nat. effic. ſui. 5. generaliter, quod ſ forte ablens ſit filius, non aliter quàm reſcripto principis emancipari poteſt, quo caſu conſentire quidem filium oportet, ſed qnocunque tem- pore,& apud quemcunque iudicem poterit conſentire. dict. J. iubemus.&§. præterca. Inſtir. quibus mod. ius pat. pot. ſol. nulla cauſæ cognitio neceſſaria eſt, ſed conſenſus parentis ac filij lufficit. leg. 3. C. eod. ſcriptura hic non tam conſidera-
tur quam veritas. l.z. C. cod. Antiqua ſolennitas ſublata eſt l. vlt. C. eod. tit. quam deſcribunt Caius& Theophilus in Inſtit.
lib.
ͤ
VI
9n
tem li
ſit.§.
V mort Siveri in po 4b auc tiadop pater luſtim ſelacis
erſia b ter. di petflue les! nant din omnihu cuius ic deiniun cicane . de he er lca r

raci us, qui tansferun- duitur.Lpet „quamob. dus ſempet ptio.I ordi. tate nollom Hrc depti- it de alteta
dmos quem- d emancp- dæ partistu- nancipatio.
e ſolennita- Namadeun- m ſuam ex- nodumiuri- ij. Sunt ad- s municipi= wagiſtia- oniam hica⸗ erſx. leg. 3. nancipati h⸗ de libertat. Klegzde los legiti⸗
Pævain-
gratitu- Armus.
“
jn Titt. dererum diuiſ tẽ qualitate.
b lib. 2. tit. quib. mod. lib. exeant de pot. par. eiuſque ſolennitatis ratio& origoexlegib. 12. tab. ex Vlpiano in Inſtit. rit. 10. qui in poteſtate mancipiove ſunt.& ex Dionyſio lib. 2. cognoſci Oreſt, ex quo apparet cur emancipatio inter legis actiones rulegitimos actus referatur. Nouella 81. conſtit. quæ de di- nit. I. actus legitimi. infra de reg iur. ex iam dictis conſequi- tur liberum efle patri emancipare filium, nec ad id cogi poſſe l.liberum.& l. non poteſt. hic. l. nec auus. C. eo.&§. vlt. Inſt. eo. præterquam incertis caſibus exceptis, qui extant in l.non- nunquam.hic.l. 3.§. ſi quis minor. de minoribus. J. ſi cui lega- tum. ʒ. de condit& demon. l. vlt. ſi à par. quis manum. fuerit. l. ſi lenones.C.de epiſc.audient. 8 C A v. XIIII. De effectu emancipationiꝰꝗ. Ræcipuus emancipationis effectus is eſt, quod ſuĩ juris DrMcikar filius emancipatus, cum liberatur patris poteſta- te.§.1. Inſtit. quib. mod. ius pat. pot. ſol.& I. 1. ſi à par. quis man. fuer. Quod adeo verum eſt, vt filius poſtea inuitus redigi ne- quat in patris poteſtatem. l. vlt. de iis qui ſunt ſui vel alien. iu ris. Adde quod ſi pater emancipauerit filium non iure nec ſo- lenniter, tamen erſir factum ſuum controuerſiam moue- re prohibetur. l. Poſt mortem, hic. Tametſi alius talem emã- cipationem impugnare poſſit. l. Abea parte. de probat. Ve- rum ob ingraditudinem filius emancipatus in poteſtatem pa- tris reuocatur. Huc pertinet tit. C. de ingra. lib. Hæc de prima & ſecunda parte huius tituli dicta ſufficiant: reſtat vt quædam de tertia parte rubricæ dicamus. b b C A p. XV. De aliis modis quibus patria poteſtas ſoluitur. Vnt& alij modi quibus patria poteſtas ſoluitur, veluti Omor⸗ patris aut aui..1. Inſtit. quib. mod. ius pat. pot. ſol. tem ſi filius patritiatus dignitatem ab Imperatore conſecutus
ſit.§.filiusfa. eo. tit. nepos tamen recidir in poteſtatem patris mortuo auo, ſi pater ſuperuixerit,& in aui familia manſerit.
Si vero pater fuerit emancipatus ab auo, nepos non reuertitur
in poteſtatem patris, quamuis poſtea forte adoptatus pater ſit ab auo, quia per adoptionem, quaſi quiuis extraneus poteſta- ti adoptantis ſubiicitur. d.§. 1. quib. mod. ius pat. pot. ſol.l. Si patet filium. hic. cetera hic omitrimus, quia in Inſtitutionibus luſtiniani extant, nec vllam requirunt explicatiouem cum per ſe ſatis ſint& perſpicua& facilia. PANDEICGT. C A P. J. . Dererum diuiftone& qualitate.
Va lactiones, vt ſupra dictum eſt l. i. de ſtat. hom.
) Jiraq; poſttractationem de perſonis ſabiiciuntur E diuifiones quædam rerum. 3 8 Prima diuiſto.. Quxdam res ſunt diuini iuris, aliæ ſunt iuris humani. l. r. Hæc diuiſio comprehendetur ſub diuiſione ſecunda, vbi ex- plicabitur.
Secunda diuifio.
Quxædam res communes ſunt, aliæ ſunt publicæ, aliæ vni- uerſitatis, aliæ nullius, aliæ ſingulorum. l. ⁊. hic,& Inſtit. de rer. diuiſ. Communia ſunt omnium iure naturali, aer, aqua perfluens, mare&c. d.l.z.& 3. diſtinctis enim rerum dominiis hæ res manſerunt in communione, parrim quia non pote- rant diuidi, partim quia non expediebat. Mare igitur natura omnibus patet.l. venditor. commun. præd. Proinde piſcari cuius licet in mari. l. 4& j. adeo vt prohibens piſcari, actio- ne iniuriarum teneatur. l. iniuriarum. inf. de iniuriis. Item æ- dificare quoque in mari permittitur.l. pen. hic. 1.1„g. quod ſi quis. de no. ope. nuntiat. litorum quoque maris vſus com- munis eſt, proprius vero nullius. d. l. z2. hic.§. litorum. Inſtitut. de rer. diuiſ.& l. litora. de contrah. empt. Quod ergo in lito- re ædificamus, noſtrum eſt. l. quod in lirore. I. quamuis, de ac- quiren. rer. dom. quod autem dicitur litore eſſe communia,
——
MMx iuspertinet velad perſonas, veladres vel
non publica, ſic accipiendum non eſt, quaſi de iis ſtatuere non poſſit populus quod è republica eſie videtur. Nam& Præto- ris edictum adhibendum eſſe interdum dicitur. d.l. quamuis
hic. Quare litora in quæ populus Romanus imperium haber, popult Romani eſſe non male dicimus. Sedanimaduerten- dum eſt, cum dicimus, neminem probiberiin litore dificare, non id eò pertinere, vt is qui æd ficauit, dominus eius loci in perpetuum ſit, vt dominium eius loci in perpetuum ſibi ac- quirere poſſit, ſed tantum qunamdiu ædificium maner: leg. in tantum, in princ. hic. nam diruto ædificio locus priſtinæ reſti- tuirur libertati. Publica quædam ſunt, id eſt, populi Romani. leg. bona ciuitatis. de verborum ſignificatio. veluti flumina,
—&c. l. 4. hic.& Inſt. eo. tit. 6. ſHumina. Riparum vſus pu-
licus eſt, ſed proprietas eorum eſt quorum prædiis adhæ- rent. l.]j.&§. Riparum. Inſtit. eod. flumina igitur& ripæ flu-
minum non ſunt occupantium, ſicut mare& litora maris, di-
cuntur tamen alibi flumina publica iuriſgentium eſſe. l.adeo. de acquiren. rer. dom. aut populi Romani, aut alteriusgentis, per cuius terram& regionem decurrunt. Sed an hic vfuca-
pio locum habeat,& an res publicæ vſucapi poſſint, quæſtio
eſt alterius loci: pertinet enim ad titulum de vſucapio.& l. ſi quiſquam. de diuerſ.& tempor. præſcript. Vniuerfitatis ſunt res cuiuſque ciuiratis, municipij, colleg:]j, corporis: d. i. in tan- tum.&§. vniuerſitatis. Inſtit. eod. tit. quæ enim ciuitatis ſunt, non recte dicuntur ſingulorum ciuium eſſe, nec earum re- rum nomine tanquam communium iudicium datur com- muni diuidundo. 4
Nullius autem ſunt res ſacræ, religioſæ, ſanctæ, quia in nul-
lius ſunt patrimonio, ſunt cõmercio hominum exemprę. d. l.
in tantum,& 9. nullius, Inſtit. eod. tit. ſic enim accipitur in hoc loco, tametſi res publicæ dicantur alibi in nullius bonis eſſe, ꝙ in ſingulorũ bonis nõ ſint ſed vniuerſitatis. l.z. hic&c. Item res quæ iure naturali communes ſunr, occupanti concedon- tur. l. 2. de acquiren. rer. dom. res ſacræ dicuntur quæ publice conſecratæ vel dedicatæ ſunt. l.in tantum.. ſacræ.i, ſancimus. C. de ſacro ſan.eccleſ.& Inſtit. de rer.diuiſio.§. ſacræ. Verum hodie fit conſecratio ſecundum ritum iuris pontificij, de con-
ſecrat. diſtinct. i.& tit. de conſecrat. eccle. vel altar. religioſus
fit locus, cum in eum mortuus infertur ab eo qui loci domi- nus eſt. d.l. in tantum,§. relig oſum.& Inſtit. eod.§. teligioſi. Nam illatio mortui in locum alienum, non facit eum religio- ſum, niſi dominus conſenſerit aut ratum habuerir. d. g. reli- gioſum. Sed circa rationem ſepeliendi mortuus hodie ſerua- tur ius pontiſicinm. not, in cap. ad abolendam. de ſepult. ſan- ctum dicitur quod ab iaiuria hominum tutum atque immau- ne eſt, vt Martianus ait l. ſanctum, velvt Vlpiaꝑus, quod ſan- ctione quadam confirmatum ſit. l. ſacra. S. proptie. hic.& In- ſtit. eod.5. ſanctæ. huc pertinetl. 2. ne quid in loco public. vt exempli gratia muri ciuitatum, quos violare capitale eſt, l.vlt.
ſinguſorum res quæ ſint, alibi traditur in§. ſingulorum. Inſt.
eo. tit.& tit.de acq. rer. dom. Qinf.
Tertia diuiſio. b KRes quædam corporales ſunt, aliæ incorporales. l. 2. hic. Haic ſimilis eſt diuiſio apud Ciceronem in Topicis, ſcilicet rerum quæ ſunt& quæ intelliguntur ineſſe. exempla hic ad- ducta& in Inſtit.lib.z.xem omnem ſatis illuſtrant.
Quarta diuiſio.
Res quædam 6— ſunt, alie non mancipi. Mancipi ſun:
res quæ ſunt in ſolo Itaſico, item boues, equi&c. inter has au-
tem res intereſt propter alienationem. Sed hæc differentia
ſublata eſt à Iuſtiniano in tit. de vſucapio. transform. C. Sunt qui exiſtiment in vſucapione diſtingui res mancipi& nec mancipi. Hanc diuiſionem aperte explicat Vlpianus in Inſtix. & luſtinianus in d. tit. C. de vſucap.transform.
IN TI T. IX. DE SEN A. TORIBV S. C A p. lT. Jenatores qui erant,tum C obiter de ordi- nibus pop. Rom.

22 „ 16 Franc. Duareni(omment. ArSRoOmæ ordines faiſſe dicuntur, Sena- ſul Achaiæ, comes Orientis, præfectus Auguſtalis, Vicarius , corius, Equeſtris, Plebeius. Sednoſtri duo diœceſeos Aſianæ, vicarius dicoceſeos Ponticæ, vicarius dic- aciunt, numerantes cos inter Plebeios qui ceſeos Thraciarum, Comes rei militaris per Ægyptum, Co- o Senatorij ordinis non ſunt. plebs, deverb. mes per Mauriam, dux Thebaidos, dux Palæſtinæ, dux Ara- ſig.§. plebs autem. Inſtit. de iute nat. gen.& biæ, dux Phœnices, dux Syriæ, dux Oſrœnæ, dux Meſopo- ciui. Qupd& Salluſtius fecit: cuius in oratione ad Cæſarem tamiæ, dux Arm cniæ, dux Scythiæ, dux Meſiæ ſecundæ, dux de Republ. ordinanda, hæcverba ſunt: In duas partes ego Meſiæ primæ, dux Daciæ Ripenſis. In imperio Occiden- ciuitatem diuiſam arbitror, ſicut à maioribus accepi: in Pa- tis numerantur quidam alii inter ſpectabiles. inter clariſſi- tres& Plebem.& paulo poſt: Vbi plebs Senatui, ſicut cor- mos tam in Oriente, quam in Occidente recenſentur conſu- pus animo, obedit. Senatores autem proprie dicuntur, qul laris Palæſtinæ præſes Thebaidos, corrector Appuliæ,& Ca- cooptati ſunt in Senatum conſilij publici gratia. Fuit enim labriæ. Et quoſdam alios refert Iuſtinianus ſub titul. de offic. Senatus Romæ confilij publici cauſainſtitutus, non rerum praæf. præt. Afri. Inter petfectiſſimos refertur praſes Dal- iudicandaram. Verum ſub Nerone primum cautum fuit, Vvt matiæ,& magiſter cenſus in vrbe Conſtantinopoli, in leg. or- omnes appellationes à iudicibus ad Senatum fierent: vt phanotrophos. C. de epi.& cler. Equites Romani ſecundum Suetonius refert. quod confirmatum à Probo ſcribit Vo- gradum poſt clariſſimatus dignitarem obrinere dicuntur. C. Fqauitum iſcus. deinde ſub Adriano, neà ſententia Senatus princeps de equeſt. dig. Proinde eodem loco habendi ſunt, quo per- Remano- Seue, appellaretur. I. 1. infraà quib. appell. non lic. Ac ſub Princi- fectiſſimi. Sed hæc dignitas equeſtris ad noſtram diſputatio- 27elns Se pibus quibuſdam reorum accuſationes apud Senarum in- nem non pertinet, quia magiſtratus alicnius acce ſſio non eſt: 8* ſeiam ſtitutæ lunt⸗ quarum meminerunt Plinius, Seneca, Tacitus, ſed ea præditi ſunt equites, quamuis nullo fun cti ſint magi- Fucronius, Daterculus,& alij. Ex his apparet, non omnes ſtratu, vt à plebeis ſeparentur. Tametſi autem hi titl ma- Patrud. Patricios, Senatores fuiſſe, neccontra. Nam plerique ex fa- giſtratuum fere acceſſiones erant: non inficiot tamenprin- wiliis patriciis erant non aſcripti in Senatorium ordinem, cipes his dignitatibus, quos vellent, arbitrio ſuo ornaſſe. Am- & ex aliis familiis quidam aſcribebantur. Suetonius in Au- mianus Marce. lib. 12. Nec ſub eo quiſquam cum clariſſima-. uſto: Quamquam Patricius, nec dum Senator. Tacitus lib. tu prouectus eſt. erant enim perfectiſſimi. Nam& plexiq; il- r1. Iiſdem diebus in numerum patriciorum aſciuit Cæſar laſtratum va cantem, id eſt, ſine adminiſtratione,& quaſdam vetuſtiſimum quemque è Senatu. Patricius ſane alio ſen- huiuſmodi alias dignitates à principe conſequebantur, quo ſu nomen eſt dignitatis ampliſſimæ poſteriorum Imperato- honoratiores eſſent, vt ſcirelicet ex formlins Caſſio dori,& l. rum tempore. Codic. de conſulib.§. filius familias. Inſtitut. 2. C. vt dign. ord. ſer. Queæriſolet, an ſupra illuſtrem digni- quib. mod. ius patr. poteſtat. ſoluat. Solebant autem legi à tatem aliqua reperiatur? Et exiſtimo nullum fuiſſe magiſtra- Cenloribus, velà Principe ex patriciis familiis, velexiis qui tum, cui amplior titulus adiiceretur ornamenti cauſſa, quam amplioribus honoribus, ac magiſtratibus functi erant: erat- illuſtris. Conſulibus tamen,& patriciis, propter ſummam que huiuſmodi lectio,& cooptatio neceſſaria, yt docet Li- eorum dignitatem, nullus huiuſmodi titulus attribuebatur, Uius lib. 3. de bel. Puni. Gellius Lib. 3. capit. i 8. Sed latius hic qualem ceteris magiſtratibus attribui dicimus: vt apparet ex accipitut Senator, pro eo ſcilicet qui poteſt ſententiom dice- leg. i.& l.z. C. de conſ. Atque ideo ſupra illuſtres eſſe dicun- re in Senatu cuiuſmodi ſunt ii, quià Patriciis,& Conſulibus tur in§. in ſumma. Inſtit. de iniur. l. eos. C. de vſur. l. ſi quando. vſque ad omnesilluſtres viros deſcendunt. leg. vltim. hic. Sed C. de appel Digniores enim& ampliores erant, quam vt hec horum verborum explicandorum gratia animaduertendum ad ſciticia ornamenta deſiderarent. Sed cur conſularem di- eſt quatuor dignitatum, ſiue titulorum gradus fuiſſe, quibus gnitatem clariſſimatum interprerantur iuris noſtri auctores. ornabantur certi magiſtratus. Erant enim quidam Illuſtres, I. 2. C. de domeſt. l.1. C. de præp. lab. cum(vt diximus) conſul alii Spectabiles, alii Clariſſimi, alii Perfedtiſſimi. quæ di- nullum talem habuerir titulum? Ert arbitror non de conſule ſtinctio dignitatum non videtur fuiſſe tempore Alexandri, hocaccipiendũ eſſe, ſed de cõſulari potius, qui inter modera- ſub quo Vlpiaaus,& quidam alii ex noſttis lureconſultis vi- tores prouinciaram erat: vt conſularis Palæ ſtinæ, de quo xerunt. Sed clariſſmi dicebantur, qui Senatorii ordinis e- ante d ximus. C. vt omnes iud. tam ciu. quam mili. Nam& rant. Lampridius in Alex. Præfectis Prætorio ſuis Sena- huius conſularitatis formula apud Caſſiodorum legitur lib. toriam addidit dignitatem, vt viri clariſſimi& eſſent,& dice- 6. Hès ita explicatis, haud quaquam difficile eſt intelligere, rentur. ldem in Heliogabalo: Solus omnium imperato- quo ſenſu illud accipiendum ſit, Senatores eſſe, qui à patri- rum fuit, ſub quo mulier quaſi clariſſima loco viri Sena- ciis,& Conſulibus vſque ad omnes illuſtres viros deſcendunr tum ingreſſa eſt. Nam& Antonius Imperator de Opilio inl.vltim. hic. Quæ verba videntur non Vlpiani eſſe, ſed eo- Macrino præfecto Prætorio loquens, eum clariſſimum vo- rum, qui Pandectas compoſuerunt, vt Haloander credidit. cat, leg. 1. C. de ſent. paſſ. Hinc Vlpianus, Specioſas inquit, Eſt igitur eotum verborum ſenſus: Senarores non tantum perſonas accipere debemus, clariſſimas perſonas vtriuſque eos accipiendes eſſe, qui in Senatum lecti ſunt, ſed etiam Pa- ſexus. item eas, quæ ornamentis Senatoriis vtuntur, leg. ſpe- tricios,& conſules: item præfectos prætorio,& alios, qui in- cioſas. infra de verborum ſignification. Poſt Alexandri i- ter illuſtres habentur. Nam illuſtres depoſita adminiſtra- gitur tempora hic dignitatum ordo, diſtinctioq́; cœpit, quæ tione ius ſententiæ dicendæ in Senatu habebant,& idcirco in pleriſque iuris noſtri locis obſcruatur. Illuſtres etenim di- dicebantur ſenatorii ordinis eſſe. l. 3. C. vbi ſena. vel cla. l. vlt. ſtinguuntur à ſpectablibus, vt in leg. ſi quando. C. de ap- CO. de præp. ſac. cub. Quinimo& vacantes, id eſt, qui honori- pel. Nou. 23. tit. de appel. Diſtinguunrur etiam àclariſſi. bus imaginariis& magiſtratibus functi erant,& ſine vlla mis. in L.l. C. vbiſenat.& Nouel. 71. vt abilluſt. Spectabiles functione à principe creati, idem ius plerunque habuerunt Aclariſſimis, in leg. ů. C. de anno.& tribut.& l. peculiari. C. de vt intelligitur ex Nouel. 6 9. tit. de decurionibus. proxi. ſacr. Perfectiſſimos autem infimi gradus,& ordinis C2 11 fuiſſe, ſatis oſtendunt omnes tituli lib. 12. C. vſque ad tit. de P.- perfectiſſimatus dignitate, præter ea, quæ inferius dicturi Qu Senatorum propria ſunt. ſumus. Ac ſi quis velit cognoſcere, quibus magiſtratibus I.[ Agnatio& amplitudo huius ordinis iã ſatis nota eſter L g. zn Arececheniretertteilurſinf eumes Larieldeis at ciuilis, iam dictis. Vnde non jmmerito dicitur ordo Senaro- hrw, um aximcer ln e eLaulei Poterit. Conferet quo- rum ampliſſimus paſſim in iure. l.. infra ad Velleian. Erprin- n, que ad eam rem liber vetuſtus, qui inſcribitur: Notitia Ro- ceps ipſe teſtatur ſe ordinis ſenatorii eſſe. l. ius ſenatorum. Remani mani imperũ, omnium fere magiſtratuũ deſcriptionem cum C. de dig. l. quiſquis. C. ad I Iulam mai. NNon omnestamen e- imperu. ſingulis titulis continens. In eo libro in imperio Orientaliin- iuſdem gradus, dignitatiſque ſunt quiin ſenarorium ordi- ter lliuſtres referuntur præfecti prætorio, magiſtri militum, nem aſcribuntur. Sunt enim coniulares, præfectorũ,& ſi- magiſter officiorum, quæſtor, comes largirionum, comes milles. l. ſpadonem. infra de exc. tuto. Quare mirum videri rerum priuatarum comites domeſticorum equitum,& pe- non deber, quod ſenarores plerunque illuſtres eſle dicantur. ditum. In imperio Occidentis quidam alii numerantur. In- lI.vltim. C. de tut.ill. perſl. 3. C. de ſilen. quãuis clariſſimi tan- ter ſpectabiles referuntur in imperio Orientis Caſtren- tum ſint, qui nihil aliud quam ſenatores ſunt. ſis, primicerius notariorum, proconſul Aſiæ, procon- II. Poteſtas ſenatorum late patet, non tantum propter erohaae b iudicia, 5 ———y———— 2 2——
—— 8
7. ——

Luatur. O
1 lo per. Remans,
4
1ℳ 18A.. 5. d Katlo. lum era 4 uoucneft.
lnt 1. ma. dl tian m amen prin- 1aſ9 e. 4 m⸗ charihma. fleriqjil qualdam anunt, quo dodori, Kl. tem digni- le maglltta- auſla quam er lummam eiduedaunt, ktappatetex Sellt dicon- Jſiquando. quam vnhec polalaremci⸗ tri auctotes. mus) conſal n deconfule ntet modeta- inæ, dequo aill. Nam& nlegitur lib. iotelligere, quia patti- deſcendunt elle, ſed eo- ger credidit. on tantum detiam Pa- liss, quiin- adminiſtta- t, Kidcitco jelcla.l. vlr uibonoft Kne Mh habuerunt
Kituunt famæ..1.§.
jn Tir.
judicia, qux exercent, l. A quib. appel. infr. ſed etiam quia re- Kirr 3. infra. de poſtulan.& ius faciunt. l. non ambigitur. ſupra de legibus.& eam iudicandi poteſtatem ha- bent; vtab iis appellari non poſſit,& omnes prouocationes quocunq; iudice à ſenatu recipiuntur. 8
III. Immunitatem habent maximam,& priuilegia, de quib.
pleraque extant ſub tit. C. de digni.
IIII. Dignitas eorum pertinet ad fœminas. l. 1. l. fœminæ, l.
mixtæ. hic, l..iunctal. mulicr. C. de dignit. Animaduertendũ
eſt quod hoc caput ſumptum eſt extit. de cenſib. in quo I. C. tractat pleraſq; quæſtiones, maxime de immunitatibus. Hinc quæſtio hæc naſcitut᷑ de fœmina conſulari, quæ conſulari nu-
plit. Cum quæritur de prælatione in dignitate eadem, vir&
mulier pares ſunt, ſed in virili ſexu maior eſt dignitas. Quod ſi maior in muliere dignitas fũerit, reſpondert I. C. nihiloffice- re:& hoc prodeſt quando dicitur habendam eſſe rarionem
eius qui maioris eſt dignitatis. vide leg. reſcriptum.& leg. iu-
riſgentium.§. vlt. de pactis. Sciendum eſt maiorem eſſe in ſe- xu virili dignitatem. Quxæ quidem omnia tractata ſunt ab VI- piano ſub illo exemplo, vbi diſſerit, de iis quæ in fraudem cre- ditorum ſunt alienata.
V. Dignitas ſenatorum ad filios eorum, liberoique pertinet: d. l. fœininæ, hic. Acprohibentur filii ſenatorum non minus quam ſeuatores ipſi libertinas vxores ducere. l. lege. infra de
ritu nupt. Arque hinc multæ naſcuntur quæſtiònes de ſenato-
rum filiis l. 5. 6. 7. 9. 10. ſpeciesſque multæ proponuntur, in quibus quæritur. qui ſenatorum nilii habendi ſint. Vnam hic ttactare nobis viſum eſt, cæteris omiſſis, quæ non adeo diffi- cilem explicationem habent. Quxæſtio eſt, an filius ſenatoris dicatur, qai natus eſt ante ſenatoriam dignitatem. l. ſ. hic. O- ritur autem quæſtio ex ambiguo, quoties lege illud expreſſum non eſt, quod tamen aliquando accidit. vt l. cum aduocatio. C. de aduoca. diuer. iud. I. vltim. C. de dec. l. vltim. C. de his qui ſpon. mu. pu. Et exiſtimo beniguiorem interpretationem accipiendam eſſe, vt filius ſenatoris etiam is dicatur, qui natus eſt ante ſenatoriam dignitatem. l. moris.§. ſed vtrum. infra de pœnis. l. z2.§. in filiis. infra de dec. Sic filiahoneſtæ mulieris, non ſcenicæ, habetur, quæ tempore natiuitatis ſcenicam ma- trem habuit, ſi mater poſt natiuitatem filiæ ſcenica eſſe deſie- rit. l. imperialis.§. his illud. C. de nupt. Obiicitur nobis Con- ſtantini reſcriptum, cuius hæc verba ſunt ſub titu.de digni.l.ſi lenator, ſubobſcura propter hyperbatum: Siſenator vel alius elariſſimus priuatos habeat filios, quippe editos antequã ſuſ- ciperet dignitatem(quod non ſolum circa maſculos digno- ſcitur conſtitutum, verum etiam circa filias ſimili conditione
ſeruandum) cum autem paternos honores inuidere filiis non
oporteat, àſenatore, vel ſolo clariſſimo ſuſceptum, in elariſ-
ſimatus ſciendum eſt digaitate manſurum. Verum hoc reſcri- ptum, ſi recte intelligatur, maxime conſentaneum eſt noſtræ ſentẽtiæ. Vult enim Conſtãtinus, ſi ſenator priuatos ſuſcepe- rit fllios, nempe editos ante ſenatoriam dignitatem, quamuis non videantur clariſſimi eſſe, tamen quia durum eſt paternos honores filis inuidere, benigniore interpretatione inter cla- riſſimos referri. Parentheſis autẽ oſtendit hoc ius non ad ma- ſculos tantum, ſed etiam ad filias pertinere. aliter inter- pretati ſunt hoc reſcriptum, non animaduerterunt conſtru- Ctionem,& formam orationis cœptę nonnunquam immuta- ri poſt parentheſin. Quod frequentiſſimum eſt apud aucto- res tum Græcos, tum Latinos, vt annotauit Budæus noſter in commen. Græcæ linguæ. Hic occurrit difficilis antinomia. à D. Marco conſtitutum eſt, ne liberi eminentiſſimorum quæ- ſtioni ſubiicetentur. Hoc tamen priuilegio vtitur nepos ſi fi- lius nulla fuerit aſperſus infamia, nam tunc filius impedit ne priuilegium tranſeat ad nepotem. Contratamnen hic ait Vlpia.
dignitatem potius prodeſſe debere nepoti, quam caſum patris
debere ei nocere: fed eſt diuerſa ratio; ergo diuerſum ins eſt
ſtatuendum. Non enim homines facile quæſtioni ſunt ſubii-
quam Falgoſins infamiam interpretatur.
VI. Senatores perpetui ſunt,&*έ⁵ρρ on vt magiſtratus temporarii. Mouentur tamen ordine, ſi iuſta id cauſa ſuadeat. 1. 2. 3.4. hic. Nec ideo capite minuũtur, quia dignitas mutatur, non ſtatus.. quibus. Inſt. de cap. mi. Nec prohibentur in vr-
ciendi propter violati pudoris maculam, turpemque labem,
be morari: quamuis militibus ignominia miſſis id prohibitum
—
ſit. l.§. miles infra de his qui not. infa.1 ſed& milites.§.igno-
minia. infra de excuſat. tuto.
VII. Domicilium non mutat ſenator, ſi forte in municipio aliquo domicilium habeat.. penul: hic. nam domicilium re& facto transfertur. l. domicilium. infra ad municipalem. An au-
tem municeps eſſe deſinat, altetius loci eſt quæſt. l. filii. L. mu- niceps. infra ad municip.
VIII. Inter priuilegia ſenatorum vnum habendum eſt ex leg. ſed& ſi ſuſcepit. infra de iudi. iunctal. fœminæ.hic. vide
Lpatronus. infra de legat. 3. IN TIT. X DE OFEICIO CONsS VI. Is. b CRIBIT Pomponius in 1.2. ſup. de orig.iu. ex-
actis regib. Conſules duos conſtitutos fuiſſe, 8 S. 2ℳ penes quos ſummũ ius erat. Ac de his loquens
—... ⸗ 2 2*. o Cicero in legibus ſuis, Regio, inquit, imperio e duo ſunto. Fuit ergo ſũmus magiſtratus quõ-
dam Romæ. Ac tempore etiam luſtiniani ſummè dignationis
fuit: quamuis poteſtas eius multũ imminuta eſſet. Dignatio-
nem,& magnificentiam oſtendunt proceſlus,& inſignia, què deſcribũtur à luſtiniano Nouel. 105. ti. de Conſ. præterea quæ leguntur apud Caſſiodorum lib. 6. Var. Officium eius ita hic deſcribitur, quaſi in ſeruorum manumiſſione tantũ conſiſtat: Sed ex aliis locis quędam alia colliguntur ad eius officium per- tinentia. Nam imperium habere dicitur à iuris noſtri auctori- bus. l.apud. J. de manumiſ. vind. l.z.& 4. infra de arbitr. l. 2. j. de in ius vocan. ſicut& olim habuit. leg. 2. ſupra de orig. iur. Præterea ius dicere eum obſeruauimus. I. quidam conſulebãt infra de re iudi. Et expreſſum alicubi eſt, eum de fideicommiſ- ſis cognouiſſe.vt l. Celſus: infra de lega. 2. 3. infra de alim. le- ga.§.i. Inſti. tit. de fideicom. Fab·lib. 3. c. 7. Item& de quibuſ- dam aliis cauſis, vt hi loci indicant. l. tutores. de ad min. tur. l.13 infra de appel.l. ſi cui libertas. infra decond.& demon. Circa ſeruorum manumiſſionem quædam hic tractantur non valde obſcura: excepto eo; quod de Conſule minore viginti annis
dicitur. Id enim cum alio eiuſdem VIpiani loco pugnare vide-
tur inl. ſi rogatus, infra de manumiſ. vindi. Verum id ira acci- piendũ eſt, Conſulem, qui minor eſt viginti annis, itademum apud ſe manumittere poſſe, ſi cauſa apud collegam probata ſit: Nam cum manumittere non poſſit propter ætatis infirmita- tem, vt abeo facta manumiſſio valeat, requirirur cauſæ co-
gnitio apud collegam.
1IN TIT. XI. DE OFFICIO PRE- FECTI PRATORI0.) b
8 A P. I. 4
e RAToORIA olim dicebantur loca, in quib. ha- bitabant, aut ius reddebant Prætores. N ouel. 24. de præſ. Piſid. Hic autem prærorium pro
8 825 2 fectus prætorio dici, qui cohortib. aulæ præeſt
vide Sueton. in Cali. 1πα mσO ⁷⁵νς N—ωάαρέον dicitur
docet Arcadi nic; aius ſuj et Arcadius noſter, hic;& Pomponius ſupra de orig. iur.
Sed paulatim creuit eius auctoritas,& dignatio, adeo vt inter
illuſtres nune habeatur. Et poteſtate nulla digni . 4 1 4 2. lic a qualis eſt, auctore Cachodorb, Srullas huic 5
Varia Præfectorum pratorio genera.
P Ræfectus prætorio vnus fuit in aula,& comitatu princi=
pis: l.præcipimus. C. de appel. Fuit& præfectus prætorio per O rientem, cuius etiam meminit auctor notitiæ Romani Imperii. C. de officio præfecti prætorio. Hic dioœceſes quin- que habebat, Orientẽ, EÆgyptum, Aſianam, Ponticam, Thra.
Pratbris
quid.
domo principis,& aula accipi videtur:& præ-
SNA.„„.. ADione: ab aliis ενρνρανσ aνg. Huius magiſtratus originem 1
ciam:&c harum dicceſean quælibet certas habebat ſub ſe pro⸗
uincias. Nam Orientis prouinciæ quindecim numerabantur,
Egyptiſex; Aſianæ decem, Ponticæ derem, Thraciæ ſex. Fit
eriam mentio præfecti prætorio per Illyricum. C. eod. titul: & tit. de offi, præf præt. Afric. Huius diœceſes fuerunt dox, 7

Qus ſit ſtrauit. Nam& de huius Piſonis præfectura meminit Taeit. li. Aeeu, ſ. inter illuſtres autem numeratur præfectus vrbi. l. quicquid. 97 C. de aduo. diuer. iud.& dignitate par dicitur eſſe Præfec. pręt. I.1. C. de præf. præt. lib. 1z.& magiſtratuum vrbis maximus. l. Poteſſas 3. C. eo. tit. Eſt enim prætore maior, quamuis olim inferior eſ- „ ſet, vt videre eſt ex Gellii lib. 14. c.⁷. Sed& criminum omnium Hea. cognitio, quæ intra vrbem admitcuntur, ad præfectum vrbi pertinet. l. I. hic. Hinc lunenalis Saty. 13. Hec quora pars ſcelerum, quæ cuſtos gallicus vrbi⸗ Dſque adlucifero, donec lux occidat audit? Humani generis mones tibi noſſé volenti Suficit vna domus. Curaq; annonæ ad huius officium ſpectat. l..§, cura carnis hic. l. I. C. eo. Nam ſub huius diſpoſitione eſt præfectus anno- næ,& tribunus fori ſuarii, apud auctorem notitiæ Romani lm perii. Item quies popularium, diſciplina ſpectaculorum,& ce- tera id genus, de quibus in l. 1.§. quies. hic. Cauſarum ciuilium, & pecuniarum nulla ei cognitio hic attribuitur, præter quam, ænaru ſi adeatur ab argentariis. l. penu. hic, aut contra ab aliquo con- genera querente de fraude ab argentario commiſſa. At vero variis pę- ‚uen,„ nis vtitur adnimaduertendo in facinoroſos. Et mentio hic fit ſes Vre. relegationis, ac deportationis in inſulam, fuſtigationis, dãna- batar. tionis in metallum, interdictionis,&c. Eſtq́; hoc præcipuum
1 3 Franc. Duareni Comment.
Macedonia,& Dacia. Sub Macedonia quinq; prouinciæ nu- merantur. Sub Dacia ſex. Meminit quoq; luſtinianus prefecti prætorio Africæ C. de offic. præf. præt. Afri. quem conftituit poſt deuictam Africam,& à Vandalis ereptam, vt ipſe teſtatur. Africam hic accipimus, non tertiam partem orbis terrarum, ſed minorem Africam, cuius caput erat Carthago, vt ex con- ſtitutione Iuſtiniani, quę de officio huius prefecti eſt, apparet. Apudeundem zuctorem notitiæ Romani imperü comme- morantur& alii præfecti in imperio occidentali: veluti præf. præt. Italiæ, præfectus prætorio Galliæ.
C A y. II I. De poteſtate Præféctorum.
X Vlla dignitas poteſtati huic æqualis eſt, vt iam diximus. 1 X Nam ſapremiiudices ſunt,& de appellarionibus cogao- ſcunt. d. lpræcipimus. C. de appellatio. nec ab corum ſenten- tia appellatur, vt hic dicitur. Admittitur tamèn aduerſus ſen- tentiam eorum ſupplicatio. C. de ſent. præf. præt. l. ſi quis C. de precib. imp. offer. No. 119. vt ſpon. larg. quæ in Gallia dicitur requeſte cinile,& ſæpe in foro loeum habet,vt& nonnunquã aliud temedium ꝙ noſtrates Galli vocant propoſition d erreur. Reſtituitur etiam minor aduerſus ſenteutiam præfectorum rætorio: ſed ab ipſis tantum, non etiam ab aliis magiſtratib. vt hic& l.præfecti. infr. demin. Præterea publicæ diſciplinæ emendatio ipſis commictitur, vt hic Arcadius ait. Itaq; in iudi- ces etiam inferiores animaduertunt. l. 3. C. eod. Deniq; præ- fectus prætorio ius conſtituit perpetuum, modo nihil legibus contrarium ſtatuat. l. 2. C. eo. Quare poteſtatem principi pro- ximam,& propè æqualem habet. Libellus tamen ei datus litis conteſtationem non facit. l.1. C. eod. ſicut libellus principi da- tus. l.1.C. quando li. pr. da. lit. conte ſt. fac. Solet autem quæri, cui noſtrorum magiſtratuum cõparari poſſit.& puto nullum eſſe ſimilem, facileq́; aſſentior dicentib. reges ſimiles eſſe præ- fectis prætorio, qui ſe Impetatori ſubditos fatebantur. Hi au- tem præfecti prætorio ſuos vicarios in prouinciis habebant, qui illorum vice fungerentur.
IN TIT. XII. DE OFFICIO
PRTFECTI VRBI.
LIR8 cum in Republica non erant magiſtratus; ſdproficiſcebantur militiam forte, aut in pro- à uincias earum regendarum cauſa, conſtitueba- tur Præfectus vibi, qui ius diceret in vrbe, vt auctores ſunt Pomponius l. 2.§. 17. de orig. iur.
*☛ D Taci. li.z. Suetonius ſcribit Iulium Cæſarem Præfect os pro Pætoribus conſtituiſſe, qui præſente ſe res vr- banas adminiſtrarent. Hinc cuſtos vrbis à quibuſdam dicitur,
veluti à Iuuenale Satyr. 13.& Seneca epiſt. lib. 12. epiſt. 84. vbi L: Piſonem vocat vrbis cuſtodem.& eodem in loco, Officium
inquit, quo tutela vrbis continebatur, diligentiſſime admini-
8
in eo, quod deportat in inſulam: ꝙ præſidib. non permittitur. L. J. de l.z. Verum hæc porteſtas, vrbis fines, aut certe centeſi-
mũ milliare non excedit, l. 1.§. cum vrbem. l. vlt. hic.l. 4. C. eo.
Quare non poteſt ex prouinciis homines euocare. l. 2. C. co. Extra vrbẽ tamen poteſt iubere ſusſcardeſ vera eſt apud Vlpi.
lectio inl. vlc. hic. Præterea præfectus vrbi ex appellatione co- gnoſcit. leg.ſi apud.i. cum appellatio. C. de appell. Caſſiod. Tu ex deſignatis lege prouinciis ab appèllatione cognoſcis.
1N III. XIII DE OFFEIGIO QYASTOR I S.
ARkiA funt Quæſtorum genera, quorũ men- tio cſt in iure ciuili. Quidam præiuat ærario, & à quærenda, conſeruandaq; pecunia publi- ca nomẽ habent, vr auctores ſunt Pomponi- us in l. 2. de orig. iu. Taci. li. 1i. Vlp. hic. Sueto- nius in Clau. e. 24. Collegia quæſtorum pro ſtratura viarum gladiatorum munusiniunxit, detractaq; Ho- ſtienſi,& Gallica prouincia, curam ærarii Saturni reddidi, ꝗ medio tempore prætores, aut vtiq; tunc prætura fuactiiuſti- nuerant. Hæc quæſtura initium eſt honorum gerendorum, vt hic Vlp. ait,& Cicero in Verrinis. Itaq; quos olim principes ad honores prouchere cupiebant, curabant, vt Quæſtores crea- rentur:& hi proprio munere Quæſturæ non fungebantur, ſed liberis, epiſtolis, ſiue orationib. principium legendis vaca- bant. Suero. in Nero.& Lampti. in Alc. Sed& de quibuldam reb. orationes ad Senatũ miſſas, præterito Quæſtoris officio, per Conſules plerunq; recitabant. Candidatos principis ex iua prouincia iuſſit munera populo. dare, ſed vt poſt quæſturam acciperent præturã,& inde prouinciam regerent. Spartianus in Adriano: Quæſturam gelſſic, in qua cum orationem Im- peratotis in Senatu agreſtius pronuncians riſus eſſet, Latinis operam dedit literis. Sueto. in Clau. Alii erant Quæſtores, qui
quæſtiones, iudiciaq; publica exercebant: quorum me:uinit
Pomponius lupra de ori. iu. Eſt& Quæſtor ſacri palatu, ſum- mus, ampliſſimuique magiſtratus: quo functus eſt Tribonia- nus noſter. C. de vet. iure enucl. Huius officium verlſatur cir- ca leges dictandas,& preces, ac reſponſa principum ſubno- tanda, vt eſt apud auctorem Noritiæ Romani Imperii. videl. Vlt. C.de diuer.reſcrip.& Nouel. 11 4. vt diui. iuſſi. ſubſer. hab. Videturq; non diſſimilis Cancellario Franciæ: quod vel Caſ- ſiodori formula oſtendit. Itaque inter illuſtres hic recenſetur.
1I. 2. C. de offici. quæſt. l. præcipimus. C. de appell. Hic iadicat
cauſſas appellationum ſimul cum Præfecto prætorio. d. l. præ- cipimus.& Nouel. 23. de appella. Sub huius diſpoſitione ſunt militantes in ſcriniis. l.1. 2. 3. C. eo. Alius eſt Quæſtor inuen-
Luæſlos
tus,& inſtitutus à luſtiniano, ad vagos homines, peregrinos, elius, 2
& inertes inquirendos: de quo conſtitutio Nouel. 80. titu. de 1“ε‿e u. des
quæſtio.
IN TIT. XIIII DE OFFICIO
PRXTORI S.
RATORiuris dicendi cauſa primum creatus eſt Romæ. J.z. J. de orig. iur. quid autem ſit ius dicere,& iuriſdic. dicemus infra ſub ti. de iuriſ- dictione. Proponebat etiam edicta, vt admo- nerer ciues, de quibus rebus ius dicturus eſſet:
quæ edicta pro iure cetto, perpetuoq; recepta
ſunt. d. l. z. de orig iur.. ius autem. ſupr. de iuſt& iure. Ex quo apparermaximam olim fuiſſe huius magiſtratus auctoritatem ac maieſtatem. No. 13.& apud Ciclib. 1 e. epiſt. ad Plancum. Sed ea paulatim decreuit, tandemque in ordinem redacta eſt. Nam tempore luſtiniani nec dabat iudicia, nec edicta propo- nebat: nullaq; huius magiſtratus formula apud Caſſiodorum reperitur. Et videtur recẽſeri inter clariſſimos tantum. l.. J. de reb. eor. l.3. C. de proc. tametſi wagis placeat aliis eum ſpecta- bilem eſſe Nou. 23. Huius poteſtas deſcribitur à Conſtantino inl. 1. C. eo. ti. Et de ea quædar alia colligi poſſunt exiis, quæ Vlpi. ac Paulus hic tradiderunt inl.. a.& vlt. Ab huius ſenten- tia Prefectus vrbi appellatur.l. ſi apud. C. de zppel Hic tracta-
infi- FrAr er.
Poteſf a⁵
tur q. de errore publico, an ius faciat. Et ius facere dicitur l. 3. yratoru
Barbarius. hoc titu. Hæc fiquidem lex ſcripta eſt ad Sabinum, qui ante monarchiam vixit. In hac igitur l. arg. ducto à minore vſus
quει laer
toti. Luanta ciull
ynucoia ptoc
Kagur. lulli ius resle Alen appe conl
aäm

5.
endorum, Principegad ſtores cre. geboneur, endss vaca- quiduldam dlis ollcio, deipis exlaa queſturam Spautianus rionemlm. dlet, Lauinis aſtotes qui um mealait palati,ſam- tt Tribonia- vetlatur cir- pumſubno. b Jeci mie. .lubſcr. hab. uodyel Caf- crecenſetat. Hiciudica: ꝛriod.ptæ. litione lunt eſtor inuen Lusſes — elus 4 ao. 4 uhu ve Inſd⸗ tut u
1010
num creatus
aotem tius
bri deiulil- a, ſtadmo- V cturus elleu voq;recepi- iure.Exqdo auotitatemm
ad Phancum- n redacta cf.
vlus eſt Vlpia. quo robar quod ſi ſeruus fuerit prætor, qui ab
omnib. habebatur liber,
Quanta
pro co*ν//ε⁴
du digas-
2S.
eſle. Nam olim quo tempore populus Romanus in comitiis centuriales prætores creabar, Barbarius Philippus prętor crea- rus fuit, qui ſeruus erat, ſed ab omnib. liber purabatur,& hu-
mamore ratione receptum eſt, nihil eorum, quæ in præturã
ſtatuit, reprobari. Atq; venia diguus eſt maiori vnius Impera- toris error, quam populi totius propter Seseo. IN TIT. XV. DE OFEFICIO PRR- ITrFIcr.i VIGILVMM.
CRIZIT Suetonius, Auguſtum aduerſus in-
e
tum fuiſſe: quod maxime conuenit his, quæ à Paulo noſtro,& Vlpiano ſcribuntur in l.. 2is 5 hic. Conſtituit Paulus, inquit I.3. hic opor-
tunis locis Ttibunos, vel(vt Dion ait) uονέν, quibus præ-
8.— 3.... 3 5 eſſet Præfectus vigilum. Hictamen ab initio magiftratus non erat, ſed extra ordinem conſtituebatur. l.2. ſupra de prigine iu.
Eius poteſtas,& iuriſdictio copioſe ſatis hic deſcribitur in l. 3.
& 4.item l. 1. C. eo. Medit hic ordinis eſt& ſpectabils. 1l. 3.hic. Multa autem de his vigilib. innouauit laſtinanus noua conſti-
tutione ſua 13. ae* aανzινιννσνσμς. Notandum eſt autem quod hodie qui excubiis præeſt nocturnis, nullam habet iuriſ- dictionem, ſed prehenſionem tantum, qualis eſt eques, qut nocturnis excubiis& vigilib. præeſt. Ludo. 2. Conſtitutione Capitanei& domini ciuitatum excubias curant,& certa ve- ctigalia 60 exigunt nomine:de prehenſis vero& in carcerem coniectis præfecti vibium, cetetidue magiſtr aus pro luaco- gnoſcunr iuriſdictione, regiis legibus illis artribpra.
IN TII. XVI DE OEFICIO PRO-
CoN-svEls ET LEGATI.
AsiTRATVVM, qui prouin cias regũ vnami⸗ naolim fuerunt varia, proconf. prætor, vicari?
NE us, præfectus, magiſter militum, dux, comes, N conſularis, corrector, præſes: quæ omnia ab 8 9 58 auctore Notitiæ populi Romani enumeran- tur& tauius explicãtur, ſi cut apud nos alii dicuntur ſeneſchal-
li, alii balliui. Et horum quidam erant ciuiles, alii vero milita-
5
res. C. vt omn. iud. Gonſonantea his eſt proninciarum diuifio apud Strabonem in extremo libr. 17.& apud Capitolinum in
Marco Antonino. Peæſidales autem prouinciæ inferi o-
res erant ceteris, vt oſtendit Vopiſcus in Probo„his verbis: b Permiſie ſenatui vt ius prætorium Præſidibus daret. Huc per-
tinet, quod laſtinianus pleraſq; prouincias ex præ ſidalib. prę rorias, aut proconſulares effecit:& militarem poteſtaté cum ciuili coniunxit. Nouel. 24. 25. 26. 27.28.29.30.31. Erat enim
—
procon ſulis maior dignatio,& aoritas, vt apparet ex eiuſdẽ
Iuſtiniani No. 30. de proconſule Cappadocie. Quamobrem
ius proconſulare accipiebant ſæpe lmperatores ipũi, vt aucto- res funt Capitolinus in Pertinace,& in Marco, Lampridius in Alexaud. Hodie medii ſunt,& ſpectabiles. l.præcipimus. C. de appel.æos. C. de mo. mul. Proconſul aatem dictus eſt quod conſularem habeat poteſtatem,& pro Conſule prouinciam adminiſtret.
C àA v. I IJ.
Duoa ſit oflcium Proconſulis& Tus eius poteſtas. Nte ingreſlum prouinciæ vti poteſt inſignibus procon-
Xularibus: nempe faſcibus, vchiculo argonteo& ceteris ie genus. l. 1.& vlt. hic. Nou. z0. led luriſdictionem non exer-
cet niſi voluntariam. l. i. 2. 3. Edictum mittereè debet de ſuo
aduentu, antte quam ingrediatur, atq; interdum mandare iu-
rildictionem ſuam. l. 4.& 5. hic. Prudenter hoc dictum eſt ab
VIpiano. ex his enim quæ recepta ſunt, nihil eſt facile mutan- dum l.in nouis. de Conſtit. prin. In ingrefſu ipſo veterem mo-
rem, ac conſuetudinem ingrediendi feruare debet, leg. 4. hic.
Poſt ingtelſum recipitur hoſpitio, fed ita„neoneret prouin- ciam: deinde mandat iu iidictionem legato ſuo d. l. 4. tamertli
eam mandare non cogarur.l. ſolet. hic. Exercet iuriſdic. ſimul
cum legato, cui eam mandauit. Nec iuriſdictionem tantum,
quæ ab eo geſta erunt, ratahabenda
F cendia excubias nocturnas, vigilelq; cõmen.
In Tit. de oſſicio DProconſ. e? Legati.—„
aut imperium mixtum cum iuriſdictione, ſed etiam merum imperium, id eſt, poteſtatem gladii: quam tamen poteſtatem non mandat legato ſuo, niſi extra ordinem, cum videlicet ne- ceſſitas aliqua id exigit. d.leg. ſolet. hic.I, nemo poteſt. infra de regul. iur. in ſumma omnium Romè maægiſttatuum partibus fungitur.l.ſi in aliquam.. vlt.& l. ſeq. hic. Ac de officio eius in cognitione multa ſcribit Vlpia. in l. nec quicquam. hic, quæ le- ctionem tantum deſiderant. Circa extra iudicialia verſatur a- liquando eius officium: nam& operum publicorum curam habet. d.l. ſi in aliquam.& rei militaris..ohſeruare. d. l.ſi in a- liquam. hic. Amuneribus autem abſtinere debet: quamuis xenia ei accipere liceat. l. ſolet. hic. l. ⁰.& 7. infra adl. Iul. repet. C. de contra. iud. Ceterum inferiorib. mag ſtratibus& præ- ſertim iudicibus qui publica habenr ſalaria, non licet àpriuatis munuſcula accipere, neceſculenra quidem aut potulenta. S. * pe. vt iud. fine quoquo ſuffra.vnde Cic in Verrem ait: Omni- um rerum turpiſſi mum maximeq; nefarium eſt, ob rem iudi- catam pecuniam accipete, pretio habere addickam fidem ac religionem. Ac ſi vxor cum eo proficiſcatur in proninciam, eius factum præſtate debet. l.obſeruate. hic. vt 5 euatuſconſul- ro cautum eſt, cuius meminit Taci. lib. 3.& 4. Quæ præſidum omnium communia(unt, ab his debent obſeruact. l. nec quic- quam.§. vlr. hic. Si quis plura videre cupiat de huius magiſtra- tus officio,& poteſtare, videat Cicero. in epiſt. ad Q. fratr.& Iuſtiniani Noucl. 17. de manda. prin. poreſtas huius magiſtra- tus finitur aduentu ſucceſſoris in prouinciam. l. meminiſſe. 1.
CaA r. 111. De qflicio legati 3
T Egati Proconſulis nihil habent proprium, ſed mand atam
mandatam, infra de offic. eius. Mandata ſibiiuriſdictione, in- dicis dandiius habent. l. legatus. hic. nam iuriſdictio conliſtit in iugicis dandilicentia. l. imperium, infra de iuriſdict. Tutoris etiam dandi ius habent.¹. pen. hic. quia hoc ſpecialiter eis con- ceſſum eſt. l.z. infra de tut.& cur. Apud eos fiunt manumiſſio- nes.lapud proconſulem. infra de man. vind. licet ante ingreſ- ſum prouinciæ id eis permiſſum non ſit. l. a. hic. Sic conciliari poteſt antinomia quæ tacite in textum irrepſit, quando dici-
nimaduerſionem requirat, ad proconſulẽ remittunt. l. ſi quid erit. hic. l.1. C. e. qupties de iure ambigunt. Proconſulem, non
ipſum conſulere debet. Hinc tot reſcripta imperarorũ ad pro-
ibi iuriſdictionem exercent. leg. legati. 1 3.hic. leg. 1.§. quĩ
OSRcium
proconſau-
lis circa
extra is- dicialia,
tur à lureconſulto apud legatum proconſulis neminem ma- numittere poſſe. Cuſtodias audiunt,&, ſires grauiorem a-
ptincipem, conſulunt. l. ſolet. hic. Proconſul autem principem
conſules promanarunt, quibus Imperatores ipſis proconſuli-
bus eos ſuper aliqua iuris dubitatione conſulentibus reſpon- eſt iuriſdictio.
N TrIr xvII DE OFFICIO PRZ
FECTI AvGvSTALIS.
dent. Cetera cognoſci poterunt ex tit. de offi. eius cui mand.
Osr Actiacum bellum victis Antonio&
„. Cleopatra„Auguſtus Præfectum conſtituit a in gypto, quiideo Auguſtalis dictus eſt, vr ait Strabo lib. 17. quiais primum Ægyptum in Sprouinciamredegit,& à ceteris prouinciis ſe- ſparauit, propriamq; ſibi ſeruauit. Conſtituen- di eiùs cauſam commemorat Tac. lib. ů. qui ait, vates quoſdam Romanorum in eam deferrentur. qua ſuperſtitione moti no- luerunt eam prouinciam proconſularem facerc. Quamuis autem hic inter Præfectos prærorio numeraretur: tamen mi- noris auctoritatis, ac dignationis eſt, quam cereri. l. 1. 3 ½. C. e.
& ſpectabilis tantum dicitur. l.. C. de priua. car.l. quiaq; ſam- maesdsdeca.licexsphelitiouecognoſdi.Noalläs. eique ſubſunt hæ prouinciæ, Libya ſuperlor, Libya inferior, Thebais, gyptus, Arcadia, Auguſtanica. Deponit imperi- um aduentu luceſſoris in metropolim EÆygyptij Alexan dr. am. xvr hic dicitur. dl sans eeh.
5 4

Procsurst.
Caſa. no- ſ
ing.
20 1 1 IN TIT. XVIII. DE OFEFICIO
PERÆ SIDLIS.
2 32.
RAsrors appellatio generalis eſt,& ſpecialis,
1.1. hic. Nam appellatione Præſidis generaliter 6 continentur, proconſul, legatus Cæſaris, cor- rector, conſularis,& omnes alii, qui prouinci- vregunt. C. vt omnes iud. tam ciui. quam cri- ** mi. Specialiter autem præſides dicuntur, qui cum præſidatus titulo in prouincias mittuntur: qui titulus ce- teris inferior erat, vt ante diximus. Proconſulis maior digni- tas, auctoritaſq; erat, cum ad prouincias proconſulares regen- das ſenatotes taatum, ac conſulares mitterentur. l. 1. hic. Nam proconſul ſpectabilis eſt, ceteri fere prouinciarum rectores clariſſimi ſunt, excepto præſide Dalmatiæ, qui perfectiſſimus dicitur. Præſes autem prouinciæ maius imperium omnib. ha- bet in prouincia poſt principem. l. 4. hic. Cæterum hic obiter & per tranſennam notandum eſt tradi præcepta quædam, quę ſetuare debet præſes prouinciæ in prouincia regenda: veluti ne prouinciales in vlteriorem familiaritatem admittat,& ee- tera id genus. Officium eius in his verſatur: In primis in iure reddendo, quod, quemadmodum facere debeat, Calliſtratus docet in l. obſeruandum. hic. Sed ius reddit tantum in homi- nes prouinciæ ſuæ. l. 3. hic. Item ius non reddit ſuis. l. ſenatuſ- conſulto, hic. ſed in ſuos poteſt. I. 4. C. de offi. rect. prouin. Iu- riſdictionem exercet voluntariam,& contentioſam. l. 2. hic. Dat iudicem, ſi ita ei viſum fuerit. l. ſæpe.& l. ſeq. hic.& l. pla- cet. C. de pedan. iud. In facinoroſos animaduertit gladio, pœ- na metalli,& aliis huiuſmodi pœnis l. i licitas.§. qui vniuerſas. hic.In vincula coniicit non tantum nocentes, ſed etiam furio- ſos, qui aliter contineri non poſſunt. l. congruit.& l. diuus. hic. Non deportar in inſulam. l.. infra de leg. 3.l. inter pœnas. infr.
de interd.& releg. In pœnis infligendis ſeuerius animaduer-
tit, propter circumſtanrtiã aliquam: qua in re plerunq; damni dati rationem habet. l. vlt. hic. Vltro conquirit facinoroſos in- terdum, vt quicta ſit, pacataque prouincia. leg. congruit. hic. Curare debet, vt omnis fraus, ſimulatio, iniuria,& vis prohi- beatur. l. illicitas. hic. Ædificiorum refectio ad ipſius curam pertinet. l. 7. hic. Mulctam dicit, eamque remittit interdum propter inopiam, l. illicitas.§. vlt. hic. l. eos. C. de mod. mul. l. aliud. infra de verb. ſign. Omnium igitur magiſtratuum, qui Romæ ſunt, partibus fungitur. leg. ex omnibus.& l. ſeq. hic. Nec recuſari poteſt, cum nemo audeat tanto iniicere ſuſpicio- nem magiſtratui. Donum non capit. l. plebiſcito. hic. Fines prouinciæ non excedit. l. illud. hic. Finitur poteſtas eius ad- uentu ſucceſſoris.l. ſi forte.hic. Abdicatione non amittit im-
perium. l. pen. hic. Finita poteſtate manet in prouincia quin-
quaginta dics. C. vt omnes iud.& Nou. 8. vt iud. ſine quoquo ſuffrag. IN TIT. XIX. DE OEFICTO PROCVRATORIS CASARIS, vel Rationalis.
& RocvRAToR Cæſaris dieitur, qui rerum princi-
/s pis priuatarum procurationem habet: quam pro- 2 curationem primum ſub Seuero cõſtitutam fuiſ-
. ſe auctor eſt Spartianus. Idem& Rationalis dici-
etur in inſcriptione, ſicut& apud Capitol.& Lam-
pridium in Alexandro,& in.. C. de mo. mulct. noſtri autem
Conſulti qui caſtius locuti ſunt, eũ qui publicum fiſcum cura-
ret, procuratorem Cæſaris, non rationalem dixerunt. Dici- tur etiam curator Cæſaris. l. vlt. hic.& procurator priuatæ ra- tionis l.proeurator. C. de eden.& rationalis rei priuatæ l. vlti.
O.de aduo.fiſ.l. 4. C. de fund. rei pri.& præfectus fiſci. a. infr. ne quid in loco pub.& Ilς αιeάο in EÆgypto apud Strabonem li. 7. Differt àcomite rerum priuatarum, de quo extat titulus in C. nam ſub hoc comite erant rationalesrerum priuata. ba- ſtagmata priuata: nam aræſua fuit ferculum rebus fiſcalibus deportandis accommodatum. præpoſiti gregum& ſtabulorũ procuratores ſaltuum. atque etiam ſub diſpoſitione illius Co- mitis erant ſacræ largitiones; apud auctorem notitiæ Roma- ni imperii. Sed alia poteſtas acceſſit huic comiti, vt conſtat ex formula Caſſiodori lib.. Var. Dè hoc tomite ſcribit Theo-
Franc. Duareni Comment.
doritus lib. 3. Eccl. hiſt. c. 12. Eſt& alius comes, qui dicitut ſa-
crarum largitionum, qui donis præſidet principis,& remune- rationibus, auctore Caſſiodoro. l. palatinos. C. de pal. ſac. lar.
Sed aucta eſt eius poteſtas,& quædam alia ei attributa ſunt,st Caſſiodorus oſtendit. Hic autem rem gerit Cæſaris, ſicut ali- Wne⸗ 2 us quiuis procurator, tametſi quædam præcipua, ſpecialiaque„ habeat. l. I.& 2. hic. Nempe quod Cæſaris nomine hæredita-
tem poſſit adire& colligere principis pecuniã ſiue ex hæredi-
tate, ſiue ex delicto, ſiue aliunde debitam: iuriſdictionem nul-
lam olim habuit, vt aperte oſtendit Dion. in Tiberio. Primus
omnium Diuus Claudius iuriſdictionem ei dedit. Tacit. lib. 12. Eodem anno ſæpius audita vox principis, parem vim ha- bendam rerum à procuratorib. ſuis iudicatarum, ac ſi ipſe ſta- tuiſſet. Ac ne fortuito prolapſus videretur, Senatus quoque eonſulto cautum plenius quam antea,& vberius fuit. Sueton. in Clau. Vt rata eſſent, quæ procuratores ſui in iudicando ſta- tuerent, precario exegit. Rationales tam cito mutabar, vt ne- mo niſi annum compleret, eoſque malum neceſſarium voca- bat. Hodie iuriſdictionem habet inter fiſcum,& priuatos. l. nec quicquam. ſupra proxi. tit.l.. C. de iuriſd. l. procurator. C. de eden.& tit. C. vbi cauſa fiſc. Pœnæ tamen conſtituendæ ius non haber. l. vlt. hic.
IN TIT. XX DE OFFICIO IV-
KRIDICI ALEXANDRIK.
3 8 A . S — 4
hunc faiſſe iuris dicendi poteſtatẽ. Spartianus Dr D in Feuero: Alexandrinis ius Buleutarum, d eſt, creandorum decurionum dedit qui ſine publico conſilio, ita vt ſub regibus, ante viuebant, vno iudice contenti, quem Cæſar dediſſet. Eius officium ver ſatur in iuriſdictione. itaque poſſunt adoptiones apud eum fieri, quaſi legis actionem ha- beat. I. 1. hic. Tacitus lib. 12. Diuus Auguſtus apud equeſtres, qui Ægypto præſiderent, lege agi, decretaque eorum perin-
de haberi iuſſerat, ac ſi magiſtratus Romani conſtituiſſent.
Datio tutoris ſpecialiter quoq; huic permiſſa eſt. l.z. hic. Item
donationum inſinuatio, publicatioq́; apud hunc magiſtratum
fit. l.1. eo. tit. Et hunc Auguſtus præfecto Ægypti quaſi ſpecu- latorem appoſuit. Erant præter ſupradictos magiſtratus Ro- mæ& in prouinciis alii magiſtratus, vt Duumuiri, ciuitatum
defenſores, ſicut Tribuni plebis Romæ. Etita hi ſunt diſtin-
guendi magiſtratus. Tacitus lib. 12.
IN TIT. XXI. DE OFFICIO E. IVS, CVI MANDATA EST iuriſdictio. b
De hoc dicemus infra ſub titulo de iuriſdictione omnium iudicum.
XXII DE OFFICIO ASSESSORV M.
IN TIT.
—
N
OIEBANT olim magiſtratus aſſeſſores quoſdam, & conſiliarios aſſumere, quorum in conſilio in 2 reddendo iure vterentur. l.I. C. eo. Quo munere functi ſunt aliquando Paulus, atq; Vlpi. apud Pa- pinianũ Præfectum prætorio, vt auctor eſt Lam- pridius in Alexandro. Vide l. metum.§. ſed quod prætor. j. de co quod met. cauſ. Verum ita demum magiſtratibus licer hos deligere, ſi idonei ſint. Eligi enim debent viri ſpectatæ probi- tatis, innocẽtiæ,& integritatis,& præſtantes ſcientia iuris. In- fames aſſidere prohibẽtur. l. licet. 2. hic. Libertos aſſidere poſ- ſe Martianus ait, d.l.2. quanquam lege Viſellia ab honoribus Quales repelluntur. C. ad leg. Viſel. Hinc Sueton. in Nerone: In cu- ſeſſêres riam libertinorum filios diu non admiſit, admiſſiſque à prio- b ribus Principib. honores denegauit. Item non poſſunt in pro- uincia ſua aſſidere vltra quatuor menſes. l. in confiliariis. Cod. eod. l.hi qui.l. ſi cui.infra ex quibus cauſ. maio. S partianus in Nigro: Huius illud fuit, vt nemo aſideret in ſua prouincia, qui
b b locus
᷑—“—“ 1
ſſſſſſſſ

Xprinatos., Ocurator.C.
ituondz lus 0 IV.
0 Auguſta. rullle AMae- u, K&penes Spanianus uratum, d coconfllo, enti, quem lone.aque dionemha- dequeſttes, rrum perid- aſtiwillent. a. hic. Item agiſttatum qua ſpecur- iſtratus Ro- , ciuitatum funt diſtia-
10 E
one
.
*
Ideus fatis indicat Nigrum imperatorem huius iuris aucto- rem fuiſſe.Sed quid dicemus; fi eadem prouincia ſub duobus Præſidibus conſtituta eſt, vt Germania, aur Myſia? Martianus ait, cum, qui ex altera prouincia ortus eſt; in altera aſſidere
Olle. l. 3. hic. Hinc etiam exiſtit quæſtio, an in conſilio cura-
toris Reip-ſiue ciuitatis alicuius, vir eiuſdem ciuitatis aſſidere
offit: videtur enim eadem ratio, aut etiam maior, quamin
præſide prouinciæ. Sed quia publico ſalario non fruitur, id ei perwiſlum eſt. Quis enim adſq; ſalario in alienam ciuitatem iret?l. vlt. hic. Curarorũ autem huiuſmodi mentio eſt alibi, vt
inl. Imperatores. j. de pact. l.z. J. quod vi aut clã. l. ad curato-
is. j. de dam. inf.. imperatores. j. de admi. rer. ad ciui. petti. Capitolinus in Antonino: Curatores multis ciuitatibus, quo
larius ſenatorias tenderet dignitates, à ſenatu dedit. Ac de of-
ficio huius curatoris librum ſingularem ſcripſit VIp. ex quo lumptũ eſt c. 4. J. de decr. ab ord. fac. c. 5. j. de ope. pub. c.33.). Afaſſor de vlur. Offcium autem aſſeſſorum verlatur in conſilio dan-
ficusn.
IR
do circa ea, in quibus de iure quæritur, cuiuſmodiſunt cogni- tiones, poſtulationes,libelli, edicta, decteta, epiſtolæ. d!l. nhic. Itaque iuris ſtudioſis, id eſt, iuriſperitis hoc munus deferti ſo⸗ let(ſic enim accipiendum eſt hoc verbum inl. moris. j. de pœ. 14. J. de extraor. co.& apud Sueto. in Nero.) ſed& anriquitus
magiſtratus cogebant luriſperitos ſibi aſſidere, quaſi hoc mu- nus non poſſet dctrectari, ſicut nec munus iudicand ſi aſſeſ
ſoris conſilium prauum& iniquum fuerit, erir conſultori ipſi
peſſimum. Non enim modo doli, ſed imperitiæ quoque no- mine propter temere ſibi arrogatam iuris profeſſionem aſ- ſeſſes imperiti tenentur. Eo autem tempore quo aſſident, ne-
ANCISCI DVARENIIVRECO
IN LIB. SECVNDVM DIGEST. SEVPANDECI.
n Tit. Ideiuriſdictioneéõ.. 21
gotia tractare in ſuo auditorio non poſſunt. l. pe. hic, ac ne in alieno quidem aduocarionis officio vti. l. vli. C. eo. Salarium habent publicum, quod ipſis præbetur à Præſdibus. l.I. C. eo. De eore
Nouel. 7. de mand. prin. Spartianus in Nigro: Addidit conſi- Ialario.
liariis ſalaria, ne eos grauarent quibus alliderent, dicens iudi- cem nec dare debere, nec accipere. Lampridius in Alexandto: Iadex
Aſſeſſoribus ſalaria inſtituit: quamuis dixerit eos eſſe promo- 22s dars uendos, quiper ſe Remp. gerere poſlent, non per aſſeſſores. ceure Inde nata eſt quæſtio apud Papin. tractata in l. diem functo. hic.l. ſed addes.§. vlt. J. loca. Legatus Caſaris, ſiue præſes pro- uinciæ aſſeſſoribus ſalarium annuum præſtituit. F inita eſt e- jus adminiſtratio ante annum: an reſidui etiam temporis ſala- rium ipſis præſtari debeat, quæritur? Videtur. n. ſatis eſle, ſi
pro portionete mporis, quoaſſederunt, iplis ſoluatur, argl.
⸗*
fructus. ifta folu. matr. Sed Papinianus contra reſpondit. Non enim, inquit, per eos ſtetit, quominus operam ſuam prę- ſtarent, ſed per mottem legati. d.l. ſed addes.§. vlt. infra loca. Diuerſum ius in eo ſeruatur, qui ante tempus ſucceſſorem ac- cepit, quamuis ne hoc quidem caſu per aſſe ſlores ſteterit. d. I. diem functo. hic. quia viderur hoc inter eos actum ab initio, vr tãdiu ſalario annuo fruerentur, donec ſucceſſor à Priaci- pe datus eſſet. Solebant enim principes arbitrio ſuo magiſtra- tibus ſucceſſores dare. Capirolinus in Antonino: Succeſſo- rem bono iudici viuenti nulli dedit, niſi Orphito Præfecto vrbi, ſed petenti. Lampridius in Alexandro: Sivnquam alicui üelonu ucceſſorem dedit, ſemper illud addidit; gratias ti- iagit Reſp. eumque muneratus eſt ita, vt priuatus pro loco
ſuo poſſet honeſte viuere. N
METHODICA ENARRATIO. TIT IDEIVRISDIGCTIONB. Quid ſit juriſdictio,&de homonymia huius verbi, ex quaplerique errores naſci ſolent. C A. 1
— E hac nobiliſſima parte iuris ciuilis quid b
—
N Kentiam poſt tot alios,& veteres,& no- Waaos ſcriptores, iam ſæpe alibi teſt tus 3 ium, ac præſertim in lib. 1. Diſput.& in 4 N ibello quem inſcripſi, de luriſdictione 18 FE imperio. Sed inſtituti noſtri ratio
on ſinit nosrem tantam nunc tranſi-
Perrher Shre„de qua vix vnquam ita dictum fue- rit, vt latis explicata videatur. Ac eo breuior futura hic eſt no- ſtra diſputatio, quodex eiſdem ſcriptis noſtris, quæ iam edita ſunt, poterit lector ſtudioſus aſſumere quæ hic à nobis omiſ- ſafuerint. Vt igitur ad rem veniamus, Iuriſdictio nomen ge- neris eſt, ac ſpeciei, ſicut adoptio.l. de ado. General ter acci- pitur pro omni cognitione, pronun tiatione, decrero in qua-
. 8 8 8* *,
cunque cauſa, ſiue ea ſit ciuilis, ſiue criminalis. Quo ſenſunon
diſtinguitur ab imperio: quinimo imperio vtens magiſtratus,
juriſdictionem exercere dicitur. l.1. ſupra de off eius. Nec ve-
ro diſtinguitur à cognitione: nam cognoſcens etiam Prætor dicitur ius dicere, aut iuriſdictionem exercere. l. ſi idem, hic.
Pompon. in 1. 2. de orig. iur. Decem inquit,& octo Prætores
in ciuitate ius dicunt. Et Vlpi. in I. 1. J. ge extraor. cog. ait, Præ-
ſidem ius dicere pręceptorib. liberalium artium,& aliis huiuf- modiperſonis, cumextra ordinem cognoſcit de mercede,&.
honorario, quod eis debetur. Sed& Suet. in Clau. cognitio-
nem extraordinariam de fideicommiſſis, iuriſdictionem vo- cat: cum tamen prætor fideicõmiſſarius iudices non daret, vt poſtea dicemus. Quoties igitur quis auctoritate publĩca a- liquid ſtatuit, quod adius,& iuſtitiam pertineat, ius dicit. Nec refert iuſte, an ſecus. quandoquidem hæc cõſuetudo loquen- di adid refertur, quod magiſtratum facere conuenit. l. pe. de iuſt.& iur. Hinc actus legitimi, manumiſſio, emãcipario, ado- ptio, ad iuriſdictionẽ pertinere dicuntur. l. z. de off. proconſ. &leg. Altera ſignificatio huius verbi ſpecialis eſt, lecundum
quam iuriſdictio diſtinguitur ab imperio.l. imperium. l. iube-
re. Nam poteſtas animaduerten di in facinoroſos homines,
imperium dicitur, non iuriſdictio. d.l. imperium. Ex quo ap- paret iuriſdictionem in cauſis tantum priuatis,& pecuniatiis
verſari: id quod etiam vulgo receptum eſt.
Cur apud Vipianum luriſdictio dicatur eſſe iudicus Jandi li⸗ ceniia, C cur aliter inſcribatur titulus, de iuriſci- ctione in Digeſtis, qudmin Codice Iuſtiniani. 2 Mmur pleriq;, nec ſatis aſſequi poſſunt, propter igno- Lrationem antiquitatis, quod Vlp. ait iuriſdictionem eſ⸗ ſe iudicis dandi licentiam. l. imperium. hic. adeo vt paulo au- daciores nonnulli contendant legendum eſſe apud Vlp. non iudicis dandi, ſed iuris dicendi: contra fidem omnium exem- plarium. Verum hi animaduertere debuerunt᷑, ad morem pri- ſcum,& ſui temporis reſpexiſſe Vlpianum: quo tempore Pre- tores& alij ſimiles magiſtratus iudicia& iudices dare in cau- ſis prinatis,& pecuniarus, magis quam indicare ſolebant. Qua ratis ne idem Vlp. docete volens quam late pateat ius dicentis officium, ait eum poſſe iudices litigantib. dare, necvllam co- gnititionis, aut iudicationis mentionem facit. Ieg.. hic. Hinc auriſdictio Acognitione ſeparatur apud Suet. in Nero.& apud noſtros quoq; auctores.Iudices enim dati à Prętore cognicio- nem habent, iuriſdictionem non habent. lait prætor. J. Iere iud.l. notionem. j. de verb. ſig. Cætera argumenta, quæ hu- ias reiconfirmandæ gratia alibi addaximus in J.iuriſgentium, de pact. in diſp. Anni. in Apol. de iuriſd. quia ſuperuacanei e ſet ea repetere, nunc omittimus. Non inficiamur tamen præ- torem aliquando cognouiſſe in cauſis priuatis: ſed extraordi- naria huiuſmodi cognitio dicitur à Iuriſconfultis, quod cõtra ſolitum morem id fieret: vt exempli gratia, cum profeſſores liberalium ſtudiorum mercedem petunt. l.. infra de extraor. cogn. cum pater filium, quem habet in poteſtate ſua petit. l. 1. infra de rei vin. id enim cauſæ ac petſonæ fauor exigit. In ablentes quoque, cum quib. acceptum non erat iudiciũ, pro- pter abſentiam pronuntiabat Prætor ipſe, poſtquam edictis propoſitis eos vocauerat. l. ſi prætor. 75. l. ad perẽptoriũ. 68. infra de iudi. Præterea in reſtitutione in integrum cognitio- nem aliquam adhibebat.I. quod ſi minor.§.vl.infra de minor.

oOo,
3 22““
4 1 22 Franc. Duareni(omment. Wom .. 3. 8) Icem in decretali bonorum poſſeſſione,& aliis ſimilibus, quæ hic. I. ea Tae jafia ad muniche hoteſtetem Lera Bladi ad b— mixti imperij eſſe dicuntur. l. 4. hic. Item prætor fideicom- animaduertendum in acinoroſos vonna et magi a uerni 8 5 milarius ipſe cognoſcebat de fideicommiſſis, nec formulam, ſi lege ſpecialiter delatam ideoque hoc inperin clttu 3 ps auc iudices dabat, vt d ſerte ſcribit VIpianus in reliquiis Inſtit. merum, quia cum iuriſdictione mixtum non eſt, neue 3 nn se tit. de fideicom. Quare fideicommiſſorum perſecutiones di- quicquam commune habet. dict. leg. imperium. hic. 1. V us cuucur extraordinariæ. l. pecuniæ verbum.§. actionis. infra quimandatam. ſupra de offic. eius. tametſi idem mag 12 4 de verb. ſign. Ac de his accipiendi ſunt plerique iuris aucto- tus plerunque& iuriſdictionem„& merum imperium ha- u, rum loci in quibus legimus Prætorem cognouiſſe, ac iudicaſ-. beat. Cum enim primum Romæ creati lunt magiüradus iu- he 85 ſe.l. Titiæ: inftta de auro& arg. leg.l. iudicatæ. infra de exc. rei ris reddendi cauſa, poteſtas animaduertendi eis conce a n03 G in iud.l.ſi cui legatum. infra de condit.& demon. lz. C. de pro- eſt, vt docet Pomponius ſupra, de orig. dur ſedpoſeth— nole k cur. cum ſimi. Adde, quod poſteriorum Imperatorum rem- tum temporis lege ſpecialiter delat⸗ eſt Prætoribus, ac Piæſi- krcde poribus, nempe à Diocletiano vſque ad luſtinianum, cogno- dihus„cum perpetuæ quæſtiones factæ eſſent, quæ ante in geu uerunt magiſtratus, ac dandorun iudicum mos fere obſole- lingula crimina à populo mandabantur, vrdiximuslib. 1. Di- men du uit Primum enim conſtituit Didcletianus, Præſides Poſſè co- ſput.c./ 3⸗ b is goi gnoſcei e, de quibus cauſis ante iudices Aabads. de 8 acꝛm 6 IuIn col. d 1pſi cognoſeci e. l. placet. C. de pedan. iud. Dein e 1 heodo-. A T. 4114 Apo ſius ſtatuit necefſariam non elſſe actionis imperrationem, vt Locu⸗ Vypiani Ade mixto imperio, iuriſcictione, omit coram magiltratu aliq uis conueniatur. l. 2. Caarlor⸗Kimpe⸗ declaratus ex Paudecti EFlorentinmis. b nneus id quod non ſatis à Diocletiano expreſſum fulſſe videbatur., X his facile colligi poteſt; d0 3, ſab hoctitu u zul d Conſticutione autem Conſtantini, de iuris formulis ampu- 8 faclecollgt Potelt mterpretatiol. 3. 1ub hoctirn. nan, 3 Theoqoſicon ſtitutionem anteceſlerat. l.1. C. de lo, Quæ vlpiani elt, ex lib. 2. de offic. Quæſtoris. vbi Ha- ſtratuum lis tandis, quæ Theodoſij con ſtitut 9.1. 1. laan jertea lecir agſ din canda b Heſ⸗ puchat nu for. vetus dandorum iudiciorum mos non fuęrat immuta- landet ica legit ad finem. Quo in danda bonorum poſle Wen 10 tus, ſed aucupationib. ver borum, captionibuſque fuerat ita ſione confiſtit, vi iuriſdictio iudicis 3. nd licentia. Sed in Flo- ihu 19 per eum proſpectum, vt formulæ actibus inſidiantes ex e0 kentinieln andechis,& aüis ckemnp zeiPas„ 88 ame editio- bu tempore an⸗putarentur. Nam& ante illudtempus Claudius nem Ha oandrià typograp 15 4 a lunt ita legitur. Quod lube actiones reſtituere iis ſolitus fuit; qui apud priuatos iudices in danda bonorum poſſeſſione conſiſtit. Iuriſdictio eſt etiam. plus petendo formula excidiſſent. vt auſtor eſt Suetonius in iudicis dandi licentia. ErMaevarirhde lectionis fecit, vt hu'ds eaa Duplex Claud'o. Ex his peripicuum eſt, ſi ad tempora Vlpiani reſpi. temprs quidam eruditi à nobis diſſentirent, cum nos Ha— 8 Iariſci- ciamus, recte dici iurildictionem eſſe, iudieis dandi licentiam: andli lectionem ſequeremur, quæ tum Florentina eſſe crede- 1 4 dions ſi vero poſter:orum temporum habeatur ratio, non male de- batur, illi vulgarem ac receptam magis probarent. Vetum mi- n Achmatio: fiuie mus iuriſdictionem, cognoſcendi, iudicandique faculta- bi paulo diligentius hæc expendenti, videtur idem& No- run tem in cauſis priuatis, ac pecuniariis, pro quibus actiones ci- ifxse Florentinæ lectionis enſus eſſe. Cum enim dixiſſet 6 uiles proditæ ſunt. Hinc etiam ce gnoſcipoteſt, cur inſcriba- V pianus, mixtum, imperium eſie, cui etiam iuriſdictio ineſt, lulhe tur hicttactatus in Dige ſtis, De iuriſdictione: in Codice vero Kin danda bonorum poſſeſſione conſiſtere. ſubiecit hæc daile loſt riani, De iuriidictione omnium iudicum. Cum erim verba: lurildictio eſt vii n iacici deni licentia: vt oſter de- duio tempore luſtiniani,& quorundam aliorum Imperatorum, ret, um qui imperiumtale habet, pollenon modobonorum mus. iudicarent magiſtratus,& iudices dicerentur, extentquein poſſeſſionem dare, quod eſt imperij ſed etiam iudicem dare, ſtinia eo Codice pleræque ea de re conſtitutiones, viſum fuit com- Sroc eſt iuriſdictionis. Ceteri hanc particulam, Er1 Aℳ„aliò detern poſitoribus Codicis, tit. ponere de iuriſdictione omnium iu- referunt, quam nos, non animaduertentes, VIpian. loqui non Erant dicum: At Digeſta ex veterum lureconſultorum ſcriptis com- generaliter de zuriſdickione ſed de ea tantum, quæ ineſt im- jos lur poſita ſunt, quotum tempore magiſttatus non iudicabant, perio: quĩa diſputatio zhad lhian⸗ eſt de imperio magis, riida niſi extra ordinem in quibuſdam cauſis, ſed iudices dabant: quam deiuriſdictione. Alioqui mihil opus erat, eam voculam perlo ideoque iudices dici aon ſolent ab eiſdem auctoribus, niſi addere, ſed ita diffinite oportebat, luriſdictio eſt, iadicis dan- nnrare perraro. Quamobrem hic tractatus, de officio magiſtratuũ, di hcentia: vt à nobis factum eſt ſuperius. Si quis vero obiiciat, u hor quodin iurndictione verſatur, nonaliter inſcribendus fuit, magiſtratibus municipalibus ca, quæ imperij mixti ſunt, non Nan quàm de iut iſdictione: poſt tractatum ſcilicet, de officio fn- competere quamuis iuriſdictionem habeaut. I. ea quæ infra rao gulorum magiſttatuum, de quibus diſputatum fuit libro ſa- 49 municip. atque ideo mixtum imperium non ſemnper iuriſ.* peliore. dietionem eultte honalsndum eſt, toram hanc noſtram di- macſf ſputarionem de imperij aciuriſdictionis diffinitione& diſtin- agit CaAr. III. ctione, ad magiſtratus populi Romani, non ad municipales qulap Quid ſit imperium tam merum, quam mixtum:& quid pertinere. Ea enim, quæ ſunt imperii magis quam iuriſdict o- vu 4iuriſciftione vtrumque differat. nis, non poteſt facere magiſtratus municipalis: præterquam ad b in cauſa damni infecti, ge⸗ celeritatem deſiderat. I. 1. l. 4.§. zoltun mperi Mperium generaliter accipitur,& ſpecialiter, ſicut iuriſ- quas. infra de damno ini ec. Et animaduertendum eſt, tam ea, Leaeralt Ldictio. Generaliter acceptum non diſtinguitur à iuriſdi- quæ dicuntur de mixto imperio, quàm quæ alibi de magiſtra- 277 ze ctionc, ſed quæ iuriſdictionis ſunt, imperio dicuntur expedi- tibus municipalibus,& damno infecto. d. l. ea quæ ad muni- de, ſæmuar. ri. l. cum prætor. infra de iud. l. etſi prætor. ſupra de off. eius.l. cip. d. L.4.§. duas. de damno infe. ſcripta fuiſſe eodem in loco. 3. ſupra de adopt. Quoties enim magiſtratus pro poteſtatea- nempe li. i. ad Edictum. vt inſcriptiones legum indicant. Nam M liquid facit ius reddeudo, imperio vtirecte d citur. Specialiter cum VlIpian. docuiſſet mixtum imperium conſiſtere in danda acceptum diſtinguitur à iuriſdictione. I. imperium. l. iubere. bonorum poſſeffione: item iubere cauere prætoria ſtipula- 1 hic.l. ca quæ. infra ad municip. l. 1.§. vlt.& l. vlt. ſupra de off. tione,& in poſſeſſionem mittere, imperij magis eſſe, quam dci eius. nam prætet iudicis dandi, aut eriam cognoſcendi, aciu- iuriſdictionis,& quædam alia eiuſmodi: mox(vt credibile eſt) ofi dicandi fac alcatem in cauſis priuatis, in qua uriſdictio conſi- adiecit quæ ſequuntur: Cum res damniinfecti celeritarem lontar ſtit, mag: ſtratus pro poteſtate quædam alia faciunt, quæ im- deſiderat,& periculoſa dilatio prætori videtur, ſi ex hac cauſa prade mpperii Perii eſſe dicuntur. Eſt autem imperium duplex, merum,& iuriſdictionem ſibi reſeruaret, ideo magiſtratibus municipa- vocatu quplex. mixtum: quorum hoc cohæret iuriſdictioni, alrerumab ea ſe- libus delegandum hoc recte purtauit. Pauli autem illa ſunt nis, paratum eſt. l. imperium. hic. l. prima. ſupra de offi. eius. idque eodem in libro: Ea quæ magis imperij Cne os wriſclerioni, nitter Werum Vis ipla verbotum ſatis indicat. Merum namque iddicimus, magiſtratus municipalis facere non poteſt. d. l. ea quæ ad iudic mpers, quod purum, ſolum, neo cum alio mixtum eſt. l.ĩ. de verb. obl. municip. kuli 72f6l. I. bona fides. infra depo. l. cum ſeruus. infra de con.& demon. C A v. V. angs ac magiſtratus; qui uriſdictioni præeſt, iure Magiſtratus ſui Adquæ ſgecialiter lege deferuntur alicui magiſtratui, im- 1. N modice coercere poteſt, bonorum poſſeſſionem dare, in poſ-, nu an ſeſſionem mittere, in integrum reſtituere,& cetera, id genus Per. 9 e EAu. dto facere, quæ ideo mixti imperij eſſe dicuntur, quia quodam- Iad quæſitum eſt, an quæ ſpecialiter ac nominatim lege bann modo accedunt iuriſdictioni. dict. leg. imperium. l. iubere. Ldeferuntur alicui magiſtratui, imperij eſſe recte dicantur: 3 1 3 vt datio S ³ 1 ———.————

b hoc ire . ybi Na. um poſlel. ddin Flo- ne edntio. tut Quod dekeuam t,vthuios dosHalo- ellecttde⸗ Teruwmi. em& No. im diriſſet ctioidelt, biecit hæc toſtet de. ddonorum cem date, rlAu, alo loqui non eineſtim- etio magis, m voculam udich dan- oobiciat, ſunt, non qnæ.infra aper auril- aſtram di- K diſtin- wicipales alldich o- terquam 11.l.4. humea, magiltra⸗ admuni- in loco. pt.Nam in danda ſdpula- Ue, quam ibleeſt leritaten haccauſs mooicipa- n illa ſunt Jictionis, a quæ 14
Itui, I.
acim lege icaglut: dutio
In Tit. Lde luriſdictione* 23
vt datio tutotis, poteſtas decernendi, de alien andis minorum
prædiis, aut de tranſactione a competunt iure magiſtratus,& more maiorum. I. 2. fupra de
Off. cius...1. infra de reb. eor. l. cum hi.. ſed nec mandare. in⸗
fra detranſact. Et lane poſſunt dici neque imperij, neque iu- riſdictionis eſſe: vt de tutoris datione expreſſum eſt inl. mu-
to.§. tutoris datio. infra de tute. Nam nonideo eompetunt
alicui, quod imperium, iuriſdictionemve habeat, ſed quod
ſpecialiter lege deferantur. Conſiſtunt tamen hæc omnia
in aliquo imperio,& poteſtate. Acvidetur magiſtratus cum
Triparti- ꝛ diuiſio
tutorem dat, aliquo imperio vti. Et quia hoc imperium lex fere defertiis, qui iuriſdictionem habent, puta prætori, vel præſidi, non male dicentur mixti imperij eſſe: detutoris ta- men datione illud dici non poteſt, quia hæc competit etiam iis, qui nullam iuriſdictionem habent. J. vbi abſunt. de tuto.& cur. dat. ab his. Vtigitur omnia paucis complectamur, quæ ad poteſtatem magiſtratuum ſpectant,& omnem ννκναμκαά•‿O‿ omittamus, tripartita diuiſione hic vtemur. Nam magiſtra- tus quædam facere poſſunt propter iuriſdictionem, quam
de magi- habenrt, cuiuſmodi hæc ſunt, iudices dare, cognoſcere de cau- hrataum ſis priuatis,&c. d.l. imperium. hic. quædam faciunt non pro-
poteſtate SA ur:ſe
Asctroue.
pter iuriſdictionem, quam habent, fed propter imperium, quod iuriſdictioni cohæret: cuiuſmodi ſunt, coercere, bono- rum poſſeſſionem date,& cetera id genus, quæ magiſtrati- bus municipalibus non competere dicuntur. d. l. imperium. Liubere. hic. l. ea quæ. infra ad municip. Alia competunt eis non propter imperium, iuriſdictionemve, quam habeant, ſed quia ſpecialiter ipſis deferantur. Huius generis eſt, pote-
limentorum. Hæc enim non
ſtas gladij quæ ideo poteſt dici neque imperij neque iuriſdi-
ctionis elle, quamuis aliquod imperium in ea verſetur. Non enim ideo quis gladij poteſtatem habet, quod imperium iu- rildictionemve habeat. Eius rei argumentum eſt, quod con- ſulhac poteſtate olim caruerit: quem tamen imperium ha- buiſſe nemo negauerit. l.2.§. exactis. de orig. iu. Eadem ratio dationis tutoris,& aliorum huiulmodi, de quibus ante dixi- mus. Sed& legitimi actus. l. actus legitimi. de re iu. ſiue(vt lu- ſtinian. vocat Nouel. 81.) legis actiones ſpecialiter quoque deferuntur certis magiſtratibus. l. 2. ſupra de offic. proconſ. Erant enim ritus quidam ſolennes legibus introducti, vt Ca-
jus Iureconſ. oſtendit,& Boethius in Topica Cic. ex quibus
ritibus ſi quid mutatum eſſet, ſiue aliis verbis vtendo, ſiue perſonam vnam loco alteriur fubſtituendo, à forma& ſolen- nitate receſſum videbatur. Facultatem iudicis dandi, ſunt qui in hunc numerum referant: ſed hi falluntur, meo iudicio.
Nam etſi lege lata Proconſuli hoc ius conceſſum ſit. l. cum
prætor. infra de iudic. non tamen ſpecialiter id ei conceſſit lex: ſed vt, quæ magiſtratibus vrbis Romæ coperebant, iure magiſtratus ſui, in ipſum transferrẽtur. Nec dubitandum eſt,
quin pleraque competant iure magiſtratus, quæ lege aliqua
attribuuntur magiſtrarui. l.& quia. hic. Cuius rei exem plum
eſt apud Cornelium Tacitum lib. 1 2. cum ait, Diuum Augu-
gaſtum apud eos, qui Ægypto præſiderẽr, permiſiſſe lege agi. b C 4 2. VI. b
—
III. Præcipuum magiſtratus officium conſiſtit in iudiclis, iudicibuſque dandis. l. I. l. imperium. hic. Adde& incogno- ſcendo quoque verſari, camet ſi priſcis temporibus raro magi- ſtratus cognoſcerent, vt ante diximus. Magiſttatus autem, qui judicis dandi ius habet, iudicare etiam iubet, cogitque iudi- cem à ſe darum.l. eum qui. hic. l. vlt.§. iudicandi. infra de mu- ne.& honor.— IIlI. Animaduertunt magiſtratus in facinoroſos homines: nempe hi, quimerum imperium habent, de quo ſupra dixi- mus. l. imperium. hic.
V. Videndum eſt magiſtratui, qui præeſt iuriſdictioni, ne ſibi, aut ſuis ius dicat: id eſt, vxori, liberis,&c. leg. qui iuriſdi- ctioni. hic. An autem poſſit patrem filio, aut filium patri in- dicem dare, olim quæſitum fuit? Er videbatur non poſſe: quo- niam in cauſa propria non poteſt quiſquam iudex eſſe. I. pen. infra de arb. videturque cauſa eadem patris& filij eſle: quia pro vna& eadem perſonahabentur. l. vltim. C. de impub.& aliis ſubſt. Sed tamen obtinuit, iudicem dari poſſe. l. in priua- tis. infra de iudi. eademque caula eſt arbitrij compromiſſa- rij.l. quinetiam. 6. infra de arbit. Nam etſi negotium priaa- tum ſit, in quo iudex datur, tamen iudicare munus publicum eſt. dict. l. in priuatis. ac in muneribus publicis non ſequitur filius ius poteſtatis. l. nam quod. ad Trebel. Et quamuis nul- la ratio iuris impediat, ne pater filio, aut filius patri iudex de- tur:tamen ſi aduerſarius eum ſibi ſuſpectum contendar, eum
reiicere ac recuſare poterit. Id enim Romano iure conſtitu-
tum eſt de iudice dato, in l.apertiſſimi. C. de iudi. De magiſtra- tibus nihil expreſſum reperio, nec atbitror antiquitus ob ſu- ſpicionem reiici ſolere, quamuis in cauſa liberorum ſuorum, & aliorum, quos ſecum habent, ius dicere prohibeantur. dict.
I. qui iuriſdictioni. hic. Et extat Juſtiniani Nouella 86. qua
cautum eſt, ſuſpicionis diluendæ cauſa ſocium magiſtra- rum adiungendum eſſe. auth. ſi vero contigerit. Cod. de iu- dic. VI. Magiſtratus ius non dicit in eum, qui maior vel æqualis ſit, niſi ſe illius ſubiecerit iuriſdictioni. l. eſt receptum. hic. 14. infra de arb. l. ille à quo. infra ad Trebel.. VII. Magiſtratus lupra iuriſdictionem ſuam non poteſt ius dicere. I. vltim. hic. Quod variis exemplis oſtendi poteſt, vt puta, cum definita, circumſcriptaque eſt eius poteſtas, vt de certis rebus ius dicat: cuiuſmodi erant Romæ prætor tute- laris, pretor fideicommilſarius, item prætor vrbanus, qui præ- erat iurildictioni,& is, qui capitalia iudicia exercebat. San- citum enim fuit his verbis: Supra hanc iuriſdictionem hi ius non dixerint. Quod eſt accipiendum, niſi ſponte ſua eum a- dierint litigatores,& ſe ſubiecerint eius iuriſdictioni. J. 1. in- fra de iudi. idque ſine etrore, qui conſenſum excludic. l. ſi pet errorem. hic. l. 2. infra de iudi. Quid ſi conuenerir inter liti- gatores, vt prætorem aliquem adeant,& priuſquam adea- tur, murata voluntas fuerir? Africanus ſcribit, neminem compelli eiuſmodi conuentioni ſtare. I. ſi conne nerit. hic. Sed cum luſtinianus animaduerteret, hoc pactum nec le- gibus nec bonis moribus eſſe contrarium: conſtitutionem edidit, qua cautum eſt, huiuſmodi pacta ſeruanda elle. Ea eſt l. pen. Cod. de pact. quæ conſtitutio poſt primam Codi- cis edicionem facta eſt,& compoſitis iam Pandectis Codi- ci inſerta: vr dubium non ſit, quin ea ius antiquum emendari potuerit. 8 Aliud exemplum eſt, cum ad certam ſummam reſtricta eſt iuriſdictio magiſtratus: cuiuſmodi erat olim magiſtra- tuum municipalium, vt Paulus docet lib. 5. Sent. tit. de effe. ſent. Nam ſupra eam ſummam non poteſt ius dicere. Sed cum de ea quæritur, non quantum petarur, ſpectandum eſt, ſed quantum debeatur, quod ſcriptum eſt ab Vlpiano inl. cum quædam.§. vltim. hic. ſumptum ex eiuſdem lib. 6. fideicom. Et exemplum de fideicommiſſo eſt apud Quintil. lib. 3. c. 8. Atque hinc variæ quæſtiones naſcuntur, quas apud Caium tractatas videre licet inl. ſiidem. hic. Aliud exemplum eſt, cumis, qui coercitionem tantum habet, grauiore animad- uerſione vritur, cuiuſmodi ſunt magiſtratus municipales. l. magiſtratibus. hic. VIII. Magiſtratus vel ipſi iuriſdictionem exercent, vel aliis mandant aut totam, aut ſpeciem vnam. l. ſolet. l. præ- tor. hic. Mandare tamen non coguntur, ſed ex corum ar- bitrio hoc pendet: l. ſolet. ſupra de officio proconſ. ltaque
d

— 4⸗
. 5 „— Af 2 2 8 2 XN 8 4 68ͤͤ“ 7
.— ,“„ b 1
24 Franc. Duareni(omment. n qe officio eius, cui mandata eſt iuriſdictio. nunc videndum eſt, pertinent: præterea lege ſpecialit er dati viderur hæc cognitio: 9 z de quo ticulus extat proprius, ac ſpecialis lib. 1. ſed eam diſpu- 1.§.damus. infra de ſuſpe. tut. Hæ rationes poterant lurecon-. 94 tationem conſulto in hunc locum reiecimus, quoniam à dif- ſultos mouerei ſed quia reſcriptum fuerat ab Imperatoribus finirione iuriſdictionis& imperij, quæ huius tit. propria eſt, hane cognitionem transferri, id reſcriptum velnti ins quod- b n 3 nobis initium faciendum videbatur. Vereribus verò, quibus i- dam certum ſecuti ſunt.d.§. damus.¹.cognitio. ſupra de offic..6 V feag gnota non erant hæc vocabula, id neceſſarium non erat. 3ns Mtui autem Imperatores, vt paulolatius interpretar en. 5 88 de 1 3 93 verbum, Iuriſdictio, vtilitas pupillorum: quo ſcilicet ma-, jaiai Ig5p 4
CG4 v. VII.. berius iſpoch tutores remoueri vollened cognitio. Sic e-„es 1atias 3*
..„ nim hoc verbum acceperunt, quaſi iuriſdictio omnem cogni. I.. 12.
De oflicio eius cui mandata eſt lur. iſdici 26. tionem hic ſmuuhicen. ſiue Amrpeta iure magiſtratus, bau⸗ terpretẽ ken
Norimis igitur is, cui mandata eſt iuriſdictio, fungitur nir ſpecialiter lege deferatut. Scur. lpocla
I eius, qui mandauit, ac veluti locum eius tenet. l. ſolet. nie.. cN u etſi prætor. ſupra de offi. eius. Proinde is nihil proprium 5. C Aa v. VlIIlI. cod bere à Papiniano dicitur in 1.1.§. qui mandatam. ſupra de ofti. Dijferentia inter iudicem datum,& eum, cui man- 1 ae cius. Eſt enim ſimilis procuratori, cui dominus neꝑotia ge- Autaetiuriflieti uun ar renda mandauit. Sed quemadmodum mandata generaliter vI Kzurer zuc 3 ha eR! adminiſtratione negotiorum, nõ omnia transferũtur in pro- V Foteachams ter iueiere eru„ Feum, cui d curatorem quæcunque poteſt dominus. l. mandata generali. 6 mandata 4 1ur 4— no nihil intere le. Qu⸗ opimiove. V A infra de procur.& quædam ſunt, quæ nec ſpecialiter quidem um un au Sun ictis non conuenit: apuc gno 8 dicle- 1 mandari poſſunt. Jipen.§. ad crimen. infra de pub. iud. ita di- lenie mu tæ, nec obſcuræ reperiuntur. Nam mandatam ha- cendum eſt& in mandataiuriſdictione. Quędam enim tranſ- ens iuriſdictionem iudicem dare poteſt, mandare tamen iu- 4 feruntur mandata generali iuriſdictione: quædam ne ſpecia- riſdictionem non poteſt. l. more. hic. I. cum prætor. infta de 4 liter quidem mandari poſſunt. Exempli cauſa: quæ compe- iudi. Item judex datus judicem non dat. I. Aiudice. C. de udi. nu tunt iure magiſtratus, id eſt, propter vim,& naturam magi- Set, autem is, cui mandata eſt iuriſdictio. d. J. cum prætor. Sed 1 ſtratus, quo quis fungitur, ea tranſeunt mandata iuriſdictio- 2 kterentia in eo præcipue eſt, quod is, cui mandatur iuriſdi- 2n ne. l. I. ſupra de offic. eius. veluti, ſi prætor vrbanus mandet io, locum tenet eius qui mandat, eiuſque partibus fungitur. 6 iuam iuriſdictionem, transfertur iuriſdictio, quæ dicitur con- Il ſolet. hic. Pr oinde in eum, cui mandatur iuriſdictio, non mo-⸗ Sul ſiſtere in iudicis dandi licentia.l. imperium. hic. Idemque di- do iuriſdictio tr ansfer tur, ſed& omne imperium cohærens acci cendum eſt de Proconſule in prouincia, quoniam lege cau- 1ur iſdictioni. Iudex datus nec iuriſdictionem vllam, nec impe. pon tum eſt, vt poteſtatem iuris dicendi,& iudicis dandi habeat, numm habet, ſed cognitionem tantum, ac iudicationem. l.à lu- ratul quæ competit vrbis Romæ magiſtratibus, nec ſpecialiter ei dice. C. de iudic. l.ait prætor. infra de re iud. Itaque iudex da- ta⸗ conceſſa eſt. l. cum prætor. infra de iudic. Is tamen cui manda- tus ſententiam ſuam non exequitur. 1. à diuo Pio. de re iudi. vübi, ta eſt iuriſdictio, mandare iuriſdictionem non poteſt: quia duontam execurio ſententiæ imperij cuiuſdam eſt. Hinc faci- lege eam non ſuo iure, ſed alieno beneficio habet. ¹. more. hic. 1. leintelligi poteſt, cur à iudice dato appelletur is, qui dedit: ab merr vlt. ſupra de offi. eius. At iudicem dare poteſt, ſed aliud eſt um- co autem cui mandata eſt iuriſdictio„non appelletur is„qui locue dicem dare, quàm m andare iuriſd ctionem, vt poſtea dicturi mandauit.l. quis à quo app. Nam quia is, cui mandata eſt iu- Treb ſumus. Idem modica coercitio tran ſit in eum, cui mandatur riſdictio, f ungitur vice aius, qui mandauit, idem videretur ab diitat iuriſdictio: quoniam aliàs iuriſdictionem tueri,& exercere eodem appellari. quii non poteſt. l. z. hic. l.1. 5.vlt.& J.vlt. ſupra de offic. eius. Acck t Ela cero, ſummatim dicam) omnia, quæ ſunt mixti imperij, transferun- 1 N b E V N D E M T. I 8¾ V L V M anyeti eh tur mandata iuriſdictione, quia competunt iure magiſtratus. ALTER COMMENTARIVS.— Qu Idque duo Pauli loci oſtendunt: vnus eſt, in quo ait, impe- J e Deee. wom rium, quod iuriſdictioni cohæret, tranſire. l. I.§. vlt. ſupra, de Adlimperiumm. 1 pii offi. eius. Alter eſt, in quo ſcribit, im erium, quod non eſt me- E VIA, vrſupra diximus, in hoc tractatu ne- zam⸗ rum, mandata iuriſdictione mandatum videri. l. vlt. de offi. e- A ceſſe eſt præcipuè noſſe quid ſit imperium⸗ un⸗
ius. His enim verbis imperium, quod mixtum vocamus, haud 7& quomodo differat à iuriſdictione: Vlpia- n
dubie ſignificatur, vt iam ſupra docuimus. Quamobremis, o nus hic propriam imperij ſignificationem ex- kre cui mandata eſt iuriſdictio, poterit bonorum poſſeſſionem ponit, prout diſtinguitur à iuriſdictione. tepi dare, iubere cauere, in poſſeſſionẽé mittere, iubere poſfidere, Quod enim ad officium magiſtratus pertinet, aut eſt impe- wen. in integrum reſtituere,&c. quoniam hæc imperij ſunt mixti, rium aut iuriſdictio:& imperium vel merum vel mixtum. an & cohærent iuriſdictioni. l. imperium. l. iubere. hic. l. cogni- Merum definit Vipian. nec definitio ex ſupra dictis obſcura lb 1 tio. de offi. eius. l. ea quæ. infra ad municip. Necme mouer, eſt, poteſtas aduertendi, hæc poteſtas dicitur ius gladij. de ea di- teup quod ea magiſtratus municipalis facere non poteſt. dict. l. ea ximus ſub titul.de offic. procur.& præ.& aliis. Mixti imperij ditanc quæ. ad municip. nam maior eſt poteſtas eius, qui populi Ro- definitio eſt paulo obſcurior: cui etiam iuriſdictio ineſt. de hac voc.. mani magiſtratus locum tenet, quam municipalis magiſtra- definitione ſcripſi quid ſenriam, cap. ĩ3³. lib. 1. Diſp. quod di- Aued oll ei tus. In cauſa tamen damni infecti quædam huiuſmodi permi- citur iuriſdictio huic imperio cohærere, aliàs dicitur con- abam Cni, ſit prætor magiſtratibus municipalibus, propterea quod res iunctim ei accedere,&c. I. I. de offic. eius. cui mand. eſt iuriſ- V enn terpte celeritatem deſiderat. l. 1.& 4. infra de damno infec. Quæ dict. hoc igitur imperium accedit iuriſdictioni: imperium au- V* mn. vero ſpecialiter lege, vel§. C. vel conſtitutione tributa ſunt, tem merum niſi lege ſpecialitet ſit delarum, non cohærer. da ca non tranſeunt mandata iuriſdictione. l.1. de offl. eius. Hu- d. l. 1. Certum ex Pomp. eſt inl. z. de or. iur. prætori creato Aanin lodit ius generis eſt merum imperium, quod non competit præ- adius dicendum non licuiſſe animaduertere, ne conſuli qui- jeu ff hu tor iure magiſtratus, ſed quia lege ipecialiter datum eſt. d.]. dem, ſed quæſtores inſtituebantur à Pop. qui de criminali- DNm. inßi I. vt ante à nobis dictum fuit. Quarte ne ſpecialiter quidem bus inquirerent, deinde referrent ad Pop: qui iudicaret. Por-„ettar wandari poteſt, niſi propter abſentiam, profectionemque ro prætori quidem more maiorum,& iure magiſtratus, hoc 9 af peri neceſſariam. d. l.1: de offi. eius. l. ſolet. de offl. ptocon. l. nemo imperium, de quo dicimus, illi adiectum eſt, Quod in qanda a79, poti poteſt. infra de teg. iur. Huius eſt gencris præterea tutoris Hon. poſſ. Exemplum eſt imperij mixti: Iuriſaittio eſt,&c.ſic le- un s datio l. muto.§. turoris datio. de tute. l. nec mandante. infra gitur in Pandectis plor. quam lectionem ſequor. In noſt. je- deten de tut.& cura. dat. ab his.§. I. Inſtit. de Attil. tut conſilij exer. gitur, vr iuriſdict v, ſenſus aurem eſt: Qui hoc imperium ha- oli⸗ r Auj citiol. 2. de offſ. eius.§. cadem. Inſtitut. quib. ex cau. manum. bet mixtum, non tantum dat bon. poſſeſf. ſed etiam iudicem a mn vbi Theop. decretum de alienandis rebus minorum. l. 1. de dare poteſt. alij alièò hanc particulam referunt. hæc fimpli- n.c. reb. eor. l.z. de offic. eius. aut de tranſactione alimentorum, l. citer de hoc capite: nunc paulo accuratius tractemus. Pri- onot cum hi.§. ſed nec mandare. infra de tranſact. De cognitione mo, expendenda eſt definitio, ſiue deſcriptio meri imperij, bepor ſuſpecti tutoris quæſtio eſt. Et videtut mandata iuriſdictio- quæ certè luculenta eſt: quamuis eam dialecticam non eſſe ellene ne non transferri quoniam iuriſdictionis appellatione pro- quidam putent. Gladii poteſtatom: mirum hoc vicletur quod dluadin pris continencur ea, quæ ad priuatas, pecuniariaſque cauſlas ſic definiueric VIpian. quali gladij poteſtas ſit, in qua hoc duiie imperium taan
3 “

„Kenm.: feween —, Ne. ud quosdige. dandatam Ra. Tetamen lu- or. inftada C.deudq.. Ptetor. Sed aut iuriſgi. usfupgtur. iononmo- m cohatens mynecimpe. nonem.. iu. aueiudexda. lo. dereiudi. ſt. Hacfaci. quidedtab äleturis, qvi andataeſtiu- videreturab
JLVM
IVS.
tractatu ne- imperium, dne: VIpia- ationem ex- riſdictione. eſt impe- el mirtum, ais obſcur dij de ea ä. uti mpeti nneſf de hac ſp. quod d- jicitut con- 1 d. eſt aril⸗ petium au- n cohætet- atoti erearo coaſuliqur- de riminali- lcatet. Do- ſttatus 3 hoc
wudmdum
In Tit. vde Iuris dictione.
X.. G.. imperium ſolum verſetur. lus gladii eſt poteſtas puniendi
gladio. leg. ſolet. de offic. proconſ. de hac poteſtate certa re- ula eſt, non transferri mandata iuriſdictione. leg. nemo. de
re iur. J. aut damnum. de pœnis. Spart. in Carac. de Papinia-
no. Scio variam ſignificationem habere gladii nomen, ſed ego obleruaui illud ſumi pro quacunque graui coercitione, quia ferè qui gladio poterant punire, poterant& allis grauiſ- ſimis pœnis animaduertere. Lampr. in Alex. honores gladii nunquam vendi paflus eſt. hic generaliter videtur accepiſ- ſe. Sicui placet, poterit omittere in definitione Vlp. men- tionem gladii. Potsſtatens: poteſtatis nomen latiſſimum eſt. L poteſtatis. de verb. ſig. hic dæ animaduerſione accipiendum eſſe, arg. l. 1. de offic. eius cuĩ mand. l. ſi quis erit. de offic. pro-
conſ.& legat. cenſco. mulcta autem, aut coercitio non eſt
Merum quid di- dicataær.
hutus imperii, ſed mixti, vt poſtea dicemus. Merum. Cur dicitur merum, vulgo dicunt, id eſt liberum, quos ſecutus eſt Alciat. ad leg.poteſtatis de verb. ſignif. ſed merum ſigni- ficat, quod mixtum non eſt, ſicut merum vinum. Exemplis oſtendam. Vlpian. definit ſtipulationes prætorias, quæ ex mero officio prætoris, communes quæ ex officio partim præ- toris, partim ex conuentione. Aliud exemplum eſt l. ſi ſic legatum. de leg.i.vbi mera voluntas dicirur, quæ ſola eſt. A- liud exemplum l. bona fides. depoſ. vbi merum ius gentium vocat, in quo non habetur ratio iuris ciuilis aut prætorii. A- liud eſt l. cum ſeruus. de cond.& demonſt. vbi mera conditio opponitur mixtæ. Porro non inficior, merum aliquando ſi⸗ gnificäre id quod excellit, ſed hic mihi non videtur ſic eſle accipiendum. Mouet me quod merum imperium mixto op- ponitur. Hocigitur imperium, quod merum dicitur, ſepa- ratum eſt à iuriſdictione. Verum quidem eſt, aliquos magi-
ſtrarus vtrumque habuiſſe, vt præſes in prouincia, præfectus
vibi, ſed cum animaduerrit non facit vt magiſtratus, ſed quia lege ſpecialiter illi delatum eſt. Sunt alii loci vbi hæc duo, merum imperium& iuriſdictio aperte diſtinguuntur: eſt&
locus Cic. lib. 3. in Verrem, vbi loquitur de hæredibus Auli Trebonĩi proſcripti, quos adegit iurare ſe reſtituturos hære-
ditatem. Verres ei qui non iurauit dedit bon. poſſeſſ. Eum qui iurauit, puniuit, ſed ius dicendo. quod reprehendit Ci-
Letls cero. Quæri ſolet, quibus competat hoc merum imperium? conpere Reſpondendum, iis quibus lege ſpecialiter delatum eſt.
erns,
imperius. Quidamexiſtimant ſoli principi competere, ſed exercitio- .
nem competere magiſtratibus; id eſt, ſi ius ſpectemus;, ad principem pertinet, ſi exercitionem quæ eſt facti pertinet ad magiſtratus. Similis eſt extrauagans Bonifacii, qui o- mnia regna ſibi vendicat, ſed exercitionẽ regibus permittit. Hæc quæſtio inter Azonem& Lotharium, olim celebres in-
terpres, agitata eſt. Ego puto Azonis ſententiam eſſe verio-
rein. Ego enim pondero, quod hic ait VIpian. Certum eſt eum loqui de magiſtratibus. ſumptum enim eſt hoc caput ex lib. 1. de offi. quæſtorum. Cum enim diſerte dicat eos habe-
te imperium, non autem exercitionem tantum, non eſt du-
bitandum de hac ſententia. Similes funt loci. I. 2. de in ius
voc.lj. 4. de offic. præt. l. 6. de offic. proconſ. l. etſi prætor. de
Nabenai off. eius cui mandat. Non ignoro habendi verbum varie ac-
Verbum
cipi, vt patet ex l.habere. de verb. ſignif. ſed accipienda eſt in-
varie ac- terpretatio, quæ vitio caret. Obiicitur J. 1. de offic. eius cui
cipitur.
man. eſt iur. Sed ineptum eſt hoc argumentum: nam publi- ci iudicii exercirationem pro mero imperio vſurpat, ſicut&
Man. lubinde iuriſdictionis nomen. Addendum autem eſt his ver- peri aif bis Vlpianum noluiſſe poteſtatem principis coarctare, quæ
pata- infinita eſt, ſed loquitur de imperio magiſtratuum. Putoque tio ad errare Barto.& alios qui poteſtatem legis ferendæ meri im- ze,, perii eſſe dicant, atque ideo hoc ad principem pertinere. Eſt niaee,Iw- Potius infinitæ cuiuſdam poteſtatis principis, vt ſupra dixi- persum mus. Sequitur de mixto imperio. Hoc imperium ideo mixtum mixtum dicitur: quia accedit iuriſdictioni& eam ſequitur. hæc ſen- b de doe tentia confirmatur duobus locis. l. 1. l. vlt. de offic. eius cui
man. eſt iuriſd. vbi Paulus notat Papini. loqui de imperio me- ro non mixto, mixtum enim transferri mandata iuriſdictio- ne poteſt. Exempla huius imperii in l. noſtra. de bonor. poſ-
ſeſſione. Aliud eſt iubere cauere& in poſl. mittere. l. 4. hic.
Aliud in reſtitutione in integrum. l. ea quæ. ad munic. Aliud modica coercitio. l. vlt. de oſfic. eius cui mand. Ego addo edicta proponere: non enim eſt legem condere. Namnon
b 2/7 perpetuæ iuriſdictionis cauſa edicta proponebantur. Sed noſtræ ſententiæ opponitur dicta l. ea quæ. ad muncip. ma- giſtratus muncipalis habet iuriſdictionem. at non habet im- perium mixtum, ergo falſum eſt, imperium mixtum iuriſ- dictioni cohærere. Reſpondendum, hanc noſtram diſpu- tationem pertiners ad magiſtratus pop. Roma. non ad mu- nicipales. Argumento eſt quod dicitur infra, ſi quis ius dic. non obt. omnibus magiſtratibus, non tamen duumuirir. Vo-
giſtratibus, ſed de pop. Roma. Ceterum nos excipimus cauſam damni infecti, quia celeritatem deſiderat. ¹. 2. de da- mno infect. Porro animaduertendum eſt, ex eodem loco has leges eſſe ſumptas: nempe hanc J. 4. l. 6. l,9. ex lib. I. ad e-
lebat oſtendere Vlpian. ſe non loqui de municipalibus ma-
dictum Vlpian. Tertium eſt de iuriſdictione. hæc verſatur„η
in iudice dando. Nihil potuit verius dici, nec accommoda- gVerfeta,
tius ad tempora Vlpian.vt ſupra docuimus. Qui à nobis diſ- ur di- ſentiunt, obiiciunt, non eſſe definitionem iuriſdictionis, pro- 4⁴οο.
pter particulam etiam. olim Noric. ſequebar, à qua abeſt hæc parricula. Sed ego deprehendi eundem eſſe ſenſum. Nam non hic principaliter definit quid ſit iuriſdictio, ſed eam cui
mixtum imperium cobæret, quaſi dicat: Qui iuriſdictionem peßai habet, põt ea quæ ſunt mixti imperii, ſed eriam dare iudicem ²iont: V7 poteſt. Itaque cum præcipue loquimur de iuriſdictione, P'ans ex-
amouenda eſt particula, etiam. Sunt qui exiſtiment im perii mixti eſſe iudicis dandi faculratem, quod verum non eſt, niſi latius imperii nomen accipiamus, vt plerunque Iuris con. loquuntur. l. cum prætor. de iudic. l. etſi prætor.
de offi. eius cui man. l.2. de adopt. homonymia igitur diſtin-
guenda eſt.
Hic quæſtiones aliquot ab aliis ſolent agitari, veluti, an conceſſa à principe aliqua arce, videatur conceſſum eſſe im- perium. Illud enim ſolet ſæpe accidere. Alia ſimilis eſt, an conceſſa iuriſdict. à principe, videatur conceſſum imperium merum. Nam& iuriſdictionis lata ſignificatione contine- tur. Hæ quæſtiones facti ſunt, in quibus quæritur de volun-
tate principis, quæ ſane colligitur ex coniecturis: diſputario
autem coniecturarum ad hunc locum non pertinet. Venio
poſitio Sermans.
— 8 2
OQuæ tio
ad aliam quæſtionem magis propriam huius loci. De his quæ 2ſe nis
ſpecialiter alicui magiſtratui deferuntur, an ſint imperii, an iuriſdictionis? Veluti tutoris datio. l.1. de reb. eor. qui ſub tur. ſunt. titu. de Att. tut. Inſt. l. 2. de offic. eius cui mand. eſt
iuriſ(dic. Item poreſtas tranſigendi de alimentis. l. cum hi.§.
ſed nil mandare. de tranſact. quæritur igitur an ſint imperii? difficultas naſcitur ex homonymia. Imperii enim eſſe, aut nõ
eſſe, varie accipitur,& vtrunque tecte,& vere dicitur di-
uerſa ſignificatione. Primum poteſt dici neque imperii,
neque iuriſdictionis. I. mutuo.§. tutoris datio. de tut. quia
certis magiſtratibus hoc competirt, nec iure magiſtratus competir. Idem de ceteris, quæ ſpecialiter lege deferuntur, dici poteſt, quod de tutoris datione. Poſſunrt eriam dici im- perli cuiuſdam eſſe, nam ſimilia ſunt aliis, quæ ſunt imperii veluti dationi bon. poſſeſſ. nec vlla diſſimilitudo apparet, quod ad rationem decernendi attiner, imperat enim ac iuber prætor cauſa cognira. Dicuntur etiam ea iuriſdictionis eſſe l. cum hi.§. ſed nil mandare. de transact. nam iuriſdictionem appellat Iuris con. facultatem permittendi tranſigere de ali- mentis. Quætitur autem an meri an mixti imperii hæc ſint? Meti non ſunt, quia non ſunt gladii: an igitur dices mixti eſſe? Et ſane imperii cuiuſdam extraordinarii ſpeciem ha- bent. Nec puto incommode dici mixti imperii: Porro lex hoc defert ei, qui iuriſdictionem habert, atque ideo poteſt dici quodammodo iurſdictioni coniungi, quamuis id non faciat iure magiſtratus. Scio permitti etiam iis, qui non ha- bent iuriſdict. vt decurionibus, ſed nos ſequimur id quod frequentius eſt. Nec mouere nos debet quod dicitur, ea quę mixti ſunt, trans ferri mandata iuriſdict. at hoc non trans-
ferri. Reſpondendum enim eſt, quoddam imperium co-
hærens elle iuriſdictioni, quod non transfertur. Exem-
plum vnum eſtl. de ſuſp.tut. Itaque ſic poteſt reſponderi, tu-
toris dationem,&c. mixti eſſe imperii. Quandoq; in verbis
magna eſt diuerſitas, ſed in re nulla: vt iniſla quæſtione aa
merum mixtum ſit principis, an magiſtratus. Dixi eſſe ma-
giſtraruum, non quod non pendeat ex principe,& ius reſide-
at apud eum: magiſtratus autem tanquam procuratores eſle 8

1 öͤͤͤͤͤͤͤ —* 1 d. 29 Franc. Duareni Comment. e ſed tamen puto latius dici magiſtratus habere merum impe- tur. Id enim ſimile eſt in procutato ribus exemplum. Iman= dos oficiam rium. Omilla logomachia videamus, quid in re ſir. Offi- dati. de procur. de ſingulis videamus. vt intelligamus tit. de of- i magiftra cium itaque magiſtratuum ſic poteſt diſtingui: Magiſtratus fic. eius cui mand. eſt iuriſd. hic notanda eſt reg. Pap. 1. 1. de n 1 tusimn quædam faciunt propter iuriſdictionem ſluam, vt eſt iudicem off. eius. quæ iure magiſtratus competunt, mandari non poſ- V hüll W qutbas dare, quædam propter imperium, vi eſt bon.poſl. dare.quæ- ſunt: quæ vero ſpecialiter&cæt. iure magiſtratus competere* kiu ... 8..*.. 4.. 2 4 Aahesun. dam propter imperium, quod lege ſpecialiter defertur, vta- intelliguntur ea, quæ vi magiſtratus competunt, veluti iuriſ- b elui nimaduertere in facinoroſos gladio. Sed an hæc ſint imperii, dictio prætori vrbano. Solet obĩici exl. cum prætor. de iu- hæc quæſtio eſt de verbis. Itaque homonymia hic aduerten- dic. ſed ego iam reſpondi ſupra,& oſtendi differre hæc duð druloc da eſt. Nam potero dicere poteſtatem gladii non habuiſſe, concedi& ſpecialiter concedi. nam hæc vox ſpectaliter, habet vis qui tamen imperium habuernat, vt Conful Romæ. Vnde di- emphaſin. Item mandata iuriſd. modica coercitio transfer- Pol cipoſſe imperii eſſe,& non eſſe. Sed quæritur an facultas iu- tur. Iuriſcdlictionem datam, id eſt, mandatam. ſic accipitur in b s ic dicis dandi ſit imperii? ex ſupradictis certum eſt eſſe iuriſdi- Il. cognitio. Modica autem coercitio non poteſt in vniuerſum luſe ctionis quod iuriſdictionis non eſſe quidam putẽt: arg. l. cum definiri, ſed boni iudicis officio iudicandum relinquitur, ar- d prætor. de iud. vbi dicitur lege concelſum eſſe iudicem dare. gumentol. ſi quid erit. de offic. proconf. laem diccndumeft b t M Ergo non transferri mandata iuriſdictione. Sed expenden- de aliis omnibus, quæ ſunt mixti imperii. Non autem mi- pe dum eſt, quod eodẽ loco dici tur lege, vel cöſtirutione, vel Se- xtum imperium modica coercitio eſt, nam differunt ſicut ius V R . 2.. 4„N natuſconfulto,&cæt. Itaque reſponderi poteſt verum eſſe& ſpecies:& ſic interpretor I. vlt. de offic. eius. Ex his ſatis Auma 5 lege conceſſum eſſe proconluli, ſed non ait, ſpecialiter, quocd perſpicuum eſt, ea quæ ſunt mixti imperii mandari. Exiſti V vn, b magnam diuerſitatem parit. Lata enim fuit lex qua magiſtra- mant. autem omnes interpretes excepto Fulgoſio, iuriſdi-, erpreru- ſemie tibus plurima conceſla ſunt, vt iudicum dandorum poreſtas, ctione mandata imperium mixtum nõ transferri. Sed Fulgoſii 9 & alia quæ habent magiſtratus Komæ. Sed ea non di- ſententia vera eſt, idq́ue ex duobus locis colligitur. l. 1. infr.— 1 cuntur ex numero corum, quæ ſpecialiter lege transferun- de offic. eius cui man. I.vlt. hic. Ratio autem obſcura non eſt in tur. b ex reg. Papin. Quæcunque iure magiſtratus compertunt, ce Adl. Iubere. 4. mandata iuriſdictione tranſeunt. Obiicitur vnicum argu- tu „.*.„„.— —„;. 1 mentum l. ea quæ. ad Munic à magiſtratu municipali ad eum nl jc traduntur eius imperii, quod mixtum eſſe 4 2. aA 2Etil. Nempla hic tradunrur cius imperüs d cui mandata eſt iuriſdictio ductum. Sed magna eſt diſſimili- Ii diximus. Prætoria ſtipulatio dicitur, quæ ex mero præ-. d. euu 3. 2 ngzcialisd tudointer vtrunque. nam maior eft poteſtas eius cui manda- ſuc toris officio proficiſcirur.l..de verb. oblig.ſicut iudicialis, q́ LC Vln a unniedali 1 u .... 3— ta eſt iuriſdictio, quam magiſtratus municipa is. Vnde Vlpia- tl ex mero iudicis oſſicio. Officium enim prætoris nonin iu- ltasllr WiciHa 13,, 8 4 de.&& nus omnibus magiſtratibus non tamen duumuiris,& cæt. ar- mn dicando verſatur, ſed in indice dando. danda bon. poſſeſ.* hui .0. gumentum igitur non procedit. Exempla huius mixti impe- 5 ceteris quæ ſunt imperii. Stipulationes, quæ ex hoc prætoris 1- 7 9.. 4..— ſtip. d rii multa ſunr paſſim, veluti, bonor. poſſeſ. dare: in bon. poſ- 4 officio dicuntur, vocantur ſtipulariones prætoriæ: vt ſtip. da- 2 4 cu d4 8 3ſqn in Air ſel. mitrere. Hæc exempla cum ſint mixti ia perii, quod cum 2* mni infecti. Iudiciales, quæ iuſſu iudicis fiunt, dum cogno-. 2 quc * teſligeng Iurecon. dicat mandari, quæ demeniia eſt dicere imperium 3 ſcit, vt de dolo. De hoc genere ſtip. prætoriæ intelligendum,„ u ic 7, E. A e inchriali di- mixti non transferti? Dicunt hæc exempla intelligenda de eſt hoc exemplum, vt ſit mixti imperii. Quid de iudiciali di- 5 Llr 21— tun 3 nrell iuſſu, vt cognitio mandari poſſit, poreſtas iubendi non poſ- cemus? qui hanc quæſtionem mouerunt, non intellexerunt 2 85 tor 1 ⸗„ 1. 1.7., e ſit. leg. 1. ſi quis ius. glo. vlt. leg. cognitio.§. vlt. deſoffic. eius. differentiam iudicialis& prætoriæ ſtipulationis. Nec enim 5 ſtit. 9. e 11. zr. Sed verba ipſorum lurecon. apertiſſime huic diſtinctioni re- ſunt vel imperii vel iuriſd. nam iudices cognitionem tantum Fwantur hacerempla gitm nota da lant 1duerlius cos qui dor habent, non iuriſdictionem, vt poſtea docebimus. Alterum auunt ſoſam m0 diccn Berait uem ad imperium ntrran ne r exemplum eſt in bon. poſſ. mittere: hoc pettinet ad officium Putantlomarn.— 3 nor 1 ci Heſ pertinere. Hic ſolet obiici l.vlt. C. vbi& apud quem. Sed in prætoris, vt patet ex tit. quibus ex cauſ. in bon. poſſeſ. eatur. Lonſticintime dhew anene eſt. qux parit grMcrratcm. FEri nof „.. 3 2 9PoA 0 Nulla alia eſt difficultas huius loci, quem tamen Acc. ignora- Ri 6 autem de udic 4 4 ne luelſ ddutn Allad ex te N uit: vnde Fulg. merito vocat gloſſam huius loci venenoſam. P mo bſeruandumte n ua ſ ece ltc ttibunnrur maoſ ſers. hS, notanit enim Acc. imperium mixtum mandata iuriſd. trãs- 45b. O eransfarri veschna triſgi Kione 5 2 ke5 3 7 Kjde erri. Magis imperii quam iuriſd. hoc non loquitur l. ea quæ. nle et lan tis apparét fmille hanc valane tem 6 1 2 he ad muncip. vulgo dicunt hoc ideo dici, quia particeps eſt vtri- eum t Sllaro J bb ſcererziract„2 nrhat nn. b uſque. Ego tamen puto omnia eſſe mixti imperĩi, vt dicitur bene ure soel Lerde eade hrfkaeh 3 1l 1a- mt in. lea quæ. ad muncip. Ego autem puto ideo ſic locutum VI- s ntuit ec a laHuen r ſt ecal acce 1 r 8 de cle ahe pian. qui videbar variam ſignificationem eſſe imperii,& iuriſ- P ru JuePf un purh vr h fur e d erfnſe SVac. 3 dictionis, vt ſupra expoſuimus. itaque dicendi cauſa, putauit In. 18.r 2- riam intelligi dehet n l n 3 4. 80 Antind, retinendam proprietatem eſle: quali dicat, velvt commodius Vaale leant. AiCe daniti 5(acione ir Bat. Care rof 24 *....„. 35 eee Ba loquamur, dicuntur hæc eſſe imperii, quanquam alias di- ed elus Tul 2anhfl haf zu wue dnedr ut. u non ex bomo⸗ Cantur iuriſdictionis. l.prima. de damno infec. Et eo loco iu- tet arr ghefer n elha 5 Aed n hn Aela m ca- „mia riſdictionis nomen lata ſignificatione accipitur. Percepta 2de D 1P L. rerich dati Aenls lee æ mu 4 lf yerce-, igitur hac homonymia, facile tollitur omnis illa antono- zudekemplum eltin eneOeis Jatlonc, leg ec anarAe 1 ptrone. mi tut. vel cu. datis. Aliud item exemplum eſt, leg. z. de off. eius. mia. Leſ.—— Dnres Conſilium exercere quid ſit, Theo. exponit, ſimile eſt aſſiſiis More. z. vt dicimus. Aliud exemplum l. cum hi.§. ſed nec mandare. de de TOc capur pertinet ad mandatam iuriſdictionem, quilo- tranſact. Sed dubitatum fait à veteribus de cognitione turo- n cus præcipuus eſt huius diſputationis. Itaque pauloal- ris ſuſpecti. leg. cognitio. de offic. cius. Ratio dubitandi eſt: 8 tius quædam ſunt tepetenda,& hic de offic. eius cui mandata quia non videtur cauſa eſſe priuata, ſed quæ dam accuſa- dan. Ui eſt iuriſd. exponemus. Videamus ergo de mandata iuriſ- tio: Præterea videtur ſpecialiter tribui. l. 1.§. damus. de ſuſp. nna e Ceo dictione. Mandari iuriſdictio dicitur, ſicur alia quæuis ne- tut. Atramen aliud reſcriptum fuit à principibus hrohten beum danl gotia mandari dicũtur, ſicut ego procuratori mãdo, vt aliqnid pupillorum vrilitatem, ſine hocreſcripro non auſi fuiſſent orei meo nomine agat, ita& magiſtratus mandat, vt iuriſdictio- Iuriſconſulti ita reſpondere. Viſam eſt tamen imperatoribus, terel nem aliquis ſuo nomine exerceat. Itaque id liberum eſt latius iuriſdictionis ſignificationem extendere. Cum enim velia magiſtratui vel mandare vel per ſe exercere. leg. ſolet. hic. ſi- latiſſimam ſignifſicationem habeat, vtilitas ſuaſit vt late in- deta cut mihi liberum eſt, per mne vel per procuratorem aliquid terpretarentur. Nunc verba leg. noſtræ interpretemut. Dota. gerere. hanc ſimilitudinem luriscon. oſtendit capit. ſeq. lta- More maiorum. Ratio enim nulla eſt inſignis, ſed ita more ecic que is cui mandata eſt iuriſdictio, vice alterius, ideſt, magi- inductum eſt. Data t, dare iuriſdictionem hoce pro- tipeb ſtratus fungitur.l. ſolet. hic. l. etſi prætor. de off. eius cui mad. prium eſt magiſtratus, vt diximus. Aduerſus ſupradi- derte ſicut procurator vice domini. hinc etiam comparatum eſt, vv ctam ſententiam obĩccitur, lex. cum prætori. de iudiciis. Sed ture dicatur alieno beneficio iuriſdictionem habere non ſuo. multum intereſt inter iuriſdictionem& notionem, quòd un Hinc etiam conſequitur„vt quædam transferantur in eum non intelligunt ii, qui hoc caput opponunt. leg. an prætor. 5 cui mandata eſt iuriſdictio, quædam etiam non transferan- de re iudicata, ludices, qui cognoſcunt& iudicant, d nullam* ll2 daa
—— 4“——— —— m

.ln nleddch. nulam habent poreſtatem. At is cui mandata eſt luriſdictio 5 Lr as habet poteſtatem, cum vice fangatur magiſtratus. l.à Diuo non pof. Pio. de re iud. Itaque iudex datus non poteſt exequi ſenten- ompetere tiam à ſe dictam, quvd lecus eſt in iis, quibus iuriſd. manda- eluüinri. taeſt. Sunt& aliæ differentiæ minime obſcuræ: veluti, quod ktot,e n 8 dicitur iudicem datum non poſſè iudicem dare. I. A iudice. C. e hac zu de iud. Alia eſt differentia l. I. quis à quo appel. quod Aiudi- te, habet ce dato appellatur is, qui iudicem dedit, at nonappellatur ab tansfer eo cui mandata eſt iuriſd. ad eumn qui mandauit. Ratio eſt, cciditurin quia locum tenet eius qpuim andauit, ita vt vna perſona appel- wigerſum 1 lari videretur. Exemplo id oſtendam. Balliui& Seneſca- quitat zt les olim ſibi conſtituebant locum tenentes& mandabant i- endumeſt pſis iuriſdct. ſaam. Pone nunc locum tenentem pronun- auemmi tiaſſe ſententiam à qua appelletur, an ad Balliuum appellabi- unten* tur minime? Minime, led potius ad curiam parlamenti ap- r bis ſaid pellabitur. videretur enim vna& eadem perſona appellari. ni. Kudi Ait lex 6. Mandatum ſolui: his verbis oſtendit ſimile eſſe ollo, lur Dnurin Manda hoc mandatum aliis mandatis. ſoluitur enim morte, ſi ſuſce- Hedulgoli’ heü-— prum non ſit mandatum ante mortem. Secus eſt, ſi cœpecit itur.D.mntnr. eushmile urid. exercere, quæ ſibi mandata eſt, veluti ſi— de- Mcuranon eſt Ah. derit vel in ias litigantes vocauerit. Nec obſtat eriam, ſi iu⸗- comperunr dicium dicatur incipere à litis conteſtatione. nam etiam res nichm argr. iacipit geri vocatione in ius. hoc Pontifices ſequuntur. c. li- cpaliad 1 cet. de offic. deleg. Sed apud Acc. duplex antinomia reperi- ac difui tur, vna eſtl. venditor.§. iudices. de iudic. Sed ego poſſum Beli nele reſpondere differre iudices datos abiis, quibus mandatur iu- manch riſdict. poteſt& ſic intelligi: durant iudices dati, dones alius Nnce hpi ſucceſſerit, vt diximus de proconſule. Hoc receptum eſt v- its, Kceras. tilitatis cauſa, contra ſubtilitatem iuris. vtcunque ſit, hæc o- Smatimpe. mnino difſimilia ſunt. Altera antinomia eſtl. ſi quis manci- em don pol. piis.§. ſi mpubes. de inſtitor. act. vbi dicitur ſi contractum ſit rü, quodcam cum inſtitore, poſt mortem domini datur actio inſtitoria, ere impetium quod ita conſtitutum eſt propter vtilitatem promiſcui vſus. telligenda de hic locus multos torſit. Sed ego exiſtimo inſtitorem mul- ndi nonpol. tum differre à mandatario: nam inſtitor eſt tanquam merca- deſofftc eins. tor& negotiator, idque dicitur multis lacis. l. eum.& In- ſtinctioni te- ſtit.. ceterum. quod cum eo. Eſt ergo diſſimilitudo inter hęc erſus eos qui duo capita, vnum de inſtitore, alterum de procuratore, ſi- ium mirtum ue mandatatio. Occurrunt& aliæ antinomiæ,& vna eſt ex luem. Sedi nouella, vt nulli iudicum.§. hoc vero iubemus. quam ego Aarem. Ed. non puto ita difficilem„vt alii exiſtimant. Nec enim huc per- Aliad exteg tindt ea conſticutio. loquitur enim de iudice, qui iuſſu princi⸗ tut magiltra⸗ pis alii iudici mortuo ſuccedit: quæritur an iuſſu prin- ubten del, cipis, qui iuſſus ad deceſſorem non lucceſſorem dirigebatur parere debeat ſucceſſor? Hæc igitur quæſtio nihil ad rem per- n, ei ereis tinet: itaque luſt. cogi parere iuſſui principis. De eo qui à prin- um ahi hi⸗ cipe delegatus eſt, alia quæſtio eſt, quæ pendet ex coniecturtis, d. Sic enim quid princeps ſenſerit. Mihi videtur recta eſſe diſtinctio Pon. ſg devac c. quoniam abbas. de offic. deleg. ſi nomen ſit expreſſum eius, cbaſequen- ad quem reſcribit princeps: verius eſſe, vt ſucceſſor parere de es tue non cogatur, aut debeat iuſſui principis. b Oetetum al⸗„, gꝛifce b Adl. ſiqub id quod. J. mal lne TTOC capite continetur interpretatio edicti, quodad iu- mandttidẽ Ld. maxime pertinet. Eſtque primum edictum quod de off. ius in Pandectis occurrit, quamuis in Saluii Iul. edicto, quædam le ſtaſſſis alia præceſſerint, vt ex inſcriptionibus apparet. Hoc edicto nandare. e actio datur in eos, qui corrumpunt edicta prætorum propo- itione tuto-„u6 ,s. ſta iutiſdictionis perpetuæ cauſa. Duo igitur genera edi- bitandi elt:„,, Ctorum ſunt, vr lib. capit. 48. diſp. ego oſtendi. quædam e- dam accula- Sorum. rant; quæ proponebantur, vt ſe præmunirent ciues. l. 2. de Wus. deſuſp. 6 or. iur. Ea dicebantur perpetua,v tmagiſtratus perpetuo iis v- ibus huhi 1 terentur quamdiu magiſtratu fungerentur, idque lege Cor- waf fu ent nelia cautum fuit: non autem intelligi debet de edicto per-
petuo luliani, quod non habuit locum, ante Adriani tem- pora: dic& Cor. Sylla perpetuas quæſtiones fecit. Alia erant edicta, quæ proponebantut in ſingulas cauſas, prout res in- cipebat: exemplum in l. ad peremptorium. de iudiciis. Ad- uerte autem parentheſin hic eſſe expungendam: datur igi- b tur ex hoc edi cto actio ad 50ο. aureos, ſic legitur in ploren. Quod populare eſt. l. ft. de popul. acti. hæc actio conceditur cuique ex populo. lus enim publicum læditur; quod in ma- giſtratibus etiam conſiſtit. Quæri ſolet an hæc pœna ſir ad. iudicanda actori, an Reipub. Difficultas naſcitur ex eo quod
plenum& integrum non eſt edictum, namid edicto ſolebat
27
prætor exprimere. Exemplum 1. 3. de ſep. viol. Ego igitur
non dubito, quin& in hoc edicto expreſſum fuerit. Extat„ lex quædam Manilia qua cautum eſt, vt pœna, quam ex eo, eiua. quod terminos mouit quis conſequitur, diuidatur inter a- ctorem& remp.in dubio igitur quid dicemus in quæſtione noſtra: Mihi videtur ſequendum; quod edicto de ſepulchro violato cauetur, vt pœna tota adiudicetur ei, ad quem tes pertinet: quod ſi non pertineat ad aliquem certum, pœna in-
ter actorem& Rem. diuidatur exemplo legis Maniliæ. Quod
h. hic Vlpiani exemplum ponit; quod ſequi debemus inle-
gum interpretatione; nec. n. ſatis eſt, vt in numerato certa præcepta habeamus:hic igitur Vlpi. modo proprietatem ver- borum ſequitur, modo ſententiam. Exeo quod prætor ait,
ſi quis cotruperit, Vlp. ſeruos& filiosfam. his verbis conti- nerĩi& ſignificari ait: nec enim vlla ratio ſuaſit, vt contrà in- terpretatetur: idem ad fœminas ea verba extendit. Hinc ſam- pta eſt reg. iuris l. 1. de verb. ſign. Idque à proprietate verbo- rum ſumptum eſt, vt ego exiſtimo. NVuUulgares interpretes prolixe hunc locum de maſculis& fœminis tractant. quę quæſtio non eſt huius legis propria, ſed perrinet adl. 1. de verb. ſign. Sequitur Si quis d quod propoſi⸗ tum eſi corruperit. Hæc verba lignificant eum reneri hac pœ- naedicti, qui edictum corrumpit dum propoſitum eſt. Quꝶ- ritur, quid ſi corruperit dum proponitur, vel ante propo ſi- tionem, an is tenebitur? Is ex verbis non tenetur, ſed exten- ſione ſententiæ tenebitur. Eſt enim genus interpretationis, de quo diximus lab tit. dell. cum ex eo quod ſcriprum eſt col⸗ ligimus, quod ſcriptum non eſt. Ex eo quod dictum eſt hoc verbo: Si quis ſeruos contineri, obiiciet aliquis, Pecuniaria eſt
pœna huius edicti: at ſerui non tenentur ex pecuniaria pœna.
lthos accuſare.§. omnibus. de accuſ. Haic obiectioni reſpon- det I. C. his verbis: In ſeruos, id eſt, ſi ſerui non defendan- tur à dominis; puniendi ſunt in corpore, iuxta illud vulga- re, Qui non habet in ære, luat in corpore. Locus eſt comma- nis de pœnis. l. I. de pœnis. l. vlt. infra de in ius voc. l. quicun- que. de ſeru. fugit. C. Sequitur Dolo malo. Hinc colligere poſ- ſumus, non eſſe ſatis corrupiſſe, ſed oportere id fieri dolo ma- lo. Ex his verbis: per imperitiam,& c. obiter notanda eſt ra- tio purgandi doli, pro cuius rei explicatione vide I. igitur. de liberali caula. l. non videntur.§. qui iuſſu. de regulis iuris. 12 8. Sequitur: Qui tollit&& mandat, hic etiam ceſſant verba edicti, ſed producuntur ad eum, qui tollit& mandat. Hic eſt locus communis de mandato. l. non ideo minus. C. de accuſ.l. non ſolum.§. qui mandato. de iniur. Obiicitur apud Acc. lex ſiis, qui rem.§8.§. ſi tu Titium. de furt. Ego tibi commen- daui Titium, quaſi idoneum hominem, cui tu crederes pe- cuniam, qui tamen tibi ignotus erat, deinde loco Titii tibi adduxi nebulonem, qui abite pecuniam accepit, quæritur an ego tenear furti? AitI. C. ſi Titius in dole non fuerit, me nonteneri actione furti. Antinomia eſt difficilis, ſed magna eſt tamen diſſimilitudo. Nam in ſpecie de albo corrupto ego mandaui, vt corrumperes edictum, tuimprudens cor- tupiſti, quare non teneberis: at ego qui mandaui, dolo malo teneor, quia verum eſt, album dolo meo corruptum eſſe. At in ſpecie leg.ſi quis rem. idem dici non poteſt. is enim, qui pro Tirio nebulonem adduxit, non tenetur furti, quia fur- tum nullum eſt factum, vt dict. l.ſi is qui rem, dicitur. Quod ſi furtum factum eſſet, tenererur, quia opem& conſiluum attuliſſet.. interdum quoque. de oblig. quæ ex del. quæſtio autem eſt de duabus perlonis, quæritur de vna an furtum fe- cerit, de altera an opem tulerit. Ex his puto diſſimilirudinem notam eſſe. Ex his etiam obleruandum eſt admitti extenſio- nem legis etiam pœnalis, contra receptam opinionem, vt dixi ſub titul. de ll. Simile eſt exempluml. liberto.§. z. leg. S. C. de ritu nuptiarum. Qud enim dicitur de filio, protra. hitur ad nepotem. l.z2.§. z. quid ſi curatores, ad Tertullian. A- lius eſt locus notatu digniſſimusl. 3. ad l. Pompe. de parri. Nec obſtat l. interpretatione. de pœn. dixi enim eam regu- lam eſle accipendam, cum quæritur de genere pœnæ. Ex- emplum eſtinl. ſi præſes. de pœn. EX verbis edicti alia quæ- ſtio naſcitur, quid ſiplures corruperint, an diuidetur pœ- na inter eos, an vero tenebuntur in ſolidum? Er ait hic l. C. eos teneri in ſolidum. Exemplum eſt l. item Mela.§. ſi plu- C 2

Noræ de albo cer- rupto 4 tαem
ciuilẽ s crimina- lem com- petere.
. 113 12 8 47† lee haberur ratio perſonarum, quæ iniariam fecer unc, atchneco. grauior eſt iniuria, quo à pluribus infertur. Non idem dici
28 res adl. Aquil. Pœna enim vnius alrerum non liberat. Aliud dicitur in eo quod intereſt. Exemplum eſt l. 1.§. ſi plures. de eo per quem fact. eſt. illud etiam locum non habet cum a- gitur de quaſi delicto. Exemplum eſt 1.3. de iis, qui deiece. vel effu. Sunt tamen aliqui caſus, in quibus etſi ex maleficio agatur, hoctamen non obſeruatur. Exemplum eſt. ſi mi ti. de publ.& vect. l. aufertur.§. in nullis. de iure fiſci. hæc e
interpreratio Vlpia. ad edictum prætoris. Alii multa hic 2, dunt ſine iudicio, vt Bart. qui ait id producendum eſſe quod hic dicitur de albo ad monumenta, quæ in archiuo publico
ſunt. Ego tamen non auſim hanc productionem admitté-
re, propterea quod non ſit eadem ratio. Atque— eft quod dicit ille has ſcripturas perpetuas eſſe. Ex his b Fognoſci poteſt quibus ex cauſis detur hæc actio. Sed wüüe⸗ 3 m dum eſt proditam eſſe huius admiſſi nomine, non lolum 3
uilem, ſed& criminalem actionem. l. prætor. 5.ſi dicatur. e iniuriis.& ti. C. quando ciuil. act. crimin. præiud. Sed Teri tur an vtraque experiri liceat 2 Qu in re puto Kuen um quod dicitur ſupra, idemque hic dicemus quod de accuſatio- ne iniuriarum: iniuria enim facta eſt prætori, vt dicitur l. ſo-
quenti. Adl. ſe familia.9.
X edicto prætoris naſcitur quæſtio, quid ſi familia ali- Eaiss corruperit abbum? Etagitur aduerſus dominum noxaliter, vt ſoluat pœnam ſingulorum nomine, vel vt eos noxæ dedat: quot enim ſerui funt, tot pœnis plectuntur. Maiaſtasprætorus. Hæc verba obſcura funt. pro quorum ex- plicarions notanda eſt rario diuerfitatis in furto,& in albo corrupto. Hoc edicto vindicatur iniuria facta prætori,&
poteſt de furto: non enim punimus ratione perlonarum, ſed ratione rei ſurreptæ. hæcratio ſumpta exl. ſi plures. de iniur.
Quæritur nunc quid de damno inuria dato dicendum ſit? hæc quæſtio tractatur l.illud adl. Aquil.l.1.§. ſi plures. ſi am. futt. Idem reſpondetur quod de furto. Er ſane ratio diuer- la non eſt damni dati,& furti. Sedille locus pugnat aduer- ſus Pauli verba hic. loquitur enim indiſtincte de iis, qui in- iuriam fecerunt& damnum dederunt. Ego puto Paulum his verbis: niuriam fecerunt veldamnum dederunt: afferre tan- tum exemplum actionis iniuriarum, non Aquiliæ. Cer-
um eſt enim dari actionem iniuriarum aliquando ob da-
mnum datum, veluti quando datum eſt, vt contumelia fie- ret. ldamnum. C. de iniur. l. prętor.§. ſi dicatur. de iniur. Por- ro lex, illud. ad legem Aqui. non loquitur ſimpliciter de da- mao dato, ſed de damno iniuria dato. l. autem, ſi plures. de iniur. loquitur de damno dato culpa, quę diſſimilitudo oſten- dit Paulum hic noluiſſe loqui de actione l. Aquil. ſed de a- ctione iniuriarum, qua agimus ob damnum datum. Nam ſi de lege Aquil. Ioqui voluiſſet, ita dixiſſet, vel damnum in- iuria datum. Noſtra autem ſententia confirmatur. Sed obii- ciet aliquis, non poſſe admitti interpretationem noſtram
propter particulam Vel. ſed exiſtimo expoſitiue accipiendã.
Sic enĩm accipitur his locis z.l. quemadmodum. 5. hac actio- ne, adleg. Aquil. b Adl. qui iuriſdictioni. 1o.
b Oocaput pertinet ad officium magiſtratus, qui ius red- L Ldit, vt& ſuperiora capita. Illud eſt, vt magiſtratus ſi- bi, aur ſuis ius non dicat. Nos primum de eo qui ſibi, dein- de de eo, qui ſuis ius dicit, dicemus. Quod ad primum atti- net, nemo poteſt ſibi ius dicere. tit. C. ne quis in ſua cauſa iud. Hoc enim tantum pertinet ad principem. Exemplum eſtl.& hoc tamen verius. de hær. inſtit. At magiſtratibus non permittitur, quia videtur quod ſibi nimium faueret: dein- de abſurdum eſt, vt quis ſibi imperet.l. heu de arb. idque ad arbitros protrahitur. Nec obſtat l. ſi lit Nam arbitrium patroni refertur ad arbitrium boni viri. hic vero loquimur de arbitro, qui iudicis partes ſuſcipit. At pa-
tronus, qui ſtatuit operas, non videtur iudicare. Huc perti-
netl. ſi ſocietatem. pro ſocio. Ad alterum veniamus. Magi- ſtratus ius dicere ſuis non poteſt, quia verendum eſt ne gra-
tia& fauore ius dicat. inter ſuos autem numerantur perſo-
ibertus. de oper. lib.
Franc. Duareni Comment.
næ de quibus in l.lex Cornelia. de iniut. Sed mirum videtur, quod prohibeatur huiuſmodi perſonis ius dicere ünplicket⸗ xquius enim videbarur, vt ſi litigator haberet ſuſpe Kdum magiſtratum, magiſtratus abſtineat à iure gicendo, fierique poteſt, vt litigatores non conquerantur. Ego iam attig ſuj⸗ Pra hanc difficultatem, dixique rationem recuſandi iudicis non habuiſſe locum in iure Romano, præterquam in peda- neis iudicibus: arg. Nou. vt nulli iud. l. ſi contigerit. l. apertiſſi- mi. C. de indic. Et leges quæ de reculatione loquuntur, de iu- dice dato intelligi debent. Ratio eſt, quia turpe videbatur recuſari magiſtratum, tam amplum& àpopulo Roma. pro- batum. Porro magis conſultum eſt hac rarione lirigarori- bus, vt magiſtratus ſuis omnino ius dicere prohibearur. Ex- ceptiones quædam abaliis propter æquitatem adduntur. Ve- luti, quod dixi locum non habere in iuriſdictione voluntaria, exemplum eſt in leg. apud filium. de manumiſſ. vindicta. Et
hoorationem habet, quia ceſſat ratio, quam diximus. Idem
dicitur l. 2. de offic. proc. Excipitur& alius caſus. l. S. C. de
offic. præſid. Addunt& alii, cum pari neceſſitudine litigato-
5 3““ 48 4 F 8 1 B eee 4 4.
res coniuncti ſunt magiſtratui, quia omnis ſuſpicio debet ab-
eſſe. l. non ſolum,§. de vno. de rit. nupt. Additur& alia capit- 1.de pœnis. in fin. Hic tractant quæſtionem, an ſacerdos poſ- ſit concubinam ſuam abſoluere? Hanc quæſtionem ego re- mitto ad pontificios doctores. Venio adantinomianm diffi- cilem l. in priuatis. de iudic. vbi dicitur filium patrem poſſe ha- bere iudice m. hæc videntur pugnantia eſſe. Hinc varie opi- niones tractantur, de qua quid ſentiam expoſui lib. 1. diſp. c. ſI. quæ opinio mea placuit viris doctis, vt Antonio Vaccæ. Dixi igitur ſolere prætorem à iudice diſtingui. l. 5. de ver. obl. quaſi prætor iudex non ſit. non enim ſolebant prætores iudi- care: itaque cum lex in priuatis de iudice dato, hæc vero lex noſtra de ius dicente loquatur, diuerſæ omnino ſunt ſpecies contrariæ nequaquam: quæſtio autem de iudice dato ex co otitur. quod hic dicitur de magiſtratu, an ſaltem non poſlit iudex dari in cauſa liberorum ſuorum? Cauſa dubitationis hec eſt, quia in cauſa ſua nemo poteſt iudicare. Nec etiam ſi o- mnis ſuſpicio abſit. l. pen. de arb. Idemque dicendum videba- tur in cauſa ſuorum. Sed tamen receptum eſt, patrem iudi- cem dari poſſe in cauſa liberorum,& econtra: quod ad arbi- tros producitur.l. quin etiam. 6. de arbit. Nam quod adiudi- cis munus attiner, filius non habetur pro eo, qui in poteſtate eſt. l. nã quod. ad§. C. Tre. l.vl.§. iudicandi neceſſitas. de mu- ner.& ho. Nulla igitur ratio impedit quin filius in patris cauſa detur, aut econtra. Sed an poſſit recuſari, alia quæſtio eſt nec dubito iuſtam cauſam eſſe recuſationis. l. apertiſſimi. C. de iu- dic. Duplex igitur hæc quæſtio eſt: vna an iudex dari pofit, altera an litigatore inuito poſſit iudex dari, qui ita non di- ſtinguũt, calumnias cõminiſcuntur in eos qui recte ſentiunt.
b b Adl. Siidem. 11. b Hæꝰ c capite aliud præceptum continetur de offic. magi-
ſtratus in iure reddendo, ne magiſtratus ſupra iuriſdi- ctionem ſuam ius dicant. Exemplum huius rei quæritur ex iure Romano, nouis conſtit. vulgatum exemplum eſt§. iu- dicare. N. de def. ciuit. Sed exem plum antiquius teperi a- pud Paulum in libris ſententiarum, tit. de eff. ſent. lib. ſent. p. Eſt& alius locus in Pandectis. l. inter couenientes. ad munici. qui ſumptus eſt ex hac parte iuris. Inſcriptio enim eſt ex lib. 1. ad edictum Pauli. Hinc varia quæſtiones oriuntur, quas Percurremus. Pone magiſttatum municipalem cognouiſſe vſque ad ſummam 100. aureorum. quidam eadem formula & intentione petit ſo. ex venditione,& ο. ex alia cauſa, an magiſtcatus municipalis ius dicere poteri? Queſtio in eo ver- titur an ratio habebitur ſummarum coniunctim ‚an vero diſiunctim, quaſi plures ſummæ ſint: I. C. ait placuiſſe ſingu- larem ſummarum rationem habendam eſſo. Et ſane certi ia- ris non fuit, ſed probabilis ratio id ſuaſit. Eſt autem notan- dum, quodait I. C. pluribus aclionibus, ſecus enim eſt, ſi ea- dem actione. Hic etiam obiter nota ndum eſt iuriſdictionem pro notione accipi. Occurrunt hic antinomiæ ſed leues, ve- luti 1. ſi plures. ff. de pactis. Hoc opponitur quz ſi Caius gene- raliter dicat coaceruationem fieri nõ debere ſum marum. Sed hæcfalſa eſt Regula, itaq́; non eſt mirum ſi quædã pugnan- tia reperiantur. Cur ſpectetur cumulus debiti in l. ſi plures. ff. de pact.
————————— ——20e,—— —“
“

mus. lde alsCs 1 ne liigno⸗ lo debetab. Kali capit. acerdog pol. nem ego re⸗ omiam diſf. tem dolle ba. nc vatig pi. ilib.1 ine onio Vaccx. de yer. obl. ttotegiudi- b hxcjetoler lunt ſpecies c datotaco mnon bollt itarid nis hec ec etiam ſo⸗ dum videba- patremiudi- uodadarbi- nuod adind- lin poteſtate Mtas. de mu- patris cauſa ſtio eſt nec mi. C. de iu- daripofft, lita non di- deſentiunt.
ffic. magi- pla jutildi uxritut er meſt iu- 5 tepeii a lb ſent. p. admunid. neſt exlb. antor, quas cognouil c em formu 1 liacauſa,an Boineo Fek- 9, an velo cuille togu⸗ aoe certila⸗ nem potan- m ch hei⸗ Idciones rdle ges, ve
2 1.. de Iuriſdictione. 29
de pact. ratio clara eſt, quia æquũ eſt eum præferri cui maior ſumma debetur. Hic alia ratio eſt, cur contra conſtiturum ſit. Obiicitur alia l. ſi qui ſeparatim.. i. de appell. quæ magis ad rem perrinet. Ibi loquitur I. C. de pluribus ſummis quæ
eruntur vna actione, hic autem loquimur de pluribus actio- Iibus. Sed etſt mutuz. Huius generis poteſt varie fingi hypo- theſis. Fingi autem ſic poteſt. Peto àte 100. coram procon- ſule, tu ſo. àme coram duumuitis. Ego excipio, an poſſum forum duumuirale declinare? Dacitur quod poſſum. Graue e- nim eſſet in diuerſis iudiciis experiri, vb locus eſt compenſa-
tioni. Hic notandum eſt reconuentionem eſſe, atque ideo
ſi ſo: petat à me coram proconſale, non poſſum cauſari cogni-
tionem ad duumuiros pertinere,& fori incompetentiam
obiicere. l.pen. de ſent.& inter. om. ind. N. de exec. 96.§. fin.
X
L1. de ord. ind. Si vna aclts. quæſtio eſt an ſpc ctabitur tora res,;
an pars, ſi vaaactio ſit commanis plurium? I. C. ait totius rei rationem haberi. Sed cur potias quam in prima ſpecie, vna enim tantum hic actio eſt: in prima illa ſpecie plures ſunt a- ctiones. Necobſtat, etſi vnuſquiſque petat partem. Nam Oteſt tota res vni adiudicart, vc dicitur§. pen& vlt. de offic. jud. Barbari hinc notant inſpiciendum eſſe id quod euenire poteſt. Aduerſus hanc regalam multa obiicunr. Sed nuga- toria ſunt. Adl. Magiſtratus. 12. 4 TOccapite continetur aliud officium magiſtratus in iu- rereddendo. An igitur magiſtratus municipalis habeat imperium ad animaduertendum in facinoroſos homines? Ait Vlpia. non poſſe animaduertere in ſeruum; poſſe ta- men modice caſtigare. Vulgus interpretum pnrat hos ma- giſtratus eſſe defenſores ciuitatum, ſed multum differunt, idque ex diuerſitate titulorum apparet. Inter magiſtratus municipales præcipui ſunt duumuiri. I. 1. de alb. ſcrib. nam hi ſimiles ſunt Conſulibus. Non igitur omnis magiſtratus municipalis eſt duumuir, ſed differunt, vt genus& ſpecies, arg. dict. leg. i. hi magiſtratus, vt dixi ſupra, habebant iuriſdi- ctionem. l. i. de mag. municipa. At imperium non habebant, ne mixtum quidem, niſi cauſa damni infecti. l.ea quæ ad mu- nicip. quia perieulum alioqui eſſet expectare imperium ſupe- riorum magiſtratuum. l. I.& 1. 4. de dam. inf. Igitur coercirio- nem habent tantum modicam, idque in ſeruos, magiſtra- tus municipales. Ius autem modicæ coercitionis in lberos non habent, arg. l.z. ſi quis ius dic. non obt. Itaque ſi ſerunm atrociter punierit, lege Aq. tenebitur. l. qe madmodum.§. magiſtratus. ad l. Aquil. Hoc autem caput quod interpreta. mur ex eodem I. C. loco ſumptum eſt, nempe ex lib. 18. ad edictum.ita coniungenda ſunt hęc duo capita. Sed quæritur an prehenſio ſaltem ipſis permiſſa ſit, id eſt, an poſſint cu- ſtodite& in vincula mittere? de defenſoribus ciuitatum nul- Ja dubitatio eſt ex noua luſtiniani conſtitutione de def. ciuit. 5. audient. De duumuirtis nihil ſcriptum reperi, præter quam de ſeruis fugitiuis. l. pen. de fugitiuis. Eſtque totus ille tracta-
tus de fugitiuis ſeruis ſumptus ex hac prima parte Pandecta-
rum, vt inſcriptiones indicant. Adl. Eum qui. 12. St alius locus pettinens ad of. magiſtratus in iute redden- 1o. Poreſt magiſtratus iudicem dare. Sed quid ſi nolit ueuge an legatus proconſulis, forte qui eum dedit, poſ- ſit cog
vlt. S. iudicandi. de muner.& hono. Ex eo quæſtio naſcitur.
Cum inſtaret finis anni, quo quis magiſtratu fungebatur, is
dedit iudicem: is cum ſe vellet excuſare ab hoc munere, iuſ- ſit eum iudicare ſub certa pœna eo die quo non erat functu- rus magiſtratu an iuſſus valeat? I. C. ait non valere, ſi ſucceſ- ſor aduenerit, quia tum finitur magiſtratus vtilitatis cauſa. Hic occurrit antinomia apud Acc. ex l. venditor.§.vlti. de iu- dic. vbi dicitur, iudices datos cogi pronuntiare in tempus ſucceſſorum. Itaque videtur, quod non male iubet iudici, vt iudicet eo tempore quo priuatus futurus eſt. Ego illam. ri- te iaterpretor in tempus ſucceſſorum, id eſt, donec ſucceſ- ſor aduenerit. Iuuat l. meminiſſe, de offic. proc. Ego præterea contendo eaml. nihil omnino ad rem pertinere, in quata- men Acc. multum ſe torſit. Ia noſtta ſpecie magiſtratus iu- bet iudici iudicare certa die, quæritur an iudex poſſit recu-
88
re? Ait I. C. magiſtratus cogere, idque confirmatur l.
ſari?& ait Vlpian. poſſe, quia nihilintereſt an iuſſus ſit ho- minis priuati, an vero magiſtratus, in idquetempus collatus quo priuatus fututus eſt. Exemplum eſt in l. vlt. de pœnis. alia longe quæſtio eſt, eſtque ſpecies f.ctirecte attendenda, quia L. lla ſumpta eſt ex lib. 4. reſp. Pauli. non quæritur igitur an iuſſerit recte pręſes indicare:& forte detrectare poterat iuſ⸗ ſum. Sed quæritur an finita ſit eius poteſtas iudicandi aduen- tu ſucceſſoris?& ait I. C. non eſſe finitam, ſed cogi poſſe iu- dicare, quia munus eſt, quod detrect ari non poteſt, nec am- plius integrum eſt recuſare. ſupra dict. l. 1. Ergo ex his apparet magnam ineſſo diſſi militudinem. Adl est receptum. 14.
St alius locus ſimilis ſuperioribus. magiſtratus ius non di- ER ſupra iuriſdictionem ſuam. Id autem fieripoteſt variis modis. vnus hic exponitur, quando ius dicit in parem. idem dicitur vt hic.l.ille à quo. F.vlt.& l. ſeq ad Treb.& l.;3. de arb. in
fi.& l. A. Hoc eſt intelligendum niſi ſe ſponte ſua ſubiiciat. Eſt
locus communis de ſubiectionequam nos vocamus proro- gationem iuriſdictionis, contra morem veterum, qui dicunt tantum prorogari tempus.l.priuatorum. C. de iuriſd. Hic lo- cus etiam tractatur l. 1.& J.z. de iud. nam ex hac parte ff. ſum- prum eſtc. illud. quanquam iſtud quod interpretamur ſum- ptum ſit ex tit. de bon. poſl.
Adl. Si per errorem. 15.
E 2 St locus affinis ſuperiori de ſubiectione. Exceprio eſt re⸗
gulæ ſuperioris. Si quis ſe alicui ſubiecerit, recte illi ius
dicecur, niſi ſe ſubiecerit errore. nam error excludit conſen- ſum. fieri enim poteſt, vt vnus prætor pro alio adeatur. Si-
milis locus eſtl. 2. de iudiciis. Dubitatur an hoc, quod hic
dicitur; debeat intelligi de errore factis an iuris? quiiam pu- tant de errore iuris intelligi propter verbum Iuperitiam.& ſic etiam interpretantar dict. l. z. de iudiciis. Attamẽ eiſi ſen- tentia hæc receptior ſit, puto temers à regula non eſſe rece- dendum. l. regula. de iur.& fact. ignor. Mouet me, quod ita verbal. C. poſſunt interprerari. item quod l. C. ſolent erro- rem ſimpliciter ſemper appellare eum, qui eſt facti, iuris ve- ro errorem ſtultitiam. Argumento etiam eſt, quod dicitur in l. non fatetur. de confeſl. non intelligi aliquem fateri, niſi ius ignorauit. Notandum autem eſt ex hoc loco ſampram eſſe regulam de errore. Nemo erraus,&c.. Adl. Solet prætor. 16. G17. T Ocus eſt de mandata iuriſdictione iam à nobis tractatus nlis locis. Itaque breuiter hic attingam. Prætor non tancum poteſt iuriſdictionem ſuam pee ſe exercere, ſed& alii eam mandare, nec alienum id videri debet, quaſi alium quodammodo faciat magiſtratum. Nam non deſinit ma- giſtratus eſſe,& is cui mandatur iariſdictio, eius nomine eam exercet, quod intelligi debet etiamſi prætor ſit cui man- data eſt. l. etſi prætor. de off. eius cui man. Itaque faciet is ea tantum, quæ ſunt iuriſdictionis, non impetii. Deinde hic di- citur magiſtratum, cum mandat, iuriſdictionem veltotam, vel partein mandare. Poreſt enim certarum cauſarum iu- riſdictionem mandare, veluti vt cognoſcat,& ius dicat quis de teſtamentis, vel de fideicommſſis. Nec dicendum eſt hunc iudicem dari iudicem, vt nonnulli putant. Verum eſt cum cognitio mandatur, dicitur iudex dari, ſed cum iuriſdi- ctio mandatur in certa eauſa, aliud eſt quam iudicem dati. Exemplis oſtendam. Si prætor mandauerit in certa cauſa iuriſdictionem, poterit is, cui mandatur dare iudicem. Lim- perium. ſupra. at iudeX datus iudicem alium delegare non po- teſt. I. à iudice. C. de iud. Porro iudex datus non poteſt ſen- tentiam ſuam exqui- l. à Diuo Pio. l ait prætor. de re iud. At aliud dicendum eſt de eo cui mandata eſt iuriſdictio, qaia iu- riſdickioni coniunctum eſt merum imperium, quo ſenten- tiam exeqyui poteſt. Obiter hic notandum eſt, quod hic ait ſolerè mandari inter certas perſonas, non ait cogi aut deberi: quæ ſententia prodeſt adid, quod diximus iure Rom. non li- cuiſſe magiſtratus recuſare, ſed iudices datos poſſe. H die Hie locus de ſuſpicione poteſt vſui nobis eſle: quiahodie vfiraca eſt tam propter ius pontificium, quam interpretum lenten-
tiam,& conſtitutiones regias. ſimilis locus. vlt. ad fin C. de
*

m—
50
Adt. Sicouuenerit. 15.
lc locus ſimilis eſt ſuperioribus. Magiſtratus ius dicit iis, Aqui ſe ſubiiciunt. Subiiciunt autem ii, non, qui con- ſentiunt tantum, ſed qui ipſum adeunt. nam de aditione fere I. C. loquuntur. exemplum I. ſi per errorem. hic. Et ſic leg. 1. &l. z.de iud. intelligi debenr. Non eſt enim viſum vtile vt conuentionem huiuſmodi ſeruare neceſſe ſit. Hic incidit dif- ficilis antinomia exl. ſi quis in conſcribendo. C. de pact. Mi- lites, lacerdotes, habent iudices ſuos. conuenit interquoſdam ex iis, yt alius iudex cognoſcat. Ait luſtin. pactionem valere. Hæc antinomia peperit magnam diſfenfionem. Sunt qui exiſtiment hic agi de pacto conuento tantum, propter ver- bum, conuenerit: probanrid ex l. lecta.. conuenit. Dicunt- que non valere ex parte actoris ex ſententia l. C. hic, ex parte rei valere ex luſtiniani ſententia, id eſt, actori non valere ad agendum, ſed reo ad excipiendum prodeſſe, ſi velit. Sed ii non ſatis conſiderant difficultatem verſari nõ circa formam, id eſt, anpactum nudum ſit, an vero aliquid accedat pacto propter quod valeat, ſed verſari circa iuriſdictionem. Præter- ca pactam adiectum eſt contractui. l. iuriſgen tium.§. pacta. de pact. Satis itaque apparet non de forma apud luſtin. apud dubitatum faiſſe, ſed de re. Vultque pactum ſeruari, quia non eſt contrarium legibus, nec bonis moribus, nec quætit an nudum fuerit, necne. Aliorum opinio eſt, muratam fuiſſe voluntatem vtriuſque in ſyecie Africani, cum ait, muta- ta volutas fuerit. Nec exprimit, an vttiuſq; an vero vnius. Sed in contrarium me vocat, quod luſti. ait veteres dubitaſſe, nec putoò dubitaſſe moti fuiſſent aliqua ratione. Itaq; credibile eſt Africanũ inter illos veteres fuiſſe. Alia eſt opinio, quæ mihi& probabilior& æquior videtur eſſe. Si duo paciſcantur, vr li- tigent coram non ſuo iudice, vt nemo cogatut conuentioni ſtare, ſed oportere ipſum aditi, is enim iudex competens non eſt, hic intelligunt Afric. ſententiam. Conſtan. vero luſti- nian. intelligunt cum paciſcuntur coram iudice quidem ſuo ſed quem liceat recuſare propter aliqnod priuilegium, velu- tiſi conueniat mihi, vt coram ordinario iudice litigemus, nõ potero àAconuentione recedera, quamuis alioqui, quia ſcola- ſticus ſum, poſſim forum declinare. Hec opinio receptior eſt, & æquitatem haber. Exiſtino ſane hac conſtitut. Iuſtiniani derogari veteri iuri, vt ſubſeriptio oſtendit. fuit enim inſerta Codici poſt primam editionem. Ratio enim aliqua probabi- lis mouit veteres, alia ratio mouit Iuſtinianum.
Adl Cum quædam. l vlt.
X Anc hnos ſimulcum l.vltima interpretabimur, ſedè ε* HLn. Extra territorium ius dicenti impune non pa- retur. Exemplum L. 1.§. cum vrbem. de offic. præf. vrb. Puni- tut variis pœnis, qui ius dicenti non obtemperat, ſedid verum eſt cum ius dieitur in territorio, non extra territorium. Cete- rum hoc intelligitur de contentioſa iariſdictione, non volun- tari a.l. mancipari. de adopt. l. z. de offic.proc. Sed obiicitur lJ. 2. ſi quis in ius. l. ſi quis ex alien. de iudic. quod ait l. C. debere venire vocatum in ius, licet ſit extra territorium. ſed hæc di- uerſalunt, non contraria. Cum quis vocatur ad prætorem, debet accedere&oſtendere ſe non eſſe eius iuriſdictionis, ſed ſi pergat prætor ius in eum dicere, poterit is, qui vocatus ve- nit, impune non parere, nec coercebitur edicto, ſi quis ius dicenti. Hinc quæritur in hacl. quædam puella damnata eſt in ſuo territorio, deinde nupſit vito alterius territorii, actor vult exequi ſententiam, illa petit ſe remixti ad forum viri, quia muliet forum viri ſequitur. leg. mulieres C. de dig. AitVlpiau. in hac quæſtione priorem iadicẽ poſſe exequi ſententiã, quia ſentẽtia lata eſt ante mutationẽ iudicii. Amplius ait, dem ob-
ſeruari, etſi ſententia non elſſet lata, ſed tantum cognitio ſu- 8
ſcepta.l. ſi quis poſteaquam. de iudic. l. vbi cœptum eſt, eod. cap. propoſuiſti. de foro competen. Idem eſt ſi iudex ſupra
iuriſdictionem ſuam velit ius dicere, vt ſcilicet impune illinon
pareatur, vt hic Paulus ait. l. vltim. hic. Hoc adeo verum eſt, vt iudicatum ne in partem quidem valeat, quanquam aliqui aliter ſentiant. Sed mouet me, quod Paulus ſimpliciter ait impune nonpareri: mouet me prætereal. in hoc iudicio. fam. erciſ. Adducunt regulas vulgares, vtile per inutile non vitia-
ri, in maiori ſumma minor in eſt, ſed vtilitas contrà ſuadet.
Quxſtio eſt ex iam dictis. Petuntur coram defenſore ciuita- ris. 300. aurei, cum maior ſumma debeatur. Poteſt poni ex
——
Franc. Duareni(omment.
——,
— rnr ,
S emplum de fideic. nam hoc cap. ſumptum eſt ex lib. Vlp. de fi- 1 deic. l. cum quædam. 9.vlt. Quęritur igitur, an rationem habe- 6 4 re debeat iudex eius quod re vera deberur, an eius quod peti- 4 tur? Ait VIp. eius quodperitur. Et ratio id poſtulat, quia 3a.R non poteſt intelligi quantum debeatur, niſi cauſa cognita, 1 Sron præpoſterumque eſet de cauſa cognoſcere, deinde de iuriſ- ſeitli
dictione pronunciare. Hic ſolet annorari, eum cui debentur V jtte 100. poſſe petere ſo. vel contra. Ego puto cum maior vel mi- uwen nor ſumma petitur, quam debeatur, poſſe aduerſarium pe-„ 5 a3 tere, vt totum petat, aut teſtetur ſereliquum non petiturum, Ie mole. quia intereſt ſua, ne pluribus iudiciis vexetur. Pro hac ſen- lus ete- aeal tentia facit l. in commodato. 5. duabus. commod. Alia quæ- 1e-. 3— dnus dam capita ſunt ſub tit. C. de iuriſd. ſed ea magis pertinent ad 1 tit. de iudiciis, de quibus ibi dicemus. 1 u
m INIIT. II. I. I B. I I. arud PANDECT. 7 dw uod quiſque iuris in alterum ftatuerit, vi ipſe zuis 1 b eodem iure Vtatur. W 1e h Aäus GA v. I. puum i
h.
E D interpretationem huius edicti quædam ſcri- 6 3 pſimus in diſputationibus noſtris capit. 49. E- en dictum hoc quod ſub hoc titulo proponitur ad 4 N iuriſdictionem maxime pettinet, ad coercen- 3
dos ſcilicet magiſtratus, qui ius nouum& ini- quum contra morem maiorum dicunt. Ambitioſi ſiquidem 4 magiſtratus pleraque ſtatuebant noua, quo nomine Verres 01
à Cicerone accuſatur. Huic ambitioni hoc edicto proſpectũ deh eſt. Prætores enim Romæ,& proconſules, ac præſides in„ator ne prouinciis ſummam poteſtatem habebant, vt ſupra docui- Procoa- las mus, edicta proponebanrt, formulas dabant quibus contine ſulam C elle batur ius, quod ſequerentur iudices à ſe dati, qui pedanei ob yraſidun b 3reo id dicebantur. l. z. de orig. iur.&l. cum ſponſus. J. de public. in 4 1, qui⸗ rem actio. l.i. J. Ex quib-. cau. maio. 7* Ae. Lpl Et quamuis nihil contra leges, nec contra morem vete- pon rum ſtatuere, aut decernere poſſent, tamen quia aliquando pt quidam abuiterentur ſua poreſtate in perniciem tam ciuium lola Romanorum, quam prouincialium, propoſitum fuit(vt di-., ximus) hoc edictum, cuius duo ſunt præcipua capita, quorũ eor alterum pertinet ad eiuſmodi magiſtratus, qui ius nouum,& que iniquum ſtatuunt. l.1. hic.§. qui magiſtratum. Quamuis ius, tran quod ſtatuebant ꝓerpecuum non eſſet, ſed tamdiu ſolum du- b ahn raret, quamdiu officium eorum: tamen quantum ad eos, qui iame ius iniquum ſtatuerant, perpetuum erat, quia ſi quando age- inten rent aut conuenirentur poſt finitam adminiſtrationem&of-* ficium, eodẽ iure vti tenebantur, quod ſtatuerant& propo- 1 ſuerant durante ſuo magiſtratu. Alterum caput coercet eos, b de qui ius nouum,& iniquũ, ſententiam aliquam, aliquodve de- I 23 cretũ, contra ius obtinuerunt aduerſus alios. Vt ſi quis, exem-„ pli gratia, impetrauerit reſcriptum, ne debitor ſuus exceptio- Feün ne aliqua peremptoria vteretur. d. l.1. verſ. Si quis apud eun ugs qui. Sequitur prioris capitis edicti verborum breuis explica- denn tio. 3 tang .2. pol Explicatio verborum noui iuris. b. aa C A v. II. b dlan A It Præror, Noui iuris ſtatuerit: ad dendum eſt 2& no- 9. A cuerit: non enim fufficit nouum ius, aut iniquum ſta- lg tuifle Prætorem, aut Præſidem, niſi illud ius nocuerit alicui, 1 elt quia verba cum effectu accipi debẽt. Quamuis enim ſola vo- nar Iuntas& conatus aliquando puniatur, veluti in l.. de extra- con ord. cog.&l. ſi quis non dicam rapere. C. de epiſc.& cler. Hic türi tamen propter vetba quibus vſus eſt Prætor in edicto, hoc non obſeruatur. Ait, ſtatuerit. futurum eſt exaclum præteri- deat ritum,& futurum ſignificans. Hinc notandus eſt locus com-. N munis de conatu. Quid enim obeſt conatus, cum nullum ef- fectum habuerit iniuria? Ex iam dictis naſcitur quæſtio tta- ctatain l. 2. hic. Si magiſtratus aſſeſſorum opera vtens, aliquid
noui iuris ſtatuerit, an pœna huius edicti puniendus ſit magi- ſtratus, an vero eius afſeſſores: Erreſponſum eſtab VI piano, aſſeſſores potius quam magiſtratum ipſum puniendos eſſe: b quod diligenter notandum eſt, pro magiſtratibus noſtritem- opris, qui opera& prudentia conſiliarſorum vtuntur.
. 7 EAs
“—— ö, ren—
“.ͤſͤͤ 8. ͤ1“. ö“—— 3—
———888ſ“. —“—

quxdam ſcri. capit.49. R. doponitur ad „adcoercen- nouum K ioi- oliſiquidem omine Verre do ploſecdũ ac prelides in ſupta docui.
motem vete- ii aliquando ntam ciuium umfoit(d- capita, quoli us nouum,&
Quamuis ius,
liu lolum du- mad eos, qui quando age- onem&of- ot& propo- coercet eos, quodfe de- quis, exem- uzexceptio- nitapud eun eus exhlia-
eſt* no⸗ pigpum ſu- cyerit zlicui, cnic ſolavo⸗ LI. de extta- Kder. H edicto, hoc dum ptetetr tlocus com⸗ nnallum ek⸗ auaſtio tà-
ratons . Dro cu- ius contine ſaun ai pedanel ob“sſdom
. wmma . depublecid n
4
In Tit. Siquis iu dicenti nonobtemp. 31 C A v. III. dicendæ à magiſtratibus, de qua& Gellius quoque aliquid, 7.
Eaicki poſterioris capitis breuis explicatio.
TO poſterius caput edicti interpretatur Vlpianusin. 3. Hlnc. Impetrauerit, id eſt, poſtulauerit, etſi vſus eo non fuerit. Sufficit, vt priuatus hoc edicti capite puniatur, quod ius nouum impetrauerit, vt eo vteretur, quamuis eo non fuerit vſus iure, vnde apparet differentia prioris,& huius ca- pitis edicti. Ex iam dictis naſcuntur quædam quæſtiones, que tamen nec obſcuræ, nec arduæ, aut difficiles ſunt, ſi quæ in iis agirantur ſuo pondere metiantur. Prima eſt de procu- ratore. quæritur ſi procurator ius nouum impetrauerit, an is teneatur pœna huius edicti, an vero ipſius procuratoris do- minus? I. C. Vlpianus prudentiſſime diſtinguit inl.3.§. ſi pro- curator. hic. an procurator ſpeciale mandatum habuerit an
caſas in non habuerit. vc ſi ſpeciale mandatum habuerit, velratum quo cõdi- habuerit dominus, ipſe dominus teneatur, altero caſu tene-
ſcripſit lib. 11. c.i. Nam mulcta, pœna pecuniaria eſt, qua ma- 2. giſtratus pro modo iuriſdict ionis luæ contumaces,& inobe-
dientes coercent. l. ſi qua pœna. l. aliud eſt fraus. infra de ver.
ſig. l.2.§. vlt. infra ſi quis in ius voc. non ierit. l. 2. C. de ep. aud.
Ex quo apparet mulctam à pœna diffetre, vr ſpeciem àgenc. Secnuen.
re: cum pœna ſit omnium delictorum coercitio. d. l. aliud eſt ã, ε‿ νρσ
fraus. Sed& illud quoque intereſt, quod mulcta omnis ar- næ enter
bitraria eſt, quamuis arbitrando modum lege præſcriptum ſ* diſſe-
excedere non liceat. l. eos. C. de mo. mulct. pœnæ autem fere?*ν*.
legibus definitæ ſunt. Aliud genus coercitionis eſt, de quo hic
loquitur Vlpian. ſumme neceſſarium adtuendam magiſtra-
tuum iuriſdictionem: nempe actio in factum, competens a-
ctori aduerſus reum cõtumacẽ, qua damnatur reus ad eam pe-
cuniam, de qua controuerſia eſt, quamuis forte non debea-
tur. De hac igitur actione nunc tractandum eſt.
C A L. II.
„ Sele. atur procurator: deterior tamen hac in re eſt conditio tuto- 1 2
zetoris tis, curatoris,& ſimilium huiuſmodi perſonarum quam pro- e8t dete- curatoris, quia ſine diſtinctione hoctenentur edicto. Quod
Cauſa huius actibnis.
Vius actionis cauſa eſt contumacia non obtemperan-
rior quã propter vtilitarem pupillorum eſt ſtatutum. Alia quæſtio
Feor⁷ss.
proczra tractatur in dict. leg. 3. 5. hæc pœna: hic. quæ ad primam ex-
plicationem huius edicti maxime pertinet, an ſciliget is, qui
ius nouum impetrauit aduerſus aliquem, eo vti debeat iure etiam aduerſus alios? Et iuriſconſakus ait eum, qui ius ini-
quum impetrauetir, eo vti debere aduerſus quoſcunque a-
Los, qui qaandoque contra eum agent. Exemptus noui iu- ris continetur in dict. leg. 3. S. ſi is pro quo. ludicium aliquan- do purum, id eſt, ſine conditione& exceptione à magiſtratu dabarur,& tunc iudex datus nullam admittebat exceptio- nem. Alia quæſtio tractatur in leg. 3.§. ſi fllias. de filiofami- lias. Si filiusfamilias aliquid contra morem maiotum, cum eſſet in mag ſtratu decreuerit, aut impetrauerit, an patet eius eo vti cogendus ſit iure? Et videbatur cogendus patet ipſe, quia per filium acquicitur patri. tit. per quas perſ nob. acquir. J. placet. 79. de acquir. hæreditate. Sed quia hoc edictum pro- ponitur aduerſus eum, qui decreuit, aut imperrauit;& quia pater nihil aduerſus edictum fecit, Iuriſconſ. reſpondit filium
ſolum co iure vtidebere, non patrem, ne æquitas huius edi-
cti, quæ ab eqdem Vlpiano ſumpta eſſe dicitur, in perniciem eorum, qui nihil commiſerunt,& ſic in iniquitatem retor- queatur. Alia quæſtio tractarur de hæredibus, an hæc pœna tranſcat ad hæredes?& luriſconſultus in§. quod autem. hic. ait non tantum hoc edicto punirieum qui impetrauit, ſed et-
jam eius hæredes. Præterea quæritur, de quibus hoc edictum
intelligendum ſit actionibus, an de iis tantum, quæ compe- tebant tempore impetrationis noui iuris, an de his etiam quas poſt impetrationem acquiſierunt? Vlpianus in§. illud quoq;, non tantum de iis, quæ competebant, cum incidit in hoc e- dictum, verum etiam de poſtea quæſitis, hoc edictum intelli- gẽdum eſſe ait. Alia quæſtio tractatur in 5. vl. d.l.z. Ex hac cau- ſa quæritur, an is qui ſoluit creditori, qui ius nouum forte im- petrauerat,& ob id actio ei denegari poterat, repetere poſſit tanquam indebite ſolutun Et luriſconſultus Iulianus ait non poſle. Supereſt enim naturalis obligatio, naturaliſque caula, quam hoc edictum tollere non potuit, quæ repetitionem i- pfam impedit, quod patet ex titul. de cond. indebiti. At quo- ad id quod dictum eſt, hoc edicto magiſtratum punirti, qui a. liquid noui iuris ſtatuit, vt eo iure vti cogatur, intelligendum eſt cum exceptione, quæ extat in l. 4. hic: niſi videlicet, vt pu- niat eum, qui ius nouum aliquando impetrauerat, aliquid contra morem veterum ſtatuat, hoc enim caſu eo non tene- tur iure. Nam valde iniquum eſſet magiſtratum, dum ſtudet ed ctum defendere, vel litigatorem, dum vult huius edicti beneficio vti, in pœnam huius incidere edicii. IN TII. III. S QVIS IVS DICENTI NON dTENEERAVERAT C A Py..
g VILT A, variaque genera coercitionum ex- cogitata ſunt à veteribus iuris auctoribus ad- 49 uerſus contumaces, qui magiſtratibus non barerent. Er meminit Dionyſ. lb. 10. cuiuſ-
⅓ d'm antiquiſſimæ legis, de ratione mulctæ
tis ius dicenti, vt ipſa inſcriptio indicat. Ius dicentem hic accipimus magiſtratum, cuius proprium eſt ius dicere, vt di. 12‧ aies, ximus ſub tit. de iuriſdictione: non autem iudicem datum, qui uis & pedaneus dicitur. Præterea hic excipiuntur duumuiri, qui cau. magiſtratus municipales ſunt. l. 4. infr. de damno infe. vt ad magiſtratus tantum pop. Ro. hoc edictum pertineat non ad municipales. Idque ita demum, ſi intra territorium ſuum ius dicant. I. vlt. ſupra de iuriſd. Quod autem hic dicitur, hoc edi- cto puniri cum, qui magiſtratui non obtemperauit, ſic acci- piendum eſt, ſi vique adeo perſeuerauerit in contumacia ſua vt quod extremum eſt in iuriſdictione non fecerit. Nam ſi is àquo res mobilis vindicabatur, iudicium accipere iuſſu præ- toris noluerit, ſed cum prætor eam rem duci, vel ferriiube- ret, tandem ei paruerit, humanius eſt aduerſus eum hanc a- ctionem non competere: quia licet primo præcepto nou pa- ruerit ius dicentis, tamen ſequeniſ præcepto obtemperauit. Idemque dicendum eſt, etſi pluribus præceptis gradarim v- ſus ſit magiſtratus, extremoque tantum præcepto parnerit reus. nam quod extremum eſt in iuriſdictione, ab eo factum eſſe ſufficit, vt hanc pœnam effugiat. Cum enim ſecundum verba edicti, Si quis ius dicenti non obtemperauerit, dubium poſſit eſſe, an hic inciderit in pœnam edicti, quia& paruiſſe eum,& non paruiſſe verum eſt: benignius eſt ita edictum in- terpretari, vt hic pœna non afficiatur. l. vnica, verſi. i. hic. de ſchemate autem anantapodoto, quo hic vſus eſt Vlpian. edi- ta eſt iamdudum noſtra diſputario, quæ extat h.Pig e zo⸗ b CQA v. III. b Cui,& contraquem detur hæc actio. Vnt qui popularem eſſe hanc actionem dicant, quibus 8 non aſſentior. Mihi enim videtur competere actoricon- tra eum contumacem, exemplo actionis propoſitæ aduerſus eum, qui in ius vocatum viexemit. I pen. infra, ne quis eum quiin ius voc. eſt. Adactorem igirur contumacem non perti- nent verba huius edicti, nec ratio agendi, de qua hic loqui- mur, contra actorem, locum habere poteſt. Labeo tamen ex- iſtimauit petitorem quoque hoc edicto teneri, quod eadem ſit petitoris,& eius, vnde peritur, ratio. Id autem commodiſ- ſime fiet non dando actionem aduerſus petitorem, ſed potius denegando ei iuriſdictionem,& non admittendo eum ada- gendum. Quæ ſententia Labeoni quoque aſcribitur ab VI- piano alibi.l. ſed etſi per prætorem.§. led ſi dum decreto. infra ex quibus cauſ.- maio. Quid igitur dicemus, ſi procurator, tu- tor, vel curator ius dicentinon obtemperauerit? Et Vlpia. ait ipſos hoc edicto puniendos eſſe, non dominum, vel pupil- lum. Non enim dominus, qui procuratorem dat, videtur ei mandare, vt ius dicenti non obtemperet. 4 e, A b. IIII. Quid veniat in hociudicium. LTOC iudicium meram pœnam continet: quia non petit [adtor, quod ſua intereſt, quamuis forte eius interſit: ſed quanti ea res eſt ab ipſo æſtimata, de qua controuerſia eſt. arxg. l. pen. infr. ne quis eum qui in ius voc. eſt. Nam erſi calu- maiator fuerit, nihilominus hanc pœnam ei perſequi licet, 4.

— 5 56 8 5 1 7 6 ½ 1 E A
22 Franc. Duareni Commient.
yt ſcilicet contempta prætoris maieſtas vindicetur. argu. 1. ſi familia. ſupr. de iutiſdict. Pœna igitur huius edicti nihil aliud eſt, quam perditio litis) vt vulgo loquimur) tam ex parte a- ctoris, quam rei. Quod genus pœnæ hodie apud nos frequẽ- tiſſimum eſt. Hincillud Hermogenianilib. 1. ærεττιμκέν. Con- tumacia(inquit) eorum, qui ius dicenti non obtemperant, li- tis damno coercetur. l. contumacia. infra de re iudi. Ac facile wihi perſuadeo" ca Hermogeniani verba ad interpretatio- nem huius edicti ſcripta eſſe: quamuis Tribonianus eain tra- ctarum de re iudicata tranſtulerit. Sumpta ſunt enim ex d. lib. 1. Epito. Hermog. quod inſcriptio indicat:& conſtat Her- mogenianum, veterum iuris auctorum ſcripta ad edictum perpetuum in epitomen redegiſſe, in eaque epitome ordi- nem edicti perpetui eum ſecutum eſſe. Id quod ipſe teſta- tur cap. 2. ſupra de ſtatu hom. vt credibile ſit eum in lib. 1. res ad iuriſdictionem pertinentes tractaſſe. Non potuit autem breuius, aut preſſius comprehendere, quicquid coatinetur hoc edicto, quam ſuperioribus illis verbis, Contumacia eo- rum& cet.
INTIT. IIII. I. IB. II.
pa RDEGCTAR. D E VIEEVS LoOcAXNDoO.
C A v. I.
eerds VM omnium actionum inſtituendarum prin-
— L ma Digeſt. quæ ra ⁊νέ α dicitur, proœmiaque
§.omnium. Inſtit. de pœnis teme. litig. Non e- nim aduerſus eum, qui vocatus non eſt, redditur iudicium, niſi forte preſens ſe defendere poſſit. l. etiamſ patre.§.vlt. in- fra, de minor. 25. ann.& l. de vnoquoq;. infr. de re iudic. Pri- mus huius tituli locus eſt: in quo quæritur,
Quid ſit in ius vocare. CA v. II.
T Nius vocare quid ſit, multis modis definitur, ſed omnes definitiones, ſi bene intelligantur, in idem recidunt. Eſt i- gitut in ius vocare, vt Paulus definit, iuris experiundi cauſa vocare. l.i. hic. Tribonianus ait eſſe ad eum vocare, qui ius ſit dicturus. d.§. omnium. vel,(vt alii volunt) ad eum loeum vo- care, in quo ius dicitur. l.pe.§. fin. ſupra de iuſt.& iur. Dona- tus idem in Phormione Terenti ait. Quæ omnes definitio- nes in idem recidunt. Sed notandum eſt ius in hoc loco ad Prætorem& magiſtratum duntaxat, non ad iudicem datum (qui pedaneus dicitur) referri: vt ex Vlpianoin l. ⁊ hic. inl. voluit.g. fin.& l.pe. infr. de interrog. actio.& ex Cicer. lib. 2 Rhet.& ex Plauto in Men. act. 4. apparet. Et hæc quidem vo- catio olim ſiue vllo apparitore, ac iudicis præcepio fiebat, id- que à quouis priuato homine, qui videlicet ipſi denuntiabat aduerſario, vt in ius iret,& propria authoritate eum ducebat, vt ſuo loco poſtea docebimus Proinde reus qui pro tribu- nali magiſtratum interpellat, aut is qui libellum Principi vel Præſidi aduerſus alium dat, in ius vocare non dicitur. l. liber- tius à patrono, cuml. ſeq. hoc titul. Hodie vero iudicis autho- ritas neceſſaria eſt, vt aliquis in ius vocetur. l. neminem. C. de exhibend. reis. Sunt qui putant citationem nihil aliud, quam in ius vocationem eſſe. Et ſane in quibuſdam Imperatorum, & Pontificum reſcriptis promiſcuns eſt horum verborum v- ſus.l.conſentaneum. C. quomodo& quando iudex. cum ſi- milibus. ſed apud veteres Iuriſcon. quorum eſt longe purior dictio citari dicitur reus, cum ipſa die cognitionis, quæ ante ei dicta fuit. in foro& tribunali perpræconem euocatur, vt præsẽs ſit, ne nec appareat: cuius rei ignoratione, pleraq; loca Pandectarum ab interpretibus heu male intellecta atque perperam hactenus explicataremanſere. I. diuus. in fra de in integ. reſtit. l.& poſt edictum. de iudic. I. i nter accuſatorem, de pub. iudiciis. Idꝗque probatiſſimorum ſcriptorum autho- ritare confirmari poteſt. Tranquillus in Tiberio. Citatum pro Tribunali voce Præconis conuiciatorem capi iuſſit inꝗque carcerem detrudi. Fabius libr. 6. cap. /. in publicis certe iudi-
ciis vox illa præconis, præter patronos, ĩpſum quĩ egerit citat. Vide Gel.li. 11. c. 1. Aſconius Pedianus 3. actione in Verrem: apud veteres& iudices,& rei,& accuſatores citabantur à præcone prætorio. Ita enim locus ille, in omnibus impreſſis codicibus emendatis, eſſe mihi videtur. Liuius libr.. deca. 3. Alius locus huius tituli ſequitur in quo quæritur,
De perſonis quæ in ius vocari non poſſunt. C A v. III.
I magiſtratus quandiu magiſtratu fungitur in ius
vocari non poteſt. l. pars literarum. de iudi. niſi ob crimen,
puta furti, aut repetundarum.J. iubemus. C. adl. Iul. repetun-
darum. quod de maioribus magiſtratibus imperium& pote-
ſtatem habentibus, qui videlicet coercere,& prehendere
poſſunt, accipiendum erit. l.z. hic. minores enim, qui ſine im-
perio ſunt,& neque vocationem habent, neque prehenſio-
nem, vt ait Bar. à priuato in ius vocari non prohibentur. l.
nec magiſtratibus. infr. de iniuriis. Hucq; perrinet, quodait Gellius lib. 13. ca. 12. cum ſequ. Quod autem hic dicitur de maioribus magiſtratibus, ratio nõ patitur de his intelligi, qui moribus noſttis,& legibus regiis perperui ſunt, non, vt apud Romanos, temporarii, argll. Præſidis. ſi cert. pet. l. 2. C. vbi Senato. vel clariſſ. Alias quaſdã perſonas recenſent lIurecõſul-
ti, quas in ius vocare non licet. l. 2. 3.& 4.&l. neq;. hic. veluti,
quæ propter locireligionẽé, inde ſe mouere nõ poſſunt, quod
de monachis& monialibus accipiendum puro. de quibus ex-
tat conſtitutio Nouella Iuſtiniani, auth. apud quos oport. col-
lat. 6. Hæc verba quæ Vlpiano homini minime Chriſtiano adſcripta ſunt, Triboniani potius ſuſpicor. Nam Veſtales vir-
gines, more veteri Romanorum in forum cum opus erat producebantur, vt author eſt Tacitus annalium libr. 2. Item
in ius non vocatur is, qui equo publico in cauſa publica tranſ- uchitur. Quæ verba de tranſuectione,& probatione equi- Nota ſim- tum ſolenniter recenſeri,& recognoſci ſolitorum, intelligẽ- gularia da eſſe arbitror. Quandler homines' armes font leurs mon- de tranſ= ſtrez. Huius tranſuectionis Liuius, Tranquillus& Valerius 2ee. meminerunt, idq́; à Budæo noſtro annotatum eſt. Cætera A05„77,. prætermitto, quæ lectionem tantum, nec vllam interpreta- 2e. tionem deſiderant. Alius locus huius tit eſt,
De perſonis quæ permiſſuütantum Pratoris, in ius Vocantur.
CAv. IIII.
Dictum Prætoris, quantum ad eas perſonas attinet, ita FEoncepena eſt, parentem, patronum, liberos parentis, patroni, patronæue in ius, ſine permiſſu meo ne quis vocet. in quo edicto parentis appellatio latiſſima eſt,& omnes in infinitum ſuperioris ordinis cognatos, cuiuſcunque ſint ſexus complectitur. l. 4. hic.& l. appellatione. de verb. ſignif. Sed& naturalis tantum pater, cui non minor quã legitimo debetur reueréẽnrtia, his quoque verbis continetur. l. parentes: hic. Id- emque de adoptiuo dicendum eſt, ob eandem rationem. I. adoptiuum. hic. licet alioqui hoc verbum eam non admittat interpretationem. l. Siita quis. de legat. ⁊.&l. fideicommiſ- ſum, infra de condit.& demonſtrat. Patris autem adoptiui parentes, qui nec ipſi patri, vepote emancipato agnati ſunt, ſed tantum cognati, impune à filio adoptino in ius voca- buautur. Nullos enim cognatos, propter adopti onem, habet, niſi quibus agnaſcitur. leg. patris. hic. leg. quiin adoptionem. ſupra de adoptio. leg. non facile. penui. de gradibus. Theo- phil. in tit. de nupt. in Inſtit. Quæ de filio aicta ſunt, tam de naturali& legitimo, quam adoptiuo tantum,& de emanci- pato etiam intelliguntur. Nam is qui in poteſtate eſt, ne permiſſu quidem Prætoris aduerſus parentem experiri po- teſt, præterquam in certis caſibus. leg. adoptiuum: hic.& leg. vltim. C. eo. titnl. Deinde quod ait Prætor, patronum, ſic accipiendum eſt, quocunque modo patronus quis fuerit ef- fectus, puta manumiſſione, ſerui detecta colluſione, ſen- tentia, iureiurando, quamuis ſolus patronus non ſit. quæ o- mnia diligenter& dilucide edicti interpres perſequitur. dict. leg. Adoptiui.l. ſed ſi hac. l.communis. hic. Quod ſequirur in edicto, liberos&c. non magnam difficultatem habet,& ab
eodem
1 ilelgebe
ſen bninu Wmian hraka wahs adidil
4
P-
comg tus& ſuov an ali tum. tur inn tumf ſolere ctari pupill dd nul Extta ſticita C. eod
hnn Wloc

rnr n i 1 od ctimen lilrchen. num& Dote- Predenders a, gui lneim. deprehen do. kobdennn.
net, quodait
uie dicitur qe tellgi qui von, ytapud 1.2.C. ybi atlurecöſul. die zelni olant,quod dequdazer⸗ osopott col- de Chriſtiano Veſtales vit. um opus etat nbt. z. kem pudlicananſ.
dationtegli. Na, ſa.
um, intellis. mularia ont leurs man. de tranſe us& Valerius“un,
d. C cutuͦde delt. Cetera 1zan. m mterpteta- ne.
orih un
gattinet, ita 05 patentis⸗ quis rocet. Komnesl ge ſint ſexus goif. Sed& wo debetut dresxhic. lä- tationem.l ou admittat deicommil- em adoptid zgnati lact, in 1us 7004 onem, babel- adoptione übus Tbeo- zſunt. tamm Kdeemadcl- ſtate eſ, 9 erperiti po⸗ m lic.& leg.
Atonum l
b uilvertef
eert* ad id inuitus cogi poteſt. Et hæceſt adem:loci ſententia, quam ab interpreribus minime perſpecta
Sdem oiligenter explicatum eſt Vlpiano. dict. l. ſed ſi hac.§. beros. Vnum ex Alexandri Cordianique reſcripto adden- zumeſt, vxoti ipſius patroni,& hæredibus exiam extraneis mibuihunchonerem. l.il.& 2. C. eodetit. Anautem in præ- ceptore,& in allis huiuſmodi perſonis, quib. paternam reus- fentiam debemus, edictum iſtud locum habear, quæri poteſt, cum dicat Modeſtinus, generaliter eas perſonas quibus teue- rentia præſtanda eſt, ſine iuſſu Prætoris, in ius vocandas non eſle. l. generaliter. hic. ſed non puto Prætoris edictum ad hos na, porrigi,& verbauriſconſult. Modeſtini accipienda eſſe de Tar his quibus neceſſitate legis reuerentia præſtatur, quales ſunt 2nand parens& patronus. ti. de obſequiis. Nam etſi præceptori, aut
—. 1¼ A 7 ad reue- ſeni naturalis quædam ratio,& honeſtas ſuadeat reucrentià
rentiam præſtari, nulla tamen lege id fieri Fredipietre nec quiſquam implex germanaq; huius
7wod ta. Video. Deinde ait prætor in edicto, ſine permiſſu meo,&c. menex quibus verbis oſtendit ſe permiſſutum, ſi iuſta cauſa id ſuade- 88& at.l. ſed in hac lege.§. pen. Edictum vero hic voco, primum eno m- edicti caput, quodintegtum extat. Nam altero capite, quod relligen-. 1.5H 2. fuan 3 Aum cea-. hic deſideratur, pœna quinquaginta ſolidorum, ſiue aureo- 1 avoc e que nomine aduerſus fa*. rum, contra vocantem ſtatuta eſt, eoque nomine aduen eum actio propoſita, quæ ne filio quidem patroni: in pote- ſtate conſtituto, abſente patre, denegatur,& cum fi epœna- lis, nec hæredi, nec in hæredem, nec vltra annum competit.§. vlt. Iaſtit. de pœna temere liigant(. — C A p. V. n Juibus caſibus hæc ceſſet aclio.
0. 5— NRimus caſus eſt, ſipœniteat vocantem, actionemq; re-
D'mirtat. Secundus caſus eſt, ſi is qui vocatus eſt in iusnon compareat. Tertius caſus eſt, ii non inuitus vocatus ſit. Quar- tus& poſtremus caſus eſt, ſitator pupilli, nomine pupilli nõ ſuo vocauerit, tametſi nilulreferat, an proprio nomine qauis an alieno vocetur. d. l. Sed etſi. 7. vltim.& l. quamuis.§. quæfi- tum. hic. Cuius diuerlſitatis rationem vltro ſeignorare faten- tur interpretes. Verum atbitror hoc ideo tam varie conftitu- tum fuiſie, quia cum quis in ius ducitur inuicus, quod fieri ſolere iam admonuimus, non ideo minus irreuerenter tra- ctari videtur, quod alieno nomine ducatur. At cum libertus pupilli nomine id facit, à pupillo ipſo factum intelligitur, qui ad nullam reuerentiam vocato cxhibendam obſtrictus eſt. Extra hos caſus exigitur etiam aliqua edicti pœna adeo vt ru- ſticitati ipſi,& ſimplicitati vocantis, nulla detur venia. leg. 2. C. eod. tit. Sed etſi quis inops proponatur eſſe, non continuo pœna emi, ſed cædi& caſtigari potius debet. leg. vlt. hic. A- lius locus ſequitur huius tituli in quo quæritur
Quis ſit effectus in ius vocationis. C A P. V 1 21
fteri iure Romano vocatus in ius confeſtim ire,& vo- cantẽ ſequi debet, alioqui inuitus ducitur, vt ex Caio fa- cile colligi põt.l.ſi vero.§.vlt. infra qui ſatiſdar.&hoc lege cõ·
titutum kuille teſtis eſt Cicero lib. 2. de legib.& lib. 2. Rhe-
tor. huins rei etiam argumentum eſt, quod actio aduerlus eos qui in ius vocatos vi eripiunt, id eſte manibus vocantis ſeu ducentis auferunt, à Prætore propo nitur. l. 1.& 4. infra ne quis eum qui in ius vocabitur. Pleraque item ex veteribus authoribus loca,& pene innumerabilia, quæ kuius rei fidem faciunt, proferre poſſem, ſed breuitatis ſtudio pauca è mul- tis ſelegi, quæ certiora mihi eſſe viſa ſunt. Horatius Satyra 9 libr. 1. Caſu venit obuius illi aduerſarius,& quo tu turpiſ- ſime? magna exclamat voce& licet anteſtari. Ego vero oppono auriculam, rapit in ius, clamor vtrinque, vndique concurſus. Etex Terentio in Phormione act. ſ. Scena.§. in ius ambula,& paulo poſt, in ius eamus. cui ſimile quiddã legi- tur apud Plautum in Perſa, in Pen ulo,& Curculione. Ci- cero pro Quaintio: debere tibi dicis Quintium, procurator negat: vadari vis, pror ittit: in ius vocat; ſequitur indicium
poſtulat non recuſat. Plinius in Panegyrico: dicitur actori
atque etiam procuratori ſno, in ius veni, ſequere ad tribunal. N alerius Maximlib. 4 jaſtit. antiq. de§. P 1 Car bilio lo Juens,
In Tt. de inius vocando. 33
qui primus omnium Romanorum vrorem ſuam repudiauit in ius vocanti matronam,(inquit) corpus eius attingereé non permiſerunt. Cæcilius quoque iureconſultus, apud Gellium lib. 2. de lege 12. tabul. diſputat, quæ in ius vocato, ſi morbo impeditus ambulare nequiret, iumentum dare præcipiebat. Qugdcum ita ſit, mirum profecto videri non deber, ſi filins in ius patrem vocate prohibeatur, abſq; permiſſu Prætoris, vt ante diximus. Sunt tamen aliqvi caſus in quibus dimitti in- betur vocatus, nec inuitus ducitur. Exempligraria: Si quis eius perſo nam defendat, vel ſi eundo in ius dere contro uer- ſa fuerit legitim etranſactum. l. neque: hic. 3
Secundus caſus eſt, ſi quis intra domum ſuam, ſeu aſylum
quoddam ſe receperit, ex ea enim innitus extrahi non debet,
quamuis ſiè publico conſpiciatur, dem ei dicere liceat. leg. plerique, cum ſequent. l. nemo. de tegul.iur. Qua dere Cice- to in orarione pro domo ſua: Quid eſt ſanctius(inquit)quid omni religione munitius, quam domus cuiuſque ciuiumè hic aræ ſunt, hie foci, hic dij pœnates, hic ſacta, religiones, cere- monia continentur: hoc perfugium ita eſt ſanctum om nibus vt inde abripi neminem fas ſit. Vide eundem in oratione in Vatinium.
Tertius caſus eſt, ſi quis iudicio ſiſtendi cauſa ſatiſdederir, aut cauerit vocanii. Satiſdans enim ex eorum numero eſt, de quibus in quadam epigraphe loquitur ipſe Caius, qui vi- delicet neque ſequuntur, neque ducuntur. leg ſolutum. infra de verb. ſig. vt obiter Caii locum, à ceteris male intellectum
Drarlare UCicer. de cutus, uu cius As-
ao ſen
₰
Ieura.
explice mus, id eſt, qui tametſi vocantem non ſequantur, in-
uiti tamen in ius duci non peſſunt. hucque perrinet ſequens
tiulus, In ius vocati vt eant& c. Quando autem ſatiſdatio ſit
neceſſaria, vel ſufficiat ſimplex cautio, latius poſtea diſſere-
mus ſub ritulo: Qui ſatiſdare cogantur. Interim animaduer-
tendum eſt quibus caſibus exigitur ſatiſdatio, fideiuſſorem i- doneum& locupletem dandum eſſe, exceptis neceſſariis per-
ſonis, à quibus qualemcunque accipi Prætor iubet. l. 1.& 2. infca, in ius vocati vt eant. Item neceſſe eſt eum iuriſdictioni
illius ſuppoſitum eſſe, ad quem reus vocatus eſt, niſi ſuo pri- uilegio renuntiauerit. I.i. infra, Si quis in ius vocat. nam hu-
iulmodi fideiuſſor, qui vas dic ebatur à veteribus, vnde& va-
dimonium venit, in iudicium ſiſtere& exhibere cogitur. leg. eum pro quo. hic. nec liberatur ‚ſi cum duos homines ſiſti
promiſerit, alterum tantummodo exhibeat.l. vlt. in ius voc. vt eant. b
Quartus caſus videbatur addendus eſſe, videlicet ſi iuſta cauſa vocandi non fuerir: ſed Paulus nihil referre ait, qua ex caula quis vocetur. l. 2. infr. ſi quis in ius vocatus&c. Nec ob- ſtat huic ſententiæ, ꝙ extra tertitoriũ aut ſupra iuriſdictionẽ
ſuã, iusdicenti impune non pareatur. l. vlt. ſupra de iuriſd.& l. contumacia.§. vlt. de re iudic. Nã vocatus in ius, quãuis ex
aliena ſit iuriſdictione, venire debet, vt Prætor æſtimet an ſua
ſic iuriſidictio necne. Verum vbi venerit,& ſi non eſſe ſub-
ie ctum eiiuriſdictioni aperte docuerit, ſi quid aduerſus eum
decreuerit magiſtratus, impune ei non parebitur. Hactenus
de primo in ius vocationis effectu; de cetetis breuiter nunc eſt dicendum. Secundus effectus igitur in ius vocationis erit, ſi quis in ius vocatus non venerit, àcompetenti mulctetur iudice, præ- ter quam ſi ex iuſta cauſa pœnam ei ipſe voluerit remittere inderx.
Tertius effectus& poſtremus eſt aduerſus eum qui iudi- cio ſiſti promiſit, ex ſtipulatu ad pœnam, ſi promiſſa ſit, alio- qui ad id quod intereſt agitur. leg. 2.& vlt. infra ſi quis in ius vocarus. ageturque incerti condictione, quia petit incertum,
nempe id quod intereſt. nihil enim incertius cum in facto cõ-
ſiſtac.l.vlt. de prætoriis ſtipul. l.quatenus. de reg. iur. IN TIT. VII. I. I B. II.
PA NDEC L. Ne quis eum qui ig ius Voc.
— A P. I.
Via nonunquam contingebat, vt propinqui& a-
mici in ius vocatorum, eos èmanibus vocantium e-
riperent, atque eximetent, dubiratum olim fHit,

34 Franc. Duareni(omment.
reo ob hanc cauſam in ius non producto, quemadmodum i- pſi ſuccurrendum eſſet acctori. Nam inciuile durumque vi- debatur, reum nulli culpa affinem, neque ſceleris conſcium alicuius plecti, itaque propoſuit prætor edictuw huiuſmodi: Ne quis eum qui in ius voeabitur vi eximat, neve dolo malo
faciat quominus eximatur. Si quis aduerſus ea fecerit, quanti
ea res erit ab actore æſtimata, de qua controuerſia eſt, aduer- ſus eum actionem dabo. De hac igitur actione quæ certum nomen non habet,& in factum concipitur, eſt tractandum per locos communes more noſtro. Primus locus eſt, in quo quæritur, C Av. II. Qucæ ſit cauſa huius actionis. Auſa huius actionis, vt ex ipſo edicto apparet, eft exem- ptio eius qui in ius vocatus eſtl. ⁊. hic, id eſt, ad prætorẽ vocatus, non ad ſpedaneum iudicem, vt ante diximus leg. 3. §. 1. hic. Eximere autem non tantum eſt, è manibus ducentis eripere, ſed etiam quoquo modo auferre. l. 4. Sufficit autem vĩ exemptum eſſe, quamuis ſine dolo malo. d. leg. 3.§. vlt. Sed exemptum accipimus cum effectu, ita vt in ut prodire non potuerit. l. penult.§. docere. Ceſſat lane hæc actio, ſi actor ius vocandi non habuerit. Qua de re multa hic exempla legun- tur I. 1. 2.& 3. hic.
CX r. III. Cui& contra quem detur hæc actio.
Ac actio ei datur, qui in ius vocauit, aduerſus eum qui exemit. l. penul..1. Item aduerſus eum cuius dolo malo exemptus eſt ab alio. l. 4.§. vlt.&§. pœnalęs. Inſtit. de actio.
hic autem dolus neceſſarius eſt, quamuis in eximente culpa
ſufficiat. d.l.;§. vlt. Quod ſi ſeruus exemerit, aduerſus domi- num eius intentari actio debebit.l.l.§. i. hic. Præterea hæc a- ctio hæregi datur, ſi eius interſit, ſed inhæredem nunquam dari poteſt, cum ex parte rei ſemper pœnalis ſit, vt mox dice- mus. lipen.§. vlt. hic. Sed tamen datur hæredi quia ex eius par- te non dicitur pœnalis: ſed rei perſecutoria: oportebit autem docere intereſſe: non datur porro poſt annum. Eſt enim o- mnino pœnalis hæc actio. vnde fit vt non liberetur reus ſol- uendo, quia pœnam ſuamn ſoluit. C A v. IIII Quid veniat in hanc actionem.
TAcactione petitur non quod in veritate eſt, ſed quanti H ab actore qui in ius vocabat æſtimata eſt. l. pen.§. in eum. hic. Itaque hæcactio pœnalis dicitur, non rei perſecuto- ria:l. 1. d.lipenul.§. in eum.&§. pœnales. Inſtit. de act. Atque hinc fic, vt ſi plures aliquem vi exemerint;!à ſingulis ſoli- da exigatur pœna. I. pen.§. vlt. Eadem ratione ſolutio facta ab eo qui exemit reum, qui in ius vocabatur, non liberat.
1NII TI. NIII LI B. P A N PzcrA RX. II.
C àA v. I.
Qui ſatisdare cogantur,&c. AMFTSI de ſatildatione iudicio ſiſti ſupra — aliquid attigimus, quia tamen res late diffuſa
eſt, pleniorem diſpurationem, tractatumque
— ſpecialem requirère videtur. Videamus igi-
e* tur primum ſatiſdatio quid ſit. hæc autem ni- hil aliud eſt, quam fideiuſſoris dati 0. leg. i. hic. Cautio vero ad nudam etiam promiſſionem, ſtipulationẽq; refertur. l. ſancimus. de verb. ſig. quæritur deinde quæ perſo- næ ſatiſdent. Ab his omnibus qui in ius vocantur regulariter exigitur hæc ſatiſdatio. Nouella 53.§. fancimus. Autent. de exhibend. reis. coll. ſ.§, ſed hodie. Inſti. de ſatiſdat. Cogitur. que reus ſatiſdare, vbiconuentus eſt; non alibi: licet in ſatiſ-
datione neceſſaria aliud ſit conſtitutum. l. fideiuſſor.. ſi ne-
ceſſaria. l.de die.§. tutor, hic. fideiuſſorem autem dari locuple- tem ac idoneũ oporter, niſi parens conueniatur, aut patronus aliave ex his perſonis quæ prætoris edicto exprimuntur. l. 2.
in princip.&§. prætor. hic. Proinde mulier, mile, sminor vi-
Sintiquinque annisa niſiin rem ſuam ad ſatiſdandum non re-
cte adhibentur. leg. de die.§. I. hic. Item nec is qui foripræſcri- ptionem habet, niſi iuri luo renuntiare paratus ſit. leg. ſi fde- iuſſor. in princip. Verum ſi oriatur controuerſia, an ſit ido- neus fideiuſſor, nec ne, probandi eius gratia datur arbiter, à cuius arbitrio, ſi forte iniquum eſſe videbitur, appellate licet. Nam alioqui pro idoneo& locuplete fideiuſſor habenduseſt Larbitrio. cum ſequent. hic. Occurrit Pauli locus quilibrario- rum typographorumque errore iniuriaque corruptus, nego- tium interpretibus faceſſere ſolet. Qui ex cauſa improbat, ab arbitro probatos, alias improbatos probati leg.ſi abſ arbitro, §.I.hic, id eſt,(vt ego interpretor) qui apud indicem competentem, ex cauſa aliqua fideiuſſoris arbitrio probatos improbat. ſi ea cauſa, aut vera, aut idonea nõ ſit, his contentus eſſe debet, etiam ſi ex alia cauſa improbari forte queant, quos Paulus improbatos, id eſt, improbabiles, quaſi iam lege im- probati ſint, vocat. Ceterum ſi quis approbatum fideiuſſo- rem ſeu euidentiſſime locupletem, non acceperit, iniuriarum
actione tenetur. Quandoquidem eum qui ſatiſdar, in ius duci
vt inquit Caius, non quælibet, id eſt, non vulgaris iniuria eſt. I.ſi vero. g. i. hic. ſatiſdatio autẽ fit per ſtipulationem auctori- tate tamen prætoris interueniente, ac idcirco prætoria dici- tur. leg. i. infra de prætor. ſtipulation. Solertq́ue dies adiici, qua die ſiſtatur reus vel conſenſu litigantium, vel iudicis interuentu. l. de die. hic. Adde quod ſatiſdare non cogitur in eo loco, vbi conuenitur, quia ſatiſdatio neceſſaria eſt:& non poteſt facile reus ibi eam præſtare, vbiconuenitur. leg.ſi fide- iuſſor.§. ſi neceſſaria. l. de die.§. tutor. Poreſt enim ſariſdare in alio municipio, eiuſdem tamen prouinciæ. Quod ſi vitio- ſe ſatiſdatum ſit, non videtur ſatiſdatum. Ideoque ex integro ſatiſdandum eſt: ſicut& cum ſatiſdatio inutilis ex poſtfacto redditur.l.quotiena.d.l.de die§. ſi fideiuſſor.l. ſi ab arbitro, in fihic.ex integro ergo poteſt exigi cautio.
De obligatione& adtione quatenetur fideiuſſor-
Feiudo iudicio ſiſti reum exhibere& ſiſtere cogitur, a- L'lioqui adid quod re vera intereſt, non habita ratione quã- titatis petitæ, ſicut in ſuperiori edicto conueniri poteſt. leg. 2. hic.& l. 7. quod falſo tutor. autor. l. inter hæc. de verborũ ſig. quod accipiendum eſt, niſi reus ante motum deceſlerit quo caſu liberatur huiuſmodi fideiuſſor, licet is qui pro condẽna- to fideiuſſit, pecuniæ nomine quæ ex ſententia ſolui debebat eo mortuo non liberetur l..§. vlt. l. 3. 4.& 5. hic. Sequitur alius locus huius tituli in quo tractatur de his qui non ſatiſ- dant.
C A v. III. De his qui n5 coguntur ſatiſdlare.
TNprimis inter eos qui non coguntur ſatiſdare numeratur Iamobilum poſſeſſor: poſſe ſſor autem immobilium quis ſit, dilucide docet Macer in leg. ſciendum: hic. deinde quibuſ- dam perſonis hoc ſatiſdationis onus remittitur, ab iisque vel iuraroria exigitur cautio; vel ſimplex promiſſio, de quibus tractatur alibil. omnes. Cod. de epiſcop.& cleric.& in Au- thentic. de litig. collatio. 8. illud pręrermittẽdũ non eſt, eum qui iurato promiſit, ſi ex iuſta cauſa ſeſe non ſtiterit, peieraſſe non videri, l. vlt. hic.& l. z. ſi quis caut. Ad hæcde ſatiſdatione iudicatum ſolui, aliiſque ſatiſdationum generibus quæ dam lub hoc titulo non pœnitenda leguntur, ied à propoiito alie- niora, quare de his ſuperſedendũ eſſe nũc duximus; cum præ- ſertim tituli ſpeciales extent in digeſtis. Vnum tamen hic no- tandum eſt, ſatiſdationem aliquando eligi dere ſiſtenda, ſeu exhibenda. l. Senatuſconſulto. de offi. Præſidis. quod ſi nõ ſa-
tiſdetur eo nomine,& perſona ſuſpecta ſitres apud officiũ
deponitur,& iequeſtratur. l. ſi fideiuſſor.. vlt. hic. IN TIT. IX L I1 B. II. PANDIBCIr. C A v. J.
Kiex noxali cauſa agatur.
unt, enrnl delot tenerck: rs (obals. in rech dt. à6 Moc der 6
dit
2 jnle mens tawe cauſ nulti Hlic d
l iadi eſt, ꝗ mine! atuinet nt ytil lI. de potis at VIp punur. pugnan ſtingan cetta e de pœ Ratio nam, tare, 9 lo mod cam br aliter d pœnæ, maptoc Moueti tiius 30 temach et inte auteme ſio hab Nwinn. ſek tur, berla Soidg bllone. genere cunt yt ſtaralbe uerh

don cogitur in liic:Knon ditur eg ligds. tevim lildare — ſiwitio. oque exintegto ilser poſtfacdo hababirojn
ſauſer
ſtere cogitur,⸗ ia ntione quä aripoteſtleg „de verbotũlig. decelletit quo ipro condéna- a loluidebebat lhic. Sequitur qui non ſatiſ⸗
te numeratut nobiliam qcis cinde qubul- ab isque Fel lo, de quibus ric.& in Au- noneſt, eum terit, peierale c ſatiſdations nbus qua 1m
duo loci ſunr confiderandi. Vnus pertinet ad prætoris edictum, cuius eſt mentio hic.
Vult prætor ‚cum agitur noxali ackione aduerſum domi- num ſerui,& cautio exigitur, vt ſiſtatur ſeruus, in qua cau-
ſa tunc eſt, cum ſatiſdatio poſtulatur, donec iudicium ac- cipiatur, id eſt; lis conteſtetur, quanquam Accurſius dé
ſententia intelligar. Hocideo expreſſum eſt, quia reus, qui
deſinit poſſidere ſeruum ante litem conteſta. non amplius
tenetur actione noxali. l. noxali. infra de nox. actio. Poſt au- tem ſi deſierit, æquum eſt eum teneri, quia eſt actio per- ſonalis. Et hoc intereſt inter actiones perſonales,& eas qu
in rem ſunt. Idem diximus de actione ad exhibendum, ſub tit. de reb. cre. Quid ſit in eadem cauſa ſiſtere docet Vlpi.
Hoc etſi de ſetuis dicatur, ad alios tamen in vniuerſum perti-
net: Cum fit ius actoris, dererius dicitur in eadem cauſa non
fiſti. Quærit I. C. dominus ſeruum vendidit, aut noxæ dedi- dit, an videri poſſit in eadem cauſa ſiſtere? Et in hac cauſa ve- teres videntur diſſenſiſſe. vnde l.1. videturl.z. repugnare. Sed
in leg. I. referuntur tantum opiniones,& exl. 2. colligi debet mens luſtiniani. Si igitur venditus ſit ſeruus, ſiſti videtur:
tamen in eadem caula, niſi alienatio facta mutandi iudicii
cauſa efficiat ius actoris deterius. Ex his quæſtio exiſtit J. pe-
nultim. An videatur in eadem cauſa ſiſti qua liber ſiſtitur.
Hic diſtingui oportet an ſit controuerſia de ſeruo in capita-
li iudicio,& tunc non videtur ſiſti in eadem cauſa. Ratio eſt, quia aliter de ſeruo ſupplicium accipitur, aliter deho-
mine libero. l. in ſeruorum. de pœnis. Quod ad alias cauſas
attinet, videtur melior cauſa fieri actoris, nam actio quæe-
rat vtilis, facta eſt directa. Hic occurrit antinomina difficilis. LI. de pœnis. Vbi dicitur pœnam infligi habitaratione rem-
poris delicti,& nominatim ponit exemplum I. C. de ſeruis.
at Vlpianus videtur hic contrarium ſentire, cum ait, aliter puniriliberum, aliter ſeruum. Sed non eſt credendum hec
pugnantia eſſe, quæ eiuſdem authoris ſunt. Vulgo di- ſtinguunt pœnam certam,& ordinariam ab arbitraria. GCum certa eſt, ſpectatur tempus delicti,& ſic intelligunt leg. 1.
de pœnis. Cum arbitraria, ſpectatur tempus rei iudicatæ. Ratio diuerſitatis, quia iudex in certis pœnis non poteſt pœ- nam, quæ legibus ſtarim pſt delictum defertur, immu-
tare, quæ ratio ſpecioſa eſt. Sed certe ex Vlpi. non poteſt vl- lo modo talis diſtinctio colligi. Ne igitur diutius morer, di-
cam breuiter quod ſentio. Exiſtimo hæs verba huius loci,
aliter de ſeruo, aliter de lib.&c. referenda eſſe non ad genus
pœnæ, ſed ad ordinem cognoſcendi, quaſi dicat, alia eſt for- ma proceſſus in pœnis infligendis liberis hominibus& ſeruis.
Mouet me quod antea dictum ſit non oportere deterius fie- ri ius actoris: at genus pœnæ nihil pertinet ad commodita-
tem actoris. At forma proceſſus maxime. Itaque l. I. depœn. eſt inrelligenda de genere pœnæ, hæc de proceſſu. facilior autem eſt forma proceſſus in ſeruum: nam de his facilius que- ſtio habetur,& ſupplicio afficiuntur. Qugd autem adadit
Vlpian. de pecuniaria pœna, hæc pertinet generaliter, cum
ſerui vel alibi rei fiunt. Alia quæſtio ex iiſdem verbis naſci- tur: Si quis promiſerit ſiſtere ſtatu liberum, ſi ſiſtatur li- ber factus, an in eadem cauſa ſiſtitur? Et ait I. C. l.vlt. ſiſti, er- go id quod diximus in initio eſt intelligendum cum hac exce- ptions, niſi ſtatuliber ſit. Hic quæſtio eſt difficilis an eodem
genere pœnæ ſtatuliber ſit puniendus quo ſeruus? Et l. C. di-
cunt vt liberum eſſe puniendum. l. modis.§. vltim. de pœn. l.
ſtatuliber.de quæſtionibus. Sed Pomponius contra oſtendit
his verbis, 7deo in pul licis iudiciis eaſdem pœnas patiuntur. quas alii ſerui. Hie Accurſiani multa comminiſcuntur. Sed ego exi- ſtimo ante reſcriptum D. Pii non id certi iuris fuiſſe. Sed Vl pia. D. Pii reſcriptum ſeqvitur. l. modis.§. vl. de pœ. at in J. ſta- tu liberi. 19. de ſtatu lib.aperte contradicitur. Verum ea verba
mihi vedentur eſſe Q. Mutii. nam inſcriptio eſt, Pomp. lib. 18.
ad Q Mutium. Solent autem I. C. ponere verba eorũ ad quos
ſcribunt. is autem Mutius ante Diuum Pium vixir. Veteres
autem volebant ſtatuliberum puniri vt ſeruum, quia ſeruus teuera eſt. l. ſtatuliberum. de ſtatulib. At reſcripto D. Pius
ſe titulus pendet ex ſuperiore, qui ſatiſdare ſcogantur, de eadem ſatiſdatione tractatur, ſed
de ca, quæ præſtatur in noxalibus actioni- He, bus. Hæc enim quædam ſpecialia habent. H'c
4 n Ti. Sidenoxali actioneagatun!. z
ſecutus eſt fauorem libertatis,& nòs quoque ſequi debemus: Alter locus eſt b 3 Luid cauendum ſit in noxali cauſa.
I olocus exponitur l. 2. ſi abſens. hic. Hinc quæſtio tra- ALctatur de vſufructuario l. 3. hic. Et dicitur denegari eiv-
ſusfructus perſecutionem propter conrumaciam. idem dici- tur l. aut amplius.. vl. de dam. infe. l. ſi finita.§. ſi quando. Alia quæſtio tractaturl. 4. Et dicitur, ſine incommodo non ad- mitti diuiſionem huius ſatiſdationis. Nam fieri poſſet vt vnus
partem ſerui noxæ dederet, alter litis æſtimationem præſta-
ret: l. in executione. de verb. oblig.
INITII. xX. I. I B. 11. DIGESTOGRVM. PDE EO PER QVEM FACTVM ERIT, QNO M I-
nus quis in iudlicio ſoitat.
Otit. proponitur actio aduerſus eum, cuius 8½ 1 has dolo malo factum eſt ne quis in iu. ſiſtat. Ver- H 4& ba hæc videntur fuiſſe, S&i dolo malo cuius fa-
& ſus eum in id quod intereſt actionem dabo. Hic
I klum fuerit quominus quis iudicio Mſtat„‚aduer-
diſſeremus per locos communes. Primus locus eſt de cauſa.
Cauſa eſt dolus, vt oſtendit Vlpian. leg.. dolus igitur hic tan-
tum coercetur. Doli verbum interprertatur Vlpianus, Dolum
autem malum ſic accipimus&c. Qui eredulus fuerit. Nerui e- nim& artus ſapientiæ ſunt non temere credere. l.3z. de in rem verſo. Non ideo tamen dolus impunitus eſſe debet. Quomi- nur quis. an hæc verba de reo, an de actore accipiemus: Et ego
exiſtimo de vtroque accipi debere. Hinc quæſtiones naſcun-
tur. l. 3.. ſed ſi.& ſequ.Si autem vnus alium impedierit, dolus dolum compenſat. ſe iundicio tat. non dicit in iure. Et hæc eſt
differentia huius edicti cum ſuperiore edicto. Et hoc edi-
ter locus eſt b Cui& aduerſus quem actio detur. [NAtur hæcactio eicuius intereſt velſe, velalium in iudi- cio non ſtiriſſe, forte actoris intereſt, ne impediatur reus iudicio ſiſti: vt ſi actio ſit perituratempore, poteſt. Item rei intereſſe. l. prim.§. ſi reus. b
IN TIT. XI. I. I B. II. PANDECT.
ctum pertinet ad eum qui vocatur ad iudicem pedaneum. Al-
CàA 5. 7.
De eo per quem factum erit, quominus&c.
O NNVNCVYVAR contingit, vt is qui ſe eS iudicio ſiſtere dicitur, dolo alicuius im-
8 pediatur, quominus ſe ſiſtat, cuius rei gratia aduerſus impedientem à prætore
S proponitur actio in hæc verba: Si cuius
S ſe iudicio ſiſtat, aduerſus eum, ei ad quẽ zj ea res pertinebit, quanti interfuerit, a- ctionem dabo. Ait Prætor: Si cuius. quod tam generaliter ac- cipe, etiamſi fuerit ſeruus, nam hæc actio noxalis eſt. l. 1.§. fer⸗ ui,& l.z. hoc tamen verbum ad actorem non perrinet, aduer-
ſus quem ſufficit exceptio, ſi ex ſtipulatu agat. j.1. õ. ſi ſeruus. S
l.z. deinde ait prætor, dolo malo. huius doli exemplum adtfert Vlpianus, videlicet ſi venienti ad iudicium aliquis renuntia- uerit triſte,&c. Nam etſi viri ſapientis non ſit, authote Epi- carmo, temere credere, non ideo tamen dolus aduerſarii im. punitus eſſe debet. l.1.§. dolum. Ait præterea, quominus quis &c. ſiue is fuerit actor, ſiue reus. Nam vtrique luccurritur à Prætore, niſi vtriuſque dolus mutuus arguatur. l. 3.§. 1.& 2. Deinde dicitur, Ei ad quem res, id eſt, non tantum eo, ſed et- iam actori, cum vtriuſque interſit.l...§. ſi reus.& l. z. in princi- pio. Ait deinde prætor, quanti infuerit. damni igitur ob eam cauſam accepti habenda eſt ratio, quamuis fideiuſſor ſum- mam promiſerit.l. 3. in princ& fi. Cæterum ex his verbis an- notandum eſt, vno ex pluribus delinquentibus ſoluente, ce-
S dolo malo factum fuerit, quominus quis
Aaths- rrtas Epi⸗ C mu18.
teros liberari, quia nihil amplius intereſt. lL..§. ſi plures. Nam

Quid ve- rA 1 boc iudi⸗ cxum,
3„— 5—. *——————
56
quod intereſt petitur hac actione: differt autem hæc actio ab ea, quæ contra eximentem datur, quia ibi non id quod in- tereſt, ſed quod petitur præſtatur. Reſtitutoriam autem vo-
cat actionem, quæ reſtituitur, ſemper igitur eſt expenden- dum quidnam interſit. Hinc quæritur, ſi fideiuſſor oblige- tur ad vnum quid tantum, cum pluris meainterſit, an hac pe- tere potero actione?& dicitur nihil intereſſe ad quid fide- iuſlor obligatus fuerit. Deinde ait, actionem dabo. hæc a-
qxio in factum concipitur, quia ex parte actoris eſt rei perſe- cutoria,& datur hæredi: ex parte vero rei pœnalis eſt nec vltra annum, aec aduerſus hæredem, niſi forte quatenus ex ea re fuerit factus locupletior, datur. l. 1.§. vltim.& l. 3. in ptiacip.
ideo
1NTIT. X II. L IB. II.
PANDECT. CaA v. 1. Si quis cautionibus in iudicio ſistendi.&c. àES Ic totus tractatus in duo capita non incom-
IE mode diuidi poteſt, quorum vnum varias ex-
& ceptionum cauſas complectitur, quibus ſe tueri poſſit is, qui poſt ſtipulationem interpo- ſitam, ad iudicium non adfuit. Alterum mi- ſcellanea quędam de commiſſa ſtipulatione iu- gicio ſiſti, eiuſque effectu obtinebit. Videamus igitur pri- mum de cauſis exceptionum.
Prima exceptionis cauſa eſt tranſactio poſt diem exhibi- tionis facta. l. z. in princip. hic.
Secunda eſt impedimentum neceſſarium, ex munere pu-
blico, valetudine, funere dome ſtico, tempeſtate, alioue non & ſimili caſu, citra promiſſoris culpam contingente. d. l. 2.§. ſi quis. cum§. ſequenti. leg. 4.·. 1.l. ſi quis cum fideiuſſorem. hic. Cæterum impeditus ab homine priuato exceptione non iuuatur, cum id quod ſua intereſt ab eo ſeruare queat. d. J. 2. §. vltim.& l. 3.hic. Quodirta accipiendum eſt, niſi ab actore i- plo impeditus ſit reus, vt ſupra annotauimus. Et ſi ex duobus reis ſtipulandi vnus impedierit, aduerſus alrerum exceptio ita demum proderit„ſi ſocii ſint. l ſi duo, in principio. hic. Porro ad hanc cauſam pertinet rei capitalis damnatus. leg.ſed & ſi quis.§. 1.hic. damnatum vero capitis, etiam exulem, id eſt, relegatum intelligimus, qui ciuitatem retinere poteſt, vt ait Cicero in Oratione pro Cecinna. huc pettinet l. exi- lium. infra de interd.& relegatis. Itaque mirum videri non debet, ſi damnato ipſi, nedum fideiuſſori, hæc exceptio com- petere dicatur. Quod tamen hic dicitur exceptionem fide- iuſlori competere, ſi deportatus ſit reus, non ita accipiendum eſt, vt reo propter hanc ſtatus mutationem competat exce- prio, ſed propter impedimentum quod ex ea conſequitur. l. 1. C. de fideiuſlo. l. fideiuſſores. de except. C. Non enim dicet fideiuſſor, ad vitandam condemnationem, reum deſiiſſe eſ- ſe ciuem, ideoque extinctam eſſe obligationem. l. ſi fideiuſ⸗ ſori. infra de fideiuſſor. ſed ita impeditum eſſe, vr ſiſtinon poſſit.
Tertia cauſa exceptionis eſt, ſi poſt modicum tempus, quam ſtipulatio commilſa eſt, ſe ſtiterit reus, nec ius ipſius a- oris ex mora rei deterius factum ſit. l. ſed& ſi poſt ttes.hoc ritulo.“
Quarta cauſa eſt ſi pupilli nomine tutor promiſerit iudicio ſiſti,& interim tutela finita ſit. l. vltim. hic.
Quinta eſt, ſi ex duobus reis pro mittendi vnus ad iudicium non venerit,& actor ab altero rem petat, nam petens po- nam exceptione ſubmouebitur. l. ſi duo.§. 1.
Sexta cauſa eſt, ſi is qui plures ſeruos iudicio ſiſti promiſe- rit, non omnes ſtiterit, quo caſu except. reus ſe tueri poreſt,
ne integram pœnam cogatut exoluere. leg. ſi ſeruus.§. 1. hic.
Septima cauſa eſt, ſi dies exhibitionis nondum venerit, runc enim nec reo datur exceptio,& ſi homo, quem ſiſti pro- miſerit, dolo ipſius ante diem perierit. l.ſi eum. 8. 1. Quodv- tiqus expeditum eſt, cum de die certa conuenit inter litigan- res. l. de die. qui ſatiſda. cogantur. Alias in dies ſingulos vi- cena millia paſſuum ſunt dinumeranda. I. I. hic. l.3. infra de verb. ſignifi. Exhis fere cauſis hæc ſolet competere exceptio,
PFranc. Duareni Comment.
n on tantum reo principali, ſed etiam fideiuſſori, quamuis pro
co, qui in alicna poteſtate eſt fideiuſſerit. l. ſi quis cum fide-
iuſſorem.& l. ſi quis ſeruum. Nec teferr an ſatiſdare coactus fuerit, necne reus, qui ſatiſdare non debebat, quantum ad obligationem fideiuſſoris attiner, niſi per errorem id factum proponatut. l. ſed& ſi quis.§. item quæritur, hic. Quod ſupra diximus ita intelligendum eſt, niſi nominatim conuenerit, vt deſerta promiſſione, nulla obiiciatur exceptio. Nam talis conuentio, cauſis exceptionum ſpecialiter expreſſis, valet. J. ſed& ſi quæ.§. quæſitum. hic. Hactenus de priori loco huius tituli. Alter ſequitur. II.
G A p.
De commiſſa ſtipulatione.
Heno liber qui aliquem iudicio ſiſti promifit, eo non in
eadem cauſa ſtato, ex ſtipulatu conueniri poteſt, etiam ſi reus forte iam tempore liberatus eſſe dicatur, cum id ob- ſcurum, incertumque ſit,& rei veritatem inquiri oporteat. l. ſi ſeruus.in princip.& l.ſi cum.in princip. J.ſi quis quempiam, & l. quoties.hoc titul. Datur autem actio ſi pœna adiecta non ſit, ad id quod intereſt, cuius æſtimatio adtempus, quo ſiſti debuit reus, non quo agitur, referenda eſt. leg. ſi quis ante.§. illud. vnde quæſitum eſt, an ſtipulatio procuratori facta, ali- cuius ſit momenti, quod nihil ipſius interſit. Sed Neratius reſpondit vtilitatem domini litis ſpectandam eſſe, vt quan- tum eius interfuit, debeatur. l. ſi procurator. Poſtremo hæc actio datur hæredi, atque in hæredem, niſi propter aliquam aliam actionem interpoſita ſit ſtipulatio quæ ad hæredem nen tranſcat, qualis eſt actio iniuriarum. l. ſi eum.§. qui iniu- riarum. hoc tit.
INTII. XIII. L IB. II. PANDECI A KR.
C A p. IJ.
De ferüs& dilationibus.
AVSITARIpoterat, an diebus feritatis ſiſtere le quis iudicio cogatur? itaque poſt titulum de in ius vocando,& ſuperiores alios titulos
honorem Dei inſtituuntur& celebrantur. Rurſus feriæ aliæ ſunt ſolennes& anniuerſariæ, vt meſſium,& vindemiarum, quas pro conſuetudine cuiuſque loci ſtatuere præſides ſo- lent,& ſimiles. l. Præſides. l. pridie, hic.& l. 2. C. eod. titul. A- liæ ſunt indictiuæ& extraordinariæ, vt quæ ob res proſpere geſtas, vel in honorem Principis indicuntur, l.ſed& ſi.§. ſed & feriæ. ex quibus cauſis maior. Meſſium vindemiarumque tempore iudicia non excentur, niſi conſenſu litigantium, in quorum gratiam huiuſcemodi feriæ inſtitutæ ſunt. I. 1.& l. ſi feriatis. hic. Excipiuntur certæ cauſæ, quas neceſſitas alia- ue iuſta cauſa primo quoque tempore tractandas eſſe ſuadet, de quibus fuſe diſſerit Vlpianus in leg. i. 2.& 3.& l. diuus. hic. l. Publicas. C. eodemtit. Sed admonendi ſumus, præter eas quæ ſolennes ſunt, quæque ob ſupraſcriptas cauſas extra or- dinem iudicii ſolent concedi, nemini licere, niſi Principi vl- las ferias inſtituere. l. à nullo. C. eodem tit. Addendum quo- que illud eſt, ex reſcripto Conſtantini, quodlicet ſententia nulla ſit, quæ feœriato die lara ſit, tamen in temporibus ap- pellationum feriati dies computantur. J. 1. C. eod. tit. Item ſi ob ferias extraordinarias damno quis affectus ſit, ex bono& æquo in integrum reſtituirur, ob ſolennes vero quibus pro-
ſpicere potuit, non item. dict. l. ſed& ſi. õ. ſed& ferie.hic. Dies Solis quem dominicum appellamus, le dimenche,& alii quĩ
Principum, Pontificamque reſcriptis expreſſi ſunt, feriatrin
honorem Dei eſſe dicuntur. l. 3. l. quadraginta. l. omnes dies.
l. actus.& l.vvltim. C. eo.& cap. conqueſtus, eodem tit. in an-
tiq. Proinde lites& forenſes controuerſiæ his diebus ceſſare debent, nec vlla iuriſdictio niſi voluntaria exerceri poteſt. l. z.& l. quadraginta. I. actus. C. eod. hinc illa lex Ciceronis: Ferüs iurgia amouento. lib. a. de legibus. quod adsoyerum 4 eſt,
— 1 4— ———ſſ—
uu,⅓
4—
8 CZöZöZ—Zö—ZöZͤ
—
muudh- 1a ö00
au atem
I e*
I miiepot dat).
ngrehn
fla lbe n ſtes cacu oran Fltig de vi pecu calu teme conc les C inter laria cepo nego duid bis. conci potel do lo⸗ eſt. d temp tit.hiu tutam dilatic eſt 8 keio ſ none fraus. ddlas quom in dte Lode * bf reiut tum. kinlti heu liet tefetti

2
ed Neratius elle„Nt quan-
olttemohzc toptet aliqaam x ad batedem eum H. quiiniu.
. I1.
us feritatis liſtete due poſt titulum dtes alios titulos dobtem ptimom tuplices ſint fe⸗ diuinæ: huma- diuinæ veroad urſus feriæ aliæ vindemiarum, te ptæſides ſo- C. eod. titul.A- ob tes proſpete ſcd&. ſeſed demiatumquc ürigantium in e lunt.l.& Heceſſitss ali- zaseſſe ſuadet,
ſit, quamuis ltigatores conſenſerint. dicto capit. conqueſtus.
ſunt. l.3:eod.& capi. icet. in antiquis. eodem.& hæcfuit diui Nota præ
eſt, vr quicquid contra hanc prohibitionem geritur, nullum Sed& à negotiis ceteris, atque operibus eo tempore ¹biti- nendum eſt, excepta agricultura,& alis huiuſmodi, quæ ce- leritatem deſiderant, neque alias æque commode perfici poſ-
Scæuolæ iureconſulti ſententia, vt ſeribit Macrobius lib. 1.
clarun, Satyc. c. 1 6. couſulti quidnas feriis agi liceret, qui reſpon diſ-
Scauole ſe fertur, quod prætermiſſum uoceret. Qua ratione paſcha- Iuriſcon-.
Slts re-
ſponſunzs;
li quidem die differendam quæſtionem aduerſus latrones eſ- ſe, Honorius reſcripſit. l. pronuntiatum. C. eod. titu. Nam&
Nalla de ſi vere dixerit ſatyricus Poeta, nullam de morte hominis cun- morte bo ctarionein longam eſſe, tamen præueniendum pericnli can-
ga eſſe 0.
rtest, ex
mnu n ſa, nonnunquam acceſeratio neceſſaria eſt. l. ſi quis filio.. ſi dtat 10 lo 1
autem, infra de ininſto rupto. hactenus de prima patte rubr. diximus: ſequitur altera.“
4-
. Waeehye. 4 D E 1 I A T 10 N 1B V 8. 1 e
Suid ſdt dilatio, pars altera rubricæ. I-un vt ait Donatus, eſt diei prolatio, quæ tam acto-
ii, quam reo variis ex cauſis couceditur. l. interdum. in-
tta de iudiciis.& l. i. Ceodem. Reo quidem conceditur adde- liberandum an eedete, an contendere debeat. nam hæc acto- ri denegatur. leg. z. C. eod. vtrique vero ad producendos te-
ſtes, veſproferenda i ſtramenta, aut ad quærendum aduo-
cacum, aliudue quicquam quod ratio commoditatis exigat. l.
oratione. hic. l. 1.& 2. I. inter priuatos. C. eo. l. ait Præror.§. vltim. ex quibus cauſis maio. l. notionem.§. inſtrumentorum.
de verborum ſignifi. Datur autem dilatio ſemeltantum in
pecuniariis cauſis, niſi forte aliquid inopinatum emergat, quo
caſu iterum cauſa cognita indulgeri ſolet: in capitalibus au- tem caufis reo tres dilationes, quæ accuſatori, cauſa cognita
conceduntur. dicta leg. oratione,& l.vltim. hic. Nec fiſca les cauſæ à cauſis priuatorum hac in re diſtinguendæ ſunt. l. inter priuatos. C. eod. titu. Cum igitur canſæ cognitio neceſ-
ſaria ſit in danda dilatione, merito dicitur à procedente iudi-
ce poſtulandam non eſſe..4. C. eod. titu. Sed cum de aliquo negotio quod ante deciſum eſt, refertur ad Principem, vt is ꝗuid fieri placeat reſcribar, nulla tribuitur dilatio. l.cum à no- bis. C. eodem tit. Et quia cauſæ cognitionem requirit, ea
conceſſio à iudice tantum pro tribunali ſedente impettari
poteſt. là procedente. C. cod. Ceterum dilatio omnis, mo- do longior; modo breuior, pro locorum interuallo danda eſt. dict. I. oratione. l. 1:& vltim. C. eod. tit. Quo quidem in tempore ferias computandas eſſe conſtat. l. ſiue pars. C. eod.
tit. hinc apparet dilationes arbitrarias eſſe, quamuis ſit conſti-
tutum ſpatium temporis, quod iudici excedere non liceat, in
dilatione concedenda& moderanda, l. 1. C. eod. Cui ſimile eſt, quod de mulcta alibi diximus, licer enim iudicibus arbi-
trio ſuo mulctam dicere, modo quantitatem lege definitam non egrediantur. l. cos. C. de modo mulctandi. l. Aliud eſt
4
licet temporibus earum,& tam ad fetias quam ad dilationes
fraus.& l. ſi qua pœna. de verbo. ſignifi. Ex iam dictis liquet
quas ob cauſas, quories, quibus perſonis, in quibus negotiis, quomodo, ad quod tempus detur dilatio. De effectu eiulidem in præſentiarum hoc obſeruare ſufficiet, quod iudicis officiũ
donec finita fuerit dilario, conquieſcit. l. ſiue pars. C. eo. quod accipiendum eſt, quantum ad ea, quæ præiudicare poſſunt iis, pro quibus dilatio conceſſa eſt. l. generaliter.§. pe: de iu- reiur. Poſtremo annotandum eſt; diem more Romano- rum à media nocte incipere,& ſequentis noctis media parte finiti, qui dies ciuilis appellatur. l. more Romano. hic. Sed hic locus pertinet ad tertiam inſcriptionis partem, de diuerſis ſci-
referri debet..
1N TIT. XIII 1.,13 11.
ANDEC;́TTä. De edendo. C A4. F. I. VnI hoc titulo de ttiplici tractatur editione a- ( ctionis, videlicet, rationum& inſtrumento- Her rum: de omnibus ordine videbimus,& in pri- mis de actionis editione. Actionis editio ne-
9
jn Tit. de feriis& dilationibus.
ceſſaria eſt, quæ ſpeciem futuræ litis demonſtret aduerſa- rio, vt is intelligere poflit an ſibi cedendum ſit, an porius liti- gandum. leg. i. hic.& I. edita. C. eod. titu. Actionem autem e- dere is dicitur, vel qui copiam deſcribendi facit, vel qui eam libelio deſcriptam dat, vel qui d ctat excipiendam& deſcri- bendam aduerſario. dict. leg. 1. hic. ſed quod ait Labeo, eum quoque edere qui producit aduerſarium ſunm ad album&c. quomodo accipiendum ſit videamus. Qu dam exiſtimaue- runt, aduerſaria, hic legendum eſſe, i. rariones tumultuarie confectas. Alciat. lib. z. diſputario. cap. vltim. Idem lib. e⁰- Joy 8 cap. 7. quod mihi non probatur, quia rationum editio cum actionis editione nihil habet commune, vt mittam, quod ſalua proprietate ſermonis Larini, cuius retinentiſſi-
mos fuiſſe veteres conſultos teſtatur Fab. hæc lectio defendi non poteſt. Non enim vt producere teſtes, ita etiam produ- cere literas, inſtrumenta, rationes, aduerſaria, ſed proferre potius Latine dicimus. Quamobrem veterum lectionem mi- nime immutandam,& aduerſarium hic, pro reo accipiendum
cenſeo: quem qui ducit ad album Prætoris, in quo ſcilicet a-
ctionum deſcriptæ ſunt formulæ, eiq́ue demonſtrat quam a-
ctionem dictarurus ſit, edere etiam intelligitur. Huic tamen iuri nouiſſima Iuſtiniani conſtitutio derogauit, qua cautum eſt vt actor libellum offerat reo, cum ad iudicium vocatur. Nouel. 13.de exhib. reis. Authen. Offeratur. C. de litiscon. qui libellus dicitut conuentionalis.§. Tripli. Inſtitut. de actionib. hæc editio olim fiebat antequam reus in ius, id eſt, apud Pre- torem vocaretur, iudicii conſtituendi cauſa, atque fiebat vt poſtquam in aciem ventum erat, aliquid emendare, veſmu- tare actor poſſet, modo id citra captionem aduerſarii fieret, idque totum ius reddentis arbitrio committebatur. dict. leg. edita. Poſt forinulam vero à Prætore datam,& lirem conte-
ſtatam, nihil mutare licebat, niſi adito Prætore, à quo data
erat formula. Verum ſublatis formulſis cum magiſtratus i- pſi cognoſcere cœpetunt„permiſerunt mutationem atqus emeudationem, cum id æqgyuitas poſtalabat.§. ſi minus. In- ſtitat. de actionibus. Adhæc ſcienqum eſt formulam actio- nis ita edendam,& omniaſpecialiter exprimenda eſle, vt ni-
hil obſcuritatis inſic, quod aduerſarii deliberationem impe-
diat. Nam alioqui ſpeciem litis futuræ non demonſtraret. Verum hoc eo pertinet, vt intellgamus cogi poſſe actorem à reo vt det,& dilucide intentionem ſuam proponat: reo ſi- quidem id non poſtulante, intentio, quamuis obſcura, tenet. leg. vltim. C. de annali exceptio. Item editam actionem a- ctor vel emendare vel mutare poteſt, quod tamen vt ſine captione aduerſarii fiat oportet. dicta leg. edita. Rationum autem editionem hoc ordine ſumus tractaturi. In primis vi- debimus, quis edere eas debeat. Secundo, cui edendæ ſint. Tertio, quomodo facienda ſit editio. Quarto, ſi non edan- tur, quæ actio eompetat. VMeamus igitur primum qnuiſ- nam eas edere debeat. Prætoris edicto argentarii rationes ſuas edere coguntur, ſiue cum ipſis ſit controuerſia, ſiue non ſit.leg.Præior.& l. argentarius, in principio. hic. Erant autem argentarii veluti proxenetæ quidam, qui pecuniam fœnerari voleneibus operam ſuam præſtabant, eamque ob cauſam pe- cunia apud eos à fœneratoribus deponi ſolebat, quam aliis fœnori darent, eratque hoc officium virile à quo fœminæ remouebantur. l. fœminæ. hic. l. filiæ. de ſolut. Atque ideo præ ceteris rationes edere tenentur, vr ait Caius, quia offici- um eotum publicam habet caulam:& hæc principalis eo- rum opera eſt, vt actus ſui rationes diligenter conficiant. di-
b cta leg: argentarius. Idemque de numulariis eſt dicendum.
l. Quædan. numularios. hoc titulo. Sed& quod ait Prætor de argentariis, ad fillumfamilias, patrem lucceſſorem que ar- * Se.„. P. 1—
gentarii pertinet, modo iuris ſit ſucceſſor. dicta leg. Prætor.
J. ſi quis§. cogentur. l. Quxdam.§. nihil intereſt. hic. Et tam-
etſi procurator; tutor, iocius edere debeant, huius tamen edicti vetbis non continentur, quia mandati actio, tutelæ, pro ſocio ſufficit, nec opus fait de his hic edicere perſonis. l. quædam. in princip. hic. Porro actor reo ſuas edere com- pellitur rationes; licet reus actori non xque, niſi ex cauſa quam iudex æquam arbitratus fuerit. l..& I. qui accu ſaro.& Inon eſt nouum. l. iuſtum. uvltim. C. eodem l. nimis graue. C. de teſtibus. Quod autem dicitur non eſſe eorum edu ionem neceſſariam, quibus quis vſurus non eſt. leg.prim.§. edenda.

48 Franc. Duareni Commaent. 2
de editione accipiendum eſt, quæ fit deliberationis, non pro- bationis cauſa. Secundo, ratio ei editur ad quem pettinet,& cuius mandatu confecta eſt, ſ iurauerit ſe non calumniæ cauſa poſtulare. l. ſi quis. 9 exigitur.& 5- ex hoc edicto.l. quæ- dam.§. vltim. ipſi vero argentario, qui inſttuctus eſſe poteſt
inſtrumento ſuæ profeſſionis, vel ei qui iterum edi poſtula-
nerit, non editur, niſi ex iuſta cauſa,& graui, ratio edenda ſit. l. ſi quis. S. Prætor.&§. veluti. hoc titulo. lpſæ autem ra- tiones cum die& conſule edi dobent, quoniam alias vltro ci- troque data& accepta, in quibus vere conſiſtit fario appare re non poſſunt. leg.i§. rationes. leg. Prætor. in principio leg
ſi qnis.g.rationenmi.hic. Quod ſi dies& conſultantum initio
tabularum adſcriptus ſit, communis totius rationis eſle nel ligitur. leg. ſi quis. ſi initium. Item ratio à capite edi Aher ea pars vidclicet quæ ad inſtcuendum aliquem pertinet- leg.
argentarius.§. edi. hic. Præterea, in quo loco quis argenta-
riam exercuit, in eo cogitur edere non alibi, niſi actor deſcri- prum ſibi dari ſuis ſumptibus poſtuler, vbi de ea re agitur. leg. Prætor.§. vitim. cum ſequ. Aduerſus argentarium none- dentem, poſtquam Prætot decreuit rationem edendam eſſe, in id quod intereſt agitur.l. ſi qhiss. hoc edicto. hic. Quod i- ta accioiendum eſt, ii dolo malo non edat: culpam enim non præſtat, niſi dolo malo proximam. leg.vbi. hic. Vnde ſi quis in iudicio ſuccubuerit, quod rationibus carerer, ex quibus caulam ſuam poſſet tueri, merito damnatur hoc iudieio ar- gentarius. Probare autem debebit iudici, ſe illo iudicio, quo victus eſt, ſuperiorem euadere potuiſſè, vel ipſis rationibus quas poſtea nactus fuerit, velatis inſtrumentis aut teſtibus quibus illo tempore aliqua ex cauſa vti non potuit. l. argenta- rius. ſ.cum autem. Ceterum hæc actio, quæ ex parte rei pœ- nalis eſt, in hæredem ipſius non dabitur, at hæredi actori da- bitar, quoniam ex parte eius eſt rei perſecutoria. l.vltim. hic. Pro regula certatenendum eſt: Inftrumentotum omnium quibus quis vſurus eſt, exempla aduerſario ante iudicium e- denda eſſe, idq; ſine die& conſule, ne quid excogitetur frau⸗
dis. l. 1. hic. Quæ quidem editio non probationis, ſed delibe-
rationis tantum gratia fit,& ideo ne ſubſcriptionem quidem edentis deſiderat. l. exempla. hic. Sed animaduerrendum eſt, cũ legatarius ab h ærede legatum petit, ante iudicium non co-
iteſtamentum edere, quia hæredem eo non carere veriſi-
mile eſt. l. 2. hic. licet dubium non ſit, quin probationis gra-
tia accepto iudicio proferre debeat.l.poſtquam.§. ſi dies. vt l. nom. cauea. Ceterum nemo cogitur alteri inſtrumentum e- dere, quo aduerſus eum vti non vult, niſi in certis caſibus, ve- luti ſi inſtrumentum ſibi commune cum alio cuſtodiat. l.pro- curator. C.eod.ltem ſi fiſco delatus ſit. Nam delator inſtru- menta, quæ ad cauſam pertinent, edere compellitur. l. Sena- tus. hic. Acta quoque publica tam ciuilia, quam criminalia iuſ- ſu iudicisab actuario inſpicienda exhibentur. l. z. C. eo.
1N TIT. XIIII. DE b PACTIS. C A p. I.
Quid ſit pactum.
ine princeps quæſtio. Quod vr commodius ℳ intelligatur rem omnem altius repetere,& Aec à genere ipſo, quod eſt conuentio, initium ducere neceſſe eſt. Eſt autem conuentio verbum generale,
rio verꝝ comercium omne, ac negotium quodcunque inter homines
fererase. contrahitur, ſuo ambitu complectens. leg. prim.§.conuen-
Sonmeen-—.....„ uentio autem omnis aut legitima eſſe dicitur, aut iutisgen-
Fionw Ar 5/16.
tionis. hic. Cum igitur duo, plureſque in idem negotium conſentiunt, ſiue inter abſentes, ſiue præſentes, ſiue ex pu- blica cauſa, ſiue priuata id fiat, conuenire dicuntur. le. Labeo- l. conuentionum. hic. Nec refert, an verbis eorum expri- matur ſententia, an re ipſa,& facto aliquo ſignificetur: vt in exemplis à Paulo adductis videre eſt. l. item quia. hic. Con-
tium. Jeg. conuentionum. hic. Quæ verba aliter apud Pau- lum haud dubie accipiuntur, quam apud VIpianum, tametfi bonianus vtriuſque diaiſionem coniungere voluerit. Le-
1 gitimas conuentiones vocat Paulus leg. legitima. quæ lege a-
Epactis tfactaturi, videamus quid Pactum ſit.
— 8.. 4 “.“ 8 — ————— ‿ 1—— 1.
liqua confirmantur, id eſt, quæ conſenſu gentium non ita
probantur, vt ad obligandum valeant, ſed tamen iure ciuita-
tis Romanæ obligationem pariunt. Cuiuſmodi eſt ſtipula Stipuka tio, quæ ne aliis quidem gentibus cognita fuit: item pactum„ 36 z2.
donationis cauſa factum, quo quidem pacto ceteras quoquęe eiν ciuulm.
eares vſas fuiſſe credibile eſt, deoqué iuriſgentium non ma- e dicetur, ſed alio ſenſu. Nam moribus gentium hocpa-
ctum ad obligationem efficax habitum non eſt, vt nec cete-
ræ conuentiones, quæ in proprium nomen non tranſeunrt-,
Conuentiones iurisgentium vocat VIpian. l. iuriſgentium.
quxæ aliis quoque gentibus, non ſolum Romanis fuerunt co-
gnitæ, quales ſunt fere omnes præter ſtipulationem, non
quas aliæ gentes idoneas ad obligandum iudiçauerunt. Et
harum quædam nomen proprium habent,& iure ciuili pro-
ſunt ad obligandum, vt emptio, venditio, locatio, conductio:
aliis nullum eſt proprium nomen inditum, nec ad obligan-
dum vtiles ſunt, niſi forte earum aliqua, aut lege, aut ſenarus
conſalto confirmata ſit, vt poſtea dicemus. Itaque eædem conuentiones,& legitimæ,& iurisgentium dici poſſunt, nec
ca res homonymia intellecta, muſtum habet obſcuritatis.
Nam idem& ciuile ius,& gentium eſſe nihil prohibet. Quin-„
imo(ſi Cicer. lib. 3. Offic. credimus) omne ius gentium idem a gen-
ciuile eſt, tametſi, quod ciuile eſt, non continuo gentium ſit. ,uas ci-
Eæ autem conuentiones, quibus proprium nomes ac ſpe uile eſt.,
ciale datum non eſt, vocabulo ſatis lato& generali pacta ap- 27,(
pellantur. Eadem& pacta conuenta vocari crediderim, quod
nullis legibus Romanis confirmentur, paucis quibuſdam ex-
ceptis, ſed ex conuentu tantum ipſo valeant, per tuitionem
Præroris: itaque factum in eis, non ius ciuile verſari dicitur,
vt infra dicemus. Hinc perſpicuum eſt quid pactum ſit. Quod
ſi quis νμ ονσμηκ quoque huius verbi requirat, ex VIpiano E7 44,n.
diſcenda eſt, qui pactum à pactione, i. duorum conſenſu di X⁴⁵ια
ſtum eſſe ait. l.. in princ. hic. Quod autem vulgo tradiderunt 7 4ν
interpretes, omnem conſenſum duorum pactum eſſe: tan-
tum abeſt, vt recte id inde colligant, vt vel vnus ille locus, iu-
dicio meo, ad infirmandam eorum ſententiam ſufficiat. Nam
ſi nihil aliud ſit pactio quam pactum, quæſo quid illis VIpiari
verbis ineptius? b
Diuiſiones pactorum. C A v. II1.
Pae diuiſio: Pactorum quoddam nudum eſt, aliud non
nudum. Cum enim pacto nihil extrinſecus accedit, præ- ter conuentionem ipſam,& conſenſum, id nudum, quaſi
ſolum, ſimplex,& merum appellatur. Iaterdum aliquid ali- ud præter pactum ſubeſt:, puta datio, vel ſtipulario, quo ca- ſu nudum, aut ſimplex, ſeu merum pactum dici non poteſt. B. diuiſionis. hic. l. legem. C. eod. vt verba ipſa per ſe Ts.& aperta ſignificant: quæ homines bonarum artium rudes ſo- phiſticis quibuſdam& inanibus argutiis mirum in modum obſcurauere. Secunda diuiſio- Pacta quædam in rem ſunc, alia in perſonam. Iu rem, cum quis generaliter paciſcitur, nerem pexat, nec certam perſonam exprimit. In perſonam, cum quis à certa perſona ſe non petiturum promittit. l. iuris gentiam.§. pactorum. Tertia diuiſio: Pactum aliud iuſtum eſt, aliud iniuſtum. Iuſtum intelligimus, quod legitimum eſt,& iuri, boniſque moribus conſentaneum. l. tale. Lepiſto- la. hic. I. cum emptor. infra de reſcind. vend. l. Stichum.§. na- turalis, infra de ſol. quamuis plerique alii nodum quærentes in ſcripto longe diuerſam adferant interpretationem, vt Al- I ciat. in l. pacta nouiſſima. C. e.l. lege obuenire. infra de verb. Sgn. Iniuſtum quid ſit, inde cognoſci nullo negotio poteſt. Quarta diuiſio: Pacta quædam dere publica fiunt, alia vera de re cuiuſque familiari& priuara. l. iuris gentium.§. ſi paci- ſcar. Hæc ſatis nora eſt, nec vllam interpretationem deſide- rat. Quinta diuiſio: Pactum aliud expreſſum eſt, cum verbia declaratur paciſcentium voluntas. Aliud tacitum, cum volun- tas eorum verbis non expreſſa ex coniecturis tantum colligi- tur: vt, Si quis debitori ſuo cautionem reddiderit ‚velinutili- ter ei acceptum fecerit. Nam vtroque caſu pactus cum eo vi- detur, ne petat. Is quoque, qui in fururum à debitore vſuras accipit, ne intra id tempus petat, racite cum co pactus eſſe prę- ſumitur. l. Labeo..ſi vnus.§. vlt. l. qui in fururum. in prin. Ad- di poſſent& aliæ diuiſiones: ſed hæ nobis ſu flicere ad corum. quæ ſequuntur, explicationem viſæ ſunt.
D.
—— 1——— — ſſſſſſſ..
ſſſ—— “
uuß
petar rit.. cepti edl Ledl te ine non dand Uent
he, My nr ca a. Don ea ad.It pa
Nuißh⸗ mnir
tone di ci ſgril nti kator t
juſiur

8.
odlcutitar. idet Quin. gentiumiqem, 9. 4 8 u. — d zclpe aleef, leralipaca p."un cae. üderic qaod quduldamex. per twitionem verlari dicitur, dum e.Quod ad, ex VIpuano E7 n. m conſepludi*να gotradiderunt*9 ctum elle:zan. wsille locus ju- mſalciat. Nam ludillis Vlpians
7. 11.
meld alud non dus accedit, pre- audum, quaſi lam aliqudali. dulatio, quoca- dici non poteſt. per ſe d& rium rudesſo- um in modum min rem ſunt, let pacilcitur, In petlonam, omittit..iutis 1 aliud iuſtum od legitimum lalle lepilto- ticham§.a m quætentes lonem, vtAl- nfradeelh
c. 1II De peyſonus, quæ paciſci poſſunt, quæ 5 non„ ſh„
Mactum à ſeruo, aut filiofamil. factum ne petatur(quia
in rem conceptum eſt) domino; aut patri interdum no- cet, ſi videlicet de re peculiari, cuius liberam habeant admi- niſtrationem, non donationis cauſa, ſed tranſactionis; alia-
ue ſimili, fines adminiſtrationis non excedente, factum ſit.
Qmjaimo dere dominica aliquando vtile erit pactum; vt ſi ſeruus dominicam credens pecuniam, pactus ſit, ne ante cer- tum tempus ea petatur. l. contra. S. ſi f lius. cum ſeq. 11. Pa- ctum Aleruo, aut filiofamil. factum, ne petat, inutile eſt. d.§. ſi filius. cum enim regulariter petere, ſeu agere non poſſint, pactum de non petendo fruſtra in eorum perſonam concipi-
tur. l. filiasfam. infra de act.& obl. l. ſeruus. C. de iud. Et bæc
vt plurimum ita ſe habent, præter quam in certis caſibus, quo- rum primus eſt: Cum paciſcitur filius, ne iniuriarum agat, vel
alia quapiam actione ex earum numero. quæ iure ſingulari fi-
liofamil. competunt.l. filiusfam. idq́ʒ verbis Caii ſatis expreſ ſum eſſe puto, cum ait: In perſõna filu videndum, ne aliquando tiſpattus ſit ne ageret, valet pactio: zuia aliquando filuuifamilias habot attionem veluti iniuriarum. J. in perſona. hic. 5 olent e-
nim plerunq; talib. verbis ſententiam ſuam exprimere lure-
conſul..videamus. j. de edil. edict. l. habere licere. j. de euict.
l. poſtquatn. j. de pet. hære. l. lulianus. infr. de rei vin.(id quod Aceur. latuit) ſicut& Cie. li.z. Offic. Itaque videndum eſt, ne
non ſatis ſit id quod apud Platonem eſt in Philoſophos dictũ,
&cc. Alter caſus eſt, cum pactum à ſilio confertur in id tem-
pus, quo ſui iuris eſtectus agere poterit. l.& hæredi.§. filia. 11. Pactum filii aut ſerui, ne à patrfe dominoue petatur, vtile eſt: prodeſtq́; patri aut domino. Per eas enim perſonas, quæ in poteſtate noſtra ſunt, melior conditio noſtra fieri poteſt, de- terior non item. Idẽ dicendum eſt in eo leruo, in quo vſum- fructum habemus aut qui bona fide nobis ſeruit.1. ſi tibi.§. vl- tim. cum. ſeq. l. ſi debitor. hic. l.3. l. filius. C. eo. 1 v. Pactumà filiofamilias factum, ne à ſe petatur, ei prodeſt. I. acquirent. hic. Nam ex omni concractu filiusfamil. conueniri poteſt, ſi- cut paterfamil. l. ſi quis cum filio.infra de pecu.d.l. filiusfa. Ac tametſi pactum iſtud perſonale ſit, patri nihilominus etiam proderit, ſi nomine filii conueniatur, quamdiu ſeilicet viuit filius. Nam eius morte, quia perſonale eſt, extinguitur. v. Pa-
ctum à ſeruo factum, ne à ſe petatur, non valet. Abeo enim
peti non poteſt. l. cumſeruis. de reg. iur. Iraque domino eius acquiretur pacti conuenti exceptio: quæ ſi in rem pactus eſſet
ſeruus, acquireretur. Exceptio tamen doli ſubſidiaria hoc ca-
ſu dabitur..& hæredi.§.1. vi. Pactũ à patre factum, neà filio petatur, non Prgag filio, etiam ſi poſtea hæres patri extite- rit..ſi tibi.ã.ſi pactus ſim. Quod eſt accipiendum, vt pacti ex- ceptione directa vtatur. Nam doli exceptio ei deneganda nõ eſt. l.& hæredi.. nos aurem. l. quodcunq́;. infr. de ver. oblig. Sed ſi pater filio paciſcatur, vt hæredi futuro: quod dum face- re intelligitur, cum ſuper ea obligatione paciſcitur, ex qua non poteſt filius, niſi vt hæres conueniri, exceptio pacti ei danda eſt. l. auus. Hoc autem pactum patri, nomine filii con-
uento, vtile eſt, ſiin paciſcendo id actum ſit, 1. ſitimens filii
nomine conueniri, eo animo pactus ſit, vt ſibi ĩpſe proſpice-
ret. d.l.& heredi.§. nos autemv. I. Pactum factum à procura-
tote meo, ne à me petatur, mihi prodeſt: ſcilicet vt doli tan- tum, non etiam directa pacti exceptio detur. l. reſcriptum.§.
vl. ViIi. Pactũ à procuratore meo factum, ne ego petam, mihi
1„ 2 7. non nocert, præterquam in trib. caſib. Primus, ſi mandaui ei, zera ad. vt paciſceretur. alter, ſi ſit procurator is, qui à Iureconſul. o-
wimifera mnium rerum, totorum bonorum, vniuerſorum bonorum
vione
qvis ſit. ſignificari compendio ermoni eniplena lbetac'teramad,
dicitur.l.nã& nocere.hic. Quib. verbis dubium non eſt, eum miniſtratio conceſſa eſt. l.procurator, cni generaliter. procu- rator totorum bonor.63.j.de procuratorib.& defenſorib.l. iuſiurandum.§. vlt. J. de iureiu. vt alibi fuſius diſſeremus. De quo M. Tul. in orat. ꝓ Cæcinna, Nõ alia, ait, ratio iuris in hoc genere duntaxat, vtrum me tuus procurator deiecerite is, qui legitime procurator dicitur omnium rerum eius, qui in Italia
non ſit, abſitve Reipub. cauſa, quaſi quidam penè dominus,
hoc eſt, alieni iuris vicarius, aut tuus colonus,&c. Huius tam ampla eſt poteſtas, vt exigere, nouare, aliud pro alio permu-
quit Feſtus) non
—
tare, eaque omnia facere poſſit, quæcunque ad Adminiſtra-
tionem magis, quam protuii oneir, diſſipationemque patri- monii pertinent. Nam donationis cauſa paciſci von poteſt, ac ne eas quidem res vendere quas diligens, atteutuſq; pater- familias vendere non ſoler, quaſque dominus ipſe veriſimili-
ter diſtracturus non fuit. l. contra iuris.§.. hic. d. l. procur ator totorum. l. ſi conſenſit..videamus. l. ſicut.§. an paciſci. j. qui.
mo. pig. Tertius calus eſt, cum quis procurator in rem ſuam
conſtituitur, 1. cum ei actio mandatur: habetur enim loco domini, vt Paulus ait I. ſed ſi tantum. hic. Sed cur procurator
is dicitur, non dominus, cum propria magis, quam aliena ne-
gotia adminiſtret? Reſpon. ita ins olim conſtitutum fuiſſe, vt
ſolius Prætoris eſſet, actionem alicui dare, non hominis pri
Prætor 9⸗
lim da-
uati, cui competeret ea actio. Dabatur autem ab eo, directa 6ν‿mQωdeι⁸ ſaltem, ex verbis tantum edicti, quo eam propoſuerat, vt ex„em.
empli cauſa, Edicto ita propoſito, Quod quis commodaſſe di-
cetur, iudicium dabo: Commodatori ſolum actio dabatur, non alii, cuius intereſſet, etiamſi maxime id vellet commoda- tor, ne à verbis edicti recederetur. Itaque ſi quis ius agendi ſi- bi competens in alium transferre cuperet, imaginaria qua- dam procuratoris conſtitutione opus erat: vt nomine alieno inſtitui videretur actio. Et licet hodie in extraordinariis iudi-
ciis formularum conceptio non obſeruetur, ideoque ſubti- litas hæc ſuperuacanea ſit.l actio. de neg. geſt. priſcam tamen
appellarionem adhuc retinemus, procuratorem vocantes
eũ qui re veranihil minus, quam procurator eſt. ix. Pactum
turotis aut curatoris minori prodeſt. l. tutoris. hic. Sed& ſi tranſactionis cauſa non donationis, pactum factum ſit, etiam nocet.l. interdum.§. qui turelam. j. de furt. l. pactum curato-
ris. C. eo. l.tutor. infra de iureiur. x. Curator ſiue admimſtra-
tor Reipublicæ, aut ciuitatis paciſcendo non magis ei, quam tutor pupillo, obeile poteſt. l.l1mperarores. hic. l. præſes. C. de tranſact. Eadem eſt cauſa eius, qui ſocietatis, vel vniuerſitatis Magiſter dicitur. l.item Magiſtri. hic. l. actor. infrarem rat. ha. adeo vt inter hunc& procuratorem vniuerſorum bonorum,
tutorem pupilli, curarorem adulti, Reipublicæ adminiſtra-
torem nihil interſit. Et ira accipiendum eſt, quod VIpianus Magiſtri pactum Piouene,& obeſſe ait. Magiſtri autem(in-
b ſolum doctores artium ſed etriam pagorum ſocietarum, vicorum, collegiorum, equitum dicuntur: quia omnes ii magis ceteris poſſunt. l. quibus præcipua. infra de
verb. ſignifi. Aſco. Ped. in Piſo. Quicunque ſtipulando aliis
acquirunt, iidem& paciſcendo acquirere poſſunt. l.per quos. hic. Perſonæ publicæ de negociis publicis paciſci poſſunt, l. conuentionum. hic.
De quhus rebuspaciſtipoſma. CA v. IIII.
Ere tantum priuata& familiari paciſci licet, vt ſi quis pa-
4.
ciſcatur, ne iudicati, incenſarum ædium, déepoſiti, furti,
agat, ne operis noui nuntiationem exequatur. l. iuriſgentium. §. ſi paciſcar. ne vtatur fori præſcriprione. l. pen. C. eod. vr qua- tenus facere poſſit debitor, eatenus agat. l. ſi quis crediderit vt. ab hærede hæreditatem adituro minus petat. l. iuriſgentium,
§. vltim. ne ab hærede ſatisdationem nomine legatorum ſibi relictorum exigat. l. pactum inter hæredem. Nam& diuus Marcus conſultiſſimus, lapjentilicsoe Princeps, ipſis re-
rum experimentis ſe cognouiſſe reſcripſit, ad publicam vtili-
tatem pertinere, vt huiuſmodi ſatiſdationes teſtatorum vo-
luntate remitti poſſint. l. 2. C. vt in poſſ. leg. Ob eandem ra- tionem valet pactum. Ne iumenti vitioſi, aut morboſi ven- ditor teneatur emptori actione redhibitoria. l. paciſci. hic. Li- cet enim contra edictum Ædilitium id pactum fiat, ad rem
tamen paciſcentis priuatam& familiarem tantum reſpicit. I-
tem, ſi fideicommiſſi onere inuicem grauati ſint filii, reſcri- pſit Diocletianus, mutuo conſenſu hæc remitti poſſe, quia
iuri ſuo renuntiare nemo prohibetur. l.cum proponas. 1. C.
eo.Simile huic exemplũ eſt ex reſcripto Seueri, cum fideicõ-
milſſum ab hærede relictum eſt, ſi deceſſetit ſine liberis eique
renuntiat fideicommiſſarius, repræſentata ſibi ab hærede, an- te ſuſceptos liberos, pecunia. Nam ne liberis quidem poſtea ſuſceptis, quod ita geſtum eſt, irritum efficitur. l.1. C. eo. Ex eadem regula illud quoque conſequitur: Si inter emptorem, & venditorem conueniat, vt venditor re euicta non tenea- tur, pactionem ſeruandam eſſe. l. in empt. hic. l. ex empto. in- fra de actio.empt. EeHlMe db
1
.

——
40 2 De eo, quod ad Remp. magis quam ad rem familiarem reſpicit, paciſci non poſſumus: vt ſi quis pꝛciſcatut, Ne ope- ris noui nuntiationem, quæ Reipu. cauſa facta eſt, exequatur. d.§. ſi paciſcar. Nam ius publicum priuatorum pactis mutari non poteſt. l. ius publicum. hic. Vnde Vlpian. generaliter ait, Quoties paltum a iure communi, id efl, priuato remotum eſt, ſer- ari non oportere. dicto§. ſi paciſcar. I. ſi vnus. S. pacta. Itaque ſi is, cui oppigneratur prædium, paciſcatur cum debitore, vtis onera tributorum agnoſcat.hoc pacto ins fiſcale non conuel- litur, tametſi, quod ad paciſcentes attinet, iuſtum tideoquè ſeruandum ſit. l. inter debitorem. l. epiſtola.§. pactum. hicll. vlt. C.ſine cen.vel reliq.. 3 Pactum dere turpi,& inhoneſta, boniſque moribus, ac legibus contraria, factum, nullius momenri eſt. lpacta quæ contra. C. eo. puta de furto faciendo, vel alio quouis malefi- cio. Sed& ſi quis paciſcatur cum aliquo, ne ob dolum ſuum, aut furtum teneatur. ſi poſtea admillum fuerit, æque repro- Spes in batur hoc pactum: cum ſpes impunitatis, illecebra quædam Peeae peccati ſit..ſi vnus.. pacta. Diuerſa cauſa eſt eius pacti, quo pectate conuenit, vt ne quod maleficium perpetretur. Nam quod le- ge cauetur, quæ(vt Demoſthenes ait) conuentio quædam& actio eſt, I. 2. de legi. cur de eo paciſci hominibus priuatis non licebit? l. non impoſſibile. hic. Sitamen ob eandem cau- ſam promittatur pecunia, nulla naſcitur obligatio, propter turpitudnem conueationis. l. iuris gentium.§ ſi ob malefi- cium. Inter ea pacta, quæ contra bonos mores fiunt, duo prę- cipue à lureconſultis memorantur: vnum eſt, pactum de fac- ſeeſ ceſſione futura. Apud priſcos enim Romanosturpe, acim- fione fu- pudens habitum eſt, de hæreditate viuentis quenquar= ſoli- tura. citum eſle. quod& verſus Horariani indicant, Sermo. lib. 2. Satyr. ſ. Qui teſtamentum tradet tibicung, legendum, eAbnuere,&ò tabulas a te remouere memanta: Sic tamen vi limis rapias, quid prima ſecundo Cera, velit verſu, ſolus multis ne coheres, Veloci percurre oculo,&sc. Talis ergo pactio, quæ hæredipetis caprandæ moruis alie-
BrAum
Pareda. etæ cur. Sulturtk. nem præbet: vt odioſa, ac periculoſa, merito legibus impro-
ſmues. barur, nec libertatem teſtamenti faciendi auferre poteſt.l. pactum dorali. l.vlt. C. eo.. ſtpulatio hoc modo, infra de ver. oblig. l. ex eo. C. de inuti. ſtipulat. l.hæteditas. C. de pact. con- uen.1. de fideicom.infra de tranſact. l. quidam infra de dona. 1.2.§. interdum. infra de vulg. Aliud in teſtamento dicendum eſt, quod cum ſecreto fiat, nemine quid coatineat intelligen- te, ſirq́ue ambulatorium,& reuocabile quandiu ſuperſtes fuerit te ſtator, abſque periculo hæreditas ea cuiuis defertur. In militibus ſane ad prœlium pergentibus conſtitutum eſt, hoc pactum valere, vt ad ſuperſtitem alterius bona perueni- ant. Nam voluntas eorum quoquo modo declarata, teſta- menti vim obtinet. j. licet inter priuatos. Alterum pactum eſt, quo Cauſidicus àlitigatore litem redimit, conuenitque vt is nomine mercedis certam partem eius pecuniæ, quæ adiudi- cata fuerit, vel maiorem aliquam ſummam in euentum litis
accipiat.l. ſumptus.hic.l. ſalarium.l. ſi remunerandi.§. Mau-
pa3am 1us. inframand. Nam hæcpactio Cauſidicis calumnioſe liti- 2 2uota Bandi occaſionem præbert,& iis artibus, ac ſtrophis veritatem pamee u. oppugnandi, quas homines in foro, ac litibus triti, vt ait Plini-
en us, vel nolentes ediſcunt. Qupties enim ſpes aliqua vberioris
quæſtus certa ipſis oſtenditur, Tunc immenſa caui ſpirant mendacia folles,&c.
Qund vt veriſſime, ita parciſſime de eiſdem ſc:ibit Satyri-
cus Poeta, ſi ex noſtris ſeculi moribus ſuperiorum æſtimatio
fiat..
22n. 4 lus cognationis aut agnationis pacto tolli non poteſt.l.
Seuhn, ius autem agnationis. hic. l. iura ſanguinis. iafra de reg. iur. vt,
anirie Si quis cum alio paciſcatur, ne eius frater ſic. Eſt enim ne-
et nequi- ceſſaria, acnaturalis hæc coniunctio, quæ ex voluntate, arbi- aν. ecrioque noſtco non pender. Hinc Iſocrates, Amicitiam con- ſang initate potiorem eſſe demonſtrat, quod hæc è& adſ-
uuc, id eſt, ex neceſſitate, illa e π σνσεοενε σπσσε, j. voluntate pro- ficiſcatur. Eademque eſt ratio ſententiæ, ſi forte iudex adeo
vecors fit, vt agnationem inter duos exiſtentem ratione ali-
qua motus dirimat: alitet atque ſi nullam inter eos agnatio-
—ſ
næ,& more vulturum cadauer(vt aiunt) expect andi occaſio-
——· 4 8
Franc. Duareni Comment.
nem eſſe pronuntiet: quo caſu meri pro veritate habetur. l. ſiue contra. Infra de lb. agno. Ac licut pacto effici non poteſt, vt is agnatus non ſit, qui agnatus eſt, nec contra, ita etiam vr cohæres ſit aliquis, cui neque ex te- ſtamento, neque ex lege delata eſt hæreditas, fruſtra caue- mus, atque paciſcimur. l. epiſtola. in princ. hic. Quodcunq; pactum in traditione rei factum fuerit, va- let. l. in traditionibus. hic. l.legem. C. eo. l. rebus. C. de rer. per- mu. Excipitur pactum, quo conuenit, vt ei, qui decem mutua dat, viginti debeantur, ſiue id de pecunia numerata, ſiue a- liis rebus in pondere, numero, vel menfura conſiſtentibus intelligamus. Keenim non poreſt obligatio contrahi, niſi quatenus datum ſit. l. ſi tibi decem. in princ. hic. I. rogaſti.. ſi tibi. infra ſi cer. pet. Imo ue ſtipulatione qu: dem id fieri poſſe exiſtimo: licet vulgo interpretib. diuerſum videatur. Qui e- nim ita paciſcitur, aut ſtipulatur, totam ſummam, velurex mutuo debitam paciſci ac ſtipulari videtur. At ſi quis præter rem, quæ mutuo data eſt, aliquid paciſcatur, vſurarum nomi- ne, 19 ſtipuletur, in quibus caſibus ſtipulatio eſt neceſlaria, non re, ſed conuentione contrahitur obligatio- nec dubito, quin ea acceſſio peti poſſit. Item excipiuntur bacta de hes in- terpoſita, quæ noſtra non intereſt fieri: veluti ne per fundum tuum eas, neibi conſiſtas, ne inuito me alienes, ne mortuum in eo ſepelias. l.nemo. hic. l. quoties. infra de ſeruit. Verum v- bi intereſt paciſcentis, quod res futura ſit ei vtilis, aut certe v- ſui eſſe poſſit, ſeruanda erit conuentio l.vltim. C. de pact. in- ter empt. l. venditor. infra commu. præd. l. ſi creditor. infra de diſtract. ig.l. ei fundo. infca de ſeruit. Quid enim ſi paci- ſcar, fundam me inuito non alienari, ne malus mihi contin- gat vicinus, qui interdum hominib. plurimum incommodi afferre ſolet. dicta leg. vlt. vt enim inquit Heſiodus in libro dDa d dα iuſcripto, MuM aA Sic ndAur, ei un ⁴αυν εαιαι⁶σ‿ι e. 8 Cuius dictum non minus, quam Themiſtoclis factum, laudatur, qui fundum venditurus, vicinos bonos eum habe- re proſcripſit. Ceteras exceptiones prætermittimus, quæ er iam dictis facile colligi poſſunt.
Quomodo paciſcendam ſit.
to iue facit ſenteniia,& 3
L primis videndum eſt, ne dolo malo pactum fiat. l. iuris gentium.§. prætor ait. hic.l.cum poſteaquam. C. eo. Secun- do loco, vt à forma legibus pra ſcripta non recedatur. Itaq́ue pactum de pecunia non petenda, à pupillo factum, ſine tuio- ris auctoritate ratum non eſt. l. contra. hic. ſicut nectranſa- ctio de alimeniis teſtamento relictis, ſine Prætoris decreto. l. cum hi. infra de tranſact. Præterea cum hæres ante aditam hæreditatem paciſci vult, vt minus, quam debitum ſit, eis ſol- uatur, alioqui non aditurus hæreditatem, forma Diui Marci reſcripto data, quam VlIpianus, Papinianus, Paulus elegan- ter declarant, ſeruanda eſt, l. iuris gentium.§. hodie. l. maio- ram. l. ſi plures. l. reſeriptum. hic. An autem pactum in ſeri- pturam redigatur necne, nihil intereſt. l.pactum qnod bona fide. C. eod.
De eſfecta,& poteitate pactorum. CA P. VI.
1D Actum non parit actionem. lutellige fi ſolum, ac nu- dum ſit. Nam ſi pacto acceſſerit ſtipulatio veltraditio, aliaue iuſta cauſa, actio dabitur. l. iuris gentium.§. ſed cum nulla. l. diuiſionis. l. ſi intra, hic. l. debitori. I.ſi paſcenda. l.legẽ. Lpetens.l. cum proponas. 2. C. eo. Cauſa ceſlante, nulla com- petit actio, niſi lege confirmatum ſit peCtum, velpoſt con- tractum bonæ fidei ſtarim interpoſitum ſit. I. legitima. l. iurif- gentium.§. quinimo. l ſi tibi.§. de piguore. hic. l.in bonæ fi- dei. C. eo. Quod adeo verum eſt, vt ſi certis annis quod nudo pacto conuenerat, datum fuerit, nihilo magis competat a- ctio. I. ſi certis annis. C. eo. 2 Ex pacto licert actio non naſcatur, naſcitur tamen exce- . 1. quod non ptio. dict. leg. iurisgentium.§. ſed cum nulla. In cuins locum parut a. ſuccedit noanunquam exceptio doli.I. reſcriprum.§. plerun-& ouem, que. leg. ſi cum emprore.h ic.& vtraque actionem inutilem,„arit ex- atque ineffi eacem reddit. I. nihil refert. infra de regulis iur. ⁴ον⁵. Proinde eum, qui liti de prædio motæ renuntiauic, cauſam finiram inſtaurare non poſſe, certi iuris eſt, niſi dolo aduer- ſarii circumuentus fuerit.l.poſtquam liti. l. cum Poſtea. C. eo.
3 Quod
Qud ct uᷣm p.s- rar aso-
AcCN7I.
Padae

lentena no. ae 6 1 Lrad 1 3 Quod autem dicitur, pactum exceptionem parere: non ter aliud uch eſſe appares Vt 3 Poſe cwpateram aeeeke. neque e de quouis pacto, ſed de eo, quod Se non petenda pecunia in- X expen 1 rationem, ad ripe⸗ it epit e, hun ſon. krultt⸗ Tie. terponitur, alioue ſimili accipiendum eſt. Nam ſi pactus ſim clauſula: Si quod inſtrumentum a teemiſſum, 7. Mfau tecum, vt fundum meum, quem poſiid es, Titio tradas: Pro- ma,ex quacunue cauſa apud me remanſerit, vanum& pro can korit culus teſpondit vindicantem me eum fundum àte non ali= 8 cellato ahebine Tamnis her ſarhe Prnela ire aone Lar. ter exceptione conuentionis excludi»quam ſi iam àte tradi- ex conie 6 les 8 4 cent 1 3 9 apertl decen ve tus ſit, gec.lſl uin fundum hic, Cerekum tlerpaonon manele in 1ia Cen 1. Joshie Plarors Larler Johereges fa- Neta 8 V detur actio. pœna tamen„ſi placitum non ſeruetur, promiſ- nent. upro. nc een tacerea d bree da. düſtenee ſa per ſtipulationem peti poteſt, ſi quis ita agere, quam zgen- cta diui ione;& in 3 heſ 9b„naſobt 2,e ſi cterisi- counride ti exceptionem obiicere malueritlreſcriprum.§. ſi pacto. hic nihil commune remanſiſſé: ſiab d 4 1 üt Sacka d.la0 vit Lſ pacto. C. eo.“ gnorantibus„pecunia, cuius in in Ktnenec h 4 ſit f. b emit Etijc el, e4, Nudo pacto dominium rei in alium transferri non po⸗- mentio jBenekale Pacti. conuentiexceptio olirep ario 1 deatur 8 er dmi- teſt. ldeo quis vendar rempacto adlecto. vr eimpri ller Aliseru 3 4 te f um ad aliam non porrigitur. d.l. ſ umad We iw„ tim eius rei dominus fiat, id pactum nullius momenti eſt, 8 Pactum e vnareé fa kei un gn Ponrlur Aa d ſeluter transfer- quantum ad dominii translationem attinet. l. traditionibus. vnus.. ante omnia- Proin leſiconuenerit, winve aco ſan lüptetet u. C.eoo. lonopetat, colonus àdominonihilominus petercpotclteenn urnum nomi. 5 Pactum ipſo iure actionem, aut obligationem non tol- conuenerit.hic. Item ſi cum mihi vigintideberes, pepigerim, elt necsllan, lit.§. præterea. Inſtitut. de except. Nam ipſo iure, id eſtſure ne decem petam, reliqua decem àte petere non prohibeor. l. 0 nec dubito ciuili, ac pop. Romani lege certi obligationum tollendarum ſivnus.§. ſicum mihi. Sed& ſi cum eo, qui mihi hominem acta de hs in modi comparati ſunt, veluti ſolutio, acceptilatio, nouatio. debet, paciſcar, ne Stichum petam: alium hominem petenti ge per undum tit. quib. modis tol. oblig. Iaſtitut. l. obligationem fere. infra non nocet exceptio tametſi in eo qui ſtipulatus eſt decem, 2 „nemorruum de act.& obligat. In huncvero numerum non refertur pa- aut Stichum, deinde pactus ne decem petat, aliud reſponſum nit. Vetum. ctum, necvlla lex de pacto Romæ lata eſt, ſicut de ſtipulatio- ſit. dict. leg. ſi vnus.§. ſed ſi ſtipulatus. Quod ſi pactus ſim, ne leaut cendev. ne, vt fuſius ſupra à nobis demonſtratum eſt. Hinc dicitur, hæreditatem, aut fundum petam: ſingulas res hæreditarias, Clepa in. in ſtipulationib. ius verſari, cum in pactis nudum tantummo- aut vſumfructum fundi petere non poſſum, quia non aliam creditt intra do fictum abſque ĩure ciuili verſetur.. ſi vnus.§. pactus. hic. l. rem, ſed eandem Pebers videor. Ura lInche re Padaum denim ſi gai. nec ſeruus.infra de pecu. ltaque fieri non pote vt ipſo iure, 2 Pactum cum reo actu ad emhuse tra illud neq; reo,-drem- lus widiconun. ſeu iure ciuili obligationem tolli pacto recte dicamus. Qupd neque fideiuſſori prode J. ynu9 1 Luu n am iucommod cum ita ſit, is, qui pactus eſt ne petar, ipſo iure nihilo magis pe- 10 Pactum kzebun cum vna perlo S43: aliam non ren. chiodus ilbto tere, atque agere prohibetur: ſed iure Prætorio(quod lubſe- ditur. dict. leg. ĩ vnus.§. ante omnia. actionem. O. eo. lItaque quitur, emendat,& ex bono& æquo interpretatur ius ciuile) debitorum pactionibus creditorum petitio nec tolli, nec mu⸗ inhibetur, vt iniqua eius petitio: idque fit exceptione data: tari poteſt„Vt Diocletianus reſcripſit l. tale.§. poſt diuiſio- Kocl quia Prætor actionem denegare non auſus, ne aperte legis nem. hic. l. debitorum. l. pacto, C. eo. Irem ſivnus exduobus 3 ſtocli leum, auctoritatein conuellere videretur, conditionem, ſeu exce- reis ſtipulandi, vel argentariis ſociis pactus ſit cum debito- dno cam ede⸗ prionem addit ex iuriſdictione ſua, extra quam ſi pactus ſit, re de non petenda pecunia, alteri non nocebit. l. ſi vnus. in mctimus,quacs Rc. Ac ſi ad effectum reſpiciamus, huius exceptionis vi, o- princip. interdum tamen pactum aliis præter paciſcentes no- mnino inutilis,& inefficax remanert obligatio: adeo vt ei, cet, vt puta, Si maior pars creditorum ‚ſeruara reſcripti for- 2, V. qui ita pactus eſt, abſque errore tamen, mora nulla fieri in- ma, paciſcatur cum hærede de certa parte debiti nonpeten- telligatur. l. ſi cum te. l. ſi pactus ſim. hoc tit. Hinc Cicero pa- da, quia alioqui hæreditatem aditurus non erat. Nam hæc Aum fiat. 1. iutis cta lic iuſta eſſe ait, vt iuri præſtare dicantur. Prætor ſi qui- conuentio ceteris diſſentientib.obeſt.l.& ſuum.§. vltim. cum m. C. eo. Secun- dem eum, cui ius ipſum aduerſatur, exceptione pacticonuen- leg.ſeq.hic. Cui per quam affine eſt quod Scæuola reſpondit, cedatur. ltaqque ti nihilominus ruetur. Excipiuntur aliquot caſus, in quibus Cum res in eo ſtatu eſſet, vt pupillus ab hæreditate patris abſtine- dum, ſine tuio- non tantum iure Prætorio, ſed ipſo etiam iure, per pactum et: tutorem, qui cum creditoribus pupilli decidit, vt certam por- rut nectraola⸗ tollitur obligatio, veluti ſi ſuper ea obligatione interpoſitum rionem acciperent eadem parte contentum ſe debere.l. cum eo. otis ddectetoll. ſit, quę ſolo conſenſu contrabitur. Contrario enim conſen- hic. l. cum hæreditas. infra de admi. tuc. Sunt& alii caſus, qui anteaditam ſu eam diſſolui æquum eſt, modo res adhuc ſitintegra, nec exiam dictis obſeruari poſſunt. ſupra cap. 3. l. ſi cum empto- dum ſi, ei ſol. tali obligationi acceſſerit ſtipulatio. g. vltim Inſtitut. quibus re.cum ſimil. Vt autem commodius tradantur, quæ ad hanc na Diui Marci 9) mod. fol. obligat.liuriſgentium.§. adeo.. emptor. in princip. regulam pertinent, pacta inrem, ab his, quæ in perſonam hulwselegw- Lab emptione. hic. Item actio furti, atque iniuriarum ipſo concipiuntur, diſtinguemus. Igirur pacta in rem ad hæredes hodie.maio- iure per pactũ tolluntur. Lſi ribi.. ſi quædam. l. ſi vnus.. ha- tranſeunt, proſuntq; om nibus, qnorum obligationem diſſo- guminſci- ctus. quo niam id lege veteri, quæ ipſum ius ανρα☛νυν appella- lutam eſſe eius, qui paciſcebatur, interfuit.l. tale. l.& hæredi. aeti b tur, diſertè cautum, atque expreſſum fuit.§. vlt. Itaq; debitoris pactum prodeſt fideiuſſori: quia ipſius quodbons 6 Sed quæritur, pactus ne peterer, poſtea conuenit vtpete- intereſt, à fideiuſſore pecuniam non peti, ne poſtea actione
2. W
„.—
miaPadiis
ret, vtrius pacti maior poteſtas erit? Nam conſtat ex ĩam di-
(ciis, ipſo iure neutrum quicquam virtutis habere: ideoque
prius pactum per poſterius ipſo iure non elidi, ſiue tolli. Ve-
4¹
mandati, ab eodem conueniatur. Ex quo apparer, ei, qui do-
nandi animo fideiuſſit, pactum debitoris, vrpote cuius nihil intereſt, non prodeſſe. l. quod dictum. hic. Eadem ratione fit,
.7. nu⸗ 5 4 t 3 05.. G* 0 1. 8ℳ. 3 2. lolum, ac di Qrädp⸗ rùm quia æquitas ſuader, nouiſſimam conuentionem ſeruari vt fideiuſſoris conuentio nec reo, nec confideiuſſorib. proſit.
do velttadiio- 44 4 b debere: ad Prætoriam iuriſdictionem recurrendum erit,& re- Sed finge ασν μνννσν reum fideiuſſoris conſanguineum aut om. Hſedcuun nem. Plirandne poſterioris pacti exceprio prioris elidetur, vt Pau- intimum amicum eſſe, cuius opes non minui fideiuſſoris ma- aſcenda.ege: lus ait l.ſivnus.§.pactus. hic.l.acta nouiſſima. C. eo. Eadẽ eſt gnopere intereſt: cum ſi egeat, eiſdem iuuari, ſuſtentarique are, nulla co ratio fideiuſſoris, ſi quis cum eo(vti dictum eſt) pactus ſit, que poſſit, ua π pinov, vt ait Euripides. In hac ſpecie, an con-
vel poſt co& rei principalis. d.§. pactus. verſic. cadem ratione. Alio- uentio fideiuſloris proficiat reo, quæri poteſt? Et reſponſum
uma. lal qui paciſcente reo ſolo vt petere liceat, vtilitas prioris pacti eſt, non proficere. Nam quod ante diximus: Pacta omnib.
hilu bons 1 b ſemel quæſita fideiuſſori non aufertur. lvl. vt hic. Necmirum proficere, quorum obligationem,&c. ſic accipiendum eſt, ſi ans quod pu 9 eſt, ſi actio ea, quæ pacto extincta non fuit, ſed tantum ab eo conuentio principaliter ei qui pactus eſt, proficiat: non ſi
s cocpetzt? V impedita, ne vim ſuam exerceret, eliſo pacto, ſummotoque quoquo modo interſit. Et hic eſt ſenſus verborum Pauli, quæ adas impedimento conualeſcat. Quare in iis pactis, quæ actionem in Codice Norico non recte punctis diſtincta eſſe arbitror. rutt nen elct· 2adnns ipſo iure tollunt; de quibus ſupra diximus, aliud dicendum I. fideiuſſoris. hic.. itut ci slocum /au— eſt, id, quod idem Paulus ſubtiliter,& eleganter explicat d.. Quod ad pactum perſonale attinet, animaduertendum Ila z leun 30n. pactus. eſt, cum perſona id extingui, nec ad hæredem tranſire. Sed ptam- vuulem 4 auf. ⁴an 7 Pactum generaliter conceptum in omnibus nocet, licet nec ad alium quemuis producitur, niſi ad ſingularem ſuc- onem biut p Tene,at⸗ ea ſpecialiter expreſſa non ſint. Vnde pactus ne hæredita- ceſſorem, puta emptorem, aut donatarium, quam diu viuit 3 de a uſim pi pan tem petat, nullam rem hæreditariam petere poteſt. leg. ſi v- is, qui pactus eſt.l.ſi tibi.. ſi quis..pactum.l.& hæredi. 9. 1.J. mis aabxe operetar. nus.§. item ſi pactus. Hoc accipiendum eſt niſi veriſimili- idem in duob.§. 1I.l. epiſtola.. vlt.l. qui in futurum.§. vlt. hic.

4* Excipe, niſi contra paciſcentium voluntatem veriſimiliter id hat, vt cum pater in dote conſtituenda filiæ ſuæ pactus eſt,vr ca ſine liberis defuncta dos fratri ſuo redderetur, quem ſibi hæredem fore ſperabat. Nam ca conuentio liberis præter ſpem à ſocero ſuſceptis,& hæredib. inſtituris, proderit.Lrale. §. vlt.* , 1. DPacti taciti eadem eſt virtus, quæ expreſfi. Iſtius regulæ a- eiti qua liquot exempla 2. cap. collegimus: quibus& alia quædam non Sr. inutilia accédere pofſunt, veluti: Si quis pecuniam ab vno ſti⸗ puletur, quam alius debet: videbitur enim tacite paciſci cum debitore, ne ab co petat: niſi forte ſtipulatus ſit ſub condi- tione quod ſibi pure debebarur,& ea conditio non extite- rit. Idque etiam tum procedit, cum à Lru qun ſtipulatur, qui iuſtam intercedendi cauſam habet? quo calu dominus de pe- culio poteſt conueniri, alias non poteſt. Nam licet dominus ex contractu ſerui, quatenus eſt in peculio, recte conuenia- tur, ex fideiuſſione tamen, cuius merito veteres, vt ſcribit Plautarchus ae⁵εαα⁴ονμ,oxam comitem eſſe dicebant, Tideiaſe non tenetur. l. in perſona.§. qui pecuniam. Præterea ſi credi- Konus co- tores hæreditarii actiones ſuas aduerſus emptorem hæredita- 52.*o eis inſticuerint, iiq; vendirorem poſtea conueniant, exceptio- ne raciti pacti ſubmouebuntur. l.2. C. co. Eadem exceptio& creditoribus iis obſtat, qui debitores in ſolidum obligatos pro ſua quenque perſona ſoluentes admiſiſſe probantur. ſi cre ditores. C. eo.
Pactum ambiguum, vel obſcurum, in contrahendaem- ptione, aut locatione, contra venditorem, aut locatorem in- terpretandum eſt. l.veteribus. hic. Et quanquam vulgo inter-
retibus idem dicendum videatur in emptore& conductore,
i forte legem dixerint contractui,tamen ex verbis Vlpia. ſub titu. de diuerſis regulis iuris antiqui, luce clarius apparet, ve- teres iuris auctores hacin re ẽptori, ac conductori magis, qua venditori, aur locatori fauere voluiſſe. l. in contrahendo, j. de reg.iur. l. eum in lege. de contrah. emp.
1N EVNDEM TIT. DE PACTIS COMMENTARlIVS.
IJ. VLDITIANVS LIZ. IIII. 05 edictum.
VIV Sedicti æquitas naturalis eſt. Quid
enim tam congraum fidei humanæ, quam
dSN ea ſeruare, quæ inter eos placuerunt.
N Eadictum, quod de pactis conuentis à
retore propoſitum eſt. l. iurisgentium.. prætor. infra inter- preratutus Vlpia. more ſuo ab ipſius commendatione incipit.
Cam enim æquiatem à nulla iurls ciuilis parte ſeiungi opor- teat, merito Prætoris conſilium laudatur, quod in hoc edi- cto proponendo æquitatem ſpectauerit. Ea autem partim naturalis eſt, partim ciuilis. L.. infra ſi quis teſt. lib. eſſe iufl. l. bona fides, infra depo. Naturalem vocamus iudicium quod- dam rationis, ac veluti legem de iuſtis, atque iniuſtis, à natu- ra omnium hominum mentibus inſcriptam, cui ſponte ſua homines; etiam imperiti, ſine vlla probatione, aut doctrina, aſſentiuntur. Ex quo genere(gratia exempli) hæc ſunt: Ne- minem lædere, Suum cuique tribuere, Eidem ælteri datam ſerua- re, Bene merentibus gratiam habere. Sicut enim naturaliter lu- men oculis noſtris inditum eſt, quo res corporales cernimus, ita notiones quaſdam,& vt Græci dicunt, uoiνæct voias,& eNs. J*ε, noſtris mentibus impreſſit natura, quibus hæc, aliaque huiuſmodiiuſta,& honeſta eſſe agnoſcimus. Sed& eadem natura ad vitæ communionem, ſocietatemq́; nos impellit, quæ ſine his retineri conſeruariq; non poteſt. Cuius rei cau- ſas luculentius docet atque explicat Philoſophia. Ciuilis ęqui- tas probabilis quædam ratio eſt, non omnibus hominibus naturaliter cognita, ſed paucis tantum, qui prudentia, vſu& doctrina præditi didicerunt, quæ ad ſocietatis humanæ con- ſeruationem ſunt neceſſaria. Et hæc quidem licet à priore illa nonnihil recedere videatur, eam ſubſequitur tamen, ei- que maxime eſt conſentanea. Id quod non intelligentibus mirum fortaſſis videri poteſt. Dabo igitur operam, vt ex-
4
Daplex 6ᷣAs.
emplis his, quæ paſſim vnicuique legenti obuia ſunt, id bre-
e—“———— ·— 1
Franc. Duarevi Comment.
uiter&c dilucide oſtendam. Æquitati naturali conueniens eſt, omnes homines liberos eſle, ac neminem cum alieno in- commodo locupletiorem fieri. Seruitus tamen,& vſacapio, receptæ& legibus cõprobatæ ſũt. Quarum altera libettas adi- mitur hominibus, altera fortunæ.& poſſeſſiones auferuntur. leg. manumiſſiones. ſupra de iuſt.& iure. leg prim. infra de v- ſucap.& toto titu. Similiter ratio naturalis dictat, vt bene merentibus gratiam habeamus. l.ſi lege.§. conſuluit. infra de pet. hæred. vt fidem, veritatemque colamus. hic.& leg prim. infra de conſtitut. pecu. Iure eiuili tamen neque aduerſus in- gratum, neque aduerſus eum, qui pacto ſeſe aſtrinxit, vlla competit actio. An hæc iura, aliaque huiuſmodi ab æquita- te naturaque omnino abhorrere dicemus, vt Gorgias apud Platonem ait? Minime vero: alioqui malas atque improbas leges eſſe fatebimur. Nec enim alia inquit Cicero de legibus lib. 1. niſi naturæ norma, bona lex à mala dinidi poteſt. Ira- que ſciendum eſt, huius iuris, ſeu æquitatis naturalis per- multas eſſe regulas, quarum hæc ſuprema eſt, Societatem ci-
uilem colendam, ac ſeruandam eſſe. Cæteræ de quibus ſu-
pradiximus, inferiores ſunt, quæ ab ea ſumma interpretatio- nem capiunt. Et quoties contingit has caſu collidi, atque e- uentu(nam genere ipſo inter ſe non pugnant,&, vt Fabius loquitur, vna alteri ipſo iure nunquam eſt contraria) ſic eas interpretamur, vt inferior cedat ſuperiori. Hinc illud Cice- ro. lib. 3. de legibus, Salus populi ſuprema, lex eſto. Id in v- ſucapione animaduerti poteſt. Non enim naturali æquitati conueniens eſt, vt quiſquam ePieries fiat cum incommo- do alieno. leg. nam hoc natura. infra de condict. indeb. Atex Caſree diuerſo obiicitur, eius æquitatis obſeruationem, communi νωτ ε₰* vitæ ſocietati(cui lege naturæ mortales omnes inſeruire iu leçæmo. bentur, cuiuſque conſeruatio legum omnium,& Rerum pu- meium blicarum eſt finis) aduerſari. Nam ceflante huiuſmodi ac-& rarũ quiſitione, incertus ſemper erit poſſeſſor, an res quam fotte 7 abalio emit, ſua ſit, necne. Et quia verebitur, ne quando verus dominus eam ſibi auferat, rei ſuæ curam abiiciet, eam- que tandem perire ſinet. Theoph. in initio titu. de vſucapio. Cum ergo huic malo facile medeatur vſucapio. leg. prim. in- fra de hcep.& ad lites minuendas magn opere pertin eat., Vtim. pro ſuo(quam ideo Mar. Tullius finem ſolicitudinis vocat, ac periculi litium) conſtat à natura alienam non eſſe, & qui eam primi omnium introduxerunt, regulam illam iu- ris naturalis non violaſſe, quæ cum alieno detrimento nos locuplertari vetat, ſed eam porius ita interpretatos fuiſſe, vt ne ab alia ſuperiore legs diſcederetur. Hanc autem vſuca-— pionis æquitatem ciuilem potius, quam naturalem dicimus, αρe quia licet naturæ conſentanea ſit, tamen dominiorum incer. 2„., tirudinem vſucapione tolli, eamque publicæ vtilitati aduer- ſariam eſſe, non cuiuis mortalium natura inſitum eſt, ſed ci-
uilbus tantum hominibus, prudentibusque,& eruditis compertum. Suffragatur noſtræ ſententiæ Tryphon. qui
lib. 9. Diſputationum. dicta leg. bona fides. demonſtrare
volens, in æquitate iudicanda, non merum ius gentium ſine præceptis ciuilibus,& prætoriis ſpectandum eſſe, neque v-
nius perſonæ, ſed& omnium circumſtantiarum rationem
eſſe habendam: appoſitiſſime duobus exemplis vtitur, quo-
rum alterum hic referre opportunum duximus: Latro ſpolia
mihi abſtulit, depoſuitque apud Seium, inſcium de malitia de-
ponentis: Vtrum latroni, an mihi reſtituere Seius debeat? S⁴
per ſe dantem(inquit) accipientemque intueamur: hæc eſt bona
ides, vt eommiſſam rem recipiat is, qui dedit: ſi totius rei æquita-
tem, quæ ex omnibus perſonis, qua negotio iſto continguntur, im- pletur: mihi reddeda ſunt, quæ facto ſceleratiſſimo adepta ſunt. Es
probs hanc eſſe iustitiam, quæ ſuam cuique ita tribuit, vt non di- Rtrahatur ab vllius perſona iuſtiore petitione. Hęcille. Ex quibus
perſpici poteſt, hanc æquitatem ciuilem, naturalis illius æqui-
tatis(quæ generalior eſt) ſpecialem quandam explicationem
eſſe. Vnde VIpianus l. ius ciuile. ſupra de iuſtitia& iure. re-
cte ius ciuile Aiure naturæ, vel gentium, in totum non rece-* cinise dere ait: æmulatur enim ius naturæ, ac veluti nautæ ad cys 2n2. noſuram reſpiciunt, ad ean que ſuum dirigunt curſum, ita vabera ciuilis omnis conſtitutio naturam ducem ſpectat? atque inſequitur. Sed quia iuri naturæ interpretationem ad-
dit ex his, quæ non naturæ ſolo inſtinctu, ſed ingenio, Prudentia, vſu, ad communem humani generis vrilitatem
Petr⸗
8 3
. ron
uuf wos
iuuai eac buma Tal
. Kone 79 Neco atuj ra.
ve preci. do
quite Nna
2u. R
Nretur ber nl uaag cttach

ltaria) ſiceas inc illug Cice- er eſto Udinv. arnrali qgitad cumincommo- lc indch. Ater nem, communi(Ten⸗
. uekane anesipſeruitein here
m,& Retumpli. nnun
te huiuſmod' ac.& /⁵
ares quam fott? 20 he
icur, ne qundo
am dbiciet, eam⸗
tita. devſucayio.
dio.leg. prum.in-
pere periireat.
lem lolicitudinis
enam non elle,
tegulamilamix
dettimentonos
etatos fuiſſeyyt— 4
c autem Klucr ana
alem dicimmus, 1.
iniorum incct. as.
vtilitati aduer-
tumeſt, ſed ci-
e,& exudliis
b Tyyphon. qui
demonſtrate
geotium Linc
elle, nequev-
aum rationem
svitut, quo-
8: Latr pola
mdemalitiade-
auus debeal? 8
gr: bec 1 hans
eietatẽ buma-
2
ebenſa funt: ideo non per omnia ſeruire ei Mme,& ſapienter dictum ſit ab Horatio,
. 3„„ 4 4 3 TP Si. Naturam ſolam iuſtum ab iniuſto ſecernerẽ non poſſe. Sic cum aà natura magiſtra primum didicerint homines, fldei ob- ſeruationem tum per ſe ho meſſe, tum ad ſocietatem in- rer eos tuendam, acretinendam, rem omnium maxime ne-
pertinete depr
ante. Sed ar-
l. iuſtitia. ſupra de iuſti.& iur. Quodverbum latiſſime manat, & omnem prope de ciuilibus moribus Philoſophiam com- plectitur. Verum ego ea VIpiani verba non eopertinere ex- iſtimo, vt quidquid honeſtum eſt, id iure præcipi: ſed vt quæcunque iure ciuili conſtituta ſunt, ad ea præcepta perti- nere, ex eiſque profluxiſſe demonſtret. Et ſane multa leges i- pſæ, vt honeſta, ac laudabilia ſuadent, quæ non imperant. l.1. de peric.& commo. rei vend. tamen necpœnam nonparen- tibus irrogant. quod perditorum hominum vitiis cogendo
non ſemper mederi queant: probos vero ipſa honeſtas ſatis commoueat. Vnde YValeria lex, cum prouocantem cædit vetuiſſet, ſi quis contra feciſſet, nihil vltra, quam improbe fa-
ctum adiecit. Id(qui tum pudor hominum erat) inquit Li- uius, legis vinculum ſatis validum eſſe viſum: nunc vix ſeruo ita quiſquam minetur. Et hæc quidem hactenus de æquitate naturali,& ciuili, quæ nos aμαα εκενον επσαασφεενονν exequi volui-o mus, vt rem obſcure ab aliis tractatam, aliquanto dilucidius explicantes, iuuentuti iuris ſtudioſæ ad grauiſſimas diſputa- tiones, quæ ſine his intelligi nequeunt, viam muniremus.
Aegsi Nec enim vlla pars iuris ciuilis hac æquitatis diſputatione va-
vso au u- re præaci-
P.
Luid 9-
FPeretur
atis ra. cat,& in controuerſiis obſcurioribus iudicandis ea ſemper
gnomonis vice debet eſſe, ac merito commendatur à Cice- rone Sulpitius, quod iuris ciuilis rationem nunquam abæ- quitate lſeiunxerit,& ita ſe iuſtum, atque æquum preſtiterit, vt natura magis, quam diſciplina conſultus videretur.
bet nuda& ſimplici, naturalem naſci obligationem; quæ li-
uda& cet actionem nullam producat, exceptionem tamen parit.l.
fmple juris gentium.
§. ſed cum nulla. infra codem. indebiti repeti-
Jaus. tionem impedit.l. fideiuſſor obligari. infra de fideiuſ ad com- penſationem quoque,& nouationem prodeſt. l. etiam. in-
fra de compen.leg.i. infra de nouat. ac multos alios effectus habet, quos ex Barto.& Iaſ. in L. ex hoc iure. de iuſti.& iure.
Qeid ſ commentariis facile diſces. Nihil enim magis ſecundum na-
Faes.
turam eſt, quam fides, id eſt, dictorum conuentorumque(vt ait Cicero lib. i. offic.) conſtantia& veriras. Et obligationem naturalem, ſola naturali æquitate ſuſtineri, eademque ceſ- ſante diſſolui, Paulus lureconſul. auctor eſt. l. Stichum.§ na- tutalis infra de ſola:ſi noxali, j. de pecul. Nec nos mouers
Hincrecte annotant plerique, ex omni pactione, quamli-
1— 43
debet, quod apud Iureconſultos, ex pactione nuda nullam
conſtitui obligationem,& permurationem ex re tradita ini-
tium præbere obligationi legamus. l. iuris gentium.§. ſed cum nulla. l. i. infrà dererum permur. Quibus in locis obli- gatio ad agendum efficax eſt accipienda ciuilis nempe quæ iuris gentium improprie dicitur, non naturalis, quæ infirmior eſt: quæque non propfie obligatio, ſed uahen“e appellatur. d laseindor. Nam& obligationis delinnione à luſtiniano
Turis vinculi eſſe, ait, quo neceſſitat adſtringimur alicu uenda rei, Sc.§. i. Inſtit. de obliga. Cuiconſenta quodidem tradit, Obligationem omnium ſummam diu
. 8 1„... nem in duo genera diduci, omneſque obligationes aur ciui-
les, aut prætorias eſſe. Ciuileſque v ocat, quæ aut legibus son- alibus
ſtitutæ, aut certo iure ciuili comprobatæ ſunt. Præ quas Prætor ex ſua iuriſdictione conſtituit. De natu vero obligationibus mirum in eo loco ſilentium, quaſi ne ob- ligationis quidem vocabulo dignæ videantur: quibus non adeo quiſquam obſtringitur, vt inuitus agi, id eſt, duci in iudi- cium poſſit. Inde enim Actionis appellatio orta eſt. Et, vt Theophi. verbis vtar in tit. de actio. in princ. d A*ενν ⁊νε di,εαα ερν εusiesov. Qui vero à nobis in hac re diſſenti- unt, illud ſentire videntur, iure gentium, quod etiam natu-
rale appellatur, pactiones quaſdam certas ex quibus homi-
nes obligarentur, ad ſoluendumque cogerentur, introdu- ctas eſſe: quod licet omnem pactionem ſeruari natura æ- quum ſit, quaſdam tamen ad communem hominum ſocie-
k᷑⸗
.. a,e eri ierur nnn dielee prodita,&a demum obligatio contineri videtut, cum videlicet 3 iues ſol-
Obliga- io quid.
* „
tatem tuendam magis neceſſarias eſſe, homines prudentes
iudicarint. Nec emm nouum eſt, vt ab eo, quod eſt natura
iuſtum, humanis conſtitutionibus& decretis neceſſitatis cu- iuſdam, vtilitatisve cauſa recedatur. Id quod in ſeruitute per-
ſpicimus, quam contra naturalem æquitatem iure gentium introductam eſſe conſtat. Et hoc ſenſu intelligenda eſſe cen- ſent lureconſulti verba, natura debet, quem iuregentium da- re oportet,&.l.cum amplius. infra de reg. iuris. Sed& ex eiuſ-
dem Vipiani verbis colligunt, in l. iuris gentium. in prin. infra
eo. apud omnes gentes, nedum apud KRomanos, pactiones, ſeu conuentiones non eiuſdem poteſtatis fuiſſe. Quod etſi
De qaa- cunque
probabiliter dicatur,(non enim veriſimile eſt de quacunque vromiſſi-
promiſſione, temere fortaſſis effutita, iudicium reddi ſoli-
tum: cum ea res plurimum habeat incommodi,& nihil aliud
quam litium inter homines, contentionum que ſit ſeminari- um) neque tamen id ex verbis VIpiani recte colligitur: neque vel minimum noſtræ refragatur ſententiæ. Non enim iure gentium conuentiones nudas à ceteris diſtinctas eſſe ait: ſed quæ iure gentium introductæ ſunt, eas Romano iure partim adactionem, partim adexceptionem prodeſſe. Cæterum obligationem naturalem non ad ius gentium modo, verum etiam ad naturale illud vetuſtius referendam eſſe credimus.
Ac quoties de hac obligatione quæritur, inſpiciendum po-
tius quid naturali rationi,& æquitati(quæ, vrait Fabius, o- primo cuique notiſſima eſt) congruum, quam quid homi- num conſenſu,& auctoritate conſtitutum fit. I. nam hoc na- tura. de condi. indeb. d. l. ſi noxali. Vnde ſiid, quod domi-
one iudi- cium nou redditur.
nus ſeruo debuit, manumiſſo ſoluerit, repetere non poſſe
Trypho. ſcribit, quia naturale agnouit debitum. Nec adrem pertinere, quod obiici poſſet, non modo iure ciuili, ſed et- iam gentium ſeruitutem comparatam eſſe, ideoque videri non modo non ciuilem, ſed ne naturalem quidem obliga- tionem inter dominum,& ſeruum poſſe conſiſtere. Vi enim, inquit, libertas naturali iure continetur,& dominatio ex gentii iure introducta eſt: ita debiti, vel non debbiti ratio in condictione naturaliter intelligenda est. l. ſi id quod dominus. decondict.
indeb. Neque aliud ſenſiſſe Paulum inreconſultum, cum
natura eum oblgatum eſſe, ait, qnem iure gentium dare oportet, verba ſequentia ſatis arguunt: cuius fidem ſecuti ſumur. qui- bus(niſi fallor) ſignificat, quiſquis fidem dat alteri, ſeie ali-
quid daturum, velfacturum, eum natura obligari. Eodem
ſpectat& quod apud Vlpianum legitur, VTjuras eæ pacto natu-
raliter debericl. in his. S. Imperartor. infra de ſolut. Etpleraque 2 faes
item alia, quæ nos, quod in aliorum ſcriptis reperiantur, con
ſulto prætermittimus.
da Guz quidẽ diſpuratio eo mihi difficilior futura eſt, quod
1e p
—
haſti Aa-
fraæ pri-
Admonet hic locus, vt quæſtionem diu, multumque agita- raro, ſir tam ,leme 7, fides hoſti ab homine priuato data ſit ſeruan-
eruan-
da.

44 ab omnibus fere interpretibus„qui à trecentis annis in ius ci⸗ uile commentarios ediderunt, diſſentiendum mihi eſſe vi- deo. Quprum celeberrimi quique non modo ſeruandam el⸗ ſe negant: verumetiam(quod longe eſt admirabilius)omni- no violari debere contendunt: vt Bart.§. ceteri. in l.conuen- tionum. infra codem. Zaſius contra Eckium. Neque adeo tantum mihi dilplicet hæc ſententia, quod veterum exemplis inſtitutiſque repugnet,& grauiſſimis philoſophorum opi- nionibus iam ohs erudite ſit confutata: vt refert Cicero lib. 3. Offi iorum:& Gellius lib. 7. cap. 10. cum permultacorum monumentis contineri videamus, quæ licet ratio, honeſtas- que fieri lubeat, legibus tamen& iure ciuili non ereideun tur. Quam anguſta innocentia eſt(inquit Seneca) ad legem bonum eſſe, quanto latius patet officiorum, quamuris ren la. Quam multa pietas, humanitas, liberalitas, iuſtitia,&— des exigunt. quæ omnia extra publicas tabulas ſunt,&cæ: Il- lud vehementius mouet, quod generaliter fidem ſeruandam eſſe noſtri quoque iuris auctores crebro aſſerant, neque hic calus vlla luris parte exceptus, quin potius Pontificiis decre- tis comprobatus eſſe reperiatur. can- noll.
munis vtilitatis, aut verius neceſſitatis ratio exemplo ſeruitu- tis hoc admittendum eſſe ſuadet. Quid enim milliti in bello pernicioſius eſſe poteſt, quam ſi ab hoſte captus, fide data: nunquam dimittatur ad ſuos, vt forte pactum pro capite pre- tium adferar? Quod vtique futurum eſt, niſi ea pactione ob- ſtrickus eſle intelligatur. Supereſt vt aduerſariorum obiecta (quæ profecto mihi perquam infirma eſſe videntur) dilua- mus. Et in primis quod ex Vlpiano adferunt. Bonum dolum eſſe,& pro ſolertia haberi, ſi quis aduerſus hoſtem aliquid machi- netur. j.i.. non fuit. infra de dolo. Nos de inſidiis accipien- dum eſle credimus:& his, quæ ſtratagemata dicuntur, qui- bus in bello aduerſus hoſtem non minus, quam vi aperta, vti permiſſum eſt. Vt enim pugnare aperto matte quandoq; tu- tum eſt, ſic etiam aliquando inſidis,& cuniculis hoſtes oppu-
gaare,& licitum& tutius eſt. Dolus enim au virtus, quis in ho-
e requiratè Quare optimus Imperator Lyſander dicebat, bi leonina pellis deficit, vuhoinam eſſé aſſuendam& alſumendam. Nam& loſue in ſacris Bibliis ipſo auctore Deo, hoſtibus ſuis inſi cias ſtruxiſſe legitur. Ioſue 8.c. Vnde Auguſtinus: Cum, inqnit, bellum quis ſuſceperit, vtrum aperte pugnet, an ex in- ſid s, nihil ad iuſtiriam intereſt. c. dominus noſter. 2 3. q. 2. Nec illud quidem noſtræ aduerſatur opinioni, quod Florẽti-
nusl. nihil. infra de poſt. reuerſ. nihil intereſſe ait, quomodo
captiuus reuerius eſt, vtrum dimiſſus, an vi, vel fallacia pote- ſtatem hoſtium euaſerit. Id enim ita accipiendum eſt, cum de iure poſtliminii quæritur: quo caſu licet hoc duntaxat con- ſiderandum ſit, an ab hoſtibus redierit aliquis, animumque habeat remanendi, non ideo tamen minus fidem hoſti datam liberare tenebitur. Et ideo in Attilio Regulo, quem Cartha- ginenſes Romam miſerunt, reſponſum eſt, non eſſe eum poſtliminio reuerſum, non ob eam ſolum cauſam quia iura- uerat Carthaginem ſe reuerſurum: id enim ad poſtliminium impediendum nõ ſufficiebat: ſed quia animum non habebat Romæ remanendi. vt Pap. ſcribit l. 5. infra de capti.& poſtl. reuerſis. Reliqua quibus impugnamur, argumenra frigidio- ra ſunt, atque ineptiora, quam vt accurate ea refellere operæ pretium ſit. Vt, Ecce qui captus(inquiunt) cuns poteſt non re- dit, pro trangſuga habetur, l. non omues.§. qui captus.inft. de re milit.fidem:gitur violare etiam debet is, qui hoſtiſeſe non a65⸗ iturum ſpoponderit. Breuiter enim reſpondendum eſt, vide- ri eum qui temporibus adductus fidem hoſti dederit, redire non polſe: quod ſalua honeſtate non poſſit. l. nepos. infra de verbo.ſignific.l.filius. infra de condit.inſtit. Item obiiciunt commercium militihus prohibitum eſſe, adeo vt agrum, in quibus prouinciis militant, comparare eis non liceat. l. milites agrum. infra de re milit. quaſi vero nullum, non contrahen- di negotũ genus velcontra militarem diſciplinam ipſis per- miſſum aſſeramus. Illud non minus ridiculum, nugatorium- qus eſt, Præcipit lex, vt ne barbaris aurum præbeatur, ſed potius ſi apud eos inuentum fuerit, ſubtili auferatur ingenio: ergo fides hoſti data ſeruari non debet. l. 2. C. de commerc.& mer. His igitur nugas, quas tantum retuliſſe piget, miſſas fa- ciamus. Prob ibilius forte quis obiecerit, huiuſmodi promiſ- ſionem, quę vi, metuque tacta ſit, efficacem non videri: ſed
edict am Prætoris, quo per metum geſtain integrum reſtitu-
noli. 2 3. q. I. Sed& com-
.
Franc. Duareni(omment.
untur, ad eum metum, qui ure licito alicuĩ infertur, non per-
tinet.l. ſi mulier. in princ. infra de eo quod me.cau. Pactum autemd pactione dicitur, vnde etiam pacis nomen ap- latum eſt. Pago verbum eſt iuris antiqui, quod in Legam Decemui-
4
* 2—— 5 3 ä““ P 8 0. 2 4 6 2„.* 86* 4 4 A 1
Pago ger bum an-
ralium fragmentis etiam num apud Ciceronem lib. 2. Rhe. n. tor. ad Heren. Fabiumque lib. 1. cap. 10. reperitur: vnde pa- vnde pa- ctum atque pacem dici atbitratur Vlpia. Sicut enim nouatio um& à nouo, à teſtatione teſtamentum, à demptione damnum de- Pav.
riuari dicitur, ſeu à verbo Teſtor, atque Demo. l. 1. infra de nou. l. 2. infrà de dam. infe. ita pactum à pactione, id eſt, à ver- bo Pago deductum non incommode dici poteſt. Et hæc de verbi iνμν breuiter à nobis dicta, his, quæ verbofiſſime à modernis hic,& Alciato in rubr. de pactis traduntur, proba- biliora ſunt.
Eſt autem Patlio duorum, plurium ve in idem placitum, s
conſenſus.
dixerit, quid pactio ipſa ſignificet, iam explicat, dicens, Duo- rum eſſs conſenſum,,& cetera. Caue autem putes, pactum cõ- uentum(de quo loquitur in edicto Prætor hic ab Vlpiano definiri, ſed pactionem: quæ latius aliquanto quam vocabu- lum inde deriuatum porrigitur. Pactum enim in hoc tracta-
ru, non pro quauis conuentione, ſed pro eatantum accipitur,
Jur pactum conuentum à Prætore& à lureconſultis dici olet. Nam venditionem, locationem,& reliquas huiuſmodi conuentiones nunquam à veteribus Pacta dici animaduerti- mus. Quod autem Prætor in hoc edicto non de omnibus conuentionibus loquatur, vel illud argumento fit, quod non- ſe attionem ex pattis daturum,(vt in ceteris) ſed ea ſeruaturum ait. Qux verba, arque his ſimilia ad ea demum referri ſo- lent, quæ non valent ipſo iure, vt in comm. tit.de in lit.iur. oſtendimus. Licet autem contractus ipſo iure, id eſt, lege à populo lata, rati ſint, l.‚homo liber. infrà de acqui. rer. domi. l. ſiue generalis. infrà de iure dot.. non autem. Inſtitu. de perp. & temp. act. pacta tamen conuenta per Prætoris tuitionem tantum valere, paulo poſt adſcripti Ciceronis loci ſatis euin- cunt: quibus accedant& Senecæ verbalib. 5. de beneficiis. Multa legem non habent, nec actionem. Atqui conſuetudo vitæ humanæ, lege omni valentior, dat aditum. Nulla lex iu- bet, amicorum ſecreta non eloqui. Nulla lex, fidem etiatn ini- mico præſtare. Quæ lex ad id præſtandum nos, quod alicui promiſimus, alligat? nulla. Querar tamen cum eo, qui arcanũ ſermonem non conrinuit:& fidem datam, nec ſeruatam, indi- guabor. Quamobrem recte, atque ordine feciſſe iudicandus eſt Tribon. qui hunc de pactis tractatum hic potius colloca- uerit, quam eo loci, vbi de contractibus diſſeritur. In hanc e- nim partem, quam ipſe ² σem nominauit, congeſta ſunt ea,
quæ iudicium antecedere ſolent,& aeouiæ iudiciorum di- cuntur. Qiaigitur ſæpe vſu uenit, vt litigator iudicium ſub-
ire nolit, quòd ſecum pepigiſſe dicat aduerſarium, ſiue dona- tionis, ſiue tranſactionis cauſa, non abs re de huiuimodi pa- ctionibus, quæ quidem proprie pacta,& pacta conuenta ap- pellantur, tractare viſum eſt. Nam vr de omnibus contracti- bus generaliter diſputerur in hac parte, rario loci atque ordi- nis, non patitur. Quod ſi forte quis obiiciat, Paſtum ab Iipia-
Cum àpactione, pacti, paciſque nomen appellatum eſſe Se⸗ 22
no dici duorum conſenſum, atque conuentionem: pollicitatsonem
vero ſolius offerentis promiſſum l. 3. infrà de pollici. Reſpon- deo, plenam, ablolutamque pacti definitionem hanc non eſ- ſe, ſed generi vnam tantummodo differentiam addi, qua vi- delicet oſtendatur, quantum inter pactum,& pollicitatio- nem interſit. Id enim de pollicitationibus modo diſſerere in- ſtituenti(opinor) ſufficere viſum eſt. Illud fortaſſis maio- rem alicui ſcrupulum iniecerit, quod ſummus non ſolum O- rator, ſed etiam lureconſultus Cicero, non vno in loco pa- ctum id eſſe generaliter definierit, quod inter aliquos conue- nit. Quibus verbis pactionem, conuentionemque omnem complexus fuiſſe videtur. Veruĩ ſi quæ præcedunt, quæque ſequuntur verba conſiderauerimus, facile apparebit, de ea ſolum conuentione loqui Ciceronem, quæ ex ſolo conuentu valet, ideoque pactum conuentum appellatur: non de ea, quæ lege aliqua, aut iure ciuili ſancita eſt,& quæ tranſir in propri- um nomen contractus: qualis eſt emptio, venditio, ſtipula- tio,& ſimiles contractus. Diuiſione enim viitur, quæ vnà . cum ex-
Cicero ſummus
orator& zurecon-
ſultuus.
————* 5 4 oooͤoſſͤſſ 3 1 2— 4

zppellanm el. uile d, dicens, D.“ es, packumcö. hic 45 Vlpiano quam vocabu- ninhoctractz. arum accjpitur, reconlultis dici gursduialmoci c animaduetti- oh de ompibug tolt, guadmn. dea ſeruaturum mum referti ſo- atit. dein lit.jur. ure, idh eltlege⸗ qui. ret. domill. alnſtitu. deperp. etotis tuitionem is loci ſatis euin- ſ. de benekccis. tquiconſuetmdo m. Nulla lexiu- fidem etiam ini- nos, quodalicui m eo, quiarcanũ cſeruatamindi- ecille iudicandus potius colloca- ur. In hance- ongeſtaſuqt e udiciorum di- iudicumſb- m, fie dont- huiuimodipa- a conuenta ap- ibus contracti⸗ oci atque old- Num 45 Tipia- Nicnationem Allcci. Reſpon⸗ 3
☚ — - 2 — — —₰
* — — — — — — .g. —
1 os col 7 urecon
In Tit. cum exemplis ab eo adductis perſpicue deèmonſtrat, pactum
... 4 4 8..
non e iure ſeruari quod legitimum eſt, ſed quod ex nacura
gex capi- antum, aut conſuetudine. Verba autem eius hæc ſunt ex
eæ ex qui. Ibro ſecundo Rhetor. ad Hereunium, lusigitur conſtat ex
Sesene his partibus, natura, lege, conſuetudine, iudicato, æquo&
2. bono, pacto. Natura ius eſt, quod cognitionis, aut piètatis
cauſa obſeruatur. Lege ius eſt id, quod populi iu ſancirurd eſt. Conſuetudine ius eſt id, quod ſine lege æque ac ſi legiti-
mum ſit, vſitatum eſt. ladicatum eſſ id, de quo ſententia lata
eſt, aur decretum interpoſitũ. Ex æquo,& bono ius conſtat, quodad veritatem,& viilitatem communem videtur perti-
nere. Ex pacto ius eſt, ſi quid inter ſe pepigerint, ſi quid in- ter quos conuenit. Pacta ſunt, qnæ legibus obſeruanda ſunt
hoc moödo? Rem vbi panguat, orätione pangunt. Sunt item
pacta, quæ ſine legibus obſeruantur; ex conuentu quæ iuri ptæſtare dicuntur: Idé lib. 2. de Inuent. Narturæ ius eſt, quod nobis non opinio, ſed quædam innata vis afferat: vt, religiò- nem, pietatem, gratiam,&c. Conſuetudinis ius eſſe putatur id, quod volunrate omnium ſine lege vetu ſtas comprobarit:
In ea autem iura ſunt quæ dam ipſa iam certa, propter vetu-
ſtatem. Quo in genere& alia ſunt multa,& eorum multò maxima pars, quæ prætores edicere conſueuerunt. Quædam
autem genera iuris iam certa conſuetudine facta ſunt. Quod
genus, pactum, parz iudicatum dicitur. Pactum eſt, quodin- ter aliquos conuenit, quod iam ita iuſtum putatur vt iuri præ- ſtare dicatur: Par; quod in omnes æquabile eſt: Iudicatum de quv iam ante ſententia alicuius; aut aliquorum conſtitu- tum eſt. lam iura legitima ex legibus cognoſci oportebit&c. Idem eo.¹- Conluctudinis ius eſt, quod aut leuiter à natura
tractur, aluir,& maius fecit vſus, vt religionem: aut quod in
morern vetuſtas vulgi approbatione perduxit: quod genus pactum, par, iudicatum. Pactum eſt, quod inter aliquos con- uenit. Par quod inter omnes æquabile eſt. Iudicatum, de quo alicuius, aut aliquorum ſententis conſtitutum eſt. Lege ius eſt quod in eo ſcripto, quod populo expoſitum eſt vt obſer- uetur, continetur. Sed mirum forte quibuſdam videbitur, quod lurecõſultus de pactis cõuentis tractaturus, quid ſit pa-
Etnm conuentum ante omnia non docuerit, quod in primis
neceſſarium ad interprerationem edicti videbatur. Quubus ſi
integra VIpiani volumina extarent, quę luſtiniani edicto ſub- latainterciderunt, haberemus ſane quod certius reſpondere
poſſemus. Certe in ſexcentis aliis eiuſdem Vlpiani locis, ce-
tetorumque lureconſultorum, ac in hoc tractatu potiſſimum
pactum conuentum,& ſine adiunctione, pactum, pro ea con- uenrione, quæ non tranſit in proprium nomen contractus, promiſcue dici obſeruauimus. l. Iuris gentium.§. quinimo.l. per quos. infra, eod. l.pacta conuenta. infra, de contrahen.
emp. tot. tit. de pact. dot. cum infinitis ſimilibus. Adde quod
Cicero pactum conuentum ſemper àã ſtipulatione ita ſeparat, vt dubium non ſit ſpeciem longe diueriam à pacto eam eſſe: non ſub pacto velut genere continer:, vt in libro de Orat. z. At vero in foro, tabulæ teſtimonia, pacta conuenta, ſtipula- tiones, cognationes, affinitates,&c. Idem in Orat. pro Cæ- cin. Quodteſtamentum, quæ iudicia, aut ſtipul⸗tiones, aut pacti conuenti formula non informari, aut conuelli poteſt, ſi ad vetba rem deflectere velimus? Idem in Partit. orat. Scri-
ptorum aliud publicum, aliud priuatum. Publicum, lex, ſena- tuſconſultum, fœdus. Priuatum, tabulæ, pactum conuen-
tum, ſtipulatio. Et hoc quidem ita eſſe, ne Baldus quidem, Deciuſque uegant, cum pleriſque aliis, in rub. C. eo. Contra- cta aliquando verbi ſignificatione pro ſubiecta materia, idẽ- que in verbo Conuentionis, accidere aiunt, ſed pactũnihilo- minus pro omni conſenſu duorum generaliter quoq; acci- pi poſſe fatentur. Qui error inde(niſi fallor) manauit, quod pactionem, quæ hic ab Vp. definitur,& pactum eadem eſle falſo ſibi perſuaſerũt, vt paulo ante indicauimus. Quod ſi quĩ ſint, quibus noſtra non vſquequaq; ſatisfaciant argumenta proferant quæſo locum, in quo venditio, aut ſtipulatio, alia-
ve ſimilis conuentio, pactam appelletur. Id ſi fecerint, vltro
nos huio litis& controuerſiæ ceſſuros proficemur. Sin autem id præſtare non poſſint, mirari non debebunt, ſi veterum auctoritatem(quam præſertim à nobis ſtare, inficiati omni- no non auſint) interpretum neſcio quorum opinionibus,&
commentis anteponamus. Nam nec verum eſſe puto(quod ab eildem dicitur) verhum quoq; conuentionis(quod gęne-
3
rale eſt) ſimiliter contrahi, pactiq ne verbo, R cobuèntionis — promiſcue vti Iureconſultos, apud quos videlicet nuda coas- uentio, plerunque pro nudo pacto reperiatur. Quis enim iuris auctor vnquam ita locutus eſt? Ex conuentione non na- ſeitur actiò: cum tamen id de pacto toties inculcatum, ac id⸗ entidem repetitum ſit. Illlad extremæ(vt aiunt) anchoræ lo- co acce dat, quod Vip. in interpretacione edicti Præcorii, DE PaAGTIS, explicata prius(vt credibile eſt) verharum ſignifi- catione, pactorum diuiſionem labiicit dicens: Pacia quædam in rem, aliu in perſonam&e. l. iuris gentium.§. pactorum. Quaã diuiſionem emptioni, locationi,& id genus conuentionibus non conuenire, quis tam cæcus eſt, vt non videat? Quare du- bitandũ non eſt, quin pactum gein edicto& in V p. ad edictü commentariis, ita, vt iam dixim 85 accipiendum ſit: quod quidem ipſum aliquando nudum, d eſt, ſolum,& ſimplex eſt: aliquando cauſain aliquam adiunctam habet, l. legem. C. de pact. vt infra dicemus.l.iuris gentium. EÆmilius Fetretus in§. præterea. Inſti. de excep.(quem honoris cauſa nomino) pacti generalem appellationem eſſe cum ceteris fatetur, pactum vero conuentum diſtinguit ab eo, quod iuſſu iudicis fiat, di- cens conuentiones quaſdam eſſe, quæ à iuſſu iudicis initium habeant, non à conſenſu, quauis conſenſu perficiantur, eaſq; ſimpliciter dici pacta: alias eſſe quæ cum à cõſenſu, atq; con- uẽtione nihil non habeant, pacta conuenta appellentur. Sed hoc quã recte traditum ſit ab eo, ex iã dictis arbitror nõ val- de obſcurum eſſe.“ Duorum conſenſux. Hinc annotant Interpretes, pacturn à pollicitatione difterre, quod pactum ſit duorum conſenſus: pollicitatio vero ſolius offerentis promiſſum, vt ſupra di-
ctum eſt. l. z. infra de pollicitat. Paul. ib.. ſenten. iit. de fiſci
aduoc. 5 2L 2 1 17* 9 10 4 423 1†1 3 e L 4 7 1 8 1* ſumaxtur. l. qui patitur. infr 1 1ue. Plxſentes pactum-magi i, quihus
ego minime aſſentior. ffe-
f Uligi cum fortaſſis è re ſua id non fu- turum eſle credat: aut beneficiũ accipiendo(vt ait Publianus) libertatem vendere nolit. Hoc adeo in his pollicitationibus
modo eb uod P int 1Ilen a quibut quod Prætor. infra de eo quod me. cauſ. conſenſuum duorutfi ſiekat.
centum, ne hoc quidem caſu pactionem recte dici vulgo 1e. fer fauzs
tũ appellari ſolet. l. i. infra quemad. teſta. aper. Quod mults mapis videtur dicendum, quotiss duo, vt vnus cxipſis der

— — 3 4 3 ng ꝑ1 8ſ „. 5E,
77——-—
„ ar 4
46 Franc. Duareni(omment.
vor cio, paciſcuntur; cum quod geritur ex paciſcentium ipſo- ram perſona, initium ſumat obligationis. Sed quia alteri ſti⸗ pulari, paciſcive neminem poſſe traditum eſt, niſi lua inter- ſit. L ſtipulatio iſta.§ alteri. merito hæc quoque pactio inuti- lis,& ſine effectu eſſe dicitur. Intereſſe autem paciſcentis tum intelligitur, cum rem ſuam, aut ſibi debitam, dari alteri, reſti- tuive paciſcitur. Quo caſu rationibus ſuis eum conſulere„ac perſonam eam velut Procuratoris loco ad recipiendum dati expreſſam videri Bart. ex Proculo annotauit. l. ii cum Corne- Allteriſt, lio. j. de ſol. Vnde tractatũ eſt, Si paciſcẽtis, cuius nõ intererar pulan, abinitio, intereſſe ex poſt facto cœperit, cõualeſcatne pactio: 22 Jue Et conualeſcere eã mνα αα ια αάκ placui ſſe video, à qui- poteſi ni. 5us d ſſenxiunt nonaulli. Sed hæcalio in loco opportumus fſua iz diſcutientur. 1 2Uſ Conuentionis verhum generale eit, ad omnia perti. nens, de quibus negotii contrahendi, tranſigendio cauſa conſentiunt, qui inter ſe agunt. Nam ſiuti conuenire di- cuntur, qui ex qiuerſis locis in vnum colliguntur„G& ve- niunt tita qui ex diuenſts animi motibus in vnum conſen tiunt, ideit, in vnam ſententiam decurrunt.
Cum ex Vlpiani librisd Edictum hæc fere à Triboniano decerpta fint, quin ad edicti interpretationem pertineant, dubitandum non eſt. Quia igitur de eo verbo, quod primum in edicto occurrebat, breuiter ante diſputatum fuit, iam ad alterius onatrationem aggreditur: Conuontionisque Verbum
enerale eſſe ait, ad omnia pertinens,& c. Etſi autem late pateat boc vocabulum, non ideo tamen pactum conuentum in edi- cto Prætoris adeo generaliter accipi fatendum eſt. Nam& rei vindicarionem ſpeciale nomen certæ in rem actionis eſſe dicimus, vt licet vindicationis verbo omnis in rem actio con- tineatur. Itaque VIpia. hoc loco ſenſiſſe non exiſtimo, pacto conuento omnem contractum, obligationemque ſignifica- ri: quod ante aliquot annos vir quidam clariſſimus,& erudi- tiſſimus mo audiente,& ob ſingularem eius doctrinam, atque amplitudinem leuiter tantum refragante confirmabat, de- ierans etiam(id quod magis mirabar) Prætoris verba ne VI- Plna quidem ipſum intellexiſſe. Quem quidem ego ni- ilo magis reprehenſione dignum puto, quam ſi de rei vin- dicatione tractaturus, Rei verbũ generale eſſe,& Vindicatio- ne omnem in rem actionem ſignificari obiter admoneat. Placuit enim veteribus hæc interpretandiratio, quæ etiam- aum vulgo vſitata eſt, vt paulo altius repetitis principiis rem aggrederentur,& de ſpecie aliqua tractaturi, à genere ipſo ini- tium dicendi facerent.
Tranſigendique. Tranſigendi verbum late hoc in loco, vt & alibi ſæpius, accipi videtur, vt quoquo modo ad finem per- ducatur aliquod negotium, 2 dicatur. J. ſi vno. infra loc. L.arbitrio.§. dolo. infra de dolo. l. tranſacta. infra de verbo. ſi- gnifi.l1. S. vltim. infra ad Tertul. ſpecialius autem tranſigere, eſt controuerſiam deeidere,& pecunia accepta ab aduerſario
actionem ſibi competentem ei remittere: quod Græci α
α᷑τ dicunt. Ae talis deciſio, diremptioque, litis tranſactio vocitatur.l..& toto tit. infra de tranſact. l.z. infra de iureiur. Ea neque conuentio, neque contractus eſt per ſe, vt de dona- tione infra dicemus. Ideo qualis ſit conuentio, nominatane an nomine vacans, fruſtra quæritur: habet tamen in ſe con- uentionem aliquam,& pactionem, ſicut donatio, quæ vel nominata eſt, vt ſtipulatio: velcarens nomine proprio con- tractus, vt pactum. l.². infra de tranſact. Videamus igitur quid pactum àtranſactione diſtet. Et vulgo proditum eſt, pactum generaliter omnem duorum pluriumve conuentio- nem ſignificare, ideoque omnem ſiue contractum, ſiue di- ſtractum complecti: quæ ſententia iam àA nobis refutata eſt: ſpecialiter vero pro conuentione gratuita, quæ contempla- tione litis non fiat, accipi: vnde tranſa ctionem ſpeciem pacto contrariam eſſe aſſerunt, cum ea gratuita non br& tantum ſuper lite fiat, ac diſtinctionem iſtam ex verbis VIpiani colli- gunt, l.i. infra de tranſact. Quitranßgit, quaſi de re dubia,& lite incerta tranſigit: qui vero paciſcitur donationis cauſa, rem certam,& indubitatam, liberalitate reminit. Ego vero pacti ſiguificationem vnam eſſe, quæ videlicet ſupra à nobis ex- poſita eſt, conuentionemque omnem, quæ non tranſ- it in proprium nomen contractus, tametſi gratuita non ſit,
Quam ſate pa- teat ds- io Pa- uam.
* 1 4— ſſ
& tranſactionis cauſa interponatur, eo verbo contineri aio. arg. l. ſiue apud. C. de tranſact. Verbis autem Vlpia. ten ebras offuderunt alii, contra veterum exemplariũ fidem ‚à τοετνινν dictioni Paciſcatur addentes, quã poſt dictionẽ Cauſa porius adſcribi oportuit. q. d. pactũ de nõ petendo, nõ tranſactionis ſolum cauſa, ſed etiam donationis fieri poſſe,& eũ, qui paci- ſcitur donationis cauſa, non tranſigere, ſed liberalitate rem certam& indubitatam remirtere. Nam alioqui auctorem e- legantiſſimum VIpianum, quisab ineptiſſimæ rab aο*νεας& nugarionis crimine vindicauerit? hunc igitur potius à conſue- tudine loquendi veterum non receſſiſſe, apud quos donartio- nis cauſa paciſci vſitatum eſt, exiſtimare debemus. l. ſed ſi vir, infra de donatio. inter virũ& vxor. l. in ædibus. l. ſi in ſtipula- tum. infra de donat.
Adeo autem conuentionis nomen generale eſt, vt ele- ganter dicat Pedius, nullum eſſè contractum, nullam obli- gationem, quæ non habeat inſe conuentionem: ſiue re ſiue verbisſiat. Nam&é Stipulatio, quæverbis fit, niſi habeat conſenſum, nulla est.
Quam late pateat Conuentionis verbum, hinc colligit lu- reconiultus: quodtametſi obligationes quædam re, ac verbis contrahantur, in his tamen omnibus conſenſus aliquis, ac cõ- uentio neceſſaria eſt. Neque ideo ſtipulatio verbis, aut com- modatum, ſiue depoſitum re contrahi dicuntur, quod ſine conſenſu, nuda res, nudaque verba ſufficiant: ſed quia præter
conſenſum, re aut verbis opus ſit. Conuentio igitur ad o-
mnem contractum omnemque obligationem pertinet, in
qua contrahenda duorum pluriumve conſenſus interuenit:
quare conuentionem pacto generaliorem eſſe merito dice-
mus, quod paulo ante à nobis defenſum eſt. Hinc pacti con-
uentio verbum à lureconſultis vſurpatum, vt dixi in leg. iuris
gentium.§. adeo. infra eo. Itaque cum in ſcriptura aliqua hu-
ius verbi mentio reperitur, an de ſtipulatione accipiendum
ſit, an de pacto ambiguum eſt: cum ad vtrunque referri que-
at. Verum in lege ex præcedentium ac ſequentium verbo-
rum argumento, aliisque coniecturis voluntas perpendi po-
teſt. In inſtrumento antem, ſeu cautione, niſi aliud actum
appareat, pro pacto accipiendum,& contra agentem inter-
pretationem faciendam eſſe arbitror. l. lecta. verſi. conuenit.
infra ſi cer. pet. Quod enim controuerſum eſt, per id, quod
certum, exploratumque eſt, probari debet. arg. I.non hoc. C.
vnde legit. Nec conſentaneum eſt, vt fidei, probationisque
gratia quicquam adteracur, quodipſum ita incertum, obſcu-
rumque ſit, vt probationem quoque aliam requirat. Nam&
rexαννυ vitium vel maximũ eſt in diſſerendo: εμρμσνηνευνο⁷
accipere, i T i⁴εμρνένναμφνν. Proinde qui ſtipulationem factam
eſſe allegat, cautionemq; modo profert, qua aliquid conue-
niſſe continetur, is lane infirmam habet probationem. Non
enim recte colligirur, conuentio eſt, ergo ſtipulatio, cum
genus ad probandum ſpeciem minimum valet, plurimum ad
refellendam. Plane verbum Promiſit, inſtrumento adſcriptũ,
ad ſtipulationem potius, quam ad nudam pactionem referẽ-
dum eſſe, lex ait.. ſi ſcriptum. infra de inuti. ſtipu. Nam S'ro-
mittere(licet interdum latius accipiatur) proprie, eſt inter-
roganti daturum aliquid ſe, aut facturum reſpondere: idque
Theophilus in Græcis Inſtiturionibus ſatis declarat, à quo
necdiſſentiunt Grammatici. Pollicemur etiam ſponte, inquit 2e⁹³.
Donatus, promittimus rogati. tas cauſa Nam& ſtipulatio. Veluii, ſi per iocum, vel docendi cauſa 2
dixerit quis, Spondes? Et alius reſponderit, Spoudeo. Quo 7. 2„„
caſu certum eſt, non naſci obligationem. l. obligationum ſub- 4.
ſtantia. infra de actio.& oblig. Alias ex ſtipulatione obliga-
tionem oriri non ciuilem modo.§ de conſtituta. Inſtit. de a-
ctio. ſed etiam naturalem, quod adſit conſenſus, crediderim.
Idq; rexeptius eſt. Quod ſane ita aecipi volumus, niſi forte
aliquo caſu æquitas illa ceſſet, quæ naturalis obligationis cau-
ſa eſſe dicitur I. ex diuerſo. S§. I. infra ſolu. matr. l. indebitum.
infra de condict. indebit Nam licet in genere conſenſum cõ-
uentionemq; duorum cuſtodiri æquum ſit, plerunque tamen
id ob circumſtantiam aliquam, iniquum eſſe po teſt. Cuius
rei gratia Prætoriæ exceptiones comparatæ ſunt.§.. Inſtit. de
except.vbi Theophil.
Sed conuentionum pleræquse in aliud nomen b tranſeunt
— ☛. 1—— “
ͤͤͤ —“ 1 8
— — N
——

4
1 8 3
cont Line em 397 tas nlacti. 1 n. ſti. 1 em, in locati. bei,au ns pignus,n tipulationem- ionem, in Nam decipe. da CI-„.— 8 U„. 2 Carl g„ 0 d ltate 3 Hec de sonuentionibus paulo pleni Quod Niique accipiend que voluiſſe, non præſum 3 aukorem tio, velut naptaaui quæ dam eſt 25 tniosſberiokgas er da tum fuiſſe appareat dom elt niſi ob cauſam alia fmnne Tau e„ reconſulti inſti Ethl nand USllagra⸗ mnem, i 11. Lauſa enim mteddi- 3nari itutum ſit d nque præcipuum„incertitudi expreſſa obſcuri Dotius, cum nihilominus p e pactis co ue præcipuum lu- vyrli inemqus tollit, vt ai curitarem ue ihilominus propi 4 nuentis diſſ ite pen. C atollit, vt ait P— ds donlas Itius reperita, propinquum,& finiti lerere, in lo- li— Seterum variæ hi it Panor. in c. eccl dos a0ne altius repetita, pact„& finirimum ex 5. licer facti ſint, propri iæ hinc quæſti c. eccleſia. onan 90„pactorum 12 excurri. int, proprie quæſtiones naſcunti em Rio. modius c conuenrorum iit, vt re 4,; proprieque ad lurec nalcuntur- 1s. jus demonſtrari qu rorum na 13,LL tinere vid ureconſultos nibi quæ ledy onftrart 88 tura omnis eantur Lodtn tos nihil 1 us. gi yir tiones eſſe, quæ i queat. At igitu iscom- homir ‚quam ad quoſui o magis per pula. verborum. 3 nomen tranſei 4 cohuen- exX lmetamen ¼ 5 vſu peti vis& ſen men tranſeunt,&cæt. exemplo nos qu Statnen tra antur à Dlu pérlros ralees umfi princ. Srerree u fradocebimus. ſadldgan in eare non Säadne einu peram. wain gen Nnoſtta * 1. 41 1m O 4„. ³ 40 18 en- 1 8„3 4 UTr.— A*„. 1 entia— 4 dtel ipulatione ci. eruatione non indi 8 abulas obligati 1 Aenmn prit ,1 noſtra 2 ne actionem n ſci: non indign 0 igationi.„ 1 p nis illud au zullan numer aſci: cum ſit ex gnum, ex Se- s cuiuſdam Titi quæſitum ſt: ol. o, quæ nom. tex earum c Sempronius, pa onls culdatn ſtio reddidi tum eit: ene rrerrperreerdenbeer dwrwreine aie eerenn emneerrdaarrahirean vf vui rit,(vt ſolet) neclo- piam alii nudæ co Opret Per- quæritur? Cer. E uls hniuſce redditio: tique debitum 1 hah;) nec locus eri nuentiont a ſſe 1. ur? Cenſuit B„, ditionis effe eat impleuerit, dene cus erit pœnitentiæ,— cceſſe- mill arto. non ſolum Titio, quo effectus lit. ſ enegabitur.. æ, nec actio ei, qui um, ſed eim m Titio, quod debe 18, lida, ſti 2 gabitur. Obligati. 1 ei, qui non EAen andatam.»quo debebat, re- ipulationi gatio ſiquidem alioqui uerſus alter am quoqus actio at, re- hin 21. nis acceſſione m alioqui 491 4. ,1 um competeb actionem videri, quxæ aa inc colligi amplius qui ne corroboratur: ua- facile præ petebat. Vet nem videri, quæ ad- s quic. tur: 3 ræl. etum 3 wrwenin er lacto Id eeprelſn minus er borenennce tene O“ quacunque llia defici donatio non ita — 8 um non fueri edebeatur 3. utilis, el„. eliclamuf oni asliqu. compreh aon kuerlt: ſe d.„qua ſpecie 2 uſorius coniectu 8 3c cö- prehenſum eſt, qual rit: fed vt quicquid; pecie non accidi ſoriusque ſit furur ctura, weidisamcom.& peti Hofuteienie leeun Jneii fr ecdeios Ad Fade pugnata eſt. ae us nom immerito hæc ueche G Taofin hac nrur exceprione 4— infra derei di„ interpr nim, at ue b. 4 a5 a lis im- tur, guodſine accipiendum udica. Et cum h interpretari, quaſi Titi atque benignius eſt,i rled qu lationem initari 5 puto, quod vul di. eum hac a credit 23 ntius exi endi„ Ita hoc factũ ulapreter 815 itari naturam ei 890 ici ſolet Sti ore tantum cc. g ndi nominis. ¹ Au . tur. l. ſi ſti aHa⸗ eius contract„Stipu- ter ad AllLe conſtitu gratia pro nio igu ILũ ſtipulatus. inf rcontractus, ſaper quo int admonuit Nicolaus, Si rus ſit. Pemator ad o- Agenerali s. infra de vſur. l. z. infr: ſuper quo interponi it Nicolaus, S1 it. Quatameni— „ 7, llaeer, I. 2. 1- ment NCOlanls, Sicul— in re prud em pertinet i generaliter intelli in ra de priuil— a,& coniect us Abbas d re pruden- et ‚in Otioſ⸗. gendo, quæcun. cred. Nam hui ſi. ecturas recu 7„c. eccleſia d entus interucui loſa, atque inutilis f que huiuſmodi ſtipulati iuſmodi, vt vi recurrendum eſſe, quæſti ad argu- uenit: vſam utura eſt. Cui iſtipulatio c 4 ix vlla certa iuris e, quæſtione ele merito ci conſtat, nont uius tamen m umſtantiaru 4 taiuris regul tionemg; eſſe lo dice. nomi„‚non modo in conuentioni agnum eſſe reddi m poſſit definiri. gula propter varietatẽ ci Hin.. ine carent, v.„91 uentionibus edditæ ſunrt tabi gefiniri. Quideni SIN rietatẽ cir- c Gicon zu ‚verum etiam in b ‚quæ propr ſacris icit abulæ, for 11. enim dicer . 5 ore Var 8 n bonæ fidei Ilix PiOpl0 acris initi 44 te miles ſit,, emus, ſi is, cui tdni inleg iuri rone, citra ſtipulatio contractibus: qui b tiatus, aut ali lt, aut mulier, aut mi cuiĩ Pöuris bant. Qua a ſtipulationem à veteribus n s: qui controuerſii aut alias ſimplicita llier, aut ig — erib plicitate prædi minor, aut ipturaalquah ficax 2uquaim enim bonæ fidei eteribus non fi Ontrouel lils abhorr ate præditus&à. u- cax eſt ada æ fidei contrac 4 e- duſtr 212 ens? Creditor„&aforenſt 39 22,1 endum æ fidei contractus ſelatiset ius, callid.5.. tor cot renſibus ne accipiendum vide 2g m, tamen quit. Pet eſatis ef 3 us, quiq; lites ſequi ontra gnau re, quid ex bo qui non cuiusli rit:? Quid fii iq; lites ſequi zragnauus homo, 2 185 bono slib z32 id ſi id lIeHlequhac Vetie 0, in- aqueretelnighe⸗ pleriſque ſint L bono eanc Ghane oporteat z ln cſt seique dem rs tor loculeuim nu 8 un conſueue- guentium ferbo- re vtile eſt, ca.. a, vt ait Cicero lib zat, Eludiclali que oper initate aliqua, ach 4 aus fit, debitor ver Pi nas perpend touerſ 2 a nominatim ſtipulati 3. Offic. magno e- 9 Dperam ſuam diuiti: lern neceſſitudine coni nn- sperpendipo- uerſia ob incertitudin. ione caueri, de uib Pe. is certe caſibus, aliitqu pleriſque in negotii liunctus?qui- niltahud actum em ali uando„404 us con- donatio: 223 nique non 1f. I.. tiis præſtiterit? ſl exoriri poteſt. 5 tio: vtpote cum nihi diſſimilibus facule eit? In naꝛgemem Inter- II. V L PI„.„. ctum eſſe prob bili 44 nihil aliud occurr 2 lle prælumetur Swa. b. ANVS I. 3 2 Sec abilius ſit currat, quod in „Ner conuenit. IB. III. equens quæſtio 34. dinter eos a- zeſt, perid, vod AD EDIC I 25 conſcriptis, vna Kr FSi pluribus t⸗ 1. T V M Vnas reddiderit credi abulis eod 14 ug Luon hoc.C. nis proſit reo: diderit creditor, an exe dem exemplo Perdon ABEOait, cre iderim talf Ego non temerẽ„an excéprio conuenti b probationssque Oait, couuenir rediderim, niſi aliud ontemere eum exceptionei Uento. acettum, obſcu- G 8 epiſtolam vel e poſſe, vel re, vel E lias eiuſdem exem da kumfille appare ptione iuuandum cguint Nom& o res quo 4 Iper nuntium Auncrabſt 1 que intentionem i domi habere ſe nceff Gum enim a- uionem factam tori meo reddid Hemle intelligetur Ind Wille quod Papinianus r ſ ori ſuo recdidiſſe. A ucia videri po- auquid conue- conuenille iderim cautionem, vi 3 de ſi debi- Vre ereenee, Se eregege,s de ugumenroqueeſt „, ne pet“ etur inter ne teſgator.: 2bus usde eſtauer, s, quæ in ſt⸗ 8 bationem. Non tionis„néepeterem: rofuti— nter nos or, nen Tontea e, amenti tabulis, fquasda⸗ teſta. de- G excC z.: protfuturammq; onkznud zrr;. lu, ſi qua⸗* ſipulaio, cum aber tionem placuit. ci conuen- 7uæ ſuperſuntrre geſtaa 2eeee hees naf Sain d, aen ur 4. 3— tum contraà ſe 8½ 4 eclaretur. Ne uzn, Cum cx cæle' s „ onuentio nihil ali a deducer entis, tanti apudm Baftolatgum nentoadſciti eulusle antedhdi iiande eſt, quam mutu 4 pluribus ere poſſit. Vnum, inq e eſt, vt me de hac ſe 82. 3 3 c 1 ximus 7 us quidam cõ f exemplis num, inquit, inſt ac ſenten- dionem tetelé icuntur hi, qui I.§. conuentionis, i quildam co- r Ous ckeinlis deſcrip Intrumentr qui quoqu dnuentionis, ideo umigitur eſt, inſtrun ptum ſit..vnum.· tum eſt, lic tiov Nam Pro- præſentes, vei Auod o modoin idẽ 1 conuenire Birul E ‚inſtrumer It.vnum. infrà d„ Ilcet 1 erbis: fiuei nidé contenſerinrt.— requirit. N entum redditu à de teſt . ali enlus EX re ſſi 5 untlum vel— 4 neri poſſe ar rtit Bar. con. X noſtra adete: idqu quo, ſine expreſſion preſſus, aut eti uI Vel epi- Græcis a⁴ argumentumque e tra ſe hoc telum re — l. cer de expreſſione, acd laratione am re ipſa,& fact cis a ²s ei oy mque ex corun telum re- declarat, à SO äi tum. infea ſi cert pet eclaratione ſignifirat us Klet o pollumi m appellari ſolet m genere eſſe, quæ à ſtinus: Soc: ert. petat. Eiſd e, ſignificatus fuerir, oflumus: Vnum eſt in ſolent⸗ſic enim contr: 116,Tuxa m lonbe o qut nAe Societatem. inquit, corre ſdem fere verbi Ir, rentum eſt, nonig eſt inſtrumentum, atq contra ratiocinari . 3 nit, coire. is vſus Mode- atum eit, noni 5„„mentum, at. cinari tas fauſs poſſe nos, dubium Auf, e,&re verbis, ode-— gitur reddi m; atqul à cr di.„ non eſt..3.· verbis,& per nuntiun quaq; verũ eſſ rredditum dici debet. 8 reditore id re ; iſa vathr⸗- Sedetiamtagito. O J. 3. infra pro ſo per nuntinm ait. Sicu le puto quod lcidebet. Sod nec; ldfe- ſel èocepdic Ran. ofl mtacito. Quia pro ſoc. 4 Sleur enim gk ſeripiſgd vnuminſtrurneneßß nec illud vſq; 10 poſſe, paulo obſcurius quod dixerat Paulus, Re co ti vnum inſt eſcriptis pluri rumentũ, non plur c umlub- conſenſu,&cæt ebatur: ideo adiicit eti nenire res chartæ ſi nentum dici plis eiusdem ta bierionum jam ſi. Quibus verbis id verui adiicit etiam Taci chartæ, ſiue n licitur, plura teſtamen ddugt i quodre verbis id verum e n Tacsto&‿ artæ, liue membranæ-itai Vero exem— one obüga 7 conuenerit, tacito t. m eſſe demonſtr: ontractus, aut vna næita in ſpecie pre mpla, aut plu pulu liu Pre 0o, conu.. ‚Taclto ta nitrat, et- 2 ut vna obli.. 11 cle pro Oſi plu- 3 n. 64- 2 enire intelli ntum conſe ſi 4 inſtrum 8 llgatlo ſed—. P iIta, Vnus 11 ſttural. re, vt diuerſa ſi Igatur Re aute nlu, non ex- enta recte nihil— cautione quidẽ de 2 ita j Re autem,& taci ex- daſt Lceen llomi 2 ges plures ediderim. gun à lunt, ita In e„‚& tacite conueni dazunt qu-. dixi minus dici 5, aut plur zuntur. Ach. o, quod ſe„ conueni- at quæ diximus. poterun S † à e haud ſc quitur, exemplo conii rum, neci cum quis ſimplici nt. Sane accipi alterum io, an ſpeci ‚exemplo coniu nec id ſe d 1 impliciter reddiri ipien- nab altero ſe pecies vlla pr mplo coniun- c edonare, ſeu le er reddit inſt eparatum di P oponi poſlit. ertitudo m 8. 4 egare 91 f rumeh dll Srriendo 1Ok. are profitetur: qua i imen- a, diſcretumque reperi- in qua tile dabult ,obſcuritaſque verſ tur: qua in ſpecie ir periarur- bulis, qu Ferſatur. ein- 1 lus e urdnam ae nar ege . tum lega-
In Tit. de Pactis. 7
rei ſubrilior. otilior, eadem. eſt quantam inter d⸗ minime neceſſaria inquiſiti utiles Tepmorua ies quoſdam exercueri cdus itio, mirum 1 Iade Aebna. mirreus, duas vel leuiter deußteen aque quod 4 meo. Hic de vol 66 ille fuffici 8 veriſi 1 luncatis coni Clt. nulin Lne milius eſt, inſpici opor iectura ag! cautionis, chi t, inſpici opor agitur: 8, ck, ortet. Cum aur— Tasdani creditor eedirdgsaplhe redatt vlus ſi Cu autem Lniufmod. 5.its.i iteh diat⸗ mitvt pium ea poteſt 3 4 13. 1 ra 4 4 3 EX ta. infra de legat. 1. leg. 3. inf xonerzrer. Gar. 1.leg. z.infra de liber. leg.
chirogr deieun dn eſt. Eademeſt ratio venditi ga. 1.L.z. infrà quæ d elega 3.1leruum 5 eu itionis. l. qui pro Hainio neg res pigu.l.. C. 44 he 4 m qui. infr. de le. 4 quæ in ea wuralevaeti ro partu aberan inn dorubs eſter, pro are petcipzon. arium pro nos abetna pro merci- ita& 5 ma erecheratnnzunlneſas debgotum, quendifotma adei c co⸗ Muodtahul eonrig rls vſurpantur: taharuamia Mauepinusseufls de Senat heur, eadem lo- 2e ee pigno.l. qui filium. in fa dd Ke cum älium infrade leg,.l. led erli

8
48 Franc. Duareni(bmment.
ſuſceperit. infra de iudic. Omnino in hac diſpu atione no- ſtratria potiſſimum perpendenda, ac ſeparatuu examinanda
mihi eſſe videntur. Quorum primum, quod proxime expe-
ditum eſt, dubitationem non habet, an qui tabulas donat, nomina,& actiones donare intelligatur? Alterum eſt pau-
lo incertius, Cum de eo videlicet quæritur, qui reddit tan-
tum, nec ſe donare exprimit: ſed præſumptione iuris obſcu-
ritas hæc diſcutitur, vt ſupra annoratum fuit. Tertium iã ex- plicandum reſtat omnium(vt videtur) incertiſſimum: Cum chirographum Penes debitorem, idque cancellatum forte re-
peritut: ſed an ſit donatum, obſcurum eſt ad eo vt ne vllo qui-
dem modo redditum ſit, aecne, appareat. Et ſane ex his ver-
bis perſpicuum eſt, pactum de non petendo ita demum præ-
P„„ ſumi, ſi cautionem debitori redditam fuiſſe cõftuerit. Quod nõ facile tationem habet. Qui enim pacto ſe liberatum eſſe aſſerit, do- præſumi- nationem allegat, quæ nou facile præſumi debet, niſi cautio- tur. nem redditam fuiſlè oſtendatur. Alia forte cauſa eius eſt, qui cum ſe ſoluiſſe contendat, probationis cauſa chirographum profert. Nam licet creditor à ſe redditum, aut cancellatum ne-
get, præſumptione tamen debitorem liberatum videri reſpõ-
dit Modeſtinus, niſi adhuc Ebi deberi actor manifeſte do- cuetit.l.ſi chirographũ. infra de probat. Sed& cãcellatis tabu-
lis debiti ſolutionem cõprobari poſſe, Paulus ſcribit l. fullo.
j. de furt. Nec diſtinguit, à quo caucellatæ ſint. Ex quo intel-
lur. id generaliter,& ind ſtincte accipiendum eſſe. Quod
tauẽ ita perpetuum non eſt, ve nõ aliquam interdũ exceptio- nem admittat. Fiage perſonam domeſticam eſſe quæ tabu- las intetuertere potuerit, aut in quam ahas veriſimiliter talis ſuſpicio cadat: nonne ſolutionis præſumptio ceſſabit? Quod vtilitatis cauſa receptum eſt, alioqui famulis, domeſticifque ceteris herilia inſtrumenta ſuffutandi, vt ælealieuo ſeipſos exoluant, dabitur occaſio. l. 1.§e ille autem. C. de lat.lib. tol. Proinde conſultius fecerit,& cautius debitor, ſi non modo inſtrumentum ſibi à creditore curauerit reddi, quod vel inui- tus facere cogitur: ſed pecuniæ quoque ſolutæ profeſſionem,
2*
quam nos apocham dicimus, abſtulerit. l. dillolutæ. C. de cõ-
dic. ex leg.l.pecuniæ. C. de ſolut io. III. MODESTINV S IL.IB. III. KkovrAR v M. 6☛ Osr pignus vero debitori redditum, ſi D a ſol fuerit, debitum poſſe pecunia ſoluta non fuerit, debitum poſſe peti dubium non eſt: niſi ſpecialiter con- trarium actum eſſe probetur.
TPignus redditum, puta veſtis, aut liber, vſui eſſe poteſt de-
bitor:, l. certe. infra de precar. cum charta, ſeu membrana red- dita nullam vtilitatem adferat. Iraque pignus in hoc potius
redditũ, vt eo vtatur debitor, quam vt ipſe liberetur, lex præ- ſumit. Idemque in inſtrumenrto reſponſum eſt, quo caſu ex eius redditione debitor citra emiſſionem debiti aliquid com- modi conſequeretur. Ac eandem ob cauſam fit, vt reddito pignore, ne ius quidem ipſum pignoris, quod acceſſorium eſt, remiſſum plerique opinentur. Quibus& nos ſubſcribimus tametſi is qui piguus legat debitori, aut inſtrumentum de ob-
ligatione pignoris confectum reddit, ius quoque pignoris legare, aut remittere dicatur. l.. infra, de lib. lega. l. creditri- cem. infra de remiſ.pig.c. eccleſia. vt lit. pen. Cuius diuerſita- tis ratio non poteſt ex iam dictis manifeſta eſſe:
IIII. PAVL VS L.LI IB. III AD EDICTV M.
IEM quia conuentiones tacitæ valent, Splacct in vrbanis habitationibus locan- Ndis inuecta illata pignori eſſe locatori, et- mam ſi nihil nominatim conuenerit. Se- cundum hoc& mutus paciſci poteſt. Huius rei ar- gumentum eſt& ſtipulatio dotis cauſa facta. Nam ante nuptias male petitur: quaſi ſi hoc expreſſum ſit, vt nuptiis non ſecutis ipſo iure euaneſcat ſtipulatio. Idem Iuliano placet ex facto etiam conſulto; cùim conueniſſet, vt donec vſuræ ſoluerentur, ſors non
peteretur, ſtipulatio pure concepta fuiſſet conditio-
nem ineſſe ſtipula tioni, atque ſi hoc expreſſum fuiſ-
ſet. b
Quatuor exempla ex libris Iulii Pauli ad Edictum hic ad-
ſcribuntur, quibus non ſolum explicatur fuſius, quod ſupra
dictum fuit conuentiones tacitas valere, ſed eriam velut ν
era 2e⸗ε m confirmarur, comprobaturque.
In vrbanis habitatronibus. Vrbana prædiaà lureconſultis
omnia ædificia appellari, licet in vico forte aut villa, non in
oppido ſita ſint, nemo eſt qui ignoret. Vrbanum enim præ-
dium non locus, ſed materia facere dicitur. l. 1. infra commu.
præd leg. vrbana prædia, infra de verb. ſign.. prędiorum. In-
ſti. de ſeruit. Quodita interpretantur nonnulli, ſi cauſa ha-
bitandi conſtructa ſint. Non enim catantum, qnæ ædificio,
tectoque carent, ruſticis prædiis annumeranda eſſe putant:
ſed nonnulla etiam ædificia, veluti tuguria, quæ ad rerum ru- ſticarum cuſtodiam pertinent. l. tugurii. infra de verb. ſign.
ſtabula, quæ adgreges continendos neceſſaria ſunt. J. eoime. §. 1. infra in quib. cau. pig. non quæ ad hoipit es recipiendos parantur. d.l.vrbana,& ibi Alci. idque auctore Columella lb. 1. capit. 6. qui parrim ex ruſticis ædificiis, partim ex vibanis villam conſtare ſcribit. Alioqui res in prædium uſtieum illa- tas in pleriſque legibus, ac lureconſul. reſponſis, eas demum
eſſe interpretabimur, quæ ſub dio collocaræ, nonin domo
repoſitæ ſunc. Quod lane perabiur dum eſt d. l. eo iure. l. fer- uis vibanis. infr. de lega. 3. Nam& Florentiaus vrbana ædifi- cia à ruſticis Ijb. 8. Inſtu. eæleganter diſtinxit. leg. fu: di. infra. de verb. ſig.vide l. i.infra de aqua pluuia arcen. Sed& Pom. tu- guri appellatione ſignifcari omne ædificium ait, quod ruſti- cæ tei magis cuſtodie ndæ, quam quod vrbanis ædibus conue- niat. d. l.tugurii. H's ullud adicio, ne ædificiũ quidem omne, quod habitandi gratia conſtructum ſitvrbanum appellari: id quod lureconſultus his verbis nõ obicure ſignificat. Eſt enim villa ruſtica, Varroni,& Columellæ, quam villicus, familia- que villatica incolunt. quæ interdũ villa ſimpliciter à noſtris dicitur.l plenum. intra de vſu& habit. Vrbana vero, quæ& Prætorium vocatur, pars eſt ornatior, cultior que villæ, quam ſibi ad inhabitandum dominus recepit. l. videamus. infra lo- cati. ſic dicta, quod vrbano vlui, non ruſtico deſtinata ſit. Ar- gumento eſt quod Labeo ait, vt ſeruum vrbanum,& tuſti cũ, ita penum, ſupellectilemve vrbanam,& ruſticam non loco, ſed genere vſus diſtingui. l. quemadmodum. in fra de ſupel- lect. lega. l. nam, quod. intra de penu lega. idemque à Paulo & VlIpia. de vrbana famiha, miniſterioque vrbano ſcriptum extat. l. vrba na familia. infra de verb. ſign. leg. ſeruus vrba- nus. infra de legat. 3. Sed& Africanus, Seruis vrbanis legatis,
agaſonem,& mulionem non contineri legato, reſpondit, ſed
eos demum, quos paterfamilias circum ſe ipſe ſui cultus cau- ſa haberet. l. cum quæreretur. infra de legat. 3.
Sed cur in vrbanis tantum habitationibus, non etiam in ruſticis, huic tacitæ hypothecæ locus ſit quæri poteſt? Et quidẽ Neratius ita obleruari ſimpliciter reſpõdit. d.I. eo iure. quaſi certa ratio huius diuerſitatis minime appareat, aut eam inueſtigate curioſius, non magnopere interſit. Sienim eo- rum omnium, quæ conſtituuntur, rationem requiras, mul- ta ex his, quæ certa ſunt,(vt lulianus ait) ſubuerti neceſſe eſt. l. non omnium infra de legib. Verum hæc diligentia, ſi mo- dus adhibeatur, quem deſidero in pleriſque„non omnino inutilis meo iudicio fntura eſt. Ego itaque in ruſticorum præ- diorum locatione hoc vrilitatis canta in primis conſtitutum atbitror, vt fructus, qui ibi naſcuntur, tacite intelligantur iu- re pignoris obligati eſſe domino fundi locati, etiã ſi nibil no-
minatim conuenerit. l. in prædiis. infra in quib. cau. pig. In lo-
catione vero domus, ſine vrbani prædii, in quo null. fructus naſcuntur, cum ea conſtuutio locum habere non poſlit, ra- tio tandem excogitata eſt, qua domino locatæ domus etiam proſpiciatur:& quia nulli fructus pignoris nexn obligari poſ-
ſunt, friuola ſaltem in quilini, ceteraque in domum inuecta F,uol⸗ velut ſubſidio teneantur. Proinde licet ſtabula, duæ A cetetis iνx uilini
ſeparantur ædificiis, vrbanorum prædiorum non ſint, temen
quod ad cauſam taciti pignoris attinet proxima vrbanis præ-
diis, ob ſimilitudiuem v delicet rationis, atque æquitatis eſle
dieuntur, d. l. eo iure.. ſtabula. Ceterum hæccoloni, inqui⸗= linique differentia, reſeripto Imperatoris Alexandti ſi.Piata
b elle
nuſqo lexan torum no ſit teri 50 faeri domir rerint condu
ponor
uoß
8 dac

n C oluwellalb.
1banis m ruſti um 74. ds, eas demum *,nonin domo 4eo iure.)ler. endana zdhl g to⸗ dintra.de
8
Seaa dom. in. man, quod tuſti- as xdibuscopus- üquidemomne, enum appellartid gniticat. Eſtevim villlcus, Hawilia- mplieter à poſttis dana vero qua& otque ville, quam dtamus. infra o- odeſtinataſit. Af⸗ danum,& toltü, iſticam non loco, a. inkrade lapel- demque à Daulo vibano ſcriptum Dleg. ſetuos'tba. vrbanis legats, to, felpondt, ſe ſe ſui cultus cau- s, non etiamin
zeri potelt E
5dit. dl. eoiufe.
pareat, aut eaff
lit. Sienim co-
tequitas, mul⸗-
veninecelle elt lhgentia b 10 „ non omnifte ruſticocum pts- conſtuutu
einre lgratur
i, etüabine
In Tit.de Pactis. 49
eſle vulgo creditur: niſi quod in inductis per colonum ſcien- tia necellacia eſt, vt eodem reſcripto continetur, cuius verba
hæc ſuat: Certi iuris eſt, ea, quæ voluntate dominorum coloni
en fundum tonduttum induxerunt, pignoris iure dominis præ- dioram teneri. Quando autem domus locatur, non eſt neceſſa-
na in rebus induttis vel illatis ſcientia damini? nam ea quoqus pignoru iuretenentur. J. certi iuris. C. de loca. Ex quibus verbis
ianterpretes collegerunt, inter colonum,& inquilinum hoc
tantum intereſſe, quodres à colono in fundumillatæ ita de- mam obligentur, ſi eas inferri dominus ſciuerit: inductæ ve- ro ab iaquilino in domum locatam, ſiue ſciuerit dominus, ſi- ue ignorauerit, indiſtincte teneantur. Etſi autem menon latear, quam lubrica, plenaque diſcriminis res ſit, quæ per tot ſecula tot homines eruditi vno conſenſu probarunt, reiicere
velle, rationes tamen eas in medium adducere viſum eſt, qui- bus adductis hanc interpretationem damnare auſus ſum. Ac
primum omnium quod dicitur in reſcripto, Certi iuris, ſatis arguit, id lege aliqua ante conſtitutum, aut certe longo vlu in mores perductum fuiſſe. Certum enim ius, auctore Fabio, aut ſcripto, aut moribus conſtat: quod cognitionis eſt, non inuentionis, cum dubium æquitatis regula examinandum
ſit. Quod ſi verum eſt, quis iure non miretur, in tot lurecon-
ſultorum monumentis, eorum præſertim, quos in conſilio
habuit Alexander, netenuiſſimum quidem haius iuris veſti-
„ giaum extare? Nallam enim conſtitutionem(ſi Lampridio VYVallam. 2. ⸗. ſi„*. I iſi ⸗& id enga Credimus) ſacrauit Alexander ſine viginti Iuriſperitis.& i
nionẽ ſa- quidem vt iretur per ſententias ſingulorum.& ſcriberetur,
arauit A quid quiſque dixiſſet: dato tamen ſpatio ad diſquirendum,
lexanaeèr cogitandumque priuſquam dicerent, ne incogitata dicere co- Leelene gerentur de rebus ingentibus. Interque hos præcipuum lo- up eriris. cum tenuerunt Domitius Vlpianus,& lulius Paulus: quorum hic de vrbanis tantum habitationibus, hoc ipſo in loco ſic lo- quitur, quaſi in ruſticis expreſſa requiratur conuentio. Cæ-
teros prætermitro, vel eiuſdem Aſexandri πνs conſilia- rioſque, qui quoties de pignore rerum à colono inductarum loquuntur, conuentionis expreſſæ potius, quam tacitæ faci-
unt mentionem. Mitto etiam illud, quod qui huiuſce diſtin-
ctionis aſſertores ſunt, nulla ſatis firma ratione nituntur,& quæ non facile labefactari queat, vt Ial. hic. num. 14. Quid? quod Theophilus Græcus auctor, Inſtitutionum que luris ci- uilis paraphraſtes, locum illum explicare, exemploque illu- ſtrare volens, in quo de Seruiana actione agitur.§. item Ser- uiana. Inſtit. de actio. eam actionem tunc competere aſſerit, cum colonus in fundum res induxit, pacto adiecto, vt locato- ri mercedis nomine obligarentur: tacitæ vero conuentionis nuſquam meminit: vt longe conſultius mihi videatur, hoc A- lexandri reſcriptum ſic interpretari, vt ipſorum Inreconſul- torum ſententiis, à quibus id profectum veriſimile eſt, omni- no ſit conſentaneum. Erit autem, ſi paulo aliter, quam cæ- teri, contextum ipſum puncttis diſtinguentes, ita interpretati fuerimus, vt certi iuris ſit, quæ volentibus, paciſcentibusque dominis, pignoris iure coloni in fundum conductum indu- xerint, ea dominis prædiorum teneri. Quod ſi in domum conductam inquilinus res ſuas intulerit, quantum ad taciti pignoris cauſam attinet, tantum abeſt vt expreſſa conuentio-
ne opus ſit, vt ne ſcientia quidem domini ſit neceſſaria. Eſt er-
ße in illis verbis talis figura, qualem in Vergilii locum ad fin. Eb. 1o. Eneid. annotauit Seruuus:— 4 Iug uloque haud inſcius accipit enſem. 4 Sed quid ſi verba hæc, voluntate dominorum, de conuen- tione expreſſa intelligamus? vt quoſdam interpretatos fuiſſe accepimus. Sane ea iaterpretatio nihil incommodihabitura eſt. Verum ea non efficiet, quo minus in eodem(vt aiunt)lu-
to hæreamus. N am ex eo ſenſu id demum colligi poteſt, ſi no-
minatim conuenerit, vtres ſuas inferat colonus in fundum conductum, eas iure pignoris obligari, tamerſi vt obligen- tur non conuenerit, niſi forte ea verba*νQοέμεεσεlegamus, vt ad totam orationem referantur, hoc modo: Certiꝛuriseſt, ea, quæ coloni in fundum conductum induxerint, pignoris iure domunus pradiorum teneri(voluntate ſcilicet dominorum) id eſt, ſi domini expreſſe conſenſerint,&c. Quod ſi cui forte durior hæc, aut vtraq; potius interpretacio videbitur, is ſi vel emen- datiorem proferat codicem, vel commodiorem nobis,& ſtu- dioſis omnibus interpretationem adferat, maximam ei pro
tanto in nos, remque literariam, officio gratiam habebimus.
At enim fortaſſis dubitauerit quiſpiam, cum actio non detur contra colonum citra conuentionem pignoris expreſlam, cur actionem Seruianam in eo caſu à quaſi Setuiana, ſiue hy- pothecaria, diſtinxit luſtinianus? Cui reſpondeo, olim pro pignore perſequendo, nullam iure ciuili prodiram actionem fuiſſe. Quod cum vrile cuidam Prætori non videretur, in prę- diorum locatione actionem propoſuit, qua rerum illatarum nomine, ſi conueniſſet vt pignori eſſent, ageretur. Eaque Seruiana ab ipſius forte Prætotis nomine appellata eſt. Alius deinde Prætor, cum vtiliter quidem comparatam cam actio- nem, ſed non ſatis plenam eſſe animaduerreret, aliam exco- gitauit multo laxiorem, vberioremque: qua non locatoribus modo, in quorum prædia res inuectæ eſſent, ſed quibui cun- que etiam creditoribus conſuleretur Quaſi Seruiana ideo di- cta eſt, quod ad exemplum,& imitationem Seruianæ actio- nis introducta ſit. ö Huiur rei argumentum. Cum quid per ſtipulationem do- tis cauſa promittitur ſilentio, inter contrahentes hocconue- nire intelligitur, vt nuptiis non ſecutis ipſo iure nulla ſit ſtipu⸗ latio. Quinimo conditionem, quę à conuentione non parum differt. I. 2.§. Sabinus. infra pro empt-tali ſtipulationi ineſſe certi iuris eſt.. ſtipulationem. l.plerunque. l. licet. infra de iu- re dot. Vnde dubitarunt plerique, quo ſenſu accipiendum eſſet, quod hic dicitur, Male petitur,& c. Nam apud veteres Veterum coaſultos(quorum 6 Fabius ait, ſummus circa verborum eer hee⸗, proprietarem labor eſt) qui ante diem petit, male petere, ſiue Hnee male, aut perperam agere dicitur. l.. infra quando dies vſus. l. 60„ε p- ced. l.z.§. ſi quis itaqne. infra de eo quod certo lo. Licet enim prietats ante diem nata iam ſit obligatio. l. cedere. infra de verbo. ſig. fatern quia tamen præmatura petitio incommodum affert aduerſa rio, exceptione ſummouetur. Qui vero, quod ſub condirio- ne promiſſum eſt, ea nondum exiſtente petit, is non male pe- tere, ſed perendo nihil agere dicitur, quod ante conditionis euentum rem ſibi non debitam petat. Cuius rei gratia hic lo- cus varie intellectus eſt. Mihi autem placet, vt male peti ac- cipiamus non modo quod in diem, ſed etiam quod ſub con- ditione debetur. Itaque quiſquis petendo nihil agit, is vtique male petit, ſed non contra. l. 3. in fra de compenſ. Fuere ex ve- teribus, qui aliter reſponderent, nempe conditionem, quæ extrinſecus inſit, ortum obligationis non impedire. Quæ ſententia ab Accurſio.& cæteris exploſa eſt. ſed nos aliquan- do latioribus cõmentariis id, loco magis idoneo, tractabimus. Jdem uliano placet. Plerunque(alibi noſter Paulus ait) ea, quæ prafationibus conueniſſe concpiuntur, etiam in ſtipulatio- nibus repetita creduntur. J. Tiria.§. idem reſpondet. infra de verb. obligat. Quxæ verba Bart. ceterique interpretes ſic in- tellexerunt, quaſi Iureconſultus velit, ſi quid ante formulam à tabulario conſeripram inter contrahentes actum ſit, de die pura, aut conditione, pactioneue aliqua, quæ contractui ac- cedat, mox formula ipla pure,& nulla huiuſue rei facta men- tione concepta ſit, id in ea repetitum videri, perinde ac ſi no- minatim expreſſum eſſet. Idemque verbis huius contextus ſi- gnificari aiunt. A quibus omnibus, cum bonaipſorum venia, diſſentio. Verba namq́ inſtrumenti ſequenda eſſe magis pla- cet, quam ſermones ante à contrahentibus habitos, à quibus. inſtrumentum aliter concipiendo receſſiſſe eos veriſimile eſt
vt ſcribit Panor. in c. dudum. de conuer. coniu. niſi forte plus
dictum, ac minus ſcriptum per obliuionem, ſeu errorem cõ- probetur. Ex ſermonibus tamen huiuſmodi, pactionibuſue interdum fraudem aiq́; ſimulationem argui poſſe non nega- uerim. Sed cum hæc ad ſtatum coniecturalem potius, quam legitimum pertinere videantur, prudentis ludicis magnope- re arbitrium deſiderant. Ceterum longe aliam Pauli verbo-
rum ſententiam eſſe contendo, quam Bart. cum ſuis ſequaci-
bus exiſtimauerit. Nam quod Paulus ait, Prafationibus conci- piuntur, ex proprietate verborum ſic accipiendum eſt, quæ ſtipulationis formula exprimuntur. l. quicquid. infra de verb. oblig. cum ſimi. non quidem poſteriore parte, quę ſtipulatio- nem ipſam continere ſolet. l. iuriſgentium.§. quod tere. ſed anteriore, in qua pacta conuenta, conditiones,& alia id ge- nus deſcribuntur, quæ nos præfationum vocabulo ſiguificari
cenſemus, vr quod à veteribus præſcriptio dicitur in Senatuſ-
conſultis, id in pactorum formulis pra fatio vocetur. Huius rei appoſitiſſimum exemplum hic habemus, ii modo id com- mode interpretemur.l. lecta. infra ſi cer. pet. Finge prolatã in

Alpa-
—
——
—
—
— 4
— 4 N„ 1 2 e„— — 2 4„ r,—.——„ A 1„ — 1 7 8 1 — 8— 4 5 2 1 4 3 5 4 4 62 3 4 A 8 1 ☛ 3 4 .—.— 1—
55 Franc. Duareni(omment.
iudicio cautionem huiaſmodi: Lucius Titius ſcripſi me accepiſ- ſea P. Mauto decem, conueniiq; inter nos, vt eius ſumma nomins eenteſtnas vſcras ſoluam,& donec eas ſoluere vt is ſortem à me non petat: hanc ſammam ſibi recte dari ſtipulatus eſt P. Meuius, ſpopondi go Luviuas 71 ius. 2uxro, cam poſt vnum, aut alte- rum meniem Meuius à Lucio decem petat, an inultus ea ſol- uere cogatur, ſi vſuras, de quibus conuenerat, præſtare velit Iulianus ex facto conſultus, cogendum non eſſe reſpondit. Hoc enim pactum, quod in ingteſſu contractus factum eſt, ſtipularioni ineſſe dicitur, licet ea pure concepta ſit.
V. VL DPDIANVS LI B. IIII AD EDICTV AM.
ONVENTIONVM autem tres ſunt 4 d ſpecies. Aut enim ex publica cauſa ſunt,
aut priuata: Priuata, aut legitima, aut iurisgentium. Publica conuentio eſt, quæ fit per Principem, aut quoties. in-
tet ſe duces belli quædam paciſcuntur.
Hoc tamen, quod alioqui ſatisplanum ‚apertumque eſt, ex co ſubobſcurum redditur, qunod cum VIpianus tres conſti- tuat ſpecies conuentionum, nihilominus duas tantum ſubii- ciat, quarum vnam partitur in eam, quæ legitima eſt,& quæ lurisgentium: quo nihil diuiſionum legibus magis aduerſa- riam elle poteſt. Harum ctenim vna eſt, vt ſpecies diuiſio- nis de pluribus dici nequeant, quam ipſum genus quod diui- ditur. Que lex ab Vlpia. minime obſeruata eſſe vid etur. Nam vtraque ipecies prinatæ conuentionis, legitrima videlicet,& luri gentium de publica conuentione dicitur, cum genus in cas ſpecies diuiſum, id eſt, conuenrio priuata de publica con- uentione dici non poſſit. Sed& eodem argumento aliam Vl piani diuiſionem exagitant dialectici, qua lus in publicum, ac priuatum diſtcibutum eſt. l. i. ſupra de iuſtit.& iur. moxque diectum, priuatum ius tripertitum eſſe, collectum nempe ex naturalibus præceptis, aut gentium, aut ciuilibus. Quaſi ve- ro pablicum ex nullo horum præceptorum conſtet. Aduer- ſus quos Alciatus lib. Parerg. 1. cap. 31. Vlpia. cauſam ſatis vi- riliter deæfendit, ſed non perinde feliciter, mea quidem ſen- tentia: horum ego exemplo sνοα, vt Euripid. ait, οννμαάνεν buic quoque malo adhibere poſſem, ſi partium magis ſtudio, quam veritatis tenerer. Idque popularius rorte, ac plauſibi- lius apud huius diſciplinæ ſtudioſos foret. Verum ea ſophi- ſtice mihigtata non eſt, acvehementer placet illud Ariſtote- licum,&⁵μκ/ασ ρμνν i⁴ d1c 2esεσηꝙτπεανα cum præſertim lureconſultorum nomini non multum officere putem, quod alias artes non percallucrint. Quantis Cicero laudibus Scæ- uolam ſui temporis lureconlultum ornat? quem tamen eam didiciſſe artem negat, quæ(vt ipſius vtar verbis) doceret rem vniuerſain tribuere in partes larentem explicare definiendo, obſcuram explanare interprerando, ambiguam primum vi- dere, deinde diſtinguere, poſtremo habere regulam, qua ve- ra,& falſa iudicarentur,& quæ quibus propolitis eſſent, que- que non eſſent conſequentia. Quid? quod idem Trebatium Iuris ciuilis vſu& ſcientia præcellentem, Topica, id eſt, maxi- matn Dialectices partem ignoraſſe teſtatus eſt, in eo maxime libro, qdem ad eum honoris cauſa ſcriberet,& ad poſteritatis memoriam peruenire vellet. Id proculdubio nunquam fa- Kturus, ſi tanto viro, ſummaque ſibi amicitia,& neceſſitudi- ne coniuncto, aut ingratum id, aut parum honorificum fore intellexiſſet. Quod ſi quis hanc culpam in Tribonianum con- ferre malit, equidem non refragabor: cum veriſimile ſit, ab Vlpian. iniis commenrtariis, ex quibus hæc nobis fragrnenta ſuperſunt, longe accuratius, cOpioſius, diſtinctius, ac denique T⁴ενιιαιτ ⅓ꝓο tractata fuiſle omnia, quam in h ſce centonibus nunc nobis appareant. De lure tantum priuato conuentio- neque priuata, fortaſſis diſſeruerat in illis libris Vlpianus, i- demque intelligi volebat de publico lure ac publica conuen- tione: quod& ab aliis iuris auctoribus, ne verboſa nimium
eſſet diſputatio, alibi factum meminimus.§. 1. Inſt. quod cum eo. Sed verum eſt quod Budæus noſter dictitabat, Tribonia-
num acciſas nobis Pandectas,& mutilas verius, quam com- 8 12 †. 7. 71
pendioſas tradidiſſe: a2deo vt quotidie nobis dininandum ſit in his, quibus, ſi vererum extarent monumenca, nihil erat fu- turum dilucidius. Neque tamen haſce reliquias, qualeſcunq; ſint, ideo reſpuere,& aduerſari: ſed ariple cti potius,& bo- ni conſulere debemus: ſimiamque illam imitari, quam ſcri⸗ ptores quidam traduat, cum catulum quendam ſuum pul- chellum& carum amiſiſſet, alterum fœdiorem, quem prius inuiſum habuerat, deperiiſſe.
Quaæ fit per principem. Nemini dubium eſt, quin Princeps, cui populus omne lmperium in ſe& poteſtatem contulit. l. 1. ſupra de conſtitut. princ. de negotiis⸗d Rempub. ſpectanti- bus recte atq; vtiliter paciſcatur, ſiue pacem, ſiue aliud quod- cunque fœdus cum hoſtibus faciat. Sed quæritur, Pacem fa-
mitt 2flic? Etreſponfum eſt, publicæ vtilitatis cauſa, ſi aliter diſcordiæ tam priuatim quam publice ſedari non valeant, poſſe. leg. item ſi verberatumn. in- fra, de rei vind. I. Lucius. infra de euict. c. in noſtra. de iniur. not. in l. vltim. C. ſi contra ius.& in c. quæ in eccleſiarum. de conſtit. idque Thraſibuli exemplo, qui cum ciuitatem Athe- nienſium triginta tyrannorum ſæuitia liberaſſet, Plebiſcitum interpoſuit, ne qua præteritarum rerum mentio fieret. Qux malorumh obliuio dνμμνκνπα ab ipſis vocitata, concuſſum,& la- bentem ciuitatis ſtatum in priſtinum habitum reuocauit. vt ſctibit Valer. tit. de animi mode. Quod& M. Tullius Phi- lip. z. in princ. aliquando Romæ, publico otio conſulere vo- lens ſequendum eſſe cenſuit. Sed hoc tum maxime neceſſa- rium eſſe conſtat, vt idem refert lib. 2. Offic. de Arato Si- cyonio loquens, cum occupata per iniuriam bona longotem. poris ſpatio poſſeſſa ſunt: quæ ſi à poſſeſſoribus auferantur, reſtiruanturque dominis, multa concuti, perturbarique ſit neceſſè: vt in ſpecie non diſſimili conſultus à Cæcilio Traia- nus Imperator, prudentiſſime reſcripſit lib. 1 0. Epi. Sequens quæſtio huic tractatui per quam affinis eſſe viſa eſt, Anprin- œps centrahendo, paciſcendoue eum- fibiſahditis hominib. ohligetur? Cum enim legibus ſolutus ſit.] princeps. de legib. noa videtur ad contractus obſeruantiam adſtringi debere. At in contrariam ſententiam ideo itum eſt, quia lege illa na- turali, aut diuina potius, quæ fidem ſeruari iuber, neque po- puli conſenſu, neque Senatus auctoritate ſolui potuit.§. ſed naturalia. Inſtir. de iure natur. Bal. in l.z. C. de ſerui.& aqua. Hinc reſponſum eſt, Principi non licere prædia nomine ac ti- tulo clientelæ alicui conceſſa& αeραννυμκρ vt dicitur,& citra cauſæ cognitionem adimere. Panor. in c. quæ in eccleſiatum. de conſtit. Nam inter patronum atque clientem contrahitur negotium, ex quo alter alteri non ciuili tantum iure, ſed et- iam naturali tenetur. tit. de forma fidel. in vſib. feud. In ſum- ma⸗ Nihil eſt in principe diuinius, quam promiſſorum, con- Nibil iν uentorumq; conſtantia, vt ait laſon in L.i. in prin. ſupra eo. ci- Seee e tans epiſt. inter claras. de ſumma Trinit. à quo omnitempore, 77, vitæ ſuæ ita colendam veritatem eſſe ſcribit IIocrates ad Ni- 8 coclem Regem, vt plus momenti ad fidem faciendam eius o- conſtaæ- ratio habeat, quam aliotum iuſiurandum. tia. Quoties inter ſe duces belli. Non tantum igitur prĩncipi, qui ſummum imperium, ſummamque poteſtatem habet, verum- etiam Ducibus belli, pacta cum hoſtibus inire publicę vrilita- tis cauſa permittitur. Nec dubirandum eſt, quin huinſmodi pacta ſeruari debeant. Qupd& in his Magiſtratibus dicen- dum videtur, qui coniurationem in Rempublicam, aliudue atrox facinus detegentibus impunitatem, aut pręmium ali- quodpollicentur. Quibus enim fldes publica ob huiuſmodi cauſam datur, eos non decipi, non tantum naturalis, ſed et- iam ciuilis quædam ratio ſuadet, ne cæteri poſtea ad ſimilia facinora indicanda fiant tardiores. argum. l. quod ſi minot.§. non ſemper. de mino. Atquc ira Senatus, Pop. Q. Ro. de Ca- tilinariæ coniurationis indicibus Cicerone Contule facien⸗= dum decreuit. Quoſdamtamen eſſe Quæſitores accepimus; qui cum ab infelicibus reis impunitate per ſimmulationẽ pro- mifla, delicti confeſſionem expreſſerint, mox ad lupplicium eos mittunt, Salomonis exemplum ſfeſe imitari dictitantes, aliorumque laudatiſſimorum ludicum, quos hiſtoriæ præſer- tim ſacræ auctores prodideruat, nonnunquam in cognitio- nibus veritatis eliciendæ gratia ſimulatione aſtutiaque vſos fuiſſe. c. afferte. de præſumpt. c. vtilem. 22. q. 6. Verum ego necp Salomonis coublium,(qui nulla ipe vana reum lactauu) cum hac
— 41 AIEIayase
nn--
tulus lllall Leatu t, NYuman, los! lum!
maxi
Huud. priua ſcruaji- perm we Koma dam
uad ſu. 1. euuſ cis,
ham po-
tekatem llumn wuene- Onat
Barto tum, ten proc credul cleatit dus in busac datuac tütacu chalee dütit buün da caula calla tor 7 numn tGa lngde Koma Lenaru ldiaſſa, loll Voſte

dinang,. 6 naanf b mTu. de Pachtidd. 51 d 8—.. e uei— eum hac peſſima arte, verſatiaque conferendum eſſe, neque quos iuxta diuinas religiones f des humana colitur, ſed iniuſ tuids,Kde. confelhonem huiaſmodi ad condemnationem ſufficere exi- ſu populi nego quicquam ſanciri poſſe quod Dopolam tene- d quaw ſr. ſtimo. Licet omnes tam Pontificii, quam Cæſarei luris inter- ar. An ſi ceadem luperbia, qua ſponſionem iltam expreſſerunt de luum dal. pretes, paucis exceptis, diſſentiant. Imo. conſil. i0 9. Decius in nobis Samnites 3 coegiſſent nos verba legitima, dedentium auem ptiug leg. ea eſt. de reg. iur- A lcia. in leg. natura. infra de verb. ſignif. vrbes nũcupare, deditum populum Romanum„vos Tribuni Hippol. de Marl. ſingul. 177. Credibile enim eſt,(vt cætera diceretis 2& hanc vrbem, templa, delubra, fines, aquas Sam- eündenend. argumenta prætermittam) eum, cui capitis creatur pericu- nitium eſſe? Omitto deditionem, quoniam de Ponbane a- emeontü lum, ex vinculis cauſam dicentem, non facinoris conſcientia gitur. Quid tandem ſi ſpopondiſlemus vrbem hanc re 3 hi 1 had peenn magis, quam iſtius promiſſionis fiducia confiteri. Eteoma- rum populum KRomanum incenturum: ſ maxgiſttatus, 1fe- „Muealnaäge b gis quod qai in tanto diſcrimine verſatur, ſæpius cogitare ſo- natum, ſi leges non habiturum? ſi ſub regibus futurum? Dii urniun Nc let, quid ludices poſſint, in quorum manu ipſius vita pofira meliora, inquis, atqui non indi gnitas rerum ſi ponſionis vin- rfäuen eſt, quam quid debeant facere. vt ait Cic. in orat. pro Quin- culum leuat. Si quid eſt, in qno obligari populus poſſit, in 0- tepontumd p tio. Iade illud Alcibiadis, esoον υννυν εμνι εμμι ε dle, vice prouer- mnia poteſt: Et ne illud quidem, quod quoſdam forſitan tactietin dl bii vulgo iactatum, celebratumque eſt. Nöõideo tamen hanc moueatrefert, conſul, an dictator, an prætor, ſpoponqderit. aü ederxſunn extorquendæ confeſſionis rationem omnino reſpuendam Et hocipſi etiam Samnites iudi cauerunt, quibus non fuit ſa- n doſfta vein elle contendimus 3 qüs in criminalibus cognitionibus non tis CoSs. ſpondere, ſed legatos, quæſtores: tribunus militum inecam mediocriter ytilis eſſe poteſt, ſed confitentem à ludice da- ſpondere coegerunt. Nec 3 menunc quiſquam Aneſiuerir⸗ n ciuitaem K mnandũ eſſe negamus. Non enim ab officio ludicis alienum quid ita ſ poponderim, cum id nec conſulis ius eſſet, nec illis allet, ledilond videtur, ad explorandam veritatem, reo ſpem aliquam abſo- ſpondere pacem, quæ mei non erat arbitrii: nec pro vobis, entio lierer b lutionis iniicere. d. cap. vtilem. cum ſimil.vt confeſſione velut qui nihil mandaueratis, poſſfem. Concaſlam, K indicio admonitus, promptius eum expeditiuſq́; vortineas 8 Ceterum ſi de induciis quæratur, idem quod de pace re- tamteuoa teſtimoniis: adeo vt ne poſtea quidem deie ctus dees pe, bondendum pleriſque placuit. Quam ſententiam 7 Leno. 1&M. Tulaphe quod ſemel confeſſus ſic, reuocare, ac pernegare luſtineat. rem, receptioremque probamus, licet Accurſius, atque zar- ooioeanhle 1 Qodſi forte tam atrox ſcelus ſit,vt primo quoquetem hore tolus contradicant. Nam& hicà præſcripto mandati, ſicut in e KeP. id vindicari publice expediat cuiuſq; plurimi participes lint, ſuperiore caſu receditur, cum procuratori, qui liberam po- 1 ame decell veluti coniurario in Principem, aut Rempublicam, eum qui teſtatem non habet, tempus ad ſoluendum dare non minus, c. de atato. fidèm publicam ſecutus, fatetur crimen, non modo ſeruan- quam tranſigere cum aduerſario interdictum ſit.l. qui Rome. mdans ſoagoten. dum, ſed præmio quoq; afficiendum eſle crediderim. arg. l...§. Callimachus. infra de verbor. oblig. Itaque cum inter Egi- lotidan zuferantur, cum ibi not. ſupra de iuſti.& iure. Alex. in l. i. ſupra quod quiſ- den Lacedæmoniorum regem,& Thraſilum, Alciph ronen- i perundariqut ſt Inſvu que iur. Id quod à nobis paulo ante dictum, ac Senatus Ro- que Argiuorum duces pactæ eſſent quatuor menſium indu- us 4Czclio Traa. ritulus mani exemplo confirmatum fuir. Nec id mirum in eo Sena- ciæ, non ſine ratione factum eſt, auctore Alcibiade, vt eas d.10. Fi Jequens Senatus tu, quitum orbis terræ conſilium vere dicebatur, cum Gel- Argiui ratas non haberent. Idemque à Lacedæmoniss fa- ſle rilaelt,Aupun- 4 Romauns. lius lib. z0. c. 1. de Pop. Rom. ſcribat: Omnibus quidem il- ctum, quos eam ob cauſam adeo in regem ſuum indignatos .edti homünh. lum virtutum geueribus colendis, exercendisq́; ſed omnium faille ſcribir Thucydides, vt lege lata, duodecim ei conſilia- ¹ inceps delegb. maxime, atque præcipue, ſidem colendo tam publice, quam rios adhibuerint, ſine quorum conſilio„neque inducias, ne- n adttnngi dedere. Fidei ob- priuatim, ad tantam amplitudinem peruenille. Cuius rei cum que quoduis aliud fœdus cum ho ſtibus ferire poſſet. Eas ta- t guir egeill m. Lie. permulta extent argumenta, atq́; teſtimonia tum illad per men inducias, q uæ nece itatem aliquam habent exeipimus⸗ niiinder,geguepo-. 29. quam memorabile, quod inter eos& Porſenam pactis indu- b veluti quæ ſepeliendorum cadauerum gratia, quibus aer it ur ad ſu. ciis, cum ludi Circenſes in vrbe celebrarentur, ingreſſi ho- ſfici, corrumpique ſolet, inuicem conceduntur, quas vel hu-
e ſolai potuit ſſed
Nrl 50-
d
ſtium Duces curuli certamine contenderint,& victores co-
manitatis ratio non denegandas eſſe ſuadet, vt Homeri car-
C. de ſerc.& 4 u. teſtarem 4 2 2... 8. 3. 9 erdened. peruene- ronati ſint, vt refert Seruius in lib. 11I. Eneid. mine admonemur, apud quem lIdæus Troianorum nomine 1 rumt. I;„ Agamemnonem Principem Græcorum ſic alloquitur: »et dicitur,& citra 3 er 1 .— 4 S.X A„'*„ 2». zuæin eccleſiatum. ins„ Ka 3 70 ℳo ludο 8Teiv Unoc, A] 6 eAnTs ,. 111— 1„.* 3 4 rahitur TIal άσ πακν⅜όνιιο ⁴υ⁴σαππαωοεα, εiοσνε εp entem conte Bartolus poſſe negat. Qux ſententia vera eſt, ſi ducendttan-. 5 Jeeee, antum iore, ſedet- tut diẽ c data ſit 4 KAaiε, SoN ST4 Ae Nieibu Ju2g tum tum, regendique exercuus cura eis demandata fit, non au-„, Jen I Aa p20 de d. vüb feud. laſum- plena, liber nceſl 1. K αμε νσνρρiν, deοnεεσα ⅜vixle⸗ üb. V 3 tem plena, liberaque rerum omnium poteſtas conceſſa. arg. l. 3. romilbtum,con„—e b procurator, cui generaliter. infr. de procur. quam& hihabere b Cui humaniſſime reſpondet Agamemnon. aptin. upta eo. cl 2u creduntur, qui principis vicarii, codicillis ab eo impetratis, A-2⁴ν³ veᷣοοεσιαναἀάνν⁵ιμκν εν εα.
uo omnl tempol qui yri⸗
it locrates ad Ni niſbnun
creati ſunt.l. vltim. de eo, qui vicem alt. Bart. in leg. I.§. hi, qui- bus. infra de leg. 3.& in l. filius infra de legat. Nam ſi in ciuili-
bus ac forenſibus negotiis Procurator, qui velgenerali man-
1 7— Od co n Oeida ve‿εοων xAαασππσσνν ‚νↄεαπυ 7 7* 5 Tiyer, Teut da⁴αοαινιννος uesiortεν coα. 2 ₰ A„ 3„„ 4— O xiνι ας ig‿υεειν⁴νμ, woc n.
ciendam eis. euhes-
2 b 8 Sed& Homerum imitatus Maro noſter, eius quoq́; reigra- tia pactas inter Æneam& Latinos inducias refert his verſi-
¹ datu ad actionem coaſtituitur, tranſigendi decidendiq;nego-
gitor rigcipiq tũ facultatem non habet. I. mandatu generali. infra de procu.
cm benzetun. conſequens eſt, eum, cui belligerandi cauſa exercitus com- pus: „e vublice vtilita- mittitur regendus, pacem cum hoſtibus faciendo, muneris„„ tepudlies mod fuiſine 18 3 22† l Cla lDit u, Are ernen es lone amq, oratores aderant eæ vrbe Latina, FEnezs ir.
wiahuioſco fines excedere: quodin re militari maxime vitioſum ſem- Petuus aae, dins weuima opanie, „Rradibos dicen- pet habitum eſt. l.3.§. in bello. de re milit. Quam quidem ob Ceee d,n ,en,s kery d, e 129 9 21.(auſam fœdus ob Hoſtilio Wancini Corpora per campos ferro quæ fuſa iacebant ubücam„Maudde autam kedusob I10ttilio Nlanenmo cum Numarfeinjs por⸗ Redderet, ac tumulo ſineret ſuccedere terre, au emiumal- cuſſum Senatus ratum non habuit: ſicut nec Camillus dicta-j Nallum cum viltis certamen 2 athere calſi f d viüulmodh tor pactionem eam, qua inter Sulpitium quendam Tribu-“ 2 Ane 5
cà. A. 1. 4 4 4
4 uuxäls edet num wilftumrrennumn Gallorumn Regulum conuenerat, Et paulo poſt,
m nal 1*.. 3 1. 4.. 4 4 3 an Aaa ſmila 8 Gani acceptis mille pondo aurià Romanis, obſidionem re- Bis ſenos pepigere dies,& pace ſequeſtra etipoſtet f.;. ingnerent. Vnde Saluſtius de pace inter Aulum exercitus Pe ede ors wetih, ,puue T.
1.Laodü Romani Dacem& Iugurth er ſlaas Teucri, miſtig, impune Latins 1Auo geC⸗ mani Ducem,& lugurtham Numidarum Kegem facta, P eer, ianis, Se. Dop. U de ficen⸗ Senatus(inquit) ita vti pat fuerat, decernit, ſuo atque populi 5»e. ge Lonu⸗ us ininſſu nullum potuiſſs fœdus fieri. Celebris eſt& Spurii VI. PAVLVS LIB. III. eſtetzarew Poſthumit Conſulis KRomanihiſtoria, ideo hoſtibus dediti, a D EDICT V M. 41— lhu quo d turpi, ignominioſaquc ſponſione ſe, Populamq́; Ro- 1
uppl manuim eis obſtrinxiſſet, extat que eius apud Liuium lib. 9.
wosad eht. ies 1 ſtrinxiſſet, extat que eius apud Liuium Äb. 9.— 1 1. mor, tnaptes 1.es XlaA ic.e EGI nuentio eſt, quæ aliqua le- witarl die ue Decad.i. plena grauitatis, altitadinisque animi oratio, ex qua( EGIT atAen 1 i 52 4 J 4 os hiſtolli ric⸗ nos pauca, quæ ad hunc locum maxime viſa ſunt pertinere,&p 46 ge confirmarur:&c ldeoiterdumn cx pa- guum inco meſibiecimus: Neque ego iaficiaseo,Datres conſriipthtam 38 cto actio naſcitur, veltollitur, quoties lege ge altutiaqu ego ponfiones, quam fœdera fancta eſſe apud eot homines, apud vel ſenatusconſulto adiuuatur.
Vetu 1 41 4 1 E

. dgd „2 Franc. Duareni(omment. b 6 Conuentio lege confirmari bifariam dicitur, vel quia lex num locum collatis, optimas eligere quibus ytinam neq; no- ioctt certam ei formam dat, qualis eſt ſtipulatio,& contractus em- ſtra hæc ætas, neque ſuperiora ſecula ſimniles aliquando tultf- hei phyteuticus.§. adeo. In ſtit. de loca.& conduct. vel quia nul- ſent. Non enim tam mulrta præclare,& vriliter legibus ac iute aur lam formam dando, efficacem eam ad agendum elſe vult, ciuili comparata, Pontificum quorundam ſanctionibus ab. 93 tametſi alioqui conuentio nuda, ſimplexque ſit.l. ſi quis ar- rogata iacerent,& felicius aliquanto, mea ſencentia, cum re- gumentum. C. de donat. Sunt enim pacta quædam, auctore bus humanis ageretur. Vide not. in c. 1. de pact. in decter nun Qicerone in loco ſupra citato, quæ ſine legibus obſeruantur Et ceteri ſimiles contrattus. An donatio ex eorum contfa- ⁊„ aonæ dua ex conuentu, proſuntque ad exceptionem, acretentionem. ctuum numevro ſit, à pleriſque dubitatum eſt. Et ante omnia eiusſir ci- b nri Alia(vt idem ait) lege obſeruanda ſunt, quod nominatimid ſciendum eſt, cum res donationis cauſa traditur, nullum pro-„raũ lriu lege exceptum, cautumque ſite quæ ideo legitima pacta, vel prie contractum eſſe videri, cum obligationem non pariat.J. aols legitimæ conuentiones recte appellantur. Nam etſi conſen- Ariſto. infra de donat. l. Labeo. infra de verbo. ſiguific.l.cum Ar ſugentium non ita probentur, vt ad obligandum valcant, ta- donationis. C. de eo, quod met. l. ſi quis emptionis. de præ- 4 men iure ciuili, id eſt, Romano obligationem pariunt. Ita- ſcript. 0. anno. Quate donarionum tractatum inter eos non rit. que ſi quis donationis cauſa quicquam ſe mihi daturum pro- collocauit Tribonianus, in quihus de contractibus agitur. mo miſerit, quoniam hæc conuentio confirmatur lege, aduetſus Conuentionem tamen tali donationi ineſſe non immerito 3 eum competet actio? quod& in aliis caſibus locum obtinct. quis dixerit, propterea quod donatarii eam accipientis con- vVel Ac ſicut conuentio lege confirmata parit actionein, ita ean- ſenſus accedit. Nec enim donatio(vt in Topic. ait Cicero) V ſa dem ipſo iure tollit, licet nuda conuentione naturalis tantum ſine acceptione intelligitur. not. in leg. abſenti. infra de dona. 1 obligatio tolli dicatur. l. Stichum.§. naturalis. infra de ſolut. Verum an hos caſu proprium nomen babeat, necne, conten- Huius generis eſt pactum, quod ſuper actione iniuriarum in- dendum non eſt, inaniſque Acαάιφα eſſe mihi videtur. Siue 4e pre- b terponitur. l. ſi tibi. 5. quædam. infr. eo. quoniamid legis 12. enim nomen proprium habere dixerimus, ſiue contra, con-?"'⁵ 7 Anee tab.verbis confirmatur, èacto talio eſto. quæ extant apud Gel- ſtat ex donantis voluntate, neque vllam obligationem naſci, 22 7, urn lium lib. 20. C. 1. Qua dere inferius pluſcula dicemus.§. Pa- neque quod datum eſt, ex pœuitentia reuocari poſſe. d. l. A. u n. 1 aus ne petetet. riſto. Quod ſi abiq; traditione fiat, ex luſtiniani conſtitutione I 2 1 idem erit dicendum, per quam effectum eſt, vt conuentio. VII. VLPIANVS LIB. IIII. legitima, ideoque ad actionem producendam efficax eAel 4 AD EDICTVM. quis argentum. C. de donat. not. in llegitima. ſupra eod. Sc cur iure veteri ſine ſtipulatione adactionem non proderat, C —„. cum ſpecialem,& propriam habere appellationem videatur? = N R I1s gentium conuentiones quæ- Reſpondeo, Donarionis verbo ſi vim ac proprieratem ipe Qzid æo- c0 68 dam actiones pariunt, quædam exce- temus, liberalitatem,& munificentiam, uon ſtipulationem, 22. 1 S ptiones. quæ pariunt actiones, in ſuo aut contractum, ſeu conuentionem aliquam ſignificari. Sed„, e 4 nomine non ſtant: ſe dtranſeunt in pro- cum ontraheado, fuc eſcendle eeralitgs exercetur, talis Heifhos ho prium nomen contractus; vt emptio, oncasns,e Pa denge erſe ſeds Shl⸗ena douatic 9 venditio, locatio, conductio, ſocietas, commoda- ſeirur. Cuing rel exerhplum eltia tiiullatioues uee do 3*-1493 miſſor obligatur,& ad dandum cogi poteſt. Sivero pactum b rum, depoſitum„& cæteri ſimiles contt actus. conuentum ſit, quia vti liberalitate non videtur, qui ita pro- 5 mittit, vt nulla aduerſus eum competat actio, donationis vo- d Supra oſtendimus, veteribus Romanis vtile viſum non cabulum ei non conueniet. b du fuiſſe paſſim ex quibuslibet conuentionibus actiones dari/, ideoque paucas quaſdam ex multis delegiſle eos, quas ad a- Sed etſi in alium contractum res nõ tranſeat, ſub- 8 Penaum vtiles eſſe ducerent: cereras honeſtæ cuiuſque vo- ſit tamen cauſa, eleganter Ariſto Celſo reſpondit b untati, religioni,& fidei reliquiſſe. Quænam autem ſint hæ, He oblioati 2 Dedi tibi hi 2 1 non enumerat ſigillatim Vlpianus, ſed certam nobis demon- lE O igationem Vt Puta, 10 litibirem, vtmihi a- alte ſtrat notam, ac veluti ſymbolum, quo facile internoſci, diſcer- liam des: Dedi vt aliquid facias, hoc. aακυη☛φπᷣη‿ϑ efle: 45 nique poſſint: eas demum actiones parere dicens, quib. pro-& hinc naſci ciuilem actionem. Dau prium nomen contractus eſt inditum, vr emptionem, ven- b abe ditionem,&c. Alio tamen ſenſu Ange.& laſon hunc locum His verbis docet Iureconſultus, quodante dictum eſt, ex que interpretati ſunt„ quaſi ſcilicet Vlpian. velit„ id de huiaſmodi conuentiope„ quæ nomen non habet„ actiouem non naſci 1 ftac conuentionibus propterea conſtitutum fuiſſe, quod ſuo id aceipien dum eſſe cum ſimplex eſt,& nuda cõuentio. Nam Dau quæque proprio, certoque vocabulo appellaretur, aliis nul- ſi præter conuentionem res quoque data ſit, qui accepit, ad b cun lam niſi communem generalemque connenrtionis appella- præſtandum quod promiſerat. jure ciuili tenetur. Itaque b uum tionein habentibus. Quæ interpretatio, ſi quam inepra, ac aduerſus eum datur ciuilis actio. Cum autem ipſa conuen- quu ridicula eſt, tam horum Vlpiani verborum ſenſui conueni- tio nomine careat, nec actio quidem ex ea competens Vvllo dhin ret, verbis ſane, non rebus impoſita lex eſſet: quo nihilà le- proprio nomine vocabitur: atque ideo non poterit actor i- do gis officio poteſt eſſe alienius. l. vltim. C. de vſur. l.2. C. com- ta experixi, vt certam ſe actionem inſtituere dicat, veluti ex mu. de leg. Nulla eſt igitur alia iſtius iuris ratio, quam empto, ex vendito, ex teſtamento, ex ſtipulatu: led verbis dir quæ ſupra à nobis commemorata eſt: ne videlicet litibus im- præſcriptis res geſta demonſtrabitur ab eo: ac perinde vale- 3 modicis„contentionibuſq ue abundet ciuitas, quibus minu- birxpertitio, ac 5 certum,& ſpeciale actionis nomen expreſ- V 4 endis potiſſimum ſtudere Legislatorem oportet. tit. de nouo ſum eſlet.l. cum mota. C.de tranſact. Hinc facile iudicari po- b 8 Cod. fac. in prin. l. quĩidam. infra ſicertum pet. Cle. dilpen- teſt, cur actio ex huiuſmodi contractibus competens, Præ- 4 dioſam. de iud.§. 2. Inſtit. de pœna teme. litig. idque auctore ſcriptis zerbis, ac etiam infattum, vulgo dicatur. Cum enim 4 Iſocrate, qui leges eas quam optimas eſſe Leißi qle oripſius actiones fere ſolennes, ac certæ eſſent, nec populus prout oc verbis vtamur) as q auοορνQνω, de Ia ³us 704 3 S,A D vellet, eas inſtitueret, leg.. de orig. iur. ac(vr Ciceroait in ke T Taαεαηςι ⁸ rAAᷣ ινσηια. Cum autem ea ratio tantum Orat. pro Roſc. Comæœdo) expreſſæ eſſent ex vniuſcuiuſque r ciuils, ac probabilis ſit, non neceſſaria& naturalis,(vyt dixi- damno, dolore, incommodo, iniuria, publice à Prætore for- non mus) mirum profecto videri non debet, ſi non æque omnes mula, ad quas priuata lis accommodaretur neceſſe fuit de den ei aſſentiantur: adeo vt quorundam populorum legibus cau- quibus negotiis certa agendi forma conſcripta non eſſet(non cam tum eſſe acceperim us, ne ex pactione vlla, quamlibet nuda, enim aliter fieri poterat, propter eorum multirudinem. l. 4. ducl, ac Emplel,deneperas actio. Veriſſimum enim eſt quod ſum- infra de præſcriptis verbis.) actionem verbis in factum præ. aam QLuuido- mus vir Ariſtote es ait: Si quis velit adleges ferẽdas le idoneus, ſcripris,& concepris, ac(Vr Theophilus loquitur) Auuas- husy acvt ipſe loquitur) 50enc, aut de legtbus iam latis iudicium xudc inſtitui.§. 1. Inſtitut. de exceptio. I. 4.§. aduerſus. infra de lga 2 h7 facere Præter ciuilis ſctentia cognitionem, experientiam quoque doli except. l. non debet. infra de dolo malo. l. Titius. infta uin ei neceſſariam HGe. Ac merito ſophiſtas neſcio quos perſtrin- de præſcript. verbis. Eadem ratione incerta quoque actio, ſ git, nihil facilius eſſe confirmantes, quam multis legibus in v- fius iudicium incsrtũ appellariſolet, quia videlicet nec certa ſeu deſignatus al
—

wawicouſtitutione ae,nconuedtio — 1* ame lcar l. 1.ſl ue uptacod, Sed dein doaptodetan, lalonem videatot) Roptlantew he. Qil a vonſtpulationen, nations au lgaficri. Hed erhus lirgsexetcetul, talis 0nt „„ l. Pabisnu, donatio
ſrihaa
utlone, er quapto- tt. Avero patum ridetul, quinapto- dio, donationu ro.
aôtranſea, ſüb- cello reſpondit
C. aus Nexua elle:
are dickum eſt, er onem non naſci: acuentio. Nam ſ, quiaccepibi tenetuf. ltaqus nem ipla conuen- ea competensY 3 on poteti acdot 4 re dicat, velatier
1 Jatu: ledvet 1 1: ac crinde Vale- 1 aomch expie—
hud 2asss
deſignatur nomine, nec certa, ſolenniq́ne formula concipi tur, uec continetur. Ec ita paulo poſt legendum opinor, non incerti, vt perperam repoſuit Haloander. l. rebus. C. derer. permu.l. 3.de inuti. ſtipulat. l. legem. l. cum tes. C. de donat. quanquam ca quoque lectio detandi poreſt. Ceterum vbi nulla actio iure ciuili prodita eſt, ne incerta quidem, vtilitas tamen ſuadet actionem dari: idque à mente legis non eſt a- lienum: quæ ſi omnia ſigillatim complecti potuiſſet, hunc caſum non omiſiſſet, tunc prætoris eſt ins ciuile ſubſequi. I. ſi plurium. infra de noxal. l. Seio. infra de teſtib.& actionem ex ſua iuriſdictione comparare. l. ſi quis ſtipulatus. infra ex quib. cauſis maio. quæ modo vtilis dicitur: quod non ex ſummo, directoq́; iure, ſed vtilitatis cauſa ex bono& æquo intenda tur. d. l. quoties. l. quia actionurs. infra de præſcript. verbis. modo in factum, à verbis in id, quod factum eſt, conceptis, vt de incerta ciuili iam dximus. leg.quæ religioſis. infra de rei vend.l.cum res.C. ſi alien. res pign.dat. cuin ſimi. Atque hinc ſatis perſpicuum eſt, cur extra ordinarium vocetur iudicium, vel extraordinaria actio, tamerſi hoc vocabulum non ſimpli- cem habeat ſignificationem. b
A. Mas Et ideo puto recte Iulianum à Martiano repre- rieue. henſum in hoc: Deditibi Stichum, vt Pamphilum
manumittas. manumiſiſti: euictus eſt Stichus. Iulia- nus in factum actionema Prætore dandam: ille ait,
ciuilem incertam actionem, id eſt, præſcriptis ver-
bis ſufficere: eſſe enim contractum(quod Ariſto di- cit) εαιιαάυαυαά vndée hæc naſcatur actio.
la hac ſpecie Saluius lulianus nullam iure ciuili actionem competere cenſuit, ſed in factum extraordinaria opus eſſe, quæ ex Prætoris iuriſdictione introducatur. Proinde meri-
to notatus eſt à Martiano, cum actio ciuilis, licet incerta, ex
hoc contractu naſcatur. Nam ex omni conuentione, cuius appellatio nulla iure ciuili prodita eſt, datur ciuilis actio- mo-
do nuda non ſit, meraque conuentio: ſed aliquod præterea negotium habeat, id eſt, præter verba,& conſenſum, aliquid
ab vno datum, vel factum ſit, ea lege, vt ab altero quicquam aliud detur, aut fiat. l. ſolent. infra de præſcript. verb. l. ſi do- minus. eo tit. licet negotium aliquando latius accipiatur. l. ab emprione. infra, eo. I. inter ſtipulantem. infra de verb. oblig. Et ſane minore cum incommodo à conuentione recedi con- ſtat, vbi res adhuc integra eſt, quam ſi iam aliquid datum ab alterutro, factumue fuerit. Tametſi autem hoc ſimpliciter ab Vlpiano dictum ſit, de ſententia tamen eiuſdem Iuliani à Paulo alibi relata, exceptio addenda eſt: Niſi dolus aliquis ab eo, vnde petitur, admiſſus arguatur, quo caſu de dolo quo- que agi poterit. l. naturalis.§. ſi cum dom. ver. ſed ſi dedi. in- fra de præſcript. verb. At ceſſante dolo malo, inter Vlpia.& Paulum conuenit, actionem in factum, non Prætoriam, ſed cinilem competere. Verba Pauli hæc ſunt: Sed ſidedi tubi ſer- uum, vi ſeruum tuum manumitteres:& manumiſiſti,& i⸗
quem dedi, euittur eſt: ſ ſciens dedi, de dolo in me dandam a-
Clionem ſulianusſcribit: ſi ignorans, in factum ciuilem. In qui-
bus illud forte quiſpiam admirabitur, quod in referenda lu- liani opinione non conſentiant: ac Paulus actionem ciuilem dari Iuliano placuiſſe teſtetur, VIpianus contra. Sed leuis momenti eſt hoc diſſidium, cum de ſumma rei(vt diximus) inter ipſos probe conueniat. Et quidem facile ſuſpicor, Tri- bonianum cum à Paulo luliani ſententiam recitante, actio-
nis in factum mentio tantum facta eſſet, ne ab hoc Vlpiani
loco diſcrepare videt etur, verbum Ciuilem, adieciſſe: id ſa- tis eſſe tatum ad ai ævquiav vitandam, ſi in ſumma propoſitæ quæſtionis nulla reperiretur controuerſia. Etenim dubium
non eſt, quin veterum lureconſultorum reſponſis, tum ad- dendo, tum detrahendo permulra ab eodem immutata ſint:
cum& ipſe hoc ſe feciſſe profiteatur. leg. 2. C. de vet. iure e- nucl.,& plerique iuris ciuilis loci id manifeſtius oſtendant,
quam vr quiſquam inficiari auſit. Ex quibus in mentem v-
nus venit, quem aliquando obſeruauimus cum titulum De legatis primum interpretaremur. In eius ſiquidem tracta- tusinitio vulgo hæc verba, Per omnia exæquata ſunt legata fi- dAeicommſſis, Vlpiano attribuuntur: quæ falſa herſdae ma- gnarum iater luriſprudentes altercarionum cauſa fuit. Nam tacr luſtiniani conſtitutione à Triboniano in eum locum re-
lata eſſe non animaduerterunt. Ac ne ipſe quidem id mihi plane perſuaſi: donec in Balilicana bibliotheca ciuitatis Bi- turigum Digeſtorum volumen manu ſcriptum offendi: in quo non Vlpian,, aut alterius cuiuſpiam lur econſulti nomen eaonc loco, ſed dictio Iu PERATOR, maiuſculis literis exarata legebatur. Hæc 6— ⁴μρνν Nunc ad inſtirutum reueriimur. Faceſſit nobis negotium, quod idem Paulus eo-
dem in loco ſcribit: Quod ſi faciam vt des,& poſteaquam feci,
ceſſes dar⸗: nulla erit ciuilis acti, ſed de dolo dabitur. Ecce
cum facio vt des, veluti, Manumuto Stichum, vt mihi des
Pamphilum: nullam actionem ciuilem competere genera- liter ait, cum tamen hic fententia Martiani probetur, exiſti-
mantis, actionem præſcriptis verbis, quæ ciuilis eſt ei,
qii manumilſit, aduerſus eum, qui ſeruum poſtea eui- ctum tradidit, ideoque non dediſſe intelligitur, ſufficere. Sed
nec Paulus ipſe ſatis ſibi conſtare videtur: quem ex verbis ſu-
perius à me recitatis euidenter apparet in hoc caſu ab Vlpia-
no non diſſenſiſſe. Huius nodi diſſoluendi gratia, quæ Bart.
ſcripta reliquit, quando ſatis, ſuperque ab aliis confutata ſunt, in medium adducere ſuperſedebo. Quæ vero Alcia- tus nouiſſime cenſuit, in rub. C. de pact. l. cum mota. C. de tranſactio. l. Labeo. infra de verbo. ſignifi. vltro reiectis, ac damnatis, quæ prius ipſe aſſeruerat lib. Parad. 5. cap.r. ea in
diſquiſitionem vocare viſum eſt. Non vtique æmulationis
alicuius, aut contentionis cum doctiſſimo viro,& de literis ciuilibus eximie merito,(id enim inſaniæ proximum eſler)
ſed veritatis aſſerendæ ſtudio: quę nulla re commodius, quam Modeſa ſobria,& modeſta diſputatione ex puteo illo educi poteſt, in ſobria,
quo Democritus eam demerſam eſſe aiebat. Senrentia igi⸗ tur Alciati eſt, quantum ex variis ipſius commentariis colli. gere potuimus. In iis demum conuentiouibus actionem
Præſcriptis verbis locum habere, in quibus Preuer verba con-
tractus, mutuum quoddam factum vtriuſq; contrahentium interuenit: quod uυννακρακα vocari affirmat. Veluti cum Do ea lege, vt aliquid des, vel facias: datio namque citra factum vtriuſque eſſe non poteſt. At cum Facio vt des: quia hoc fa- ctum à me abſque vllo facto tuo impletur, ſi non dederis, hac actione non agam, ſed de dolo. Et qnia huic opinioni quæ-
diſputa- tione ve- ritas in- „, quirẽda.
dam obiici poſſe videt, diluere ea nititur, ſed ita vt hominis a-
cumen facile agnoſcas: fucum non probes, exclameſque i- dentidem illud Horarianum: 4 uo teneam vultus mutantem Protea nodo? 8 In pruuis enim aduerſatur ei quod ex Diocletiani reſcripto colligitur, leg. cum proponas. C. de dolo. Cum trado ancil- lam, vt mihi aliam des: de dolo attionem aduerſus te decernen- dam, ſi non dederis: quo tamen caſu wuvd contractum videtur, cum traditio vtriuſque factum requirat. Item, ò⸗ faciam, vt facias, datur mihi Præſcriptis verbis actio. l. natu- ralis.§. ſed ſi facio. infra de præſcrip. verb. Quãuis-a‿υ xeνα hic nullum inſit. Sed ille reſpondet, Cum facio, vt facias:
ideo uudᷣ eſſe, quod præter conuentionem„manda- tum quoddam vrrinque interponi videatur. Quaſi vero a-
liud ſit hoc mandatum, quam contrahentium conſenſus:
vt mittam, quod fi vere mutuum mandatum eſſet, actio man- dati vtrinque competeret, nedum præſcriptis verbis. Præ-
terea cum Trado vt des: nihil videri eum cui traditur, facere
ait: cum traditio merum factum ſit,& nihil iuris in ipſum transferat. Quod ſi verum eſt, cur in ſpecie ab Vlpiano hic
commemorata detur actio Præſcriptis verbis, non video:
cum Stichus traditus, non etiam datus fuerit: niſi forte men- tem contrahentium magis, quam rei veritarem(vtille ait) inſpiciendam eſſe dicamus: quorum vterque Stichum recte
datum eſſe credidit. Sed hæc quam leuia, Dii boni, ac nuga-
Porua ans des? te ceſſante, an non datur mihi præſcriptis ver-
is actio? vt ad Sabinum Vlpianus ſcribit, dict. l. ſolent. in ea
tamen ſpecie quodnam αeυ‿αη̈☚μυά, quæſo potius quam cum
alicui traditur res, contrahitur? Nullum ſane, ſi, quemad- modum intellexit Alciatus, id verbum accipiamus, verum longe aliam habere ſignificationem, quam ipſe commini- ſcatur, planum facturi ſumus id, quod ad premendum huius cauſæ iugulum apud æquos iudices vel vnum ſatis eſſe pote- rit. Nec vero auctoritate& graui teſtimonio carebit no-
ſtra explicatio, quod in Alciato deſideramus. Primum e- nim Labeonem laudamus auctorem. l. Labeo. infra de ver-
E;
—
toria ſunt. Quid? ſi indicauero ſeruum fugitiuum, vt mihi

probitas 10l5 1119 4 1 9 E anim, in dolum concepta vti nolit, ne fama lædatur aduerſarii,& a-
4 — 2* r ₰ 1 8 22„ 8„* ₰*. A— 4.„ 4 „ 1— 8 5„.. 4- 8 ⸗ 4— 2. 1 ** 8*„. 4 8— 4*— 14 4 4 ..— 8—.. 8 1 ,8 4 1 8 4 4 7—*... 4 1 4 1 4. 2“ 8 1 7“ 8 5“* 1.. 3 6 4 4 8 5““ — ꝑoCC —— b 2 e e 7 8 8 8 3 2 4—,——— 4 8— öeee²“ 4 1 5——————— 5— — 8*—* 4 8 5 8 4 5— *————————— 4—— 8 8 8—————.— e e 4 1 ..————— erreee 2—————— A— 8 22 8— — 4————————— 8 1—— 2 ———-————————.
—
* 4 8*— —“ *
54 bo. ſignifi. qni apud Vlpianum ra,dæus, ſiue contractum (aam hæc verba eodem ſenſu accipiuntur) eſle definit Vltro citraqusob ligationem, veluti emptionem, inquit, Venduationems, cond uctionem, ſocietaten, in quibus omnibus conttactibus nihil vtrinque geri præter conſenſum mutuum nemo dubi- tatevt micum ſit, eum locum, ab his præſertim, qui ex profeſſo illum interpretati ſunt, diligentius perpenſum non fuiſſc. Eſt& altera paulo latior ſignificario iuris noſtri auctoribus, vetuſtioribusque interpretibus vſitata. cum videlicet ita aliquid conuenit, vt velex altera tantum parte naſcatur ob- ligatio, vt in ſtipularione: leg. non ſolum. infra de action.& obligat.§.vltim. Inſtitut. de obligat. Hinc Theophilus, Teah Aæαα, inquit, 6⁄ υο G Meib G eig 78 a0 mude2Ss, Te N o4 o ⁴isε— oXlν, d 7. 174 ν— mdinoM imudlavov. Apu Ariſtotelem vero lib. ſ. Moral. latiſſima eſt huius verbi ſignifi catio, vtpote quæ futtu m, cædem, aliaque id Lenus maleficia complectatur: ⁹, e²ενανμάι⁸, inquit. E c enva 2, EAuv- gic. saia e 8 614 9ℳ ne7uc, Wu3d2eio to5szi unaie, Le- Kæ 9n, 4 Ssig.t«Sai Aras, T9 A d u N, 7 d&joc 6⅜ℳl. 70 ℳOG XNO!ov A S2haa. ꝗxi, 4ei. ode- 2accia, eEsa-Eeeie,SeAoamia,ragevie, auduweia. S 5 Blau, Alx, No*‿μςς, ν—, aß e, Tuεαννμένοεάεα, ν τ s- Cuius appellationis rationém vrcunqus probabilèm adfert Epheſius Græcus auckor in eiuldem loci enarratione, ad quem lectores,(ſi qui ſant harum rerum cognolcendarum curioſi,) remitto. Non me latet Hefychium auwvαννπά‿‿νμα in- terpretari e⁴νραεν οενdiov vel aμιαιν forté potius: locum e- nim corruptum eſſe arditror. Sed hoc ſi quid ad rem perti- net, noſtram magis, quam contrariam ſententiam iunat. F taque cum EFacio vt des, non minus dicitur concrahi auds- A, quam cum Do vt des, vel Do vt facias, vél, Facio vt fa- 6sas. Hinc generaliter colligo, ex om ni conuentione, cuius propria appellatio iure ciuili prodita non eſt, ſi cauſa ſubſit, id eſt dario, vel factum, quod alibi negotium ab Vlpian. appel⸗ lari crediderim, actionem præſcriptis verbis competere. Ne- que vlla diſtinctio adhibenda eſt, an cetta lege det quis, an faciat, cum ſit in omnibus huiuſmodi conuentionibus ea- dem ratio. Verum nihilominus actionem de dolo, ſi fotte dolus interueniſle proponatur, intendi poſſe exiſtimo, vt ſit
electio actoris, vtra actione experiri maluerit. dict. leg. ſolent. Cum enim verba Prætoris, l. 1. infra de dolo. ſi alia actio non erit, de actione tum ciuili, tum honoraria, Vlpiano auctore inrelligantur: conſequens eſt, verbum actionis, pro ea tan- tum, quæ nominatim propoſita eſt,& in certam tormulam concluſa, accipi. Nam ſi actionem in factum tam ciuilem, quam honorariam complecteretur, quando locus actioni de dolo eſſe poſſer? Nec dtſſimilis eſt(niſi fallor) Pauli vetbo- rum ſenſus ‚cum ait: Ss faciam vt der, nullam ſore ciuilem a- ſtionem. Nanm lieet actio fere ciuilis dicatur, quod oriatur ex
iure ciuili, eaque ſignificatio actioni præſcriptis verbis con-
neniat, tamen ibi accipitur anguſtius; vt& alias ſæpenumero frn ea, quæ certum nomen, certam que formulam iure ciui-
iproditam habet. le..& l.interdictum. infra de prec. l.is cui: infra de actio.& obligat. l. qui ſeruandarum.& le. permiſiſti. infra de præſcript. verb. Quod autem liberum ſit in quibus caſibus actio vel exceptio doli prodita eſt, eam omittere,& a- ctione, vel exceptione, in factum concepta experiri, præter- quam quod auctotitare legum non paucarum id probatur. l. rei, quam. infta de dolo. l. cum reus. de fideiuſſ.cum aliis ſupra citatis, magna profecto ratio,& æquitas id fieri ſuadet. Finge actorem ea probitate& moderatione animi eſſe, vt actione
„tionem verbis in factum temperari cupiat: vt non doli ſed
daerſa bonę fidei potius fiat mentio, quis tam auerſus à vero eſt, rii fama-
vt eum aut rẽ ſuam amittere, aut famoſo experiri iudicio co- gat? ac non potius fingularem humanitatem eius amplecta- tur, ſponte lua homini forte alieno pr ęſtantis? quod vt liberi tribuant parentibus, lege eos adigi neceſſe fuit? l. non debet. infra de dolo. Nã& Cicero in oratione pro Quintio Neuium quendam in odium ludicum adducere nititur„‚quod hone- ſtiore iudicio conflictari cũ poſſet, caput nihilominus Quin- ti& exiſtimationem oppugnaret: quaſ id turpe,& inhone- ſtum, licet iure conceſlum faerit. Idem in orarione pro Ceci.
—--———
Franc. Duareni(omment.
leuiore actione confligere, potuiſti adtuum ius faciliore„& commodiore indicio peruenire: quare aut muta actionem, aut noli mihi inſtare vt iudicem: tamen is aut timidior videa- tur, quam fortem, aut cupidior, quam ſapientem iudicem eſ ſe æquum eſt, ſi aut mihi præſcribat, quemmadmodum me⸗ um ius perſequar, aut ipſe id, quod ad ſe delatum ſit, non au- deat iudicare. Erenim ſi prætor is qui iudicia dat, nunquam petitori præſtituit, qua actione illum vti velit: videre quam iniquum ſit, conſtituta iam re, iudicem quid agi potuerit; aut quid poſſit, non quid actum ſit quærere? Veruntamen ni- miæ veſtræ benignitati pareremus, ſi alia ratione ius noſtrum recuperare poſſemus. Nunc vero quis eſt, qui aut vim ar- matis hominibus factam relinqui putet oportere, aur eius rei leuiorem actionem nobis aliquam demonſtrare poſſit? ex quo genere peccati, quemadmodumilli clamitant, veliniu- riarum, vel capitis iudicia conſtituta ſunt, in eo poteſtis atro- citatem noſtram reprehendere: cum videatis nihil aliud a- ctum, niſi poſſfeſſionem per interdictum eſſe repetitam? A- ctio autem, cuius ita temperata formula eſt, vt non in dolum concepta ſit, meo iudicio perpetua eſt, non temporaria: i- deoque actori ita agere nonnunquam expedit. l. huius actio-
nis. infra quod falſ. tut. Quod& nos haud ita pridem ex fa-
cto conſulti reſpondere non dubitauimus. Atenim fortaſ- ſis admirabitur quiſpiam quod dixerimus,& facias vi des, non tantum actione Præſcripris verbis, ſed etiam de dolo agi poſſe, ſi dolus admiſſus ſit, cum Paulus ſine vlla diſtinctio- ne ſimpliciter actionem de dolo competere dicat, tamerſi in præcedenti caſu diſtinctione vſus ſit. Vnde videri poteſt in- ter eas contractuum ſpecies diſcrimen aliquod conſtituere Voluiſſe. Verum ego eiſi integrum Pauli contextum non eſſe, ſed ex eo pleraque ſuſtuliſſe Tribonianum compeudii & breuitatis affectatione, coniiciam: tamen hæc obiectio
arum mouere nos debet, cum lureconſ. maiorem in eo ca- ſu doli fuſpicionem, quam in ceteris eſſe forſitan crediderit. At ſi contextum ipſum accurate expendamus, cum aliis qui=
buſdam locis eiuſdem tractatus, comperiemus lureconſul-
tos ipſos modo Der erpu verbis, modo actionem de dole, ſimpliciter dandam, reſpondere: quod vel ſubeſſe doli ſuſpi- cio, vel ceſſare videatur. Interdum etiam eos diſtinctionem adiicere, an dolus admiſſus ſit, nec ne: quæ quoties ab eis prę- termittitur, interpreratione ſupplenda eſt: vt cum dicitur a- ctionem præſcriptis verbis dandam: accipe, niſi dolus inter- uenerit, quo caſu etiam de dolo agi poterit. Et ſmiliter vba tantum reſpondetur de dolo agi, ſubaudiendum eſt, niſi for- te dolo careat aduerſarius, tunc enim præſcriptis verbis in fa= ctum agendum eſt. 1 Actionem ù pratore dandam. Ex hocloco annotarunt Bar. & alii non pauci, quaſdam actiones eſſe natiuas, quæ ex con- tractu aliaue cauſa idonea naſcantur: alias eſſe datiuas, quæ cum naſci non poſſint, deficiente ſcilicet ea cauſa, à Præto- re tamen dentur. Ex quo apparet, eos veterem iudicio- tum dandorum morem non ſat percepiſſe: quem ne hoc quidem feliciſſimo tempore(quo literarum ſtudia ſic flo- rent, vt nullo vnquam magis) legum profeſſoribus vulgo co- gnitum eſſe video. Non abs re igitur erit, pauca quædam, quæ nos ex veterum lectione didicimus, hic ſubiunge- re:& quæ alibi primoribus(vt aiunt) digitis,& leuiter tan- tum attigimus, ea paulo fuſius, atque enucleatius aperi- re. Prætoris igitur, ac Præſidis, ante conſtitutionem Dio- cletiani, officium erat, non iudicare, ſed iudicium dare? quod vel ex edictis ab eo propoſitis apparet, quibus iudi- cium ſe aut actionem daturum, non autem iudicaturum pollicetur. Huc accedat, quod VlIpianus de officio ius di- centis, id eſt, Prætoris, aut ſimilis Magiſtratus diſſerens, quod ipſe ait latiſſimum eſſe, non iudicandi, ſed iudicts rantum litigantibus dandi, poteſtatem ei attribuit. leg. prim. ſupra de iuriſdictio. Qua ratione, Prætoris eMciam ab of- ficio iudicis,& ſtipulatio Prætoria à indiciali diſtinguitur. leg. ſ. infra de verbo. obligatio.& Inſtitut. de diuiſ. ſtipulatio- Hinc Cicero ad Q. Fratrem: Quid? Prætor lolet iudica⸗ re deberi? Aliquando tamen ipſe cognoſcebat Prætos, aut Præſes, certarum cauſarum; aut perſonarum fauore, quæ cognirio ideo extraordinaria dicebatur, quod Runc ſolen- nemn iudiciorum ordinem non ſeruar et. leg. prim. infra de rei vind. minor. infra de euict. toto tit. infra de eatravrd. cogni. 1 Extra-
Sinon

1
8*
„Knonin dolun n tempotaria:i. ltel huiusadio. tapridem ex f- Ateuimforraſ- ifaciagj uj der, tum de dob 9 vla diſtindio. dicn, umetſiin videtipotelt in- aod conſtituete contenum non num compeudi hen hæcobiectio niotem ineoct⸗
rlitan credidderit,
us, cumaliäqui- emos larecoslul- ctionem dedole, lubelle doli ſulpi⸗ os diſtinctionem uoties:d eisptg- Vt cum dicitut x „ aiſi dolos intet- . Erbwiliteribi dum eſt, niſifor- tipiis reibuinfa-
4 annotarunt hat.
uns, qux excon-
clledatiuas, quæ acauſi, 1 Ptælo- ſeretem iudicio e. pem ne hoc m uu⸗ ſc lo Deibus rulgoco- „ auca zuecam, „bic ſubinnge. Klelitse ucleatids adett
Batraordinaria tamen actio accipitur non pro illa pr xt ori 4 one, cuius auxilium ipſo iure alicui competere poteſt, Prætorio: ſed pro actione viili,& in factum compo- ſita, quæ ciuili deficiente extraordinem,& ex Prætoris iuriſ-
cogniti nedum
gictione datur. leg· quæ religioſis, infra de rei vindic. leg. cum Kiliusfamilias. infra ſi cert. pet. leg. creditor. infra de act. empt. cum ſimi. lam de iudiciis dandis videamus. Dubium non eſt, quin iudicium dare aliud ſit, quam iudicare cum Cice- roact. 3. in Verrem dicat, omnes omnium pecunias poſitas elle iu eorum poteſtate, qui iudicia dant,& eorum qui iudi-
cant,&cæt. ludiciam enim dare, Prætor dicebatur: cum
expoſitoà litigatoribus negotio formam totius liris,& con- trouerſiæ ita componebat, vt iudici Aſe dato præſcriberetur,
qua de re ipſi iudicandum eſſer, vt ſcribunt Theoph. in la. tit.
de interd. Victorinus in lib.. Cice. de inuent. Id autem non vno modo fiebat. Nam aliquando purum dabatur iudicium,
aliquando ſub exceptione. Purum hoc modo: Si paret Ti-
tium Sempronio ex cuuſa mutui centum dare oportere&cat. Qug exemplo vtitur crebro Iuſtinianus,§. is quoque, In- ſtitu. quibus modis re contra. oblig.. ſic itaque.de acti. 9. præ- terea. Inſtitut. de except. Ac ſimiles apud Ciceronem for- mulæ paſſim in orationibus leguntur. Vt in 1. de diuinatio- ne, Siparet eam, ſe& ſua veneris eſſe diuiſe. Et lib. 4. Si pa- tet fundum Capenatem P. Seruilii eſſe. Et lib. ĩ. Siparet iugera
Fundi eſſe plura, quam colonus ſit profeſſus. Et eodem lib.&: pa-
ret aduerſus edectum feciſſe,&cæt. In quibus omnibus locis
Paret, ac Pareret, legendum eſſe contendo, tum fide vetu-
ſtorum exemplarium adductus, tum Sexti Pompeii auctori-
tate, qui verbum Paret id eſt(vr ipſe interpretatur)apparebit, m formulis vſiratum fuiſſe oſtendit. Sub exceptione vero
iudicium concipiebatur, cum reus non inficiabatur, quod a- ctor intendebat: ſed aliquid opponebat tamen, propter quod videbatur condemnari non debere: tamerſi vera eſſet acto- ris intentio. Vt ſi pecunia certa ex teſtamento petebatur, quam hæres legatam quidem eſſe non negaret, ſed aſſereret pacto conuento, neà ſe peteretur conueniſſe, in hunc fere modum conſtituebatur iudicium, Si paret centum teſtamento legata eſſe Titio, ſis pactus non ſit, ne eam pecuniam ab hærede petat, Caſſius iudex esto. Hinc fit vt exceptionem formulæ a-
gium hæreditati non fiat. l..infra famil. erciſ. Ss non voluntate creditorist fundus benit.l. ſicut,§. quod ſiinfra quibus mod. pig. Si non mih i ante pignoris nomine ſit res obligata. l. creditor. infra qui pot. in pig. hab. Extra quam ſi quid ita factum ſit, vti de lage fieri licuit...§. Labeo. infra de ſlumin. Quod eiut ripa mu- niedz cauſa nõ fiat. l.1.§. ſunt qui. infra ne quid in flumin. pub. Si non vi, uon clam, non preario feceris. l. ſi vitem. infra quod
vi aut clam. Ai non in ea cauſajint tabule teſtamenti, vt contra
tas Sonerum peſſeſſio dari poſſit, l. z. l. qui in hærede. infra de except.tei iudic. Si res ea iudicata non ſit inter me,& eum, cui vendidiſti.1. ſi Ate. eodem titu. Si in ea re nihil dolo malo atto- risfactum eſt. l. 2. infra de doli except. St in ea re nibil metur cauſa factum eſt. l. 4.§. vltim. eodem tit. Et ſexcenta huiuſ- modi, quæ inter legendum à quouis ſtudioſo facile obſerua- ri poſſunt. Huc pertinet, quod Paulus exceptionem deſinit Conditionem, qua modo reum eximit damnatione, modo minuit damnationem. l. exceptio. infra de excep. Porro huiulmodi exceptiones, ſeu conditiones, tum interponi ſolitæ videntur, cum ipſo quidem iure actio competeret: ſed propter ali- quam circunſtantiam iniqua videretur, cuius rationem iuder
datus ob præſcriptum formulę habere non poſſet, niſi id no-
minatim excepiſſet, vel ex bona fide addidiſſet Prætor: alio-
qui poterat quidem addi, ſed neceſſaria non erat. leg. 1.§. La- beo. infra de flum. facit lex qui ſeruũ. infra de actio.& oblig. De harum autem formularum conceptione in iure, id eſt, a-
pud Prætorem, magna plerunque inter litigantes erat con-
tentio: adeo quod huiuimodi quæſtiones in iudicium raro incidebant, vt teſtatur Cicero lib. 2:de inuent.& in Partitio. orat.& aliis in locis. Nam ante iudicium acceptum nullk ſunt partes ludicis, ſed Prætoris tantum:l: filiusfamilias.§.vlt.
l. procurator qui pro euictione.l. ſi reus. l. Tirius. infra de pro-
cur. Ceterum conſtituto indicio addebatur ludex ex numero 8— 4„. 4 1— 4 5
ſelectorum à Prætore, vt videre eſt apud Gellium lib. 1 4, c.z.
qui formulam ſecutus ab eò conceptam eognolcèret, ac iu-
dicaret, isq; arbiter, recuperator, aα‿ρμμ‿ι μμάνφρ‧ udex pedaneus,
iudex datus, iudex delegatus, iudex priuatus, iudex ſpecialis. & ſimpliciter etiam iudex dicebatur.J. fundus. ff. famil. erciſ. Theoph. titul. de interdict.& titul. quibus ex cauſis manumit. Nouel. conſtit. 6⁶. 1. z. ſupra ne quis eum qui in ius voc. leg. i. J. de poſtulan. l. vlt. ſupra de officio Prætor. l. prætor. infra de tut.& cur. l. iudex.& l. eum quem. ff. de iudic. leg. à judice. C. eodem titul. leg. Ied etſi in leruum.§. ſi quis iudex. infra de recep. arbit. Theophilus in Græcis Inſtitutionibus ſcribit, cũ Romani bellis eſſent fere occupati, nec ſemper iudiciis vaca- re poſſent, certo tempore anni conuentum celebrare con- ſueuiſſe, in quo huiuſmodi iudices, ſeu recuperatores litium dirimendarum gratia conſtituerentur. Cuius rei quoque
Ceæcilius libro 10. Epiſt. Iuuenalis Satyr. vltim. Tranquillus
in Cæſare;& Seruius Honoratus in 2. Eneid. meminerunt.
Huius conuentus meminit etiam Iſidorus apud Gratianum 15. diſt. Porro hi iudices priuati erant, nullamque iuriſdi-
ctionem, ne mandatam quidem habebant, ſed notionem
—„.. 4— 3. 05 4 X tantum, quæ à iuriſdictione multum differt. Id quod à Bu- dæo noſtro minime animaduerſum eſſe miror. l. air Prætor.
leg. quidam conſulebant. de re iud. vide Budæum inl. vltim.
§. iudicandi. de muner.& hon. Prærterea his iudicibus à præ-
ſcripta ſibi formula recedere non licebat, quamuis id æquum eſſe iudicarent: vt Cicero cum lib. 2. de Finibus bonorum & malor. tum in oratione pro Cæcin.& act. 4. in Verr. au
ctor eſt. Quod& Annei Senecæ teſtimonio confirmatur,
qui libro 3. de beneficiis: Melior videtur(inquit) conditio
cauſæ bonæ, ſi ad iudicem, quam ad arbitrum mittirur: quia illum formula includit,& certos, quos non excedat, termi- nos ponit: huius libera,& nullis adſtricta vinculis religio,
Kcæt. Sed hæc hactenus de iudiciis, ac iudicibus à Prætore
dandis, ex quibus liquet nullam actionem eſſe, quæ dari à Prætore non recte dicatur, ideoque falli eos, qui quaſdam a- ctiones naſci, alias vero à Prætore dari putant. Nam& pro- miſcue his verbis lurecoſulti de quibuſcunque actionibus lo- quentes vti ſolent. Dixerit quiſpiam: Si hæc vera ſunt, non videtur lulianus à Marciano recte notarus eſſe, cum diceret,
Actionem in factum à Prætore dandam: quoniam ea verba pud lureconſultos fere per dictionem S1, aut ſimilem con- ceptæ reperiantur: Veluti, Si in ea re de qua agitur, praiudi-
de actione quoque ciuili, quam ait Martianus compertere, in- telligi poſſunt. Cui reſpondeo, hæs verba, A Prætore actio- nem dari, anguſtius interdum accipi pro re ſubiecta, quam
Iudicit
& arbi⸗ tri diffe- rentza 1
à nobis dictum ſit, vt ſignificent actionem nouam,& quæ i-
pſo iure prodita non ſit, à Prætore ex iuriſdictione ſua intro-
duci, vt ſit Prætoria, non ciuilis actio. Quo ſenſu non hoe
tantum in loco, ſed alibi etiam frequenter aceipiuntur. V-
num ex multis locum profero, ita apertum, vt eo lecto ne-
minem mihi non aſſenſurum eſſe exiſtimem: is eſt ſub titul. de perpet.& tẽpor. actio. lib. Inſt. 4. Non autẽ omnes actioner, quæ in aliquem aut ipſo iure ompetunt; aut à Prætore dantur, & in heredem aque competunt, aut dari ſolent.
1 Sivt maleficium fiat, promiſſum ſit, nulla eſt
lias„s
obligatio ex hac conuentione. ob male- ficium ne
r.....— at. Hoc adiectum eſt; vt oſtendatur, non omne negotium, 7 quodcunque interuenerit, ſufficere vt ex ea conuentione a-
ctio detur, quæ proprio caret nomine? ſed id duntaxat, quod iuri aut bonis moribus non fuerit contrarium. Sed cum nulla ſubeſt cauſa, præter conuentio- nem: hic conſtat, non poſſe conſtitui obligationẽ. Igitur nuda pactio obligationem non parit, ſed pa- rit exeeptionem. Docere volens Vlpianus, quibus ex conuentionibus actio competar, hac diuiſione vtitur: Si conuentio nomen pro- prium habeat, parit actionem: ſi non habeat,& cauſa ſub- ſit, id eſt, præter mutuum conſenſum aliquid non turpiter,
neque inhoneſte datum ab alterutro, vel factum ſit, vt quic- uam aliud detur, vel fiat; idem erit dicendum. Si vero
nulla ſubſit cauſa, præter conuentionem, id eſt, ſola conuentio ſit, præterea nihil, quamquam hic nudam vo- car, nulla naſcetur efficax obligatio. Dicitur etiam nuda — 4 4

·6 Fran. Duareni(omment.
conuentio, vt alibi nudus conſenſus, nuda proprietas, nu-
dum præceptum, nuda ratio, nuda voluntas, nuda res, nu-
dus vſus, nuda cogitario. leg. I. infra de rerum perm. leg. 2. ft.
quibus modis vſusfruct. dicta leg. filius familias.§. diui. in fra de leg.primo. leg.nuda. infra de don. leg.3. infra de adimen. lega. l. i.§. hanc actionem. infra depo. Ieg. 1. infra de vſu& hab.leg.præſenti. Codic.de his, qui ad eccleſiam confu. quæ neque in proprium vllum nomen tranſit, neque ei accedit a- liqua cauſa: vt ſi quis interrogetur, quid ſit, nihil plane aliud poſſit reſpondere, quam conuentionem, aut pactionem el- ſe. Hinc pactam conuentum ita partiri poſſumus, vt quod- dam nudum& ſimplex ſit: alterum vero, cui cauſa aliqua ex- trinſecus accedat. Nec diuiſionem hanc adiecimus, quod admodum neceſlaria nobis videretur,( nulla enim fere res eſt, de qua in iure ciuili diſputetur, cui talis diuiſio non con- ueniat, nempe vt nuda ſit, aut non nuda) ſed quod à conſue- tudine in ſcholis recepta non omnino recedere vellemus. Pa- ctum enim vulgo diuidunt in Nudum.& quod ineptiſſime conſicto à barbaris hominibus vocabulo, Veſtitum appella-
.
ri ſolet. Quam diuiſionem cum nuper quidam in co ludo e- doctus in quo magna cum pompa& oſtentatione etiamnum iſta docentur, pertinaciſſime tueretur, nihilque eſſe diceret quod in diuidendo aptius opponatur Nudo quam Veſtitum: per iocum interrogaui hominem, cur non ſimiliter cogitatio nem partiretur in nudam,& veſtitam: cum lex cogitationis nudæ mentionem faciens aliam eſſe innuat, quæ non ſit nu- da. Qui quanquam loquaciſſimus erat,& ci vitio affinis, quod Græci àmaνoar vocant, obmutuit tamen leui argu- mento victus, fractusque, qui prius tamen grauiotibus à me rationibus à ſententia ſua diuellinon potuerat. Tota aurem hæc diuiſio Vlpiani de luris gentium conuentionibus intelli- genda eſt. Ex legitimis enim actionem naſci conſtat. leg. le- gitima. ſupra eo. Proĩnde ſi appareat cauſa donationis quic- quam promiſſum eſſe, ex lege luſtiniani, quæ conuentio- nem eam confirmat, actio dabitur, vt ſicut venditio, ita et- iam donatio nudo conſenſu contrahi intelligatur. leg. ſi quis argentum. Codic. de dona. Sunt quiputent, legem muni- cipalem, quæ in cauſis mercatorum æquitatem obſeruari iu- bet, ſic intelligendam eſſe, vt iam ex nuda pactione inter eos detur actio. Quibus nõ aſſentior, cum æquum& bonum id non ſit, vt ſupra à nobis diſputatum eſt. Ad hæc varias exce- ptiones huius regulæ ex aliis iuris noſtri argumentis corroga- tas in hunc locum congeſſerunt interpretes, quas conſulto prætermittimus, ſuo quæque loco commodius execu- turi. uinimo interdum format ipſam actionem, vt in bonæ fidei iudiciis. Solemus enim dicere, Pacta
conuenta ineſſe bonæ fidei iudiciis. Sed hoc ſic ac- cipiendum eſt, vt ſi quidem ex continenti pacta ſfub- ſecuta ſunt, etiam ex parte actoris inſint: ſi ex inter- uallo, non inerunt, nec valebunt, ſi agatur, ne ex pa- cto actio naſcatur. Vtputa poſt diuortium conue- nit, ne tempore ſtato dilationis, dos reddatur: ſed ſtatim hoc non valebit, ne ex pacto actio naſcatur. Idem Marcellus ſcribit: Etiam ſi in tutelæ actione conueniat vt maiores, quam ſtatutæ ſunt vſuræ præ- ſtentur, locum non habebit, neex pacto actio na- ſcatur. Ea enim pacta inſunt, quæ legem contra- ctui dant, id eſt, quæ in ingreſſu contractus facta ſunt. Item reſponſum ſcio à Papiniano, ſi poſt em- ptionem ex interuallo aliquid extra naturam cõtra- ctus conueniat, ob hanc cauſam agi ex empto non poſſe, propter eãdem regulam, ne ex pacto actio na- ſcatur. Quod& in omnib. bonæ fidei iudiciis erit dicendum. Sed ex parte rei locum habebit pactum: quia ſolent& ea pacta, quæ poſtea interponũtur, parere exceptiones.
Quia generaliter dixerat, nudam pactionem non patere obligationem 4αιmQα νπν⁶e d&, continuo ſubũcit, imo vero interdum format, id eſt, parit, producit, creat actionem.
—— 4
leg. in bonæ fidei. Codic. eod. nempe in bonæ fidei iudiciis de quibus quia paucos ante annos ſatisfuſe diſſeruimus, edi o nominatim de his iudiciis, arbitrariisque com mentario. ill nc aſſumi poterunt, quæ ad hunc locum pertinere videbunmur. Vnum hic breuiter annotandum eſt, in his iudici sà tæ oce conſtiruendis, vſitatam fuiſſe hanc formulam, Ex fide bona. qua Iudici latiſſima dabatur poteſtas, neglectis ſtipulatio⸗ num anguſtiis, quicquid bonum& æquum ſibi videretur iu- dicandi. Vnde non immerito patti, dolique exceptiones hu- iuſmodi iudici is ineſſe dicuntur. l. huiuſmodi,§. qui ſeruum. infra de lega. i.l. ſed etſi ideo. infra. ſolu. mat. l. 3. infra de re- ſcin. vendi. Nam in ceteris, que ſtricta, anguſtaque ſunt, cvm à Prætore conſtituuntur, tum excipi debet iniquitas actionis, vt ſcribit Cicero in Partit. Orator.& ſub exceptione iudi- cium dari, niſi pactum conuentum ‚ exempli gratia de ea re non petenda, factum fuerit: aut niſi dolus malus interuene- rit, vel quid aliud ſimile, quo non excepro, iudicinm iniquum redderetur. At in his, quæ bonæ fidei ſunt, formula iam di- ctahas omnes exceptiones complectitur. leg. plane. l. vltim. infr. de petit. hæred. Haic proximum eſt, quod hic dicitur, Pacta conuenta ineſſe bonæ fidei iudiciis, quod ex parte rei perperuum, atque indubiratum eſt: ex parte vero actoris ita demum procedit, ſi ſtatim& ex continenti ſecuta ſint. Nam ſi ſtatim, quia pactum pars contractus eſſe in elligitur. cuius contemplatione vilius forte res diſtracta eſt, tunc bonum& æquum eſt, actionem ad id quoque competere. leg. fundi partem. infra de contrah. empt. Alioqui quod pactione com- prehenſum eſt, pexi non poterit: 9. ceſſante hac cauſa, v- tile non eſt, ex pacto act onem naſci, vt ſupra docuimus: id- que tribus exemphs VlIpianus hic demonſtrat. Sed quid de ſtrictis iudiciis dicendum? Et plerique crediderunt, his VI- pian. verbis adducti, in bonæ fidei tantum iudiciis id locum obtinere. Quæ ſententia, Pauli confirmatur auctoritate lib. 1. Qwæſtionum, dicentis, Pacta in continenti facta ſtipula- tioni ineſſe. leg. lecta. infr. ſi cer. pet. ab aliis quibuſdam im- pugnata eſt, vt merito ius anceps, controuerſumque videri poſſit. Ego in hac quæſtione perpendo, quod ipſe Paulus ſcribit in auditorio Æmilii Papiniani, cum forte quedam cau- tio lecta eſſet, qua pactum ſtipulationi ſubiectum contine- batur:de eius pacti poteſtate inter iuriſprudẽtes ortam fniſſe controuerſiam: cumque id pactum ſtipulationi ineſſe aſſe- reret, quendam ex his, qui tum Papiniano aſſidebant, con- tradixiſſe, quem VIpianum fuiſſe credibile eſt. Nam ſimul ambos Papiniano alſeſſores extitiſſe conſtat. Vtcunque ſir, Vlpianus hic de bonæ fidei tantum iudiciis ſuam profert opi- nionem; de cæteris aut em aperte nihil definit, ideoque Pau- lominime aduerſatur. Quapropter dicendum eſt ex eiuſ- dem Pauli ſententia, quod ad hanc rem attinet, inter ſtricta ac bonæ fidei iudicia nihil intereſſe, ſed generaliter pacta quæcunque ſtipularioni ſtatim ſubiecta, eidem ineſſe vide- ri. Quod& ex his, quæ ſupra à nobis dictaſunt, confir ma- ri poteſt. leg. item quia.§. vltim. ſupra eod. lam vero cum conſtet, actionem ex eo, quodin continenti ſecutum eſt, pa- co naſcit opus eſt, vt quænam eaſit videamus: idque eo li- bentius attingimus, quod cum interpretes in varias diſtra- hantur ſententias, vix tamen vllum eſſè putem, qui rem acu (quod aiunt) plane tetigerit, vt quod de mulieribus Plautus, idem quoque de eorum opiniombus vere dici poſſit, Optima nulla poteſi eligi, Alia alia peior, frater; eſt. Nec lanc ob- ſcurum eſt, quænam iſtius erroris cauſa fuerit, ſi quis pau- 9 75. te lum modo conſideret, quæ ab ipſis de actione Præſcriptis 27 Gepee⸗ verbis, eiuſque natura& poteſtate dicuntur. Extraordina.& ine- riam enim actionem eam arbitrantibus mirum videtur quod pris plu- veteres iuris auctores, ex huiuſmodi pactis, modo actio- nmn nem ex contractu, modo Præſcriptis verbis interdum hanc, en een. vel illam ſub alternatione dandam eſſe reſpondeant. Hinc ee,. fit, vt cum ſeſe extricare conentur diſtinctionum mæan- dris, rem omnem inuoluant magis, quam explicent. Eſt autem actio præſcriptis verbis ciuilis,& mero iure prodita, non ſubſidiaria, ſiue extraordinaria; competitque ea, quo- ties conuenit inter omnes, contractum talem eſſe, ex quo iure ciuili detur aliqua actio, ſed quæ nullum, aut incerrum nomen habeat. Nam olim ita ius conſtitutum fuit, vt qua quiſque actione agere vellet, eius nomen exprimeret, qui 3 titulus

binna de. In Tit. de Pacdtig. 57
nann zeüü AKtulis actionis ſæpe dicitur. Quod f kactum non eſlet, aut Hæc igirur actio datur, velcum deficit nomen actionis. leg. 2. te ij deilne vitiole factum, nonteneret inrentio.l.. infra ſi menſor fal. infta de præſerip. verbis. velcum quis de Sauthe Sabitans, dic äpävu. mod. dixer. in l.1. f. de eden. l.vltim. Cod. de intetdict. leg.tu- timet ne ſibi falſa nominis expreſſio fraudi lit. leg. 1. infra d d. krfah Oce tor. infc. de fideiuſſ.J. 3.C. ad Macedo. Theop. 9. 1. ge vlt. ln- æſti. act. Et quod dictum eſt, Deficiente aclione„ 2, e eci 1 e bona. ſtit. do interdict.l. ſ pecuniam.infta de bigu. act. cum aliis ſi⸗ ception e, vtiliter gendum, cæt. leg. quoties. de præſerip. ldini ubulato-„woin mil. Neccitrarationem hæc formula agendi comparata eſt, verb. id non de hac ciuili; ſed in factum Prætoria accipi de- dn etetur in. dis, A. Juæ litigaturis maturandi occaſionem præberet, cogitandi- bet, quam& ſubſidiariam& extraordinariam recte vocari ,5 Nioneghd. it, que quam infelix eſſe poſſit litis præſertim ſi temere ſuſce- ſupra admonuimus. Nec nos mouet quod nonnulli obiiciũt, a. Ki ſeruum. teme:« pta ſit) euentus:quod prudentiſſime Hefiodus monet his vetbum Informat 3 apud Vlpianũ in hoc loco, id eſt extendit u.'c d. Muun verübus: 1es ſiue in formulam extenſim deducit vt ipſi interpretantur) madle nt am Fns ee. Mnto leac 1esedbe a* Lp SuHer ,OKc actioni tantum ex contractu conuenire. Quod vt verum eſ- ducutss acton ᷣõrx. Neius aißeuour A opis eaadv 9 Lo9m. ſe fateamur, non ideo tamen conſe quens eſt, præſcriptis in eceptione dd. Solent enim plerique aut nulla, aut perquam leui de cauſa ad factum verbis non poſſe agi, vt ex iam dictis liquido conſtar. hbü Fratia de ca litigandum præcipites ferri: cæco quodam feruore incitati, Huc accedat, quod in emendatioribus codicibus non infor- malus nteruegd. qui deferueſcit tandem, ac ſubſidit cunctatione. Quod tum was, legitur ſed format, potius, quod verbum ab aliis quo- 4 enm migunm maxime contingit, cum cunctationiipſi cogitatio plenior, que vſurpatum iuris auctoribus. J. Pomponius. infra deneg. kotmala iam ov. deliberatioque accedit, in qua verſari cogituris, qui de no. geſt. leg vnica..videamus. Codic. de rei vx. act. tam ad præ- daneſim mine ac genere inſtituendæ actionis ſolicitus eſt. Adde quod ſcriptis verbis actionem, quam ad eam, quæ datur ex contra- quod hic üäanur W praua conſilia impetu, bona(vt Tacitus ait) mora valeſcunt. ctu; æque referri poteſt. Necfane paruirefert, vtram nos quodex putendi Porro id ius ſine incommodo vique quaque obſcruari non 8 lectionem ſequamur, cum ex vulgatioreilla innumerabiles evero actorisita poſſe tandem animaduerſum eſt. Erant enim permulti con- oriantur quæſtiones,& controuerſiæ, quæ hac probatiore cwraſint. Nam tractus proprio nomine vacantes, ex quibus actio iure ciuili recepta prorſus euaneſcunt. Vt cum quæritur: An pa- wellgiur cohe prodita inſtitui non poterat: quod abfurdum videbatur. Ita- ctum adiectum ſtipulationi non tantum inſit eidem; ſed wunc donum& que permiſſum eſt hoc caſu ita agere, vt etſi nullum actionis actionem etiam ex ea deſcendentem informet. Item„an dpette.ſeg lundh nomen exprimatur, præſcriptis verbis quod factum eſt, de- ſicut pactum informat„ ita etiam ſtipulatio contractui aigachace monſtrari ſafficiat. leg. 3.infra de præſcrip. verb. Deindea- adiecta?& aliæ ſimiles: quas qui copioſe tractatas 2 verane liud quoque incom modum emerſit: nam plerunque fiebat, videre„& otio abuti cupiet, aliorum commentarios
Saua,. vt de nomine contractus ambigeretur, aliis venditionem, a- adeat. pta docuimos: id. b
liis locationem eſſe, aliis nullum nomẽ habere dictitantibus, Dt puta poſt diuortium. Tribus exemplis docet VlIpian. pa- elſetque is cauſæ ſtatus, quem Khetores finitiuum dicunt. I. ctũ ꝙ ex continenti ſubſecutum nõ eſt, ex parte actoris non taque viſum eſt operæpretium, hanc nominis exprimendi iveſſe, neque ad agendum valere. Primum eſt cum diuortio
ſtrar. ded quid de
niudicibid locum neceſſitatem litigatoribus omnino remittere: vt quiſquis de iam facto conuenit, vt dos ſtatim reddarur, legitima dilatio- tur aucdottnelb. nomine dubirauerit, eidem quoque præſcriptis in factum ne non expectata. leg. i. 7. exactio. Codic. de rei vxor. actio. nentifactaſfpula- verbis agere liccat. leg.i. infra de æſtim. act. etiam ſi forte no- hoc enim pactum, ꝗuod in contrahendo matritnonio,& do- li quibuſcam im. men,& titulum habeat actio, nec iuſta ſit cauſa dubitationis, te conſtituenda appoſitum valet,& meliorem reddit mulie- ouetſumque videri vt contra receptam vulgo opinionem arbitramur. Hinc VI- ris conditionem. leg. de die. infra de pactis dot. hoc caſu ob quod ipſe Paulus pianus eam actionem competere ait, non modo cum nul- lupra ſcriptam rationem inutile eſt. Sed num hæcpactio ſal- lorte qugdam cau- lum actionis nomen proditum eſt, ſed quoties illud inuenire tem proderit ad replicationem, vt ſi muliere ſtatim petente, biectum contibe- non poſſumus. leg. 1. infra de præſcript. verb. facit lex qui excipiendo alleget maritus, ante annum non recte peti, an détes ottam fnilſe feruandarum.§. vItim. eod. titul. Et paſſim Iureconſulti replicare poſſit muler, quod pacto ſublata ſit ea dilario? Quę- laroni nele ale- quoties ambigunt, an ex locato aut vendito, aliaue actio ſtionem facit, quod cum pactus ne peteret, poſtea conue- doallidebant, con- Loipelat, vetSntut ne gettam actionem inſtituendo in nit vrpereret, Paulus ſcribir, exceptionem prioris pacti, po- ſt. Nam fmdl captionem incidat litigator: reſpondent melius, tutius, vti- ſterioris replicatione elidendam eſſe. leg. ſi vnus.. pactus, ee 5 1 un b lius, commodius eſſe, vt præſcriptis verbis agatur, quaſi extra infra eod. Nec in propoſita ſpecie diſſimilis apparet ratio. 3 da i vinnen aleam is ſit qui ita agit, Ai dued drzetäe initus, ec arbitrati ſunt, ante legitimum tempus ipſo iure* —— ; 108⸗ 8 1.. 11 1 4.1EH⸗.* p. 10. 10 1⸗ nuen ndum eſt eu præſcrip. verb. Et hac ratione adducti contendimus, nulla iater eos, qui hundlocuin ante n. interpretati ſunt,& unet, inter ſtrlenn actione, cui proprium nomen inditum ſit, hanc agendi for- pleniorem diſputationem res exigit quã quæ huic argumen- etaliter p act. 1=. mam excludi: vr pleriſque iuris noſtri locis apertiſſime pro- to conueniat. Certe Oratorem quendam vt imperitum iu- neem ibelleride batur, quæ aliter citra cauillationem intelligi non poſſunt. risridet Cicero⸗ qui cum à Prætore iudicium poſtularetur, flunt, contima- leg. Labeo, infra de contrah. emp. leg. ſi conuenerit. infra eius pecuniæ nomine, cuius nondum veniſlet dies iinſtabat 4. lam fero cumm comau. diuid. leg ſi conuenit. infra de reſcin. vend. His vero vtreo exceptio daretur, cuius pecuaiæ dies fuiſſer,& cæt.— 6 uiſecutom ekka⸗ quæ à nobis tradita ſunt, recte perceptis, adeo nihil negotii Verum hoc non ita valde wihi videtur ad rem„ de qua b b mus: idque co l- eſt aduerſariorum obiecta diluere, vt ipecialirefutatione no- nunc agitur, pertinere. Nam ſiue obligationem, atqua Sig Fafias diſtta⸗ bis vix digna eſſe videantur. Hæc enim fere enthymemata adeo actionem diuortio facto natam eſſe, nec obligationi, gem, quitem acu 3 ſunt Alciati libr. Paradox. ſ. capit. 1. qui ex cacaterua cete- ſed exactioni tantummodo tempus adiici dicamus, ſiue nul- clendus Plautus⸗ ris acutior videri vult. Actio præſcriptis verbis rantum da- lam ante legitimum tempus actionem competere, æque in- lc ollit, Optima tur, cum deficit alia actio, non igitur ea ſimul cum actione ex ualidum, ac inutile hoc pactum, reperietur, cum obli- Neclanc Ob,„ Seraſe dabitur. Item vulgo traditum eſt, remedium ex- gationem ex lege deſcendentem augeat. Lex enim ma- rar ee taargenranzaan enresteie manzuoe. run on olee nns dlere-Eene dre Riose piæſcnp 4 4 5 3 85 1P. 1 b 4„ n gitur nem dotis. Nec mirandum eſt, Pactum„cuius ſiipra urꝛotdia e pars elle contractus, conſentaneum non eſt, vt dup ex com- mentionem fecimus, ex parte actoris ineſſe,& ad repli- nor. detul quo* ehn petat actio, cum ſi vere pars eiuſdem eller„Vna tantum'na- cationem valere: cum hoc nullius momenti eſſe dicatur. nicum, 2do acdio- neiye ſceretur. Poſtremo ſiex contractu, qui principalis eſt, vna In pacto enim priore non ius aliquod, ſed factum verſa- actis, n banc tum opi-— tantum datur actio, ex eo, quod eſt acceſſorium, duplexnon tur, valerque tantum ex conuentu, non legis confir- bis iotet d Hint vinmibus) dabitur. Quibus omnibus hoc reſponſum volumus, ex quo- matione: quare alterius pacti replicatione, quod licet pa- eehonden en.„counaue contractu, aut negorio, quis experiri velit, hanc for- ris alioqui virtutis,& poteſtatis ſit, ramen quod poſte- bctionum Eſ— mam agendi vtilem ei eſſe. Non enim credendum eſt, præ- rius eſt, facile tollitur: Pacta igitur conuenta ſi ex inter- um es ken. ſe ne. ſctiptis verbis, nomen proprium actionis eſſe led præſeri- uallo ſubſecuta ſint, nullo modo inſunte ne ad repli- wero iute vo⸗- éis agere. Plis verbis agere dicimus compendio ſermonis, id eſt, ita a- cationem quidem, vt maiorem, quam ex! egecit, ob- herugune e quo Halen Aicscede t, herb fanſtumn rlonaur vel abſque ligationem reddant. Quod vtique vires habente pacto, glem e en um wiu⸗ elas Wüis expre ione: quo modo& odie mo- ſaltem effectu. G** Duudtues futurum eſt. Exceprio e- lumaaee a qu das noſttis iu foro omnes fere actiones inſtitui ſolent, nim, quæ mulieri peteati dotem ante tempus obücituc, turocn eet, en explir iͦrulo

“ 5 9 1— 8 — 2——
4.„ “— —„ 2—
—
78 legitima eſt, pacti conuenti non item. Alterum exemplum eſt: Conuenit inter tutorem& pupillum, finira forte tuela, ve pro pecuaia pupillari, quam ceſſaret reddere, vſuras præ- ſtaret ceuteſimas: cum ad tam graues vſuras lege non tenea- tur, niſi pecuniam cam in ſuos vſus conuerterit: Eadem e- nim ratio, quæ& in ſuperiori caſu, efficit, vt ex ea conuen- tione non naſcatur actio.
Ea enim pactainſunt. Ea pacta legem dicere contractui du- bium non eſt, quæ tum à nobis interponuntur, cum ad con- trabendum ingredimur: idq́ue ſenſit Vlpi. his verbis, mêo quidem iudicio, nec video quid incommodi habeat iſta in- terpretatio: damnat nihilominus eam Alciatus his argumen- tis: Quia ſi ingreſſum(inquit)pro iaitio acciperemus, fallum
eſlet luriſconfulti dictum, cum ea quoque inſint, quæ ex in- n fiunt. ltem hoc ſenſu non decla-
continenti poſt contractut raret quid ſit, Legem contractui dare, quodtamen hic definire videtur: itaque comminiſcitur in ingeeſlu contractus facta eſſe, quæ contractui ipſi non repugnant, ſed connexam po- tius contractui cauſam habeat, illuis. que reſpiciunt: conten ditque apud veteres linguę Latinę autores ingreſſum, ſiue in- gceiſionem id dici, quod digreſſioni contrarium eſt, quod-
ue ad propoſitam materiam perdinet. id excogitatum(pace tanti viri dixerim) quam verius dictum videtur. Nec arbitror quenquam hoctempore vel mediocris erudicionis literatorem eſe, cui facile perſualurus ſit, ita in- greſſionem accipi in eo Ciceronis loco, quem ſeutentiæ ſuæ confirmandæ gratia profert ex Orat. ad Brutum. Adde,
uod ſi huiutmodi interpretatio admittatur, inepta etit atq; inſulla hæc racio, nec laris cum præcedentibus verbis cohæ- rebic. Ego igitur craſſiore Minerua potius hæc verba accipien
da eſle exiſtimo, vt ea pacta egem dare contractui intelli-
gantur, quæ, iam inde ab initio contractus fiunt. Eadem- que eſt tatio corum, quæ ſtatim poſt contractum ſubiiciun- tur, nec aliud ſenſiſſe Iureconſultum opinor. Nam particu- la, Ideſt, non definit in hoc loco(vt credidit Alciatus) ſed paradigmatica eſt,& frequentiſſime ſolet exemplis de-
ſeruire: vt cum paulo poſt idem Vlpianus ait: Pacta in perſo-
nam eſſe, cum paciſcor, ue a perſona, id eſt, nea Lucio petam. ldemque apud veteres conſultos ſexcentis in locis obſeruare licet. leg. qurliberis. infra de vulg. l. pen. infra de annuis leg. tametſi variant exemplaria. leg. 3.§.ſaltus. infra de acq pafl. leg. ſi ex cauſa, in prin. infra de mino. leg. z. infra de except. leg. 2. infra de ſapellect. leg. l.vltim, infra de lib. cau. leg. cùm eo. infra ad leg. lul. pecu. in Codic. Theodoſ.titul. de contrah. emp. l.vlcim. Codic. de dona. Perinde ergo intelligenda e- runt hæc verba, ac ſi ita ſcriptum eſſer: Eaenim pacta inſant, quæ legem contractui dant: veluti quæ in ingreſſu contra- ctus facta ſunt. Ceterum quod pacta legem dare dicantur,
mitari deſinet, qui Ariſtotelem legerit ad fi.lib. 1. Khetor. ita, loquentem.—1-⁴ 4mν v00c 52„ I-yoc, upoc. 49] a ud*
8 ¹ 8 8 7 7 A 47 1 K. 6 „QQσ1 8 b v0 Ap De4oy i 3 v5ℳt,TA Amn 709 vAOV 7 8ℳ„ AN e 7 ,⸗7 2/„ 8 2 Dhxααe*, IG) 5Ac asνι ο v0ℳeρ⁹ς☛ᷣ μμν¶0O 5elv. J* dsi à 2,5&i, AA Ar
7„ △ 9 K 9 b& εαιυιεαει Tνε vòεμ³ει εμν ο‿ιꝑνέ. lm d e9teu d e
1 Le d 97*— 2 a-AA rv, A MA O-i. Aoετ⁴α&ασ ασιας. 0 ⁸ d. κιραμνικρανκννν 27 c 4* 2 7 asdpnra AαƷ⁸ςνννιαν Meia I as pa ππννν
Idem reſponſum ſcio. Tertium exemplum affertur ex Pa-
piniano, cum poſt emptionem perfectam pactus eſt emptor cum venditore, vt Romam eat, vel quicquam aliud huiuſ- modi faciat, quod extra naturam contractus ſit. Nain quæ ad naturam, ſiue ſubſtantiam venditionis pertinent, ſi de his aliquid conuenerit, etiam ex interuallo talis conuentio con- tract ui ineſſe dicitur, eaque adagendum efficax eſt. Sed quo dilucidius, ac diſtinctius hæc tradantur, ſciendum eſt, Pacta nonnunquam interponi de his rebus, ex quibus ſubſtantia veuditionis conſiſtic, vt de pretio augendo vel minuendo- Verbo enim Subſtantiæ vtitur Papinianus, exprimere vo- leus id ſine quo non poteſt conſiſtere venditio. leg. pacta cõ- uenta-infca de contrah. emnpt. Vlpian. noſter Græco vocabu- lo alias vfus, quod eſt siæ, leg. in emptionibus. eod. titul. hic Latine loqui,& naturam, quam ſubſtantiam dicere ma- luit: Ciceronem videlicet imitatus, apud quem ea vox pro vria,, non pro oo vſarpatur: vt merito notatum eſſe à non- nullis Quintilianum appareat, qui eſſentiam dixerit, a- liam dictionem Larinam eſle negans, quæilli Græcæ re-
2—————*¼— 9.— 1— ööoͤͤͤͤͤſͤͤͤͤſͤͤſͤͤſͤͤ11 e
“ r * ÄÄ
— 1 68 — 3 5 9 2
Mihi autem curioſius
Franc. Duareni Comment.
ſpondeat. Aliquando fiunt pacta de his, ex quibus non con- paciſcatur cum
ſiſtit ſubſtantia venditionis, vt ſi venditor emptore, yt inſulam ædificet, vt proficiſcatur Romam, vel yt certo modo alter alteri obligetur. Hæc Papinianus. Ad- minicula emptionis, barbari interpretes Accidentalia,& na- turalia appellarunt. dictal. pacta conuenta. His præcogni- tis, ita mihi diſtinguendum videtur ex VIpiani, Papiniam- que ſententia: vt ſi quidem extra naturam, ſiue ſubſtanti- am venditionis aliquid conueniat, idque ſtatim inſit vendi- tioni: talis conuentio, non modo ad exceprionem roſit, fi detrahat contractui, verum etiam ad actionem, 1 adiiciat. Si verò poſt venditionem contractam, referre Papinianus ait, an pactum detrahat aliquid emptioni: vt ſi conuenerit, ne de dupla caueat venditor, ad quam cautionem in his emptionibus, quæ mancipi ſunt, vt Varro,& Plinius aiunt, vel vt Vlpian. ait J. emptori. infra de euict. in emptione re- rum prerioſarum tenetur venditor: an verò adiiciat, vt ſi conuenerit, ne venditor nuda promiſſione caueat, ſed cum fideiuſſore: priore caſu pactum contineri contractu, cum vendiror co non agendo, ſed excipiendo iuuetur: pa- cta enim quandocunque interpoſira ex parte rei inſunt:
oſteriore caſu non ineſſe contractui ideo Papinianus ſcri- bit, ne alioqui emptori aduerſus venditorem ex pacto de- tur actio. Reliquum eſt, vt de his pactis diſpiciamus, quæ ex eodem contractu ſunt(vt Vlpianus loquitur) id eſt, quæ ſu- per pretio interponuntur; vel alia re ſimili, ex qua contra- ctus lubſtantia conſiſtat. Et ſatis liquet, ex hocloco ca pacta
ſemper ineſſe videri, quocunque fiant tempore,& non ad
exceptionem modò, ſed etiam ad actionem eſſe vtilia: quod quemadmodum accipiendum ſit, vberius mox tra- ctabimus. 8 Propter eandem regulam. Hacregula conuincitur, falſum eſſe, quod vulgò receptum eſt, Pact: vocabulo omnam contra- Cum es confenſum duorum ſignificari: nam alioqui falſa eſſer, cum ex venditione, locatione,& aliis huiuſmodi contracti. bus actionem naſci conſtet. Ceterum quia præceptotes quoſdam meos extra rem(vr fit) pleraque de hoc verbo Regula, in hunc locum annotaſſe memini, care admonitus ſum, vt noſtram quoque de eo verbo ſententiam hic adſcri- berem: quam erſi confidam auditoribus, ſectatoribus que noſtris probari, quibus abhinc fere quinquennium oſten- di longe late que à vero abeſſe, quæ ceteri hac de re adhuc memoriæ prodiderant: tamen cum viderem, Alciatum ce- leberrimum noſtræ tempeſtatis luriſconſultum lib. ſ. Par- er. cap. 1. diuerſam à noſtra ſententiam amplecti, cuius au- ctoritas forte magis, quam rario, nonnullos mouere poſſet- ego, qui meus de ea re ſit ſenſus, paulò intempeſtiuius ex- promere,& cum ſtudioſis communicare malui, quam eius cauſæ, quæ(niſi fallor) ad communem ſtudioſorum vtili- tatem non minimum, ad noſtram exiſtimationem nonni- hil pertinet, defenſionem,& patrocinium omittere. Car- do autem quaſtionis totius vertitur in interpretatione Pauliverborum, quæ in initio tractatus de Diuerſis regulis iuris antiqui in vetuſtis, hisque caſtigatioribus libris ita legun- tur: Perregulam igiuun breuis rerum narratio traditur,&, Vt ait Sabinus, quaſi canſa goniect: o eſt. Cum in aliis legarur, Cau- ſe coniunctio, nullo ſenſu. Igitur, Cauſæ coniectio, ver- bum forenſe eſt, quod olim Romæ in iudiciis protritum ac Deruulgarumn fuit- idcirco Sabinus docere volens Regula reuem quandam narrationem tradi eorum, Jas prius iu- re conſtituta ſunt, eam ait cauſæ conie ctioni ſiiilem eſſe. Nihil autem aliud eſt, Cauſam coniicere, quam cauſæ ar- gumentum ludici, apud quem agenda eſt, breuiter, ac ſum-
9 1.„ matim exponere:& hæc breuis compendioſaque narratio,
Cauſæ coniectio eſt, cui Sabinus regulam comparat. Aſco- nius Pedianus Act. 11 I. Ciceronis in Verrem: Competen- dinario eſt ab vtriſque litigatoribus inuicem ſibi denuntia- tio in perendinum diem: namque cum in rem aliquam a- gerent litigatores,& pœna ſe ſacramenti peterent, poſce- bant ludicem, qui dabatur poſt trigeſimum diem: quo da-
to deinde inter ſe comperendinum diem, vt ad iudicium.
venirent, denuntiabant: quod cum eſſet ventum, antequam cauſa agerstur, quaſi per iudicem rem exponebant, quod ipſum dicebatur Cauſæ couiectio, quaſi cauſæ luæ in bre-
neacio.
₰ 2 an 1 2— —
v 2422———1qę23, ƷN⸗

parte rei inlau. 0 Dapiaianus lcri⸗ Nem ex pacto de. Acamus, qua er zuſiäelt, quxſu- , ex qmacontta- ahocloco ea R dpote, R don ad tionem eſſe vülia: derim mo a-
wovincitut, fallum babo omntm eintra- aaloquifillatſfet, üulmodi connadi. m quia præcepiotes
ue de hoc vetdo
ini, eate admonitus atentiam hic adlcti- 8, ſectatotibusquo inquenniomoſten- eri hac de te adhuc rem, Alciatumce- aſultum lib. ſ. Paä- amplecti, cuius al- Nlos mouerepoſſet: intempe ſtiuius er. ewalui, quam eius ſtudoſorum mil. imationem nonnf- um omittere. cur in intelptetationo ze Diuerlsreg bus lbes talegun- eu aduur, CeIt
Gcaul leactio:
gra, à depoſito aut commodato recedatur.
Beadio. Cſcero ad Herenbium lib. 2. verbalegis Duodecim
tabularum recitans: In comitio, aut in foro ante meridiem
caulam coaiicito. Eadem refert Gellius lib. 17. capit. 5. Af- Franius cauſam coniicere hodie apud te volo ambone adeſtis:
rofuturos arbitror. Idem Gellius lib. ſ. capit. 10. Et cum
ad juckices coniiciendæ, conſiſtendæq; cauſæ gratia venillet,
tum Protagoras ſic exorſus eſt,&cær.
Adeo autem in bonæ fidei iudiciis pactiones poſt- ea factæ, quæ ex eodem ſunt contractu, inſunt: vt conſtet in emptione, ceteriſque bonæ fidei iudiciis, re nondum ſecuta poſſe abiri ab emptione. Si igitur intotum poteſt, cur non& pars eius pactione mu- tari poteſt? Et hæc ita Pomponiuslib. 6. ad edi- ctum ſcribit. Quod cum ex parte agentis pactio lo- cũ habet, vt& ad actionem proficiat, nondum re ſe- cuta, eadem ratione. Nam ſi poteſt tota res tolli, cur non& reformari, vt quodam modo quaſi renoua- tus contractus videatur? quod non infubtiliter dici poteſt. Vnde illud æque non reprobo, quod Pom-
ponius libris lectionum probat: poſſe in partem pa-
cto recedi ab emptione, quaſi repetita pacti conuen- tionc. Sed& cum duo hæredes emptori extite- rint, ſi venditor cum altero pactus eſt, vt ab emptio- ne recederetur, ait Iulianus, valere pactionem,& diſſolui pro parte emptionem, quoniam& ex alio contractu paciſcendo alter ex hæredibus acquirere ſibi exceptionem potuiſſet. Vtrunq́; itaq; placet,& quod Iulianus,& quod Pomponius ait.
J
*
Depactis quæ poſt contractam emptionem extra natu-
ram ipſius interponuntur, dictum eſt: iam de his tractare in-
cipit, quæ ex eodem contractu ſunt, id eſt, quæ ipſius con- tractus naturam, ſiue ſubſtantiam reſpiciunt. Et in primis tra-
ditur regula. Tales cõuentiones contractui ineſſe, nõ modo
ex parte rei, vt exceptionem: ſed ex parte ẽt agẽtis, vt action?
pariant. Hancregulã adeo veram eſſe ſcribit VIp. vt conſtet, conuentione poſt ea facta ab emptione recedi poſſe, puta ſi conuenerit, vt res ſir inempta. Qux enim conſenſu contra- huntur, contrario conſenſu diſſoluuntur.§. vlti. quib. mod. tol. oblig.Inſtit. l.prour. infra de ſolur. Hoc accipe, modo res ſit integra, id eſt, neque merx tradita, neque pretium ſolu-
tum ſit. Nam hoc caſu pactum conuentum ad reſoluendam
emptionem non ſufficeret, niſi integrum reſtituiis is, per Jus effectum eſt, vt res integra non eſſet. l. ab emptione. in- fra, eo. leg. 1. C. quando lic. ab emp. diſce. Quxret aliquis, Cum hic lureconſaltus generaliter loquatur de bonæ fidei iudiciis, an quod dictum eſt, in depoſito quoque& commo-
dato locum habeat, quæ non conſenſu, ſed re contrahuntur?
Sedhæc quæſtio inanis& frciunolaeſt. Nam neque depoſi-
tum neque commodatum vllũ dici poteſt, donec res tradita
ſit. Fruſtra ergo quæritur, an nuda pactione, re adhuc inte-
Si gitur in totum potest. Argumento probat Vlpia. Si
Poſt emptionem(exempli gratia) conuenerit vr augeatur pa- ctũʒ hoc pactũ ad actionẽ proficere. Si. n. pacto conuento to-
tus contractus reſolui põt, multo facilius pars eiuſdem, puta Preriinm mutari poteſt. Quod eſt accipiendum, dum res ad- hucintegra ſit. lpacta conuenta. infra de contrahen. emp. l.z. infra de reſcin. ven. Et hoc caſu contractus non tolli, ſed re-
nouari, ſeu reformari paſſim dicitur à lureconſultis. l. ſi vnus.
§ quod ſi non totum. infra eo. l. ſi id quod. infra de reſcin. vend.“—
Quafſi repetita pacti conuentione. Locum hunc valde men- doſum offendimus in omnibus fere exemplaribus, tum ve- tuſtis,& manuſcriptis: tum iis, qui typographorum opera
excuſi ſunt. In Norico legitur: Repetita partir emptione. Ex
quibus verbis vix vllum poſſis rectum& idoneum ſenſum e-
licere. In aliis vulgo legitur, Pacti em ptione. Vt credibile ſit, ſeriptum fuiſſe ab VIpiano, Repetita pacto emptione id eſt,
renouata. Alium codicem perͦetuſtum vidimusà Germa- no Colladonio, humaniſſimo viro,& anciqunatis ſtudio- ſo, nobis oblatum, in quo vno ita legitur: repetita pacti conuentione, quam nos lectionem maxime probamus. Et ſi enim reperita emptio non incommode dicatur, quo ver- bo etiam alibi Pomponius vſus eſt l. z2. infra de reſcind. vend.
tamen haud ſcio, an ea lectio aptius huic loco conueniat. Di-
citur autem repetita conuentio, quaſi retrorſum petita, vt pretium, de quo poſtea conuenit; eotempore conuentum videatur, quo venditio contracta eſt. Nam& repetita dies non abſimili forma loquendi crebro apud iuris auctores re- per tur, vt Budæus noſter iam dudum admonuit. Porro pa- cti conuentio vox inſolens non eſt, ſed iiſdem luris auctori- bus per quam vſitata. l. ſi neceſſarias. inf. de pig. actio. lin his. §. Imperator. infrade ſolut. l.3.& 4. C.de vlur. l.debitum. C. de remiſ.pign. cum aliis ſimi.
Prætor ait: Pacta conuenta, quæ neque dolo ma- lo, neque aduerſus leges, plebiſcita, ſenatuſconſul- ta edicta, decreta principum, neque quo fraus cui- que eorum fiat, facta erunt, ſeruabo.
Romæ priſcis temporibus ex pactis conuentis nulla daba- tur actio, nec vlla lex erat, quæ quenquam ad id, quod pro-
miſerat, præſtandum cogeret: quod ſupra Senecæ, ac Cice-
ronis auctoritate comprobauimus. Venditio autem, locatio, & ſimiles contracdus, legibus non erant incogniti, ſed iure ci- uili eorum obſeruatio erat necèſſaria: nam& ciuilis dicitur, quæ exillis competit actio. Cæterum quoties actione opus non eſſet, ſed exceptio, ac defenſio agenti oppoſita ſuffice- ret, promiſſor, quam dederat, fidem præſtare cogebatur: nõ quod legibus id conſtitutum, ſed quod natura,& æquitatè Aadent in mores perductum fuiſler⸗ Prætor igitur cum a- ctiones ex variis contractibus, acn egotiis partun iure ciuili proditas, partim ex propria ipſius iur ſdictione comparatas daturum ſe proponeret, nullam ex pactis conuenris ſe datu- rum, ſed tantum ea ſeruaturum edicit. Ex quibus verbis col- ligere non poſſumus„‚Prærorem vim& poreſtatem pacto- rum augere,& actionem ex eis dare voluiſſe: quomodo per- peram intellexerunt ea verba, qui putarunt hoc edictum ad omnes contractus,& conuentiones pertinere. Cum enim
ait, Seruabo,ltud demum promittere videtur ſe effe turum,
vt pacta ſuam vim, qualis videlicet ante fuit, obtineant: non vt maioris ſinr, quam prius, auctoritatis. Hæc eſt inſignis illa difficultas, quæ Bartolum vſque eo conturbauit vr faterinon erubuerit, hunc locum à ſe, præ nimia eius obſcuritate, non intelligi. Verum obſcuritas(vt Sextus Cæcilius quondam Phauorino reſpondiſſe fertur) non culpæ ſcribentis aſſignan- da eſt, ſed inſcitiæ non aſſequentis. Ex his verbis edicti anno- tandum eſt, pacta, quæ dolo malo fiunt, non continuo eriam contra leges fieri. Dolus enim iure ciuili vetuſto non niſi cer-
tis in cautis vindicabatur, vt à nobis diſputatũ eſt in eo hibro,
quẽ Deia litem iurando, iudiciisque bonæ fidei& arbitrariis ab hinc fere biennium in lucem emiſimus. Aliorum edicti verborum explanatio per totum tractatum fic diffuſa eſt, vt ſi quis omnia huc congerere velit ad eius interpretarionem facientia, nihil corum omiſlurus ſit, quæ ſub hoc titulo con- tinetur. b b Pactorũ autem quædam in rem ſunt, quædam in perſonam. In rem ſunt, quoties generaliter paci- ſcor, ne petam. In perſonam, quoties n/⁸ perſona, id eſt, neaL. Titio petam. Vtrum autem in rem, an in perſonam pactum factum ſit, non minus ex ver- bis quam ex mente conuenientium æſtimandum
eſt. Plerunque enim(vt Pedius ait) perſona pacto
inſeritur, non vt perſonale pactum fiat, ſed vt de-
monſtretur cum quo pactum factum eſt.
Hæc diuiſio pactorum ſatis perſpicue hĩc explicata eſt: vt tamen iis ſatisfiat; qui prima iuris ciuilis elementa ‚ac voca- bula artis propria nondum plane norunrt, in quorum gra-
tiam hæc potiſſimum ſcribimus, negligenda nobis nõ vide-
tur eius interprerario. Mes igitur loquẽdi veterũ luris aucto-

60 rum eſt, vr quod generaliter,& ſin⸗ perſonæ expreſſione fit, id in rẽ fieri ab iplis dicarar. Sicactiones, exceptionesqus in rem ſcriptas, interdicta in rem concepra, nuntiationem ope- ris noui in rem fieri legimus. l. metum§. vlt. infra de eo, quod metus cauſ.l. 2.1. 4.§·vltim. infra de doli except. l..§. vlt. infra de interdict. l. operis. infra de oper. noui nunt. Cum ergo quis generaliter paciſcitur nerem petat, nec perſonã nomi- nat, à qua petiturus non eſt, in rem pactum dicitur conceptu eſſe. In perſonam vero cum exprimitur certa perſona. Nec inutilis eſt huiuſce diſtinctionis cognitio. Nam pactainrem concepta ommibus proſunt, quorum obligationem diſſolu- tã eſſe, eius, qui paciſcebatur, interfuit. l.&hæredi.§. vlt. in- fra. In perſonam autem ei duntaxat, cum quo pactum fa- ckum elt. l. ſi vnus.§. ante omnia, infra.
Ex mente conuententium. Mens& voluntas contrahentiũ
Meus co- he ſt. Quæ ſi tacitis nobis intel-
naben- magis qua m verba, ſpectandae
zee lgipoſſet, vt inqnit Cicero, verbis omnino non Meremar. 84 3 1
uue Itaque videndum eſt, qua mente, quoque conſilio zdiecte 1t dersza pacto perſona, vt perſonale id ſit, an reale inteibgatur. Ild au-
ſpedan- tem ex variis argumentis, ac coniecturis colligi poteſt. Quai-
22. bus ceſſantibus à verbis minime recedendum eſle videtur. l. qui in futurum. infra eo. Sed cum incertum eſt, quibus ver- bis paciſcentes vſi fuerint,& an expreſſerint perſonam, nec- ne(ſæpe enim contingit, vt teſtes verborum non ſatis te- cordentur) præſumendum eſt, inrem magis, quamin per- ſonam eſſe pactum: quoniam(vt Cellus ait) lerunus tam hæredibus noſtris, quam nobiſmetipſis cauemus..ſi pactum. in- fra de probationib.
Dolo malo, ait Prætor, pactum ſe nõ ſeruaturum. Dolus malus fit calliditate,& fallacia:&(vt ait Pedi- us) dolo malo pactum fit quoties circumſcribendi alterius cauſa aliud agitur, atq; agi ſimulatur. Sed ſi fraudandi cauſa pactum factum eſſe di catur, nihil
Prætor adiicit. Sed eleganter Labeo ait, hoc aut ini-
uum eſſe, aut ſuperuacuum. Iniquum, ſi quod ſe- melremiſit creditor debitori ſuo bona fide, iterum
deen hoc conetur † deſtruere. Superuacuum, ſi ipſe de 2ruere. ceptus hoc fecerit: ineſt enim dolo& fraus. Siuc-
gitur ab initio dolo malo pactum factum eſt, ſiue poſt pactum dolo malo aliquid factum eſt, noce-
bit exceptio, propter hæc verba edicti, Neojue at.
Quod prætor in edicto ait, Quæ neque dolo malo: interpré- tari volens Vlpia.quid ſit dolus malus, hic explicat: de cuius definitione inter veteres non conuenit. Caius Aquilius Gal- lus aliquando rogatus à Cicerone, quid dolus malus eſſet? re- ſpondiſſe fertur, Cũ aliud agitur, aliud ſimulatur. Idẽ Paul. lib.
1. ſent. titu. 8. Verum hæc defiaitio proba eſſè non videtur,
quod tam ſimulatio abſque dolo malo, quam dolus malus abſque ſimulatione eſſe poſſit. Et hoc argumento Antiſtius Labeo aduerlus Seruium Sulpitium vſus eſt, cum tamen paulo adſtrictior fuerit Sulpitii quam Aquilii definirio. leg. 1. infra de dolo. Sicut& hæc Pedij: Quoties circumſcriben- 24 di alterius cauſa aliud agitur, ac agi ſimulatur. Nam Aqui- lius Apud Ciceronem circumſcriptionis non meminit, quan- uam ita ſenſiſſe eum non dubito, vtennque parum elocu- tus ſir. Hauic definitioni non diſſimilis eſt ea, quam ſcite ad- modũ tradi Moſchopolus in Heſiodum, ⁵‿ μα ηρυν εε œ- e A)a de Tuοαενν ενμααιανα⁴⁴νν Sed nulla harum defini- tionum eſt, quæ in Labeonis repr chenſionem non incurrat, contendentis, dolum citra ſimulationem vllam admitti poſ- ſe. Quod loage veriſſimum eſt. l. lege Cornelia. infra ad leg. Corne. deſicar. cum ſimil. Non tamen ideo conte- mnenda eſt iſta(vt ſic dicam) ſimplicitas, qua homines in arte dialectica præcellentes definiendo vlos eſſe videmus, quæ qualisqualiss eſt, vim forte non minorem ad docendum, quam aliorum ſubtiles diſpurationes habet. Quod enim de M. Vat. Gel. lib. i. capit. 2 5. idem de hiſce noſtris dici pote- rit, non fuiſſe ſcilicet eis curæ, vt fuperſtitioſe legibus artis in- ſeruirent, ied eo genere demonſtrationis contentos fuiſſe quod Græci πέπιιυι oat magis, quam eεασυαᷣ vocant:
—-— 1 1 —n—— ͤſͤͤſͤſͤſͤſſͤſͤ“
Franc. Duareni(omment.
At Labeo, cui oon modo acre, ſed moroſius etiam, ac ſub- Quæle triſte erat ingenium, diſciplinarum liberalium præſidio fre- hauu tus, in quibus aliquanto exquiſitius cæteris verſatus fuiſſe di- 21 b 27 citur, quæ ab aliis rudius,& ſimplicius tradita fuerant, ſub- tilius tractare, ac(vt Pomp. ait) multa innouare, jaſtituit. leg- 2. de orig. iur. Gellius lb. 13 capit. 1⁰. Tacitus lib. 3. Dolum igitur malum definit Labeo omnem calliditatem, fallaciam, machinationem, ad circumueniendum, fallendum, deci- piendum alterum adhibitam. Quæ definitio probatur VI- piano,& minus quam reliquæ, cauillationibus expoſita eſt. leg. 1. de dolo. Huncdolum à pacto conuento, atque ad- eo ab omni conuentione& contractu, procul abeſſe o- portet: cum ne leges quidem ſeruandas eſſe dicat Ariſtote- les, quæ latoris dolo malo conditæ ſunt. Eius verba hæc ſunt lib. 1. Rhet. Aπ ↄ8 ei ee ey vααιχ ν rαο—εέ A⁴lνοισ⁴μν æ‿τπνησνσν 01 1t⁵ενον εαν O ε⁵ε ℳ 1, 16 3 ruνε—ιιemσw‿ιά⁴ιν.&l dn 75 Aℳ⸗ Beabeum, 52iy 6 αενερ. uοαν τυη 114 /ov, RA de TxAℳ6po, X) A* Go; Sx 5ei Aπναοέιφμσ⁴⁸& ᷣν- 7„, 37 a⁴νν.‿σeαε S Eei. leo drn 3rra, G ESanum νν( 4- va*νακρρεννυν.
De contractibus tum bone fidei, tum ſtricti iudicii, in qui- bus interuenit dolus, præter ea, quæ iam à nobis exierunr, quædam alia fortaſſis lectunon indigna propediem edituri ſumus. Ceterum quod Paul. Caſtren.& alii plerique decõ- tractibus ſimulatis annotarunt, non ita difficilem explica-
tionem habet. Cum enim de contractu ſimulato iuris au-
ctores loquuntur, eum intelligunt, qui contrabentium con- ſenſu& voluntate ſimulatur ſine cuinſquam dolo malo, cum dolus in volentem non admittatur: vt ſi de voluntate con- trahentium pro mutuo, velpignore, in inſtrumentoſcribatus emptio, quatenus ſœnerator vſuras ex mutuo velut rei ven- ditæ fructus capiat. leg. emptione. C. plus vale. ꝙ agitur. cap. ad noſtram. de emp.& vend. cap. illo vos. de pig. Aliud ex- emplum adduci poteſt ex Caio, Cum dicis, gratia loco nume- rationis pecunia interuenit. Sæpe(inquit(ad hoc commodantur. pecuniæ, vt dicis gratia numerationis loco intercedant. leg. 4. in- fra commod. Quorum verborum obſcuritas cum nos ali- quando mirum in modum exerceret, memini conſultum Anobis Gulielmum Budæum ſingularis eruditionis virum (cuius tum dulciſſima conſuetudine fruebamur) reſponde- re, neque ea verba àſe vnqnam intellecta, neque apud vllum auctorem Latinum lectã eſſe. Sunt qui eo loco non dicis, ſed dandis potius legendum cenſeant, contra omnium exempla- rium fidem. Ego vero cum intelligam non veteres modo
linguæ Latinæ auctores, ſed Iureconſultos etiam ipſos his
verbis vſos fuiſſe, nihil temere immutandum duco. Cicero in Verrem libro 7. Attamen(inquit) vt poſſit ſe dicere e- miſle, Artagatho imperat, vt aliquid illis, quorum argentum fuerat, nummorum dicis cauſa daret. Vlpian. ſub titul. de Se- natuſcon. Sillan. in emendatis codicibus. leg. i. ad finem. Ss finxit quir auxilium ferre, vel dicis gratia tulit. Idem Vlpia- Dicit es nus ſub titul. ex quib. cau. maio. leg. ſ. Qui maturius profo. 72 zuid ctus eſt, vel dicis gratia cæpit Reipublicæ cauſa abeſſe,&cæt. Sic, enim mihi locus ille reſtiuuendus videtur, de quo tamen libe- ſεπνeas. rum iudicandi arbitrium philologis omnibus,& legum ſtu- dioſis permitro. Plinius quoque Pontificis dicis gratia epu- lantis meminit libr. 28. capit. 2. Ex quibus locis à nemine, niſi fallor, ante nos animaduer ſis, apparet, quod nec bo- na fide, nec ſerio& vere fit, ſed perfunctorie tantum,& per ſimulationem, id dicis cauſa factum dici. Itaque locus ille Caii de imaginaria numeratione intelligi poterit, cuius gratia pecuniæ mox reddendæ commodantur. Sedſ fraudandi. Quod Prætor in edicto dolitantum, non
etiam fraudis mentionem, fecerit, minus plene fortaſſis ab
eo cautum eſſe videtur, ideoque verba hæc addi oportuiſſe, Neque fraudandi cauſa,&cæt. leg. 3. infra ſpro ſoc. Sed nihil iſta adiectione opus faiſſe Labeo ait. Nam ſi clauſu- lam hanc de eo pacto accipias, quod quis alterius machi- natione deceptus facit, ſicque fraudatus eſt, ea proculdu- bio erit ſuperuacanea, cum talis fraus inſit dolo, ideſt, verbum doli, cuius in edicto meminit Prætor, fraudem hanc, quia videlicet dolo non caret, complectatur. Sin pactum fraudandi cauſa factum intelligas, id eſt, quo quis re, non conſilio aduerſarii fraudatus, ac damno aſtectus
4 **
ö“ vſſſſͤſͤſſſ

ltdelem erplica.
mulato iatts zu⸗
denadentium con. am dolomalo, cum de volautate coh- drumentoſctidatus urno peluttei pen. nule. agimu. ay. depig. Alid ex- au gratia loconume- ad hec commadantur uercedant leg. pin- cucitas cum nos ali. memini conlultum erucitionis virum ebamut) teſpoudd-
neque apudlum ,o loco non dicisſeſ omoiumexempla- non veteres modo
tos etiam ipſos his
lam duco. Cicero polſt ſe dicete e-
uotum argentum an. lubtitul de So- 1 adfinem.& aut. ldem Vlpis-
Hicijta 2 4uu1d
ui maturius yro 3 e 2 abeſſe gceric Jſe nia de quoumel lie ſancjen.
*
In T it. de Pactir. 5,
ffectus ſit, ſane hic ſenſus à proprierate verborum remotior
eſt. Juæ fraudis conſilium omnino ſignificare videntur, licer in fraudem feeri re ipla tantum,& ſine couſilio recte dicamus. I. fraudis. infra do reg. iur.l. inter eos. infra ex quibus cauſ. ma.
§.in fraudem, lu Niic. quib. ex ca. ma. Vt tamen id ſine veri præ-
iudicio verbis ſignificari poſſe concedamus, talis adiectio(in- quit Labeo) iniquitate non carebit: quandoquidem ea non
feruari iniquum eſt, quæ inter aliquos bona fide, id eſt, ſine
dolo placuerunt, tamerſi ea forte paciſcentibus noceant. arg. J. dolus. C. de reſcin. vendi.l. item ſi pretio. cum ſeq. infra loca. Hinc apparet, quam abſurde interpretes colligant, dolo frau- dem ineſſe, velut ſpeciem generi,&&R.. Quod fere nouiſſima parte pactorum ita ſolet inſeri: Rogauit Titius, ſpopondit Mæuius. Hæc verba non tantum pactionis loco accipiuntur, ſed etiam ſtipulationis: ideoquc ex ſtipulatu naſcitur actio, ni- ſi ſpecialiter contrarium adprobetur, quod non ani- mo ſtipulantium hoc factum eſt, ſed tantum paci- ſcentium. b
pitur, ſicut& ſtipulatio. l. i. ſupra de eden. Cic: in Partit. orat.
Scriptorum, inquit, prinatum aliud eſt, publicum aliud. Pu-
blicum lex, ſenatuſconſultum, fœdus. Priuatum; tabulæ, pactum conuentum, ſtipulatio. His ita explanatis, animad-
uertendum eſt, ſuper huiuſcemodi ſpscie dubiratum fuiſſe.
Poſt vatia pacta,& conditiones inſtrumento adlcriptas in ex-
tremis tabulis ſubiecta eſt hæc clauſula, Hac omnia dari. fieri rogauit JTitius, ſpopondit Mauius. Quxrebatur; an his verbis ſtipulationem interpoſitam eſſe ſatis probaretur, vt ex ſtipu- latu actio competerer? Quæſtionem faciebat quod cum in- terrogatione& reſponſione animum concurtere neceſſè eſt, non paciſcendi modo, ſed ſtipulationem quoque contrahen- di, cuius in inſtrumento nulla fit mentio. Nam ſi caſu fortui- ro quis me interroger,& ego reſpondeam ei, ac promittam, nec appareat animo adſtringendæ ac firmandæ obligationis id factum eſſe, pactum potius, quam ſtipulatio contrahi vi-
detur. Si vero inter partes actum ſit, vt quæ placuerunt, con-
firmentur ſtipulatione,& mox vno interrogante, alius pro-
miſerit: hoc caſu vere contrahitur ſtipulatio: idque olim ita
fieri ſolitum antiquæ oſtendunt comœdiæ. Plaut. in Pſeud. Actutft.
P. Satin' est, ſihanc hodie mulieremi efſicio tibi;
Tua dt ſit, aut ſi tibi do viginti minasssà;,
Hic finiebatur commentarius noſter, cum in lucem pri- mum exiit. Nam ſcholæ, in qua profitebamur, conſaerudo nobis minime permiſit cœptam commentationem abſolue-
re ſemeſtriiam tempore, aut eo amplius, in hac diſputatione
conſumpto- Nec animus erat his, quæ ſupra ſcripta ſunt, quic- quam impræſentiarum addere, niſi Ioannes Lucius inſignis vir eruditionis, iudicii, ac probitatis inter togatos Baſilicæ Pa- riſenſis occaſionem mihi præbuiſſet. Cum enim librũ hunc quem denuo formis excudendum Typographi poſcebant, cum eo velut ſcriprorum noſtrorum AuinerchoHenterch⸗
municaſſem, admonuit nos tandem in hoc loco mendum
ſubeſſe, quod adhuc vulgo animaduerſum non ſit. Atque ita hominis in ea re iudicium mihi placuit, vt cominere menon
potuerim, quin eam emendationem hic adſcriberem. Nam quod hic de legato apud Vlpianum legitur, adeo alienum eſt
à propoſito,& tam male cohæret cum reliquo ſermone, vt ingenue fatear, locum mihi ſuſpectum ſemper fuifle. Necme latet interpretationem aliquam adferri poſſe, quæ abſurda o- mnino non ſit: Verum ea eruditioribus hominibus,& qui au. res tritas habent in notandis lureconſultorum ſcriptis, vix o- pinor, aut ne vix quidem ſatisfaciet, præſertim ſi lectionem Florentinam ſequamur, quæ àratione Latini ſermonis pror- ſus aliena eſt. Qupd cum animaduerteret Holoander, loco verbi, legaui, repoſuit legatum. Conſtantinus Harmeno-
b pulus Græcus auctor, cuius auctoritati non multum hic tri-
uo, ſic interpretatus videtur, quaſi Vlpianus dixerit, nec le- gari contra ius licet,& c. Sed receſſit ab officio interpretis, ea addendo, atque ſupplendo, quæ non ſcripſit VIpianus, ſi hoc ei propoſitum fuit, vt verba Vlpiani interpretaretur. Ita- que noſter Lucius ſagaci admodum coniectura ductus, ita le- gendumeſſecenſettt/ Quoties pactum à iure communi remotum eſt, ſeruari hoc non oportet, nec ligat, cum nec iuſiuran- dum de hoc adactum,&èee.
„.—
Qux lectio co magis mihi probatur, quod ligari pactis ac
5 1
ſtipulationibus homines dicuntur apud Latinos auctores, vt apud Cic. pro Roſcio Comcœdo. vnde& obligatio appellata eſt, vt nos ſupra in caput primum annotauimus. Pactum an-
tem à iure communi remotum hic accipe, quod Paulus infra c. 28. remotum àre priuata vocat. Nam commune hic pu-
Plicum non ſignificat, vt oſtendimus ſub titu. de rerum diui-
ſio. ſupra.*
aAD TIT. XV. LIB II
b PANDECT..
De Tranſactionibus.
NVIA, vt ſupra diximus de pacto, cum quis in ius
G vocatus eſt; aliquando metu incerti liris euentus fit tranſactio, qua à lite prorſus receditur: ideo ſi
— zcor herba agere& experiri, opponitur ei exce-
ptio tranſactionis, quæ eſt litis finitæ exceptio:
quæ ſi probetur in continenti, conteſtationem liris remora-
asaenh C. Satis ſ futurum est. P. roga me v ginti minaa 4 mrske elincne actot, Herünene non P tocedendisvr noſtri 1nl zecbo Vit me eſſecturum tibi quod promiſi ſcuas. md0 OAauatht Pragenaticlin Otos Hot lumitur ex cap. 1. ret, quo& Roga. C. obſecro hercle. P geſfia„ de litis conteſtatione. in 6. huc pertinet l. Tranſacta.& ſe- wom, C. obſecro hercle. geſtio promittere. b deverborum ſigniſication e, ideo in Nac porte Dic Gotie tan ocls C. Dabiſne argenti mihi hodie viginti minas? uens,deverborum uuincatione, ldco in hac hatte Dipe- dici. Uaque euiu P. Dabo: moleſtus nunc iam tu ne ſis mihi. ſtorum, poſt tractatus præcedentes; de tranſactionibus diſ- düg Pobeh Fim e luic ckemplurn in tadem chineeJfr. Adu 9. Ke Leterevolirlochintanas⸗ Pnibedsite äoſs Aenfnis kenetu autvt. o1 aunca haCvera ſmn In dubio tamen Hd ra ſeri 4,4. K huiuſqueè tranſactionis mentio fit inl. fin. Cod. de feriis. Pa- do dolttunm, b Aaa 4 2ina tis ltrlte ed u 17,) zen ap A5 P Pehn cta, inquit Impetator, conferant 5 tranſactiones loquantur-. lepefottallu b has a Milta mttt denfoun ertareperiantux, Pla. Primo igitur ſciendum eſt tranſact Onis verbum non ſolum Ouia 2 ddi opottulle alts Paellcentes alitrütlän. conttahendæ ſtipulationis habuiſſe generaliter accipi, ſed& ſpecialiter. Tranſacta enim aliquan--ranſa- brran oo loc. gd prætumi, niſi conttarium oſtendatur. 0o dicuntur, quæ quoquo modo ad finem producta ſunt,. nfa ichuſ⸗ Et generaliter q noties pactum a iure communi vel tempore, vel iudicis ſententia, vel iureiurando, velalio iit. heno machi⸗ emotum eſt, ſeruari hoc non oportet, nec legari, quouis modo. dict. leg. Tranſacta.& leg. ſequenti. de ver- „ 24 gwalen nec iuſiurandum de hoc adactum, ne quis agat, ſer- bor. ſigaificatione. l. arbitrio. de dolo malo. J.§.vltim. ad Se- 2 n 3e Haedüm acelis lb 3 Deltotuin ribi EI ſi nitalä n, Leroue ſub lioc titulo tranſactio accipitur ro hæiot; leauut. ipulario lit interpoſita de his, Pi9 quibus baciſci deciſione rei dubiæ, litiſue incertæ, data, rerenta aut btorbil , ¹⁰ d eſt, nonlicet, ſeruanda non eſt, ſed omnimodo reſcin- miſſa te aliqua. l. i. hoc titulo.& l. xranſacta. Cod. eo. tit. idem ntelligs, damuo denda. habetur in cap. ſuper eod. extra eod. titu. Rem autem dubiam audatls ,8e fedhus b b“ b — —

—
2— 3 8 — 1 1“
*
“
32 Franc. Duareni Comment.
intelligimus, de qua, aut iam mota eſt ontroverh an 3lr n eui. quando moueritimetur: dummodo abſit 6 et 4, Suat deuti ca- euidens litigatorum calumnia ſiue vexatio. Nam in 4 amnia ticalumnia& vexatione nullus eſt tranſactioni locus..z. C. Sexæ. cod. titu. vide Ciceronem in oratione pro Quintio in narra- eenenuf tione. Huc pertinet l. in ſumma. infra de condict. indeb. Lis u. vero incerra dicitur quæ nondum omnino deciſa eſtopronun aiani lo- tiatione iudicis, aut præſtatione iuriſiurandi. Nam po rem cauz. iudicatam, quæ nullo remedio appellationis aut in intege un reſticutionis aut alio modo retractari poteſt, iplo iure nu 1
eſt tranſactio. deeſt enim materia ſuper qua pplaintoiponei tranſactio. l. eleganter.§. ſ quis poſt. infra de wonelft in h dict. l.1.& l.& poſt hic. Quærti hictamen loleta— Lnrcs tibus, quid inter pactum interque tranſactionemn 19 verlie 8 quĩa hanc quæſtionem explicauiin comn-eeue f 4 zdir. de pactis adl. iuriſgentium. de ea hic nihil dicturus ſum: qua- ziorem vtilitatem habere vi- re ad cætera progredior quæ malo
ſcili onx poffint legitime ſuper lite mota,
De per dentur. ſcilicet quæ perſonæ potint ³ Slaßer me lube ke ſomi quæ controuerſfiaquerranſigere: quæ veroà tra 6 3 vne inke i
rranſæe- pſo repellancur legitima. Non hic de oinnibus 8 atn 8 epoſe lonis, ſed de iis tantum, de quibus olim apud etes 3u ta- ſn tum fuit, veluti de procuratotè; ſyndico 1lMiLatis deteniorte, de patre,&c. de quibus omnibus ordine diceinus. In 8 misi- gitur quæſitum eſt à veteribus, an procurator n0 ne omi⸗ nitranſigere poſſit. In qua quæſtione arguta& Rabi i vten dum eſt diſtinctione: diſtinguendus ſiquide meit— ror, cui libera vninerſorum bonorum dmiaiſt t 2tio concese ſgeſt: diſtinguendus eſt etiam procurator, cui ſpecialiter N nominarim vr tranfigat eſt mandatum. Diſtinguendus eſt curater qui in rem ſuam conſtitutus elt, ab eo qui generaliter ad vnam litem exercendam zaut aliud quodpiam negotium gerendum conſtitutus eſt. Nam is qui omnium ponorum lberam adminiſtrationem habet, tranſigere& o- mnia alia quæ dominus ipſe faceret, ſi pra ſens adeſſet, libere facere audacterque adminiſtrare poteſt. lprocurator cui. ſ8. intra de procurator.&. iuſiurandum. 17.§. vlt. infra de iure- iuran. de eo, cui pecialiter mandatum eſt vt tranſigat„nemo erees dubicat. Nam ſi mandatum ſuſceptum ſit,aec manda- tarius id impleuerit, cum iuſtam cauſam nos haberet non im- plendi, nec renuntianerit opportune mandarto, ipſa tenetur mnandati actione.]l. ſiwandauero.§. vlt.&. ſi quis alicui,§. qui luſcepir, infra mandat. Procurator omnis diligenter man- datum adimplere debet. l. diligenter. infra mandati. de procu- ratore in rem ſuam conſtituto dubitandum etiam uon eit, quin is rece tranſigere ac decidere cum aduer tario poſſit. Is
enim cui cella aut mandarat ſt actio, in propria caula magis quàm aliena tranſigere videtur.l. qui ſtipendia. Cod. de pro- curator. Procurator autem ſimpliciter, aut generaliter con- ſtitutus, tranſigere non poteſt. is enim actionem tantum ha- bet. leg. mandato generali. 60. infra de procurat. opus igitur ſpeciali habebit mandato vt rite tranſigere poſſit. aut ratiha bitione domini:& ſic noſtra diſtinctione diligenter animad- uerſa ſuoque pondere legitime expenſa ceſſabit& difficultas & antinomia, quæ videtur eſſe inter d.l. procurator cui gene- raliter, infra de procurat.& l. iuſiurandum. 17.§. Ylt. inkra le jureiurand.& d.l. mandato generali. Nam iuriſconſultus in d. l. mandato generali ‚non loquitur de procuratore liberam uerſoruin bonorum adminiſtrationem habenre, ſed de eo qui generaliter ad vnam litem exercendam datus eſt, vulgo rocuratorem ad lites vocant:& is cauſæ actionem tantum habet, non deciſionem. l.tranſactionis placidum. 7. Cod. eod. uod diximus eum qui totorum bonorum aut vniuerſarum rerurs liberam adminiſtrationem habet, tranſigere poſſe, in- telligen dum eſt, modo ei deficiant probariones. Nam ſi non deficiant probationes, eique ſit copia teſtium quibus id quod intendit probare poſſit,& ideo clara ſit non dubia domini ſui cauſa, tranſigere nullo poterit modo. Gratis enim,& ſine iu- ſta cauſa remirtere quod domino ſuo debetur, non debet. Nam hoc adminiſtrare non eſt, ſed profundere potius& diſ- ſipare, argumento l. iutor. infra de iureiurando.& l. Præſes prouinciæ. C. hoc rit.—. Alia quæſtio tractatur de procutatore Cæſaris, an videli-
eriam pro
VU
cet is tranſigere poſſit. Et puto non poſſe, niſi ſpeciale man-
datum habcat. l. nulli. 13. hic.& ſic intelligenda eſſe verba iu⸗ riſconfulti nulli procuratorum principis, inconſulto principe,
=—ſ
tranſgere licet, id eſt, ſine ſpeciali mandato. Qurritur etiam de defenſore cimtatis, municipii, aut corporis alicuius qui ſyndicus dicitur, anist ãſigere poſſit. Et idem de eo, quod de procuratore ſimplici dicendum eſt. Nempe eum nou poſſe tranſigere nec iuſiurandum deferre, ſine ſpeciali mandato, quia vniuerſorum bonorum ciuitatis adminiſtrationem be- ram non habet. atgumentol. iuſiurandum. 34. 5.de fenſot. in- fra de iureiurand.
Alia ſuboritur quæſtio, quæ& tractatur& agitatur de pa- tre ſcilicet, an de bonis filiorum ſuorum legitime tranſigere poſſit, necne. Er iuriſconſultus in leg. de re. 10⸗ hoc titulo ait, de re filiorum, quos pater in ſua non habet poteſtate, cum tranſigete non poſſe, vnde à tontrario colligi poteſt, aliud dicendum eſle, de bonis eorum, quos in ſua haber poteſtate, veluti de profectitiis& aduentitiis, etiam quorum admini- ſtrationem habet pater, vt legitimus adminiſtrator, propter vſumfructum quem habet in iis bonis, de iis tranſigere po- teſt, tanquam bonus& prudens paterfamilias. Ea autem do- nare, aut profundere non poteſt, quemadmodum de procu- ratore vniuerſarum rerum ſupra diximus. leg. tranſactione matris. 36. Codi. eodem titulo. vr enim filius conditio- nem parris dereriorem facere non poteſt, ita pater filio- rum fuorum conditionem deteriorem in bonis aduenritiis facere non poteſt, niſi in certis exceptis caſibus. l. filius. Cod. de pact. l.1. Cod. de bonis mater. l. cum oportet. Co. de bonis qua liher. 5
Alia quæſtio tractatur de ægro corpore, an is qui æger eſt corpore, tranſigere poſſit. Imperator de hac conſultus quæ- ſtione reſcripſit, ſanum mente, licet ægrum corpore, re cte tranſigere poſſe. l. lanum mente, 27. Cod. hic. huc pertinet I. z. infra de teſtam.& l. Senium. 3. C. qui teſtam. facere poſl. Hoc tamen intelligendum eſt, niſi ille corporis morbus, vſq; ad animum perueniat, eum que vitiet, quod aliquando accidit l. I.§. interdum.& l. ob quæ vitia. infra de ædilit. edict. Hinc notarii noſtri, ſiue tabelliones publici in ſuis tabulis, ſeu in- ſtrumentis hæc verba apponere ſolent, Eſtant ſain dieſprit non de corps. Hæc iam de perſonis dicta ſufficiant. Supereſt autem vt de rebus agamus.
CAx. II. De quibus rebus tranſigere poßimus
Norimis indubitatum eſt, de re dubia tantum& lite incer- Itatranſactionem factam valere. leg. prim. hic. de re certa igitur non valeret tranſactio. leg. z. Codice eodem. Ex quo apparet, vt tranſactio valeat, non requiri neceſſario iam mo- tam eſſe litem, aur controuerſiam, ſed ſolum timorem aut ſuſpicionem liris futuræ ſufficere, modo ceſſet, vt ſupra di-
ctum eſt, euidens tranſigentium calumnia, quia tunc non
tam tranſactio, quàm ſordida concuſſio facta eſſe intellige- retur. dict. leg. 2.& l. 1.§. penul. infra de calumn.& l. in ſum- ma, infra de condict. indeb. huc quoque pertinet l. cum proponas. Cod. hoc titulo. hinc Tabelliones inſtrumen- ta tranſactionum conficientes, his verbis vri ſolent, propter litem motam vel mouendam. Siigitur cuidens appareat ca- lumnia, veluti ſi lis fingatur vt fiat tranſactio, vel, vt iam facta confirmetur, quæ alias rara non erat, pro nulla ipſa ha- bebitur tranſactio.l.eum. z.§. ſicum lis, hoc titulo.& d. leg. in ſumma.
Ex iam dictis conſequens eſt, poſt rem iudicatam, aut iu- reiurando deciſam, tranſactionem factam nullius eſſe mo- menti, quia per ſententiam& iuſiurandum lis incerta eſſe de- ſiit. leg. 1.& leg. 2. hic. Huius rei ratio obſcura non eſt, quamuis plerique fatentur qui de hac re ſcripſerunt, obſcu- ram eſſe. Inquiunt enim: Cur mihi non licet remittere quod mihiper ſententiam adiudicatum eſt? l. iuriſgentium.§. ſi paciſcar. ſupra de pact. Hæcratio mihi eſſe videtur- quia de- eſt conſenſus& voluntas donandi, atque remittendi, cum quis tranſigere ſe velle ait. Non eſt dubium quin poſſit quis remittere quod ſibi iudex per ſententiam adiudicauit, ſed tranſactio non erit: tranſactio enim donandi animo facta non valet: quia qui tranſigere vult, non habet animum do- nandi, non videtur velle gratis remittere. l. ſuus. Cod. de re- pud. hæredit. Quod diximus tranſactionem poſt ſententiam
factam
*
Cur 4⸗ u
adubenj cu
V nanſige. gu enon b.s tea!. Äl
cun vide het 8 ah adll ukr keper deton de c
4 nai ka
*

beroc.
1 Puſccim
1 lus condito. ¹ ta Pater Hlio. onis aduenti is ds. flius. Cod. der. Co. debonis
misqpiagetelt dc conlultus qnæ- am cotpore,r Gte
ic hucperunet ſtam. facete poll. otis morbus,eſo; laliquandoactidit rcilt. edict. Hinc ais nabulis, ſchin. ant ſain die yni non at. Supereſtatem
mur.
tum& lite igcet- a. hic. de re tetta codem. Exquo ecellatio ammo⸗- um timorem aut ilet, vt ſupra di- 4, qt a tunc non a elſe intellge⸗
mn.& Lin lum-
pentinet l. cum
dnes inſtrumen-
iſolent, ptopter
dens appafeat ca-
dio, vel, vt am co nulla ipſa ba⸗ dilo.& d.leg⸗ adicatam, atti⸗ nollus eſſs mo⸗ lincertae ede⸗ oblcura nof ei⸗ ciipſefunt, 0(Cu⸗ et temittetegu uriggentium
Sur de
crimme
jn Tit. de Tranſactiomnbu. 53
factam non valere, nec tranſactionem eſſe, non ſimpliciter
verum eſt. Sunt enim quidam caſus in quibus etiam poſt rem
iudicatam tranfactio facta valet, hos caſus recirabimus ordi- ne. Vnus eſt ſi appellatum ſit à ſententia l.& poſt rem. 7.
x&c poſt rem. 11. hoc titulo. Nam pronunriatum extingui-
tur aut ſaltem ſuſpenditur prouocarione: hucque pertinet titulus, nihil noua. appell. pendent. in ſeptima parte Di- geſtorum.— Secundus caſus eſt ſi appellari potuerit à ſententia, quam- uis non ſit appellatum, veluti ſi tranſactio inita ſit intra illud tempus, quod datur ad appellandum, id eſt, intra ſpatium de-
cem dierum. d. l.& poſt. 7. huxetiam pertinet tit. de appellat.
giotra quæ tewportcr. 1e Tertius caſus eſt ſi negetur iudicatum eſſe, quia lis adhue incerta eſle non deſinit. l.1.& l. poſt rem. hoc tituio. Quartus eſt, ſi cauſa cognita reſtitutio in inregrum impèe- trata fuerit.l. ſi cauſa cognita. Cod. eod. tiru. Nam ſicut ap- pellatione ſuſpenditur vis& effectus rei iudicatæ; ita eriam reſtiturione in integrum. Hoc verum eſt ſecundum ius ciui- le, ſed ſecundum ius Pontificium aliquando reſtitutione in integrum poſtulata non ſuſpenditur effectus ſententiæ. Nec obſeruatur quod dicitur nihil nouand. reſtitu. in integrum poſtulata. libr. 2. Cod. tit. 48. Nam aliquid eo iure nouari poteſt. cap. ſuſcitata. de reſtitut. in integrum extra. Hodie vero per Gallias, moribus noſtris ſententia mitritur execu- tioni, lite ſuper reſtitutione in integrum pendente. Ex quo apparet, magis derogatum eſſe iuri ciuili, per mores noſtros, quàm per ius canonicum. Ius enim canonicum non permit- tit ſententiam ſuſpendi per reſtitutionem in integrum, ſi ex
circunſtantia cauſæ æquum iudici videatur, cuius arbitrio id
committitur, ſentenriam ſcilicet, pendente cognitione re- ſtiturionis in integrum, interim exequendam eſſe, veluti ſi cauſa reſtitutionis in integrum longiorem requirat inquiſi- tionem,& ſtatim non poſſit docere, qui reſtitutionem perit,
certis rationibus ſe in priſtinum remitti ſtarum. Idem dicen- dum eſt, ſi malirioſe petatur reſtitutio, remorandæ executio- nis cauſa, ſi veriſimiliter appareat diploma reſtitutionis per malitiam impetratum vr vera rei im pediatur executio, tunc ratio exigit, vt interim ſententia executioni mandetur, modo is ſecundum quem lata eſt ſententia, cautionem idoneam præſtet, ſeu ſi ſuccumbat, reſtitutionem. Conſtitutionem enim Pontificis vberius multo interpretamur moribus no- ſtris. Nempe vt cum petitur reſtitutio aduerſus ſantentiam, aut inſtrumentum publicè confectum à tabellionibus pu- blicis, quod paratam habet executionem ſicut res iudi- cata, nunquam differarur executio prætextu reſtitutionis in integrum.
Hic tractatur quæſtio ad hunc locum maxime pertinens, videlicet an in cauſa criminalitranſigere liceat. Ctiminalein autem cauſam hic accipimus pro aceuſatione, qua pœna ca- pitis irrogatur, aliquando enim cauſa criminalis accipitur pro deportatione. l. crimen. de verborum ſignificatione.& I. edi-
cto. de bon. poſſeſſ.& certum eſt decrimine, ex quopena
mortis irrogatur, tranſigi poſſe: ignoſcitur enim reo qui ſan- guinem ſuum qualitercunque redemptum voluir. I. 1. infra de bon. eorum qui ante ſententiam. Creditur enim in vitæ diſcrimine non ſceleris conſcientia paciſci aut tranſigere. leg. tranſigere. Cod. eod. Ab eo tamen quod diximus de crimine tranſigere licere, excipitur crimen adulterii, quamuis publi-
adulteri cum ſit,& in eo pœna ſanguinis ingeratur. d. l. tranſigere.& J. nanſige- quamuis infra ad l. luliam de adulteriis. Sed cur crimen a- re onl dulterii excipitur,& de crimine adulterii tranſigere non licet:
teat.
cum de cæteris tranſigere permittatur? Hæc ratio mihi eſſe videtur, quia acculatio adulterii, certis præcipue quibuſdam Pertonis comperit, veluti conſanguineis& coniunctis, qui- us turpe valde eſſet aliquid tranſactionis nomine accipere in hoccrimine. l. ſi pro comperto ſtupro, ad legem luliam de adult.& l. miles.§..eod. titu. In aliis autem criminibus talis infamia& turpitudo ex parte eius cui accuſatio competit, non reperitur, ſi tranſigat, nec etiam ex parte eius aduerlus quem datur,& ideo facilius multo tranſactio admitritur. Ex qui- bus conſequitur in aliis criminibus, quibus pœna ſanguinis non irrogatur, tranſactionem factam non valere, nec licere de his tranſigi citra falſi accuſationem. l. tranſigere. 18. Cod. hoctitulo.& d. 1. de bon. eor, qui ante ſententiam. Necin
eis delatorem corrumpere permittitur. Qui enim delatorem corrumpit pretio dato, proconuicto habetur. l. eius qui de iure ſilc. b
De ſtatu perſonæ etiam quæritur, an in cauſa ſtatus tranſi-
gere poſſimus? Et videtur nobis tranſigere non licere.
Dubitatio ex eo naſcitur quod ſimplex pactio non lufficiat ad aliquem ſubiiciendum alicuius dominio,& poreſtari. I. Nec volens, infra de liber. cauſa. Receptum tamen eſt, vt is qui de ſtatu ſuo periclitatur, tranſigere de eo poſſit. l. vltim. Cod.
hoc tit. quamuis is qui certus eſt de ſtatu ſuo, tranſigere non poſſit. Hic obiter notandum eſt cauſam ſtatus& controuer.
ſiam agitari debere coram magiſtratibus,& maioribus iudi- cibus, non autem coram pedaneis iudicibus,& priuatis, aut coram arbitris: id enim fauot ſtatus& libertatis poſtulat, vt maiores iudices de eo cognoſcant. Res enim inæſtimabilis eſt libertas, vt inquit Iuriſconſultus in I. Non diſtinguemus.
de recept. arbit.& l. Placet. Cod. de peda, iudic. Huc perriner
§. cum ergo. Inſtitu. quib. ex cauſ. manu. non licet. Circa hunc locum de rebus, de quibus tranſigere licet, aut non li- cet, quæſtio tractatur de alimentis, an de alimentis tranſigere permiſſam ſit? Extat de ea re oratio Diui Marci philoſophi,
quæ ab VlIpia. in l. cum ij. 8. hic recitarur. Ex qua ſumma-
tim colligi poteſt, tranſigi poſſe de alimentis præteritis, de fu⸗ turis autem alimentis non licere tranſigere, ſine cauſæ cogni-
tione, id eſt, niſi interueniat decretum Prætoris. Quod au- tem dicitur de alimentis in futurum relictis non licere ſine decreto Præroris tranſigere, intelligendum eſt de alimentis
teſtamento relictis, aut donatione cauſa mortis, quæ lega- to comparatur. Nam de aliis alimentis alio modo relictis au- roritate Prætoris tranſigi poteſt: hæc enim omnia quæ de a-
limentis dicuntur, ita Iunt conſtituta vt ſeruetur teſtatoris
voluntas: veriſimile enim eſt, teſtatorem ita voluiſſe alimen- ta præſtari, vt ordinauit, quod non tantum ſperauerit de eius,
cui alimenrta reliquit, frugalitate, vt lumma aliqua vel quan-⸗
titas pro alimentis acciperetur. dict. l. cum hi.§. modus. ideo- que Prætor in cauſæ cognitione rationem habebit omnium circumſtantiarum. Aduertendum eſt quod in quibuſdam
libris male legitur ſequioris, melius legitur ſenioris, vr in I. ſed ſi vnus.§. quod autem. infra de iniuriis. leg. eum qui.
infra ds annuis legatis. Aduerſus ea quæ de alimentis dixi- mus obiicitur regula vulgaris, Qui ante diem ſoluit, plus ſoluere intelligi.§. plus aurem. Inſtitut. de actio. Quod cum ita ſit, conqueri non deber is cui alimenta relicta ſunt in aliquot annos, ſi ei repræſentetur pecunia pro alimen-
tis. Sed iuriſconſultus in dict. l. cum hi. oſtendit eonſide- randum eſſe quo conſilio, quaue mente alimenta, aut aliud
quidpiam ſimile reliquerit teſtator, vt eius voluntas, quan- tum fieri poteſt, ſeruetur. Huc pertinet dict. l. eum qui. de annuis legat. modo quæritur, quæ forma ſeruari debeat ig
tranſactione ineunda.
CA v. III. Quomodofiat tranſactiox.
(e⸗ quod imprimis notandum eſt, tranſactionem omni
metu omnique carere dolo debere, de vtroque ſepata-. tim dicamus,& primum de metu. Et ſi tranſactio metu inita ipſo iure irrita non ſit, quia voluntas quamuis coacta, volun- tas tamen eſt- I. ſi mulier.§. ſi metu. infra de eo quod met. cauſ. tamen beneficio Prætoris reſcinditur. I. interpoſitas. 13. Cod. eod. Edictum enim propoſuit Prætor, quo reſcin- dit ea quæ metu geſta ſunt. l. t. infra de eo quod met. cauſ. de quo poſtea dicemus. Quod autem diximus Prætorem reſcindere tranſactionem metu initam, intelligendum eſt, ſi iuſta ſit cauſa reſcindendæ tranſactionis. Non enim quili-
bet metus ſufficit, ad eam reſcindendam tranſactionem, me-
tu factam, ſed is metus requiritur qui in virum conſtantem cadat. l. 3.& l. 6. infra de eo quod met. cauſ. veluti qui ſaluris
periculum, aut cruciatum corporis continet. dict. l.interpo- ſitas. 13. Cod. hoc titulo. l. 3. 4. 5.& 6. infra de eo quod met. cauſa. Quem quidem metum is probare tenetur, qui ſe me- tu compulſum eſſe ait, vt tranſigeret. dict. I. interpoſitas.& l.
non eſt. de eo quod met. cauſa. Cum autem tranſactio præ-
ſentibus amicis, aut parentibus facta eſſe proponitur, metus
prætextu reſcindi non poteſt, quia tunc præſumptio metus . f
9
“

& conie Cod. de dolo, docet recurten cturæ pru
5—“ *— 1—. — 1— 4 8 1——* 3 4 82 .—— 3 1—— 8 ,. 4 2——— 3 ³““ ———.———— 1 ——— 1————— 2.———————————**—— 4 ————————* 5—————— ———————— 3————— ·—— ————————————.———— 5 ——õõ——õõ——:mõõõõ——õ⁊ßõ————————————— ———— ͦᷣ——ͤſͤ
n
V 4
Franc. Duareni Comment.
64
maxime ceſſat. I. tranſactionem. 3ſ. Cod. eod. huc pertinet quod dicitur in vltim.· in princip. de eo quod met. cauſ. non t aliquem interuenientibus amicis ſuis,&
enim credibile el 81 3 coniunctis, aut in vrbe eum quim poteſtate eſt conſtitutus,
metu coactum eſſe, ad tranſigendum aut ſoluendum. Hæc
Je metu dicta ſint. Nũc de dolo videamus. Quęmadmodum Prætor, tranſactionem metu factam ratam non haberaita et- aam dolo initam reſcindit, ad quod ſufficit Prætoris edictum, quod extar inl. iuriſgentium.§. pacta. ſupra de pact. cum pa- cto nudo aliquanda fiat. l. qui cum turoribus.§. quiper falla- ciam. hic. Dolus etiam probandus eſt, quemad modum me- tum probandum eſſe diximus dict. leg. interpoſitas. 13.& ſi maior. Cod. eod. Non enim ſufficit proteſtari, aut dicere co- ram magiſtratu, ſe dolo aduerfarii inductum eſſe ad tranſi- gendum, vt ipſa reſcindatur tranſactio, ſed eum probare 0- portet dolum. Lquoties.§. qui dolo. de prob. F hoc gene- raliter verum eſt. Huc pertinet quod dicitur in l. metum. de eo quod met. cauſa. Sed quomodo quis probare poterit, ſe
dolo inductum fuiſſe ad tranſigendum, aut aliquid aliud fa-
ciendum? Hoc impoſſibile videtur. Imperator in l. dolum. cturas, quas bonus,& æquus iudex prudenter exawinabit. Eſt enim quæſtio facti, magis quam iuris. l i rius docere poſſit, ſe dolo inductum fuiſſe, tunc Prætor re- ſcindet quodgeſtum eſt. Quitamen ſciens& prudens tranſ- egit, donauit, aut aliquid aliua fecit, cum ſciuit& intellexit ſe dolo induci,& circumueniri ab aduerſario, pon eſt audien- dus id petens quod ab eo geſtum eſt reſcindi, cum volentibus & conlentientibus nulla fiat iniuria, neque fraus. l. cum do- nationis. 3 4. Cod. hic. Eſt locus tamen communis de dolo notandus, quia quotidianus& valde vſitatus eſt. Dolus vo- lenti non infertur. l. 1. de iniuriis.l. 1. deact. empt.& dict. l. cum donationis. Qugd diximus tranſactionem dolo iniram
reſciadi, cum exceptione intelligendum eſt, quæ extat in leg.
tranſactione. z0. Cod. eod. niſi is qui reſtitut poſtulat, partr- ceps gdoli fuerit, tunc enim non auditur,& dolus dolo com- penſatur ex I. ſi duo. infra de dolo. paria enim delicta mutua compenſatione diſſoluuntur. l. viro atque vxore. 40. ſolut. matri. huc pertinerl. cum pater.§. Titio. de lega. 2. Deinde non tantum ſtipularione, ſed etiam pacto conuento, ſine ſti- pulatione fieri poteſt tranſactio. l. 2. hic. vt cum paciſcor ne petam, quod in iudicium deductum eſt. Aliquando ſtipu. larione Aquiliana, pacto conuento ſubie cta, illius confir- mandi cauta, ſit tranſactio. l. pacto conueno, hic. l. iuti gen- tium§. Quodfere. ſupra de pact. Quæ autem illa ſit Hipu-
latio Aquiliana docet Iuſtinianus in loſtitu. titu. quibus mod.
toll. obligat. Hæc ſtipulatio certo ritu cer: aque forma& ſo- lennitate adhibita antiquitus fiebat, nulla ſiquidem eſt obli-
gatio quæ conuerti non poſſit in Aquilianam ſtipularionem,
& quæ per conſequens, per acceptilationem tolli non poſ ſit. Huius ſtipulation is Aquilianæ mentio fit in l. 4. hic.& 1. pzcto.& l. reſponſum. Cod. eodem titu.& l. prout quiſ- que.de ſolut. 1. Præterea ſine ſcriptura fieri poteſt tranſactio. J. ſiue apud. hic. non enim eſt neceſlaria ſcriptura, quia ſine ea valet quod eſtum eſt, ſihabeat probationem. l. contrahitur. de pigno- ribus. huc pertinet quod dicitur in leg. 4. de fide inſtrument. ſcripturæ fiunt, vt quod actum eſt facilius per eas probari poſ- ſit. videte quæ ſcripſi ad explicationem I. pactum quod bona fide. ſupra de pact. Eſt etiam hic locus communis de ſeriptu- ra notandus. Quod ſi per ſimulationem aliquid à tran ſigen- tibus expreſlum ſit, quod in ſcriptura contineatur, id quod jnter eos actum eſt magis, quam quod ſcriptum eſt inſpicien- dum eiit. l.cum ea. 21. Cod. hoc titulo. Hac pertinet titu- lus, plus valere quod agirur, quam quod ſimulate concipi- tur. Inſuper, vt valeat tranſactio, aliquid datum eſſe vel pro- miſſum, aut retentum oporter. J. tranſactio. 38. Cod. eod. Nam ſi quis gratis remittat litem, non valebit tranſactio. Huc pertinerl. ſuus. Cod. de repud. hæred. Qui animo donandi tranſigit, non redte tranſigit. I. ſi quis delegauerit. de don- Quis ſit vſus& vtilitas eorum quæ diximus, colligi poteſt hoc exem plo propoſito: Pone procuratorem aliquem ſimplici- ter conſtitutum eſſe, vel ad lites, is tranfigere nullo modo poteſt. Quid ſi ei poteſtas tranſigendi ſpecialiter conceſſa ſit? is gratis tranſigere non poteri. L. Præſes prouinciæ. C.
dum eſſe ad indicia,& conie-
Si igitur aduerfa-
cod. Nam gratis remittere qnod alicui qebetur, uullo retan- to aut accepto, tranſigere nan eſt, ſed donare; aut porhaz profundere. Si quis igitur tran ſgendi animum habeat,& 3 nullo dato vel accepto remiſerit ſibi debitum, neque tranſ- actio, neque donatio eſt. Inprimis donatio non eſt, quia animum donandi non habuit: tranſactio etiam non eſt, quia gratis remiſit.
Deinde tranſactio generaliter& ſpeciaſitet fieri poteſt id eſt, verbis generalibus.& ſpecialibus. Qui enim tranſi⸗ git, neceſſe non haber ſpecialirer omnia negotia recitare,
nec omnes lites. l. lub prætextu.& I. ſi de certa. Cod. eod. I-
tern vt valeat tranſactio, nihil intereſt an interdiu, an nocçtu fiat. l. non minorem, z9. cos eod. Non ſafficit ad teſcin- dendam tranſactionem, aur ad pactum aliquod, aliumue contractum infirmandum, quod noctu initus fuerit. Huc pertinet quod dicirur inl. ad teſtium§. poſſe. de teſtamen.& l. more Romano. ſupra de feriis. Poſtremo notandum eſt circa formam tranſigendi, cum de alimentis tranſigitur, for- mam& ſolennitatem oratione diui Marci præſcriptam, ob- ſeruandam eſle, quæ extatin l. cum hi. hoc titu. inprimis e- nim decretum prætoris requiritur& cauſæ ipſius cognitio. de Prætore nominatim loquicur Diuus Marcus in oratione ſua, quod diligenter notandum eſt. Ildeoque mandata generali- ter iuriſdictione à Prætore, non intelligetur mandata illa co- gnitio de alimentis quæ ſpecialiter illi conceſſa eſt l. 1- ſupra de offic. eius cui mand, eſt iutiſ. in cuius tituli explicatione multa diximus quæ hic pro repetitis habenda ſunt. Malta de cauſæ cognitione, quæ requiitur in tranſactione alimen-
torum dicuntur notatu digaa, in dict. l. cum hi. veluti, quæ
cauſæ moueanr, quis modus pecuniæ, quæ perſonæ tranſi- gere velint. In ſumma his dilgenter perſpectis conſiderare deber Prætor, anilla tranſactione melior fiat legatarii con- ditio, vt ſi dererior fiat, non admittatur ipſa tranſactio. Quid ſi ſine Prætoris decreto tranſactio de alimentis facta ſit, qua tamen conditio legatarii melior extiterit, an eo prætextu, quod Prætoris decretum non interuenerit, nulla ſit tranſa- Ctio? Iuriſconſultus in dict. l. cum hi. docet æquius eſſe, vt eam valere dicamus. Hinc argumentum ſumunt, qui exiſti- mant alienationem rerum eccleſiaſticarum, ſine ſolennitate, & ſine iis, quæ neceſſario requiruntur, in alienatione carum rerum, ratam& firmam manere, ſi deterior eccleſiæ condi- tio factanon ſit, quemadmodum tranſactionem de alimen- tis factam ſine decreto Prætoris valere ſupra diximus, ſi con- ditio alimentarii mslior facta ſit. Sed vt breuiter dicam, quĩd de hac re ſentciam: exiſtimo alienationem rerum cccleſia- ſticarum factam non valere, niſ ea quæ requiruntur legibus obſeruata fuerint. Sunt enim quidam caſus, quibus res ec- cle fiaſticæ vendi& alienari poſlunt, qui continentur in J. fan- cimus. 17.& authentica ſequenti. Cod. de ſacroſauctis eccle- ſiis.& Nouella conſtitutione luſtiniani. De alien. rer. immo. eccle. Huius ne ſtræ opinionis ratio eſt, quod huiuſmodi re- rũ alienatio ſimpliciter prohibetur, que madmodum alienatio rerum pupillarium. J.i⸗de reb. minor. ſine decret.& huc perti- net titu. de reb. eccleſ. non alien. in decret. Non eſt igitur quærendum, an conditio eccleſiæ melior, aut deterior Bda ſit, vt rata ſit alienatio rerum eccleſiaſticarum: ſufficit quod ſine ſolennitate, quæ legibus requiritur, facta ſit, vt nulla eſſe dicatur iplo iure. At Diui Marci oratio non ſimpliciter prohibet tranſactionem alimentorum fieri ſine decreto Præ- toris, ſed addit, ne intercipiantur alimenta. Ergo ſi tranſa- ctio facta ſit, non vt intercipiantur alimenta, led vt condi- tio legatarii melior reddatur,& re vera melior effecta ſit, non reſcindetur tranſactio, de his alimentis facta, quamuis Præ-
toris decretum non interuenerit. Supradictis addendum eſt,
(hoc enim omiſeram) vt tranſactio de his controuerſiis quæ exteſtamento oriuntur, recte fiat, oportere verba eiuſdem teſtamenti inſpicere, priuſquam de iis controuerſiis tranſiga- tur. l. de iis. G. hoc titulo. Huc pertinet quod dicitur in l. vlt. Cod. de reb. cred. vbi dicitur cauſam iureiurando deciſam, quod eſt ſingulare, retractari, quia non apparuerat teſtamen- tum, nec ante inſpectum fuerat, quam iuſiurandum defer- retur. Circa ipſius tranſactionis effectum quædam notanda Deefe- ſunt. Inprimis, quod cauſa tranſactione deciſa,& finita non æ tranf retractatur. I. fratris. 10. Cod. eod. alioqui, inquit Imp. nul-*m,, lus eſſet litium finis. Inuenta enim eſt tranſactio vt Enis liti- bus ð&
——— —¾ ſſſſſ
—— N ——
————

3 morarioneſa, nanduna genetali 5 mandhraill co⸗ dllntkt b lapte ürglierhlicarione enca ſunt. Malta anlaionezlmen. um bi. ſolud, qur
de peiſonz trani-
pects conlidetate iinlegnai con- ſamanlacho. Qil enis fackalt, quꝛ t, m eo pratextm, iit, nulla ſitanſa. cet—quius ele, t
womunt, quiexili. n, ſine lolennitate, aenatione catum or ecciebæ condi-
tonem de almen. aa diximus, ſicon-
teuitet dicam, quid b m retum ecclelia. eduiruntut legibas
ſus, quibus tes ec-
ocigenturin! n- acroſauctis eccle⸗ b Healien fet.immo.
uod Auiufmodi te ſwodumaleqalio ecret.&hucpetti⸗ et. Non eſt igitut aut detetiot acta
4 zal. it. de Tranſactionibus. 65
bus controuerſiis imponatur. l. non minorem. Cod. eod.
uod dicimus non reſcindi tranſactionem, aut ſententiam tranſactione deciſam non retractari, adeo verumeſt, vt reſcri- to Principis reſtaurari non poſſit. l. cauſas. 16. Cod. eod. I- dem de cauſa iureiurando deciſa dicitur in l. 1. infra de iurciu- rando, de cauſa etiam per ſententiam iudicis finita in l. t. de re judi. hæ enim tres exceptiones tranſactionis„iuriſiurandi,& rei iudicatæ, litis finitæ exceptiones appellantur à Pontifice
in cap. 1.& 2. de litiſconteſtat. extra. quia impediunt litis ipſius ingreſſum, id eſt, repellitur actor agere volens poſt tranſa-
tionem factam, aut litem iureiurando deciſam, aut ſententia
iudicis, per finem non recipiendi, vt in foro pragmatici lo-
quuntur. Aliæ exceptiones, quamuis peremptoriæ lint, veluti
pacti conuenti exceptio, litis tamen ingreſſum non impe-
diunt.
Deinde quod diximus tranſactione litem finiri, adeo ve-
rum eſt vr etiam, ſi tranſactio facta de cauſa ex qua non e- rat obligatus is qui tranſegit, non audiarur allegans nullam fuiſſe cauſam tranſigendi.l. Nec intentio. 23. Sera enim ni- mis eſt illa allegatio, poſt tranſactionem. I. in ſumma. infra Je condict. indeb. ad fin. tituli. Qui tranſactionis nomine promittit aut ſoluit, non recte dici poteſt ſine cauſa promit- tere, aut ſoluere: quia ſufficit illa cauſa, nempe vr à lite diſce-
datur. Hac pertinetl. ſi non tranſactionis. 6. Cod. de iuris&
fact. ignor.
Deinde quod dictum eſt, cauſam tranſactione finitam non
reſcindi, adeo verum eſt, vt etiamſi is qui ſpe hæreditatis futu- ræ conſequendæ tranſegit, deluſus fuerit,&ſ pe ceciderit, quia hæres inſtirutus non eſt, non audiatur hoc prætextu tranſa-
ctionem retractari volens, quod ſpes eum fefellerit,& ſic deceptus ſit. l.ſi minores. 25. Cod: eod.& l. cum donationis. C.
eod. Idem dicendum eſt& ſi conueniſſent vt hæres inſtitue- retur, quia hæc pactio eſt contraria bonis moribus. I. ſi repe- tendi.7. Cod. de condict. ob cauſ. dator. Poſtremo, qnod de vi& effectu tranſactionis dictum eſt, locum habet: etiamſi
poſt tranſactionem inſtrumenta reperta ſint, quibus poſſit
aduerſarius ſe non fuiſſe obligarum oſtendere, eiuſq; rei poſ- ſit idem iudici facere.l. ſub prætextu. Cod. eod. titu. quod er⸗
jam in cauſa, ſententia iudicis definita locum habet,& iureiu- rando deciſa. l. ſub ſpecie. Cod. de re iudic.& lI. admonendi.
infra de iureiur.
Quamuis quod diximus cauſam tranſactione deciſam re- tractari non poſſe, verum ſit, perpetuo tamen non eſt: exce- ptiones enim quaſdam habet, de quibus hic dicemus.
Vna eſt, quod tranſactio mutuo conſenſu tranſigentium diſſolui poteſt.I. ſi diuerſa. 14. C. hoc titul. l. prout de ſolut. Nec id mirum videri debet. Nam cum tranſactio mutuo con-
ſenſu fiat, dubium non eſt, quin contrario diſſenſu ab eare- cedi poſſit. l. nihil tam naturale. de regul. iuris. Quod locum habet, etiamſi res integra non ſit, quia iam aliquid lolutum
eſt, hoc enim verum eſt ſi vnus velit à tranſactionereſilire, alter autem ratam manere, hoc ſatis apparet ex verbis d. l. ſi di- uerſa. 14. hoc tit. b
Secunda exceptio eſt, ſi tranſactio cum minore. 2ſ. annis facta ſit. maioris 25. annis fit mentio in l. non minorem 20. hic. in fin. in l. ſi maiores 25. in l. ſi maior 36. in l. ſi quis ma-
ior 41. Cod. hoctit. ex quibus omnibus locis, à contrario ſen- ſu colligere licet tranſactionem cum minore 2 ſ. annis factam reſcindi poſſe.
.„. 6— Notandum tamen eſt, ante quam minor reſcindi tranſa-
ctionem petere poſſit, tria docere eum oportere. luprimis
docere debet ſe minorem eſſe, deinde ſe circum ſcriptum eſle. Tertio ſe circum ſcriptum lubrico ætatis, quod locum habet,
non ſolum cum minor aduerſus tranſactionem vult in inte- grum reſtitui, ſed etiam cum aduerſus venditionem,& alium
quemcunq; contractum, à ſe initum. Sed quando minor re- ſtitui poſſit aduerſus tranſactionem, plenius dicemus in ex-
plicatione tit.32. lib. z. C. Si aduerſ.tranſact. minor.&c. Ali-
quando enim ipſo iure adeo tutus eſt minor, vt non indigeat reſtitutione. Tertia exceptio eſt ſi ex falſis inſtrumentis fue- rit tranſactum.l. penult. C. eod. tit. huc pertinet lex, Diuus Pi-
us. ad legem Corneliam de falſis. Idem dicitur de ſententia, in
leg. diuus. infra de re iudicata. 1
Secundo, circa effectum tranſactionis notandum eſt, tranſ-
actionem cum vna perſona factam, adaliam non extendi, id
8. 8 lu leg. 8 31* 8* t
4 4
eſt, neque ei nocere, neque prodeſſe. l.z. hoc titul. Quod ge- neraliter locum habet in omnibus pactionibus. l. ſi vnus. 5. ante omnia. ſupra de pact. Priuatis pactionibus, inquit lu- riſconſultus, non dubium eſt ius ceterorum non lædi. Ideo
dixit, priuatis pactionibus, quod publicæ plerunque allis no-
ceant, cum quibus tamen factæ non ſunt. huicl. 3. aduerfari videtur& l. controuerſia. 14. infra hoc titul. vbi tranſactio inter legitimum& ſcriptum hæredem facta, creditoribus de- functi nocet, quamuis cum eis non ſir tranſactum: hac enim tranſactione fit, vt non tantum ſcriptum hæredem, ſed et- iam legitimum conuenire debeanr. Sed hoc vtilitatis cauſa receptum eſt, proprer incertitudinem ſucceſſionis, quia du- bitatur, vter horum futurus eſſet hæres. Quod igitur diciur in dict.l. controuerſia. exceptio eſt eius, quod dicitur in dict. l. 3. Alia etiam exceprio continetur in I. vltim. huius tituli.
„
vbi debitor ſe tuetur exceptione pacti cum vendirore hære-
ditatis initi, aduerſus emptorem,& fidecommilſarium, ſed
xquitas ſuadet, vt debitori ignoranti venditam eſſe hære- ditatem exceptio non denegetur. Hucpertinerl. 3. Cod. de nouat.& l. 3. de hæred. velactio. vendit. Sed vt ad regulam
noſtram ſecundam redeamus, eius exemplum eſt inll. 1. Cod.
eod. Tres tutores dati erant pupillo, is finira tutela egit actio-
ne tutelæ aduerſus ſuos tutores: tandem cum duobus ex ſuis tutoribus tranſegit, quæſitum eſt, an illa tranſactio tertio tutori cum quo non tranſegit prodeſſet? Imperator de hac quæſtione conſulcus reſcripſic, hanc tranſactionem terrtio
non prodeſſe: eumque in ſolidum conueniri poſſe. Dubi-
tatio tamen ex eo oriebatur, quod obligatio& actio qua tenentur tutores, ſit inter eos communis. Tamefſi hoc, quod Imperator reſcripſit verum ſit, tamen cum qyuibul- dam exceptionibus intelligenda videntur, quæ ſequuntur. Prima exceptio, ſi diuerſa ſit eorum admiaiſtratio, aur di- uiſio tutelæ inter eos facta ſit. Nam cum hoc accidit, vaus in ſolidum non tenetur. l. 2. C. de diuid. tutel. Secunda exceptio eſt, ſitutor honorarius conueniatur ante eos, qui adminiſtrarunt: quia is exceptionem ordinis obiice- re poreſt, vt is prius conueniatur qui geſſit. Huc perrinet ritu-
lus, ſi tutor vel curator. l. vlt. C. de diuid. tutel. l. ſi plures. de
adminiſtrat. tut. Honorarius tamen tutor non liberatur a- ctione tutelæ, tametſi non geſſerit,& ante alios, qui geſſerunt conueniri non poſſit. Tertia exceptio eſt, ſi omnes eſſerint,& omnes ſoluendo ſint. Nam hoc caſu, ſi vnus in ſolidum conueniatur à pupil- lo, is exceptione diuiſionis tepelletur. Hoc enim caſu pupil-
lo non nocet, nec damnoſum eſt diuidere actionem ſuam,& agere aduerſus omnes tutores pro virilibus partibus. leg. 1.§.
nunc tractemus. de tutel.& rat. diſtrahend. Si vero cum o- mnes geſlerunt, vnus ſoluendo non eſt, vel pupillus cum qui- buſdam tranſegit, illa tranſactio aliis non proderit, nec im- pediet quominus illi cum quibus tranſactum non eſt, in ſoli-
dum poſſint conueniri, vt nec diuiſionis exceptio. Quod di-
ximus tranſactionem cum vno ex tutoribus factam, aliis ne-
que prodeſſe neque nocere, intelligendum eſt cum exceptio- ne, niſi aliquid tranſactionis nomine acceperit minor. Nam quod accepit, aliis tutoribus prodeſt, qui poſtea conueni-
entur in ſolidum.l. ſi duobus, de tutel.& rat.& cedere actio-
nes tenétur.
His quæ de effectu tranſactionis dicta ſunt, addendum eſt, tranſactionem de vna re factam, ad aliam nõ extendi, id quod
de pactis generaliter ànobis ſupra traditum eſt ex l. ſi vnus.§.
ante omnia. ſupra de pact. l. Qui cum tutoribus. hic.& l. age.
3. C. So. Ex qua lege obiter notandum eſt actionem negotio- rum geſtorum bonæ fidei eſſe.
Præterea circa vim& effectum tranſactionis notandum
eſt, tranſactionem generaliter factam omnia complecti er-
jam ea de quibus cogitatum forte non fuit à tranſigentibus.
8
extu ſpecierum. Cod. eod. veluti cum de omni-
bus nex is&e litibus facta eſt tranſactio, quamuis de certis qulbuidam tantumſpeciebus lis mota fuerit. Nam quando
tranſigentes eo animo fuerunt, vt de omnibus generaliter litibus tranſigerent, etſi mentionem ſpecialiter ſingularum
hrium& negotiotum fecerint: ſi tamen veriſimiliter appa-
teat, ex verbis& mente tranſigentium, eos, ſi de iis mentio facta fuiſſet, de iis etiam voluiſſe tranſigere illa generali tranſ-
3

Ferbe 7„/1- genttum capt dtda o un!t. ſed eor 1 mens, 89 vVoluntes „2/1 C1— cuda.
GS. 86.* A 1—. eer 2 A
Franc. Duareni Comment.
66
actione omnia comprehendi voluiſſe intelliguntur,& tunc vera erit regala dict.. ſubprætextu. Quantumuis enim alias generalis tranſactio ſiat, non comprehenqdit niſi ea, de qui- Bus veriſimiliter actum eſſe apparet. Nam verba tranſigen- tium captanda non ſunt, ſed eorum mens& voluntas inſpici- cde. Exvempligratia, ſitranſactio de vna certa re& lite fa- Gta ſit,& hæc verba adſeripta ſint, nihil amplius peti, quæ vencralia funt ad cam ſpeciem de qua actum fuit, vè ceius Somige nihil amplius peti poſſir, referenda ſanc. Exem- pla eorum, quxæ diximus funt ia l. qui cum tucor.§. vieun- l. tres fratres. ſupra de pact. J. de his contrauerſiis. hic. No- tanduc tamen eſt quoniam facti quæſtio eſt& voluntatis, inſpiciendum etie quid inter tranſigentesa nerali tranſactione omnia negoiia, omnes ltes-e r dece voluerint, necne,& in ſumma bono iudici multa elle conſiderauda certum eſt, vt in ceteris facti quæſtionibus. Huc pertiner k 1. quemadmodum teſta. aper. Poſtremus locus hu- ius tituli eſt, in quo tractatur
85 8 9 Ky AS um 115 △‿ aAan 38-
CaA v. IIII. De quibu gam remediis quæ tam actori, quan reo competuni aduerſus eum qui valtà tranſactione reſilire.
Tlelocus eſt cognitn digniiſimus, quæritur enim quoti- die, quibus remediis vti poſſitram actor, quam reus ad- ucilus eum qui infeingere vulc tranſactionem, aut illam non vul ſeruare. Plerunque enim accidit vt alter inuno& non conſentiente alterdà tranfactione diſcedere velic. vt autem hunclocun breuitet& paucis verbis abloluamus, diſtinctio- ne vtendum eſt. Primo quod fit duobus modis, videlicet pa- cto conuento fine ſtipulatione,& cum ſt:pulatione. Pacto, hoc modo fit, promitts tibi decem vi Ame amplius non petas.
I. z. hoc rit. Cui aliquando adiicitur ſtipulacio quæ Aquiliana
dicitur, huius pacti confirmandi gtatia. d. l. 2. Videamus pri- mum de actore.
C A r. V. Deremediis actori competentibus.
lreus qui tranſegit cum actore nolit tranſactionem ſerua- S e, actor vero eam ratam habere velir,& ab id reum co- ꝑgere tranſactioni ſtare,& ad id quod in tranſactione ine- unda promific præſtandum; dicendam eſt, ſi ſtipulatio A-
ihana,& acceprilatio interuenerit, actorem non poſſe pri- ori vriactione, vrpote per acceptilationem extincta. Semel enim obligatione extincta, nou renaſcitur. l. reſponſum. ſ.& I. qutreo.§. Aream. infra de ſolut. hic etiam notaudus eſt lo- cus communis de obligatione extincta, quæ non renaſcitur, „ctione igitur ex ſtipulatu, ſi iaterpoſita fuerit ſtipulatio vel pr xſcripris verbis, experiatur actor neceſlè eſt. l. cum mota. 7. Cod. cod.
Cum enim Aquiliana ſtipulatio in tranſactione interue- nit, ab ea recedi non poreſt, quamuis dolo vel metu facta ſit. Nam de præteriro dolo tranſigi poteſt, licet de futuro nou ſit permifſum tran ſigere:& ideo ſola de dolo ſupererit actio, ni- ſi ſpecialicer fuerit tranſactum. l. actione. d. leg. ſub prætextu. K. interpoſitas. C. hoc ricu. Si pacto nudo facta fuerit tranſ- actio, eo caſu actor prima actione agere poterit, quia pacto nom tollitur actio. Et ſj forte reus velit excipere, quod tranſ- Gtum ſit pegotſum, actor replicabit dẽ dolo, quod non præ- ſter teus, quod promiſit,& ſic ipſe in dolo ßr. l. ſiue apud a- cta. Nec huic legi aduerſitur l. ſi profundo. 34. de præſcript. verb. vbi Iuriſconlultus ait, Conceptis in id, quo dactum eſt verbis agi poſſe,& tamen pactum tantum eſt, ſed re vera pa- ctum nudum non fuit. d.l. 34. fed quædam permutatio. Res enim, quę poſſidetur, pro tradita habetur.hæc de actore: nunc
vias amus de reo, id eſt, CA n. VI.
De remediis reo aduer ſus actorem competentibus.
Iuaas reus aduerſus creditorem agere volentem, poſt cranſactionem factam, ex veteri obligatione excipere po- teſt, quod de ea tranſactum ſit. quæ exceptio ſi ſtatim probe·
——
lires compreben- 3
—;·— 8 2— 4————- ———.——“·“
tur, impediet litis conteſtationem, d.c. 2. de lit is conteſt, axgra. Deinde quod ab cotranſactionis nomine datum fuerit, illud repetere poteſt, ſi velit condictione cauſa dati. iit. de condict. cauſ.data. l. 1.§. vlt.
Tertio pœnam petere poterit, fipœna promiſſa fit. l. qui fundum. hic. Sed quætitut, an omnibus bis remediis reus vti poſſit, ſcilicet exceprione tranſactionis, condictione cauſa da- ti cauſa non ſecuta,& pœ næ exactione? Et verius eſt eum non poſle excipere,& pœnam exigere, niſi forte ia tranſactione ineunda conuenetit, vi rato manente pacto pœna exigi pof- ſit. aut niſi uſiurandum tranſactioni adiectum fuerit, quod vim& effectum haber clauſulæ ſuperioris, rato manenté pa- cto, vrl. cum proponas. l. fi quis maior. C. cod. tit.. reſcripta. §. ſi pacto. ſupta de pact. l. apud Celſum. de doli mali except. Notandum igitur eſt, à tranſactione recedi non poſſe inuito alcero extran ligentibus, etſi nudo pacto facta ſit: hoc lingu- lare eſt in tranſactione, vt minuantut finianturque lites. Nam alias in pactis conuentis, quandiu res iategra eſt, pœnitentiæ locus eſſe ſoler, vt in permutatione,& aliis contractibus inno- minatis. l. quamuis. hic.& l. ſi pecuniam. de condictione cau.
data cauſa non ſecuta.
IN TIT. I. LIB. III
PARNpicT.
DE POSTVLANDO, οεαινκα
S CA v. I.
CA vy. 11. Quid ſit poſtulare.
8 P Mdans vt definit Vlpianus eſt deſiderium ſuum, vela-
aici ſui, in iure apnd eum qui iuriſdictioni pręe ſt, expone- re, vel alterius deſiderio contradicere. l. 1. in princ. hic. quæ
verba de hss, qui apud iudices daros, ſeu pedaneos aliquid ex-
ponunt, intelligi non poſſe non dubito: tametſi Accurſius, ceterique interpretes aliter ſentiant. Hæc enim verba in iu- re,& q i iuriſdictioni præeſt, ad Prætorem duntaxat referun- tur, vr aubi admonuimus, in tit. ſcilicet de in ius vocando,& 1. iuritgentium. 5. i. ſupra depct. Nec mirum cuiquam vide-
ridebet, quod huius verbi ſigaificatio, quæ latior videtur eſ-
ſe, hic co trahatur. Nam ita definiendo Vipianus edictum Pr ætocis interpretatur, quo dignitatis ſuæ,& decoris tuendi caula, vertis perſonis interdicit poſtulatione. l.1. in prin cip.& verſ nec enim. Ex quo perſpicuum eſt, eo edicto tales per- ſonas apud iudices priuatos, qui neque dignitatem, neque po- teſtaremmn, aut iuriſdictionem vllam habenr, poſtulare non prohiberi. l. ait Prætor. infra dere iudic. Vt vero calumniæ cauſa publico iudicio damnatus, ne apud eos quidem poſtu- let, non hoc edicto, ſed Senatuſconſulto quodam effe ctum eſt. l. 1.§. item Senatuſconſulto. hic. Ceterum, quia Prætor tres ordines fecit non poſtulantium, de his lingulis ſeparatim dicemus. Et inprimis
C A v. I1I. De his quæ omnino poſtulare prohibentur.
Inori decem& ſeptem annis,& ſurdo qui prorſus non audit, poſtulare apud Prætorem, nec pro ſe, nec pro a-
ho hcet, leg. I.§. initium. hie. Qud ſi aduocatum non habe-
ant, ab ipſo Prætore eis dabitur. l. 1.§. ait Prætor. hic. Sed& a-
liis plerunq; perſonis eadem humanitas exhiberi ſolet, ipſiſq;
adeſſe niſi coutra necoſſarios,& propinquos, aduocati cogun- tur. l. prouidendum. C. eod. l. nequicquam.§. obſeruare. ſupra de offl. Proconſ.& l. humanitatis. C. de excuſ. tut. Cuius rei
Omnds
fraudu-
gratia honorarium accipere poſſunt, modo id certã quantita- lentæa 1e A 1 1. 3 tem, id eſt, pro ſingulis cauſis centum aureos non excedat, o-„ibus⸗ae
mniſq; fraudulenta abſit legibuſq; improbata conuentio. l. ſi⸗moroba-
ſub ſpe-
ö 2 ———..ͤ
lapt nuln plo
Arula Ie (ar- m horum ne
mater: matt d⸗ nadntu-
ub do- darinaq; ortals ·

time non eteat
dohto ius duenti ne. u pane Degeſtorum m nobis toit. Piimas dia quo quatitu,
derium ſuum, reſs. tioniptetſtexpoge. .1. intinc. Nc. qaꝛ pedaneosaliquider- tametſi Accurfics, xc enim verba iniu⸗ ndunraxat referun- in ics vocando,&l- wum cuiquam zice. ux utiot videtur et- „Vppianus cdickum 6,&decots tuendh nc. lreinptih cp.&
eo edicto tales yer⸗
nitatech, dequepo·
ιαhIub ſpecie.1. fi quiaduocarorum,& l. quiſquis. C. eo. 1.1.§. in uioas honorariis. infra de extraord. cognit. Qua dere videndus eſt
„ ⁵dmors.
2e g0 Cæcilius in epiſt.& Tacirus lib. 1i. Annalium. Alius locus 6. debet. quitur in quo tractatur
1 C A PF. IIII. De his qui prohibentur pro aliis poſtulare=.
—— T KRKiafune perſonarum genera, quibus pro ſe tantum, non I en pro aliis poſtulare, apud prætorem permittitur. In primis fœmina, quia hoc officium à pudore muliebri alie- num eſt. d. l. 1.§. ſecundo loco. l. fœminæ. de reg. iur. Qua-
proprer etſi mulier inſignis prudentiæ, eruditionis, facundiæ
Corneliz reperiatur, qualem faiſe Gracchorum matrem Corneliam Sur, memoriæ eſt proditum, nihilominus hoc ei permittendum warer: nonerit, licet vnius mulieris impudentia cauſam huie dedetit matro- edicto: cuius meminit Valerius Maximus lib. 8. cap. 3. finis e-
na vnta- nim& ratio edicti, magis quàm cauſa, ſiue occaſio, quæ præ- n. do- torem ad proponendum edictum impulerit, ſpectanda eſt,
yrin 4 3
argumentol. damus. infra de condict. indebiti. Eodem quo-
NleLlſede cæcus pro aliis poſtulare vetitus eſt, quod magi- ſtratus inſiguia videre, vt ait Vlpianus,& reuereri non pœlit. d. l.1.§. caſum. hic. Ex quo loco illud etiam in tranſcurſu obſer- uandum eſt, quod iam diximus, in iudicibus datis ſeu peda- neis, huins prohibitionis cauſam ceſſare. Cæcus tamen index dari,& indicandi officio fungi poteſt. l. cæcus. infra de iudic. Itaque ab interpretibus diſſentio, qui ita demum iudicãdi of- ficium exercere eum poſſe cenſent, ſi ante cæciratom datus fuerit. Nam nec vlla lex eſt, quæ indicem dari eum prohibeat,
nec iudicio caret, vt ceteri, qui à munere iudicandi idcirco re-
mauentur. l. cum prætor. infra de iudiciis. Etſi enim alba& a- tra luùminibus amiſſis diſcernere nequeat, protinuſnt ad inſti- tiæ atque iniuſtitiæ cognitionem diſcretionemque minus e- rit idoneus: cuins rei exempla inquirere volentibus non des-
runr. Vide Ciceronem lib. ſ. quæſt. Tuſcul. ſed Accurſius i-
gnoratione anriquitatis lapſus eſt, qui, quid inter iudicem da- tum,& magiſtratum intereſſet, in hoc Vipiani loco ne per ſo-
mnium quidem vnquam cogitauit, quod à nobis non indili- genter ſupra demonſtratum eſt in l. Iuriſgentium.§. z. ſup. do
pact. Alius locus huius tituli eſt, in quo tractatur
CA p. VI. De lis qui ob turpitudinem ſuam d poſtulandopro b aliis repelluntur.
EI genere eorum, qui ob turpirudinem ſuam à poſtulan- do pro aliis repelluntur, ſunt, muliebria paſſas: deinde capitalicrimine, aut calumniæ cauſa publico iudicio damua- tus: præterea qui operas ſuas ve cum beſtiis in arena pugna- ret locauit. dict. leg. 1.§, remouet. hic. Idem dicendum eſt, & ſi quis nulla pacta mercede pugnauerit, deinde paſſus ſit in arena ſe honorari, id eſt, vr ego interpretor, præmio ali quo ob eam cauſam affici. Nam honos interdum pro præ-
mio accipitur, vt apud Græcos aus. Vide Cicerouem pro
KRoſc. Ameri. leg. item ſi verberatum. de rei vindicat. leg. 1. de extraordina. cognitio. vnde hoporarium dictum eſt.leg. 1. infra ſi menſor falſum modum dixer. Tametſi autem præ- tor ſimpliciter loquatur in hoc edicto, tamen ex bono& æ- quo excipiuntur tutor& curator, qui necelſlario fungun-
tur officio,& ſuam quodammodo cauſam videntur tueri. leg.
puto. hoc titul. Alus locus ſequitur huius tituli in quo tra-
ctatur CA y. VI. De his qui non proſe& certis perſnis poſtu- lare poſſunt.
Vi edicto vt infames notantur. l. 1. infra titulo proxi-
primis
à poſtulando repellat, nec tam efficax ſit, quàm ea, quæ iuris
Im T u. de Poſulando. 57
vel aduerſus filcum, pro quo ante aduocatus fuit, contra patrẽ pupilli, ipſi pupillo adeſſe poſſit, nec pœnam præuaricatio-
nis meruat.] penultima& vltima hic. Ab eo autem quod hic
dicitur de infamibus, excipiendus eſt caſus, cum videlicet e- xilio temporario quis mulctandus eſt ex eo crimine quod in- famiam imporrat. Nam& ſi finito tempore inter inf mes habeatur. l. ad tempus. de decurionibus. I. Qui cum vno.§. ad tempus. de re milit. tamen hæc infamia ad poſtulationem effectum ſuum non porrigit. Idque propter reſcriptum A- driani(quod Papinianus refert) Imperatoris. hic. Eademeſt inſcriptio l. Imperator.& l.adtempus. Poſtremus locus hu- ius tit. eſt. C A y. VII. De effectu probatianis.
Vnt& aliæ cauſæ(non enim omnes edicto comprehen- i poruerunt) quæ magiſtratum mouere poſſunt, vt
adnocato interdicar poſtulatione., Sed notandum eſt, mol- tum referre, in quibus verbis concipiatur ea interdictio,
nam ſi nominatim prohibuerit ei, ne apud ſe adtemnpus cer- rum poſtulet, nec apud ſuece ſſotem pſius, nec elapſo cotem- pote, prohibitus intelligitur. l. puro.& l. Imperator. hoc tit. Qud ſi ſimpliciter facta ſit prohibitio, extra ditionem eius,
quu prohibuit, nullas vires habet, niſi forte prohibito, ſimul.
Infamiæ nota inuſta ſit. lex ea cauſa, hic. Ex quacunque vero cauſa quis prohibeatur, ne conſentiente quidem aduerſario poſtulare poterit. I. Quos prohibet: hic. A PANDEC T. C a vy. I.
De his qui nbtautur infamia.
VIA edicto de poſtulando, generali clauſula continentur, qui à poſtulando tanquam in- fames excluduntur, igitur poſt titulum de po- ſtulando ſequitur titulus de his, qui notantur infamia, quo reſpectu hoc loco hic titulus eſt politus, licet infamium cognitio,& in accuſationibus& in popularibus actionibus,& in teſtimoniis dicendis, atque et- iam in dignitatibus honoribuſque ambiendis, locum habeat. l.is qui. infra de accuſat.& l. popularis. 4.de popul. act. l.3. in- fra de teſtibus. l.z. C. de dignita. lb. 12. Et quia variis modis quis infamia notatur, veluti re ipſa, atq; opinione hominum, ipſaque auctoritate legis, de his ſeparatim dicemus. Er in
— C A r. II. De infamia ſcilicet, qudm vulgo falti appellant. TOminum opinione aliquando quis infamia notati di- Acitur, nam is, qui apud bonos& graues viros male audit, Quiæ- in famis dicitur, licet ei iure& legibus nulla irrogetur infamis. pud bo- leg. ob hæc verba. hic. l. ca. leg. verbum,& leg. interlocu. 20⁵⁵ε tio. C. cod. l. honori. infra de obſequiis. ſtaque eum quire- 99 2* ſtitutus eſt famæ, hac nota adhuc laborare exiſtimo, verum.„ udit, in- que eſſe quod ait Plautus in Pen. actio. 3. Heminum im. famis ai. mortalis eſt infamia, etiam tum viuit, cum eſſe credas mor.'tur. E. tuam. hinc Claudius Cæſar, cum cuidam notam infamiæ σε ... 1..,. Plaurt: appoſitam deprecantibus familiaribus ademiſſet, litura ta- hexteeui men(inquit) extat, ſentiens remiſſa culpa infamiæ prioris de nfea- veſtigium quidem manere. Hæc infamia tametſi neminem n„ aado;
dicitur, effectu tamen non caret, vt ex aliis iuris noſtri lo- oen
cis obſeruare licet. leg. honori.& leg. eos. infra de decurio- de infa= nib. l. infamia. Cod. eod. tit. l. 2. C. de dignitat. l. fratres. Cod. mie. de inoffic. teſtamen. l. Teſtium. in princip. leg. ob carmen.
in fi. infra de teſtibus. ſed huius rei fuſior diſputatio in aliud tempus elt reücienda. Alius locus huius tit. ſequitur in quo
F
vocus„ 55 mo.& quæ dam item aliæ perſonæ, quæ veteribus legi- Drætot:Jie puly bus,& ſenatuſconſultis expreſſæ ſunt, niſi impetrata à Prin- quæritur 3sdeuld agm Lipeean Sunar in integrum reſtitutione, ad poſtulandum C àA v. III.
aduoca de non admittuntur: præterquam proparente, patrono, liberis Peen re u Abſa enren n, obleunes 5— keaure Puhillo,Sec wra. I1.8. 3 1iao, uen ſegen jen cun, Dee aqſenteutiaierogatar. 8 cuſ.tutü mantita- enual. 3 de⸗ Dlamm quod ad tutorem attinet, quem ſupra dixi- Onnunquam infamia alicui irrogatur iure ciuili„et- oid cetiadh her,o. 9 mus neccſſario fungi officio, vſque adeo id ei permittitur, vt ſi fortè apud bonos viros non ſit grauata eius exiſti- os pon ene to.lſ 9). F 4

oo **1.
Franc. Duareni Comment.
nota dignum non eſſe. I. e
33 b 1 tſi ſeuerior. Cod. eod. Si igitur nul- b 7
io eaue iuris in famia vulgo a ellatur: dupliciter autem in 19 uo Meular ſeſefami 8 lel Hcum zoldn notat, non laratione, ſed gratia tantum ductus, pœnam miadei 1u— ſe dtétia. palam.§. quæ in adulterio. infra de ritu nup. l. Impe- dex, aliud dicendum erit. Nam& cum de Pacpim cum 6eO0 1 raor. hic. vt ſi quis ab cxercituignominiæ cauſa di millus fit, ſi ctaloquimur, propter quam de infamia tran lactu Eut cir 3 1 arris ludicræ cauſain ſcenam prodierit, ſi lenocinium fecerit, videtur ſic accipiendum eſle, cum ludex mden bh 85 1 V 4 idque Prætoris edicto eſt expreſſum, ad cuius interptetati- Tonangie aliqua, propter quam grauius e u d6 bammi. nein videnda ſunt, quæ VIpianus ceterique iuris auctores ſcri- veluti compenſatione quadam facta, reum à pœrꝶl 3 buntinl. I. 2. 3.& 4. hic.& J. penult. Cod. eod. ritu. Quod vinudicarct. b 19 autem eo cdicto continetur de binis nuptiis codem tempore 3 conſtitutis, itemque de matrimonio intra tempus lagen TI T. III. IL. IB. I 1I. an contracto, planius nemo explicare poteſt, quam 3 iiſen t⸗. PANDEGr. b 4 tum eſt luriſconſ.l. genero.cum ſeq. l. hatenees del nt di 1 C v. 1. 4 ec iin carcerem coniectus eit, qutu. 6 Pecrere. E d8.4 varena,qui ceſſit bonis„qui hon de- De procuratorib& defenſöribus. Adrubrica expoſitionen ſe fendit negotia publica ſuæ patriæ, olim quidem 4 Katum b aJocie. g fuit, ſed reſcriptis Principum conſtat eos aliqua in ammia non ☛☚ 3 RocvRATOR m lure ciuili multiplex oc- d notari. l. Lnemidem. ldebitores. C. eod. Alius locus lequi- 8 currit. In primis procurator C eſaris, qui Se tur in quo tractatur 2 rationalis,& procurator priuatæ rationis,& CAr. IIII. 1 procurator diuinæ domus; vel etiam curator 1.en ntiae irrowatur 8* 6 interdum appellatur. 1. 1.& 2. fupra de offic. Deinfamiaiuieuen/ Dceean aeeee e rocur. Cæſar. vbi diximus. Erat& procurator A Liquando factum ac perſonam lex non notat; ſed ſen-· Reipublicæ, qui& ipſe curator rationalis& sse dicebatur,.
. icutia. d. 9. Quæin adulterio, vt is dernum hanc notam cuius mentio eſt in 13. C. de mod. mulcta.& l. 1.& fi. infra de lubeat, quæ feciſſẽ udicatus eſt, cum in ſupraſcriptis caſibus adminiſt. rer. ad ciuit. pertinent. Alius erat procuraror vniuer- b 4 factum ipſum ſufficiat, nec ſit neceſlaria ſententia: cuius rei ſitatis, ſeu collegij, vel corporis Reipublicæ minoris, qui actor 7 exempla in Pr ætoris edicto aliisque locis habentur Jeg. 1.& 1.& de fenſor ſeu ſyndicus vniuerſitatis, aut ciuitatis appellatur,„ Achletas, cum ſequentibus.l. non alia, hic. nullam. C. cod. ti. cuius mentio eſt in 1.1. 3cl. item. iofra quod cuiuſque vniuer. b cum aliis ſimilibus. Sententiam autem accipimus iudicis, non&l.. infra de munerib.& honorib. Eſt& defenior, qui vl- 4 arbitri, nec pronunciationem quamlibet, ſed qua, cauſa cogni- tro,& ſine mandato admittitur, ad reum defendendum, in a ta negocium diffiniatur. l. quid i§. ex com promiflo. cum cinuilibus,& criminalibus etiam quadamtenus. ſeruum.§. pu- ii ſequen. hic. ſed nec teſtis, cuius teſtimonium pet ſententiam blice, hic.&§. ſi vero. In ſtit. de ſatiſdat.& hic in rab. E ſt etiam 3 iaiet alios d ctam, reprobatum eſt, quaſi ex falſi teſtimonio, procurator priuatorum, de quo hic,& ſub titulo C. eo.diſſeri- inter infames habebitur, idque ex vuſgari regula, qua dicitur, tur.& is eſt, qui ſoſcepto mãdato aliena negotia curat, ſiue ex- b he res inter alios achas aliis non nocere. l. Lucius. hic.& l. ſæpe. tra iudicium, ſiue in iudicio. l.i hic. Eſt autem duplex hie pro- 9 infia de re iudic. b. curator, generalis& ſpecialis, prior eſt cui generaliter omnia 9
Ptæcerea damnatum fuo nomine, nonalieno, S&e directo negotia mandantur. l. procurator totorum. hic. Eſt quoque u iudicio non contrario accipere debemus.l. furti. 9. ſi quis alie- duplex hic procurator generalis: vnus eſt, cui omnium bono- no.&§. vlt.& l. ſeruus. hic. Denique notandum eſt, i cuivl rum atque negotiorum hbera datur adminiſtratio,& à quo tra legem grauior pœna infligatur, cxiſtimationem eius illi- mandatum ſpeciale non exigitur. l. procurator cui. hic. Alius batam mauere. quaſi qutiore fententia non eo tranſactum de eſt, ſine libera adminiſtratione. l. mandato. hic. Procurator p fama videatur. quid ergo.§. pœnagrauiot. hic. Sed quid de ſpecialis duplex quoque eſt, vnus cui ſpecialiter vna cauſa, v- zcilcente dicendum eſt? Et certum eſt in actionibus ex deli- numyve negotium mandatur, quo d genus mandati in certis b la Go, non ex contractu delcendentibus, packioner conde- qpibuidam negotiis eſt neceſſarium, cuius exemplum eſt in l. 6 mnationis vim habere, niſi prætoris iuſſu, ant gratis factaſit.dô. ill ud. infc. de minorib.& l. qui duos. hoc tit. Alius eſt procu- n forui.§. pactus. l. in aCtionibus. hic.& l. non damnatos. C. rator ſpecialis, cui certum genus negotiorum committitur,& ſio cod. Cic. de crimine ſtellionatus, cuius ſub hoc titulo fit men- hic quoque duplex occurrir. alius eſt procurator negotiotum 75 tio, videnda tunt, quæ in diſputationibus anniuerſariis ſcri- extraiudicialium quales ſunt hodie receptores noſtri. ſim ſimus.& ſubtit. de crimmi. ſtel.in ꝰ. Digeſtorum parte. Qir- Alius eſt procurator negotiorum forenſium, ad agen- p riſolet an damnatus exllio ad tempus, vel alia pœna, quæ in- qum vel defendendum cauſas, qui procurator iudiciorum, m famiam ircogat, finitotemporeinter infames habeatut? Et adiudicia, adagendum, velad lites vulgo appellatur. ca. qui— verius eſt inter infames haberi. l. adtempus. Cod. eodem. l. ad ad agendum. de procur. in. Quod munus iure ciuili nal. v M, m tempus. de decur. l. qui cum vno.§. ad tempus. de re militar. lam habet neceſfitatem, nec quiſquam inuitus cogitur ſuſci- inuitu,&4 Atque ideo, nec ad honores; nec ad militiam, niſi fruſtra aſpi- pere alienum negotium. l. inuitus. C. eod. Sed tamen hodie aligsnum ſttu rat, vt ex iam dictis patet legibus: Adrianus tamen er poſtula- motibus noftris munus eſt publicum. Creantur enim à Prin-ufeipers un re permiſit, quamuis alias ifames non poſtulent Vt dixi iub cipe procuratores forenſes, cuiuſcunque fori, intra certum dn. m. ticu. de poſtulat. Non me mouet Reſcriptum Antoniniapud num erum, qui negotia priuatorum per iudicem ſuſeipere co- a Vpianum in leg. geueraliter. de decuriombus. Nam qua. gantuthinſtar aduocatorum in iure ciuili. l. nemini. C. de ad- i tenus de ordinc loquitur accipiendum eſt cum hac exce uoc diuert. iud.& generali appellatioue enam aduocati dich 3 prione, niſi cauſa famoſa fit ei. dict. leg. ad tempus. Sane poſlunt, vt qui quoquouiſmodoin cauſis operantur. fl. 5. ad- contingit pletunque, vt crimen per le iudiciumue famoſum uocatos, infra de variis& extraordi. cognit. Hactenus de di- ht. nou tamen itrogetur infamia damnato, veluri ſi pœna uerſis procuratorum generibus, veniamus ad definitionem b grauior vltra legem imp oſita ſir. dict. l quid ego. 8. Pœna procuratoris, de quo agitut ſub hoc titulo. Primus igitur locus rauior. hic& l. Poſidonium. Cod. eod. titu. cuius legis du- huiusrituli eſt I plex videtur fuiſſe ſententia, vna proconſulis de tempore v- 3 C v. II. b t nius anni à qua prouocatum eſt, ſed interim reus ſententiam 8 ltet non exceſſit, atque ideo nulla cauſa eſt, cur pœna augeri de- Quid ſit procurator. 3 cell Sentéie beat. Altera eſt ſententia Præfecti prætorio, de appellatio- Sus procuratoris perquam neceſſarius eſt, inquit Vlpia-. g.ve ſuueritas ne cognoſcentis, qua damnatur reus; quinque annorum V uus in l..§. vſus, hic. vt qui rebus ſuis ſupereſſe non poſ- paasc Fcit, e exilio,cuius ſententis ſeueritas facit, vt de infamia tranſactum ſunt, aut nolunt, ſaltem per alios velagere, velconuenire pof- doba 2.7 2e videarur. V ſiut. Videndum igitur eſt, quid ſit procurator. zn. 2fmi Item ſi mitior dicta ſit ſententia à iudice, propter æta- Procurator denitur ab codem VlIpiano inl.. in princip. Ali nanſa- tem rei, velaliam huiuſmodi circunſtantiam; nam quamuis Qui aliena negotia mandatu domini adminiſtrat. quæ de fini- unſ dom. crimen per ſe famolum ſit,& ſeuerior ſententia dici debuetit, tioex genere,& d fferentiis conſtare videtur. Nam admini- dni f huius circunſtantie habita ratio non eſſet, tamen iudexpro- ſtrare, verbum, quo luriſconſultus vſus, generale eſt: pertinet ſ. pter circunſtantiam pœnam minuens oſtenditreum infamiæ enim ad alios quàm ad procuratores, exempli gratia, Præſes ter
P* ouin- 3a

. 1 d4 büh dd. In Tit. de Procurator.& defenſoribus. 69 „„* etinted prouincix, ſyndicus, tutor, curator, adminiſtrant; quitamen ne cler. velmonach. Et ratio eſt, ne clerici vel monachi di. uaKum cin 6 proprie procurarores non ſunr. Ainis ad profana auocentur; huius quoque iuris alia ratio dotus non e⸗— einde dicitur in definitione negotia. Hocverbum tam de mihi eſſe videtur quod iudex laicus ſi quid forte delique. düdum— c. zis negotiis, quæ in iudicio adminiſtrantur, quam deiis, quæ rint, non poſſit eos coercere, quæ ratio ceſſat in dlericis mà hxun be extra iudicium; accipere debemus, quamuis vnum tantum coniugatis, qun ſubiecti ſunt, 33 facultates quod attiuet, lai- am negotium adasiniſttet procuraror ipſe. Præterea dicitur in cæ iuriidictioni. cap. pen. de cler. coniugat. In cauſis vero denitione allena: nam qui ſua negotia adminiſtrat, procu- criminalibus retinent ſuum priuilegium niſi forte deton- III. rator non eſt. l. 2§. vltim. infra mandat. etſi alterius conſilio, ſum verticem in orbiculum„& Veſtes non habeant ordini & ſuaſu adminiſtret. Nec procurator in rem ſuam quis eſſfe congruentes, cap. vnico.de cler. coniu.in 6.& c. fin. de vita& poteſt, led tantum is cui conceſſa eſt, ant mandata actio, pro- honeſt- clerrc. curator proprie dicicur, alias imaginarius tanrum procurator Deinde minor vigintiquinque annis procurator conſtitui brice: ſ. eſt dicendus. I. qui ſtipendia. C. hoctit. Deiade dicitur man- non poteſt. Eienim obeſt ruepiid.duæσ procuratoria dici- 7. Ntunen Autu, quia qui ſine mandntu adminiſttat, aur getit, procurator tur, niſi minor eſſet. l. minor. 2, dc tiru. l erſgeni. Cod. .„ proprie aon eſt, nec ad eum pertinent, quæ lub hoc titulo ſcti- eod. Ratio haius iuris eſt, quod in Pee iuicinn aduerſarii in ciul muliple d. ptaextant, ſed ei& aduerſas eum competit actio negoti orum integrum reſtitui poteſt. d. l. minor. hoctamen scci biendam uot Caſas, 1 geſtorum, de qua titulus eſt in hoc libro quem explicabimus eſt, de procuratore, qui ad lices exercendas conſtitutus eſt:
tiuax miinn w prope diem. nam negotiorum erkeiucleialian f uraror i poteit vel etiam una Prætecea dicitur dawini, hoc verbum adiicitur ad differen- Auodecha 8 urns 8 Fadem lege. In e, quib. eX an 4. lupta de ht tlam tuto is S& curatoris, 4ul non mandatu doiadn manu. hon liefalr ef cndis Mh kne mino u krar&e procurar. ſtrant, ſed auctoritate maxgiſtratus gerere 2 miniſ bats iquinque 2nnis vno caſu(g 4 34 gente 4 otandu 3 2) Kwmücht ot compellunturnvel alterius qui tutoris dandt ius haber, vt 1i. AMo parer qua contumax condem nari pote nimiruin in sdiccbatur, mus ſubtit. de adminiſt. duu. iudiciis criminalibus,& in cinilibus ſi lis iam conreſtata fit: nec Kla. Kllnftage Hec definitio ſic explicata pertinet tam ad procuratorem, eo caſu filius in integrum reſtituetur. l. ſeruum.§. publice hoc Mracunotwuiuct- qui datur ad lites, quam ad eum, qni negotia extra indicium tit.& l. minor. b„ mnnotis guiactor adminiſtratr. Defenſoris fit mentio in rubrica,& ſub hoc ti- Item fœmina, procurator in indicio dari non poteſt, quia lcwitnisappelltr, tulo quibuſdam in locis, veluti in l. ſeruum.§. ait Prætor. 3z. hoc offi: ium ad viros pertiner. l. neque. 4. hoc titu. I. alie- nodcuiuſqde vniuct. vnde à quibuſdam quæritur, quis ſit defenſor, nec ſatis de nam. od coden huechne perrieriurieregul„‚qua fœminæ K detegict griſl. hocconuenit inter iuris interpretes. Quidam enim dicunt ab omnibus cmilibus officiis remoræ ſunt. I. fœνσνde reg. defendendum, in defenſorem eum eſſe, qui reum defendit, procuratorem vero iur. Quod adeo verum eſt,vt mulier non poſſit defendere li- en. ſerunm Hpo qui actoris cauſam agit, ſed hocfalſum eſt. Nam is defenſor beros ſuos it; indicio, ſed debeat eis petere tutorem. d. l. Alie- dentdn dicitur à iuris auctoribus, quivltro,& ſine mandatu alium de- nam. 18. Cod. eod. Tribuitur tamen eius pietati, vt appellare Quedam dtitulo C. eo.dlfeti- fendit, qui cum familiaris erat,& cauſam preſentis domini no- po ſſit pro filio,& curet cauſam appellatio nis agi, licet ab ini: buan- tgotiacurat ſuecr. uerat, cognitor à Cicerone dicitur in Verrem, teſte Alconio rio non defendat.I. 1. de appellat, recip. Et pro patre ſuo, et-u pie- nem duplenbicgo⸗ Pediano, quo pertinet titulus, qui extat in Codice Theodo- iam ſnadentepietate, admittitur fœmina, ſi morbo impedi ,“ iigenerltetenrie ſiano de cognitor.& procurator. Sequens locus eſt in quo tus, ſuis rebus luperelle non poſſit. l. fœminas. hic. Erũ regu- am hic. Equogbe quæritur Siitiis el i t lariter mulieres ad agendum, aut defendendum non admit- ac ruuir. CXv. III. tantur. neque. hic. lirque mulierum quam virorum deterior cuicmniumb conditio. l.in multis, ſupra de his, qui ſunt ſui velalien. iur.& airilttnio,& àqo Quomodo conſtituatur procurator. l. fœminæ. de regul. iur. ſunt tamen cauſæ quædam ſpeciales, nxot di. hic. Alips NRocurator ſolo conſenſu conſtituitur: nulla ſolennitas quæ per eas agi poſſunt, quæ ab eo, quod ſupra diximus, exci- to.Nc. Procuruct L requiritur in conſtirutione procuratoris, ſufficit conſen- pidebetint.“ culltet macanſanj. ſas eius, qui conſtituit& eius qui conſtituitur. l. filiusfamilias. Inprimis accuſatio necis cognatorum mulieri conceditur, us mandauiin ceitii§. innitus. hic. Vnde conſequitur procurarorem eum con- ſuam ſuorumque iniuriam ei perſequi datum eſt. l. vxor.& l. gexemplumeſtidl ſtitui poſſe, qui abſens eſt. l. 1.§. fin. hic. Hinc naſcitur quæ· non ignorat. C. quib. accuſ. non licet. tit. Alus eſtprocu- ſtio tractata in Clemenrina de procurat. Si quis lireras pro- Item ſi cognatus mulieris in ſeruitutem aſſeratur, ipſa mu- rum committitur,& curatorias acceperit, S&enon contradixerit, an procurator con- lier eum iure defendit, quod hæc cauſa ad honorem familiæ curatot pegotiotum ſtirurus intellgatur.& dicitur conſtitutum intelligz. Et ideo pertineat.i. 3. ff. de lib. cauſ. Præterea mulier recte patrem Kotesnoltti. f poſtea is negotia neglexerit, conueniri poterit actione ſuum defendic,vt diximus ſapra: cognita tamen cauſa, vt, ſi lenßum, adaßet. mandati. e 9 Aii e morbo ſit impeditus, nec ſit qui eum defendat. d. l. fœminas. 83 ratot iudiciotum, Deinde procuraror adlitem fururam, in diem, ſubh condi- Deinde quod ſupra dictum eſt, mulierem non voſle in indie 2 ellarur. ca. qu tione,& vſque ad diem,& in perperuum conſtitui poteſt, I.3. cio ſuos liberos defendere ex l. alienam. Cog. eod. ſed gebere d7 lore quil nal 3 9 44 hie In kopt rois, quoc de PsoEnahanlbes propo⸗ b dis norenn hetere Bos eſt intelligendum ni ſi forte ipſa tuto- l ogru bl nuu itum eſt, quædam perſonæ nominatim prohibentur procu- ris officio fusgi ve it,& poſſit: Authent. vt liceat matti& a⸗
ratores eſſe. Qaædam etiam procuratorem dare prohiben-
uiæ. Cod.
„ Alunun 4. Sed amen hoe hſäers
. tur. Quibus cognitis facile cognoſcemus, quæ perſonæ dari captut enim li. gnr tur. Quibus cog acile cognoſcemus, quæ perſonæ dari
Quxritur de inuito ſurdo, furioſo, an hi procuratores can⸗
mnt enum ama⸗ ſeu conſtitui,& conſtituere procuratores poſſint: videamus ſtitui poſſint? hæc quæſtio tractatur in l.z.& l. mutus. 43. hic. efoni 5 vete co⸗ igitur inprimis de his, qui dari ſeu conſtitui procuratores non ex quibus apparet mutum,& furdum extra iadicium rocura cem uſi. poſlunt. 11 tores dari poſſe adadminiſtrandum, in iudicio Ferclpropter
1 vem dca zich C Av. IIII. decorem non admitti. argumento eius quod dicitur in L1.§.
— ad. Qui dari procuratores non poſänt. aſummaſuß radeh oſtul. quod M giſtratus vocem& decretum
dperantarl, 3r Ae Te Se Ah: 127A audire, aut cius videre inſignia, vr ait VIpianus,& reuereri
it. H Ktend dem Nprimis miles procurator adlitem dari non poteſt. l. milt- non poſſint. os— Ltem. 7. Cod. eod. titu. cuius reĩratio eſt quod publice inter- Præterea reus delatus procurator eſſe non poteſt. l.reus de-
6 Wiigiul ſit eum non auocarià militia. Quæ ratio, quia in veterano larus. infra de muner.& honor.
4 ceſſat, hoc munus exercere non prohibetur. I. filiusfamil. d. Alia quæſtio tractatur de filiofamil. an is procurator eſſe §. veterani. hic. Tamerſi verum ſit militem ad lites exercen- pollit. Hæc quæſtio tractatur in. filiusfam. d.§. ipſe quoque. das conſtitui non poſſe, tamen cum quibuſdam exceptioni- hoc tit. vbi dicitur filiumfamilias procuratorem dari po f,&
arllir bus accipiendum eſſe cenſeo: vna eſt, niſi pro commilitone a- ad agendum g& ad defendendum. Imo etiam ſine mandato 4-
4 lb ipc upo ere⸗ aut eum defendere velit, hoc enim caſu admittitur. dict. liquando admittitur etiamſi mandatum non alleget, tantum
u gerlentgo.filiusfamil. hoctit. Alia exceptio eſt niſ miles in rem ſuam abeſt, vt illud probare teneatur, veluti cum pro patre agere,
ſcocues conſtitutus lit ‚aliena libi mandata actione. Nam tunc ſuo vel defendere eum vult. Non enim tanquam procurator cau-
e pc. nomine, magis quam alieno agere videtur. l. Qui ſtipendia. b ſam patris luſcipit, ſed tanquam coniuncta perſona, quæ o-
8* jal.t. 1 zoi⸗ Cod. eod. Præterea quod dictum eſt ſupra de milite, ad cle- mmnimodo ſine mandato admitti ſolet, quales ſunt liberi, pa-
1p P. pre ricos cælibes pertinet. hi enim in foro laico procuratores eſſe rentes, fratres, z fines, liberti, maritus pro vxore. l. ſed& hæa.,
n Nui inuc non poſſunt, niſi forte pro ſuo ordine& eccleſia. cap. I.& 2. hic.& L. exigendi.l. maritus. C. eaodq.
uur. Keßkenine n. e.
enerale i hraſes ¹
wpü5 proui-

——.** 4 8 4**— 6 4 4 3 8 8 3. 1
„—— 1. 1
,—
Franc. Duareni Comment.
2 Deinde quæritur, an vnius litis& vegorit nomius. idies procuratores dari poſſint? Hæc quæſtiotra zrrin. i qu 3 cum procuratorio. 5. vnius litis. hoc ti. quod ſic ct diſ inguen dum, vt ſi quis duos procuratores in eadem cauſa,& eo 35 tempore dederit, eos parem poteſtatem habere dicamoe. occupantis melioreim fore cõditionem. Si vero Aierſs tem- poribus plures procuratores dati ſint, poſterioris me 45 erit conditio. l. pluribus. hic.& cap. ſi duo. de procur. in 5. Ha 3 nus vidimus de his, qui procuratotes dare poſſunt aut no poſſunt: iam videamus CAPVT V. De his qui procuratores darè poſſunt. Oc edictum prohibitorium fuit, atque ideo his edendeir H0Hupschibedtur prætoris edicto Pedcen ede em co b tuere, manifeſtum erit, quibus permifium uit procuratorem dare. l. mutus.§. 1I. hic. hodie Benr Plochrawerem Suis de cuique eſt permiſſum, niſi einominatim uerit pro Kim rætoris edicto, aut aliqua lege videndum igitur nobis eſt de his, qui procuratorein dare prohibentur, qui lo- cus bonam huius titu abſoluemus. CaA v. VI. Qui procuratorenm dare prohibeantur. Nprimis procurator adlites conſtitutus, ante litem conte- ſtatam, alium procuratotem conſtituere nõ poteſt, hoc di- cuur in l. Quod quis. 8.& Lneque 11.&l. procuratoribus. C. cod.huius reiratio eſt, quod nemo ſine mandato— S actione experixi poſſit..ſi pupilli. C. de neg geſt. l.naturalis: 9.ſed ſifa- cio. infra de præſcript. verb. At procurator ante litem con· teſtatam non efficitur dorninus litis. l. in cauſæ. hoc titulo.& l. nulla. Cod. eod. hoctamen cellat in procuratore inrem ſuam conſtituto,& in eo cui ſpecialiter poteſtas data eſt ſubſtituen- di alium procuratorem. Hi enim poſſunt etiam ante litem conteſtatam procuratorem conſtituere. cap. 1. de procurat. in 6. Qu eritur de procuratote negotiotum extraiudicialiam, an is ad negotia gerenda aliam procuratorem libere lubltitu- ere poſſit? Et dicitur poſſe, licet ad agendum alium ſubſtitu-
ere non poſſit. l. ſi procuratorem.§. primo, infra mandati.&
dick. cap. 1. Deinde quæritur de tutore& curatore, an pro- curatorem ad litem exercendam pupilli nomine conſtituere poſſint? Hæc quæſtio tractatur in l. neque 11. Cod. codem. Ouamuis turores& curatores quaſi domini in lege dicantur (quod intelligendum eſt cum adminiſtrant, non etiam cum fraudant. l. qui fundum.§.& ſi ruror. infra pro emptore)& omnia negotia, vt procurator omnium rerum, getant. I. Lu- cius.§. fin. infra de adminiſtrat. tutor.& procuratorem recte conſtituant ad negotia extra iudicium ger enda ‚inſtar procu- ratotis generalis.) ita. Cod. eod. tamen ad litem exercendam, quia dowini non ſunt litis nondum ceptæ, vt de procuratore ad lites conſtituto diximus, procuratorem ante lirem conte- ſtaram non conſtituunt, repugnante procuratoris definitio- ne. l. ehic. ſed actorem, iudice auctore, ſi parum idonei lint, ſuo periculo recte conſtituunt.§. fin. Inſtitut. de curat. huius actoris mentio eſt in lxvltim. hic. Ipſi tamen pupilli& adoleſ- centes, quia domini ſunt, recte procuratotem conſtituunt, modo tutorum vel curatorum ſuotum interueniat auctori- tas. Sed& poſt litem conteſtatam„inſtar procuratorum ad agendum, tutores quoque& curatores recte procuratorem conſtituunt, quia& ipſi litiſconteſtatione domini cauſæ li- tiſque fiunt.
Idem dicendum eſt de œconomis, rerum eccleſiaſticarum adminiſtratoribus, de ſyndicis ſeu defenſoribus rerum publi- carum& ciuitatum& aliis id genus, qui propria pecialique ſignificatione procuratores dici non poſſunt, licet aliena ne- gotia omnes adminiſtrent& in iure pontific. latiori quadam ſigniacatione omnes procuratores appellentur. l. Nec ciui- tatis. hic.& cap. Quua, vbi not. extra eod. tit. can. Saluatur. 1. quæſt. 3. Ex eo quod dixitnus pupillum aut adoleſcentem, ſi modo tutoris aut curat oris auctoritas accedat, poſſe procu- ratorem conſtituere, naſcitur quæſtio tractata in I. Non eo minus. 14. C. eod.
Quidam minor procuratorem conſtituerat, ſine auctori-
li partem continet;, ſed eum paucis
tate curatoris.& ſic nulla erat procuratoris con ſtitutio, lis ad ſententiam vſque producta eſt, pro minore iudicatum eſt, ad- uerſarius nullam eſle ſententiam contendebat, quod minort procuratorem ſine tutoris auctoritate conſticuiſſet, quæſi- tum eſt an rata habenda eſſet ſententia? Reſcripſit lmperatot, eam ſententiam valere. Nam quod introductum eſt in fauo- rem alicuius, in eius perniciem& incommodum verti non de⸗ ber. l. nulla. ff. de legib.& l. neque. de contrahen. empt. Eſt lo- cus communis diligenter notandus, quia ſæpe occurrit. Nec nos mouere deber, quod ſententia lata pro furioſo, ſine eura- tore non valeat. Nam licet pupilli& minores furioſis com- parentur, magna tamen inter eos eſt differentia. Minores e- nim iudicium habent,& è re ſua recte contrahunt, ſine tuto- ribus& curatoribus, quibus interuenientibus indiſtincte contrahunt? furioſus contra iudicio caret, nullumque nego-
ciunm ipſe contrahit: quate ſtare in iudicio non poteſt, vt fe-
ratur lecundum ſe ſententia, præſens enim corpore pro ab- ſente habertur. l. furioſo. ffl. de re iudic. vbi notatur. Quæſtio etiam tractatur de ſeruo, an ſcilicet ſeruus procuratorem con- ſtituere poſſit. Et luriſconſultus non poſſe ait, in l. ſeruum. hoc titu. niſi forte de ſtatu ſuo litiget, alias ſeruus, nec pro ſe, nec pro alio in iudicio eſſe poteſt. l. ſeruus. infra de iudi. Huc quoque pertinetl. vel. 3. hic. An idem dicendum ſit de filiofamilias quæſitum eſt, ſed alia cauſa eſt filiifamilias, vt ſu- ra diximus. 1 Alia quæſtio eſt de muro& ſurdo, an hi procuratorem con- ſtituere poſſint. Es lariſconſultus in l. mutus. 43. hic. ait eos procuratorem dare,& conſtituere poſſe. Nec id mirum vi- deri d bet, nam cum precurator ſolo conſenſu conſtituatur, cettum eſt mutum, aut ſurdum conſtituere procuratorem poſſe, quia conſenſus nutu ſignificari poreſt. l. obligamur. fi. infra de oblig.& act.& l. ſi ttipuler. de verb. oblig. Alia quæ-
ſtio tractatur de accuſatore& reo, an hi procuratorem in cri-
minalibus cauſis dare,& habere poſſint, Hæc quæſtio tracta- tur in l. penult.. ad crimen, de publicis iudiciis. Pro cuius ex- plicatione ſciendum eſt, in cauſis ciuilibus non tantum proa- ctore, ſed etiam pro reo admirti procuratorem, niſi forte iu- dex purauerit certus de cauſa vocandum eſſe reum vel acto- rem, vr per ſe reſpondeat vel iuret, aut aliquid aliud ſimile fa- ciat: vt ſi forte propior ſit principalis perſona, vel ſi detineri debeat vinculis, aur in carcere audiri. l. in pecuniariis. C. eod. In cauſis vero criminalibus, ad crimen perſequendum fruſtra interuenit procurator, multo magis ad defendendum. dict. l. pen. de publi. iudic. Vtrum autem in criminalibus cauſis, vbi pœna pecuniaria irrogatur, procurator interuenire poſſit,
controuerſum eſt. Interdum enim publici iudicii pœna eſt
pecuniaria, vt cum de ambitu quis accuſatur in centum aurees condemnandus. l.vnica. ff. de ambitu. dubitatio oritur ex d. I. in pecuniariis, vltim. Cod. eod. qua indiſtincte ſtatuit impera- tor, in pecuniariis cauſis procuratorem interuenire poſſe. Quidam exiſtimant ex parte accuſatoris non eſſe admitten- dum procuratorem in criminalibus cauſis, etiam pecuniariis, ex patte vero rei accuſati intercedere poſſe procuratorem, ſi pœna ſit pecuniaria. Hæc ſententia per quam lex, quæ vbi ad pecuniam quis damnatur cum infamia, procuratorem indi- ſtincte admittit ad defendendum. l. 1. infra an per alium cauſ. appella. mihi non probartur. Nam in criminalibus cauſis non admitti procuratorem indiſtincte lex alibi ait, in pecuniariis vero admitti. Vnde colligere licet nullam cauſam crimina- lem in hoc argumento pecuniariam eſſe, quia pecunia in quam condemnatur reus, ad rem familiarem accuſatoris non peruenit, ſed ad fiſcum pertinet. l. reos. Cod. de accu- ſat.& l. fin. infra de minoribus. Eius rei ratio eſt, quia in cri- minalibus cauſis. rei ſunt interrogandi, vt ex ſua reſponſione
aſpicionibus vrgeantur, vel in carcerem coniiciantur, vel committantur cuſtodiæ militum, vt infra de quæſt.& Cod. eod. l. 1. Cod. de cuſto. reor.& I. 1. infra eod. titu. Et hoc motibus noſtris obſeruatur, quibus vel prehenſio corporis decernitur, vel vocantur criminoſi, vt per ſe reſpondeant, quam citationem perſonalem vocant, vt interrogentur àiu- dicibus& ore proprio cauſam dicant. Quod diximus in cauſis criminalibus non interuenire procuratorem, non eſt intelli- gendum de defenſore: nam in cauſis capitalibus defenſor, vel etiam procurator ad excuſandam innocentiam ad præſcri- ptionem fori opponendam,& adalias exceptiones dilatorias
Oppo-
—— p 3— 1 8-
,QQE·
——

endum ſit ie tamilias,n la
uratotem con- .4. hic. ait eog ec id witum pi. laconltituatr, eptocuraotem obigawur.f. ’blig Alaqhe- oratorem intri. quaſtiotmacta- es. Droccicger- dntantumptoa- m, nilt forceiu- reum vel aco- alud ſimile fa- vſ detiſeri cuniatiis.C. eod. uendum fruſtta dendum. dict.) alibus cauſis,ybi ervenite polſt, udicii pœnaeſt acentum auteos ootiturer d. eſtawwitimpera- teruenite paſſe. elle admitttn- jam pecunialis rocuratofem, ſ ler, quærbi⸗ uratorem indi- peralium caul. bos caulsnon in hecmin anlam cfimiha- via peconit in zcculatotis
4 —
4
I
In Tuit. de Procurator. eo'defenſoribus.
opponendas admittitut,& ſic intelligi debent l ſeruam.§. pu- blci hic.&l. reos. C. de accuſat. Quamuis reus per procura-
.* 4 8 8 a 7 3 torem plene defendi non poſſit, tamen poteſt exculari eius
Evoniaes abſentia,& innocentia proponi, quod vulgo in foro exonia- Qaid. ri dicunt.
pPræterea quod dictum eſt in publicis& criminalibus iudi-
ciis, non poſſe dari procuratorem: idem& in popularibus a- ctionibus, quæ cuiuis è populo competit, obſeruatur. l. licet. 42. hoc titulo. Katio eſt quia ſireus procuratorem daret, is
in propria cauſa dari videretur, vel reus in aliena cauſa daret procuratorem, quod abſurdum eſſet. Hoc tamen intelligen-
dum eſt, niſi popularis actio priuatum com modum reſpiciat. l. non cogendum.§. qui ita. hic. Circa hunc locum notandum eſt, quod de magiſtratibus& illuſtribus viris dicitur in l. vlti.
& authentica ſequenti. Cod. hoc titu. cogi illuſtres perſo-
nas, per procuratorem litigare, ne eorum præſentia terrorem incuriat aduerſario. Huc pertinet nouella conſtitutio luſti- niaui de illuſtribus. Alius ſequitur huius tituli locus in quo tractatur. CaA p. VII.
De oſficio procuruatorus alieno nomine agentis. Ieins ad officium procuratoris, quiagit& experitur no-
ILmine alieno in iudicio, pertinet mandati ſui fidem facere, nam ſi poſt litem etiam conteſtaram falſus procurator appa- xeat, expelletur& iudicium retrorſum erit nullum. l. licet. C.
eod. etfi enim exceptio dilatoria opponi debeat in initio litis.
l. exceptionum. infra de probat.& l. ita demum. Cod. eod. tit.
tamen quia hæc exceptio procuratoria iudicium reddit nul- lum, in quacunque parte litis recte opponitur. Hoc tamen eſt intellgendum, ſi huiuſmodi perſona ſine maandato inter- uenerit, quæ neque pro ſe, neque pro aliis in iudicio eſſe po-
teſt, veluti quia ſeruus eſt. I. ſeruus. infra de iudiciis. Nam ſet-
uus in iudicio ſtare non poteſt: vel quia eſt pupillus: nam alias
ratihabitione, id eſt, domino ratum habente quod per falſum
procuratorem geſtum eſt, confirmatur iudicium. l. licet. ſ⁶. infra de iudiciis.“ 6
Ab eo quod diximus procuratorem non admitti ad agen- dum niſi mandati ſui faciat fidem, excipiuntur coniunctæ perſonæ, vr liberi, parentes& aliæ huiuſ nodi. de quibus ali- quid ſupra attigimus, quibus permittitur ſine mandato proa-
liis interuenire. l. ſed& hæ. hic J. exigendi. 12. Codi. cod.
quæſtio tamen tractatur de matito in l. maritus. 21. Cod. eod. & in leg.z.eod. an maritus pro vxore, ſine ipſius mandatu in- reruenire poſſit. Et ex dictis legibus ſatis apparet maritum cauſas pecuniarias vxoris ſuæ, ſiue agat ſiue conueniatur, et- iam ſine mandato exercere poſſe. Hoc in marito ſingulare eſt, vt contracto matrimonio intelligatur ei tacite mandatum vt agat pro vxore. Si tamen nominatim poſtea aliquid ei
mandauerit vxor, non poterit excedere fines mandati. Nam
mandando quædam negotia, aliorum adminiſtrationem v- Xor videtur prohibere. l. maritus. infra eodem titulo. Eſt ta-
men opus ſolennibus, cum maritus provxore ſine mandato
experitur. Inprimis oportet vt ipſe maritus caueat vxorem ſuam ratum habituram, aut ſi conueniarur vxor,&velit inter- uenire, debet cauere iudicatum ſolui, niſi forte nomine dotis, vel paraphernorum experiatur. Hoc enim caſu maritus ſine cautione admittitur. vt dict. I. 2.& l. maritus. Cod. eod.& l. fin. de pact. conuent. Moribus Gallicis maritus apud quoſ- dam ſine vlla cautione admitti ſolet,& ſine vllo vxoris man- dato, apud alios neque coniuncta perſona recipi ſolet ſine mandarto.“ Deinde notandum eſt, ex dictis legibus àA contrario ſenſu, cauſas criminales neque per maritum, neque per procurato- rem exerceri poſſe, quod hic preſentia opus ſit. l. 4.§. Iulianus. infra de damno infect.& I. in pofſeſſionem. infra quibus ex cauſ.curat. bonor. dent. 1 Quod diximus coniunctas perſonas ſine mandato admit-
ti, intelligendum eſt niſi appareat eas contra manifeſtam vo- luntatem eorum, pro quibus interueniunt experiri, aut inter- uenire. leg. Pomponius.§. vltim. hic. Nam hoc caſu ex- pelluntur. Secundo quod diximus, procuratorem debere mandati ſui fidem facere, cum hac exceprione accipiendum eſt, niſi is, qui qualemcunq ue ſui mandati fidem facit, caueat dominum ratum habiturum. l. non ſolum.§. aui alieno.& l.
Pomponius. S. primo. hoc titul.& ſeg.. Cod. eod. Ex qui- bus apparer, ſi certum ſit, mandatum eſſe procuratori nego- tium, tum nullam ab eo exigendam eſſe ſatiſdationem. Sed
dubitatur à quibuſdam, quando certum eſſe dicatur manda-
tum habere procuratorem. Et ſi dominus præſens in iudicio
procuratorem conſtituerit, vel apud acta, aut in libello prin- cipi oblato, id profeſſus ſit, hoc eſt niſi iurauerit, aut etiam li-
teris ſuis ad aduerſardum directis ratum ſe habere promiſerit, quod per ipſum procuratorem factum erit, dicendum eſſe mihi videtur aliquem mandatum habere. l. vnica. Cod. de ſa- tiſdatione. I. ſi procuratorem. hic,&§. ſin autem. Inſtitut. de ſatiſdat. Sed ſi contra certum ſit mandatum non eſſe alicui, etiamſi cautionem offerat, is non admittetur vt procurator. l. Pomponius.§. fin. hoctitu. Si vero incertum fit, man datum ſit, necne, admittitur ꝓcurator, modo caueat datis fideiuſſo- ribus dominum ratum habiturum, id eſt, approbaturum co- gniturumque quod actum erit à procuratore, vt hic. leg.ſer⸗ uum.§. Ait prætor.& leg. non ſolum.§. qui alieno. eod.&
dic. leg. 1. Cod. eod. leg. quo enim. infra rem ratam. Sed
quando incertum mandatum dici poteſt, hoc controuerſam eſt. Ego incertum eſſe mandatum exiſtimo, ſi mandatum à procuratore affirmetur, reus vero neget, aut alioqui ignorari poſſit, quod neque confeſſione in iure, neque euidenti pro- batione appareat incertum dubiumque eſſe mandaturn. J. 3. infra. Quis ad libert. l. 1.& leg poſt rem. ſupra de tranſact. hodie moribus noſttis iuri ciuili fere derogatum eſt, nam mandato opus eſt authentico, id eſt, Atabellione præſentibus teſtibus aut à duobus notariis ſiue teſtibus recepto. Alioqui ſi dubitetur, iubebit iudex intra certum tempus, vt procurator curet dominum ratum habiturum, vel vt proferat mandatum domini ſpeciale, aut generale ad lites.
Secundo, ad officium procuratoris agentis pertinet defen- dere dominum ſuum in reconuentione: quamuis ad defen- dendum procurator datus non ſit. leg ſeruum.§. Ait prætor. 33. hic. l. cum Papinianus 14. C. de ſent.& interloc.& cauere de eo defendendo cuius nomine agit, alioqui ei denegabitut actio, id eſt, non admittetur ad agendum. Eaenim eſt pœna procuratoris non defendentis. l. mutus. 4 3.§. pœna. hic. huc pertinet quod dicitur in l. eum qui.§. actionem. C. eo.& l. ſed & hæ.& legibus ſequentibus, hic. Hæc de officio procurato-
ris actoris ſufficiant. videamus
CTAv. VIII.
De ohlicio procuratori eias qui conuenitur. Nprimis, ad officium procuratoris eius qui conueniturn pertinet cauere iudicatum ſolui. Nemo enim idoneus de-
fenſor eſt alterius abſque ſatiſdatione.§. ſi vero. Inſtit. de ſatiſ⸗ dat. Non tamen cogitur mandati ſui fidem facere. Et eo dif- fert procurator rei conuenti à procuratore actoris. l. exigen- di. 12. C. eod. tit. l. qui proprio.& l. minor. hic. huc pertinet ti⸗ tulus de ſatiſdat. Hoctamen intelligendum eſt, niſi dominus
ſatiſdederit, vt dicitur in l. ſi defunctus. hic. b Secundo, procurator datus ad d efendendum pro quo do-
minus ſatiſdedit iudicatum ſolui, inuitus iudicium accipere
cogitur, quod expreſſum fuit edicto prætoris. l. filius.§. pro-
curatorem. hic Excipiuntur tamen quidam calus, quibus non poteſt cogi procurator ad defendendum eum, cuius nomine agit. Hi caſus exprimuntur in d§. procuratorem.&§. vlc.& legibus ſequentibus. 4 Tertio, procurator rei præter ſolitam ſatiſdationem iudi- catum ſolui, ſatiſdat dominum rem ratam habiturum, ſi man- datum certum non ſit, quæ ſatiſdatio etiam à coniunctis per- ſonis exigitur: quamuis Acc. ad d.l.exigendi. C. eo. puter àcõ- iunctis perſonis hanc ſatiſdat. non eſſe exigendam- d. l. Po mp. §. ſed& is:& l. non ſolum. hoc tit. Poſtremus locus huius tra- ctatus eſt, de his quæ communia ſunt tam procuratoris acto⸗ ris quàm rei.. CaäAr. IXX.— De hls quæ pertinent ad oicium procuratoris b tam act oris quam rei. M Nprimis procurator ad certam lirem, ſiue agendam, ſiue defendendam datus, diligenter debet cuſtodire fines man- dati ſui. l. ſi procurator. C. eod. Nam ſi aliud fecerit, quam quod mandatum eſt, dominus illud ratum non habebir,

Litem
chtetan tionem, etſi quoquomodo conteſtata fueri do quaſi trahitur litem conte
212
Franc. Duareni Comment.
72 niſi velit: neque lata ei quicquam præiudicabit ſententia.l. di- ligenter. infra mandati. Si vero nihil præterquam quod man- datum eſt, geſſerit procurator: dominus quidem ratum habe- re tenctur,& ſententia aduerlus procuratorem lata valebit, ſed dominus, ſi doloſe verſatus ſit procurator, actione man- dati conuenietur.l. licet.§. ea. hic.& dict. I. ſi procurator. G eod. quod diximus procuratorem diligenter debere fines ſui mandati cuſtodire, cum hactamen exceptione eſt intelligen-
Aa ſunt cum mandato, veluti quæ ex
dum, niſi ea quæ coniune 5 re mandata pendent, fecerit.l. 1.ad exhibendum. l. adrem.&l.
ad legatum hic.
Secundo, procurator geneta teſt quæcunque ad litem pertinent exercere. d. l.ſi procura- tor. 10. Cod. eod. tit. Sed vt commodius intelligatur hic lo- cus, qui alioqui difficilis habetur, animaduertendum Tlard⸗ curatorem aliquando in rem ſuam dari, veluti quando actio
ei mandatur, cediturque ad ſuam vtiliratem: quo caſu actio quidem ditecta manet in domino, qui mandat, ſed in ea exer- cenda pro domino habctur,& ideo in hoc iudicio tranſigere & paciſci poteſt,& alia quæcunque verus dominus faceret,& ipſe facit. l. led& ſitantum. ſupra de pact. l Plautius. hoc tit. huc pertinet. l. luſiurandum quod conuentione. 7. de iureiu- rando.& l. 3. infra pro ſocio. Quod ſi alias actiones exerce- at, quàm quæ mandatæ ſunt, fines mandati exgeſſiſle intelli-
gitur. d.. diligenter.. b Alius eſt procurator, qui procurator omnium rerum, to-
liter conſtitutus ad lites po-
torum bonorum, veletiam vniuerforum appellatur. l procu-
rator totorum, 6 3. hic.& hic quidem tranſigere, paciſci, iufiu- randum deferre& accipere, nouare, permutarè, exigere, ſol- uere creditoribus poteſt, vendere etiam ea poteſt quæ cor- rumpuntur,& quæ ſeruando ſeruari non poſſunt,& alia einſ⸗ modi poteſt, quæ domino vtilia ſunt: donare autem vendere jmmobilia,& alia quæ ſeruari poſſunt, animo donandi tran- ſigere, vel paciſci, quod ambitioſe tranſigere lex vocat non
3teſt. l. Præſes. de tranſact. Ideoque fi hæe quæ non licent, procurator generalis adminiſtrauerit, fines mandati exceſſiſſe dicetur.d.l. procurator totorum. l. nam& nocere. ſupra de
actis.& d.I. iufiurandum quod. infra de iureiurand. l. Lucius. le adminiſtrat. tut. huc quoque pertinet cap. petitio.& cap. dile Ctus. extra eod. Eſt alius procurator, qui iudiciorum pro- curator, ad iudicia, vel ad lites exercen das dicitur,& interdum ad agendum,& defendendum conſtitutus:& hic iudicia ex- traiudicialia vt pacte, tranſactiones, contract us, exercere non poteſt, neque etiamtranſigere, de lite decide ndi cauſa, paciſ- ci, iafiurandum deferre, aut accipere, iurare propter calum- niam: in his enim omnibus præter mandatum generale ad
lites opus eſt ſpeciali quodamm andato. l. tranſactionis. Cod.
de tranſact.& dict. l. ſi procuraror. Cod. de procurator.& d. c. qui ad agendum.& authen. principales. Co. de iureiurando propter calum. dand.& ideo ſi hæc negotia geſlerit, exceſſiſſe mandatum dicetur, niſi ſpecialiter quædam his exprimantur in literis, veluti, conſtituo procuratotem Titium ad lites ge- neraliter exercendas, fæciens ei poteſtarem comparendi, tam in iudicio, quàm extra iudicium agendi litem, defendendi, iu- randi de calumnia,& aliud quodlibet iuſiurandum, defen- dendi, excipiendi, dilationes perendi& perſequendi appella- tionem, quo caſu omnia quæ expreſſa ſunt, procurator ad li- tes exercebit. Siigitur tranſegerit, aut contraxerit, dominus ratum non habebir, quia hoc ei non mandauit. Atque hoc motibus noſtris conuenit. Si procurator ad vnam lirem, & actionem exercendam datus ſit, hoc ei duntaxat man- datum intelligitur, vt vſque ad appellationem agat, quam neque perſequetur, neque ſolutionem exiget, niſi hoc quoque nominatim ei mandatum ſit. leg. hoc iure. infra de ſolutio. Tertio, procurator dominus litis efficitur per litiſconteſta- t. quaſi enim con- ſtando.l. procuratoribus.& l. nulla. Co.
cot- hoc tit. poſt litem.i 7. hic.
utur.
Quarto, procurator ante lirem conteſtatam mutari po-
teſt, aliquando etiam ex iuſta cauſa poſt litem conteſtatam. J. ..„ 1..
ante lirem,& legibus ſequentibus, quæ lectionem tantum
deſiderant.
Quinto, mandatum morte domini non extinguitur, ſ do-
minus pro ſuo procuratore ſatiſdederit. leg. ſi detunctus.hic.
Licet enim morte mandantis ſoluatur mandatum reinregra. g. recte. Inſtit. mandati. l.& quia. ſupra de juriſdictio. ramen poſt litem conteſtatam morte non reuocatur. dic. l. nulla.&l. quod quis. 8. C. cod.
TIT. IIII. IL. IB. III.
PANpECrT.
QVOD CVIVSMXE VNIVERS. CAPVT I. A VDERIORI titulo tractatum fuit de procu- ratoribus, qui mandato dominorum ſuorum aliena adminiſtrant negotia, id eſt, qui ſingu- larum perſonarum negotia gerunt, ſiue in iu- dicio, ſine extra iudicium. J. 1. ſupra de procu-
dici quandoque ad negotia futura conſtituuntur, ex quorum contractu, magiſtratibus vel aliis adminiſtratoribus rerum v- niuerſitatis, actio vtilis competit. Videamus igitur, quia dev- niuerſitate hic diſputaturi ſumus.
CA PVvI II. Quid ſut vniuerſitas.
Niuerſitas eſt hominum ſocietas, ita contracta, vt vna
tantum perſona eſſe appareat, à ſin gulis differens perſo- nis, ex quibus ca conſtat. l. in tantum.§. vniuerſitatis. de rer. diuil. 1. mortuo de fideiuſſo. vnde in l. z. hic dicitur, eum qui interuenit pro ciuitate, pro ſingulis aon interuenire, quaſi à pluribus datus ſit. l. ſicut.§.. hic. Quæſtio tractatur ſi omnes perlonæ deceſſerint, ex quibus vniuerſitas conſtabat, vnaque tantum perſona remaneat, an vniuerſitas adhuc dicenda fit:
8
Er luriſconſultus in dict.l. ſicut. S.vltim. hie, ait vninerſitatemm
amplius dici non poſſe, vt nec grex amplius dici poteſt, vna tantum remanente oue. Vrilitatis tamen cauſa fingitur ali- quando vniuerſitas eſſe, quæ non eſt. I. vltim. quibus mod. vlusfruct. amittat. Vniuerſitas igitur agere& conueniri per ſuum ſyndicum poteſt, vt ſingularis perſona per procurato- rem. l. i. hic.
Quihu autem permiſſum eſt,&c. Hoc dicit luriſconſultus, quia collegia olim prohibita erant, veluti ſuſpecta propter coniurationes in corpus,& alia quædam incommoda, quæ inde oriebantur, vnde fit, vt nullum collegium iure Romano
ſit lieitum, niſi ſpecialiter lege aliqua permiſſum fuerit. l.1. hic.
&l. z. infra de collegiis. leg. 2. de extraordinar. cognitio. Et i- deo qui illicitum collegium vſurpant, extra ordinem puniun- tut ad exemplum legis luliæ de vi publica. l. 2. infra de colleg. Non cuilibet igitur collegio permiſſum eſt ſyndicum conſti- tuere, ſed ei tantum quod legibus aut conſtitutionibus Prin- cipum permiſſum. dict. leg. prima, de collegiis. Vt tamen aliquis agere vel conueniri poſſit, ciuitatis, vniuerſitatis, aut collegii alicuius nomine, eum à maiore parte decurio- num, aut ſaltem à duabus partibus eorundem, creatum&c conſtitutum eſſe oportet.l. nulli.& l. 6.§. actor. hic. Si vni- uerſitas à ſyndico non defendatur, bona eius poſſideri& diſtrahi poſſunt, vt& bona priuatorum& ſingularum per- ſonarum.
Deinde quemadmodum procurator priuatæ perſonæ, ſi a- gat, cogitur cauere de defendendo eum cuius nomine agere vult. l. feruum.§. ait prætor. ſupra de procurat.& l. vnica, Cod., de ſatiſdat. ita eriam actor vniuerſitatis nomine agere voleus, eam defendere compellitur. l. item eorum.§. actor. 6. hic. De rato tamen ſatiſdare non cogendus eſt, niſi de man- dato dubitetur. dict. l.actor. Et in ſumma, quæ de procurato- re ſupra ànobis dicta ſunt, ad hunc titulum pertinent, quare hic prorepetitis haberi debent. dict./. actor. verſicul. actor.& §. ſequenti:
111.
ſſſſſſ-— ——·—·-·/
“

.— 0
en 3 8.... 3— büean jIn Tit. de Nagotiis geſtis.. 73
dieLaula nn. 1 b LrT. vV. 1. I B. I1 I.. actionem contrariam ei dari, qui alrerius negotium geſſit, ad- 1.6 eco verum elt, vt etiam ſi eſtectum non habuerit negotium PANADIEGTTAA.ʒ cc licer euentus non ſit ſecutus, nihilominus tamen hæci ei ¹ DE NEGO TIIS GESIIS. 1 competat actio. Sufficit enim eum vtiliter vepotium geſtiſle CA v. I. K cd feciſle quod vit bonus& diligens pater amilias feciſſet. . b J. ſed an vltro. 11.§. is autem. Quod dictũ eſt de ſumptibus, id VERS lc titulus affinis eſt ſuperior ibus tit. Suamuis ab qe neceſlariis&vtilib. accipiendum eſt, nõ de vol opteriis. Nã . eis differat. Nam ſi quis ſine mandato negotia voluptariæ impenſæ hac actione non repetuntur. lJ. qui aliena mfütz. e⸗ Halenn getzteredi an Peopeie dlelme Toteſe negotia. 33. l. ſiue hæreditaria. l. quæ vtiliter.&leg. ex duobus. ninotun 85. Fiotan Suun Piandant actio locum ha- hic. Tametſi verum ſit, quod diximus hanc actionem con- idelt„uotun An ipium procuratorem man la rocutarori com- trariam negotiorum geſtori competere, perpetuotemen ve- erun, puna bet, directa ipſi domino, edantanurenh 2kil S. gofen⸗ rum non eſt. Sunt enim quidam caſus, in quibus ceſlat hæc . t bue idiu. petit.l. licct.. ea. ſupra de procurat. Inter 10ininui, deren actio, de quibus videndum eſt. Vnus caſus eſt, ſi poſt prohi- „eohtace grn. ſorem vltroneum quænam actio haberet locum, nõ erat tra- pitionem domini, cuius negotium geſtum eſt, aliquid geſſe- eleuſhräco u ditum, ideo ſequitur hic titulus, in quo deactione neSollO rit, quãuis dehac re apud veteres controuerſia fuerit, quę qui- elgdeamd rum geſtorum directa, quæ competit Uunstc negotibrum, demcontrouerſia deciditur cõſtitutione Iuſtin. ad hoc nomi. avnidetltas 0.& de contraria, quæ èi competit, qui geſſit, diſſeritur. Vtri- narim promulgata. l.vlt. C. eod. tit. ndictions. uſque actionis fit menrio inl. ⁊. hic,& in Inſtit. ſub tit. de obli- Alter caſus eſt, ſi amicitia, aut pietate ductus aliquis, alté- ciaitati defedlo gat. quæ ex quaſi contract. naſcuntur. Videamus Primun rius negotia geſſerit& ſumptus fecerit eo nominè: ſi tamen miuetlitate del de actione directa. eo animo ſumptus fecerit, vt nonpeteret, nulla ei competit m cœpta ſuntre. 2 1 0. 11. actio. leg. is qui amicitia. leg. Neſennius. hic. Sed hæc quæ- Wciniatumn. 8*- P. 1Ih ſtio facti eſt,& ideo ex coniecturis, ſicut omnes facti quæ- dagr, exquotum Cui Caduerſus quem competat hac directa actio. 3 ſtiones definienda eſt. In retamen dubia æquius eſt ita inter- uardusterumy. cactio eicuius intereſt, datur, ſiue is dominus ſt rei Pretath d 0tig 1 Ktur mags Tnam deneger ur. l1. C. cod.l ſi ignr aden H Laas n ſt ſafficit illius interſit. Hæc actio da- Paterna. l. quod in vxorem. officio.& l. alimẽta. C. eod. tit. Maden. Lgeſtæ, ſiue non ſit, TP llruls Tertius caſus eſt, ſi quis lucri ſuit auſ ddat ſuæ geſtionis, ſeu— calus elt, h quis lucri luitantum cauſa negotium tur aduerſus geſtorem, vtrationem reddat ſuægettionis, alterius geſlerit. l. ĩ.§. ſed ſi quis. In ſubſidiũ tamẽ d ih. Rus ſui, ſi forte aliquid male geſſerit, vel aliquid retineat. d. e Hlier iie1. ⸗Ed u ulis. tamẽ datur ei hæc actus ſui, ſi Orte aliquid mals?—— actio, ſi is cuius negotium geſtum eſt, locupletior factus fue- J.z.& leg. actio. 46. ad fin. ti. Vrautem vſum huius actionis, rit ex lla adminiſtrtionc. b intelligamus, videndum eſt quid zere debeat is, qui hac ex- Htre actio Done tdict eenumeratur enimſyrer ⸗ioae⸗ Periri vult actione. bonæ fidei, in§. Actionum. Inſti de actio. Et ideo iudex, qui contracta,ſt yna b C A v. III. de eare cognoſcit, poteſtatem habet ſtatuendi quod ſibi æ- s dilfetemsperlo⸗ Quæ praſtare debeat is, qui hac actione vti velit. quum& honum videbitur, vt in ceteris bonæ lidei iudiciis. ueti5.c le Rimum actor probare debet negotium quod geſtum eſt 11 I. VI. L IB. III. La cngi luum eſle& ad ſe pertinere, quod Muhdi modis facere po- bA NbE Ć T. teruenite, terit, veluti propter dominium, quia dominus eſt rei quæ 11 b nactarutliomres dminäſtraradſté S.tec ſi.hic. Nei oberit, quod Llee hos DE CALVMNIATORIIB V S. ouſtabat, inaque contemplatione negotium geſtũ fuerit. d.l. ſ. N 4GaA v. I.— adhuc dccenda ſi- Secundo, negotium alicuius proprium eſſe dicitur, pro- tait minerſtanem ter curam& munus, quo quis fungitur, veluti ſi quis vt gra- Se VM quis parat ectionem inſtituendam, adhi- sdici poteſt, uma tificaretur tutoti, negotia ſui pupilf adminiſtrauerit, l. ſi pu- 2e bet aduocatos& procuratores, de quibus ſu- caula êogitur aii pilli. 6. hic. Inſpicitur enim in hac actione cuius contempla- d pra diximus. Et quia olim interdum acci- lim. qudbus mod. tione negotium geſtum ſit.“ debat, vt alter litigantium maligne pecuniam e&conuenitiper Tertio, negotium dicitur alicuius elle Pproprium, propter 8 e daret, vel procuratori, vel cuilibet egregio cõ- a pet procutzo- ratihabitionem. d.l.ſi pupilli.§. item uæritur. Nam ratihabi- cinnatori redemptoriq́; litium, vt, vel ſine cauſa, aut certe ſi- tio mandato comparatur. 1. õ. ſed& ſi.de vi& vi armat. l. fi. 0 ne iuſta cauſa negotium aduerſario exhiberer, id eſt, vexaret cilariſconſultos ad Macedo.l. vero. in fi. infra de ſolut. 91 4— 1 eum litibus& impenſis aliqnando eriam ipſemet reus ne ſibi luſects xrohte Quarto, is qui hacactione vti deliderar, debet a aer mfunm negotium fieret, dabat pecuniam aduerſario, ſiue ante litem xommoda, qux wale peſniſls probare. Male autemge iſſe dicitur, non ſolum conteſtatam ſiue poſt, ideo hoc loco inter præparatoria iu- ure Romano qui dolo malo geſſit, ſed eriam qui negligenter,& culpa qua- diciorum, quæ a τμάα vocamus, ſitus eſt merito hictitulus, mufe- lr.hic dam geſſit. l.tutori. C. cod. tit. Nam in hoc iudicio habetur jn quo edictum extat, quod à prætore propo ſitum fuit, ad co- umtuecie kri ratio culpæ etiam leuis. l. ſ.8.videamus. hic. Excipitur tamen pibendos umnprobos cauſidicos, procuratores& omues alios, u. cogllo. n. caſus, in quo culpa tantum præſtatur. l.3.§. Interdurn. hic. ve- qui negotium aliis faceſſunt, pecunia ant alioqui cor rupti. Ex cinemuul. luti cum quis negotium ab omnibus deſertum ſuſcepit admi-· co ed cto dedit prætor actionem in factum, de qua per lo cos inftadeco„ niſtrandum. His conſequens eſt caſum fortuitum non præ- ommunes diſſeremus. In primis igicur videamus odicum contt ſtari à negotiorum geſtore. l. liris.36. hic.& leg. negotium. C. b b CA v. II. otionibus Prin⸗ cod. tit. Quod tamen intelligendum eſt, niſi culpa caſum pre-. gis. Vt umen ceſſerit. l. debitor.& l. ſiue hæreditaria. Hactenus de directa Quc ſit cauſa huius actionis in factum. 8 miuerlitaus negotiorum geſtorum actione: nunc videndum eſt de con- Vplex eſt huius actionis cauſa. Prior cauſa eſt quia loca- e palte decurlo traria. De contraria negotiorum geſtorum actione tracta- aic quis operam ſuam vt negotium alicui faceret, pecu- ſem, creatum 1 turi, in primis videamus 1 nmia fiquidem per calumniam accepta. l. i. hic. Hoc autem ꝛu- actot.hic. ir C A v. IIII. dicium non tantum locum habet in pecuniariis cauſis, ſed et- us polldeni 3 D e e eee iam in criminalibus. d. l.§. I. Interpretantur enim luriſcõ- fogoluumfe A& Contra quem Cil, ae‿Aο. iul. ſub hoctit. verbum pecuniæ, veluti in l. 1& legibus ſequé- ia Ha actio ei datur, qui negotium alterius vtiliter geſſit, tibus, vt ſi aliquid loco pecuniæ acceperit calumniator, per- ate petlou, 1r aduerſus eum cuius negotium geſtum eſt...z. hic. Nam inqde teneatur ac ſi pecuniam acceperit ipſam. ber. us ine 9 quemadmodum æquum eſt& iuſtum, negoriorum quemli- Altera cauſa huius actionis eſt, ſi quis pecuniam ab alio ac- 4 urat. Lnica, bet geſtorem, actus, atque geſtionis ſuæ rationem reddere, ceperit, ne ei per calumniam negotium faceret. d.l.. hoc tit.
eoquse nomine condemnari, ſi quid vt non oportuit, geſlerit,
Alius locus huius tituli eſt,
9. velex his negotiis quæ geſſit aliquid retineat: ita ex diuerſo C àA py. III. eord. n- zuſt ſt 7. 1... 2. ilidemn iuſtum eft& æquum, ſi negotium vtiliter geſſerit,& fecerit e Eerer D Ae⸗ factum 5 4 procarn quicquid bonus& prudens paterfamilias feciſſet ei præſtari L, Ae: Se as„ ux negt, quse quod eo nomine eiabeſt, vt abfuturum eſt. d. l.z. hic.& ſum- A actio in factum ei competit, cui negorium factum ee d tor.& Prus inrem factos. d. l.ſiue hęred. 22. hic. Quꝑd diximus hanc eſt, in quadruplum, quamuis is non numerauerit. Is vel e 4—.—
G

6
74 enim qui numerauit, vt negotium alicui exbiberetur ‚tur- pitet fecit. Datur etiam ei, qui dedit ne ſibi negotium fieret, quia is turpiter non fecit. l. 3. hic. Turpitudo tantum eſt ex Parte accipientis. Hæc actio in quadruplam datur intra annum, poſt annum vero in ſimplum. d. I. 1. hic. hæredi non datur hæc actio„ſed condictio eius quod defunctus dedit. l. hæc actio. 4. hic. In hæredem vero datur id quod ad eum peruenit, quia conſti- tutua eſt, vt luriſconſ. ait in l.in hæredem. hic. Turpia lucra ab hæredibus quoq; extorqueri, licet crimina extinguantur- Præter hoc interdictum conſtitutio imperatoria edita fuit, qua is qui dedit pecuniam iudici, ſiue aduerſario, cauſa cadit, ſi quam iuſtam cauſam habeat. l..§. ſed& conſtitutio, hic.& tit. C. de pœn. iudic. qui mal. iudic. Tertio loco, qui dedit pecuniã, ret, quia turpitudine caret, condice
FRA
1N
vt ſibi negotium non fie- re poteſt vt diximus, con-
Franc. Duareni(omment.
CISCI DVARENIIVRECO
L1B QVARTVM DIGEST. SEVPANDECT.
88““ * 3
dictione ob turpem cauſam; quæ eum actiohe ex hoc edicto non concurrit. d. l. 4. Adextremum calumniator ipſe in pri⸗ uatis& extraordinariis criminibus, præter hæc iudicia eiuilia, coercebitur extra ordinem, relegatione ſcilicet vel alia Bœna. I.& in priuatis. infea ad ſenatuſconſul. Turpill. In publicis vero iudicis punietur ſimilitudine ſupplicii. l.fin. C. de ac- cuſat. Moribus noſtris iudicium pœnale ex hoc edicto non habet locum, vt nec aliæ fere pœnæ in Gallia locum habent, quæ legibus Romanis introductæ ſunt, ſed tantum agitur quanti interſit, argum. c. ſuam. extra de pœnis. In criminali- bus quoque non obſeruatur ſimilitudo ſupplici, ſed pœna irrogatur calumniatoribus extra ordinem arbitrio iudican- tis. Hic finem imponemus. Multa omittimus, quæ ad ex- plicationem huius tit.& ſuperiorum perrinent, quia angu-
ſtiæ temporis non patiuntur, vt fuſius explicemus. Ideo ce-
tera veſtris priuatis ſtudiis relinquimus.
INTERPRETATIO VTILIS: IN QYO MVILITI E CO.: dicis lib. z tituli ad hanc materiam pertinentes explicantur. T I T. I DE IN 1NTEBGRVMRESTITVTIONIB.
CAP vT PRIMͤV M.
☛ L lbber quartus continet teſtitutiones in 1
5 integrum, quæ apud nos valde vſitatæ ltont, quare de hoc libro poſſumus dicere quod Vlpian. in initio huius tit. ait: Dti- Rltas huius tituli non eget commendatione, N„ſa enim ſe oſtendit. Prætor ſiquidem ſuc- currit, aurilio extraordinario reſtirutio-
„
² nis in integrum, his qui capti ſunt& cir-
1 4 4
quæ omnium rerum& bonarum& laudatarum eſt veluti coryphæa. Hic autem titulus generaliter inſcribitur, De in integrum reſtitutionibus, ſub quo titulo in edicto perperuo continebatur, quicquid in ſequentibus titulis ſcriptum e- xtat. De his autem cauſis ſpeciales ſunt tituli in hoc libro, ve- luti De metu, De dolo, De minoribus, deque maiorum æta- te,& Capite minutis. Sub eodem titulo generali de reſti- tutionibus in integrum, omnia ita continebatur, vt is ſuo am- bitu ſuoque gyro ceteros contineret ſpeciales reſtitutionum
titulos. Nam non alius erat titulus de dolo, deque metu,
&cæt. Sed poſtquam tam multa, ad ſingula capita titul. ſeri- pta fuerant à lureconſultis, viſum fuit commodius in peculia- res& certos titulos omnia partiti, atq; legitime diſtribuere, vitandæ ſcilicet confuſionis gratia, ſicut factum eſt detitulo de rebus creditis. ſub quo etiam titulo tanquam generali va- ria capita continebantur: veluti de iureiurando, de commo- dato, de pignore,& cæt. ſed propter interpretationes Iure- conſultorum facti ſunt diuerſi tractatus,& ſingulis contra- ctibus proprius& peculiaris titulus eſt attributus.
Cur autem in prima parte Digeſtorum tractetur de in in- tegrum reſticutionihus, cur inter πραωα ſit relatus hic tractatus, facile eſt ex ſequentibus intelligere. ⁊α τρ α ſiqui- dem ea continent, quæ ad præparationem iudiciorum ve- re pertinent. Reſtituitur enim hoc auxilio prætoris actio amiſla, qua alias& ſine eareſtirurione quis non poſſet expe- riri. vt ſi quis dolo circumſcriprus, rem aliquam alicui dede- rit, deſiit ſtatim dominus eſſe eius rei, ideoque reſtituenda eſt ei actio antequam poſſit agere, Sed poſtquã eſt reſtituta,
permittitur ei agere, perinde ac ſi rem ſuam nunquam ami-
fiſſet: videtis ergo hanc tractationem maxime ad præpara-
tionem iudiciorum pertinere. De hacigitur reſtitutione eſt
nobis tractandum per locos communes. Primus igitur lo-
cus huius tituli eſti in quo quæritur, C A v. II.
1 Cuuus ſit reitituere in integrum.
Nomnibus pene capitibus huius tir. fit mentio prætoris, Lua³ prætoris prætoriumque ſit reſtituere in integrum. in 1.3. dicitur: omnes in int egrum reſtitutiones à prætore pro- mittuntur. ſic enim legendum eſt,& ſic in Pandectis Floren- tinis legitur. in l. 4. dicitur: nemo videtur excluſus eſſe, quem prætor in integrum ſe reſtituturum pollicetur. Prætoris er- go eſt in integrum reſtituere: necid mirum: cum mixti im- perii ſit reſtitutio in integrum, vt docuimus ſupra ſub tit. de auriſdictione, interque exempla mixti imperii hoc exprimi- tur, in l. ea quæ. ad munici: his verbis: Magiſtratus municipa- lur, qui illud imperium non habet, non poteſt in integrum reſti- tuere. Idem dicendum eſt de aliis magiſtratibus, qui hoc im- perium habent, nempe& eos reſtituere in integrumn poſſe,& reſtituendi in integrum facultatem habere. Exempla ſunt inl. in cauſæ. 16.§. vl.& legib. ſequẽtib. infra de minor. Aliquãdo ſolius principis eſt in inregrum reſtituere. exemplum eſt in 1. C. vbi& apud quem. Si autem àprocuratore principis ali- quid iudicatum ſit, princeps ſolus poteſt aduerſus eam ſen- tentiam reſtituere: fauor enim fiſci hoc exigit. Cæſaris autẽ
procurator cognoſcit de cauſis fiſcalibus, cunn lis eſt inter fi-
ſcum& priuarum,& ideo nemo poteſt eam reſcin dere ſen- tentiam, niſi ſolus princeps. Hodie tamẽ moribus noſtris videtur princeps ipſe in integrum reſtituere. Nam diplomata concipiuntur nomine Regis, ab eoq́; impetrantur,& hæccu- ra ad cancellarium,& magiſtros libellorum pertinet, quod
-. 2..1.... quidem ceteris non permictitur magiſtratib. Quæſtio eſt ar. Qudᷣſfios
iudex delegatus poſſit in integrum reſtituere? hæc quæſtio tractatur in l. vl. C. vbi& apud quem. quę eſt vna ex nouis cõ-
2275 oper0 ₰ 2 2 ‿† ficilis ſs*
ſtitutionibus luſtiniani, edita Lampadio,& Oreſte conſuli. 1arie.
bus. Conſtitutio eſt obſcura, propter improprietatem ver- borum: quamuis enim is, qui iuriſdictioni præeſt, differat ab eo, qui iudex datus eſt, tamen eos confundit luſtinianus; vo- cat enim delegatum iudicem eum, cui mandata eſt iuriſdictio⸗ Sedtamen expendite prudenter totum contextum, facile e- nim eſt videre Iuperatorem diſtinguere eum, qui habet fa- cultatem iudicis dandi, ab eo cui mandata ipſa eſt iuriſ- dictio. In ſumma autem hæc conſtiturio nikil aliud vult, niſt

In Tit. Lde inintegrum reſtitutionibus.
viſ ſpecialiter mandare poſſe hanc reſtitutionem,& manda- ta getieraliter iuriſdictione transferri. nec mirum, cum man- ”d 5
1
dara iuriſdictione tranſeat quoque mixtum imperium, quod ipſi cohęret iuriſdictioni. l.1. ſupra de officio eius cui mand. eſt
iuriſdictio. Eſt etiam conſtitutio Pontificia, quæ videtur a-
erte declarare Iuſtiniani conſtitutionem, cap. pen. de in in-
tegrum reſtitutionibus. Alius locus huius tit. eſt, in quo tra-
ctatur— C A v. III. b De foro in quo eſi conueniendus is, contra quem pe- titur in integrum reſtitutio9.
8 H=¹ quæſtio difficilis eſt,& pertinet ad tractatum, Vbi
quiſque agere velconueniti debeat. Si quis enim ho-
die literas releuationis impetrauerit, quæſtio eſt in quo loco aduerſarium ſuum debeat conuenire, pro illarum literarum
exe cutione. quæ quæſtio eſt difficilis. Varieras certe magna eſt iudiciorum,& varie iudicatum à Senatu Pariſienſi de hac re ſæpe fuit: alii enim putant in loco domicilii agendum eſ-
alioqui eſt valde difficilis& intricatus. Vidimus cuius ſit re- ſtituere,& in quo loco reſtiturio fieri debeat. Alius locus
huius tit. eſt in quo tractaturt De quibuſdã generalibus praceptis circareſtitutio- nem in itegrum obſeruandis. 4 Nprimis dicitur cauſa cognita omnes in integrum reſtitu- ciones à prætore promitti. leg. 3. hic. Cauſ⸗ cognita, In o-
mmnibus edictis, quæ de in integrum reſtitution bus propo- nuntur, additur, cauſa cognita, vt videbimus in ſingulis edi-
ctis. Sub tit. de minoribus, Dis quaque res erit(inquit Præ- tor) animaduertam. Quibus verbis prætor oſtendit ſe reſtitu- turum cauſa cognita, ſſiue per metum, ſiue per dolum fuerit amiſſa aciog.
Viinſtitiam earum cauſarum examinet. Videt prætor&æſti-
mat an iuſta ſit cauſa reſtitutionis, an ſit dolus, an metus.
Caulſarum denique examinat ipſe piætor iuſtitiam, ioſtolan- Gæaſam cis examine, an veræ ſint, quarum nomine ſingulis ſubuenit. va-., 3 ria eſt interpretatio horum verborum, ſad magis mihi placet, prator veras cauſas pro iuſtis accipiendas eſſe, quod& Accurſio et exami- iam viſum fuit. Alii dicunt hoc ideo adſcriprum, quia cum eat. minor petit reſtitutionem, ait ſe circumſcriptum& aduer-
ſe, alii vero loco in quores, de qua futura eſt controuerſia, . ſita eſt. Qui exiſtimant agendum eſſe in loco domicilii, ad- ducunt l. z. C.vbi& apud quem cognit. reſtit. in qua lege a- pertus eft locus de domicilio: ex quo videtur inferri, ſemper in loco domicili, id eſt, apud iudicem eius loci, in quo reus do- micilium ſuum habet, experiendum eſſe. Qui putant agen-
DNI. dum eſſe in loco, in quo tes ſita eſt, citant l.in cauſæ. 13.§. vlt. ſarius negat, prætor cognoſcit an id verum ſit necne: er g0 8 de mino. ex qua colligunt hoc genus in rem ſcriptum eſſe, d de iure& de facto cognoſcit ipſe prætor. Sed verum fere iu-
eſt, eſſe actionem in ré ſcriptam. Certum eſt, vt diximus, ali- ſtum ſignificat.§. ſemel. Inſtit. quib. ex cauſ. manum. non li-
quãdo cum agitur in rẽ, poſſe agi in locoin quo res ſita eſt, l. cct. qui§. deſumptus eſt ex leg. iuſta. infra de manumiſſis vin- annngu vlt. C.vbi in rè actio.id q́;ſic intelligendũ eſſe cẽſeo, vel maxi- dicta, vbi vera cauſa proiuſta lumitur. leg. ſi fideiuſſor,§. me- dauwezdhrepan me ex verbis legis, dato in rẽ iudicio: quæ verba pauci ntelle- miniſſe. de legat. i. vbi verum pretium pro iuſto accipitur. Id-
urcidirrah xerunt, ea autem interpretabimur ad tir. quod met. cauſa. eoque veras pro iuſtis hic explicabimus. Etcum anbigua ſ.
1. Primus rurlo⸗
Hæc extraordinaria actio in rem ſcripra eſt. In rem autẽ ſcri-
ptã vocãt, quia modo in perſonã eſt, modo in ré. de quo dixi in
tict. deoblig.& act. ibi. admonui, nõ recte in rẽ ſcriptas vocari has actionum ſpecies. Antequam aurem de hac quæſtione
hæc oratio ex antecedentibus& ſequentibus explicari debet hæc ambiguitas. l.ſi ſeruus plurium,§. fin. de legat. i. antece- dentia enim proſunt multum ad coniecturam faciendam: quæ enim præcedunt, nempe vr iuſtitiam earum examinet,
gun. dicam quid ſentiam, aliquid breuiter dicendum eſt de ratione oſtendunt hoc verbum veræ, pro iuſtis accipiendam eſle: ſi it mentio pratoti, actionis reſtituendæ, cum quis agere vult ea actione quam enim diuerſa hæc fuiſſent, dixiſſet cum copula,& an ve- nereinintegrumin amiſit metu, vel dolo inductus aliaue cauſa. ratio huius reſti- ræ. Alii dicunt his verbis ſignificari prętorem cognoſcere an epesa ptaicreto turionis petendæ eſt, vt Prætor reſciſſo eo quod geſtum eſt, cauſa falſa ſit, an vera, ob quam reſtitutus eſt quiſpiam, ſed DandectsRloren- det reſtituatque actionem, vel in rem vel in perſonam. In- verba ab hoc ſenſu aliena ſunt. An autem prætor ipſe co- exclulös lle, uem terdum enim is qui agit reſtitutione in integrum, inrem a- gnoſcat, an alium delegare poſſit, diximus: non nego quin Perraüst⸗ git: exemplum quia in l. in cauſæ. 13.§. interdum. de minor. Si- cognitionem mandare ipſe prætor poſſit, ſed nego hoc his ce. niim mile exemplum eſt in leg. metum.§. vlt. infrade eo quod verbis ſignificari. 4 — de metus cauſa. Mertu impuliſti me vt rem meam tibi datem, De cauſis autem propter quas quis reſtitui poſſit à præto- d neue am. ſecundum ius ſummum ſtrictumque non poſſum eam vindi- re, quædam hic ſunt capita, leg. prima, ſecunda, quarta, ſex-
9'frauus nunichi t in mngrum niht
care, quia iure ciuili dominium amiſi: itaque peto roprer æquitatẽ, quia iuſta cauſa eſt reſtitutionis, vt prætor me ſcili-
ta,& ſequentibus. Aliud exemplum eſt, in leg. ſeptima. Di- uus more ſõlito. vbi delendum eſt verbum/alito, ex Pandectis
cet reſtituat,& permittat me rem vindicare meã, perinde ac Florentinis. Quidam citatus voce præconis non reſpondit ratidos, quihoeim⸗ ſi dominus manſiſſem. Poteſt enim prætor reſciſſo eo quod ſententia non eſt edita in eum Qaif contumax eſſer, ille ſta- a integrumpolle male perperamque geſtum eſt, dare actionem in rem, poteſt tim adiit iudicem ſedentem pro tribunali, petiir reſcindi quæ te. Exemplaluntin etiam dare actionem in perſonam, puta actionem quod me- geſtafuerunt: quæritur an iuſta ſit cauſa reſtituendi? Mar- de nnou Ainii tus cauſa, ſi velimus petere quadruplum. Simile exemplum ccellus ait, eum reſtituendum, cum tam cito ad prætorem ve-
kc. exemplomn den rznotetincps d aduetlis eim led,
. albeſtintet
Crſatisaute
eſt deactione in rem.. rurſus. Inſtit. de act. Quidam vluce-
pit rem meam,& ideo eam amiſi, non poſſum iure ciuile eam
vindicare, ſed tamen quia iuſta cauſa eſt reſtitutionis, veluti quia vſucapta eſt, cum Reipublicæ cauſa abeſſem prætor me
reſtituit, quaſi dominus manſiſſem, non tamen vt prætor
nerit, cũ adhuc ꝓ tribunali ſederet. Et hodie hoc vtimur iure. Gum quis defecit,& acceſſit ſtarim cum index adhus ad tri- bunal ſederer, auditur. Quomodo autem citare verbum hoc
loco ſit accipiendum, docui lib. 1. Diſputat. cap. 7. Cen,. eſt pas
a dire adiourner, ſed voce præconis vocare, vt aecipitur in leg.
„ 1 5 1 irz 3 7— 3 2—— 9 2 0 6„„ 3
am ceſd’cete! permittat mentiri, vt Accurſius ait, ſed habetur Pro domino Et poſt edictum, de iudiciis. vbi reſpondere verbum, oſten- bus bo iure prætorio, quamuis iure ciuili non ſit dominus: hæg actio dit quomodo ſit accipiendum citare verbum. Citante enim — dicitur plerunque reſtitutoria, dici iam reſciſſoria. leg. a. 4 77.
3, Namdploma r b. queè feititutoria, dicitur etiam reſciſſoria. leg.. præcone debet in die cognitionis cauſæ reſpondere ſe adeſ- 4. b:. I.. der mKhec 2e⸗ 5 P znedaEo per quem factum. leg. nec non. 28.§. pen. ſe: quod ſi non reſponderit,& ſententia in eum pronuntia- zetra nche quod 29& vltim. ex qui cauſ. maior. Autequam enim hæcactio de- tafuerit, poteſt reſtitui, ſi ſtatim reſpondeat, quod videtur um Wuſi occtat am tur, opus eſt reſciſſoria eius quod geſtũ, eſt vnde vulgo dicitur magis abfuiſſe, quia vocem præconis non audiuit, quam con- nb. L ſio 24 ℳℳ aliud eſſe remedium reſcindens aliud reſciſſorium, id eſt, a- tumaciæ cauſa. dic.1. 7. Et ſinihil facile wutandum eſt ex ſa-
um, 4. duril
ola ata Plar rult . hlahud 0 n. ull
liud eſſe remedium reſciſſionis, aliud teſtitutionis. Prætor cadem opera reſcindit& reponit in integrum ſtatum. Vn- de cum quæritur, de foro comper.(vt ad propoſitam quæ- ſtionem redeamus)vbi hæc cognitio agitanda eſt, videndum eſt an quis velit agere inrẽ, an in perſonam. Nam ſi in perſo- nam, tunc ſpectandum eſt, vbireus domicilium habeat. leg. 2. Cod. vbi& apud quem reſtitut. in integr. Si vero in rem ſpectabitur vbi res ſita eſt, ex leg. vltim. G. vbi in rem a-
ctio exer. deb. Sic mihi videtur hic nodus explicandus, qui
lennibus. Solennia, quæ ad ordinem iudiciorum ſtatuta ſunt,
non debent facile immutari, id eſt, non niſi ex graui cau- ſa, ſicut in hac ſpecie. Solennia vocat legirimum ordinem, qui obſeruatur in iudiciis exercendis. Sic ſolenne accipitur in leg. Nec ex prætorio. 27. infra de regul. iur. Sic ſolenne ſpatium, ſolenne tempus. leg. 1. pro dote. ſpatium legiti- mum quo res pro dote ipſa vſucapitur: ſolennem annum etiam dicimus. leg. ſi ſtipulator. de donatio. inter virum& vxorem. Ex hoc loco ſumpta eſt xegula iuris quæ incipit, Et- 1 1

4— 11 4 — 1* L 76 Fran. Duareni(bmment.
ſi nihil. de regu. iur. quod oſtendit inſcriptio Marcelli lib. 3. Digeſtorum. ea enim regula iutis eandem inſcriprionem habet. Vnde ſi quis velit eam explicare, umendum eſt exem- plum ex hoc loco: videtis ergo, quæ ſit vtilitas harum inſcri⸗ ptionum. Et nemo põt illos poſteriores titulos Pandectarũ de verb.ſignific.& de reg. iur. commodius explicare, quam ſi videat inſcriptiones, vt ſæpe admonui. Deinde in cauſæ cognitione verſatur, an fiat præiudicium magnæ cauſæ in reſtitutione minimæ rei. leg. ſcio· hic. Hic locus pertinet ad id, quod diximus de eauſa cognita. Viden-
dum eſt an forte agatur de minima re, an videlicet ob mini-
mam rem quis velit reſtitui,& tunc iuſta cauſa eſt denegan- di reſtitutionem. hocremedium enim prætorls eſt extraor- dinarium,& ideo non facile debet concedi, præſertim cum de re minima agitur,& maiori diciun rem cnim cauſam maiori non debet fieri præiu minorem. de iudic. exemplum e
2
reip. cauſa abeſt: reſtituitur tamen vrerch, ſed id fit cum cauſæ 1
cognitione.
præterea in cauſæ cognirione etiam æſtimandum eſt, an totum ſit reſtituendum,& ad quem modum. leg. vlt. in cau- ſæ. n. cognitione prætor aliter minores reſtituit, quã maiores. Nam minores reſtituit intotam cauſam quamuis legitimi de- fenſi ſint, maiores vero, qui abfuerint Keipublicæ cauſa, ira tancum reſtituit, vtpoſſint appellare, ſed de his dicemus ſub
tit, de minorib. ⁊2 5. an. in integr. reſtit.
Poſtremo notandumeſt beneficium reſtitutionis in in-
tegrum adhæredem tranſire,& ad quemcunque, qui in ius
vniuerſum ſuccedit. Exempla hic traduntur, in leg. non ſo-
lum. 6. fideicommiſſarius tamen proprie hætes non eſt, led us reſtitui poteſt. Sic ſi
pro hærede habetur, ideoque capt ſ minor captus ſit in hæreditate, quam adierat, ſi à patrono re-
digatur in ſeruitutem, forte propter ingratitudinem, patro-
nus tuns erit veluti ſucceſſor eius, antamen poterir patronus ipſe poſtea reſtitui in integrum?& ait poſſe reſtitui, cum mindr adierit hæreditatem, qua læſus eſt. Sedalia ſubotitur
quæſtio: is redactus eſft in ſeruitutem, an patronus poſſit bſtinere hæreditate? dubitatio ex eo naſcitur, quia videtur
adiiſle hæreditatem minoris, redigendo eum in ſeruitutem.
hæreditatem enim etiam tacito f⸗Cto agn oſcere poſſumus leg. pro hærede. leg. gerit de acq. hæredi. Sedreſpondet, quia non adipiſcer dæ hæreditatis gratia poſtulat inintegrum re ſtitui,& oſtendit animum de fuiſſe adeunda hæreditatis vti- turque patronus beneficio legum, vindictæ gratia, non adeũ- dæ aut adipiſcendæ hæreditatis cauſa. Ex his intelligicisl eg. nemo videtur, propter ſpem quam habet recuperandi, quod amilerat, quia facile poteſt ea relinquere propter in integrum reſtitutionem: non videtur igitur excluſus quem prætor in integrum reſtituturũ pollicetur, vt ait Paulus Iuriſconſultus in d. l. ·
1N TIT. 11 DEEOQVODME TVS CAVSAGESTVM EKIT. b CA V. I.
Ntitulo ſuperiori tractatum fuit generaliter de
biruùrum quod metu ge ſtum eſt. Alterum eſt ſpecialius, de a- Mut
ctione quæ ex hoc edicto naſcitur. Primi capitis verba ſunt haæc: Ait prætor, Quod metus cauſa geſtum erit ratum non ha- keboiul..hic. Iuſtiſſima eſt cauſa huius edicti, quia libera hominum voluntas in negotiis contrahendis eſſe deber, quã- vis coacti velle ſæpe dicamur, vt patet ex leg. ſi mulier. 9. vlt. hic. Nec dubium eſt, quin voluntas hominis ſæpe cogi poſ- ſit. Quate merlto Ariſtot. lib. 3. Ethic. cap. 6.& 7. tractat an ca, quæ metu fiunt, ſint ixsοαια an axsονα, id eſt, voluntaria, an inuoluntarie,& ait neutrum eſſe, ſed eſſe mixta. Principium enim agendi non eſt extrinſecus, ſed in eo ipſo qui aliquid
— ͤ--— — 4
fit præiudicium. Per mino- dicium. l.per ſt in leg. vltim. vbi lurecon- ſultus docet, quidnam interſit inter minorem,& cum qui
coactus facit, is tamen mallet, ſi vi non cogeretut, non face⸗ re. Vritur ille exemplis non diſſimilibus iis, quæ in hoctra⸗ ctatureperiuntur. Admonet autem Vlpian. aliter olim fuiſ ſe cõceptum edictũ prætoris antequam lulian. illud compo- ſuiſſet auctoritate Adriani. Is dicitur metu aliquid feciſſe, quiĩ vi impulſus, metuque coactus fecit. huc pertinet lex 3. hi. l. metum. C. co. vim accipere debemus atrocem,& quæ eſt contra bonos mores, non quamcunq; vim, vr in interdicto vnde vi, quod non datur ob vim feſtucariam, vt ait Gellius li. 20. cap. 9. Exemplis docet quæ ſit vis atrox. l.z. 4. 5. 6. 7. 8.&
act. idem in l. 4.& l. ſi donationis. C. de his quæ vi met. edictũ tamen hac interpretatione productum eſt ad ſimilia, vt ſer- uitutem, ſtuprum,& alia. Metus infamiæ non eſt idoneus,
vt eius nomine reſtitutio tribuatur. l. 7.hic. Non eſt enim
viſum prætori huiuſmodi hominibus ſuccurri debere, qui vmbrã ſuã, vt dicirur, timent. In ealege 7. dicitur iuſtus metus eſſe eius, qui deprehenſus in adulterio aliquid dedit, metuens ne vinciretur, aut occideretur, aut proderetur. Obiicitur lex
4. infra de condict. ob turpem cauſ. Cõdictio ob turpem cau-
ſam non datur cũ turpitudo eſt ex parre dantis,& adfert exẽ-
plum quod hic tractamus, videlicet, Si quis deprehenfus eſt
in adulterio ei ſuccurritur. Illic non poſſe condici Sabinus & Pegaſus reſponderunt. Diſſimilitudo igitur eſt in his ſpe- ciebus. in d. l. 4.deprehenſus in adulterio, de dit vt ſe redi- meret:& recte dediſſe dicitur, ne cauſam detegeret adulte- rii, ꝙ ad infamiam perrinet:& quia turpitudo eſt ex eius parte nõ tepetit..7.hic. proponitur metu mortis dediſſe, nec men- tio eſt vlla infamiæ aut turpitudinis ex eius parte, vt mętus, ſcilicet ne me proderes ei, qui me erat interfecturus, aut idem facturus quod mœchus faceret: aut ne àte ipſo eadem hæc paterer. Alii aliter explicant, ſed mihi videtur eſſe lenſus hu- ius loci germanus& verus. Varia exempla hic proponuntur, ad quæ productum eſt hoc edictum, quod de mortis metu conceptum eſt, ve ad ſer- uitutem, quam fere mortalitati comparamus. l. ſeruitutem infra de reg. iur. Aliæ quæſtiones paſſim tractari ſolent ſub hoc tit. vtin l. qui in carcerem. ad fin. huius tit. de co qm in carcerem quem detruſit, vt aliquid ab eo extorqueret: ſed huic ſimile eſt, quod dictum eſt de vinculisl. 7. iuſtus metus eſt vinculorum vt ſeruituris. Vincula enim ſeruitutis ſpecies ſunt. l. Titio centum. õ. Titio. de condit.& demonſt. leg. 2.de lb. homi. exhib. Quod autem dicitur, Qui in carcerem Juem detruſit S&c. non eſt intelligendum ſimpliciter de homine in- carceraro. Hinc& ſtulte facere ſolent, qui cum incarcerato contrahere volentes, educunt eum è carcere, vt idtutius per- ficiant. Nec enim id voluit luriſcon. cum de eo tantum lo- quatur, qui in carcerem aliquem duxit, vtaliquid ab eo extor- queret. Poteſt igitur qui eum in carcerem non duxit, con- trahere. Aliud exemplum eſt inl vltim.§. 1. hic. cuius ſpecici omnes circumſtantiæ ſunt expendendæ, vt intelligamus iu- ſtum metum fuiſle. Aliud eſt exemplum in d. l. vlt.§. ſi fœ- nerator. in quo hæc verba, Cuſtodie ndo athletam, interpretor, vinciendo. Vnde titul. de cuſtodia& exhibit. reorum extat
infra, alii aliter intelligunt,& aiunt, quia non eſt iuſtus metus
teſtitui eum exofficio iudicis: quo nihil eſt nugacius: necab x quitate alienius. Hæc ſunt exempla eius metus, ob quem reſtitutioni lo-
cus eſt. Ex edicto prætoris inanis& vani metus, qui in con- ν1/zε ſtantem virum non cadtt, nulla habetur ratio. Exempla ſunt„2r
pleraque in C. eod. leg. ad inuidiam.& leg. cum te domus. vbi loquitur de metu eius qui metuit, ne quis eum ad ciuilia mu- nera nominaret. Aliud exemplum in leg. merum. eod. Huc pertinet regula iuris, Vanitimoris nulla habenda ratio eſt. A- liud exemplum in leg. accuſationis. C. cod. Exemplum eſt de canonico, cui maritus quidam bonus interminatus eſtſe
iacturum pileum per feneſtram. Quæritur de metu amiſ- Quis va. ſionis bonorum. Exemplum eſt in cap. 2. de his quæ vime uε me⸗ tuſye, in Decret. vbi ait iuſtam eſſe cauſam reſtitutionis in“““
integrum, quoniam ſine bonis non poſſfumus nos tueri. Maior quæſtio eſt de reuerentia, vtſi filius qui contraxit cum patre, aut libertus cum patrono, aut vxor cum marito, ve- lit reſtitui, quod dicat ſeæ contraxiſſe metu reuerentiæ.
Keſpoo-
—
Vii faſtu⸗ . 11 1 4.— caria. 9. In edicto credibile eſt mortis& cruciatus corporis mentio- νμᷣ
nem factam fuiſſe, vt colligitur ex l. interpoſitas. C. de tranſ- erax

ecdacdic Kädinus Jrurektin hs he·
5, dech lerecli dettgetet adulte⸗ do eſ ereius batte Sdedie, necmen- us hane, nmera, rtecturus, autidem te ipſo eadem hæc eru elelenlush-
*½
gux productume ptum eſt, madlct- amus.l. ſeruitutem tactatiſolent lab aius tit. decoqwin oenotqueret: ſed 1SI. 7. iuſtus metus m ſetuitutis pecies demonſt.leg.2.de aim carcerem juem Arer de hominein-
uicum incafcetalo tere, niltuliuspet- mn de co tantum o⸗
aliqoidb eo extot⸗ t. con-
imetus, Jſunt uuus Eiewp wab hahet
n Tit. II.de eo quo dmetus cauſa. b 77
Reſpon. non eſſe locum reſtitutiott, quod nulla ſit mentio e- jus teuerentiæ ſub hoct
„rita nuor. Cogente enim interpretor i rante. cogente. de ritu nupt. Cogente enim interpretor imper
ſentenriam confirmo aſis exemplis: vnam eſtinl. ſipatre
Maaridonium enim, iuſto metu cogente factam nullum ellet, vt cetera metu facta,& tamen contraet un reuerenriæ
meru firmum eſt. Similis locus eſt inl. fideiufſor.§. 1. de pi- gnot. vbi pater obligat prædium filii ſui,& filius ſcribit inſtru- mentum obligationis: re enim oppignerata metu reſtitue-
rerur filius. Verum quia metu reuerentiæ tantum coactus
eſt, ſcribit recte contractum eſſe pignus,& ſilentium eius lo-
côconſenſus hsberi. Obicitur nobis.pen infra de furt. vbi ait: Si patronus rem liberti contrecter eopræſente,& non
contradicente metureuerentiæ, poteſt dici metu feciſſe. Vi-
debatur tamen furtum non eſſe, quia furtum eſt contrecta- tio rei alienæ inuito domino:& ſic qui volente domino con- trectat, non eſt fur. vult autem qui non coutradicit: vide- batur igitur hic conſenſiſſe libertus ob reuerentiã: dicitur ta- men patronus non ideo minus furtum feciſſ„ quia libertus obreuerentiam patrono debitam non contradixir. Obiici-
tur& lex 1.§. quæ onerandæ. infra quarum rerum actionon
datur. vbladie ctum liberto onerandæ libertatis gratia, pro-
pter nimiam patroni reuerentiã exigi non põt. Vulgo d ſtin- 3 guunt iuxta leg. interpoſitas. C. de tranſact. Sed hanc diſtin-
ctionem nunquam probaui. Itaque breuiter ita reſpondeo ad d. l.pen expendenda eſt diligenter facti ſpecies. uxſtio eſt an lbertus tacens,& nõ contradicens ſit intelligenaus cõ- ſenſiſſe& permiſiſſe: Reipon. nõ conſenſiſſe. Nã is cuius ma- gna verecundia, ei quem in præſentia pudor ad reſiſtendum impedit, furtum facere ſolet, vt ait Labeo in fin. d. leg. pen.&
quãuis non contradixerit, non tamen conſenſit. Hic enim a-
gitur de præſumptione: quæ, vt alibi diximus, alteri cedit prę- ſumptioni: nam præſumptio conſenſus cedit præſumptioni reuerentiæ. Præſumimus enim libertum non conſeuſiſſe,
quia ob patroni reuerentiam noluit contradicere. Similis
locus inl. 23. S. i. infra ſolu. mat. At dict. lex 1.§. quæ oneran- dæ. verſ.in ſumma. ait, non dabitur exceptio,& cær. nit liqui- do appareat metu vel nimia reuerentia in id conſenſifſe. nec dicit ſimpliciter reuerentia, ſed nimia, ſiue immodica: ita vt ei ſuccurrendum ſit ex bono& æquo: deinde fauor libertatis ſuadet, vt ita benigne interpretemur pro libertate. Adden- dum eſt metum præſentem, non faturum in hoc edicto eſſe
accipiendum. leg. metum. 3. hic. quod videtur aduerſari his,
quæ dicta ſunt in leg.. hic. metus eſt inſtantis vel futuri peri-
culi. Hæc tamen non ſunt pugnantia. nam præſentem me-
tum eſie oportert, etſi periculum futurum ſit: id eſt, oportet
aliquid factum eſſe propter quod metuere debeamus; quod
ſequentia verba oſtendunt dict. leg. metum. uon ſuſpictonem inferendi eius. Denique tractatur quæſtio ibidem, ſi fun- dum meum dereliquero, audito quod quis cum armis veni- ret, an huic edicto locus ſit. quo pertinet quod diximus leg. metum. C. eo. Obſtat lex non ſolum.§. ſi dominus. infra de vſucap. Sed hæc antinomia pertinet ad tit. de vi& vi arma. Ideo reiicio illam in illum tit. Metum accipere debemus non iure illatum. l. 3.§. 1. hic. Nam ſi magiſtratus iure poteſtatis aliquem terruit, non ideo locus eſt huic edicto. Iuris enim executio non habet iniuriam. l. iniuriarum actio.§. t. infr. de
iniur. Magiſtratus tamen renentur actione iniuriarum, ſi
quid iniurioſe faciant. leg. nec magiſtratibus. infra de iniur. Hinc naſcuntur aliquot quæſtiones. vna eſt in l.vlrim.§. vlt. de eo qui apud præſidem prouinciæ conqueſtus de quodam, quem contendebat ſibi eſſe debitorem certæ pecuniæ, præ- miſit ſtatim apparitorem, qui eã pecuniam vi etiperet. Quæ- ritut enim an iuſtus ſit metus, quia magiſtratus iuſſu hoc fa- ctum eſt? Reſpon.huic edicto locum eſſe,& hoc iuſto metu ablatum eſſe reſtituendum. Sed ſi ea pecunia debeatur, re- ſtitutionem ex hoc edicto locum non habere ſine cauſæ co- gnitione, vt leg. ſi pignora. infra de euictio. Alias enim in- teruenit cognitio cauſæ,& executio ordinaria, quæ ex re iu- dicata fit.lrà diuo Pio. infra dere iudic. Nam cum per appari- torem executioni mandatur ſententia, hoc dicitur extra or- dinem fieri: quo caſu ſi in executione male verſatus ſit, re- ſtitutio ex hoc edicto impetrari poterit à debitore. At cũ per iudicem executionim andatur ſentẽtia, dicitur fieri cauſa co-
ti. neque in Pandect. necin C. Quam
gnita,& tunc ſi male verſetur iudex, erit appellandum. Alia quæſtio eſt in l. ſi mulier. 21. Liberta ingrata fuit in patronũ: is volebat eam redigere in ſeruitutem: ob idque cum de luo ſtatu periclitaretur, aliquid de dit patrono, ne redigeretur in ſeruitutem. Perit reſtitui ex hoc edido, quia metu dedit. Reſpon. ceſſare hoc edictum, qnia hunc metum ea ſibi intu-
lit: hoc eſt vitium ipſius& ingratitudo hunc metumillt intu- lit: hoc eſt quod dicitur in l. 3. Iu elicnto. Oportet enim metum iure inde licito eſſe illatum, vt⸗duerſus eum reſtitui poſſimus. Hinc confirmatur qunod ſupra dictum eſt, de eo
qui conrrahit cum eo, qui eſt in catcere, licet enim cum eo
contrahere, modo iure id fiat. Nec auditur, ſi dicar metu car- ceris hoc feciſſe. nam ipſe hunc metum ſibi infert. Idem dici- tur de eo, qui captus eſt ab hoſtib s, ſi ſeredimit,& reuerſus ad ſuos nolit ſoluere quod promiſit, tanquam metu promiſ- ſum fuerit. Debet enim fidem hoſti ſeruare, nec poteſt cau- ſari ſe metu promiſiſſe. Hanc quæſtionem tractaui ad leg. 1. ſupra de pact. Quomodo probandus ſit metus, non eſt huius loci: pertinet enim ad titul. de probat. Vno tamen loco hoc atringam leg. vltim.§. vltim. Sequitur in edicto, Ratum non habebo. Ea verba exponit Vlpianus in leg. me- tum.§. ſed quod prætor. Hæc verba generalia ſunt,& per- tinent tam ad actionem, quam ad exceptionem: ſignificant ei, qui metum paſſus eſt, dari, vel actionem, vel exceptio- nem, prout res exigit. Citatur autem hic reſcriptum, quo conſultus ex facto Imperator ad mutuas, tam actionem quam exceptionem comperere in re ſiue perfecta ſiue im- perfecta ei, qui proprer metum cautionem pollicitationis dederit,& ob id reſtitutionem poſtulauerit, iure reſcripfit. Pollicitationes ſolebant fieri Reipubl. vt oſtendit titul. de pollicit.& ideo ſtatim collocatus eſt poſt titul. a2d muncip. vt iam oſtendi ad leg.. ſapra de pactis. Quod hic colligiur, interlocutionem priucipis in cauſa aliqua pro lege habendam eſſe, ridiculum eſt. non enim memiait hic interloquutionis principis, ſed reſcripti quod conſaltus edidit. Solebanc au- tem conſuli Imperat. in quæſtionibus dubiis, vr iure conſulti. Ideo reſcripta Imperatorum dicuntur in Codic. 22
luſtiniani, vr iuriſconſaltorum reſponſa in Pandectis. A.&ο ctionem, quæ ex hoc edicto datur, dixi eſſe reſtitutoriam, vel Loc edi- reſciſſoriam: non quod hoc verbum reſtitutoria, aliquod no-
men ſit actionis: ſed tantum qualitas quædam actionis, quæ reſtitutione facta datur à prætore: quemadmodum reſciſſo-
ria, quæ reſciſſione facta datur.§. rurſus. Inſtitut. de actio.
leg. necnon.§. pen.& vltim. infra ex quibus cauſis maio.
§. Volenti autem datur& in rem actio,& in per-
ſonam, reſciſſa acceptilatione, velalia liberatione.
In primis datur actio vel in rem, vel in perſonam vtilis, quæ propter negorium metu contractum deficit competere, & ideo datur actio quod metus cauſa. Tu me compuliſti me- tu vt rem meam tibi darem: dedi, ſed deinde reſtituor in in- tegrum àprætore, reſcifloeo quod geſtum eſt. Datur enim mihi actio quæ prius competebat, ſcilicet rei vindicatio, quia eram dominus. Vel ſi coegeris me liberare re acceptilatio- ne, reſtituor à prætore:& datur actio in perſonam, quia forte debebas ex mutuo. Sic interpretor leg. metum.§. vo-
lenti.hic. Qui locus exiſtimmatur difficilis ab Accurſio. Vo-
lenti igitur datur vtraque actio,& licet experiri vtra velit. In- ter has autem actiones multum intereſt: nam ſi quis expe- riatur veteri actione, id peter quod ex ea competebat, ſiue in rem actio, vt vindicatio, ſiue in perſonam, vt ex mutuo, fuerit. Si vero malit ex hoc edicto agere quod metus cauſa, petet quadruplum, niſi res arbitrio prætoris reſtituatur. Ele- cta tamen vnaactione, altera nollitur. Simile eſt quod dici-
tur in l. ſi mulier.§. vlt. Metu compulſus hæreditatem dela- tam repudiaui, reſtiruor in integrum. Hac reſtitutione du-
plex via mihi patet: poſſum enim experiri petitione hæredi- tatis vtili, quia ſummo iure propter repudiationem directa
deſiit competere, vt in§. volenti, intelligitur dari actio vti- lis in rem. Datur quoque in rem actio ex edicto de eo quod
metus cauſa. Sed alterutra electa, ad alreram regredi non
potero, ſiquidem vnius electione altera tollitur. Sed hacte-
nus de caula huius actionis abunde diximus.
4 8 1
42

87 C A y. II. Cui& contraquem detur hæc actio.
X iam dictis patet hanc actionem ei competere, qui me- Euu paſſus eſt, eiuſque hære dibus& ſucceſſoribus, quia rei perſecutionem éontinet, contra eum qui metum intulit. nec refert àquo metus illatus ſit, an à ſingalari perſona, an curia, an collegio, an ciuitate. leg. metum.§. animaduerten- dum. Hoc edictum eſt inrem conceptum non in perſonam. Exemplaum eſt in dicta leg.metum.§. ſed quod ait prętor. leg.
ſed ex dolo.§. 1. infra de dolo malo. De eo dicemus in titul. de dolo. huc pertinet lex, aliad.§. refertur. infra de regul. iur. Hic autem locus nos docet, quĩd ſit à ciui- tate, municipio, vel corpore aliquid factum eſſe: quod non facile d.dcernitur ab hominibus imperitis, qui non poſfunt diſtinguere ciuitatem à ſingulis ciuibus. ſic diſtinguitut in ti- cul. dcrer. diviſiin Ioſtit.§. vniuerſiratis. Vniuerſitas igitur- pſa intelligitur feciſſe, quod publice ſit per maiorem partem. publice, id eſt, publico nomine,& opponitur aduerbio pri- uatim apud Ciceronem. Datur etiam hæc actio contra eum, quirem metu extortam poſſidet, ramerſi metum non intulit. leg. wetum 9.vltim. Vnus mihi metum intulit: ex eo inetu nihil forte ad eum peruenir, ſed ad aliũ, qui metum non intu- lerat. Contra vtrunque datur actio, quia hæc actio in rem ſcripta eſt, id eſt, concepta in rem, non in perſonam, vt ex his
Qualis PAn, Firhac verbis colligere licet: Quod metus cauſa geſtum erit, ratum Sio. non habebo. Videtis enim non fieri vllius perſonæ mentio-
nem in edicti verbis. Idem dicimus de pactis. leg. iuriſgen- tinm.. pactorum. ſupra de pactis. Cum igitur animaduer- reret luriſconſultus hoc edictum eſſe conceptum in rem, nec expreſſam eſſe perſonam metum inferentis, int erpretatus eſt facile actionem dari contra eum ad quem aliquid ex eo me- tu peruenit. Huc quoque pertinet lex item ſi cum exceptio- ne.§. in hac actione.&§. Pedius. Res tua ad me peruenit metu tibi illato. Peto vt doceas quis metum intulerit, neſcis: non enim noſti, nec forte percipere potuiſti: nihilominus competet mihi actio contrate ad quem res peruenit. Eſt ta- en haæc actio etiam in perſonam.§. præterea, Inſt. de act. quia actor contendit reum ſibi eſſe obligatum ad dandum vel faciendum: quæ natura eſt actionum in perſonam.§. omniũ. de actio. Inſtit. ad dandurn ſcilicet, quia peto pœnam qua- dcupli. Sed dicet aliquis, eſt in rem ſcripta. Reſpond. ea ꝗᷓin rẽ ſccipta eſt, perſonalis eſt. Nec propterea audiendi, qui di- uidunt actiones in perſonales, reales,& in rem ſcriptas: to- lerabilius enim eſſet, ũ dicerent actiones in rem ſcriptas non- nunquam concipi in rem, nõnunquam in perſonam. Ex hoc etiam errore manauit ille quem attigimus, cum tra ctaremus quæſtionem, an reſtitutoria actio debeat intendi in loco do- micilii, an in loco vbi res ſita eſt. adducunt autem leg. in cau- ſæ. 1 3. infra de minor. cuius ſenſum eos non percepiſſe ſatis hinc manifeſtum eſt. Nunc videndum eſt, an,& quomodo hæc actio ad hæredes tranſeat: tractatur hæc quæſtio in leg. item ſi cum exceptione.§. poſt annum.& leg. quod dixi- mus..vlt. hic. Probabilis dubitatio fuit: quia hæc actio pœ- nalis eſt ex maleficio. Reſponſum tamen eſt competere de eo quod peruenit ad hæredẽ,& ex quo locupletior eſt factus. Eſt locus communis de hæreditariis actionibus. Sequentibus capitib. variæ quæſtiones tractantur huc perrinentes. Oſten- dit Paulus leg. videamus. hic. cum dicitur actionem compe- tere contra hæredem, ita eſſe intelligendũ, vt contra omnes hæredes in infinitum detur etſi ad primum hæredem tantum Duo val peruenit. Nullus eſt locus huic ſimilis in iure ciuili: itaque 74 2n, hæc duo ſunt diligenter notanda. Vnum eſt, ſi quid per- 3o za 2 uenerit ad aliquem metus cauſa,& conſumpſerit ipſum, ni- wetus hilominus teneri. Alterum eſt, vt ſi ad vnum hæredem per- cauſa. uenerit, ceteriteneantur. Verba autem Caii J. quod autem. hic.videntur pugnare cum ſuperioribus. ſed hæcſunt diuerſa. hinc male proconſulem Accurſius in hac lege interpretatur prætorem: ideo enim hoc dictum eſt, quia hoc ſcriptum fuit apud Caium ad odictum prouinciale. Poſtremo hæc actio datur ex cauſa noxali, ob noxam ſerui contra dominum. leg.
quod diximus: hic. C 4A p. III.
Quid veniat in hanc actiouem,& quia petatur-
——
Fran. Duareni(omment.
——— 3 3 — „
ler ... 3 5 den N hanc actionem ve nit reſtitutio reĩ per metum ablatæ, 4 ILa ſi res non reſtituatur, pœna quadtupli. Id expreſſum 0 fuit in edicto l.item ſi cum exceptione.§.1. Continer reſtitu- 8” tionem rei& pœnam. Idem dicitur in l. 4. C. eod. Reſtitui- hi tur igitur hac actione, quod actori abeſt,& id in quo damnũ 10 eſt paſſus, non quicquid forte ablatum eſt. Notandum eſt 6 exl. ſed& partus. 9.. hic. naturam eſſe huius actionis, vt ob 15 damnum detur. Inde etiam, ſituvime& metu compuliſti V Gud b ad rem meam tibi vendendam: deinde compuli te metu, vt 9 eandem rem mihi venderes: non competet tibi actio quod cul metus cauſa, quia nullum damnum paſſus es, nec quicquam reil tibi abeſt. Aliud exemplũ eſt in l. ſi mulier.§. ꝗ poſſeſſionem.. peli Ego poſſeſſionẽ fundi cuiuſdã habebã, nõ proprieratẽ aut do- ven⸗ miniũ, ſed tantum vſumfructum, forte tu me per vim coegi- od ſti, vt tibi traderem fundi poſſeſſionem, lis æſtimabitur non G quanti eſt fundus, ſed quanti eſt poſſeſſio. huc pertinet lex ni ſi duo.infra vti poſſid.vbi dicitur, diuerſam eſſe fundi& poſ- b 8 ſeſſionis æſtimarionem. Hæc omnia eo pertinent, vt oſten-. damus dominium reſtitui,& quod abeſt, actori. Noran- dum etiam eſt in hanc reſtitutionem fructus,& alias acceſ- ſiones venire. Sic interpretantur Iureconſulti verbum Re- ſtituere, in l.videamus. 2.§. in Fauiana. de vſur. De fructibus 4 autem quid ſit dicendum, in dict. leg. ſed& partus.& leg. ſi b 1 mulier. hic ſatis expreſſum eſt, vbi etiam cauſæ nomen pro ac- n ceſſione ſumitur: ſed pleniſſime dixi ad tit. de vſur. Hæc re- d ſtitutio pendet ex arbitrio iudicis: non enim ſatis poteſt in ſ vniuerſum definiri, quomodo quicquid eſt reſtituendum, ſit in hoc edicto comprebenſum. leg. item ſi cum exceptione. S. d uatenus. Huc referendæ ſunt l. metum.§. ex hoc edicto. l. li illud.§. ſi metu. vbi docet exemplis quomodo hoc ſit acci- duſ piendum: led poſt hac agam de reſtiturione, propter quam lem pœna imponitur, ſi res arbitrio iudicis non reſtituatur. Non io eſt ergo pœnalis ſimpliciter hæc actio.§. quadrupli. Inſti. de idh act. leg. item ſi cum exceptione.§. hæc autem. Aliquando wte hunc locum citaui, diſputans de actionibus arbitrariis. in§. üni præterea. Inſtit. de actio. vbi dicitur, arbitr arias ex arbitrio dilti iudicis endere. quod ita accipio, in quibus arbitratur iudex, titu quemadmodum actori ſit ſatisfaciendum. Tantum vero po- ſtio teſt arbitrium iudicis in hac actione, vr poſſit iudex aliquan- gꝛti do reum abſoluere. De noxalibus actionibus locus eſt hoc met Inſtit. tit. animaduertendus, quem citaui, vt dicerem omnes 40 actiones nõ eſſe atbitrarias. Ea verba addidit luſtini. quaſi ve- tat lit explicare verba edicti prætoris, niſi res arbitrio iudicis re- tiun ſtituatur. Prætor enim dat actionem in quadruplum ob me- irrit tum illatum,, ſi res arbitrio iudicis non reſtituatur. Poterat eod. dubitari, ſi quis conueniatur ob metum illatum à ſeruo, an ſcind conueniendus ſit ad pœnam quadrapli? Reſpond. hoc iniquũ teltit eſle,&ſſatis eſſe, ſi dominus noxæ ſeruum dedat, nec amplius la. eum teneri. Huc pertinetl. quod diximus.§. i. hic. lar C A v. IIII. l4 , jauts De offcio indicis. chii rei ſi Fficium iudicis eſt, ſi noxaliter agatur, vt condemnet nde tantum ad pœnam quadrupli, niſi rem reſtituat arbitrio hi iudicis, aut noxæ dedat. Diximus agi contra dominum no- ghnohelo- dof xaliter ob metum à ſeruo illatum, niſi res ad dominum per- ns ze. 5
uenerit: tunc enim poterit conueniri directo, nec liberatur 2am de noxæ dedendo ſeruum. Quadruplatur autem id quod reſti- reſtitu- tui oportet, non autem quod ablatum eſt. l. item ſi cum ex vione ex ceptione.§. quadruplatur.&§. lulianus. ad ſi. Quæritur an 2 Heen in quadruplo inſit ſimplum. Eſtenim ambigua hæc oratio. lemra. Tractatur hæc quæſtio inl. item ſi cum exceptione.§. ſed ſi quis.&§. quatenus. Reſpon. Quadruplum eſle accipiendum,
vt in ed res metu ablata contineatur. Vilum eſt enim durum
ſic interpretari quadruplum, vt totum pœnæ inſit. nam pœ-
næ ſunt potius molliendæ, quam exaſperandæ. l. pen. infra
de pœnis. Cuius eſt hic commodiſſimum exemplum. Simile
eſt quod dicitur titul. de vi bono. rapt. Inſtitut.§.i. Aliud au- d tem eſt in actione furti, vbi quadruplum totum pœna eſt, 34, vt§. vltim. Inſtitut. de obliga. quæ ex delict. Vnde recte ka den colligitur, quoties fit memiio tripli aut quadrupli, nec aliud 4 Waal
exprimitur, intelligendum eſſe, in corriplo vel quadruplo rem quoque ipſam contineri. In§. ſed& ſi quis. dict. leg. item

nenn e In Tit. III. de Dolo malo. 79 der 2„„, e e aae 4 mi be Item ſi cum exceptione. obſeruatur quem præciſe cogi ad fa- pretio res, quæ minoris lit preti, vendatur ica tame 4 erteſtin tem lLn dego aliter hæc verba intelligo: eſt enim heæc ſemper dolus abſit. quod& not. apud Paulut leg. item ſi Sod. Reltitu Aendld. Ses eSe er a ſed quam Tua cauſa vocamus. pretio.§. vltim. infca locat. Inicium actionis de dolo tribuit N Aaodamns Nbullr ſrres per metum abſata perierit, an reus ab hac Cicero Aquilio Gallo libro 3. Oflic. Cuius actionis formu- Noanän(QMerirär, e 4 cone drem, id eſt ad æſti- lam Prætores poſtea ſecuti ſunt. Veteres enim dolum non aciop elt atione liberetur, an condemnetur adrem, id et P9 klüi e haherecri. onis„. 1 m rei peremptæ? Reſpon. l... C eod. eſſe perſecu- magnopere curabant, cum in iis tantum locum habere exi- 44— 4 6 1 0* 2 8.....— 8.. Netu compben matione Peremper: Reh ſt. Linre furtiua. ſtimarent, qui ſe decipi pamrentur, facillimeque à vio pru- dl dulict tionem integram. Actio enim perpetua eft. linre urtiua. Tent, ür, t⸗ de ee düitewen 1 ufca de condict. furt. l..§. rectiſſime. infra de vi& vi arma. dente vitari poſſe crederent. Cteſcente tamen hominum idi cio gu. tuod eſt intelligendum ſecundum l. 14.§. quod ſi homo.& malitia, doli vindicandi cauſa, varia propoſita ſunt re- 6 4** 3.—„. 5*— rie ner Jaicquam 4 Obſeruanda eſt diligenter bæc diſtinctio,& duo caſus media à prætoribus„ de quibus hoc ritulo dicerur. Et pri- Abalelons col FAerandi ſunr Vnus eſt, cum poſt ſententiam latam ad- mum quidem reſtitutio in integtum datur. leg. diuus. ſapra btietué; 4 ſ ui m intulit, ante rempus iudicati res de in integrum reſtitution. darur actio de dolo, datur exce- eautdo. nerſus eum qui metu 3„s 101 b ſlaria eſtin ſtrictis iudiciis: na ghet im caegj verierit ſine eias dolo& culpa. Tempus iudicato ad ſol- ptio de dolo, quæ valde neceſſaria eſt in ftrictis iudiciis: nam .]. 1 2 4—, 2. 4 ·.„„ 1 3 3 2— imadinr M vendam datur ad quatuor menſes. I. fancimus. C. devfur. rei ineſt iudiciis bonæ fidei.leg.ſed& ſi ideo. ſolut. matrimon. uc perin dü 57„mur: ex lege duode- lI.huiuſmodi. 86.§. qui ſeruum. de legatis 1. Oportuit enim heridet iudic. quo tamen iure hodie non vrimur: ex lege d lhuiu. ul te 30 h. Canſti elle fung.* im huins actio- in illis eam exprimere in concipienda formula& conſti- etuncigedo cim tabu. dabantur triginta dies. Natura enim huius actio eam expri— 1 ulacus Rt. nul tinent n nis non patitur vr perempta re poſt condemnationem intra tuendo iudicio, vt extra quam ſi de dolo ſtipulatus ſit, nulla 10— 3.„.. 2 4 orj 8 tempus AiCalſ⸗ cius æſtimatio ab eo exigatur: quia tri- habeatur doli ratio, Aiudice præſertim pedaneo. Hodie ta 4 4.. 4. 2 8 8,&ali Tad led tisf. 1 jcur. Hæcactio eſt arbitraria.§. præ- men lublatis formulis non multum intereſt inter bonæ fi- lti vet terea. de actio. Inſtitut. In hac ergo iudex reſpicit æquum& lei iudicia,& ſtricta: vt docui ad leg. ſi quis c irer. intr 85 bonum: ob idque diligenter videre debet, ne quid ſtatuat a- de verborum obligation. De hac exceptione eſt ritulus
8 nowen ptoac- derſut. Ncte- im kats poreſtin
lienum ab hac æqyuitate. In quo etiam de eo qui damna- rus ob ſeruum, qui metu aliquid abſtulit,& aufagit. reſpon- derur, non eſſe æquum, vt omnino relaxetur à rei conde- mnatione: ſed oportere eum cauete de perſequendo& re- ſtituendo ſeruo, ſ in eius poteſtatem peruenerit. Alter ca-
ſpecialis in Pandectis, de doli mal.& met. exception. Da- tur etiam actio ſtellionatus, ſed tamen agitur criminaliter ad pœnam. Quod enim in priuatis iudiciis eſt de dolo actio, hoc in criminibus eſt ſtellionatus perſecutio. leg. ſteiliona-
tus. infra de crimine ſtellionat. Inter præcipua tamen auxi-
teſtiuendam,ſt ſus eſt, cum extortus eſt homo vi ab aliquo,& actum eſt lia eſt actio de dolo malo: quam Cicero Üibro ſecundo de
um excepcione ſ. cum eo, quiabſtulit, ſed antequam ſententia ferretur, au- Natura deorum„ vocat euerriculum omnium malitia- 8 Kaadocedol fugit vel perit. Reſpond. eum teneri ‚etiamſi ſine dolo& rum. De hacactione extat edictum in leg. prim..primo, e
nodo hoc ſtt acci. culpa eius perierit. In priori ſpecie æquitas non patitur, vt quo colliguntur cauſæ huius actionis. Neceſſe eſt in primis
de, propter quam Forn præ ſtet qui condemnatus eſt, cum cogatur ob condéna- aliquid dolo malo factum eſle, vt alicui hæc competat actio, teſtiruatut. Non tionem triplum præſtare: in poſteriore ſpecie arbitrium deinde nullam aliam actionem eſſe proditam poſtremo ia-
aadrupli.lnſti.de indicis ceſſat, ſed prorinus dicitur damnare reum in id quod ſtam eſſe cauſam actionis dandæ. Detigit Labeo dolum
dtem. Aliquando jnrereſt. l. arbitrio.§. non tamen. infra de dolo malo. Qud malum hic, eſſe omnem calliditatem fallaciam, machina-
as uditraris.n. diximus reum teneri, eſt intelligendum cum exceptione& tionem„ad circumueniendum, fallendum, decipiendum al-
marias exarbitio diſtinctione. Videndum enim eſt, an eodem modo res pe- terum adhibitam. De hac definitione ſcripſi ad legem in-
satbüraturiudex, ritura fuiſſet apud eum à quo res ablata eſt:& de hac quæ- riſgentium. ſupra de pact.§. ſi fraudandi. Addit autem præ-„,,
Tuntum vetopo- ſtione diximus ad leg. ſi ex legati cauſa. infra de verbor. obli- tor nla„quia veteres dolum bonum dicebant 3 9 qniad S 7, ſitinder liquan- M gation. Propter conſenſum expreſſum veltacitum eius qui uerſus G Sftein— aut latronem. Min fallo anuo. 8 Fal.„
bos locs eſt hoc metum paſſus eſt, ceſſat hæc actio,& datur excepuio. leg. 2.& dant quidam fidem hoſti leruandam non eſle, de quare leri Towar. t qhr nes 4.C. eod. cap. 1. de his quæ vi metus ve cauſ.in Decr.vbi agi- P l ad leg. 1. ſupra de pactis. hæc Lnti NlIpiani Ne ba lunt
Rdcerem om referenda ad ſtraragemata: de quibus dictum eſt, Dolas an
cdit loſtini qual ve⸗
aubirtio indiciste-
tur de profeſſione monaſtica. VItima exceptio eſt ob pre- tium non redditum, vt in venditione metu contracta, nam irrita eſt: ſed ramen prerium datum debet reddi. l.3.& 4. C.
virtus quis in hoſte requirat? Hæc igitur verba, Dolus malus
ſignificant non niſi ex magna cauſa,& euidenti calliditate
ualloflom odme⸗ eod. Hoc intelligendum eſt de pretio ſoluto ei, qui petir re- debere dari de dolo actionem, quod explicatur leg.& ele- ſtimn. Dotetat ſcindi quod geſtum eſt. Nam ſi alii ſolutum ſir, non dicitur ganter.§. vltim. hic. Quæritur ſi venditot commendandæ ltum a ſtuo,an reſtituere. 5 ita intelligenda l. ſi mancipium. C. de rei vin- ſuæ mercis cauſa quid dixerit, an tanquam doli maliteneatur? el ond.hoctniquu dicat. cuius mentio eſt in gloſſis Accurſianis, nec recte ex- Reſponde. non teneri, leg. quod venditor. 38. Hic enim dcdu, vecꝛmpius plicatur. Excipitur vnus caſus in leg. pen. C. eod. de eo, qui in mos eſt venditorum, laudant enim ſuas venales, qui volunt .i⸗ officio conſtitutus rem aliquam per vim emerit. qui& not. in tradere merces:& hæc ſi palam appareant, venditorem non
cot, n condemnet
l. aufertur.§. qui à præſide. infra de iu. fiſc. leg. non licet. l. qui officii. infra de contrahen. emption. hæc actio concurrit cum rei vindicatione vtili, vt iam dixi.l. metum.§. volenti. Sed v-
na per alteram tollitur. item concurrit cum actione de dolo.
I. item ſi cum.§ dolo. hic. non concurrit tamen cum actioni-
obligant. l. ea quę. ff.de contrahen. emptio. c. cum dilectus. de
his, quæ vi met. in Decret. Reſtitutioni igitur locus eſt, ſi ta- lis ſit machinatio, quæ hominem conſtantem& prudentem
fallere poſſit: nam ſi talis ſit vt homini hebeti imponere
poſſit, ratio non paritur, vt ei ſuccurratur: quod in metu obſeruandum eſſe diximus in leg. metum, ſupra de eo quod
ruitubitio bus furti, quamuis hoc controuerſum diu multumque fue- 8
mteſtiui 4 3
atta dominac Sn ule
rit. ad dominum det⸗ na r b A D I T. III. cdo relden he DfDOL. O M A I. O. nem idquodt nuse 6— C àA v. I.
SIIxIuVSvarias eſſe cauſas reſtitutionis. Pri-
d„
met. cauſ. Eodem perrinet quod dicitur in leg. dolum. C. eo. Itaque recte dictum eſt in leg. prim. infra de doli mali meruſ- ve exceptio. ex facto intelligi, quando dolus ſit factus,& ex facti circumſtantiis& inconſtantiis hoc eſſe confirmandum, nullis enim legibus id conſtitui poteſt. Exemplis tamen hoc vtcunque demonſtrari poteſt: quæ multa reperiuntur ſub
.„ nxtitof al ud cu. 3 4. hoc tit.& pleraque quotidie occurrunt. Recitat Accurſ. v-
*
88 8..
ndißm ledl e e eſt metus, de qua diximus titulopræce. numin dict. leg. dolum. de ſcholarib. qui fefellerunt præce- excepione am, dente: altera eſt dolus malus liupra dere- ptorem † Albericum, cui ad cœnam inuitato præbuerunt lo-„. nele rchien„ ſtit. vt ergo quod metus cauſa geſtum eſtre- co aquæ vinum album. Plurimahic occurrunt exempla, ad-— umeſtenln. d. loindirur Geroſtituitnrinintepram⸗ ſtaetiam eo vt magnam partem tractatus occupent, vrnon immerito e ar
nſſt⸗- vamn pe-el quod dolo malo geſtum eſt. Nihil enim à natura alienius qde lureconſul. iibris videatut dixiſſe Cice d in vna ta 4 rner ger i gee eſt fraus& dolus in contrahendis negoriis, vt d de Iurcconiulelibris videatut dixiſle Cirero, Inod invna cco. nandæ bbenie-7, At Icaln tau Ofnicio.& quod ci 4— vt docet gnitione poſitum erat, in infinita hæſerunt. Hæc igitur breui- aemhiun, 14 Jade Dierie r. 3. 5 8 Ao⸗ eitunarru muſereer ho- ter percurremus: ita tamen vt ſempert intelligamus, in vni- Gat.Hu alus 01⸗ wini 5 in— en d e inuicem tüen ie ae⸗ leg. uerlum definiri non poſle quando dolus ſit admiſſus, ſed ex Caufl. dlcd. Vnüerl 1 dnu, 6 kali reconer⸗ er geei du mi fieripolhr. diſunt quoq; caufidici, à quib. plura exempla diſci poterunt: omma- adrupliasupl es quæ plurts Ht ematur, vel conducatur, Walori etiam norunt enim omnes fraudes omneſqʒ; lechun vt ait Accurl. ſawdas. lo vel dag leg 2 8 4 qus ic 8 2

80 & blinius in epiſtolis. Vaumigitut eſt in leg.& eleganter.§. ſeruus pactonis.&§. penult. hic. Aliud in leg. ſi quis affirma- ueric. hic. B. ſi maior. C. eo. Aliad eſt de eo qui ſuppreſlit ta- bulas. in dicta le. ſi quus affitmauerit.§. item ſitabulæ. 9. ſi ſer- uum. hocrit. Aliud eſt de eo qui falla pondera commodauit in leg. arbitrio.. de eo. Aliud in leg. ſeruus. ꝛ0. in princip.&§. ſi perſuaſeris. I. ſi legatarius. l. cum quis. 31. 1. filius. 32. l.rei quam venalem. J. ſi cam mihi. l. ſi—ii. tabulas. l. quidam de- pPitor.& leg. pen. hic. Atque his fere exemplis oſteaditur quando dolo malo aliquid admiſſum eſſe dicatur. Eſt vnum in ſigue exemplum extra hunc tractatum in l. ů. infra de actio. empt. de fallaci ſimulatione, callidaque reticentia- Hxæc igitur eſt prima cauſa huius actionis de dolo, quia ſcilicet dolo malo aliquid admiſſum eſt. Neceſſarium prætereae ſt, vt de his re- bus alia actio Rulla ſit. l.!.§. ait prætor. Hac actione, que fa- mola eſt, comprehenduntur omnes fraudes& malitiæ, qua- rum nomine nulla actio prodita eſt iure ciuili. Interpretamur hiclate actionem proomni auxilio, quo res ſalua eſſe poteſt ei qui eam amiſit. Continetur etiam interdictum, etſi ab a- ibnc differat. l.actionis verbo. infra de actio.& obligatio. Continetur quoque exceptio: nam qui excipit, quodammo- do agere videtur. l. 1. intra de exceptio. Diximus, ſiue actio ciuilis, ſiue honoraria competat, ſiue etiam inrerdictum, ceſ- ſat actio de dolo. Quæcitur de in integrum reſtitutione dict. leg.1 Sidem Pomponius. Sicproducitur longius interpre- tatione verbum actionis. Reſtitutio enim in integrum pro- prie non eiſt actio. l. quod ſi minor. 24.§. vltim. infra de mi- no. non enim cum in integrum reſtituit, dat prętot iudicium. Sed tamen late accipimus actionem pro omni auxilio quo res ſalua eſſe poteſt actori.illis igitur dict.. verbis oſtendit Pom ponius ex ſententia Labeonis, reſtitutionem in integrum non concurrere cum actione de dolo. Videtur tamen hoc eſe fallam exhis verbis l. Diuus. ſupra de reſtitut. in integ. Qum etiam actio de dolo competere ſoleat. ex quibus apparet hæc duo remedia concurrere. Sed expendendum eſt quod ſequitur in ea lege. Permittit enim velreſtituere in integrum vel actionem dè dolo dare. admonet tamen ſatius eſſe reſti- tuere in integrum, quam actionem famoſam de dolo conſti- tuere.Eodem perrtinet l. quidam debitor. 3 8. hic. Quidam falſam epiſtolam obtulit creditori, ob quam liberatus eſt ac- ceptilatione: dolus malus interuenit: quæritur quomodo ſuccurrendum ſit creditori contra debitorem, qui dolo fe- cit, vt liberaretur? Nam nulla competit actio, vtpote remiſ ſa per acceptilarionem,& ſibi debet mmputare creditor qui tam facilis fuit, vr eam remiſerit. Reſpondet diſtinguen- do intet minorem& maiorem. Creditor maior vigintiquin- que annis habet de dolo actionem: minor autem reſtitue- tur in inregrum. Sed puto tamen hoc ira ſtatutum eſſe, quia prætor in cauſa minorum facilius cognoſcebat: hoctotum tamen debemas accipere, vt pendeat ex pręroris arbitrio. di- cta leg. diuur. niſi etiam dicamus diſtinctas eſſe actiones,& circumſcriprionem non elle iuſtam caulam reſtituendi actio- nem amiſlam maioribus, ſed abſentiam. leg. I. inkta ex qui- bus cauſis maior. Quæritur etiam de actione quod metus cauſa, an concurrat cum actione de dolo quæ tantum com- petit cum alia deficit?& videtur concurſum harum duarum actionum admitti non poſſe. Obiicitur l. irem ſi cum exce- prione.§. eum qui. ſupra quod metus cauſ.vbi ait poſſe vel a- ctione de dolo, vel actione quod metus cauſa agi. Difficul- tas naſcitur ex leg. 4. C. eod. Pro explicatione huius quæ- ſtionis expendenda ſunt verba edicti de dolo. Pollicetur prætor actionem de dolo ſe daturum, ſi quid dolo mala fa- tum elſé dicetur, nec alia actio erit. Vt ergo ſit locus edi- o, oportet dolo malo aliquid factum eſſe contendere. Cum quis allegat metum ſine dolo, dabitur actio quod me- tus cauſa, non etiam de dolo, quamuis dolus reuera admiſ- ſus faerit: ſed ſi lolus dolus allegatur, de dolo dabitur. Pone, aliquid extortum metu ab aliquo, competit ei actio quod metus cauſa, vel de dolo. Sed ſiis alleget metum, nulla fa- cta doli mentione, dabitur actio quod metus cauſa: ſi vero velit de dolo experiri, poterit hoc allegare,& contendere rem dolo extortam fuiſſe, tuncque dabitur actio d⸗ dolo, non autem quod metus cauſa. nec enim poſſumus dicere illi competere actionem de metu, cum eum non allegat.
Franc. Duareni Comment.
vnde dicimus, alterutra electa alteram tolli: non tantum i⸗ plo iure, fed exceptioue in factum oppoſita: ex quo appa- ret vtramque ſimul noa competere. Addendum eſt ſupra- dictis, hanc actionem de dolo concurrere cum actionibus in factum. Hanc ſententiam defendi ad leg. iuriſgentium. ſu- pra de pactis. vbi ſtendi quid ſit in factum agere; vel præ- ſcriptis verbis in factum agere, nempe omiſſo nomine& ti- tulo actionis, facto ipſo,& re, vt geſta eſt, expoſita, actionèm concipere: quomodo hodie actiones moribus noſtris con- cipiuntur in foro: qualis eſt l. cum mota. C. de tranſactio. Atque ideo ia factum poteſt agi nulla facta doli mentione, nempe ſi malit quis mitiore iudicio experiri, omiſſa actione de dolo, quæ famoſa eſt, tunc enim illi non eſt deneganda a- ctio in factum, ſic filio in patrem,& hberto in patronum, atque in ceteris perſonis:& non debet hic comprehenſis de dolo actio dari, ſed in factum verbis temperanda eſt. Eſt et- iam huius rei exemplum in leg. non debet.& l. rei quam. 33. hic. quam adduxi in commentariis in tit. de pactis.vbi actio in factum competit, quia forte ita inciderat ex facto, vt quæ- reret conſultor, anpoſſet in factum actione experiri. Vbiigi- tur dolus commiſſus eſt, quandoque in factum actio dici- tur competere. Imo hæc nonnunquam eſt vtilior, quia eſt perpetua actio. di. leg. rei quam.& conſultor forte, poſt tem- pus intra quod poterat agi de dolo, conſuluit an in factum agere poſſet. Hæc autem actio de dolo temporaria eſt, id eſt annalis. l. huius actionis. infra quod falſo tutor. aucto. Hodise vero ex conſtitutione Conſtantini biennalis eſt. l. vltim. C. eod. Ex iam dictis variæ quæſtiones oriuntur: has ſigillatim tractabimus. Vna eſt in leg. 1.§. pen. alias vltim. vbilegen- dum eſt, vel ab eo res ſeruari poterit, vt in F loren. libris: cuius exemplum eſt in leg. ideoque. de pupillo, qui tutore auctore concludente, à Titio circumſcriptus eſt. vbi reſpondetur, v- trumq;& tutorem,& eum qui cum pupillo contraxit; in do- lo non eſſe. Certum enim eſt competere pupillo actionem tutelæ contra tutorem: ideoque non agi debere actione de dolo contra eum quiĩ circumſcripſit, niſi forte tutor ſit inops ita vt pupillus ſuum ab eo conſequi non poſſir. Alia quæſtio tractatur in dict. leg. i.& l. ſeq. ex qua colligitur interpretatio horum edicti verborum, Se de his rebus alia aćtio non erit. Cer- tum eſt non eſſe actionem, ſi ipſo iure non competat, velper exceptionem infirmerur. l. nihilintereſt. infra, de reg. iur. ſed hic ſiue ius ciuile, ſfiue ius prætorium inſpiciamus, com- petit actio ſua, vnde probabiliter dubitari poterart an actio da- retur,& verba edicti ad hune caſum producenda eſu. Ra- cedimus à proprietate verborum, vt ſequamur mentem legis. ſic enim accipimus hæc verba Prætoris, S: de his rebus alia a- ſlio non erit.vt ſignificet, ſi rem ſuam alio modo ſeruare non poſſit. Atque hoc exemplum eſt interpretationis, quod ſequi debemus in interprerarione iuris ciuilis. Nempe actionem de dolo dandam non eſle, cum alia competit actio. Iulianus tamen videtur huic Vlpiani dicto aduerſari in leg.& elegan- ter. hic. Cuius ſpecies eſt; minor viginti quinque annis per- ſuaſione ſerui circumſcriptus eum vendidit cum peculio ei, à quo ſtatim eſt manumiflus. Iulia. ait dandam eſſe actionem de dolo in manumiſſum: cum aliter videatur eſſe conſultum minori, vt ex emprto agere poſſit ob hanc citcumſcriptio- nem: præterea in integrum reſtitutione aduerſus id quod geſtum eſt. Dici igitur poſſit ab aliis diſſenſiſſe lulianus,& a- ctionem de dolo poſſe competere, etſi alia competat. Sed huic quæſtioni occurrit Vlpianus& oſtendit eius ſfententiam congruere cum aliorum Iuriſconſul. opinionibus. Exiſtima- tur hic locus obſcurus, qui totus eſt corruptus apud Halo- andrum. Ego cenſeo ſequendam eſle vulgarem editionem, ea enim proxime accedit ad Florentinam, quæ omnium e- ditionum& optima& veriſſima eſt. Sic enim accipimus. In cà- ſu enim luliani opponitur minorem vigintiquinque annis vendidiſſe ſeruum cum peculio; vbi de dolo emproris nil proponitur,& ſi ab eo admiflus eſſe poſſit- Hac enim di- ſtinctione vtitur, vt oſtendat in ſpecie luliani propoſita, fuiſſe tantum minorem cireumſcriptum eonſilio ſerui,& dolum emptoris nullum interceſſiſſe. Recte ergo reſpondit, dan- dam elſſe in manumiſſum de dolo actionem, non in empto- rem, cuius nullus dolus arguitur. Quod autem proponitur venditor minor fuiſſe:& idcirco dicitur poſſe eum reſtitui in in-
Non da- tur reſti-
tutio coο-
tra ma- numiſ= ſionem.

kemporxiacl idelt — rutot aucto.Hodie maliseſt. lm.C. aorut: hosſiglarim ius vlum. dllegen- Ploren ldtis: cus »quitntoteauctore edi reſpondetut,- locontrarxit indo- te pupillo aciodem gidedete zctionede — vollit. Ala quatc gruc intetptetatiq aadlio nenen. Cer- acompetat, yelpet .infta, deteg ut nlpiciamus, com. otetat an actio da- endacihus. Re. mur mentem legs. Hdehu rebà alas- modo ſeruare no
ationi,, qpod ec
Nempe actionel eritactio-uliandh riin leg.& clegan- ainqve annisper-
c— al 6 1 82 opolaatu Noßs 4 anlp& zolum tur ne dan- tumn d“
yn Tit. IIde Dolomalo. 3
Wintegrum: infitmarur hac regula, non dari reſtitutionem contra manumiſſionem: vt etiam dicemus ad tit. de minor.
Obirer autem hicnotandum eſt, venditionem ipſo iure eſ⸗ ſenullam ob dolum malum, ſi quss in hoc cirgumſcriptus ſit vt venderet. idem notatur l. 3. infra pro ſocio. I. in canſæ. in-
fra de minor. vbi ait Paulus ipſo iure nullam eſſe, id eſtiu-
re ciuili, ſecundum leges populi Romani. Veteribus enim legibus ante Caium Aquilium Gallum non vindicabatur do-
lus in contrahendo admiſſus, niſi in iis iudiciis, in quibus ex
fide bona addebatur vt ſcribit Cicero libro 3. Officio. Poſt illum tamen etiam doli in iudiciis ſtricti iuris exceptione
ctionem. Simile eſt quod obũcitur ex leg. ſi quis affirmaue- rit.§.& ſi ſeruum pigneratum. Egi contra te ob noxam ſerui: dixiſtite velle dare ſeruum pro noxa,& dediſti, ſed pi- gneratum: ac ita deceptus ſum. Sed quia paſſus ſum te ab- ſolui, dicitur de dolo mihi dari actionem, tamenex lege cum à to. poterat aliter proſpici mihi, noxali ſcilcet actione. Hæc inter ſe mirabiliter pugnant ſed videndum quomodo expe- diri poſſint. Dico in huiuſmodi caſibus ceflare de dolo actio- nem, quia alia actio non videtur deficere. Hic ſequimur e- dicti verba, Si alia actio non erit. Diximus autem ad exce-
priionem verbum actionis pertinere, cuius exemplum eſt in
oppoſita, infirmatum eſt 1 quod& not.leg. dolo. C. de inu-
42 4 1 ⸗... tili. ſtipulation. Dolus dat cauſam contractui, cum quis in- ducitur ad contrahendum dolo, cum aliter non eſſet con- tracturus: vt in caſu luliani: alias enim minor non vendi-
turus erat: vnde ſi manumiſſus ſeruus non eſſet, reuocare-
tur perinde ac ſi nulla venditio interceſſiſſet. ſimilis eſt ca-
ſus in leg. cum ab eo. infra de contrahend. emptio. Ali-
quando incidit in contractum dolus: ſed certa lege& forma corrigitur hic dolus: non tamen vt recedatur à contracty, ſed
datur actio ex ipſo contractu ad id quod intereſt.& hoc fit in bonæ fidei iudiciis: in contractibus autem ſtricti iuris, agitur de dolo, dicta leg.& eleganter.§. non ſolum. l. lulia-
nus.§. ſi venditor. infra de actio. empti. Qui enim per dalum.
Sed hinc variæ quæſtiones tractantur, multæque ſpecies
proponuntur, in quibus quæritur, quando actio de dolo
danda ſit, an non: quæ omnes ex eo pendent, vel quia de- ficit actio de dolo, vel non. Hic exemplatem valde iſluſtra- re poſſunt inquirenda eſt igitur natura cuiuſque actionis,& ex qua cauſa derur velnon. Vna quæſtio eſt in leg.& elegan-
ter.§. ſi ſeruum. Quidam habebat vſum ſerui, non preprie- ratem: pr oprietarius cum occidit: quæritur an vſuario actio
de dolo ſit danda? Quxæſtio hinc pendet, an alia etiam a- ctione conſultum ſit actori. Datur autem legis Aqyuiliæ a- ctio. leg. z. infra ad legem Aquil. ſed vtilis, vt nominatim de hoc caſu eſt ſcriptum leg item Mela.. fin. cum leg.ſequ. in- fra ad legem Aquil. nam directa tantum datur domino. In- de eſt quod dicitur in leg. arbitrio.§. ſi dominus. Propiie- tarius inſulæ, cum alius eius vſumfructum haberer, eam in- cendit: datur in eum actio legis Aquiliæ: atque ideo ceſſat actio de dolo. Obiicitur lex repeti.§. vltim. infra quibus modis vſusfruct. amitt. Verum longe diuerſa eſt ſpecies. Sic enim nullum damnum datum proponitur. Alia eſt ſpe- cies in dict. leg.& eleganter. in§. ſi ſeruum. in quo quia ex te- ſtamento competit actio, ceſſat hæc actio de dolo. Alia quæ- ſtio in§. ſi quadrupes. Quadrupes mihi damnum decdit: da- tur mihi actio ob noxam quadrupedis in dominum, velvt damnum ſarciat, vel vt noxæ dedat, ex lege 12. tabul. Sed ſi
dolo alterius non domini damnum dedit mihi quadrupes:
Reſponden. Iuriſconſul. ſi dominus non ſit ſoluendo, dari ad- uerſus alterum actionem de dolo. An autem actio legis A- quiliæ competat hoc caſu, videndum in leg. item Mela.§. item cum eo. infra ad legem Aquil. Alia quæ ſtio in§. item Labeo. de eo, qui compeditum ſeruum vt fugerer ſoluit. ad quam pertinet lex I. C. de ſeruis fug.& g. vltim. Inſtitut. de lege A- quil. Alia in§. ſeruus. quam ſuperius attigimus de ſeruo, qui cum à domino libertatem conſequi vellet, expromiſſorem csrtæ pecuniæ dedit, ea conditione vt poſt libertatem obli- gatio in eum transferretur. Obiicitur aurem actionem ex ſtipulatu non competere effequ, quoniam exceptione elidi- tur. Reſponden. id ineptum eſle„& hanc ex ſtipulatu a-
ctionem tunc tantum ceſlare, cum ipſum manumiſſum nol-
ler patronus expromiſſorem accipere. ſuccutritur nihilo- minus altero caſu ipſi expromiſſori de dolo actione aduerſus manumiſſum, ipſique patrono in manumiſſum, ſi non ſit expromiſſor ſoluendo. Alia quæſtio eſt in§. ſi dolo malo. dict. leg.& eleganter, hic. de procuratore qui paſſus eſt ad- uerſarium vincere. Reperitur autem valde likili antino- mia in his verbis, quibus dicitur non dari de dolo actionem aduerſus eum qui vicit, ſi paratus ſit transferre iudicium, &c. Nam in cadem ſpecie leg. cum à te. hic. dicitur, ex in-
tegro eendum eſſe priori actione, qua iudicium acceptum
fuerat, ed maior difficultas eſt in leg. ſeruus tuus. 20.§.vltim. b vbĩ in ſimili ſpecie ſimpliciter dicitur de dolo dandam eſſe a⸗
0
ris, agetur de dolo. In contractu
leg.vltim. idem dicendum eſt de replicatione. Eſt enim qus- dam exceptio, nempe exceptionis exceptio. l.exceptio. infea de exceptio. In huiuſmodi igitur ſpeciebus,& ſi res ſit iudica- ta,& ablvlutus reus dolo malo, aget actor actione de qua
indicatum fuit: ſi opponatur exceprio rei iudicatæ, replica-
bitur de dolo malo. Sic intelligitur l. cum àte. in qua dicit VI. pianus ex integro agendum eſſe: nam illud quomodo in- telligendum ſit, expreſſit Paulus in leg.& eleganter, g. ſi do- lo malo. Poreſt autem ita agere ex integro, vt actionem denuo inſtituat, perinde ac ſinunquam actam fuiſſet: po- teſt etiam petere, vt reus transferar in ſe iudicium,& in eo inſtat reus, in quo erat cum dolus admiſſus eſt. Nam non- nunquam poteſt intereſte eius, vt iudicium transferatur in reum in eodem ſtatu, potius quam vt denuo agat, quia for- te magna cum moleſtia& ſumptu lis ad exirum erat produ- cta. quod iterum experiri, moleſtiſſimum illi& difficilli- mum eſſet. Sic concliatur facile cum§. ſi dolo. l. cum à te. in leg. ſeruus tuus.§. vltim. recitatur tantum luliani opinio, de qua Paulus nil pronuntiat: ideo que poſt hanc legeam ſubii- cienda eſt ſententia Pauli, quæ recitatur in leg. cum àte. Ert certe vtraque lex ex eodem Pauli loco eſt deſumpta. Adleg. ſi quis affirmauerit.§.& ſi ſeruum. hæc verba, De dolo teneri, ſunt ambigua,& poſſunt referri vel ad actionem de dolo, vel ad exceptionem, vel replicationem. Itaque ad replicatio- nem referemus, vt hoc dictum conueniat cum aliis legi- bus,& præſertim cum leg. cum àte. In ambiguis enim legis ea potius accipienda eſt ſignificatio, quæ vitio caret. l. in am- bigua. ſupra, de legibus& ſenat. in quibus omnibus ſpecie- bus ſupra relatis ceſſat actio de dolo, quia ſunt alia remedia, quibus poteſt res ſalua manere. Alia quæſtio eſt in leg. ſi quis affirmauerit. in princip. vbi diſtinctio fit inter bonæ fidei in- dicia,& ſtricti iuris, de qua dixi in leg.& eleganter.§. non ſolum. quæ ita dixi diſtinguenda propter formulas quæ olim obſeruabantur: nam in effectu nulla eſt d. fferentia: quia dolus eatenus ſemper corrigitur, quarenus dolo pecca-
tum eſt: nihilominus tamen vt hic dolus corrigatur, re-
fert qua actione agamus. ſi enim ſit contractus bonæ fi- dei, agetur ex contractu in id, quod intereſt: ſi ſtricti iu- Arichiiurs opponitur exce- ptio doli: in contractu bona fidei opus non eſt exceptione: quia contractibus bonæ fidei excepriones doli inſunt. A- liud exemplura eſt in leg. ſi quis adfirmauertit.§. ſi oleum. de duorum controuerſia, qui apud aliquem oleum depo- ſuerant. Aliud eſt in leg. arbitrio.§. de eo. de eo qui commo- dauit falſa pondera, in quem ſi non conuenic vrillis ponde- ribus res traderentur, competit actio ex empto, vt lex ſi quis à me. infra de actio. empt. Sed ſi conuenit, vt illis pon- deribus vtaturt emptor, non poteſt agi ex empto, ſedactio-
ne de dolo contra eum, qui pondera commodanit. Alud
eſt in dict.leg.arbitrio.. vltim.& I. ſeq. an fideiuſſor tencatur ob moram: ſed quomodo hoc accipiendum ſit, plene d xi
ad leg. filiusfamil. infra de verborum oblig. Aliud exemplum
eſt in leg. cum proponas. C. eod. tit. in qua ex contractu inno- minato, facio vt des, datur actio de dolo, contra leg. natura- lis. infra, de præſcript. verbis, ſed quomodo hoc accipiendum
ſit explicui adl. iuriſgentium. ſupra de pactis. Addendum au- tem eſt ex edicto, Et iuſta cauſaſſe videbitur. Ergo erſi quod
dolo fuerit factum,& nulla ſit actio eo nomine prodita, ta-
men ſi ſit iuſta aliqua cauſa quæ prohibeat, non dabitur actio de dolo.Vnde in leg.z. C. eod.dicitur hæc actio cauſa cogni- ta dari.
Hoc autem adiecit prætor, vt inſeruiret edicto ſuo. vi- debat enim multa accidere poſſe, propter quæ actio de

6⸗— K. — 4& 4 4* 82* 1.. 1*„
8 8
4 1 82 Franc. Duareni Comment.* .. ai„.* iiſe niſi dublico— vi dolo danda non eſſet. Atque horum verborum interpreta- rint, non dicetur tamen ciuitas id commitilſe, nin ůb b w tionem exemplis indicat VIpian. in leg. ſi quis affirmauerit. 9. nomine ciuitatis;& ſono tubæ vocati ſint. Non vide atur A vlti.& legibus ſequen. Vaum proprium exemplum eſthu- igitur municipium dolum admittere poſſe in negotio con- b ius loci in leg. quod ſi deferente. 21. vbiin eum qui alio defe- trahendo, etſi metum& vim inferre pofſit, quia negotia non u ronte iurauerar, poſtea periurio approbato reſpondet actio- ſolent ab omnibus municipibus contrahi: tametſi ab his qui 1 nem de dolo dandam non eſſe, cum iuſta cauſa prohibeat: res eorum adminiſtrant, dolus poſſit committi: ideoque ſi 5 nam cauſa iureiurando deciſa non retractatur. l.1. C. de iure- municipes pro more ciuitatis in vnum coeant,& callido con- 4 b iuran.vbi copioſe explicui. Addit, ſufficere periurii pœnam? ſilio quem circumſcribant, vel priuatum„vel alterius ciuitatis 2 vnde colligendum eſt, puniri poſſe periurium, tamerſ cauſa adminiſtratorem, non negat luriſc onſult. quin de dolo poſ-„ jureiurando deciſa retractari non poſſit. quod expoſui adtit. ſint conueniri. ſed& ſi Scabini& Decuriones dolum admi- Cod. de iureiuran.& lib. 2. Diſputa.c. 3 2. Hinc admonemur non ſerint, de dolo poſſunt conueniri. Qmeſtio eſt de procura⸗ lu ſemper dandam eſſe actionem, vbi dolus commiſſus eſt,& tore in§. ſequ. cum eius dolo aliquid ad dominum geruenit, imn nulla alia actio prodita ſit ad dolum vindicandum. Aliud ex- ſed dandam eſſe ait Iuriſconſ.in dominum de dolo 3 Cctionem, ei emplum eſt inl. ſi duo. 36. Si duo dolo malo fecerunt inui- in quantum ad eum peruenit ex dolo procuratoris. Procu- e cem, duo de dolo non agent. Dolus enim dolo ab vtraque rator autem de ſuo dolo tenetut: non enim haber btocura- ſe parte compenſatur, vt I. vlt.§. ſi& ſtipulator. ſupra de eo per tor poteſtatem delinquendi, quamuis habeat Leneralern ad- ac quem factum erit.&l. domum. infra de contrah. empt. At- miniſtrationem, vt nec tutor nec curator.de procuratore l0- 4 que hactenus quidem de cauſis, ex quibus datur actio de do- ci ſunt expreſſi in leg. ſi procurator. de condictio. indeb. l. cre- 1 lo. Sequitur b ditor.§. Lucius Titius. infra mandati. 1. f procurator. C. de CA p. II. procurat. de tutore& curatore locus eſt in leg. memiueript. C. vnde vi. Quæritur de hecdübnel ſiplures.vbi in eos& V , ceteros ſucceſſores hanc actionem, ſi quid ad eos eruenert, De eſaeisau I Ahaezſasgae ari de di- pollicetur prætor:& in leg. in heede9n, Proconal Turpia. 4 lo competat. enim lucra ſunt ſemper ab hæredibus extorquenda, vt di- Ertum eſt ei qui dolo alterius circumuentus eſt, aduer- mus ſub titulo quod metus cauſa. in leg. quod diximus. S.in 4 (i⸗ doloſum actionem dari: cum aduerſus alterum non haæredem. 7. decur. In hac enim actione deſignari oportet, cuius dolo C ⸗. III. H factum ſit, quamuis in metu non ſit neceſſe, vt ait Vlpianus 4
leg. ſed ex dolo.§. vltim. hic. Actio enim quod metus cauſa, cum in rem generaliter concepta ſit, non in eum tantum qur metum intulit datur, ſed& aduerſus eum ad quem ex metu aliquid peruenit. hæc autem de dolo cum in rem ſcripta non ſit, contra eum tantum intenditur qui dolum commiſit. Ra- tio diuerſitatis colligitur ex leg. item ſi cum exceptione.§. in hac. ſuperioti tit. Is cui per vim aliquid aufertut, iuſtam ha- bet cauſam ignorantiæ: in ca enim trepidatione vix ſcire po- teſt quid ſibi auferatur. Vnde durum videri poſſet eum a- ſtringi ad deſignanda omnia, quæ ſibi metu ablata ſunt, ad omnes perſonas exprimendas, quæ tale facinus commiſe- runt, aut committentem comitatæ ſunt, quod non item de dolo dici poteſt. Datur ergo hæc actio aduerlus doloſum tan- tum. Excipiuntur tamen quædam perſonæ, aduerſus quas
4
De eo quod venit in hanc actionem.
Ac actione petitur reſtitutio eius quod dolo eſt amiſ-
ſum, cvius niſi reſtitutio ſequatur, damnatur doloſus quanti ea res eſt arbitrio iudicis. l. arbitrio. Reſtitutio igitur fit arbitrio iudicis: vnde hæc actio dicitur arbitraria.§. præ- terea. Inſtitut. de action. Antequam iudex ſententiam ferat, definit ex bono& æquo, quemadmodum reum actori ſatiſ- facere oporteat: cuius arbitrio niſi pareat reus, in litemiura- tur. Hinc appareat arbitrium præcedere,& ſequi conde- mnationem quantieares eſt. Oſtendit poſtea quanti ea res eſt, definiendum eſſe iureiurando actoris,& actori defeten- gdum eſle iuſiurandum, ſi reus nolit arbitrio iudicis rem reſti-
hæcactio non datur, quæ notantur in leg. non debet. nam li. ete,Ft Lruror jnſtade in bee m iuran.J ſi euun dosads 2c A kurac. 8* Aeee rer. amot. J. arbitrio. hic.l. qui reſtituere. dereivendica. Ta- cet parens patronusue contra ſilium aut libertum aliquid do- Karione tamen iudicis refccnatur iuſiurandum, ne accepta lo fecerint, non tamen dabitur actio de dolo, vtpote famoſa, Sccaſion ini fum Eſt loc 3 5 8 4 & quainfamiæ notam non effugerent. l. honori. l. parens. in- j Sunone dudon um muretur. Leus commulue de lan e lle obled. Aliberis&c liberr. parent. præſt. Quid ſi pa, irem iurando di igenter notandus. Sed quid ſi maniteſtumm 5Plec 4 Patent- Pfxir.„Ln ſit rem reſtitui non poſſe, vt ſi ſeruus dolo traditus petierit, tatlo⸗ Lens aAaid doloabſuleritalo. 1n dunigh, idednvn lor⸗ in hoc caſu arbitrium iudicis ceſſare ait: ſed rurſiis alia quæ- not! Pienlen Mehnee e eelleo dcnperdenn 3 g aboaſ ſtio eſt exea. leg. 5. dolo cuius. ſi dolo alicuius factum ſir, vt di 3 deimentioſ b Irons inſtantia litis perierit: de dolo dandum eſſe iudicium: in quo mags ei mentio fiat. Verba, de dolo expungenda ſunt,& deſunt Üniendas Ii— T S ee⸗ 4 in Florent. lib. Verbis autem temperare actionem, vt bonæ 2 1 4 28 5 quas immortales eſſe pernicioſum„& 1n. ha fidei mentio fiat, eſt ita concipero actionem, vt quis ſe ſimpli- rleran mn Ptoberandund C. deiudic. athitrio iudicis wudle citate ſua potius, quam dolo alterius circumſcriptum eſdedi es non reitleuetur; ed rantum conſequetur actor, quanti nann cat. Hunc locum aliquando adduxi, vt eſtentierern ackio⸗ eins interfuerit id non eſſe factum. ET eſt locus de legum in- Hace nem de dolo concurrere cum actione in factum, quæ eſt ge- kerpretatione; he fraus eis fiat. Er iam dictis apparet rem m. neralis,& licere actori omiſſa doli mentione, præſcriptis ols uaiſ Eiü de incheiüad Snlte. Adde nda cltexccprlo, verbis in factum agere. ad leg. iuriſgentium.§.& ideo puto. nr dn le les nf 5* S. uns airmn nerit.v lcum 1423. M ſupra de pactis. An haæc actio danda ſit in pupillum quæri- 2 eXB u conſu boeh interpretatione additum eſt, cum tote tur? non videtur dolum admittere poſſe. l. hæredibus. 13.§. ra tor Id. 12 ornaen ummam præſcripſiſſet, ſed hoc ran- non 1. ſed reſpondet ibidem luriſconſul. non poſſe conueniri de 9, l inſta ta ridebirur. Sedh qnod hic dicitur dedno- koi dolo, niſi iuſta aliqua cauſa ſubſit: vt ſi ex dolo forte defun- dae lan non 8 Proancendum ad alias actiones, nec dicen- tauim cti tanquam hæres conueniatur, aut ſi proximus ſit puber- ſun an d dati; 2 ſaltem duorum aureorum ſumme natar tati,& doli capax, aut ex dolo turoris locupletior fuerit fa- far di enim ſumma reſtricta eſt in hac actione de dolo, quia contr ctus pupillus. Locus eſt communis de pupillo diligenter ob- 2moſaeſt.. 71 khea ſeruandus, quatenus conueniri poſſit, Quæritur dem: ni- C A p. IIII. bed cipibus, an aduerſus ipſos doli actio detur. l. ſed& ex dolo. De tempore intra quod agi pot eſt de dolo. dem e §. an in municipes. Tractauimus eandem quæſtionem leg. Xtat de hac re conſtitutio Conſtantini, I. vlt. C. eo. vbi digue metum.§. animaduertendum. ſupra quod metus cauſ.vbi do- ſtatuit biennium continuum loco anni vtilis, qui olim 4 de cuimus quid differant quæ vniuerſitatis ſunt, ab his quæ ſunt dabatur edicto prætoris, de dolo agere volentibus, vt ar- d ſ ngulorum, ex tit. Inſtitut. de rerum diuiſio.§. vniuerſita- bitror, tametſi nulla eius mentio fiat ſub hoc Pandectarum Aeva⸗ dnie tis. Alind eſt ſingulos ciues conuenire, aliud vero ciuitatem tit. Hac igitur conſtitutione apparet derogatum eſſe iuri an- vrslis dgar vel municipium, quod vice perſonæ eſt, inquit Florent.J. tiquo. Et annus vtilis eſt, ex quo deducuntur dies, in quibus 7* n mortuo. infra de fideiuſſ. nam etſi ciues aliquid commiſe- agere non licet. l. 1 infra de diuerſis& temp. præſcript. l. 4. de lt
ä

aeprocnacteo. doöindsdge. ptocuta.Ce * eg. memidennt. adlues. pdi in eose cosperuenelh, »Ftoconlal. Turni b Rorquenda, in.
Funem.
quod dolo eſt imi. t, damnatur doloſus do. Reſticmtioigtur nut ardittaria..x. zerſententiamfert,
am reum actoti ſaui-
aereus, in litemidta-
re,& lequi conde- b poſteꝛ auamieates
8, Kactotidefetci- rio indicistemteſti- f cum dos deactio. dereivendica Ta-
undum, de accepta
zeig cus commonssdel qaidfimaniteſtim
lo traditos peteilt, ſedrurlisaliaqux- cuius factum ſtt, t
ſiudiciam: in q9 etnicioſum,& m- ic ubirrio iudics actot, Wwanl locusde egumin- neet, temn
en 4 1 4 exceptlo,
5*
InTit. MIde Minorib. 2z. anuit.
de his quæ vi metuſue. O. Viſum autem fuit iuris noſtri au- toribus præſtituere certum tempus huic actioni, quod fa- moſa& odioſa ſit,& detur contra ius ciuiſe. l. in honorariis. infra de act.& oblig. Mero enim iure tenetur qui circum- ſcriptus eſt, ſed ex æquitate contra merum ias& ciuile reſti-
tuitur. Huc pertinet l.z. C. eod. quæ Gordiani eſt, cuius ta-
men reſcriptum referendum eſt non ad ius nouum, ſed ad ius antiquum, quod in Pandectis eſt relatum. Eius enim
tempore annus vtilis erat præſcriptus ad agendum de dolo,
quod colligi poteſt ex conſtitutionum ordine: in quo hocà Cod. compoſitoribus obſeruatum ſemper eſt, vt reſcripta P0 6
Imperatorum eo ordine collocarentur, quo ipſi Imperatores imperauerunt. Notandum tamen eſt de dolo aliquando agi perpetuo, poſt annum vtilem, ſcilicet, velbiennium. Ex- emplam vnum eſt in leg. itaque. 28.§. vlt. Cœpimus dicere de dolo agi contra hæredem, quatenus ad eum peruenit ex
dolo defancti, idque perpetuo, nec intra biennium: idem dicendum de eo qui dolum commiſit, in eo in quo locuple-
tior eſt factus. Tum enim ceſſat ratio, ob quam diximus hanc actionem finiri biennio: neque enim amplius actione
de dolo agetur, quæ famoſa eſt, verbis actione in factum temperata. Ideoque non alio finierur tempore, quam quæ- libet alia actio vel ciuilis vel prætoria,& experiri perpetuo li-
cebit ſine vlla præfinicione temporis. Nulla eriam cauſæ co- gnitio hic erit necefſaria;quam neceſſariam eſſe diximus in a- ctione quæ de dolo datur. non enim ita hæc actio concipitur,
vr notæ infamia inuratur. Eodem pertiuet l. hæredibus. 13. Hactenus de dolo. 4AD TIT. HII DE MINO- KARIBVS VIGINTIQVIN Qãʒ˖yr adANIs.
PPARE Texſuperiori titulo de reſtitutioni-
bas in integrum, varias eſſe cauſas, ex qui- s bus quis in integrum à Prætore reſtituitur:
4 W ſcilicet ob metum,& vim, propter dolum,& 5ꝙ⅞☛ propter ætatem. Hec eſt tertia cauſa, ob quam
quis in integrum reſtituitur, nempe propter ætatem. 91 quis minor vigintiquinque annis, qui nondum rationis eſt firmæ,
8„ 2* 8 84 83„— 4— aliquid geſſerit, æquum eſt, vt in priſtinum ſtatum repona-
tur. Car hoc edictum ſit propoſitum docer Vlpia. I.. hic.
Ait enim prætorem ſecutum fuiſſe naturalem æquitatem in hoc edicto. Quod videtur Accurſio,& quibuſdam aliis
falſum. Nam mirantur quod hic Vlpianus ait hoc edictum
naruralem rationem habere. Imo veto naturæ contratium videtur: quia reſcinduntut hoc edicto per in integrum reſti-
tutionem contractus, qui iuriſgentium ſunt: veluti, ſi mi- nor locauerit, vel conduxerit, quod æquum eſt, hocreme-
dio reſtituitur. Hoc naturæ maxime repugnat, cui nihil magis eſt congruum, quam ſeruare quod conuenie. L1. ſupra
de pact.& l. i. infra, de conſt. pec. Ergo non eſt naturale, quod
conuenit reſcindere: cum nihil ſit tam congruum fidei hu-
manæ, quam ea ſeruare, quæ omnibus inter eos placuerunt.
Huc etiam accedit, quod ſcribit Cicero libr. ⁊z. de inuent. Rhe- tor. ds iuridiciali, pactum eſſe quod inter aliquos conue nit, quod iam ita iuſtum putatur, vt iuri præſtare dicatur. Re- ctius igitur videtur facturus fuiſſe Vlpianus ſi dixiſſet, Præ- torem ſecutum ciuilem æquitatem fuiſſe. Nam dubium
non eſt, quin aliqua ſit ciuilis æquitas leg. 1.§. hæc actio. in-
fra, ſi is, qui teſtam. liber eſſe iuſſus. De qua accurate diſpu- tauimnus ad leg. 1. ſupra de pactis. Accurſius interpretatur
naturalem æquitatem ſecutum, naturali ingenio inductum
contra iusgentium ſiue naturale, quod æquitate certa, pa-
aconuenta tuetur. Sed qui meminerint diſputationis no- ſtræ de naturali æquitate& obligatione, facile hunc no-
dum expedire poterunt. Eſt enim naturalis æquitas ex cu-
iuſque negotii circumſtantiis æſtimanda. leg. bona fides. in-
fra depoſi. Ac obiter notanda ſunt aureola Celſi verba. In
boni& æqui diſputatione pleranque ſub auctoritate iuris
ſcientiæ pernicioſe errari. Eſt enim bonum& æquum, be- nignior, ac humanior iuris interpretatio, quæ ſcripto comprehenſa non eſt, quam Ariſtoteles Mhekea, vocat, Quam interpretandi rationem iuriſprudentia nos docert, ideoque ius dicitur ars honi,& xæqui eſſe ab Vlpiano. l. 1. ſu-
—=——
&☛
Pra de iuſti.& iure. Alciatus lib. 1. Parergon- c. 29.. 30. Lam
igitur hæc boni,& æqui tractatio, propria ſit iuris ſcicntie
nee cuiuſuis hominis ſit, ſed artificis tanrum, id eſt Iuriſcom
ſulti: non immerito Celſus ait, in hocgenere interdum er- rari ſub auctoritate iuris ſcientiæ.£quum eſt ſeruare quod
conuenit, vc iam dictum eſt, ſed æquius eſt, quod cum mi- nore geſtum eſt; non ſeruari. Si ſpectemus leges ciuiles, ra: tum habendum eſt, quod cum minore geſtum eſt: ſi vero na- turalem æquitatem reſpiciamus, non eſt ratum habendum.
haæc eſt naturalis æquitas, quam Vlpianus ait Prætorem ſecu-
tum. Lex conſilio minorum tanquam parum firmo in o- mnibus reſiſtit, inquit Iureconſultus. l.vltim. infra de manu- miſſ. vind. Nemo enim prudenti homini porerit per ſuade- re, æquum eſſe quod geſtum eſt cum minare, qui confilii ex-
pers eſt, ſeruare: ac conſulendi ſant philoſophi,& videndum
quid ad cuiuslibet officium pertineat. Si quis Ciceronem roget, aut alium hominem prudentem, an æquum ſir ratum
habere, quod cum minore geſtum eſt, non reſpondebit ſer-
uandum eſſe.& æquitas eſt maxime ex perſonarum circum- ſtantiis metienda. Atque alias fallum eſſe dixi, quod vulgo dicitur: ex omni conſenſu naſci obligationem, quia pupillus non obligatur ex ſuo conſenſu. Sequuntur verba edicti.
uodcum minore&c. Vti quæque res e⸗ rit&c. b
Clelegendum eſt vtin Pandectis Florentinis. Aliès legt⸗ Orarh tique quæ ea res erit. Præfatur Vlpianus in hoc edi- cto id, quod contrarium videtur ſententiæ Iuſtiniani lmpe⸗ ratoris in§. item inuiti. Inſtitut. de curato. vbi dicit, Adole- ſcentes inuiti non accipiunt curatores, præter quam in li- tem: id eſt, Adoleſcentes, qui in tutela eſſe deſierunt non coguntur habere curatorem niſi in litem: hic tamen contra dicitur. Et ſane Budæus in ſuis annorat. in Pandect. in hoc loco fatetur ſe hærere, mouerique teſtimonio Capitolini, qui in Marco Philoſopho(qui Diuus Marcus vocitari in iure ſolet) ita inquit, Prætorem tutelarem primus fecit, cum an- tè tutores à Conſulibus poſcerentur. De curatoribus vero, cum ante, non niſi exlege Lectoria, vel propter laſciuiam, vel propter dementiam darentur, ita ſtatuit, vt omnes adul- ti curatortes acciperent non redditis cauſis. Sed mihi viden- tur eſſe diuerſa, non pugnantia,& poſſe ita conciliari. Inui- ti non accipiunt curatores, ſed non ſequitur, quod eis debeat concedi libera rerum ſuarum adminiſtratio: vtrumque ve- rum eſt,& eos inuiros non accipere curatores,& non con- cedi eis rerum ſuarum adminiſtrationem, id eſt, non plenaà adminiſtratio eis conceditur, aliàs poſſent diſtrahere res ſuas, quod maxime abſurdum eſſer, eo quod inter omnes con- ſtet, fragile eſſe,& infirmum huiaſmodi ætatum conſi lium & multis captionibus ſuppoſitum, multorumque inſidiis expoſitum. Hinc diſtinctio extat animaduerſione digna a- pud imperatorem l. 3. C. de in integ. reſtitut. min. viginti quinque annis. qua dicit, ſi minor habens curatorem con- trahit ſine eo, contractus eſt nullus quod ſi non habet, con⸗ tractus valer, ſed reſtituitur, ſi læditur. Ergo plenam rerum ſaarum non habet adminiſtrationem: eo quodſi plenam ha- berer, non reſtitueretur in integrum,& ratum ellet, quod
caum eo geſtum foret. Minor qui habet curatorem, pupillo
ſimilis eſt, qui tutorem habet, ſi negortium gerar, vel contra- hat ſine cutatore, poteſt reſtitui, vt poſtea dicemus-
une.&
b Adl. Neeperliberos. SBSnlans⸗ b Hꝰ e caput ſuperiori cohæret, in quo dicitur minoribus 4. Auonconcedi rerum ſuarum adminiſtrationem. 7.9. de Quod enim legibus cauetur, vt ſinguli—
FE X lege Iulia& Papia, ad quam hæc ſcripta ſunt, orta fuĩt Ldiſputario: qua quidem lege ceiuibus Romanis præmia donata ſunt, vc ad liberorum procreationem incitarentur, vt exemplis docuimus lib. i. diſputat.
Adhonores Diuus Seuerus: aAutum eſt illis legibus, quod ad honores& Reip. admi- aiſtrationem perrinet, non autem quod ad rerum pro⸗
f. F. Ae vV= ſucup. 83

— 1 5 4
4 Fran. Duareni.(omment.
riarum adminiſtrationem minoris pertinet, quia ad Rem- publicam adminiſtrandam ante vigeſiinumquintum annum, velad munera, quæ non patrimonii ſunt; veluti publica, vel honores admitti minores non oportet. l. ad rempublicam: fl. de muner.& honor. ſed propter numerum liberorum ex lege Iulia,& Papia ciues Romani ad Rempublicam maturius pro- uchuntur, ita vt ſinguli anni propter ſingulos liberos remit- tantur. Hoc autem ad rerum minoris adminiſtrationem non eſt producendum, vnde ſi forte magiſtratus conceden- dam minori adminiſtrationem decteuerit, huiuſmodi decre- tum, vt ambitioſum, eſt reſcindendum. lpſi principes mi- noribus rerum ſuarum adminiſtrationem raro indulſerunt, ſolent tamen eis aliquando ex cauſa concedere, vt alibi op- portunius dicemus. Vide in hunc locum Ariſtotel. lib. Z. Po- litic. capit. 7. Nunc ſingulaverba edicti interpretabimur, cx quibus cauſæ, ob quas minores reſtitui debent, colliguntur.
Ait Prætor, quod cum minor 25. annis,&c.
T Nprimis videndum eſt, quomodo hæc verba ſint accipi- Irln Queſtio tractatur in leg. 3.§. ſi quis cum minore. hic. quæ tamen non eſt huius loci propria. Negotium ge- ſtum eſt cum minore, ſed tamen eſt conſummatum cum ma- jore, an pro maiore, an pro minore ſit habendus vr in inte- grum reſtituatur? Dubium non eſt, quin hæcſpecies ad edi- Ii interpretationem pertineat:& ait VlIpianus reſtitutio- nem ceſſare. Alia ſpecies eſt: actio inſtituta eſt cum mino- re vigintiquinque annis, cum forte vigeſimumquartum an- num ageret: lata eſt ſententia poſt 26. annum, an reſcinde- tur quod geſtum eſt: an denegabitur reſtitutio, quaſi cum maiore geſtum ſit? Hæc etiam ſpecies ad verborum edicti inrerprerationem maxime pertinet, nec dubium eſt qum minori, ſiue actor ſit, ſiue reus in iudicio,& captus ſit, lub- ueniatur. glol. in leg. 1. C. ſi aduerſus rem iud: reſt. poſtul. ad quem tit. ſcripſi. Alius locus eſt l.z.§. minorem. hic.vnde na- ſeitur quæſtio exhis edicti verbis. Quod cum minore v' ginti quinque annit. Minor 2ſ. annis contraxit, decep'us eſt, vult in integrum reſtirui: Obiicitur ei quod dies poſtremus anni vigeſimiquinti cœptus eſt, non perfectus ipſo die natalis, quæritur an poſſit reſtitui? Ea quæſtio ad verba edicti, an debeat dici vigintiquinque annorum eſſe, pertinet. Annus extrecentis ſexaginta quinque diebus conſtat,& certum eſt eum diem vltimum attigiſſe, verum nondum completus eſt: vult hoc tempus ſpectari àAmomento ad momentum, acre- ſtitutionem ei non denegari, donec nouiſſimum tempus præterierit. Sed varietas iuris difficultatem parit: nam alibi dicitur, cœptum diem pro completo haberi, ac diem vlti- mum anni duodecimi, etſi cœptus tantum ſit„pro comple- to haberi.l. qua ætate. ff. deteſtam. Simile eſt quod dicitur in l. in vſucapionibus. de vſucap.& l. vltim. de diuer.& temp. præſcriprio. in vſucapionibus tempus à momento ad mo. mentum non computatur: triennium accipimus, vt vlti- mus dies cœptus, pro completo habeatur, etſi vlrimus dies cœptus completus non ſit. Huic reſpondet, quando Iureconſultus legem Fliam Senriam interpretatur, quæ ve- tat ne minor vigintiannis ſeruos manumitrat, quæritur quis ſit habendus minor?& inqnic Vlpianus minorem non eſſe, qui diem ſupremum agit anni 20. 1. 1. ff. de manumiſſ. Eo- dem pertinet quod Paulus inquit l. anniculus. ff.de verbor. ſi- gnifi. anniculum, non ſtatim vè natus eſt, ſed trecenteſimo ſexageſimoqainto die dici incipiente plane, non exacto die: quia annum ciuilirer, non ad momenta temporum, ſed ad dies numeramus:ſigitur qui decedit trecenteſimo ſexageſi- moquinro die cœpto, dicitur anniculus decedere. Hic vero coatra, nam tempus à momento ad momentum allerimus computari. Sed omnibus ia his ſpeciebas ratio deprehendi- tur, ob quam dies cœptus pro completo habetur. Qeſtio eſt, dict. leg. qua ætate. ff. de reſta. qua ærate qais poflit te- ſtamentum facere'lex præſtituit 14 annos maſculis,& 2. fœ- minis,& cum quæritur, an qui attigit vltimum diem, pollit reſtamentum facere, ambigua oratio eſt, verum fauor te- ſtamentorum ſuadet, vt benignius interpretemur, eique detur potius condendi teſtamenti facultas, quam vt dene- getur. Idem in vſucapionibus ius receptum eſt, vt is qui bo-
na fide rem poſſidet, eam rem ſibi acquirat. Ideoque cum tra- ctarur, at triennio ſit dicendus poſſediſſe is, qui diem trien- nii vltimum attigit, fauor bonæ fidei poſſeſſionis exigit, vt ita interpretemur,& dies cœptus pro completo habeatur, ne dominia rerum in incerto mancant.. i.ff de vſucap. ſeu vſur- pa. Sic etiam propter libertatum fauorem benignius inter- pretamur, inl. i. ff. de manumiſſ. in reſtitutione autem mino- ris, de qua hic loquimur, tempus à momento ad momentum computamus;, quia minorum fauor id exigit. Si igitur minort vltimo die vigeſimiquinti anni negotium contraxerjr, fauor poſtulat: vt non ei reſtitutio denegetur, niſi tempus nouiſſi- mum preterierit. Sic in præſcriptionibus temporum, Amo- wento ad momentum tempus compuratut. l. in omnibus.i. ff. de actio.& obligat. Quædam actiones rempore finiuntur, an id tempus à momento ad momentum computabimus ita quia nullus eſt fauor, qui diem cœptum pro completo ha- bendum eſſe ſuadeat.
Proinde& ſibiſſexto&c.
Iquis natus ſit intercalari die biſſexto anno vigeſimoquin Wto, eodem die,& momento, vigintiquinque annorum
eſle dicitur, ita vt, ſi quid cum eo geſtum ſit eo tempore, in
integrum non reſtituatur. Vt aurem hic locus commodi- us explicetur, intelligendum eſt tyronibus, annum cx tre- centis ſexagintaquinque diebus conſtare. l.cum hæres.§. 9ti- chus. de ſtatuliber. l. ita vulneratus.§. æſtimatio. ad leg. Aquil. ff. Sed præter eos dies trecentos ſexagintaquinque, ſex ho- ras annus habet. Non potuit enim annus ira conſtitui, vt carſui ſolis omnino congrueret, quin aliquot horæ ſupereſ- ſent: huius autem errati corrigendi cauſa, quarto quoque anno vnus dies intercalarur, id eſt, interſeritur. Sex horæ quadruplicatæ diem efficiunt in quolibet quadriennio vige- ſimoquarto die Februarii, ſexto Calendas Martii, dicitor- que biſſextus, quia ſexto Calendas, bis in calendario ponitur Lcum biſſexto. ff. de verbor. ſignif. Cum biſſexto eſt. id eſt, cum ſexto Calendas bis ponitur. Ponamus igitur anno biſ- ſextili natum aliquem poſteriori die, non priori, id eſt, ipſo intercalari: quæritur ſi anno vigeſimoquinto die naralis iui,
id eſt, ſexto Calendas Martii eodem momento,& hora qua
natus eſt, quid geſtum ſit, an poſſit reſtirui? Sequens dies ex- pectandus Pdcbrur,quie poſteriori die intercalato natus eſt. Sed hic Iureconſultus ait, eum non eſſe reſtituendum, quia vnus dies fiogitur eſſe vterque dies,& iſte dies cum priote confunditur. Nihil quidem refert, an priore, an poſteriore die natus ſit: nam ſexto Calendas natus, maior vigintiquin- que annorum factus eſſe dicitur: nec is qui priori die natus eſt, citius ad vigeſimumquintum annum peruenit, quam quĩ poſteriori die natus eſt. Vide d.l.cum biſſexto. vbi plenius hic locus explicatur. In eadem lege admonendum eſt, legendum eſle ad finem, menlſem intercalarem ex viginti octo diebus conſtare; ſecundum Pandectas Florentinas: in aliis legitur, ex viginti nouem diebus. Geſtum eſſe dicetur. L ldendum eſt, quid ſit geſtum,& ait Vlpianus l. ait Præ- VW rer hic. hæc verba latius interpretans, hoc verbum ad omnem contractum, ſiue omne negotium, quod cum mi- nore contrahitur, referri. Hinc naſcitur difficultas, ex eo quod dicitur in leg. Labeo. 19. ff. de verborum ſignificario- ne. eſle differentiam inter actum contractum,& geſtum: ait enim lareconſaltus actum ſignificari, quidquid agitur, ſiue re, ſiue verbis: contractum autem, vltro citroque ob- ligationem eſſe, quem ,Græci-uαννπάραμα id eſt, mutuum factum obligatorium vocant, velati emptionem, vendi- tionem, locationem, conductionem, ſocietatem: geſturn vero rem ſignificare, ſiue re, ſiue verbis factum, cum quid, abſque vllo comractu, traditur:& tamen hic plenius hoc verbum accipi videmus, vt etiam ad contractum perrineat.
Notatur in leg. hæc verba contraxerunt.& in leg. licet. de.
verborum ſignificatio. Sed animaduertendum eſt, in eo loco Labeonis ſententiam ab Vlpiano referri. Labeo, in- quit, libro primo Prætoris vrbani definit, quod quædam agantur, quædam gerantur, quædam contrahantur.&cer. dict. leg. Labeo. Hæc ſententia Labeonis relata eſt apud VI- pianum lib.. ad edictum, ex quo& hoc caput noſtrum ſum-
Pptum
c—ͤlEk²—

gnuan gul. aqudgat ſerho. annus ita cſi, n aiquot hote ſipete. daula, qunnoqdoqus nterletitut. Hex horz lder quactienni iig⸗ lens Muti, dtitr. isincaleodariopovitu (au liſexucſ id elt onam iitur:mobi- nonprion,, itettiio voqvintocie natalolli, womento,&hofaqu ſtrui? Sequessdieser- dee igtetcalatonadseſt. elleteſtiruendum, qœu & ilte dees cumptioce npriote, 20 poltetint b us, maiotvindlqulmr cs qui ption iie nuus dom pernenit quimqu billeroo biplerinbit denäumeltjegendum
m Tit. IIIde eMinorib. 25 annis.
ſumptum eſt. Nam eadem eſt vtriuſque capitis inſcriptio, vnde ayparet ex hoc tractatu hunc locum ſumptum eſſe,&
relatam Labeonis ſenrentiam ab Vlpiano, qui poſtea ſuam
ſubiecit. In interpretatione edicti de minoribus vigintiquin- que annis, VIpianus oſtendere volens quid ſit geſtum cum minoribus, recitat Labeonis ſententiam, qui diſtinxit. De- iade idem Vlpianus ſubiecit hoc verbum latias accipiendum eſſe, neglecta ſubtili differentia Labeonis,& geſtum hic acci- pipro omni contractu, ſiue re, ſiue verbis quid actum ſit, aſ- ſeuerauit. Coniungenda ſunt igitur hæc capir⸗ l. Labeo. & noſtrum, vt facilius intelligantur quæcunque hic dicun- tur. In l. Labeo. refertur tantum Labeonis ſententia, nihil de- finitur, ac poſt verba Labeonis recitata, ſubiiciendum eſt quod hic dicitur: Geſtum accipimus,&æ. Atque ita hic no-
dus difloluitur. Varia exempla ſub hoc titulo paſſim ex-
tant, de contractu, de quaſi contractu,& cæteris negotiis o- mnibus, quæ cum vigintiquinque annis minoribus gerun- tur: ſed de omnibus ſuo loco dicemus, nempe ſub ſingulis ti- tulis Codicis luſtinianei. Sunt enim pene de ſingulis titu- li in Codice luſtinianeo, De filiofamilias minore, De fi- deiuſſoribus minorum,&c. Nos cum ordinem lurecon-
ſaltorum ad VIpiani,& Pauli verborum huiuſce edicti ex-
plicationem ſecuti fuerimus, ad Codicis titulos veniemus. Satis igitur dictum fuit de huius verbi, Geſtum, interpre- ratione. Sequitur in edicto, Vi quæque rs erit. ſic enim le- gendum eſle iam admonui. Vlpianus hinc annotat nullam proptiam actionem ex hoc edicto proficiſci, ſed torum ex Prætoris cognitione pendere. leg. quod ſi minor.§. vlt. hic. ex aliis edictis etiam quæ ad reſtitutiones pertinent, actio- nes propriæ proficiſcuntur: vt ex edicto de dolo malo, ac
co quod metus cauſa, Prætor pollicetur ſe actionem datu-
rum. Hic autem ita proponitur edictum, vt nulla detur a-
Ctio. Quæque res erit, inquit Prætor, animaduertam,. Ex gnificat Prætor ſe rotum negotium coguitio-
quibus verbis ſi g ni ſuæ reſeruare.
Velcautio,&c.
Ho c addit Paulus in dicto§. vltimo, quia ex edictis ple-
runque cautiones proficiſcuntur, quæ actionis inſtar habere dicuntur. lkactionis verbo. f.de obſig.& actio. H u- iuſmodi eſt edictum de damno infecto, quo edictum de damni infecti cognitione, cautioneque adhibenda propo- nitur. Ex his edictis omnibus, quæ propoſita ſunt à Præ- tote, cautiones,& ſtipulationes, quæ inſtar actionis ha-
bent, proficiſcuntur, atque ſe coacturum cauere, velactio-
nem daturum Prætor pollicetur. Verum hic neutrum di-
cit, ſed tantum ait Prætor, Vii quæque res erit, animaduertam: ergo totum ex Prætoris cognitione pender. lurecontulti ſolent vti cognitionis verbo, cum de reſtitutione loquun- tur. leg. 3.§. Bomponius. hic.&, mpetrare cognitionem, vo- cant Vlpianus& Pomponius, impetrare reſtitutionem in in- tegrum, quia Prætor extra ordinem cognoſcit. Prætor o- lim non cognoſcebat, ſed iudices dabat, nec ipſe, niſi extra ordinem, iudicabat. De hac re vulgaria ſunt apudiuris au-
thores exempla: ſub titulo de extraordinari. cog.& lege pri-
ma. ff. de rei vindic. cum omiſſo ritu ſolenni dandorum iu- dicum, ipſe cognoſcit, deoque dicitur extra ordinem cogno- ſcere. Exemplum etiam eſt hoc in loco, cum minor reſti⸗- tutionem petit:& ſic intelligendum eſt, quod dicitur, to- tum ex Prætoris cognitione pendere. Id autem quod di- citur de Prætore, ita intelligendum eſt, vt is cui mandata eſt iuriſdictio, non excludatur. Qux quidem cognitio eſt im- peri mixti. leg. ea quæ. i. ff. ad municip.& de incol. atque id- eo mandari poteſt:& imperii mixti eſſe, eius imperii eſt, quod mandata iuriſdictione transfertur: ergo mandata iuriſ- dictione poteſt illud imperium transferri. Qua dereluſti- niani conſtiturio extat leg. vltima. Cod. vbi& apud quem co-
gui. in integrum reſtitut. agitanda ſit. vbi ait, reſtitutionem
in integrum poſſe peti coram iudicibus ordinariis,& ſpe- cialiter delegatis„vel ad vniuerſitatem cauſarum, non co- ram arbitris vel iudicibus qui propriam iuriſdictionem
non habent. Animaduertendum ramen eſt„hoc edicto plerunque actionem reſtitui, ſiue in rem, ſiue in perſonam,
quam minor amiſit: de qua actione deinde iudex ordine ſer- uato cognoſcat: ſicque intelligenda eſt Vlpiani ſententia in
leg. in cauſæ. 13.§. interdum. hoc titulo. Hic vero locus ſum- ma cum diligentia eſt attendendus, eo quod ſit valde obſcu- rus,& maleè vulgo intellectus ab his, qui de hac re ſcripſe- runt. Accurſiani ex hoc loco reſtitutionem in integrum in rem eſſe ſcriptam annotarunt, quod quidem abſurdum,& perridiculum eſt: ſatis enim ſe non intellexiſſe quid ſit in rem
ſcripta actio, oſtendunt:& ex eo magni ſunt errores nati.
Hinc namque collegerunt, in eo loco agendum eſſe, vbi res, de qua agitur, ſita eſt: quia in actionibus in rem ſequi domi- cilium eius contra quem agimus, cogimur. De hac re iam diſſerui ſuprà in ttubo generali de in integrum reſtitut.& no- minatim hunc locum adduxi in leg. ſecunda Cod. vbi& a- pud quem cognit. in integr. reſtit. agi. ſit. Igitur hoc edicto amiſſa actio, ſiue ſit in rem, ſiue in perlonam, plerunque re- ſtituitur, vt prædixi: veluti: cum quid metu ablatum eſt, et- iam ei reſtitutoria actio in rem, qua id quod ablatum eſt me- tu, perinde ac ſi nihil ablarum eſſet, vindicare poſſit, datur. l.
metum.§. volenti. ff. de eo quod met. cau. atque in rem vtilis actio reſtituetur, reſciſſo eo quod geſtum eſt. Simile exem-
plum eſt de minore, ſi ex inconſulta ætatis facilitate actio- nem ſibi competentem amiſerit, eandem Prætoris eſt actio- nem reſtituerè, ſi ipſe cognoſcere velit: ſi vero cognoſcere nolit, iudicem qui de ea cognoſcat actione, dare poteſt ac de- bet. Quos iudices datos accipiendum eſt cum mandata iurisdictione, non eos qui ſimplicem iudicandi facultatem
habent, vt colligitur ex ſuperioribus: hic enim eſt acyrologia,
quæ parit obſcuritatem. Exemplum perſonalis actionis:
minor inductus eſt propter conſilii infirmitatem, vt accepti-
latione debitorem liberaret, qua prior actio ſublata eſt: tunc Prætor actionem amiſlam ei reſtituet, ideſt, actionem in perſonam vtilem dabit: ſic, ſi minor rem ſuam alienauerit, ei actio reſtituetur, id eſt, ei actio in rem, reſciſſo eo quodge- ſtum eſt, dabitur: ſi autem Prætor cognoſcere nolit, in rem iudicium, de quo iudex datus cogniturus eſt, dabit. Et ſic ia- telligendum eſt quod dicitur ab Vlpiano in dictal in cauſæ. 13.§. interdum. hic. b
Vt puta rem,&c.
b 4 DFAR T exemplum lureconſultus: Rem àmino-
Are emiſti, eam alii vendidiſti, non tantum aduerſus te, ſed& aduerſus poſſeſſorem, quicquid geſtum eſt, reſcinde- tur. Prætor eiin rem iudicium dabit, pesi ade ac ſi nulla fu- iſſet alienatio facta,& ſi veliti pſe cognoſcere, poterit. Reſti-
tuitur actio, quæ amiſſa eſt, ſiue in rem, ſiue in perſonam fue- rit: non quod in rem ſcripta ſit reſtitutio:& ſic facile erit ſeire quo in loco ſit experiendum, ſecundum leg. vlt. Cod. v- bi in rem act. exer. De actione in rem ſcripta nugæ ſunt. quæ hic à pleriſque iuris profeſſoribus dicuntur. Hlic mul- tæ quæſtiones inutiles de remedio reſcindente,& reſciſſorio remedio, ſintne ſeparata, an coniuncta, tractantur. Sed di- cam breuiter quid ſit. Hæc actio, quæ reſtituitur, ſiue in rem ſit, ſiue in perſonam, dicitur reſtitutoria, quia reſtituitur a-
io amiſſa. leg. 3. f. de eo per quem fact erit. quo min. quis in
iudic. ſiſt. Dicitur etiam reſciſloria, quia quod geſtum eſt, reſcinditur: nec daretur, niſi reſciſſo eo quod geſtum eſt. leg. nec non. ex quibus cau. maio. ff.leg. ab hoſtibus. 18. Codice de poſtli. reuer. Goue. libro 1. lect. 46. falli videtur in dictal. nec- non.§. vlt. An autem diſcreta ſint, an coniuncta: ſecundum
veterem iudiciorum dandorum morem ſeparata eſſe aſſero. Separatum eſt enim Præroris officium, qui reſcindit actio- nem, ab officio iudicis qui de data actione cognoſcit: Præ-
tor dat actionem reſciſſoriam, deinde iudex de ea cogno- ſcit. Sed poſtquam iudiciorum dandorum mos exoleuit, magiſtratus ipſe parribus iudicis fungitur. Vnde ſi minor captus ſit ſecundum poſteriorum Imperatorum tempora, ad magiſtratum ibit, aduerſarium in ius vocabit, ac ſibi re- ſtitui actionem, reſciſſo eo quod geſtum eſt, contendet. Moribus quidem noſtris, idem fere, quod vereres in iudi- ciis dandis, ſequimur: quia non idem iudex, qui de cauſis reſtirurionum in integrum cognoſcit, in integrum reſtitu- it: ſiquidem vel magiſtri libellorum, vel cancellarius, vel

princeps teſtituĩt: Et fi
riam actionem, de quaiu
eſt, cauſæ cognitionem omnino
—— .* 4 Cr— 24 4 1.
86 c Cancellatius vice Prætoris antiqui dgeſtum eſt, reſcindit,& dat teſciſſo- dex cognoſcit. Ita moribus noſtris fit, quod hic dicitur. d.§. interdum. reſcinditur id quod ge ſtum eſt,& actio velin rem, velin perſonam, qualemcunque minor amiſerir, datur. Pomponius quoque,&c.
„Xemplum eſt pertinens ad interpretationem verbo- Eam edicti, quod obſcurum non eſt. Ait igitur Prætot, Vii quaque ras erit, animaduertam. Exhis verbis notandum neceſſariam eſſe, l. in cauſæ. hic. eo quod ſine cauſæ cognitione, ſt: omnia enim quæcunque cauſæ cognitionem deſiderant, per libellum non poſſunt expe- diril. nec quicquam.§. vbi decretum- ff. de officio procon- ſui. quod Galliin foro verſati, Par vnoſimple requeſte, vocant. Decretum eſt quod magiſtratus ſtatuit cauſa cognita, id oſt, examinata ratione, cur quid ab eo petatur: idque ſo- lenni more pro tribunali. l.. de offic. aſſeſ.l. cum hi.de tranſ- act. l. magis puto. de rebus eor. ff. Cum igitur decretum eſt neceſſarium, porrigebatur ſupplex libellus magiſtratui, vt illud interponerer. Quod ſi eo non interpoſito, libello tantum ſubſcripſiſſet. dubitatum eſt an ſatis eſſet. Hoc ne- gat Vlpianus: Torquetur valde Accurſius. Sed vide Alcia- tum 2. Paradox. eap. 3. neceſſiria, id expreſlum eſt apud Vlpianum his verbis: Cau- ſa enim cognita,& præſentibus aduerſariis, vel ſi per con- tumaciam deſint, in integrum reſtitutiones perpendendæ ſunrt. l. in cauſæ. 13.§. cauſa enim cognita.hic. ſi, poſitum eſt pro niſi. Gouea. I. lect. cap. i 3. igitur præſentes eſſe aduerſa- rios vel ſaltem legitime vocatos oportet. Huic ſimile eſt, quod dicitur: quotieſcunque de vno negotio iudicandum eſt præſentibus omnibus, quos cauſa contingit, iudicari o-
orter: aliter enim iudicatum tantum inter præſentes te- net.. etiam ſi patre.§. vlr. hic. l. de vnoquoque. de re iud. ff. Ratio autem eos euocandi ad quos cauſa pertinet, ab Impe-
rarore tradirur Nouel. vt ſponſalit. largit.§. ad hæc quoque. In hac quidem cauſæ cognitione videndum eſt, quid ſit in- quirendum? nam hic locus valde vtilis eſt, ac multa inqui- runtur, cum de minotis reſtitutione agitur, de quibus ſi- gillatim dicuri ſumus, quæ notari debent ab iis, qui volunt in foro verſari, vt quo modo regia diplomata concipienda ſint intelligant: quippe quod plerunque inciuilitas con- tra literas Regias obliciatur, vtpote iuſtam forte cauiam earum impetrandarum non fuiſle. Igitur hæc ſunt diligen- ter obſeruanda. In primis an minor ſit captus infirmitate conſilii, lubrico ætatis,& pluribus aliis modis à lureconſult. expreſſis in l. verum. 11.§. ſciendum. hic. nec ſufficit mino- rem eſſe allegare, cum qui reſtitui poſtulat, ſed captum& fraudatum et neceſſe eſt. Primò namque ponendum eſt, minorem eſſe: ſecundo captum eſſe: tertio captum eſſe in- conſulto lubrico ætatis. Quoniam ſi id ei acciderit, quod eciam prudenti homini potuiſſet accidere, non reſtituetur. Idque docetur exemplis, quæ ſunt perſpicua. Vnum eſt: minor affectus eſt damno, ſed quia alius vir prudens, etſi minor non fuiſlet, circunueniri potuiſſet, non reſtitustur. dicto§. ſciendum. Aliud eſt inl. quod ſi minor. 24.§. non ſemper. l.non omnia. 44. hic. non ſemper ea, quæ cum mi- noribus geruntur, reſcindenda ſunt, ſed ad bonum& æquum redigenda ſunt, ne magno incommodo huius ætaris ho- mines afficiantur, nemine cum his contrahente:& quo- dammodo commervcio eis interdicerur. Simile eſt etiam quod dicitut in l. non omnia, eod. Non omnia, quæ mino- res 25. annis gerunt, irritaſunt. Itaque niſi aut manifeſta ciccumſcriptio ſit, aut tam negligenter in ea cauſa verſati ſint, Prætor interponere ſe non debet. rætor an minor captus ſit,& ſic eum reſtituere:l. nam poſt- ca.§. ſi minor. ff. de iureiuran. Sed quando circumſcriptus eſle dicetur minor, vt reſtitutionem mereatur? Et notan- dum eſt, minorem captum intelligi, non tantum ſi damno ſit affectus, ſed& ſi quid lucrari deſierit, eoque calu reſti- tuendum. kait Prætor. 7.§. hodie: hic. Porro tune minor de-
ſiit lucrari, cum res, de qua agitur, nunquam ei fuit ac-
fungitur: nam; quo
§. cauſa enim cognita. minor reſtitui non pote
84
—
Quod autem cauſæ cognitio ſit hic
Ideme cognoſcere debet
Franc. Duareni(omment. Damnum eſt cum rem acquifitam minor amiſit: Quid aa muum, quid lu- crum.
quiſita.. exempli gratia. Pecunia legara eſt minori, is legatum re- pudiauit, cum id potuiſſet lucrari,‚ an reſtituetur, cum non ſit affectus damno, neque imminutum ſit eius patrimonium? quod proprie damnum eſt.. 3. ff. de damno infect. Etta- men hic dicitur eum reſtituendum eſſe. Simile eſt quod ſe- quitur: Si res minoris ſit alicui addicta in licitatione, ſi for-
te poſt addictionem maius pretium quis offerat, an minor
reſtituetur?& air certum ius eſſe, quod quotidie Prætores eum reſtituunt, vt rurſum admittatur licitario. d. I. ait Præ- tor. 7.§. hodie. hic. Certum vero ius cenſetur illud quod mo- ribus eſt comprobatum. Hoc tamen circumſpecte facien- dum eſſe, id eſt, non niſi ex magna cauſa, Vlpianus ibi admo- netealias nemo accederer ad emptionem rerum pupillarium, nec ſi bona fide diſtraherentur. Captus igitur videtur mi- nor non tantum ſi de damno vitando ⸗gatur, verumetiam ſi de lucro. Idem dicendum eſt, ſi minor in odioſas lites in- ciderit, propter id quod geſtum eſt, reſtitui poteſt. l. mino- ribus. hic. quia Prætor curat ne litibus odioſis, moleſtiſque vexetur minor, quas ſemper bonus vir effugere debet. facit 1. 4. ff. de alienar. iudi. mur. cau. fact. Habetur etiam in cauſæ cognitione ratio iuſtæ affectionis⸗ vtputa; res quædam ve- niebat in auctione publica, minor eam rem volens conſe- qui, quod maiorum eius fuiſſet, obtulit prerium: honeſta fuit affectio, ſed adiectione ab alio in liciratione fuit ſupe- rarus, ac ideo res fuir addicta licitatori: vult minor in inte- grum reſtitui,& tantum offerre quantum licirator: non videtur reſtituendus: veruntamen ait Hermogenianus au- diendum, ſi eius intereſſe, emptam ab eo rem fuiſſe, appro- betur.l. ſi in emptione. 35. hic. Vnde colligirur huius affe- Ktionis honeſtæ hic haberi rationem. An autem huius af- fectionis ſemper ſit habenda ratio, non eſt huius loci, de qua re aliquid tradidi adl. in actionibus. ff. de in litem iuran.& ad idlocum communem citaui textum leg. 1.§.& alias. ff. ſi quid in fraudem patro. Quaritur etiam an reſtituendus ſit minor aduerſus venditionem, vel emptionem cum mino- re initam: veluti, pluris ei res vendita eſt, quam valeret, vult reſtitui minor, cum reſtitui petit, oportet ſe caprum eſſe al- leget, vt dictum eſt ſupra, vtrum captus ſit cenſendus? Dicit ſe damno affectum, quia rem, quæ tanti erat, pluris emit,
ſed tamen dicitur, eum non reſtituendum, propterea quod
(inquit Pomponius) naturaliter licet contrahentibus ſe circumuenire, id eſt, licet rem quæ minoris eſt, pluris ven-
dere, rem quæ maioris eſt, minoris em ere. l. in cauſæ. 16.§. i- ecircuns
dem Pomponius. hic. l. item 2.§. quemadmodum. ff. loca.& conduc. nec eo nomine conceſſum eſt avenditione recede- re. Ne quis tamen in negotio fratrem circumueniar, vetat D. Paulus t. ad Theſſal. 4. Verum hæc libertas neceflario eſt concedenda, non quod machinatione aliqua vri liceat, ſed quod pretio maiore, vel minore licet emere, modo dolus non atguatur. d.§. quemadmodum. cum l. ſeq. nac tamen li- cet eo nomine ab emptione recedere. Tantum vero ius permiflum non eſt contrahentibus Imperatorum conſtitu- tionibus. l.rem maioris pretii. C. de reſcin.vendit. Huc per- tiner alia conſtitutiol. vlt. C. eod. in re non in verbis obſcu- ra, qua vix commodius exemplum obſeruari poteſt, quod mihi videtur efſe eius regulæ: cum minor pluris emit rem, nonideo reſtituetur in integrum, nec cenſetur circumſcri- ptus eo quod iure communi ſit vſus, quia eodem iure li- cet ſe mutuo circumſcribere in vendendo,& emendo, ae ideo non venitteſtituendus. Poſtrema quæſtio eſt de mi- nore, qui in arbitrum compromiſit litem habens cum a- liquo, an pollit reſtitui?& reſtituendum eſſe Paulus aſſe- rit.l.ſi mino. 34·§. 1.hic. quod mirum videtur: poſſet enim b Ptobabiliter dici expectandum iudicii cuentum, quoniam ortaſſis minor vincet, ſed quoniam id incertum eſt, minor reſtituitur. Nam melior eſt conditio, inquit Seneca, bo- nam habentis cauſam non compromittere. non eſt enim prudentis, cum bona cauſa eſt, compromittere, ſed ſi dubia ſit cauſa, tunc minor poteſt compromittere, vt facile oſten- dam ex his, quæ à me tractabuntur ſub titu. de recep. arbitr. ft. Vnde ulgaciſlmmum illug adagium in Gallia fertur a- pud veteranos forenſes, Qui acempromis ſon chaperon, ilade ſia
Quonrs- do liceas contra-
heutibus
uenirs.
perdu ſa cornet⸗. Nunc autem de ceteris videndum eſt, quæ
1

l.. Tdie zis le un(eia,
4
sod aulc 10 z naleigue
f lbetur etlami 4
Enreium; donelt
lcrnione huitſohs.
vu winor in ind-
aram linot: nan
tHlermogenianssa⸗
eo tem bulle, ord.
caligitur buigs atk- Anautem huisf.
deſt huius locjdeqqa deiulitem iuran.&
nleg 1..Krlsſhl
m anteſtituendusfit
pionem cum vino-
„quam nlletet, nült
rer ſe captum eleal-
ſiecenſendus? Dcit
ni etat, plurs emit, S
um, proptelca quod Ku
conttahentidug ſe ,.
dris eſt, plutis Feu- hennbu
e.l.in caulx. 16.9. i. ſe circum
modam.ff. loca.& 1nne
venditione fecedt-
rcumuenit, Fetat
bertas necellangelt
bqun nii liceat e
mere, modo dclus
al ſeq. pec umen l Tantum vero ls
In Tit.de Minorib. 25. annis.
in cauſæ cognitione, de qua loquimur, ſant examinanda. In hac cauſæ cognitione inquiritur, an alio remedio mi- nori cooſuli poſſit, quam per in integrum teſtitutionem, ſe- cun dum conſtitutionem ab Ylpiano inſertam in l. in cau- ſæ. 16. in princ. hic. Queltio oſt ſi alia ſitactio, qua con- ſuli poſſit minori, abſque reſtiturione in integrum; an ſir ei in integrum reſtiturio concedenda, an vero partes Præ- toris ceſſent? Et ait Iureconſultus, ſi minor iure munitus eſt, quia contractus ipſo iure nullius eſt momenti, partes Prætoris ceſſare: ſin autem quod cum minore geſtum eſt; ipſo iure valet, licet alia prodita ſit actio, nihilominus poſ- ſe in integrum reſtitutionem locum habere. Hac di- ſtinctione vtitut luriſconſultus in dicta leg in cauſæ. eam. que exemplo expedir. Admonui fuprà extraordinarium eſſe hoc auxilium, quia præror extra ordinem cognolcit„an captus ſit minor necne: ſi quidem cum pupillo ſit contra- ctam ſine tutoris auctoritate, contractus ipſo iure nullus eſt,& perinde habetur, ac ſi nihil eſſet geſtum: vnde huie edicto non poteſt eſſe locus. Simile eſt exemplum ſuperi· ori inl. 3. C. de reſt. in integ. ſi quis cum adoleſcente curato- rem habente ſine eo contraxerit, nullius momenti erit contractus: idem ſi quis abſque curatore minori vendide- rit, irrita venditio erit: ſi vero ſit contractum cum minore curatorem non habente, ratum quidem eſt, quod actum eſt ſed ſi captus ſit minot reſtitui poterit. Ergo cum ſtatus mutatus non eſt, ridiculum eſſet eum in integrum reſtitui, vbi contractus eſt ipſo iure nullus. Hodie tamen in Gallia, Regia diplomata concedi folent à libellorum magiſtris, vr ſecuriores ſint minores, quamuis id neceſſarium non ſit. Si minor, c. Exemplis Paulus demonſtrat, locum non eſ- ſe reſtittioni, cum contractus ipſo iure non tenet. Nallam⸗, ſeẽ ſocietatem ne inter maiores quidem. dicta l. in cauſæ. i. Si quis dolo eircumſcriptus contraxerit, ipſo iure nullum eſle contractum bonæ fidei, oſtendi ad l.& eleganter. ff. de dolo
maloin aliis contractibus aliud dicendum eſt. ſed hæc diſ-
putario non eſt huius loci. ca enim ad titulum de ſolutio. pertinet. Pomponius quoque refert,&e. in d cta leg. in cauſæ. Vlpianus Iureconſultus ſpeciem adfert, in qua condictio ſine cauſa datur: ſi quis cauerit ei cui cauere non debebat, in integrum reſtitui,& cautionem condicere poteſt. Hoc in loco apparer, vbi alia actio competit, nihilominus reſti- tutionem locum habere, quories ipſo iure munitus non eſt minor:& quamuis minori condictio competat; tamen non ipſo iure dicitur munitus: veluti; ſi quis indebitum
et etrorem ſoluerit, nullam ipſo iure repetitionem ha- he„eò quod dominium in accipientem tranſtulit, verum ex æquo& bono condictio contra merum ius datur. Hine dicitur indebiti condictionem cauſam habere naturalem: l. indebiti. ff. de condict. indeb.& ex æquo,& bono intro-
ductam, quod alterius apud alterum ſine cauſa deprehen-
ditur, reuocare conſueuit. l. hæc condictio. pen. ff. eodem.
Idem de aliis condictionibus dicendum eſt, vt ſi cui minor per errorem cauerit, repetere cautionem poterit. Hoc ca- ſa Prætor poteſt ſuas nihilominus interponere partes. At quoties quis ipſo iure munitus fuit, id eſt, quoties ipſo iure res in eodem ſtatu eſt, vt ſi dolo malo venditio inita eſt,& omnia in eo cauſa ſint, perinde ac ſi nihil actum eſſet, ceſ⸗ ſant Prætoris partes. Fruſtra hic de reſtituendo in priſti- num ſtatum ageretur, cum ſtatus eſt integer. Quin etſi quo
caſu ipſo iure contractus nullus eſt, quod tradidit, licet ei
vindicare, neque reſtitutio locum habet. Er, vt compen- dio orationis vtar, quotieſcunque ipſo iure contractus
nullus eſt, minor non reſtituitur. Exempla hic alia ſunt, de quibus ſub aliis titulis Codicis dicturi ſumus. Queritur etiam an minor contra minorem reſtituatur in integrum beneſicio ætatis: hoc quidem in cauſæ cognitione exami- nandum eſt,& Pomponius exiſtimat, cum par ſit cauſa vtri- uſque, non eſſe minorem reſtituendutn.i. verum. 11.§. vlti. hic. Verum quidem dixit Pomponius, ſed cum diſtinctio- ne illud dixiſſe debuerat. Quare huie ſententiæ cum exce- ptione,& diſtincqtione Vlpianus accedit, aſſerens inſpicien- dum eſſe, quis ſit captus: ſi vnus ſit captus, alter non, æ- quum eſt vr capto aduerſus alterum ſuccurratur, ne alter
cum alterius damno locupletetur, vt ſtatutum eſt ab eo-
2,
dem Pomponio l. nam hoc natura. ff. de condictione in⸗
deb. quod ſi vterque ſit captus, non erit locus reſticutioni:
cxempli gratia, minor minori pecuniam credidit, alter di- lapidauit, vrerque captus eſt, igitur ceſſabit reſtitutio: ſed meliorem eſſe condicionem coaſumentis ait Paulus leg. ſi minor. 34. hic. Qui tamen exceptionem addit; cum qua intelligendum eſt, quodin ea lege dicitur, videlicet ita de- mum eum liberari minorem, qui conſumplit, ſi ita con- ſumpſerit, vr nonex conſumptione, tempore hitis conte- ſtatæ, ſit locupletior factus. Et hoc traditum eſt ſecundum vulgarem iuris regulam, qua dicirur: Cum par eſt vtri- uſque cauſa, rei fauorabilior eſt cauſa, quam actoris. l. fauo- rabiliores. infra. Alia eſt haic affinis quæſtio; quæ ibidem tractatur: vtputa, Si minor vigintiquinque annis filiofa- milias maiori vigintiquinque annis mutuam pecuniam dederit, filiusfamilias ex mutuo propter Senatuſconſultum Macedonianum non obligatur: ex vnaparte minor eſt, qui pecuniam petit, vult reſtitui: ex altera parte filiusfamilias eſt, qui vult ſe Macedoniano Senatuſconſulto tueri: Si Ma- cedonianum Senatusconſultum filiofamilias proſit, be- neficium ætatis minori non proderit: ſi beneſicium Sena- tuſconſulti Macedoniani non proſit, ætatis beneficium Proderit, Ait Iureconſult. magis haberi rationem æratis, quam Senatuſconſulti Macedoniani. Hic autem obſer- uanda eſt antinomia; quæ eſt tam lca, de quo genere artis plene alias diſſeruimus ſub titul. de legib. ff. Antino- mia uαπρeναυαν dicitur, cum duæ leges inter ſe non natu- ra ſed circumſtantia pugnant, vel vt Quintilianus ait libro 7.Inſtit. Orat. capit. 7. Omnibus manifeſtum eſſe debet, nunquam eſſe legem legi contrariam iure ipſo? quia ſi di- uerſum ius eſſet, alterum alcero abrogaretur: ſed eas caſu collidi,& euentu. Vide Budæ. in annotat. in Pandect. ad tit.
adlegem luliam maieſta. In aliqua hypotheſi pugnant: ſic-
uti: Hic vna lex eſt qua ſtatuitur, minor aduerſus pecuniam creditam reſtituatur: vult minorem reſtitui: Altera vult filiumfamilias ex mutuo non teneri. Hæc non ſunt inter ſe natura ſua pugnantia, verum ſpecies accidit, in qua euen- tu collidunt, vt Hermogenianus ait libro primo Rhetor. Minor vigintiquinque annis filiofamilias mutuum dedit: quæritur an filiusfamilias ſit reſtituendus: an vero beneſi- cium xtatis, ſeu Senatuſconſulti Macedoniani ceſlabit?
Nos Ciceronis conſilium ſequemur, libro ſecundò de in-
uent. Videndum eſt vtta lex ad maiores& vtiliores res per-
tineat, vnam neceſſe eſt alteri cedere ‚vtiliori nempe mi- nus vtilem: idque lurecoònſultus hoc in loco ſpectaſſe vi- detur. Haud dubĩi iuxis eſt maiorem eſſe fauotem ex par- te minoris, quam ex patte filiifamilias: Senatuſconſultum enim Macedonianum in fauorem filüfamilias non eſt la- tum ſed in odium fœneratoris: potentius igitur eſt bene- ficium ætatis, quam Senatuſconſulti Macedoniani, quod
filiisfamilias competit. Non abſimilis eſt quæſtio in l. ſi
apud duodecim. hic. de muliere pro alio intercedente apud
minorem, an reſtitutioni locus ſit, quæritur mulieri enim pro alio intercedenti Senatuſconſulto Velleiano ſuccutri- tut, nectenetur ex interceſſione. Neceſlſe eſt hic vnam le- gem alteri cedere: an idem dicemus quod de filiofamilias?
Non ſimpliciter dicit Iureconſultus, idem eſt dicendum, ſed cum exceptione, propterea quod fauorabilior eſt cau-
ſa mulieris, quam filifamilias, quæ quidem repetere poteſt,
quod ſoluirt, filiusfamilias non poteſt quod ſoluit, exceptio⸗ ne Senatuſconſulti Macedoniani tutus, repetere.l. qui ex- ceptionem. 40. ff. de condict. indeb. quippe quod in gra⸗ tiam filiorumfamilias factum non ſit, quia nullo fauore digni ſunt, paternam ſubſtantiam dilapidantes, ſed in odi- um fœneratorum. At Senatuſconſultum Velleianum in Sratiam mulierum factum eſt, eo quod ſi minor apud quem fideiuſſit mulier aduerſus eam velit agere, exceptio- ne ſummouebitur. Addit tamen exceptionem Caius, affir- mans in dictal. ſi apud. reſtituendam eſſe actionem aduer-
ſus veterem debitorem, ſi mulier pro eo interceſſerit: nam actio in veterem debitorem transfertur. Ideoque mulier, ſi aduerſus eam agatur propter illam interceſſionem, exce-
ptione Senatuſconſulti Velleiani ſe tuebitur ſed ita ta- men, ſi ſoluendo ſit vetus debitor, qui ſi ſoluendo non ſit, 2
—

„-9—
—
8 A
88 Franc. Duareni Comment.
melior eſt cauſa minoris, quam mulieris, quæ eo caſu Velleia- ni Senatuſconſulti auxilio non vtetur. Alia quædam con- ſideranda ſunt in cauſæ cognitiont, de quain leg.in cauſæ. 13. in princ.hic.vtrum ſideiuſſori quoque minoris ſit ſuccurren- dumeitem ſi minor ſit ſiliusfamilias, an patri quoque proſit reſtitutio? Verum de vtraque quæſtione ſuo loco diſſare- mus, nempe ſub titulis Codicis luſtinianei ad hanc rem perti- nentibus, eoſque ordine, poſt compendiariam cdicti inter- pretationem, explicabimus. b Ait Prætor, animaduertam,&C. LIIS verbis ſignificat Prætor ſe teſtituturum, ſi iuſta eſſe cauſa videbitur, quia ex hoc edicto beneficium reſti- tutionis oritur, de qua ratione reſticuendi nunc viden- dum eſt: cumminorreſtituitur, omnſa in eum ſtatum, in quo fuerunt antequam quid geſtum eſſet, reponuntur. l. uod ſi minor. 24.§. reſtitutio. hoc titu. Breuiter quic uid geſtum eſtcum minore, reſtituitur, perinde ac ſi nihil geſtum eſſet: ac etiam quicquid ex eo ſecutum eſt. l. ſi ex cauſa. 9. hic. vtpote, minor damnatus eſt ſententia Præ- ſidis,& ex cauſa iudicati capta ſunt eius pignora atque di- ſtracta, poſtea minor reſtitutus eſt, quæritur an in pretium & cauſſam pignorum diſtractorum reſtituatur? Hec quæ- ſtio ex eo dependat, quod dicitur omnia in priſtinum ſta- tum reponi: ergo etiam pignora, quamuis ſint diſtracta, dummodo minoris inter ſit, reſtiruuntur: quia ſemper ad vtilitatem minoris reſpici debet. De pecunia autem ſolu- ta iudicati cauſa, nihil eſt dubitandum, quin omnia in priſtinum ſtatum reſtituantur, quatenus id æquitas exigit, vt nullo damno afficiatur minor: ad quem ſcopum o- mnia ſunt referenda. Atque ideo Prætor non aſlerit ſim- pliciter ſe reſtituturum, verum hoc cognitioni ſuæ reſer- uat: ac ob eam rem dixie Vlpianus, Vti uνu⸗ue res eritan. mad- uertam. Omniaigitur in priſtinum reponuntur ſtatum. Ita autem quod geſtum eſt, reſtituitur, vreriam hinc inde quod geſtum eſt, non ex parte minoris duntaxat, verum- cciam ex parte aduerſarii qui cum co contraxit reſcin- datur. leg. quod ſi minor. 24.§. reſtitutio. hic. Exempli gratia, minor ia vendendo fundo circumſcriptus eſt, ita reſtitutio fier, vt minor fundum recipiat,& emptor pre- tium, quod numerauit minori. idque ſuadet æquitas ne minor cum alterius detrimento locupletior fiat, quod iu- re vetitum eſt. leg. nam hoc natura. ff. de condict. indeb. igitur miaor reccpto fundo prerium reddere cogitur. Admonui ſupra, quicquid ſab hoc titulo de reſtitutione tractatun, ſemper ad bonum,& æquum referri, ne mi- nor circumſcribatur. Ideo cum ait Paulus pretium redꝗdi oportere, addit hic exceptionem: nam plerunque non fit minor locupletior, etſi prerium non reddat, vt ſi quis minori conſumpturo pretium dederit:& fit hoc ſæpius, in quit lureconſultus, in mutuo, quam in venditione. De- inde ſi quis emit à minore,& conſtituit pretium ſoluere, videndum eſt, an pupillus illud pretium receperit,& ex eo locupletior ſit factus: ſic enim intelligenda ſunt hæc ver- ba. Actamen ſunt qui putant cogi minorem reddere pre- tium, etſi non ſit ex venditione ſocupletior factus,& vi- dendum eſſe, an ſciuerit emptor minorem conſamptu- rum pecuniam, quia tunc reſtituetur, quamuis pretium non reddiderit. Mihi nihilominus videtur, vt ex aliis lo- cis facile colligitur, nunquam pretium reſtitui, niſi mino- rem locupletiorem eſſe factum ex pretio appareat. I. ait Prætor. 7.,§. plane. d. l. quod ſi minor.§. reſtitutio. hic.& l. tu- tor decedens. ſub fio. ff. de liber. lega. Nonnulli inter eum qui pesuniam miaori ſoluit,& eum qui minori aliquid aliud quam pecuniam ſoluit, vel ſponte, vel ipſo pupillo inſtante, differentiam conſtituunt: ſed inquit Vlpianus vi- dendum eſſe, an aliquid ad minorem peruenerit, nec perierit per imbecillitatem ætatis,& tunc demum reſti- tuere eum cogi pretium emptoti exiſtimat. dicto§. plans. eodem pertinet lex, patri, quam excutiemus ſub titu. Cod. ſi aduerſ. credit. Ad hunc locum variæ quæſtiones, quas bre- uiter recitabimus, pertinent: vna l. in integrum. 222. hic. cuius hæc eſt ſpecies: minor inconſulta facilitate, hære-
ditatem adiit, legata teſtamento relicta ſoluit, ſeruos ſe-
cundum teſtatoris voluntatem manumiſit: deinde reſti- tutus eſt in integrum: alii vero delata eſt hæreditas,& ab eo, vt quod ex hæreditate imminutum eſt, reddat, peti- tur: tamen hæc à minore non eſle reſtiruenda dicitur, eo quod non eſt locupletior factus, nihilque ad eum perue- nit, ac ideo cogendus non eſt onera hæreditaria fubite- Quemadmodum, ait, per contrarium ſi curator ſit bonis datus, qui bona diſtraheret, quia forte hæreditatem, pro- pter conditionem aliquam, non adibat,& minor cum poſt- ea reſtitutus fuerit, hæreditatem repudiaret, non ſunt re-
uocanda quæ interim geſta ſunt. Similis eſt locus Papinia-
ni in leg. ſi mulier. 31. hic. dicentis, minore reſtituto aduerſus
hærediratis aditionem, hbertates datas,& ſolutiones cre-
ditoribus factas non reſcindi. Idem eſt de eo, qui cum hæ-
res eſſet, legata ante reſtitutionem ſoluirt, deinde reſtitutus
eſt, rata eſt lolutio. Alia eſt quæſtio in l.cum minor. 28. hic.
Minor egit actione tutelæ aduerſus tutorem, actus ſui ra- tionem reddi petit, victus eſt: tutot quoque actione con- traria egit, victus eſt hic tutor: minor eſt aduerſus prio- rem ſententiam reſtitutus: quæritur an contrarium iudiciam tutori ſit reſtituendum?& videtur reſtituendum, arg. l. quod ſi minor.§. reſtitutio. ⁊4.hic. vide Anto. Auguſt. lib. 1. emendat. cap. 8. Attamen Celſus inquit, contrarium tutelæ iudicium tutori non eſſe reſtituendum. d. l. cum minor. 28. hic. Quod quidem fit, eo quod res ſunt ſeparatæ, nec ali- quid habent commune. Inaliis exemplis, cum minor ven- didit,& recepit pretium, coniuncta ſunt, nempe reſtitutio fundi,& reſtiturio pretii, nec ſeparari poſſunt: minor fun- dum venditum petit, emptor contra fandi pretium, in hacreſtitutione vtriuſque ratio habetur tam maioris, quam minoris. Hac etiam pertinet Modeſtini ſententia inquien- tis in Ietiam ſi patre. 29.§. I. hic.& vtraq; lex eſt coniungen- da. Popillas ex cauſa curationis damnatus eſt, petebatur fandus ab eo, victus eſt: victus eſt etiam pup illus in altero iu- dicio de domo,& vult reſtitui aduerſus ſententiam, ſcilicet ad domum conſequendam: quoad rem alteram in qua vicit, non
reſtituitur: vult tamen aduerſarius, vt aut omnino ſententiæ
ſtetur, aut omnino reſcindatur. Verum Iurecoͤnſultus ait, nallam hic aduerſarii rationem haberi, quia ſunt ſeparara, ac ſempet videndum eſſe an ea, de quibus agitur, cohæreant. 8 quia videbatur in cateris litis ſpeciebus releuata fuiſſe, id eſt, ab- ſolutus fuerat à iudice in cæreris litis ſpeciebus. Alia quæſtio eſt in l.ſi iudex. 41. hic. cum de fundo vendito ageretur, iudex ita pronuntiauit, reſcindendam venditionem, minorem prædium venditum recipere debere, ea lege, vt emptori pre- tium reddat. Videbat enim iudex prædium ad emptorem perueniſſe,& minorem ex pretio factum locupletiorem. Poſt rem iudicatam, reſtitutionis impetratæ minorem pœ- nituit, quoniam ſe prædium conſecuturum nullo prerio red- dito ſperabat: iudicatum erat pretium reddendum, is exe- qui ſententiam non curat, ſed aduerſarius eum cogere vult ad pretium reddendum: quæritur an minor inuitus ei pre- tium reddere cogatur? Probabilis eſt dubitatio, propterea quod per coaſequentiam ius quæſitum eſt aduerſario per hancſententiam: attamen lulianus affirmat in dictal ſi iu-
dex. minori licere ſententiæ renunciare, nec cogendum eſ-
ſe pretium reddere, eo quod in eius fauorem ſententia lata eſt ſecundum reſtiturionem,& quod eo remedio emptor vti non potuiſſet, niſi minor reſtitutionem impetraſſet. Hiac generaliter dicendum eſt, notandumque: quando ſententia principaliter ſecuadum aliquem lata eſt, etſi alteri ex ea ſententia per conſequentiam ius ſit quæſitum, eata-
men non cogitur vri.
Vtilem,&c. ME quidem iure aduerſus emptorem pretium pe- IVtentem minor ſe tueri non poteſt, ſed exceptionem vtilem habert, quia vnicuique licet ea contemnere, quæ pro ſe introducta ſunt. d. l. ſi ludex. hic. I. ſi quis in conicriben- do. de epiſco.& cler.& l. ſi quis in conſcribendo. de pact. C. atque in eaadem cauſam, in qua vult minor manere, reſti- tuitur: empror enim pretium petere non potuiſſet, niſi minor reſtitutionem imploraſſet. His alia quæſtio adden- 1 b b da eſt
—

n. d. cum winot.
zſunt ſeparanz, decah.
pli cum minoc e- unt, newpe teſtnurio ripollunt: midor un. ra fandi pretium, in urtammaioti, quem ſtini ſententin inguien⸗ aqp ler eſt coriuigen⸗ naatus eſt, petebanr m pufillsin altetoir⸗ ſcatentiam, ſcilcetad teramin quꝛricitnon aut omaioo ſententi um lareconfultus it, „quialuntſeparataac agttut, cohxteant. 9 Laata fuiſe, id eltab- eciebus. Alia quæſto ndito zgeretur iuder dicionew, minolem lege, n emptoli pte- rædium ad emptorem ctum locupletiorem.
erate minorempcx-
—
In Tit. III. de Minorib. 25 annir. da eſt in l. tutor. 47.§. curator hic. Curator quorundam ado- leſcentum cum eis prædia habebat communia, quæ vendi- dit, non ſuam duntaxat partem, verum etiam eorum ado- 5 leſcentum, quorum curator erat: adoleſcentes, eo quod cir- cumuenti fuerant in venditione, reſtituti ſunt: quætitur, an
in totum ſit reſcindenda venditio, an pro parte? Reſpondit Scæuola, eatenus reſcindi venditionem, quatenus prædia a- doleſcentum alienata fuere. Addit hanc exceptionem, niſi forte malit emptor à toto diſcedere contractu, quod dicat ſe nullo pretio pro parte emere prædia voluiſſe: quo caſuvendi- tio in gratiam uhpioris omnino reſcindetur. Id enim æqui- tas, ex qua& ex Prætoris cognitione ratio reſtiturionis de- pendet, exigit: ſiquidem Prætoris eſt æſtimare quatenus x- quitate conueniat, vt quis reſtituatur: ac Iureconſultus ani- mo perpendit, aliter abſque iniquitate iudicari non poſle: nam
durum eſt in communionem incidere inuitum. I. ſi non ſor⸗ tem.§. ſi centum. ff. de condict. indeb.& in ea, vel ſocietate
nemo compellitur inuitus derineti. l. vltim. C. commu. diuid.
Naturale quippe vitium eſt negligi, quod communiter poſſi-
detur: vtque ſe nihilhabere, qui non totum habeat, arbitre-
tur: denique ſuam quoque partem corrumpi patiatur; dum
inuidet alienæ. l.2.§ naturale. C. quando& quib. quarta pars deb. Concord. in c. i. in gloſſ. in verbo, religio: extra ne ſede vatan. aliq. inno. iub fin. Superioribus hæc eſt non diſſimilis ſpecies: ſi euicta ſit res pro parte, eo quod res alia ſoluta fu e- rit, venditor in ſolidum manet obligatus. I. ſi quis aliam. 46.
ff. de ſolut. quia præter ſupra dicta ſunt, qui nullo pretio com- munionem vellent habere. Hic ergo receditur à toto contra-
ctu vitandæ iniquitatis cauſa, quamuis minoris interſit, dun- taxat à contractu pro parte recedi,& naſcatut tantum ex per- ſona duorum hic contractus, pupilli ſcilicet,& curaroris: ve- ruùm æquitatis ratio tanta habetur, vt etſi ſolum ex duorum perſona naſcatur, tamen in totum reſcindatur, ſi empror id maluerit. Alia quæſtio eſt in l. vlt. hic. in qua proponitur epi- ſtola lun. ad Poinponium,& poſtea ſequitur reſponſio: Re-
ſpondit,&&c. Pro explicatione huius loci iciendum eſt, mani-
feſti iuris eſſe minorem, qui pro alio intercèſſit, reſtirui. l. aĩt Prætor. 7.§. non ſolum. l. minor. 4 8, hic. æque ac ſi obliga- tionem alienam in ſetranſtulerit. Deinde notandum eſt, cum minot reſtituitur aduerſus ſuam interceſſionem, actionem in veterèm debitorem transferri.l. ſi apud. 12. hic. Exempli cauſa, cum quis centum deberet, minor; qui pto eo intercel· he⸗ vel obligationem in ſe tranſtulit animo nouandi, reſtitui- tur:& actio in veterem debitorem transfertur, perinde ac ſi non interceſſiſſet: ſicuti de muliere dicitur, vt ſi tecum eſſem
enda ſunt omnia in priſtinum ſtatum minor captus eſſet. Hæc ſane exempla, quænam ſit ra
dubitari poteſt, an Prætoris ſit duntaxat reſtituti cognitio, an aliorum magiſtratuum 2 lureconſulti verba
faciemus.
89 contracturus, mulier interuenerit, vt cum ipſa potius contra- ham, videtur interceſſiſſe: quo calu datur in te actio, quæ in- ſtituit magis; quam reſtituit obligationem: vt perinde obli- geris eodem genere obligationis, quo mulier eſt obligata: verbi gratia, ſi per ſtipulationem mulier,& tu quaſi ex ſtipu- latu conuenieris. I. quamuis.§. ſi cum eſſem. fl. ad fenatuſcon.
Velleia. Sed quæritur, quomodo ſicactio reſtituenda, an ſim- pliciter reſtituenda ſit, an Vero ita, vt ſit in eo ſtatu, in quo fu-
it,cum minor pro alio interceſſit: vtpote, minor vigintiquin- que annis, pro eo, qui temporaria actione tenebatur, puta in- iuriarum actione, interceſſit, ſupererãt decem dies anni illius, qui præſcriprus eſt illi actioni: quo pacto minor in ſe actio- nem tranſtulit,& ob eam rem poſteareſtituitur: an actio re-
Ktituetur ita, vt annum habeat integrum ad agendum, an&
in eadem cauſa in qua fuit cum intercederet?& ait, dict. l. vſt. hic. Ego didici ex tempore in integrum reſtitutionis tamun- dem temporis præſtandum, quantum ſupererat: deinde ſubii- cit; Reſpondit,&e. ſequitur reſponſio Pauli ad epiſtolam: Ve- rius eſt vt in eadem cauſa; in qua fuit actio, cum translata fuit in minorem, reſtituatur, vt decem dies tantum ſuperſint, qui ſupererant, cum minor eam äctionem in ſe transferebat,
non autem in integrum rempus actionis inſtituendæ reſti-
1
tuetur. Vide cap. prim. de reſtitut. in integ. in Clement. Ratio quidem perſpicua eſt ex his quæ diximus, quia reſtitu- zin quo erant antequam tio reſti- tuendi, oſtendunt, eaque pertinent ad verba edicti. Vti quæg, ret erit animaduertam. Ex quibus verbis edicti alia quæſtio de magiſtratibus oritur: videlicet, apud quos magiſtratus poſtu- landa ſit reſtitutio. Prætor ait ſe animaduerſurum. Vnde
0, eiuſque
Prætoris ita ſunt interpretati, vt alii magiſtratus non exclu- dantur: nam qui merum;& mixtum imperium habent, in integrum etiam contra ſuam ſententiam poſſunt reſtituere, minor vero magiſtratus contra ſententiam minorum non reſtituet.. in cauſæ. il ſecund. g. vltimo. leg. præfecti etiam
4
prætorio. leg. minor autem magiſtratus. hic, cum ſimili- bus. Sed hulus loci Proprius eſt in Codice luſtinianeo titu- lus, vbi,& apud quem cognitio in integrum reſtitutionis agi- tanda ſit: quo in loco plene de hac re tractabimus. Sed iam ſumus ordine interpretaturi ſingulostitu. Codi. ad hanc ma- tetiam in integrum reſtitutionis pertinentes,& quoniam in ptimis occutrit titulus de filiofamilias minore, ab eo initium
Tituli omnei qui ſequuntur, ſunt ea lihroſecundi Cod.
FRANCISCI DVARENI IVRECON.
AD TIT XXIII. LIB 11.
familias minore, Commentarij.
AENrRrus occurtit hictitulus, de fi-
O N liofamilias minore: nam ptimus ſa- 7 6 is iam explicatus fuit ex eo, quod in edicto ſcriptum eſt de minore vigia- tiquinque annis. Sed exiſtit quæſtio,
8 2
an ſit relcindendum quod cum mino- 2 re vigintiquinque annis geſtum eſt, et-
S ſi filiusfamilias ſit. De patrefamilias minore nulla eſt dubitatio. De filiofamilias minore proba- bilis eſt dubitatio: quia nihilproprium habet, ſed quicquid acquitit, patri acquirit: vnde ſi ei ſubuenitur; videtur patri quoque ſubueniri, qui maior eſt: quod propoſitum præto- ris non fuit, qui tantum minorem voluit reſtitui: vnde hæc quæſtio pertinet ad explicationem verborum edicti,& hic in vtraque lege ſub hoc titulo exempla proponuntur, ex qui- bus iatelligimus filiumfamilias quoque, etſi minor ſit, eſſe
teſtituendum: harum autem duarum conſtitutionum in-
1 1
nam filio ita poteſt ſuccurri, ne patri ſu
COPD. DE FIEI.
*
terpretatio pendet ex leg. 3.§. ſed vttum. ff. de minori- bus. Quyxſtio naſcitur ex eo quod videtur patri quoque qui maior eſt, ſuccurri, cum filius qui eſt in poteſtate patris, in integrum reſtituitur. Sed tamen Vlpianus illo loco a r. ex bis tantum ceauſis filiumfamilias in integrum reſtirußin. quihus ipſius iitereſſe verſatur: puta ſi obligatus eſt. Nec nos mouere debet, quod patri hac ratione ſuccurri videtur: ccurratur, vtitur er. 80 Iuriſconſultus dictione. Aliquando enim iuſſu deittdcch ligatur filiusfamilias, aliquando ſine iuſfu pattis: cum iuſſu patris filiusfamilias contraxit;& ex eo contractu obligatur actione quod iuſſu tenetur pater: eum ſine eius iuſtu tene. tur vſque ad quantiratem peculii: ſed ſiue iuſſerit pater, ſiue non iaſſerit, ſiue peculium habeat, ſiue non habeat fli ſemper obligatur. l. filiusfamil. infta de obligat.& actio nn. de dicitur in l. ſi quis cum filiofamil. de peculio, eum aut cum filio contraxerit, duos debitores habere„ patrem& fi- H 3

-— 4— 8 5 X 8 1
. 8. 5 3„ —“““ 2— 8 4— 2 2 Ss..—
99 Franc. Duareni Comment.
primum an iuſſu patris ſit obligatus filius: quia ſi iuſſu patris
nit obligatus,& aduerſus eum agatur, reſtituetur: ita tamen vt
oc auxilium patri nihil profit. Si vero contraxerit ſine iuſſu
Datris, renerur pater actione de peculio, filius ex contractu in
ſlidum: fſitamen conueniatur filius, implorabit reſtitutio-
nera. Sed ſi pater ipſe conueniatur, filius non impetrabit
reſtitutionem. Maior tamen quæſtio videtut in poſteriore
ſpecie, quia filii videtur intereſſe peculium habere, vt Paire ex
I. depoſitum.§. peculium. de pecul. quod quidem pecu 654
eſt puſilla pecunia, ſiue pnſilluim patrimonium quod Parer 8
lio dedit: hunc locum explicauimus titul. de peculio,& le.
frater à fratre, de condict. indebiti. Peculium eſt Parris⸗ le.
quam Tuberonis. infra de peculio, id eſt, pater poteſt ei adi-
merc, Sed tamen multumrekfert, an pater quid filio dede-
rit in peculium,& ſeparauerit à reliqua ſubſtantia ſua: alio-
qui nihil opus eſſet de peculio diſputatione. lgitur pater te-
netur de peculio ex contractu filii ‚quia velut patrimonium lii: ſi nihil aliud eſſer peculium quam ſubſtantia patris, non ceneretur pater. arg. titu. Cod. ne filins pro patre. Alius eriam effectus peculii de quo hic. Nam peculium eius ex con ſtitutꝛone D. Claudu ſeparatur. Hic locus eſt inſignis, nec milis eſt in iure Eiuili de peculio. Bona patris ſunt confi- ſcata: filius petit ſepatari peculium„ne vindicetur, fiſcoque ap- plicetur: quæritur quid iuris? Si dicamus habendam eſle ra- tionem peculi, quaſi in patrimonio ſit batris; vindicabitur à Hſco. Si dicamus eſſe in patrimonio filii, ſeparabitur, ne vindicetur à fiſco. Et Vlpianus ait ſeparandum peculium à bonis patris, quaſi ſic in patrim onio filii, nec à fiſco eſſe vin- dicandum. Notanda ergo diſtinctio quæ hictraditur, cum quæritur an reſtitutio proſit patri. Difficultas incidit ex eo quod dicitur, ſi iuſſu patris contraxit; eum reſtitui poſſe: quæ naſcitur ex antinomia. l. cum mandatu. hic.& leg. tertia 3§. ſed vtrum, quia hic ſi mandatu patris kilius res adminiſtrauit, non habet beneficium reſtitutionis. at dicto§. ſed vtrum, in- quit Iuriſconſultus, poſſe reſtitui iliumfamil. in integrum, licet pater non reſtituarur. hæc videntur pugnantia: led di- uerſa ſunt magis, zaan pugnantia, nam luriſconfaltus in leg. 3,§. fed vtrum. loquitur de filio qui ſe obligauit nomine ſuo,& qui rem ſuam geſſit, iufſu tamen patris: ſed lex. cum mandatu. loquitur de filio qui rem alienamgeſſit, non ſuo, ſed patris nomine,& tanquam patris mandatarius. Cum igitur filius nomine patris adminiſtrat rem non habet bene- ficium reſtitutionis, non magis quam ſi alterius nomine res admiaiſtraſſet: Verbi gratia, ſi aliquid vendidiſſer domini ſui nomine,& captus eſſet in venditione non ei ſuccurre- retur: nam magis domino, cuius res geſfit, quam minori ſuccurreretur. Diligenter igitur verba leg. cum mandatu; expendenda ſunt, nam lex tert.§. ſed vtrum. loquitur de filio qui proptiam rem geſſit iuſſu patris, ar in dicta leg. cum mandatu. filius adminiſtrat res patris: ipſius manda- tu,& aperte vna lex loquitur de iuſlu, altera de mandatu, in- ter quæ magna vtique eſt differentia leg. 1. quod iuſſu. man- datum enim ſemper rei alienæ eſt, vt dixi titu. de mandato. oportet rei alienæ mandatum ſemper eſſe, leg. z. infr. man- dati. Sed cum pater iubet filium negotium contrahere, non nomine eius, ſed ſuo iubet, non mandat: poteſt enim fieri vt iubeat pater& conſulat filio: ſed pater hoc caſu tenetur quod iuſſu: quia hoc viſum eſt æquum prætori. Videndum igitur eſt, an interſit minoris reſtitui. At cum procuratot conſtitutus eſt minor, eius non intereſt reſtitui, ſed domini. Quoties autem inrereſt minoris, forte quia impẽdit de ſuo in ea adminiſtratione, nec dominus eſt ſoluendo, poteſt re- ſtitui: nam ad hunc ſcopum omnia debemus referre,& hoc fuit Prætoris propoſitum, vt minoribus proſit, non maioribus.
AD TIT. XXIIII. LIB. II. Cop. DE FIDEIVSSO- ibus minorum.
lo locus eft valde obſcurus& diſſicilis: nam magna eſt iusis varietas in hac dilputatione de
fideinſforibus minorum. In quibuſdam locis 3dicitur non ſubueniri fideiuſſori. leg. 1.& 1. hic. l. in cauſæ. ff. de minor. in aliis Iocis dici- tur ſuccurri non tantum minori, ſed& fide- iuſſoribus eius, veluti in l. minor. ff. de procurat. l. exceptio- nes.§. vlt. de except.& ſimilibus locis. Sequenda eſt autem diſtinctio, quam nunc traditurus ſum pro explicatione totius huius rei:& in primis dicendum eſt, ſi dolo malo ſit contra- ctus initus, fideiuſſori quoque ſuccurri debere: vt dicitur in l. ſecunda, hic. verumn ſi dolo malo apparuerit contractum eſſe interpoſitum, ſuccurretur etiam fideiuſſori: vt ſicuci minor non condemnatur deceptus, ita nec eius fideiuſſor. Ratio ſumitur ex diuiſione exceptionum, qus eſt in leg excs- ptiones. ff de exceprio. nam ibi ait Iuriſcouſult. quaſdam ex- cepriones eſſe rei, alias perſonarum. Exceptiones quæ perſo- næ cohærent, non egrediunturn perſonam: vt exceptio quam
habet ſocias, vel maritus ne condemnentur in ſolidum, hæc
exceptio non datur fideiuſſori mariti vt ſocii. Sunt quædam exceptiones rei, quæ non propter fauorem perſonæ compe- tunt, ſed propter rem ipſam: vt eſt exceptio doli, iuriſiuran-
di, rei iudicatæ, pacti. Tractatur in cadem leg. exceptio quæ
datur minori circumſcr ipto, an ſit rei, an vero perſonæ. Si do- lo ſit circumſcriptus minor, exceptio rei eſt: nam exceptio doli competeret ei, etſi minor non eſſet is qui circumſcriptus eſt, l. 1. de exceptiombus. Doli, quia competit propter rem & propter genus cauſæ. Sed ſi in re ſit circumſcripius, ſine do- lo adnerſarii, puta lubrico ætatis, datur ei exceptio: ſed ea ex- ceprio cohæret perſonæ: non enim daretur alii qui minor eſſet: quia maior non reſtituitur in integrum, ſi ſine dolo malo circum ſcriptus ſit, ſed minor reſtituitur, propter mino- ris æratis fauorem. Deceptuus ſit in re. ſic enim logendum eſt in dict. l. exceptiones. vt in Pandect. Florentin. in aliis libris corrupta eſt lectio. Adducit Iuriſconſultus exemplum de mi- nore, qui ſi in re ſit circumſcriptus, ideſt, ſi res ipſa habeat cir- cumſcriptionem ſine dolo aduerſarii(quia ſic eſt intelligen- dum) tunc beneficium non competit fideiuſſori, nec egredi- tur minoris perſonam: huic conſentaneum eſt quod dicitur in hac leg. ſecund. Tunc enim exceptio quæ competit mi- nori, perſonalis eſt: ſed cum realis eſt, fideiuſſori quoque competet, quia competerer alii quoque, qui minor non eſſet. Duo igitur notanda ſunt. Primum ſuccurendum vtrique, & minori& fideinſſori, cum dolo malo circumſcriptus eſt
minor. Alterum cum eſt circumſcriptus in re tantum ſine
dolo aduerſarii, tunc ita ſuccurritur minori, vt non ſubuenia- tur fideiuſſori eius. Hoc autem poſterius eſt accipiendum cum exceptione, niſi euidens æquitas ſuadeat etiam fideiuſſori
ſubueniendum. Æquum aliquando eſt vt non tantum mi-
nori, ſed& fideiuſſori eius ſuccurratur: qua de re euidens eſt diſtinctio Vlpiani, in leg. in cauſæ. 1 3. in princip. cum ait, 1n cauſæ cognitione verſatur, id eſt, iudex debet animaduertere an æquitas ſuadeat. Vlpianus igitur ait, cauſæ cognitionem adhibendam, id eſt, arbitrio Prætoris æſtimandum, quatenus ſit reſtituendum quod cum minore geſtum eſt,& ad quas perſonas raſtitutio pertineat, an tantum ad minorem an ad a- lias quoque perſonas quæ pro eo obligatæ ſunt. Deinde ad- dit, taque ſi cum ſcirem,&c. Cum quidam vellet mecum contrahere, quem ſciebam minorem, nec tutum eſſe cum eo contrahere, petiui fideiuſſorem ſecuritatis cauſa, fideiuſſor eſt adhibitus, vt mihi magis eſſet cautum, quam ſi cum folo mi- nore contraxiſſem: non eſt æquum ſubueniri fideiuſſori, cum actum eſt diſerte, vt fideiuſſor cautionis meæ cauſa ſe obliga- ret, cum reum principalem ſcirem minorem eſſe. Sed potius ipſt erit deneganda, id eſt, deneganda etiam erit fideiuſſori a- ctio aduerius minorem. Nam alias fidciuſſor habet actio- nem mandati aduerſus eum pro quo ſoluit: ſed hic non ha- bet, neque de eo eſt dubitatio: 43 tota quæſtio eſt, an fide- iuſſori quoque ſubueniatur. Inſumma,&c. Certum eſt neu- tri teneri minorem actione ex contractu, neque creditori, neque fideiuſſori: id eſt, non habet creditor actionem ex contractu, nec fideiuſſor mandati, ſed hoc fiet cum damno alterius vel creditoris vel fideiuſſoris. Ideoque in cauſæ co- Enitione verſatur vtri potius ſit ſuccurrendum. In mandato-
ve di⸗=
5. 14
—— — 6—
—
— —
——
8==

leieſt: nam eren seat Etproptertem ccumſcripic ênedo- ir el exceptio: ſedeacl- daretur ali quninor integrum, ü lae qdd ſticuitur propternido- uc enim legenirnelt Flotentin. in dislbib lultus exemplum cem⸗ eſt, firesiplauabenidi (quia ſic eſt iatellxr⸗ deiuſioti, nec egei- ancum eſt quod dcmf ptio qua compeii i äſt, fideiuſſoti quoqu e, qui minotno- elle ſuccurendum riqr- nalo circumſciixuck iptus in te tanum lne inoti, tnonſdrii- us eſtaccipicdumam adeat etiam Hdeiull eſt t pon tantum m- t: quderxrutruc „ia princh anine debet uumactentlo it, cuuſe ergntoben eſt mmandun huunn geſtumet La m 3 minoten 0
8
7n Tit. AXT. Jitutor velcurat. 294*
re dieendam erit. Mandator qui non ſimpliciter intercedit, ſed mandat vt negotium cum minore contrahatur. is vere in-
tercedit:& ideo ei facilius denegatur reſtitutio quam fide-
iuſlori, qui ſimpliciter tantum intercedit. An igitur ſit idem dicendum de eo qui vltro fideiuſſit, vt quis contraheret cum minore, qui alias non fuiſſer contracturus Illad, inquam, perpendendum erit Prærori. Hæc diſtinctio eſt obſeruan- da. Et ſimile eſt apud Paulum, libr. 2. Sententiarum, titu. de minoribus. Qui minori mandauit, vt negotia ſua agat, ex æius perſona in integrum reſtitui non potest. Exemplum eſtl. ſi pupillus. ff. de acquirend. hæreditat. Pupillus abſtinuit ſe hæreditate, reſtitutus eſt in integrum, quia ſe miſcuerat hære- ditati, ſuccurritur ei,& etiam fideiuſſoribus, inquit Scæuola,
ſi fideiufſores dederit. Katio eſt, quia in ea ſpecie id æquitas
ſuadet, nec eſt magna captio eius contra quem reſtituitur. Sunt enim creditores hæreditarii, qui habent actionem ad- uerſus eos qui adituri ſunt hæreditatem: vnde facile in ea ſpe- cie adductus eſt luriſconſultus, vt reſponderet ſubueniri et- iam fideiuſſoribus, non tantum minori. Cum hac diſtin- ctione accipienda eſt l. Marcellus. de fideiuſſoribus, de qua mulea dixi titu. de verbo. obligat. I. is cui in bonis. Admonui eandem legem ex eodem loco deſumptam. Vlpian. enim in, terpretatus eſt edictum hoc de minoribus. libr. 11. ad edi- ctum. Coniungendaigitur eſt 1. Marcellus, de fideiuſſorib.
cum dict.l. in cauſæ. In eodem loco Vlpianus Marcelli ſen-
tentiam recitauerat, deinde ſuam adiecerat. Sic accipienda eſt
I. ſi pupillus. de arbit. vbi Gaius loquitur ſatis generaliter, ſed
Patio. Sequitur,
id cum exceptione intelligendum eſt quæ hic traditur. Non
oteſt peti pœna à pupillo. Quando autem pœaa peti poſſit, à fideiufſore cognoſcendum eſt ex diſtinctione à nobis tradi ta. Sic eſt intelligendal: minor. ffl. de procuratoribus. In qua dicitur minori& eius fideiuſſori ſuccurri, quod cum eadem di ſtinctione eſt intelligendum. Itaque aliquando fideiuſſori minoris ſuccurricur, aliquando minori tantum, prout ratio ſeu æquitas id ſuadet, quam Præroris eſt in haccognitione examinare& ante oculos poſitam habere. Sed quæritur qui fieri poſſit vt conſiſtat obligatio fldeiuſſoria ſine principali.
Vulgare enim illud eſt, acceſſoriam obligationem non conſi-
ſtere ſine principali, l. cum principalis. infra de reg. iur.& ta- men hic dicimus reſtituto minore nihilominus fideiuſſorem manere obligatum: quodilli regulæ viderur contrarium. Sed reſpondendum eſt, cum minor reſtituirur, ea reſtitutione non tolli obligationem ipſo iure: nullo enim Prætoris au- xilio tollitur obligatio ciuilis, ſicut videmus pacto conuento obligationem non tolli ipſo iure, ſed ope exceptionis.§. præ- terca. de obligat. Iaſti. Quamuis enim pacta valeant per Præ- toris tuitionem, tamen nontollant obligationes, quæ valent ipſo iure, ſed exceptione prætoria eliduntur. Sic videmus inl. Iulianus, infra de condict. indebiti. dari exceptionem propter auctoritatem rerum iudicatarum: obligationem autem per ſententiam ipſo iure non tolli. Ideoque quod hic dicitur, eſt conſentaneum illi regulæ, qua dicitur obligationem acceſſo- riam non conſiſtere Pne principali. Reſtitutiònis enim auxi- lio ſuccurritur minori, ſed interim remanet principalis obli-
AD TIT. XXV. LIB. II. COD. 81 TVTOR VEIL CVvRATOKR INTEBRVEHNERIT.
RrroORIS edictum de minoribus reſtitu-
vigintiquinque annis geſtum erit, Vri quæque ras erit, animaduertam. Quibus verbis Prætor pollicetur reſtiturionem in integrum, ſi quid cum minore vigintiquinque annis geſtum fir. De tutore& curatore non loquitur Prætor: vnde dubitare potuit, an quid referat, ſi tutor vel curator interueniant in negotio quod cum minore geritur, an nihil referat eum non
interuenire. Ad hunc locum perrinet hic titulus Codicis.&
animaduertendum eſt. ſi ſine tutore& curatore geſtum quid ſit cum minore, id nullum eſle ipſo iure, ſecundum diſtinctio- nem lI. ſi curatorem. ſupra de reſtit. in integr. Nam quod ad
adultum attinet, diſtinguitur, anhabeat curatorem, an non.
endis ita eſt conceptum: Quod cum minore
Si contraxerit curatorem habens ſine ſui curatoris authorita- te, ipſo iure nullus eſt contractus, vt non ſit opus reſtitutio- ne: ſed ſi curatorem non habet, quia vel non petiit ſibi dari curatorem, vel quia inuito non datur curator, rarum eſt ne- gotium, ſi contraxit: ſed ſilæſus ſit, reſtituitur. Hac diſtin- ctione vtimur in adulto, Jnl exceſſit decimumquartum an- num: ſed in impubere nihil diſtinguimus, quia nihil eſt ipſo iure quod cum eo geritur. Cum agitur de re iudicata, nihil di- ſtingnimus, an tutorem vel curatorem habeat minor qui con- demnatus eſt: ſed ſi captus ſit eo iudicio, ſiue tutor aur curator interuenerit, ſiue non, ſimpliciter dicimus iudicatum nullius
eſſe momenti. l. acta.§. 1.dere iudic. l. vlt. ſi aduerſus rem iu-
dica. Sed quid ſi non ſine tutore geſtum eſt, ſed tutore vel cu-
ratore interueniente? De hac re loquitur hic titulus. Alia hic
ſunt obſeruanda. Primum quod tutoris velcuratotis inter-
uentus non impedit reſticutionem: vnde Prætoris verba ge-
neraliter accipimus: Si minor captus eſſe proponatur, ſem per reſtituitur, ſiue tutor vel curator interwenerit, ſiue non. Hoc
colligitur ex omnibus legibus huius tituli, quæ ſunt exempla eiuſdem rei. Addendum, etſi idem& pater& tutor ſit. Si legi- timus tutor filii ſit ipſe pater,(plerunque enim fit, vt pater fi- at tutor filii ſui legitimus, titu. de leg. tut.) nihilominus filius minor reſtituitur. Probabilis fuit dubitatio de hoc caſu, quia videtur paterna diligentia magis proſpectum eſſe filio, quam afterius cuiuſcunque tutoris: ſedtamen dicitur in l. etiam. in 3 ff. eod. reſtitutioni nihilominus locum eſſeę. Sed& ſi
bona fide omnia geſſerit turor vel curator,& nihil dolo ad-
miſſum eſt, adhuc reſtitutio locũ habet. l. tutor. ff. eo. Exem-
pligratia: Tutor bona fide vrgenribus credirorib. rem quan-
dam minoris vendidit, denuntiante tamen matre emptorib. Ait luriſconſultus bonane fide geſſerit, an non, nihil adrem pertinet: quia ſufficit minorem captum eſſe: non enim quæ- rimus an dolo aduerſarii, vel turoris eaptus ſit, quia facilitate xætatis ſufficit eum captum eſſe. l. non omnia. 44. eod. Simi- le eſt exemplum in l. verum.§. ſciendum. eod. de quo alibi diximus. Præterea nihil refert, an in iudicio, an extra iudici- um aliquid geſtum ſit cum minore, vt reſtituatur. l. 2. hic. Quinimo nihil intereſt, an cum minore ipſo quid geſtum ſit, accedente tutoris auctoritate vel curatoris, an cum ipſo turo- re vel curarore ſine minore. Aliquando cum ipſo minore ne- gotium geritur:& hoc vſiratum eſt, cum infans non eſt: quamuis adhuc adultus fortaſſis non ſit. Sed quod ad reſti- tutionem, nihil refert, an cum tutore vel curatore geſtum ſit
aliquid, an ſine tutore vel curatore. I. etiam. ff. eod. idem in
I. vlrim. hic. Hoc igitur locum habet ſiue ipſe tutor vel cu- rator negorium contraxerit, ſiue ipſe minor, de quo tamen hochit dubitari antequam id receptum eſſet: quia edictum oquitur de eo quod non cum rutore vel curatore geſtum eſt, ſed de eo quod cum iplo minore: nam quod cum tuto-
re vel curatore geſtum eſt, ſatis intelligitur cum minore ge- ſtum eſſe. Iude ita interpretantur luriſconſulti edictum
Prætoris generaliter, vt ad tutorem, curatoremque perrine-
at. Hoc tamen eſt intelligendum cum tutor vel curator
contraxit nomine pupilli ſui, vel minoris, non autem cum
nomine proprio, vt ſi obligationem in perſonam ſuam tranſ-
tulerit: tunc enim non tenetur minor, nec opus eſt reſtitu- tione. I.. hic. quia nulla competit actio aduerſus minorem eo nomine, ſed tantum tenetur curator vel tutor, perinde ac ſi neque tutor vel curator eſſet. Idem de procuratore ſcri- ptum eſt l. procurator qui pro en Rone. upra de procura- toribus. vt teneatur ipſe in iis quæ ſuo nomine geſſit, non do- minus. Solet tamen his, ob quæ iam diximus minorem poſ- ſe reſtitui, cum quo contractum eſt, quamuis tutoris, vel cu- ratoris interuenerit authoritas, addi exceprio, reſtitutioni lo- cum non eſſe, cum debitor pecuniam minori ſoluit, tuto-
ris interuentu, vel ſine tutore, auctoritate tamen Prærtoris.
L.ait Prætor.§. primo. ff. cod. l. ſancimus. Cod. de admini- ſtrat. tuto. vbi dicitur ſecurus eſſe,& tutus is qui ſoluit pu- pillo, vel tutore interueniente, vel iudicis auctoritate, ſine
tutore. Sed quomodo id ſit accipiendum docebimus infra
tit. ſi aduer. ſolutio. Obiicitur l. cum mandatu. 25. ad fin. verſ. ſi autem. ff. eo. Minor procurarorem dedit: procurator dece- ptus eſt in negotio contrahendo: quæritur an minor poſſit reſtirui? Actionem quidem habet aduerſus procuratorem: ſed an nihilominus poſſit reſtitui? Et luriſconſultus air
4

o“ 5.
82
Franc. Duareni Comment.
92 non poſl e, ſi Aprocuratore res ſeruari poſſit, alias, ſi procura- tor ſoluendo non ſit, reſtitui. Ettamen dicimus, ſi veltutor vel curator interuenerit, nihilominus reſtirui minorem, quamuis ei actio alia detur. Hæc videntur inter ſe pugnan- tia, ſedtamen nihil eſt facilius quam reſpondere, quod hic di- cimus, ad tutorem& curatorem pertinere,&l. cum manda- tu. adprocuratorem. Diuerſa hæc eſle certum eſt, ſed diuer- ſiratis ratio eſt ſubobſcura. Hic maxime animaduertant, qui dicunt nos grammaticos agere, imbuti& faſcinari præſtigia- torum ineptiis. Ego conſidero multum intereſſe inter tuto- rem ſiue curatorem, qui darur pupillo, ſiue adulto,& procu= ratorem, quamuis vtrique adminiſtrationem babeant. Faci- le eſt obſeruare apud lureconfultos; quod geritut à tutore, vel curatore, multo facilius à minore geſtum eſſe intelligi,
quam credatur quod Aprocurarore geſtum eſt, Aàdomino ge-
ſtum eſle. Ergo maior eſt auctoritas turoris&curatoris quam procuratoris. Id vno exemplo oſtend) poteſt quod ſatisface- re poterit, exk eum qui.§. lulianus.& 8. ſequen. de conſtitur. pecu.& aliis locis ſimilib. de quibus dixi in!l. ſtipulatio iſta.. altcri. de verb. oblig. Diximus actionem non acquiri domi- no per procuratorem- Sienim mandaui procuratori, vt ali- quid nomine meo emerer, nulla mihiacquiritur obligatio, ſed datur mihi actio mandati, vt cedat mihi actionem quæſitam. l. poſſeſſio qu oque:ff. de acqui. poſſ. Et tamen aliud in tutore & curatorc eſt conſtitutum. Acquiritur enim pupillo actio ex tutotis contractu directo, ſine vlla ceſſione:& nos intelligi- mus uegotium quod geritur Atutore& curatore; quaſi à mi- note gettum eſſe: non idem de procurarore dicimus. Sic er- & habete. Cum quæritur deteſtitutione, an minor debe- at reſtirui, dicimus, ſiue ſit cum tutoris auctoritate, ſiue ſine tutore contractum, ſemper debere eum reſtitui. Non autem idem dicimus, ſi quid geſſerit proturator minoris, vt in d.l. cum mandatu. Sed ſi ſoluendo procurator non ſit, tunc de- mum minorem reſtitui dicendum eſt, alias non. In quæſtio- ne igitur propoſita hoc titulo, ſi tutor vel curatot interuene- rit, tria noranda ſunt. Primum eſt expeditum, ſcilicet non im- pediri reſtitutionem, etſi interuenerit tutor vel curator. Se- tundum eſt, dariactionem tutelæ, vel negotiorum geſtorum aduerſus turorem, vel curatorem, ſi interuenerit tutor v el curator,& eius arguatur culpa. Sic videtis hoc iudicium con- currere cum alia actione, quod in J. 1. hic notat: Concutfrit e- nim reſtitutio in integrum aduerſus eum cum quo contra- ctum eſt,& actio tutelæ aduerſus tutorem vel curatorem, ſi minor læſus ſit. Et ait Imperator vtilem eſſe plerunque actio- nem hanctutelæ: quia deſicit aliquando reſtiturionis bene- ficium: nam conſtitutum eſt legitimum tempus; intta quod ea reſtitutio peti debeat, ſcilicer quadriennium, vt poſtea di- cemus, quo elapſo non poteſt reſtitui. Et tamen poteſt mi- nor agere actione tutelæ, cum actio tutalæ finiatur longiſſi- mo tantũ tempore: ſed hoc ita ſi culpa tutoris vel curatoris ſit læſus. Nam ſi captus ſit minor ſine culpa tutoris velcuratoris, poteſt quidem reſtitui, ſed non haber actionem tutelæ. Eo- dem pettinet l. etiam. 3. ff. de mino.& l. vltim. hic. Tertium quod hic obſeruandum eſt, electionem minori eſſe, intra le- gitimum reſtitutionis tempus vtro auxilio malit vti, nec ele- ctione vnius ſibi præiudicabit. 1. vltim. hic. Ecce minor cul- pa tutotis velcuratoris circumſcriptus eſt,& cum videret ſe horum auxiliorum electionem labere, elegit actionem tute- læ: agit aduerſus tutorem, nihilque poteſt obtinere: ideoque tero auxilio vult vti. Quæritur an poſſit?& ait Imp. poſſe eum vti vtroque, nec electione vnius ſibi præindicare. Sed hic oritur quæſtio& difficultas l. in cauſæ. 16. in princip. Barba- ri enim doctores& præſtigiatores hæc obiicere ſolent, Re- medium extraordinarium non poteſt concurrere cum ordi- nario: ergo nec actio tutelæ cum reſtitutione in integrum. Hæ ſunt illorum argutiæ: nullitamen ex magnificis illis do- ctoribus, qui Brocardica tractant, hæc diſfoluere poſſunt, ſed dicunt, remedium ordinarium nunquam cum extraordina- rio concurrere, quod tamen eſt falſiſimum. lIuris auctores Erxplca- non fruſtra admonuerunt omnem diffinitionem eſle pericu- nolin loſam in iure: illi non poſſunt ſe extricare:& tamen nihil eſt Leee„facilius, his intelle ctis quæ diximus ſupra in explicatione l. in vnuf cauſæ. 16. Cum contractus nullus eſt, ceſſat reſtitutio in in- tegrum, cum minor ipſoiure munitus ſit. Ratio eſt perſpicua
dAo Ms- or. exhis quæ adduximus. Cum enim reſtituere, lit in integrum
ſtatum reſtituere: ineptum eſſet in ſtatum priſtinum& vete. rem reſtituere, quod ſemper eundem ſtatum obtinuit, quod idem ius iplum ciuile obtinuit: plerunque enim quod cum minore contrahitur, nihil valet, ideoque tunc ceſſat reſtitu- tio in integrum, non quod concurrat cum aliis ordinariis re- mediis reſtitutio in integrum, vt patet ex l. in cauſæ.§. Pom- ponius, ff. de minoribus, de condictione ſine cauſa& reſtitu- rione concurrentibus. Condictio enim minori dicitur com- petere,& tamen reſtituitur in integrum; ſed id locum habet cum id quod geſtum eſt cum minore, valet ipſo iure: etſi e- nim tung reſtituatur in integrum minor propter æ nitatcmi datur tamen etiam condictio ad repetendum auod edfr erſi ipſo iure valet quod datum eſt, ſicut in reſtitutione dmimnus Ergo eriam hoc loco vtroq; remedio vtetur, nam etſi r. dium reſtitutionis implorare poſſit minor, cum culpa t norſs eircumſcriptus eſt:ſi tamen contractus Valebat proleſtortam actio tutelæ,& vna electa, altera non tollitur. Hæc diſtinckio— notanda eſt pro præſtigiatorum ſomniis. Hic alia difficultas 25 463 occurrit, ex I properandum.§. vlt. Cod.qde iudic.vbi ſi lis cum Sedhe 3 minore mota protacta fuerit vltra triennium, tutorum deſi- a²αm dia in pecuniaria cauſa, quo caſu lis perit; dari actionẽ eo no- mine aduerſus tutorem, ait Imp. nec tamen reſtitui mino- rem, niſi in ſubſidium, puta ſi loluendo non ſit tutor. Videtis concurſum hic non admitti, nec electionem habere mino- rem inſtituendæ actionis tutelæ, velreſtitutionis in integtum S ed hæc cum exceptione ſunt intelligenda, quæ enim dicun- tur in d.l. properandum.§. vlri. propter vtilitatem ita conſti⸗- tuta ſunt, vt lites finiantur, ad quem ſcopum tota con ſtitutio l. properandum, eſt conferenda,& vt fraudibus eorum oc- curratur qui lires immorrtales faciunt. Ideoque ſi curatorum veltutorum culpa lis vltra tempus legitimum protracta peri- erit, omne damnu mad tutores& curatotes pertinet, nec da- tur reſtitutio in integrum propter authoritatem judicioruim & litium minuendarum,& finiendarum cauſa. Et ſmile eſt quod diximusl. arbitrio.§. dolo. de dolo malo. 81 dolo alicu- ius factum eſt vt lis alicuius pereat, datur de dolo actio, non vt lis reſtiruatur in inregrum, ſed vtid quod intereſt ſoluatut-
dic.
Arque ita hæcſunt intelligenda, vt patet ex d.§. vlt. d. llprope-
randum. C. de iudiciis.
AD TIT. XXVI. I.1B. 11 GOb. S1 IN COMMVNI EADEMQVE CAVSA IN INTEGRVMRE- ſiitutio poſtuletur-
N 48T10 hic tractatur ad edictum etiam præto- G„ us pertinens, quæ& ex eodem edicto naſcitur. 5 Prætor alt, Quod cum minuore 2 7 annlis geſtum 6 rit, vti quæque res erit animaduertam. Et ex hoc e nim edicto naſcitur quæſtio ad interpretationem eiuſdem pertinens, Si quis communem cauſam habeat cr 5 minore,& minor reſticutionem poſtulet à Prætore an ca be. ſtitutio proſit maiori commmunem cauſam habenti cum mi. nore. Propter communionem quam habet maior cum mi- nore; videtur reſtitutioni locus non eſſe,& hanc ipſi maiori prodeſſe. Sed certum eſt maiorem reſtitui non poſſe. Id 89, que ait Imperator, maiori nihil prodeſſe reſtitutionem mind⸗ ris.l. vni. hic. Quædam mulier minor tranſactionem ſecit 4 4 re quam cum fratre communem habebat, ipſo fratre abſent. Aſorore, deinde frater comprobauit& ratum habuit 3 geſtum fuit, quamulis non contraxiſſet, perinde Babendacft ea tranſactio, ac ſi ipſe tranſegiſſet. nam qui ratam hab tranſactionem velalienationem ab alio, eius nomine fac 3 is videtur alienare. IIla raulier poſtea petiit reſtitui imimds⸗ grum, quæritut an illa reſtirutio profit ffam gu ratam h bs. iucum maior viginti quina de annis eſſet? Imperator hic 34 ſponder non prodeſſe. Hoc reſcripto Diocletianus ſequu tus eſt edictum Prætoris de minoribus, quod edictum an terpretatus eſt, quaſi prætor polliceatur reſtitutionem dc quod cum minore geſtum eric, non quod cum maiore Hlie incidunt aliquæ difficulcates. Primum quod ait, fra e: 3 tum habuiſſe, quod geſtum fuit,& illam tatihabition er his fratribus nocere. Mirum enim videtur quibuſdam ddhr dicitur, ratihabirione confirmari quod ſine mancla Beſtum eſt.
C. de αᷣ
5
Eyks. Ali
hlur.
pel ten —yel ter cet iade 1

Ptet vribtatemits codl. Kcopum totaconſiun
t ktauchbus earn 8 n. ldeoqut banrronn Drimum hrderetaſ nasotes pertinet,uh. duthortremictänn, atum cauſa. Et fakecg dolo malo. Hidoblc- datur de doloacdo,wn ld quodinterettſolun atet exd.ſ. itdlaun⸗
JIB. II Cod. EADEMIE RVA RE-
tur.
adedickumetim en- x eodem edcto nactcd. minart i2nuu ſokunt maduertam. Rtexhoce- ſtio ad nrerytttuioben nem cuuim hdest cim Kulet àPrætotemesseé- camlam badestf cim 3 det wriok cum nl-
um hadet wuicm elle, Kue pli Halo teſtiui wapoll. le elle reſtrutioneſd 34 t tranhctodem hei
Dui g it& numkh 8
pfturedbele⸗
ayoll ldeo-
*½
ſt. Tran ſegerat quidem ſoror, ſed fratres hec mandauerant, nec ratam habuerant tranſactionem, niſi poſt vigintiquinque
annos. Brocardiciita argumentantur: Ratum haberi non po-
ceſt, quod noſtro nomine geſtum non eſt: hic fratres dicun- tur ratum habuiſſe quod illorum nomine geſtum non fuit:
itur ratihabĩtio hic nulla eſſe potuit. Probant maiotem ex
j. ſi pupilli. õ. ſed ſi ego.ſuprà de nego. geſtis. Minorem autem diuinant, cum aiunt, hic nihil fuiſſe geſtum à ſorore nomine fratrum. Nam nulla fit mentio huius tei, nomine fratrum ne- gotium geſſerit ſoror necne. His præſtigiis om nia ſolent iu- uoluere, nec intelligunt aliam eſſe rationem interpretandi le-
ges& conſtitutiones generales, quàm Imperatotum reſcri-
pta. Hoc autem caput reſcriptum eſt ab Imperatote. Libel-
lus enim fuerat illi oblatus, cui reſpondendo ſubſcripſit. Hoc igitur reſcriptum fuit perſonale. Scio hæc reſcripra iam habe- re auctoritatem conſtitutionis,& legum: ſed tamen in ratio- ne inrerpretandi multum differunt. In conſtitutionibus pon- deramus omnia verba, in reſcriptis non ita: quia in libello for-
taſſis omnia plenius erãt deſcripta. Relcripra principum olim non ita concipiebantur vt hodie ‚vbi planè omnia deſcribun- tur, ſed ſimilia erant expeditionibus requeſtarum atque ſup- plicationum in curia Parlamenti. Igitut debemus intelligere hic ita fratrum conſenſum interueniſſe, vt rectè confirmarint contractum à ſorore initum: de eo non fuit dabitatum, nec
etiam difficultas in eo verſatur, an fratres ratum habere po-
tuerint, necne, ſed in eo potius, an reſtitutio ſororis proſit fra-
tribus, quibus ca res communis erat cum ſorore. Nequevſ- quequaque verum eſt quod iſti dicunt, ratihabitionem fieri non poſſe eius quod noſtro nomine geſtum non fuit: cum plerunq; ratihabitio noceat ei qui ratum habuit, quod ab ini-
tio in eius præindicium factum fuit. l. ſi fundus.§. 1. de pi-
gnorib. Alia difficultas eſt exl. ſi communem. infrà quemad.
ſeruit. amit. Ego& pupillus communem fandum habemus. Illi fundo ſeruitus debetur, quæ quidem ſetuitus amittitur
tempore non vtendo, niſi pupillo debeatur: quia longiori
tempore opus eſt in rebus pupilli vſucapiendis. l. bonæ fidei. infrà de acquir. rerum dominio. Si ambo non fuimus vſi tem-
pore legitimo ea ſeruitute, pupillo quidem ſuccurritur, ſed an
& mihislauolenus ait dict. l. ſi communem.& mihi& pupil- lo ſuccurri:& tamen hic dicitur beneficium ætatis quod ſoro- ri competit fratri maiori non poſſe patrocinari. Sed hæc diſ-
ſimilia ſunt potius quàm pugnantia, nam l. ſi communem.
loquitur de ſeruitute, quæ non recipit diuiſionem, excepto vſufructu, J. ſtipulationes non diuiduntur. infrà de verbor. oblig.quo caſu vulgò receptum eſt propter minorem maiori quoque ſuccurri, quia au indiuidua eſt,& ſic d.l. ſi commu- nem. intelligenda eſt. Aliud eſt, cum loquimur de re commu- ni, quæ diuiſionem recipit, vt hic.& ſic hæc ſolutio facilis eſt.
Erplica- Alia difficultas naſcitur ex 1.l.&z. C. ſi vnus ex plurib. appel.
2iol. 1. s J. ſi qui ſeparatim.§.1. infrà de appellat. Si vnus ex pluribus ap-
2. C. †
pellauerit, qui communem cauſam habeant,& lata ſit ſen- tentia pro eo qui appellarit,& victoria eius qui appellauit, al- teri prodeſt qui non appellauit. ſi enim vno appellante& vin- cente, eius victoria prodeſt alteri non appellanti, cur non idem de reſtitutione dicemus:nônne eſt eadem ratio appel- lationis& reſtitutionis?in d. l.z. Cod. ſi vnus ex plurib. apertè
not. reſtitutionem ab appellatione d'fferre: ſed rationem di-
uerſitatis non docet luriſconſul. Magnifici doctores noſtri,
qui ſubtiles volunt haberi, cum nihil minùs quàm ſubtiles
ſint, oſtendunt hic ſe planè hebetes& ſtupidos eſſe. Dicam quod ſentio de ratione diuerſitatis, ſed ante omnia animad- uertendum eſt, quod in dict. I. 1. ſi vnus ex plurib. dicitur, quodque eſt expreſſum in dict. l. ſi quis ſeparatim.§. vltim. infrà de appel. Si vnus ex pluribus appellauit, qui vna ſen- tentia damnati ſunt, victoria vnius prodeſt alteri, ſcilicet ſi vna& eadem cauſa fuerit defenſionis. poteſt enirh eſſe di- uerſa cauſa defenſionis. Ergo non ait Iuriſconſul. ſimpliciter
prodeſſe victoriam vnius alteri, ſed tunc demum ſi vna ea-
demque cauſa ſit defenſionis. At ſi de reſtitutione loquaris, itemque de appellatione, videbis diuerſam eſſe cauſam vtriuſ- que. In primis vnam& eandem cauſam intelligo, cum inter cauſam vnius& alterius nihil intereſt, niſi quòd vnus appel- lat, alter non, quamuis alter appellare potuiſſet. In reſtitutio- neidem non poteſt dici: vnus enim poteſt reſtitui, alter non. Hic igitur diſparitas eſt: quia minor quidem poteſt reſtitui,
.
1N 111. XXVII
*
I. Siin comm. eademq; cauſa eéc. 9;
maior aurem nequaquam poteſt, etiam ſi veller. Cum autem
dicimus vnam eandemque caulam eſſe vtriuſque in appella- tione, ita intelligimus, vt etſi vnus appellarit, alter non,
tamen potuerit alcer appellare,& ſic videtis magnam diſſi- militudinem inter appellarionem& reſtirutionem. Diſſi- militudines rerum noſle difficillimum eſt, auctore Plato- ne. Hec igitur videntur ſimilia elle, ſed non ſunt: nam vt
fi nila eſſent, dicendum eſſet, vt dixi mus, vtrunque poſſe re-
ſti ui, erſi vnus tantùm petiiſſet reſtitui, alter non. ſicque,
vi opinot, idem ius ſeruandum eſſet quod in altero appel-
Jlantum.
LIB. 1I. 4 COD. S1 ADVERSVS REM IVPIGATAM reſtututio poſtulerur.
Ie locus de re iudicata pertinet ad edictum prætoris, cuius verba ſunt in l.ait prætor. 7. ad
S quod omnia referenda dixi quæcunque hic tractantur de reſtitutionibus. Ait Præror, 2 2 od cum miuore geſtum elſe dicetur, vii quæd, Is er it, animadue, tam. Cum ait Prætor, geſtum eſſe dicetur, prob abiliter dubitari poterat, an id ad iudicaram quoque per- tineat,& ſi iudicatum ſit contra minorem, an feſticui debeat. De contractibus nulla eſt dabitatio: de iudicio probabilior
&N
fuit dubitario, an reſtituatur ex hoc edicto minor in iudicio
læſus& circumuentus, quia publicè intereſt res iudi caras non facilè reſcindi, cum ſtatus reipublicæ rebus iudicatis maximè contineatur, vt ait Cicero in oratione pro Sylla. Sed lurecon⸗ ſulti ita interpretantur verba edicti, quaſi nihil referat, an in iudicio an extra iudicium quid cum minoce geſtam eſſe dica-
tur, vt diximus in interpretatione verborum, Geſtau eſſe dice=
tur. Et de iudiciis loquitur Vlpianus in interpreratione illo- rum verborum l. ait prætor.§. ſed& in iudiciis. ve ſiue actor ſit minor, ſiue reus in iudicio,& captus ſit, ei ſubueniatur. Ex edicto ergo prætoris hoc annotandum eſt,& veluti pro regu- la conſtituendum, minorem reſtitui poſſe aduerſus rem iudi- catam. Sed duo ſunt neceſlaria ad hanc reſtitutionem. In pti-
mis oportet minorem captum eſſe, vel circumſcriptum, alio-
qui non reſtituitur. Non enim ſufficit ætarem allegate, ſed
eum circumſcriptum fuiſſe oportet. l. verum.§. ſciendum eſt aucẽ. l. non omnia.& l. quòd ſi minor.§. 1I. ff. de minor. Exem- plum circũſcriprionis eſt, ſi forte allegationem aliquam omi⸗- ſerit in iudicio, id eſt aliquas exceptiones, dilatorias aut per- emptorias. l. minor. 36. Allega ionis verbum pertinet ad o- mnem exceptionem, ſiue dilatoriam, ſine peremptoriam. Si- milis locus eſt in l. minor autem. 18.§. 1. vt ſi quid quod pro canſa faceret, omiſſum ſit in iudicio, reſticuatur minor. Et hæe obleruare debent hi qui in foro ſunt verſaturi, vt ſciant quo- modo diplomata ſint concipienda, vt inferatur captum eſſè minorem, quia omiſerit exceprionem aliquam velallegatio- nem. Alterum neceſſarium ad hanc reſtitutionem eſt, quòd minor defenſus ſit in iudicio contra quod vult reſticni. Nam ſi defenſus non ſit, ceſſat reſtiturio, quia ſententia ipſo inre nulla eſt, vt dicitur inl. pen. hic. Cum igitur ſententia lata eſſ⸗ dicitur aduerſus minorem, videndum eſt, an ſit defenſus àtu-
tore velcuratore, quia ſi defenſus non ſir, reſtitutio nõ poteſt locum habere, vt docui in l. in cauſæ. i. ffide minoribus. Cum
enim ipſo iure non valet quod actum eſt, reſtiturio non habet
locum: quia oportet aliquid accidiſſe quod in priſtinum ſta-
tum ſit reponendum. Simile eſt quod dicitur in l. acta.§. vlti- infrà de re iudic. l. contra pupillum. eod. Diſtinctio aurem de qua diximus inl. 3. C. de reſtitut. in integ. hic locum non ha- bet. Cum enim loquimur de contractu inito cum minore, quærimus an is contractus valeat: quia vt reſtitutio habeat
locum, videndum eſt, an habuerit curatorem, an non, vt ſi
contraxerit ſine curatore, cum haberet curatorem, nullius momenti ſit quod geſtum eſt: ſi verò curator ei datus non ſit, valeat quod cum minore geſtum eſt, ſed tamen reſtituatur-. Art in iudieio aliud eſt, nam ſi aduerſus minorem iudicatum ſit, ſimpliciter ĩpſo iure non valet iudicatum, modò defenſus non fuerit, ſiue curatorem habuerit minor, ſiue non: quòd ſi
defenſus fuerit, valet quidem ſententia ipſo iure, ſed tamen
minor captus reſtituitur. Rario diuerſitatis non eſt valde

24
Sentétia obſcura. Nam quoties ſententia fertur contra receptum or- contra dinem iudiciorum, non valet. l.prolatam. C. de ſenten.& in- 2ee 9 terlocut. At hoc eſt neceſſarium in ordine iudiciario, vt ſi e en contra minorem agatur, adſit eius tutor, vel curator, dict. leg. latw non acko.oreiudic.& olttit. C. lib. 3. qui legit. perſonam ſtandi valer. in iudicio hab. Minor non eſt perſona legitima, ex qua poſſit judicium conſiſtere. Ideo mirum non eſt ſi dicatur ſenten-
tiam nullam eſle ipſo iure, ſi minor in iudicio non defenda-
tur. Sed hodie in Gallia moribus noſtris ſententia ipſo iure
valer,& opus eſt appellatione velreſtitutione. Vulgò enim
dicitur, viam nullitatis contra ſententiam locum non habere.
Illis igitur duobus concurrentibus minor reſtituitur contra
rem indicatam, ſed videndum eſt, quomodo id accipiendum
ſit. Multæ enim quæſtiones naſcuntur tam circa berſonam minoris, quàm circa rationem& cauſam reſtitutionis. Nam
circa rationem reſtituendi in integrum inprimis quærimus,
cum iudicium momentaneum non ſit,& in iudicio factum
dicarur, quicquid accidit ex quo lis conteſtata eſt, quid dicen-
dum ſit, ſi minor ſit tempore iudicij cœpti, maior tamen fa-
ctus ſit tempore ſententiæ aduerlus eum latæ, an eum reſti- ruendum eſſe dicamus aduerſus ſententiam. Quæſtio naſci-
tur ex verbis l. I. in qua ſatis oſtendit Imper. ſpectandum eſſe
tempus iudicij accepti, vt ſitempore ſententiæ maior ſit, re-
ſtitui non poſſit. Et apertius idem dicitur in 1.3. ff. eod. vbi ad-
ditur exceptio, reſtitutionem quidem non competere, niſi protractum ſit tempus dolo aduerſarij. Sed de hoc plenius dicemus tit. ſi maior factus,&c. Inde etiam quæritur: Quid ſi
turor ipſe damnatus ſit ſententia iudicis,& minor velit reſti-
tui, an audiendus ſit. Quæſtio naſcitur ex edicto Prætoris:
Quod cum minore geſtum eſſe icetur. His enim verbis oſten-
dic Prætor, ita demum edicto locum eſſe ſi aduerſus mino-
rem ſit iudicatum. Reſponder huic quęſtioni lmperator Dio- cletianus l. vlt. hic. vbi nihil referre ait, an ſit iudicatum aduer- ſus minorem, an aduerſus tutorem velcuratorem, modò iu- dicatum ſit in cauſa minoris, id eſt, modò tutores vel curato- res adulti, velpupillinomine ſint condemnati, cùm dete pu- pillorum ageretur. Nam quod cumtutore vel curatore geri-
tur nomine pupilli vel adulti, cum pupillo vel adulto geſtum
eſſe dicitur iuris interpretatione. l. eum qui.§. vltim. infrà de
conſtit. pecu.& hoc intereſt inter tutorem& procuratorem
minoris, vt videri poteſt ex l. cum mandatu. ff. de minor. da-
tur igitur reſtitutio ex verbis edicti, cùm ſententia lata eſt ad⸗
uerlus tutorem vel curatorem, ſi nomine pupilli vel adulti condemnatus fuerit tutor, vel curator. Sed ſitutor nomine
proprio ſit condemnatus, aliud dicendum erit. I. ſi creditor. L.f. tutor vel curar. Deinde id confirmatur alia ratione, quia tametſi in cauſa pupilli ſententia in tutorem& curatorem tertur, non aduerlus pupillum, ſicut de procuratore dicitur. l. 1. C. de ſenten.& interloc. tamen execurio fit aduerſus mino- rem, cuius nomine ſunt condemnati. l. 4. de re iudic. Eadem ratione ſi aduerſus procuratorem ſit lata ſententia, datur ex- ecutio contra dominum niſi ipſe procurator ſe liti obtulerit, inquit d. l. 4. id eſt, niſi Bircfesſoeun ſuſcipere litem alieno nomine, l. eutn qui. 4 6. de minorib. Qui ex ſua voluntate de- fendit, hoc eſt quod dicitur l. 4. de re iud. qui ſe liri obtulit. Cuͤm igitur aduerſus minorem lis moueretur, quidam ſe liti obtulit,& damnatus eſt: vult reſtitui: non reſtituetur, inquit luriſconſultus, quia maior eſt. Nec minor ipſe reſtitueretur, ſi vellet, cùm eius non interſit, nec vllo afficiatur damno ex eo uòd damnatus eſt is qui ſe liti pro eo obtulit. Alia quæſtio eſt, ſi lata ſit ſententia aduerſus minorem pro patre in cauſa patriæ poteſtatis, cùm filius diceret ſe eſſe ſui iuris, pater au- tem eum vindicaret,& filius ſit damnatus, idemꝗq́ue minor, quæritur an aduerſus patrem poſſit reſtitui,& an generaliter verba edicti accipie mus, vt in quacunque re iudicatumm ſit, re- ſtitutioni ſit locus, de quo potuit dubitari. Non enim eſt cre- dendum eum captum eſſe, qui negotium cum patte geſſit. Reſpondet quæſtioni lImperator Gord. l. z. hic. Te qui prouin- ciam regit, in impertienda cognitione ſuas partes ſecundum leges exhibebit. Quibus verbis ſignificat minorem reſtitui poſſe in integrum aduerſus patrem, qui dicebat eum non eſſe eman- cipatum, filius contrà. Et has pattes attribuit Proconſuli pro- uinciæ, qui quamuis non eſſet magiſtratus, nec iudicare ſole- ret, ſed iudicia dare, tamen de huiuſmodi cauſis cognoſcebat contra ordinem, tit. de extraord. cognit. Cuùm igitur pater
iuſta cauſa.
Franc. Duareni Comment.
vindicabat filium ex iure Romano, erat cognitio extraordi- Qea fait naria Prætoris Romæ, Proconſulis verè in prouincia. Men auto rs⁴ tio huius extraordinariæ cognitionis eſt ſub tit. de extraord. ee Aen cognit. Proconſul igitur eſt qui prouinciam regit. Meminit fat Pro- autem hic Proconſulis, quia hoc acciderat in prouincia„in couſulis qua eadem poteſtas erat Proconſulis, quæ erat Prætoris Ro inpro- mæ: ideo mirum non eſt, ſi de ea re Proconſul cognouerit."i*2 Quare hic nugatut Accurſius. Opponiturl. vlt. C. qui& ad. Expæſitio uer.quos in integ. reſtitu. In hac conſtitutione Imperator re- LS4, 223 fert apud veteres dubitatum fuiſſe, an filius contra patrem ρ,₰ð reſtitui poſſit:& decidit reſtitui non poſſe: hic autem dicimus„„s. reſtitui filium. Sed apparet ex verbis eius conſtitutionis, vo-
luiſſe Iuſtinianum derogare iuri antiquo, cum apud veteres dubitatum ait. Eſt enim illa conſtitutio vna ex quinquaginta deciſionibus, quæ ſunt editæ poſt repetitionẽ Codicis, nem- pe Coſs. Lampadio& Oreſte. In hac autem pro Pondere, for-
taſſe melius legeretur Pudore. Poſterior veterum opinio pro- babilior fuit. Dicebant enim, videndum ex qua cauſa petat fi-
lius reſtitui, vtrum dicat ſe eſſe deceptum, vel fraude patris taptum, vt hoc caſu repellatur à petitione reſtitutionis, an ve-
rò ſimplicitate ſua captum, vt amittatur. hæc enim opinio ve-
ri ſpeciem habet:& tamen ea reiicitur à luſtiniano, qui ſim-
pliciter ait, denegandam eſſe reſtitutionem. Imp. tamen in d.
J. a2. videtur ſecutus eam ſententiam. Nam non ait reſtituen-
dum eſſe minorem aduerſus parẽtes, ſed ait videndum à Pre-
ſide prouinciæ, an ſit iuſta cauſa reſtituendi, vt ſi filius obiici-
at patri fraudem, non audiatur: ſi ſuam ſimplicitatem, audia-
tur. Sed vtcunque ſit, manifeſtiſſimum eſt ex luſtiniani noua conſtitutione, emendatum eſſe ius antiquum: nec ideo fate-
mur aliquid contrarium eſſe in libris noſtris, quia id dicimus
de his, qui eodem tempore editi ſunt. Sed qui non norunt hi-
ſtorias Romanas, has conſtitutiones non poſſunt ſecernere
ab aliis. Alia quæſtio eſt, ſi damnatus ſit minor abſens indi-
cta cauſa, vel per contumaciam, an ſit reſtituendus in inte-
grum. hæc quæſtio naſcitur ex his quæ diximus: Quod cum
minore vigintiquinque annis geſtum&ſe dicetur. Cum minor
lite accepta damnatus eſt, maximè ei verba prætoris conue-
niunt. Nam qui iudicium accipit, dicitur velut contrahere. l.
9. in fi. infrà de pecul. Sed cum non iudicium accipit, ſed ab-
ſens damnatur contumax indicta cauſa, vix poteſt dici quic-
quam cum eo geſtum eſſe. Sed lureconſulti noſtri eo vſque producunt verba edicti Prætoris, vt ad eum quoque pertine-
re velint qui contumax abſens ſit condemnatus, l. minor. 8.
&l. ait Prætor.§.vlti. ff. de minorib. in quo ait Iuriſconſ. ere-
modicij præſtari reſtaurationem omnis ætatis hominibus ex ſa. Eremodicium autem eſt, cum abſens conde- mnatur vt præſens, quia copiam ſui non fatit in iudicio,& di- citur quaſi t,iπν Niν, id eſt deſertum iudicium ob abſentiam & contumaciam. l.properandum. C. de iudic.& l. cum quæ- rebatur. iudic. ſolui. Sed hæc omitto, ne nimium videar eſſe Grammaticus. Hic alia eſt quæſtio. Sententia lata aduerſus miuorem abſentem,& veluti contumacem reſcinditur per reſtitutionem in inregrum. Hoc videtur pugnare cum his quæ diximus: videlicet tunc non eſſe locum reſtitutioni quæ extraordinaria eſt, cùm ſententia ipſo iure nulla eſt, l. contra pupillum. infrà de ro iudic. Contra minores enim edictum peremptorium propoſitum, ipſo iure nullum eſt: de qua ra- tione procedendi aduerſus abſentes diximus, l. ad perempto- rium. infrà de iudic. Si ergo nullius momenti eſt aduerſus minorem edictum peremptorium, quid opus eſt reſtitutio- ne? Sed hic animaduertendum eſt, impetrari reſtitutionem, quòd defenſus fuerit minor: nam tametſi fuit abſens, po- tuit vocari vel tutor, vel curator iudicium pro ca accipere. non igitur poteſt dici indefenſus condemnatus. Alia eſt quæſtio de minore, qui condemnatus eſt à ſupremo magi- ſtratu à quo appellare non licet, an poſſitreſtitui in integrum: veluti ſi àpræfecto prætorio ſit condemnatus, velis iudicaue- rit, qui vice Principis fungitur, qui ſacer cognitor dicitur. Et certum eſt minorem poſſe reſtitui. l. 3. hic. Duo autem no- tanda ſunt ex hoc capite: vnum, aduerſus ſententiam eius qui vice Ptineip iudicauit reſtitutionem impetrari poſſe pro- pter beneficium etatis: alterum, aduerſus hanc ſententiam re- ſtitui poſſe minorem, ſed reſtitutionem à ſolo principe con- cedi poſſe. Simile eſt inl. præfecti. fl. de minor. Dubitandum igitur non eſt, quin reſtitutio impetrari poſſit aduerſus ho- rum ma-
1 aaoaoaoaaaaaööön

in filiusg
SGeric auns enab4 ten
cuus conſti
meterluſtumim
unfuan neciibed* no 3, quirid dicnns .Ded qui nonnamui. 3 non poſlumt— u ut minor abiec nii. lt teſtituenduihr ſurx dirmus: Qutm Iſe dcna.(unann ii verda pexiotuenar citut velut contnit- iudicium acciiigiu- ula, vir poteſtcagit confulti noſti eoſiq ad eum quoqepenix- ndemaatus, micor. in quoꝛit luriicdol ere nis xtati bomidter eſt, cum abſeds cli: non ficiin udicioA n idicinmobablenlim Jde iudic. Kl. cum qlz- o, ne imiom ritectelt Fententalan ruxriu
umacem teſcidi ſc
videtut afarne elocum reltirtionlg
Propoſi-
In Tit. XXVII. lib. II. Coa Siaduerſus remiud. 95
rum magiſtratuum ſententiam, quamuis hoc ratius fiatr. Sed
cur admittirur potius contra Præfectorum Prætorio ſenten-
tias reſtitutio, quàm appellatio:? Ratio exrat in dict. l.præfeci.
quia is, inquit Hermogenianus, qui appellat, conqueritur de iniquitate iudicantis: at qui cupit reſtitui, Petit veniam ſim-
licitatis ſuæ, vel aduerlarij fraudem allegat. Quo ſit, vt ho-
dic aduerſus ſumma tribunalia à Principe impetretur reſti-
Titera is tutio-& hocvocamus literas in forma requeſtæ ciuilis, quia formare- ex cauſa legitima dantur, vt cum minor quid omiſit in iudicio Tueßs Vel dolo, vel circumuentione aduerſarij. Nihil eſt frequen- ꝗ1Qꝗ tius apud nos, quamuis appellatio non admittatur. Hæc re- n erro- queſta ciuilis differt ab ea quam propoſitionem erroris vo- „,. camus. Erraſſe autem iudicem dicimus, errore facti, non iu- Ratiore- ris: nam hoc turps eſlet allegare, etſi verum eſſet. Alia eſt Aiuendi quæſtio, de ratione reſtituendi. Hæ omnes quæſtiones ex enonT. eodem fonte manant: videlicet ex Prætoris edicto: aliæ enim ſpectant perſonam minoris: aliæ cauſam reſtitutionis: aliæ ra- tionem reſtituendi. Reſtituitur ita mi aor aduerſus rem iudi-
catam, vt res in priſtinum ſtatum reponatur. l.vlt. ſuprà de re⸗
ſtit. in integ. vbi traditur differentia reſtitutionis in integtum
inter minorem,& eum qui Reipublicæ cauſa abeſt. Abſen-
tes Reipublicæ cauſa reſtituuntur aduerſus rem iudicatam
tantùm ita vt appellare poſſint, minor autem omnimodo re- ſtituitur. Eſt tamen caſus in quo reſtiturione impetrata, tan-
tuùm permittitur minori prouocare. l. ait prætor§. pen. Minor damnatus eſt ſententia iudicis: nihil poteſt cauſari propter
quod reſtitui debeat. Nullam enim defenſionem omiſit: o-
mnia geſſit in iudicio quæcunque prudens paterfamilias po-
tuiſſet. Debuit appellare intra decem dies, ſecundum Nouel. Iuſtiniani conſtitutionem de appel. non appellauit. Reſtitu-
tio tantùm ita conceditur, vt ei liceat appellare,& quod faci-
litate ſua omiſit, recipere. Safficiet enim, eum aduerſus ſen- tentiam appellare: quia nihil aliud omiſit, quàm appellatio-
nem. Vnum exemplum eſt huius reſtitutionis inl. ſi ex cau-
ſa. 9. ff. de minor. ſententia lata eſt aduerſus minorem diſtra-
cta ſunt eius bona in auctione: deinde reſtitutus eſt in inte- grumequæritur an pignora ſint reddenda, an pretiv m eorum?
Et ait Iureconſul. videndum eſſe iudici, an mul um minoris
interſit, corpora pignorum recuperare: vt ſi grande damnum
ſit minorem carere corporibus, in eorum ius reſtituatur. Pre-
terea notandum eſt, aliquando ſententiam reſcindi pro par-
te, quia pro parte tantùm minoris intereſt,& pro parte tan-
tùm læſus eſt, L.z hic. Species de qua alij hic futiliter digladi-
antur, eſt. Minor actione tutelæ contra tutorem experieba-
tur, lata eſt ſententia tantùm de ſortè, non de vſuris: quæritur
an minor poſſit reſtitui,& vſuras petere? ait Imper. reſtitui minorem in integrum, non ad petendas vſuras ſed ſortem: ideoque vtitur his verbis: Minus ex tutelæ iudicio conſecuti, de ſuperfluo habere actionem ita poteſtis, ſi&c. Sed meminiſſe oportet diſtinctionis à nobis traditæ, ex l. eriam.§. 1. ff.de mi- nor. vbi diximus, ſi ſeparata ſint capita ſententiæ,& reſtitua- tur minor aduerſus vnum caput, in eo capite tamùm reſtitui in quo læſus eſt, alia verò capita manere firma: quia idem in hac ſpecie dicitur. Quoties autem aliquidtale eſt, quod non recipit diuiſionem, aduerſus omnia capita ſententiæ, reſtitu- tio locum habet: quod exemplis demonſtraui d. l. etiam.§. 1. His quæſtionibus explicatur totus hic tractarus de reſtitutio- ne minorum contra rem iudicatam. Sophiſtæ tamen argu- mentantur aduerſus hæc omnia quæ hic diximus, dicuntque nos fruſtra hic diſputare, cum hodie locus non ſit reſtitutio- ni aduerſus rem iudicatam. Sic autem argumentantur: Re- ſtitutio ita locum habet, ſi aliud ordinarium auxilium non competit, l. in cauſæ ff. de minor. At hic remedium ordina- rium non deficit, quia minor poteſt appellare. Ergo in inte- grum non poteſt reſtitui minor aduerſus rem iudicatam. Ma- iorem ſumunt ex dict. l. in cauſæ. eamque habent pro certiſ- ſima lege, quæ tamen ad hoc probandum& ineptiſſima& falſiſſima eſt, vt ſuprà diximus. Minorem ita probant, quòd licet minori appellare, quia non currit ei tempus ad appellan- dum, adeovt non opus ſit reſtitutione, l.vlt. Cod. in quib. cau- ſis reſtit. in integ. cum enim minori exceptio competit, non poteſt ea excludi præſcriptione. Hæc omnia ſunt, vt dixi- mus, ineptiſſima& falſiſſima. nam cum dicunt reſtitutionem locum non habere, vbi poteſt competere aliud auxilium, me- ræ ſunt nugę:& in d. l.in cauſæ. diximus id aliter accipiendume
imò& reſtitutionem in integrum concurrere cum aliis auxi⸗ liis, vt d. l. in cauſæ. cum actione tutelæ, cum condictione in- debii. Equidem diximus cum contractus ipſo iure non va- let, tunc ceſſare reſtitutionem:& hanc eſſe ſententiam d. l. in
cauſæ. Quomodo enim poſſet reſtitui quod mutatum non eſt, quodque in ſuo ſtatu permanſit? At hic aliquid mutatum eſt, nec eſt ipſo iure nullum quod Feſtum eſt. ſententia enim
lata contra minorem defenſum valet ipſo iure. Valeant igitur Brocardici cum Brocardis. Deinde vberior eſt reſtitutio,
Vberior
ſ1 reſti- A.—. se tutio, quàm appellatio⸗magis enim ſuccurritur minoribus per reſti-
aamapa
tutionem quàm per appellationem: vnde fauore minorum yelatis-
permittitur eis reſtitutio, cum tamen maioribus permittatur tantuùm appellatio, l. vlt. ff.de reſtit. in integ.
IN TIT. XXVIII. LIB. 11 Cop.
8 1 ADVERSVS VENDPI- tionemn.
5 Is verbis edicti Prætorij de minoribus, Ouod gaſtum éſſe dicetur, vt antè diximus, Prætor o-
4lmnem contractum complectirur: itaq; ſi mi- . 2a nor captus ſit in venditione, certum eſt, eum
S eſſe reſtituendum: ideoque Vlpianus in inter- pretatione edicti, l. ait Prætor. ff. de minoribus, exemplum ad- fert de venditione. Ergo edictum prætoris pertinet ad vendi- tionem, ſicut ad cæteros contractus,& minor aduerſus ven- ditionem reſtituitur. quod tamen intelligendum eſt duobus concurrentibus, vt diximus ſub tit. de reſtit. aduerſus rem iu-
dic. Primum vt minor ſit captus. Nam nunquam alias reſti-
tuitur: idq́ue generale eſt in omnibus reſtitutionibus. l. 2. hic. ergo aduerſus fraudulentas venditiones minor reſtitu- endus eſt. Alterum eſt quòd venditio teneat: nam ſi nulla ſit venditio, ceſſat hoc remedium reſtitutionis. cum enim ipſo
iure ſit munitus, non eget reſtitutione, l.in cauſæ. 2. Huc per- tinet l. ſi res. 49. ff.de mino. Aliquando contractus venditio-
nis nullus eſt ipſo iure, vt ſi venditum ſit prædium minoris ſi⸗ ne decreto prætoris, vel ſine tutoris vel curatoris auctorita-
te, J. 1. infrà de rebus eorum qui ſub tute. quod etiam locum
habet, ſi prædium vrbanum venditum fuerit: quamuis veteri iure non prohibererur vrbani prædij venditio, l. lex quæ tut. Cod. de admin. tut. Aliarum rerum ſine decreto permittitur venditio, ſcilicet quæ ſeruari non poſſant, d. l. lex quæ tuto-
res. Ponamus ergo prædium venditum ſine decreto præto-
ris: vendirio nulla eſt ipſo iure,& fruſtra petit minor in inte- grum reſtitui: quoniam nihil eſt quod in priſtinum ſtatum
reponi poſſit. Ideoque ſi prædium ſit traditum ipſi emptori,
minor illud poreſt vmmdicare: ſed ſi intetuenerit prætoris de- cretum,& diſtractum ſit prædium cum cauſæ cognitione, venditio valet quidem ipſo iure: ſed tamen ſi la ſus ſit in ea minor, reſtituetur. Nam decretum prærotis non impedit re-
ſtitutionem, ſi minor fuerit captus. Sunt igitur res, quas lex
non prohiber diſtrahere: ſunt& aliæ quas prohibet alienare niſi cauſa cognita. Simile eſt in l. utor. 47. in piine ip. ff. de mi-
nor. Iutor iuſta de cauſa,& vrgentibus creduoribus pupilli
vendidit res eiuldem, ſine dolo, ſine fraude: quæri ur an poſ- ſit pupillus reſtituie Ait Scæuola, poſſe, cogtuta cauſa. N hil enim refert an fraus tutoris arguatur, an non: quia ſufficit minorem captum eſſe, etſi fuerit diſtracta res ſeruati ſolen- nibus. l. magis puto. infrà de rebus eorum. Simile etiam eſt in Lait Prætor.. quæſitum. ff. de minor. Iſta diſtin ctio apertius traditur in l. ſi quidem. C. de prædiis minor. Sine decreto præ- dium eſt venditum, contractus nullus eſt ipſo iure: ſed ſi de⸗ cretum interuenerit in diſtractione, tunc debet minort pro- bare ſe captum fuiſſe in venditione, vt poſſit reſtitui. Ex hos autem contractu venditionis quomodo ſit reſtitutio freien- da, docuimus adl. quod ſi minor.§. reſtitutio. ff. de minor. vbi diximus reddendum eſſe prerium emprori, fix co ſit minor locupletior factus. Idem dicitur l. ait prætor. Quæſtio etiã Hec à nobis tractata eſt in d.l.tutor.§. curator. Cum ergo de ea re ſatis diſputatum ſi t, repetitio eſſet moleſta. Hæc auté reſtitu-
tio ceſſat, cum venditio fuit iureiurando confirmata. I. 1. hic,
id eſt, ſi minor iureiurando corporaliter præſtito confirma- uerit venditionẽ. Quod igitur dictum eſt, reſtiruendum mi-
)
norem aduerſus venditionẽ ſui prædij, intelligendum eſt cum

8— 4“ * 4 5 8. 4„ 3 1 *. 1* 1 35
56 hac exceptione, niſi venditio confirmata ſit iureiurando cor- poraliter præſtito. Corporaliter iuſiurandum præſtitum di- citur, cum quis ſacta Euangelia tangens manu, iurat, vt ex- plicatur Nouel. luſtiniani 8. vbi traditur formula iuriſiuran- di, quæ exigitur à magiſtratibus: maior eſt vis in politiis hu- jus iuriſiurandi, quàm ſi quis tantùm verbo ſimpliciter iura- uerit, propter cerimoniam ſcilicet,& magis ſerium exiſtima- tur. Iwilis locus eſt de hoc iureiurando. ſi alterius. Cod. ſi minor ſe maio. dixer. Videtur hoc maioris perfidiæ eſſe, cùm quis non tantùm ſimpliciter ſermone, ſed& actu corporali teſtem vocat Deum ipſum. Sed huic ſententiæ aduerſari vi- detur l. non eſt dubium. Cod. de legib. vbi ait Imperat. quo- ties contra leges quid agitur, nullius momenti illud eſſe, etſi lex non infirmet quod geſtum eſt: quia ſufficit lege prohi- bente factum. quod adeò verum eſt, vt nque iureiurando, neque ſtipulatione confirmetur. Ettamen hic videmus con- tractum cum minore initum, confirmari iureiurando. Sed reſponderi poteſt, reſcriptum Alexandri„quod extat in d. l. 1. intelligi de contractu, qui valet ipſo iure, contra quem tamen minor poſſet reſtitui in integrum; ſi iuſiurandum non eſſet præſtirum: non autem de contractu qui non valet ipſo iure. Sic eſt accipiendus hic locus, vt conueniat ſubiectæ materiæ. Loquitur lmper. de reſtitutione quæ tunc demum locum ha- ber, quoties conttactus ipſo iure valet: veluti ſi vendita res eſt, quæ erat peritura tempore„l. lex quæ tutores. Cod. de ad- min, tuto. vel ſi acceſſit prætoris decretum, ita vr venditio rei immobilis valeat. Aduerſus has venditiones, ſi ſe læſum o- ſtendat minor, reſtitui poteſt. Ait nihilominus Imper. reſti- tuendum non eſſe minorem propter iuſiurandum, quodab eo præſtitum eſt. Loquitur ergo hæc lex de venditione quæ valet ipſo iure. At dict. l. non dubium. quæ opponitur huic, loquicur de contractu qui ipſo iure nullus eſt, tanquam fa- „ctus contra legem: cuivt perfectus habeatur, non poteſt iuſ- jurandum accedere. Rurfus obicitur l. ſi ex falſis. C. de tranſ⸗ act.& l. vltima. C. de non nume. pecunia. nam dict. l. ſi exfal- ſis. loquitur de tranſact. quæ ex falſis inſtrumentis facta eſt, & iureiurando tonfirmata, quam tamen vult Imp.retractari, quamuis ſit interpoſitum iuſiurandum. Hoc enim videtur noſtræ legi contrariam, in qua dicitur non retractari quod eſtum eft cum minore, ſi id iureiurando ab eo præſtito con- krmara meſt. Sed hæc diuerſa ſunt, nam in J. ſi ex falſis. tranſ- actio reſcinditur, propter dolum aduerſarij, qui protulit falſa inſtrumenta, quæ veta credebantur,& extot ſit hac ratione tranſactionem ab aduerſario. In hac ſpecie noſtra, non pro- ponicur dolus interueniſſe, ſed minor dicitur captus tantùm ſua ſimplicitate. Et ideo ſi dolo ac machinatione eſſet cir- cumſcriptus, etſi iuſiurandum præſtitum fuiſſet, nihilominus pofferreſtitui. Cum igitur nihil aliud allegatur, niſi patroci- nium ætaris& infirmitas confilij, propter iuſiurandum præ- ſtirum non reſtituitur. Ratio videtur eſſe, quia conſtitutio noſtra videtur eſſe lata vitandi periurij cauſa,& perfidiæ. No- que perſidia, neque periurii. Ideoque ait Imper. Ergo quoties in periurium incideret minor, vel alius quĩ reſtitutionem im- ploraret, tunc ei reſtitutio eſſet deneganda. Aliud eſt cùm dolo quis eſt circumuentus, quia tunc nullum eſt peticulum perfidiæ: ideoque non impedietur reſtitutio propter iuſiu- randum, neque ideo periurus quis iudicabitur. Sic intelli- genda eſt d. l.ſi ex falſis. Et ſic reſponderi poteſt ad dict.l.vlt. Cod. de non nume. pecu. Si is qui cauet ſe pecuniam accepiſ- ſe ex cauſa mutui, conueniatur ex chire grapho intra annum, & opponat exceptionem nihil ſibi eſſe numeratum, non ali- tet vincet actor, niſi docuerit ſe pecuniam numeraſle. Hac au- tem exceptione iuuatur reus, non tantuùm ſi cauerit, ſedetſi iurauetit ſe pecuniam illam ſoluturum, quaſi illam receperit, his verbis: Iuro me ſoluturum pecuniam quam prowittis: quia tacita quædam ineſt conditio huic iuramento, ſi numeraue- ris; ideoque ſine metu periurij, ſi illi non ſir numerata pecu-
nia, poteſt ſolurionem detrectare. Hoc iuſiurandum non
habet maiorem vim, quàm ſimplex cautio. Sed in ſpecie no- ſtra non poteſt cauſari minor, quod aduerſarius ei perſuaſerit
dolo malo vt venderet. Vnde ne in periurium incidat, cau-
tum eſt ne reſtituatur. Hic animaduerte in omnibus his ca- ſibus hodie gratiam& relaxationem iuriſiurandi neceſſariam
eſſe, et ſi dolo quis inductus ſit ad contrahendum, propter ius
Pontificium, quam vocamus Diſpenſationem, cap. I. de iure-
Franc. Duareni(bmmient.
iur. Si quis enim vſuras ſoluere iurauit, quamuis vſuræ con-
tra lus canonicum ſint, tamen vt non teneatur, opus eſtrelaa- xatione iuriſiurandi. Hæc relaxatio à Ponrificibus impetra- luriſiu- tur, olim à Principibus impetrabatur, J.vle. ad municip. Iura- Leeunees uit quidam ordini ſe non interfuturum: deinde creatus elt μᷣ̃uᷣ̃ Daumvir, ei gratia iuriſiurandi facta eſt ab Imperatoribus datur. ipſis. Hodie igitur iare Pontificio ſancitum eſt, Pontificibus
ſolis licere relaxare ab hoc iureiurando, contra veteres con- ſtituriones& canones, cap. nouit. de iudic. quod tamen apud
nos nõ ſeruatur, nec ſeruari æquum eſt. Quod autem dictum Explicæ- eſt, ſi nullus ſit contractus ipſo iure, non conualeſcere pro- noauthẽ. pter iuſiurandum, ſunt qui putant correctum eſſe conſtitu- Seena. tione Friderici Oenobardi, quæ inſeritur quibuſdam libris, 4. 15 ſub hoc rit.& reperitur ſub tit.de pace tenen. lib. de feud. at- enee que Authent. ſacramẽta puberum,& ſi aduerſus vendit. Con- s⸗ min. ſa ſtitutum hoc eſt generaliter à Friderico ſine diſtinctione, quæ maior. b conſtitutio tamen valde iniqua eſt, nec ſeruatur pleriſque in“ v. locis, in quibus rectius Reſpublicæ ſunt conſtitutæ. Nec du-
bium eſt, quin omnibus temporibus iniqua habita fuerit, vt-
potè ex ſuperſtitione potius, quàm ex equitate exorta. Cynus
ſanè vir non indoctus illis temporibus,& minimè ſuperſtitio-
ſus homo, quod recti& ſani eſt iudicij argumentur; eam de- teſtatur, quod præbeat occaſionem inſidiandi minoribus,
quos facilè eſt circumueniri. Et mihi videtur Pontifex Hono-
rius III. à Friderico ſanè extorſiſſe, cum denegaret diadema Imperatori. Tandem enim expreſſit quaſdam conſtitutiones,
quas dicebat ad eccleſiaſticam libertatem pertinere. Scripſi in
libris de beneficiis hac de re plura. b
IN TIT. XXIX. LIB. II COhD.
S1 ADVERSVS VENDITIO- nem pignoris.
Ie titulus ſuperiori affinis eſt,& differentia eſt vtriuſque, quòd ſuperior pertineat ad res minorum, quas ipſi vendiderunt: hic autem oh adeas quas non ipſi vendiderunt, ſed alij, pu- Sd ta creditores. Sæpè enim accidit, vt res mino- rum diſtrahantur à crediroribus, tanquam pignora, quia ſcili- cet pignus habent in eas res: nam ſi pecunia non ſoluatur, cre- ditor vendit pignus, ſecundum diſtinctionem, quam tradidi- mus inl. ſi conuenerit. infrà de pigno. actio. Prætorium quo- que pignus diſtrahitur, cum quid in cauſam iudicati caprum fuerir, l. à diuo Pio. infrà de re iudic. l. non eſt mirum. infrà de pigno. actio. diſtrahuntur igitur pignora tam quæ ex conuen-
tione contrahentium, quàm quæ ex autoritate præroris ca-
piuntur. Sed quæritur an reſtitui debeat minor, ſi pignora di- ſtraca ſint à creditoribus: Et dicendum, minorem reſtitui ad- uerſus venditionem pignoris, ex iuſta cauſa, veluti ſi graui da- mno afficiatur, l. 1. hic. Multo magis dicendum eſt, ſi dolus creditoris interuenerit emptoris conſilio participante. l. 2. C. de prædiis minor. Ait igitur Imp. Se fraudulenta venditione. Emptor enim participauerat conſihum cum crediroribus fraudulenter rem vendentibus: iuſta eſt ergo cauſa reſtitu- tionis. Vel etſi emptor non participauerit, ſi tamen graue damnum ſenſerit minor, reſtituetur. Huc pertinet titul. Cod. ſi vendito pignore Patur. Nam plerunque maior agit de pi- gnore à creditore dolo malo diſtracto, vt ſi mala fide vendi- tum ſit,& dolus malus interuenerit, de quo ſub tit. Si vendi-
topignore agatur. Additur exceptio in l.z. hic. Quod enim
diximus minorem reſtituendum eſſe aduerſus venditionem pignoris, intelligitur cum hac exceptione, niſi cum eo ſit con- tractum, cui minor hæres extitit: quia tunc demum minor reſtituitur, ſi ipſe cum alio contraxerit lecus ſi minor non contaxerit, ſed alius cui ipſe ſucceſſit, quia tunc minor reſti- tuetur. Ethocadillos contractus pertinet, qui fiunt cum his quibus minores hæredes exiſtunt: veluti ſi creditor diſtraxit rem obligatam non à minore, ſed à patre eius cui minor ſuc- ceſſerat. Prætor in edicto de minoribus ſic loquitur: Quod cum minore vigintiquinque annis,&c. Ergo ita demum re- ſtituere pollicetur, ſi cum ipſo minòre quid geſtum fuerit: ex quo ſequitur, ſi cum alio fuerit quid geſtum, minori non eſſe ſuccurrendum. Huc pertinet quod dicitur in l. apud Iulianum. infrà ex quibus cauſis in poſſeſſ. eat. Titius rem communem cum patre pupilli habuit, mortuo patre cum
pupillo
—

pupillo communi diuidundo egit: cum pupillus non defen- deretur, volebat mitti in poſſeſſionem: quærebatur, an pu- pillo eſſet ſuccurrendum. Rfecitatur ibi luliani ſententia, quam notat Marcellus,& ait rarionem ætatis non haben- dam. Rationem adfert, videlicet periniquum eſſe expectari pabertatis tempus ab eo qui cum pupillo non contraxit,
In Tit. XXIX. Lib. II. Cod. Siaduerſus wendit. 2
da eſſe. Hoc autem ſecundò venit in mentem Paulo. Qaam⸗- uis enim non videbarur poile reſtitui pupilla, quia pater, non illa contraxerat, tamen alia ratione poſſe eam reſtitui docet. Nam venditor qui legem dixit venditioni, poſt diem quo placuerat eſſe commiſſum, petiuit precium,& peten- do precium, videtur receſſiſſe à lege commiſſoria: videtur
na Jetetes cOn. ne led cum eius patre. Quibus verbis ſignificat, non eſſe ſuccur- enim ab ea eo conſilio petere, ne veatur lege commilſuria. du tamenz 4 54 vba,ſ rendum pupillo. Eodem pertinet. l.£milius. 3 8. ff. de mi- In hac igitur hypotheſi non ſine cauſa hoc ſpectandum eſt, dautem did u4 de min. nor. in qua recitatur ſpecies, de qua Imperat, decreuit, quæ cum quæritur de reſtitutione. luſtiſſima cauſa eſt reſtitu- oubaleſcere 1 Lylae eſt ex Pauli lib.i. Decretorum. Decreta autem ſunt quæ prin- tionis, cum poſt duos menſes offert puella precium, perin- am eſle coiſe nen cipes ſoli decreuerunt cognoſcendo, quo tempore cogno. de acſi nihil ellet factum contra legem commiſſoriam. Nam guiduſtaulhli uen ſcere principes ſolebant. Sic decretum accipitur, quod prin- venqditor poſt diem legis commiſſoriæ finitam, denuntian- d. lib. de ſen da hiee, ceps vel magiſtratus decreuit. Species huius legis hæc eſt: dotutori vr ſolueretur precium, videtur à lege commiſſo-
Emilius quidam fundum certum emit ab alio quodam Oui-
ria diſceſſiſſe.hæc enim contraria ſunt, exercere legem com-
udnns ann nio nomine, lege commilſoria, id eſt, ea lege, vt ſi precium miſſoriam,& petere precium: quia tunc cxercetur lex com- Dleigei 4,“ non ſolueretur intra certum tempus, res eſſet inempta. Nam miſſoria, cum venditor vult contractum nullum eſle. Ad- ſtitutz. Necdu tunc dicitur fundus lege commitſoria emptus, quia precio dit Paulus, Non me moueri quod dies poſtea tranſſet,&c. Ad ra- habita fuen non ſoluto lex committitur, id eſt, receditur à venditione. tionem Imperatoris reſponder Paulus,& air, ſe ea minime
te exorta.C 3 Sic lex committi dicitur, ſtipulatio commiſſa, ſi gonuene- moueni sncapis quam ſi cred tor pignus diſtraxiſſer poſt mo ſperſii rit, Vt promiſſor ſoluat buf dlls he len eoin darir mortem ebitoris ‚die ſolationis finita. qut ſenſas eſt l. 2. ntum, eac 0- non ſoluat, dekturcomnſ 4 e Lle dide eBis commi 2 quam vune interpretamur- 81 enic creditor pignus diſtra- di min a e- ſoriæ magna vis eft: namu alias valer venditio erſi preciumn xerit poſt mortem debitoris ſolutiouis die finira: id eſt, ſi 68, non ſoluatur. Lex commilſſoria dicirur, quaſi pactio com- dies ſolutionis intra quam pecuniam ſoluere debuit debi- utifex Hono- miſſoria: igitur inepte dicitur pactum legis commiſſoriæE tor, finita ſit poſt eius mortem,& pignus ſit diſtractum à datet diadema Ewmilius igitut fundum illum emit, data parte pecuniæ,& creditore, minor qui ſuccedit defuncto, non poteſt reſtitui oaltitwiones, conuenit, vt ſi intra certum tem pus reliquum pecuniæ non prætextu ætatis. Cum enim in pignoris venditione hoc ſit nere. Icuipliia ſolueretur, fundus inemptus eſſer. Aemilius emptor deceſ- receptum, cur non idem dicemus in lege commiſſoria, ſi ſit antequam id tempus laplum ſit, relicta puella pupillaris dies legis commiſſoriæ finita ſic poſt mortem patris,& in- ætatis, quæ intra tempus definitum non ſoluit precium, ſic- ciderit in tempus pupillæ? Sequitur: Quta tamen lex commiſ 1. CO D. que commiſſa lex eſt„ea autem petit reſtitutionem. De hac ſoria d'ſplicebat ei,. Princeps rationeu adduxit, cui reſpoa- 9. reſtitutione lis mota eſt, cum apud prærorem, tum apud dit Paulus. Sed Imperator dixit legem commilloriam ſibi præfectum vrbi. Nari apud prætorem victa puella prouo- videri odiolam,& duram, non in venditione, ſed in pigno- cauerat ad præ fectum vrbi, qui erat eo tempore maior præ- ribus. l. vlt. C. de pact. pig. Mouit etiam lmperatorem, quod
t,& differentia tore. Apræfecto prouocauit ad lImperatorem. In conſiſto- tutores ſuſpecti eſſent pronunciati, quia fraude eorum dies*
pertineat adres rio principis cum conſaleretur Paulus, dicebat bene iudica- committendi tranſierat. Quibus omnibus concurrentibus
runt: hic autem tum. Mouebatur hac ratione, quia pater eius, non ipſa æquitas poſtulat, vt puella reſtituatur. Itaque addit, Pronun- unt, ſed alj, pu- contraxerat. Quod,inquit, pater eus, non iyſa contraxerat. Sed iauit in integrunm rſtituendam. Expendite rationes omnes dit, vt res mino- certis motus racionibus Imperator, pronunciauit in inte- quibus moros eſt Imp. ad hancreſtitutionem faciendam. Pri- gnotz,quiaſcii grum minorem reſtituendam eſſe. Putabat contra Paulus maratio eſt, quia dies commirtendi incidit in tempus pu- en ſcloarur cle⸗ 3 deneFäocham reſtitutionem, hac ratione, quia pater puel- pillæ, quæ ratio cum aliis coniuncta aliquid ponderis ha- n, quam tradid- b ler ndn i detraretar. hates Lnü Drelle neeis dan ber. Secunda, quod renunciatum fuerit legi commiſſoriæ, Prætorium quo- lwuoßor wt dit 1 3 4 o eneum is quæ lims⸗ b dum venditor petiit precium: quæ ratio videtur grauiſſi- iudicati captum en Aea i au 4 un lnon 5 in his r 5 Lontet ma. Tertia qurities legis commilſoriæ, nam ſi humanita- witum atade u oai e zon a. gitur ſententiam Pauli adduxi- tem ſpectes, videtur ſufficere ſi precium petatur. Poſtrema quxerconues- me⸗ tman lam quod diximus, minorem vri iu- quod fraude tutorum factum ſit, vt dies committendi tranſi- te pretori ca 1e. stuncti; ner zne appatet Pauli dicto iuuari noſtramn erit. Hæc ratĩo ſola non ſufficeret, vt dicitur l. 2. hic. Nam 6 ncta ententiam. ui nihi ominus decretum Anconini non eſt poſlet eo nomine agere contra tutores: ſed in rebus iudi- nor, ne 1 coutrerium, quamuis Antoninus pronunciauerit puel- candis quæ non proſunt ſingula, multa iuuant. Hic igitur notemte au. lam reſtituendam. Nam ita decreuit propter varias circun- ad æquitatem reipexit Imperator: quia omnis reſtirua ad emiſigaüüin ſtantias, cauſasve, quæ ſuaſerunt hanc buellam reſtiruen- æquitatem pertinet:& multa videbat eſſe expendenda in adumeſt, Gdolus dam. ldeoque in decernendo Antoninus rationem Pauli hacreſtitutione. Vnde in ſpecie de qua ieecs innus diſpu⸗ arricipumtell.*0. non improbauit„ qui dixerat videndum, an pater, an puel- tare, videlicet de reſtitutione in i utegrum 1 auf Tſas vett. alenta vendiunt la contraxiſſet. Sed melius hæc legendo intelligimus. Pura- tionem pignoris, vulgo receptum eſt, quod& mihi proba-
cum creditoribun ergo cauſi teſtitu⸗
bam, inquit Paulus, bene iudicatum, quod pater eius, non ipſa contraxerat. Refert Paulus quid acciderit in tora ea diſputa- tione: nec enim oſtendit Paulus, male iudicatum eſle, ſed o- ſtendit quid primo, quid ſecundo ei in mentem venerit in hoc negorio,& iudicio. Et huiuſmodi plura ſunt in libris no- ſtris ſcripta, ad memoriam eius, qui ſcribit, non vt ederen- tur. Hoc genus ſcribendi indicat in hoc loco. Recte igitur Paulus ſentit, bene ſcilicet iudicatum fuiſſe: ſed aliæ erant
diciariis: quia quæ non proſunt ſingula, multa iuuant. Quam- uis enim hæc ratio ſola non poterat eam iuuare, tamen con-
tur, reſtitui poſſe minorem, etſià defuncto contractum ſit, cui hæres extitit, ex iuſta cauſa, vr ſi cum ætate concurrat probabilis cauſa, veluti iuſta ignorantia, quemadmodum dixi in l.cum filiusfam. infra de verb. oblig. Sic poteſt intel- ligi dictum Pauli ſent. lib. i.it. 9. ad fin. Minor aduerſus diſ- tractiones corum pignorum& fiduciarum, quas pater ob- ligauerat, ſi non ita vt oportuit à creditore diſtractæ ſint, reſtitui in integrum poteſt. vtrumque igitur vetum eſt, poſ-
circunſtantiæ, quas ſpe ſr; e; 5 b. rſus vendiione ira reſcdet. d bectare oportebat. Ildeoque Imperator ſe reſtitui minorem,& non poſſe reſticui contra venditio- obtcon⸗ bondet. Quamuis pater contraxerit, non pupilla, ta- nem pignoris. nam plerunque in alia ſpecie incipit rati ſicumeo le? men quia dies commi de ideſf 4 Pg 2 8 pecie incipit ratio, vt m minof q nmitiendi; ideft, tempus ei conceſtum, æquum ſit minorem reſtitui, vt in caſu d. l. milius.& inc demmu uo ſoluere debuit precium, incidir i ill 1 1, Snn ao nibo don e dl Pr Sun cidir in tempus pupillæ,& cocuius mentionem fecil. 2. C. de prædiis mino. ſi creditot dinortef tarken güts 6 hanti ua& tutoris, ne precium ſoluere- minoris vendidit dolo prædium minoris,& emptor parti- tunc me hig æq videtur ei ſuccurri. Hac ratione motus fuit An- ceps fuerit fraudis. Ergo quod hic dicitur in l. 2. non hab uifiunt cun toninus, neque tamen hac vnica fui h* 1d- 1190 9 2. nonhabe⸗ 2 itor diltrut ola non ſuſfoilleut) lad vnica fuit contentus(hæc enim rirationem minoris ætatis, cum hac exceptione eſt intelli- iice ninot lie⸗ ent) ſed& aliis, ſicut fieri ſolet in rebus iu- gendum, niſi præter ætatem ſuadcat probabilis cauſa, reſti-
tuendum eſſe minorem in inregrum. Sed occurrit quædam difficultas,& difficils quæſtio. In primis ex eo quod dici-
— iuncta cum aliis. ir 1.. 21..
60 lta:er maliis, multum ei profuiſſet. Sequitur, Dicebam tur in l.cum filiasfam.§. in hac. de verb. oblig. ille cnim!
ſtam fuer hoſſmagis, inquit Paulus, ca rati 22: i2 derſnc; zu 5.Ile enim o.
geltar jnon Paulus ſibi non diſplicere a rationè reſtitui eam, S&e. Oſtendit cus obiicitur aduerſus id quod diximus, cum obligatio na-
um, vi pai on diiplicere quod Imper. putauit, alia ſpectan- ſcitur ex contractu defuncti, tunc minoris ætatis haben- in!—
licitut Tuius iem 1
b cat. 2 cum S

Expla- natio l.
poſt diem
de leg. commiſ.
28 dam non eſſerationem: quia in d.§. in hac. ratio habetur mi- noris ætatis. In eo ſtipulatio ita concepta eſt, Neque per te, nequeè per heredem tuum Rieri. explicatur à Paulo.& ab VlIpiano in.in illa. eo. tit de verb. oblig. quæ quidem ſimplex abnu- tiuum continer. d. l. in illa. inftà de verb. oblig. led promif- lor tenetur ex illa ſtipulatione ad factum: vnde in negli-
endo committitur: quamuis aliter vulgò diſtingui ſoleat. Zed indubie in illa ſpecie negligendo committitur ſtipula- tio: ſi enim promiſſor deceſſerit,& hæres neglexerit, com- mittitur hæc ſtipulatio: niſi pupillus, inquit, fuerit: tamen proponitur contracta non cum pupillo, ſed cum patrè e- ius, adeo vt non videatur rationem haberi debere ætatis. Valgò diſtingui ſolet, vt dixi&e& admonui in d.§. in hac. eam obligationem non eſſe hæreditariam, neque habere initium à defuncto, ſed incipere à perſona pupilli, non A perſona defuncti in ipſum pupillum transferri qnia ſcilicet facta ſit mentio hætedum,& quaſi duæ ſunt ſti pulationes. Næque per te, neque per heredem fieri. Obligatio igitur qua hic tene tur pupillus, ab ipſo pupillo incipit, non à perſona d functi. Idem dicitur de ſtipulatione vſusfructus. poteſt enim quis ſtipulari vſumfructum ſibi& hæredi: nec tamen ideo hæ- reditarins eſt vſusfructus: niſi quod alius quodammodo vi- Jetur vſusfructus in perſona hæredum. Sed hoc plenius di- xieo loco. Alia difficultas naſcitur ex l. poſt diem. infràde lege commiſſo. vbi dicitur poſt diem legis commiſſoriæ venditorem ſi petat precium; receſſiſſe à lege ſua videri,& legi commiſſoriæ renunciare. Si intelligatur venditor re- nunciare legi commifloriæ: ergoiure communi ſuccutri- tur emptori, vel hæredi eius,& ex contractu poteſt agere: ſi ex contractu poteſt agere, ergo reſtitutio ceſſabit, ſecun- dum l. in cauſæ. ſicque tantum abeſt, vt reſtitutio denegari poſſit in caſul. Æmilius, vt ne quidem vllo modo reſtitutio poſſit locum habere: tamen Imperator ait reſtitutioni lo-
cum eſle. Variæ ſolutiones reperiuntur in gloſſis Accurfia-
nis. Non igitur inaniter perdam tempus, eas ineptias reci- tando: ex his enim quæ dicemus, facile intelligetis, quæ cau-
ſa erroris fuerit. Dicunt illi, quia poteſt conſuli ordinario remedio minori, ideo locum non eſſe reſtitutioni in inte-
grum. hæc eſt maior. Minor eſt, quod puella poteſt agere ex
defuncti contractu: ergo reſtitutio eo caſu ceſſare debet,
cum aliud remedium competat. Sediam ſæpe oſtendi ma- iorem propoſitionem elle falſam, nec recte explicari vul-
88. 1. in cauſæ. 2. de minorib. Reſtitutio enim in integrum
concurrit cum aliis remediis, vt exemplum eſt d. l. in cau- læ. in qua etſi dicatur condictio ſine cauſa compertere mi- nori, tamen reſtituitur. Sic in l. etiam. ff. co. minor reſtitui- tur,& tamen actio tutelæ ei competit. Nos igitur dicimus hæc ita intelligenda, vt cum ipſo iure munitus eſt minor, tunc ceſlet reſtitutio. Et quod ad ius ipſum ciuile attinet, ſi- nullius eſt momenti, quod cum eo actum eſt, tunc multò magis reſtitutio ceſſat. Quomodo enim poteſt reſtitui quod ſempert in eodem ſtatu manſit? Sed fieri poreſt vr actio te- neat ex contractu ipſo iure,& detur nihilominus reſtitu- tio. Exempligratia, vtin caſu d.l.poſt diem. fundus eſtven- ditus lege commiſſoria: deceſſit emptor intra diem præfi- nitum legi commiſſoriæ: reliquit pupillam hæredem, quæ intra tempus non ſoluit. poſt diem lapſum venditor à pu-
pilla exigit precium: quod priuſquam offerrert pupilla, ven-
ditor pœnitentia ductus recipere noluit, quod iam legem commiffam eſſe diceret: quæritur an poſſit pupilla reſti- tuie Videamus qua ratione ei poſſit conſuli,& an ipſo iure munirta ſit. Non eſt ſane ipſo iure munita, quia valet ipſo iu- rę quodgeſtum eſt. Ponamus ergo pupillam velle poſt tem- pus elaplum offerce precium venditori,& quod intereſt, an audenda ſit? Excipiet vendiror, legem commiſſam eſle, eamque non polſle agere, quia fundus inemptus eſt, proprer legem commiſſoriam. Replicatione vtetur puella, quod et-
ſi ſumamo iure ſit lex commiſſa, ramen venditorem peten- do precium videri à lege commiſlſoria diſceſſiſſe. Videtis
per replicationem puellam,& non ipſo iure eam munitam efle: nititur enim pacto, quod tacite pepegiſſe videatur ven- ditor, ne exerceat legem commiſſoriam. Pacta conuenta ipſo iure nullam vim habent, ſi ius ciuile inſpiciamus. l. ſi vnus.§. pacta. ſupra de pactis. Stipulatio per ſtipulationem
Franc. Duareni( omment.
tollirur, non autem per pactum ipſo jure. Seneca, Nulla lex eſt, inquit, lata Romæ, quæ non ad præſtandum alliget. Igitur in hac ſpecie exceptione puella juuatur, id eſt, replica- tione, nec eſt munita ipſo iure, ideoque poteſt reſtitui in in- defru Sic videtis nihil obeſſe dictam l.poſt diem. His in- tellectis facile erit refellere quod ab aliis ſcribitur ad explica- tionem huius antinomiæ. Alia eſt quæſtio de præſcriprione, an tempus legis commiſſoriæ, de qua hic agitur, currat ipſo iu- re, an non? Hæc quæſtio à nobis tractabitur l.vlt. C.in quib. cauſis reſtit. in integ. non eſt neceſſ.
IN TI T. XXX. L I B. I1.
cop. S1I ApVEIRS VSH donationem,&.
4 2 It Prætor in edicto de minoribus: Quod cun 2 minore viginti quinque annis geſtum ſe dige- A tur,&c. Quæritur an hæc verba Præroris ad Ga donationem perrineant? Et breuiter dicen- N um eſt, vt ſummatim complectamur quic- quidhoc titulo continetur, cum donatio valet ipſo iure, mi- norem reſtituendum eſſe aduerſus donationem, ſi captus ſit. Hæc enim verba continent quicquid his duabus conſtitu- tionibus cautum eſt, ſi minor ſit qui donauit, ſi captus ſit, & ipſo iure valeat donatio. Tres igitut caſus hic norandi ſunt. Primus eſt cum donatio non valet ipſo iure: quia tunc reſtitutio ceſſat, cum nihil actum ſit quod reponi poſſit. Secundus, cum valet donatio, ſed captus eſt minor in do- natione, vt tunc reſtiturioni locus ſit. Tertius, cum valet quidem donatio, ſed captus non eſt, vttunc reſtitutioni lo- cus minime ſit. His intellectis ſpecies huius tituli facile in- telligentur. Minor vigintiquinque annis res quasdam de- dit propter nnptias ſuæ ſponſæ, accedeate tutoris præſen- tis auctoritate: quæritur an poſſit reſtitui aduerſus dona- tionem? Et aiun lImpp. obtentu ætatis minorem non reſti- tui, ſi congruente moderatione res donauit. Hinc duo no- tanda ſunt. Vnum, quod minor donare poteſt propter nu- ptias,& donatiotenet. Exceptio hæc eſtl. ſi quando. C. ſi maior factus vend. fact. ſine decret. Olim autem dicebatur ante nuptias donatio quæ iam propter nuptias dicitur.. vlt. de dona. ante nupt. Alterum eſt, quod quamuis teneat donatio propter nuptias, tamen poteſt minor reſtitui in integrum, ſi donatio modum exceſſerit: ſin moderatione congtuenti donatum ſit, non reſtituitur. Idem de ſimili- bus cauſſis dicendum eſt, veluti in l. cum plures. ff. de admi- niſt. tut.& l. 1. de tutel.& ration. diſtrahen. Tutor non po- teſt donare res minoris, niſi ex cauſa, videlicer, ſi ère pupil- li ſir, quia tunctenebit donatio. Huc pertinetl. vlt. de cu- rat. furioſi, vbi dicitur, curatorem furioſi non poſſe dona- re, niſi ex magna furioſ vtilitate. In ſecunda lege huius tir. diſtinctio eſt rerum donatarum. Sunt quædam res quæ non poſſunt donari ſine decreto, cuiuſmodi ſunt res ſoli: aliæ ſunt quæ ſine decreto donari poſſunt, vt res mobiles. Si igi- tur quid donatum ſit ſine decteto, ad quod tamen opus eſt decreto, de quibus rebus agit l. lex quæ tutores. C. de admi- niſtr. tut. eo caſu opus non eſt reſtitutione, quia ipſo iure non valet donatio: ſed ſi res fuerit, quæ ſine decteto poteſt donari, valer donatio, niſi modum quis exceſſerit in do- nando: quo calu reſtitutione in integrum opus eſt: quia te- net ipſo iure donatio. Et obiter notandum eſt, quod ſieut minor non poteſt ſine decreto donare: ſic nec poteſt con- ſentire donanti. Nam hic proponitur ſpecies de eo qui con- ſentit donanti. Quia ſicut non poteſt al enare ſine decre-
to, ita nec patri poteſt conſentire alienanti, cum ipſo iure alio-
natio non valeat.
I N TIT. XXXI. L I B. II. CoOp. SI1 ADVERSVS libertatem.
Ic quoque locus ad interpretationem edicti
pertinet, cum ait Prætor: Quod cum minore
vigintiquinque annis geſtum eſſe dicetur. Quiæ-
oh ritur.n. an ad libertatem& ad manumiſſio-
o nem ſerui hoc quoq; pertineat. Duob. modis poteſt
—

m, Hcaptus ſe ddus conſtitu. „li captus ſit 4 hic notandi lute: quiatunc reponi bolflr minot in do- tiws, cum valet treſtitutionilo- stitulifacilein- s quasdam de- tutoris præſen- aduetſus dona. otem non reſti⸗ t. Hincduono- oteſtptopter nu- 1. g quando C.ſ autem dicebatur nuptiss dicitur.1 dquamuisteneut minor reſticui in ſin moderatione ldem de ſimili- lures. ff. deadmi- n. Turor nonpo- licet, ſère pupi⸗ ertinetl.vlt. de cu- non polle donr- ada lege huius tit. xdam tes qux pon lant res ſoli:alr Smobiles. Siihr
poteſt,
7
2 Tit. XXXTülb.IICodſ aduerſus libertat. 99
poteſt hæc quæſtio intelligi. Primò cum minor manumiſit leruum, aut dedit alii vt manumitteretur, quia tunc quæri an poſſt reſtitui in integrum minor aduerſus illam manumiſſionem. Secun dòô, cum in cauſa liberali pronun- riatum eſt pro libertate: veluti ſi in cauſa de ſtatu ſerui, cum uæreretur an ſeruus eſſet, an non, contra minorem pro- nuntia b Hæc quæſtio tractatur in l. ſi ex cauſa.§. vlt.& legibiduabus ſequentib. ff. de minor. aduerſus libertatem non ſuccurri- tur minori, licet verba generalia ſint in edicto; quia ma- guus eſt libertatis fauor. Ex magna tamen cauſa princeps reſtituit aduerſus libettatem, non prætor. Prætoris non eſt
reſtituere, niſi in cauſis ciuilibus& legitimis: ſed Princeps ex quacunque cauſa reſtituit. Et quamuis vterque reſtituat,
& Princeps& Prætor, tamen multum intereſt inter vtriuſ-
ue reſtitutionem. Prætor enim non reſtituit niſi excauſis edicti: ex aliis cauſis poteſt reſtituere Princeps, l. I. de po- ſtul. Ideoque vulgò diſtinguimus literas iuſtitiæ Aliteris gra- tiæ. Literæ iuſtitiæ ſunt, vt cum minores reſtituuntur; quæ impetrantur à Cancellario: literæ verò gratiæ ſunt quæ ab ipſo Principe impetrantur: cuiuſmodi eſt reſtitutio aduęr- ſus libertatem. Addit luriſconſul. in d. I. niſi ex magna cau- ſa, quia Princeps non niſi ex magnis cauſis ſolet reſtituere. Ex his quæ diximus quæſtio oritur: cum enim aduerſus li-
bertatem non reſtituarur minor; quæritur quomodo poſ-
ſit ei conſuli. Et ait Vlpianus in l. verum. in prin. ff. de mi-
norib. ſi minor ſit captus in manumiſſione, dari doli actio-
nem aduerſus eum qui dedit manumittendam, vel aduer- ſus manumiſſum, ad id quod intereſt minoris ſeruum ma- numiſſum non eſle, vc diximus l.& eleganter. ſuprà de do- lo. Interdum etiam vtilis in factum actio datur, vt diximus
ab tit. de dolo malo. Sic enim locus hic in d. l. verum. le- gendus eſt. verũ vel de dolo, vel vtilis actio erit in id quod mino-
ris interfuit non manumitti.vt eſt in Pandect. Flor. Male in No- rico,& peius in vulgaribus libris legitur. D⸗ dolo vti. s,& c. Conſequitur autem minor id quod eius inrereſt non manu-
mitti. Datur etiam actio ad exhibendum minori,& rei vindi-
catio ad vindicandas res, quas ſeruns manum ſſas interuer- tit. Certum autem eſt ex eo quod ſeruus fecit, poſt manu- mifſionem cùm non teneri, de quo tit. God. an ſeruus ex ſuo facto poſt manumiſ. conue. Sequitur in d. l.verum. Quid hminor vigintiquinque annis. Hic tractatur alia quæſtio. Mi- nor vigintiquinque annis, ſed tamen maiot annis viginti, vendidic ſeruum hac lege, vt manumittatur: volt reſtitu an poſſit? Si is ſeruus iam manumiſlus ſit, 2it Vlpianus non oſſe reſtitui minorem aduerſus libertatem iam datam i- pſi: ſed ſi nondum ſit manumiſſus, aduerſus contractum, quo conuenit vt manumitteretur, poterit minor reſtitui. Ideo ait, ſe propoſuiſſe in hac quæſtione minotem viginti quinque annis,& maiorem vigintiannis, quia ita ſcripſerit
Scæuola. Qnod eo factum eſt, quoniam ex ſententia con-
ſtitutionis D. Marci ad Aufidium Victorinum, manumiſ- ſio eo caſu valere videbatur: ſed ait eam conſtitutionem minorem viginti annis non complecti. Conſtiturio enim Diui Marci vult ipſo iure liberum eſſe eum qui ita venditus eſt, vt certo tempore manumitteretur. de qual. 2. C. ſi man- cip. ita fuerit alienat. vt manumit. ſed ea non pertinet ad minorem viginti annis, qui lege Aelia Sentia non poteſt ma- numittere.§. eadem lege. Inſtit. quibus ex cauſis manumit. De minore igitur viginti annis dubitatum fuit,& ideo vti-
tum eſt non eſſe ſeruum: an minor poſſit reſtitui?
tur diſtinctione. Hoc admonere volai, vt intelligi poſſit
non fruſtra quæſtionem hanc fuiſſe propoſitam, de mino-
re vigintiquinque annis,& de maiore viginti annis: in qua vtitur Iuriſcon. diſtinctione, vt ſi quidem libertas nondum data ſit, poſſit minor vigintiquinque annis reſtitui, ſi verò iam libertas data ſit, non poſſit reſtitui aduerſus libertatera jam competentem. Sequitur in ea l.verum. Item quari potſt ſi is qui emit hac lege, minor ſit, an poſſit reſtitui. Quæſtio ſupe- rior eſt de minore, qui vendidit ea lege ſeruum vt manumit- teretur. Sequens quæſtio eſt de emptore minore, qui emit ea lege vti manumittat, in qua quæritur, an poſſit reſtitui. Et ſimiliter diſtinguit Vlpianus, vt in ſuperiori ſpecie. Sed hic occurrit antinomia ex l. is qui.§. nihil autem intereſt. infrà de manumiſl. vbi dicitur non ſpectari ætatem emptoris, ſed
liberum fieri eum qui ea lege emptus eſt vt manumittatur: cum tamen hic dicatur ætatis rationem haberi, vt ſi manu- miſſus nondam ſit, tam demum reſtituatur minor, ſi verèò manumiſlus ſit, non habeatur eius ratio. Sed diuerſæ ſunt ſpecies in vtraque lege. in l. is qui. tractatut de ſeruo qui nummis ſuis eſt redemptus, vt manumittatur. Quæritur enim an ſi redemptus ſit ab eo, qui nomen ſauin tantum accommodauit, tunc debeat eum manumittere. Et eum conſtiturio diuorum fratrum cogit ad manumittendum: nec ſi minor ſit qui com pararit; ait lureconſultus eum eſſe reſtituendum: quia eius non intereſt. Eſt enim rantum imaginarius emptor,& tantum accommodat nomen ſuum: ideoque non poteſt dici captus eſſe. Sed quæſtio hic proponitur de eo, qui verus emptor eſt,& qui ſuis nummis emit, non nummis ſerui. Maltumigitur intereſt inter has ſpecies: ideoque diſtinctio eſt notanda, cum quæ- ritur, an minor ſit reſtituendus aduerſus libertatem. Di- ſtinguendum enim eſt; an libertas iam data ſit, quo caſu non poteſt reſtitui? an verèò nondum ſit data, quia tunc poteſt reſtitui. Et ſecundum hanc d ſtinctionem accipi- te, quod dicitur in l. minor. 48.§. 1. de minori. Habebit actio- nem minor aduerſus emprorem quanti ſua intereſt, ſi ab eo frau- datus eſt. Datur enim actio ili aduerſus emptorem pro-
pter fraudationem. nam intelligendum id eſt lecundum di-
ſtinctionem quam diximus, vt ſemper reſtitui poſtit ini nor, ſi manumiſſus nondum ſit ſeruus: contra autem te- ſtitui non poſſit minor. Hac diſtinctione intelſecta, ta- cilis erit explicatio legum quæ ſub hoc titulo deſeriptas ſunt. IN LEGEM DRIM A M AKRta fuerat controuerſia de libertate relicta per adei- Pcommiſſum ſeruo. Cuidam enim ſeruo cum relicta fuitſet libertas ſub conditione, de qua quæſtio fuir in iu- dicio, Prætor fideicommiſſarius pronunrtiauit libertatem
deberi: quæritur an minor poſſit reſtitui aduerſus prætoris
ſententiam?& ait Imp. S& manum ſſeus non iſt,&c. Hoc conſen- taneum eſt diſtinctioni quæ traditur in d. l. verum. A præ- tore fuit pronunciatum deberi ſeruo libertatem: poteſt re- ſtitui in integrum minor, antequam libertas ſic dara, nec oberit ſententia, licet Prætor fideiconmiſſarins pronun- ciauerit lbertatem ei deberi: quod ſi libertas iam data ſit,
non poteſt reſtitui, ſed actione negotiorum geſtorum à cu-
ratoribus recuperabit, quod eo nowine damnum paſſus eſte nam aduerſus curatorem habet negotiorum geſtorum actio-
nem, ſicut aduerſus tutorem actionem tutelæ, ſi dolo tuto- ris ſit captus. Notandum autem obiter quod de Prætore hic
dicitur. Ioquitur enim de Prætore fideicommiſſario, qui pro- nuntiabat de fideicommiſſis, de pecunia& aliis rebus per fideicommilſlum relictis, de quibus Prætor vrbanus niſi ex- tra ordinem non cognoſcebat. Hanc differentiam alibi no- taui,& extat apud Vlpianum tit. de fideicom. in fragmen. Inſtit. Fideicommiſſa, inquir, non petuntur per formulam, vt legata: ſed cognitio eſt Romæ quidem Conſulum, aut Prætoris qui fideicommiſſarius vocatur. Aditur quidem Prætor vrbanus, qui dat iudicem. Deinde obſeruandum eſt,
quod iam diximus de decrero. Decretum eſt ſentenria vel
prætoris, vel principis. l. ſi prætor. infrà de iudic.& ſimilibus
locis. cum enim princeps pronunciat, vel magiſtratus, tunc
dicuntur decernere: quod eſt quaſi iure poteſtatis& impe- ri pronunciare. Iudex autem delegatus non dicitur decer- nere. Sequitur in eadem lege: Aℳtas tua litis inſtaurationem admittit. Id eſt propter ætatem tuam potes reſtitui aduerſus ſententiam Prætoris,& ita reſtitui, ve lis inſtauretur. Notan- dum autem eſt, quod hic dicitur de litis inſtauratione, ex quo intelligimus quomodo ſit minor reſtituendus aduer- ſus rem iudicatam. Prætor qui reſtituit, non cognoſcit de
cauſa, ſuper qua iudicatum eſt, id eſt, an male, an bene iu-
dicatum ſit, ſed litem tantummodo inſtaurat. Ideoque in re- ſtitutionibus de cauſa ſententiæ non cognoſcitur, ſicurt ſu- per cauſa appellationis. I. eos. C. de appel. ſed ſuper cauſa re-
ſtitutionis. Si quis igitur impetrauit literas reſtitutionis à
principe, princeps litem inſtaurat: is autem qui iudicauit, ad quem minor remittitur, reponet litigantes in priſtinum

—
Franc. Duareni Comment.
100
ſtatum in quo ante ſententiam ſit iudicatum non pronunciabi
1 N LEGEM SECVNDAM
Iximus aduerſus libertatem minorem non reſtitui: quid ſi minor ſit dolo ſeruiĩ quem manumiſſt circunſcriptus, an poteſt reſtitui? Reſcribir Gordianus, ne hoc quidem caſa offe reſtirni minorem, quamuis aduerſus ſeruum habeat a- ionem. Nec ſine cauſa dicit, In concilto manumiſiſti. Non è= nim aliter valeret manumiſſio:quia minor ſi velit manumit- tere, cauſa cognita debet manumittere, titul. ff. de manumiſ. vindict.& C. de vindi.& apud concil. manu. eius enim capiti qui manumittebatur, vindicta, id eſt, virgula à lictore præto- ris imponebatur. Hincillud Perſi, Vidicta postquam meus a pratoye receſſit.. Vide tit. Inſtit. ex quib. cauſis manumit.§. cadem lege.& i- bi Theophilus. Semper tamen ſalua manet actio minori ad-
uerſus eum qui manumillus eſt.
1N LEGEM TEKRTIA M.
H Occa pite admonet nos Valerianus, quod iam ſæpe Ano- bis dictum eſt, ineptam eſſe reſtitutionem, cum ipſo iure quodgæ ſtum eſt non valet, l. in cauſæ. fl. de minotibus. Vnde ſiproponamus ſeruum manumiſſum à minore viginti annis non in concilio, fruſtra quæritur de reſtiturione, quia actus nullus eſt ipſo iure, quod ad ius ciuile attinet, propter leßem Eliam Sentiam-ideoque omnia ſunt in eo ſtat, in quo eſſent, ſi non manumiſilſet. Poteſt ergo minor vindicare ſeruum, quia nulla eſt manumiſſio. Nam ſi obiiciatur manumiſſio, minor allegabic nullam eſle manumiſſionem, quæ ſine decre- to ſit facta, quia via nullitatis hic admittitut. Et notandum eſt, nullum actum eſle tam f⸗uorabilem, quin via nullitatis aduer- ſus eum admittatur. quod ex hoc loco facile colligitur. Nihil enim eſt fauorabilius libertate: tamen via nullitatis admitti- tur aduerſus libertatem. ſicque reſtitutio non habet locum. Nam petimus tantum pronunciari nihil actum eſſe: quia hoc
fuerant:ſed an iuſte an iniuſte t, ſicut in appellationibus.
calu libertas data eſſe non intelligatur. Sequitur,& tamen-
ta re, culp a. ſu fraude,&c. Idem hic repetitur quod lupra dixi- mus. Coufulitur enim minori aduer ſus eum, cuius dolo eſt fraudatus, non quidem vt libertas data tollatur, ſed vt con- ſequatur id quod laa intereſt. Et notandum eſt hic, non tantum dariactionem tutelæ aduerſus curatorem, ſi eius cir- cunſcriptione feruum ſuum manumiſerit minor, ſed etiam ertra ordinem puniri curatorem. Additur„Liberti, eiusdem- que curatoris. Mentionem facit liberti. quia propoſitum fuit, cundem fuiſſe& libertum,& curatorem minoris.
IN LEGEM VLTIM A M.
I Ile proponitur ſententiam dictam eſſe in cauſa liberali. IEa autem ſententia quæ pro libertate lata eſt, reſcin- di non poteſt prætextu minoris ætatis. Hoc videtur con- trarium l.. hic. vtraque enim lex loquitur, ſi ſententia pro li- bertate lata ſit. In priori dicitur reſtirui minorem, in po- ſteriori non reſtitui. Sed diuerſa hæc ſunt. Prior loquitur de ſententia qua pronuntiatum eſt libertatem deberi: po- ſterior verò de ſententia qua pronunciauit Prætor liberum eſſe eum, de cuius ſtatu quærebatur. Inter vtrunque multum intereſt, videlicet an pronuntietur aliquis iber eſſe, an ve- rò pronuncietur alicui deberi libertatem. Cum enim pro- nunciarur, libertatem alicui deberi, non ſtatim ſequitur eum Üiberum eſle. nam ſi iudex pronunciat rem mihi de- beri, non ſequitur rem meam eſſe. In liberali autem cauſa neceſſe eſt pronunciati vel ſeruum, velliberum elle. Huic ſimile eſt quod alibi dicitur, multum intereſſe an iudex pro- nunciet bona publicanda eſſe, an vero pronunciet bona publicata eſſe. nam ſi pronunciat publicanda eſſe bona, vt fit in cauſa læſæ maieſtatis, vel hæreticæ impietatis, in iurè pontificio, cap. cum ſecundum. de hæret. in 6. non ſtatim eorum in fiſcum dominium transfertur. Si vero ptonun- ciat bona publicata eſſe, ſtatim transfertur eorum domi- nium in fiſcum etiam ſine vlla traditione, à tempore ſen- tentiæ. Nam publicata bona ſine traditione in fiſcum tranſ-
eunt. l. commiſſa. de public.& vectigal. ſed cum pronun- ciatur publicanda eſſe bona, non ſtatim acquiritur domi- niam filco earum rerum, ante traditionem vel apprehenſio-
nem. Sequitur, S& ne appell atione poſſe reſcindi. Hic videtis à
ſententia appellari, quæ pro libertate lata eſt, quamuis reſti- tutio non concedatur. Necid mirum videridebet. Nam ini- quum eſt libertatem alicui dari cum iniuria alterius,& iniqui- tate. At de iniquitate ſententiæ conqueri ſolemus per appel- lationem, l.i. de appel. Sed qui cupit reſtitui, non conqueritur de iniquitate ſententiæ, ſed proprii erroris ac ſimplicitatis ſuæ veniam petit l.præfecti. de minoribus. cuius prætextu abſur- dum eſſet reſcindi libertatem iam competentem. Cum igi- tur is qui petit reſtitui aduerſas ſententiam, alleget vel ſuam ſimplicitatem, vel dolum adverſarii: admittitur recte appella- tio aduerſus ſententiam, ſi pro libertate ſit lata ſententia, nes debet admitti reſtitutio.
INTIT.- XXNXILII. IL. I B. II CO D. SI ADVERSVS TRANS- CTIONEM VIIL DIVISI0 nem in integrum minor re- ſtitui velit.
Ic titulus ad edictum pertinet; ſicut& ali. Ait enim Prætor, Quod cum minere geſtum⸗ eſſe dicekur. que verba ad omnen contradtum pertinent. Itaque ſi cum minore tranlactum 3 ſit, quia tunc geſtum qnid cum eo dicitur; vel
ſi diuiſio ſit cum eo facta, vt quia res eſſent
communes,& velit reſtitui, quæritur an ſit audiendus? Et
ſummatim dicendum eſt loco argumenti totius huius tra- ctatus, minorem, quoties in tranſactione vel diuiſione cir- cunſcribitur, poſſe reſtitui, ſi diuiſio vel tranſactio ipio iu- re valeat: tunc enim cum tranſactio ipſo iure nulla eſt, nou datur reſtitutio, quia nihil mutatum eſt, quod reſtitui poſſit. Exempli gratia, ſi tranſactum ſit cum eo de prædio ruſtico vel vrbano, quod ſine decrero prætoris non poteſt
alienari, nec ſine cauſæ cognitione, tranſactio nulla eſt i-
pſo iure: deoqve reſtitutio non dabitur. Praædiorum enim a- lienatio eſt prohibita ſine decrero. I. 1. ff. de rebuùs mino. ſine decrero. l.lex quæ tutores. C. de adminiſt. turo. Et detranſ- actione locus eſt expreſſus in l. non ſolum. C. de præd. mi- nor. nam ſicut minor cum vendit fundum, ſine cauſæ co- gnitione, vindicare illum poteſt: ſic cum de fundo tranſ- egit ſine cauſæ cognitione, vindicare illum poteſt. Quod ad ius attinet, omnino non valet, quod actum eſt. ideoque ſatis ei conſulitur, quod iure cinili mihil geſtum eſt. Hiac annotandum eſt, quoties lex prohibet alienare ſine decre- to, ne prætextu quidem litis, aut tranſactionis, in alium transferri poſſe dominium aliàs facile lites fingerentur,& alienariones fierent in fraudem. l. cum hi.§. ſi cum lis. de tranſactio. vbi alimentorum nomine tranſactio non va- let. lis enim erat mota de alimentis: ſed ne eo quidem præ- textu poteſt valere tranſactio ſine prætore. Eenim facile circumuenirentur minores, vt prætextu litis res aliena- rent. Res ergo que prohibetur alienari ſine decreto, ne prætextu quidem litis, aut tranſactionis poteſt alienati ſi⸗ ne decreto: vt ſi decretum ſit necefſarium in alienatione, idem ſit quoque neceſſarium in tranſactione. Hac non ſolum pertinet ad tutores& curatores: ſed& ad eccleſiæ adminiſtratores. Extat enim tit. in Decretalibus de rebus
eccleſ. alienan. vel non. Sed obiici poteſt quod dicitur in l.
præſes. C. de tranſact. vbi dicitur, adminiſtratores ciuitatis poſſe tranſigere de rebus ad ciuitatem pertinentibus, ſed gratis remittere non poſſe id, quod ad ciuitates pertinet. nullam enim habent facultatem donationis cauſa remit- tendi: tranſigere autem poſſunt. Idem ſi lis eſt incerta& du- bia: nam dere dubia proprie dicitur tranſactio, l. 1. C. de tranſact. Sed quod dicitur in d.l. præſes. cum hac exceptio- ne eſt intelligendum, modo decretum interueniat in his cauſis in quibus neceſſarium eſt: vt ſi tranſigant de prædiis minorum; adRibere debent formam legitimamein aliis ve- ro rebus, valebit quidem tranſactio ſine decreto. Eſt enim ca diſtinctio adhibenda, quam tradit l. lex quæ tutores. C.
de admin:

a heniret ſicnt K a Bam maunejeftm, aadomaen Coottadum um minaenaadum
qnide dc qnidcumeo düdtat, gel
lact1, n quid seleat Man taudeendue Et nentij tocius huius a. dione veldiailione cie ovel ttanſactio ploiu. io ipſo iute nall elt, tumeſt, qwod ttſui mlit cum codepuado to ptærots non paeſt tranläctio nulla etti- r. Pradocum enima- F detebusmino.fine ſt.ruto. Etdettaof- ſom. C. de præd.mi. dum, fine cauſe co-
um de fundo tranſ-
lum poteſt. Quod
dactumeſt ideoque
lgeſtum eſt. Hiac enate line decte- nſactionis, in alum lhes fagetentur, d
hi 5. lſcum s de
tranſactio non va-
Aneco quidem pl- dre. Eeui aile aru litis fes Alena- ari Bne declelo, ne oteſt alenali l- m in lenatiohe,
7
n Tu. XXII UhII(d Haduenftranſact veleajce n,
de admin. tut. quæ in tranſactione, venditione,& aliena- rione ſeruanda eſt. Idem autem de diuiſione rerum ad mi- nores pertinentium dicendum eſt. Sum enim quæritur an minor ſit reſtituendus aduerſus diuiſionem, inſpiciendum
eſt, quæ res diuiſæ ſunt, an res mobiles, an immobiles. Nam
ſi res immobiles, ſiue ruſticæ, ſiue vrbanæ ſine decreto ſint diuiſæ, dicendum eſt diuiſionem ipſo iure non valere: ſi de-
cretum fuerit interpoſitum, diuiſio valebit, nec ſuccurre-
tur minori, niſi per reſtiturionem. Si vero res mobiles& ruſticæ ſint;& ſine decreto ſint diuiſæ, dicendum eſt non
valere diuiſionem ipſo iure: ſi vero decretum fuerit inter- poſitum, diuiſio valebit, nec ſuccurritur minori niſi per re- ſtitutionem. Videndum autem quis author fuerit diuiſio-
nis. de qua l.i. infrà de rebus eor. nam in diuiſione qua mi-
nor alium vult prouocare, debet ſenatus decretum inter-
oni in alia verò, qua alius minorem prouocat ad diuiſio- P
nem, non eſt neceſſarium decretum. Cum quæritur ergo
an diuiſio iplo iure valeat, habenda eſt tũ ratio rerum quæ ſunt diuiſæ, tum perſonarum, vter prouocauit ad diuiſio- nem. nam ex eo iudicabitur, an ipſo iure valeat diuiſio nec- ne: quia ſi interuenerit decretum, in quibus cauſis opus eſt decreto, valet diuiſio, ſed minor reſtiruetur in integrum, ſi doceatur caprus. Exhis intelligirur verum eſſe quod dixi- mus, minorem reſtitui aduerſus tranſactionem, ſi in tranſ- actione fuerit circumſeriptus. Hinc naſcitur quæſtio quæ tractatur l. 1. hic. ſi minor ſit reſtitutus aduerſus tranſactio-
nem aut diuiſionem, an aduerſario quoque proſit reſti-
tutio, vt actionibus ſibi competentibus vtarur„perinde ac ſi nulla diuiſio interueniſſet,& nullatranſactio. In qua di-
cit Ilmper. Tu quoque actionibus, quas pridem habuiſti, vteris.
Hæc verba, neceſſe eſt vt referantut ad aduerſarium, qui trãſ⸗ egit cum prpillo, aduerſus quem pupilla impetrauerat re- ſtitutionem. Is enim audita minoris reſtitutione Impera- torem Seuerum conluluit, an actionibus veteribus vti poſ- ſet: qui reſcripſit, eum vti poſſe actionibus priſtinis. Sed incidit hic difficultas& antinomia ex leg. cum minor. 28. de minoribus. qui locus eſt difficilis. Minor eſt reſtitutus aduerſus ſententiam, in qua victus fuerat tutelæ iudicio directo: lis eſt inſtaurata,& cœpit agere contra turorem, perinde ac ſi indicatum non fuiſſet: volebat tutor experiri rurius contrario tutelæ iudicio, in quo antea victor fuerat, quærebatut an poſſet. Ait Celſus non poſſe. In hactamen huius prioris legis ſpecie reſtituto minore aduerſus tranſ- actionem, reſtituitur quoque actio ‚quæ competebat ad- uerſario. Hæc videntur magnopere pugnantia. Reſcribit enim lmperator aduerſarium eisdem actionibus vti poſſe, quas habebat ante tranſactionem, cum in dict. l. cum mi- nor. tutori prior actio denegerur. Sed animaduertendum eſt reſcriptum eſſe, non legem, ſeu conſtitutionem gene- ralem: inter quæ multum intereſſe ſæpe monui, cum re- ſcriptum in certis cauſis reſeribatur, conſtitutio autem ſit
generalis, generaliterque intelligatur: hodie tamen omnia
authoritarem legum habent. Sed in interpretatione mul-
tum referran ſit reſcriptum, an lex. Apparer autem hoc re-
ſeriptum eſſe, quia ait Imper. Tu quoque actionibus.& adeo pecſonale, vt ſit incertum,& omnes Accurſiani dubitauerint, an hæc verba ad minorem ſint referenda, an ad aduerſarium. Sed contextus ſatis oſtendit, de aduerſario eſſe intelligenda. At obſcuritas ex eo naſcitur, quod deeſt hic libellus in quo erat deſcripta ſpecies, ad quam hæc ſunt reſcripta. nam olim in libellis deſcribebantur ſpecies, ſicut hodie deſcribuntur ſpe- cies, quibus ſubſcribunt iudices. Hodie quidem principes non conſuluntur de iure vt olim, ſed libellus illis offertur. Quibus ergo tale reſcriptum occurrit, fingenda eſt ea ſpe- cies quam veriſimile eſt conuenire poſſe reſcripti verbis& rationi iuris, ab eaque non abhorrere. Videamus ergo an ſpecies ſit quæ poſſit conuenire huic reſcripto,& rationi iuris, vt non pugnet cum l. cum minor. Ert facile eſt ſpeciem proferre huiuſmodi. Minor quidam fundum petiit,& tan-
dem ſuper ea actione& lite mota tranſegit, aduerſus illam
tranſactionem vult reſtitui in priſtinam actionem, quæri- tur an poſſit? Reſcripſerunt Imperatores minorem poſſe
iure vti iiſdem, quas prius habuit actionibus, ſed eo aduer-
ſus hanc tranſactionem reſtituto, aduerſarius quoque eius
reſtituitur, etiam ſi in—— ſtipulatio Aquiliana in- teruenerit, atque acceptilatio: idque fiet indicis officio. Quod
verum eſſe pater. Nam inl. cum minor. diximus plerun-
que accidere, vt reſtitutio minoris aduerſario proſit, vbi ad- duximus exemplum l. etiam,§. i. eod. cum ſpecies ſunt con- nexæ,& ſeparationem non recipiunt. Vade idem dicen-
dum eſt, cum actio aliqua competebat aduerſario, contra
quem reſtitutio eſt impetrata,& actio ea eſt pertranſactio- nem, aduerſus quam reſtitutio eſt imperrata, amiſſa. Re ſtitu⸗ to enim minore aduerſus tranſactionem, necelle eſt actio- nem quoque reſtitui aduerſatio. nam ſi aduerſarius agens contra minorem tranſegit& remiſit actionem, traniacriouf eius actio amiſſa eſt. minor igitur cum reſtituitur, neceſſè eſt actionem quoque reſtitui aduerſario. Non enim poteſt a- liter res in priſtinum ſtatum reponi, quam ſi actio quoque derur aduerſario amiſſa tranſactione. Si verò talis eſſet actio, quæ non eſſet amiſſa tranſactione, non ſtatim reſticuto mi- nore reſtitueretur aduerſario amiſſa actio, neque prodeſſet ei reſtitutio, vt in d.l.cum minor. luriſconſ. enim hanc ſpeciem adducit: Minor agebat contratutorem directa actione tute- læ: victus eſt, tutor agit contraria actione tutelæ, petens ſibi
ſumptus reddi: victus eſt& ipſe. Hæc iudicia ſunt ſeparara: Minor impetrauit reſtitutionem aduerſus ſententiam quæ
fuit lata in actione tutelæ directa. Hociudicium nihil habet commune cum contrario iudicio: nec tutor amilit actionem contrariam tutelæ per ſentenriam contra minorem latam, ideoque reſtituto minore in directo iudicio, non reſticuitur tutor in contrario iudicio. Sed in caſu noſtro amiſſam poni- mus actionem, quæ competebat aduerlario per tranſactio- nem, aduerſus quam eſt impetrata reſtitutio. Keſticuto igi⸗
tur minore, neceſſe eſt vt reſtiruatur actio aduerſario, quam
per tranſactionem amiſit. Hæc diſtinctio magnam habet æ- quitatem,& verbis legis non repugnat, ſecundum quam hæc facile conciliari poſſunt. Nos ita poſlumus fingere ſpeciem, quaſi actione vti poſſit aduerſarius, quam amiſerat propter
tranſactionem, aduerſus quam minor fuit reſtitutus. Alia
quæſtio naſcitur ex l. z2. Diximus reſtituto minore reſtitui
quoque interdum actionem adgerſario, quam propter tranſ-
actionem amiſerat: ſed quæritur quæ actio poſſit competete aduerſario, ſi proptet eam tranſactionem, ſuam actionem a-
miſerit? Gum auctor tranſegit cum reo,& lite ceſſit accepta pecunia, ſi quæratur qua actione ei ſubueniatur, ſi reus nolit tranſactionem ſeruare diſtinctio ſeruanda eſt, quæ eſt inl. ſi⸗
ue apud.& l. vt reſponſum.l. cum mora. C. de tranſact. Viden- dum enim eſt, an acceptilatione actio ſit ſublata: nam ſitunc aduerſarius nolit conuentis ſtare, non ideo poteſt actor agere actione veteri per acceptilationem extiacta, quia in perpe-
tuum ſublata obligatio reſtitui non poteſt. l. qui res.. aream.
de ſolut. dicta l. vt reſponſum. C. de tranſact. ſed aliter conſu- litur actori, videlicet actione ex ſtipulatu, vel præſcriptis ver- bis. d.l.cum mota. C. de tranſact. Si verò pactum ſit ne petere- tur ſine acceptilatione, ſi debitor nolit conuentis ſtare, tunc actor poteſt agere prima actione. Nam pacto non tolluntur obligationes. Si enim obiiciatur exceptio pacti, replicatione
elidetur exceptio, quia replicabit actor in factum, fidem
quoquo ab eo non ſeruari. l. ſiue apud.& l. ſi pro fundo. de tranſact. In ſpecie quam propoſui, is qui tranſegit, ceſſit actio- ne ſibi competente, ita vt eo nomine obſeruet tranſactionem reus: qua actione poteſt agere? Et ait Imp. ſi acceptilatione non eſt extinctaactio, porteſt agere veteri actione: ſed ſi eſt
perempta acceptilatione: ex inſtauratione inquit negotii, a⸗
get adhuc priori actione: ſine reſtauratione enim non poterit agere priori actione. nam etſi reſtituitur minor,& actio ipſo iure ſit extincta, tamen poteſt agere actione reſtitutoria, Vr, diximus adtit. de dolo.& tit. de min. vel reſciſſoria, quæ ei competebat ante tranſactionem.
IN IIT. XXXIII. LIB. I1. Cop. SIADVERSVS SOIVTIoO- nem atutorc, vela ſe factam,. ERBVH geſtum, quod eſt in edicto Prætoris, latiſ- ſime patet,& non tantum ad contractus pertinet⸗
ſed& ad diſtractus, Geſtum enim latius accipimus. I 3

ceſſarium
12— L—— 102 Franc. Duareni Comment.. 4 quam conrtactum, vt diximusl. ait Prætor. continet enim mni damno ceebraus hoc— zuden Tes & diſtractus, vt eſt ſolutio. nam ſolutione diſſolnitur obli- cretum vocant, quod hic ſententiam iu icialem luſtin. Ex 2 gatio, non contrahitur.§. 1. Inſtit. quibus modis tolli. oblig. his verbis in eadem lege additis, Sequitur buiumodi echaas. Ergo ſiue contractum ſit, ſiue diſtractum cum minore re- pleniſima ſæcuritas: Vulgaris diſtinctio ineptiſſima nata eſt, ſtitutioni locus etit. Duo autem ſunt loci præcipui huius rit. Plenæ, Plenioris,& Pleniſſimæ ſecuritatis: ſicut finxcrunt 11 vnus eſt de lolutione facta minoritalter eſt de ſolutione fa- doctores diſtiactionem culpæ, propter l. quod Nerua. infrà Cta à minore: devtroque ordine videamus. Ac de primo qui- depoſi. latæ, latioris„& latiſſimæ. Addit ibiaemluſtinia. exce- dem, vt ſi minoti debitor pecuniam ſoluerit, an ſit reſtituen- ptionem, niſi ſit ſolutum aliquid minori ex penſionibus do- dus minor. Et dicitur inl.i. hic, minorem reſtitui intra tem- morum conductarum,& ex reditibus, qui ſoluuntur quotan-— pus legitimum, ſiue minori, ſiue eius curatori fit ſolutum. Ex- nis minoribus. Eſſet enim hoc caſu moleſtum debitoribus n emplum hic eſt: quamuis debitor pupilli curatori ſoluens li- quotannis adire iudicem, vt ſuum decretum interponeret. ie⸗ beretur; tamen minor poreſt reſtitui, ſi captus ſit.(hoce- Decreti igitur neceſſitatem in his tantum requiti vult Iuſti- ſii nim ſemper eſt intelligendum, nunquam reſtitui winoren, nia. quæ ex fœneratitia cautione minoribus debentur: adeò te, niſi captus ſit) ve ſi pecaniam acceptam inutiliter conſum- vt ſi pecuniam fœneratus ſit minor,& ei ſoluatur ex ea cau- 1 plerit, vt dicitur d. l. ait Prætor Hinc notandum eſt, eum qui ſa, debitor non conſequatur plenam liberationem ‚niſi iudi- di curatori minoris loluit, libet ari ipſo iure: quod& dicendum cis auctoritas acceſſerit. Haius rei exemplum eſt I. i. hoc tit. b n eſt, etſi ſolutum ſit minori ipſi, ſifortè curatorem nou habe- ex quacolligi poteſt, ſi tutor Peeudäaim debeat ex adminiſtra- V G at. l.z. C. de in integ. reſtir. Nam etſi minor non habeat cura- tione tutelæ,& curatori minoris oluat„tunc non ſequi ple- b torem, ipſo tamen iure ratum eſt quod cum eo geritur, licet niſſimam ſecuritarem, niſi hoc fiat decreto iudicis interpoſi- poſſit reſtitui, ſi captus ſit. Hæc diſtinctio traditur in d.l.30 to. Idem dicendum 29 d⸗ ſimilibus cauſis. Hodie id etiam Ergo ſi minori ſolutum ſitcuratorem non habeari; liberatur obſeruari videmus in Gallia. Tutor enim à quo petitur pe- ſoluens ipio iure. De pupillo aliter dicendum. Simplicitet e- cunia, non cogitur ſoluere niſi iuſſus à iudice: ſi tamen velit. nim dicicuc non liberari ipſo iure qui ſoluit pupillo. l. pupillo- ſoluere poteſt. Licet enim ex forenſibus quidam putent ſol- ja fea de ſola..concra uris ciuilis regulas. de pactis. ſiue cura- uere eum non poſſe ſine iudicis auctoritate, hoc ramen fal- torem habeat, ſiue non: ſed tamen ſi locuplerior factas ſit pu- ſum eſt. Poteſt enim ſolaere, vt dixi, ſed id periculoſum e- pillus ea ſolutione, vel non pauperior,& is denuo agat, re- rit: quia periculum eſt ne reſtituatur minor. Hæc de priori pellitur exceprione doli, d.l. pupillo. infrà de ſol. Sed nos hic huius ti:uli parte, nunc ad ſecundæ partis explicationem ac- Weun de adulro loquimur, cuius curatori ſolutum eſt. Er certum cedamus. V mui oſt liberari ſoluentem,& tamen reſticui minorem poſle. In Secundus locus eſt de ſolutione facta à minore. Ad hune müaſei cauſæ cognitione ſpectabitur an capeus ſit, necne. Vnde Vl- locum pertinetl. 2. hic. Sienim minor ſoluit pecuniam alicuĩ aiu 4 pian. in l. ait Prætor ait, adh bendum eſſe curatorem, cum tanquam debitor, poteſt reſtitui aduerſus ſolutionem veluti Apm. ſoluitur pecuniaà debitore minoris, nec cogendum debito- ſi ſoluit legatum indebituin, tanquam ſi fuiſſet debitum. Sed hauu rem ſoluere ſie curatore, neforte eam pecuniam minor hocita eſt iũtelligendum, ſi valeat ipſo iure ſolutio, quæ facta Fewunoel conſumat qua conſumpta velit reſtitui. Ideo conſulciſſimum eſt abeo: nam niſi valeat ipſo iure, non eſt locus reſtitutio- fudud eſt vt adhibeatur curator, qui eam pecuniam accipiar. ldeo- ni. Exempli graria, ſi minor ſoluerit prædium vrbanum vel fuum que ſi minor agat aduerſus debitorem, iuſt eſt poſtulatio de- ruſticum ſine decreto prætoris, nullius momenti eſt hæc ſo- 9 8 tu bicoris, ſi petat ei curatorem dari, ſi aullum habeat. Nam lurtio. tunc enim non eſt ſolutio, ſed alienatio. l. magis puto. hrw. D etſi liberetur ipſo iure, tamen quia periculum eſt, ne eam per-§. fi pupillus. de reb. eorum. quia omnis actus per quem do- da dac, melius eſt vt petat ei curatorem dari. Si autem habeat minium transferrur, alienatio eſt. l.1. C. de fundo dot. Omnis gr curatorem minor, ſoluet debitot minoris curatori, quemve- autem alienatio prædiorum minorum interdicitur Senatuſ- c Afos pri. riſimile eſt non ita perdicurum pecunias. poteſt etiam de- coaſulto. l.i. infrà de reb. eorum. Sed obiicitur à quibuſdam tis Hmas de- biror eiuſmodi pecuniam obſignatam deponere ia ædem ſa- non poſſe hoc caſu locum eſſe reſtitutioni; quia condictio lo- b ſij 222 5 cram, ſecundum priſcum morem, de quo dixi l. qui Rom r.§. cum habet: Si enĩm ſoluerit per errorem& repetere poteſt, au „ Sela. infrà de verb. obl. vel in loco publico, ve l. acceptam. C. de quid opus eſt reſtitutione? Sed ſæpe dixi,& cogor tepetere, m ieade vſur. De qua ratione ſignandi eſtl. vlt. infrà de lege commiſ. quia ſæpe occurrit, condictionem indebiti,& alias actiones Qααά m ſacra. Et ſacculum, inqui:& uola, cum pe unta ſisnatorum gnis bb⸗ concurrere eum reſtitutione. Exemplum eſt in l. cauſæ. tu ne oue⸗ ſinnau t. Sed dixetie quis, an ita poſſit ſatis conſuli debitori, vt enim tantum ceſſat reſtitutio, cum quis ipſo iure tutus eſt: at ceneur- ar omniuo tutus ſit& lecurus,& nunquam minor polſſit reſti- qui indebitum ſoluit, non eſt tutus ipſo iure: quia dominium nant cam u. tui aduerſus ſolutionem? Reſpondet Vlpia. d. I. ait prætor§. rei ſuæ amiſit, igitur non ceſſat reſtitutio. Præterea condictio 2 ene, b 3 1. eum polle ſecurum eſſe, ſi interuenerit indicis auctoritas& indebiti hoc caſu non competit, cum quid per errorem iuris s2irrza. 8 decretum. Hoc enim decreto tollitur omnis reſticurio in ſoluitur. Igitur reſtitutio locum habeat neceſſeeſt. Condi-„e. V rar integrum: quamuis in venditione rerum minoris aliud ſit ctio enim indebiti locum tunc habet, cum per errorem fa- thſ h dicendum. Nam etſi decretum interuenerit in venditione citi indebitum ſolatum eſt.. error. C. ad legem Falcidiam. l. ohar 18 rerum minoris, nihilominus tamen poteſt reſtitui. l. ſiqui- cum quis. C. de iuris& facti ignor. Quomodo autem ſics 8 b dem. C. de præd. min. Sed in ſolutione rerum minoris eſt vis diluenda quæ obiiciuntur, docui ſub tit. de condict. indeb. h. 8 huius decreti, idque vtilitas exigit: quoniam agitur de ſolurio- hæc enim ſententia noſtra vulgo recepta non eſt. Obiiciuur: pm. du ne pecuniæ, quam cogitur debitor ſoluere: contrahere enim exiam l. interdum. de condict. inde b. vbi ait Vlpianus con- n nemo cogitur cum minore. lgitur ſi accedat auctoritas& de- dictionem indebiti dari interdum propter perſonam, cum 3 cretum iudicis ſolutioni, pleniſſimam ſecuritatem conſeque- vigdelicet perſona locum facit condictioni, vt ſi minor ſol- tur debitor. Sequitur in d.¹.ait prætor. Qui tamenſi Prator uerit. ſed eodem modo quo ſuprà reſpondendum eſt. Et 3 decernat ſoluendam pecuniam minori ſine cu' atoribus,&c. Si præterea dicendum eſt locum habere quod dicitur in d.lege a prætor iuſſerit ſolui, ſiue curatori, fiue minori, minor non eſt interdum. cum miner ſoluit ſine tutoris auctoritate. ſic enim 44 audiendus ſi velit teſtitutionem petere. Sed notandum eſt loquitur d. l. interdum. v nod Ric dicitur. Si enim contradicat minor.& intercedat,.„ on Ahcem nbi ſolui debere: tunc ſe opponet debitor, qui iuſſus 1N II I.. XXXIV. L I B. 1I1. dic à Prætore ſoluerit,& dicet ſe ſoluiſſe conpulſum auctoritate Cod ſi aduerſus dotem. lan iudicis,& ideo nihil eſſe imputandum, nec reſtitui debere mi- 2 Iclocus refertur ad Prætoris edictum de mi- do norem. Ert de hac re plenior eſt conſtitutio luſtiniani l.(☚ noribus, ſicut omnes alii tituli præcedentes. eie ſancimus. C. de admin. tut. quæ eſt vna ex nouis conſtitutio-. Geſtum enim ad dotis dationem& conſtitu- nr nibusad emendarionem veteris iuris edita. Facta autem eſt eoh rionem refertur: nam ſi mulier dotem dede- kuit Coanſſ. Lampa.& Oreſte,& inſerta eſt Codici poſt primam ☚= rit,& in ea datione capta ſit, reſtituitut, quaſi con eius edicionem,& compoſitionem Pandectarum. Ait igitur cum ea aliquid geſtum ſit. Hæc autem reſticutio aduerlus do- db ibi luſtinianus, licere debitoribus pupillorum veladultorum tem locum habet, ſi duo concurrant, ſi capta ſit minot in de adcos ſolutionem facere, ſi prius ſententia iudicialis ſine. dote danda,& valeat dotis datio, vtrunque enim eſt ne⸗ r

an winore. Albuuc r loluit pecunim aiti erſas lolurionem: nqul aü fuilſet debitum, Sed loiure ſolatio,qwetich non eſt locus teſtinnio⸗ ptædium yrhanunſel aus momentieſthæcſo- lälienario.l.magäpua- anis actus per quem q- Ode fundo dot. Omnb m iaterdicitut Senatuſ- obiccitur à quibaſcam ioai, quia condicdio o- tem& tepetere poteſt 4u,& ogorteetere adebiti,& alas actiones qaa lum eſtial.couſæ. tu tcdm aioſo iute tutus eſt t unu. uuplo
ult
cio. Ptæteteacopdlctio Iunsß
n quid per errorem iuli an
at necelleeſt. Condi ²³
admins-
5 capta ain ettve⸗ unque 1 aluiu
geflarium, ſicut alibi diximus in aliis reſtitutionum capitulis. Hi igitur loci diligenter notandi ſunt. Hac autẽ ratione etiam maiori mulieri ſuccurritur multo ergo magis minori. nam mulier maior decepta in dotis datione, poteſt reſtitui. leg. iu- re ſuccurſum. infrà de iure dot. idque probat hac rarione lu-
riſconſ. quia id æquum& bonum eſt. Id æquum eſt, quia ini-
quum eſt alium cum alterius damno locupletiorem fieri. At-
que id quidem mihi videntur addidiſſe Iureconſulti, quia ſem-
per ſpectatur in cauſa dotis quod æquius melius. Vnde cum dos metu eſt promiſſa, dicitur nullam eſſe promiſſionem. l. ſi mulier.§. ſi metu. ſuprà de eo quod metus cauſ. Sed quando dicatur mulier in dote danda circumſcripta, quæritur. Quæ- ſtio hæc tractari ſolet hoc loco. Exemplum hic eſt de mulie- re, quæ in dorem omnia bona dedit: ſimile eſt in l. ſi ex cauſa. §. 1. de minorib. ſi dederit totum patrimonium. Vulgò tamen dicitur, non ſufficere vt reſtituatur mulier, etſi totum patri- monium dederit. Adducitur l. nulla. C. de iure dot. in qua di- citur, nulla lege prohibitum eſſe, quominus vniuerſa bona fœmina marito in dotem det. Sed ea lex mihi ad rem non vi- detur pertinere:nam etſi nulla lex prohibet ne mulier omnia ſua bona in dotem det, non idcirco tamen prudenter facit mulier, quæ omnia bona in dotem dat. Videndum enim quid
mulier prudens faciat, nõ quid ei permiſſum ſit. Sequitur igi- tur, mulieri non ſuccurri, ſi omnia bona ſua in dotem marito
dederit. hoc nego. Sed dixerit quis, vtitur iure communi, quia — lex hoc permittit. Minimè verò hoc eſt vri iure communi: Ftitur
iure com.*8 1. 107 uni, gotio adminiſtrando, vr patremfamil. diligentem& pru-
zui ita ſe Ientem decet. l. verum.. ſciendum, de minorib. Verum qui- feritu dem eſt non reſtitui eum, qui iure communi vtitur. l. vltim. negorio Cod. de reſtit. mino. ſed mulierem quæ omnia ſua bonain hnue o, dotem dat iure commauni rectè vti non dicitur. Dicendum v, eatrẽ ergo mulierem tunc circumſcribi, ſi omnia bonaſua in dotem fam. dili. dederit.
fentem Alterum quod diximus eſſe neceſſarium, vt ſit locus reſti-
2 hhe. tutioni, hoc eſt, vr ſcilicet valeat dotis datio. Oportet enim der. primùm mulierem eſſe circumſcriptam: deinde valere dotis dationem: quia non ſuccurritur ei per reſtirutrionem in inte- grum, qui ipſo iure munitus eſt. Exempli gratia: Prædia ruſti-
ca& vrbana ſine decreto in dotem data ſunt, conſtitutio do-
tis ipſo iure nulla eſt. Alienatio enim quædam eſt, præſertim
ſi pactum ſit interpoſitum de dote lucranda, vt fit: alienatio
autem prædiorum minoris eſt prohibita ſine decreto, vt ad- monaimus. Sed tunc locus eſt reſtitutioni, cùm alia bona iua,
vrpote pecuniam in dotem dedit, vel cum decretum prætoris interceſſit. Ergo dixerit quis, prædia ruſtica vel vrbana in do-
tem dari poſſunt? Sunt qui dubitent. Er quæſtio de his mo-
uetur in gloſſis Accurſianis in dict.l. nulla. Cod. de iure dot.
Ego non dubito quin de prædiis quoque hæc verba, vniuer-
ſa bona, intelligenda ſint. Id eſt expreſſum in leg. lex quæ tu-
„ tores. Cod. de adminiſtrat. tutor. Sed difficultas naſcitur ex 1e, leg. ob æs alienum. Cod. de præd. mino. vbi dicitur: Ob æs henwm. Alenum tantùm minorum pradia diſtrahi permittitur. Ergo cad de ob cauſam dotis non alienabuntur. Sed hic ambiguiras naſci- yrd. tur ex collocatione verborum. nam dictio tantùm, ad ſequen- mino. tia verba, non præcedentia eſt referenda, argum. l. in ambi- gua: ſuprà de legib.ad hæc ſcilicet verba, cauſa cognita. Idcir-
co autem dicit, ob ær alienum, quia fortè conſulti fuerint Impp.
de ære alieno, quæ ſpecies frequentiùs incidit. Similis lo-
cus eſt in lag. ſi quidem. in fin. de prædiis mino. ſine decret:
quæ multum confert ad huius antinomiæ explicationem,
vbi ait Imper. cauſa tamen cognita, quibus verbis remouetur
omnis ambiguitas, quæ natcitur ex collocatione verborum
dic. l. ob æs alienum. Hæc igitur verba, vniuerſa bona, et=
iam de prædiis poſſunt intelhgi, ſi cum decreto lint data in
dotem. At non fit mentio decreti,& in dotem data ſimpli-
eiter dicuntur. Fateor id quidem, nec opus fuit, nec diui-
nare hoc eſt. mentio enim non ſit decreti, quia de eo nulla
fuit quæſtio. Reſcriptum tantùm eſt ad conſultationem. In conſultatione enim ea tantùm exprimebantur, de quibus dubitabatur. Ergo intelligamus dotem ita datam, vt va-
leat dotis datio. Hic alia naſcitur difficultas. Dos enim re-
peri poteſt, ſoluto matrimonio: ergo reſtitutione non eſt Spus: quia ſatis conſultum eſt hæredi mulieris per actio-
Is enim rectè dicitut vti iure communi, qui ita ſe gerit inne-
yn Tit. XXXIIII ib.II.Cod. Siaduerſdotem. 103
nem ex ſtipulatu, qua dos repetitur. Sed iam ſæpius de- monſtraui, hanc actionem reſtitutionis in integeum con- currere cum aliis actionibus. Præterea fieri poteſt, vt pa- ctum de dote lucranda fuerit interpofitum, quo caſu cum
dos repeti non poſſet, neceſſaria erat reſtiturio. Id autem
expreſſum non fuit, quia de eo non fuit Imperat. conful-
tus. Alia difficultas ettam oritur. Atqui videtur ipſo iure
nulla eſſe huius dotis conſtitutio: ergo ceſſar hic reſtitutio.
Hæc quæſtio eſt difficilis. Adducitur in hanc rem l. ſiue ge- neralis. infrà de iure dot. vbi dicitur: Si amplius doti pro- miſſum ſit, quàm facultates mulierig patent, quamuis tu-
tore interueniente, ipſo iure promiſſio& conſtitutio do-
tis nulla eſt, quia lege rata non habetur auctoritas, dolo ma-
lo facta. Si nulla eſt dotis promiſſio ipſo iure,& reſtitutio nullum habeat locum neceſſe eſt. I. in cauſæ. ff. de minor.
Sed reſpondendum eſt fieri poſſe, vt mulier non ſit ipſo
iure tuta, quamuis ſic circumuenta in dote danda. Sanè ſi interuenerit dolus malus, nulla eſt ipſo iure dotis conſti- tutio, nec rata eſt. Id enim cautum fait lege Lectoria, cu- Lex Las ius meminit Cicero lib. 3. Offic. quiĩa ſi adoleſcentes eſſent eriæ. dolo malo circumſcripti, ea lege eis ſuccurrebatur. In cæ-
teris cauſis dolus non Tdzerſa us ante formulam Galli
A zuiij Cum igitur lege rata non ſit auctoritas dolo malo facta, ipſo iure promiſſio tutore interueniente facta, qui
dolum adhibuerit, non valet. Ex hoc Ciceronis loco ſatis
colligitur quid ſit ipſum ius: quem locum aliàs adduri in commentario ad titul. de in lit. iurand. Dixi enim ipſum ius eſſe, ius pop. Roma.& iμραακνεε de legibus Romanis iatel-
ligi, ad differentiam iuris prætorij,& eius quod aaſcitur ex
interpretatione prudentum: quod etſi ius dicatur, tamen id fit abuſiuè. Ergo ipſo iure non valet, quod lege ratum non
eſt, vt auctoritas tutoris dolo malo facta,& conſequenter
quod in dote danda ab eo vltra vires patrimonij conſtitu- tum fuerit. Sed ſi dolus non interuenerit,& ſimplicitate tantum ſua, vel lubrico ætatis ſit decepta mulier in dote con- ſtituenda, non dicemus, eam nihil omnino egiſſe, etſi omnia ſua bona in dotem dederit, ſed eſſe opus un, one⸗ quia ipſo iure non eſt tuta. Et ſic intelligendum eſt, quod hic dici- tur, ipſo iure non valere dotis conſtirutionem vltra vires pa- trimonij à curatore promiſſam.
1N TIT XXXV. IL.IB. II COD 81 ADVERSVS DELICTVM
fauusw.
IIDENDVI ecſt, an verbum Geſtum ad de- licta quoque pertinear. De contractibus& quaſi contractibus nulla eſt dubitatio. Quæ- DX ſtio igitur eſt de delictis, an in iis reſtitua- tur minor. Hic dicitur in delictis non eſſè
locum reſtitutioni. Sed vr commodius hic rractatus expli-
cetur, notandum eſt duplicem hic eſſe quæſtionem, vnam
de minore reo contra quem agitur: alteram de minore a- ctore& accuſante. quæ quidem ſeparandæ ſunt, vt vitecur
confuſio. Et primò quidem videamus de minore contra
quem ex delicto agitur, ſi teneatur, an poſſit reſtitui. Et di- cendum eſt, minorem ita teneri ex delicto, vt non ſuccur-
ratur ei per reſtitutionem. l. 1.& 2. hic. In reſtitutione enim,
vt diximus ſæpe, peritur venia erroris proprij. I. præfecti. de
mino. nam minor ad impetrandam reſtitutionem in inte-
grum, allegat proprium errorem, aut ſe facilitate& lubrico
xætatis deceptum eſſe cuius cauſa perit reſtitui. at impudens
eſſet, ſi peteret delicti veniam,& ob dolum,& maleficium reſtitutionem. Ideoque ita eum teneri dicimus ex delicto, vv extraordinario auxilio ei non ſubueniatur. Simile eſt, quod Interai dicitur in l. auxilium. 37. de minorib. In delictis, inquit Try- 2n ſerario
phoninus, minor annis vigintiquinque non meretur in inte- 2/, 2, dicem ad
grum reſtitutionem, vtique atrocioribus:niſi quatenus inter-„edioc„s
dum miſeratio ætatis ad mediocrem pœnam iudicem pro- pænawn duxerit. Hanc exceptionem adiecit Iuriſconſaltus, vt oſten- peraucit dat in pœnis infligendis in delinquentes nonnunquam ra- tionem haberi æratis, ſicut ratio habetur aliarum circumſtan- tiarum. l. aut facta. infrà de pœnis. Vnde dicimus pœnas eſſe arbitrarias. khodie. J. de pœnis. Hocque vulgare eſt in foro:

104 quamuis eniĩm legibus publicis certæ ſtatutæ ſint pœnæ, ta- men in earum legum interpretatione, aiunt luriſconſulti paſ ſimlicere vel minuere, vel augere pœnas pro varictate clr- cumſtautiarum& perſonarum. Sed& hodie videmus eas hu- miliores duriori ſupplicio affici: quemadmodum olim pœna legis Cornel. in liberos erat deportatio, in ſeruos vltimum ſupplicium.§. itemm lex Cornelia. Inſtit. de publ. iudi. In hoc ar- bitrio ſtatuendi pœnam iudex habet rationem ætatis. Vnde dicitur: Whi quatenus miſcratio ætatis,&&c. Minori ergonon ſubuenitur in delictis atrociotibus per reſtitutionem in intẽ grum. Exempla ſunt in d. l. auxilium. de minor. quod vt alia quædam punit lex lulia de adult. Neæ ſi quid corum Tenue een, qua pro adulterio eadem lex punit: veluti ſi adulterit 2nnas eee ſciens vxorem duxerit,&oc. Hæc ſunt præcipua capita legis lu- liæ de adulteriis: ideoq; hic locus notatu dignus eſt perrinens ad tit. legis Iuliæ de adulter. ſub quo hæc capita explicantur. Alia exempla ſunt in. ſi ex cauſa.§. nunc videndum. de mi- nor. Nihil autem refert an minor deliquerit in contrahendo, an ſine contractu, vr locum habeat quod hic dicimus,& ei de- negetur reſtitutio. Exempli gratia, depoſui rem apud mino- rem,& dolumn admiſit in ea re: mihi tenetur,& agam ex con- trachu aduerſus cum actione depoſiti. Nihil enim refert, er qua cauſa ob dolum ſuum conueniatur, an ex dolo admiſſo in contractu, an extra contractum,& an ciuiliter, an crimina- liter. Cùm agitur actione farti, agitur ciuiliter: cum ex lege Iulia de adulteriis, criminaliter agitur: in his nũquam reſtitue- væna di- tur in integtum. Simile eſt in d.ĩ ſi ex cauſa.§. ſi mulier. Si vxor vorti eſt à marico, vel contrà maritus ab vxore cum culpa diuertat, an nue oſſit reſtitui, ne amittat dotem? Hæc enim pœna eſt diuortij. I conſenſu. C. de repad. non poteſt, quia deliquit. nam aduer- ſus leges facit, qui ſine cauſa diuertit. b Aludexemplum eſt, ſi minor dolo malo non ſoluerit ve- ctigal mercis nomine, quia merx committitur.l. commiſſa. j. de publ.& vectig. nec aduerſus commiſſum reſtituetur in in- tegrum minor. Qunmuis autem nihil referat, an ex dolo ad- millò in contractu, an ex dolo admiſſo extra contractum quis conueniatur: multum tamen refert ſcire cuius ætatis ſit mi- nor. Poteſt enim eſſe impubas, poteſt eſſe infans. Vnde quæ- ritur, ſi ſit impubes, aut etiam infans, an locum habeat quod hic dicitur.lu hoc ſequenda eſt diſtinctio, quæ traditur in L. in- fans. infrà ad legem luliam de ſicar. l. impuberem. de furt. l. impunitas. Cod. de pœn. l. pupillum. de regul. iur.& ſimil- Diſtinguitur impubes, qui doli capax eſt,& proximus pu- bertati, ab eo, qui doli capax non eſt. Impubes, qui doli ca- pax eſt, tenerur: ſi ver ò doli capax non eſt, quia longè abeſt à pubertate, non tenetur, nec ei vlla reſtitutio eſt neceſſaria. Nam perinde eſſet, ac ſi diceremus pecudem teneri. d. l. in- fans. infrà de ſicar. Fruſtra ergo quæritur, an reſtitutio ſit con- edenda, cùm perſona ſit huiuſmodi, quæ non tenetur ex de- licto. Sed hic de minore loquimur, qui doli capas eſt,& pu- bercati proximus. Hæcſententia, etſi vera ſit, multas tamen habet cautiones. Quid enim ſi delictum admiſſum ſit ſine dolo& culpa, ſed tantum negligentia,& non ex animo? Durum eſſet hoc caſu denegare reſtitutionem, vt dicitur in l. 1. hic.id eſt, ex dolo& conſilio,& ex propoſito. Delictum certè poteſt eſſe ſine pro- poſito,& ſine dolo. l. perſpiciendum.§. delinquitur. infrà de pœnis. ergo tunc ſubuenietur minoribus. Sequitur: Etiam ſi pœna cauſa pecuniæ damnum irrogetur. Pœnæ cauſa pœna pe- cuniæ irrogarur, ſi quis culpa tantuùm deliquerit, imò& ſi caſu quis tantum deliquerit. Lex enim eſt, inquit Papinianus, deli- Aorum quæ ſponte vel ignorantia contrahuntur, coercitio. L.. ſuprà de legib. Vel, vt dicit Demoſthenes in orat. aduerſus Ariſtogitonem, ετ5Q•QS42ε0ευηQ‿‿*τέν dx ev H ⅜xsoiov Aα v. Exemplum aliudeſtinl. 2. hic Senatuſconſulto Tertulliano mater excluditur ab hæreditate filij, ſi ei tutorem non petierit dari. l. matres. C. ad Tertullia. Hic maximus rigor obſeruatur. Nam niſi tutorem eipetierit dari, ne prætextu quidem iuris ignorantiæ excuſatur ab hac pœna. l. vlt. C. qui pet. tut. quam- uis alioqui mulier iuris ignorantia excuſatur. Sed hoc eſt in- telligendum de muliere maiore vigintiquinque annis. Si verò minor ſit mulier, reſtituitur, vt admittatur ad filij ſui hæredi- tatem. Creditur enim ex leuitate quadam mulieris magis quàm ex malitia id actum eſſe. Itaque facilè ignoſcitur mulie-
8
Franc. Duareni(omment.
eri. Hucpertinet l. ferè. infrà de reg.iur. Ferè, inquit Paulus, in
omnibus pœnalibus iudiciis ætati& imprudentiæ ſucurritur.
Exemplum eius regulæ ſumendum eſt ex edicto de in ius vocando, quod multa capita continet. Vnum eſt de filio ſine decreto vocato: is non venit: peritur quinqua ginta aureorum pœna. Quid ſi minor ſit, an ea pœna exigetui? Minimè verò, quaſi dolo non fecerit: quia, inquit, ætati& imprudentiæ ſuc- currendum eſt. Idem dicendum eſt in edicto, quo cauetur: Ne quis eum, qui in ius vVocabitur, vi eximat. Si enim, qui exe- merit, minor ſit, videtur quoque reſtituendus. Et hæc ratio eſt, quia hæc edicta ferè in dolum concipiuntut. vnde cum ad- uerſus edictum minor quid admiſit, facilè creditur juuenili ærate id admiſſſe, quàm malo animo, niſi dolus eius argua- tur. Ideoque ait Paulus: Ferè in ommibus pœnalibus iudicius,&c. Hæc exempla adduxi ex tit. de in ius vocan.& titul. ne quis eum, qui in ius vocat.&c. quia Paulus ad interpretationern illorum edictorum ea ſcripſit. Inſcriptio enim eius reg æ eſt,
Paulus lib. 4. ad edictum, in quo explicauit Paulus tit. de in ius
vocan.& ſequen. tit. qui ferè eandem interpretationem ha- bent.
Exhis igitur locis colligenda ſunt exempla eius regulæ:& ſic in ſimilibus faciendum, quæ aliàs intelligi non poſſunt ſub titu. deregul. iur. vt alids admonui.Addendæ ſunt plu- res exceptiones ex d. l. ſi ex cauſa.. nunc videndum. Quarum hæc prior eſt. Ait enim minorem reſtitui aduerſus inficiatio- nem actione legis Aquiliæ. damnatus eſt in duplum ob infi-
quod dicitur ex delcto minorem non reſtitui. Sed Vipianus ait eum reſtitui hactenus, vt pro confeſſo habeatur,& non teneatur ob inficiationem ad pœnam dupli. Non igitur reſti- tuitur aduerſus delictum, ſed aduerſus inficiationem, qua in iudicio vſus eſt. b
Sed nonne dedictum eſt inficiari ſe dammnum dediſſe iniu- ria? Delictum quidem eſſe poteſt,& poteſt inficiatio dolo malo fieri: quia tamen in minore creditur ex temeritate id po- tius proficiſci, quàm ex dolo, facilè ei ignoſcitur, niſi euidens dolus arguatur. Etid eſt, quod vulgò dicitur hocloco, diſtin- gueudum aduerſus dolum præſumptum quidem reſtitutio- nem dari:ſed aduerſus dolum verum non reſtitui. Hoc von ineprè dictum eſt. In id enim recidit quod nos diximus, tunc fauendum ætati,& reſtitutionem procedere, cùm aliqua tan- tùm ſuſpicio doli eſt: non tunc cum euidens eſt dolus.
Alia eſt exceptio d.l. ſi ex cauſa.§. ergo& ſi. Cum minor furti teneatur, potuit decidere cum aduerſario ſuo,& pœnam vitare, qua fur actione furti tenetur dupli, ſcilicet, vel quadru- pli. nam ſi id non eligit, reſtituitur. Hoc eſt diligenter notan- dum. Exempli gratia: Paratus erat aduerſarius cum minore tranſigere, ſi voluiſſet rem reſtituere: maluit tamen iudicium ſubire minor: quæritur an poſſit reſtitui? Aduerſus delictum quidem non reſtituitur minor, ſed tamẽ aduerſus tranſactio- nem omiſſam poterit reſtitui, vt negotium pro tranſacto ha- beatur, quod tranſactum non eſt,& de quo xanſigere potuiſ- ſet, niſi fuiſſer circumuentus.
Hinc notandum eſt, quàm vtile ſit minori, tractatum ha- bere& ſermonem cum aduerſariis de decidendo negotio, vel tranſigendo.nam tunc ſi paratus ãt aduerſarius decidere cum eo,& maluerit minor ſubire iudicium,& condemnatus fue- rit, poterit reſtitui. Ideoque, qui habent litem cum minoribus, diligenter cauere debent, ne quid eis offerant, vel cum eis tranſigere inſtituant. nam ſi poſtea minores eo neglecto con- demnati fuerint, poterunt adid reſtitui.
Heæc eſt cautela Cæpolica, quæ diligenter eſt menti tenen- da. Hæc autem ſpecies ſimilis eſt ſuperiori-vt enim illic non reſtituitur minor omnino contra delictum, ſed inficians pro confeſſo habetureita hic non omnino reſtituitur contra fur- tum, ſed habetur negotium pro tranſacto, hactenus vt vitet pœnam tripli, vel quadrupli. Sequens locus eſt de minore ex
delicto agente, an reſtitutio in eo locum habeat. De hac verò
quæſtione videte l. auxilium. D. de mino.in Florentinis Pan- dect. ſic legitur: Auxilium in integrum reſtitutionis exoutioni-
bus pœænarum paratum non eſt. quæ vera eſt lectio. In C. Nori-
co, pro executionibus, legitur exceptionib. cum dictione, in, cor- *. 8 ruptè. Quomodo autemid ſit accipiendum, docet luriſconſ. exemplis.
Minor cõuense-
91 3 1144d. batur- cjationem. Nam inficiationis pœna eſt duplum. l. inde Nera 2ne le- tius.infrà adleg. Aquil. an poſſit reſtitui? Quæſtionem facit, gis Aqui-
Iiæ.
Cautels contræ miworen
ooͤoͤoͤöͤöhö—aa
mmini 1 nitret, hminem beo de ha, tlo wei 60 tio nl ni, ne der Ahnnin 1 eo 46ohtio.„ nem non Ninpeh. P benn, n bi⸗ tie n 3 n0

8ſ m Tit. XXXVI. Cib. II. Cod. Siaduerſiu uſucap. 105
Nelt er„ aE lucu ha 8 b exemplis. Sequitur enim: ideoc iniuriarum iudilium ſimel hoc intelſigatur. Mouet me quod dicitur in l. ait prætor. in. Auingn ekeülo eommiſſum repeti non poteſt Iniuriarum actio omiſla eſt pacto princip. D. de minor. vbi ait luriſconſ. Geſtum generaliter ker gen dtaameen 1 forrè, vel diſſimulatione eſt abolita:vt ſi quis cum eo potaue- erioſſine conuentam nie, ſae aliud quid contigerit. Ne que drann i lnime 5 rit quem iniuria affecit.§. vlt. laſtitut. de iniar. vel exprella b 8 ert an de damno an de lucro agatur, vt dic. Jait prætor.§. mes 4 rudeniel remiſſione. Ponamus igitur omiſlum iudicium iniuriarum odie. Agitur autem de lucro, non de damno, cum de pœna 497, 0. quo da 1 Aàmiaore, quæritur an poſſit reſtitui negat Ttyphoninus boſ- agitur. Et lanè tota hæc noſtri Iuriſconſ. Tryphonmimi d ſpu⸗- ai at. Sie i lur ſe. Executiouib us. n.pœænarum, inquit ille, paratum n eſt auxi- tatio ſatis oſtendit. ea verba de delicto elle accipienda.& nendos. Ra-d. lium in integrum reſtitutionis. Id eſt, Cum minor perſequi- cum quis ex delicto pœnam perſequitur, non autem cum ex cipiuntut. Ledead tur quod ſua intereſt, tunc enim ſubueniti poteſt: ſed hoc conuentione. b 'kacilè ce inrac temedio non ſuccurritur ei qui pœnas exequitur. Exequii 8 0, viſt dolus wuutrid— quid ſit, conſtat ex l. in executionc. inftà de verborum obli- IN TI T. XN XVI. I.IB. II COhD. enalat,d— non intelligens fortè Haloander) mutauit hoc ver⸗ I ADVIRSVS Vs VLA. ocan. Kund i. um executionijbas,& repoſuit, in exceptionibus. Legendum eun. lus ad drergree ergo executionibus, ſine voce in. Hocigitur auxilium non eſt v Ptioeni eiusre ida paratum executionibus pœnarum. Cum enim quis ea actio 5 24 Die r v M Præroris; in cui 13 interpretatio- licauit baul lech ne agit, qua pœnam perſeqnitur, vt eſt iniuriarum, rem ipſam e ne verſamur, ad vſucapionem perrinet, ſicut — einig non perſequitur nec quod ſua inteteſt, ſed pœnam tantum,& 1” ad aliud quodcunque genus alienationis. ld- onema. meram vindictam. leg. prætor.§. ſi dicatur. inf à de iniur. vbi eoque minor reſtituirur aduerſus vſucapio- eremphae ait Iuriſconſul. cum qui agit iniuriarum, non petere ſibi da- nem. Hæc autem reſtitutio deo eſt neceſſa- W intelj s eguls. mnum ſarciri, ſed vt vindicetur còntumeliaillata. Sic euidens a vſucapione · dominium acquiritur poſſeſſori,& mi- gi von al eſt differentia inter actionem inturiarum,& ackionem legis nor amittit rei ſuæ dominium., De pupillo quæritur. Et ut Addendefy Aquiliæ. Exemplum hnius differentiæ eſt in l. ſi ſeruus.§. cæ- dicitur in l. bonæ fidei. infrà de acquir. rer. dom. non poſſe
terum. ad leg. Aquil. Si quis ſeruum meum vulnerauetit, da- rem pupilli vſucapi, ideoque reſtitutio in integrum non eſt
E — — = — — A
eſtitui aduerſusitdäg An tur actio legis Aquiliæ, quia damnum mihi dederit:ſi quis au- neceſſaria. Sed diuerſum eſt in minore. Nec verò refert, an— us eſt in doplum don en⸗ tem percuſſerit ſeruum meum,& iniuria affecerit, non datur res mabilis, an immobilis vt fundus, vſucapta ſit: nam et- deſt daplum inceͤen.. actio legis Aquiliæ: quia non deterior eſt factus ſeruus— nul⸗ iam aduerſus vſucapionem fundi neceſſaria eſt reſtitutio. Nec ſtirui? Queſtonenbai 35— lumque eſt mihi damnum datum. ldeoque datur actio iniu- audiendi ſunt, qui hæc verba tanum de rebus mobilibus 4 on reſtuui Kaijpanal hu riarum, qua peto, vt iniaria vindicetur. lgitur actio Iniuria- interpretantur, quaſi immobiles res non vſucapiantur. Aiunt onſeſlo deag, bun 3 rum nudam vindictam perſequitut, non tantùm pœnain. dominium vrile, non directum vſucapione acquiri. Hæc ſunt m dupli. Non giurui Qurdam enim lunt actiones, quæ etſi ad viadictam perti- commeata Bartoli„ quibus obſcurauit iuriſprudeatiam. us nütirinr neaut, tamen damnum etiam perlequuntur, hre verò dꝛ. Omues enitures vlucapluntut,vt eſt u princ. it. laſtirdev= vSal mnum non perſeqguitur, ſed meram pœnam, vt diximus. lIgi- ſucap.& l. 3. D. eod. in prin.& ego aliàs docni. Ergo cum di⸗
le camnum debleii tur aduerſus eam actionem omillam non reſtituitur mindr. citur fa ddas ſacapi, Vt crebrò dicitur 3 neceſie eſt intel⸗
.„ aealhehe An de pœna furti,& de aliis actionibus idem ſit dicendum ligamus fundi dominium acquiri poſſeflori. Hinc illud & poteſt nticiuio a quodde actione iniuriarum, hic quæri ſolet. nam inter actio- Horat. . mreltemerigeehre nem iniuriatum, actionem furti,& actionem. vi bonorum Quædam ſicredas conſulius, mancipat vſoæ. iignoſcitur, nil euiten raptorun, multum intereſt, quamuis omnes ſint pœnales: Mandpare enim eſt dominium transferre. Ergo intelli d dicitur hocloco, Älh 1 quia, vt dixi, actio iniariarum ad vindictam tamua pertinet: gamus tam res ſoli, quàm res mobiles vſucapi poſſe. Sed di- deum quidem teſttuti- haæ verò ſunt, quibus rem perſequimur. Mchitamen probà- xetit quis, in alienatione prædiorum minoris neceſlarium non teſtitui. Hocton bilius videtur idem dicendum de aliis actionibus, que meram eſt decretum, alioqui non valet alienatio. Cum autem alie- tquodnosdiximu,mt pœuam perſequuntur, ſicut actio de furto, quæ quaaruplum nacio non valet, non eſt opus reſtitutione in inregrum. leg. in xedere, cumaliquatu- perſe quitur,& actio vi bonorum raptorum. Msuet me, cauſæ. D. de minor. At vſucapio eſt alienatio. leg. alienatio- nidens eſtdols. quod Tfyphoninusgeneraliter loquitur. Ex eo enim idin- nis verbum. infra de verbo. ſignific. l.. C. de fundo dota. Sia- ergo&fi. Cummint fert.& colligit in niuriarum actione 1 lus eGlile⸗ au lienatio rerum minoris ſine dexreto ßrætoris nulla eſt: ergo ciſrio fuKam Ppn— ümsAquvcreranou. 1 u ntarue 1 8 b lias decreto vlucapio rerum minoris nulla eſt. Sed certum apli ſciicet rel qui.. veene ne ntſe tuidl 1 hicun veundt um cO appe L daod id eitvlucapionem valere etiam fundi,& prædii quod minoris
eſtdligenternoa- Lominee ratztum locum habear in actione iniuriarum. Et magns vi- eſt:neclocum habet quod dicitur de alienatione facta ſine de- oc eſtälte nu 2en hezo detur ratio in aliis pœnis, vt pœna furri. Pœnæ enim execu- creto, titul. de rebus eor.& ſimil. nam ad vſucapionem non duerlanuscum Acum aſ tio odioſa eſt.l. feruus ea lege. infrà de ſeruis export. Seruum pertinent: nec alienationem in eo loco ita debermaus intel- muluit—— vendidi, ne in Italia commoraretur puniendi ſerui cauſa, ligere. Quod enim ſeripſit Paulus in dict. leg. allenationi nid aduerlus he eoque nomine promiſſa eſt pœna ab emptore, ſine ſtipula- verbum. de verbor. ſignificat. non ſctipſit ad hanc rerum a- nestreclauanbed tione: ſi id non factum ſit, non poſſum agere, ſod ſi conue- lienationem minorum, ſed ad edictum de rei vindicat. quòd eium protnalach niſſſet, vr manumitteretur, id eſt, de eo quod vſui eſt homi- facilè ex inſcriptione capitum animaduertimus. Eaenim quoxunlgeleh ou- ni, ſi factum non ſit, dabitur eo nomine actio, quia homi- lex habet inſcriptionem Pault lib. 2 1. ad edictum; quam et-
h nem affici beneficio intereſt hominis. Non tam benigne in- iam inſeriptiouem habent, quæ ex Paulo legun tut lub titul. b ninoti, nactarum tcerpretamur legespœnales, quàm eas quæ fauorem aliquem derei vendic. Ergo hoc à baulo ſcriptum eſt, cum de rei vin- cigendonegotione e continent. Hic obiicitur 1..§. acculationem. inftà ad Tur- dicatione diſſereret. Rei autem vindicatio dicitur compe- avcis decidete cumn 2o, op Pil. vbi dicitur, ſi deſtiterit minor ab accuſatione, nonim- tere domino, qui tem ſuam alienauit. ldeoque poſſeſſori, Kcondennatn zmpetra- Petkata abolitione, ignoſcitur ets quominns putmatu po. qui vlucepit remn„ competit rei vindicatio, non ei, cuius res remcumminot 864, wenn,, a 8. Cr urpi. E2 Pna eſt quinque aurcorum, cuius meh- vſucapta eſt. Quia igitur videbat Paulus eandei rationem 1 fferant, vel. en. klo Lik zn 960 il..z. nen de herarie Si enicis, eſſe in venditione, quam in vſucapione, ſic interpretatus wovegectocod notimperrauerleabolition em, pœna hæc ei in Igitur: quam eſt verbum alienationis, atque ita recefſi à propriecate 98 tamen miaori remittit Iuriſconſultus. Cur igitur hic dici« verborum. Sed ſub tractatu de rebus eorum, qui fub tute-
. eotitenen- ca mus in accuſarionibus minorem non reſtitui? Hæc diuerla la, vel cura ſunt,&c. hoc verbum non ita accipitur. Eſlet
entere wimilicnon* ſunt. Aliud enim eſt pœnam perſequi,& aliud betitio pœ enim ineptum quærere, an decretum in viucapione deberet
etiofr jinfcians 2 næ XSInStOs. Cuͤm igitur minor vult reſtitui, vti pœnæ interuenirte. Ergo quod hic dicitur de rebus minoris, de qui- aum ledt ootrafd- b eximatur, datur ei reſtitutionis auxilium: cum verò vt pœ- bulcunque rebus accipi debet: quia eciam vfacapiun- b teſttui St ite nam perſequatur, denegatur reſtitutio, cùm auxilium hu- tur prædia mincris. Et regula vulgaris eſt, quæ rraditur in
do, c winoleck 108 reſtitutionis regulariter non ſit paratum pœnis. Depœ- leg. quæ ſub conduione. J. fina. infrà de concirtio. inſti-
ocsseſt— eer nis conuentionalibus hic etiam quæri ſolet, videlicet an ſit tur. Non eſt necelle adire prætorem in his, quæ lex permit=
nbadet“ ass Pan- Loriureſlieenäm de posnp, quæ ex contractu minoti de- tit. In executione legis non eſt decretum neceſſarium præ-
.in rrruun 6 ui. deh. co omi e unt,& an in iis poſſit minor reſti⸗ toris. Hic obiter notandum eſt exemplum reſtitutionis,
affuuito C.Noti⸗ r 3 1 2dlli d. ver is luriſconſulti, omnino minor ex- quaæ in rem datur, de qua diximus in leg. in cauſæ.§. inter-
ſllecti. n aca Auditur. Sed ratio non patitur, vt de pœna conuentionali dum. de minoribus. Vbi admonuimus, quomodo hoc ſis
am dectnlriſont
3 dum doch gbä..

106 accipiendum, non quodin rem ſit ſcripta hæcactio, vt Bartol. & alij exiſtimauerunt: ſed quia ita reſcinditur interdum nego- tium, vt detur actio in rem, interdum actio in perſonam. Si amiſerit actionem in rem, reſtituetur ei actio in rem: ſi actio- nem in perſonam, reſtituetur actio in perſonam. Et ſ quis hac exccutione vti velit, diplomate impetrato vti poterit„Vt ho- die fit, ſi quæratur quo in loco ſit agendum, ſequemur natu- ram actionis, quæ reſtituta eſt, vt ſi actio in rem reſtituta ſit, actot experiatur ea. leg. vltim. vbĩ in rem actio.tunc enim da- bitur actio actori, vt agat, vel vbi domicilium habet reus, ve vbi res ſita eſt. Si verò in perſonam actio eſſet reſtituta, agen- dum eſſet, vbi reus habet domicilium. Hinc quæritur.etiam. 2. de miaorib. de eo qui priuſquam naſceretur, vſucaptum amiſit. C œpit, exempli gratia, poſſideri res Titijʒ qui deredene reliquit vxorem prægaantem: perfecta eſt vſucapio, dum 3— ſet prægaans m ulier: quæritur an poſſit pupillus aduerſus vlu- capionem reſtitui. Quod hic dicitur non caret dubitatione: quia dicitur tem pupilli vſucapi non poſſe. leg. bonæ fidei. in- frà de acquiren. rer. domi. dicta autern 1. etiam. loquitur de eo, qui minor eſt quàm infans. Cuͤm igitur res non vſuca- piatur, non videtur locus eſſe reſtitutioni, iusta l. in cauſæ. At mihi videtur duplici ratione reſtitutionem hic locum habe- te. In primis, quia vſucapio non fuit cœpta contrã pupillum, ſed contra patrem, cui hæres extitit. Neceſſe enim eſt, intel⸗ ligamus vſucapionem cœptam antequam natus& conce- tus eſſet hic minor. nam non potuit tanto tempore in vtero fuiſſe:ideoque quia non fuit cœpta vſucapio contra eum, ſed contra eius deceſſorem, datur reſtitutio. Secundò, quia non- dam natus erat,& erat adhuc in vtero-nam d.J. Bonæ fidei. lo- quitur de pupi llo,non de eo, qui adhuc erat in vtero. Scio ha- beri pro natis eos, qui in vtero ſunt quoad eorum commo- dum attiner. l. qui ia vtero.ſuprà de ſtatu hominum. nonta- inen ideo ſequitut tunc eum haberi debere pro nato. Nam mero iure multum differunt à natis hi qui adhuc in vtero ſunt, cum de ipſorum commodo& incommodo agitur. l. vlt. infrã de collat. bono. vbi dicitur non eſſe in poteſtate patris eum, qui nondum eſt editus: ſedtamen benigniore interpre- tatione intellige natum eum, qui adhuc in vtero eſt. Oc- currunt quædam aliæ quæſtiones de præſcriprionibus, de quibus dicemus in l.vltim: Cod. in quibus cau.in integ. reſtit. non eſt neceſ. IN TIT. XXXVII. LIB. II. Cop. SI ADVERSVS Fiſcum.
VIA multa ſingulatia habet fiſcus, ideo quæ- ritur, an minor ex edicto prætoris contra fi- ſcum ſit teſtituendus,& quatenus. Multa ſin- gularia in cauſis fiſcalib. eſſe neceſſe eſt, pro- pter vtilitatem, vt fiſcus ſcilicet augeatur, ſi-
pecunia publica, inquit Aſconius Pedia. fiue illa principis ſit, ſiue imperij. Erarium dicitur populi apud Plinium in Panegyrico: filcus autem principis. Sed in iure ciuili his
tem vocamus per metonymiam, eum qui adminiſtrat res fiſci, vt hic, ſi aduerſus fiſcum. Eſt tit. hb. 1. D. de offic. pro- curat. Cæſa. id eſt, de eo quires Cæſaris adminiſtrat, qui et-
Rationa- iam Rationalis dicitur, vt& à Lampridio in Alexan-⸗& l. 2. u zau. O. de modo mulcta. vbi ait Imperat. Alexan. Rationalem non
habere poteſtatem mulctæ dicendæ. Dicitur etiam curator Cæſar's, l. vltim de offic, procur. Cæſar. Et etiam procuratot priuatæ rationis l.procurator. C. de eden. Seuerus Imperat. vocat diſpenſatorem ſuum. l. i. hic. Diſpenſare, curare, pro- curare, eundem ſenſum habent.*οεα εꝓνς dicitur apud Stra- bonem Lb. 1. Dicitur etiam procurator priuatæ rationis. l. 7. Cod. de eden.& ex eo quod ſcribitut᷑ tit. de offic. procu. Cæ- ſar.& ration.& præfectus fiſci. Apparet autem hunc procu- ratorem eodem munere functum, quo ptocurator priua- torum hominum, licet quædam ei atttibuta fuerit iuriſdi- to, vt ſcribit Cornelius Tacitus lib. 1². Sueton. in Claud. & Dionin Tyberio, quàm primùm ab Imperatore Claudio
0
Franc. Duareni(bmment. fertur accepiſſe. Hodie juriſdictionem habent, quoties l
cum ius; commune vOocat, per AνοιOHα,
us Reipublicæ conſeruari non poteſt. Fiſcus eſt
eſt inter priuatum& fiſcum, vt explicaturl. 1. C. de iuriſdict. omn.iudic.& toto tit.C.vbi cauſæ fiſca.& colligitur ex omni- bus legibus huius tit.& præſertim exl. 1. Sed vt ad quæftio- nem propoſitam redeamus, videndum an minor reſtitua- tur contra fiſeum? Et dicendum eſt eum reſtitui, l. i. hic. ſi captus ſit, ſi longè minori pretio contraxerit. Fiſcus enim, inquit Seuerus, luris publici ſequetur auctoritatem. Publi- quia nonnun- quam ab eo diſtinguitur, I. iuriſgentium.§. ſi paciſcar. ſupià de pact. hoc eſt quod dicitur vulgò, fiſcum vtiiure priuato- rum, vtl.item veniunt.§. in priuatorum. infrà de petit- hæ- red. Igitur ſingularia tributa fiſco diligenter ſunt notanda. Contra fiſcum igitur minor captus reſtituitur. Huc perti- net l. in fraudem.§. vlt. in frà de iure fiſci. vbi dicitur prædia fiſci non debere minoribus locari, ne fortè eis poſtea ſub- ueniatur ætatis bencficio: ideoque è re fiſci non eſt, vt con- trakat cuin minore. Hac pertinet l. ſi ex cauſa.§. ſi in com- miſſum. D. de minor. Quia minot non ſoluit vectigal, quod mercis nomine peteretur, dicitur in commiſſum iacidiſſe. Confiſcatur enim merx propter non ſolutum vectigal. leg. commiſſa. infrà de publ. ob minorem tamen ætatein ſub- uenitur ei, niſi dolus eius interuenerit. Nam aduerſus do- lum non reſtituitur minor, vt iam diximus. De hac autem reſtitutione quis cognoſcat inter fiſcum& minoremn, tradi- tur in l. 2. hic. vbi Imperat. Alexan. ait, patronum filci, qui di- citur etiam rationalis. l. vitim. hic,& procuratotemn Cælaris vnà cum præſide de ea cognoſcere. Hinc qua ſtio naſentur, quæ ttactatur l. 3. vbi diſtinctio ponitur, quæ m⸗gnopetè huc pertinet, qua cognoſcitur cauſa huius reſtitutionis. Ex- Fücina huius quæſtionis graria, quædam prius ſunt inel- igenda. In primis cum minor reſtituitur aduerſus filcum, cum quo contraxit, multum refert qua ex cauſa& quomo- do cum fiſco contraxerit. Contingit aliquando, vt fiſcus
rem aliquam vendat vt propiam, quæ tameni ſua non eſt: aliquando vt rem alienam vendat non vt propriam, ſed vt
alienam, quia debitor fiſci non ſoluerit. Cum rem vendit vt ſuam, ſequendum eſt id, quod conſtitutum eſt variis Ir pe- ratotum conſtitutionibus, quarum meminit luſtinianus tir. qe vlucap. in Inſtit. Meminit in primis edicti cuiuſdam D. Marci, cui ſucceſſit Zenonis conſtitutio, deinde alia lIuſti- niani. Videamus quid his copſtitutionibus caueatur. Edi- Ao D. Marci cautum eſt, vt fi filcus rem alienam alicui ven- dat vt ſuam, poſt quinquennium, ſi ea res vindicetur, emm- pror exceptione ſubmoueat agentem. Nam ſi dominus rei velit rem à poſſe ſſore vindicate, potetit equidem, ſed poſt quinque nnium ſummouebitur exceptiobe.§. vItim. de vſu- cap. Inſtitut. Hoc edicto excipiuntur minores, quibus ſuc- curritur beneficio ætatis, vt poſt quinquennium reſtitutio- neiinhetraraoint aßere ei.!, hic ſignificatur. Dum enim dicit Imperat. Edicto diui Marci res minorum exceptæ, nihiltuum adiuudt deſiderium. ſignificatur, minori ſuccutri„ſi aduerſus emptorem& poſſeſſorem agere& rem vindicare potuerit ex edicto D. Marci. Deinde facta eſt conſtitutio de
eadem re ab Imperatore Zenonè, quæ extat I. omnes. C. de quadrien. præſcript. qua ſimulat ꝗque fiſcus rem aliquam, vr ſuam vendidit, ſtatim fit emptoris, etſi aliena fuerit res. Hoc
admodum ſingulare eſt,& reſpicit ad ſingularem fiſci vti- litatem, vt alliciantur homines facilius ad res fiſci emen-
das, cum intelligunt ſe ſtatim ſecuros, nec poſſe inquieta-
ri: iure communi ſi rem meam quis vendit, ego eam ven- dico à poſſeſſore: ſed hic tantum conſulitur domino rei
Venditæ, vt agat aduerſus fiſcum, ad pretium rei ſuæ. De do-
mino nihil poteſt amplius quæri, ſed quadriennij præſcri-
prione ſummouetur. Intra hoc tamen quadriennium non
pretium, led ipſam rem vindicare poteſt. Secuta eſt alia con-
ſtitutio, qua hæc Zenonis lex eſt producta ad omnes res,
quæ ſunt principis, vel Auguſtæ. hac enim cautum eſt, nil
refetre, an quid priuatum an proprium ſit privcipis, quod nos vocamus Domaine, an vero fiſci. Ea enim omnia intel-
liguntur principis, quia in ea fiſcus habet imperium. Non
quod omnia ſint principis, etiam priuatorum res, vr qui-
dam ineptiſſime intellexerunt. Hæ igitur conſtitutiones
locum habent, cum fiſcus vendit rem alienam, vt ſuam,&
hoc
tu

n ſolut, tem uad erit. Nm ach drd etlug do. dirinu. Debacamen ccum& dinolen, tach. un, paneummüligud. Procuaciem(a6als . Hac quaſtoralond, oonur, quꝛ megaopers abrinsreſtitutohh. K- quxdm priuslontimel. tiraitot aderttsfcum, qus ex cauſa& quomo. Dt alicunndo, it lleis ux tamen ſöa nontſt:
non ii htopram, ſd ſt
erit. Cum tem pendityt ſtutum eſt ratislue- wewigit luſtinianus tir. mis cdici cuuſdam D. utio, deinde ala lafti- onibus caneatur. Eä- em allenam alccui vet- ea tes vind cetuf, e- . Nam fi dominustei etit equidem, lec po
dobe. H.vlm. deilc-
winotes, quidus l. nouenniuch tellirtio- hic bgnitccatur. Dom minorum exichie,
1
17
noc caſu ſuccurritur minori, ne noceat minori præſcriptio quadriennij. Edicto autem Diui Marci; cum eſſent exce- pti minores, vt hic dicitur, idem intelligendum eſt in aliis conſtitutionibus ſecuris Diui Marci edictum, vt minores ſcilicet excipiantur, ne noceat præſcriptio minoribus. Ex-
empli gratia, publicata ſunt bona cuiuſdam propter cri-
men perduellionis, arque interea prædium cuinſdam mi-=
noris, cum damnatus elſe crederetur, captum eſt à fiſco,&
diſtractum: quæritur an minor ſit ſummouendus exce-
ione⸗ ſi lapſum ſit quadriennium? Et dicendum eſt, ei
eneficio ætatis ſuccurri aduerſus fiſcum, non aduerſus poſſeſſorem. At ſi fiſcus rem alienam vendit non vt ſuam, ſed fortaſſis propter debitum, vt fit aliquando, cum fiſci debitor non ſoluit,& ideo in bona eius miſſio facta eſt, quod nos dicimus Saiſine, an aduerſus illam bonorum di- ſtractionem minor ſit reſtituendus, quæritur? Et dicen- dum eſt, ſi ſubhaſtationis ſolennibus ſeruatis ſit facta ven- ditio bona fide, minorem non eſſe reſtituendum. l. quæ- cunque. Cod. de fide& iure haſtæ fiſca.& de adie. nam ob omiſſam ſolennitatem in ſubhaſtatione, vel dolum malum interpoſitum, ſuccurritur non ſolum minori ſed etiam ma- iori. Quibus perceptis facilè intelligemus quæſtionem tra- ctatam in l. vltim. hic. Minor adiit Imperatorem, apud quem expoſuit, à filco rem ſuam venditam eſſe: petirque ab eo, vt poſt quinquennium lapſum agere poſſet,& ei præ- ſcriptio quinquennij non obſtaret. Mouebatur minor edi- cto D. Marci, quo excipiuntur minores, vt luprà demonſtra- uimus. Sed Diocletianus reſpondet: Mihiltuum adiuuant de- ſiderium, edicto Diui Marci res minorum exceptæ. Edictum enim D. Marci pertinet ad res quas fiſcus vt ſuas vendidit- At in hac ſpecie proponitur fiſcum non vendidiſſe res vt ſuas, ſed vt debitas propter æs alienum, ſcilicet non ſolutum. nec enim quæritur de præſcriptione quinquennij ex edicto D. Marci. Sequitur tamen: Sed quoniam per colluſionem, ſiue fraudem tunc temporis procuratorts noſtri,&oc. Quia enim pro- ſpexit Imperator, ita exprimi ſpeciem oblato libello ſibi, quaſi dolo fiſci fuiſſet circumſcriptus minor: pronuntiat, etſi minori propter ætatem non ſuccurratur, nihilominus
tamen ob ſimplicitatem ſuam, ſi dolus procuratoris fiſc in-
teruenerit,& venditio bona fide non ſit facta, reſtitutio- nem in integrum minori competere. Adde etiam propoſi-
tum fuiſſe, ſolennitatem haſtæ hic non fuiſſe ſeruatam. Quæ
diſtinctio facilis eſt, his perceptis quæ iam diximus.
IN TIIT. XXXVIII LIB. II. Cob.
SI ADVERSVS CREDL- torem.—
VoD dicitur in edicto prætoris. quid b D eſtum,&⁴c. diximus ad omnes contra- ctus pertinere, nec tantum ad contra- ctus, ſed& ad quoſcunque actus,&
negotia quæ cum minoribus gerun-
tur. vnde ſi quis negotium cum mino-
4 9„ re gellerit, non eſt dubium, qyuin reſti-
.* O tutio habeat locum. Sic enim Vlpia-
nus interpretatur verba edicti in l. ait prætor. vbi admonui in 1. Labeo. infrà de verb. ſignifi. referri rantuùm Labeonis ſen- tentiam: aliàs nec mutuum quidem contractum eſſe dicemus: cum dicat Labeo, contractum vltro citroque obligarionem eſſe: in mutuo autem non ſit mutua obligatio. Sed quia præ-
tor generaliter loquitur, docuimus etiam edictum ad mu- tuum pertinere: quod vel maximè apparet ex hoc titu. Siad- uerſus creditorem. nam etſi crediti appellatio ſit generalis, tamen contrahitur plerunque,& accipitur pro mutuo. l. ſin- gularia.l. in creditum ire. infeà de reb. cred. l. creditorum. de verbor ſignificatio. Vt autem ſignificationem huius verbiita
reſtringamus, argumento ſunt ſuperiores tituli huius libri.
Apparet enim ex illis voluiſſe Imperatorem hic tractare ge-
neraliter de his, quibus ex quacunque cauſa debetur: ſed ex
cauſa mutui debetur: ergo minor aduerſus mutui obligatio-
nem ex edicto reſtituitur. Duo tamen ſunt neceſſaria, vt hæc
reſtitutio locum habeat. Primũ eſt, quod teneat contractus
ipſo iure: aliàs enim ceſſaret reſtitutio, vt diximus in.in cauſg. d
4
In Tit. XXXVIII Lib. II. Cod. Siaduerſus credit w⸗
de minorib. Nihil enim eſſet, quod poſſèt reponi in priſtinum ſtatum. Minor autem obligatur ex mntuo, ſecundum diſtin-
ctionem.z. C. de in integr. reſtit. vt ſi tutorem habeat,& ae-
ceſſerit auctoritas tutoris, tunc quamuis ipſo iure valeat mu- tui obligatio, captus poſſit reſtitui: ſi verò non acceſſerit tu-
toris auctoritas, ipſo iure non valeat contractus. Sin turorem
non habeat,& mutuum conttaxerit, ipſo iurè nullus ſit con-
tractus. Alterum eſt, quod captus ſit minor, Hec enim ideo
reſtituitur minor, quod minor ſit: ſed quod labrico ætatis ſit captus: vt ſi in rem ipſius pecunia verſa non ſit, vt oſtendunt leges huius tiruli. Oportet igitur pecuniam creditam in mi- noris veilitatem non eſſe verſam, vt ſit locus reſtitutioni. Huc pertinet l. patri. 27.§. 1. de minor. Meminit autem hic Caius luriſconſultus Proconſulis, quia hoc fuit ſcriptum ad edictum prouinciale, quod ſcilicet proconſul propoſuerat in prouin- cia. Ergo ſi totam pecuniam amiſit minor, nihilreddet. Quid ſi minor egenti viro dedit pecuniam acceptam mutuo, ad- uerſus quem inanis eſt actio, damnabitur minor non vt red= dat pecuniam, ſed vt actionem quæſitam cedat creditori ſuo, aduerſus eum cui pecuniam illam credidit. Huc ſpectant quę- cunque extant ſcripta in eo loco. Hactenus omnia ſunt per- ſpicua. Sed magna eſt quæſtio, vtri incumbat probatio, an minori, an creditori, cum quæritur, an minor ſit locupletior factus,& an minor debeat docere eam pecuniam in ſuam rem verſam non eſſe, an creditor, in eius rem verſam eſſe, docere cogatur. Ex vtraque lege huius tituli nihil aliud colligi po- teſt, quam creditori onus probationis incumbere. Dicit enim I. i. Imper. Antoninus: Nec doceri poruiſſe prætorem ex eo con- trattu locupletiorem eam eſſe factam. Ergo onus probationis
in creditorem transfertur, vt probet minorem locupletio-
rei factum. Sed contrà multa obiiciuntur. Inprimisl. mi- noribus. Cod. de in integrum reſtitut. Minoribus, inquit Imperat. competit reſtitutio, in quibus ſe captos probare poſſunt. eodem pertinet l. nam poſtea.§. ſi minor. infrà de iureiur. Expendenda ſunt diligenter verba huius legis. Dicit enim Vlpianus: Nec enim vtique qui minor eſt ſtatim&s cir- cumſcriptum ſe docuit. Ex quibus apparet minorem docere debere ſe ſcriptum eſſe. Difficultatem auget l. ſi prædium. Cod. de prædiis mino. ne quis fortè eò confugiat, vt mutuum
Hdiſtinguat ab aliis contractibus,& has duas leges de mutuo
intelligat, alias autem leges de aliis contractibus, nam d. l. ſi
prædium. Cod. de præd. minor. loquitur de venditione. In ea tamen ait Imperat. aduerſarium docere debere minorem locupletiorem factum. Queæſtio enim eſt de venditione
prædij minoris, non de mutuo,& cogitur probare emptor
eſſe conuerſum pretium in rem minoris: alioqui pretium
amittit. Videndum igitur eſt, quomodo hic nodus ſoluen- dus ſit. Quatuor variæ ſolutiones apud Accurſium referun- tur: cæteri alias adducunt, quas excutiat qui etio abuti vo- let. Mihi ſic videtur diſtinguendum, ex ſententia eorum, qui ſanioris ſunt iudicij in hac diſputacione. Et in primis, quia hic locus omnino tractat de probatione,& pertinet ad
titulum de probatio. meminiſſe oportet vulgaris regulæ l. 2. de probat. ex qua dependet deciſio noſtræ quæſtionis. Ait
enim Paulus: Ei incumbit probatio, qui dicit, non qui negat. Non dicit reo aut actori, ſed ei qui dicit, ſiue ſit actor, ſiue reus. nam vterque dicit,& vterque negat plerunque. Ali- quando reus dicit excipiendo,& probare debet exceptio- nem. Et exemplum eſt appoſitum l. ſi minorem. Cod. de in integrum reſtirutione. Minor implorat reſtitutionem,&
ait, ſe minorem fuiſſe cum contraheret. Obiicit aduerſarius eum tempore excluſum: intra quod tempus debuit reſti-
tutio impetrari, vtri incumbat probatio? Videndum eſt vter eorum dicat:& quia vterque dicit, vtrique incum-
bit probatio. Minor enim, dum ait ſe fuiſſe minorem quo tempore contraheret, illud debet probare. Aduerfarius
autem dum dicit minori tempus lapſum eſſe, id quoque pro- bare debet. Nec poteſt adferri commodius exemplum eius regulæ. Cum ergo quæritur vtri incumbat probatio, in ſpe-
cie, de qua hic diſſerimus, ſemper videndum, vter neget,
vter intendat. nam modò minor ait, modò negat, iuxta va- rietatem negotiorum: quæ diligenter in ſingulis ſpeciebus conſideranda eſt. id quoque ſpectatur in quaque ſpecie. Quod vt commodius explicetur, vtar diſtinctione, vulgò re-

6
198 Franc. Duareni(omment.
cepta. Plerunque contingit, vt contractus nullus ſit ipſo iure, propter quem minor vult reſtitui plerumque vt valeat, ſed aduerſus eum minor reſtitutionem deſideret. Hinc dependet explicatio totius huius diſputationis. Huius diſtinctionis pars prima eſt, cum ipſo iure nullus eſt contractus initus à minore: quo pertinet d. I. ſi prædium. C. de præd. min. vbi proponitur prædium ruſticum vel vrbanum, ſine prætoris decreto vendi- tum, ex quo apparet nullam eſſe venditionem, exl. j. infrà de reb. eor. ideoque ipſo iure nihil eſt actum:& perinde minor vindicabit prædium ſuum, atque ſi nihil actum eſſet. Pona- mus ergo emptorem hoc caſu petere ſibi reddi prerium quod ſoluit minori eius prædij nomine. Ait lImperat. dari emptori exceptionem doli aduerſus minorem prædium repetentem ad pretium recipiendum, ſi minor ſit locupletior factus ex eo pretio. Nam licet ipſo iure deficiat auxilium, ramen propter æquitatem datur exceptio, ii miaor ſit locupletior factus, arg. J. nam hoc. infrà de condict. indebi. Si quæratur, vtri incum- bat probatio, minorian aduer ſario: videndum eſt quis dicat. Et certum eſt onus probandi hic aduerſario ineumbere, cum is dicere debeat, minorem eſſe factum locupletiorem, quia id dicit,& id intendit. Minor non inrendit ita agendo, eam pecuniam eſſe in rem ſuam verſam. Neceſſarium enim id non eſt in rei vindicatione: in qua ſatis eſt, ſi dicat fundum ſuum eſſe. Sed empror, contra quem agit minor, non po- teſt ſe aliter tueri. Natn etſi dicat venditum ſibi prædium fuiſſe,& pretium ſe tradidiſſe, nihil aget, quia venditio ipſo iure nulla eſt. ergo propter æquitatem datur ei exceptio, uia non patitur æquitas, vt preętium retinear minor ex quo eſt factus locupletior,& recipiat prædium. ideoque cogi- tut docere minorem locupletiorem factum ex ea pecunia, quia id dicit. Hoc exemplaum pertinet ad contractus, qui ipſo iure non valent. Videamus de aliis contractibus ini- tis cum minoribus, qui ipſo iure valent: vt ſi prædium ſit venditum decreto prætoris. tunc enim valet venditio, ſed tamen ſi captus ſit minor, poteſt reſtitui ex bono& æquo. Sed ſi de pretio quæratur, an ſit locupletior factus minor, vtri incumbat probatio. Sequenda eſt regula noſtra, ei in- cumbere probationem, qui dicit. videndum enim, an ita intendat actor, idemque minor, vt dicat ſe eam pecuniam amiſiſſe,& non eſſe verſam in rem ſuam, an quid aliud al- leget. Id exemplis declarandum eſt. Ponamus minorem velle reſtitui, quod dicat ſibi vtile non faiſſe prædium ven- ditum eſſe quocunque pretio. luſta eſt cauſa reſtitutionis, ſi non expediat minori fuandum ſuum alienari. De pretio nihil dicit, nec quod ſit factus locupletior, ſed ait tan ůn, non expediſſe ſibi, ſaum prædium vendi. Repetitur igitur ab emptore prædium, reſtituto minore in integrum. Ad- uerſarius tamen vult recipere pretium, vel vult retinere prædium, donec fibi reddatur pretium. Ait enim mino- rem locupletiorem factum ex pecunia, quod minor negat. proculdubio incumbit probatio aduerſario, quia ita ſe tue- tur aduerſus minorem, vt dicat eum locupletiorem fa- ctum. Sed quia contingit aliquando, vr non ideo petat re- ſtirutionem minor, quod captus ſit in venditione, ſed quod locupletior non ſit factus ex Prenios vt ſi fortè ob vr- gens æs alienum, cui aliunde ſatisfieri non poterat, expe- diebat minoti prædium vendi, modò iuſto pretio vende- retur. nihil enim in hac ſpecie aliud poteſt cauſari minor, quàm eam pecuniam in eius cauſam, rem& vtilitatem verſam non eſſe: vtri incumbet probatio. Et certè, ſi mi- nor dicat ſe locupletiorem factum non eſſe: aduerſarius contrà inſtet, minori incumbet probatio: quia dum hoc dicit, nihil aliud intendit, quàm quod ea pecunia in ſuam rem verſa non ſit. Et ſic intelligendum eſt, quod dicitur l. minoribus. Cod. de in integrum reſtitut. l. nam poſtea.§. ſi minor. de iureiuran.& ſimi. Sed huic diſtinctioni aduerſa- tur l. 2 hic, cuius hæc eſt ſpecies,& qua hic tractatur quæ- ſtio. Quidam mutuam pecuniam dedit minori: obliga- tus eſt, eo mutuo minor, quia acceſſit curatoris auctori- ras: creditor agit ex mutuo,& petit ſibi id reddi. Minor ita ſe tuetur, vt dicat ſe non locupletiorem factum ex ea prcania,& ſe eam pecuniam amiſiſſe. Secundum regu- lam noſtram videtur minori incumbere probatio, quia hoc dicit:& tamen verba legis noſtræ oſtendunt, aduerſa-
* e,—
rio incumbere probationem. Dicit enim mper. Si(vt allegau) minor annis pecuniam faænori accepiſti, nec ea in rem tuam verſa eſt. Quibus verbis oſtẽditur hoc à minore propoſitum fuiſſe, eam pecuniam in rem ſuam verſam non fuiſſe. Sed ab eo quod diximus, mutuum eſt accipiendum. nam quoties ad- uerſus mutuum petitur reſtitutio, onus probandi ſemper incumbit aduerſario, minorem factum eſſe locupletiorem ex pecunia numerata. Vtilitatis enim& æquiratis gratia hoc conſtitutum eſt, propter fraudem, quæ interueniebat in mutuo, cùm multis documentis eſſet expertum, damno- ſum eſſe minori credere pecuniam. Argumento eſt S. C. Ma- cedonianum. Obligatur enim filiusfamiliâs ex omnicontra- ctu. l. filiusfamilias. infrà de obligat.& actio. Ex mutuo ta- men non poteſt obligari, propter ſenatuſeonſultum Mace-
donianum, in odium eorum, qui pecuniam mutuam dant fi-
liis familias. Hoc enim ſenaruſc onſultum ad mutuum tantùm pertinet, non ad venditionem. Katio eſt I.i.& 3. infrà ad ſe- natuſconſul. Macedon. Nam obruti ære alieno filiifamil. inſidiabantur morti paternæ. Hoc experientia rerum do- cuit, maiora damna ex mutuo, quàm ex aliis contractibus minores conſequi. Et tamen ſenatuſconſultum Macedonia- num pertinet ad alios contractus, ſi in fraudem ſenatuſcon- ſulti ſint initi à minore. Hoc igitur in mutuo, ſingulari iure conſtitutum eſt, vt incumbat aduerſario probatio. Ex quo intelligitur quàm ſit periculoſum credere minori pecuniam. vel credere etiam filiofamilias: quia filiusfamilias ex muruo non obligatur, etiam ſi maior ſit vigintiquinque annis. Nec ergo minori, nec filiofamilias, tutum eſt pecuniam credere. Quod ſi minor ſit,& filiusfamilias, periculoſum eſt& teme- rarium,& nihil magis aduerſatur vtilitati publicæ. Igitur pu- niuntur grauiter apud nos creditores. Vnde ſæpè iudicatum
fuit etiam S. C. Curiæ Pariſienſis, ne mercatores filiisfa-
milias vel minoribus pecuniam mutuam dent, vel merces ad
tempus: idque conſtitutum eſt ſub pœna amiſſionis mer-
cium, vel etiam mulctæ arbitrariæ. Sunt qui dicant de mutuo fœneratitio hãc legem intelligendam, in odium fœneratorũ, & aliam cauſam eſſe mutui ſimplicis. Ego exiſtimo cum aliis quam plurimis, nihil referre, an ſub vſuris, an ſine vſuris cre- dita ſit pecunia minori,& ſemper creditori onus probandi incumbere. argumen. eſt quod dicitur in leg. ſed Ialianus.§. ſiue autem.infrà ad ſenatuſconſul. Macedon. nam etſi Sena- tus de fœnore locutus eſt, quia frequentius accidebat, vt ſub vſuris erederet, qui eam ſubibat aleam credendi filiisfamil. ideoque de fœnore ſit factum ſenatusconſultum, ita ta- men lulianus eſt interpretatus Senatuſconſultum, vt ad mu- tuum quoque ſimplex pertineat. Quod adl. 2. huius cituli attinet, quæ de fœnore loquirur, nihil ad rem facit. nam hoc reſcriptum eſt ad ſpeciem Imperatori propoſitam,& re- ſcriptum perſonale eſt, quia ex facto ita inciderat. Sed quæ- ritur, quomodo probabit creditor pecuniam creditam ver- ſam eſſe in rem minoris. Eſt ſanè difficilis probatio: id- eoque eo periculoſius eſt minoribus credere. Sed puto ſe- quendas eſſe coniecturas, quæ tradunrur leg. vlt. de exerc. actio. De ciuĩtate& eccleſia, hic quæſtiones tractantur, quæ non ſunt huius loci. De cinitate videte leg. ciuitas. infrà de reb. credit. De eccleſia videte quod eſt in Nouel. 120. de alien.& emphy. rerum eccle.§. ſi verè quod. Aget enim ſem- per creditor aduerſus adminiſtratores, non aduerſus eccle- ſiam vel ciuitatem, niſi docere poſſitin rem illarum verſam eſſe. Sed de his ſuis locis.
IN TITI. XXIX. LIB. II. COb.
S51 MINOR AB HAREDITATIE
Ni abſtineat.
Vod ait prætor in edicto, Quod cum mino- kkee vigintiquinque annis geſtum eſſe dicetur,
ad ſol-
Ccc. pertinet non tantùm ad contractus, ſed

mtuam dent, vel metcesad
lub pœna awilſonä met. e. unt quidicant demotuo dam, in odium feœrerztori, cci. Ego exiſtimo cumali b vfurts, an fine vſuriscte- er crediori onus proband citut in leg. ſed lalianus.9. Alcedon. nam etſidena- quentius acci zebi,etlab leam credendi flisfimil matusconſultum, ita ta- unlſconſultum. vtadmu- Quod adl. u. huius ttuli ibadtem facit. nam hoc nori propoſtam,& fe- Aoitaincidetat. Sedqpæ- 1 pecnniam crecitam rer⸗ ae diflicilis probatio!id. 2s credere. Sed pro ſe- d. de exetc
urſt'ones tractanrl, qur
yn Tir XXXIMN b.IICad.
ad ſoluenda legꝛta,& ad id quod defunctus debebat, quaſi toribus obligauerit. hæres. de ob- hgat. quæ ex quaſi cont. naſ. Dicitur etiam teneri vltramo-
tacite ſe legatafiis& credi
dum hæreditatis, ſi fine inuentario eam adierit. l.vltim. C. de jute delib. quod ſiminor ſit qui ſe immiſcuerit hæreditati, certum eſt eum obligari, ſecundum diſtinctionem l.z. C. de
in integr. reſtit. id eſt, ſiauctoritate tutoris interueniente ad-
jerut, ſi tamen captus ſit reſtituetur. ſed ſi curatorem ipſe ha- bens adierit ſine eius auctoritate, ipſo iure non erit obliga- tus. Si autem non habuerit,& adierit, obligatur ipſo iure led caprus reſtituetur. Et ſic ſi de pubere loquamur, ſequenda eſt diſtinctio d. l.3. Si vero de impubere loquamur, aliud ſta- tuendum. nam impuberibus etiam ſine reſtitutione præſta- tur à Prætore abſtinendi facultas, quæ diſtinctio planior eſt
in leg. neceſſariis infta de acquir. hæred. Qupd ad filium atti-
net, qui ſuus hæres dicirur, is non obligatur niſi immixtione.
Ipſo quidem iure hęredes ſunt ſui heredes ſine aditione.§. ſui autem Inſtitut. de hæred. qualitat.& differ. lin ſuis. infra de li- 6 inoffic. teſtam. Reſciſſione teſtamenti inofficioſi facta, exigi-
be.& poſthum. l. 1.§. qui ſunt. infra ſi quis omiſ. cauſ. ſed vt obligentur, neceſſaria eſt immixtio, propter beneſicium prę toris, quo eis conceditur ſe abſtinendi poteſtas ab hæredita- te. d.õ. ſui autem. de hæred. qualitat.& differ. ideo vulgare il- lud Diui Pauli, Filtus eſt, ergo heæres, non habet hic locum, propter beneficium prætoris. Cumigitur minor hæreditati ſe immiſcendo, obligatur, neceſſaria eſt ei reſtitutio, ſi captus eſt. Et ſic interpretarur Vlpianus edictum l.ait Prætor.§. non ſolum. de minor.& nominatim exemplum adfert, de co qui hæreditatem adiit. Quomodo autem captus eſſe dicen-
dus ſit, tractatur in leg. verum.§. ſciendum.&§. ſeq. de mi-
nor. veluti ſi minor adiit hæreditatem in qua erant multæ res mortales, nam inconſulto facit adeundo hæreditatem, quam
tatem adiit implicitam multis litibus. l. minoribus. 6.de mino. & ſi alias ſatis ſit locuples hæreditas. exhis enim cauſis minor reſtituetur. Reſtituitur autem cauſa cognita:& hoc gene- rale eſt in omnibus reſtitutionibus. leg. in cauſæ.. cauſa. de
minoribus. Si ſine cauſæ cognitione reſtitueretur minor,
deterior eſſet minorum conditio, quam maiorum ‚quia ne- mo cum eis vellet contrahere, dict. leg. verum.§. ſciendum.
Et quia in his cauſæ cognitio neceſſaria eſt, oportet credito-
res hæreditarios præſentes eſſe, eiſque denunciandum eſt quotum inrtereſt, vt adſint, alias quod geſtum exit ipſis ab- ſentibus eis non nocebit. leg. etiam.§. vltim. de mino.& leg.
1. C. de prædiis minor. Ratio autem denunciandi& conuo-
candi creditores traditur Nouella 119. vt ſponſa. lar.§. ad hec. & relata eſt ab Irnerio verere iuris interprete, in hunc tit. Ait igitur illa conſtitutio, ſi ſint in ciuitate creditores, denun- ciandum eſt eis, vt adſint: Sin abſint, ſolenniter citandi ſunt Hinc orta eſt magna diſputatio inter doctores, an mitten-
dus ſit nuncius ad eos, an voce præconis ſint citandi. Si inſpe-
xiſſent Græcam conſtitutionem non incidiſſent in has alter- cationes. Loquitur enim dicta Nouella de conuocatione. creditorum„ quæ fit à Prætore, Aia 7 ryerhi, Aνον xνννι id eſt, per conſueras citationes: uiννυν enim præconium ſigni- ficat, vel edictum quod proponicur. Igitur dubium non eſt, quin abſentes recte vocentur edictis propoſitis, velper præ- tonem: tamen conſuetudo cuiuſque loci eſt ſequenda,& o- mnes euocandi ſunt, quorum intereſt. Nam poteſt intereſſe creditorum, quia forte poſſunt oſtendere hæreditatem eſſe ſoluendo, nec eſſe cauſam reſtitutionis. Et notandum eſt, v- noex creditoribus non vocato, nihilominus valere ſenten- tiam: quod pleriſque imperitis viſum eſt falſum: nam etſi
Siminorabhareditate. 109
pit, debet id reddere ei, ad quem ctommoda hæreditaria per-
tinent. De eo tamens ex quo nõ eſt factus locupletior, minor non tenetur. Exemplum eſt in leg. in integrum. 22. de mi- nor. Minor legata ſoluit quibuſdam legatariis, vel ſeruos
manumiſit ex teſtamento, ex quorum manumiſſione precia
ad eũ peruenerunt: quia tamen nihilo eſt factus locupletior, non tenetur ad reddendum: ideoque ſi legata ſoluit ex teſta- mento, rata manet ſolutio, ſitamen hæreditas ſoluendo non eſlet, condictio indebiti daretur, ad repetendum, quod ſolutum eſt legatariis. Datur autem condicto indebiti, non minori, ſed ei, ad quem hæreditas pertiner. Exemplum igi- tur eſt condictionis, quæ competit alii quam ei qui ſoluit, l..
de condict. indebiti. Similis locns eſt in l. ſi mulier. 31 de mi-
nor. Mulieris hic facit mentionem, quia ſpecies ita inciderat. Eſt ex libris reſponſorum Papiniani: Si mulier manumiſerit ſeruuos hæreditarios, rata eſt manumiſſio.
Dubitatio oritur ex eo, quod alibi ſcriptum eſt, de reſciſ- ſione teſtamenti inofficioſi, l. Papinianus.§. vltim. infra de
tur interdum precium viginti aureorum pro libertate, teſta- mento relicta à ſeruis hæreditariis retinenda. Sed ſi ſoluta ſit pecunia aliquibus ex credicoribus, alis non, nec poſtea o- mnibus creditoribus poſſit ſatisfieri ex bonis hæreditariis, ta-
men alii creditores petant ſibi communicari id, quod aliis
bonus& prudens paterfamilias non adiiſſet. Vel ſi hæredi-
fuit ſolutum, non audientur, ſed erit melior cauſa eorum, qui occuparunt. Recte enim ſolutio facta exiſtimanda eſt, nec poterit reuocari quod ſolutum eſt. Cum ergo minor re- ſtituitur in integtum, vt abſtineat hæreditate, omnia in pri- ſtinum ſtarum reponuntur, perinde ac ſi hæres non fuillet. Excipiendus eſt hæres neceſſarius, vt dicit l. ait Prætor. non ſolum. quamuis ſuus ſit. Sedſi aliquis ſit omnino ex neceſſa- riis, vt ſeruus, non reſttuitur ſimpliciter. Notandum eſt ſer- uum qui eſt hæres neceſſat ius, reſtitui non ſimpliciter, ſicut cæteri hæredes, ſed ita vt habeat ſuorum bonorum ſeparatio- nem. Exemplum autem ſeparationis bonorum, de qua ti- tulus eſt lib. 42. Pandectarum, eſt d. kait Prætor.§. non ſo- lum. Diſcretio bonorum& ſeparatio, variis ex cauſis per-
mittitur. Et hoc exemplum refertur ſub eo. tit. de ſeparatio-
ne bonorum, I. 1.§. vltim. Seruus impetrauitreſtitutionem, ſed eatenus vt ſeparatio bonorumn fiat: ſcilicet vt defuncti bona ſeparentur ab ipſius bonis, ſi bona acquiſierit poſt mor
tem domini, à quo ei bereas eſt relicta. Et huic ſimile ex-
creditorum quis non ſit vocatus, tamen ſententia valet, licet
ei non præiudicet: idque ſatis eſt expreſſum in d. l. etiam.§.
vlt.de minoribus. 1“ Addendum eſt ſupradictis, ſi minor poſtquam ſe immi-
ſcuerit hæreditati, aliquid geſſit ſine dolo, vel ſoluit: deinde
reſtitutus eſt, quod interim geſtum fuit, ratum manere. Id enim vtilitas exigit, quamuis ſtricto iuri videatur repugnare. Quod autem dixi, expreſſum eſt in leg. quoties, infra, de ac-
quirenda hæreditate. Sed quod ex ea adminiſtratione per-
uenit in rem minoris, ei reſtituere debet minor, ad quem per- tinent hæreditaria bona. leg. ait Prætor.§. non ſolum. de mi- noribus. vtſi vendidit rem hæreditariam,& precium acce-
1
emplum eſt in prin. tit. Inſtitut. de hæred. quali.& differ. non igitur Soßitar färislacsrs creditoribus hæted. ex ſuis bonis, ſed ex defuncti.. 4
1N TIT. XI. LIB. II. COD. 81 VT 0 d1s SAM RH ARE DITA TIM, VII BoO- norum poſſeſſionem, vel 8 quid alind ac-
quirat.
„E Iov r minor qui adiit hæreditatem, reſtitui- 2* tur vt eam repudiet„ſic is qui omiſit hæredi- 42 S tatem, reſtituitur in integrum, vteam adeat. ds= non enim tantum in propris bonis reſticni- N tur, ſed& ſi omiſerit lucrari, l. ait Prætor. 5- hodie, de minor. veluti ſi quid lucratus non fait ſua ſocor dia & deſidia. Alia exempla adfert Vlpianus dict.. hodie. Ver- bi gratia, legatum quid minori fuit: id repudiauit petit re- ſtitui vt poſſit id conſequi, lIuriſconſultus ait reſtitui eum poſ- ſe. Haberur igitur rario lucri cuiaſuis omiſſi: vnde inſcribi- tur hic titulus, Si vt omiſſam hæreditatem vel bonorum poſſeſe ſionem, vel quid alind acquirat. His verbis ſignificatur, ſi quid omiſerit minor quod potuit acquirere, aduerſus negligen-
—
tiam ſuam reſtitui. Bonorum poſſeſſio eſt prætoria. Quan-
doquidem cum vocat Prætor aliquem ad ſucceſſionem, di-
citur quidem illum bonorum poſſeſſorem facere, non au-
tem hæredem facere. Non enim lex eam defert, ſed Præror,
cum aliquem ad bonorum poſleſſionem vocat Prætor: Is e-
nim non dicitur hæres ſed bonorum poſſeſſor, nec ea hære. ditas dicitur, ſed bonorum poſſeſſio: non quod vocatus
prætore ad bonorum poſſeſſionem reuera poſſideat, ſed
4 8
8

110 eſt quædam poſleſſio iuris. Quodautem hic dicimus, de o- miſſa hæreditate acquirenda, Scæuola ait accipiendumn eſſe, ſi omaia in integro ſint, l. quod ſi minor. 24.§. Scæuola. de minor. Scæuolæ ſententia fuit, ſi minor hæreditatem dela- tam omiſit, quæ delata eſt ad ſubſtitutum,& vult reſtitui ad- uerſus ſuam repudiationem, reſtitui poſſe, ſi res adhuc inte-
ra ſit. Sed huic ſententiæ aduerſatur l.vlt. C. de repud. hæ- red. Ait enim ibi luſtinianus, ſi hæreditariæ res ſint diſtracte, um adhuc eſſet minor, tunc eumreſtitui integrum, vt eas res recuperet. Hæc videntur mirabiliter pugnantia:& ſeptem variæ ſolutiones apud Accurſium referuntur. Ego duplici- ter reſpondeo? In primis apud Pauluml. quod ſi minor.id eſt, apud Iuſtinianum: quia omnia hæc ei attribuenda ſunt, vt videre eſt ex leg. 2.§. tanta autem. O. de vet. iure enuel. re- citatur ſententia Scæuolæ. Scæuola noſter, inquit, aiebat: Vi- detis Paulum, vel potius luſtinianum nihil definite, ſed re- ferte tantum Scæuolæ ſententiam. Cum hic ergo luſtinia- nus tantum referat ſententiam Scæuolæ,& in alis loco defi-
niat, quid ipſe de ea re ſentiat, quomodo poteſt contraria
ſcripſiſſe dici luſtinianus:. Alirer reſponderi poteſt: Etſi luſtinianus l. quod ſi minor, robaſſet Scæuolæ ſententiam, tamen ab ee poſtea reuocata eſt. Nam dict. lex vltim. eſt noua conſtitutio, qua ius anti- uum emendatum eſt. Nam certum eſt eam inſertam fuiſ-
Codici, poſt alteram codicis editionen: qued hæc inſcri- ptio ſatis indicat, Poſt Coſſ. Lampadii& Oreſtis. Renoua- tus enim fuit Codex poſt compoſitionem Pandectarum, vt patet ex hiſtoria Romana. Atque ideo mirum videri non de- bet, nec abſurdum, ſi derogetur per dictam leg. fin. dict. lex
quod ſ minor.§. Scæuola. cum prioribus conſtitutionibus
detogetur per poſteriores, I. vltim. de conſtitut. principum.
Non voco poſteriores& priores conſtitutiones, quæ à di-
uerſis Imperatoribus ſunt editæ. Nam quæ ſunt editæ cum prima editione Codicis, perinde aceipiendæ ſunt, ac ſi ab eo- dem Imperatore eſſent editæ: ſed de iis quæ ſunt editæ in ſe- cundarepetitione Codicis, aliud eſt dicendũ aliàs⸗& de nouel-
Us idem queque iudicandum eſſet. Hinc variæ quæſtiones exiſtunt. Vna eſt in l. ait Prætor.§. reſtitutus. Si quis petie- rit reſtitui vtaditet hæreditatem: f petat rurſus reſtitui, vt ſe caabſtineat, ait lureconſultus audiendum eſſe. Videtur ob-
ſtare l. 1. C. ſi ſæpius in integ. reſtitut. vbi Imp. ait, minorem qui remedium in integrum reſtitutionis non obtinuit, non aliter ſubueniri vt rurius ea quæſtio agitetur, quam per ap-
pellationem. Sed hæc quomodo debeant accipi, dicemus eo-
dem titulo..
Alia quæſtio eſt in eadem leg. ait Prætor. 9. ſed quod Pap. Duplex eſt quæſtio in hoc§. ad fubſtiturionem pertinens,& ſimul ad reſtitutionem: nam tractatur quæſtio duplex apud Vlpianum, ad quas ſententias duas Papiniani refert,& repre- hendit. Prior quæſtio eſt, cum minore non adeunte hære- ditatem, ſeruus qui ſubſtitutus ei erat, adiit hæreditatem. Deinde minor eſt reſtitutus vt adiret. Minor eſt inſtitu-
„tus in primo gradu, noluit adire hæreditatem, eamque repu-
iauit: delata eſt hæreditas ad ſeruum ſubſtitutum, qui eam a-
diit. Minor pœnitudine ductus,& videus è re ſua fore adi-
tionem hæreditatis, petiit reſtituiereſtitutus eſt. Papinianus conſultus reſpondit, hoc caſu, quo pupillus non adiit hære- ditatem, ſed eam repudiauit, ſeruum liberum manere: idque
fauore libertatis. Quæritur enim in hac ſpecie an ſeruus li-
ber maneat,& an etiam tiæres. Papinianus exiſtimat ſer-
uum liberum manere. Non putauit quod ei libertas data
auocetur. Hanc ſententiam ita probauit Vlpianus, quod di-
cat non tantum ſeruum hunc liberum manere, ſed& hære- dem: nec Prætorem facere poſſe, quominus hæres manear.
Nam iure ciuili delata eſt eihærediras, licet quod adeffectum hætes non ſit. Sicut enim dicitur Prætor hæredem facere
non poſſe:ſic nec poſſe facere, quominus is, cui delata eſt hę-
reditas teſtamento, non ſithæres ipſo iure. Nec fortaſſis a- liter ſenſit Papinianus. Altera quæſtio eſt, cum minor adiit hæreditatem,& poſtea abſtentus eſt ab hæreditate,& ſer- uus ſubſticutus hæreditatem adiir, an ſeruo ſubſtituto acqui-
ratur hæreditas,& locus ſit reſtitutioni, de qua eſt videndal. poſt aditam. C. de impub.& aliis ſubſtitutio. in qua hęcrefer-
cur regula: ſmularque adit minor hæreditatem, videri o-
Ratio eſt, quia reſtitutio facit, vr non videatur a
EEEEEſſſſ 2
Panc. Duareni Comment.
mnino extinctam vulgarem ſubſtitutionem, quam ſecurus eſt Papinianus. Sed tamen ab hac ſententia Papiniam rece⸗ dit Vlpianus, qui etiam ait uic ſubſtitutioni locum eſle, ſi non ſit ſoluendo hæreditas. Idem de quouis extraneo deber dici, vt viders eſt ex l. ex contractu. de reiudicata= diiſſe. Er
quamuis hæres in primo gradu ſit inſtitutus, quia tamenre- ſciſſum fuit quicquid ab eo geſtum eſt, perinde eſtac ſi n un⸗- quam adiiſſer. de quo plene dicemus in trachatu de ſub ſtitu⸗ tionibus. Alia quæſtio eſt in l.z. tit. ſuperioris-Aui hæreditay
cuĩdam delata eſts omiſit eam: Delata ei eſt hæreditas pater- na, eam adiit: peccatum eſt in duobus, in eo quod hæredita-
tem repudiauit aui, quæ erat lucroſa: deinde quod adiit hæ- reditatem pattis, quæ erat damnoſa: vult antemita reſtitui vt hæreditatem patris quam adiuerat repudier,& adeat aui-
tam:dicitur teſtitui poſſe. Quomodo hoc ſit accipiendum di-
cam in l. qui ſe patris. C. vnde liberi-
QVIBVS CAVSIS IN INTEIGRVM
reſtitutio neceſuria non eſt.
Ntitulis ſuperioribus varias cauſas deſcripſit, et
= re 6 quibas poreſt qyuis reſtitui, quæ omues referun.
ur ad verba edicti: Quod cum minare vigintz: quinque annis geſtum he dicetur,&o. eius enim rantum ſunt exempla, Exemplum vidimus de re iudicata, tranlactione, diuiſione& aliis. Docet nunc lu- ſtinianus in quibus cauſis reſtitutio non habeat locum. Nec mirum videri debet, quod in peculiares titulos hæc non di- geſſit, vt cum quæritur an minor ſit reſtituendus, ſi tempore excluſus ſit. videtur enim adiicere debuiſſe, peculiarem titu- lum, ſed poſiti ſupra tituli ſingularum cauſarum nomineid- eo fuere, propterea quod in his cauſis neceſlaria ſirreſtitutio quæ non habet locum, cum ipſo iure munitus eſt minor. Vi- dimus exempla in leg. in cauſæ.& tit. ſi aduerſ. vendit.& aliis.
Huius rei demonſtrandæ gratia quædam exempla hic deſcri-
bit. Nos ordine ſingula capita huius tituli explicabimus. Pri- mum exem plum eſt in primo capite huius tituli.
Adlegem primam.
8 mortem defuncti parentis non vleiſcatur hæres, ei adi-
Dmitur hæreditas tanquam indigno. Hic locus pertinet ad tit. dehis quibus vt indignis. Si occiſus ſit is cui hæres extitit
alius, nec vltus eſt necem defuncti, hæreditas ei aufertur, ex
Senatuſconſulto Silaniano. Sed tamen excipitur minor- l. minoribus. C. de his quibus vt indign. qui etſ mortem paren-
tis vltus non fuerit, non tamen repellitur ab hæreditate vt in-
dignus: nec hic reſtitutione opus eſt: quia ipſo iure eſt ſatis
munitus. Veriſimile eſt lęge ipſa aliquid exceptum fuiſſe de
minoribus. Sic autem interpretati ſunt veteres legem illam, quæ de morte defuncti vlciſcenda erat promulgata, quaſi ad minorem non pertineret. Vnde dicitur, Ipſa lege, id eſt, ex
verbis legis· ſicut in leg. Aquilia dicitur, Ipſa lege cauetur, id eſt, ex verbis legis. Præterea hoc fortaſſis mouit Iureconſul-
..
Odiν
.„. 5/* tos, vt ĩta interpretarentur edictum, in quo minorum non ,2eræe fuerat facta mentio, quod videbant odioſam eſſe legem, qua ill= lex,
hæreditas aufertur indigno,& fiſco vindicatur. Nihil poſſum qua hara probabilius adferre. dtias an- fertur m= Adlegem ſecundam. digno, f⸗
1 ſcoque
A Liud exemplum eſt. Ad quere lam inoffᷣcioſi te ſtawen-
vindica=
L AX tiinſtituendam conceſſum eſt quinquennium, l. Papi- tar.
nianus.§. vlt. de inoffic. teſta. opponi enim debert intra quin-
quennium poſt quinquennium vero non eſt audiendus,
qui volet queri de inofficioſoteſtamento. Sed hoc rempus non currit minori, nam ſatis munitus eſt ipſo iure. Et eſt ve- riſimile aliquid fuiſſe exceptum de minoxibus,& aliquid ad- ſcriptũ, ex quo intelligebarur, eos ipſo iure munitos eſſe. Ait Impe. Nõ mntegratio amilſc eæauſæ his aie) la integra ipſa cau- in, Sic reſtiturions
definit
ſaſeruatur. Id eſt, reſtitutio„Per periphra
——
—
—õ—-2— ͤ

dnria atd
à P.n. lSclha⸗
. apii dun. 1.. dtioni dur 21 X.„„„.
wui lbehe gefinit Paulusli 12 1 41. LI.lib. I. Codiin quib. cau. reſtit. in int
eu traneo) de nit Paulus lib.. ſententiarum. de mi.“ estit. intnte
neata. be ipſa cauſa ita minoribus ſeruat n. deminor. reſtitur. integra C. d 8. 11
lüenarz— Lne. dle ita umneidc—„vt nihil opus ſit reſtitutia- ar eact. empt. Vendidi tibi fundum,& tradic 141
de liſte.,. cendum, non eſſe reſtituri partem precii: il rund& tradidi 9:
d Ju 5 cellariam, fed nec ei locum eſſ n eſſe reſtitutionem ne- artem illam peto actione e lidi, non ſoluiſti antsehanenre 4 reſtit. vbi Alexand eſſe. Obiicitur l. 1. C. de in integ. Pküßn illam precii, ſed& vr d Er vendito?non tantum aukche— 4 5.vbi Al er conſultus de querela mnofficooſ g. m il inter nos conueneri utas preci ſolues etſi de vſuri Kaczatude p g..— enti, cui erat renunciatum oſt Dle teſta- mora,& hicn ir. at vſuta nom d b karis doris, ubſtid. ſit reſticui: de minor anpo renunciationem poſ- hil 2 ic nulla mora interue ige On lebentur, niſi ex dien ieraie llud cadere non po d 3ndem ſoauirue in cuius perſonam nam us intelligimus woteruraiſe 6 dieitw Sea moram ni-
tas. 3 10 uxillum uodilli:. 11„ 1 on⸗m fid 7. 1..7 40 eetilam in 7. ded pater(vt in uit) ſt. 8 illi ætati impert. idet iudiciis, c einterpellati. * aredi rum loqui autem reſtitutionis ini elligere debeat ſeſ in reæquit 2f
. uitur. Reſtitutio enin ſtitutionis in inte- ct debeat ſe ſoluere de exquitas, vt em: des en
8 nod. f 4 eititutio enim 6.1⸗. us ex fund... EG ebere.&. ef eorra⸗ ne adithg. ium, ſupra de mi 84 vocatur auxilium, l. auxi o vendito percipit, æ qui certe cum fru-*ν
.—...„„„auxil-. 1 15 2 1- 192 E 3 wumiatsſinu mnintegeum onn eehnihe igitur auxilio reſtitutionis Tusde 3 ellonese welflleltlemen don⸗ ſuadet vt ſoluat vſu- enn, entiem. larat,& anlcoſe crsonecg Mkurdeeogei diſimu. enasfacengr haberi. Additur in eazem H debet æqnita. Tennae. vendundi quennium. hic aurem dici veluti ſi quis paſſus ſit labi quin- ſpecie 2lon. Duabus enim decaufis pr curabit. Et minarts Clan his datur, ſed integra Luſe non inregratio cauſæ amiſſæ Hi primo propter fructus vütfegaghehler æ in hac aſeruatur.§. uorem ætat:s. lgi 9 Pe tos: ſecunc monuerunr, p„Sed ea verba vr alii a atis.gitur non tam ecundo propte C0 oſlunt etiam ji. 4 vL alit ad- ſed ſi tantum pro. P opter D 1ogu⸗„P aliter intelligi, videli etſi nulla morai 2, pter minorem e N quatur lmperator d gi, videlicet vt non ainterceſſerir, qui Prem etatem eRVA tacita, quæ e. Srdetenibers hapſu ſed de renunciatione— Pen poſlunt, non lolar pre iio er Hee nors— 8 t. Pote;,. expre um eſt 2 clo, vſu. nunci 42 enim qu b eſt l. Iul Eclo viuta. iate querelæ teſtamenti inofficioſi, vid 1 is palam re- empti& venditi ulianus. 6.ex vendito. infr. d quod et- nenciode keipſätae a quodam d elicet pacto, cõ- Venditi. infr. de actionibus eri 1. modo pr 2 eritvolah uo modo iudicium defuncti doneseuee Linder Adlegem quartam uI I. pinianus.§. 12... 4 It„ Vt iud e„ 74. ulas gelcriplt, er Leneen Fepie anedeeſzednhut, Wltim infra de inoft. Acon eunblum ſta enrenrit aquerſty zed x... ulius con jri. 4 Cettute... orem 4 omuesreferun. tum ei qui qunerelam poceſt moue ditioni, dederit lega- dicitur ipſo iure null x adminiſtrationem. Quæ ſe„qui m miners uizinte agnouiſſe iudicium defuncti. re,& id acceperit, didceut(dulg Tum ger eſſe, adeo vt non ſit pus L⸗ſententia nur, Se. cius eni inofficioſi teſtamenti(usctie neepoteſs inſtituere querelam ltendiohen iincdrnrorezduinon elode 3 reltirurjone, uplam ridim m bare teſtamentum ä im qui accepit ex teſtamento ro- habere ad in nu lum eſt ipſo iure. Tune gitimam admi- 38 De us de poteltquicher viderur, quia non niſi rato amen uamf. miniſtrationem, cum nonſ anc autem dicitur non
3 cet nunclu- pienda eoaceſhetes ideoque præcludit ſibi vi nto,⸗, ore. Sic enim eſt intelligend atisdedit rem pupilli ſal- adezt locum. Nec hee Sure amento ab omniqterila noſf. b1 anaei pro tutelari officio non cau gendum quod hic dicitur: Qui 1. ti, vt eam inſti cloſi te. n. erat.n.Qul tulos hæcnondi- peſtituti ituere poſtea non poſſit.. amen 1 on habet adminiſtrationẽ am tutor qui non ſatiſdedis dendus tempare reſtitutio. Igitur neceſſaria eſt hic in exceptis caſibus, vr ſi é rerum pupillarium: p latiidcdis,
. pacphard ſatild. tut. in ptin. tſi tutor teſtame prterquamm — 4 Inlegem tertiam Se Ldrnn 5 ptin. Alias vetatur res Aamdn berue lle.Inſtar, de m nomineidl. Liud exemplum n taa., m enl inon ſatiſd. Secundo dici iſtrare. l. z. C. detu. zeſlaria ltrellituti 0 t. Quaſtio eſt, ſi mi. tem adminiſtrandi. tur non habete poteſta- ekillio A ſuum non interpellauerit eſt, ſi minor debirorem litutor, qui adi, qui verum repertori ete poteſta- nidus eſt minor Vi- vel contractu H.anded lanesita vr gnode Srreſtamento 4 or. Ju rcper oiurd,iuffe ze ad pertorium uoa fecir luerſvendit.&ali ſe vebat, ſolueret, quo caſi„ tut. Dicitur autem repertorium min. tut.&l. vl 1,1 ſe
dir.& alib. queretur vſuras& alias 24 u poſt moram con- nitur ſatr nrepertorium, vel in 4 lt. C. athit. eremylahic delcii uerſus hanc ceſſationem— ſit reſtitnendus ad⸗ qnifur⸗ itutor agat nomine buf ii nveneerſp VaGdcie-
. nus. Pri. kulufen. Sie Cnir hOc eſtrarcini. e neceſſariam torem: deinde ſe ſa ſqj arius id poſtulet: pri Mr eſſe utuli. niat huic titulo, in hi eſt accipiendum 1 m deince le atiſdediſſe ulet: primum e eſſe
1r n his qu„vt conue- deſcriptie iſſe rem pupilli ſ etu- dicitur fieri i 4 quæ moram deſid riptionem cert pupilli ſaluam for 15 8 ri in minoris erant. Moraen am rerum pupillari ore-tertio terz un ml. erſona ſine i 1 im iuſta eſt— am pupillariui jarnub das nerpeeise ſit us dns itsrpellatione re ipſa- dum E lekaio e conuenti, 34 olit E 93 ſerißüile alias l. mora. int. des 8.Ert hicergo dici quis ſit in mora, dicend itio litis prob agen- ; odi 4„ dicendum eſt, nihi probare d. grutheres eiad e Mee ane pro cnie ieloguiurla fieri quaſi res beat deneſteunlatteeten re, an quis bansilaef ruror. Vhde ee, .. ro.§. appare j f. 2 ur lureco ſ lti—.. 1 niſtratio t, an n h roreno l. U Quorum verbor ſ.li ert. l. 5. ſupr. de mi b uf. sigitur qui tutor eſt 1 oc loco& aliis col miuns pas- in quo dicitur ſe aius petendus eſtex ſuperiori capi epellitur, ac ſi tuto cat adminiſtration 4ε 496e 2 ceruum m 5 X ſuperiori capite ſt ‚ac ſi tutor non eſl iſtration é, re prosu as eiaufettut, ex reſtitui eruum minorem, ſi ſi pite, ett, G cume non eſſet:. 2 fe P aben tui. Nulla eni. it in poteſtate d; z 5 3 o geritur. E h: ac proinde irri — reiin m cauſa ſuad 1 omini, nõ XLvbi ead tur. Et hæc produci irritum da, ad- rcipitur minor-¹ quicquid. uadert ſeruo minori ſi 4 vbi eadem eſt ratio. nãi roduci debent ad ſimi 2, . quid gerit, domino geri ieruo minofifuccurri Nam hab ratio. nã idem di imiles caſus, ⁵οαννσ‿ ſmoltem parenn- aoti ncoovia ſi ino gerit, cui eſt im— abet facultatem iudicand icendum de iudi 15 7,„4 . kh no gotia ſan comrſerir. Sia putandum quod mi- Iam ratem iudicandi pro a de iudice, qui non td ꝓοm hæreditate vrin- rai eismmillari ſerit. Si tamen, inquit, ſer velquia nondum fueriti propter ſimilitudi l nOn„
.. eicommiſlaria libe„inquit, ſeruus fueri quia nondum fuerit intrad inem rationis,
5 ſoi e rtas præſ, nerit Cionis, vel qui oductus in Onis, iiploimeeſtliis fuetit, Prætor ei præſens relicta eſſet,& i ‚vel quia ſuſpenſusa poſſeſſionem iuriſdi
„Prætor ei ſuccutre— et,& is captus nis ſuſpenſus à magiſtr⸗ ionem iuriſdi- aceptumfile 3 berras eſlet relicta, poſtm t. Nam ſi ei fideicommiſſ⸗ hl. nondum Venit: quia nihil 1 giftratu, tempus iuriſdicti
A iſi.*„‚poſt moram c ſ. 4 arla 11- tatem nonh. 1 refert ani d 10tlO- tereslegelh llan, miſſione libertatem, idq; onſequitur ſine vllam taem noh abeat iudicandi. Nor udex non ſit, an facul
Waca, quallaà ci idq; conſtitutionibus: anu- quẽ iudicem fecit i. Non tamen lo 175A 1AcMi⸗ ma a, ql Sbuneunu eſt, præſertim d.] ibus multorum Prin- off. Pr ecit error cõmunis, d quor de eo iudice lulege, ä 260 tgo hic dicitur re ipſa m I. cum vero. de fideico. libert. Sed ætor. vt latisfaciam his qu de quol. Barbarius. ſup. de rdaurer lch eſt. Quod amtechd aoram fers ounpurederkase ed in hoc caſu eſt notandu quæ aduerſus hæc adducu p.de mautt lareconidh 09 geſſit, ad hunc caſ icitur ſeruum non reſtitui exe ire- relaram, ſi plam um, valere ſententi⸗ re⸗ mouit lute 0418 Been f hunc caſum nonpertinet. Nan tui ex eo quod lere ſententi ratam habeat. Cum eni aam pro mino- uo minotum uOli Giia cum ſeruo geſtum, ſed cum lib 1d4 m hic non poteſt dici nori uuttatn aduerſus tutorem! nimdicimus hon yar mellelegew⸗aur l cum per eum non ſteterit q ero, qui poſſet lbek zam eſ 2 præiudicet: ſed ſi pro mi b atam, intelligimus ſi mi-
13. ſlum zuuue In honæ fide: terit quominus liber eſſet. Ai 9 gente nomine pupilli inore lata ſit, vel „rr. Nibupollu contractib et. Aiunt I pupilli, erſi„vel pro cnut. N FOM Ahau- In bonæ fidei ibus. nt Impp. receptum eſt a5— 1 i nondum haberet 2uki tutore a- unuſ& fid inft. de vſuris. debentur eriam aermorsdehentur, idq; ſatisex an Ealirasenſei indledigt um cum tutore . eicommiſſi lam ex teſtam 1,* xpreſſum eſt, l. nõ ipiamus in minorit ſeslus aifiis, quæ etſi 2 ento, legatis ter. in eſt, l. nõ eo mi sin minorlb 4— 2. 6. eo minus. C. us Fnuu ſunt eiuſdem non ſiat bonæ fid ẽtia aduerſus mi s. C. de . ſteſtawen Wma em naturæ, vt dixi ei, tamen fe norem lata eſt procur. Vbi ſen- moffciolit. inter 2, vt diximus. Mℳ 4 re valet. De 315 t nulla ipſo iur 1 i. un interpretamur ex 11⸗ oram. Motamigi De procurat pſo iure, ſed pro min b um,l.La perſona m am igitur adminiſt ore an idem di ‚fed pro mino- pquenht 1G terpellatio: ig 4 morum, etſi null ſ 11 miniſtratore ſti 5 icendum ſir&.. Sd per iatra quld- 576 ideoque Imperart. aſit facCain- ſu„quæſtio eſt iuris& quouis alio im debet. vſuras, non eſſe ores reſcripſerunt d ſus procuraror lirigauit i controuerſi, id Seeſſab 2 igauit in iudicic„id eſt, an ſif audiendus- 472 enece ſſariam reſtituti ad petendas ro gauit in iudicio 3 an li fal⸗ no moribus receptun eſtitutionem. Ipſum i pro quo lata eſt ſententi„& vincat, proſit domi hoc temmpls bus eptum eſt: lus rece Iplum ius eſt ꝙ erti tentia. Sed hæc ncat, profit domino 8 ed ribus receptum eſt. vi ceptum ipſum, quod de mi pertinet enim magi quæſtio huius loci .. Breſt ve- Varia:. 4 elt. Sic diſti. L.» l demino- gis ad tit.de pro&l. cinon eſt ppſo ure. r aria in nec enim hic inte nguitur ius à Gell. lib. 1 c.& l. licet. C.de pr 1 4₰. I reror 1. 9 ib. 12. Ad 3 pioc. ali gida ris ſigni duct P rreceptum 9. 12.6C. 4. l fin ribus,& 3. c. um eſt. 2 1us, uod m.„— I C at 5... 6.. xc munitosc 6. 5 Frasae. bus dicitur„ed Pletunqus rinſe vt mauibue intro.. b rſrnchſe maior enim eſt difficultas hui amagasas dicis, I. auot aereaqehrodlerrieiabo trinori- rincrur 2 qu bus aud Hlarsontitutionetan uius cpitis 2— 4 les næ.7 415 lbu 1.,. aumr ¹ 1heo ties id bona fides exi ei iu- s cauſis olim marim eſbrunoh 3 na fides exiger de⸗ ſus 1 is olim minores reſti con- Sic Kebui 4. Mallges er* gere videtur, vr l. cur bir. ſbereiaporim præſcripiionem, ho reſtirnehanturadacr. ſcriptionem,& aduerſus eosn nibil eisnocere prę- noncurrere. A Pro⸗ Ante hanc eni K 2 1113

112
conſtitutionem currebat præſcriptio contra minorem, in ex- ceptione non numeratæ pecuniæ Culus exemplum hic refert Iuſtinianus, quæ poſt biennium non poteſt obiici agenti, In- ſtit. de literarum obligatione.& tit. C. de non num. pecu. Sed tamen luſtinianus ante hanc conſtitutionem videtur conſti- tuiſſe, præſcriptionem huius biennii uon obſtare minori: vtque ius minoris maneret illæſum, Vel curſus temporis ei non noceret. quod hoc loco producit longius ad omnes tem- porarias præſcriptiones, præterquam ad præſcriptionem eri- ginta, vel quadraginta annorum. Ait igitur: Fauore imper=
Ffettæ ætatis. han 1 His verbis ſignificat ſe motum eſſe fauore ætatis, vt noc ſtatueret. Sed videtur hic nulllus fauor eſſé ætaris,— que commodum minori accedere, ſed incommodum. Ildo- ſtendere quidã nituntur hac ratione: ſecundũ ius— poſtquam minor maior factus erat, quadriennium abe 24 adpetendam reſtitutionem, l. vlcim. C. de tempo. in integ.re- ſtuut. Sed ſecundum hanc conſtitutio nem loco quadrien- nii, habet biennium. Exceprtio enimnon numeratæ pecuniæ opponitur intra biennium. nam pone maiorem factum op- ponere intra biennium, audietur: fi poſt bienium opponat, non audietur: ergo nullus eſt fauor ætatis, nullum accedit 5 hac conſtitutione commodum minoribus. Sed reſponden- dum eſt, ad commodum& ad fauorem minoris nihilominus pertinere, tametſi non habeat quadrienuium, ſed biennium ad opponendam exceptionem non numeratæ pecuniæ. Lon- CLonee d- ge eſt enim vxilius minori ius integrum ſemper habere, quam eaneous reſtitui in integrum. quod luſtinianus his verbis oſtendit, ias ſem- Melius enem eſt intacta eorum iura ſeruari, Juam poſt cauſam per inte- vulneratam remedium quærere. Nain magnum incommo- grum ba- dum ineo verſatur, quod reſtitutio tantum cognita cauſa da-
2da2,* rur„& conceditur tantum his præſentibus quorum intereſt. 2/7... 8 1. ra
en nte. leg. in caufx.§. cauſa cognita. ff. de minor.& ſimilibus. Sed grum. cum integra eſt cauſa, perinde eſt, ac ſi nihil eſſet geſtum, il-
libataque ei omnia manent, nec cauſæ cognitio eſt nece ſla- ria.& præterea parum tuta ſunt, quæ ex iudicantium pendent arbitrio. Ideoque maxime conſultum eſt minoribus hoc ca- ſu, cum multo ſit conſultius minori actionem ſeruare, quam actionem repetere à Prætore, vt hic dicitur. Ergo ex hac conſtitutione notandum eſt, aduerſus temporariam præſcri- peionem reſtitutionem minori non eſſe neceſlariam. Sequi-
rur, Sed humanius eſt, latius eandem legis interpretationem æx- tendere,&c. Videtur initio eſſe legendum, Sancimus: nam viderur interpretatione oſtendere luſtinia. quod ante ſtatue- rar alia conſtitutione. Ideoque addit, In omnibus caſibus in quibus vetera iura, currere quidem temporales pr æſcriptiones ad- nuerſus minores conce ſſerunt.
Hec verba diligenter ſunt obſeruanda, quibus oſtendit luſtinian. conſtitutionem ſuam tantum ad eas præſcriptiones temporarias pertinere, quæ olim currebant minoribus, in quibus tamen ſubueniebarur eis per reſtitutionem. Nam iu- re antiquo ante hanc conſtitutionem pleræque huiulmodi e- rant præſcriptiones, quæ currerent aduerſus minores, in qui- bus tamen eis non ſubueniebatur per reſtitutionem, vt leg. auxilium. de minoribus.& I.1. C. ſi aduerſ. delict. Sed& ſi quis intra annnum non agat iniuriarum, non poteſt poſtea agere & aduerſus eum currit præſcriptio, nec reſtituitur. At hu- iuſmodi præſcriptiones non perrtinent ad conſtitutionem lu- ſtiniani. Nam loquitur tantum de his præſcriptionibus, quæ olim currebant minori, ſed aduerſus eas dabatur reſtitutio. Addit ſuſtinianus, Eas pſò iure non concurrere. b
Hoc exemplo poteſt demonſtrari in quadriennii præſcri- ptione, l.omnes. C. de quadtien. præſcrip.& l.vlt. Diximus et- iam in l.z. ſupr. ſi aduerſus fiſcum, Si fiſcus rem alienã, vt ſuam vendiderir, dominura rei agere intra quadriennium poſſe contra emptorem. Hæc præſcriptio non cutret minori, adeo vt necxeſtiturio ei ſit neceffaria. De aliis igitur quæ non cur- rebant iure antiquo, non eſtinrelligendum. Simile exem- plum eſt ẽt in l. ſi marer. C. ne de ſtatu defunct. poſt quinqu. de marre quæ vt ingenua communi opinione vixerat, à cuius obitu quinquennium exceſſerat.
Sed quæritur, quare illæſi conſeruantur minores aduer- ſus has præſcriptiones temporales magis, quam aduerſus coutractus? Diximus aduerſus venditionem, tranſactionem
Franc. Duareni(omment.
& alios contractus, opus eſſe reſtitutione: cur idem de tem- poraria præſcriprione non dicemus? Mihi ratio videtur hęc eſſe, tametſi alii aliam adducere ſoleant, quia hæ præſcriptio- nes temporariæ cum ex quodam iuris rigore proficiſcantur, & odioſæ quodammodo ſunt, contra has non eſſe opus te- ſtitutione, ſed contra has illæſos ſeruari minotes. Durum e- nim eſt quempiam ſolo temporis lapſu iure ſuo prinati. Ira- que rectius conſulitur minori, cum de contractu agitur, quam ſi de alio negotio. His explicatis veniendum eſt ad am tinomias, quæ hic difficiles& obſcuriſſimæ reperiuntur-. In primis obiicitur quod dicitur tit. ſi aduerſ. vſuca. ſup. ſi quis longo tempore rem aliquam minoris poſſederit, camque v- ſuceperit, neceſſaria eſt ei reſtitutio. Er tamen hic dicitur in temporaria præſcriptione locum non eſſe reſtitutioni in in- tegrum. Vulgo dicitur, legem illam de vſucapione intelli- gendam, quæ cum defuncto non cum minote eſt contra- cta. Sed ſomnium eſtmullum enim eſt verbum, ex quo heęc Lusfyio- diſtinctio poſſit colligi, quia ſimpliciter dicitur, reſtitutionis"u, ſce auxilium decerni minoribus, ſi vſucapione dominium rerum, Heuu⸗ minorum ſit acquiſirum. Ego igitur aliter puto diſtinguen-
dum. Cauſa tamen huius erroris mihi videtur fuiſſe, quod exiſtimatum ſit præſcriptionem vlucapionem eſſe, nec ſatis ſit intellectum diſcrimen. Vſucapio eſt acquiſitio dominii. 1. 3. infra, de vſucap. Præſctiptio autem eſt exceptio, vt tit. de except. ſeu præſcrip. Preſcriptio igitur eſt exceptio tempo-
Fſucdpis crsειις
ris: quod& colligi poreſt ex ſerie titulorum. nam ponitut ti- uid aie
eulus de temporalibus præſcrip. poſt generalem titulum de feranr. exceptionibus. Exempli gratia: Ego poſſedi remn longo tem- pore, vel longiſſimo tempore ceſſaſti: ego metueor exce- ptione temporis, ego allego rantum temporis preceſſiſſe. Præſcribere igitur non ſignificat vſucapere: vel vſurei do- minium acquirere, nec quiſquam latine eo ſenſu vſurpauit. Barbari tamen ita loquuntur,& ex vſu barbarorum hoc de- ſcendit in forum. Sed ſi quis rem vſuceperit cum bona fide, non tantum præſcriptionem habet, id eſt, exceptionein ſi conueniatur, ſed& dominium habet: veluti ſi quis rem im- mobilem decem anms inter præſentes, vel viginti inter ab- ſentes poſſederit, non tantum præſcriptionem, id eſt, exce-
ptionem acquirit, qua agens remouetur, ſed acquirit quoque
dominium, l. 1. ſi aduer. vſucap. Fauorabilior autem eſt vſuca- Pio, quam præſcriprio propter bonam fidem. Vnde mirum non eſt, ſi opus ſit reſtitutione aduerſus vſucapionem, pro- pter fauorem eius vſucapionis: ſed de præſcriprione tempo- raria non idem dicemus, ſi quis Iongo tempore non egerit, cum actio ei competeret. Multum ergo intereſt inter præ-* ſcriptionẽ,& vſucapionem. Et ſic accipienda eſt lex etiam
45.de minoribus. nam reſtituitur minor aduetſus vſucapio-
nem. Verũ tamen eſt, aduerſus pupillum rem non vſucapi,
propter rationem quam adduximus alio loco.
Diſtinguendæ igitur funt leges, quæ de vſucapionibus lo- quuntur, ab his quæ de præſcriptione temporaria. Rurſus obiicitur l. Emilius. 38. de minorib. in qua dicitur minorem reſtitui aduerſus præſcriptionem temporariam, quod vide- tur contrarium ei quod dicimus hic, reſtitutionem in inte- grum non eſle neceſlariam, nam in leg. EÆmilius. cum vendi- tus eſſet fundus lege commiſſoria, id eſt, ea lege, vt is eſſet inemptus niſi emptor ſolueret preciũ intra duos menſes: poſt duos mẽſes agenti minori obiicitur lapſus tẽporis: quæritur an poſſit reſtitui. Diximus ſi cum minore ſit contractus initus eum eſlſe reſtituendum: at in caſu leg. Æmilius. contracta proponitur venditio non cum minore, ſed cum patre. Qup caſu iure communi non widebatur competere reſtitutio, quia cum defuncta erat contractum: ſed tamen Imper. mo- tus variis circumſtantiis pronunciauit eſſe reſtituendum minorem. Ergo reſtituitur minor,& ipſo iure currit contra eum tempus: hictamen dicimus reſtiturionem non habere locum. Facillimum eſſer elabi, ſi diceremus hanc conſtitu- tionem derogare iuri antiquo. Eſt enim vna ex nouis conſti- tutionibus: quod& ſubſcriprio eius ſignificat. Verum ali- ter conciliohæc capita. nam lex EÆmilius. loquitur de præſcri-
hione. quæ ex conuentione contrahentium naſcitur, quæ
onge eſt fauorabilior, quam ea quæ ex ſolo rigore iuris pro- ficiſcitur. Eqnum enim eſt ſeruare ꝙ conuenit inter contra- hentes. Vnde vulgo diſtinguitur præſcriptio conuentionalis
älegali.
——

dtulotum. nam
poſt generalem+
Eg0 pollec tem longonn. cellaſti: ego metucotelc. tum remporssgetllle t vlucapete„velruteico- mluiide eo ſeulu rlunpaui. er yſubatbarotumbbeck⸗
rplio ni n oignur eſt eXceptiot dn
.. ſann
taah faa
viaceperit cum bomlie,
der, ideſt, excepuonenl
dadet: veluti lqusremin.
ſentes, yel vigintij imtet:d.-
texſcriptionem, idelh elt wetur, ſedacquitit quoque oecabiloor autem eſt viuca- onam fidem. Vnde mitum luerſis vſucapionem, ſto- lde præſcriptione tempo- ogotempore non egerl ergo intereſt iaterreW accipienda eſtlex etiam
minot aduetſus vucapio-
vupillum tem non vſucapi sallolooocg. qux de lucxpiodidun o⸗ gonetemporafla. Rufis din qra diciutminolem tempotatum, gulii die, reſticntiohem nin- „Emilos cum feldh-
ex magna cauſa.
In Tit. XLITb. II.Co⁴£
Alegali. Conuentionalis enim eſt, ſi fundum emerim ea 8 ge, vt niſi loluerim intra duos menſes, is ſit inemptus: ſi poſt duos meaſes offeram precium, remouebor conuentionali
præſcriptione, qua conueènit vtres ſit inempta ſi intra duos menlſes precium non ſoluerim. Legalis autem eſt quæ àrigo- b re ipſo legis proficiſcitur. Sed hic nos loquimur de ea præicri-
prione quę ex ſolo rigore iuris proficiſcitur, quæ odioſa eſt cũ ea quæ ex conuentione oritur, fauorabilior ſit: ideoque mi- rum non eſt, ſi minoti hæc currat.—
Et idem de ea dicendum, quæ ex teſtamento oritur, de quà exemplum eſt in l.3.§.& ſi hæres. ff. de minorib. Hætes
eſt inſtitutus filiusfamilias ſub conditione, Si emancipatus
eflet in diebus centum:ls non effecit vt emanciparetur:& id- eo eum non eſſet emancipatus, amiſit hæreditatem, reſtitui- tut nihilominus in integrum: quia naſcitur ea præſcriptio ex
teſtamento,& fauor teſtamenti exigir; vt defuncti voluntas
ſeruetut. Sed noſtra conſtitutio pertinet ad exceptionẽ. quæ ex ſolo rigore iuris proficiſcitur. In hac autem conſtitutione excipitur præſcriptio longiſſimi tempotis id eſt„triginta vel quadraginta antorum. Et hoc apertius declaratur I. ſicut. C. de præſcriptione triginta vel quadraginta annor. Graue enim vilum eſt actionem laluam manere poſt tantam ceſſationem & negligentiam& ideo in d.. ſicut. dicitur eam præſcriptio- nem aduerſus minoremn currete, non aduerſus pupillum, qui
turorum auxilio regitur. Siigitur minor ceſſarit agere aduef- ſus debitorem ſpatio triginta vel quadraginta annorum; cur-
8
3
rit aduerſus eum præicriprio, nec reſtituitur in integrum, niſi
8
Alia exceprio eſtin l. properandum.§. vlt. E. de iudic. de
tempore triennii, quo finitur inſtantia litis, qua cautum eſt
vr citius finiantur lites, ne extendantur vltra triennium; vbi etiatn dicitur non facile reſtitui minorem in integrum, niſi in
fubſidium. Pablica enim vtilitas, quæ ad lites finiendas ſpe- ctat, ſuadet, vt minoribus bic nonfaueatur, ſicut in aliis præ- Ktiptionibus: imo necreſtitui quidem poſſint niſi ömni au- xllio deſtituantur, veluti cum omnis actio inanis eſt aduerſus tutores, vel curatores. De his præſcriptionibus, quæ ſpecia-
liter legibus cuiuſcunque ciuitatis ſunt introductæ, magna
eſt quæſtio,& quotidie vſitata in foro. Quædam enim præ-
ſcripriones cextis legibus ſunt introductc.. Exemplum vnum eſt de retractu lineari, quo ſi quis ven-
Eremplé didit prædium, proximi gentiles ius habent intra annum&
vet radu lnearis
diem retrahendi illud prædium, poſt id tempus opponitur præſcriptio. Hoc ſpeciali iure eſt introductum. An hæc præ- ſcriptio minori currat? Certe in iure pontificio eſt expreſſum reſtitutionemn eſſe neceſſariam, nec poſſe poſt illud tempus offerri precium, cap. conſtitutus. de in integrum reſtit. in De- cret. Sed an noſtra conſtitutio ad huiuſmodi præſcriptionem pertineat? Certe verba conſtitutionis oſtendunt, illam non perrinere ad has præſcriptiones; cum ait, In omnibu: caſibus
in quibus veteraiura,&c. Referuntur enim hæc verba ad pre-
ſcriptiones, quæ veteri iure ſunt inductæ. Ergo non po-
teſt intelligi de his què nouo iure,& ſtatutis; vel conſuetudi-
nibus poſtea ſunt introducte.
IN TIT. XLII LI. II. COP. QCVI
IT AbVERSVS QGVOS IN INTE- grum restitui non poſ- ſunt. 3 1— Ke IDIrM VS quibus ex cauſis reſtitutio in inte-
grum concedatur: nunc videndum quando ſᷣ denegetur minori reſtitutio, ita vt nullo mo-
E ſis ceſſare reſtitutionem, non quod minori non ſuccurratur, ſed quod neceſſaria non ſit: ſed variis ex cauſis ita plerunq; denegatur reſtitutio, vt nullo modo ei ſuc- curratur. De his titulis ſequentibus tractatur. Hoc autem
contingit plerunque propter conditionem perſonarum. Ex- emplum eſt de conditione eius qui petit reſtitui, l. prim. Si
enim minor qui petit reſtitui in integrum, prudens, ſagax, & cautus eſſe dicatur,& quamuis iuuenis ſit, dicatur tamen ſenilis prudentiæ, tunc ei deneganda eſt reſtitutio., In cauſæ
enim cognitione, quam diximus eſſe neceſſariam in reſtitu-
tione, hoc eſt inſpiciendum, leg. in cauſę.. ex cauſa de mi⸗
intslli genda ſi unt.
do ei ſuccurratur. Diximus ſupra certis ex cau-
2 6s aduerſe quο⁵. 113
noribus. Hoc eſt quod vulgo d citur, pPrudentiam ſupplere xætatem: ſicut dicitur, malitiam ſupplere æcatem, l. ſi alterius. infra. tit. ſeq. Induſtria igitur iuuenilis ætatis defectum ſup⸗ plet. Aduerſus hanc ſententiam argumentatur Accurſius ab enumeratione partium. Aut minor probat ſe captum eſſe,& reſtituitur: aut non probat,& non reſtituitur ergo non po⸗ teſt inciderè ſpecies in qua quæratur, an fuetit diligens pater- familias. Eſt enim minöris probare ſe circumuèntum eſlſe;
leg. nam poſtea infra de iureiur. leg. minoribus. de in integ.
reſtit. In quo igitur caſu èrit ſpectandum quod dicimus an fuerit diligens paterfamil. Sed ego exemplo demonſtratu- rus ſum id quod ab Imp. ſcriptum eſt; ex quo vſus huius re-⸗ ſcripti intelligi poterit: minor reſtitui vult in inte grum ad⸗ uerſus venditionem prædii: docet ſibi non fuiſſe veile præ- dium diſtrahi; aut viliori precio eſſe diſtractum. Hæc iuſta cauſa eſt reſtitutionis in iategrum, ex his quæ diximus, quia ſibi non expediebat vendi prædium petit reſtitui, quaſi ca-
ptus ſit ra venditionè. Sed aduetſarius obiicit eiʒ non eſſe ca-
ptũ lubrico ætatis.& inconſulta facilitateʒ allegat eũ induſtriũ eſſe patremfam.& luriſperitum,& forte cauſidicum; qui in foro verſetur,& aliis cauere ſolear. Hac allegatione aduer- ſarius elidit minoris petitionem; nam etſi minor oſtendat læſionem, tamen aduerſarius oſtendit non eſſe peccaturm lu⸗ bricæ ætatis, ſed talem læſioniem eſſe, quæ in quemcunq́ue cadat,& in qua prudéntiſſimus quiſque paterfamilias peccet in rerum ſuarum alienatione. Videmus quidem teſcindi ven- ditionem propterlæſionem. leg. 1. C. de reſcin. ven. etſi non ſit minot 25. annis. Cum igitur minor læſi onem probat, quia non expediebat fundi venditio, vel quia viliore precio eſt di-
ſtractus; præſumitur quidem inconſulta facilitate læſus, niſt
contrarium probetur, veluti ſi contrariis coniecturis niratur aduetſarius, vt qui aſſerat eum fuiſſe diligentem& indu- ſtrium patremfam. cuius prudentia etar cognita in actibus publicis: tunc enim iuſta eſt cauſa denegandæ reſtitutionis- Illud autem aurt probat minor, aut non probat ſe captum, ni- hil pertinet ad retn: quia non eſt ſufficiens partium enume- tatio. Feri enim poteſt, vt probet læſionem, ex qua præſu⸗ matur inconſulta ætas: ſed Hoc vetum eſt, niſi contrarium probetur, eum non eſſe captum lubrico ætatis: quod fit vbi eins induſtcia probatur publice. Vnde hodie ei, qui ſe lure- tonſultum profitetur; ac dè iurè reſpondet, non ſubuenie- tur prætextu ætatis. Sequitur, Propter hoc ſolum Velut praſcri⸗= ptione a ſolito auxilio reẽmoueri non debet&c. Extat hic alia
quæſtio: Si mĩinor probet ſe læſum eſſe in venditione,& ad- uerſarius dicat eum nõ eſſe captum lubrico ætatis, quia inq́uit decurionem eum creatum eſſe, vel liberos ſuſcepiſle: an hac
præſcriptione ſit ſubhmouendus minor; quæritur. Ait Imp. nõ
eſſe ſubmiouendumsnec ei denegandam reſtitutionem. Namn
ex eo ꝙdecurio eſt creatus, nulla eius arguitur vel prudentia, vel induſtria. Pletunque enim neceſſirate ita vrgente,& ino- Pia ciuium, hi decuriones creantur, qui per æratem ſibi non
Poſſunt ſuccurrere, l. z. C. qui ætare vel profeſſ. ſe excuſ. Apud
nos plures huiuſmodi exiſtunt, ſod cæteris non prudentiores: ſunt igitur illiuſmodiallegationes im pertinentes, quas vocat cauſidici: quia etſi liberos ſuſceperit, non ideo eſt doctior,
quia forte liberis magis, quam libris o peram dedit. Et ſic hæs
AAl.2.
I iud exemplum eſt in hac lege, in qua inſpicitur condi= Xtio eius, contra quem petitur reſtitutio: in ſuperioti exemplo ſpectatut conditio eius, qui petit reſtitui. Interdum enim ob conditionem eius, contra quem petitur teſtitutio denegatur, vt ſi filius petat reſtitui contra parentem, liber- tus contta patronum. Hæc conſtitutio vna eſt ex nouis con⸗ ſtitutionibus luſtiniani. Refert initio opiniones vetetum lu- riſconſultorum. Diſtinguebant enim vetetes variis modis ſuper hat quæſtione, ſed ſanxit luſtinianus, ſine diſtinctio- ne; denegandam eſſe reſtitutionem filio contta parentem, liberto contta patronum, ob réuerentiam huiuſmodi perſo⸗
nis debitam, vt diximus leg. non debet. ſupra de dolo. Qui⸗
dam enim purabant diſtinguendum eſle; an allegarerut dolus malus parentis, contra quein reſtitui quis poſtula⸗ bat,&e loc caſu reſtitutionem denegandstn; an veroalle-
3 z ₰ℳ

114 garetur tantum fimplicitas eius, qui vult reſtitui,& hoc ca- ſu concedendam. Diximus enim ita actionem cum paren- te& patrono eſſe temperandam, vt non doli, ſed bonæ fidei mentio fiat, dict. leg. non debet.& vt ſic pareatur honori pa- rentis vel patroni. Sed Iuſtinianus hic oſtendit hac ratione non ſatis conſuli honori patris, vel patroni. Cum proculdu- bioſit, inquit Imp. etiam pſas perſonas cauere, nequid ſuæ opi- 1 nuuoni contrarium exiſtat. Actio famoſa aduerſus parentem Eawer 93 velpatronum non debet intendi, ſedtem peranda eſt verbis: ,— ed vtcunque temperetur, ſemper tamen oneratut eriſtime⸗ aa eßi bo tio patris apud bonos& graues viros, quamuis iure non infa- eori parẽ metur. quod vitandum eſt. Sicque puto accipienda eſſe ver- tus& pa- ba poſtrema huias conſtitutionis, MNe quid ſuæ opinsoni Con- rrou. rarium existat. Quamuis non negem hæc non Latine, nec commode ſatis ſcripta, vt pleraq; alia luſtiniani reſcripta. Er-
go aduerſus patrem velpatronum omuinonon datur reſti-
tutio. Sed hic occurrunt antinomiæ, quæ totam hanc diſpu- tationem difficilem reddunt. Vna exl. 2.. ſi aduerl. rem iud. aliæ ex l.z. C. ſi aduerſ:donat. ex l. vlt. de bonis quæ lib.& l. nõ debet. de dolo mal. Sed animaduertendum eſt hanc conſtitu- tionem eſle vnam ex nouis deciſionibus quæ inſerta eſt Co- dici poſt primam eius edirionem, cuiuſim odi pleręque iuri an- tiquo derogant. Ideoque facile poteſt dici; ſi quid contra- rium velin Pandectis, vel in Codice reperiatur, id correctum eſſe. Sed videndum eſt an quæ adducuntur, ſint pugnantia. Excuriamus omnes locos qui obiiciuntur. In primis dict. leg: 2. C. ſi aduerſ. rem iud. Quxſtio inter patrem& filiam orta eſt de ſtatu filiæ. Dicebat illa ſe emanciparam: pater contra? pronuntiatum eſt contra filiam: quæritur an poſſit reſtitui, & dicitut reſtituendam. Filia hic agit contra patrem: damna ta eſt,& eſt reſtituta aduerſus patrem. Vulgo dici ſolet, ibi re- ſtitutionem concedi non ontra factum patris. ſed iudicem potius, qui aduerſus minorem pronunciauit. Et ſane conſti- tutio noſtra loquitur de facto patris, idque principium eius indicat: Quaſi non rite in eos verſatos. Ergo conſtitutio intelli- enda eſt cum de facto patris quæritur: is enim qui petit ſe reſtitui aduerſus rem iudicatam, non conqueritur de facto e- ius cum quo litigauit, ſed iudicis, qui inique iudicauit. Hæc o- pinio eſt ſpecioſa, ſed vix eſt quin arguatur factum patris, qui agit aduerſus filiam, quæ petit reſcindi rem iudicatam. Igitur rectius dicendum puto, hanc legem abrogatam eſſe conſtitutione noſtra. Opponitur quoque dict. l.. C. ſi aduer. donat. Pater donauit prędium filio. Deinde conſentiente eo- dem filio idem prædium alii donauit. In hoc conſenſu filius eſt circumſcriptus: ideoque vult reſtirui. Nam ſicuti minori ſuccurritur qui captus eſt per donationem, ſic ſuccurritur ei, ſi conſenſit alii donanti, vt in ea lege diximus. Hic locus eſt reſtitutioni, etſi petatur contra patrem, qui proponitur alie- naſſe fundum filii conſenſu. Vulgo ita reſpondent, hic dari re- ſtirutionem contra factum patris, ſed non contra patrem: re- ſcinditur enim factum patris, alienatio,& donatio patris. Pro- ponitur enim pater donaſſe filio,& deinde alii: poterit ergo reſcindi poſterior donatio- quæ proculdubio eſt factum pa- tris. Sed non petitur reſtitutio contra patrem. In priori ex- emplo reſtitutio peritur contra patrem, non coatra factum patris. Porerit etgo reſtitui minor contra donationem patris, qui poſſeſſor eſt fundi donati. Verum eſt peti contra id, quod à patte factum eſt,& contra eius donationem: ſed cum reſcin ditur id quod factum eſt à patre, vix poteſt dici quin pe- tarur contra patrem reſtitutio, idque præſertim cum neceſ- ſatium ſit patrem intereſſe reſtitutioni. Scio reſtitutionem in rem ſæpe peti.l. in cauſæ.§. interdum. de minoribus, ſi poſſi- deatur res quæ alienata eſt: ſed fieri non poteſt, vt non con- travnumquemque agatur. Sed aiunt id fieri in conſequen- tiam. Egoconcedo. Huius poſterioris membri exemplum — eſt appotum l.vlt.§. ſin autem. C. de bonis quæ liber. Dela- ta eſt hæreditas aduentitia filio minori: noluit eam hæredita- tain adire, quam pater adiuit: pœnitentia filius ductus, vult reſticui. Et ait Imp. reſtitui eum poſſe, ita vt auferat hæredi- tatem àpatre. Derinde enim erit ac ſi eſſet hæres, pater nun- quam adiiſſet,& filius nunquam repudiaſſet. Non perit ſe reſticui contra patrem, nihil enim poteſt dici geſtum inter eum& patrem: quia repudiauit tantum hæreditatem, nihil- Que cũ patre geſſit. Et ſane cũ ſe petit reſtitui, nihil ea res ha-
K— — 8
Franc. Duareni(omment.
bet commune cum patre. lgitur quod dicitur in dict. leg. vit. C. de bon. que lib. non poteſt dici eſſe emendatum noſtra c5⸗= ſtitutione: cum& noua ſit conſtitutio,& vtraque miſſa ad eundem præfectum, vt inſcriptio indicat: ſed in ſuperioribus exemplis videtur idem dici non poſſe. Ideoque diſſimilitudo eſt. Rurſus aduerſus hanc conſtitutionem obĩicitur Lnon de- bet.ſupr.de dolo,& l. ſi ſuperſtiterit. C. eo. In vtraque lege di- citur, ſi pater filium ſuum circumuenerit dolo, ita eſſe in fa- ctum verbis temperandam de dolo actionem, vt bonæ fidei mentio fiat: ita vt filius dicat bona fide factum, quod factum eſt à patre, ſed tamen ſe eſſe læſum in ea re. Hanc diſtinctio- nem veterum luſtinia. in hac conſtitutione improbauit,& conſtituit, ſine diſtinctione denegandam eſſe actionem- Vulgo receptum eſt d.l. non debet.& d.l. ſi ſuperſtiterit. eſſe accipiendas de reſtitutione, quæ iure actionis petitur, cum quis per actionem reſtituitur: ſed hic loquimur dexeſtiturio- ne, quæ ſit officio prætoris, ſine actione. Verum quidem eſt reſtitutionem non fieri per actionem à prætore datam, ſed per prætoris cognitionem. l. minor.& l. quod ſi minor. 9. vlt. de minorib. totum hoc pendet ex officio prætoris. Iple enim prætor cognoſcit, non dat formulam, ſiue iudicem,& iudicis officio minor non reſtituitur. Sed cum quis dolo alterius di- cit ſe eſſe circumſcriptum, pretor ita eum reſtituit, non vt ipſe cognoſcat, ſed vt det formulam,& iudex cogn oſcat. Sic aliæ leges de actione intelligendæ ſunt. Hæc de cognitione præ- toria. Vtuntur vulgo aliis verbis: nam loco iudicii Aprætore dati, dicunt per viam actionis. Certum quidem eſt hęc eſſe di- uerſa, ſed recte ratio diuerſitatis non apparet. Quid enim re fert quod ad parentis, patroniue honorem attinet, an per co- gnitionem prætoris, an per actionem filius reſtituatur? quia ſemper reſtitutio eſt. Reſtiturionis genus eſt, cũ datur actio de dolo, cum iure ipſo valet quod geſtum, ita vt neceffaria ſit doli actio. Certe cum luſtinianus voluerit conſulere honori parentum& patronorum, probabilius videtur, quod dicitur in vtraq; lege, hacconſtitutione eſſe emendatum. Dicendum eſt igitur, quoties prætoris auxilium extraor-
dinarium petitur, aduerſus patrem, velparonum non audien-
dum efſe filium, vel libertum. Et licet Iuſtinianus tantum de minoribus loquatur, tamen mihi eadem eſſe videtur ra- tio maiorum:& vtile tantum minorum ibi menrionem fieriĩ pro exemplo, ſedidem videri dicendum, ſi maior aduer- ſus patrem vel patronum velit reſtitui: quia eadem eſt ra- tio.
IN TIT. XLIII. LIB. II. CO D. S1 MINOR SE MAIOREM DI- erit.
2QVITVR alia cauſa, ob quam denegatur reſtirutio in integrum, nec minori ſuccurri- u tur. Diximus ſuperiori titulo, propter condi- . tionem eius, qui vult reſtitui, interdum de- negari reſtitutionem. Hic alia cauſa eſt, cum rem eſſe dixerit. Sed hoc eſt intelligendum
cum diſtinctione, quæ ex variis capitibus huius tituli colli-
gitur. Quare vt ſummatim complectamur quicquid ſub hoc ritulo tractatur, diſtinguendi ſunt tres caſus. Primus eſt ſi minor dolo malo ſe maiorem eſſe dixerit, vt induceret alium ad contrahendum:& tunc ei non ſuccurritur: veluti ſi minor fingat ſe maiorem eſſe, cum minor eſſet, de quo leg. ſecund. hoc tit. Cum enim quis vellet contrahere cum aliquo,& dubitaret an maior eſſet, an minor: ſi dolo mi- nor affirmauit ſe maiorem eſſe, non ſuccurretur minori, ſi captus fuerit. idem eſt in leg. 3. in qua conſtituunt Impp. mi- norem non reſtitui, ſi aliquem circumueniendi cauſa ſe ma- iorem dixerit. vbi etiam locus eſt communis& obſeruatio- ne dignus, de dolo in his verbis, Malitia ſapplet ætatem: ſicut ante diximus, prudentiam ſupplere ætatem. Notan- dum autem eſt, non eſſe facile præſumendum aliquid do- lo factum, niſi probetur. Eſt enim quæſtio magis facti, quam iuris,& controuerſi iuris. Sed verius eſt& receptius, dolum non eſſe præſumendum ſecundum vulgarem regu- lam, leg. quoties.§. qui dolo. infra de probat. Qni enim, inquit VIpianus, dolo dicit factum aliquid, licer in exce- ptione, docere dolum admiſſum debet. Siigitur apparear circum

onotem attiner, aepetor dem lius reſtiturdur gui nnis 8 eſt cũ daturaddi dgeſtum, ita mneceluilt s voluerit conſuletebomdii idilius videtur, quoddcitu elle emendatum.
ptætoris auxilium enraor- m. velparonum nonauder- Et licet luſtinianus tanum mihi eadem eſſe videtuta- norum ibi mentionem fieli cendum, ſi maiot aduet- ſtitui: quia eadem eſtis
3. II COD. S.
ARIA bDL-
aula, ob quam dencgunr rum, necminoti ſsccuti voti tunlo, propte us rultreſtitui, interdumce- em Hlicala auſie wa Sed hoc eft nalhae
bRs Raissctulſcolh- capicbos h vun
g lucc wwi⸗ ticuuntl
In Tit. ILI TIL. lib. I I. 6 od. Si minor 7 maio. 117
crcumueniendi alterius cauſa eum minorem ſe finxiſſe, non debet reſtitui. Quod autem diximus minorem non eſſe feſti- tuendum, intelligendum eſt cum exceptione, quæ traditur ia l. minor vigintiquinque. ff. de minor. l. de tutela. de in inte-
grum reſtit. Minor falſo probauit coram iudice ſe perfectæ— Etatis eſſe, cum tamen minor eſſet: deinde ſolura ei eſt pecu- nia à debitore: eam pecuniam perdidit: quæritur an tutores
teneantur?: Ait Paulus, ſi curatores ſciuerint eum eſſe minorẽ, quam- uis falſo in iudicio ſe maiorem eſſe probauerit, reſtituitur mi-
nor aduerſus eos: ſed ſi ignorauerint,& fidem habuerint iu-
dici, non reſtituitur. Hinc ergo colligitur quod diximus, ſi mi- nor alterius circumueniendi cauſa ſe maiorem affirmauerit, non eum reſtitui, niſi aduerſus curatores ſuos, qui eum ſciue-
runt minorem eſſe. Simile eſt in l. de tutela. Cod. de in inte-
gru. reſtitut. Hic proponitur minor falſo ætatem probaſſè, cum tamen curator nõ eſſet ignarus ætatis eius, nec eſſet cre-
dibile eum eius ignarum eſſe, cum eius curam ipſe gereret. Ba
res, vt vult Imp. non releuat curatorem, quominus reſtitua- tur minor.. Secundus cafus, ſi tantum dolus aduerſarij arguatur, de quo l.vlt. hic. Si aduerſarius cum minore contracturus, indu- xit eum, vt affirmaret ſe maiorem eſſe, ſperans fore, vt nullus poſtea aditus eſſet ad reſtitutionem,& appareat hoc dolo ad- uerſarij factum, ſubuenietur minori, vt reſtitutionem impe- trare poſſit.
Tertius caſus, Si neutrius dolus arguatur, nec minoris,
nec aduerſarij, ſed minor ſimplicitate ſua forte dixerit, ſe ma
iorem eſſe. Et certum eſt eum reſtituendum eſſe hoc caſu, quia non præſumitur dolus, niſi probetur, de quo l. i. hic. Ta-
bulis qua ſunt tuarũ profeſſionum. Quid ſit profeſſio, docui ſub titulo de probationibus. Parentes olim profitebantur liberos ſibi natos in æde Saturni. Hæc profeſſio proderat ad proban- dam ætatem, de qual. etiam. infra, de probar. l. cum de ætate.
eo. Huiuſmodi profeſſio fit hodie cum baptiſantur pueri. In
his omnibus caſibus, cum minor ſe dixit maiorem ſine vlla
fraude, ſuccurritur minori, propter ſimplicitatem. Hoc eſt
tamen intelligendum cum diſtinctione quæ eſt inl. 3. hic. v- trum in inſtrumento per ſacramenti religionem maiorem ſe aſſeuerarit: vel ſe tantum maiorem falſo probauerit. Multum
enim refert, an quod geſtum eſt cum minore, iureiurando
ſit confirmatum,& quomodo ſit iuratum. Nam ſi non tan- tum adfirmarit, ſed iurauerit ſe maiorem eſſe non reſtitue-
tur, niſi palam ex inſtrumentis, non exteſtium depoſitione,
docuerit ſe minorem fuiſſe. Neceſſe eſt igitur vt profeſſio- ne,& tabulis probert, ſe minorem fuiſſe, non teſtibus pro-
latis. Sed cur non teſtibus: Nonne candem habent vim,& depoſitiones teſtium,& fides inſtrumentorum, leg. in exer-
cendis. Cod. de fide inſtrumen. Hoc verum eſt: ſed non ta- men perpetuo. Nam pleraque ſunt, in quibus maiorem vim habent inſtrumenta, quam teſtes, vt in ætatis probatione, quæ facile excidit. Eſt hic locus communis de probatione te-
ſtium,& fide inſtrumentorum. Similem locum de iureiuran-
do à minore præſtito vidimus leg. 1. ſupra, ſi aduerſus ven-
dit. Si iureiurando fuerit confirmata venditio, non facile ab ca recedi. Subiicit poſtea, Sacramento corporaliter præſtito. Multum refert an iuratum ſit ſimpliciter, an corporaliter Præſtitum ſit ſacramentum. Hoc quid ſit, docui ſupra ſubti-
tul. ſi aduerſi us vendit. Tactis euangeliis iurare, eſt corpora-
liter iurare, Nouel. 9. Hoc autem ita conſtituitur, quia ma- gis ſerium eſſe iudicatur, quod cum tanta ceremonia geri- tur, maiorque eſt impietas,& contemptus religionis.
Hoc autem admonuimus ita conſtitutum, ne via periuriis
aperiatur. Si enim reſtitueretur minor, qui ſe maiorem eſ- ſe iurauerit, probata ætate, aperiretur via periuriis, ſemper- que diceret, ſe putaſſe eſſe maiorem. Atque ita facile eſt re ſpondere leg. ſi ex falſis. Codic. de tranſact. quæ pro con- traria hic adducitur, de qua dixi leg. I. Codic. ſi aduerſ. vendi- tio. nam in dict. leg.ſi ex falſis. ait retractari contractumiure- iurando confirmatum prætextu ætatis,& hic ait non retra-
ctari. Sed dicta lex ſi ex falſis. loquitur de eo, quod contra-
Kum eſt dolo malo: quoniam eo caſu nullus eſt metus per-
iurij. Cum enim quis dolo inductus eſt vt tranſigat,& pro- Letis falſis inſtrumentis iurat ſe non receſſurum à tranſactio-
AMr
ue, etſi recedat, non dicitur peierare, quia ineſt tacita condi-
tio in eo iureiurando, ſi inſtrumenta vera ſint: aliàs iuratu- rus non fuiſſer, niſi dolo fuiſſet circumuentus. Sed in hoc caſu noſtro non eſt idem dicendum, quia loquitur de eo, qui nullo aduerſarij dolo fuit inductus. Incertum ſiqui- dem eſt, an dolo, an ſimplicitate ſua inductus ſit minor. Cautum igitur eſt hac conſtitutione, ne facile reſtituantur minores hoc caſu, ne via periuriis aperiatur, facileque indu- cantur minores, vr dicant ſe iuraſſe, quia exiſtimaſſent maio-
res ſe eſſe.“ b 4
IN TIT. XLIIII LIB. II COD. SI SAPIVS ININTEGRVM RE- b A itutio poſtuletur.
Ic ſubiicitur alia cauſa denegandæ reſtitu- ( tionis in integrum, ſi ſæpius in integrum reſtitutio poſtuletur. luſta enim eſt cauſa 2 reſtitutionem denegandi, ſi quis ſemel pe- tierit reſtitutionem,& in ea caula non ob- 4 7 tinuerit, quod Gallice dicimus, S'ila eſte deboute,id eſt, ſi pronuntiatum fuerit aduerſus cauſam reſti- tutionis, atque ea de cauia velit iterum reſtitui. Exemplum eſt in leg. 1. hic. Quidam damnatus fuit ſententia proconſu- lis, voluit reſtitui: cum lis eſſet agitata in iudicio, tandem eſt pronuntiatum, eum non eſſe reſtituendum aduerſus ſen- tentiam: vult reſtirui aduerſus hanc poſteriorem ſenten- tiam, quaſi aliquid omiſerit,& non omnia allegarit:& di- citur reſtitutionem ei denegandam: aliàs res in infnitum abiret, nec eſſet vllus litium finis. nam ſi dicere mus aliquem ſæpius eſſe audiendum, modus reſtitutionum nullus eſſet: itaque optimaratione eſt conſtitutum, vt ſemel denegara re-
ſtitutione vel aduerſus rem iudicatam, veladuerſus contra-
ctum, amplius non audiatur. Aduerfus hanc ſententiam ad- duciturI. ait prætor.§. reſtitutus. de minor. Quidam ſeabſti- nuit ab hære ditate, reſtitutus eſt vt eam adiret, deinde voluit reſtitui, vt eam repudiaret, quia pœnituit eum reſtitutionis impetratec.
Ait Iureconſultus VIpianus eum denuo reſtituendum. Vi- detis igitur, ſæpe obtineri& peti reſtitutionem. Sed notan- dum eſt non ſimpliciter nos dicere ſæpius reſtitutionem peti
non poſſe. Verum quidem eſt titulum eſſe generalem, ſedin legibus ſub hoc titulo dicitur tantum, ſi quis petierit reſtitu-
tionem, quæ cognita cauſa ei ſit denegata, tunceum am plius non eſſe audien dum, ſi velit reſtitui aduerſus eam pronuntia- tionem. ltaque nihil aduerſarur d.. reſtiturus. Non enim aie poſſe eum iterum audiri, cui denegata eſt reſtitutio: ſed lo-
quitur de eo, qui petit ſemel reſtiturionem, eamque obti-
nuit, ſed poſtea pœnituit eum reſtitutionis, petiit que reſtitu-
tionem aduerſus præcedentem reſtitutionem: neque enim
petit ſe reſtitui aduerſus reſtirutionem denegatam. Itaque magna diſſimilitudo& diuerſitas eſt: nam quæſtio non eſt deco, quipetit reſtitutionem, quæ ei denegata eſt, verum deeo, qui variauit in reſtituendo. Et air luriſconſultus eum
audiendum eſſe, licet ſemeliam fuerit reſtitutus. Sed ſi cau-
ſa cognita ei denegata fuerit reſtitutio, aduerſus cam pronun- tiationem non poteſt reſtitui. Quod autem diximus, non poſſe minorem reſtitui, ita eſt intelligendum, ne reſcinda- tur ea ſententia, qua ei denegata eſt reſtitutio: ſed tamen re- ſtitui ita minor poteſt, vt ab ea ſententia appellare poſſit. Ea-
tenus igitur reſtituitur, vt ei liceat appellare. Multo minus
eſt reſtitui ad appellandum, quam reſtitui ad vniuerſam cau-
ſam, leg. vlrim. ſupra, de in integrum reſtitut. Inter hæcenim
duo multum intereſt in effectu: quia cum reſtituitur ſim- pliciter aduerſus rem iudicatam, perinde habetur, ac ſini- hil eſſet iudicatum: hoc enim eſt reſtitui, ſed cum reſtitui- tur ad appellandum aduerſus ſententiam, ſententia firma ma- net, donec iudex appellationis pronuntiauerit male iudica- tum eſſe.
Currunt ea tempora, quæ data ſunt ad appellandum. quæ minime currerent, ſireſtitutus eſſet in priſtinum ſta- rum. Quzmobrem, ſi tempus appellationis præterie- rit, iplo iate ei amplius permiſſum non eſt appellare, ſed

— 4„ oCo, 4 4 8 ☛ N—. 4
Aunn——
116 Franc. Duareni(omment.
reſtitui poteſt ad hanc appellationem omiſſam. Ex hoc igi- tur loco obiter notandum eſt tempora appellationis curre- re minori. Tempora ſunt, veluti decem dierum, de quibus Nouella de appellat. vel biennij,&c. Cod. de tempor. appel- lat. quamuis aliàs præſcriptiones non currant minori, l. vltim.
in quibus cauſs reſtit. de in integrum neceſla. Simile adduxi-
mus exl.properandum.§. vltim. C. de iudic. vbi minori currit tempus præſtitutum finiendis litibus, neq; reſtituitur aduer- ſus inſtantiam litis, niſi curator ſoluendo non ſit. Ergo minor, denegata ſemel ei reſtitutione, non reſtituitur. Addenda e exceptio, niſi ex noua cauſa reſtitutio poſtuletur, vt 1. 2.& 3. hic. Idem dicitur in iure pontificio cah vltim. extra de in in- tegrum reſtitut. Si qua enim noua de enſio ſuperuenerit, po- teit peti in integtum reſtitutio, quamuis ſemel fuerit dene- gata. Nam tunc non videtur quæri de eadem re: ſicut dicitur de exceptione rei iudicatæ, leg. cum quæritur. de exceptio- rei iudica. Etſi eadem res petatur, tamen ſi ob aliam cau- ſam petatur, non dicitur eadem cauſa eſſe. Sed hic non ſatis eſt aliam cauſam eſſe, ſed nouam. Exemplum ſumi poteſt ex dict. leg. properandum.§. vltim. Cod.de iudic. ſi litis inſtan- tia ſit perempta lapfu triennij culpa curatoris, minor ita po- teſt reſtitui, ſi curator non ſit ſoluendo, ſi vero ſit ſoluendo, non quidem reſtituetur ei litis inſtantia, ſed aget aduer- ſus curatorem ſuum, quanti eius interſit litem non eſſe per- emptam.
Pone igitur, minorem non egiſſe aduerſus curatorem, ſed maluiſle petere reſtitutionem pro inſtantia litis amiſſa recu- peranda: cognita autem cauſa quod reſtitutio ei denegata fuerit,& pronuntiatum ſit aduerſus eum, quoniam videbat iudex litem non eſſe reſtituendam, cum intelligeret tutorem eſle ſoluendo: deinde curator facultatibus laplus ſit,& a- ctio inanis reddita ſit minori: ſi vult reſtitui minor, dici- tur reſtituendus. Poteſt enim ex ea cauſa reſtitui, quia ſu- peruenit noua cauſa, ex qua æquum eſt eum reſtitui. Hoc
exemplo illuſtrata eſt lex z2.& 3. cum loquantur de noua cauſa.
1N TIT. XI. V. LIB. II. COD. DE HIS QVI VENIAM ATATIS impetranerunt.
E p& hic proponitur alia cauſa, propter quam reſtitutio denegatur, ſi minor veniam ætatis à principe impetrauerit. Si enim permiſerit 2 eiprinceps, vt res ſuas adminiſtret, ac ſi ma- ior eſſet, tunc ſi velit reſtitui, deneganda eſt eireſtitutio, ne quis principali auctoritate circumſcriptus eſſe videatur, vt dicitur in l. 1. hic. Sed vt vim huius veniæ cogno- ſcamus, de ea per locos communes tractabimus. Videndum igitur eſt, qua ex cauſa minor petat hanc etatis veniam: Dein- de quid conſequatur hac impetratione. Hæc ſunt neceſlaria cognitu, vt diplomata poſſimus concipere, quæ hoc nomine ſolent impetrari. Diploma enim continet cauſam permiſſio- nis,& alia huiuſmodide quibus dicemus. In primis igitur cau- ſa huius veniæ,& reſtitutionis denegandæ, eſt grauitas mo- rum, prudentia, honeſtas vitæ, quæ in minore requiritur: quã- quam raro id fiat, vt dicitur l. 2. Ingenium& prudentia velox ante pilos, vt Perſius ait. Hanc veniam Caſſiodorus lib. 7. Va- riarum, vocat glorioſam ſupplicationem.
Altera cauta eſt, ætas: non enim paſſim conceditur mino- ribus, ſed cettæ tantum ætatis. In maſculo requiritur ætas vi- gintiannorum, in fœmina octodecim: non quod prudentio- res ſint, vt inquit Accurſ. ſed quod nala herba citius creſcat. Sed tamen apud nos qui valent gratia, ſolent hanc veniam an- te hos annos impetrare. Memini quendam in curia principis impetrauiſſe veniam hãàc, cum tantum eſſet decem& ſeptem angorum. Ex his quæ diximus, conſtat cauſæ cognitionem eſſe neceſſariam in hac impetratione,& probationem eorum omnium, ob quæ diximus hanc veniam concedi,& ab eo fie- ti, qui hanc veniam impetrat, vt dicitur in leg. 2. Hæcautem probatio exigitur coram iudice, non coram principe: quia princeps facile hanc veniam concedit ſine vlla examina- tione.
Sed deinde literæ ſunt etaminandæ apud indicem,& tunc probatio exigitur eorum, quæ reſcripto continentur. lati- matio eſt neceſſaria, vt eam vocatl. ea quæ. C. de tempor. in integ. reſtit. Intimationem autem vocamus enterinement. De- bet igitur ille qui veniam impetrat, reſcriptum exhibere co- ram iudice competenti,& ibi examinabuntur cauſæ,& pro- batio exigetur.
Et notandum in hoc iudicio præſentiam eius, qui petit ve- niam, eſſe neceſſariam, nec ſufficere procuratorem, vi dicitur in l.z. Excipit fœminas, quibus tameiſi venia concedatur, ta- men reſcriptum poſſunt intimare per procurarorem. In hac autem cauſæ cognitione non requiritur vocatio cuiuſquam, ſicut diximus in reſtitutione in integrum vocandos eſſe quoſ- cunque, quorum intereſt, l. in cauiæ.§. cauſa, de minoribus. quia nullius hoc intereſt.
Si quis velit reſtitui aduerſus id quod contraxit, ratio exi- git vt eo audito, cum quo contraxit, reſtituatur, quoniam ad- uerſarij intereſt: ſicut in quauis cauſa audiendi hi ſunt, quo- rum intereſt, leg. de vnoquoque. de re iudic. l. Nam ira diuus. de adopt. Atque ideo dicimus hic cauſæ coguitionem requi- ri ſine vllius vocatione, quia nullius intereſt, minorem æta- tis veniam impetrare, quia tantum reipublicæ intereſt, re-
ſtitui minorem. Præſentiam procuratoris fiſci, velregij, ho- die requirimus, ſed nullius priuati præſentia requiritur, quia nullius intereſt. Non enim poteſt vllius, ſed ius publicum, lædi.
Sed cur præſentia minoris requiritur? Cur non licet pet procuratorem hoc tractare? Reſpondeo, ideo neceſſariam eſſe præſentiam, quod exploranda ſit conditio perſonæ, ne obrepſerit principi, ex ſermone, vultu, geſtu. Poterit enim iudicium fieri morum, prudentiæ,& ætatis, ne obrepſerit principi in perſequenda hac glorioſa ſupplicatione, vt Caſ⸗ ſiodorus ait in loco iam ſuperius adducto. Hactenus de cau- ſis huius veniæ, ex quibus intelligimus quomodo ſit conci- pienda formula, qua petitur hæc venia. Sequens vero locus eſt de eo, à quo hæc venia impetranda eſt. Et dicendum hanc veniam tantum à principe impetrati, leg. 1.& 2. Et formula, quæ legitur apud Caſſiodorum, concepta eſt principis no- mine. Huc pertinet quod dicitur l.z. de minor. in princip. vbi eſt quoque mentio huius veniæ, quamuis rara ſit in libris Digeſtorum. Nam cum conſules& præſides permittebant minoribus adminiſtrare res ſuas,& veniam ætatis concede- bant, principes interpretari ſunt ea decreta efle ambitioſa, id eſt, in fauorem& gratiam conceſſa, vt dicitur leg. ambitio- ſa. infra de decreto ab ordine faciendo. Quamobrem con- ſulibus arque magiſtratibus hoc denegatur,& ſoli principi permittitur. Vnde hodie quoque à cancellario non impe- tratur hæc venia, ſed adeundus eſt princeps, vel præfectus li- bellorum, qui ſimilis eſt præroribus: quamuis diplomata con-
cipiantur ſemper regis nomine. illi tamen lireras gratiæ con- cedunt. Poſtremus locus eſt atque præcipuus huius tituli, Quid conſequatur minor hac venia ætatis impetrata: nam v- trumque ſciendum eſt,& quare detur,& quid eavenia con- ſequatur. Hac autem veniæ impetratione conſequitur mi- nor, vt rem ſuam ſibi liceat adminiſtrare, perinde ac ſi ma- ior eſſet,& vt cum quouis poſſit contrahere, leg.. hoc titul. Itaque ſi quid geſtum ſit cum eo, qui hanc veniam impetra- uit, non erit vllus locus reſtitutioni, vt dicitur leg. 1. Sed quæ- ſtio eſt controuerſi iuris, an poſſit minor reſtitui aduerſus hanc impetrationem veniæ. Minor, verbi gratia, qui ve- niam ætatis impetrauit, quandam rem ſuam alienauit, an
poterit reſtitui non aduerſus alienationem, ſed aduerſus
impetrationem veniæ, ſi leuitate aliqua hanc veniam impe- trauerit? Ia primis videtur ſpectandum quod dicitur in e- dicto prætoris, Quod cum minore vigintiquinque annis ge- ſtum erit. Hic enim cum minore aliquid geſtum eſt, cum im- petrat veniam: ergo videtur reſtituendus. Sed poteſt etiam obiici, quod minor habetur pro maiore: deinde quod ſole- mnia interuenerint,& cauſa cognita hæc venia ſit impetta- ta: quamobrem denegandam ei videri reſtiturionem in in- tegrum. Et ego exiſtimo aduerſus talem impetrationem ve- niæ non niſi ex magna& graui cauſa minorem reſtituen- dum eſle, l. Diuus, ſupra, de in integrum reſtit.& leg. ſi ex cau- ſæ de minoribus. Etſi nihil facile ſit mutandum ex ſolemni-
“ bus,
öo 8— 2
—

Weiſi veni dee rtiin te der procura nn d dultiut voc cril b eor d . 43 7 Luche 3 auod co trant ni
anlur; Cordonlier elpondeo, ideo dectſlaim anda ft condiiio detlone, n 6, rultu„Zeſtu. Datectegig dna„& ertis, ne odreylert ociola lupplicatione, u Cl. as adducto. Hactenusdec. elligjmus quomodo ſtcono- re venia. Sequens fetolocu eranda eſt. Et dicendum hanc ertati, leg. 1.K a. Etformula n, conceptꝛ eſt princpis wo- ur.3. de minot. ptincipi ir, quamus tata ſt in lbis ales& præſides petmiteban ,& veniam xtatis copcede- c en decteta elſe ambiiob acella, vtdicitur leg ambiuo nciendo. Qumobtem cor. c denegrtut.& ſol ptinc aue A cancellario non impe- eſt hrinceßs velſtrke das quamuisdplomar 43 tamea ltetas graleec
prxci ansbvisstinl, duil 1n ru: Iim'-
e detut,& qi weur wi⸗
/
*
In Tit. XLVIlib. II. Cod. Simaior factur rat. 7
bus, tamen ex magno damno minori poteſt reſtitutio con- cedi, ſi magna æquitas id poſtulet. Minor ergo im bretata venia æratis ſuam rem gerit, ſicut quiuis maior, nec reſti- tuicur niſ magna æquitas id ſuadeat. Hoc tamen ita eſt in- telligendum, vt prædià non pofſit alienare ſine decreto, leg.
2. hic. Permittitur ei quidem alienare, ſed ita, vt interpo-
natur dectetum. Et hoc eſt in formula Caſſiodori libr. Va- riarum 7. Quod de alienatione dictum eſt, luſtinianus pro-
8 17 8* 8.* 3* 4 3 4 5 8«. ducit ad hypochecam, leg. 3. hic. Memini hanc quæſtionem
. 4„ß. 46„,*.— agitatam fuiſle, an minor poſt veniam ætatis impetratam
poſlit eſſe in iudicio,& in iudicium deducere, cum quæ ſtio eſt de re immobili, id eſt, quam ſine decreto non poreſt alie- nare? Verbi gratia, cum lis eſt de prædio in indiciò. Plerique putant poſſe:& vtranque legem intelligunt de alienarione prædiorum minoris. Memini tamen iudicatum, vbi lis eſt de prædio minoris, aut de poſſeſſione eius, quæ non poteſt alienari ſine decreto, minorem non poſſe ſine curatote rem deducere in iudicium. Nam generaliter notandum eſt, eum qui rem non poteſt alienare, non poſſe eam in iudicium deducere, leg. iuſiurandum quod ex conuenrione.§. ſi turor. infra, de iureiuran. Sed ex his naſcitur quæſtio tractata in leg. vltim. hic. ſi in teſtamento facta fuerit legitimæ, aut perfectæ xtatis mentio, veluti, Lego Titio centum, cum perfectæ fuerit ætatis, quo ſenſu erunt accipienda hæc Verba,& an per- fectæ ætatis verbo intelligamus eum quoque, quiveniam æ- tartis impetrauit. Dubitatio ex eo naſcitur, quod dicitur eum, qui veniam ætatis impetrauit, perinde habendum eſle, ac ſi eſſet legitimæ ætatis. Ergo videtur in eo legato hunc quoque contineri, qui veniam ætatis impetrauit. Sed tamen Iuſtinia- nus ait hæc verba, cum quis fuerit legitimæ ætatis aut perfe- ctæ æratis, non eſſe accipienda de eo, qui veniam ætatis impe- trauit, niſi id actum ſit,& ex venia quoque ætatis id proce dat, nam in teſtamentis ſequimur proprietatem verborum, nec aliter ab ea recedimus, niſi euidenter appareat aliter teſtato-
rem ſenſiſſe, vt dicitur in l. non aliter 69. de legat. 3. vnde cum
dicitur, cum legitimæ ætatis fuerir, legitimam ætatem accipi- mus, quæ legibus eſt definita. Ergo ſi quis veniam ætatis im- petrauerit, nonintelligimus eum fuiſſe legitimæ ætatis. Eſt tamen quæſtio voluntatis, de qua copioſa eſt diſpuratio in leg. cum filio. infra, de legat. 3. quæ ad hunc locum maxime perti- net, in qua quæritur in primis, quid teſtator ſenſerit, vt ſi id non appareat, ſequi debeamus proprietatem verborũ. Ideoq;
addit Imper. Wſ ſpecialiter quiſquam addiderit ex venia atatis
velle aliquid procedere. Si enim ſpecialiter id fuerit expreſſum in teſtamento, res non habet dubitationem, quia cum in ver-
bis nulla ambiguitas eſt, non debet admitti voluntatis quæ- ſtio. l. ille aut ille. 25. infta, de l. 3. Hic mihi videtur ſenſus hu-
ius conſtitutionis. Annotant alij, verba eſle accipienda natu-
raliter,& proprie non ficte, neque ciuiliter. Sed hæc ſunt bro- cardia& quolibetica relinquenda doctoribus brocardicis: qui fimiles ſunr pleriſq; magiſtris noſtris, quitheologiam ex-
acte ſe profitentur noſſe,& neque nouum, neque vetus teſta- mentum didicerunt.
„
IN TIT. XLVI. LIB. II. COD. 8 1 MAIOR FAC TVS RATVM habuerit.
Io alia ſubiicitur cauſa, denegandæ reſtitu-
, negandæ reſtirutionis, ſi maior factus ra- tum habuerit, quod cum eo minore geſtum fuerit. Nam ſi quis in minori ętate contra-
probauit, perinde eſt ac ſi maior id negotium contraxiſſet, de quo quæritur,& aduerſus quod vult reſtitui. omnis enim ratihabitio retrotrahitur,& confirmat ea, quæ ab initio ſub- ſecuta ſunt, leg. vltim. Cod. ad Macedonia. Nihil aliud con- tinetur his capitibus, quæ breuiſſima ſunt. Si quis ergo ra- tum habuerit, quod geſſit cum adhuc minor eſlet, fruſtra petit reſtitutionem, dummodo ſine dolo ratihabitio facta ſit. Nam qui ratum habet, quod geſtum eſt, non videtur ra- tum habere, quod dolo factum eſt, niſi nominatim etiam ra-
9
tionis in integrum. Iuſta enim eſt cauſa de-
hendo ſit captus,& maior factus id com-
tum hahuerit, quod dolo cum eo geſtum eſt, quia videtur id ratum habere, ſi maior factus id co mprobauerict. Exemplum eſt in leg. tres fratres. ſupra de pactis. leg. cum Aq uiliana: ſu- pra, de tranſact. Cum diniſio fir inter hæredes,& pactio ge- neralis fit, non pertinet ad ea, quæ dolo cohærèdis ſubrepra funt, quia non eſt veriſimile contrahentes de eo ſenſiſle, quod dolo factum eſt. Sed fi quis ſiicns, ge ptudens temiſe⸗ rit, quod dolo geſtum eſt,& expreſſum comprobauerit, dubiaque non ſit eius voluntas, cette talis ratihabitio eino- cet. Siceſt intelligenda lex Aurelio.§. Gaius. infra. de libe- ratione legat. vbicurarores liberatos de dolo tantum poſſe conueniri referr Modeſtinus. Addendum eſt hanc ratiha- bitionem quoque confirmare„quodita geſtum eſt cum ni- nore, vt ĩpſo iure non valeat, non tantum ſi Valeat contra- ctus, aduerſus quem vult reſtitui: vt ſi fundus ſine decrero ſit venditus, quo caſu non valet iplo iure venditio:& tamen ſi ratihabitio acceſſerir, confirmarur quod geſtum eſt. Quo pertinet alius titulus Cod. lib. ſ. Si maior factus alienatio- nem factam ſine decreto ratam habuerit. Ratihabitione igi- tur etiam confrmatur fundi allenatio ſine decreto facta, quamuis ipſo iure nulla ſit. Eſt autem ille titu. ſub lib. ſ. Co- dic. poſitus. quia non pertinet adreſtitutiones in integrum, quia alienario fiue contractus eſt ipſo iure nullus: Sedtitul. de quo hic fit mentio, pertiner ad reſtitutiones in inregrum, & tunc locum bhabet quando alienario valet. In his verbis nulla alia eſt difficultas. Sed difficultas magna naſcitur ex an- tinomia leg. 3.§. ſcio. de minor. Nam nihil fere obſcurius in hoctractatu hahetur,& de quo frequentior ſit quæſtio in foro. Minor adit hærediratem, qui maior factus à debitori- bus hæreditariis aliquid exigit: vultreſtitui: obiicitur eiquod maior factus ratam habuerit aditionem hæreditatis, quia ma- ior factus exegit nomina à drbitoribus hæreditariis: qnæri-
tur an ei deneganda ſit reſtitutio. Etvidetur deneganda ex
his quæ diximus, quia maior ratum habuit, quod min or gel= ſerat. Exigendo enim à debitoribus paternis, velhæredica- riis videtur ratam habuiſſe aditionem, vel immixtionem hæreditatis. Ratum enim habemus non tantum verbis, ſed te, leg. non ſolum. alias. leg. Paulus. infra, rem ratam ha- beri. Ait tamen Vlpianus, ſe putaſſe reſtituendum minorem initio inſpecto. Credidit VlIpianus ſpectandum eſſe initium, aditionem nempe quo tempore ſe minor immiſcuit hære- ditati. Quate ait: nitio? Initium ſpectari voluit, quia quæ- ſtio fuit propoſita de contractu, qui incidit in tempus quo
quis maior factus eſt. Ait prætor in edicto: Quoa cum mino-
e vigintiquinque annis geſtum eſe dicetur. Cum igitur quæ- titur, an minor ſit reſtituendus, videndum an eo tempore, de quo quæritur, minor fucrit. In his enim actibus, quinon habent tractum temporis, facile iudicatur an quid cum ma- iore, am minore ſit geſtum: ſedin his, qui tractum habent temporis, id non facile eſt iudicare: vt ſi quis aduerſus iudi- catum petat reſtirui. Nam iudicium plerunque habet ma- guum tractum: quia fortaſſe cœptum eſt cum minore, ſed nunitum cum maiore: an ergo dicemus cum minore geſtum, quia cum eo cœptum eſt, an cum minore, quia cum eo fini- tumèln hac ſpecie videbatur de eo quoque iudicari. Nam v- nus& idem videtur actus, qui initium habet& finem, adi- tio hæreditatis& exactio debirorum. Sunt quidem duo a- ctus, ſed quia poſterior actus eſt prioris accefſſio, ſequitur quod videatur idem actus, cum& initium& finem ſpecta- re debeamus. An ergo initium, an finẽ ſpectabimus? Senten- tia Vlpiani eſt, initium eſſe ſpectandum: ſedita tamen vt vi- deamus, vtrum ratihabitio interuenerit- quaſi dicat, niſi ex fine facti appareat, maiorem ratum habuiſle id, quod cum ipſo minore geſtum eſt. Vnde Vlpianus in propofita quæ- ſtione, ſtatim ſubiicit: Quaſi maior faltus,&c. Quaſi dicat, ſi proponatur talis ſpecies, in qua appareat poſtea maio- rem probaſſe, quod cum eommore geſtum fuit, ceſſabit re- ſtiturio.— Duæ autem ſunt ſpecies apud Vlpianum, quæ ex facto inciderunc. Vna qua dicit finem eſſe ſpectandum: altera qua initium. Videamus de poſteriore ſpecie, quæ wagis ad rem noſtram pertiner: inde aliam tractabimus. Quoties er- go idem actus eſt porius quam diuerlus, tunc debemus ma- gis initium quam finem inſpicere: quod eſt intelligendum

6. 4. 1“— ₰„„ 1*— 4. E———
118 b Franc. Duareni(omment.
riſi ratihabitio interceſſerit, eius quod cum eo geſtum fuit, vt ego exiiuno.
Exemplum eſtial. z. Cod de his quæ vi metuſve cauſa geſt. Maior metuimpulſus cauit ſe quid ſoluturum: ls poſtea ſpon- ce, nec coactus id ſoluit: non reſtituitur. videtur enim ratum habuiſſe, quod cum eo geſtum fuit. Cur nonidem de minore quoque dicemus, vt ſi minor quid geſſerir, maior comproba- uit non reſtituatur, quia id poſtea ratum habuir? Nam idem de minore videretur dicendum. Exempligratia, ſ minor lu- brico ætatis ſe obligauerit,& maior factus ſciens pi udenſque ſoluerit, vc non reſtituatur in integrum. Katihabitio enim el nocere deberet, quamuis tacita, quia euidenter apparet eum ratum habere quod geſtum eſt. Car igicur idem in hoc caſu non dicemus, cum minor adiit hærediratem,& maior factus exegit Adebitoribus hæreditariis nomina: nam videtur ratam habere adirionem antecedentem? Certe is videtur adire hæ- reditatem, qui exigit aliquid à debitoribus hæreditariis. nam & ſi nondum adiiſſet hæteditatem, tamen hoc ſolo facto vi- deretur adire, quia non tantum vet bis fic aditio, ſed etiam fa- cto,& pro hærede gerit, tunc dicendum eſt, quoties quis ac-
cipit, quod cirra nomen& ius hæredis accipere non poteſt. l.
pro hærede.§. Papinianus. intra, de acquir. hæred. Et certe non videtur exigi poſſe à debitoribus hæreditariis, niſi iute hæredirario. Quid igitur dicemus: Reſponde, hic præſum- prionem eſſe& ſuſpicionem ratihabitionis aditæ hæredita- tis, ſi exegit à debitoribus paternis quaſi animum habuerit adeundæ hæreditatis,& comprobarit mixtionem: ſedtamen non adeo eſt certa hæc coniectura, ac ſi ſoluiſſet maior factus quod minor promiſerat. Tunc enim indubitatum eſt eum comprobare, quod cum eo geſtum fuerat. Sed de eo, qui à de- biroribus hæreditariis exegit, idem dici non poteſt. Potuit e- nim alio animo exigere, vt ſi aduerſarius non conſentiat,& ceam pecuniam retineat:& præterea fauor ætatis exigit, vt in re obicura benignius interpretemur. Hac re motus mihi vi- detur Vlpianus, vt ita reſponderet in ſpecic dict.§. ſcio. Huc pertinet, quod Paulus ſcribit lb. 1. fententiarum. titu. de mi- noribus. Si maior factus, res quas minar egit, paclo vel ſilentio comprobauit, aduerſus hoc quoque in integrum reſtitui fruſtra qeſiderat. Ergo vult pactum interuenire, vt velſaltem huiuſ- modi ſit actus, vt non poſſit dubitari de voluntate,& animo eius, qui vult reſtitui. Si pactum ſit nominatim interpoſirum de comprobatione eius, quod geſtum eſt cum minore, nulla eſt dub tatio: Si ctiam talis ſit actus, vt appareat eum ita ſen- ſille. Paulus in dicto loco ait, Silentio. quod addidit propter conſtitutiones, quibus cautum eſt, vt laplu certi temporis in- telligacur minor probaſſe, quod ſecum geſtum eſt. Extat con- ſtit. quæ eſt vlt. ſub tit. ſi maior factus alienat. ſine decret. fact. rat. qua cauetur, Si minor maior factus alienationem factam ſine decreto, per quinque annos continuos non retractarit, tunc non polle obiicere, contractum eſſe nullum, propter de- cretum prætoris omiſſum: quia lapſu quinque annorum in- telligitur comprobaſſe id quod geſſit. Ergo ſilentio poteſt ra- tum haberi, quod cum minore geſtũ eſt, propter lapſum certi temporis: quia tunc interpretamur minorem ratum habuiſſe, quod geſtum eſt. 2 Sed quomodo ſit accipienda ea conſtitutio, plenius tra- ctaturi ſumus, cum diſpurabimus de temporibus in inte- rum reſtitut. Ad alteram quæſtionem, quæ proponitur in cadem leg. 3.§. i. accedendum nunc eſt, vt intelligamus quid interſit inter priotem& poſtetiorem ſpeciem. nam, vt dixi- mus, in dict. leg. 3. proponitur duplex quæſtio. Vna eſt,& prima, cum minor vigintiquinque annis actionem tutelæ in- ſtituit aduerſus hæredem tutoris,& lata eſt ſententia quo tempore maior factus eſt: vtrum pro hærede ſententia lata locus ſit reſtitutioni. Altera quæſtio eſt ea quam abſoluimus. In poſteriori ſpecie, vbi minor maior factus exigit à debito- ribus hæreditariis, ait ſpectandum eſſe initium: in priori ait ſpectandum eſſe finem,& tempus rei iudicatæ. Hæc viden- tur eſſe pugnantia apud Vlpianum: nec hoc facile quis aſſecu- rurus eſt, niſi diuerſitatis rationem intelligat. Depoſteriori ſpecie diximus: in priore vt diximus, minor agit aduerſus tu- tores, vel eius hæredes: maior factus, lata eſt ſententia aduer- ſus eum:& in ea quæritur an poſſit reſtitui. Hic nulla eſt quæ- ſtio de rat.habitione: quod eſt diligenter notandum. Con-
tractus enim hic proprie non eſt, ſed quaſi contractus, ſcili⸗
cet iudicium. leg. 3.§. idem ſoribit. infra, de pecnlio. Hic er- go quaſi contractus. ſiue iudicium incidit in vtrunque tem⸗ pus: cœprum eſt cum minore, finicum cum maioreè. Anigi- tur principium, an finem ſpectabimus? Ex his quæ diximus videtur initium ſpectandum. Sed lureconſultus ait inirium non eſſe ſpectandum, niſi appareat calliditate aduerſarij fa- ctum eſle, vt ſententia in id tempus protraheretur quo ma- ior eſt factus: tunc enim certum eff poſſe eum reſtitui. In priori ergo ſpecie minor non reſtiruitur, quia finis inſpicitur: in poſteriori ſpecie initium. Mirabilis eſt diuerſicas. Sed no- tandum eſt in hac ſpecie recte eſſe reſponſum, minorem non eſſe reſtituendum aduerſus ſententiam, quæ lata eſt tempo- re maioris ætatis. Intelligere præterea debemus minorem implorare reſtitutionem aduerſus rem iudicatam: ideoque inſpiciendum, an quo tempore lata eſt ſente ntia, maior fue- rit. Nihil ad rera facit, quod quo tempore eſt cœptum iudi- cium, minor fuerit: non enim pertit ſe reſtitui aduerſus id, quodactum eſt in iudicio cum minor eſſet, ſed aduerſus rem iudicatam. nam proponitur ſpecies, quæ ex facto inciderat. tum vero quia in materia reſtitutionis aduerſus rem iudica- tam inſpici debet tempus quo eſt res iudicata.leg.i. Cod.ſi ad- uerſus rem iudicat. Ergo denegari debet reſtitutio, ſi res iudi- cata ſit, cum iam maior quis eſſet factus. Si veto proponere- tur velle reſtitui aduerſus ea, quæ male ab eogeſta ſunt in iu- dicio, vr pura quia forte omiſiſſet allegationein, vt leg. minor.
3 6. de minor. tunc certe poſſet reſtitui, quia alle gatio eſt o-
miſſa quo tempore erat minor. Hic autem cum quæratur de ſententia, aduerſus quam minor vult reſtitui,& conſtet ſen- tentiam latam eſſe tempore maioris ætatis: ubium eſſe non debet, denegandam eſſe reſtitutionem, niſi dolus aduerſarij interuenerit, vt hic dicitur. ſic videtur intelligenda vtraque ſpecies apud Vlpianum in dict. leg. 3.§. i. prior de re iudicata, poſterior de exactione à debitoi ibus hæreditariis. Sed obii- citur leg. liberis.. ſi quis minor. 2. infra de liber. cauſ. Ibi ait Vlpianus, ſi quis minor vigintiquinque annis venundari ſe paſſus ſit, ad prerium participandum, ca venditionon nocet e- ius libertati, quamuis noceret maiori vigintiquinque annis, vt dicitur leg.ſi ex cauſa.§. Papinianus. de minorib. Minori igitur non nocet, nec ideo in ſeruitutem redigitur. Addit ex- ceptionem, niſi prerium pasciretur cum venditore, poſtquam maior factus eſt. Nam ait eam partieipationem pretij ei no- cere. Hæc ſpecies videtur ſimilis quam tractat Vipianus dict. leg. 3.§. i. de eo, qui adit hærediratem m inor,& maior exe- git debitum à debitotibus hæreditariis. Hic enim minor paſ- ſus eſt ſe vendi,& maior factus participauit pretium: id eſt, exegit maior factus pecuniam ab eo, cum quo pactus fuerat minor. Videndum quo modo hic nodus debeat ſolui.& di- uerſitas vtriuſque ſpeciei eſt cognoſcenda. in dict. leg. liberis. §. ſi quis minor. non nocet ratihabitio libertari. nec enim ideo dicitur libertatem eum amittere, quod ratum habuerit pre- tium participando, ſed nocet ei turpitudo facti. Inſpexerunt Iureconſulti maxime pretium, quod accepit eo nomine. nam ſeruile quidem eſt& abiecti animi, pati ſe venun dari,& redi- gi in ſeruitutem: ſed turpiſſimum eſt,& indigniſſimum pretio accepto,& mercede de ea re paciſci. Videte de hacrel.i. in- fra, quibus adlibertat. proclam. non licet. Non igitur tantum ſpectandum eſt an quis pactus ſit, ſed an pretium participa- uerit. Eſt enim indigniſſimum eius rei nomine pretium ac- cipere,& pretio libertatem vendere. Ita vt non dicendum ſit denegari ei libertatis proclamationem debere, ſi poſtquam maior factus eſt in ſeruitute durauit: ſed ſi pretium accepe- rit. Ex quo apparet Iuriſconſulros cos non habuiſſe rationem ratihabitionis: quia tunc ſatis fuiſſet, ſi manſiſſet in ſeruitu- te: ea enim ratione ſatis oſtendiſſet quis ratam ſe habere ſer- uitutem: ſed præcipue patticipationis pretij: quo facto nihil eſt fœdius, nihilque turpius. Atqus ita concilianda venit lex liberis.. ſi quis. de liberali cauſa. cum dict. leg. 3. 1N
—

titutio ſtzun . Netopecpon
6 dn. ur m ale 1 cogeltaluni et allegationem treſtitui, quin llleguid etc . kic aatemcum querauurde ot vultreſti Kccalterſco-
Ralotis xtatis: Tbium elleon
zutionem, nilidolu aduetluj dc videtut intelligencn taqle leg. 3..r ptior deteiutiann, Ouidus hæreditariis. Selohi- 6. 2. infra delber, caul. Didt uiquinque annis venunduit- adum ea venditio ponnoccte- maiori rigintiquinqueannb,
oinianus. de minotib. Mnqi
cuicutem edig tut. Additen- rur cum veadtote, poſtquen participationem hretj diro squam tractat Vpiamudi ditatem winor,& malotele- Irarüs. Hiccuim minctnu s participauit pretium: idelh deo, cum quopactuflen ohic nodus dedeat ſoluiKo
arauit: ſe dolle rtiolch
fuiſet, l uſeluberit
ertleg uun.
8
In Tit. XLVII HBIICDd.
IN TIT. XLVII. LIB. II. COD⸗
VBI EITI APVDPD QW E M COGNITIO
en intogrum reſtitutionis a- 3 4 gitanda ſit. A. 0,
eee EdYIT vN alius locus, qui eſt de foro com=
— 8 —.
... petenti: de quo nonnulla ſupra ſub tit. de mi-
noribus diximus,& dicemus fuſius ſub titul. e indiciis. Quæritur enim, in quo loco cau- S lam integrum reſtitutionis ſit agitanda,& a- dud quem magiſtratum. Sic hic duplex eſt quæſtio, vna de
loco, altera de perſona iudicantis. Ad primam quæſtionem pertiner lex 2. hic. Quidam volebat reſtitui aduerſus tranſa-
ctionem, in qua aliquid dederat, ex eins cauſa volebat id per reſtitutionem repetere, quærebatur in quo foro hæc quæ- ſtio eſſet examinanda. Reſpondent Impp. Præſidem domici-
lijſcorum, quiconueniuntur, adeundum. Hinc ergo colligi- tur, ſicut in aliis cauſis, forum rei actor ſequi debet, vt leg. iu- ris ordinem. Cod. de iuriſdict. omn. iudic: ita in hac cauſa, vr quo in loco reus contra quem petitur reſtitutio, domicilium
habet, in eo foro examinetur hæccauſa. Hinc obſeruare poſ- ſumus, non eſſe hanc cauſam agendain in loco contractus, ſicut dicitur in leg.hæres abſens. infra, de iudic. Nam id acci- piendum ita eſſe hic locus nos admonet, quoties agitur vr is contractus ſeruetur: ſed ſi agatur, vrab eo contractu receda- tut, aliud eſt dicendum, vt hic dicirur. Si igitur peratur reſti- tutio contra contractum, in eo loco eſt petenda, in quo do- micilium habet reus. Sed hic quæritur, quid ſi res de qua lis eſt, alio in loco ſit ſita: veluti ſi agatur de fundo,& prædio, quod eſt in alieno agro, quam in quo domicilium habet reus, vbi agatur hæc cauſa reſtitutionis. Hæc quæſtio proprie de re immobili eſſe videtur: nam ſitam eſſe rem cum dicimus, intelligimus dere immobili. Sunt qui exiſtiment locum do- micilij lemper ſpectandum eſſe, propter verba huius reſcri- Pꝓti. Sed non animaduertunt reſcriptum eſſe ad certam cau-
ſam& perſonam,& reſcriptum conueniens eſſe huic ſpeci-
ei. in ea enim propoſitum erat, rem in eo loco ſitam eſſe, in quo reus habebat domicilium: ideoque reſcriptum eſt, vt præſes domicilij adiretur: quia res ipſa ſita erat in eo loco. A- hj putant, vbites ſita eſt, exercendam eſſe quæſtionem reſti- tutionis, per leg. vltim. vbi in rem actio. in qua dicitue, in rem actionem exerceri vbi res ſita eſt. Ali ij putant electionem a- ctoris eſſe, qui reſtitutionem petit, vt agat velin loco in quo domicilium habet reus, velvbires eſt ſita. Alij aiunt reſtitu- tionem in rem ſcriptam eſſe. Quæ verba ta intelligunt, vt e- aiſtiment reſtitutionem ram in rem, quam in perſonam eſſe,
R partim habere naturam perſonalis actionis, partim realis⸗
ideoque actorem habere electionem. idque colligunt ex eo, quod dieitur in l. in cauſæ 13.§. interdum. de minorib. Sed ad- monuiin eo loco, eos non intellexiſſe ſenſum dict. 9. intet- dum. Actiones quædam in rem ſcriprtæ dicuntur, vt hæ, in qui- bus non exprimuntur perſonæ in edicto, vt eſt actio, Quod metus cauſa, l. metum.§. vlt. ſicut pactum in rem ſcriptum eſ- ſe dicimus, cum paciſcitur quis, ne petat, non expreſſa perſo-
na⸗ leg. iuriſgentium. õ. pactorum. ſupra, de pactis. Hocnon
pPoteſt dici dereſtiturione, quæ necactio quidem eſt, necad rem pertinet. nam etſi luriſconſultus in dict.§. interdum. re- ſtitutionem quandoque fieri dicat dato in rem iudicio, non ramen inrem eſſe dicit. Et certe ſi quis minor amiſerit vel ſimplicitate ſua vel dolo aduerſarij actionem in perſonam, reſtituirur ei actio in perſonam, quæ fuit amiſſa: ſi veroa- ctionem in rem, dabitur ei actio in rem ‚Vt dicitur in dict.§.
interdum. Sed& ſi quis ſimplicitate ductus acceptilatione iberauerit aduerſarium„ reſtituetur ei actio in perſonam, quæ fuerat extincta,& eareſtituta experietur, quæ dicitur
reſtitutoria aur reſciſſoria, Sin autem amiſerit dominium
rei ſuæ metu, dolo, velcircumuentione, actio in rem eireſti-⸗
tuetur, vt poſſit eam rem vindicare, quam non poſſet vindi- care ſummo iure. Cuiusrei exemplum eſt in§. interdum. Vendidi tibi rem meam, quam alij vendidiſti: æquum eſt me reſtitui, vt dominium rei meæ mihi reſtituatur. Er da- tur actio in rem quam agam non tantum aduerſus te, ſed& aduerſus poſſeſſorem. Is eſt verus ſenſus dict.. interdum. Er
Nuue,
peteniii.
ꝗapud quem cognit. 115 quod ab aliis adfertur, omnino alienum eſt Aſenſu huĩus loct: b Hinc facile eſt intelligere, quid ad propoſitam quæſtionem ſit reſpondendum, ſi quætatur, quo in loco ſit agendum. Dux ſuntregule, quæ dilegenrer at norandæ. Aut enim amiſſa eſt actio in perſonam, auc in rem. Si actio in perſonam ſit amiſſa, videndum vbi reus domicilium ſuum habeat: ſi ve- ro in rem actio ſit amiſſa, poteſt actor eriam agere, vbires ſita eſt. leg. vltim. Codic. ybiin rem actio. Ergo in pr opolita b quæſtione, videndum eſt quam actionem ſibi petat reſtitui minor, an actionem in perſonam, an in rem. Siin perſonam 1 actionem ſibireſtitui petat, ſequemur quod dicitur in leg. in cauſæ. g. interdum. de minoribus.& leg. hæres abſens.§. vl- 1 tim. infra de iudic. Si actionem in rem, ſequemur quod eſt in dict. leg.vltim. C.vbi in rem actio exerc. deb. Sic mihi vide n. tur hæc concilianda& intelligende, de quibus magna eſt con- trouerſia in vulgarium doctorum commentariis. Hic tracta- ri ſolet quæſtio de eccleſia. Si eccleſia reſtituarur aduerſus venditionem alienationemve rei ſuæ,(reſtituitur enim vtCl- uitas, vel minor in quo loco ea cauſa ſit agitanda, an in foro eccleſiaſtico, an in foro ſeculari. Et ex dEmAlone ſaperio- ri facile poteſt intelligi quid ſequendum ſit, ſecundum mo- res& conſuetudines. Nam apud nos nec clerici, nec eccle- ſia in actione in rem vlio priuilegio fori vruntur. Magna tamen pugna eſt apud pontificios an vtantur priuilegio fo- ri in actionibus in rem. Sed apud nos indubitatum eſt, quic- quid ſentiant pontificij, nullo prinilegio eos viiin actioni- bus realibus: in his enim magis res, quam perſona viderur conueniri. Sed tanta eſt pontificiorum msoyskia, vtomnia ad forum ſuum trahant, vnde facile ſciri poteſt, quid in his ſequendum ſit: vr ſi eccleſia petat reſtitutionem actio- nis inrem, in foro ſeculari petat; ſi antem actionis in per- ſonam, in foro eccleſiaſtico, capit. cum ſit, de foro com-
Altera eſt quæſtio de perſona cognolcentis in foro, in quo ſunt varij magiſtratus. Nam& ſi conueniat de foro, ad- huc quæritur de iudice. Et dicendum eſt, cauſam reſtitu- tionis tractari apud prætorem, vel p:æfectum prætorio, vel alium magiſtratum, qui iuriſdictionem habet. Hoc adieci, quia reſtitutio eſt imperij magis quam iuriſdictionis. Eſt e-
nim imperij mixti. leg. ea quæ. infra ad municipal. ideoque
magiſtratus municipales non poſſunt reſtituere. Nos ergo intelligimus magiſtratum populi Romani, qui imperium ha- bet. Nam ea quæ imperij ſunt, non competunt magiſtrati= bus municipalibus: cuiuſm odi ſunt quos Scabinos voca- mus. Et certe quæ dicuntur de magiſtratibus populi Roma- ni, fere ad magiſtratum municipalem haudquaquam per- tinent. Exemplum eſt in titu. ſi quis ius dicenti non obtem- pPera. omnibus enim magiſtratibus conceſſum eſt auctori- tatem ſuam defendere pœnali iudicio, non tamen duum- uiris. Duumuiri autem ſunt magiſtratus municipales. De magiſtratibus, quiin integrum reſtituendi ius habenrt, eſt diſtinctio obſeruatione digna.in leg. in cauſæ.§.vlrim.& leg⸗ præfecti.& leg. ſequ. de minoribus. Dubitatum fuit de præ- fecto prærorio, vtrum aduerius eius ſententiam poſſit peti reſtitutio. Nam à præfecto prætorio non licet appellare, leg. 1. ſupra de offic. præ fect. prætor. Et ait Hermog. poſſe. Sic vi- decis etiam hodie dari reſtiturionem aduerſus curiam parla⸗ menti, à qua tamen non poteſt appellari. Deinde docet ra- tionem diuerſitatis. Appellatio continet iniquitatem ſenten- tiæ. nam qui appellat, dicit inique iudicatum: is autem, quipe- tit reſtitui in integrum, non contendit iniquam ſententiams ſed allegat errorem ſuum,& ſimplicitatemn. Subiicit magi= tratus poſſe reſtituere, ram aduerſus ſuam; quam aliorum
ſententiam. Hoc eſt intellgendum, nili minor magiſtratus contra maioris ſententiam velitreſticuere: quia id non per-
mittitur. Sed quid ſi princeps ſententiam dixerit, num alias
magiſtratus poterit reſtituere? Minime vero. nam tunt ſo-
lius erit principis reſtituere. Non docet an reſtituere poſſitz an non: id enim eſſet diſputare de poteſtate Principis, quod
ſacrilegio proximum eſſet, l. 2. C. de crim. ſacril. Adfert de⸗
inde Vlpia. exempla, in quibus cauſis non permiſerint Impe= ratores reſtitui minorem in auditorio ſuo„ Gin quibus pers miſerint. Cum quis enim dixiſſet ſententiam aduerlus mi=
5 6 3 1 12—= 2 4. 1 2 4 . 5 58 1 1* 11eT 3 norem, c is appellaſſet ad principem Princeps autem dé⸗

—
—
5—— 4 3 —————
.
120
diſſet iudices, qui de cauſa huius appellationis cognoſcerent: pronunriarunt iudices, vice principis.( Solebant enim prin- cipes cauſas appellationis delegare examinandas certis iudi- cibus, Nouel. de appellat.) quæſitum fait, perita reſtitucione aduerſus huiuſmodi ſententiam, quis reſtituere debeat. Re- ſpondet Vlpia. neminem niſi ipſum principem, aduerſus ho- rum iudicum ſententiam reſtituere poſſe. Sicut dicimus de priuato confilioregis, noſtris moribus. Hucpertinet l. 1. hic. Pixi ſub tit. Codie. ſi aduerſ. ficum. Siinter fiſcum& priua- tum res fit iucicata, neminem aduerſus hanc ſententiam te- ſtituere, niſi principem. Quod noa videtur percepiſle Ac- curſ. cum ait: Procurator Cælaris habet cognitionem inter priuatum& filcum, quare lImperator hoc loco vult, ſi quid à procuratore ſuo ſit iudicatum inter priuatos& fiſcum,& pe- ratur reſtitutio, ſolius principis eſſe hanc concedere reſti- turionem. Eſt ius ogſare de filco quod eſt notandum, nec eſtalia ratio tequirenda. Sed hic quæſtio eſt, an hæc reſtitu- tio minoris poſſit mandari, vel delegari,& an etiam iudices compromiſſarij, vel delegati poſſint cognoſcere. Extat hac de re Conſtitutio luſtiniani leg. vltitn. hic. Meminiſſe autem oportet eorum, quæ diximus de mixto Imperio: vbi& dixi- mus hac reſtitutionem eſſe mixti Imperij, ex leg. ea quæ. in- fra ad munici. Ideoque dubitandum non eſt, quin poſſit man- dari, ſicut alia, quæ ſunt mixti imperij, quãuis Accurſius& alij aliter ſentiant. Aiunt, ea quæ imperij ſunc non competere iure magiſtratus: ergo cum uriſdictione mandata non tranſ- ire. Hanc ſententiam coffutauimus ſub titulo de offic. eius cui mand. eſt iuriſdict. vbioſtendi delegantem, ſicut iutiſ⸗ dictionem mandat, ſic& imperium quod ei coniunctum oſt. mandatur enim generaliter iuris dictio,& cum ea tranſ- feruntur in eum, cui eſt mandata, ea quæ cohærenrt iuriſdi- Ctioni, leg. t.& vltim. de Öffic. eius. Tale eſt imperium mi- xtum, quod conſiſtit in danda bonorum poſſeſſione, in mul- cta dicenda, in mittendo in bonorum poſſeſſionem. Sed in hacquæſtione eſt diſtinctio ſequenda, quam Iuſtinianus tra- dit in hac leg. vltim. Hæc conſtiturio eſt ſubobſcura his, qui non animaduertunt εννιαρααιHec propriè locutum luſtinia- num. Docui ſuprà quid inter prætorem& iudicem inter- ſit,& quid ſit iudex dætus,& quid pedaneus. Dixi eum qui judex datus eſt, ne iuriſdictionem quidem mandatam ha- bere:& hocintereſt inter iudicem datum,& eum qui ha- bet iurifd. ctionem. in hac autem conſtiturione Ioſtinianus vocat iudices etiam hos, quibus eſt mandata iuriſdictio, cum veteres iuris auctores iudices vocent, iudices priuatos,& delegatos. Sed hic ideo receſſit à forma loquendi veterum, quia tempore lIuſtiniani exoleuerat ille mos iudicum dan- dorum. Vocat autem iudices datos, quia dari videntur, cum eis mandatur iuriſdictio. Hac æuνοᷣ animaduerſa, ni- hil erit obſcuri in hac conſtitutione. Magiſtrarus iuriſdi- ctionem habent: Is vero qui datus eſt iudex, iuriſdictionem non habet. His aut verbis: Sed& apud eos iudeces,&c. Signi- ficat delegari poſſe non tantum à ſe, ſed etiam à magiſtratu, cognitionem reſtitutionis. Hoc eſt quod iam dixiinus, quæ mixti imperij ſunt, mandari poſſe. videtur enim ipſe cogno- uiſſe qui mandauit. Sequitur: Sic etenim non dficilu erit cau- ſarum examinatio. Hès verbis oſtendit hoc ſe conſtituiſſe, vt facilior eſſet harum cauſarum expeditio, ſi poſſet magiſtratus reſtiturionis cognitionem mandare. Addit deinde, Sed ne quis ita diffusè,&æ. Quia dixit delegati poſſe cognitionem reſti- tutionis in integrum, addit diſtinctionem qua ſignificat co- gnoſcere poſſe iudices eos, quibus mandata fueri luriſdictio: non autem eos, qui dati fuerunt iudices ad iudicandum. Qua- ſi dicat? datus iudex non reſtituit, ſed is cui mandata eſt iuriſ- dictio, quia reſtituere eſt iuriſd ctonis. Ergo ſi quis tantum notionem vel iudicandi faculratem habet, noniuriſdictio-
nem, non poteſt reſtituere, nec cauſas reſtitutionis examina-
re. Is mihi ſenſus videtur verborum Iaſtiniani, licet aliis ver- bis vtarur. Cum autem dicit: Qui propriam iuriſclictionem non habent. Qui id eſt, qui iudices dati propriam iuriſdictionem non habent. Alij alio referunt,& aiunt intereſſe, an ordinarius magiſtratus habeat adminiſtrationem, an non. Quidam etiã alicer intelligunt, dicuntque referre an is, qui delegat manda- tam, habeat iurildictionem, an non:& ita interpretantur c. pen. extra, de in integr. reſtit. Sed apparet eam conſtiturio-
——— 8
Franc. Duareni(omment.
nem hauſtam eſſe ex fœce commentariorum iaris ciuilis, vt ſunt aliæ multæ in iure põtificio. Ego aliter intelligo,& refero relatiuum hoc qui, ad datum iudicem, non ad eum qui dedit- Obiicet fortaſſis quis, põtificem errare non poſſe, iuxta c.) de conſtitut. in 6. Ego ſic reſpondeo,& ſic interpretor: Haber quidem omnia iura in ſcrinio pectoris pontifex, id eſt, fingi- tur habere propter vtilitatem: ſed Gregorius forte cum illa ſcribebat, multa bona iura habebat in ſcrinio pectoris ſui, id eſt, ventris ſui, vt accidit bonis patribus, cum bene pranſi ſunt. Sequitur: Velab hus fuerint dati,&œ. Dati ſcilicet cum juriſdi- ctione, vt ex ſuperioribus colligitur. Poſtremo dum ait: Sed ne Aun penitus,&c. His poſterioribus verbis oſtendit, nihil referre, an ſpecialiter, an generaliter ſit mandata hæc iuriſdi- ctio. Nam omnia, quæ mixti imperij ſunt, generaliter tranſ-
feruntur, ſicut ſupra diximus, tit. de offic. eius cui mandat. eſt
IN TIT. XLVIII. IL.IB. 1I. COD.
DERREPVTATIONIBVS, QYAℳ fiunt in iudicio in integrum reſti- tutionis.
„ VRc locum breuiter perſtringemus, quia 9 iam ſatis cum expoſuimus in interpretatio- ne horum verborum edicti prætorij: Quod cum minore vigintiquinque aunis gestum e 424. ½ L dicetur, vti quæque res erit, animaduertam. His enim verbis prætor oſtendit omnia ſe reſeruare cognitioni ſuæ. nam cum prætor videret multa eſſe, quæ non poſſent definiri,& quæ penderent ex boni viri arbitrio, ſubiicit, ſe o- mnia ſuæ cognitioni reſeruare. Vnde fit vt cum reſtituitur minor, ſubueniatur quoque eius aduerſario,& plerunque re- putationes fiant, id eſt, compurationes,& compenſationes. Etcerte ſi minor repetat fundum, quem forte vendidit,& quid ex pretio ad minorem peruenerit, ex quo locupletior ſit factus, æquum eſt id compenſari& deduci, quod reputats vocant Iuriſconſulti. Æquitas enim exigit, vt ſuccurratur ad- uerſario, ita vt omnia in priſtinum ſtatum reſtituantur. Ideo ait Imper. Qui reſtituitur in integrum, ſicut in damno morars non debet, ita nec in lucro. Huiuſmodi multos locos adduxi- mus, in tit. ff. de minorib. vt l. quod ſi minor.§. reſtitutio. leg. tutor. 5. vltim.& alias. Obiicitur l. ſi iudex. ff. de minor. quam explicauimus in dict. tit. de minorib. Obiĩicitur etiam l.ſi per vim. Codic. de his quæ vi metuſve. quam atiam explicauimus eodem titul. Sicur igitur æquum eſt minotem damno non affici, ſic cum damno alterius non debet locupletior fieri. I- gitur compenſatio eatenus admittitur, quatenus aliquid ad eum peruenit. Sequitur, Sed etſi interceſſor minor vigintiquin- que aunis interuenerit. Eſt caſus obſeruandus. hic enim non tantum deducitur, quod peruenit ad minorem, ſed quod ad aliquẽ extraneum, vt cũ actio contra veterem debitorem re- ſtituitur. Exempli gratia, Titius debebat centum. Minor in- terceſſit animo nouandi, quod eſt notandum: atque ita libe- ratus eſt Titius. Minor eſt reſtitutus. Quo nodo mihi ſuc- cucretur aduerſus debitorem meum veterem? Reſpondet Imperat. reſtituetur tibi actio. Idquę æquitati maxime eſt conlentaneum. Quod& videmus fieti in Senatuſconſul- to Velleiano. nam ſiagat quis aduerſus mulierem, quæ in- terceſſit: actor quidem ſummouetur, ſed ei reſtituttur a- ctio aduerſus veterem debitorem. le g. pri ma, ad Velleianum. Sed hoc intereſt inter Senatuſconſultum Velleianum,& hanc reſtitutionem, quod ſine reſtitutione beneficio Se- natuſconſulti Velleiani ſuccurritur mulieri, hic non ſine reſtitutione. Ideo debemus intelligere hic nouationem eſſo factam. Sed difficultas naſcitur ex§. prætei ea. Inſt. quib. mod. toll. obligat. vbi ait, ſi perſona, in quam per nauarionem obli- gatio eſt translata, pupillus ſit, non teneri,& tamen liberari eum, à quo fuit in pupillum translata obligatio. Sed magna diſſimilitudo conſiſtit in his duobus. Primum eſt, quod hic dicimus reſtitui actionem aduerſus veterem debitorem: qui- bus verbis ſignificat, non teneri ipſo iure veterem debito- rem: nam alias ipſo iure non teneretur vetus debitor. Præ- terea ille§. præterea. loquitur de pupillo, in quem nulla cadit
———

taliter litm du mperij ſ eldith 4 du'edene
8
breuiter berſtricgrou expoſuimus in ntere
d Poluimus in lntenter. dotum edici bretoti Oan tiquinue anui Lelln eJneraerit, aamadunmlh
omnia ſe reſeruate cogaiiei
er wultaelle, qur won pollen rboni viri ubitrio,liitch o⸗ ue Vnde ft yt um nttuiu dus aduerfario,& Nlennngdets duxationes,& compeqſaiohe: adum, quemfotte veaätt,& ervenert, ex quolocapleiott alari& deduci, quod tepun: genim erigit rtluccurruutl aum ſtatumreſtituantur. lie nnegrum, ſcutin am menni umodi multos locos addur- mod ſi minor.§. teſtitutio. 3 url.Riudex. ff de nhuſ moti. Obicitutetiumlihe aſre. quam ttiam explicauimd uum eſt winotem camooron non debet oculeüot feñ Amittitur, quztenls: qudh
asuteretſon miuꝛr uimnihun
ſas obſet uandus. licenin doh
1 od zenit adminotem, 8ag 3 contfavetelem. n. e cenlum Wn, us dededate alb
d
In Tit. XLI. lib. II. Cod. Etiam per procur. Cyc.. 121
oadit oblĩgatio, non de minore. Hæc multum diuerſa ſunt. nam ſi in pupillum ſit translata vetus obligatio pet nouario- nem, certe pupillus non eſt obligatus„& tamen liberatus eſt vetus debitor: ſed ſi ponas minorem elſe, tenet obligatio po- ſteriot ipſo iure, ſed reſtituitur. Vis autem reſtitutionis eſt, vt omnia in priſtinum ſtatum reponantur,& omnia reſtituan-
tur non tantum ex minoris, ied ex aduerſarii quoque parte.
Sed cum non tenet obligatio poſterior ipſo iure, non poteſt ſubueniri creditori aduerſus veterem debitorem, quia ipſo iure iam liberatus eſt, neque datur reſtitutio, qua ſucchrratur
ei qui interceſſit, cum ipſo iure tutus ſit. Sic per conſequen-
tiam vetus debitor manet liberatus, cum non detur reſtitutio qua omnia poſſint reſtitui in priſtinum ſtatum. Aliud eſt vbi ipſo iure tenet obligatio poſteriot: quia tunc cum detut reſti-
tutio, omnia in priſtinum ſtatum reponuntur,& per con ſe-
quens obligatio in veterem debitorem. Ergo hæc facile con- ciliari poſſunt.
IN TIT. XLIX LIB. Ir COD. IETIAM PER PROCVRATOREN
8. cAVSAM IN INTEGRVM RE-
Kitutionus ag: poſſe.
69 le ſequitur alius locus de reſtitutione in inte-
1 grum, pertinens ad cauſæ cognitionem,
& requiritur in reſtitutione, qui& pendet ex edi-
d0 Pratoris in expoſitione horum verborum, Dr 797ue res erit animaduertam. Diximus e- nim cauſæ cognitionem eſſe neceſſariam,& reſtitutionem concedi cum cauſæ cognitione. Vnde quæritur an minore
tantum poſtulante, ac præſente, an etiam eius procurarore
petente, detur reſtitutio. Et dicitur hic hanc cauſam reſtitu-
tionis etiam per procuratorem agi poſſe. Hic igicur præſentia
perſonæ non eſt neceſſaria, ſicut diximus in impetratione æ⸗ tatis veniæ, ex l. 2. C. de his qui veniam ætatis imp. Æpquitſſi- mum enim ſic eſt, præſentem eſſe eum qui veniam æratis im- petrat, in cauſæ cognitione, vt ex ſermonce eius& geſtu poſ-
ſit æſtimare iudex an mereatur veniam ætatis. In hac autem
cauſæ cognirione præſentia eius, qui reſtituitur non eſt neceſ- ſaria,& fufficit per procuratorem id agi. Procuratòrem au-
tem eum debemus accipere, qui ſpeciale mandatum habet:
quia procurator hahęns liberam omnium bonorum adwini- ſtrationem,& genctale mandatum non ſufficeret, l. illud.§. ſi talis. ff. de mino. Si minor procuratorem habeat generaliter conſtitutum cum omnium bonorũ adminiſtratione, quam⸗ libet plenam habet adminiſtrationem, non tamen poterit re⸗
ſtirurionem petere minori, quamuis alias lites poſſit mouere
nomine domini, nec requiratur ad eas ſpeciale mandatum. Nam quamcunque actionem poteſt inſtituere eius nomine à quo eſt procurator inſtitutus. De actionibus ordinariis hoc
eſt ſatis expreſſum inl. ſed etſi vnius.§. procuratorem. infra
de iniur.vbi ait VIp. procuratorem accipi eum cui generaliter eſt conceſſa adminiſtratio omnium bonorum,. Sed in hoc au-
xilio extraordinario, quod datur contra ius cinile, vt dicitur in
I. in honorariis. infra, de oblig& actio. non eſſet audiendus is procurator qui non haberet ſpeciale mandatum à domino-
ſubiicit Paulus inc. ſeq. d.tit. dę mino. quæſtionem. Pone e-
nim, dubium eſſe an mandatum ſpeciale habeat procurator, an non,& probatio non ſit firma, an deneganda erit procu-
ratori reſtitutio, an in dubio ſit audiendus. Ait iureconſ. eum audiendum, ſed exacta cautione de rato. Idque etiam alias
obſeruatur, cum dubitatur de mandato procuraroris, l. 1. Co. de procur. Hinc naſcitur quæſtio de coniunctis perſonis, ex. patri.37. de minorib. coniunctæ enim perſonæ,& neceſſariæ, plerunque abſque mandato admittuntur adagendum, l. ſed
& hæ. ſupra, de procur. Quæritur igitur an in petenda reſti-
tutione, hæ perſonæ coniuncte ſint andiendæ? Sed dicitur eas
non eſle audiendas, excepto patre. Inter coniunctas enim per- ſonas ſolus pater admittitur ad petendam reſtitutionem, et-
iam ſine mandato,& nolente& inuito filio. Duplex eſt huius
iuris ratio: Vna, quia pater eſt legitimus adminiſtrator bono- rum filii: à legitimo autem adminiſtratore non exi giturman- datum, l. præſes. C. de tranſact. l. mandato generali. ſupra, de
*
procur. quia legitimam adminiſtrationem habet. Eadem eſt tutoris ratio, qui à lege datur, ne mandatum ab eo exigatur, idque vuigo eſt receptum. Sed ratio firmior eſt, quia patris intereſt filium reſtitui in integrum. Periculum enim eſt, ne ſi non fuerit reſtitutus filius, executio rei iudicatæ fiat in pecu- lio, quod alias patris eſt,& quod alias pater retineret in ſub- ſtantia ſua. Sic eſt intelligendum quod hic dicitut, pe aduerſe- tur l. 3.§. ſed vttum. de minorib. vbi dicitur, reſtirutionem non prodeſſe patri, quam impettar ſilius. Non enim prodeſt patri, ſi de peculio conueniatur, quia minor velur pater con- uenitur: aliud eſt cum pater petit non ſe reſtitui, ſed filium.
Hæc enim reſtitutio prodeſt patri, ſi nihil aliud ſit vnde poſſit
mandari ſententia executioni. Sed ſi agatur de peculio aduer- ſus patrem, non poterit pater ſe vlla exceptione tueri. Alia ex- ceptio eſt, in qua mandatum non exigitur, veluti ſi petatur re- ſticutio minoris, ex eo quod luxurioſus ſit adoleſeens, vt me- rito ei debeat interdici bonorum adminiſtratione, tunc enim audiendi ſunt cognati, etſi nolit filius. Cum hiĩs igitur exce-
prionibus intelligendum eſt quod hic dicitur procuratorem
non admitti ad petendam reſtirutionem in integrum ſine ſpeciali mandato. Sed quæri ſolet an idem dicendum ſit, ſi in- cidenter petatur reſtitutio,& principaliter filii nomine re- quiratut reſtitutio. Cautum quidem eſt ſpeciale mandacum requiri: ſed ſi in aliam litem hæc quæſtio de reſtitutione inci- dat, an idem dicendum ſir? Vulgo receptum eſt, idem non el- ſe dicendum: quam ſententiam ſequor. Exempli gratia, datus eſt procurator ad certam actionem: in ealite aliquid eſt com-
miſſum, quod nocet minori, vtpote aliqua allegatio eſt omiſ
fent
ſa. Petitur reſtitutio: an neceſſarium eſt mandatum ſpeciale?
Non videtur eſle neceſſarium, quoniam is qui procuratorem
dedit, videtur omnia permiſiſſe ſine quibus non poreſt iudi- cium peragi, l. ad legatum.& l. ad rem immobilem. Iu pra, de procuratarib. Hæc ſententia ratione nititur,& æquitate,& cum hac exceptione hoc eſt intelligendum, quod dicitur in
hac lege.
IN TI T. I. L IB. I1. COb. IN INTEGRVM RESTITVTIONE rosrViaraNg x
nout ſiat.
Io locus ſpectat ad effectum reſtitutionis: quia hæc vis eſt reſtitutionis, vt omnia in priſtinum ſtatum reponantur. Igitur cauendum eſt, ne quid noui fiat pendente cauſa reſtitutionis. e⸗’ Exemplum id oſtendi poteſt. Ponamus enim entiam latam contra minorem, aduerſus quã minor vult reſtitui,& interim ille pro quo ſententia lata eſt proſequatur ſententiã executioni mandari:an interim mandanda erit ſen⸗ tentia executioniè Et dicitut interim ceſſare executionem: ſic enim eſt intelligendum quod hic dicitur. Ex quo perſpicuum eſt, ſimilem eſſe reſtitutionem in hac re appellatiot.i, licet in
aliis multum interſit. Eſt enim tit. Ne quid appellat. pendente innouetur, id eſt, vt ne quid attentetur(vt vulgo loquim ur)
donec cognoſcatur de cauſa appellationis. Hac pertinet I. fi
cauſa cognita. C. de tranſactio. Poſt rem iudicatam nou valet
trãſactio, niſi inquit Imp. reſtitutione in integrum velappel- latione executio ſententiæ dilata ſit. Ergo non minus lulpen- ditur ſententia per reſtitutionem, quam per appellationem,
Solet addi exceptio, quæ ex decreralibus conſtitutionbus ſu.
mitur, c. ſuſcitata. extra de in integ. reſtit. quæ diligenter no-
tanda eſt, videlicet niſi ex circumſtantia cauſæ æquum videa-
tur, ſententiam pendente cognitione reſtitutionis, interim elſe exequendam, quod iudicis arbittio committitur. Exom- plum eſt, ſi cauſa reſtitutionis requirat longiorem inquittio- nem,& non ſtatim poſſit docere is qui petit reſtirutionern, id
quod aduerſus ſententiam propoſiturus eſt. Inſpicere ergo
debet iudex an ſtatim poſſit docere iuſtã cauſam eſſe reſtitu⸗- wonſssan vero res requirat altiorem inquiſitionem,& in qua non facile queat expediri negotium. Huc pertinet l.ſi is a quo.
vt in poſſeſſ.legat. Videndum etiam eſt, an malitioſe petatur reſtiturio,& cauſa remorandæ executionis ſententiæ: veluti-
ſi veriſimiliter appareat diploma reſtitutionis per malitiam
impetratum fuiſſe,& de induſtria vt impediatur executio:

122
tunc enim ratio exigit, vt interim ſententia mandetur execu-
tioni. Hæ circumſtantiæ& aliæ huiuſmodi mouere debent iadicem vt hoc caſu mandet ſententiam executioni, modois, ſecundum quem lata eſt ſcntentia, cautionem idoneam præ-
ſtet, ſorem reſtirutucum, ſi obtineat minor in reſticutione
petenda. Hæc exceprio niticut ſumma æquitate. Conſtitutio- nem hanc Pontificis vberius multo interpretamur moribus
noſtris: nempe vt cum pevitur reſticutio aduerſus ſenten-
tiam, aut publicum inſtrumentum, non differatur cius See cutio prætextu veſtirutionis petitæ. Hodie enim vſu e no. tum frequenter accidere, vt reuocandæ ſolutionis,& execu- tionis cauſa, hæ impetrariones fiant: ideoq; dibus occurreretur, receptum eſt apud nos, feratur execurio ſententiæ, aut publici reſtitutionem. Hoc ius noitrum præter c tificiam, etiam comprobatur
vt eiuſmodi frau- vt nunquam dif- inſtrumenti propter onſtitutionem Pon- argumentoducto ex leg. ſatis a-
perte. C. ad leg. Cornel. de falſ. Si quis ex chirographo con-
ueniatur, quod asguatur falſi ab aduerſariis, interim ToBitt ſoluere is aduerſus quem inſtrumenta profecuntur. da fat. uit per prouiſionem, vt dicitur ia foro, lalua accuſatione al 1, ne morandaæ ſolationis cauſa facile com miniſcantur lrigato- res quodmoretur executionem. Eigo etiam hodie damna- tus, non obſtante appellatione aut in integtum reſtitutione, cogitur ſoluere. Nectantum hoc iure vtimur, ſi de ſententia queęratur, ſed etſi reſtitutio peratur aduerſus quemcunq; con- tractum. Kenim contra quem reſt tutio petitur, poteſt pete- re vt interim contractus ſeruetur, que le contract ſoit entretenu:. Imo præſcriptione remouetur à petenda reſtitutione. Nam debet præſtare quicquid conuenit in eo contractu, contra quem petit reſtitui, idque antequam admittatur ad cauſam reſtiturionis, alias repellitur, par fin de non receuoir. Hocque eſt vſitatiſſimum. Ex quo apparet, moribus noſtris 3 iure ci- uili multum receſſum, propter vtilitatem. His titu. lb. 2. C. abſolutis redeundum nobis eſt ad reliquorum titulorum ex- plcationem primæ partis Digeſtorum, ſeu Pandectarum, quæ ad u e.
1N TIT. Vv. 1.1B. IIII. DIGEST. DE CAPITE MINVTIS.
„Arlris minntio, ſine mutatio ſtatus, inter
fupra, de inintegrum. reſtitu. Ordo igitur po- A folat, vt nune de ſtatus muratione& capiris ₰ 8 minutione tractemus, propter quam impetra-
tur reititutio- Sed antequam ad edctum Prætoris quod de hac capuis miautione hic extat, accedamus videndum eſt, quid ſit capitis m inu tio.& quotuplex. Gaius in I. 1. hic ita de-
QOuid hit finit: Capiris diminutio eſt ſtatus immiautio, ſeu mutatio.
capuiis Aimsun- 110 3 Jwotu- F4⁵σ.
Quid ſit autem ſtatum mutare, poteſt iutelligi ex diuiſine, q& traditut in l.vlt hic. mutart enim ſtatum dicicur, qai vel lbertatern, velciuitatem, vel familiam amittit. nam ſic ſtatus in hoc loco accipitur: licet alias latius accipiatur, vt tit. de ſta- tu hominum, videlicet pro ſexu, dignitate,& pleriſque aliis. Eego ſtatus, de quo hicloqaimur, intribus couſiſtit, ia liber- tate, ciuitare, vel familia,& runc dicitur aliquis ſtatum mutaſ- ſe,& capite eſſe minutus, cum vnum horum amiſit. Sic omnes veteres loqui cooſueuetcunt. Diuiſio hæc quæ tradita eſt in d. 1. vlſumitur ex Pauli libris. Eadem plenius deſcribicur lib. 1 Iaſtit. titu. de capit. diminuc. Capitis ergo diminutio hinc teiplex con ſtituitur, maxima, media,& minima. Maximam vôocant cum libertas, ciuitas,& familia amiſſa eſt, mediam, cum ſolum ciuitas, ininimam cum ſola familia amiteitur. Vi- deamusdem xima capitis diminutione: illa eſt, vt dictum eſt, cum amitritur libertas, ciuitas,& familia,& cum non tantum ciuitas, ſed& bertas, nectantum deſinit quis cognatus eſſe, ſed exiam ciuis, nec tantum ciuis, ſed& liber: deniq; cum quis ex libero homine in ſeruirutem redigitur. Exempla ſunt in Inſtitutionib. eod. tit. veluti cum quis ſe venundari paſſus eſt, ad pretium partieipaadum. Kedigitur enim tunc in ſeruitu- tem.. pen. de iure perſon. l. liberis.§. ſi minor. infra de liber. cad.¹. ſi ex cauſa.§. Papinianus. de minor. ltem ſi libertus pro- „pter ingratitudinem commiſſam aduerſus patronum pœna legitima ſit affectus,& redactus in ſeruitutem. Hæc enim eſt
Franc. Duareni Comment.
e. ezuſas reſtitutionis iu integrum refertur, l. 2.
pœna ingratitudinis, l. non ſolum.& I. ſeq. de roſtitu. in integ⸗ Aliud exemplum, cum ſerui pœnæ quidame fficiuntur atroci- tate ſententiæ, vt cum damnantur in metallum.§. pœnæ. qui- bus mod. ius patriæ poreſt. Inſt:t. Addicuntur enim fodien- dis metallis. qua pœna adimitur libertas. Aliud etiam exem- plum eſt in his qui vlcimo ſupplicio damnantur iure veteti, l. qui vltimo. intra, de pœnis, ita vt ante executionem ſententiæ ſerui ſint. Hoc ius eſt mutarum Nouel. de nupt.§. quod au- tem. qua conſtituit luſtinianus vt ſtatum quis non mutet, ſ ingenuus fuerit,& libertatem nonamittat per vltimum ſup- plicium. Alia capitis minurio eſt, quæ media dicitur, vt cum contingit vt lbertatem quis nõ amitrat, fed ciuitatem. Exem- plum eſt in Inſtitut.de eo cui aqua& igni interdicitur, vel qui deportar ur in inſulam. Deportatus enim amittit ciuitatem,& ex ciue effieitur peregrinus. Sic loquuntur lureconſ.h ſed etſi. ſapra, de in ius vocan.& l.1. Cod. de hæredſb. inſtit. Accurfius noa intellexit quid eſſet peregrinus, nec eo loco peregrinum opponi ciui. ex teſtamento enim tantum capiunt ciues, quia eſt publici iuris. Hincin l. falcidia ita ſeriprum eſt, Qui ciui Komano legare volet. Cicero in Topic. Qupd d fertur iuse ciuih, ad peregrinos non pertinet. Igitur cum teſtamenti fa- ctio ſit publici iuris,& iure ciuili ex teſtamento cap iatut, me- 1ito ex teſtamento nihilcapere poreſt peregrinus Evemplum eſt in l. amiſſione.. nunc reſpiciendum: hoc titu. Qui defici- unt ad hoſtes, eriam capite miauuntur, de qm bus videnda eſt lpoſt iminii. infra, de capt.& po ſtli.reuerſ. Quos inquir Pau- lus hoſtes Senatus iudicas, iiin numero peregumorum ſunt, ſi- ue etiam lata lege à populo factum id ſir. Qu d Neroni& pleriſq;lmperatorib. accidit, vr hoſtes declat rẽtur populi, vel Aſenatu, vel à lege. Qui autem hoſtes iadicati ſunt, ciuitatem amittunt. Lex vero bi dicitur quæ de certa perlona& refer- rur, nec dubium eſt legem ita ſæpe vſurpari. Nam ſic dieſtur lex Manlia, qvę de Pompeio lata eſt. Alias dicitur prinſegum in eo ſenſu. Hic difficultas incidit ex l.cognitionum infia, de extraord. cognit. in qua explicanda hic breuis ero, qui⸗ de ea quid ſentiam docui c. 9. lib. 1. Diſput. Diximus mesiam capi- tis diminutionem eſſe non maximam, cum quis cinitatem tantum amittit, non libertatem. Atqui in d. l. cognitionum, Call ſtratus vocat magnam capitis diminutionem, cum quis libertatem amittit: quod in perſona deportatorum venite ait. Hæc videntur valde pugnantia inter ſe. Ego ramen hæc vt conciliarem admonuu à veterib. diuidi capitis diminutionem in duas ſpeeies, vt vna dicatur magna, altera minor. Et maguã quidem vocare, quæ& maxima& media dicitur, quia vtraq; magna eſt:& ſic accipitur l. i. infra ad Tertul. Siue quis aute delatam, ſiue poſt delatam capite minu-tur, ad legirimam hę- redicatem admittetur, niſi magna capitis minutio interueni- at, quæ vel ciuitatem adimit: vt puta ſi deportetur. Reuera au- tem magna eſt vtraque reſpectu minimæ capitis diminutio- nis, quæ ex emancipatione venit. Quodad ſecundum attiner, re ſpondi libertatem adimi, cum ciuttas amitticur, id eſt liber- tatem minui, non quod omnino auferarur: eadem ratione, Simili- qua ſenecta adimete vires dicitur, id eſt diminuere, nou peni- 14⁶⁴ 459 tus auferre. Tam multa enim ſunt propria ciuium, vt liber ve 2 eo. re pleneque dici non poſſit, qui ciuitatem amittit. Sed lo cus„⁴ 5 /¼. Ciceronis ex Oratione pro Cecinna queia eo in loco ad duxi, necturu- facile confirmat noſtram ſententiam: quo lecto nemo facile de his dabitaturus eſt. lIam viden dum eſt de minima capicis diminutione. Minima igitur dicitur: cum tfamilia tantam mutatur, ſalua libertate,& ciuitate, I. vlt. hoctit. Veluti cum quis deſinit agnarus eſſe alicuius familiæ, manet tamen liber Icius, dicitur minui capite, ſed minima capitis minutione. Minima enim capitis minutio agnationem tantum tollit, ci- uitatem, aut liberratem non tollit.. vlt. de legiti, agnat. tut. vt ſi emancipatus quis ſir, dicitur agnationem amittere. Familia enim,& agnatio, quiddam ciuile eſt magis, quam naturale. Sant autem agnati qui per virilem ſexum coniuncti ſunt. Qui vero cognati ſunt, etſi per virilem ſexum deſcendant, inter ſe tamen non ⸗guaſcuntur, nec dicuntur agnati. Argumento eſt, quod idem nomen non retineant: Ciuile quiddam hoc eſt. Natura enim non diſtinguit eos, qui er fœmineum ab his qui per maſculinum ſexum coniunguntur: ita vt hoc no- meniuriſperitis tantum fir norum. Qui enim ſint cognati, omnues idiotæ norunt: qui vero ſint agnati, tantũ iuriſperiti. l- gitur minima capitis diminutio dicitur„per quã agnatio tolli- rura
—

Adero
Sta.;„
1 8 3 9 8 1 3 5 uU 1 relt. 3 2 ekh
—
Huuntur, de 1 ntur, de qu dos cnan
6 ne G euns 5 . dekegunommfüm. Kum d ſir Q G Nann tes declat.icturpepan
wut popolhnel Tar a ui li uunen .„ 1 6 PerlonaR& acr. lrpe vü pari. Nam Rc dbuus aa eſt Alus ciaituren leum dterlcognitionum ifa s adabic decuis cro, qulz deea Diſpat. Daimasme ine uumam, cum quss cunta d. Atquu in d.cognitonun pitis diminationem, cmmqii llona deportitotum renteat n inter ſe. Ego tamen herſ d. diaidi capits diminutioden magma, altera miaot. kimgi na& me ia dicitur, quia nlag afta ad Tertul. Siue qus auls dite minustur adlegitimante gna capitis minutio iraner puta ſi deporeetus Reueriis 4 winimr apits Aupun ir. Quodad ceudumauney nciuttas amittcl, lie no aufeianu: eakeml 1 tur, d eſt diminnete, 0l pel, unt propriac miciultatem diana quem com ohiche
mitt 1
tlber- 3 mtlont, 98 : 1A 6
Pcoudih uin
Kad. di metlderſe un Lcl 1ue9
1
— 8
Inmn Tit. V. lib. IIII. Digeſt. de(upite minuti. auamuis ectineatur& libertas& ciuitas. Exemplum eſt in ar-
rogato& emancipato. l. 3.hoctitu. Is enim qui arrogatur, in alienam familiam adſciſcituc, tanquam eius ſit hilius, qui eum
arrogat. Emancipato etiam hoc manifeſte accidit: cum e- maneipari nemo poſſit, inquit Paulus, nit in imagenariam ſerui- lem eauſam dedattus. Ea erat ratio temporis Pauli, cur filiuſ-
familias minueretur capite per eius emancipationem, quia
non poterat emancipari, niſi imaginaria quædam venditio
intercederet. Huius imaginariæ venditionis ritum deſcribit
Caius lib. i. Inſtit. Mancipatio, inquit, eſt manus traditio,& quædam ſimilitudo venditionis eſt: quia& in emanciparioni- bus præter illum, hoc eſt certum patrem, alius pater adhibe- tur, qui fiduciarius nominatur. Ergo iſte naruralis pater fi-
*
lium ſuum ſiduciario patri mancipat, hoceft, manu tradit, à quo fiduciario patre naturalis pater vnum aut duos nummos, quaſi ia ſimilitudinem pretii accipit,& irerum eum acceptis
nummis fiduciario patri tradit. Hoc ſecundo& tertio fic,& ſie de pattis pote ſtate exit. Plenius hæc traduntur apud Theo. phil.§. præterea. quib. mod. ius patriæ poreſt. ſoluit. Hic au⸗ tem ritus originem traxit ex lege duodecim tabul-. cuius man- tio eſt apud Vipian. titu. 10. in fragment. his verbis: Si patær fi- lium ter veuundedit, ſilius a patre liber ſto. Scribit Dionyſius, Halicar. plus iuris pattem habuiſſe in filium, quam dsminum in ſeruum Quua ſi dominus ſemel ſeruum vendidiſſet,& fu-
iſſer manumiſſus ab emptore, non poterat recidere in pote-
ſtatem veteris domini: ſed filius vſque ad terriam venditiò-
nem recidebat in poteſtatem patris, ſi vendidiſſet eum em-
prori, qui eum manumiſiſſet. Hunc ergo ritum excogitarunt veteres emancipandi filios, quaſi conuenien em legi duode- cim tabul. Sequitut in d. l.3. Mlttor atq, cum ſeruus manumit-
titur. Cum ſeruus manumittitur, non dicitur capite minui, ſi- cut filius cum emancipatut. Ratio eius diuerſitatis liquida eſt. Cum enim capitis minutio, ſit ſtatus mutatio, vt diximus, quæ conſiſtit in libertate, ciuitate,& familia: horum autem mhil habeat ſeruus: ſequitur non poſſe dici ſeruum capite minu-
tum. Ergo& is qui dignitatem mutat, non ideo minui dici po-
teſt capite, Inſtir. de cap. minut. Ordine enim ſenatorio mo-
tus, non dicitur capite minutus, etſi ordine motus ſit. Admo-
nui enim paulo ante ſtatum non tam late hic accipi, quam tit. de ſtatu hominum. Ex his igitur quæ diximus ap aret, hoc ius, quod ad capiris diminutionem pertinet, ſubrilitate quadam niti. Hodie vero nulla eſt huiuſmodi venditio,& ne imagina- ria quidem, propter conſtituriones Principum, de quibus di- xi tit. qe emancipa. Sufficitque ſi voluntas patris coram ma- giſtratibus declaretur exl. iubemus.& l. vlt. Co. de èmancip. Sed etſi hodie non vtamur huiuſmodi imaginaria venditio-
ne, tamen ius idem retinemus, quod olim in emancipationi- bus. Et hoc quidem productum eſt vſque ad arrogationem.
De emancipatione enim nulla fuit dubitatio tempore horum Iuriſconſ.ſed hoc productum fuit vſque ad arrogatos, quia in tamiliam aliam tranſeunt. Ex hac autem ſubrtilirate iuris mul-
ta ſequuntur. Vnum eſt de quo dixi, quod quæ iuris ciuilis
ſunt, facile colluntur hac capitis diminutione quæ ciuilis eſt, velut agnatio, obligatio& actio ciuilis. Siue enim emancipa- tus obligatus fuerit alteti, ſiue alter ei fuerit obligatus ex ſti-
pulatione, poſt emanciparionem deſinit teneri, proprer capi-
tis diminutionem. l.2. hic. Ita enim ſublata eſt ea ciuilis obli- gatio, vt conueniri non poſſit iure ciuili. Si etiam actio aliqua ciuilis ei competierit, iure ciuili ea non poterit exerceri. nam certis ex cauſis permittitur filiofamilias agere, quamuis non ex omnibus, de oblig.& act. Il. filiusfamilias.; 9. Tolluntur er- go tantum obligationes ciuiles, naturales non item: quia hæc capitis diminutio nullum aliud habet fundamentum, quam ſabtilitatem iuris antiqui. Et certe, inquit Imp. ciuilis ratio ci- uilia iura corrumpere poteſt, naturalia non vtique§. vlti. de legit. agnat. tutel. Inſtit. Ideoque ait Vlp. l. z. hic. Hli qui capite minuuntur, ex his cauſis quæ capitis diminutionem præceſſerunt, manent naturaliter obligati. Id eſt, manet naturalis obligatio in ſuo ſtatu. Eodem pertinei l. eas. hic. Actio ex ſtipulatu tollitur hac capiits diminutione: Actiones quæ præſtatio- nem naturalem habent non amittuntur: quia ciuilis ratio non cotrumpit ea quæ ſunt iuris naturalis. Nullum eſt aliud fun- damentum huius diſputarionis. Sequitur in d.l. eas. Itaque de
dote attio, quia in bonum& æquum concepta eſt, nihilominus
dura etiam poſt capiti, diminutiouem. Actio de dote natura-
lem habet præſtationem, vt muliet quæ dètem dedit eam re-
petat ſoluto matrimonio. Igitur metito durat poſt capitis di- minutionem. Ideoq; addit Paulus: D quandag, emancipata at. Id eſt, etſi filia quæ dotem dedit, fuerit emancipata, vt nihilominus poſſit de dote agere. Obligationes igitur natura- lem præſtationem habentes, in luo ſtaru manent, nec amit-
tuntur per capitis dimmutionem: ſed ſi ex ſtipulatione aliquid
debeatur poſt emancipationem, dicitur ſublata obligatio& a- ctio. Quod autem dicitur actionem tolli intelligendum eſt de actione quæ ex contractu naſcitur, non autem ſi ex deli-
cto. Quod enim hic dicimus, non perrinet ad actionem, quæ
ex delicto deſcendit, ſiue ipſe de delicto quid debear, ſiue ei quid debearur. nemo enim, inquit Vlpian. delictis exuitur, quamuis capite minutus ſitl.2§. nemo. hic. Id enim æquum non eſt, vt actio quæ ex delicto naſcitur, tollatur. Eodem per- tinet l. tutelas.§. iniuriarum. eod. Etſi enim quis fuerit capite minutus, tamen obligationes ex delicto deſcen dentes, quem- cunque ſtarum perſona acceperit, cum capite ambulant: ſicut dicimus de actione noxali. Quodautem dicimus amitti hac
capitis diminutione quæ iutis cinilis ſunt, hoc eſt accipiendum
cum hac exceptione, niſi ad iura publica pertineant. lura e- nim publica non tolluntur capitis diminutione, quæ lalua ci- 1un d Hu⸗ uitate accidit. l. amiſſione.§. Vlt.& l. ſeq. nam ſi filiusfamilias ⁰iν nn
.. tolluntur ſenator vel magiſtratus, ſit emancipatus, non deſinit eſle ſe⸗ e,
nator vel magiſtratus. quia abſurdum eſſet iura publica in amina- teruerti actis priuatorum hominum. vnde diximus amicti ta. tione:
tum quæ ſunt iuris ciuilis, modo ea ad publicum ſtatum non?u²ſul. pertineant, ſed ad ciuilem priuarorum. Queſtio eſt de tute.“u4 lis, an eæ finiantur ſi tutores ſint capite minuti, hęc tractantur 2 in d.l. tutelas. Et breniter dicendum eſt, legitimam tutelam quæ agnatis defertur, perire hac capitis diminutione„‚Cæteras non item. Idem dicitur in§. vlt. Inſtit. quib. mod. tutel. finia. Verba ſant notanda apud luſtinianum: quia Pauli verba in hoc loco ſunt ſubobſcura. Legitimæ igitur tutelæ quæ agna- tis de feruntur, pereunt capitis minutione. Etratio ex iamn di- ctis eſt perſpicua: nam deſinit in familia eſſe is qui capite
minutus eſt. Cum ergo deſinat agnatus eſſe, neceſſe eſt eam
tolli, agnatione ſublata. Cæteræ tutelæ, quæ teſtamento de-
ferantur, non pereunt per hanc capitis diminutionem, ſicut necatiæ, quæ vel lege, vel ſenaruſconſulto deferuntur, vt ea
quæ patri, vel matri defertur: quia hæ perſonæ in lege natura- liter deſignantur. nam pater,& mater nomina ſunt naturalia, ſed agnatus nomen tantum ciuile eſt. Cum igitur agnatio ex iure ciuili tantum naſcatur, ideo hæc tantum rollitur- Sequi- tur in ll. turelas. Exem plis hi⸗ uæ in iure aliono perſonis pofili⸗ deferuntur. Varia èſt huius loci ſectio. In quibuſdam iibris le- Püunr Exceptas hit quæ in iure alieno poſinis perſonis deferuntur.
tſic legitur in Pandect. Florent. in aliis eſt negatio,& legi- tur, Exseptis his quæ in iure alieno poſiiis perſonus non deferun-
tur. Apparet lectionem eſſe corruptam:ſed ex his quæ ſequũ-
tur ſenſus eſt facilis. Nam Paulus diſtinguere videtur tutelas legitimas, quæ agnatis deferuntur, quæque deſignantur ciai-
linomine ab aliis. Vult igitur eos qui tutotes teſtamento vel
lege, vel ſenatuſcon. dantur, nihilominus eſſe tutores. Lex e- mum permittit patri filiis tutores dare. Ideoque ſi pater filiis
fuis tutorem teſtamento dederit,& is capite minutus ſit, nul-
la eſt cauſa, cur finiatur ea tutela: quia etſi agnationem amit- tat, tamen agnatione non eſt opus in hac turela. Eadem eſt
diſtinctio hæreditatum in l. capitis. infra. de ſuis& legitimis
hæredibus. Legitima enim lhæreditas vt ait ibi Pompon. quæ agnatis defertur ex lege duodecim tabularum tollitur capitis deminutione: aliæ quæ naturali nomine deſ gnantur,
XL ex legibus nouis, aut ſenatuſconfulto veniunt, non tollũ-
tur. Legitimæ igitur tutelæ ex lege duodecim tabularum tol-
luntur, quia agnatis deferuntur: qui vt inquit Paul. d. l. tute- las.(ſic enim eo in loco legendum, vt in Pand. Flor. non quia)
deſinunt eſſe familia mutati. Sed non eæ, quæ ex nquis legi- bus deferuntur, in quibus naturaliter perlonæ deſignãtur. Exempli gratia, eum Senatuſconſultum Orficianum& Ter. tullianum defert matri hærediratem filii: nam mater& filias nomina naturalia ſunt,& quæ deſignãtur naturali nomine: agnatorum vero nomen magis ciuile eſt. Hodie autem ob cõ- ſtit. Nouel. de hæredit. ab inteſt. hæc differentia eſt ſublaca, inter agnationem& cognationem. Statuit enim eo in loco
luſtinianus nullam eſſe hahendam rariqnem veteris huius
2

vio tantis
mtnnstte-
124 diſtinctionis nec intutelis, nec in hæreditatibus. Hac igitur conſtitutione derogatum eſt iuri veteri. Quæſtio alia eſt de v- ſufructu,& de eo quod in annos ſingulos relictum eſt, quæ tractatur in L.legatum. hic. Si vſusfructus ſit relictus, vel habi- tatio, ſeu in ſingulos annos aliquod legatum an capitis dimi- nutione id pereat. De vſufructu fuit dubitatio inter veteres Iureconſultos: quia vſusfructus eſt nomen iuris ciuilis: ſed no- ua conſtitutio luſtiniani extat edita Lampadio& Oreſte coſl. quaconſtituit non amitti vſumfructum hac capitis diminuti- one, l. corruptionem.& l. pen. ad fin. C. de vſufruct.§. finitur autem. de fruct in Inſtit. Sed quid de eo quod eſt relictum in ſingulos annos? Hæc quæſtio non eſt huius tractatus: nau hoclegatum non amittitur capitis dimmutione: quia 65 E⸗ gatum in facto magis, quam in iure conſiſtit, id eſt, legatũ hoc iuris ciuilis non eſt. Nam quæ ciuilia ſunt magis quam natura- lia, tantum tolluntur hac capitis diminutione: ciuilis autem ratio tollere iura naturalia non poteſt. Etcerte multum inter⸗ eſt inter vſumfructum& legatum ig ſingulos annos, l.in lin⸗ gulos. infta, de annuis legat. Nam non ideo dicitur vſusfru- ctus, etſi quid mihi ſit legatum in ſingulos annos. Yſusfructus enim eſt nomen ciuile, legatum in ſingulos annos, eſt nomen naturale. Quid ſit legatum in ſingulos annos idiotæ intelli⸗ gunt, ſed nou mnrelligunt quid ſit vlusfructus ſed tantum iu- riſperiti. Iniure enim quodam vſusfructus dicitur conſiſtere, & eiuile quiddam magis eſt quam naturale. Deniq; hoc inter- eſt inter vſumfructum& legatum in fingulos annos, quodin- ter agnarionem& cognationem. Ideoq; dicit Modeſtinus d. l. legatum. Quia tale legatum in facto potius, quam in iure conliſtit. Modus eſt loquendi apud lureconſultos veteres v- ſitatus, quoties in eo de quo quæritur nudum factum eſt, fine vllo iure: ſicut de pactis dicitur.l. ſi vnus.. pact. ſupra de pact. In ſtipulationibus ius contineriin pactis factum verſari. Hoc enim intereſt inter hæc duo ſtipulari& paciſci, quod inter a- gnationem,&cognationem. Nam ſtipulari eſt iuris ciuilis, pa- cilci eſt naturalis. Pactum nõ confirmatur legib. Romanis,& ideo præter factum nihil eſt ciuile. ſic factum accipitur l. nec ſeruus. infrà de pecu. Sic eſt intelligendum quod hic dicitur. quid inter legatum vſusfructus,& hoc legatum in ſingulos an nos interſit, plenius, ſi dederit Deus, dicemus ſub tit. de vſu-
fruct. Hactenus de his quæ amittuntur capitis diminuatione
minima: nunc videndum quid reſtituatur edicto Prætoris: ne- ceſſaria enim eſt reſtitutio ad ea quæ ſunt amiſſa. Dereſtitu- tione igitur edictum quod propoſitum eſt àPrætore, pertinet tantum ad mitiimam capitis diminutionem. Nam reſtitutio in eo locum non haber quod eſt amiſſum maxima& media
Reffitu-
2 capitis diminutione. Edictum eſt, aut ſaltem pars edicti Præ- toris, vr ego puto in l. z. hoc tit. ſub his verbis: Qaiqua ve po-
a2d mini- ſteaquam quid cum eis attum contractum ve ſit, capite deminuii mam ca- deminutæ éſſe dicentur, in eos eaſve perinde quahi id factum non ſit, iudicium dabo. His enim perſonis prætor actionem quan-
dam reſtitutoriam proponit. Nam ſi actio ſit amiſſa aduerſus aliquem propter emancipationem, Prætor periade in eum es
mancipatum dat actionem, ac ſi capite nunquam minurus fu-
iſſet. Hæc fuit viſa iuſta cauſaręſtiturionis in integrum. VIpia- nus enim in initio huius capitis admonet edictum hoeperti- nere ad eam capitis diminutionẽ, quæ ſalua ciuitate contingir, qualis eſt ea quæ fit per emancipationem. Etcredibile eſt ali- quid in edicto de hac re fuiſſe expreſſum. Si cui vero alia con- tingat capitis diminutio, videlicet ſi damnatus ſit in metallum velin inſulã deportatus, nonreſtituitur actio amiſſa. Ait enim Iureconſultus hos non poſſe penitus cõueniri, cum bona eo- rum confiſcata ſint in fiſcum, igitur ei qui ſucceſſit dabitur a- ctio, ſed aduerſus eum qui dãnatus eſt, actio non reſtituetur. Huc pertinet quod dicitur l. tutelas.§. pen.& vlt. Hic n. loqui- tur Paulus de eo, qui redactus eſt in ſeruitutem, in quẽ ait non
reſtitui actionẽ que prius competebat, quia non põt eſſe actio
cum eo, qui ſeruus eſt: ſed in dominum vtilẽ actionem. Sequi- tur, ltem cum ciuitas amiſſa eſt. Exemplum eſt mediæ capitis diminutionis. Hicoſtendit Paulus cur in deportarum non re- ſtituatur actio, vt poſſit cõuenixi: quia iniquum eſſet eum qui cogitur inuitus exulare, adhuc conueniri: ſed dabitur actio aduerſus eos, ad quos bona eius peruenerunt. Hoc igitur edi- cto proponitur actio reſtitutoria, ſiue reſciſſoria. Sed ẽr actio emancipato reſtituetur, quamuis nihil ſit de eo expreſſum in edicto. Itaq; ſuſpicor multa in co deſiderari. Et gerte apparet
1.
Franc. Duareni Comment.
iuriſconſultos interpretari particulam edicti in l. eas obliga- tiones. hic. Ait enim Gaius emancipatam filiã poſſe agere deæ dote. Cum igitur quæritur in hoc edicto an reſtitui debeat a- ctio filiofa.diſtinguendæ ſuntactiones ciuiles ab his quæ præ- ſtationẽ naturalẽ habent, vt iam diſtinximus. Nam ſi ciuilis eſt actio,& ex cõtractu deſcendat, reſtituitur actio: ſi vero natu- ralis, aut ex delicto deſcendat, non reſtituitur, quia non tolli- tur. De natura autẽ huius actionis duo ſunt notãda. Primo, ꝙ hæc actio nõ datur in ſolidum, ſed quatenus facere põt eman- cipaeus, l. 2. C. quod cum eo quiin aliena poteſtate. hocq; eſt intelligendum de alia parte edicti. Boni. n. cõſulere debert cre- ditor, qui mero iure amiſerat actionẽ, ſi obtinere poſſit actio- nem in id quod facere poteſt emancipatus. Deinde ꝙ hæc a- ctio dicitur perpetua,& hæredi& in hæredẽ cõpetere, l. 2.§. vlt.non enim videbatur perpetua eſſe debere,& in hæredẽ& hæredi cõpetere, quod reſtiturio contra ius ciuile concedatur: cum aliæ actiones Prætoriæ habeãt præfinita tépora. Nam a- ctio quod metus cauſa, intra annũ tantũ datur in quadruplum aliæ intra certa tépora. Tum vero maxime, ꝙᷓ contra ius ciuile hæc actio detur. Sed prætori viſum eſt hoc cõſtituers e, nullũq; præfinire tẽpus, quia hac actione emendatur tantũ mera iuris ciuilis ſubtiliras. Nihil enim poteſt cauſari emancipatus, quo- minus ſoluat, quam iuris ſubtilitatem. Sed ſi quis coutraxerit, aliud eſt, quia poteſt cauſari vel dolum, vel ſimplicitatem. Po- ſtremũ eſt hancactionẽ denegari, cum ratio aliqua id poſtu-
lat,vr l. 2.§. ei qui debitorẽ. Si. n. quis debitorẽ ſunm arrogarit,
amittit quidẽ actionẽ. d.§. ei qui debitorẽ, ſed ſi emancipauit eum, quæri poteſt an ei reſtitui debeat actio. Videtur reſtitu- enda ex edicto: quia conſtat debitorem fuiſſe ante capitis di- minutionem,& reſtiruitur capite minutus. Sedalia ratio eſt cur non reſtituatur, quia conſenſu creditoris amiſſa eſt ea a- ctio,& tacito conſenſu arrogato remiſiſſe videtur actionem.
IN TIT. VI. IL.IB. IIII DIGEST
EX QVIBVS CAVSIS MAIORES VI . GSINTIINOVYE ANNIS IN IN- rum roſtituuntur.
Ie ſubiicitur ea cauſa reſtitutionis, quæ perti- net ad abſentiam, propter quam maioribus et- jiam ſuccurritur. Sub titulo generali dereſtit. diximus varias eſſe cauſas reſtiturionis, merũ, M. 2de⸗ dolum, ætatem,& abſentiam. De hacabſentia ſub hoc titulo tractatur,& de aliis quibuſdam cauſis, ob quas non tantum minoribus, ſed& maioribus ſuccurritur. Huicti- tulo reſpondent tres aliitituli in C. tit. de reſtit. milit.&eorum qui reip. cauſa abſunt. tit. de vxorib. milit.& tit. quib. ex cauſ. maiores in integr. reſtit. Argumentum totius huius tractatus continetur edicto Prætoris quod extat in l. 1. hic. his verbis⸗ Si cuius quid de bonis, cum is metu, aut ſine dolo malo reipublic. oauſa abeſſetrinve vinculis ſeruitute, hoſtiumg poteſt ate eſſot fius euius aclionis eonum cui dies exiſſe dicetur: item ſi quis quid ſu ſuum feciſſet aut quod non vtendo amiſit conſecutus,&sc. Hoci- gitur ſummatim continetur hoc edicto, ſilæſum ſir ius alicu-
ius propter eius abſentiam velcaſum, vel impedimentum ali- quod, vt puta, propter ſeruitutem& captiuitarem, ei ſuccur- ritur per reſtitutionem, ſi forte ex eius bonis quid vſucaptum ſit ſiquid de bonis eius exierit, aut ſi dies actionis exierit(dev- troque enim loquitur Prætor)id eſt ſi dominium amiſetit rei ſuæ, per abſentiam, vel quia actio erat temporaria, quam intra diem conſtitutam non inſtituit. Ita enim læditur ius abſentis proprer abſentiam:& iuſtiſſima cauſa reſtitutionis eſt, cum ius abſentis propter caſum aliquem læditur. Deinde ſi læſum ſit ius alicuius præſenris propter abſentiam alterius: vt quia nonpotuit agere propter abſentiam aduerſarii contra quem volebat agere. Hæc fere continentur edicto prætoris. Su- ſpenditur autem ſententia totius contextus edicti vſque ad fi⸗ nem edicti. Cuius actionis, id eſt, alicuius actionis. Eorum cui, id eſt, alicui eorum. Deinde verbum reſtituendum eſt ſub finem edicti, Sarum rerum attionem intra annum, quo pri- munm de ea re experiundi poteſtas erit: item ſi qua alia mihiauſtæ cauſa eſſe videbitur, in integrum reſtituam. Naru poſtre ma ver- ba ad ſuperiorem locum referuntur,& ſontentia hucuſq; ſu-
ſpenditur. Totum enim hocedictum eſt vna periodus. Hoc
ſut xeluti argumentum totius diſputationis, Duo autem ſunt Præcipua

editorem kuille auteca kbd. pite winutus. Sedalatqibel leniu Tecitoris amili ctea⸗. ko temiliſle ridetun cionen,
3. IIII DIGCEST (SIS MAIORES vI-
A4NNIA IN IX- ſraantar.
duſa reſtirntionis, qur peri n, proptet quam maiotibise: Sad titulo genetalidetelte le cauſas reſtiturionis, neri Kablentiam. De hacabſenus lis quibuſdam cuuſis odqus aaioridus ſaccurritur. Huicu- Caiit.de teſtit. milit. Keotun rib.milit.& tit. quid. excaul nentumtotius huius tncans 2d exuat in Li lic. hö Wehi 22, autſue dol mal rniubli ut luflumg perefau, 5 Aucttur. Hen 4cen mu 1 amiß cnſecutu 85 huu do, lilxfum ibala entudalr vemeillcdl
404
jn Tit. Ex quib. cauſmaiores, eoc.,
præcipua capita huius edicti, vt ex eius recitatione animad- uerriſtis. Priore capite ſuccurritur abſentibus vel aduerſo ca- ſu laborantibus, ſi læſum ſit ius eorum vel propter abſentiam, vel propter caſumaliquem poſteriore ſuecurritur co ntra 69 uorum abſentia nocuit,& ius aliorum læſum eſt. Hæc capi- ta diſtinguemus, vt omnia commodius explicentur. b Videa- mus de abſentibus. 14. De abſentia.
Tigitur reſtitutio detur ex hac parte edicti, duo ſunt ne⸗ celfiria Vnum eſt abſentia eius qui petit reſtitutionem,
aut caſus, aut impedimentum: alterum eſt damnum ex ea re contingens. Hæc duo ſunt diligenter notanda& obſeruan-
da, ob diplomata.& reſcripta quibus petitur teſtitutio. Nam
oportet vtrumque allegare,& abſentem fuiſſe, vel aliquid ca⸗ ſu eueniſſe ei, tum quoque damnum ei contigiſſe. Summa- tim hoccontinetur non tantum edicto, ſed&l. 2. C. de reſtit. milit. Si quid de bonis eorum, qui reip. cauſa abſentes ſunt, deminutum eſt, actioneve qua competente eis aliquis libera⸗ tus fuit, in integtum reſtiturio perpetua iuriſdictione intra
annum vtilem permittitur. Nihil potuit breuius diei, multo- que hoc caput eſt breuius quam edictum Præroris,& multo
clarius. Hic tamen loquitur de abſentibus Reipub. cauſa, quia ſpecies inciderat de huiuſmodi abſentibus. Si 7uid de eo= rum bonis deminutum. In Prætoris edicto idem dicitur, de bonis deminutum. Et quod ſubiĩcit aclione ve qua compsten- te,&c. idem eſt quod in edicto prærtoris, ſi actionis dies exiiſ- ſe dicetur. CQum autem ait, Perpetua iuriſdlictione. ld eſt edi- cto perpetuo prætotis, cuius mentio eſt in l. 1. hic. Edicta e- nim proponebantur perpetuæ iuriſdictionis cauſa, de quo di-
ximus l. ſiquis id quod. ſupra, de iuriſdict. Duo ergo ſunt ne-
ceſſaria vt ex hoccapite reſtitutio impetretur, vel abſentia e- ius qui petit reſtitutionem, vel abſentia alterius. Videamus
de priori. Exempla varia ſunt, tam ex edicto ipſo,& ex inter-
pretatione prudentum, quam etiam ex reſeriptis Principum. In primis in edicto dicitur, Cum is metu abeſſet. Primum er- go exemplum eſt; cum quis metus cauſa abfuerit: non dico: ſi quis metu compulſus fuerit quid dare de bonis ſuis, ſed ſi metu abfuerit àdomo ſua, forte imminente bello,& ob eam cauſam ſit forte ius eius læſum,& dies actionis exierit; in in- tegrum reſtiruetur. Hæc autem verba interpretantur luriſ- conſulti l. z.§. vlti.& l. 3. hic. vbi quomodo metum accipere debeamus docet,& diximus ſub tit. quod metus eauſa. Affe-
ctum ridicule interpretatur Accurſius defectum. Affectus udes eſt Græcis. Nam an quis metu abfuerit inrelligitur ex
eius affectu, id eſt quo animo, qua opinione abfuerit. Metus eſt(inquit Cic.) affectus ex opinione magni mali impenden-
tis. ſubiicit poſtea in d.l. 3. Sed non uſicit quolibet terrore ab-
dutlum timuiſſe,&α. Tota igitur inquiſitio huius rei iudicis relinquitur arbitrio, quia pendet ex coniecturis, nec poteſt in vniuerſum definiri, quando ſit danda reſtitutio. Alterum exemplum eſt in eodem edicto, de eo qui abeſt ſine dolo rei-
publicæ cauſa. Hæcverba interpretantur iuriſconſulti in J. 4.
& ſeq. Tria ergo hic requiruntur: primum quod abfuerit: alrerum quod Reip. cauſaitertium ‚quod ſine dolo malo. O- portet enim abfuiſſe, nec ſufficit eum Reip. cauſa occupari, vt dicitur in l. ſeq. Magiſtratus enim qui ius Romæ dicebant,
eiſi reipub. operam darent, tamen non habebantur pro ab-
4
ſentibus. Aliud in militibus eſt conſtitutum iure ſingulariz
vt habeantut pro abſentibus. Quiautem dicantut᷑ abeſſe do· cet luriſconſulrusin l. abeſſe, hic. Solet ſæpe tractari quæſtio
de præſentia& abſentia in vſucapionibus. Aliquando eſt probabiliter dubitatum: cum dicitur vſucapio locum habere decennio inter abſentes, triennio inter præſentes, an præ- ſentes ſint qui in eadem vrbe ſunt, an qui in eadem prouincia. ĩd definitur in l. vlt. Cod. de pPræſcript. longi temp. vbi ait lu- ſtin. hoc de prouincia eſſe intelligendum. Præſentes enim ſunt qui in eadem prouincia ſunt. Sed aliter hic hoc verbum interpretamur quam in vſucapione: nec mirum. Nam ver- ba debent capi pro materia ſubiecta. Inſpiciendum enim eſt quid ſpectarit, vel quid voluerit Prætor veliuris author. In viucapionibus ratio exigit, vt ita interpretemut abſentem:
quia eadem eſt ratio eius, qui ab vrbe profectus eſt,& cius
qui Auüdeha exceſſic. Ahud eſt in reſtitutione: quia eum
abeſle hic inrelligimus, qui iam in ea cauſa eſt, vt non poſſit
in loco, pro litis cau
incommodum& læſionem vitare, quæ accidit ſi ab vrbe pro-
fectus ſit, licet adhuc ſir in prouincia: quia ſuccurritur his, qui
non potuerunt cauere ne ius ſuum læderetur. Ergo reipu- blicæ cauſa dicuntur abeſle qui abſunt prouinciæ alicuius ad- miniſtrandæ cauſæ, legationis cauſa, 6militiæ cauſa, vt hic leg- pen.& tit. Cod. de reſtit. militum. Et locus apertus de mili- tibus. leg. 3. Cod, de reſtit. mil. Et hic poſſunt obſeruari lociĩ communes de militibus,& iure milirari. De inde dicitur, S: quis abfuerit reip. cauſa, ſine dolo malo. Doli mali facta eſt mentio plenioris declarationis cauſa, vt oſtendit l. 4. hic. nam ſi cum quis abeſſet legationis cauſa, commodi alicuius captan- di gratia tardius rediit, quam oportebat: vult luriſcon. ei non eſſe ſuccurrẽdum quaſi dolo malo abfuerit: quia qui ſui com- modi grati abeſt, non abeſt reip. cauſa: Hoc igitur addidit Prætor ne quis cauillari poſſet edicti verba. Reipub. autem cauſa eos ſolos abeſſe intelligi vult Vlpian. qui non ſui com- modi cauſa, ſed coacti abſunt, l. reipublicæ. 36. idem in leg. non vere. 42. ideoque cum aliqua dubitario eſſet de Ris qui re Vera reipub. cauſa ſunt profecti, ſed diuti us manſerunt ſui commodi cauſa, Prætor hæc verba addidit, Sine dolo malo. ldem dicitur de eo qui data opera hoc affectauerit, etiam ſi forte non captandi Iucri cauſa diutius manſerit in legatione, vt hoc caſu ei non ſuccurrartur. Et eſt locus communis de af- fectato munere, puta de affectione. Affectarum munus ne- mini prodèſt.& ſimile dicitur in l. 2.§. vlt. ſupra ſi quis cau. Si quis iudicio ſe ſiſtere non potuerit, quodà magiſtratu re- tentus ſit, datur exceptio contra pœnam petentem, ex ſtipu⸗ latione iudicio ſiſti. Sed ſi hoc affectauerit ‚non dabitur ei exceptio. Simile de affectata tutela. ſpadonem.§. vlt. infra de excuſ.tutor.&§: idem tria. Inſtit. de cxc. tut. Sed& ei qui litis vitandæ cauſa militiam appetierit, non ſuccurritur; ſilæ ſus ſit: de quo. Caui militare poſſ. lib. 12. Poſſet tamen hoc
ſa, legi, dicis cauſa, vt alias monui: quod quid ſit, videte in I luriſgentium:. dolo. ſopra de pact.& hbr. 1. Diſputa. cap. 47. Deinde dicitur in edicto Prætoris, In vin- culis, Si quis cum in vinculis eſſet, ius ſuum amiſerit, iuſta eſt cauſa reſtitutionis. Hæc verba intetpretantur lureconſ. in. ſuccurritur.& l. ſeq. Illa autem verba, 1„ Vinculis, eſſe latius accipienda refert Calliſtratus,& fere de cuſtodia publica in-
telligi, ſicut& rit.de cuſto.reo. Carcsres enim priuati legi⸗
bus vetiti ſunt, l. vn. C. de priua. carceri. Cuſtodia autem mi- litaris eſt, cum conſules in prouincia milites ſuos cuſtodien- dos dabant. Conſules enim in prouincia ſuos habebant mi- lites, vt alias monui: quia fungebantur magiftratu militari. Sed norandum eſt, cuſtodiam quæ ſpecies eſt carceris, non ad puniendos, ſed ad continendos homines haberi debere, vt I.aut damnum.§. ſolent. infra, de bœn. quamuis iure Pontifi- cio pœna ſit carceris c: quamuis.de pœnis. in 6. Sed vinculo- rum nomen latius accipimus, vr ram priuata quam publica vincula ſignificet, l. vinculorum. infra, de verb- ſigni. Vincti dicuntur, qui quoquomodo detinentur, ne poſſint diſcedere, etiam ſi nullis ſi nt kompedibus ligati: tamen pro vinctis ha- bentur, qui in latumiis ſunt. Addit VIp. in eadem cauſa eſſe eos qui à militibus ſtatoribuſque; velà muͤnicipalibus mini- ſteriis adſeruantur. In interpretatione huius edicti non tan- tum ea ſunt obſeruanda, quæ pertinent ad ablentes, ſed ex-
empla interpretationum ſunt etiam obſeruanda:& ſi in his
exemplis fuerimus attenti, magis nos iuuabunrt, quam tegulæ ab Accurſ. doctoribus excogitatæ. Aliquando ſequuntur lu- riſconſ. verborum vim& proptietatem: aliquando quod ſcxi- Ptum eſt in lege producunt longius, cum id eadem æquitas& ratio ſuadent;& credibile eſt Prætorem idem fuiſſe dictu- rum. De his igitur qui in his locis agunt, ex quibus diſcedere non poſſunt, idem videbatur dicendum qudd de his qui in vinculis detinentur, vt illi quoque reſtituantur. Municipa- lia autem miniſteria ſunt hi, quos Sergentes vocamus. Hinc igitur colligitur, videndum eſſe an potuerint hi qui abſunt ſu- pereſſe, an aliquod fuerit impedimentum, vel aliquod paſſi fuerint detrimentum, ber quod non potuerint cauere, ne dies actionis exiret. Et quoties id perſpicitur ex aliqua ſpe⸗ cie, id ſequi debemus:& ſi verbis minus fuerit erpreſtutn de⸗ men interpretatione id conſequemur. Sequitur, Iu vinculu autem etiam 20 acttip mus; qui ꝛta alligari ſunt, V ſine dedé- tore in publico parere non poſſint. Eſt auud ezemplum inter⸗
pretacionis extenſiuæ, cum deficiunt verba: vt is qui ita
3

—
——
—--———— .—— 2——
—
———
„„„— 9=——.——— 8 — 2. ———— 3—. 3 —— 5— ————
4— gr 8 5 1 4
126
omnibus Iuis veſtimentis eſt exutus, vt ſine dedecore non poſſit apparere, dicatur vinctus eſle,& ſi forte non continea- tur locis: nam quia honeſte non poteſt apparere, dicitur ap- parere non poſſe. Et eſt locus communis, vt ea facere non poſſe dicamur, qua honeſte facere non poſſumu. de duo I. filius. nfra de condit. inſti. Sequitur in edicto, In ſeruitute. Horum verborum interpretatio eſtinl. ei quoque.&l. ſeq. Si enim liber homo deducatur in ſeruitutem,& quis contendat eum ſeruum eſſe, quamuis forte ſeruus non eſſet, iuſta cauſa eſt ei ſuccurrendi per reſtitutionem in integrum. Hoc autem edi- to non continetur, qui de ſtatu ſuo litigat. Nam poſtana lis eſt ordinata, habetur pro libero, l. ordinata, infra de lib. cauſ. l. lite. C. eo. vbi ea de re eſt plena diſputatio. Additur in edicto, In hoſtium poteſtate. Interpretatio eſt in 1 item ei. 3 4. Non admodum fait neceſſaria hæc adiectio quia ſufficiebat dixiſle in ſeruitute. Capti enim ab hoſti 1 um, vt admonet lureconſ. hac lege. Nec vero ait omnibus qui apud hoſtes ſunt eſſe ſuccurrendum; ſed captis rantum⸗ non autem transfagis. De transfugis diximusin lamiſſione, §. vlt. ſuperio. tit. Cum autem addit luriſconſ. in d.l. item ei ſuccurritur: Poterant tamen qui in beſtium poteſtate eſſent, illa parte edicli contineri,&c. Admonet hos capros potuiſſe con- tineri huius edicti parte. Sed etſi poſtliminio ſit quis reuer- ſus cum ab hoſtibus eſſet captus, ei ſuccurritur, cum aliis ſu- praſcriptis ſubueniatur,& ſi potuerint habere procurato- rem: vt& iis qui ibi ſunt mortui, cum multo maior iit ratio his aecneren ſ qui procuratorem habere non potuerunt, vt Lcribitur in l. ab hoſtibus. hic. Hoſtium potiri autem, quo ge-
1
nere loquendi hic vtitur Vlpia. eſt in poteſtate eſſe hoſtium:
quod& vſurpauit Plaut. in Aulul. quod Budæus non animad- uertit in annot. Hæ cauſæ ſunt expreſſæ edicto Prætoris, pro- pter quas reſtituitur quis ex priori parte edicti: aliæ ſunt cau- ſæ variæ, quæ conrinentur generali clauſula edicti Si qua alia mihi iuſta cauſa videbitur, in integrum reſtuuam, inquit Præ- tor. quæ quidem clauſula ad vtrumque caput edicti refertur, & ad primum, quo propter abſentiam ſuccurritur,& adſe- cundum quo ſuccurritur his quorum ius læſum eſt ob abſen- tiam aliorum. Huius clauſulæ mentio eſt in l. ſed& ſi per Prætorem.§. vlt.& ll. ſequen. in quibus docent luriſcon. variis exemplis, quid contineatur generali edicti clauſula. Primum eſt, ſi quis abſit pro ciuitate iua, non continetur verbis edicti: quia non dicitur reip. cauſa abeſſe. Nam in legibus,& edictis Prætorum rempub. intelligimus pop. Rom. non rempub. cu- iuſuis populi,& cuiuſuis municipij, l. eum qui vectigal. infra de verb. ſignif.& nos remp. ita in hoc loco accipimus. Sed ta- men ſi quis legatione fungatur pro ſua ciuitate, æquitas ſua- det eum eſſe reſtituendum, d.§. vlt. Alia ſunt, veluti ſi teſti- monij cauſa quis abfuerit, vel appellationis. Et generaliter,
aiunt luriſc. quoties quis ex neceſſitate, non ex voluntate ab-
fuerit, ſuccurrendum eſt ei. Hæc verba ſunt diligenter notan- da. Exempla ſunt de Prætore, ſed idem de aliis dicendum. Ad-
dit Vlp. inl. necnon. in princ. poſſe eſſe cauſam tam probabi-
lem abſentiæ, vt etiam quis reſtituatur,& ſi cauſa neceſſaria non ſit. Et de hac cauſa deliberare debet Prætor, an ei ſuccur-
rendum ſit. Exempli gratia, ſi ſtudiorum cauſa quis abfuerit.
Studiorum enim cauſa non eſt neceſſaria, ſed iuſtior& pro- babilior nulla eſſe poteſt,& vtilior reipublicæ. Eſt locus com- munis de fauore ſtudiorum,& de abſentia ſtudiorum cauſa. Edictum autem Prætoris de his loquitur quiin vinculis ſunt: ſed quid ſi quis promiſeric non recedere à loco, quo ſiſti iuſſus
eſt,& fideiuſſorem dederit eo nomine,& vterque ad pœnam
eſt obligatus? hic dicitur etiam ei ſuccurrendum per reſtitu-
tionem: quod colligitur ex clauſula generali. Ad hunclo-
cum pertinent alia exempla in l. abeſſe. 32. l. inter eos. l. qui mitruntur.& ll. ſeq. Sed quid de fiſci patrono? Fiſci quidem patronus non continetur priori parte edicti: quia is non dici- tur recte reip. cauſa abeſſe qui cauſa fiſci abeſt, vr ſupra docui tit. ſi aduerſus fiſcum: ſed tamen ſuadet generalis clauſula e- dicti vrreſtituatur, d. l.inter eos. Sed qui notis ſcribunt acta, qui dicuntur notarij, non dicuntur abeſſe reip. cauſa, quia o- peram dant ſcripturæ:& ex vrbe non remitruntur cum con-
ſulibus,& Præſidibus, ſed eis dant operam ob mercedem ali-
quam, nec ſunt relati in commentarium Principis, vt dicitur in d.l. abeſſe. Alij referebantur in commentarium Saturni, qui dieebantur Principis commentarij,& hi dare operam
——
bus fiunt ſerui hoſti-
„1 2—“——.—
Franc. Duareni Comment.
Reipub. dicebantur. Succurritur tamen militum medieis, vt & ipſis militibus. Aliud exemplum de his qui operas in publi- cum dant quod cauſa vectigalium locatum eſt, vt reip. cauſa ãbeſſe non dicatur.l.miles. de quibus tit. de public.& vectiga- lib.& qui quare ſic dicantur docuit Budæus in annot. Exem- pla autem quæ ſequuntur, lectionem tantum deſiderant. Nunc videndum de vxoribus militum.
INTIT. L. II LIB. II. CO P DE VXORIBVS MILITVM.
Livp exemplum generalis clauſulæ, ſub hoẽ tir. continetur, ſi vxor militis cum marito rei- oz pub. cauſa peregrinata ſit,& excluſa fuerit temporaria actione, nam ſicut ipſe miles re ſtituirur. Hoc notare debent hi quibus res eſt
habuit, velhabere potuit. Dicimus abſenti ſuccurri: ex mente Vlpiani. Exempli gratia, erat abſens quis, velin vinculis, qui dimiſit procutatorem, vel dimittere potuit. Poteſt enim ei obiici: potuiſti agete& interrumpere vſucapionem per pro- curatorem quem habuiſti, velhabere potuiſti. Variant iura in hoc caſu. nam in quibuſdam locis videtur permitti re ſtitutio, yt relegato in l. ſed& ſi.6. i. nam quia procuratorẽ potuit re- linquere quem non reliquir, putabat Pomp. ei non ſuccurren- dum. VIp. tatnen exiſtimat, ei ex magna cauſa ſuccurri poſſe:
& recedit à ſententia Pomp. Similis locus eſt in eal. ſed& ſi.§.
vlt. de eo qui legatione pro ciuitate ſua functus eſt. nam ſiue procuratorem habuit, ſiue non reliquit, tamen ei ſuccurri de- bere,& eum reſtitui in integrum ſcribit VIp. in aliis locis vide- tur denegari reſtitutio ei qui procuratorem habuit, vel habe- re potuit, vtl. is qui. 39. de eo qui reipub. cauſ. abfuturus erat, & procuratorem reliquit. Quibus verbis nihil videtur clari- us. Eitamen aduerſatur l. ſed etſi. 6. vlt. Et ſimile eſt in l. Papi- nianus. ſupra de minoribus. Quidam cum in exilio eſſet, ami- ſit tempus ſtatutum reſtitutionib. in integrum: abſentia hæe eſt neceſſaria. Papinianus ſubiicit, non ſuccurri ei, quia pro- curatorem habere potuit. Hæc ſunt valde difficilia explicatu, nec nodus eſt difficilior in hoc tractatu. Pro cuius tamẽ expli- catione diſtinguenda ſunt genera abſentiæ. Etſi enim abſen- tibus læſis ſuccurratur, tamen non omnib. ex quacunq; cauſa abfuerint. Nam abſentia alia fauorabilior eſt alia, vt abſentia reip. cauſa. Fauor enim reip. ſuadet vt abſenti reip. cauſa ſuc- curratur plenius, quam ei qui propter carcerem, aut exiliũ ab- eſt. Vnde cum loquimur de abſentib.reip. cauſa, dicendum eſt eis ſuccurri ſine diſtinctione, ſiue procuratorem habuerint, ſi- ue nõ, vt dicitur inl. ſed& ſi. ũ. vlt. Imo& ſi quis ob ciuitatem
ſuam abſit tantum, tamẽ fauorabilior eſt eius reſtitutios quam
aliorum. Et hoc ait luriſconſ.conſtitutum. Nam quia videbat hunc non abeſſe reip:cauſa, qui ſuæ ciuitatis caula abeſt, voluis confirmare ſententiam ſuam authoritate conſtitutionũ. Nam cum late accipimus rempub. etiam poſſunt dici reip. cauſa ab- eſſe hi qui abſunt in legatione ciuitatis ſuę cauſa. Sed magnum negotium faceiſit d. l. is qui. 39. Nos tamen hoc caput cum pleriſque aliis ita interpretari ſolemus, vt id referamus ad poſterio-
2——̃——

.„*l qunspropxera. monius infia 4 ade Hoticie occurrunt, quidonxa 9s ſeqend eſt reguugat odes æquitas reſtitutionen y⸗ eralem lit deſcendendon Rl- de in integ teſtit. dialudeka⸗ de eo qui citttus pet t um düt Drætotem pto trbauii dem ſoccurtiait luriſconl. lic aalcitur de eo qui procmruoxe cimus abſentiſuccurri: ermenr tadſens qus, relin vincllé,u mittete potuit. Poteſteninc trumpeie rlucapionem pety- elhadere potuiſti Variimiiual locis videtut petmitti tettiui nam qau tocuuxtott pouuite putadatl onpei don— eiex magnacauli ſuccuni pole Amillslocwgeſtidealleidlh witate ſunfunctoseitnan l on teliquit tamen alaruns um e Vpiin iũ lociſce 4 habaitſe bi rocuratorem
In Tit. LII lib. II. Cod. de Vxorib. milit. 127
poſteriorem partem edicti, non ad eam partem quam nunc interpretamur. Dum enim ait Paulus: Is qui reipublicæ oauſa abfuturu erat hiprocuratorem reliquerit„per quem defendi po- tuit, in integrum volens reſtitui nen audietur perinde eſt ac ſi dicat, ſi is qui reipub. cauſa abeſt, reliquit procuratorem, non audietur qui cupiet aduerſus eum reſtitui. Diſtinxi enim duo cap. edicti: priori dixit ſuccurri abſentibus qui reipub. cauſa abſint,&c. altero præſentibus quibus nocuit aliorum abſen- tia. Exempli gratia: Res vſucapta eſt, quia non potuit aduerſa- rius conueniri propter abſentiam ſuam: æquitas ſuadet vt re- ſtituatur. Hoc intelligitur, niſi procuratorem reliquerit, quem
potuit conuenire is, cuius res vſucapta eſt. Alij dicunt ſynta-
xin non pati hanc interpretationem: quibus non aſſentior.
Hac interpretatio colligitur ex leg. item ait Prætor. ſed quia
pertinet ad poſterius caput edicti,& plenius ibi dicturi ſu- mus, non vlterius perſequemur. Abſentibus igitur reip. cau- ſa ſuccurritur, ſiue procuratorem habuerint, ſiue non: quia plenius eis ſuccurritur propter fauorem reipub. Cæteris non ſuccurritur, ſi procuratorem habuerint, ſiue habere potue- rint, vt dicitur leg. Papinianus. ſupra de minor. Hoc tamen eſt intelligendum, niſi ex magna aliqua cauſa eis videatur ſuccur- rendum. Hæc exceptio colligitur ex leg. ſed& ſi.§.1. hic. Ex aauſa, inquit Vlpian. puto ipſi ſuccurrenaum, Non. u. impro- bat ſententiam Pomponij, ſed ait aliquando ex cauſa ei poſſe ſuccurri. Id exemplo ſum demonſtraturus, vt facilius res in- telligatur. Si grauis ſit cauſa quæ pręſentiam domini maxime requirat:(Non fagile enim ſuccedunt, quæ oculis geruntur alie- nis, inquit Liuius lib. 20.) Tuncæquum eſt ei ſuccurri, etſi pro- curatorem reliquerit, vel habere potuerit. Ergo ſi relegatus, vinctus, incarceratus procuratorem habuerit, aut dimiſe- rit, vel dimittere potuerit, nec dimiſerit, ſi læſus petierit re- ſtitutionem, ſuccurretur eiĩ in graui cauſa. Sic ex Germania conſultus reſpondi pro illuſtriſſimo Principe Landgrauio Haſſiæ cum eſſet in vinculis. Quxærebatur. n. an poſſet reſti- tui aduerſus rem iudicatam. quia res erat iudicata eo tempo- re quo erat in vinculis. Dicebatur potuiſſe habere procurato- rem. Sed ego conſultus reſpondi ei ſuccurrendum, quia cauſa erat magni ponderis. Nam cum potens ei eſſet aduerſarius, Comes Naſſouiæ, gratioſus apud Principem, iniquiſſimum fuiſſet ei denegare reſtitutionem,& ſi forte ob delictum fuiſ- ſet in vinculis. Nam hoc de relegatis dicirur,& tamen ex cau- ſa eis ſuccurrendum eſſe dicitur. Sic eſt intelligendum quod dicitur inl. nec non. hic, de eo qui ſtudiorum cauſa abfuit. In- telligenda. n. ſunt hæc omnia, cum hac diſtinctione,& reuo- canda ad æquitatem. Æquitas& ratio naturalis eſt in conſi- lium adhibenda, ſecundum regulam quæ traditur in. ſed& ſi. §. I. vt quoties æquitas ſuggerit, reſtitutionem eſſe conceden- dam. In hac autem cauſa æquitas ſuggerit, vt reſtitutio detur: quæ quidem æquitas facilæ iudicatur ex circumſtantiis: nam jus in æquitate poſita ſunt, non poſſunt definiti, I. de acceſ- ſionibus. de temp. præſcrip.& ideo committuntur boni viri arbitrio. His addendum eſt, vt quãuis reſtituatur is, qui habuit procurarem, ex cauſis, de quib. diximus, tamen in ratione re- ſtituẽdi multum intereſt, an procuratorem habuerit, an non, vlt. de reſtit. in integ. Si. n. abſens reip. cauſa procutatorem reliquerit,& randem damnatus ſit, nihilominus reſtituitur,
ſed eatenus vt ei permitratur appellare. Multum autem refert,
an ad totam cauſam reſtituatur, an ad appellandum: ſi ad ap- pellandum tantum, manebit res iudicata, nec reſcindetur ſen- tentia:ſi reſtituatur ad totam cauſam, rota ſententia reſcinde- tur,& hocintereſt inter minores,& eos qui abſunt reip. cau- ſa: ex quo intelligimus fauorabiliorem eſſe cauſam minorum quam eorum exiam qui abſunt reip. cauſa. Hactenus de ab- ſentia aut impedimento, vel caſu, propter quem maior debet reſtitui. Admonui enim duo ſpectanda eſſe cum quæritur, an maior ſit reſtituendus ex hac parte edicti: primum an ab- ſens fuerit, vel alio caſu impeditus, deinde an ius luum læſum ſirproprerilſum caſum. Vtrunque colligitur ex verbis edicti, 1.2. Et ſimile eſt de reſtitutione minorum. l. nam poſtea. de iu⸗ reiur. Sic non ſufficit aliquem abſentem fuiſſe, ſed oportet eum quid amiſiſſe quod ei ſit reſtituendum. Exemplum. Si quid de bonis exierit, vt ſires eius poſſeſſa longo tempore, vſucapta ſit,& eius dominium eſt acquiſitum, ſic enim de bo- nis aliquid exiit vel cum dies actionis exiit,& debitor libera-
tus eſt tempore, quia creditor actionem non inſtituit intra tempus præfinitum, nam tunc dicitur ius ſuum læſum, ideo- que reſtituetur. Proprie autem dicitur quid de bonis exite, cum id amittitur, quod in dominio noſtro eſt: ſed tamen late
porrigitur etiam ad obligationes, vt dicitur inl. bonorum
appellatio. de verb. ſignfi. Sed tamen ea proprie dicuntur eſſe in dominio, vel quaſi dominio, quæ in bonis noſtris ſunt, non obligationes. Et viſum eſt lureconſulto hæc ſeparare melioris interpretationis cauſa, ita vt poſterior hęc adobligationes re- feratur, prior ad bona corporalia. Deinde hæc verba ſic inter- pretantur lurcconſulti, vt permittant etiam reſtitutionem in integrum, ſi lucrari quis deſierit, nam producunt etiam ad lu- crum hæc verba, quamuis de damno videantur potius acci- pienda: quia ſi quis deſierit lucrari, nõ videtur ex bonis eius e- xiiſſe. Sed tamen ita accipiuntur verba prætoris, vt pertineant quoque ad lucrum. l.& ſine. 27. Idem dictum eſt à nobis de minoribus, l. ait Prætor. 6. hodie, de minorib. Exemplum hu- ius rei habetis inl. Iulianus. l. 37. Si quis velit reſtitui ob le- gatum in ſingulos annos relictum. agitur enim hic de lucro, non de damno,& tamen propter hoc lucrum omiſſum reſti- tuitur. Siue igitur quid è bonis exierit, ſiue quid lucrari quis deſiit, reſtituitur. Hoc autem eſt intelligendum, niſi quis lu-
crari velit ex alterius pœna, vel damno. leg. ſeiendum. 18. quia
tunc non audietur. De pœna ſimile vidimus l. auxilium, de
minoribus. vt ſi minor velit iniuriarum agere& furti,& non
perſequatur rem, ſed pœnam, non reſtituetur. Auxilium e- nim reſtitutionis perſecutionibus pęnarum non eſt paratum.
Sic intelligo illa verba leg. auxilium, vt propter abſentiam ad
maiores quoque pertineant. De damno exempla lunt in leg. ſciendum.l. deniq;.& l. nec vtilem. vbi ſunt hæc verba, Aufer- re domino. Sic eſt legendum, vt in Florentinis. Nota inl. deni⸗= que, non reſtitui ea quæ facti ſunt, ſed ea quæ iuris. Ergotota reſtitutio ex æquitate pendet,& quoties quid alienum vide- tur ab æquitate, denegatur reſtitutio, vt ſi de luero acquiren- do, cum damnoalterius agatur. Eſt tamen alia ratio cur hie non poſſet reſti:ui aduerſus hanc vſucapionem, de qua ſuo lo-
co dicemus.
IN TIT. LI 1. 1 E II Coh. P I RESTITVTIONE M I- LITVM, ET EORVM QyYI reip. cauſa abſunt.
ALiA exempla varia reperiuntur ſub hoc titul. 2 Cod. vt in l.-. Quod miles cuibonorum poſ- ſeſſio delata erat, non petierat bonorum poſ⸗ ſeſſionem, nunc cauſatur abſentiam ſuam. Di- G itur eum poſſe reſtitui, quia ius ipſius læſum eſt:nam acquiſiſſet ſibi hæreditatem. igitur enim reſtitui oportet. Vnde notandum, tem pora bonorum poſſeſſionis currere abſenti reip. cauſa, ſed tamen eum reſti- tui. Simile exemplum eſtin l. hos. tit. De hac præſcriptione dixi tit. ſi aduerſus fiſcum.& l. omnes. Cod⸗ de quadriennij præſcrip. Aduerſus hanc præſcriptionem reſtituitur non tan⸗= tum minor, ſed& maior. Hic notandum aduerſuùs Rſcum et- iam abſentem reip. cauſa reſtitui. Aliud eſt exemplum in l. G. ſi vendita ſint pignora,& debitor cauſerur ablentiam ſuam Reip.·cauſa, ob quam factum ſit, vt pignora fua non liberarit, reſtituitur. De hac reſtitutione dixitit. C. ſi aduerlus fiſcum. Exempla hæc ſufficiunt in arte tradenda. Infinitum enim eſ- ſet omnia tradere. In hac igitur priori edicti parte quod inter- pretamur, diximus duo eſſe neceſſaria. Primum eſt quodo- portuit eum fuiſſe abſentem quireſtitutionem petit; vel alio quouis modo fuiſſe impeditum, deinde oportet eum aliquo aftectum fuiſſe damno, alias non reſtituitur. His igitur duo- bus concurrentibus, locum haberreſtiturio. Quodtamen ita eſt accipiendum, ſi damnum ob eam abſentiam ei contigerit: Nam hæc duo pollunt concurrere, abſentia ſcilicet& da= mnum eius, qui vult reſtitui, ita tamen, vt damnum ex ea ab- ſentia non ſit conſequutus:quo caſu tuncnon reſtituitur. In⸗ telligimus enim reſtitutionem, cum ex bonis eius quid exiit. uc pertinet l. is qui. 44. Leſus eſt abſens reip.cauſa, quo tem- porę aberat, in quare etſi non abfuiſſet reip. cauſa, damnum 4

128 velcaſu, vel etiam ipſius culpa, non re- ſtituetur, quia damnum non accepit propter abſentiam. Et ſimile eſt quod diximus de minoribus. 1. verum.§. ſciendum. de minor. oportet enim minotem vt reſtituatur circum- ſcriptum eſſe lubrico xtatis, non tantum captum eſſe. nam ſi in re captus eſt in qua aliquis prudens fuiſſet captus, non reſtituctur. Ergo idem de maiore dicemus: quia non faffi- cit quem abſentem fuiſſe, damnum paſſum, ſed damnum paſſum proprer abſentiam: nam alias non reſtituitur. Et hoc eſt exprimendum diligenter in kormula diplomaric, in qua impetratur reſtitutio. Ex iam dictis naſcitur quættiò⸗ an ob damnum poſt abſentiam contingens quis ni datu ex hac parte edicti. nam hic diximus ſuccurri abſenti 33 quorum ius læſum eſt. Quidigitur ſi abfuerit quis put. cauſa,& ius eius ſit læſum, poſtquam reuerſus eſt an reſti- tuetur? Quxſtio naſcitur ex eo quòod reſcriptum fuiſſe Vl- pian. ait, in edicto Prætoris. leg. ab hoſtibus.§. ſed quod 3 pliciter. Interpretatur lureconſ.hoc verbum. 5 aſt eave. 1n e 5 tione Norica legitur, Poſteauéiin hac priori edicti parte. Qui. verbis ſignificat Prætor, non tantum ſuccurri ei, ex cuius bo- nis quid exiit cum ablens eſſet, ſed& ſi poſteaquam exieritè bonis eius. Hoc verbum in vulgaribus codicibus quiimpreſſi lunt, ante editionem Haloandri non legitur, ſed legitur Siue. In editione Norica, non legitur Siue, ſed Poſteave. Hoc Poſtea-
tamen erat paſſurus.
ve ne in Florentino quidem Codice legitur, ſed Siue. Sed ma⸗
nifeſtum eſt, in edicto legendume ſſe, in aliqua parte, BPoſtea- ve. Inomnibus Codicibus ita legitur in haclege, ab hoſtibus. §. ſed quod ſimpliciter. Prætor edixit, Poſteave. Ego putov- trumque verbum legendum;& Poſteave,& ſiue; hoc ſenſu, poteſtate eſſet, poſteaveè, ſiue cuius at. c. Hæcvidetur verior lectio, hoc ſenſu, Si quid exierir cum quis abeſſet reipub. cau-
ſa, vel poſteaquam abeſſe deſſit, ſiue dies actionis exierit. Nnam
ob vtramque cauſam datur reſtitutio, ſiue quid ex bonis exie- rit, ſiue actionis dies exierit. Sed ad quæ ſtionem propoſitam hic reſpondet Vlpianus dict. leg. ab hoſtibus§ ſed quod ſim-
pliciter. Si poſtquam quis abfuit reip. cauſa, aliquid Sbonis eius exiit, an ſit re ſtituendus: Cum ait Prætor, Poſteave, vide- batut ſimpliciter accipiendum: ſed quia abſurdum eſſet, ge- neralitet interpretati quod ſimpliciter Prætor dixit, adtert
Vlpianus interpretationem de modico tempore, ſicut dixi-
mus hanc vocem accipiendam eſſe, Pluriſve. Hæc tes eſt tan- ti plariſve. Hæc enim adiectio ad modicam ſummam perti- net. I.hæc adiectio. de verbor. ſigni. Ergo hoc loco ſuccurri- tur ei qui dum ablens eſlet Reipub. cauſa; læſus eſt, poſteave, quod ad modicum tempus eſt referendum. Id demonſtrat exêmplo VIpianus: Ponèrem meam mobilem poſleſſam eſ- ſe non triennio integro, ſed ſupereſſe modicum tempus; pu⸗ ta diem vnum, aut alterum, dominus eius rei ab hoſtibus eſt reuerſus, completa eſt vlucapio. Reuerſus petit reſtitui, quæ- ritur an poſſit? Ait Vlpianus eum poſſe reſtitui,& hoc tem- pus modicum, quo præſens fuit, protempore abſentiæ acci- piendum. Nec tam præcisè acipiendum, quod hic dicitur, ſed debet accipię νᷣdra, vt luriſconſulti loquuntur. Sed in- rerpretatur lureconſultus verba Prætoris. Quandoque. Sic legitut in Florentinis,& apud veteres ſignificat, Quandocun- que. Dicit igitur Vlpian. Sed ita demum ſ intra modicum tem- pus quam rediit,&c. Hoc adiecit vt oſtenderet, quod ſimpli- citer à Prætore adiectum eſt; cum moderatione eſſe accipi⸗ endum,& cum ea interpretatione ex eo quod principaliter
fuit propoſitum Prætoris, ſuccurrere neceſſitate impeditis,
non negligentibus. Hæc verba in ipſo edicto interpretabi- mur, quia hoc tempus non expreſſum; nec præfinitum in e- dcto,& committitur Prætoris arbitrio, ſicut de tempore di⸗ citur quod ad deliberandum adeundæ hæreditatis cauſa da- tur, leg. 1. de ure deliber. vt exempligratia: Si poſſeſſa fuerit res biennio,& annus ſupererat ad implendam vſucapio- nem, rediit ex legatione, toto anno neglexit agere aduerlus poſſeſſorem, ait VIpianus ei non ſuccurrendum, quia tan- tum impeditis terum neceſſitate ſuccutritur. Hæcexempla adduxi vrrem magis Illuſtrem. Sed inagna quæſtio eſt, an illadbienniam ſaſtem deducendaum ſit, an poſſit teſtitui ad- uerſus illud biennium quo abfait reipubl. cauſa„X li anno præſens fuit, de quol. quodtempore. Cod. de reſtit. milit. Nos hanc qua ſtionein tractabimus in ſequenti cap. huius edi- cti. Ex his quæ dicta ſunt intelligimus: Si quis propter ſuam
Franc. Duareni Comment.
abſentiam ius ſuum amiſerit, eum reſtituendum. Hoc tamen eſt intelligendum, ſi modo per leges& edicta id liceat. Hoc eſt expreſſum generali huius edicti clauſula, quæ quidem a
vtrunque caput edicti pertinet. Quod adiecit Prætor, vt O- ſtenderet ſe neminem contra leges velle reſtituere. Dum au- tem dicit, Et edicta, edicta ego intelligo Principum Principes enim aliquando diſcernunt, vt dixil. c. de conſtit. Princip.& Theophil. tit. de iure natu. gent.& ciuili. in Inſtit. Nam Præ- tor nunquam iura populi Romani auſus eſt abrogare, l. cum ſponſus.de publieiana in rẽ actione. Prætor dicitur iuris ciuilis
Pratoer
cuſtos, apud Cic. Adiuuat Prætor,& ſupplet quod deeſſe vi- iurus ct-
detur iuri ciuili interpreratione, l. ius autem. deiuſtir.& iur vbi viua vox dicitur iuris ciuilis. hoc non eſt legem tollere, quamuis corrigere legem dicatur. Vocat Ariſtoteles e=uv-
daναα τ vειμν„‚quod cuiuſuis non eſt, ſed tantum Iuriſperiti:
leges etiam cupiunt vt iure regantur. Namtemperantur le- ges interpretatione ex bono& æqu o, vel vt air Philoſophus, Sx εεeexdat. Ait ergo Prætor, Quod eis per leges, plebiſcita, ſenatuſconſulta, edicta, decreta Principum licebit. Exemplum huius clauſulæ non poteſt ab aliis reperiri: vnum videor repe- riſſe ſub hoc tit.l.; 8. Cætera quæ abaliis adferuntur, non ſunt conuenientia huic tit. Iuriſconſultus in leg. nec non. in inter-
pretatione huius clauſulæ oſtendit, Prætorem hac clauſula
ſupplere, ſi ita res exigat, quod delicit in legib.& Principum Decrertis:ſe tamen non velle reſtituere, cum nominatim pro-
hibent, ſed cum non prohibent leges. Exemplum eius quod
lex prohiber eſt in leg. ſi cuiin prouincia. lege cautum eſt, ne quis in prouincia ſua aſſideat, l.3. de officio aſſeſſoris,& leg. in conſiliariis. de aſſeſ. l.vlt. Cide cri. ſacrileg. Hoc eſt intelligen= dum niſi Princeps id alicui permiſerit. Pone aliquem aſſedi- ſe in prouincia ſua ſpeciali permiſſu Principis, an reſtituerur ſi ob eam cauſam ſit captus In edicto Prætoris cautum eſt vt ita reſtituatur, ſi leges non prohibeant. Hot autem legibus o- mnino vetitum eſt.Igitur non reſtituitur.
ALTERAPARS EDICTI, De reſtitutione in integrum maiorum. IIIHAn. de priori parte edicti quod interpretamur:
am ad alteram partem edicti accedendum eſt. Inter vtrunque autem caput edicti Prætorij hoc intereſt, quod
primo capite ſuccurritur abſentibus, ſi quid ex bonis eo-
rum exierit propter abſentiam. Poſteriori vero his; quibus
abſentia aliorum nocuit. Succurritur præſentibus contra
abſentes. Propoſirum hoc fuit Præroris, vt abſentibus non noceat abſentia ſua, nec proſit cum alieno incommodo. leg. 1.§. item ſi quid. ſi ius præſentis læſum ſit, propter abſentiam alterius, quia non defendebatur. Veluti: Quidam âbſens Reipub. cauſa poſſidebat rem meam, non poteram cum eo agero ad vfucapionem impediendam;, quia neminem reli- quit procuratorem. Non eſt æquum vt abſentia ſua ei pro- iit cum meo damno& fraude. Hoc tractat Vlpianusl. irem ait Prætor. Dicit igitur, Non vtendo amiſit. Hoc pertinet ad
ſeruitutes quæ non vtendo amictuntur. tit. quemadmod. ſer- uit. amit. Abſens tenebatur mihi temporaria actione, dies e-
ius actionis exiit, iuſta eſt cauſa reſtitutionis aduerſus hunc abſentem, ne ei proſit ſua abſentia. Eſt autem notandum quod ait, cum abſens non defenderstur. Erat abſens vel præſens, ſed in vinculis, vel erat magiſtratus, non licebat eum inuitum
in ius vocare, l. 2. de in ius vocand. Idem& ſi per ipſum Præ- torem ſtetit quo minus ius mihi diceretur; reſtitutio mihi compertit. Hac igitut in parte edicti ſuccurritur non abſen- ti, ſed contra ablentem, ei qui abſens non fuit. nec vllo pri- uilegio vtitur is qui abſens fuit Reipu. cauſa. Nam aduerſus eum reſtituitur is, qui propter abſentiam eius læſus eſt, non minus quam aduerſus quemuis alium abſentem. Hinc ra- tio colligi poteſt l. vlt. quæ non ſatis vulgo intelligitur. Pùo
erãt abſentes reipub. cauſa, vnus aduerſus alium vult reſtitui, quaſi hæc ſpecies ſit ſimilis ſpeciei l. verum.§. vlt. de minor.
vbi quæſitum eſt, an mninor aduerſus minorem reſtituere- tur, ied non eſt ſimilis. Hic nulla eſt difficulras. Is qni nul- o priuilegio vritur, nec abeſt Reipu. cauſa, reſtituitur aduer- ſus alium, qui abeſt Reip. cauſa, vt ex iam dictis apparer: er-
go mul-
e. uilis cus-
ſtos.

vnum ſiteeen. Weaeuene
iin inter. dtem hac clauſale gbb. brincppum n nominatimpro- mplum eius quod egecautume alleſſotis,& Hoceſtintellged. ne aliquem alledil. ipis, an teſtituett erotis cautum eſt Scautem legiduso.
ſ ne leg in
dlCTI
NAlorum.
od interpretamur: dendum eſt. Inter oe intereſt, quod quid ex bonis eo- oci vero his; qui bus praſentibus contta wtablentibus non incommodo. leg. proptetabſentiam . Ouidam äbſens opoteramcum eo aia neminem teli⸗ bſentia luaei pto- ut VIpianbs b item z.. Hocpetuineta
n Tit. de Reſtit. inintegrum. 122
go multo magis ſuccurretur ei, quiabeſt Reip. cauſa aduer-
ius alium qui abeſt itidem Reip. cauſa. Exempligratia. Qui- dam erat legatus in Germania, alter in Anglia. Legatus An-
gliæ rem legati Germaniæ poſſidebat longotempore, eam-
que vſucepit: alius vult reſtirui. Quæritur an poſſir. Et dici-
rur reſtitui in integrum legatum Germaniæ poſſe. Neg ad
rempertinet, quod vterque ſit priuilegiatus. Non inſpici⸗ mus, an priuilegio nitatur alteruter. Prætor voluit conſule- rehis quibus abſentia aliorum nocet. Cum eſſet propof- tum Prætoris ſuccurrere abſentibus Reipub. cauſa, voluit ita abſentibus ſuccurrere, vr eorum abſentia nemini forer per- nicioſa. Iu hac autem parte edicti explicanda& obſeruanda ſunt ea de quibus ante admonui: nempe ſccut in priori par- te duo ſunt neceſſaria vt reſtituatur aliquis exilla parte cdi- cti, abſentia videlicet eius qui petit reſtitui,& damnum quod ex ſua abſentia percepit; Sic in hac parte edicti itidem duo eſſe neceſſaria dicendum eſt, primo abſentiam, vel vt in vin- culis fuerit, vel in contumacia, vel magiſtratus, is contra quem petitur reſtitutio. Secundo oportert quid ex bonis
cius exiſle, qui petit reſtirutionem,& exiiſſe de bonis ob eam
abſentiam, vt iam admonui: quia ſcilicet abſens aduerſari- us erat, vel in vinculis, vel quia magiſtratus erat. His intel- lectis facilius aſſequemur mentem lureconſultorum ad hanc partem edicti quæ incipit ad leg. item ait Prætor. Dicit igitur Vlpian. Ot quemadmodum ſuccur rit ſupraſcriptus perſonis. Hoc eſt quod dicitur in leg. 1. in princ. vbi dicitur ablentibus reip.
cauſa ſuccurri,& aduerſus eos. Hæc verba expungendaſunt, Qui velabſentes reipublic. cauſa fuerint, vel apud hoſtes detenti. Nam in hac poſteriore edicti parte continentur omnes, qui
non abfuerunt, vt cum eis agi poſſet, ob quamcu que cauſam abfuerunt: in priore parte non generaliter loquĩtur Prætor.
Et certe non ſine delectu Prætor debuit enumerare perſo-
nas in priori patte. Oportet enim probabilem vel necefla- riam eſſe cauſam abſentiæ, vt quis reſtituatur. Sed cum ad- uerſus abſentem peritur reſtitutio, nihil intereſt qua decau- ſa abſit, vel agi cum eis non poſſit: ſufficit enim cum eis agi non poſſe. Sed cum Prætor ita edixit, Cum abſentes non defen- derentur. merito hoc adiecit, quia& ſi quis abſens fuit, non i- deo conceditur reſtitutio aduerſus eum, ſi modo potuerit de- fendi à procuratore: veluti ſi forte procuratorem domi re-
liquerat. Non enim potes dicere, te mecum agere non po-
tuiſſe, ſi reliqui procuratorem. Nam etſi mecum agere non
potuiſti, tamen habebam procuratorem, quem poteras con- uenire. Ex hoc loco intelligimus leg. is qui reipub. 3 9. de qua
jam mota eſt quæſtio. Habetur valde obſcura& difficilis lex, & reperiuntur ſex vel ſeptem opiniones apud Accurſium. Sed iam admonui hanc legem ad poſterius caput edicti re-
ferendam eſſe. Qup colore poſtulabit reſtitutionem in in-
grum aduerſus hunc abſentem reipub. cauſa, cum procura- torem dimiſerit per quem defendi potuit is qui reip, cauſa abfuturus eſt? Nemo aduerſus eum reſtitui volens andietur.
Hac interpretatio maxime conuenit cum his quæ hic dixit Prætor in hac parte edicti. Satis apparet abſentem reip. cau-
Kſambiguam eſſé orationem,& poſſe referri tam ad eum,
qui præſens læſus eſt ob abſentiam alterius, quam ad abſen-
tem, cui ſua abſentia nocuit, ſedſequenda eſt regula iuris de interpretatione legum ambiguarum, leg. in ambigua. dele-
gibus& ſenat. In ambigua oratione ſequendam eam inter- pretationem quæ vitio carer. Id eſt quoties ambiguitas in le- gé reperitur, is ſenſus eſt accipiendus qui vitio caret. Diximus
ſuperius eum, qui abſens eſt reipub. cauſa, poſſe reſtitui. Er-
go neceſſe eſt intelligi hæc verba de abſente, cuius abſentia ius alterius læſum eſt. Necme mouet quod de ſyntaxi dici- tur: quia ſine incommodo ita poteſt conſtrui: Si is qui reipu-
plicæ cauſa erat abfuturus, procuratorem reliquerit, non au-
dietur is, qui volet aduerſus eumreſtitui in integrum. Sedlo-
guiturdicct aliquis) de abſenre qui reihub. cauſaabeſt, cum jam dictum ſit in eaparte edicti, nihilreferre qua de cauſa
quis ablit, vt aduerſus eum detur reſtitutio? Dico hocexem- pli gratia eſſe adiectum. Hicmihi yidetur planus ſenſus hu- ius legis,& receptus vulgo. Si quis requirat cur in poſterio-
iparte edicti diſtinguatur, anis, quiabeſtrei pub. cauſapro-
curatorem habeat an non, in fuperiori parte num diſtin-
Bustur, dico, inpriore parte gdicti non diſtingui, anab.
ſens reip. cauſ. procuratorem reliquerit an non, quia magna cauſa eſſe poteſt, vt ſuperius diximus, ſed tamen in hac par-
te nihilrefert an mecum agas, an cum procuratore meo, in
poſteriori enim parte edicti reſtitutio petitur, contra ab-
ſentem. Non potes obücere tam conſultum tibi non fuiſ- ſecum procuratore experiri, quam èeum domino. ideoque
merito hæc diſtinctio adhiberur. Extat tamen luſtiniani conſtitutio leg. vt perfectius. Codic. de annali exceptio. qua plenius conſulitur præſentibus, contra eos qui abſentes ſunt,
quam edicto Prætoris. Nam inuenta eſt ratio aditionis iu- dicis, quo fit, vt præſcriptio nullo modo currat nec noceat alterius abſentia,& ſi quis abſit quocunque modo, non cur- ret præſcriptio, ſed manet ius meum illæſum, quia pollum adire iudicem eius loci cum proteſtatione,& cum forma quæ ibi proponitur,& ſic omne ius ſaluum maner, nec opus
eſt reſtitutione. Ideoque non facile quis reſtitueretur in in- tegrum propter abſentiam alterius. Nam& ſi quis abſens ſit,
poteſt tamen ſibi conſulere, dicta leg. vt perfectius. C. de an- nali exceptio. quæ vna eſt ex nouis conſtitutionibus, quibus ius antiquum emendatum eſt. Ideoque ei, qui propter ab- ſentiam alterius ſe læſum contendit, imputandum eſt, quod iudicis aditione, quæ ibi proponitur, ius ſuum illæſum non ſeruarit..““ Diximus igitur in hoc ſecundo& poſteriore capite edi- i prætorij, quo reſtitutio datur præſentibus aduerſus ab-
ſentes, eum qui propter abſentiam alterius læſus eſt ‚reſtitu-
endum eſſe in integrum, quacunque ex cauſa is abſens fue- rit, ſufficit abſentem fuiſle, nec defenſum ab alio, quamuis referat in priori parte edicti abſentem fuiſſc ‚ex neceflaria, vel probabili cauſa. Hic autem ſufficit abſentem fuiſſe vrdi⸗
citur in leg. item ait Prætor,§. 1, quam cœpimus explicare ſu-
Ppermus. In eadem lege, item ait P Iætor.§. vltim. ſequitur lo- cus de defenſione, Ait Prætorin edicto, Si abſens non defen- datur. quod ait Prætor, ſi non defendatur, non ita hæc ver-
5.*— 4 ba concipienda ſunt, ſinemo ſe vltro offerat defenſioni, ſed potius ſi nemo requiſitus abalio, velit defendcre. Requiſi- tio eſt neceſſaria, ſi quisrem meam poſſideat,& vereor ne v- ſucapiat, requirere debeorei amicos„ Vt defendant eum, ſi
tunc nemo velie eum defendere locus erit reſtitutioni, ait e-
nim Prætor, ſi non defendantur abſentes. Sequitur in ea. leg. ait Prætor. 23. inve vinculis. Interpretatur Iureconſul-
tus verba edicti ſequentia, Prætor ait, Cum abſens non d6-
fendexetur, inve vinculis eſſet. Hæc particula merito eſt ad- iecta fieri poterat vti quis eſſet præſens,& tamen poteſtatem nemo haberet eum eo agendi, cum quis eſtin vinculis. Præ- ſens etiam poteſt eſſe in yinculis vel publicis, vel priuatis. De- inde ſequitur in edicto(ſecumve agendi poteſtatem non fa- ceret)ſi non ſit poteſtasagendi cum eo, vt vſucapionem poſ- ſir interrumpere. Iureconful. ait eam cſauſulam pertinere ad cos qui apud hoſtes ſunt, non agit hic de vinculis, ſedramen continentur hac clauſula, hi qui apud hoſtes ſunt,& de his loquitur luſtinia.§. rurſus. de act. in Inſtitut. vbi ſummatim complectitur luſtinia. hancpoſteriorem edictipartem, quia
cum illis quoque poteſtas gendi nõ eſt, ſed tamen rario iutis
videtur aduerfari, quia captus ab hoſtibus non viderur vſu-
& Poſteriorem calum? Perleruum ramen vſucapere poteſt

-—
———— .— ———„—— ———ÿ———y ————
130 captiuus, quia neceflaria eſt poſſeſſio ad vſucapionem, ds in poſteriori caſu non eſt opus poſſeſſione. Nalla eſt neceſ- ſaria poſſeſſio. Nam tantum negligentiæ meæ nomine præ- ſcriptionis commodo excludor, non aliqua poſſeſſione. De- inde lequentibus verbis docet Vlpianus, aduerſus eum da- ri reſtitutionem, qui non paritur ſecum agere ſiue ex iuſta cauſa ſiue iaiuſta id fiat. non enim inſpicimus, an iuſta de cauſa id faciat: nam non ideo datur reſtitutio, quod aliquid iniuſte abſens fecerit, ſed quod aduerſarius cum eo agers non potuerit, Nec enim ſemper ſuſictt. Occurrit obiectioni tacitè. Poteſt obiici reſtiturionem locum aon habere: quia actori conſulitur ex edicto Prætoris, Quibus e* cauſis in poſ ſeſſ. eatur. Sed ait Iureconſultus edictum illud Prætoris lo- cum tantum habere aduerſus latitantem,& ſpeciem elle oſſe, in qua locum non habeat, leg. Fulcinius. quibus 3 an. in poſſefl. eatur. vbi adducuntur multæ ſpecies in quibus 0- cum habet reſtitutio: igitur reſtituitur: qula etſi non laritet. ſed poteſtatem faciat ſui, leg. ſed ad eos, etſi tergiuerſetur„ n6 lis poſſit cum eo conteſtari, vel fruſtretur, ne cum eo ag poſ ſit, reſtituerur: ſed tamen poſterioribus conſtitutionibus Slerumque ſola litis conteſtatione interrumpitur vſucapio. 8 ſicut. de præſ. 30. vel 40: anno. Præterea iam dixi aliud remnedium eſſe comparatum. leg. vt perfęctius. Cod. de an- nali except. Quod quidem fimili modo. Hoc eſt quod dixi ni- hilreferre, an ex cauſa iuſta, an ex iniuſta poteſtatem agen- diſecum non fecerit: ſatis eſt non licere aduerſario cum coa- gere, etiamſi ſteterit per Prætorem, quia Prætor ius non di- xit, cum eſſet appellatus, ſi dies actionis exierit, tamen reſti- tutio concedetur. leg.ſed etſi. 6. 1.& ſe. Aduerſus relegatum etiam ex hac clauſula poteſt reſtiturio dari, quia non fecit ſe-
cum agendi poreſtatem:& poteſt vlucapere rem quia ma-
net ciuis. Differentia eſt in titul. de interdict.& relegat. in- ter telegatos,& deportatos. Etiam datur reſtitutio aduerſus eos, quos ſine fraude non licebat in ius vocare: qe quibus in titul. de in ius vocando, cetera ſunt facilia vſque ad leg. ſed et- ſ..S. led etſi. dum ſi actio ſit alicui exempta reſtituitur, hoc eſt
intelligendum, niſi actio ſit exempta dum non obtemperat
Prætori, non reſtituitur. Hunc locum ſum interpretatus ſu- pra in edicto, ſi quis ius dicenti non obtemper. Dixi enim eum litis damno affici. vt dicitur in leg. contumacia. de re iu- di. id eſt, perditione cauſærhic dixi legem illam, ſi quis ius dicẽ- ti non obtemper. eſſe accipiendam ſiue reus, ſiue actot fue- rit. de reo propoſitum fuit edictum, quia frequentius ac- cidit, vt ipſe non obtemperet decroto Prætoris ſed tamen de actore quoque accipiendum eſt.& Labeo de actore loqui⸗ tur, ſi non obtemperauerit, denegatur eiiuriſdictio, ſcili- cet vt prætor ei non det iudicem, non det actionem: hoc enim eſt denegare iuriſdictionem. Afficitur damno litis vter- que, ergo damno litis afficitur& reus& actor: ſic eſt intel- ligendum quod hic dicitur. Hæc ſententia Labeonis reci- tatur in hoc loco& d. titul. ſi quis ius dicenti non obtemper. Si feria extra. Si per magiſtratum factum fuerit, quominus ius ſuum actor perſequi potuerit, nominatim reſtituendus eſt. Exemplum adfert de feriis, quas magiſtratus extra ordi- nem inducit.& diſtinctio hæc feriarum notanda eſt inter ordinarias& exttaordinarias ferias. hæ ſunt cauſæ reſtitu- tionis hac patte edicti expreſſę. Addendaeſt generalis clau- ſula, Si qua mihi alia iuſta cauſa videbitur, in integrum re- ſtituam. Nam admoui eam clauſulam ad vtrumque edicti capur pertinere. Addenda eſt& alia clauſula, Ss quod eius per leges, plebiſcita, ſenatuſconſulta, editta deereta;rincipum licebit. Dmi. n. vtramque clauſulam ad vtrumque caput edicti per- tinere, alias maior non reſtituitur. Nam cum quæritur ex qui- bus cauſ. reſtituatur maior, dicendum eſt ex his cauſis ex qui- bus æquitas ſuadet eſle reſtituendum. l. ſed erſi.§. vltim. offi- cio iudicis maiori ſuccurritur interdum ſine reſtitutione, nempe in contractibus bonæ fidei. l.3.§. eo. iniquitas corrigi- tur& emendatur. In actionibus bonæ fidei ſpectamus id quod æquum& bonum eſt, quod bonæ fdei conuenit.§. in bonæ fidei, de actio. l. conſenſu. C. de obli.& actionib. l. quia. de neg. geſt.& Cic. lib. 3. offi. Exemplum vnum vide inl. ſo- cietatem. pro ſocio, Si duo ita coierint ſocietatem, vt Titius partes ſocietatis conſtituat, ſequendum eſt illud arbitrium, quia bonæ fidei iudicium eſt, ſed hoc ſit ſine reſtitutione, pro-
Franc. Duareni Comment. b pter bonam fidem,& officium iudicis, quod eſt latiſſimum in OFfciumn
bonæ fidei iudicis. Quod autem dicitur ex aliis cauſis non re- Sue ſtitui.. Reipub. C. eod. quæ hic de maiore dicuntur, de rep. Qε 1πe³ᷣ. non ſunt intelligenda. Nam reſpublica vtitur iure minorum, i es læ- intelligimus autem remp. Romanam. leg. eum qui vectigal. ullimu. de public. in rem actione. Quæſtio eſt an aliæ ciuitates poſ-
ſint reſtitui: ego puto idem dicendum de quouis municipio. moueor in primis l. legatus. leg. ſed erſi per procuratorem. 4 vltim. Et nos latius edictum Prætoris interpretamur,& in la-
ta ſignificatione publicum dicitur, quod eriam ad municipi-
um pertinet. Si ſuccurratur legatis municipic rum, multo
magis eodem edicto municipus ſuecurritur. Deinde mo-
uet me l.remp. C. de iure reip. Nam animaduertendum eſt tractari eo. tit. de ciuitaribus. D. ſcutite omnes leges eius ti-
tuli& videbitis. eo iure etiam hodie vtimur. ſed quid de fi-
ſco dicemus? Magna eſt quæſtio in fiſco. hærent plerique,
quia aiunt nihil reperiri conſtirurum de fiſco, niſi de ſen-
tentia aduerſus eum lata. Eſt titulus in Codic. de ſenten-
tentia aduerſus ſcum retract. De contractibus non loqui-
tur ille titulus, arbitror ramen idem de fiſco eſſe dicendum, moueor quod dicitur rempub. reſtitui. Fiſcus autem pars eſt Eiſeas&s reip. ſcio inter vtrumque intereſſe, vt docui tit. ſi aduerſus„„. fiſcum. ſed fiſcus eſt pecunia teipub. vel perſona, quæ admi
niſtrat pecuniam re ipublicæ. Ergo cum dicimus remp. vti Fiſcus&f hoc iure, cur non dic emùs fiſcum eodem iure vti, argumen: /es pa. pe- to àtoto ad partem nec aptius exemplum poteſt adferri hu- cunia, ius legis, quæ de repub: loquirur, quam cum fiſcus læſus Lelperſs- eſt: igitur itidem reſtituitut. procuratores regij vel fiſci ſo 297— J. lent ſæpe teſticui. Quceritur de eccleſia, de qua nihil reperi- 2in. tur cautum iure eiuili quod ad reſtitutionem artinet, ſed ta: Arat. men vide mus eccle ſiam reip. comparari. l. vltim. de ſacroſanc. eccleſ. Eigo ad eam quoque produci debet quod de repub. dicitur, ſed in iure pontificio ſatis id expreſſum eſt toto tit.
de in integr. reſtit. in 6.& in decreralibus. Hactenus igitur de
cauſis ex quib. maiorib. reſtitutio in integrum coceditur, vel denegatur, ſequens locus eſt in quo quæritur quid reſtitua-
tur,& quomodo:& hic locus perrtinet ad interpretationem horum verborum edicti, earum rerum actio. Valde vtilis eſt
hic locus& neceſſarius poſtquam cauſas reſtitutionis co- gnouimus, vt intelligamus formam diplomatis,& reſcri-
pti. edictum oſtendit actionem teſtitui, actio quæ amiſſa eſt
ob cauſas quas dixi, reſtituitur hoc edicto, vt perinde poſ-
ſim agere ac ſi nunquam actio fuiſſet amiſſa, ſi dies perſona-
lis actionis exiit, actio in perſonam reſtituitur, perinde ac ſi
nihil geſtum eſſet.§. rurſus. de actionibus in Inſtit.& leg. in honorariis. de obliga.& act. Viucepiſtirem meam, ago reſti- tutoria aduerſus te, reſcindetur vſucapio: reſciſſa vſucapione
ſta rem peto, vt dicam non vſucepiſſe eum qui vſucepit. Ex
quo concludit Accurſius. Ergo Prætor permittit mentiri:
ſed hoc ineptum eſt, quia prætor reſcindit quod geſtum
eſt, ſiplenam iariſdictionem inſpiciamus,& perinde eſt ac
ſi res vſucapta non ſit, quamuis iure ciuili ſit vſucapta. Per- mittitur eirem ita petere, perinde ac ſi non eſſet vſucapta.
ſi ius ciuile ſpectemus, res eſt amiſſa, ſed tamen reſpectu iu-
ris prætorij habetur res perinde, ac ſi ſemper in bonis man-
ſiſſet, nec eſſet vſucapta. hinc dicitur actio reſciſſoria, quia
datur reſciſſo eo quod geſtum eſt. l. nec non.§. pen.& vltim.
Sic in l. ab hoſtibus. de capt.& poſtlim. reuerſ. reſciſſoria non
poteſt aliter comperere. Poteſt etiam dici reſtitutoria, vt inl.
3. de eo per quem factum eſt. quia reſtituta eſt eiactio, qui
cam amiſerat. Reſciſloria dicitur, quia agatur reſciſſo eo, quod geſtum eſt. Dicitur etiam vtilis actio. l. necnon. hic. l.vl. C. eo.
quia directa actio non poteſt dari, ſi quis vſuceperit ré meam, direcho iure non poſſum agere, ſed reſciſſa ſhcsplone mihi datur vrilis actio deſiciente directa. Prætor non poteſt tol⸗
lere ius eiuile, vt ſæpe dixi. ideoque non poteſt directa com- petere. hinc quæritur de remedio keſeinddente⸗& reſciſſorio,
de quo dixi titulo, de in integrum reſtitut. Breuiter repetam
quod dixi titu. de in integrum reſtit. Eſt enim magaa digla-
diatio de hacre, cum Prætor actionem reſtituit. ex hoc edi-
cto diſcernitur officium Prætoris à iudicis officio, qui cogus-
ſcit ſecundum veterem iudicrorum formam& ritum: huius reſtitutionis cauſa adeundus eſt prætor qui reſcindit vſu- capionem, reſciſſa vſucapione dat actionem vtilem, petin-
de ac

t. Procuratores tegj wlin 1 de ecclelia, geqqa vült 3 14 teſtientonemanten an PComparai. vliim dekmln. ae produci debet quotee rn do latis id expteſſum eituo t n dectetaldus. ackenugimi dirutio in integrum cocctuu, eſtin qao quæritur quid tcku-
dus pertiaet adintetptetuiten
tarem rerum aiu. Valde tibet oſtquam caoſss reſtitutioni 8 us fotmam dplomais, teca-
nemteſtiti, ꝛctio qur amilsch
irut hocedicho, upetisce o tio fulſet amiſta, ſctes perlon erlonam teſtituitur, petuner . de actionidus ialolti. Klegi Vuucxpiltitem meamagortl etur vſucapio: teſiiſinlucine rſacepille eumq lurit 1 Eigo Pretot permintt menm
pcxtot teſcindt oc gelmn
i inſpiciamus,& erinde 4 muis iure ciailiſt vlacapt: rinde ac ſi non elet un damilla, ſed tamen nhe 4 ade, ach empet 11 ug ac dicitut actio te dr
de ac ſieates vſucapta non eſſet. Deinde adeundus elt index quĩ cognoleit de vindicatione rei. Sic diſtin guitur iudicis duii 3 officium à Prætoris officio. Hæc remedia diſcernuntur ſæpe ſecundum veterum iudiciorum motem. Sed poſtquam exo- leuit ritus ille, exoleuit quoque differentia illa inter oflicium Prætoris& iudicis,& eadem opera petebatur reſciſſorium,& reſcindens remedium, adibatque prætorem ſi quis volebat reſtitui. Exempli cauſa, cum abeſſem, vſucapta eſt res mea: Peto rem meam, mihique ſuccurri, id eſt„Peto vſucapio- nem reſcindi,& vindicatione v:tili repeto rem meam ea- dem opera: ſic vtrumque remedium& reſcindens& reſciſ- ſorium concurrebat. Hodie vide mus in Gallia veterum mo- rem iudiciorum, qui vſitatus erat ante tempora luitiniani vſurpari. Non enim idem reſtituit& cognoſcit de actione vtili. Cancellarius reſtituit,& actionem dat apud iudicem perſequendam. De hacre diximus titul. de in integrum te- ſtit. reſticuuntur igitur actiones. Norandum tamen iater- dum contingere vt in hac reſtitutione magis noua actio de- tur quàm vt vetus reſtituatur. hoc fit in quibuſdam ſpecie- bus, quod eſt notandum. Exemplum eſt in leg. ſi quis ſti- pulatus, 43. hoc titul. Stipulatus ſum centum in ſingulos an-
uos, quibus annis ellein in ltalia: ego abfui ab Italia propier
rempubli. volo reſtitui quomodo reſtituer? Non dicendum eſt mihi reſtitui actionem. nullam enim habebam, igitur ita ſuccurretur mihivt magis inſtituatur actio, quàm vt à Præ- tore eo caſu reſtitui poſſim, id eſt, dabitur vtilis actio inſti- tuta magis, quàm reſtitutaà Prætore. Simile exemplum eſt
de teſtamento in leg. ſi quis Titio.& leg. Iulianus, 17§.vltim. Simile quiddam eſt ad Senatuſconſultum Velleianum. leg. quamuis§. ſi cum eſſem, ſi mulier intendit pro alio,& trans- ferat in ſe obligationem alienam, iuuatur Senatuſconſulto Velleiano, nec damnatur ad ſoluendum, ſed ſenatuſconſul- to reſtituitur actio in veterem debitorem, accidittamen ali- quando vt magis inſtituatur, quàm reſtituatur actio. dict. leg. quamuis§. ſi cum eſſem. Mulier ſe ream conſtituit, cum te- cum volebam contrahere, ſuccurritur mihi, vt cum eodem cum quo volebam contrahere mihi inſtituatur noua actio, quæ nunquam competiit. Diximus reſtitui actionem amil- ſam, ſiue in rem ſit, ſiue in perſonam, vel quia perpetua eſt a- ctio, vel quia temporaria. Et dicitur reſciſſoria vel reſtitu-
toria actio. Tamer ſi autem detur actio reſciſſoria vel reſtitu-
toria, tamen quibuſdam perſonis ſine hac actione extra or- dinem fubuenietur. leg. 2. cuius verba ſant obicura his qui non nouerunt veterum morem iudiciorum. Seddicendum eſt contingere aliquando, vt non reſtituatur actio omiſſa, puta rei vindicatio: ſed vt ipſe prætor extra ordinem cogno- ſcat. Cum enia ipſe prætor cognoſcit non datur actione ſe- cundum ſolennem modum dandarum actionum. titul. de ex- traordin. cognit. leg. 1. veluti cum profeſſores liberalium ar- tium ſuum ſalarium petant, Prætor extra ordinem cognoſce- re dicitur, non ſeruato ordine iudiciorum dandorum, quem ſeruat cum reſtituit actionem amiſſam. Dizimus. n. Præto- rem reſtituere actionem amiſſam, deinde ea actione agen- dum coram iudice dato, ſic non receditur à ſolenni ritu dan- dorum indiciorum, fed cum non dat iudicem, ſed ipſe cogno- ſcit extra ordinem. Ex ſenatuſconſ.& principalib. Quibuſdam forte Senatuſconfultis cautum furt, vt ſimiles ius laum ami- ſerit propter abſentiam, Præror ipſe ſubueniat. Similis le cus eſt in l..de migrando. qui locus eſt inſignis& vix vnquam ſi-
Locaes in- hignis 64
not idus
enli.de ne eo intellexillem quodhic dicitur. Interdictum de migran-
migrau. do datur i aquilino, ſi res ſuas ex portarè im pediatur, ſi nulla do. iuſta cauſa ſit earum rerum retinendarum: ſed infrequens eſt interdictum illud, inquit, quia ei etiam extra ordinem ſubue- niri poteſt, id eſt, non datur interdictum, quia cum datur interdictum, datur iudex qui inter duos litigatores de poſ- ſeſſione pronuntiet. Sed fauor cauſæ poſtular, cum inquili- nus perſoluit penſionem,& velit exportare res ſuas, vt Præ- tor ipſe cognoſcat extra ordinem: vnde infrequens eſt, in- quit, illud interdictum: ſic ex cuiuſque loci collarione faci- levtrumque interpretabimur. Similis Prætoris cognitio et- jam eſt in reſtitutione minorum. l. quid ſi minor.§. vltimo. Nam in reſtitutione minorum non datur actio ſicut in hoc edicto, ſed ait, vti quæqueres erit animaduertam, ſigniſicans ſe cogniturum, ſi videtur. Et eſt hæc cognitio ęxtraordina,
ria. Apud nos hæc cognitio extraordinària pon habet lo- cum, cum reſtitutiones impetrantur ab eo qui dere non a- gnoſcit, pura à Cancellario, vel magiſtris libellorum: ſed
locum habere poteſt ſecundum morem iudiciorum vfita- tum. Tempore luitiniani quo magiſtratus cœperunt cogno- ſcere de reb. pecuniariis,& tempore lureconſulcorum, ex-
tra ordinem tantum cognoſcebant magiſtratus fauore cer- tatum perſonarum,& cauſarum, Præterea non tantum a- ctio datur, ſed& exceptio, quam nis tamen Prætor de actio- ne loquatur. ſed lIureconſulti in huius edicti interpretatio- ne aiunt, non tantum actionem, ſed exceptionem quoque dari. leg. nec non.§. exemplo. 29. Hic appellatione actionis
exceptio quoque continetur, vt diximus tit. de dolo malo.
Cui enim actionem damus, multo magis exceptionem com-
petere dicen duin eſt. leg. i. de ſuper ficieb. Ergo ſi quis nactus
ſit poſſeſſionem rei ſuæ, quam quis vſucepit,& petat is, qui eam vlucepit, dabitur et exceptio, qui eius poſſeſſionem na- ctus eſt. Simile exemplum eſt in leg.ſi is cuius. 31. Sedonæ-
ritur an reſtitutio ſit neceſſaria, ve quis hac exceptione vca-
tur aduerſas vindicantem. Quſdam vſncepic rem mesm, dum abeſſem reipub. cauſa: ego eins nactus ſum poſfeſſio- nem, is catn vindicat, ego metueor exat ptione, ied aureiti- tutione opus ſir ad hanc exceptionem opponendan& hic
locus ſatis mihi videtur oſtendere opus efieteiticutione, ideo
agitur reſeiſſoria ergo reſtituitur quod amsfſum eſt,& dein- de datur actio. Cum ergo lureconifultus aic ex emplo reſciſ-
ſoriæ dari exceptionem noc intelligi debet, et eſtirurio prius
im petretur. Id autem al bi ſatis expreſlumeſt ue quis deeo dubitet, præſertim in leg. excsptiones. de excepe. jeg nam
poſtea.§. ſi minor. de igreiarand. In dict lexception es, ait lu- reconſultus, quaſdam exceptiones eſſe rei, qnaſiam perſonæ.
Cum circumſcribitur minor, exceptio poteſt elſe rei poteſt etiam eſſe perſonæ: cum dolo eſt eircum ſcriptus, exceptio non eſt perſonæ, ideoque competit fideiuſſori eius, quia et-
iam maiori daretur ea exceptio, nec datur propter perſo-
nam minoris. Sed ſi nullus dolus interuenerit, ſed rei pfa captus ſit, dicitur perſonæ eſle exceprio: tunc, inquit, non iple habebit auxilium niſi reſtitutus fuerit. ſic enim legen-
dum eſt, vtin Florent. Opus eſt reſtitutio ne ſi ſine doloal-
ter ius captus fuerit, quia ea exceprio datur propter perſonam⸗. Hoc quoque ſatis collig tur ex dictaleg. Nam poſtea.§. ſi mi= nor. de iureiurando. Minor derulit iu ſiurandum adueria- rio, aduerſarius iurauit ſe non debere„& ita icc pit eicom-
Petere exceptio iuriſiurandi. Minor agit denuo aduerlus eum, aduerſarius vtitur exceptione iuriſiurandi, valt fum-
mouere minorem illa exceptione, ſed minor replicatio- ne vult elidere iilam exceptionem aduerſarij. Ego, inquit,
inconſulta facilitate detuli iufirandum„ cum non debe- rem, an dabitur ei replicatio? Pomponius dixerat ei ſim-
pliciter dandam, ſed Vlpianus ait neceſſeriam eſle reſtitutio- nem vt replicatione vti poſſit. Hæc cognitio quoque, ſtatu- tumtempus vnius anni, poſt 25. anaos ſecundum ius anti⸗=
quum, vel quadriennium, ſecundum Imperatorum couſti-
tutiones non debet egredi. Aliæ exceptiones fere ſunt per- petuæ. Hæ autem temporariæ. leg. exceptio. de except. ſeg. Pure.§. vltim. de dol. mal. except. Ergo neceſſaria eſt reſtitu- tio, vt poſſit agi actione neceſſaria. Hlxc autem exceptio vul- g0 dicitur in modum contradictionis poſſe proponi, id- que verum eſt. Reſtitutio interdum petitur principali ter, in⸗ dum per modum defenſionis ſicut querela inofficio ſfi. l. Pa⸗
Pinianus.§. ſi filius. de inoffic. te ſt. vbi ait ptincipaliter inter=
dum intendi querelam, interdum vero per modum defen- ſionis ſeu conrradictionis, ſi filius exhæredarus iam obtineat poſſeſſionem hæreditatis,& hæres ſcriptus aduerlus eum a⸗ gat, is opponendo querelam ſeu exception em inofficioſite- ſtamenti, ſe tuebitur in modum contradictionis: ſic hoc lo⸗ co reſtitutio aliquando impetrarur à Prætore principaliter: ſed ſi minor velalius poſſidcat res, quas amiſerat, per mo-
dum defenſionis poterit implorare reſtiturionem. Apud
nos non poteſt ita peti, quia is, à quo impetratur reſtitu- tio, non ſolet cognoſcere: is enim reſcindit quod geſtum eſt,& reſtituit actionem, deinde alius iudex co noſcit. Sic
hodie ſi minor, vel maior qui abfuit reĩpub. cauſa, nactus ſit Poſſeſſionem rei, poterit exceprionem opponere cõtradicto-

—
1a — ͦ——
——— ——— 2——— —— ———— 1
—— ———— ———— ———— — rrr
—— ſ—— —— -———
Quaſtio de reſri- ruttone mulitis
propter
abſentid.
——— 2
132 Franc. Duareni Commient.
rie, non apud eundem iudicem, ſed impetrandum erit di-
ploma, quod nomine principis concipietur. Princeps reſti-
tuit ei exceptionem, ſic apud nos non impetratur per mo-
dum defenſionis, licet in aliis locis, vbi ſeruatur ius Roma-
num, id obſeruari poſſit. Ex his intelligitis actionem com-
petere, vel exeeptionem ſi rem poſsideat. Præterea cogni-
tionem extraordinariam interuenire poſſe. Deinde no-
tandum reſtitutionem ex hoc edicto non tantum in perſo-
nam, ſed in rem quoque competere: vt diximus l. in cauſæ. 5- interdum. de minori. Exemplum eſt in l. Iulianus. Species
hæc eſt: Militi cum abeſſet militiæ cauſa, delata eſt hæredi- tas, quam non adeunte eo, alius adiuit, res hæreditarias poſ⸗ ſedit, exegit, deinde vendidit. Emptor poſſidet. miles vult
reſtitui, quæritur an aduerſus emptorem qui res iam vſuce- pit, ſit reſtituendus, an aduerſus venditorem? Ait Iurecon- ſultus aduerſus emptorem reſticui, id eſt, ita reſtitui, vt poſ- ſit rem perſequi, tanquam ſuam, hoc enim eſt in rem reſti- tui, ſic enim agi diximus vt petat actor reſciſſa vſucapione,
poſſeſſorem non vſucepiſſe rem, quam vſucepit. Secundum iuriſdictionem Prætoriam, quæ reſcindit vſucapionem, re- e dicitur, nunquam vſucapta fuiſſe res, ſemperque in bo- nis manſiſſe. Iguur hæc reſtitutio datur in rem, ſi minoris rem aliquis vendiderit,& emnptor vſuceperit, miles propter abſentiam hæreditatem owilit, eamque poſſeſſor interea vendiderit: miles reuerſus agnouit hæreditatem, tunc de- mum datur reſtitutio in rem, ſi non agnouerit, rata eſtvſu- capio emptori. ſimile eſt quod dicitur in l. cum miles.§. ſi is qui, 30. Quidam abſens reipubli. cauſa me præſente vſuce- pit rem meam. Ait Iureconſultus me reſtituendum, vt non tantum aduerſus eum qui vlucepit, ſed& aduerſus eum qui alienauit, poſt vlucapionem reſtitutio detur. Ex iam di- ctis conſtat, cum quæritur de reſtitutione, ex hoc edicto re- ſtituitur quod amillum eſt,& quatenus ius læſum eſt, eate- nus reſtitui. Videndum quis fuerit ſtatus rei, ante quam læ- ſus eſſet: in eum enim ſtatum res reponenda eſt. id enim eſt reſtituere, quod eſt notandum, leg. minori. de minor. vnde etiam fructus reſtituendi ſunt. l. nec non.§. vltim. Ablſens reipublic. cauſa rem meam poſſedit& vſucepit toto eo tem pore, quoaberat. Non poteram interrumpere vſucapionem, quia non defendcbatur. Actio eſt mihireſtituta, ſed præter actionem etiam fructus eiustemporis, quonon potui cum eo experiri, ſunt reſtituendi. latam enim ſignificationem ha- ber verbum, Reſtituendi. l. videamus.§. in Fauiana. de vſuris. & de minore id eſt expreſſum l. quod ſi minor.§. r. deminor. ſiue quis aduerſus militem ſit reſtitutus; ſiue quis militis ab- ſentia rem vſuceperit. ergo videndum quatenus cuiuſque ius læſum ſit, vt eatenus reſlitutio fiat. Alia eiuſdem reiexem- pla in I. ſed&c ſi..ſ feriæ.&§. quories. Quidam poſſedit rem mobilem ſpacio triennij minus vno die: vnus dies ſuper- erat, ad tempus ttiennij computandum. eo die volui inter- rumpere vſucapionem. Prætor indixit ferias eo die, vel e- go cœpi abeſſe reipub. cauſa. Ergo eo die reſtituitur actio, quia eo exempta fuerit, ſed cuius diei reſttutio fiet?vnius diei tantum, quia facto magiſtratus, vel mea abſentia, ſiue ad- uerſarij, id tantum mihi exemptum eſt. Id ſatis clarum eſt in exemplo noſtro. eo ramen die agere volui. ſiimile exem- plum de abſentia. ſequitur ſimile inl. vltim.de minor. Aliud exemplum inl. ſi quis Titio. 4. Quidam abfſensrei ub. cau-
ſa eſt hæres inſtitutus cum onere legatorum, ſi reſtituacur
ad hæreditatis petitionem, reſtitui eum intelligendunn eſt cum onere legatorum: nam quatenus quis læſus eſt, eate- nus reſtituitur, quia in priſtinum ſtatum reponitur, in quo nauſiſſet, ſi non abfuiſſet reipublicæ cauſa, atqui legatorum onus illud ſubiiſſet, ærgo reſtitutio hæreditatis intelligenda eſt cum onere illo reſtituta:ait enim(reſciſſio) hæc ſunt ver- ba luliani. Deinde ſunt notæ Marcelli Marcellus notas ſeri- pfit in Iulianum. Hinc naſcitur quæſtio quam cœpimus tractare in l. ab hoſtibus.§- ſed quod ſimpliciter. 25. Mar- tinus& Burigarius quorum de hac re diſſenſio eſt apud Ac- curſium, varic ſentiunt: ixi ſi quis abfuerit reipuhlicæ cau- ſa,& res eius ſic vſucapta dum rediit, ſimodico tempote, poſtquamrediit, fuerit vſucapta, modicum illud tem pus ha- betur pro tempore abſentiæ. quid ſi modieum tempus non ſtt, ſed abfuit reipublicæ cauſa biennio? tes etiam peſſeſſa
eſt, redit cum ſupereſſet annus vnus integer, ad perficien- dum triennium, toto illo anno non egit aduerlus poſſeſſo- rem, vult reſtitui. ait Iureconſultus non debere reſtitui: quia negligentibus non ſuccurritur. Hoc edicto Burigarius& qui- dam Burganiani putauerunt, hocita eſſe intelligendum, vt non reſtituatur tempus quoille abſens fait. Et cum hac ex- ceptione intelligendum, quod dicitur dicto§. ſed quod ſim- pliciter. Alij autem nihil omnino eſſe reſtituendum, ſed re- ſtitutionem ſimpliciter denegandam. quam ſententiam pro- bo. Mouet me quod Vlpianus ait, Simpltciter non eſſe audien- dum poſt longum tempus. Si præſens fuerit, non modico tem- pore, id eſt, quod bonus& prudens iudex æſtimauerit lon- gum tempus. Cum ait nullo modo reſtituendum, oſtendit, nec tempus illud quo abfuit reſtituendum. Ratio quoque id ſuadet, quia potuit agere, ex quo rediit,& ei eſt imputan- dum, quod non egerit. Præterea ſirem recte perpendamus, dicitur læſus præſens, non abſens. Hoc edicto ſuccurritur vel his, qui præſentes læſi ſunt propter abſentiam alterius, vel his, qui propter ſuam abſentiam læſi ſunt. Hæc læſio in- telligitur in præſentia eius, ante finem eiustriennij, quo res vſucapi poteſt, vere& proprie non poteſt diei læſus eſſe. Non poteſt dici læſus eſſe in biennio& triennio, ſed anno poſteriore illo præſens fuit, igitur ao anno læſionem vitare potuit, nec danda eſt ei reſtitutio triennij, cum eo læſus non ſit. quoties enim ſuccurritur alicui, eatenus ei ſuccur- rendum eſt, quatenus læſus eſt. Sed aduerſus hanc ſenten- tiam quædam obiiciuntur à Bulgarianis. Primum dicunt, Pœna non debet eſſe maior delicto. At hicnegligentia vnius
anni perinde nocet, ac ſi pro triennio abfuiſſet, hicpœna
eſt maior delicto, cum negligens vnotantum anno fuerit, in eo tantum ei anno debet nocere, non in eo quod proceſ- ſit. Iniquum eſt ei nocere negligentiam vnius anni, quan- tum ei nocere poſſet negligentia trium annorum. Sedre- ſpondeo, id ideo non eſſe viſum iuris authoribus, quia dili- gentia ſua potuit toto tempore poſtremi anni ſibi conſulere, & vitare, ne vſucapione amitteret rem ſuam. Hoc eſt quod aiunt Iureconſulti, Impeditis rei neceſſitate ſuccurri hoc e- dicto: igitur modicum ei concedere viſum eſt tempus, ne in- iuria aliqua afficeretur. Sed ſi poſt modicum tempus non egerit, noluerunt eum omnino excludi. Katio oſtendit non eſſe alienum ab æquitate, vt ei tantum noceat negligentia v- nius anni quàm triennij. Aliud argumentum priori ſimile eſt. Læſus hic reſtituitur hoc edicto, ne offieinm ſuum da- mnoſum ſit cuiquam, vt dicitur l.videlicet. 27. Et hæc eſt ra- tio ad quam reſpexerunt lureconſulti. At hoc officium da- mnoſum eſſe deprehenditur in hac ſpecie, quia abbreuia- tum eſt tempus propter abſentiam. Habebat triennium pro-
pter abſentiam: ei eſt exemptum triennium, igitur damno
aliquo affectum conſtat propter officium ſuum. Sed reſpon- deo, hoc non eſſe viſum iniquum iuris authoribus. Nam longo temporis ſpacio poſt reditum potuiſſet ſibi conſule- re,& vitare hoc damnum. Simile eſt quod dicitur l. ab ho- ſtibus.§. ſi damni. Si damni infecti nomine non cauerit mi- les,& præſente eo rem iuſſerit Prætor poſſideri, non reſti- tuetur. Quia hoc eo præſente accidit. Inſpicitur poſtremus actus, potuit miles hoc damnum vitare, cauendo damni in- fecti. Et ſimile eſt quod dicitur in hac ſpecie: dicunt ean- dem eſſe rationem temporum& rerum, ſed ſi quis negli- gens fuerit circaremvnam, eam negligentiam non obeſlſe inre alia quo minus reſtituatur rei alterius nomine: ſed hoc eſt argumentum ſophiſticum. Ergo idem de tempore eſt dicendum, vt erſi negligens fuerit vnotempore tantum, re- ſtiruatur circa aliud tempus, nec noceatei negligentia circa vaum tempus; Sedreſpondeo hæcargumenta ſunt à ſimi- li, vbieſt eadem ratio, verum eſt,& ius idem fuiſſe, ſed hic non
eſt par ratio. Eſt magna diſſimilitudo& in rebus& in tem-
poribus. Neque poſtremo anno poreſt corrigi quod pec- catum eſt ſuperiori tempore. Capta eſt vſucapio, dum ab- eſſet reipublicæ cauſa, ſed diligentia adhibita poſteriori an- no poteſt corrigere, quod amiſſum eſt ſuperiori anno, idem in rebus non poteſt euenire. Et hoc argumentum à re ad
rempus nihil ad rem facit. Si poſt alicuius abſentiam vſu-
capio fuerit complera, an ſaltem reſtitutio fieri debeat, pro eotempore, quo quis abſens fuit: abſens fuit biennio, cum ſuperer

4 K 4), cumeh riicur alicui, eatennnaſs eſt San tendseilin. Sed aduerſashan-
dac danc lenee 6 guinnis. Drwan dan elicko. At bicnegigeriam 3 miennio abfullet, Ryon ** 4 Ugens vno tantum anotle dcere, non in eoquot Noca- Legügentiam vniusanni, pur. genta trium annotum, Kite. lum iuris au horidus, qradl- dte poſtrewi annillbiconſie nteret temſuam. Hoceſqud us rei necellitate luccutti hoce.
acedere viſum eſttempms, xi-
dſi poſt modcum tempu un ino excludi. Kaiooſtendttnen
ei tantum noceat negigentun. Ahad uxumentum ynoti hait oc edicto, ne oficium ſcumè- ur videlicet. 1. Ethæcettu- econſulti. Athoc ofiium d- tin Mae ſpecie, qui ereui atiam. Hꝛbedattieniumgho- xum triennium, girr dumno ger offciam ſuum. ded tepor quum iuris aubotd. 4 reditum potuille ſd con 6 imile eſt quod dcd loi
um vitafe,(a
* „*
ur in hac pecie. re
tempore uegſigens foerit, ergo idem in noſtra ſpecie dicen-
— —
„ In Tit. Exquib. cauſis maiores Ccaꝭ. 133 b quimur de præſente, qui habuĩt commodum tempus ad in- terrumpendam vſucapionem. Obiicitur etiam lex cum mi-
ſupereſſet annus ad vſucapionem, rediit, toto tertio anno non egir adintetrumpendam vſucapionem, an ſaltem bien-
nium ei ſicreſtituendum, quoniam ſimplicites dicitur, eum
non aadiendum, dict.§. ſed quod. nec ratio luadet, quia læ-
8 1† 7./. 2d ſis tantum ſuccurtitur,& non poteſt excuſari àculpa quod dicto reſtituatur, n eda neinis adhencace nem reſtitutoriam tractanda ſunt. In primis quæritur de hæ-
toto anno potuerit purgare quod neglexit. id non fecit. A4
ca quæ obüciunt alii cœpimus reſpondere. ſequamur nunc
cætera. Rurſus obiicitur lex ſed etſi per prætorem.§. quoties. Ego toto triennio neglexi fundum petere, cum ſupereſler vnns dies cius tricnuu, abeſſe cœpi reipublicæ cauſa poſt
ablentiam meam vfucapio eſt impleta. Ait Iureconſultus reſtitui mibitempus vnius diei. Onia eo die abeſſe cœpi tei-
pub. cauſa. Reſtitutio fijet tantum vnius diei, quo non poteſt mihi negligentia imputari. Hincita argumentantur. Reſti- tuitur ad eum diem quo non negligens fuit, etfi toto alio
dum. Proponitur abſentem aliquem fuiſſe biennio reipub. cauſa, ſed præſentem fuiſſe vno anno, ideo videtur; etſinon totum triennium ei ſit reſtituendum, tamen tempus biennii ei eſſe reſtituendam. Hoc argumento vtuntar, quod pa- rum me mouet.nam pacum eſt noſtræ ſpeciei ſimile. In no-
.. 6.
ſtra ſpecie vſacapioe ſt impleta, eo præſente,& certum eſt ab- ſenriam præcedenti mtemporum non excludere reſtitutio- nem, ſedſequentis temporis tantum: vt quidam præſens
fuit toto fere triennio, vltimo die cœpit abeſſe reipublic.
cauſasis reſtituitur aduerſus eam vſucapionem. Nec ei po- teſt obici ſuperioris temporis negligentia, quod vſucapio-
nem non interruperit toto eo tempore, clariſſime id con-
ſtat ex dict.. quoties. leg. nec non.§. ſi quis. ſed ſequentis
remporis abſentia noa nocet, vt dicitur in dict. õ.ſed quod
fimpliciter. Ratio diuerſiratis hæc eſt, ls qui abeſſe cœpit vl-
timo die trienuii, forte non cogitauit fore vt abfuturus eſſet vel ipſe, vel eius aduerſarius reipublic. cauſa: ideoque non putabat neceſſariam eſſe interruptionem vſucapionis. Spe- rabat ſe vel poſttemo die eius vſucapionis actutum. ſed ſi de antecedente tempore loquamur, quo abeſſe cœpit reipub. cauſa, aliud dicendum eſt. Is qui biennio abfuit reipub. cau- ſa,& rè ſuam polſeſſam eſſe ab alio ſciebat, reuerſus cogitare debet vſucaptam eſſe poſt annum rem ſuaam. Ideoque dili-
gens eſſe debet in interrumpenda poſſeſſione,& niſi id fe-
cerit ei impurandum eſt, quod non emendarit, quod biennio antecedente neglexerit: ſic accipienda eſt lex, nec non.§. ſi quis. 28. Dixiiam, tantum temporis reſtituendum quanto tempore læſus eſt, vt dicitut dict. 6 quoties. Si quis tempo- ris lapſu damno ſit affectus, ſi vno anno læſus eſt, vnus an- nus ei reſtituendus eſt: ſi vno anno abſens fuit, alio præſens,
ait Iureconſultus hæc tempora coniungenda,& videndum quantum temporis ex eo colligi poſſit,& totum illud tem-
pus reſtiruendum eſt. Sed hoc im eſt intelligendum ſi vſuca-
pio eſt impletatempore abſeatiæ. Nam poſt abſentiam ni- hil reſtituetur, niſi poſt modicum tempus ſit impleta. Præ-
terea opponitur lex ſecun. quod tempore. Cod. de reſtitut.
militum. Sed facile eſt hoc obiectum diluere, ſufficit eius explicatio ad ſolutionem. Nosita interpreramur impletam fuiſſe vſucapionem, præſente milite, non abſente. Quam- uis poſſeſſionis verbum ſit ambiguum, quia non exprimitur
quanto tempore ſit poſſeſſum. tamen ita eſt accipiendum ne quid abſur i occurrat, ſicut in omni ambigua oratione. leg. in ambigua. de leg.& Senatuſconſultis. Propoſitum fait poſ-
ſeſlum fuiſſe, quia non erat de eare quæſtio. Nihil aliud di- cit quam ſi tempore muliitiæ reipublic. cauſa res ſit poſſeſſa, poſſe reſciſla vſucapione rem peti intra annum. Nam iuſta
eſt cauſa militis reſtituendi, reſtitutionis beneficium intra
annum petentis, non intra quod cœpit poſſidere. Deinde poſtquam rediit, vſucaptam eſſe rem: nam nec hoc quidem expreilum eſt. Obiicitur etiam lex præſcript. C. quibus non
ob præſcript. long. tempo. Sedilla lex adrem non pertinet. Quamuis bona fide poſſidens acquirat præſcriptionem, ta- men cempus, quo abſens fait reipublicæ cauſa deducendum
eſt. Nos nou negamus, quin deducendum ſit. Deducitur
illud tempus, ſi præſens fuit modico tempore. leg. ſed etſi.6.
quoties. leg. nec aon.§. ſæpe. Si tempus non modieum ſit la- plum poſt redirum, tunc non admittitur reſtitutio, ſed ſi quis eo tempore non egerit, non audietur. Nos autem lo-
les. de qua mox dicemus ſequenti capite, ex quo intelligetur ſolutio huius nodi. Ex iam dictis intelligimus, quid hoc e-
dicto reſtituatur, nunc quædam pertinentia ad hanc actio-
redibus,& dicendum dari hæredi& contra hæredem: idque
generaliter de reſtitutione dicitur, non ſolum de reſtitut. in
integrum. Hinc naſcitur quæſtio. leg. cum miles. Quaſiiun-
Ka deſcendit. Sic legendum eſt vt in Pandect. Florent. Miles cũ abeſlet reipub.cauſa cœpit rem vſucapere. Hæres eius im- pleuit vſucapionem, poſtquam miles cui ſucceſſit deceſſerat. Queritur an reſtituendum ſit quod geſtum eſt,& contra hę- redem danda ſit reſtitutio. Dixi contra hæredem dandam, ſed aliud hic dubitationem adfert. Proponitur enim cumn
hærede non cum milite defuncto impletam vſucapionem, præſens contra præſentem vſucapionem impleuit. Igitur
non videbatur reſtitutio locum habere, quomodo præſens
contra præſentem reſtituetur? Ex edicto Prætoris præſen-
tem contra abſentem reſtituirur. Sed præſens erat hæres vt
hic proponitur. Ergo videtur non eſſe reſtituendum in inte-
grum. Hinc argumentum ducunt aduerſus noſtram ſenten-
tiam. Aiunt reſtitui, quamuis poſt mortem militis ſit imple- ta vlucapio, ſed ſingularis hic eſt ratio, propter quam reſti- tuitur. Animaduertendum eſt igitur vſucapionem cœptam à defuncto poſſe compleri ab hærede, vel ab hæreditate, et- iam ſine apprehenſione, ſiue poſſeſſione. leg. captam. de v- ſucap. leg. nunquam.§. vacuam. eodem. Hære ditas non di-
citur pofſidere, in his quæ facti ſunt, hæreditas perſonæ vice
non fungitur. leg. prim.. Scæuola. ſi quis teſtam. lib. Quam-
uis in his quæ iuris ſunr, in illis perſonæ vice fungatur hære-
ditas. l. hæreditas. de acquirendo rerum domi. Se dhic nos
fingimus poſſideri hæreditatem, quæ non tenetur viilitatis
cauſa, propter complendam vſucapionem. Idem etſi hæres
haæreditatem adierit. dict. le. nunquam.§. vacuam. de vſucap.
In hac ſpecie ſine vlla apprehenſione hæreditatis, eſt adim-
pleta vſucapio. Sic intelligere debemus. Si quis tunc obii-
ciat præſentem fuiſſe vtrumque,& eum qui compleuit,&
eum aduerſus quem res vſucapta eſt, ergo reſtitutio locum
non haber. Reſpondeo, æquum eſſe hunc reſtitui, ſecun-
dum verba edicti videbatur non poſſè reſtitui, quomodo po- tuiſſet interrumpere vſueapionem? leg. officium. de rei vin- dic. Sed etſi fingatur rem poſſidere, non ideo poteſt rei vin-
dicatio aduerſus eum competere. Ergo quamuis fingatur
poſſidere rem, ciuili fictione, propter impletam vſucapio- nem, non ideo competit aduerlus eum rei vindicatio. Hinc datur reſtitutio, cum res vſucapta ſit, qnamuis hæres non de-
functus impleuerit vſucapionem. Quaſfiuncta deſe. Oſten-
DHoſſéſſio
dit his verbis non veram eſſe vſucapionem; ſed fictionem defwadki
quandam. Et notandum poſſeſſionem defurcti tranſire ad
ſed& poſſeſſionem transfert in hæredem, nec opus eſt ap- prehenſione, quamuis id ſit neceſſarium iure ciuili. leg. cum hærede. de acquiren. poſſ. Niſi in quibuſdam cauſis propter implendam vfucapionem. At noſtris moribus non eſt opus
poſſeſſione,& datur illis interdictum. Deinde quæritur, an hæc actio ſit perpetua, an temporaria. Et certum eſt tempo- rariam eſſe, quia datur intra annum. l. in honorariis. de oblig. X actio. quamuis ea rem perſequamur non pœnam, tamen ideo viſum eſt tantum intra annum eam dare, quia contra ius ciuile datur. ca enim reſcinditur actio, quæ contra ius ciuile
eſt,& perinde vindicat, ac ſi nunquam eſſet vſucapta: id quia
durum eſt, ideo ſtatuerunt annum,& merito. l.vltim. C. eod.
lum pollein 101 11 trauſit 8 hæredem. Quod longius à noſtris productum eſt: nam mo- 5 hare- ribus noſtris Lemort ſaiſit ſe vif. Mortuus non tantum iura,
demmn.
Verum de hoc tempore plenius dicemus, Deo opt. max. iu-
uante, tit. ſequenti. dE TEMPORIBVS 1N 1NTE- A Egrum reſtitutionis tam minoram quam aliarum perſonarum ua reſtitui poſſunt, uam etiam ha- rediu eorum.

— ͤͤ— ——— ——
Quod tẽ. pas præ- itutum Fr dinai. nti 1e
Svam.
lotitulus pertinet tam ad minores, quam ad S maiores qui reſtituuntur. Sub hoctit. quæ- H ritur intra quod tempus debent reſtitui mi- ◻ en ‿ nores,& maiores, item hæredes corum, ſub Se Do tit. de mino. nihil de tempore attigimus, quia locus aptior erat dicendi de eare hoc in loco. Magna autem hic diſſenſio eſt inter iuris interpretes. Et non ſine ratione, conſtitutionibus regum noſtrorum aliud eſt ſtatutum, ſiue minores ſiue maiores ſint, qui reſtituantur. Videndume de hoc tempore quantum detur tam minoribus, quam Raior ribus. Hoc tempus definitum eſt conſtitut. Imperat:.l.« tim. Hic ſtatutum eſt quadciennium, loco vrilis anni, qui dabatur iute veteri. Igitur abrogantur hac conſtirutione quæ de a0⸗ no vtili dicuntur, tam in Pandectis quam 1n Codice. Mu dæ ambages reperiebantur circa annum vrlem Deileis femohor bus. Quæres magnam difficultatem pariebat in iudiciis.
nus vtilis differt à continuo, in vtili dies tantum continentur quibus agete licet. In continuo omnes dies, etiam feriati, quibus non licet agere. Eſt locus notandus de hacre leg. 5 de diuerſis& tempor. præſcript. Docet ibi Vlpianus quid ſit annus vtilis, quid continuus: veilis eſt quo experiundi facul- tas eſt. Si quid accidat propter quod non poteſt agere, illa
dies non poteſt dici viilis. Ergo cum datur annus vtilis, in-
telligimus dari 36 ſ. dies, qui forte non reperiuntur in totis trigiuta annis ſicut olim accidebat,& inde maxima incom- moda ſequebantur. Ideo viſum eſt& hæc abrogare,& loco vtilis temporis continuum ſubſtituere. Loquitur igitur de anno vrili, qui dabatur olim. Nunc datur quadriennium con- tinuum. Huius vtilis anni mentio ſæpe fit, vt in ipſo edicto Prætoris. tit. de minoribus. leg. vltim. C. eo. l. quo tempore. C. de reſtitut. milit. Deanno vtili, qui dabarur minoribus. l.inrerdum l. intra vtile.& ſimilibus. Sed notandum hic eſt tempus accipiendum, intra quod reſtitutio petenda eſt. Quadriennium continuum datue, intra quod reſtitutio pe- tatur. His verbis multa complectimur. Ex quo appacet con- ſtitutionem illam quæ eſtl. ſi quando. C. ſi maior fact. ra- tam hab. non hucpertinere, nec abrogatam eſſe hac conſti- rutione. In ea conſtirutione præſcribitur vel quadriennium, vel ſpacium decem vel vigntiannorum. Si minor alienaue- rit prædium ſuum,& deinde maior factus,& laplum ſit tem- pus quinque annorum, quæritur an poſſit venditum præ- dium petere. Ait ſivenditum ſit, non polle petere, ſi dona- tum ſit, poſſe in integrum reſtitui. Ego contendo dict. leg. hac Cor cuba non eſſe abrogatam, quamuis hæc couſti- tutio ſit poſterior. Illa eſt edita Conſule Decio, hæc Lam- padio& Oreſte conſulibus, quia diuerſa ſunt quę vtraque lex continet. l. ſi quando. ad reſtirutionem non pertinet. ldeo-
que compoſitores Codicis recte fecerunt qui eam non inſe-
ruerunt 2. libro Codicis. Sæpe dixi cum ſine decrero venditur prædium minoris nihil eſſe mutatum, nec reſtitutionem lo- cum habere. Nihil eſt quod poſſit reſtitui, manſit eares eius
qui vendit. Ergo non quæritur de reſtiturionibus. Reſtitu- tioni petendæ quadriennium eſt præſtitutum. Sed quæri- tur in ea lege non vt reſtituatur quis in integrum, ſed vt vin- dicantitem ſuam quale tempũs ſit præſtitutum. Et tunc vi-
dendum an maior factus ratum habuerit. Nam ſi ratum ha- buerit, vel maior factus, vel lapſu temporis alicuius, non au- dicur. Sed vtilitatis cauſa certo lapſu temporis fingitur ratum habuiſſe, quod egit, ita vt non poſſit hoc colore, quod de- cretum non interuenerit, reſtitutionem petere. igitur non intelligieur hac conſtitutione correcta dict. lex 5 quando. Nam heæc conſtitutio pertinet ad tempus quo quis petit reſti- tui in integrum. Quod dicitur dict. leg.per Prætorem.§. quo-
ties. non pertinet ad hanc legem. dixi in§. quoties. Poſſeſſa eſt res quædam vſque ad finem triennii, vnus dies tantum ſuper- eſt illius triennij. Diximus tamen vnius diei reſtitutionem fa-
eiendam:id non abrogarur hac conſtitutione. Diximus hanc
conſtitutionem pertinere non adtempus reſtiturionis, ſed
ad petitionem reſtiturionis, dictus autem§. pertinet ad tem- pus reſtitutionis. Reſtituitur tantum temporis in quanto lus ſit, ũ diceremus quadriennium, ridiculum eſſet. Duo
in eo§.ſunt ſpectanda, primo, tempus ꝙ petit reſtitui, quia
eſt vnus dies. Deinde quæritur intra quantum tempus petat
ceſtitutionem. Dico, intra quadriennium petet reſtitutio-
Franc. Duareni(bmment.
„. nem, licet alii diſſentiant,& petere fibireſtitui diem vnums Ergo diſtinguendum tempus quod quis perit ſibi reſtitui,& tempus intra quod quis ſibi petit reſtitui. Neceſſeigitur eſt vt petat intra quadriennium: nam vtriſque datum eſt qua- driennium continuum, loco anni vtilis, qui veteri iure daba- tur. Ea enim conſtitutio luſtiniani derogauit iuri antiquo-
Hinc quæritur an hoc tempus in actione reſciſſoria locum
habeat, an idẽ tempus definitum ſit actioni reſciſſoriæ. Quxæ- ſtio eſt iuris controuerſi. Sunt qui purant,& receptum ett reſtitutionem in inregrum, ad reſcindendum quod geſtum eſt, intra quadriennium continuum petendam,& ſic acci- piendam eſſe conſtitutionem de quadriennio, actionem au- tem reſciſſoriam quæ intenditur impetrata reſtitutione in- tendendam intra annum vtilem, quaſi in ea nihil ſit muta- tum. Diſtinguitur ab illis remedium reſcindens& reſciſſo- rium. Aiunt intra annum vtilem remedium reſẽiſſorium in- tendendum: Reſcindens autem intra quadriennium. Sed probabilius mihi videtur, vtrique quadriennium definitum, & remedio reſcindenti& reſciſſorio. Quia autem eſt obſcu- ra hæc quæſtio, breuiter dicam quic ſentiam. Exiſtimo v- trique remedio quadriennium præſtirutum. Primum mo- ueor quod ſeparata non eſſent hæc remedia, tempore luſti= niani, id eſt, officium Prætoris, qui reſtituit actionem,& of⸗= ficium iudicis, qui de reſtitura actione cognoſcit. Ante lu- ſtinianum vero hæc erant ſeparata,& officium Prætoris& Iudicis, ideſt, remedium reſcindens,& reſciſſforium. Ille mos
actionum tempore Inſtiniani in deſuerudinem abierat. Dein-
de perpendendum eſt, quod dicitur in conſtiturione luſti-
niani dict. leg. vlcim. quadriennium dari non tantum ad mo- uendum litem, ſed& ad eam faciendam, vt fuſius poſtea ex- plicabimus. Ergo cum eadem opera reſcindat Prætor,& co- gsoſcat de reſtituta actione, ſatis ea res oſtendit, vtrique quadriennium præſtirutum. Preterea mouet me quodin e- dicto prætoris de actione reſciſſoria& reſtitutione maio- rum tantum vnius anni, non duorum fit menrtio. Iaſpicite leg. prim. hic, videbitis vnius anni tantum mentionem fieri. Earum, inquit, aclionem intra annum inſtituam. Ait ſe re- ſtiruturum intra annum, non in quit,& dabo actionem reſti- tutoriam intra alterum annum, quod non fuiſſet omiſſum à Prætore. Ergo cum de anno fit mentio, vt leg. in honora-
riis, de obligationibus& actionibus. de eodem anno debe-
mus intelligere non de duplici. Nullum inueni locum in quo diſtinguatur annus reſtitutionis ab anno reſciſſoriæ a- ctionis, ied de eodem anno loquuntur non de duplici.Sic lu⸗ ſtinia. Ioquitur§. rurſus. de act. Inſtitut. tam de reſciſſa actio- ne, quam de reſciſſoria actione inſtituenda, ſic loquitur d. l. in honorariis. Idem ergo de hoc quadriennio dicemus, Cum dicat Iuſtin. ſe inſtituiſſe quadriennium loco vtilis anni, ſic ac- cipiendum eſt, vt re. ineat eius vtilis anni naturam, niſi diſcri- men ſit inductum per conſtitut. Iuſtinian. Datur ergo tem- pus quadriẽaii ad petendam reſciſſionem vſucapionis. Dein⸗ de ad intendendama actionem ad finiendam lirem. Iatra il- lud quadriennium eſt petenda reſtitutio, reſciſla vſucapio- ne, eſt petenda actio reſciſſoria. Id enim eſt expreſſum con- ſtit. luſtiniani. Ad inrerponendam conteſtationem finiendam- ue litem. Non fufficit reſciſſa vſucapione rem vindicare pe- tere, ſcu litem cõteſtari, ſed oportet litem finire. Sunt qui exi- ſtimant tantum ad litem mouendam, non ad finiendum qua- driennium hoc concedi. Mutant vt acumen ſuum oſtendane
verba luſtiniani, putant legendum, enenndamque litem, ſed
refragantur huic lectioni omnes Codices. Deinde etiam eo-
dem verbo vtitur Pontifex, de care loquens in Cle. 1. de re- ſtitut. in integrum. ſed certiſſimum eſt hanc lectionem vete-
ribus quoque legbus conſentire. Annus vtilis dabarur non tantum ad incipiendam ſed ad finiendam litem, vt merito i- dem de quadriennio ſit dicendum, quod anno vtili ſucceſſit. Huius rei exemplum eſt in leg. ea quæ. ſ. nec veriſimile in tot locis erratum eſſe. Et aliis quoque locis idem probati poceſt, veluti leg. intra vtile. de minor. l. petendæ, hoc tit. Ex vtriuſ-
que loci declaratione facile intelligemus, quod nunc dicimus
annum vtilem datum fuiſſe non tantum ad ineundam litem, ſed& ad eam finiendam. Ex his quæ diximus quæſtio na- ſcitur, ex le. intra vtile. 39. de mino.& dict. leg petendæ. Qui- dam minores apud Prælidem petierant reſtirurionem intta
annum
————„—

uuper üed 9. 2 N lbitetind
7 20 timum ma ie ereaeh aaene Glclt. Ante lu. 1 hn Ptætoris& Morlum. lllemos dinem abiera. Dein. nconſtitutione lulti. tinontantum admo- n, en faliuspoſtea ex- lcindat Prætot,& co. tes oſtendit, ttique mouermequodine- X reſtitutione malo. Ant mentio. laſpicite tum mentionem ſeeri. minſtituam. Ait ſe re- X daboachonemreſti⸗ d non fullet omiſſum atio, vt leg.in honora- de eodem anno debe- lam inneni locum in ab anno reſciſſoriæ a- non de duplici. SiclÄ- t. tam de teſcilſa actio- enca, be loquitut d.- jennio dicemus. Cum loco viili anni ſic ac- ain:ruram, niſ dilcti an. Dacor ergo tem⸗ mvlucapionis. Deilj adam lem. lattall- tio, telcila Wucapio- im eſt exptellum con⸗- leſtatunen jniendam⸗
one tem rindicate pe-
in tit. de dilationibk. Si confſinio legitimi. Id eſt ſi prope finem anni vtilis vel qua-
In Tit. de Temp.in integ. reſtit. 133
annum vtilem. Dicebant ſe captos cum contraherent;& robata eſt ætas,& pro ætate pronunciauit Præſes. Ita enim Peæ ſides ſolebant pronunciare. Aduerſarii appellarunt ad
Impetatorem àpræſide, donec iudicatum eſſet ab Ilmperato-
re. Præſes pendente appellatione, cætera cognitionis diſtu- lit. Deinde finita appellationis cognitione pronuntiauit Im- derator male appellatum,& recte iudicatum. Interim la- ſum eſt tempus præfinitum reſtitutioni, ſcilicet annus ille vtilis, quæritur an ſit reſtituendus. Quæſtio ex èo naſcitur, quod tempus illud videbatur datum ad finiendam litem, in- terim lapſum erat tempus, nec finita erat lis, vnde non am- plius videbatur audiendus is, qui petebat reſtitutionem. De eo dubitatum non fuiſſer, niſi tempus illud fuiſſet datum ad finiendam litem. Nihil aliud continetur hac leg. quod ad re- ſtitutionem attinet. Eſt tamen locus communis de appel- latione àſententia interlocutoria, de qual. ante. C. quotrum
appellat. non recip. Alius locus eſt in leg. petendæ. Ex iis quę
diximus de temporibus, naſcitur quæſtio, quæ verſatur circa dilationes quæ dantur ſiue actori ſiue reo in cauſa reſtiturio- nis. Quæritur de actore, an ei danda ſit dilatio, ſi forteh uiuſ- modi dilatio petatur, quæ excedat annum vtilem, ſecundum ius vetus ante Iuſtinianum, vel quadriennium continuum, ſecundum ius nouum: ait luſtinianus non dandam, quia lis non poſſet finiri intra tempus illud vtile. Et imputandum eſt actori, qui arctare debuerat intra metas temporis reſtitu- tioni præſtitutas,& iudicium ſubire, ne dilatio iſta excede- ret ſpatium definitum reſtitutioni. l. oratione.& leg. vltim. de feriis.& l. 1. C. de dilat. Facilius dabitur reo dilatio, quia nihil poteſt reo imputari. Reus non potuit intelligere quan- do conueniretur ab actore: dilatio poteſt ei concedi, etſi ex-
cedat tempus legitimum. Ildeoque eo calu tempus illud pro-
rogabitur, ſed eo caſu poterit etiam actor probare,& dila- tione Areo impetrata vti, qui per ſe non potuiſſet dilationem impetrare. Eſt locus communis de dilat.& cui non eſt ſimilis
driennii petantur. Quod ſi defenſor rei dilationis ſufragium. Nunc de reo tractat. Si reus petierit dilationem ad proban- dam exceptionem ſuam, non eſt in poteſtaterei, quando conueniatur, ſed in poteſtate actoris. ideo actiones fere ſunt
temporariæ, exceptiones perpetuæ. l.licet. de except. l.pure.
§. vltim. de doli except. Hoc ſingalare eſt quod ſequitur. De-
negatur actori non reo diatio, ſed ſi fuerit conceſſa reo intra
idem tempus, vtetur actor eadem dilatione. Hoc imperitis in foro notum eſt. Dilationes ſunt communes vtrique par- ti, vnde quæritur ſi reo ſit conceſſa dilatio,& renuntiare ei voluerit reus, an& actori nocebit ea renuntiatio. Si ius ali- quod quæſitum eſt, non tantum reo, ſed& actori, quia cœ- pit eſſe commune, hoc beneſicium vtrique nocebit. Sed reus ait ſe velle renuntiare beneficio, actor dicit ſe nolle renun- tiare, quia commune eſt factum non reo tantum, ſed& a- ctori, quæſtio eſt, an poſſit renuntiare reus inuito actore. Pu- to probabilius eſſe renuntiare poſſe. Et argumentum duei- tur exl. ſi iudex. de minoribus. Venditum erat prædium mi-
noris,& in venditione erat circumuentus minor, petiit ſere-
ſtitui. Pronuntiatum eſt reddi debere prædium, reddito em- ptori pretio. Hac ſententia vtrique ius quæſitum eſt, minor contemnit ea quæ decreta ſunt, non vult ea ſententia vti: ſed mauult retinere pretium, relicta in integrum reſtitutione, quæritur an aduerſarius poſſit pretium petere, ex ea ſenten- tia? ait non poſſe. Igitur nec hic actor dilatione vti poterit, cum ei reus renunciauerit. ſcio multa adduei poſſe ad hanc ſententiam refellendam, ſed hic locus pertinet ad tit. de dila- tionibus. Igitur ſaris ſit ea delibaſſe. Ex his intelligitur qua- dtiennium dari ad reſtitutionem in integ.& ad finiendam li-
tem. Hodie in Galliis loco huius quadriennii habemus de-
cennium continuum, legib. regiis tam minorib. quam maio- ribus. Quod decennium computandum eſt, ex quo finita eſt minor æcas. Et datur hoc tempus continuum ad petendam tantum reſtitutionem. Sufficit intra illud tempus litem con- teſtari. Id longius eſt productum morib. noſtris decennium pertinere ad contractus qui non valent ipſo iure, quod eſt diligenter norandum propterl. ſi quando. C. ſi maior factus vendit. rat. hab. Dixi legem illam accipiendam de contradtib.
—
qui non valent ipſo iut᷑e. Conſtitutione regia comprehen- duntur etiam illi contractus. Ita vt etſi decretum non inter- ceſſerit venditioni prædii minoris, poſt decem annos, ratus maneat ille contractus. Quodtamen iure Romano cautum eſt. Et notandum quia ea conſtitutio regia ad pleraque ne- gotia non pertinet. Ad præterita enim negotia non pertinet l. lege. de legibus. Quæ ante eam conſtitutionem contracta ſunt; iure Rom. deciduntur. Tametfi vere dixerimus intra quadriennium poſſe peti reſtitutionem tantum, notandum eſt actionem reſciſſoriam, quę temporaria eſt, interdum per⸗ petuam fieri. Non dico litis conteſtatione; quia non perpe- tuatur per litis conteſtationem. l. petendæ. hic. Datur illud quadrienni tempus ad finiendam litem, alia tempora dantut tantum ad mouendam litem,& tunc actio litis conteſtatio- ne perpetuatur. Hæc autem non perpetuatut litis conteſta- tione, led perpetuatur apprehenſione, leg. ſi is cuius. 31. ff. ex quib.cauſ.maio. Similis locus eſt in l.cum notiſſimi.§.imo.
C. de præſcrip. 300. vel 40. ann. vbi dicicur, Poſſeſſionem rei i-
mitari litis conteſtationem, ſicut litis conteſtatione interrum- pitur vſucapio, ſic poſſeſſione. Nihil enim ei imputari poreſt, qui rẽ tenet, cur nõ agat. Cetera que huc pertinent diximusl.
nec non.§. exemplo. tit. ſup. Sequens locus eſt in quo quęri- tur, quando incipiat hoc tempus quadriennii currere. Id do- cet luſtinianus l. vltim. hic. Minoribus currit àprimo die 26. anni. Maioribus autem poſt ablentiam, vel aliud im pedi men-
tum finitum, ob quodreſtitutio petitur. Quandiu enim quis minor eſt, nunquam ei currit hoc tempus. Item quandiu ab- fuit, non cutrer abſenti. Dixerit aliquis, ergo non eſt conri- nuum hoctempus, ſed vtile. Quia dicitur iis qui ſunt im pedi⸗
ti, non currere. Tempus vtile eſt, quo quis facultatem habet
experiundi. Continuum currit, erſi nullam habeat agendi facultatem. Et tamen dicitur continuum hoc quadrienniam. Sed ideo dicitur hoc eſſe continuum quadriennium, quia v-
bicœpit currere, ſemper continuatur nec interrumpirur, eiſi
dies inciderit quo nõ liceat experiri. Et propterea vulgo dici- tur continuum vrile eſſe in initio, ſed continuum eſſe in pro-
greſſu,& non currit niſi ex quo cœpit habere facultatem ex-
periundi is qui abeſt reipublicæ cauſa. Ex eo tempotè nos in-
ſpicimus an facultatem experiundi habuerit, cum impedimé- tum ob quod petitur reſtitutio, ſublatum eſt. Hinc dicitur ſi vtraque cauſa reſtitutionis in eandem perſonam incurrar, & æratis,& abſentiæ, vtriuſque cauſæ rationem habendam. Si minor ſit,& abſit reipublic. cauſa, quomodo incipiet cur- rere quadriennium? Duo concurrere debent, vt eitempus incipiat currere,& vt deſierit abeſſe,& factus ſit maior. l. 1. 2.3.& 4. his ſunt exempla eiuſdem rei. Tempus quadriennii ſecundum conſtitutionem lIuſtiniani„poſtquam maiot fa-
Quomo-
ctus eſt, non ſtatim incipiee currere, ſed ex die quo miſſus erit, potess
in miliriam. Notandæ ſunt quædam exceptiones in quibus
quis ve-
currit hoc tempus ante ætatem 26. ann. vna eſt cum minor"iamn aæ-
veniam ætatis impetrauit, tunc enim curret ex quo venia fue- rit impetrata,& iudici intimata, ſeu admiſſa à iudice: lo imp 3 ntimata, ſeu admiſſa à iudice: locus eſt in leg. ea quæ. in princip. Siimpetrauerit veniam ætatis, incipiet ei currere tempus non ex quo impetrauit veniam, ſed ex quo iudici fuerit intimata. Dixic tit. ſi minor veniam ætat.
tatis im= peirare.
impet. ſup. vt quis poſſit veniam impetrare ætatis, vti deber-
literis publicis apud iudicem, tunc habetur pro maiore. Alia eſt exceptio, ſi delatum fuerit tempus quadriennii, aduerſa- riiculpa,& fruſtratione, tunc etiam poſt quadriennium po-
teſt lis cœpta finiri. leg. intra vtilem. de minoribus. Noneſt
credendum dict. leg. intra. hac conſtitutione luſtiniani eſſe correctam. Poſteriores leges ad priores trahendæ ſunt; leg. non eſt nouum. de legibus& ſenaruſconſul. vt intelligamus Poſteriorem legem, cum exceptione ſumpta ex dict. leg. in- tra vtilem. Niſi fruſtratione adhietſärii factum ſit, vttempus Protelatutn ſit. Citca hoc tempus quæſitum eſt de hæredi-
2us, quando hæres petat reſtitutionem. Reſtiturio datur et-
iam hæredibus, vr diximusl. non ſolum. de reſtitut. in in teg.
Sed multum intereſt an hæres petat; an is qui captus eſſe d-
citur, quod ad tempus attinet. Quæſtio eſt in leg. interdum.
de minor. Edictum Prætoris dac annum vtilem minori, ad
reſtitutionem petendam. Si hæres minoris petat, interdam
vltra annum ei datur. Forraſſis minor ſucceſſit alii minori,
ex cuius defuncti perſona reſtitutionem petat. Tunc minor 2

4“*
136 Franc. Duareni(omment.
habet quadriennium, non tantum ex quo adiit hæreditatem minoris defuncti, ſed ex quo 25. annum impleuerit: nam tan- tum tempus ætatis minoris ei deducetur, id eſt dabitur ei qua- driennium, poſt 2 5. annum. In eo enim captus eſt, quod in- tra tempus defuncto ſtatuturma non potuerit reſtitui, ſed ex quo ſucceſſor maior fuerit factus, tantum ei tempus dabitur quantum habuiſſet defunctus, ſiue maior fuerit ſiue minor, id eſt, ſiue defunctus annum vrilẽ, vel quadrienniũ iam fue- rit ingreſſus, ſiue non, Sed planior eſt diſtinctio in leg.ea quę· §. ſi quando. Extat tamen Conſtitutio Iuſtiniani N ouella 100. de exceptio. dotis non numeratæ. 100. Inſcribitur de temp. dot. uon ſolut. Qux conſtitutio multa habet ſingula- ria, quæ non conueniunt cum his quæ diximus, quia ſingula- ria ſunt. l. in his.& l. quod vero. de legib.& ſanatuſconſul. Sed ea ad hanc diſputationem non pertinent, vt mirum ſit Icnerium eam ſub hunc tit. collocaſſe.
IN TIT. II. LIB. IIII. DIGEST.
KT TIT. IVv. IIB. I1. COD. DE A- lienutione iudicii mutandi cau-
ſa facta.
grum. Proponitur edictum quoddam reſti- tutorium, ſicut ſub aliis tit. de metu, de dolo, de minor. de capit. dimi.& aliis. Vnde miran- N. ℳ dum non eſt, quod hic tit. ſit hic collocatus, nempe ia tractat. de reſtit. in integ. Continetur autem hoc tractatu ſummatim, quod ſi quis rem aliquam alienauerit ante iudicium, dolo malo, mutandi iudicii cauſa vt durio- rem efficiat cauſam aduerſarii, eo nomine datur actio in fa- Aum, adid quod intereſt, niſi in priſtinam cauſam ea res re- ſtituatur. Hanc puto expreſſam fuiſſe edicto Prætoris, quam- nis in integr. non ſit: ſed eius particula extat hic l. ex hoc edi- to,§. 1. Sed quod dixi colligitur parrim ex titu. Digeſt.& C. J. 1. ffhic,& l. 1. C. eod. Gaius proconſulis edictum inter- pretatur, non Prætoris. Nam ſicut prætoris vrbani Romæ proponebant edicta: ſic Proconlules in prouincia. Vlpian. & Paulus edictum vrbanũ interpretantur, Gaius prouincia- le. leg. prim. omnibus modis proconſulid agit,&c. Oſtendit quomodo hic tit. cum ſuperioribus cohæreat. Primum, ſi- cut in ſuperioribus reſtitutiofit propter metum, fauorem,& abſentiam alterius ex alieno facto: ſic in hoc edicto reſpexe- rant Prætores, ne ex alieno facto alterius cauſa deterior red- deretur, vt ſi quis alienaſſet rem ſuam, vt duriorem cauſam aduerſarii redderet. Id declarabo exemplo ſumpto exl. 1. C. co. Is qui poſſidebat rem meam, eam vendidit: ne poſſet à me conueniri, tranſtulit eam in potentiorem hominem. ſpe- rabat me non auſurum eum conuenire, vt iudicium hoc elu- deret rem alienando,& duriorem aduerſarium mihi oppo- nendo. Quxæritur quæ actio mihi danda ſit. De emptore non eſt dubium, quin teneatur rei vindicatione, quæ actio rem ſequitur: ſed aduerſus venditorem, qui alienauit rem iudicii mutandi cauſa, petitur ex hoc edictoid quod intereſt, rem a- lienatam non eſſe: niſi in priſtinam cauſam reſtituerit eam rem. In ſpecie propoſita duplicem actionem bhabet is, cuius res alienata eſt. In primis habet actionem contra emptorem qui rem poſſidet. Deinde habet actionem ex hoc edicto pro- pter alienationẽ factam iudicii mutandi cauſa. Hoc eſt argu- mentum totius tractatus. Nunc de actione huius edicti di- cendum per locos communes. Videndum ex quibus cauſis detur,& quid veniat in eam. Cauſæ huius actionis colligun- tur ex ipſo Prætoris edlicto, ex ea particula quæ extat hoc tit. inl. 8. Ex hoc edicto. In primis vt locus ſit huic actioni, o- portet vel alienationem, velceſſionem rei, aut actionis fa- ctam eſle, vel ceſſiſſe iuri ſuo, de quo controuerſia erat futu- ra. Vnde l. C. interpretantur hoc verbum variis in locis, quid vocetur alienatio in edicto. Et producunt quod dicitur de a- lienatione ad alios actus propter ſimilitudinem: vt exempla
oſtendunt. Alienatio autem dicitur translatio dominii. l.1. C.
de fund. dot. Duo ergo ſunt neceſſaria vt quis rem ſuam alie- naſſe proprie dici poſſit, vt teneatur ex hoc edicto, dominium rei ſuæ admittere,& dominium eius in alium transferre. l. 4. item ſi res fuerint..a. verſic. poteſt autem. hoc tit. Nec alteru-
Io ſubicitur ſexta cauſa reſtitutionis in inte-
trum ſufficiet. Nam alienationis verbum proprie translatig nem dominii ſignificar. l. Alienatum. de verbor. ſignif. Non quiſquis vendit, alienare dicitur. dominii translatio per ttadi tionem fit. l. traditionib. C. de pact. Ab hac verbi proprietate recedunt I. C. in interpreratione edicti Prætoris. d. l.4-item ſ res fuerint.§. Pedius. lib. ↄ.&c. alias eſtl. S. Non ſolum. In a- liis lib. legitur. Etiam ſi res. Si quis poſſeſſionem⸗ non domi- nium tranſtulerit an teneatur hoc edicto? Si ſpectemus plo- priam verbi ſignificationem, non tenetur. nam non transfert dominium. Sed quia eſt eadem ratio, in eo qui poſſeſſionem transfert, ad eum quoque verbum hoc producimus, alioqui non tenebitur is, in quem translata eſt poſſeſſio, ab eo, qui te- nebatur actione in rem, quod eſſet iniquum. Rei vindicatio tantũ datur aduerſus poſſeſſorẽ. l. officium. de rei vin. Si igitur is, cũ quo actione in ré agebatur, ceſſiſſet poſſeſſione, ſeque- retur eum nõ teneri. Ergo hoc verbum latius interprerantur Iureconſ.& eſt exemplum interpretationis obſetuandum. I. C. enim aliquando propter æquitatem verbis inhærent, ali- quando ab illis recedunt. luriſconſ. qui hoc ſcripſit, ſatis ſcie- bat propria alienationis appellatione cõtineri dominii trans- lationem: ſicut Vlpianus, qui ſcripſit l. alienatum. de verb.ſi- gnif. Sumptum eſt hoc caput ex edicto de litigioſis, quod ma- gnam habet affiniratem cum hoc, vt mox dicemus. Sed dubi- tandum non eſt, quin in interpretatione eius edicti, alia ſub- iecerit, quæ hic non leguntur. Nam J. alienatum. habet inſcri- ptionem Vlpian. lib. 77. ad edict. Eadem inſcriptio c.i.xit. de litigioſ. vt dubium non ſit, quin ex eodẽ loco ſit deſumptũ. A liud exemplum in d.l. ex hoc edi. in§. Alienarecò. Sic eſt le- gendũ, qui alienam rem vendit, nonitransfert dñiũ nec quidẽ transferre poteſt,& tamen alienare intelligitur,& is qui a- lienam rem vendit. Nam etſi rem non faciat accipientis, nec transfert dominium, tamen nocet aduerſario, quia poſſeſſio- nem transfert,& facultatem vſucapiendi. Præterea aliena- tionis appellatione continẽtur iura incorporaliae vt dicitur d. leg. non ſolum, q. ad iura. hic. Et tamen ſi proprietatem verbi ſpectemus, hæ res non dicuntur poſſealienari, neque etiam tradi. l.ſeruus. 6. incorporalia. de acquit. rer. dom. ſed latius id verbum accipimus, ex ſententia Prætoris, qui noluit alicuius cauſam deteriorem fieri: quod hic fieret. Præterea, porri- gitur edictum Prætoris ad ſerui manumiſſionem. leg. 3.§. 1. Si quis manumiſecrit ſeruum quem eram vindicaturus, non po- teſt dici proprie alienatio. Nam dominium in alium non transfert, quod eſt neceſſarium, vt dicatur alienaſſe. Sed quia eſt eadem ratio, idem de manumiſſione ſerui dicimus, quod de vera alienatione. Idem de ccſſione actionis dicen- dum, vt cum quis conſtituit procuratorem in rem ſuam. Po- namus eum, cum quo mihilis erat futura, rem non alienaſ- ſe, ſed ceſſiſſe actionem de qua erat controuerſia futura, e- dictum hoc ſimiliter locum habere dicitur. Id colligitur ex dict. leg. 4.§. item ſi res fuerint. ad leg. non ſolum ad dominii, &c.§. ſi quis autem. Si quis litem tranſtulerit in alium ob iuſtam cauſam, valat translatio. Sed inde colligitur hanc a- ctionem competete, etiam ſi iniuſta fuerit caula. Quod au- tem de ceſfione actionis diximus, id mirum videri non debet, quia edictum pertinet tam adrem, quam ad actionem. Ex- emplafrequentiora ſunt de reo: ſed tamen ſunt etiam exem- pla de actore, vt hic. in leg. 11. Cum miles poſtulabat: vbi lo- quitur de actore, cuius eſt experiri,& agere. quidam aliena- uit rem militi, vt miles eam rem perſequeretur: ſie videtis a- lienationem ex parte actoris huc quoque pertinere, quam- uis plura exempla de reo hic reperiantur. Ex his intelligitis, vt locum habeat hæc actio, rem oportere alienatam eſle. Secundo alienatio mutandi iudicii cauſa fieri debet, vt detur hæc actio, id exprimitur dict. leg. 8. ex hoc edicto.& in ipſo tit. hoc verbum interpretatur Paulus. dict. leg. 8§. ait Prætor. in fin. ibi. Euturi iudisii cauſa. His verbis oſtendit indicium iam cœptum ſit,& res ſit iam facta litigioſa, ad hoc edictùm nonpertinere. Pertinet enim adtit. de litigioſ. Videte l. a.& J. z. C. de litigioſ. Rem religioſam alienare prorſus nonlicer, & alienatio ipſo iure non valet. Hodie tamen licet reſcripta impetrare ad alienandam etiam rem litigioſam, nec cuique denegantur: ſed iure Romano id nulli conceditur. Ergo hoc edictum pettinet ad alienationem factam futuri iudi- cii mutandi cauſa. nõ eius quod iam cœptum eſt. Et quamuis Prator
—— 8

cedi. in HAlenareai Kell. dit, no atranster düiine- 1 nalienare intellginn,sgit urem nonfaciat accipents,e nocet aduerſatio, quuukelo m vlucapiendi. Drztetea irn-
tentia Prætoris quinoluitalais quod hic heret. Drætetes jai crui manuwiſfionem eg. uem eram vindicaur;, nono „Nam domivium ia alum von arium, vi dicatur alenalſe. K de manumilfione ſerui diim, ldem de&ſſoneactionis dcet- dcocuratotemiatem ſunm ho uls erat futura, tem nonaleri- qua erat conttouetſa furmn u dere dicicur. U collgintes mradleg. nonſolomadcomi ais lrem tranſtuleritinalum0 So. Sedinde coligrar hcr iniuſtafuetit cauta du- videtinondeben d actiones, l lunt ecucelel
mus, id mirum Irem, quam a corſed tamen Cum mülespolt veciti,&agefe. qu 1 cſequetetut: le— epettinele, Jor
am
In Tit. de alien. iudmut. cauſ. facta. 47
Prætor id non expreſſerit: tamen lureconſul. interpretatur ex ſententia Prætoris edictum, vt litigioſa res non noceat ad-
uerſario. Ait prætor, Dolo malo. Certum eſt hoc expreſ- ſum fuiĩſſe edicto. dict. leg. · Item ſi res fuerit.. ſi quis autem ob valetudinem. Hoc igitur addendum eſt verbis edicti, quæ ſunt in dict. leg. 8. ex hoc edicto. Ergo neceſſe eſt alienatio- nem factam et dolo malo,& oportet conſilium interueniſ- ſe, litem magis transferendi, quam rem: licet non erat conſi- lium transferendi rẽ, ſed litem potius. Hoc enim edicto cõti- netur is qui hoc conſilio rem alienauit, vt litem magis tranſ-
ferret quam rem, ſic loquuntur I. C. in l. 4.& l. cum miles. hic. voluntas cius eſt, vtrem habeat non tantum litem. ſic in dict. leg. cum miles. ſic dolum malum accipimus in hoc edicto. id-
qus eſt, quod Caius ait in l.. Exempla quæ ſequunturin l. 1. 2.& 3. id declarant, in d. l. i. in fi. Gaius ait, Alterius prouinciæ hominem,& c. Si enim aduerſarium qui alterius ſit fori oppo- ſuerit, durum eſt cum eo experiri in ſeq. l. Aut alium&c. Vt vafrum aliquem cauſidicum,& ſubdolũ. l. 3. quia ſi cũ eo,&c.
ibi, Potęntioribus pares eſſe non poſſumu⸗. Tanta poteſt eſſe ad-
uerſariſ oppoſiti nobis potentia, vt pares ei non eſſe poſſimus. Quod ſumptum eſſe videtur ex Heſiodo. Hodie hoc ſæpe fit
in ceſſionibus, quæ fiunt ſcholaſticis, vt durior fiat cauſa ad-
uerſarii,& pleriſq; regiis conſtitutionibus, huic fraudi occur- ritur quæ ſunt notæ in foro. Aliud exemplum adfert Gaius in d. l. 3.§.. in quo darior fit conditio aduerſarii propter alie- nationem. Sed&, inquit, Si bominem quem petebamus ma- numiſerit, noſtra conditio fit durior, quia Prætores fauent li- bertati. rèſtitutio nõ admittitur aduerſus libertatem donatã.
iit. C.ſi aduerf.liberta. Quod ſequitur in§. z. tem ſi locum&c.
pertinet ad tit. quod vi aut clam. ad tit. de aqua plu. arc.& ad tit. de oper. no. nunt. Hinc intelligimus, quibus ex caufis ad- uerſarii conditio fit deterior, vt actio ex hoc edicto habeat lo- lum ꝙ ad potentiam attinet, hodie non eſt opus hac actione ob conſtit. Imp. Nam fi actor ſit formidoloſus, ob potentiam ſuam, huic rei plenius perſpectum eſt conſtitutione ti. C. ne
liceat potent. Qua conſtit. cauetur, ſi quid translatum ſit in potentiorem dolo malo, nulla ſit translatio vel alienatio. Er-
go ſi quis hoc animo rem alienauerit, dicitur dolo malo alie-
naſſe. Hic dolus arguitur ex coniecturis. quem ex indiciis per-
ſpicuis probari conuenit. G. de dolo. l. quoties.§. qui dolo. ff.
de prob. Ex facto intelligitur, an quid dolo factum ſit, vt di-
eitur l. I. de doli except. Quoties igitur dolus ceſſat, tunc hæc actio locum non habet. Exemplum eſt in d. l. 4. item ſi res.§. ſi quis autem. Si quis ea valerudine ſit adfectus, vt ſuam cau- ſam non potuerit perſequi in iudicio, atque ideo ceſſerit ſuam actionem, non tenebitur hoc edicto: quia dolo caret. Aliud exemplum eſt in d. l. 4. Poteſt autem aliquis,&c. Si quis cum lires abhorreret, maluerit rem donare, non eſt improbandũ eius conſilium verecundum, nec poterit conueneri hoc edi- cto. Vtrecunda cogitatio. Sic legendum eſt, vt in Floren. non Derecundiz. Si generaliter intelligeremus edictum, quoties quis transfert iudicium, iniquum elſet omnib. caſib. dari hanc zctionem. Aliud exemplum eſt inl. ex hoc edicto.§. vlt.& Il. ſeq. Ex his cauſis edicto expreſſis, datur hæc actio. Addendũ eſt,& ſi vere deterior cauſa aduerſarii facta ſit. Verbis edicti ſignificatur tantum conſilium fraudis: ſed addendum, etſi re vera fraudatus ſit aduerſarius obillã alienationem. Nam ple- runque confilium fuit fraudulentum:& tamen euentus non
nocuit, quo caſu non datur hæc actio. Sic interpretatur edi- ctum leg. z. Exemplum inl. 8. Ex hoc edicto.§. ſi quis aliena-
uerit. Pone aliquem mutandi iudicii cauſa alienaſſe rẽ quan- dam, deinde eam rem recepiſſe, an tenebitur? Si verba ſpe- ctemus magis, quam mentem Prætoris, dicemus teneri, ſed dicendum eſt non teneri, vt ibi dicitur. Simile eſt in l.3.§. vlt.
Exemplum eſt ſuperiori ſimile omino. Pone aliquem alienaſ- ſe iudicii mutandi cauſa, deinde paratum ſe oſtendiſſe ſubire
indicium rei vindicationis,& obtuliſſe ſe liti: tunc non inter- cſt actoris, qui vult hac actione experiri, cum hic ſe liti offerat Perinde, ac ſi rẽ adhuc teneret. Aliud exemplum eſt in. 4.i- tem ſires. l. Non ſolum.§. vlt. ſi res non fuit actoris, nihil in- tereſſe eius poteſt rem non eſſe alienatam. Similiter ſi res, que alienata eſt, perierit ſine culpa venditoris, non tenebitur, quia eocaſu nec malæ quidem fidei poſſeſſor teneretur. l. item ſi. ſff. de eo ꝙ met. cauſ. hæ igitur ſunt cauſæ ex quib. datur hęca- Kio infactum exalienatlone iudiciimutandi cauſa facta, qus
actioex hoc edicto conceditur ĩn id quod intereſt. Ex quo ap- Paret hãc actionem ex delicto dari ex dolo malo. l.). hic, quia Pertinet. Dolus enim malus delictum eſt. Itaque hæc actio in
perſonam eſt, quia datur aduerſus eum, cuius perſona ex de-
licto obligata eſt.
Sequenti loco quæritur, Cui æ contra quem detur. Et no- tum eſt ex iam dictis hanc actionem dari ei, in cuius fraudem res alienata eſt, aduerſus eum qui alienauit. Eſt enim in per- ſonam. Datur autem aduerſus eum quialienauit dolo malo: non datur aduerſus eum, cui res alienata eſt, quia non eſt in rem, non perſequitur rem, ideo in perſonam eſt actio.& quæ habent huiuſmodi naturam, ex§. omnium. Inſtit. de act. con- tendimus perſonam tueri ex dolo ſuo, ex delicto ſuo. Hinc quæritur ſi tutor pupilli, vel curator rem alienauerit iudiciĩ mutandi cauſa, an detur actio ex hoc edicto? Quæſtio eſt hic in leg. 10. Nam etſi, g. ſi tutor. Reſpondert I. C. directam a- ctionem non competere aduerſus pupillum vel furioſum: quia actio datur aduerſus eum qui dolo alienauit. nam pupil- lus& furioſus carent dolo: ſed ob vtilitatem datur etiam ad-
uerſus eos actio. Quod eſt intelligendum cum diſtinctione,
quæ eſt in l. hęre.. ſed& ex dolo. ff. de dolo. Extat ét tit. Quã- do ex facto tut. vel curat.&e. Hinc quæritur, an hæc actio de- tur hæredibus& contra hæredes? Queſtio eſt in dict leg.4. §. vlrim. In hæredem eius qui alienauit non datur. nam reĩ Perſecutotia eſt ex perſona agentis. Ideo dicitur hæredi dari
quamuis ex delicto detur. ex parte enim eius, qui alienauit,
eſt ex delicto, ideo contra heredem nõ dabitur, ſed de hoc di-
cemus ſeq. c. Sequens locus eſt, Quid veniat in bano actionẽé.
Hac actione petitur id, quod noſtra intereſt vt dicitur dict. J.1.&. 4.§. pe. Agitur hac actione in factum, id eſt, verbis con- ceptis in id, quod factum eſt: quia hæc actio nullum pro- Prium nomen habet, ſicut ſtipulatio: ſed agitur verbis con- ceptis in id quod factum eſt, vt ſæpe diximus. Quia plura ſunt negotia, quam vocabula: nec poſſunt ſingulæ res ſuis vocabulis denorari. l.2.& l. z. de præſcript. ver. Idem dicitur l. 4·S§. pe. datur ad id, quod intereſt, ideo ſpectandum aninterſic actoris, vt ſi non interſit, non admittatur ada gendum. Ex- empli gratia, ſi res non fuit actoris, non datur actio ex hoce- dicto. quia etiam ſi alienata res non fuiſſet, non poſſet eam vindicare actor, quia eius rei dominus non eſt. Vnds dicitur rei perſecutoria.l. 4§. vltim. Is qui agit, perſequitur id, quod ſibiabeſt. Sic eſt intelligendum, quod dicitur de actione pœ- nali,& rei perſecutoria.§. pænales. de act. in Inſtit. Pœnalis a- ctio proprie dicitur, cum pœnalis eſt ex parte vtriuſque vt a- ctio furti, cum peto, quod mihi abeſt, nec alii adeſt. Sedali- quando eſt rei perſecutoria ex Parte actoris, pœnalis ex par- te rei: vel contra, cuiuſmodi eſt hæc actio. Non eſt enim mere pœnalis. Is qui agit, perſequitut id quod ſua intereſt
alium aduerſarium datum eſſe. Ildeo hæredi actio dabitur: ſed in hæredem non dabitur iuxta regulam, quæ traditur in §. non autem. de perp.& tem. act. in Iuſti. Quia petitur quod ei nonadeſt. Pœna eſt ex parte rei, contra quem agitur. Hinc intelligitis quid peterur hac actione, nempe id, quod intereſt rem alienatam non eſſe iudicii mutandi cauſa. Si hoc verum eſt, dixerit quis, cur reſtitutio dicitur hoc edicto permitti? Id
enim dicitur l.i. C. Permiltitur, inquit, reſtututio in interum.
Quſd ergo reſtituitur? Non reſcinditur quod geſtum eſt, vr diximus in tit. de reſtit.& aliis. Hic nulla talis eſt reſciſſio. Sed ideo hoc edictum dicitur reſtitutorium: quia actor reſtitui-
tur, vt hac actione Prætoria vti poſſit, cum iure ciuili nullam
habeat actionem aduerſus eum qui rem non poſſidet, nulla datur iure ciuili rei vindicatio. Hac de cauſa dicitur reſtitutio concedi hoc edicto. id expreſſum eſt l. z.§. vlt. hoctit. Qnod diximus ex his verbis ſatis eſt perſpicuum. Reſtituit procon- ſul eum in cuius fraudé res alienata eſt, vr poſſit petere, quod ſua intereſt. Sic in actione de dolo& aliis quæ propter reſti- tutionem dantur, de quib. diximus ſuperiorib. tit. Actio de dolo ſepe datur ad id, quod intereſt, etſi nõ reſcindatur, quod geſtum eſt: ſed reſtituitur actio ei, qui captus eſt, vt poſſit de dolo agere. Sic actio quod metus cauſa ad quadruplum dici- tur reſtitutoria: quia reſtituitur actor, vt ea actione agat, cum iure ciuili omni actione careat, vt in actione de reſtit. maior. Exemplum eſt inl. lulianus. Ex quib. cau. maio. in integ. Cum quis reſtituitur, vt legatum capiat. Legatum eſt alicui, ſi in Italia mansat, non fuit in Italia: reſtituitur, non vt veteria- b AM;
——
er
2.*

138 ctione agat, quæ ei nunquam̃ competiit. Aget ex teſtamen- to, ex beneficio Prætoris. Sic hoc edictum reſtitutorium eſt: quia actor reſtituitur, vt poſſit agete ad id quod intereſt, cum alias iure ciuili non poſſit agere. Præterea reſtitutio quædam priſtini iudicii petitur. Petit enim actor ſe reſtitui, vt agere poſſit ad id. quod ſua intereſt rem non alienatam eſſe:ſed ſub conditione, niſi aduerſarius arbitratu iudicis priſtinam iudi- cũ cauſam reſtituat. d. l. 8.§. vlt. Simile eſt in l.2. de eo, quod met. cauſ.vbi cauetur damnariin quadruplum reum, niſi rem metu ablatam reſtituerit arbitrio iudicis. l. tem ſi cum exce- ptione. de co quod metus cauſa. in his actionibus,& aliis, qua- rum mentio eſt in§. Præterea quaſdam actiones arbitrarias. de act. in Inſtit. Arbitratur iudex antequam ſententiam ferat quomodo actori ſatisfiat& reum obtempetantem abſoluat, non obtemperantem condem net. Ab eo arbitrio dicuntur a- ctiones arbitrariæ. Talis eſt hæc actio, vt apparet ex d. l.8. Ex edicto.& l. 4.§. vl.hic. Vnde rom arbitrio iudicis reſtituens in priſtinam iudicii cauſam, abſoluitur. non ſatis eſtenim rem exhibere, ſed oportet in ceodem ſtatu exhibere, alias non dici- tar priſtina cauſa iudicii re ſtitura. Similis reſtitutio locũ habet in act.ꝙ metus cauſa.& act. de dolo, vt diximus d. tit. ſupra. Proxima quæſt. eſt, intra quod tempus danda ſit hec actio. Er dicitur l. 6.hoc titu. Hanc actionem poſt annum non dari. Idem dicitur de hac actione, inl. poſt venditionem. de aqua plu. arcen. Euitandi iudicii cauſa. Vocat ibi Pompo. quod hic nos mutandi iudicii cauſa. Sed vtilem annum hic accipere de- bemus, vrin omnib. reſtitutionib. quamuis alii diſſentiant, l. 1.ex quibus cauſ. maior. l. intra vtile. de minor. l. item ſi de eo. quod met. cauſ. Semper datur annus vtilis ad petendam reſti- tutionem, cur igitur idem de hac reſtirutione non dicererur 2 Sed an hodie detur quadriennium exl. vlt. C. de temp. reſtit. Dixi iam ante in tit. ſuperiori, omnib. reſtitutionib.præfini- rum eſſe quadriennium continuũ, loco vnius anni vtilis. Lo- quitur. n. generaliter de om nibus reſtitutionibus, quibus e- rat annus veilis præititutus. Ergo dubium non eſt, quin ea cõ- ſticutio etiam ad hoc edictũ pertincat. De actione de dolo, a- lind ius erat conſtitutum. Na ei erat biennium conſtitutum: led loquor de reſtitutione minoris,& aliis. Kationes etiam a- lias adduxi aliis locis, quibus probauimus luſtiniani conſtitu- cionecm pertinere ad edicta, quibus datur actio conſtitutoria: & non tantum pertinere ad remedium reſcindens. Poſtremus locus de aliis remediis& iudiciis cum hac actio- ne concurrentibus. Sunt enim aliæ actiones,& exceptiones, Auę cum hac actione concurrunt.In primis datur rei vindica- tio aduerſus poſſeſſorem rei alienatæ, ex quacunque cauſa eam poſſideat. titu. C. eo. Poſſidebas rem meam: quia vere- paris, ne eam vindicareg à te, eam alienaſti cuidam potentio- ri vt duriorem aduerſarium mihi opponeres, otſi mihi detur actis in factum aduerſus te ex hoc edicto ad id, quod intereſt: tamen poſſum tem vindicare à poſſeſſore. Nõ enim ideo do- minium transferre potuiſti, etſi eum vendideris. Siquidem eius dominus non eras. Ergo nihil prohibet me eam rem vin- dicare, tanquam dominus. Electionem habet dominus rei harum actionum, vr agat vel aduerſus poſſeſſorem rei, vel aduerſus eum, qui alienauit. Agit autem ex edicto in factum, ſi velit. nec eĩ poteſt obiici, quod aliam habeat actionem: quia otentiorem habeat aduerſarium. Hoc eſt intelligendum, niſi res vincapta ſit ab eo, cui fuit alienata, d. l. 4. in princ. Si quis vendiderit rem meam, tametſi dominium non transfe- rat, vſucapienditamen facultatem transfert: vnde ſi bona fi- de longo tempore poſſederit emptor, runc rei vindicatio am- Plios non competit aduerſus eum: quia datur tantum aduer- us poſſeſſorem domino. At ex poſſeſſore factus eſt dominus, ſrem vſuceperit. Ergo eo caſuin rem actio non dabitur ad- uerſus eum, cui res alienata eſt: ſed ſupererit hæc ſola actio ex edicto aduerſus eum, quirem alienauit. Præterea aduer- lus eum, qui alienauit, datur inrem actio vtilis: quia dolo de- ſiit poſſidere. Directa actio datur aduerſus eum, qui rem poſ- ſidet. Et in leg.officium. de tei vindica. dicitur dari rei vindi- catio aduerſus quemcunque rei derentorem: ſed aduerſus eum, qui rem deſſit poſſidere, non datur. l.vltim. de rei vin- dic. Sed tamen ſi dolo deſiit poſſidere, perinde tenetur, ac ſ rem adhuc poſſideret, neque vnquam alienaſſet. l. parem eſſe conditionem. de reg.iur. l. qui dolo. eodem., ſin autem.§. ſed
2₰
* 2 2 2. —3oooöoöoͤoͤoſͤoͤoſͤoͤhöhöhöh
Franc. Dnareni Comment.
ſ is. de rei vindic.ſ.ſed etſi lege.. proinde. de petit. hære. Sed hic incidit magna& difficilis quæſtio, cut detur hæc actio ex hoc edicto, cum actor poſſit agere inrem, perinde ac ſi rès alienata non eſſet. Dicimus competere hanc actionem in fa- ctum eo edicto ad id, quod intereſt rem alienatam non eſſe: ita vt quoties non intereſt ceſſat hæc actio, vt iam diximus. Sed cum in rem actio detur aduerſus eum, qui alienauit dolo, quomodo poteſt dici intereſſe actoris rem non eſſe aliena- tam? Ideo dicitur inteteſſe actoris rem non eſſe alienatam: quia potentior forte ei aduerſarius eſt oppoſitus, cum quo ei neceſſe eſt cum potentioft eontendere: ſed hic neceſſe non eſt contendere cum eo, cui res altenata eſt: imo poteſt expe- riri cum eo ipſo, qui alienauit rem, periade ac ſi rem adhuc poſſideret. Quid enim refert, an dolo defierit poſſidere, an ré adhuc poſſideat? Non datur hæc actio aduerſus eum, qui a- lienauit rem niſi dolo malo deſierit poſſidere. At quories do- lo alienata eſt res, datur in rem actio aduerſus eum, qui alie- nauit, perinde ac ſi rem adhuc poſſideret. Ergo non poteſt di- ci concurrere cum vtili actione in rem, actio ex hocedicto. Ego exiſtimo horum iureconſultorũ tempore,& prætorum, à quibus edicta hæc ſunt propoſita, nullà fuiſſe actionem ad- uerſus eum proditam, qui dolo deſierit poſſidere. Rei vindi- catio dabitur aduerſus eum, qui rem poſſidebat. Hoc edicto aduerſus eum, à quo dolo malo fuerat quid alienatum, actio erat propoſita. Nulla igitur ex legib. vel edictis Prætorum a- ctio vtilis in rem competebat aduerſus eum, qui alienauerat rem, qui poſſeſſionem tranſtulerat, etſi dolo fecerat: ſed in-
terpretatione magiſtratuum& lureconſultorum factum eſt
tandem vt vtilis actio daretur aduerſus eum, qui dolo deſiit poſſidere. Omnes fatentur directam actionem non dari, id- que ſatis etiam colligi poteſt ex l. 3§. vlt. Vtile, neque directo iure, neque ex lege, neq; ex verbis edicti talis actio datur. Sed nullus locus id apertius oſtendit, ꝗ Pauli in l. ſin autem.§. Sed &is. de rei vindi. Iureconſul. his verbis ſatis oſtendit, edicto quo ſpecialis in rem actio eſt propoſita, id non fuiſſe expreſ- ſum, vt daretur in rem actio aduerſus eũ, qui dolo deſiit poſ- ſiderc. In Senatuſcon. de peritio. hætedita. id fuerat expreſ- ſum, ſcilicet vt non minus teneretur is, qui dolo deſierat poſ-
ſidere, quam qui poſſideret. Non fuit abſurdum, inquit, ad
ſpecialem actionem id ꝓducere, ꝗᷓ dicitur tei vindicatio: ſed oſtẽdit nullo ſenatuſconſulto, nullis legib. id expreſſum fuiſ- ſe. Ideoq́; dicitur vtilis actio, quamuis nullis legum verbis de- tur:tamen ex interpreratione iuriſconſult. datur, quia datur deficiente directo iure, propter vtiliratem aliquam ex inter-
pretatione prudentum. Vnde mirum non eſt, ſi Prætor ppo- ſuerit hanc actionem, quaſi maxime intereſſet actoris ſibi
aduerſarium non oppoſitũ, quaſi actio nulla eſſet ꝓpoſita, e- dicto aliquo, vel lege. Tempore horum Iurecon. nondũ cer- tum erat actionem vrtilem competere. Actiones vtiles erant, quæ nullis legibus dabantur: ꝙ oſtendi in explicatione l. cum filiusfa. de verb. oblig.& in explicatione antinomiæ! ſi fide- iuſſor. de dolo malo.& d. l. cum filiusfa. de verb. oblig. vbiin vno loco dicitur, actionem vtilem dari: in alio actionem de dolo. Vnde dicitur ob hanc cauſam inl. 3.§. vlt. ꝙ ſi hoc calu ſubire paratus ſit reus vtile iudicium in ré: nihil intereſt acto- ris hac actione ex edicto experiri. Igitur denegandam actori actionem. Quare ait, Quo caſus velit reus ſubire iudictum vtile. Quja certi iuris nondum erat, nec ꝙ de actionib. vtilibus ſcri- ptum erat, nihil certo iure ſtatutum erat. Igitur inquit, S⸗ ve- lit reus ſubire vtile iudicium. quia fotte non poterat cogi: ſed ſi reus velit ſubire vtile iudicium, denegabitur hęc actio ex edi- cto actori, quia tunc nihil intereſt actoris, alium aduerſarium oppoſitũ ei eſſe: tunc certe ob hanc cauſam deneganda eſt ei hec actio. Ergo, dixerit quis, huic actioni ex edicto locus ho- die nõ erit: quia certũ hodie eſt vtili actione in rẽ poſſe agi ad- uerſus eum, ꝗ dolo poſſidere deſiit, quamuis tempore horũ iureconſ.8incertum illud eſſet. Reſp. huic quæſtio. videndum eſſe an aliquo caſu poſſit actoris intereſſe, re iudicii mntandi cauſa alienata hac actione ex edicto expetiri: ſi poſſit ẽé caſus, in quo nõ cõſulatur actori hac vtili in rem actione, locus erit huic actioni ex edi. Puto reperiri talẽ caſũ poſſe, veluti, ſi po- namus ex patte actoris alienationẽ factã. Dixi hoc edictũ per- tinere ad alienationẽ ex parte actoris, nõ minus ꝗ́ ex parte res l.10. cũ miles. hic. quã uis crebriora exẽpla occurrant de reo. Si .. is, qui

a& lureconlultotum kmg ur adueiſus eum„ Caidobocin directam actionem doacan ter l 3 4.vlVtile, degreeni rerdis ecich talis ctio can ndit, Daubial ſim autem ſbel
. his vetbis ſatis oſtenci,rüih ſt pcopoſita, id nonfuiſe ar
aduerſus eũ, quidoloceli u. critio. hæteciita idfucta ce
ſenetetur i qui dolo deterunx- tr. Non fuit abfardum, iaquti
acere, qᷓ diciturteivindicuio ſt
to, ullulegb iemelmfi
„quamuis pullslegum felbäd.
de iuriſconſalt. durur, quiadant pter militatem aliquumex int9 de micum non eſ,, i Præio ypo- ii mauime intetelſet actoti lbi aſi actio nulli eſſet ppolta,: vore hotum lutecon notdi cer ompetete. Actiones nis erac, Poſtendiim explerioneln er Mcatione anuinomir ſit- um filiusfa. de rerh oblig ſtil
„ein alio acdiones rri dari in alioacdios r dhocchl
—
In 7
1
liqua, eam actionem alienaueric militi. d.l. cum miles. adhuc
eſt confugiendum ad hãc ex hoc edicto actionem. Ponamus
me poſſidere rem alicuius, in cuius fraudem res eadem alie- nata eſt. Poſſidenti non dabitur rei vindicatio: ſed aduerſus poſſidentem. Controuerſia erat furura inter me,& te. tu eras rem vindicaturus à me:ſed iudicij mutandi cauſa ceſſiſti militi,
b 8s qui acturus erat aduetſus me proprer controuerſiã de re a-
aut potentiori actionem, quam tibi dicebas aduerſus me cõ-
etere, vt aduerſarium mihi potentiorem opponercs: ſi mea intereſt aduerſus te ſalnam actionem eſſe, qua actione agam?
Nulla mihi actio in factum ex hoc edicto eſt. Directa rei vin-
dicatione non agam: quod rem ĩipſe poſſideam. Rei vindicatio
enim denegatur ei, qui poſſider: ſed tamẽ mea intereſt actio-
nem Ate non eſſealienatam, qui oppoſuiſti mihi potentem
aduerſarium, qui mihi plurimum negotij eſt exhibirurus. Igi-
tur neceſlatia erit actio in factum. Denique quoties caſus in⸗
ciderit, in quo intererit actoris, velrei hanc actionem eum
ſaluam habere, ea experiri poterit, cuiuſmodi caſus multi ef- fingi poſſunt,& occurrere. Addendum eſt etiam actionem competere ob eandem cauſam, partim ex lege Licinia, partim ex prætoris edicto. I. vlt. hic. leg. Licinia cautum eſt, vt ſi quis vitandi iudicij communi diuidundo cauſa rem alienauerit; non experiatur commu. diuid. iudicio. Exemplum hoe adfert ibi Martianus, Si quis habens rem communẽ vendiderit par- tem ſuam porentiori, vt is ſuperior ſit in licitatione. Sæpe e- nim vni ex ſociis adiudicatur tota res. Tota res adiudicatur ei, qui maius pretium adfert. Hic igitur vendit partem ſuam po- tentiori, vt ſuperior eſſet in licitatione; vt aduerſarius non au- deret contra licitari. In fraudem igitur proponitur hæcalie- natio facta:& lis magis, quam res translata. Cautum igitur eſt lege Licinia„vt ei, qui alienauit partem ſuam iudicij mutandi cauſa, denegetur actio:& ſi agat commu. diuid. iud. exceptio- ne ſummouetur. Lex Licinia vetat experiri eum, qui alienauit iudicii mutandi cauſa. De eo, qui alienauit, nulla eſt dubitatio: ſed de eo, cui ceſſa eſt actio, poteſt quæri. Et ait Martianus, ex
hac parte edicti vetari agere eum, cui res alienata eſt, ſed non ege Licinia. Lex Licinia aufert tantum actionem ei, qui alie-
nauit actionem iudicij murandi cauſa. in verſ. Sed ipſe. ſic le-
gendum eſt ex Florent. in aliis libris legitur: ſed& ipſe. Mul- tum enim intereſt inter vtranque lectionem. Videtur partim ex lege Licinia denegari actionem, partim ex edicto Prætoris
dari exceptionem ei, cui ceſſa eſt actio. Exemplum non diſſi⸗ mile eſt in d. l. cum miles. Si donata ſit res militi iudicij mutã- di cauſa ab eo, qui acturus erat:qui erat rem petiturus,& miles
litigare velit vel agat, ſubmouebitur exceptione, alrer nõ ſub-
mouebitur. Hoc enim non pertinet ad egem Liciniam: ſed
pertinet adedictum pretoris. Aliud remedium eſt intit. C. ne
lic.potentio. de quo etiam diximus. Qui in potentiorem trãs- fert actionem, damno litis afficitur. Præterea potentior ille, in quem translata eſt, punitur arbitrio iudicis ſeuera ſenten- tia. l.1. C. ne liceat potent. Et idem iure Pontificio expreſſum eſt. c. vltim. de alienat. iudic. mutan. cauſa facta. In Gallia ſunt conſtituriones Principum noſtrorum, ad eundem locum per- tinentes. Vna eſt Caroli Quinti vulgo nota, quæ idem fere continet quod duo leges C. Addit ea eonſtitutio expreſſio-
nem perſonarum rectarum, ne dubitetur quæ ſint potentio-
Tes huiuſmodi. exprimit autem ſcholaſticos„& eos, qui offi- cio funguntur in republica. Sed notandum eſt eam conſti-
tutionem loqui tantum de ceſſa actione. ſicut vtraque lex C.
ne liceat potent. de translatione actionis loquitur, de ceffio-
ne actionis, non de alienatione rei. nec eſtintelligenda de a-
lienatione rei. Edictum vero quod interpretamur, loquitur non tantum de ceſſione ſed de alienatione: duæ leges Co- dicis tantum de ceſſione loquuntur. Ergoad alienationem rei non debet produci pœna, quæ illis or ttutionlbus ſtatuitur in eum, qui cedit. Alia pœna eſt earum legum, quam huius e- dicti. Edicti pœna eſt actio in factum: earum autem legum eſt damnum litis,& iactura cauſæ. Ergo ſi quis hodie rem aliena- uerit potentiori, non punitur earum legum pœnaz nec con- ſtitutionis Gallicæ. Ideoque ſtatutum eft in curia Parlamenrti 1ſ43.cum de ea re magna eſſet controuerſia. Memini in foro
aliquando tractatum fuiſſe circa interpretationem illarum
tonſtitutionum& legum C. ne lic.pot. an potentior ſixiudi- candus reſpectu cedenitis ian eius, contra quem ceditur, po-
4
Zlien. mut. iud cau. facta
tentia eſſet ſpectanda. Fieri enim poteſt vt reſpect Rius, qui cedit, it potentior. Rurſus potentior poteſt eſſe reſpectu e- ius, cui ceſſum eſt. Memini etiam hoc dubitatum in foro. Ex-
empli gratia: Ruſticus cedit actionem aduocato contra iudi-
8
cem, vel magiſtratum eiuſdem vrbis. Quærebatur an ceſſio eſſet facta potentiori. Certum eſt aduocatum cui ceſſit, eſſe
potentiorem ruſtico. Rurſus etiam aduocatum non eſſe æ⸗ que potentem, arque magiſtratum. Iudicatum eſt haberi ra-
tionem non tantum cedentis: fed etiam eius, contra quem ceſſa eſt actio, quod rarioni eſt conſentaneum. Eo enim ſpe- ctãt conſtitutiones Principum, ne opprimantur humiliores
& leuiores. Alia conſtitutio Ludouici z. eodem perrinet, qua
derogatum eſt conſtiturioni Caroli Quinti. Permittitur ea conſtitutione cedere actione quacunque ſine dolo& fraude ſcholaſticis in certis caſibus. Prior conſtitutio Caroli Quinti omnino vetat ceſſionemhæc perwittit in certis caſibus cede- re actionem ſcholaſtico: vt cum pater filio, frater fratri per-
mitctit agere. Hoc ſummatim continetur ea conſtitutione.
Notandum igitur eſt, ſcholaſticis tantum hoc priuilegium eſ-
ſe conceſſum. Sunt alij priuilegiarij in aularegia: ſed qubium non eſt, quin in propriis cauſis poſſint ad iudices ſuos vocare quomodocunque: ſed ſi ceſſio eis facta fuerit actionis, non
valebit ceſſio. Ne his quidem caſibus patrem filio cedere poſ-
ſe. ſic iudicatum eſt anno 1538. quia conſtitutio tantum de ſcholaſticis loquitur. Sunt aliæ quæſtiones circa conſtitutio- nes illas, an idem ſit dicendum de matre, quod de patre, de a- uo& nepote. Et receptum eſt ad eos caſus producendam eſſe conſtitutionem. quod non eſt difficile argum ẽtis multis pro- bare. Sunt aliæ multæ quæſtiones: ſed vna eſt, de qua dubitari poſſit, an ſi frater fratri ceſſerit, num pertineat hæc ceſſio ad ſororis maritum. Et conſtiturum eſt non pertinere: quia tan-
tum de fratre lex loquitur: non autem de marito ſororis, quiĩ improprie tantum frater dicitur.
1NTIT. VIII. I. I B. IIII. D I. CISI. DE RKECEPDIIS, QVYI ARBITRIVM RECEPERVNT, VT ſententiam dicant. ReVvMENTVH totius huius tractatus, D receptis arbitrius, duo præcipue continet. V- num, ſi quis arbitrium receperit, eum cogen- dum elſe iudicare, ſi iudicare nolit, auctorita- te prætotis, ſi iuſtam non habeat excufatio-
A 4 8 4*
nem. Deinde quærirur de officio arbitri,& ſententiæ ab eo la-
tæ vi. Nam aut arbiter vult iudicare, aur non vult. Si non vult iudicare, eſt cogendus. ſi vult iudicare, quæritur quod ſit eius officium; quid ſequi debeat,& quæ authoritas ſit ſentenriæ eius ſi iudicauerir. Cur hic tirulus ponatur inter ¹ œε faci-⸗
le eſt iudicare. Prima pars Digeſtorum continet præpararo- Ar Bitse
ria iudiciorum, vt reſtitutiones. Plerunque ante iudicium, li-
tigatorum conſenſu arbiter eli gitur, veluti domeſticus diſce
prator. Ideoque hac prima parre de his tractatur. Quodau-
tem de receptis inſcribitur, ſic eſt accipiendum, vt ſequentes torir.
titulos iſte complectatur titulus. Edictũ proponitur de nau- tis, cauponibus& ſtabulariis vt recepta teſtituant. Vt ſi quid receperint, niſi id reſtituant, ea actione teneantur. Sequitur diuiſio huius tractatus, de arbitris in locos cõmunes. Primus locus eſt de arbitro nolente iudicare. Propoſitũ eſt edictum Aprærore. Edicti verba hæc fuerunt: Oui arbitrium, comprb- miſſu pecunia,receperit, eum iudicare cogam NHis verbis conce- ptũ fuit edictũ, vt colligitur partin ex I.; partim ex aliis legib. Qui arbitrium pecunia compromiſſa, ſic eſt legendũ, vt in Pan⸗ dectis Florentinis legitur. Eadé verba repetũtur l. litigarores.
Quiq ſit arbitriũ reci pere, interprecantur Iureconſulti in aliis
locis. Vnde apparee in edicto hoc verbũ ita accipiendum eſſe. 1.13. Pomponius. Deinde ſequitur in edicto: Hunc iudicare co-
gam. id colligitur ex l. 15, licer. Hoc capire videtis nullam pro⸗
poni actionẽ: ſicut in aliis edictis, ſed tantum coercitio quædã eſt. Prætores edictis interdũ proponunt actionẽ, idq; frequẽ- tius. aliquãdo ita proponunt edicta, vt nullam dent actionem. Exempſũ eſt inl. quod ſi minor. de minor. P roponũt interdũ cautiones, cogumt cauere. Si domus ruinoſa ſit, cogit Prætor

140 Franc. Duareni(omment.
cauere damni infecti. His igitur edictis comprebenduntur cium, vel arbitrium, quia iudex non poteſt quis eſſe in cauſa non tantum quæ ſunt iuriſdictionis, vt ſunt actiones- ſed quæ ſua. leg. penult. hic. Ratio non patitur vt pro le, velcontraſe
imperij ſunt, vt ſunt coercitiones. Vt cum Prætor cogit iudi- ſententiam dicat. Idem videbatur dicendum ſi ſit index in care, cauere. Exemplum eſt imperii mixti, quod cohæret iu- cauſa patris, qui habetur pro eadem perſona„vt cum patri iu- riſdictioni. Cur autem propoſitum ſit edictum, docet Vlpia- bet, ſibi videtur iubere. Sed reſpondet iudicandi munus pu- nusl. 3. quæ verba lectionem tantum deſiderant. His verbis blicum eſſe. Et dubitatum fuit de arbitro, qui conſenſu lti-
oſtendit Vlpianus, magna ratione fuiſſe hoc edictum propo- gatorum ſemper eligitur. Cur ergo non dubitatum de iudice ſitum, licet enim ratio non permittar, vt quis cogatur recipe- fuiſſetEt ſemper admonui duplicem eſſe quæſtionem, quam
re arbitrium, tamen cogitur ſententiam dicere, ſi receperit. vulgo perperam confundunt. Vna quæſtio eſt, an oderpol Hic obiter notanda eſt differentia iudicis,& arbitri. aliæ plu- ſit eſſe filiusfam. in cauſa patris. Altera eſt, an poſſit recuſari 6 res in hoc titulo dfferentiæ occurrunt. Nemo cogitur arbi- ſuſpectus ſit,& ſic interpretor dict. I. in priuatis. vr poſſit eſſa trium recipere: ſed ſi receperit, cogitur arbitrium dicere. Sed iudex:ſed recuſari poſſe. l. ꝗui iuriſdictioni præeſt. ſupra de iu- iudex cogitur iudicare,& ſi non receperit iudicium.. 1.§. iu- rildict. Interpretatus ſum ſupra quæ hic obiiciuntur. Ait Præ- dicandi neceſſitas. de munerib.& honorib. diximus inl. eum, tor in edicto, Qui arbitrium. Inde quæritur de conditione qui. ſupra de iuriſdict. Nunc accedamus ad ſingulorum ver- perſonarum, an nihil referat cuius conditionis ſint arbitri- borum edicti interpretationem. lureconſulti hoc titulo lin- Geeitut de famoſo. de ignominioſo.. ⁷. Pedius. In pleriſq; gula verba interpretantur, ad quam inrerfeerzdicnem debe- kehns refert, an quis ſit libertus, an ingenuus. C. ad leg. Viſcel. mus maxime relpicere. In eo enim con iſtit iuriſprudentia, De amoſo certum eſt ei non patereaditum ad dignirarem. 1. quæ eſt pars boni& æqui,& ars, quæ nos docet quaſcunque 2. C. de dignitati. Inde dubitatum eſt, an cogatur ſententiam conſtitutiones interpretati ex bono& æquo, cuius exercitio dicere. Hoc fit propterea quod conſenſu legatorum eligun- valde neceſſaria, vt noſſe exempla lureconſultorum veterum, tur arbitri. Nihil refert cuius conditionis ſint arbitri. Hina qui artem boni& æqui nouerunt. Ait Prætor in edicto„Qui differentia colligitur iudicis& arbitri, nihil enim refert, an ar- arbitrium, pecunia compromiſſa, receperit, ſententiam dicere co- biter ſit infamis an non: in iudice multum refert. l. Cum Præ- gam. Ait prætor, Qui. Hæc eſt prima vox edicti circa quam tor.de iudiciis.l.·.de ſenato. De ſeruo quæritur.& certum eſt multæ quæſtiones tractantur de perſonis. l. 3.§. vlt. Non di- ſeruum non poſle arbitrum eſſe, vt dicitur in dict. l Pedius.§. ſtinguit perſonas Prætor, conditionem, vel ſtatum earum. in ſeruum. Sed quæſtio eſt. ſi in ſeruum& liberum ſit com- Vnde dubitari poteſt quomodo ea verba debeamus accipere. promiſſum, an valeat. luliani ſententia eſt ferui arbitrium Et quidem arbitrum cuiuſcunque dignitatis accipere debe- nullum eſſe. Sed an etiam liberti? Iureconſulti dicunt non va- mus. Cum igitur Prætor ait, Qui, nos accipimus cuiuſcun- lere arbitrium, ſed cur ita: Vulgo dicimus, vrile per inutile que dignitatis fit, etſi conſularis ſit. Sed quid ſi conſul ſit: non vitiari. Doctores brocardici non poſſunt ſe expedire:& quid ſi magiſtratu fungatur? Si Prætor arbitrium recepetit, hunc locum tractant adl. j. de verbo. oblig. Hic vtile per inu- non cogetur ſententiam dicere. Quamuis enim generaliter tile vitiatur. Duo ſpectantur hogloco: vnum eſt vtile: alte- Prætor loquatur: tamen conſtat hunc excipiendum eſſe.nam rum inutile. Compromiſſum in Titium eſt vtile,& tamen vi- perin ratio non permittit vt complectatur conſul aut Prætor: quia tiatur propter arbittium ſerui. Ergo fallax eſt regula brocar- parem cogi non poſſunt ab alio magiſtratu. Par enim in parem non dica& quolibetica. Semper ſpectanda eſt ratio in qualibet von ba- habet imperium. l. ille à quo.§. vlt. ad Senatuſ. Trebel. Sed in- ſpecie: ſicut hæc ſpecies nos admonet. Cur vtriuſque arbitri- get:mpe- feriores cogi poſſunt. Hæc Prætor non expreſſit edicto, non um non valet? Litigatores elegerunt duos arbitros, ſeruum& m. onim erat neceſle. Intelligebat eſſe eruditi cuiuſque cum hac liberum. De ſeruo non eſt dubitatio: ſed liberri arbitrium an exceptione eſſe intelligendum. Ex eodem edicto oritur quæ- non valeat quoque. Et iniquum id eſlet, quia ſolus forte aon ſtio de filiofamil. l.j. hic. Quid ſi ſit filiusfa. qui arbitrium re- recepiſſet arbitrium. Sæpe quis arbitrium recipit cum alio, ceperit, an cogatur ſententiam dicere? ait lureconſ cogi. Ergo quod ſolus nunquam vellet recipere. Recipit cumalio, qui nihil refert an ſit filiusfam. an paterf. Hoc eſt quod alibi dici- non poteſt iudicare propter con ditionem ſuam: ſi ſolus co- tur filiumf. in publ. cauſ. locum patrisfa. obtinere.l. filiusfam. Pereine judicare, afficeretur iniuria. Imo ne quidem volens ſupr. de his, qui ſunt ſui. Idem l. ait Prætor.§. vlt. de iudiciis. Si- ſfolus iudicare poteſt. Ratio eſt, quia litigatores forte ſe non mile l. nam quod. ad Senatuſc. Trebell. Publicam cauſam hic ſubieciſſent eius ſolius arbitrio: forte non elegiſſent Titium intelligerem iudicium, aut publicum munus. l. in priuatis.& ſolum. Hoc plerunque accidit vt ſi ſententiam ſolus cogere- I. ſeq. de iudic. Cum ergo de iudieio agitur, filiustam. habetur tur dicere, afficeretur iniuria. Diximus hanc voculam Qui, loco patrisfam. Addidit Gaius hicl. 6. Quinetiam& dere pa- ſic acipiendam eſſe, vt de perſonis idoncis tantum intelliga- tris dicitur filuumfam. arbitrum eſſe poſſe. nam& indicem eſſe tur. Sunt enim quos cogerenon licet ad iudicandum. Alij, poſſe pleriſq; placere. Dubitatio tamen naſcitur ex eo, quocd quinec iudicate poſſunt. De his prætoris edictum intelligi dicitur l. pen. hoc tit. Non poteſt quisquam arbiter eſſe dere nou poteſt, cuiuſmodi quædam exem pla adduximus. Aliud ſua: ſed cur conſenſu non poteſt eſſe iudex in re ſua? Rario, exemplum eſt in l. 9. Sed& ſi in ſeruum compromittatur.§. inquit ibi Martianus, non permittit ſe facere iubere. Vnde vi- I. hic, de pupillo, ſurdo, muto, furioſo,& ſimilibus, qui iudicio debatur idem de patre& filio dicendum: quia pro eadem per- carent: in eos non recte compromittitur, tantum abeſt, vt ſona habentur. l. Vlt. C. de impub.& aliis ſubſtit. Sed reſpon- cogantur iudicare. Simile eſt in leg. cum Prætor, de iudici.vbiĩ dent non haberiĩ pro eadem perſona, in his, quæ ſunt pub. iur. dicitur, has perſonas prohiberi iudicare: quia iudicio carent. Ius patriæ poteſtatis non habet locum inhis, quæ ſunt publi- Dabitari poteſt de minore vigintiquinque annis, qui pubes ci iuris Huc pertinet dic. J. in priuatis. de iudiciis. vbi dicitur,„in eſt. hic enim de pupillo loquitur. Et dicendum, ſi receperit ar- priuatitis negotiis patrem filius, velcontra, iudicem habere bitrium, arbitrij receprionem valere: ſed reſtitui poteſt, ne poreſt. Senſus eſt horum verborum vt ſæpe docui, quamuis cogatur iudicare. l. 41. Cum lege. Si minor ſit vigintiquinquo negotium ſit priuatum, de quo agitur, non publicum: tamnen annis, ait nullum eſſe compromiſſum, argumentum ducit ex iudicare eſt munus publicum:& muneris pub. vt colligitur ex I. lulia iudiciaria. Producit ad arbitrium quod de iudice ſcri- .vlti.§. iudicandi. de munerib. In his autem, quæ ſunt publici ptum eſtl. Iulia. Hæc eſt lex lulia, de qua attigimus nonnihil iuris non ſpectamus patriam poteſtatem. Ideoque non per- inl. z. de iudic. Mentio huius legis fir apud Gellium lib. 14.c. inde habendum, ac ſi vnaaceadem perſona eſſet. Simile eſt a. Si minor annis viginti iudicium receperir, valet iudicium, inl. ille à quo.§. vlt. ad Senat. Trebel. Ego in interpretatione niſi reſtiturionem impetrauerit. auditorium. Hoc verbum huius loci, docui ante multos annos id ita accipi: niſi ſuſpe- plerumque refertur adiudicia. l.lecta. de rebus credit. Adden- ctus ſit filius in cauſa patris. Nam ſi aduerſarius eum ſuſpe- dum eſt id, quod de muliere ſcribitur in l.vlt. C. co. Compro- ctun habeat, poteſt eum recuſare iudicem. ludices enimre- miſſum non tenet cum mulier recepit arbitrium, dehocalio cuſantur ſi ſuſpecti ſint. Magnifici quidam obiiciunt noſtram loco dicemus. Qu eritur etiam de eo, qui iudex eſt, qui cogno- ſe ntentiam non poſſe defendi, quia, inquiunt, de hacre nemi- ſciit de re aliqua, an arbitrium poſſit recipere? d. lI. Sed& ſi in ni dubium eſt, ſuſpectum iudicem recuſari poſſe. Interpre- ſeruum. g. Sed ſi quis iudex. hic. ſed eadem lege lulia iudicia- tantur d. l. in priuatis. id eſt, in domeſticis. Sed ſic interprerari ria prohiberi arbitrium recipere, nedum dicere ſententiam delirare eſt. Cauſa dubirationis erat, etſi conſenſerit aduer- VIp. ait. hoc enim non conuenirt iudicis officio. Quęſtio eſt a- farius in talem iudicem, tamen non videbatur valere iudi- pud Gell. lib. 14:C.1. an conueniat iudicis officio iudicis perſo- u

udlchannmäge h t atbitri. Und enim refert,anar. refett.1 Cum Præ- laritur.&certum eſt win dic. Dedius 5. agelderum ſtcom⸗ aek, lerui aditrium dululti dicunt non ra- imus, ntlleperinuiile polluntle expedite:& blig. Hicviile per inu⸗ „vnum eſtvtlle: alte- deſtwile,&tamen wi- llax etregula brocu- da eKtratioin qualider Curvuiiuſqueatbiti- luos arbitros, ſetuum& ſedlberriarbitriuman et, quiaſolus fotte aon trium recipit cumalio, Recipitcumalio, qui aem laam: ſiſolusco- lmo ne qudem volens liiguuotes forteſe non non clegillent Titium atentiamſolus cogere aus hanc voculam L9* oncis untumigtelli- adiudxeudum. Alj rocb edictum inteliig haadduximos. Alu
In Tit. de receptir arbitris.
nam deponere,& pacificatoris perſonam ſuſcipere. Quæ-
ſtioni huic apud Fauonium facile reſpondetur, pacificatotis erſonam ſuſcipere poſſe: ſed non arbitri. id etiam expreſſum eſt Nouella luſtiniani, vt differ. iud.& dicemus ſequenti cap. Sequitur in edicto, Qui arbitrium receperit. Hæcvetbainter- pretatur VIpi. in l.13. Pomponius§. Recepiſſe. hic. ls demum arbitrium recepiſſe dicitur, qui iudicis partes ſuſcepit. Cum litigatores adeunt aliquem,& ille ſuſcipit atbitrium„& polli- cetur ſe ſententia ſua finem controuerſiæ impoſiturum: tunc demum partes ſunt Prætotis, vt cogat eum ſententiam dice- re, alias non creditur arbitrium ſuſcepiſſe. Ergo fungitur iu⸗ dicis officio, qui arbitrium ſuſcipit,& ideo iudex arbittarius dicitur.J. cum ante. Cod. eod. Igitur non eſt credendum ali-
quem arbitrum eſſe: niſi polliceatur ſe controuerſiam fini-
turum. leg. Societatem.§. Arbitriorum. Pro ſocio. Non ſuffi-
cit conſenſiſſe. Duo coeunt ſocietarem, non conuenit de
partibus, volunt partes ſocietatis conſtitui arbitrio Neruæ. Eſt aliud arbitrij genus, quod huc non pertinet. Ponamus conſenſiſſe eum in cuius arbitrium res collata eſt, non perti- net ad hoc edictum. Nam loquitur de eo arbitro, qui iudicis partes ſuſcipit. Valde inepta eſt diuiſio eorum qui diſtinguunt arbirrum ab arbitratore. Vterque enim recte dicitur arbiter. Arbitrorum duo ſunt genera. Vnus, in quem compromitti- tur, qui ad hoc edictum pertinet. Sed ſi duo rem aliquam committant arbitrio Neruæ, non ideo Nerua ſuſcipit partes rudicis, etſi conſentiat, nec vlla eſt inter eos lis. Verba ſequen- tia, inquit, oſtendunt edicti verba eſſe accipienda de arbitro, qui officium ucjos i ‚cum prætor loquitur de eo, qui recipit arbitrium, nec eſt intelligendum de eo, qui interue- nit inter eos. Sequitur in edicto, Pecunia compromiſſa, ſic eſt legendum in edicto, in aliis legitur, pœna. Ait Prætor, com- promiſſa pecunia: non ait ſimpliciter coacturum eum ſen-
tentiam dicere, qui arbitrium recipit, ſed qui recipit compro-
miſla pecunia. l. litigatores. Sed cur hęc addidit Prætor? Quã- tum interſit, an pecunia ſit compromiſſa, an non, colligitur ex leg. 3.§. 1. vbi Iureconſultus oſtendit conſilium Prætoris, qui edictum propoſuit. Ergo duplex eſt ratio huius edicti, quia, inquit, ſtudet lites finiri, quia videt hoc maxime perri- nere ad publicam vtilitatem vt lites finiantur. Breuiter Præ- toris officium eſt velle lites finiri.l. quidam. de rebus creditis.
Ntem quia non debent decipi hi, qui eum tanquam virum bo-
num inter ſe elegerunt: ſed ratio ceſſat in eo, qui recipir arbi- trium, nulla pœna compromiſſa. Quia ex ſentẽtia arbitri non naſcitur actio vel exceptio l. z. hic. Sentenria arbitri eſſet elu- ſoria, ſi damnatus patere nolit. Lites non finirentur: ſled au- gerentur. Hoc fuit conſilium Prætoris vt finiantur lites. Vn-
de Prætor exiſtimauit ad curam ſuam pertinere, vt cogat ſen-
rentiata dicere eum, in quem compromiſſum eſt. Merito igi- tur addidit Prætor, Qui arbitrium receperit, pesunia compro- nniſa. Hæcverba lureconſulti interpretantur inl. litigatores. & legib. ſeq. r ita incerpretantur, vt omnia ad hunc ſcopum referant, ne ſit inefficax, ne ſit eluloria. Ob rationem, quam dixi, in iudicibus datis hoc non ſpectatur, vt dixi in l. eum, qui.
fupra de iuriſdict. cogit iudicem dicere ſententiam Prætor,&
qvod in- tereſt dif cilis pro
5,119.
eius ſententiam exequitur. l. à Diuo Pio. de re iudic. Exem- plis demonſtratur. l. 1i. litigatores.& leg. ſeq. Iureconſulti in- terpretantur verba edicti. Ait Prætor, pecunia. Quid ſi fun- dum, aut equum promiſerit? Ait Iureconſultus nihilreferre an pœna nummaria, an alia ſit res promiſſa loco pecuniæ. Pecunia plerunque nummos ſigniſicat. leg. pecuniæ verb. de verb. ſigni. Sedlate accipimus hoc verbum in edicto, ita vt prætoris ſententiam, ad quam ſpectauit, nobis proponamus. in d.l. litigatores.§.z. veri. Proinde& ſi alter rem, alter pecu- niam promiſit,&c. Hic diſtinguitur res à pecunia, quamuis rei appellatio generalis ſit. l. rei appellatio latior eſt, quam de verb. oblig. ſicut in l. naturalis. de præſcr. verb. Nihil etiamre- fert, an maior, an minor pœna promiſſa ſit, quam res eſt de
qua quæritur. Præterea nihil refert, an certa ſi t, an incerta pe-
cunia quæ compromifla eſt. Litigatores adeunt arbirrum, compromittunt pecuniam incertam ſe ſoluturos, quanti in- tereſt, niſi arbitrio paruerint, valet compromiſſum, de quo tamen dubitari potuit: multo firmius eſt compromiſſum, cum certa quantitas promittitur quam cum iacerta. Cum enim Bromittitur, quanti intereſt, cogitur docere intereſſè, cuius difficilis eſt probatio. Lvlt. de præto. ſtip. Sed tamen quia po-
1
141 teſt peti quod intereſt, ideo plenum eſſe viſum eſt compro- miſſum. Sed quid ſi ſimpliciter promiſerit ſtare ſententiæ, an cogatur arbiter arbitrari? Quxæſtio difficilis. l. 47, diẽ proferre: hic. Si litigatores elegerint arbitrum, nulla pœna compromiſ- ſa, ait lureconſuleus fore incerti actionem aduerſus eos:& petit id, quod intereſt. Id enim incerti actione petitur. l. vlt. ſi quis in ius vocat. Si quis factum promiſerit, perinde habetur acſi id, quod intereſt promiſiſſet. l. ab alio. de re iudicata. Ex hoc loco colligo, ſi promiſerint litigatores ſimplicer ſine expreſſa certa pœna, vel pecunia, vel eo quod intereſt, ſtare ſententiæ arbitri,& arbitrum cogendum ſententiam dicere- Hoc enim ſatis exprimitur hoc loco: ambiguum tamen eſt quod hic dicit Vlpianus. poteſt dixiſſe hoc, vt oſtendat valere ſententiam eo caſu:ſed cogi non poſſe. Sed mihi videtur pro- babilius interpretatione producendum, vt cum Prætor ait, pecunia compromiſſa, ſic interpretemur non tantum ſi pœ- nam, ſed& id quod intereſt promiſerit. Idem ſi promiſerit
ſtare ſententiæ: quandoquidem qyui promiſit ſtare fententiæ,
creditur id quod intereſt promiſiſſe. Facti enim obligatio cõ-
tinet id quod intereſt. Diſſenriunt autem quidam eruditi, at- que inquiunt ſe moueri quod de pœna loquatur prætor: Ve rum fefellit eos edirio Norica: in libris enim Florentinis legi- tur in edicto, pecunia compromiſſa. ſane poteſt pecunia tan- quam pœna promitti:& poteſt promitti tanquam id, quod intereſt. Sedſipæna. Iureconſultus animaduertit locum non eſſe dubitationi, cum pœna vtrinque compromitritur: ſed et- ſi id, quod intereſt promittitur, valet compromiſſum. Deinde eo ventum eſt, vt nihil interſit an expreſſim promittatur id quod intereſt, an tacite: nam ad id, quod intereſt ſemper obli- gatur, qui factum promittit, ſecundum regulam, quę traditur, in obligationibus facti ſuccedere id, quod intereſt. Ait Prętor in hoc edicto Compromuſſa, an hoc de pacto intelligendum ſit? Ait lureconſultus de ſtipulatione accipiendum: ſic plerunque accipitur promiſſum§. ſi ſcriprum. De inutilib. ſtipula.Inſtit. Pollicemur vltro, promittimus rogati, inquit Donatus in Te- rentium. Producitur autem longius, quamuis de ſtipulatione intelligarur. Idem enim de quacumque conuentione dicen- dum eſt. Eadem vis eſt,& non debemus verbis inhærere: ſed ſententiam ſemper ſequi. l. Non aliter. de legat. 3. Quoties apparet eandem vim pacti eſſe, quæ eſt ſtipulationis. Plerum- que par eſt vis pacti, atque ſtipularionis in hac re. Cum tres li- tigatores eſſent promiſſuri. 100. aureorum ſummam, tandem
Fadl, 6ι ꝑatio coutinef id quod intereſt
conuenit, vt ſi quis non paruerit ſententiæ arbitri, alter ab al-
tero non petat 100. aureos, quos ei debet. Air Iureconſ. co- gendum eſſe arbitrum, vt lentẽtiam dicat. Dicitur enim com- Promiſſum pacto, quod ſtipulationis vim habet. ſic videtis à verbis recedi propter mentem legislatoris. Dixi facilem eſſé explicationem edicti his, qui ſpectant ſcopum, ad quem re- ſpexit Prætor in hoc edicto proponendo. Si enim cogantur metu pœnæ arbitrio ſtare, vel pecuniæ, hic proſpectum eſt ſa- tis ei rei, cum alter alterius eſt debitor. Si promiſſa ſit 1ub con- ditione pecunia, non eſt certum efficacem fore ſententiam, propter conditionem: quia ſuſpendirur pœna. ſemper viden- dum ne inefficax ſit ſententia. Idem in alio exemplo diſtin- Suiturſ.L.2. Non diſtinguemus.§. Si mulier. hic. Mulier non
efficaciter intercedit.& ideo ſialieno nomine com promiſe-
rit, non tenebit compromiſſum. Deinde ait Prætor, compro- miſſa, non ait promifſa. ſignificat vtrinque promittendam eſ- ſe pecuniam. ſic interpreratur d.l.litigatores.§. Quod ait præ- tor.&§, Idem lulianus ſcribit. Si vnus promiſerit pœnam, al- ter non, ait non cogendum eſſe arbitrum ſententiam dicere.
Poſlet enim is, qui non promiſit, non parere ſententiæ,&
Prætor non interponit authoriratem, niſi metu pœnæ pare- re compromiſſum ſit. Hiac quæſtio naſcitur tractata in leg. Pomponius.§. 1. Quæſtio eſt dificilis& ſubtilis. Egoſi de meas folis, id eſt de meis ſolis actionibus, quæ mihi competebant aduerſus te: de tuis aduerſus me non com promiſſum eſt. Iltem àte ſum ſtipulatus pœnam tu non à me, quæritur an valeat compromiſſum? Videndnm,&c. Refert VIpian. verba Pom- ponij, quibus oſtendit ſe exiſtimare non eſſe compromiſſum. Sed cui rei moueatur. Hæc addidit Pomponio VIpianus, diſ- putans de eo edicto Pomponij. Cui Pomponius exiſtimaue- rit ceompromiſſum non eſſe, an quia tantum de meis com pro-
miſſum eſt, nulla eſt ratio: quia de vna re licet compromitte-
re. Licet enim mihi de controuerſiis meis compromittere.

14² Ergo ob hanc rationem Pomponius non recte dixit, com- promiſſum non efle. Si vero ideo, quia ex altera. Si Pompo- nius eo motus eſt, quod vnus eſt ſtipulatus pœnam, alter non eſt ſtipulatus.ratio eſt, Quamquam ſi petitor ſit qui ſtipulatus eſt. Hæc diſputandi gratia adiiciuntur. Quæritur, an in ſpe- cie Pomponij ideo non ſit compromiſſum, quia vnus tantum compromiſit. Eſt, inquit, ratio, quia prætor agit de pecunia compromiſſa ex parte vtriuſque. Poteſt tamen dici, inquit, Si petiror ſit qui ſtipulatus ſit,&c. Exempli gratia: Peto 100. ex cauſa mutui; lis eſt inter nos, eligimus arbitrum. ſtipulor Ate pœnam, ſinon parueris arbitrio. tu Ame non ſtipularis, ſed paciſceris de non petenda pecunia; quam mihi debes. Si ego arbitrio non paruerim, probabiliter dici poteſt blenum eſſecompromiſſum. In primis petitori conlulitur 5fi reus non paruerit: quia habebit actionem ad peænames ſtipulatu. Reo vero conſulitur per exceptionem pacti. Nam cum peto cen- tum ex cauſa mutui,& conſentio n; vi b cite conlentire, vt ea pecunia non petatur ſi reus fuerit abſo- lutus. veluti, pacti. ſic eſt legendum vt in Florent. in Norico deeſt, veluti.— actort ſtipuletur pœnam. Conſulitur enim reo per exceprionem, ſ abactore denuo poſt abſolutionem conueniatur. actor enim
habebit actionem ex ſtipulatu ad pœnam, ſi reus atbitrionon paruerit. Sed d verum eſſe non puto. Hie concludit, verum eſſe non puto, id eſt, non puto plenum eſſe compromiſſum in hac
ſpecie: cum vnus tantum pœnam ſtipulatus eſt. Næque enim
ſufhen,&o. Non obſtat quod dicitur, reum habere exceptio-
nem aduerſus actorem, quia hoc non ſufficit, vt agi poſſit ar-
biter ad lententiam dicendam. Nam Prætor requirit ſtipula- tionem pœnæ vtriuſque,& pecuniam vtrinque compromil-
ſam eſſe. Sed difficultas naſcitur ex eo, quod per hancexce- ptionẽ pacti, perinde reo conſulitur, atque actoriper ſtipu-
,
lationem pœnæ.& hoc videtur reo ſufficere. Quid ergo no⸗-
cet in hoc caſu, quod plenum non ſit compromiflum? Et au- get difficultatem d. l. litigatores.§.Interdum. Duo litigatores
acti ſunt, ne alter ab altero petat. pactum tantum prodeſt
dexceptionem:& tamen ait valere com promiſſum. Quid eſt ergo quod Vlpianus ait exceptionem hoccalu non ſuffi-
2
cere? Hæc videntur mirabiliter pugnantia. Dicam breuiter quod ſentiam. In hac ſpecie, quam trackamus,l. Pompon. id-
eo compromiſſum non valet, quia nulla eſt pœna ex parte a- toris: Prætor vult vtrinque pœnam promitti: hic reus tan- tum actori pœnam promiſit: nonactor reo. Edictum perti- net ad finiendas lites, vt metu pœnæ cogantur litigatores ſen-
tentiæ ſtare. Periculum eſt ne is, qui pœnam non promiſit, non ſtet ſententiæ arbitri. In dicta leg. litigatores. 9. intenr dum.
vere pœnaeſt. Non eſt quæſtio, an pœna hinc inde interue- nerit: ſed de pacto eſt quæſtio. In edicto dicitur, Pecunia tom- promiſſa.&c. Vult Prætor pœnam compromitti hinc inde per ſtipulationem: quia dixi hoc verbum Bromittendi, ad ſtipula- tionem pertinere. Vnde duplex eſt quæſtio in hoc loco. Pri- ma, an hinc inde ſit pœna compromiſſa. Deinde an pet ſtipu- lationem, an per pactum ſit promiſſa. In dictoS. interdum. conſtat vtrinque eſt pœnam, ſed Auiepseum tantum inter-
uenit, dubitatut an valeat compromilſfum. Species hæc eſt:
Duo elegerunt arbitrum, agebant de compromittenda pe- cunia, tandem in mentem ills venit alium alij mutuo debere. Sic aurem pecuniam illam, quam alter alteri debebat; pacti ſunt ne perant. loco pœnæ, factum eſt pactum de non peten- da pecunia. Erant ambo mutuo debitores. Pactum eſt inter- poſitum de pecunia debita non petenda. Videtis vtrinque eſ⸗
ſe pœnam amiſſionem pecuniæ: ſed pactum eſt conueſtum
ne eo nomine detur actio. Quxritur, an valeat com promiſ- ſum. Ait valere: quia pactum candem vim habet, quam habet hæc ſtipulatio. Quid enim refert, an ſoluam pecuniam, quam debeo, an mibi remittatur? Igitur ex ſententia edicti magis, quam ex verbis dieitur hic eſſe compromiſſum. Non quod ſine pœna valeat compromiſſum: ſed quod nudo pacto hic promiſſum eandem vim habeat, quam haberet ſi ſtipulatio interceſſiſſet. Sed dixerit quis, ſatis eſſe conſultum reo, in leg. Pomponius. per exceptionem pacti. Si idita ſit, quid opus eſt ſtipulatione pœnæ? Ego reſpõdeo,& ex eo quodiam dicam, pendet explicatio huius difficultatis. In hoc edicto inſpici- mus an lis ira finita ſit, vt litigatores cogantur ſtare ſententiæ metu pœna, non inſpicimus an alter alteri debeat, an non: ſed
io in eam pecuniam; video ta-
In hac ſpecie videtur ſatis eſſe; ſi actor tantum
Franc. Duareni Comment.
an ſit lis acceptura finem. Propoſitum eſt hoc edictum toł- lendarum litium cauſa-dict..litigatores.§. 1.& l.4¹ quamuis. hic.Inſpicimus an lis ſit finem acceptura, vt cogatur is, qui vi- ctus erit, ſententiæ parere arbitri, metupœnæ. Fieri poteſt vt ita fiat compromiſſum, vt is pro quo ſententia fertur, nihil de- beat effectu, quia forte habeat exceptionem pacti: ſed non ideo dicitur lsKnita.!s qui habet exceptionem iudicati, habet exceptionẽ litis finitæ. Galli noſtri vocãt, Pin de non recepuoir. quod nõ poſſumus dicere de exceptione pacti. Multum enim intereſt inter exceptionem pacti,& exceptionem rei iudicate. Loquitur hic lureconſ. de exceptione pacti, quæ nõ poteſt di- ci lis finita. Ergo inſpicimus, an lis veriſimiliter ſit finem acce- ptura, ſalté metupœnæ. Conſiderauit Prætor cogi litigatores
metu pœnæ ad obtemperandũ ſententiæ arbitri, neceſſitate
conditionali, quam cauſatiuam vocamus. Igitur reſpõdeo, pet exceptionem pacti, de qua loquitur lex noſtra, Prætoris edi- cto non eſſe ſatisfactum. Tametſi reus habeat exceptionem
pactii non ideo lis finita eſt. Non poreſt reus ſummoueriab
agendo, peripde ac ſi eſſet exceptio rei iudicatæ. Non eſt pæ- na aliquacuius metu poſſit deterreri àlite aCtor. Id quod fa- cile ex mente Prætoris colligem us. Quæſtio pendet ex inter- pretatione verborum edicti. Si inſpiciamus quodnam fuerit conſilium Prætoris, facile nos explicabimus non ſimplicu er velle Prætorem pœnam promitti: ſed hinc inde. Hinc dico ex ſententia Prætoris, ſi hinc inde interuenerit ſtipulatio ſine pœna, non valere compromiſſum. Et ſi alter alieri pi omiſe- rit ſoluere pecuniam, de qualis eſt, ſi ſententiæ non ſteterit, non valet compromillum. Prætor enim vult pecuniam au- quam pœnam promitti. Si promiſerit quis ſimpliciter ſtare
ſententiæ arbitri, valet quidem compromiſſum, quia teneba-
tur adid, quod intereſt: ſed cum nihilaliud in compromiflum deducitur præterquatn id, quod agitur, non valet compro- miſſum. Nam Prætor vult pecuniam tanquam pœnam com- promirti,& ſic mihi videntur hæc concilianda eſſe. Vnde col- ligendumn in hac Ipecie, apud Pomponium atbitrum non co- gi dicere ſententiam. Anautem valeat ſententia ab eo vltro dicta? Quæſtio eſt alterius loci, de qua dicemus ſe cap. Nos quærimus tantum, an cogi poſſit à Prætore inuitus ſenten- tiam dicere. Sequitur in edicto, Sententiam dicere. Hæc ver-
ba ſumpſimus ex leg. 21. qualem. hic. Paulus lureconſ. inter=
pretatur verbailla edicti. Quid ſi arbiter non re cte pronun-
ciauerit, an poſſit cogi aliter pronunciare? Ait cogendum non
eſſe ſecundò ſententiam dicere. Idque ex edicto ſatis colligi- tur. Prætor non ait: ſecundum ius, ſecundum leges ſenten- tiam dicere cogam, ſed ſimpliciter ſententiam dicere cogam. Ergo quocunque modo pronunciauerit arbiter, non poterit amplius cogi à Prætore ad ſententiam dicendam. Si duo liri⸗ gatores compromiſ⸗rint in arbitrum, vt certam ſententiam dicat, nullum eſt compromiſſum: niſi ita ſit compromiſſum,
vt liceat ei pronunciare quod ipſi videbitur. Opponitur lex, ſi
conuenerit. de re iudic. vbi dicitur, ſi conuenerit inter litiga- tores, quam ſententiam debet pronunciare, iudex aliter pro- nunciare non poteſt, debet enim ſeqni voluntatem litigato-
rum. Cur idem de arbitro dici non poteſt? Difficultas hæc
non ſatis explicatur ab Accurſianis. Sed ratio perſpicua mi- hi videtur diuerſitatis inter iudicem& arbitrum. Nam fru- ſtra itur ad arbitrum, cum conuenit intet litigatores. Quid
commodius poteſt litigatoribus afferri ex ſententia arbitri,
quam ex ſuo conſenſu? Sentenrtia arbirri non parit actionem, neque habet executionem vrtpoſtea dicemus: ſententia iu- dicis habet executionem. Igitur conſultiſſimum eſt vti,& ſi conueniat inter litigatores ‚tamen petere vt iudex de eo
pronunciet: quia ea ſententia iudicis habet executionem: ſed alia cauſa eſt arbitri. Admonui iam vos non vti Præto-⸗
rem hac extraordinaria coercitione, cum cogit arbitrum pronunciare: niſi quatenus faciat ad lites finiendas: ſed hic non cogitur partes ſuas interponere, quia ad lites finiendas non pertineret. Conuentiones non habent executionem iure cuuili. Igitur ptodeſt ſententia iudicis ad executionem. Et vulgo adduci ſoler l.minor. 40. de minorib. vt oſtendatur ius Romanum à noſtris morib. diſſentire. Inſtrumenta pu- blica habent executionem moribus noſtris paratam, quæ iu- re Romano non habent executionem. Vnde ſi minor caue- rit ſe recepiſſe pecuniam, ex cauſa iudicati, quam non acce- pit,& debitor eidem cauerit, quaſi ex cauſa mutui eam à mi-
nore
—

ur, non valet compto- anquam pœnamcom. acilianda elle.Vndecdl. dmiumatbittum nonco⸗ 2at lententia ab eovltro n dicemus ſeq cap. Nos Drætore inuitus ſenten-
entiam ducere. Hæcyct- .Paulusluteconſ.inter- biter nonrectepronun-
ate?Ait cogencum non ne ex ecicto ſatis colligi- ſecundum legesſentem atentiam dicete cogam. erit aibiter, nonpoterit
dicendam. Siduoliti-
, vtcettam ſententiam
lita lt comptomillum,
birur.Opponitut er,i conuenetit inter liigr⸗ aciate, iudex alter pro⸗ uüvoluntabem liiguo⸗ otelt? Dificultas ec Sedrario petſyicuammb- Kubittum. Nam
fa
In Tit. II l. V de inofhe:teſt.
nore acceperit, aduerſus cautionem porteſt reſtitui. Obliga-
tio noua poſt judicatum non habitura eſt executionem. led per reſtitutionem oportebit denuo agere in indicio,& ad ſenteutiam rurſus peruenire. Dicere autem ſentenliam. Inter- pretatur Iureconl. edicti verbum, ſet:entiam. Proprie ſen- tentia dicitur qua negotium finitur. ſic accipitur Cod. titu. de
ſenten.& interloc. Antequam ergo totumn negotium Bnia-
tur, Prætor cogit dicere ſententiam, cum de pluribus rebus . 2 3 1. 11— ℳ ₰- eſt arbittium SCEptum ſed de vna tantum eit lententla dicta.
8... 3. 4 1. 41 1 4 8 Et ait non videri ſententiam dictam. locſubiicit Vtolſtendat
quando ſit cogendus arbiter ſententiam dicere. Cum di- cimus iudicem ſententiam ſuam mutare non poſſe, intelligi-
mus de ſententia diffiniriua, ſi late accipiamus ſententiam;
polſet intelligi de interlocutione, quæ dicitur ſententia, late ſententiam accipiendo. Videmus interdum iudices dilatio- ne vna dara, aliam dare,& ſtandum eſt poſteriori ſententiæ. Hic locus pertinet ad rem iudicatam. l. quod iufſit. de re iud.
In ſententiis nihil poteſt murare iudex. Quod autem dicitur
de arbitro, qui vetuit,& qui mox iuſſit, adduxi aliquando ex-
emplum in explicatione eius legis. Quod iuſſit de te indic. ex
L.10. de Prætor. ſtipulat. Cum Prætor vtitur imperio ſuo, ve- tando, iubendo, ſi cauere iuſſerit intra certum diem, mox iuſſetit intra alium diem. Hæc de ſententia arbitri. Quæſtio-
nes hæ larius tractantur in ſequen. cap. Hinc notandum, pro-
nuntiationem arbitri recte dici ſententiam: Barbari ineptiſ- ſime aliter vocant, cum à veteribus Iureconſ. vbique ſenten- tia vocetur. Prætor in edicto ait, Cogam. Ex hoc verbo appa- ret nullam actionem contineri edicto: ſed coercitionem. Qux coercitio eſt imperij, atque ideo VlIpianus in edicti in- rerpretatione inl. 3. litigatores.§.vltim.& l. ſequen. ſic accipit verb. cogi, pro coercitione extraordinaria. Varia ſunt autem
mulctam dicere, quod his competit, qui habent iuriſdictio-
nem, vt dicitur in. z2.§.vlt. de iud. Ex his cauſis, de quibus di- ximus, cogitur arbiter ſeutentiam dicere. Sedtamen id per- petuum non eſt. Variæ ſunt exceptiones lureconſultorum, ex quibus poteſt ſumi exemplum interpretationis quæ dici- tur reſtrictiua. Vna eſt inſignis& difficilis in l. 9. ſed ſiin
ſeruum.§. pen. de quo aliquid attigimus ſupra. Si quis iudex ſit eius rei, de qua lis eſt, non cogitur arbiter eſſe. Lex enim Iulia iudiciaria prohibet compromitti in arbitrum, qui eius rei de qualis eſt, iudex eſt. Sed videtur Cæſarum conſtitutio- nibus,& Pontificum, huiciuri derogatum, Nouella 86. vt different. iudices. Vbi dicitur ſi in ſuſpicionem venerit ma- giſtratus, adiungendum eſſe Epiſcopum ciuitatis. Permittit
lImp. pacificatione quadam negotium tranſigere, idem in
bullis Ponrificum. cap. cum tempore. c. cum olim. de arbitris.
Primum conuenit inter omnes, iudicem poſſe pacificarionis
partes ſuſcipere,& velut communis amici perſonam: ſed non arbitri. Et poteſt hactenus experiri inter litigatores, vt alite
diſcedant. leg. Pomponius. 9. recepiſſe. hic. nec eſt arbiter. Ar- biter eſt enim qui intetuenit finiendæ litis cauſa, quipollice-
tuc ſe finem impoſiturum controuerſiæ. Sic intelligunt no- ſtras conſtitutiones luſtiniani& Pontificis. Ego vero puto hunc locum Vlpiani de iudice dato, non de Prærore, aut ma-
ziſtram intelligendum, cum ait, de quo iudex eſt. Iurecon-
ſulti veteres iudicem appellant eum qui datus eſtiudex,& diſtinguitur aperte à Prærore in leg. 5. de verbo. obligatio- nibus. Mouer me quodait, eiuſdlem rei. Satis enim ſigniſicat,
quod ſit tantum iadex eius rei, de qua datus eſt à Prætore.
Præterea lex lulia iudiciaria, de variis iudicibus loquitur. li-
cet videre legem cum leg. 41. Non loquitur de ętate magiſtra-
tuum. leg. quidam conſulebant. de re indicata. Nam poteſt cuiuſcunque ætatis magiſtratus dari. Tertia ratio eſt quæ eſt magnæ diuerſitatis inter iudicem datum& magiſtratum. ludex datus non poteſt à formula recedere, APrætore ſibi
data, fecundum formulam iudiciorum veterum: quod ta-
men contingeter ſi poſſet index datus iubere in ſe compro- mitti, velſiin arbitrium eios compromitteretur. Huc per- ner quod dicit Seneca, Melior videtur conditio cauſæ bonæ, arbitrum, quam ſiadiudicem eatur. Loquitur de iudi- ce, qui adſtrictus eſt formulæ. Eodem pertinet quod dicit Cic. in Orat. pro Comœdo, Adiudicem hoc modo imus„Vt aut totum habeam us, autiotum amittamus? non ita adar-
Penern coercirionum. Huiuſmodi eſt dictio mulctæ, apud Paulam inl. 32. Non diſtinguemus.§. ſi arbiter. Poteſt Prætor
1
bitrum. Ergo non eſt mirum ſi prohibeatut ludex in ſe com= promitti, vr non poſſit recipere arbitrium: ne hot Prætextu
recedat à præſcripto formulæ Prætoriæ, quæ eum includit certis cancellis. Quartum& pręcipuum argumẽtum id quo- que eſt, quod in leg. 4. detutoribus vel curatoribus dat. ab iis, qui ius dandi hab.&c. vbi Prætor, ait Vlpianus; iple ſe tuto⸗ rem dare non poteſt: ſicuti nec pedaneus iudex, nec compro- miſſarius ex ſua ſententia fieri poteſt. Quibus verbis oſtendit
Iureconſultus Prætorem poſſè compromiſſum accipere: non
quod cogat litigatores ad com promittendum. Poteſt, inquit, recipere arbitrium, ſed ex ſua lententia non poteſt. Non hoc adderet, ſi non poſſet alias arbitrium ſuſcipere. Vnde alias cõ- ſtitutiones, quæ videntur repugnarè, de magiſtratibus intel- ligimus. Quid enim incommodi eſt in ea re, ſi is, qui dicitur ordinarius, iubeat litigatoribus compromittere;& eligere communem amicum: aut ſi tanquam communis amicus re- cipiat arbitrium? Sed quod dicitur in hacl.9. de iudicibus da- tis intellige, qui dabantur certa formula præſcripta.& itaet" iam hodie obtinuutr. In primis igitur dicendum, arbitrum non cogi ad ſenren- tiam dicendam, ſi compromiſſum non valeat. nam nulla po- teſt iuſta eſſe cauſa. Diximus hoc ad curam ſuam reuocare
Prætorem vt lites finiantur. lgitur ſi compromiſſum non va-
let, quomodo lites finiri poſſunt? Adduximus in ſuperiori- bus exemplum de arbitro, qui recepit arbitrium eius rei, cu- ius iudex erat. d. l. ↄ.§. ſi quis iudex. Ex his, quæ diximus poſ- ſunt alia exempla adduci ex interpretarione edicti: nos alia exempla perſequemur. Vnum eſt in l. 1 7. irem ſi vnus.§. item Pomponius. Exemplum eſt in quo non valet compromiſ-
ſum, ſi electus ſit arbiter Seius vt pronuntier quod placuerit
Titio diſceptatori. Cur non valeat compromiſſum rationem ſubiicit, quod in eo libera facultas arbitri ſententia futura. non ſit. Quomodo poteſt arbiter dici, qui non haber libe- ram facultatem pronunciandi? Diſceprtare eſt cognoſcere, ar- bitrari, iudicare. Sic accipirur apud Cic. libr. 3. de legibus. Prætor iuris ciuilis diſceptator esto. Sic& apud lureconf.i. 3.§- 1.I. ſed& ſi compromiſſum. hic. leg. cum hi.§. ſi cui. de tranſ- act. Si ergo eſt compromiſſum vt Seius pronuntier quod Ti- tio placuerit diſceptarori, recte lureco aftal ait tale compro- miſſum non valere. Simile adduximus ex leg. z1. qualem. hic- ſi conuenerit inter litigatores, vt certam arbiter ſententiam
dicat, nulli poteſt eius ſententia vſui eſſe. Igitur norandum
eſt,& eſt locus communis, quoties libera pronuntiandi fa- cultas adimitur per compromiſſum, compulſum non valere-
Hinc vulgo quæritur, ſi ita ſit ceompromiſſum, vt conſilio ali-
cuius arbiter pronuntiet, an valeat,& expreſſum eſt cap. cum olim. de arbit. valere,& recte. Nam libera facultas hoc com- promiſſo non aufertur. Vis eſt horum verborum, vt conſilio vtatur eius cuius facta eſt mentio in compromiſſo. Aliud di-
citur in noſtra ſpecie, cum arbiter pronunciare iubetur, quod Placet Titio: aliud eſt conſilio alterius pronunciare,& quod alteri placet pronunciare:& idem expreſſum eſt iure ciuili.l.
quidam decedens.. Papinianus. de adminiſt. tut. Non ideo arbitrandi& pronunciandi facultas adempta. Hinc alia quæ- ſtio naſcitur in d.l. item ſi vnus.§. ſed ſi ira. arbitratu Titi fie- ri quod diceremus in hac ſpecie. Controuerſia erat inter du= os rem reſtitui arbitratu Titij, vel Sempronij ſub alternatio-
ne, an valeat compromiſſum? dubitationem facit quod in=
cerrum ſit, vter debeat arbitrari. Ait valere. Multum enim
differt à ſuperiori ſpecie. Hic vterque dicitur ſub alternatic-⸗
ne arbiter: ſupra non, quia in ſuperiori ſpecie iubetur pro- nunciari quod alteri placet: hic vero non. Irem interrogan- tur à Prætore litigatores, vtrum vellent arbitrium dicere:&
in quem conſenterint, eum coget Prætor dicere ſententiams — 2
ſic hic locus eſt ſatis apertus ita inrelligendo. Alind exem- plum eſt in d.i. item ſi vnus.§. ſi in duos. Duo arbitri ſunt e- lecti ira, vt ſi diſſentiant, rertium aſſumant. Quia facile poſ=
ſunt diſſentire. Purauerunt licigatores ſatis cautum eſle, ſt
tertium aſſumant. An hoc caiu videatur vtile compromiſ- ſum? Ait lureconſult. ſi certam perſonam expreſſerior, vale- re arbitrium:ſed ſi nominatim expreſſerintęinutile elle. Duo arbitri poſſunt diſſentire,& ita res non eſt habitura exitum: quod non poteſt fieri ſi certum aſſamant: ac ita debert arbi⸗ trium fieri vt certum ſit litem habitura exitum. Idem ex-
preſſum eſtin cap. innotuit: de arbit. Exis, quæ diximaus,

144 videtur nunquam valere compromiſſum in duos, quos. fru- ſtra cogeret Prætor ad iudicandum ſi diſſentirent. Hoc vide- tur ſequi ex his, quæ diximus: ſed tamen ſubiicit Vlpianus in duos poſſe compromitti,& vt occurratur incommodo, de quo dixi, cogit eos Prætor cerram tertiam perſonam eligere, d. leg. item ſi vnus,&c. quæ ſic habet: Et debet Prætor oogere. arbitros, fi non conſentiant, terttam certam perſonam eligere, cuias auihoritati pareatur. Poſtrema verba probabiliter dici poſſunt teferri ad ſuperiorem ſpeciem, de qua diximus, ſi duo ſunt atbitri electi, ſi diſſentiant, poſſe tertium eligere. Pro- fert ſententiam Vlpian. receptum tamen eſt ad Foſheefüdun tantum pertinere. Ratio diuerſitatis adfertur, quia in üpe tiori ſpecie duo arbitri non ſimpliciter eliguntur: led ita vr ſi diſſentiant, eligant tertium. Sedin poſtt ema ſpecie eligun- tur duo arbitri ſimpliciter. Ergo iubebit Prætot tertium eos aſlumere, cuins authoritati pareatur. Sed in ſuperiori ſpecie
relinquere noluat volunrtati Præcoris: quia ſi Prætor coge- ret cos aſſumere tertium aliquem, videretut eos contra men- tem contrahentium cogere. Hocq zeſt conſentaneum dict. capit. ianotuit. Aliud exemplum eſt in leg. 3 2. alias 36. non diſtinguemus§. Iulianus. In hac ſpecie dicitur nõ valere com- promillum propter rem de qua compromittitur. de cauſis tantum pecuniariis compromitricur: de aliis quæ ad remp. pertinent, non compromittitur de cauſa ſtatus, de lib. cauſ. quæ per magiſtratus maiores exercentur. Sed obiicitur no- bis lex, quid ergo.§. ex compromiſſo, de his, qui notan. in- fam. vt oſtendatur etiam de delicto famoſo compromiſſum valere. Edictum Prætoris de his qui notantur infamia, ha- bet locum in ſententia. fruſtra hoc à luriſcon. dictum fuiſſet, ſi ad arbitrum de delicto famoſo non poſſet iri. Hoc præſup- ponitur,& præterea valere ſententiam, quamuis non notatur infamia. Animaduertendum eſt hic Paulum referre luliani lententiam, quam non probat, nec improbat. ldeoque cum quæritur, an ſit probanda Iluliani ſententia an non, ſequenda eit diſtinctio l. quid ergo§. ex compromiſſo. de his, qui not. infra. Et hoc receptum eſt vulgo, vt eatur ad arbitrum in cauſa criminali. Dixi alias ciuile iudicium eſſe, cum quis petit aliquid ad ſuum commodum pertinens. Cum autem non a- git ad ſuum commodum ſeu vtilitatem, ſed ad vindictam publicam, vt coerceatur is, contra quem agitur: tunc dicitur criminale iudicium. Hinc obiter notandum eſt, quod dicitur vetare Prætorem- ſicut Prætor cogit ſententiam dicere: ita plerunq; vetat ſententiam dicere. Exemplum eſt mixti im- perii, quod cõiunctum eſt cũ iuriſdictione. Qui diſſerunt de iuriſdictione, magnam habent diſſenſionem in exemplis, ſed certum eſt hoc mixti imperii, non iuriſdictionis, quæ conſi- ſtit in iudicis dandilicentia. Sed imperium mixtum cohæ- ret iuriſdictioni, quod in quadam coercitione conſiſtit. Aliud exemplum eſt in dict. leg. non diſtinguemus.§. ſi ſeruus. Si ſeruus non poteſt ſiſti in iudicio: ſic in eius arbitrium com- promitti non poteſt. leg. ſeruus. Codic.de iud. l. certis ex cau- ſis. de iudiciis. Item de pupillo dicitur leg. 3 5. alias 39. ſi pu⸗ pillus. hic. Quia efficax non eſt aduerſus eum ſententia. Dixi- mus in titul. de minoribus ſupra. Ex his cauſis videtis com- promiſſum non valere. Er ideo Prætorem non cogere ſen- tentiam dicerc. Idem dicendum eſt,& ſi poſtea ſit ſolutum compromiſſum. dict. l. non diſtinguemus..2. ſumma rrei eſt, Pretor,&c. Breuiter Paulus in d.§. ſumma rei,&c. in fi. docer, quibus ex cauſis ſoluatur compromiſſum. Die inquit, ſolui- tur compromiſſum. Addel. 21 Quid tamen.§. vlt. alias. l. 26.
Si cum dies.S. intra quantum. Ita eſt compromiſſum, vt iudi-
cet intra Calend. Auguſt. Poſt Calend. Auguſt. finitum eſt compromiſſum. Hinc quæritur dict. leg. quid tamen.§. Pa- pinianus. alias eſt d.l. ſi cum dies. Si dies cõpromiſſi finita eſt, nec indicauit arbiter, litigatores vero prorogarunt tempus, an cogetur aibiter ſententiam dicere? diſtinguitur ſi per eum
eterie quominus intra ſtatutum diem ſententiam dicerer, cogendum eſſe: alias non. ſi enim per eum non ſteterit, ſed per lirigacores, ſoluitur. inquit, compromiſſum. Soluitur et- ã acceptilatione.d.§. Summa rei.& leg. 13. Pomponius. hic. Nam ad eum caſum venit compromiſſum ‚vnde non potuit inirium capere. Exemplum etiam aliud eſt in leg. 30. alias 34. quis rem. hic. Si ab arbitro, quẽ elegerunt, litigatores prouo- catint ad iudicem, compromiſſum dicitur ſolui,& pœna commirtitur, quaſi non ſeruetur compromiſſum: alias faci-
—
Franc. Duareni Commient.
le quiſque eorum ad iudicium vocaret aduerſarium. läede t pœna commitritur, quaſi non ſit paritum arbitrio 54 8
arbitro ad iudicem prouocarint. Idem dicitur de pacto. Ni- hilrefert, an quis pactus ſit cum aduerſario, ne petat. Senn mile exemplum eſt in digt.l. non diſtinguemus,§. 1. hic. ec
mirum eſt quod hic dicifur. In quibuſdam Ubris legitut: Ni- ſipæna compromiſſaſit. Hæc lectio eſt expedita. Dixim us eina pœnam eſſe compromittendam, vt valeat arbitrium. In allis libris& Florentin. legitur, Si pœna compromiſſa ſit. Hancle- ctionem probo. eſt exemplum eius regulæ, quam tradidi- mus ſoluro compromiſſo non cogi arbirrum ſententiam di- cerc. Arbitrium loluitur, cum pœna eſt commifſa. Exem-
.⁴
plum l.34. alias 39. Si duo reicredendi. Commititur pœna ſi-
mul arque non paritum eſt ſententiæ. Forte ante diffinitinam ſententiam arbiter iuffit eos adeſſe in certo loco, vnus nò ad-
fait: pœna eſt cõmiſſa. Sed an toties cõmirtratur pena, quoties vnus nõ paruit ſententiæ? ib dẽ Paulus. ũ. ſemel cõmilſa,&c. ait lemel tantum committi, niſ aliud conuenerit. Hoc ſi ve- rum eſt loluetur, ſi pœna ſit commiſſa, quia impune paretur ſententiæ atbitri, qui poſtea vult arbitrium dicere, cum iam ſolutum ſit arbitrium. Ergo ſic recte legitur, vt in Florentin. Aliquando ceſſan: Prætoris partes in cogendo: quia non va- let compromiſſam. Aliquando, quia compromiſſum ſolu- tum eſt,&e ſi conſtiterit. Aliquando& ſi valeat,& non ſit ſolutum: tamen non cogitur dicere ſententiam. ldque poſttemum variis ex cauſis accidit, propter pe ſonam atbitri. Exemplum eſt in l. 9. ſed ſi in ſeruum.§.vltim. Alia exempla in leg. non diſtinguemus. 9. ſacerdotio. propter neceſſitatem ſacerdotis Eſtlocus communis de ſacris,& de Deo obierua- tione dignus. Sed ſi ſacerdos iam arbitrium ſuſceperit, éoge-
tur dicere ſententiain non à Prætore, ſed ab epiſcopo ſuo. Et
contrarium non reperitur cautum iute Pontificio. Aliquan- do propter factum, aut caſum litigatorum, vrm dict. leg. 9. 5. vlim.& leg. ſ.licet: hic.luſta eſt excuſatio atbitri, ſi dicat ſe in famatum eſſe conuitiis litigatorum. Is qui arbitrium rece- pit, amici communis perſonam ſuſcipit. Siigitur conuitiis ſit aperitus, ceſſabunt partes iudicis. Idem dicitur dictaseg- li⸗ cet, vbi ſummatim Paulus complectitur cauſas, ob quas arbi- ter non cogitur ſententiã dicere. Eaicar. Sic legitur in Floren- tin. Prætor enim edicit, cum proponit edictum. Idem dici- tur in leg. 17. alias 18. Item ſi vnus.§. 1. hic. Compromiſſum eſt in arbitrum ſine die certo, poſt decem annos ad eundem arbitrum reuerſi ſunt. lureconſultus ait dicto§. I. non eſſe cogendum atbitrum dicere ſententiam, quia elegerunt arbi- trum ſimpliciter, non expreſſo die. Pacile luſcepit arbitrium, quia putauit ſtatim adituros eſſe litigatores, videbat ſe eotẽ- pore iudicare poſſe: alias non fuiſſet recepturus arbitrium, quia ei forte per ocium non licuiſſet. Igitur non eſt cogen- dus ſententiam dicere. Aliud exemplum eſt in dictal. 8item ſi vnus. in principio. Duo litigabant: elegerant arbitrum: non cogetur ſententiam dicere, ſi vnus ex litigatoribus bonis ceſ- ſit.non poteſt enim conueniri ob hanc ceſſionem. Ideoque non poterit cogi arbiter vi ſententiam dicat. Eſt locus com- munis, de ceſſione bonorum. Dixi variis ex cauſis accidere vt arbiter iudicare non coga- rur, vel quia compromiſſum valet:vel quia comprowiſſum ſolutum eſt. Interdum,& ſi compromiſſum ſolutum non ſit, tamen non cogitur dicere ſententiam, veluti propter ca- ſum aliquem litigatorum. Adduximus exemplum ex dicta 4 item ſi vnus in principio. quia vnus ex litigatoribus bonis cel- ſit, non cogitur arbiter ſententiam dicere, quia qui bonise eſ⸗ ſit, neque agere, neque conueniri poteſt. Hæc ratio pen- det ex his, quæ diximus. Dixi ideo cogi arbitrum, vt lites fi- niantur, vtque arbitrio fatisfiat metu poenæ. Quiod non contingeret in eo, qui bonis ceſſit. Eſt obiter locus com- munis animaduertendus de ceſſione bonorum. Is qui ceſſit bonis, neque agere, neque conueniri poteſt. Agere non poteſt quia cum bonis cedit, eriam actione cedere intelligi- tur, quæ comprehenditur nomine bonorum. l. bonorum ap- pellatio. de verborum ſignificationibus. Actio quidem re- ma net directa apud cedenen eſed inanis eſt. Obiicirur lex is qui bonis. de ceſſione bonorum.§. vlti. laſtit. de ⸗cCtionibus. Sed hæc puguantia non ſunt: ſed generi per ſpec, em d roga- tur. Vna lex ait, Is qui bonis ceſſit, conueniri non poteſt:
altera ait, conueniri poſſe: ſed ita demum, ſi quid poſtea ac-
quiſierit.

M ind opiur dicete danae un accicitproprerpelmh um leruum. H.ltim, 4le rnn 4.9. lac erdouoo. Propter decttlar Wuns de lacr 8,& de Deocdem dos iam arditrium luleeia 2n à Prxrore, ſech ꝛdeplecpalni ut cautum iuce Poatidco.qiqm calum lir gꝛtotum, nudä. luſta eſt exculatioatbini,le, 8 rigtorum. Lmadinunm ſonam ſaſcipit.§ giurt oauist sziudicis. ldem cicuut ddndh us complectitur cauſis, bquuit diete. Ed'cat Siclegtutinfbr cum proponit ecictum. ltenin m E vaus..i. hic. Comyvoie erio, poſt decem aunos c enncr usecocſokus u dicKoſ..1c cieſentenbam„uis lgnn pecſſo die. facit lulcrpradmi noseſle ltigzotes icedakens non ku 5 teceßtulls h on lcuiſſet. Wrar don d2 loderemplumettndcn 8 rigabant:— ,u rnus ex lrrnocbds 7 enii ob bancce— ſententiam dcat- oe 2 turbitet iudicim 9. 2 l auia comßto m valet: Fe
In Tit. de Receptis arbitrir.*
quiſierit. Sic ergo interpretabimur, vt generi per becien de- rogetur. Quod ſæpe fieri ſolet in iure ciuili. l. in toto. de re- gul. iur. Vtrunque autem,& regula noſtra& exceptio, com- prehenditur in l.3. Cod. de bon. auct. iudic. Conueniri autem eum, qui bonis ceſſit, accipimus, propter exceptionem: ipſo
enim iure poteſt conueniri.l.i. C. de his, qui bon. ced.poſ. Hoc
igitur exemplo demonſtratum eſt aliquando contingere ob factum litigatorum, vt arbiter non poſſit cogi ſententiam di- cere. Aliud exemplum eſt in d.]. non diſtinguemus.§. item ſi quis Romæ.&§. ſeq. Hoc caput obſcurum eſt, vtialia Pauli pleraque, ſed explicatio pendet ex his, quæ diximus l. 2. de iud. de iure domum reuocandi, quod legati habent,& aliæ perſo-
næ, non coguntur Romæ iudicium accipere. Idem de arbitrio
hic, quodibi de iudiciis. Non cogetur ſe defendere coram ar- bitro, in quem compromiſſum eſt: nec arbiter cogitur ſenten- tiam dicere, quia fieret cum iniuria eius, qui habet ius domum
reuocandi. Et eſt hic obiter notandum, exceptionem declina-
toriam fori, coram arbitro allegari poſſe. quod mirabile eſt: quia arbiter eſt priuatus diſceptator. Subiicit Paulus ad finem
cap. Si velit legatus ſententiam ab arbitro dici, eum audien-
dum eſſe: quia hoc ipſius gratia conſticutum eſt, ſi poſtulat Romæ ſententiam dici:ſed cogetur Romæ ſe quoque defen- dere. Compromiſſum enim ordinariæ actioni, in hac parte,
comparatur. de qua l. z.§. Sed ſi agant, compelluntur. de iud.
Hic locus videtur probare mutuam conuentionem eſſe apud atbitrum, quod alij negant:& id ſatis eſt expreſſum in c. cum dilectus. de arbit. Er hoc ſatis colligitur ex l. Pomponius.§.
idem Pomponius. hic.& tamen hic contra videtur dicere in
fi. Paulus ait, Quam ſi ſe hic defendat. Idem hic videtur dicere,
quod de iadiciis. d.l.2.§. fed ſi agant. de iud. Sed animaduer- tendum eſt Paulum dicere, ſi ſe defendat. Non autem dicit, ſi ſe defendat, apud arbitrum cogetur ſe defendere: ſinon pe- tierit iudicari apud arbitrum, quem lserse conuenietur co- ram iudice competente, cogetur ſe defendere non coram ar- bitro, ſed corã iudice,& ita intelligo d. l.2.§. ſed ſi agantvt co- gantut ſe defendere coram iudice non coram arbitro. Aliud exem plum eſt in d. l. non diſtinguemus.§. ſi is faciat contro- uerſiam. Is, qui compromiſit cum defuncto, perſequitur li- tem coram arbitro aduerſus defuncti hæredes, petitione hæ- reditatis. Ait lureconſul. arbitrum non eſſe cogendum, imo prohibendum dicere ſententiam. Erat fortè quæſtio de pro- prietate fundi cuiuſdam: compromiſſum fuerat. Hoc com- promiſſum non eſt ſolutum morte. Sic enim eſt intelligen-
dum quod dicitur in d. l. diem proferre. Conuenitur hæres
petitione hæreditatis. Ait Paulus non eſſe cogendum ſenten- tiam dicere, ne præindicium fiat hæreditati. Nam ſi damnaret reum: damnaret hæreditatem. Omnes aliæ lites cedunt peti-
tioni hæreditatis: quia centumuirale eſt iudicium. l. ſi quis. de pet. hæredit. Omnes aliæ lites debent ceſſare, quæ poſſunt
præiudicium facere hæreditati. Præiudicium quid ſit.explica- ui in tit. de iudic.l. ſi per minorem. ſic accipitur in l. fundo. de
exercit. act. l. Prætor. de iniuriis. l.2. C. quand. criminali act.
ciuilis actio præiud. Hinc ergo notandum, ſicut om nibus iu⸗ diciis ſuperſedetur, nec præiudicerur hæreditati: ſic& in com- promiſſo. Hoc eſt, quod dixi in ſuperiori ſpeciei tractarione, arbitrium ſimile eſſe ordinariæ actioni. Hæc igitur de facto
ſeu calu litigatorum ſufficiant, ob quem arbiter non cogitur
ſententiam dicere. Alia cauſa eſt ob quam non cogitur arbiter
iudicare, ſi iudicare non valeat: vellet quidem iudicare, ſed
non poteſt: id variis ex cauſis accidit, veluti proper impedi- mentum, aut caſum aliquem. exempla ſunt in l.16 licet.& ſeq. Licet Prætor dixerit ſe coacturum: tamen æquitas non pati- tur, vt ſi quis ſit impeditus aut valetudine, aut alio impedimẽ-
to, vt iudicare cogatur. Sic in edicto procuratorio ſimiles ex-
ceptiones adducuntur.& ſimile diximus in.ſi longius. de iud. quamuis iudicandi munus ſit publicum. I. vlt.&§. ludicandi. de muneribus tamen excuſatio iuſta eſt admittenda. Id eſt in- telligendum ſecundum d ſtinctionem l. vlt. de vacat. muner. Dixi d.l. longius. de iud.&.vlt. de vacat. inunerũ eiuſdem au- ctoris eſſe,& eſle coniugendas, alioqui non poſſe intelligi.& ideo hic quoque coniungendæ ſunt in quæſtione de arbitris. Præter hæc nihil eſt in hoc capite, prærerquam quod hinc an- notati ſolet à brocardicis Doctoribus: vbi lex non diſtinguit, nos tamen diſtinguere. cum tamen contrà dici ſoleat: vbi lex non diſtinguit, nec nos diſtinguere debere. Adduci ſolet l. do
pretio. de publicia. in rem act. ab his, qui brocardis delectan-
tur. Doctores brocardici multum temporis impendunt in his
theſibus explicandis: ſed fruſtra. Facile eſt enim iudicare ho- mini cordato, quando exceptio ſit adhibenda. ſed in vniuer- ſum definiri non poteſt proprer tempus, quia fortè dies feria-
taeſt. l.13. Pomponius.§. vlt. hic. Diebus feriatis non cogitur
ſententiam dicere, argumento ducto à iudice ad arbitrum. Quid ſi conſenſerint litigatores? Diſtinguendæ ſunt tunc fe- riæ diuinæ ab humanis. l. ſi feriatis. de feriis. Si feriæ ſint diui- næ ‚vt dominicæ diei, nulla habetur ratio conſenſus litigato-
rum: ſin humanæ, cogerur ſententiam dicere. Quxæritur quid
de arbitratore ſit dicendum. Dixi iam arbitratorem dici, qui non recipic arbitrium, vt lites finem accipiant: ſed qui inter- uenit tanquam communis amicus. d.l. Pomponius. S. recepiſ- ſe. hic. Dixi eum arbitrum dici poſſe: ſed non recepiſſe dicitur arbitrium. Nam recepiſſe dicitur arbitrium in edicto, qui ſe adſtringit ad ſententiam dicendam. ſed qui pacificatoris per- ſonam obtinet, non adſtrin git ſe ad ſenten tiam dicẽdam, quæ finem faciat liti, ſed tamen vt dixi, atbiter dicipoteſt. Arbiter etiam dicitur, cuius arbitrio contractus initur. l. ſocietatem.§.
arbitrorum, pro ſocio. Quid igitur dicemus? Ec certum eſt
poſſe eum interuenire diebus feriatis. Veteres tantùm volue- runr lites ceſſare diebus feriatis. l. vlti. de feriis. Permittitur autem cuique tranſigere de quocunque negocio. Hic de quo loquimur, pacificatoris tantùm perlonam tenet& non iudi- cis, coram quo lites exerceantur. Sed ſi Prætor iuſſerit arbi- trum iudicare, quæſtio eſt, an danda ſit exceptio. Hic locus à nobis tractabitur ſequenti ca. Eſt autem hic locus communis de feriis, obſeruatione dignus. Poſſem hic multa adducere de feriis, tam iure ciuili prodita, quàm canonico: ſed mihi videtur hic inanis labor. Hic ergo exemplum in quo non poteſt indi- care arbiter: ideoque non cogitur. Aliud exemplum eſt inl. Pomponius.§. vlt. Prætor vult cogere eum, qui recepit atbi- trium, ad ſententiam dicendam, is negat ſibi liquere. Prætor ei defert iuſiurandum, vt iuret ſibi non liquere:& ſi iurauerit, ſibi non liquere, tunc abſoluendus eſt, vel ei ſpatium datur ad Pronunciandum. Sed cur ait, Proinde& Quia argumenta- tur à iudice ad arbitrum. Deiudice expreſſum eſt in l. Pompo-
nius. de re iud. Abſoluitur à iudicandi munere ſi iurauerit ſibi
non liquere. ita ſolebant pronuntiare apud veteres: ſicut do- cent veteres auctores. nam Aſconius Pedia. apud Ciceron. refert notas literarum A, per quod abſolutionem ſignifica- bant, C. per quod condemnationem, vel NI. quod ſignifi- cabat, ſibi non liquere. Sed quare in l. Pomponius, de re iud. omnino abſoluitur: hic autem ſpacium darur ad pronuncian- dum? Dico, quia hic iurat ſibi non liquere. Si dicat ſe nondum ſatis deliberaſſe, tunc ſpacium dabitur: ſed ſi præciſa omni ſpe
deliberandi, plane iuret ſibi non liquere, abſoluetur. ſicut
Gellius lib. 4. cap. 2. ait ſe abſolutum. ſic hic locus videtur ac- cipiendus. Quando autem dicitur non liquere? Accurſiani hicratiocinantur, vt oſtendant nunquam dici poſſe, nondum liquere iudici. Nam aut probauit actor quod intendit,& tunc reus damnatur: aut non probauit,& tunc reus eſt abſoluen- dus. Sed quomodo hoc ſit accipiendum diximus inl. admo-
nenqdi. de iureiur. vbi in eandem difficultatem Bart.& alij in-
ciderunt. Diximus iuſiurandum deferri ob cauſam dubiam, quod Accurſiani interpretantur ſemiplenam probationem. Aiunt, nunquam deferri iuſiurandum, ob dubitationem. Naã inquiunt, vt iam dixi, aut actor probat quod intendit,& tunc condemnandus eſt reus: aut non probat,& tunc eſt abſol- uendus. Qui dicunt dubiam eſſe cauſam, cùm ſemiplena eſt probatio, ita ratiocinantur.& deferunt iuſiurãdum cùm quis
Vnum teſtem tantùm habet. Sed admonui hoc eſſe alienum
ab æquitate: nec vſus forenſis hoc admittit, vt ſcripſi lib. 2. Diſput. Dico ob ſemiplenam probationem non eſſe deferen- dum iuſiurandum: puta ſi actor vnum teſtem habuerit, hoc caſu ſine magna iniquitate poſſe deferri reo iuſiurandum: ſed iniquum eſſe retractari, cum ſine probatione potuiſſet abſol- ui, ſic magnam iniquitatem continet. Sed dubia cauſa non eſt, vbi eſt ſemiplena probatio: ſed eertum eſt abſoluendum reum, vbivnum teſtem tantum habet actor. l. qui accuſare
volunt. C. de eden. Sed interdum ſit vt probationes vtriuſque
ſint ſimiles,& teſtes totidem, vt neſciat in quam partem ver- tere iudex ſe debeat: ſic dubia cauſa dicitur, l. non puto. de iure
fiſci.& dubia cœna apud Terent. Sic etiam poſſumus intelli-

Kre 1 46 gere quod dicitur, ſi no
ndum liquere ſibi arbiter iur⸗ tempus illi dandum eſſe. 8
sed cum incertum eſt inquam par- tem ei ſit inclinandum, vt in exemplo à mne adducte,& talia multa excogitari poſſunt. Præterea non poteſt ud care ar bi- ter propter compromiſſum. l. irem ſi vnus.§. iteimm 9 plures.
Tres arbitri ſunt electi ad iudicandum. Prætor vaum vult co- gere: nonpoteſt cogere propter formam compromiſſl. Ele- ti ſunt enim tres, vt omnes dicant ſententiam. Rationem ad- duxi in l. Pedius. hic. Dixi cum in liberum& ſeruum eſt com- romiſſum, arbitrium non valere. nam Titius liber non po- teſt dicere ſententiam. Dixique, ſi cogeretur ſentent iai dice- re, fieret ei iniuria qui arbitrium recepit. Pplerunq; enim quis cum alio recipit arbitrium, qui ſolus nunquam hoc onus obi- iſſet.Vnde ſi cogeretur ſolus ſententiam dicerè, iniuria affice- retur. Præterea& ſi maxime ſolus velletd atentiam id fieret cum iniuria litigatorum. Hæc ſcripta ſunt à iuris au- oribus vt conſuetudini& moribus hominum conuenien- tia. Ideoque, ſi quæratur ratio legis, hęc inueſtiganda fuit, non mathematica ratio inquirenda. Sufficit talem rationem ad- ferre quæ debeat monerè hominem politicum. Videmus hæc maximè conuenire hominum moribus, vt vnus ſolus non co- gatur ſententiam dicere abſque cærteris in quos ſimul com- romiſſum ſit.Idem de iudicibus dicitur. l. duo ex tribus. de re iudic. Hoc tamen eſt intelligendum: nifi aliter conuenerit. l. non diſtinguemus.§. cum in plures. Bonifacius tamen hoc abrogauir conſtitutione ſua. c.vlt. de arbitr. in 6.& fatetur iu- riciuili eſſe contrarium. Sed, ne quem fallat, ait, Si legitime vocati fuerint alij, in quos ſimul fuit com promiſſum:& ſi non adfuerint, vnum poſſe ſententiam dicere, ſed tamen non air,
cogi vnum poſſe ad dicendam ſententiam: ſed ſi velit, non
prohibebitur. At veriſimile eſt litigatores, qui elegerunt plu-
res arbitros, non ſe ſubieciſſe arbittio duorum:niii ſperaſſent
fore vt omnes ſimul iudicarent. Ideoque videtis maiori æ-
quitate niti, quæ ſunt ſtatutaà vereribus iuris auctoribus, in quibus ars boni& æqui diſcenda eſt, non ex aliis quibuſcun-
que auctoribus.
De oficio arbitri.
Dictum de arbitris, quod ad cogendum arbitrum perti- E interprerati ſumus: nunc videndum eſt de officio ar- bitri, qui iudicare vult, vel iudicare cogitur à Prætore, vel quomodo ſit cogendus. Et hocin primis ponendum veluti fundamentum totius diſputationis: Officio iudicis fungi ar bitrum. d. l. Pomponius.§. recepiſſe. Quæ igitur de officio iudicis alibi ſunt Icriptatenere oportet, quia multum confe- runt ad intelligendum officium arbitri. Cognoſcit ergo fe- rèvt iudex, niſi ſi quid exceptum reperiatur: oſtendemus ex- emplis, ſicubi ſt differentia: ſed ſemper tenendum arbitrum fungi indicis officio: hoc eſt quod dicitur l. 1. hic. Non eſt
propriè iudicium: neque de proprietate verborum, ſed dete
ioſa agitur: Scio ſæpe arbitrum dici iudicem. Et iple Cic. pro Murena oſtendit idem eſſe; ſed tamen in iure intereſſè inter iudicem& arbitrum. Circa rationem cognoſcendi notan- dum. Si plures ſint arbitri, omne? debere ſimul cognoſcerę, vr diximus. l. item ſi vnus.§. item ſi plures.&§. vlti. al. eſt l. 20. ſiintres. Sitres arbitri ſunt electi, duo non poſſunt co- gnoſcere vno abſente: ſi tamen omnes præſentes eſſent, ſen- tentia duorum præualeret. idque ſcriprum eſt eriam de iudi-
cibus. l. duo extribus. de re iudicata. Obiicitur vulgaris regu-
la. Qupd nobis inuitis fit, multo magis nobis abſentibus fie- ripoſle.l. qui poteſt. dęregul. iur. I. 4.§. illud. òe fidęicommiſ. lib. Sed non puto talem regulam extaré in iur ccinili. Maumt regula ſic habet: Qui poteſt alienare nobis inuiris, idem nobis ablentibus poteſt. Idem dicit d. l. 4. Sedinde conffarunt the- fin: cum tamen luriſconſulti non tam generaliterloen- Erant veteres prudentiores: quia videbant omnem Init 91
nem in iure elle periculoſam. l. omnis diffinitio. de regul. iur.
Nihil eſt alienius à regula quàm ſi in vno ſit vitioſa, l. 1, de
reg. iur. Videbat Iureconſul. rationem ſuadere, yt qui inuito aliquo poſſetalienare, poſſet etiam ed abſente. Si quis colli-
gat inde ſic. Ergo ſi quid poreſt fieri inuitis nobis, idem nobis
poteſt& abſentibus. non eſt bona conſequentia. Se ſi quis ita collegerit: Si quis inuitis nobis ſententiam poteſt dicere: ergo& nobis inuitis dicere arbiter ſententiam poteſt. eſſet
4
bona argumentatio: quia ſimilia non ſunt alienatio,& arbi-
⁴
let dicere ſententiam,
gareni Comment.
trium. Rationem adqducit: qyuia potuit præſentia vnius eos trahere in aliam ſententiam, vt alirer pronunciarent. Igirur magna eſt diuerſitatis ratio. Et hoc eſt, quod dicitur de ele⸗ ione nocere abſentiam vnius. vocari enim omnes neceſſe eſt in electione canonicorum: quia ſi is, qui abfens fuit, ad-
fuiſſet, potuiſſet eius contradictio nocere. Deinde notan-
dum eſt, arbitrum, cauſa cognita& præſentibus litigatoribus, cognoſcere& iudicare debere, exemplo iudicis, de quo dici- tur l. de vnoquoque. ff. de re iud. Et ſententia non valet, ali-
quolitigatorum ablentelata. l. diem proferre. 37.§. ſi quis, hic. Hoc eſt intelligendum, quod ſingulare eſt,& ſi litiga-
tor ſir contumax. quod eſt diligenter not. Non poteſt dicere
ſententiam aduerlus eos: niſt adfuerint. Hoc differt arbiter
ͤ. 47 4 2 1.* à iudice. Iudicis ſententia plerunque profertur in abſentem, cum eſt eremodicium, vt dixi inl. properandum. de iud. Ka-
tio diuerſitatis eſt: quia cum non adeſt litigator, iuſſus adeſ- ſe, ſtatim pœna committitur, fimularque incipit non pare-
re arbitro, vt dixi inl. non diſtinguemus.§. vlti. hic. Hoceſt dignum obſeruatione. in ea enim re facile erratur. Non po- terit pronuntiari ſententia, niſi in compromiſſo hoc conue- nit expreſſe. Quod autem dicimus, arbitrum eorum litiga- toribus debere ſententiam dicere, videamus quomodo ſit ac-
eipiendum. Id docet Vlpian. inl. diem proferre.§. coram au- tem. Coram videtur præſenriam corporalem requirere: ſed
aliter interpretantur hoc verbum. Nam nihilrefert, an ab- ſens quis ſit corpore, vel animo. l. cum Prætor. de iud. ldem dicitur in l. coram. de verbor. ſignifi.& eſt locus communis de præſentia& abſentia. Deinde officio arbitr' conuenit litiga- tores iubere adeſſe, exemplo iudicis. I. 21. quid tamen. al. I. ſi
cum dies§. ſi arbiter. Prolixa hic eſt quæſtio: ſed difficulta-
tem non habet, quo in loco debeant adeſſe litigatotes iuſſu
iudicis. Summa eſt, iubere debet eos adeſſe in loco, de quo
actum eſt in compromiſſo, ſi d actum eſſe apparear. Si tihil
de eo conuenerit,& exprelle,& tacite poterit jubere eos ad- eſſe, in quocunq; loco, modo is honeſtus ſit. Hinc notandum in d.ꝓᷣ ſi arbiter.in verl. Impune dicitur, Sc. Quemadmodum vulgo dicitur, vbi citatio nulla eſt, impune non parebitur.& idem de iudiciis dicitur l. ſi locus. de iud. facere enim non po 3 Iumus, quæ honeſte facere non poſſumus. l. filius. de cond; inſtit. De magiſtratib. quæri ſolet, in quo loco iudicare de be- ant. Etcertum eſt in eo loco eos debere iudicare, in quo ſoli- tum eſt iudicari more maiorum. l. pen. de iuſtit.& iute. Se- quendus eſt mos maiorum. Hinc collige, ſi iudex domum vo- cauerit, vt pronuntiet ſententiam: ibi in inuitum nihil poſſe decernere, quia non eſt mos maiorum, nec fieri poteſt, ſalna imperij ſui maieſtate. Ex his quæ diximus arbitros poſſe iube- re litigatores adeſſe, naſcitur quæſtio d. l. non diſtinguemus. §. ſi domini, qui inuicem. Procuratores. Sic eſt legẽédum: in le- ctione Norica legitur: Per curatores. ibi, Si velint adeſſé coram
arbitris. Neque enim cogi poſſunt. l.. de procur. Ego puto de
procuratorib. ſine incommodo intelligi verbum, ſs. ſed ra- man ſi adfuerint procuratores eorum, non committitur pœ- na. Sed melius eſt de procuratotib. intelligi: quia maior de eo fuit dubitatio, ſi apparet eos procuratores ad litigandum de- diſſe, vtraq; interpretatio poteſt defendi, ſi hæredum facta ſit mentio in compromilſo, poteſt cogere etiam hæredes adeſſe- Quia diximus morte ſolui compromiſſum.l. diẽ proferre. hic. poteſt hæredes iubere adeſſe, Pour reprendre le proces. Non e- nim ſufficeret per procuratorẽ vocare: niſi voluerint per pro-
curatores litigare. Solet quæri de teſtibus, qui teſtimonij cau-
ſa producuntur, an poſſit eos iubere adeſſe„finolint poteſta- tẽ ſui facere. Inteſtes nõ habet poteſtatem arbiter, ſicut in li⸗ tigatores. Igitur nõ poteſt eos cogere adeſſe: ſicut videmus in pleriſq; locis. Hoc videtur conuenire officio Prætoris. Recur- ritur ad officium Prætoris, cum deficit arbitri poteſtas. ſic te⸗ ſtes non ab arbitro, qui nullam in eos habet poteſtatem, ſed à Prætore cogendi ſunt. Addendũ eſt, arbitrũ iubere poſſe ad- eſſe, etiã per nuncium, aut epiſtolã. Nam quod ſuprà diximus, nõ ita accipiendum eſt, vt ipſe atbiter eat,& cogat venire: ſed Poteſt per epiſtolã, aut nuncium efficere. Indecorũ eſſet eum 4 lirigatores profi:iſci, quem vraudicẽ elegerunt. Huiuſmodi interlocutio proferri poteſt abſentibus litigatoribus,&c. ho- die ſolent vti nuntiis publicis: olim in iudicus priuatis veeban-
tur alia forma: vocatio fiebat ab aduerſario ſine apparitore,
yt docui lib. 11. Diſput. cap. 1. deinde arbiter iubete debet adeiſe
——
———
*ν—— ☛☛—— 88ooſ
— ⏑⏑x*⁵n8d(—
——— —
—

Dotui
beni Taſedei, Dronuncj diuseg, Kceſt atent,„e
3 8 ententig ⸗ d Auo dici. b ban non wale al nkere. ſdu. aßalare et Soiguß,
adon der es.„. l h date.
d Wc
8 Tatur. N
ah erre.. cotam au- dOralem requirere: lam vülröenn 6 nbretor. deiud. ldem Le Ocus communis de ardittconuenit litga- 1. z1. quid tamen, al. 1. l quæſtio: ſed dflculta- t adeſſe liiguotes jolla Aadelle in loco, de quo melle apparear. Si mhi te poterit iubere eosad- ſtos ſit. Hiac notandun
r, Ge. em adm odum impunenon parebitur& iud. facere enim non pol llumus. l. filius. de cond. a quoloco iudicare lcbe⸗ bereiudicare, in quoſol- hen. deiuſtit.& iute. Se- gllige, iudexdomumvo- ibi in inuitum nihipoſſ un, necleeri poreſt, ſäln rimos ulbitros polleilbe⸗ o d.l. non diſtinguemds ra. Siceſt legéguwinle⸗ giibi, Si velint adeſecaran Lr. de procur. Ego punſ clligiverbum, Pſir ſedta- im non committiturpc- nrellgiquiamorten Marores adltigandum- fendi, ſ eretunfan ere etiamhæredes: d4 villum dië ptoferte e
ne⸗ re rendreleproca- 0 1 re:nili eoluerint beth
ſtimobij cal⸗
In Tit. de Receptis arbitris.
adeſſe litigatores intra diem compromiffſi. l. quid tamen.§. fi intra. Electus eſt arbiter, vt iudicet intra Calend. Auguſti: non poteſt iubere eos adeſſe intra Calend. Decemb. quo tempore ſolutum eſt arbitrium. Abſurdum eſſet, quo tempore finita eſt eius poteſtas, vocare litigatores. Si vnus liti gatorum ab- fuerit, alter adfuerit, committitur pœna, quaſi non paruilſet arbitrio. l. diem proferre.§. 1. Hoc eſt intelligendum, ſicut di- citur l. 4 O. arbiter Calend. hic, ſi expediebat ei, qui vocatus elſ ab arbitro adeſſe, ſi adfuiſſet mortuo arbitro, non potuiſſet dici ſententia. Si ipſi litigatores adſint, arbiter verò non: pœ- na committetur. Nam hic contumacia non eſt. Nam etſi ad- fuiſſer, tamen arbitrium non fuiſſet dicturus: quia diximus arbitrum non poſſe vltra diem iubere adeſſe. Quæritur an poſſit diem proferre? Et dicendum eum poſſe diem profer- re, volentibus litigatoribus:& ſi hoc ei permiſerint litigato- res.l.; 3. Arbiter ita ſumptus. hic. Solet hocin compromiſſo exprimi. Huc pertinet quod eſt in l. non diſtinguemus.§.vlti. qui locus eſt obſcurus: ſed puto ita intelligéèdum, litigatorum non eſſe diem proferre, ſed arbitri. Arbiter pronunciat de die ptoferenda: ſed hoc ait, voluntate compromittentium fieti, ſi permiſerint litigatores: proferre autem poteſt per nũcium, aut epiſtolam. l. diem proferre. in prin. id eſt, quod dixi, poteſt iubere adeſſe per nuncium, vel per epiſtolam. Hoc dubitatio- nem habuit: quia ſententia proferri per epiſtolam non poteſt. C. de ſenten. ex ſcrip. recit. Sed viſum eſt iuris auctoribus has interlocutiones proferri ſine ſolennitate, vt in emptione&
locatione. I. 1. de contrah. empt. Et tamen non contrahitur
per nuntium, vel epiſtolam. l. 1. de verbor. oblig. Quid ſit per nuntiam gerere negotium, docui inl. ſi ita ſtipulatus fuero. 5. Chryſogonus, de verb. oblig. Dicitur per liberam perſonam nullam acquiri obligationem: ſed datur actio mandati, vt ce- dat actioni, quæſitum eſt in l. poſſeſſio. de acq.poſſ.Sed ſi quis abſens per nuntium vendiderit, aut emerit, ſibi acquirit non nuntio. Diſtinctio colligitur exl.& licet.& l. eum qui.de con- ſtit. pecu. Nuncius officio tantum fungitur denuntiantis,& admonentis, non vt vendat aut emat, ſod vt ſi gauificet me vel- le emere, aut vendere. Nuncio vtor tanquam organo, id eſt, miniſtro: ſic& epiſtola. Nuncius eſt veluti loquens epiſtola. Si quis pet epiſtolam emar, non dicitur per epiſtolam emere. id declaratur exemplo. Nuntius ita loquitur, Dominus me huc miſit, vt tibi nuntiarem, ſe velle ex te fundum emere. ſi reſpondeat ſe velle vendere, venditio intelligitur contracta cum domino,& concipietur in verba domini. Procurator
non ita loquitur, eſt enim conſtitutus ad emendum: ipſe emit,
vendit,& contractus verba concipiunturin eius perſonam. J. eum qui.de conſt. pec. Et ita intelligendum eſt, quod dicitur, ex contractu per liberam perſonam nobis non acquiri. Ve- rum enim eſt de contractu inito à perſona libera: ſed epiſtola & nuntius, non contrahunt. Addendum eſt iſtis, ſi quis offi- cium arbitri ſummatim complecti velit, omne arbitri offi- cium pendere ex ipſo compromiſſo. Inſpiciendum eſt enim
compromiſſum,& videndum eſt quæ poteſtas ei data ſit. d. l.
non diſtinguemus.§. de officio. Videndum eſt de quare,& quo ſit modo compromiſſum. Aliquãdo generaliter eſt com- promiſſum de omnib. controuerſiis: aliquando de certa lite. Pleni compromiſſi mentio eſt in. 12. l quid tamen.§. ple- num. vocat ibi luriſconſ. plenum com promiſſum, quodado- mnes controuerſias pertinet. ſic interpretamur compromiſ. ſum& alias omnes ſtipulationes, vt nihil in id veniat, niſi de quo actum eſt.l. quicquid. de verb. oblig. Huc pertinetl. 43. al. 47. de rebus. hic. vt intelligamus actum eſſe de controuer- ſiis, quæ ſuperuenerint, inſpicimus quid cautum ſit compro-
miſſo. Qui compromittunt de ommib. controuerſiis, non vi-
dentut cogitaſſe de futuris controuerſiis. Igitur de illis non cogitur ſententiam dicere. Idem de iudice dicitur d. l. non po- teſt. de iud. Quatenus igirur compromiſſum eſt, ſententiam dicit arbiter. Eſt autem arbitri, ſententiam dicere arbitrio ſuo qualem velit. l. 19 qualem. Dicit ſententiam arbitrio ſuo: inde etiam arbiter dicitur, imò non valet ſententia dicta alterius arbitrio. d. I. qualem. ſicut& iudex, imò magis, iudex, niſi in bonæ fidei iudiciis. Nam latiorem habet poteſtatem, quàm iudex in aliis iudiciis, quæ non ſunt bone fidei, valet igitur ſen- tentia ab arbitro dicta dere, de qua compromiſſum eſt. Cum excedit fines poteſtatis ſibi datæ à compromittentibus, im-
Pune ei non paretux. Ideo ſiue de re dixerit ſententiam, de qua
ö non eſt compromiſſum, ſiue aliter dixerit quàm eſt compro- miſſum, non valet ſententia. l.non diſtinguemus.§. de officio. 5. quæſitum. vbi exemplis hoc oſtenditur. vbi, Von quamlibet, eſt legendum, vt in Florent. Vnde ſi pronuntiauerit, quod ad litem non pertineat; non valer ſententia, vt oſtendit exem- plis, ſi remittat eos ad iudicem, non valet ſententia ‚quaſi ad alium arbitrum eos remittar, impune non paretur, Nam pa- rendum eſt eius ſententiæ, quæ valet,& cuius nomine com- promiſſum eſt, ac recepit ſe finem impoſiturum controuer- ſiis. l. Pomponius.§. recepiſſe. igitur non conuenit eos ad aliũ arbitrum mittere. Ergo ſententia tunc dicta erit ab arbitro, cum lis eſt finita, vel cauſa præparataad finiendam litem: ſed non cum eos ad aliud iudicem remittit. Igitur non ſatis eſt in- terlocutum eſle, vel cauſam preparalſe, vt vere dici poſſit eum ſententiam dixiſſe„quamuis ſententia interdum pro interlo- cutione accipiatur. l. qualem. Aliud exemplum eſt in lr 7. La- beo. hoc tit. Hoc expreſſum eſt com promiſſo, vt arbiter eo- dem die de omnib. controuerſiis ſententiam dicat. Hine dici- tur non recte fangi officio ſuo. Receſſit enim à com promiſ- ſo ſuo, ex quo omuis eius poteſtas dependet. De quibuſdam enim reb. dixit ſententiam: de quibuldam diem protulit. Si- mile exemplum eſt inl. 1. C. eo. de arbitro, qui vltra diem ſta- tutum dixit ſententiam compromiſſo expreſſum. Expreſſum etat compromiſlo, vt ſententiam diceret intra Calend. Augu- ſti, iudicauit poſt Calend. Auguſti, non recte iudicauit, quia aliud compromiſlo continertur. aliud exemplum eſt in dict.J. quid tamen.§. ſi intra. Datus eſt arbiter vt udicaret ntra Ca- lend. Auguſti, iuſſit adeſſe litigatores coram ſe Cal. Seprem- bris: exceſſit fines compromiſſi: latiorem tamen dien poteſt ſtatuere. d.l. quid tamen.§. ſolutioni. quod videtur repugnare d.§. ſi intra. Nam compromiſſo cautum eſt, vt iudicer arbiter intra Cal. Auguſti: dixit ſententiam, ſed iufſſit ſolui pecuniam Cal. Aug. Queæritur, an ita poſſit ſententiam dicere: Ait lu- riſconſ.poſſe, ſed non boteſt iubere adeſſe lirigatores. Hæc di- uerſa ſunt,& diſſimilia. Quxritur, an iubere poſſit adeſſe liti- Satores,& an poſſit iubere ſirigatores ſoluere certo die. Siiu- beret eos adefle poſt diem compromiſſi, non fungeretur of- ficio ſuo arbiter: ſed cum intra diem ſententiam dicit,& dif- fert ſolationem, fungitur officio ſuo. quia poteſt ſententiam ſuam dicere de minore, vel maiore, ſic poreſt differre diem ſolutionis. Simile exemplum eſt in l. quid tamen. g. irem ſi ar- biter. Quæ omnia hucſ pectant, vt incelligamus ita demum valere ſententiam, ſi ſententiam dixerit de eo, de quo com- pPromiſſum eſt,de pœna nihil com promittitur, pœna commit- titur vt ſententię pareatur: ſed de pœnis non compromittitur. Igitur recedit à forma compromiſſi, ſi de pœna non petenda Pronuntiet: præterea arbiter debet certam dicere ſententiam
vt& iudex. vulgare hoc eſt de iudice.l. ait Præror. de re iudic.
1.1. C. de ſen. quæ ſine certa quanti.§ præterea. Inſtit. de actio.
Idem de arbitro hic dicimus. d. J. quid tamen.§. Pomponias.
hic.Sed obiicitur quod dicitur eadem l. 9. 1. Arbitri ſententia
valere debet, ſi ita pronuntiauerit, Nibil videri Tuium debere
Seio. Hæc ſententia videtur incerta. hic tamen fuit mos ſen- tentiarum pronuntiandarum, si ita videri, vt docet Cic. lib. 4.Academicarum quæſt. volens oſtendere morem maiorum Academicorum:& teſtes ita dicere ſolitos eſle teſtimonium,
ſibi ita videri. Ita enim omnia incerta eſſe in rebus humanis: π☚ Q vt nemini facilè liceat dicere, ſibi conſtare. vt oſtendit in ora- ie⸗ incer-
tione pro Fonteio. Exempla huius veteris moris pleraque re-ſan:
periuntur in iure ciuili. Vnum eſt inl. diui fratres. Ie lib. cauſa. 22 2 & l. 1. de ventre inſpic. Nectunc incerta eſt ſententia, quia ex-,„een. primit certam quantitatem, quod viſum fuit iuris auctorib. ni facile
ſufficere. Mutare autem aut corrigere non poteſt. l. qualem. liceae di-
&l. ſeq. quod& de iudice dicitur. l. iudex. de re iudic. Ex his cereſb
...... co 6 intelligitur quod ſit officium arbitri. Poſtremus locus eſt de""Nare. effectu ſententiæ arbitri.
De eſſectu ſententiæab arbitro latæ.
Artum eſt valere ſententiam eius. ſententiam vocant lu⸗ Õreconſulti, licet non per omnia pro ſententia habeatur.l.
quid ergo.§. ex compromiſſo. de his, qui not. infa. Damna-
tus fuit arbiter: non notatur infamia, etſi ex cauſa famoſa ſit damnatus. Sæpe occurrunt exempla hoc tit.& aliis locis, in quibus non per omnia pro ſententia habetur arbitrium. Ex
eo igitur quod vocat ſententiam, apparet ſimile eſſe pronuns N
2
—— 4

148. Franc. Duareni(omment.
tiationi iudicis. vt dicitur l. 2. hoc titul. Hinc duo mem orabilia colliguntur ex icum antea. C. eod. Vnum eſt de interruptio- ne temporis. Sicut enim lite cœpta coram iudice interrum- pitur tem pus. l.m ora. de rei vindic. ſic lite cœpta coram arbi- tro. Altetumn eſt nihilreferre quid geſtum eſſe in iudicio, an coram arbitro. Ea enim quæ geſta ſunt coram arbitro, valent coram iudice. Sicut acta iudiciaria valent, ſic acta coram arbi⸗- tro facta valent in ordinario iudicio. Quod eſt intelligendum ſecundum diſtinctionem l. vlt. C. eod. Pronuntiatio igitur ar- bitri comparatur ſententiæ iudicis: ſed non per omnia ſenten- tia eſt. Sententia arbitri damnatus non notatur infamia, etſi dere famoſa compromiſſerint litigatores. Simile cexemplum eſt inl. ſi dictum.§. ſi compromiſero. de euict. vbi Paul. ait, Sj compromiſero,& contra me data fuerit ſententia: nulla mihi de euictione actio danda eſt aduerſus venditorem. Rationem adfert, quia ſciens illud iudicium ſubiit. Mihi lberum erat me ſuo non ſubiicere arbitro: atque ideo non damnari. ludicium etiam in inuitum fertur..inter ſtipulantem. de verbor. oblig. Idem aliis exemplis demonſtratur, quod ſententia arbitri non ſit ſimilis ſententiæ iudicis. l.2. hoc tit.& l.1. C. eo. Ex ſenten- tia iudicis naſcitur exceptio rei iudicatæ ex parte rei, ex parte
actoris habet actionem. Ex ſententia autem arbitri non da-
tur exceptio iudicati, ſed pœnæ petitio. l. 2. hic.& 1.1. Cod. eo. Sed exceptio pacti videtur naſci.ſicintelligo l. 13. Pomponius ſcribit.§. ſi de meis. Quia videtur hoc inter eos agi tacite, vt parcatur, ſi reus abſolutus velcondemnatus fuerit. Sed ſicut inter actionem ex ſtipulatu,& actionem ex iudicato eſt dif- ferentia: ita inter exceptionem rei iudicatæ,& exceptionem pacti Sententia iudicis habet executionem. l. à Diuo Pio. de re iad. Exceptio rei iudicatæ, impedit ingreſſum litis. Is qui niti- tur exceptione rei iudicatæ, non vult agere cum aduerſario. non cogitur conteſtari litem& reſpondere:& tend a fin de non receuoir. Aliud eſt, ſi quis exceptionem pacti habet. Is
enim nihilominus reſpondere cogitur. c. de litis conteſt. in 6.
ait omnino aduerſarium non eſſe admittendum ad litis con- teſt. Obiicitur exceptio rei iudicatæ. Is autem qui pactus eſt ne peteret, cogitut reſpondere. N otandum tamen eſt ſenten- tiam arbitri habere executionem,& vim rei iudicatæ, in cer- tis cauſis, quæ explicantur l. 4.& 5. C. co. Vult in primis luſti- nianus arbitri ſententiam habere executionem, ſi ſit iuſiu- randum interpoſitum: ſed Nouella quædam huic iuri dero- gauit, qna vetuit iuſiurandum exigi: ſed pœnam tantum com- promiſfi, propter metum periurij. Addidit, arbitri ſententiam Lalerc ad executionem, ſi acceſſerit conſenſus litigatorum racitus, vel expreſſus, ſi acceſſerit ειμ‿αυνν‿α, id eſt, ſi litigatores ſententiæ ſubſcripſerint. Nec refert quomodo conſenſerint, quamuis ſubtilitas quædam apud vereres fuerit obſeruata. Idem eniin de tacita approbatione dicitur, de ſpacio decem
dierum. Tunc habet arbitrium actionem iudicati,& exceprio-
nein rei indicatæ, vt ſententia iudicis. Poſterior conſtiturio derogat iuri antiquo, quia eſt edita conſulib. Lampad.& Ore-
ſte. Deinde notandum eſt, quamuis ex compromiſlo neca-
ctio nec exceptio naſcatur: tamen pœnæ perſecutionem dari ex compromiſſo. Ideo pœna adicitur. quia alias non poſſet cogi ad obtemperandum ſententiæ is, qui victus eſt. Sic dixi ſupra coactionem hanc eſſe conditionalem, vulgo vocant co- actionem cauſatiuam. Non idem eſt in ſententia iudicis. Cic. vocat neceſſitatem, quæ habet adiunctionem. lib. 2. de Ia- nentione. igitur intereſt inter ſententiam iadicis& arbitri. Qud diximus de pœnæ exactione, eſt intelligẽdum etſi pœ- na ſit iniqua. l. diem proferre.§. ſtari. Hoc videtur alienuin à ratione eſſe: imputãdum eieſt, qui pœnam compromiſit, qui talem elegit arbitrum. Eodempertinetl. ſocietatem.§. arbi- trorum. pro ſocio. Vnum genus eſſe arbitrij ait, cui parendum eſt, etſi æquum, veliniquum ſit. Diſtinguit ibi Iuriſconſ.duo genera arbitrorũ: alterum eſt, de quo hic loquimur. Alterum, inquit, eſt huinſmodi, vt ad boni viri arbitrium redigi debeat &c. Plerunq; alterius arbitrio quid committitur, etſi in eum non compromittatur. vt ſi duo ſocietatem inierint, de parti- bus, quas Titius arbitraretur, hic non cogitur pronuntiare. In d.. ſtari. in fi. Vlpian. ait, Nam&s diui Pii reſeripto adiiditur,
elminus probabiſem ſententiam æquo animo ferre debet. Ratio eſt, de qua diximuùs in l. ſi quis arbitratu. de verbo. oblig. Quia iudicium pro ſocio bonæ fidei eſt. In bonæ fidei iudiciis ſpe- ctamus quod æquum eſſe videtur, nec dubitandum, quin æ.
quum ſit id emendari, ſi contra bonam fidem lata ſit ſenten- tia. Huic autem arbitrio ſtipulatio intercedit& ad lires finien- das pertinet.& fauor litium finiendarum id maxime poſtulat, vt etiam iniquæ ſententiæ ſtari debeat, ex quo conſequens eſt Aſententia arbitri non appellari. Appellatio datur ad oſten- dendam iniquitatem ſententiæ. l. i. de appel. De appellatione hoc eſt expreſſum l. 1. hic. Non appellatur à ſententia arbitri, 4 etſi ſententia ſit: quia actio iudicati ex ea non naſcitur. Sic eſt Iaco⸗ 4 intelligendum quod hic dicitur, in quo Accurſ.& cæteri hæſi-„en Jardz tant. In Gallia tamen appellatur à ſententia arbitri. Vt, ſi arbi- maxime ter iniquam dixerit ſententiam, ad ordinarium iudicem ap- poſtulat- pellatur: nec poterit pœnaexigi, donecille iudex pronuntia- Vt etiam uerit. ſed pœna exigetur, poſtquam iudex ordinarius pronun- Ae hu, ciauerit, jetſi etiam à iudice ordinario ſit appellatum. Adden- e erie. dum eſt etiam tunc peti pœnam, ſi non interſit aduerſarij ſen- 1 tentiæ arbitri pareri, vt dicitur in l. 3 8. cum pœna. hic. Pona- mus eum qui vicit coram arbitro, petere pœnam: quia aduer- ſarius noluit parere ſententiæ arbitri. obiicitur ei, quod illius non intereſt. Exceptio hæc ſæpe obicitur in foro: ſed non re- cipitur, cum conuenit de certapœna quæ petitur. nihil enim refert tunc an interſit, an non. ratio eſt in l. vlti. de præto. ſti- pul. Pœnam ſtipulamur propter difficilem probationem eius, quod intereſt. l. quatenus. de reg. iur. Igitur prudentes bomi- nes ſemper pœnam ſtipulantur. Hinc non quæritur quarenus interſit: ſed tantum conditio ſtipulationis inſpicitur. l. ſtipu- latio iſta.§. alteri. de verb. oblig. eius rei hic exemplum eſt, a- has ea verba obſcura ſunt. In ſtipulatione pœnali eſt quanti- tas ſub conditione promiſſa: ſi non paruero, prom itto decem. Duo inſpicienda ſunt, quæ quanritas promiſſa,& quæ condi- tio ſit. Vt ſciamus, an extiterir conditio, an poſſimus petere: tunc non inſpicimus, quę ſir fœnaſed quæ conditio. Sed quid ſi pœna non ſit compromiſſa? tractatur in l. diem proferre. 5. 1. ait ibi Iuriſcon. dari incertiadionem. Dixi dari actionem ad id, quod intereſt. tunc enim dicitur 2gi incerti. Dixi in edicto prætoris mentionem eſſe factam pecuniæ, in Fiorentinis li- bris legitur pecunia, non ꝓœna. Is, qui pecuniam prowittit, id quod intereſt promittit. Sic is, qui promittit, ſtare ſententiæ, quia factum promittit, cui ſuccedit id, quod intereſt. l. ſi quis ab alio. de re iudic. l. ſtipulationes non diuiduntur. de verb. oblig. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, Si plures arbitri diuerſas ſententias dixerint, an committatur pœua, ſi quis litigatorum, non paruerit. Quæſtio tractatur in l. diem proferre.. ſi plu- res. Ergo quod dicitur pœnam committi, ſi non pareatur ſen- tentiæ, eſt intelligendum, niſi plures arbitri diuerſas ſenten- tias dixerint. in d. 9. ſi plures. ibi, Sed ſ maivr pars,&c. Diuer-
ſum eſt in iudicibus datis, qui diuerſas ſententias dicunt. Hic
difficultas incidit ob diuerſitatem iuris. In quibuſdam legib. dicitur, ſi iudices diuerſas ſentenrias dixerint, eam valere, quæ fauet reo. l. inter pares. de re iudic. Alibi dicitur expectandam eſſe iudicis competentis confirmationem. l. duo iudices. eo. tit. Hic dicitur parendum eſſe: ſed quia variæ res ſunt, varium ius reperiri mirum non eſt. Loquitur enim hic de ſententia arbitrorũ:in aliis locis fit mentio iudicis. Sed mirum eſt, quod dicitur in vna lege, fauendũ eſſe reo: in altera competentis iu- dicis cõfirmationem expectandam. Romanus Ponrifex pau- ciſſimis verbis hoc interpretatur. c. vlti. de ſenten.& re iudic.
Arbitri ſentẽtiam nullam eſſe: quia compromiſſum nõ ſerua-
retur. Quod ad iudices attinet, diſtinguit datos iudices, ab or- dinariis. Si dati ſint, expectatur confirmatio iudicis compe- tentis. De eo loquitur l. ſi duo indices. de re iudicara. Si iudices ſint ordinarij, qui ſuperiorem non habent: niſi cum accuſa- tio interponitur, ſequimur quod dicitur l. intor pares. de reiu- dic.fauorabilior eſt cauſa rei, vt& Ariſt ait in Proble. Si maior. Aliquando maior pars conſentit in vnam ſententiam. Quan- do vnus iudicum condemnauit in quinq; alius in decem, alius in quindecim, ſententia in quinq; valebit. idq́; eſt, quod vulgo dicitur, maiori ſummæ minorem ineſſe. diximus. 1.§. ſi ſtipu- lanti. de verbo. oblig. Alia quæſtio ex ſupradictis exiſtit. Si ſti- pulati ſint non tantum pœnam ſibi inuicem, ſed alteri pœnam dari, puta fiſco, an poterit fiſcus pœnam petere, ſi nõ paritum fuerit arbitrio? Quæſtio eſt in l. 42. arbiter. Cõpromiflum eſt factum, vt arbiter poſſit damnare litigatores ad pœnam fi- ſco pendendam, niſi damnatus rem reſtitueret. Et præterea niſi parerent arbitrio, inuicem compromiſerunt pœnam: Fi- ſco ex ea ſententia nihil acquiritur: ſed pœna in compromiſ-
— ſum
—
——— o
—

dromiſſa,& quæ condi- 0, an pollimuspeteter quæ conditio, Sed quid arinl. diem ptoferre.. .Dmidariadiionemad Hincerdi. Dmiin edido cunie, in Florentinislä nipecuniam prowittitil womittit ſtate lententir, ¹, quodinteteſt.‚. qui on diuiduntur. de vetb. Siplures arbitti diuerſas dœna, ſiquislirigatorum, Ldiemproferte.ſ.liplu⸗ nitti, ſinon pareatur ſen⸗ es aubittididerſas ſenten- ramr part, Ic. Diuer- ulententiss dicunt. Hc atis. In quibuſdam legb Arerint, eam valete, quæ bi dictut expectandam onem.! duo iudices. eo- gia variæ tesſunt, varium rur enim hic dellenteni lcs. Sed mitum elt,quo ein altera competenlölu⸗
Romanssonifahit vti. ze lenten.& nſ 3 com romillam no— zucsiudicesad o
ſuus re-
In Tit. de Receptis arbitris. 149
ſum deductã committitur. Si paritum non ſit ſententiæ atbi- tri, committatur ea pœna, quam ſibi ipſis pendere promile- rintꝛ ex eo verò nihil poterit acquiri fiſco, vt ne priuato cui- quam..ſtipulatio iſta.§. alteri. de verb. obli. Solebant plerun- que veteres pœnam ſtipulari fiſco pendendam. Simile exem- lum eſt in lea quidem. C. ſi mancip. ita ven. Qud confert ad interpretationem l. mulcta. de cond.& demonſt. vbi quod de mulcta gicitur, de ea mulcta accipiendum eſt, quam lole- bant veteres fiſco ſtipulari. Ex his quæritur, quando arbitri ſententiæ patere quis dicatur. Tractatio huius loci valde eſt neceſſaria. Si quid iuſſerit arbiter alteri litigatorum, aut vetue- rit, res eſt expedita, ſi quis contra fecerit, quam iuſſus fuerit: ſed ſæpe nihilaperte iubet, aut vetat arbiter,& multæ aliæ dif- ficultates ex pronuntiatione arbitri oriuntur; de quibus vi- dendum,& omnia exemplis illuſtranda ſunt. Vna ſpecies eſt in l. 44. inter Caſtellianum. hõctit. Orta eſt controuerſia de finibus regendis, cum alter alterius fines inuaderet, arbiter eſt electus finium regundotum cauſa: ſententiam dixit, de fini- bus ponendis nihil iuſſit, nihilvetuit. Quęritur an pœna com⸗ „mittatur? Forte vnus litigatorum terminos exemit, an com- mittatur pœna? Scæuola reſpondet hic, more ſuo, non ſatis exprimens, quod ad factum pertinebat; ſed tamen oſtendir Sonfu. hoccaſu pœnam committi. Executus eſt id in quod compro- miſſum fuerat: pœna committitur terminis motis ab alter-
utro. Id enim actum apparet. Non teferrʒan nominaàtim quid iuſſerit, aut vetuerit, an aperte appareat, quid voluerit. Simile exemplum eſt in l. 21. quid.§. ſi arbiter. hic. Arbiter ita pro- nunciauit, ſibi videri illum Tutio debere,&c. nihil prohibuit, ni-
hil iuſſit. Mera cauillatio eſt, ſi quis diceret, non feci contra ſententiam: quia non feci contra ſententiam: quia non vetuit
me eam pecuniam petere: ſi non tantum verba ſpectemus,
ſed mentem arbitri: cum euidenter appareat, id actum eſſe. Quod etiam in ſtipulatione locum habet. l. quiequid aſtrin-
gendæ. de verb. obli. Alia quæſtio eodem pertinẽs eſt in l. 29.
Aduerſus ſententiam.hic. Certum eſt ſi petatur ab eo, à quo
arbiter peti vetuit, pœnam committi. ſed an idem dicendum ſitſi à fideiuſſore eius petatur? Nos non interpretamur hic fi- deiuſſorem acceſſiſſe compromiſſo: ſed alter compromitten- tium habebat fideiuſſorem: pronunciault arbiter, ne petatur ab eo: an ab eius fideiuſſore peti poſſit? Ait ibi Vlp. non poſſe: & ſi petat compromiſſum committi. nam mQαάwοďαε effe- ctu a reo petitur, quod à fideiuſſore exigitur: quia habet actio-
nem negotiorum geſtorum, vel mandati aduerſus reum. Et
eſt locus communis de reo& fideiuſſore. In ea lege, ibi, Sed ſi cum fideiuſſore,& c. eſt ſpecies controuerſa. Poſuimus ſupra compromiſſum cum reo principali: hic cum fideiuſſore com- promiſſum: an vetitus petere àreo, poſſit petere à ideiuſſo- re? Ait poſſe: niſi interſit fideiuſſoris à reo peti. Repetit à reo: ſed id non accidit, cum Areò petitur. Igitur notandum, pœ- nam com mitti compromiſſi, ſiue directo, ſiue indirecto con- tra arbitri ſententiam aliquid fiat. Simile eſt in I. 34. ſi duo rei. in princ. hic. Exempluin eſt de duobusreis de bendi, vel ſtipu⸗ landi. Cum duo vna atque eadem obligatione tenentur, ſi vnus compromiſit, an ſententia de vno lata, poſſit potrigiad alterum correum. Et ait idem dicendum, ſi ſocij ſint. Effectu, qui ab vnopetit, ah alteto petit, ſi ſocij ſint hondrum. Hic multæ incidunt difficultates ex l. ſivnus. in printip. de pact. ſupra, ſed hæ ad titul. de pact. petinent. Alia quæſtio eſt in 1. 37. Quzmuis arbiter. hic. Duo litigatores compromiſe: runt, arbiter vetuit alterum ab altero petere, de hærede nihil eſt dictum. Quæritur, an ſi ab hærede petatur, pœna commit- tatur? Ait ibi Celſus, committi. Si prohiberetur tantum pete- re is, contra quem ſententia eſt pronuntiata, non finiretur lis,
poſſet enim ab hærede peti. Non eſt credibile tantum de e0
actum eſſe; qui compromiſit. quia ad arbitruin imus finien⸗ darum litium cauſa: Obircitur 27:diem proferre.§. i. hic. ait ibi VIpi. ſolui compromiſſum morte, ſi non fuerit hæredum facta mentio. Si igitur duo comptomiſerint ſine mentione heredum, ſoluitur compromiſſum vno eorum mortuo:& ta- men dicimus tranſire in hæredem actionem ad exactionem Pœnæ. Sed hæc valde diſſimilia lunt. Diueiſum ius eſt, quia res ſunt omnino diſſimiles. Ergo ſie diſtinguendum eſt. Cum vnus litigatorum moritur ante finitam litem; loluitur com⸗- Promiſſum: quia facta non eſt mentio hæredis in compro- miſſo. Sed Ponamus in hoc caſu, latam eſſe ſententiam ante-
*
quam moreretur litigator, deinde hæredem eius contra ſen- tentiam feciſſe: an committatur pœna? eſt quæſtio multum diuerſa à priore quæſtione. Vna quæſtio eſt, an morte finia- tur compromiſſum: altera multum diuerſa, an pœna ex gi poſſit ab hærede, ſi ſententia lara ſic ad aerſus defuactum. Et certum eſt committere pœnam. rarionem adfert Cellus in d. J. quamuis arbiter. non enim, inquit, differendarum litium cauſa, ſed rollendarum, ad arbitros itur. Alia quæſtio eſt inl. 43. De rebus controuerſiisque,&c. hic. Plenum compromiſ- ſum factum eſt de omnibus controuerſiis: electæ ſunt quæ- dam ſpecies coram arbitro, quedam omillæ ſunt pet errorem. De his diſpuratum eſt apud atbitrum, quæ in petitionem de- ducta ſunt: non eſt pronuntiatum de illis ab arbitro: ſed de his, quæ omiſſa ſunt per errorem, nihil pronuntiàuit. Quæri- tur 9 petat eas ſpecies, quæ in procedendo per errorem omiſ- ſæ ſunt, an committatut pœna? Ait Scæuola peti poſſe eas ſpe- cies omiſſas, quaſi contra ſententiam non faciat. quia ſenten- ria non pertinet ad eas, quæ per errorem ſunt omiſſæ. Diſti n- guunt an per errorem. an maligne omiſerit. Si malignitate o- miſerit, poterit eas petere: ſea iubiugabitur pœnę propter pe- titionem: ſed ſi per errorem omiſern, poterit inpune eaſdem ſpecies petere. Alia quæſtio eſtinl. 23. Celſus ait.§. pen. hic. Vnus litigatorum iuſſus eſt dare ceutam alteri Calend. Au-
Buſti: aduerſarius bedfue⸗ valetudiunem non poruit accipete,
*
Poſtea cum paratus eſſet accipere, noluic is ei dare qui damna-
tus erat, an hoc caſu compromiſſum comaittatat? Refert
Celſus veterum lureconſul. opinionem. Duraf it ſententia Procauli: ſed Cęlſus putat, cum arbiter iubet intra Calendas dare, duo quodammodo præcepta eſſe. Vnum eſt pecuniam dare: alterum pecuniam dare intra Calendas. Quodad hoc, non ſtetit per eumn quominus ad C alendas daret: ſed quod ad alterum recte dicitur per eum ſtetiſſe, quod nõ dederit. Nam quamuis non potuerit darę intra Calend. tamen potuit dare. in ea.l.verſ.ldem ait,&c. Hæc ſunt diligenter notanda. docet ſummatim quando dicatur pareri ſententiæ arbitri. Deber, inquit, facere quantum in ipſo eſt„vr arbitri ſententiæ parea- tur. Ex his emplis, quæ hic Celius re fert, facile intelligimus,
quando quis ſit dicendus com promiſſo arbicri parere. Sequi- tur alius locus, in quo varij caſus explicantur:& variæ cauſæ,
½
rohrerdnas pœna non exigitur. Reperiuntur enim caſus a- iqui in quibus reus ſe tuetur aduerſus eum, qui agit. eſt locus communis dereo, qui exceptionẽ habet. De exceptione rei, dixi ſupra ſententiæ arbitri parendum eſle,& ſi iniuſta ſit, nec appellationem recipit. Sed loco appellationis datur doli. l. 5 diſtingnemus.§. cum quidam arbiter. Duo litigatores elege- runt arbirrum; vt communem amicum. Deinde inimicitiæ ortæ ſunt inter vnum litigatorum& arbitrum: is holuit eum ſententiam dicere, conteſtatione de ea re facta, nihilominus atbiter ſententiam dixit, ſpreta forte denuntiarione litigato- ris. Imperator Anton. reſcrip ſit poſſe eum vti doli exceptio- ne, ſi arhiter poſt eam denuntiationem ſententiam dixerit. ſi petatur ab eo ecunia, poteſt doli exceptiont agentem àpœ-
næ petitione ſummouere. Exceptio, eſt appellandi ſpecies: G&e Exeepuio ſpeciem inſtar& ſimilitudinem habet appellationis. ſic acci. eſß ſpecue⸗ pitur ſpecies in l. 2. de iureivr. Speciem gloriæ habent,&c. a- ppeſta- pud Cic. Ideoq́; male ab aliis tractatur omne remedium quo Feom.
guicquid reſcindi poteſt appellationem eſſe: ſed hic eſt ſenſus huiusl. 2. Iuſiurandum ſpeciem tranſactionis continere, id
eſt, ſimilitudinem. Aliud exemplum eſt in l. 371. Ita de⸗mum
hic, in quo datur exceptio doli; ſi ſtipulantis dolus malus in-
teruenerit: ſi forte dolo aduerſarij corruptus arbiter ſenten- tiam dixerit, committitur ſtipulatio,& eſt loeus communis de dolo. Iromni negotio cauetur, ne lucrum quis faciat doli
lui ſicut ſupra, locus communis de inimicitiis. Et idem I.3. C.
eo. de ſordibus& corruptione, ob quam datur exceptio doli. Aliud exemplum eſt in quo datur reo exceptio, ſi damnatus ſententia, moram ſuam purgarit, iuſta eſt cauſa detenonise,
aduerſus petentem pœnam. d. l. quid tamsn.§. vlti.& duabus legibus ſeq. hic. Eit locus, quo nullus eſt notatu dignior de
mora. de quo fuſiſſime tractatur inl. ſi inſulam. de verb. obli.
Arbiter quid iuſſit dari ſine die; non expreſſit diem quo dari
debnit, Ineſt modicum tempus quo petipoſſit, poſt cuius la-
pſum committitur pœna;& tamen inquit, poſt eius tempo-
ris lapſum audiendum eſle, qui purgare volet moram, vſque
ad ſitem conteſtaram. Aliud dicendum eſſet ſi arbiter expreſ- 3
3 12 2

159 Eflet certum tempus. l. Celſus. infra eo. Hæc videntur con- traria: ſed non ſunt. Videmus eſſe diuerſas ſpecies. In priori, obligatio non habet cerram diem. luſſit arbiter ſolui ſim plici⸗ ter. In poſteriori certa dies eſt adiecta, velutiintra Calend. Septemb. Cum dicit, intra Calend. Septemb. ideo purgatie moræ non admittitur: quia ſemper verum eſt intra Calen d. datum non eſſe. Atque vere idem de altera ſpecie dicendum videtur, verum eſſe intraillud tempus datum non eſſe, arus meſt, ſieut in poſteriori ſpecie. Oſtendam breuitet quæ ſit di- uerſitas. Inſpiciendum, an conditio extiterit, an non. ondi- tio quędam ineſt, ſicut in ſtipulatione, quæ vertam fadet diẽ: ideoque à forma conditionis eius recedendum non eſt. l. qui bæredi. de cond.& demonſt. At cum ſtipulatio nullam cer- tam habet diem, nec apparet quando ſtipulator ſibi dari vo- luit: facile producimus tacitum tem pus, quod ci ineſſe tantum iuris inter pretatione cre ditur, vt præterito eo tempore, me ram eius purgare poſſit,& offerendo quod promiſſum eſt li- berati,& euitare pœnam. Addendum eſt, ſi abiter ſentẽriam derit, nullam eſepauna perſecutionem. hoc con ſtat ex his, quæ diximus l. quid tamen.§. vlt. Naſcitur hinc qua ſtio, quæ ttactatur in l. 36.ſi feriatis dieb. hic. Diximus impune arbitro non pareti, ſi teriato die dicat ſententiam. ſed ju prætor eumcoegerit ſententiam dicete die feriato? Ait ibi VIpi. exce- ptionem locum non habere: quia coactus à prætore ſenten- tiam dixit. Deinde ſequitur, Niſt alialege. Et. Sic legendum eſt, vt in Florent. Haloander legit iqualige,non intelligens, vt opinor, huius loci ſenſum. Sed quid eſt, niſi alia lege? Qui- dam legem pro pacto interpretantur, vt plerunq; accipitur. legem. C. de pact. Animaduertẽdum eſt pro explicatione hu- ius loci, hanc legem cõiungi debere cum. ſi feriatis. de feriis. ſupra. nec aliter intelligi poteſt Vlpi. in eodem loco. vtrumqʒ; enim ſcripſit. Inſcriptio huius capitis eſt, lib.⸗7ad edict. ſic e⸗ nire ſcribi& emendari debet, vt in Florent. eadẽ eſt inſcriptio d. J. ſi feriatis. de feriis. in qua ait, Si feriati- dieb. fuerit cautum
lege, ſic enim legendũ eſt, vt in Florent. Apparet hinc mapnite-
ſtiſſime Vlpianum referre cuiuſdam antiquæ legis verba. Re- fert quandam legem de feriis. Adinterpretationem eius legis Vlpianus tractauit quæſtionem de qua cœpimus loqui, an ſi arbiter, cogente prætore feriatis dieb. iudicauerit, parencdum ſit ei ſententiæ:& ait parendum eſſe. Lex de iudice tantum loquitur, quam VIpianus refert, ad aibitum ergonon petti- net. E go Vlpianus ſic ait, nif alia lege, interpretatur legem quandam,& refert verba antiquæ leis, in d. J. fi feriatis: fe d addidit, nif alia lege, ſcilicet alia quam interpretamur. ſcilicet ſi forte tales ſint feriæ. vt per legem aliqvam eo temporenon liceat arbitrari. Forte dies aliqua poteſt eſſe excepta alia lege: quia non tantum non iudicate, ſed ne compromiſſa quidem exercere poſſumus. Hic videtur ſenſus eſſe horum verbotum, quæ aliter intell ginon poſſunt. Vnde apparet legem pro pa- do hic non accipi. Alius caſus eſt ſi litigator non adfs erit, iu- ſta de cauſa impeditus,& ob eam abſentiam, agatur aduerſus eum ad pœnam. l. quid tamen. 9 ſi quis. Dixicompromiſſum committi, ſi quis non paruerit arbitrio,& ſi aibiter non defi- nierit negotium: pvta, ſi noluerit parerè atbitro iubenti adeſ- ſe: quia per eum ſtat quom inus ſententiam dicat arbiter: ſed hic ait ei ſuccurrendum, ſi iuſta de cauſa abfuerit, dabitur 3 vel exceptio, vel denegabitut actio aduerſus eſ. sic Iureconſ. plerumque loquuntur, cum ius eſt incertum, actionem ex eo non competere: tunc denegatur actio. Interdum datur actio: ſed additur exceptio propter æquitatem. Quoties de iure du- bitant lureconſquod non eſt certum dicunt ſemper eſſe dan- dam exceptionem vel actionem denegandam. ſic loquitur Vlpian. in l. qui ſeruum. de oblig.& act. Tatius eſt couſtitui iudicem, vt addatur exceptio. idque explicaui in I. iuriſgen- tium. de pactis. Alius caſus eſt in quo exceptio datur qui latiſ-
me patet, ſ quid iuſſerit arbiter extra compromiſſum. Cœ-
pimus iam de eo dicere ante, quod omnis eius poteſtas pendet ex compromiſſo. l.jo. arbiter ex compromiſſo. hic. Huc per- tinerl. 39. non ex omnib. Exempla ſunt in l. non diſtingue- mus.§. quæſitum. Si iuſſerit quid ſolui, de quo eſtcontrouer- nia:vel operam præberi,& iuſlerit litigatores adeſſe. ſic enim operam præbete accipiunt luriſconſ. vt labolenus in d. l. non omnib.qui locus eſt notandus. Non tantum ſi quis non ſol nerit pecuniam, de qua eſt dicta ſententia: ſed ſi operam non præbuerit, vt diceretur ſententia, id eſt, iuſſus non adfuetit:
—·—
PFranc. Duareni(omment.
.„——— ſicut dicimus operam præbere præceptori, id eſt præcepto- rem audire, cum docet, ei adeſſe. In d.l. non omnib. ver. Idem contumariam,&sc. Hunc locum peruertir Haloander ‚cum non intelligeret quid eſſet. lIdem in F lorent. legitur. Idem hoc eſt referendum ad inſcriptionem laboleni ex Gaſſio. Apparet eum referre verba Caſſii. verba ſunt laboleni ex Caſfio,& idẽ Caſſius ſcripſit, quæ ſequuntur. Arbiter extra compromiſ- ſum nihil facit: ſed tamen contumaciam litigatoris punire po- terit, ſi non paret arbitrio. Hoc quidam intelligunt de iureiu- rando in litem, quæ ſententia videtur carere incommodo. Nã defertur, cum aduer ſarius non vult rem reſtituere, nec dicitur arbiter fines compromiſſi excedere. ſi de méte intelligamus, neceſſe eſt ita intelligamus, mulctam eũ debere dicere, ſi con- uenerit inter litigatores, contumacem dicitur punire ſecun- dum ſententiam Caſſij. Subiicit enim non habendum eſſe cõ- tumacem, cum non paret arburo jubéti exh beri teſtium no- mina. Hunc lecum interpretatur Harmenopul. lib. i.tit. 4. Ait teſtiũ nomina non edenda in initio litis conteſtatæ: ſicut diem non cogitur edere. l.. 5(Editiones, de edendo. l. 2.§. diem au- tem. Quemadmod. teſt. aper. Nomiva autem teſtium edere non cogitur. ſic recte interpretatur Harmenopulus, meoiu- gicio. Alius locus eſt, cum arbiter ſententiam dicu compro- miſlo ſoluto, tunc non recte pœpna exigitur. Hunc locum fu- ſi ime tractauimus d. l.34. nõ diſtinguemus§. i. huc pertinet . ſi duo.§.i. hic. Cum litigator adeſſe iuſſus non paruit, fpœna eſt com miſſa,& ſolutum compromiſſum: nec poterit amplius committi, ſi non adfuerit iuſſus adeſſe, niſi hoc conuenetit vt in ſingulas cauſas committatur pœna. Quædam folent obiici aduerſus hanc ſententiam, quæ docuimus ſ. ſi ſic.de verbo. ob-
lig. vnde peti poflunt. Sunt& aliæ exceptiones, quæ ex ſupe⸗
tioribus capitibus facile colliguntur.
IN TIT. IX. DIGEST. LIB. IIII. NaAVTEX, CAVPO. STABVIL. V RIOEPTARESTITVANT.
Nprimis argumentum exponam: deinde diui- H) ſione vtar per locos communes, more meo. Edi- = qum proponitur ſub hoc titulo, ex quo dupler ) ctio proponitur aduer ſus nautas, caupones,& ſ bularios. Prior actio datur propter receptio- nem rerum in nauem, cauponam, ſtabulum, vt ſi perierint res receptæ, eo nomine teneatur nauta, caupo, ſtabularius. Agi- tur ergo aduerſvs eum velad res reſtituendas, vel ad æſtima- tionem rerum. Hæc eſt prier actio. Alrera actio ex edicto na- ſcitut,& datur his, qui in naue ſunt aduerſus dominum nauis. Er competit in dupſum. Huius actionis mentio eſt in pleriſq; capitib. huius tit.. licet.& l. ſeq. Et eſt alius titulus in alia parre Digeſtorum, Furti aduerf. nautas. Cur propoſita ſit edicto viraque actio, docet VIpi. l..hic. Non ſine magva viilitate has actiones propoſuit prætor. Quia neceſſe eſt hominib. in cau- pona caupe num, in nauib. nautarum fidem ſequi. Ideo magis eis eſt conſulendum, qui coacti fidem alienã ſequuntur. Simi- le eſt in l. i. depoſiti. Actio depoſiti datur in ſimplũ: ſedex cer- tis cauſis datur in duplum, cum quis eoactus d: poſuit. Er Cic. docet ea peccata maxime animaduertenda, quæ vitari nõ poſ⸗ ſant. Neceſſitatem huius actionis demonſttat VIp.l.z. quam- uis videantur aliæ actiones competere ex locato, ex cõducto. poteſt depoſitum eſle, ſi quis deponat res ſuas, apud nautam, poteſt eſſe actio depoſiti. Poteſt eſſe locatio, ſi merces inter- uenerit. Vnde videbarur hæc non eſſe neceſſaria, ſed reſpon-
der Vlp. l. 3. Plenius multo conſultũ eſt hac prætoria actione;
quam actione depoſiti, vel locati: vt videbitur. Hoc eſt argu- mentum totius huius tractarus. Sequitur huius tractatus diui- ſio, per locos communes. In primis de cauſa huius actionis di- cemus. Eſt enim cauſa præcipuus locus cuiuſq; actionis. Cauſa huius actionis ex verbis edicti cognoſcitur: quia omnia fero ad cauſam huius actionis pertinent. Singula igitur verba edi- cti interpretabimur. In primis ait Prætor, Nauta. Hæc igitur actio datur, ſi nauta ſaluam rem fore receperit illatam in na- uim. Sed quis ſit nauta videndum. VIp. id docer l.1. hic. Nautæ appellatio eſt generalis,& continentur nautæ appellatione omnes etiam remiges,&ρκνάκε, dietarij, ſed tamen de illis prætor non ſenſit. Prætor aduerſus ipſum exercitorem voluit actionẽ dari,& aduerſus eũ ad quẽ quæſtus ſingulorũ dierum
peruenit,
——„

lertaau us adeſſe, niß nen acutpœna. Quzcam lacii qux docuimusſ.ſ liedde tehach t& alix ecepliones quaai 6 Ahgantur.—
DIGEST. LIB II! VPO. 5 TABVL. VT
4 AIITIIVANr.
amenrum erponam deidei tlocos communes motemeoli- eiror ſud hoc tiulo, ex qvocmet itnt adnerſus nautss, taupotes iot actio d tut proptet tecenio „onam, ſtidulom, nlipeterun tur nauta, caopo, ſſadlaius g a2d resteſtituendas, tel ad zlms or rctio. Altera:cho tteco aue funtaduerfus domipum an u us cdiohis mentioeſt npeih ſcs. Errſtaumttlwib alan nautas. Cat ptopolta li dtr „hc. Nonfine magrariltutd Quir neceſſe tſt bomind a⸗ aotarum fidem ſequi— dibdem aleni G 5 4 oüstidaturin fmplütetal à poluthC- ais coactus d polulen
In Tit. Nauta, caup ſtabul. ⁰e. 151
petuenit ex nause, vt dicitur d. l. 3.§. Exercitorem. de exerci- tor. act. fiue is dominus ſit, ſiue non. Nos vocamus, Le patron, ſi receperit ille exercitor merces, vel alius, quem officio alicui in naui præpoſuit, aduerſus exercitorem danda eſt actio. Er-
o non aduerſus alios interpretabimur. Vocabula hic ſunt nautica, Meoνα‿me, qui in media naui operam præſtat. Qui- dam ſunt vνρννμκακς, cuſtodes nauis, qui ſi quid receperint cuſtodiendo, exercitor nauis tenebitur, quia exercitor huic negotio eos propoſuit. Xepεεεεενονα eſt etiam verbum Græcum nauticum,& eum ſignificat, qui manu res apprehendit. Extẽ- ditur etiam ad lintrarium, quod eius eadem ſit ratio. eſt exem- plum interpretationis reſtrictiuæ, cũ de nauta locutus ellet prætor: tamen de exercitore debet accipi. Sequitur in edicto, Caupones. Hi ſunt qui tabernam meritoriam exercent. Vulgo diuerſoria publica vocantur. Mulier Latine dicitur caupona,
quæ exercet tabernam apud Virgil. Qui igitur exercent di-
uerſoria publica caupones ſunt, nec recte dicuntur hoſpites& hoſpitia:vt apud veteres.Et differentia refertur apud Cic.lib. 7. de diuinat. Hoſpites erant, qui gratis excipiebant. Locus eſt Senecæ: Nemo cauponem: hoſpitem vocat ſuum. lib. i. c. 4. de beneficiis. Nullum cum eo ius habet hoſpitii. Caupo& taber- narius pro eodem accipitur, ne quis dubitet: quamuis inter doctos de ea re aliquando controuerſia fuerit, an caupo, ta⸗
bernarius diceretur. Tabernarii pro vilibus perſonis accipiun-
tur, vt dicitur in l. humilem. C. de inceſtis nupt. Senatores ve- tantur tabernarii filiam ducere vxorem. Memini à me quæ- ſitum, an quos hoſpites vocamus, viles ſint perſonæ, cum qjui dam caupo electus eſſet huius ciuitatis conſiliarius, contra ſta- tutum, quo vetantur eligi viles,& mechanici. Quidam puta- bant caupones, non eſſe tabernarios: ſed id verum non eſt. Nã indifferenter accipiuntur, caupona& taberna, eodem ſenſu. l. quæ adulterium. C. adl. Iul. de adult. Viles erant apud veteres, quia digniores apud hoſpites diuertebant. Sed an ſint viles,
exiſtimatione cuiuſqʒ populi eſt iudicandum, quoties id ex fa-
cto incidit. Eſt enim quæſtio facti. Iſocrates in Areopagit.(re- ferens Athenienſis Reip. formam) ait, ne frugi quidem ſecum in caupona edere, vel 3 ſolitum, adeo id fœdum habeba- tur. Sequitur in edicto Stabularii. Hi ſunt, apud quos ſtabu- lantar equi. Stabularii& caupones, fere pro eodem accipiun- tur: quia homines& equi excipiebantur. vt apud Apuleium lib. 10. De Aſino aureo.& alios auctores. Sequitur in edicto,
volet: non vt periculum in ſerecipiat. Eſt igitut quxſtise. Mti,& excircumſtantiis iudicanda, ſi appareat eo animo claues
eſſe traditas,& acceptas, vt periculum in ſe ſuſcipiat, non da- tur actio. Nec ad rem perrinet l. clauib. de contrah. empt. Poſfunt claues eo animo tradi, vt transferatur velcuſtodia, vel poſſeſſio:ſed ex coniecturis hoc pendet. Hoc edictum per- tinet ad tractatum de receptis arb. ideo Iulianus compoſitor edicti eadem parte complexus eſt arbitros& nauras: ſicut ar- biter cogitur iudicare, ſi receperit arbitrium: ſic nauta ſi re- ceperit. ſed addendum eſt, ſi receperit exercendo cauponam. l. z.§. eodem modo. Alias non tenebitur-ſed alia fortaſſis a- ctione tenebitur, ſi receperit non exercendo cauponam, vel negotium ſuum. Proximus locus eſt in quo quæritur, cui,&e contra quem detur actio. Et certum eſt dari ei qui res ſuas im- miſit in nauim, cauponam, ſtabulum⸗& aduerſus eum, qui cuſtodiam recepit, vt dicitur in edicto. Datur autem ei cuius intereſt res ſaluas eſſe,& ſi earum rerum dominus non ſit. l. 1. §. pen. Res enim alienas cogitur reddere ei, qui depoſuerit. Quaæſtio eſt hic de patre,& de domino. l.3. S. ſi filiusfam. Si fi- liusfa. vel ſeruus receperit, res ſaluas fore:& tenetur dominus, vel pater de peculio filii, vel ſerui tantum: ſed ſi voluntas pa- tris, vel domini interuenerit, in ſolidum datur actio. Deinde
dicitur, hæredi&s in heredem competere, vt dicitur inl. 3.§. hæc
autem rei perſecutionem,&c. de quo poſtea. Nunc videndũ quid petatur hac actione. Ex prætoris edicto id facile colligi poteſt, illis verb. Wſireſtatuant in eos,&e. Petitur reſtitutio reĩ quam ſaluam forerecepit: aut niſi reſtituat, æſtimatio. Hæc eſt ratio agendi. Hinc dubitarunt aliqui, an hæc actio ſit arbi- traria, ſicut actio, quod metus cauſa. Et certum eſt ex his, quæ diximus tit. De eo, quod mer. cau. non eſſe arbitrariam. In hoc edicto, arbitrii nulla eſt menrio:ſicut in l. item ſi cum ex- ceptio.. quatenus. de eo ꝙᷓ mer. cau. Non dat actionò niſi re- ſtituere noluerit. Itaq; in actionib. arbitrariis oportet arbitrũ interponere ante ſententiã diffinitiuam.§. præterea. Inſti. de act. Hæ tantum ſunt arbitrariæ actiones, in quib. arbiter ex æ- quo& bono) tanquã pacificator interuenit. Hæc actio igitur nõ eſt arbitraria: quia nõ neceſlariũ eſt vt arbitrium iud. præ- cedat ante quã condemnet. Eſt autẽ hæc actio reſtitutoria. l.3. S: hæc autẽ. Non eſt pœ nalis: perſequitur ꝙ ſibi abeſt, vel æſti- mationem rei. Ideo nõ finitur tẽpore. Perſequitur ré, quã reus ſaluam fore recepit. Addendũ eſt& rẽ nos perſequi hacactio⸗ ne, quę accedit receptæ rei. l. 1.§. ait Prætor.& l. 4.§. vlt. Tra- didi tibi merces meas, periculũ ad te pertiner,& aliarum quoq; quæ eis accedunt. Deinde ré alienã quoq; hac actione perſe- quimur, vt dixi l.1.5. dem Pomp. Res erat mihi obligata iure Pignortis, nauta eam recepit: datur mihi hæc actio quanti mea intereſt, rem ſaluam fore. Etenim nobis magis, quam quorum ſunt debent ſolui. Ex his verbis oritur difficultas, propter, leg. Bon a fides. inf. depoſiti. quæ videtur huic contraria quia ſi quis rem alienam poſſideat, magis eam debetreddere depo⸗ nenti, qnam domino. In leg. bona fides: ait Iuriſc. reddendam domino. adt ert hãcſpeciem, Dominus vindicat ré contra ſpo⸗ liatorẽ, qui depoſuit, quamuis bonæ fidei conueniat reddt ei, qui depoſuitetamẽ æquius eſt reddere ei, cuius res fuerit:nõ ei, qui depoſuit. Atqui hic dicitur reddi debere magis ei qui im- miſit, quam domino. Sed ego aliquando oſtẽdi spud Tripho- ninum ſpeciem eſſe multum diuerſam ab hac. in l. ſi alienam, Iolut, matr.& extat eadere commentarius noſter. oſtendi dif. ſimilirudinem magnam eſl einter vtrunq; locum. In d. l. bona
fides Proponitur eum, qui depoſuit& eum, qui dominus eſt ſimul Petere: hie VIpia. non loquitur de domino petente: ſed de eo tantum, qui in cauponam aut nauim immiſit. Præterea erſ ponamus vtrumq; petere, magna eſt diſſimilitudo. Hic NIp. de eo loquitur, qui ius habet inrem, propter quod iphius intereſt rem ſibi reſtitui, etſi alius ſit dominus. Inllbona fides. proponitur is, qui latro eſt,& ſpolia abſtulit, rem depoſniſſe. Deinde Triphoninus loquitut de iudiciis bone fidei. in quib: tanta eſt vis, vt etiam ad hs perſonas extraneas pertinear, in- ter quas non eſt contractum, vt dicitur in d. l. hona fides. Cõ- gruit bonæ fidei, vr depoſitum reddatur deponenti: ſed æqui- us eſt reſtituidomino vindicanti, quod ſuum eſt. Sed hoe plenius tractatur d. l. ſi alienam. ſolur. mat. in d. leg. z.§. air Prætor, nit teſtituant. Ergo ſi perierit res, tenebitur nauta ad eius æſtimationem, ſiue culpa eius perierit, ſiue ſine culpa, vt dicitur d. l. 3. hic. nihil refert quo modo perierit, quia recepit eam ſaluam fore.in d. 5.i. in fi. Non eſſe iniquum exceprionem
ei dari.In edicto Prętoris videtur teneri fortuiti caſus nomine.
4
—

Franc. Duareni Comment.
t, in eos iudicium dabo. Qui inſcriptio, lib. 12. in aliis 13. 14. Igitur facile adduc»eſt Halo- ne periculum recepilſe ander ad hanc inſcriptionem variandã. Hæc autem inſcriptio⸗ enon exprimitur, ideo quæ in Florent. eſt. nos admonet I. C. loqui de damno dato, ex benignitate quadam ſuccurritur, propter caſum fortui- exquo datur actio legis Aquil. vel actio in factum, ad exem- ires non perierir caſu fortuito, tenetur et- plum legis Aquil. ſub tit. l. Aquil. hę inſcriptiones reperiuntur, s culpa Paulus lb. 3 2. ad edictum. VIp. lib. 18. ad edictum,& l. Aquil. interpretati ſunt ſub tit.del. Aquil. Edictum propoſitum uit tonlulti leuem culpam.l. ſi vt certo. 5. nunc videndum. com- à Prætote, quo dat actionem directam ex lege Aquilia, pro- mod. Sed culpa alia eſt, quæ leuiſſima dicitur„cuius non ni 1 pter damnum datum. Dat etiam actionem in factum ex mẽte vnaeſt mentio inl. in lege Aquilia-adl. Aquil. Quomodo gra⸗- legis Aquil. l. quia: de præſcrip. verb. Sed propoſuit eodem e- dus culpæ diſtinguendi ſint ſcripſi inl. ſi mora. ſol. matri-&n. dicto prætor actionem aduerſus nautas, caupones, ſtabulari- in actione. de in lit. iurand. Cum quis in eo peccauit quoddi- os proprer damnũ datum abillis, quos nauta in naui, vel cau- ligentiſſimus vir poruiſlet vitare, leuiſſimam culpam admi- po, vel ſtabularius in domo habuir, qua ſ nauta& caupo du- ſiſſe dicitur, furtum vir diligentiſſimus botuiſſet vitaré, cul⸗ Tunr factum Præ ſtare cogantur. Sed quia Triboniano viſum pa fimpliciter pro leui culpa xccipitut. ldeoque 2mndn cn lp 2 nituf magle actio mm fact de recepto conuenire, magis præſtare dixit, modo calus fortuitus non ſit, vr intel igamus hic collocara ſunt. Ergo hæc omnia ex comment. l. C. ſumpta culpæ leuiſſimæ nomine eum teneri- culpa autem inter cul- ſunt ad leg. Aquil.& hic collocata. Hæcigitur eſt prima actio pam& damnum fatale eſt, igitur leuiſſimam vocamus. Poſt- de damno dato, præter hanc de eeeßid Altera eſt de furto remus locus èſt de concurſu actionum,& certum eſt concur- facto ab his, qui in naui ſunt aduer us eos, qui res in nauem rere cum actione ex locato;& conducto. d. l. 3.§. ex hoc edi⸗ receperunt:& de his titulus eſt ſpecialis poſt tit.de furris. furti o. Conductio contrahi poteſt inter cauponem& eum qui aduerſus naut. cau. ſtab.vbiinſcriptio eſt, Vlp. lib. 3 8. ad edi- diuertit: ſed ſi merces non interuenerit, depoſitùm erit,& da- ctum. Tribonianus non tranſtulit ex loco ſuo; quod erat ſcei- bicur actio ex lIocato. Sed hæc actio in factum prætoria erit ptum de furto:ſicut tranſtulit ea, quæ de damno ſunt, ex cor- vtilis. vocant actionem in factum, quia nullum aliud nomen ment- ad l. Aquil. Hæc autem coniungenda ſunt:& ſic facilius toprium habet. Aliæ actiones ciuiles proprium nomen intelligentur. lgitur duæ actiones; præter primam, ſicut pro⸗ habent ex locato, ex conducto. Dubium autem non eſt, ditæ, vna de damno dato: altera de furto. Sicut actio ore- quin vnaactio per aliam tollatur-. Nam vtraque tei eſt perſe- cta leg. Aquil. datur aduetſus eum, zai dammnum dedit: ſit hæe cutoria, vt dixi ia l. qui ſeruum.de oblig.& actio. Huc perti- actio aduerſus nautas, caupones, ſtat alarios; li damnum da- nerl.ſ. nauta& caupo: hic. Ex eo, quod diximus, naſcitur da- tum ſit miniſtris eorum, qui in nauem res receperunt. Et ani- bitatio. Nauta accipit mercedem pro eo, quod traiiciat vecto. maduertendum eſt lureconſ.in c. 6. hic loqui de damno dato- res:cut igitur tenebitur cuſtodiæ nomine? ſic caupo mercedẽ ſicut in l.vlt. Quod magno argumenro eſtex tit.l. Aquil. cain accipit vt patiatur diuerti viatores. Reſpondet huic obiectio- hunclocum translata. Vtrumq; edictum Iuſtinianus eſt com- nuuih dee donone mercsdemaccpuunt;ſed hae zcone cu. fleus,d ulcäblis qun ernsi de ee nie cnſ Live MeIie nochine renentur, Præterea concutrit cum actione rifrucentun ſequentis diſputationis. Ait enim ſi in cau- furti& actione legis Aquil. d. 13.. vlt. idem inl. 4.§. vlt. Dici- pona,ſ abulo, vel naui, damnum datum ſit iniuria ab his qui mus dari actionem aduerſus eum, qui recepit rem lalaam fo⸗ in eaſunt, co nomine datur actio velin cauponem, velin nau- re: ſed non eſt dubium, quin fuürtùm commitrat, ſi contrectã- tam, qua actione tenentur quaſi ex maleficio. Imputandum qæ rei cauſa, rem retineat: vel dolo culpave rem corruperit, a- enim eſt eis, cur tales homines in familia habeant. Igitur ex etio legis Aquiliæ dabicur ſod vnaper alteram tollitur. 4l.z.§. quaſi maleficio tenentur. Tractandum eſt de his actionib. vlt. in ea. 1.z. 9.vlt. in fi. Sed magis eſtvt ve officio,& cætera: per locos communes. Si caulam harum actionum quis requi- De eo dubitatio fuit, quia cum vna actio eſt rei perſecutoria, rat: vtriuſq; actionis cauſa facile conſtat ex his, quæ diximus. , Vnde merito hic dubi- Cauſa eſt damnum datum, vel furtum factum à miniſtris,& tandumn fuit de actione furti, duæ pœnam perſequitur:&& his,qutin nauiſunt, Caulavero non eſtreceptio rei. igitur de⸗ de hac actione qua perſequimur rem, ſad tamen ait alte- bet actor probare damnum datum,& fartum factum: ſicut ram per alteram tolli, vel officio iudicis, vel doli exceptio- ſupra debet probare recepiſſe res nautam. Ex quo diffeten- ne. Hoc videtur conuenire officio iudicis; vt ſi vnam elege- tia füperioris actionis,& huius, de qua loquimur, coguo- nir actor, alterum ei deneger„yel ſaltem doli exceptio- leenda eſt. Addendum eſtabhis, quiin naui lunt, exercendæ ne. Hoc addit, quia peticulum eſt, ne non tam late porriga- nauis cauſa, damnum datum eſſe oportere. l. licet.§. vlt. hic. tur dHicium iudicis, vt deneget actionem. Ideoque opus ſit Lvlt. in princ.quod eſt diligenter notãdum. Dixi præſtare hac
vc addatur exceptio à prætore in iu
15²
ait enim ſimpliciter, naſt reſtituan rem ſaluam fore recepit, videtur om eriam fortuiti caſus:ſed quia hoc diſert
tum, alias autem. ſi iam ſi ſine eius culpa pereat: ſed quomodo ſine eiu
perire poteſt, nili fortuito caſu? Culpam ſolam vocant Iure-
—
altera pœnalis: vna alteram nontollit
dicio conſtituendo, quia ackione nautam, cauponem, ſtabulariũ factum corum, quos
non eſt iudicium bonæ fidei lIgitur velofficioi ddicis, veldoli adhibuit nauis; vel ſtabuli exercendi cauſa, non præſtat fa- b
monſ rätans onfe e aute Sang eizchs ereitt. Aum egeum, quiepaceamduecrunesledpbdatinuin an- tus iudicioram dandorum, duem Accurſius, Batt.& ali non tum Iuorum tenentur. In ſuperiori actione factũ etiam præ-
na ſit reĩ petſecutoriataltera po nalis: Exiſtim hanc rationen ſuð tenetut: hic non agitur ex contractu eius ſed quaſi ex poſſe defendiquia durum eſt eum; quiomne periculum pr- delicto; quia ei eſtimpurandum quod tales omines elege- ſtat, hac actione magis, quain in depoſito; velconducto, ad- kit. Igitur factum viatorum non poteſt præſtare: quia viato-
huc pœnampræſtare. Hæc actio prætoria eſt, ideo æquitatè res non elegit, ſed miniſtros elegit, hit nulla eſt eius culpa, ſi niti debet: ſicut videmus in bonæ fidei iudiciis non facile ad- Aà viatoribus damnum datum, velfurtum factum ſit. Ratio et-
„ 2 21
mitti pœnæ perſecutionem, cum adrmilla eſt rei perſecution jam ſumitut᷑ ex d.§. vlt: de oblig. quæ ex quaſi delict. Initin
L ſi merces.§. eulpæ locati. Hlactenus de prina actione aduef- Hincſit vt ne ſeruorum quidem ſuorum factum præſtet:
utas, caupones, ſtabularios. lam videndum eſt de aliis quod ſingulare eſt. liberoruin hominum factum pra ſtat, ſed
fus na actionibus. Diximus enim varias actiones ex hoc edicto hon ſeruorum liotum. noxam quidam præſtat led non du- tompetere. Præter hanc, de qua iam giximus, duæ aliæ dan- plum:tenebitur quidem ſeruorum alienorum nômine; uos tur, actio ſcilicet de damno,& actio furti. Hanc diſtinctio- adhibuerit.]1.vlt.. ſeruorum. hic. Aliis verbis erprcilius Hem
nem actionum didici ex inſeriptione capitũ ex Floren. Pand. Üignificat VIp. l.l. furti aduer. naut: cauß. ſtab.line intelligie
quam ante non Porerlun ereee& eſt certum omnes e- mus quid interſit; inter primam& has duas actiones. Dixi
4
ruditos viros val atos efle, quih n p; tuerunt diſtingnere, niſi per nebulas: In 1I. cap.& 2. inſctiptio tem actiones dantur ob culpam miniſtrorum nautæ: erſi res eſt VIpia. lib. 13. ad edict. in c. 3,eſt eadem inſcriptio, vſque ad non receperit cum periculo. Ideoq; ſi prædixerit nauta his.
-. 1.: 1 2 45.„1.—.—..2—. G 3 6 1.„ 4 1. 6.in l. 6. inſcriprio eſt Pauli lib. 18. A: edictum. Haloander in qut in naui ſunt vt res ſuas ſeruent, hæc prædictio nõ prodeſt .. 5 1 1⸗ 12 3. 22* 3 12..„ e*.. 3.. 2
c. 6. ſcripſit, Panl. lib. 1 3. ad edictum in c. Vlt. ſcripſit, lib.13. ad I. vylt.§. i. niſi conſentiant: quia contra&us eſt inter eos initus:
hallucinaros elle,qquihas actiones non po- primam dati ſires receperit, ſi cuſtodiam non præſtet. Hæ au-
1
3
.... 22**....„ 2“ B 4 2„
edictum„Juia videbat in ſuperiorib. dandem iaſait an qduia non conuenitut his duabus actionibus propter pericu- sſſe,& videbat hoc ordini congruerę, In ſuperiorib. libris eſt lum quodlulcepit hauta led propter factum miniſt orum b b fuorum,
Pp„õ:ͤ—õ—
„„.
IEI

4
6 üne h
Pones, ſtabularios, 1 ia nauemresteceßenmn k
doſ.in c. 6. hic loquidetmu n
oucPumentd eſtettikgula umqh edictum laſtiaianuwelenn ter quaſi delccto nale gaiz ds diſputationu. Alt enim nan lmnum duuumbt wiota bdit actio velin cauponem ſlnu- qmaſ er maleftcio. Impunin dinesin familia hadeant. Hira
Tractandum eſt de his acimnd
aulum harumactionum quör- facile conſtat exhi, präim n, vel futrum factam miittäl vero noneſtreceptio ei gintes m dutum,& futrumfacug I ife res maurim. Er quo dffier chaios, de qur ugua a ab his, quiinnaui un dn im eiſe opottete L lcer.5.
m altenorum 1 Iobd Mc. Alis ver b lirciu nudt. uh. ores.
In T. it. Naute,caup. ſtabul ese 4;
ſuorum, quia eorum miniſttorum opera vtitur. le operio actione videtur prædictio ſufficere, vt amoueat à ſe pericu
lum. Poſtquam rem omnem expendi, ea me veheienter exercuit, eſt res difficilior quam quiſquam credat: nec po- teſt intelliginiſi diſtinguatur ab his, quæ ſeripta ſunt ad hunc ticulum. In ſuperiori actione agitur aduerſus nautam, quia
recepit rem ſaluam fore. Ideoque non tenebitur nauta, ſi
prædixerite niſi appareat tacito conſenſu eum periculum ſuſcepiſſe:ſed hic tenetur ſuorum miniſtrorum nomine, etſi prædixerit ſe nolle cuſtodiam præſtare. ldeoque non ſine cauſa id, quod de prædictione dicitur, ſcriptum eſt in hac parte. Dixi ab hacl. licet, vſque ad finem, omnia ad inter ce- tationem edicti de lege Aquil. pertinere,& ſcripta eſſe ad actionem in factum ob damnum datum, quæ datur exlege Aquil.nec pertinet ad ſuperiorem actionem. Prædictio igi- tur non prodeſt nautæ, cauponi, ſtabul. quominus tenearur, ſi damnum datum fuerit à miviſtris: quia ei ſemper impu- tandum eſt, quod malorum hominum opera eſt vſus. Præ- dictio tantum prodeſt, ne videatur cuſtodiam ſuſcepiſſe: ſed hic non conuenitur propter cuſtodiam& periculum quod ſuſcepit, ſed propter maleficium miniſtrorum. Ideoque præ- dictione non liberatur nauta, niſi conſenſerint vectores. Ex his intelligere licet, quibus ex cauſis detur hæc actio,& quid interſit inter hanc actionem& ſuperiorem. Sequens locus
eſt, cui& contra quem detur. Datur ei, cui furtum factum eſt,
vel damnum datum ab his, qui in naui ſunt, aduerſus nautam, cauponem, ſtabularium. Quod ſi plures ſint nautæ, aduer- ſus ſingulos pro parte datur.l. vlt. õ. plures. Obiicitur aduer- ſus hocl.i.§. vlt. l. 2. de exerci. act. vbi dicitur in ſolidum ad-
uerſus ſingulos actionem exercitoriam dari. Sedres di erſæ ſunt: exercitoria datur, quia contraxit cum exercitore, iaso- que in ſolidum datur, ne in plures aduerſarios diſtinguatur, qui cum vno contraxit. hæc rario hic ceſſat. Hic agitur cum quis contraxit cum nautae ſed veluti ex maleficio: quia ma- los homines naui ſuæ præpoluit,& in familiam adſciuit. Hæc actio non datur inhæredem. l.vlt.§. pen. Hæc iudicia, tam actio in factum ob damnum darum, quam actio in factum propter furtum non dantur in hæredem, quia dantur ex de⸗ licto. Accurſius hinc ſe expedire non potuit, propterea quod pæœnales actiones ex maleficio in hæredes non dantut. Su- perior, quæ de recepto eſt, datur aduerſus hæredem: quia non eſt pœnalis:ſed æſtimationis perſecutoria. Nam quamuis ſpeciali titulo diſſeruerir de actione furti aduerſus nau- tas, caup. ſtabula. tamen de hac quoque intelligitur, quæ ob damnum datur. Petitur autem non tantum res: ſed& pœ- na, ideoue in duplum eſt. l.vlr.§. Hæc actio. hic. ſtem in l. r. furti aduerlus naut. cau. ſtab. fuperior actio eſt rei perſecu- toria: quia non datur propter maleficium, ſed quia res non reſtituitur, datur ad æſtimationem. Concurrunt hæ cum alis actionibus. vt dicitur in l. licet.§. in factum. ſicut diximus a- ctionem de recepto cum aliis concutrere: ſic& de hiſce di⸗ cendum. Quidam ex miniſtris cauponis damnum dedit, poſ- ſum agere ex lege Aquilia: ſed vt magis conſulatur homini- bus, quorum res ſunt ſurreptæ, datur hæcactio, aduerſus nau- tas, caupo.& ſtabular. qui tales miniſtros præpoſuerunt. Igi- tur conſultius eſt, vt aduerſus dominum actio detur, quia fa- cile poſſunt huiuſmodi leues homines eftugere, ſed vna ta- men per alteram tollitur. 3
FRANCISCI DVARENIIVRECON.
IN LIB. V. DIGESTORVM SEV PaNDEGTA KRVM GCOM M ENTAKRIV S. b IN TLIT. I DE IVDICIIS, ET VBI QVIS AGERF
VEIL CO NVENTRI DE BEA T.
VSTINIANVvS in hac ſecunda par-
2³2 ralem de iudiciis, vt& in aliis quibus- 3³2 dam locis, ab eo factum& obſeruatum 8 eſt. Nam cum de contractib. ſpeciali- — ter diſputarurus eſſet, qui ex rebus creditis oriuntur, præpoſuit generalem titu. de rebus credi- tis. Sic ſub hoc titu. generaliter diſſeritur de iudiciis, de his quæ ad iudicia ſpectant:& ſpecialiter de foro competenti, vbi quiſque agere& conueniri debeat. Huius enim inſcri-. ptionis duo ſunt capita, prius eſt de iudiciis, poſterius vbi
quis agere, vel conueniri debeat. Habet autem magnam ad-
finitatem hic tit. cum ti. de iuriſdictione, de quo iam diximus. vnde nobis vtile viſum fuit àiuriſdictione incipere. Adfini-
ratem autem hanc indicant inſcriptiones capitum ſingulo-
rum huius tit. atque Spieuun tit. de iuriſdict. cum ex eo. lib. capita huius tit.& quæ ſub illo tit. de iuriſdict. extant ‚deſum-
periti putant non differre, non parum tamen differunt. Dif-
ferentiam arguit diuerſiras tractatuum. luriſdictio autem eſt magiſtratus vel eius, cui prætor iuriſdictionem dat. Iudi-
cium eſt eriam priuatorum, qui nullo magiſtratu funguntur. Vnde obſeruauimus aliquando hæc differre inter ſe, in iu- dicio eſſe,& in iure, in iudicium vocare,& in ius vocare. in iure aliquid fieri,& in iudicio aliquid fieri, vt docuimus lib. . Diſput. c. i.& annotauit Budæus noſterin. vlt.§. iudican- di. ff.de mune.& honor. In ius vocari eſt ad prætorem vo- cari: in iudicium vocari, proprie eſt ad iudicem qui datus eſt à prætore: quamuis plerunque hæc differentia confundatur.
ladicium Si quis forte quærat quid ſit iudicium, poſlumus non male ruid ſi. reſpondere, eſſe litigatorum apud iudicem vel coram iudi-,
ce diſceptarionem. Ego ſcio variam huius verbi linißea. tionem eſſe: nam aliquando pro actione accipitur, aſiquan- do pro ſententia: alias quoque ſignificationes habet, qua-
te Digeſt.& in aliis partib. ſequenti- bus, tractaturus de ſingulis actioni- N bus, præponete voluit hunc tit. gene-
rum explicatio non eſt huius loci. Hic autem pro litigato- rum diſceptatione accipitur, quæ fit coram iudice. Accur- ſiani ſophiſtæ ſine modo de hac ſignificatione argutantur. Memini me aliquando integrum annum conſumpſiſſe in
hac definitione explicanda, cum aliquot diuiſionibus: ſed
tandem has nugas valere iufſi. Solet quæri quando incipiat iudicium eſſe, à qua parte litis, an à vocatione in ius ‚an à li- tis conteſtatione:& verius eſt(meo iudicio) iunc proprie dici iudicium eœptum eſſe, cum lis conteſtata eſt. idque col⸗ ligitur exl.. C. de lit. conreſtatio. Tunc lis dicitur conteſta- ta, cum iudex cœpit audire cautam per narrationem nego- tii, cum expoſitum eſt negotium à litigaroribus. Non eſt au- tem litis plena narratio facta, anteq uam vterque actor& reus auditus fuerit. Poſtquam vero intentionem ſuam propoſu- it actor,& inficiatus eſt reus, tunclis conteſtara eſt„& resin iudicium deducta: aliter res in iudicium deducta non dicitur: id enim colligi:ur ex l. j. amplius. ff. rem raram hab. Stipu-
latio enim amplius non peti tunc commirtitur, cum lis con-
teſtata eſt. Hinc dicitur iudicium accipi cum lis conteſta⸗ pta fint. A iuriſdictione tamen iudicium differt: etſi enim imn-
tur. Iudicii accepti frequens eſt mentio apud Iuriſconſ. vt l cum funqus. 31. ff. de reb. cred.& modo iudicium acceptum, modo litem conteſtatam dicunt. Cur autem dicatur liscon-
teſtata, docet Feſtus Pompeius lib. 3. quod ſcilicet ordinato
iudicio litigatores dicunt, iudices eſtote, teſtes eſtote, Deo inuocato. Verum quidem eſt antequam lis conteſtetur, quæ- dam geri inter litigatores, à quibus initium actionis habea- tur.§. vlt. Inſti. de pœna tem. litig. vt in ius vocatio,& ſatisda- tio iudicio ſiſtendi cauſa. ſunt enim quæ dam veluti proœ- mia& præparatoria iudiciorum. De quibus omnibus in prima parte Digeſt. tractatum eſt, quæ luſtinianus deee vocat. Hæc eſt propria ſignificatio huius verbi ge qua hic loquimur, à quo nonnunquam recedimus. Significat enim interdum iudicium fieri antequam lis conteſtata ſit: ſed hic proprie accipimus, vt& apud iuris auctores accipitur. De diniſione iudiciorum multa hic traduntur ab aliis: ſed vna mihi ad inſtitutum noſtrum videtur pertinere, nempe

C“ ———
—
——*
„ 1„ 4 3 1 1 4 8 1 4 4 4 —* 1 5 4 4 1 4 4 1 — 1 3 1 8 ö 8 f 4 1 1 H 3 51 1 4 3 8 4 ½ 3 4 8 4 8 4 4 8 4* 1 1 1 4 3 4 7 4 1 3 1 4 4 “ 4 4 — 3 6 i 4 34 4 1 — I 6 4 3 4 I 1 ö 8 4 4 4 1 1 8 4 1 4 1 I 5 1 1 3 68 4 1 ö 3 ¹ — 3 1 4 8 1 1 4 8 I 4 1 4 4 1 1 3 I 9 4 4 f 8 1 4 1 E * 1 4 1 1 4 4 8 8 8 4 4 I I 1 1 3 1 ö 4 3 ͤͤ it 4 4 ö 3 111 4 ö1 ö 3 öͤͤ 4 4 ö 1 1 ¹ 4 4 7 t 3 1 1 4 3 “ h 3 4 4 I 4 3 3 3 4 1 3 4 1 H 3 1 v 4 2 öD 4 4 1 6 1 8. 3 4 1 3 1 1 v 5 3 I ¹ 1 1 3 4 3 * 8 1 ½ 1 1 ö 4 öm ͤ 4 4* ö 4 4 4 I ¼ 2 4 ¼ 4 8 8
154 Franc. Duareni(omment.
qe ciuilibus& criminalibus. Aliud dicitur iudicium ciuile, aliud criminale: quæri ſoler quid ſit iudicium ciuile, quid cri- minale. Ego diſputaui de hac re lib. 1. Diſput. aduerlus quoſ- dam, qui putant quoties quis condemnatur ad pecuniam, iu- dicium ciuile eſſe: quod mihi eſſe falſum videtur. Scripſi ci- nile eſſe iudicium, cum quis ita agit, vt petat id, de quo quæ- ricur, ſibi adiudicari: cum enim proprii commodi cauſa 8 priuati iudicium inſtituitur, tune ciuile iudicium eſt, vt com- modatum, mutuum,& huiuſmodi actiones: idem de actioni- bus quæ oriuntur ex delicto, vtactio fartiua& ſimiles, quæ actiones ciuiles dicuntur, cum actor ad propriam vtilitatem agit, non ad mulctam publicam, vr in reum znlmaanetiatur criminale autem dicitur, quod ad vindictàã publicam inſtitui- tur, vt extra ordinem animaduertataur. Hæc diſtinctio 8 di- uerſitas agendi traditur in l.locatio. 9. alias incip. licitatio.§. quod illicite. ff.de pub.& vectiga. Nonnumquam extta or. nem puniuntur, cum poſtulat vtilitas, vt quod ablatum e reſtituatur cum pœna. Alterum eſt vt publicæ diſciplinæ gra- tia puniatur. Tametſi autem pecuniaria conſequatur conde- mnacio: non ideo tamen dicendum eſt iudicium ciuile eſſe. Nam plerunque infligitur pœna pecuniaria extra ordinem, & infertut fiſco, non actori, ideoque non dicitur quod pœna ſit pecuniaria: non inſpicimus quid in condemnationem ve- niat, ſed quorſum,& ad quem finem illa condemnatio ſequa- tur. Si pœna ſequatur& reſpiciat priuarum commodum a- ctoris, tunc dicetur ciuile: ſed ſi fiſcum reſpiciat ad coercendũ delictum, dicitur criminale iudicium eſſe. Non recte igitur colligitur, quoties pecuniaria condemnatio eſt, ciuile iudiciũ eſſe: nam ciuile iudicium ſiue pecuniarium eſt, cum principa- liter ad proprium& peculiare commodum agitur. Hæc de iu-
dicio ciuili& criminali breuiter à nobis perſtricta ſunt, quia
alterius ſunt loci. In hac parre Digeſt. præcipue de ciuilibus iu- diciis tractatur, non de criminalibus, criminalia ad ſeptimam Digeſt. partem pertinent. De hac ſignificatione verborum hactenus: iam incipiamus tractare de iudiciis. Et quia iudiciũ (vtiam admonui) conſiſtit iudice& litigatoribus, hoc eſt, a- ctore& reo, de ſingulis nobis eſt agendum. De iudice. Pldendum in primis quid ſit iudex in hoctractatu, quo- modo hoc verbum accipiatur. VIp. inl. pen. huius titu. vritur diſtinctione, quæ eſt diligenter obſeruanda. Oſtendit enim eſſe iudicem, qui iuriſdictioni præeſt, vel à principe poteſtate aliqua præditus eſt, vel datus eſt ab eo, qui ius dan- dorum iudicum habet. Hæc omnia ſeparatim tractanda funt, & breuiter. Primum qui iuriſdictioni præeſt dicitur iudex eſſe. Iuriſdictioni præeſt prætor vrbanus. dixi ſub tit. de iuriſ- dictione, officium prætoris vrbani eſſe Romæ iuriſdictioni præeſle,& proprie dicitur eius iuriſdictio. l. qui iuriſdictioni. 10. de iuriſdi. Prætor vrbanus, qui iuriſdictionem exercet, vel prætor, proconſulin prouincia, qui parem poteſtatem& imperium habet, hic dicitur iudicare& iudex eſſe, quia plerũ- que extra ordinem iudicat. Dixi ſub tit. de iuriſdict.prætorem eſſe.qui præeſt iuriſdictioni, quamuis ſoleat dare iudices po- tius, quam iudicare:tamen extra ordinem cognoſcit,& ideo dicitur iudex. Exemplum eſt inl. ſi prætor. 75. huius tit. Quã- uis hoc verbum, iudex, apud iuris auctores, de iudice dato ac- cipitur, tamen de prætore dicitur, cum extra ordinem co- gnoſcit. Prætorem pronuntiare,& qua ratione id fiat, alias diximus. Sequitur in d. leg. pen. qui neque à principe poteſta- te aliqua præditus, id eſt, qui magiſtratu aliquo fungitur. lreum quiiudicare. 1 3. de iuriſdict. Aprincipe. Quia magiſtratuum creatio ad principem pertinert.l.vnic. ad leg. Iul. de ambi. Non igitur is tantum, qui iurildictioni præeſt ‚iudicat, ſed alii quo- que magiſtratus, qui à principe dati ſunt cum poteſtate. Id autem intelligendum eſt de minorib. magiſtratibus, qui tri- bunolibus non præſunt: ſunt tamen iudices. l. 1. ff. hoe tit. cu- ius legis nõ intellexit Accur. verbailla, Cuiusuis iudicis. Quo- modo ea accipienda ſint docet Aſconius Pedianus in Cice. in Verrem. Ait enim Prætores& maiores magiſtratus pro tri- bunali ius dicebant, minores magiſtratus in ſubſelliis conſe- debant, non in tribunalib. vt tribuni, quæſtores,& huiuſmo- di alii. itaque Vlpia. de magiſtratib. loquitur, tam de minori- bus, quam maioribus, qui tribunali præſunt, vel aliam iuriſdi-
ctionem habent. Accur ſiani nugantur de chartulariis ĩudici- bus ac ſomniant. Sequitur in eal. pen. hic. Iadex datau. Hic eſt iudex ſpecialis pedaneus, de quo nunc dicturi ſumus, de quo etiam diximus ſub tit.de iuriſdict.& de offic. eius cui mand eſt iuriſdict. Deinde ſequitur, Nec ex compromiſſo datus. ludex et- iam ex compromiſſo dicitur iudex: Arbiter enim iudex com- promiſſarius dicitur. Rurſam ibi, Ex aliqualege. Hæc verba paulo obſcuriora ſunt cæteris. Quomodo diſtinguemus eos qui lege aliqua confirmati ſunt, Aceteris de quibus di- ctum eſt? Mihi videntur hæc verba accipienda eſſe de eo cui mandata eſt iuriſdictio: hic enim differt à iudice dato, vt mi- rum non ſit eos ab Vlpia. ſeparatos eſſe. Hanc interpreta- tionem noſtram confirmat ſupra de iuriſdict. l. G. illis verbis: Sed confirmat mandatam. Loquitur enim de eo cui mandata eſt iuriſdictio. Is, inquit, qui mandatam iuriſdictionem ha- bet, non poteſt mandare: quia nec principaliter, id eſt, non eſt poteſtate aliqua præditus à principe, vt magiſtratu fungi poſſit, nec lex ei defert: ſed confirmat mandatam iuriſdi- ctionem, lex permittit proconſuli mandare iuriſdictionem, vel alii magiſtratui: quia cum ſic ei mandata eſt, dicitur lege confirmata. Hæc mihi videtur plena interpretatio horum verborum: nam iudex eſſe non poteſt, nilt qui horum ali- quo præditus ſit magiſtratu. Præterea iudicis appellatio ad eos, qui cauſas tam ciuiles, quam criminales cognoſcunt,& iudicant, pertinet. Dixi quoddam iudicium ciuile eſſe, quod- dam criminale eſſe. Sic magiſtratus quidam ſunt ciuiles, quĩ- dam criminales. Sie olim Prætores octodecim Romæ ius reddebant: ſed alii præerant iudiciis pecuniariis: alii animad- uertebant in facinoroſos homines: alii iuriſdictioni præ- erant: alii de fideicoammiſſis cognoſcebant. I. 1. de orig. iur. Prætor cui hic magiſtratus ſorte contigerat, dicebatur Præ- tor vrbanus, vt docet Cicero pro Murena Exemplum vnum eſt huius cognitionis hic in l. folemus.§. latrunculator. Hæc vox, quæ alibi non eſt à me lecta, indicat latrunculatorem eſ- e, qui animaduerſionem habet in latrones. Ex quo animad-
uertendum eſt eum, qui iudex criminalis dicitur, apud nos de
re pecuniaria non iudicare, nec de ciuilibus cauſis cogno- ſcere. Deinde notandum eſt iudices quoſdam ciuiles eſſe, quoſdam militares, vt C. lib. i. tit. 47. vt omnes iudi. tam ciui. quam milit.&c. Militares quidem iudices erant, qui inter milites cognoſcebant& iudicabant. Vnde magiſtri militum dicti ſunt. l. magiſteria. C. de iuriſdict. omn. iud. Cuiuſmodi ſunt apud nos iudices militares, Conneſtabilis, qui dicitur ſummus magiſtratus, Mareſchalli,& Baliui, hi omnes ſunt militares iudices, licet imperiti ſint. De his intelligendum eſt, quod dicitur in. certi iuris. C. de iudic. Videtur enim per- miſſum eſſe militaribus hominibus iudicare, quamuis periti non ſint, vt dixi ſub tit. de iuris magiſtr. quia plerunq; imperiti fuerunt aſſeſſores.ff. de aſſeſſor. leg.i.
De indicibus datis. Iau dantur à magiſtratibus, qui ius dandi habent. hi
iudices dati, vt alias ſæpe admonuimus, proprie iudices dicuntur apud Iureconſultos. Nam prætor& magiſtratus Romani ſolebant iudices dare magis, quam iudicare, tametſi iudicarent extra ordinem nonnunquam, ſed iudicum da- torum munus erat cognoſcere& iudicare de cauſa iniqua. ludices autem dati erant à magiſtratu: vnde diſtinguitur
iudex à prætore,& officium prætoris ab officio iudicis. 1.·.
de verb. oblig. At enim ibi Pomp. quaſdam ſtipulationes
eſſe prætorias, quaſdam iudiciales. Prætoriæ ſunt quæ ex nul- lo prætoris officio proficiſcuntur, quaſi prætor iudex non ſit, Auaſi ſeparetur& diſtinguatur à iudice delegato, in ea diui- ſione. Dicitur hic etiam iudex arbiter. Aliquando enim di- citur pro ſocio, arbiter familiæ herciſcundæ, arbiter com- muni diuidundo, id eſt iudex datus à prætore in actione pro ſocio, pro communi diuidundo, pro iudicio familiæ herciſcũ- dæ. Sie accipimus in l.à diuo Pio. de re iudic. Magiſtratus pop- Rom. qui iudices dabant, ſententiam à dato iudice latam exequebamur, iudex datus exequi non poteſt. imperium enim non habet, ſed notionem tantum,& iudicandi facul- tatem. l. ait prætor. eo. tit. Hic iudex, modo delegatus, modo pedaneus, modo iudex datus, modo arbiter, promiſcue di- citur à Iuriſconſultis. Cicero pro Murena ait, mirum elſe
lIuriſconſul-
wererteee:

ſis cognoſcebant. leeene 3 locte contigerat, iechur n ero pro Marenz krempmnmn n lolemus z. uerunculänt.h : lecka, indicat atrunculuuras
der in btroucs. Exquonin adex criminali dicitur aputast
tde, nec de ciailibas cauli Ccgp. m eſt iucices quoſdam ciulesch d.a. dit. 47. vt omnes iuci amci
tes quidem iudiceserant, quin adicabant. Vode magifmmim de iuriſdict. omn. iud. Cuiuſpol tares, Conneſtabils, quidim areſchalli,& Dabai, Nomtes aperiti ſint. De his irellgrain ar. C. deiudic. Vdetur cuings- ominibus iudicate, quamds xa
ars magiſtt. Juiaplerunqpinfen
eſoc leg.
enteannojpcechehes
Pedaue-
Iuriſconſultos tot annos definire non potuiſſe, vtrum iudi- cem an arbitrum dicere oporteat. Exagitat more ſuo lure- conſultos, vt cauſæ ſuæ inſeruiant. Dicuntur à luſtiniano iudi ces usal. Nouel. 82. de iudic. id eſt, arbitri, qua in re Latini videntur Græcòs imitari. Dicitur iudex ſimpliciter vel ar- biter, aliquando iudex datus, iudex delegatus, iudex ſpecia- lis. Exemplum eſt vnum in Jvltim. de offic. prætor. 1.5. de of- fic. præſid. Dicuntur ſpeciales iudices, qui dantur ſpeciali- ter& delegantur, vt de certa cauſa cognoſcant. ſic accipitur judex in illis locis. Diciturque recuperator apud Theoph. Inſtitu. quib. de cauſis manumit. non lic. Et apud Cicero.
aladex. quod à nobis alibi explicatum eſt. Pedanei iudices dicuntur,
de quibus eſt tit. C. lib. 3. de pedan. iudic. Pedanei iudices acci-
piuntur pro iudicibus datis, non pro magiſtratibus muni-
cipalibus, non pro defenſoribus magiſtraruum, vt Accur- ſius& Accurſiani omnes male intellexerunt. Horum peda- neorum iudicum non tantum apud luſtin. ſed& apud lure- conſultos fit mentio, qui iudices dicunt pedaneos. Exem- plum eſtin l. prætor. 4. ff. de tut.& curator. dat. ab his. Prætor inquit, nec tutorem dare ipſe poteſt: ſicut nec pedaneus iu- dex. Vlpia. ibi his verbis idem lignificat, quod aliis verbis in I. vlr. de offi. præto. vbi vocat ſpecialem iudicem, quem in illa l. prætor. vocauit pedaneum iudicem. Alius locus eſt inl.ʒ3. ne quis eum vi exi. qui in ĩus voc. Eſt enim propoſita actio prætoris edicto aduerſus eum, qui eximit vi,& manibus eri- puit eum, qui in ius vocatur, ſecundum veterem morem du- cendi in ius. Vade quæritur, ſi quis vocaretur ad pedaneum iudicem, an locus fit edicto. Iureconſultus ait edictum ad eum non pertinere, quem vocant pedaneum iudicem. Ra- tio eſt quia loquitur prætor in eo edicto de co, qui exem- ptus eſt cum in ius vocaretur. Proprie autem in ius vocari dicitur, qui vocatur ad magiſtratum. ExYxempla adduximus ex Cicerone, aliud eſſe in ins ire, aliud in iudicium: aliud apud iudicem eſſe, aliud apud Prætorem. b Alius locus eſt in leg..§. remouet. ff. de poſtul.in quo publico iudicio damna- tus remouetur àpoſtalando, etiam apud pedaneos iudices. Prætor aliter dixit& inhibuit quibuſdam perſonis ne in iu- re apud ſe poſtularent, is autem qui poſtulat apud iudicem pedaneum, noncontinetur verbis edicti: ſed poſtea factum eſt ſenatuſconſultum, cum edictum in eare deficeret. Simi- lis locus eſtial. ſi quis aliquid. 3 8.§. iudices pedanei. ff. de
pœnis. Iadices pedanei amouenturà præſide, ſi pecunia cor- rupti eſſe dicantur: quia dantur à præſide. Ille totus locus
ſumptus eſt ex Paulo lib.. Sentent. tit. ad legem luliam re- pet. vbi eadem verba leguntur, cum interpretatione cuiuſ-
dam non omnino ineruditi, qui pedaneum iudicem inter-
pretatur(vt nos) qui ex delegatione cauſas audit. Sunt ergo hi iu dices dati. Animaduertendum eſt horum iudicum de⸗
ſcriptas olim curias fuiſſe„quibus iudices ſumerentur, quo-
ties viſum erat mipiitrotibue cauſas aliquas iudicandas de- legare. Gellius Iib. 1 4. c. 2. id ſatis oſtendit, ſc. prærorem ſo- litum fuiſſe in eaſdem curias legere& adſcribere viros pro-
baros peritiæ& induſtriæ nomine, quibus delegaret cauſas adas, quoties delegare iudicem opus eſſet. Et cer-
cognoſce
tum eſt eos non cognouiſſe, ne tempore quidem luſtiniani. niſi ex delegatione, vt ſatis apparet ex leg. vlt. C. de iudic. Of-
ficium autem horum deſcribitur luſtiniano Nouell. 82².&e
Nouell. ⁰ο. vt defun. ſeu funera eorum.& vocantur ab eod.
luſtiniano aeααα⁴ηπαα, voluit enim Græce exprimere, quod Latini pedaneum dicunt. aaαμds enim idem ſonat ac hu- milis iudex priuatus tantum, qui nullo magiſtratu fungitut;
„ 2.* 3. 11*. quod nullam iuriſdictionem habeat, vt diximus. Exquo
apparet cur pedanei iudices dicti ſunt, nempe à vilitate:nec vt quoſdam ſenatores pedanei, quod pedib:irent: ſed quod cum non veherentur, vt alii. Theoph. in ti. de interdict. etiam hoe
verbo vtitur aaμαρ ᷣαi«. Cum ergo quæritur quid iudex
ſit,& in hac diſputatione de iudiciis„quomodo iudex acci. piendus ſit, non tantum quiĩ præeſt iuriſdictioni, ſed et-
iam qui delegatus eſt, iudex dicitur. De his autem iudicibus
datis, quæſtiones hic tractantur, ſed loci quidam ſunt præci- pui. vnus locus eſt in quo quæritur, qui poſſint iudices dare: alius, qui iudices dari poſſint. Quodad primum attinet, no- tanda eſt hæc diſtinctio, quæ traditur in l.cum prætor. 1². hoc tit. Iudicem dare poſſunt, quib. lege, vel ſenatuſconſulto, vel
In Tit Ide Iudiciius. 15 5
more maiorum conceditur. Proconſul iudicemn dare po-
teſt in prouincia, quam regit. Is quoque, cui mandata eſt iu-
riſdictio,& alii Romani magiſtratus, quibus id more conceſ-
ſoum eſt, propter vim imperii, quod habent. Sed difficultas na-
8 5
ſcitur ex leg.. ff. de offi. eius cui mand. eſt iuriſd.vbi dicitur,
ea quæ l. vel ſenatuſconſulto, vel conſtitutionibus principum
ſpecialiter deferuntur, non poſſe mandari nec transferri in eũ cui mandatur iuriſdictio. At iudicis dandi facultas lege de- fertur, ergo videtur non poſſe mandari. Hoc quidam faten- tur his verbis adducti, ea quæ ſpecialiter lege deferuntur, non transferuntur mandata iuriſdictione hic autem ait lu- riſconſ.lege concedi Proconſuli. Qui in ca ſunt hæreſi, vt
defendant mandatam iuriſdictionem non transferri, dicunt
ſpecialiter deferri Proconſuli. Ergo diſſerens de iuriſdictio- ne, docui quemadmodum hic nodus eſſet explicandus,& di- xi, plus aliquid eſſe ſpecialiter deferri lege, quam ſimpliciter
aliquid lege alicui tribui. Obſeruandum eſt diligenter quod
Papinia. ait in d.l. 1. de offl. eius cui mand. eſt iurildict. non e-
nim aite ſimpliciter deferuntur lege, ſed ſpecialiter, id eſt, quo-
dam iure ſpeciali, cuiuſmodi eſt tutoris datio, quæ noncom- petit iure magiſtratus. Cum creatus eſt prætor& alii, nulla eis
data fuit facultas tutores dandi, pupilli erant in tutela agna-
torum ſuorum. l. 6. ex 12. tabu. legibus decemuiralibus. De- inde latæ ſunt leges, vr pupillis tutores darentur,& ſpeciali- ter quibuſdam magiſtratibus hoc eſt conceſſum lege Atti⸗ lia& lulia, de quibus menrio eſt Inſtitu. lib. 1. Äe Attilia.tut. Vnde dicitur in I. Muto.§. tutoris datio. ff. qe tutel. Tutoris
dationem neque imperii, neque iuriſdictionis eſſe, ſed ei ſoli
competere, cui nominatim hoc dedit vel lex, vel fenatuſ- conſultum, velprinceps. Hæc igitur quæ ſpecialiter lege defe- tuntur, diſtinguenda ſunt ab aliis quæ competunt iure ma- giſtratus:nam pleraque competunt iure magiſtratus, quæ le- ge deferuntur:ſed tamen non ſpecialiter. Exêm pli gratia: Cre⸗ atus eſt Romæ prætor iuriſdictionis cauſa,& more maiorum conſtitutum eſt vt iudices daret, interdum ipſe cognoſceret, deinde lata eſt lex, vt proconſul ea faceret quæcunque Ro-
maæ magiſtratus exequebatur. Lex eam poteſtatem transfert
in Proconſulem, nihil vero ei ſpecialiter tribuit:ſed quod mo- re maiorum competebat magiſtratibus Romanis. Exemplo quoque id oſtendipoteſt, moribus noſtris accommodato. Præfecti Mareſchallorum( vrà nobis vulgo dicuncur) pri- mum ſunt inſtituti, vr animaduerterent in homines vaga- bundos. Deinde lege quadam regia tributa eſt eis iuriſdictio in venatores. ſpeciale quiddam hoc eis delatum eſſe„& ſpe- cialiter hæc iuriſdictio poteſt dici eis attributa: quamuis enim quidam magiſtratus regii habeanti uriſdictionem aliquam, non tamen ſpecialem habent ſinguli hanc facultatem, fic- uti Præfecti Mareſchallorum in hac ſpecie.Sic in iure Roma= no, magiſtratus non habent merum imperium,& tutoris da- tionem: quia veterib. legibus non dabantur tutores pupillis: ſed poſtea ſpecialiter lege deferri cœ ptum eſt. Sic legis actio- nes, de quibus magna quæſtio& diſficultas eſt in l. a.& ſeq. ff. de offi. procon. dicitur emancipari non poſſe, nec manumitti apud legatum procont ulis: quia apud eum non eſt legis actio. idem in l.1. ff. de offl. iurid. Alex. lata fuit lex tempore Auguſti, cuius meminit Cornelius Tacitus, qua permiſſum erat, vt
equeſttis ordinis homines„qui præſiderent Ægypto, lege
agerent, vt actus legitimi coram eis agipoſſent. Sdi quis velit
intelligere qui ſint actus legitimi, quæ ſint legis actiones, po-
teſt id cognoſci ex vno loco in lib. Topic. Cicer. apud Boe- tium ibi, Emancipatio fiebat certo ritu, diſcutit Caius illum ritum,& ſubiicit vocari legis actionem. Huiuſmodi eſt quoqʒ adoptio, quæ inter legitimos actus refertur. gl. in leg. actus. ff. de regu iur. Magna ſolennitas erat in emancipationibus, vt habetur apud Theophil. Inſtit. lib. 1. quib. mod. ius pat. pot. ſol. vbi lIuſtinia. ait emancipationem conſtitutam fuiſſe olim ſub legis actione.in Nouel. 8. conſti. quæ de dign. Cur non recipiunt diem, quæ ſolennitas erat legibus introducta, ſi G quis addat, iam ſolennitatem illam mutat? Dicuntur ergo
actus legitimi, vel legis actiones ob eam cauſam„& vt di= erlale- — Sttsim, ...& Lerba C. de teſta. manu. quæ etiam ciuilia verba dicuntur. j. Verbis ciuitis.
ciuilibus. ff. de vulgar. Sublata eſt autem illa ſolennitas pau-
cuntur verba legitima. leg. vlt. G. de teſta. tutel.& l. dire ctas.
latim propter vtilitatem. Erat ſolennitas quædam& ritus
—I8Z8Z—ö—oö——

. 2 4. 83 —— 4 8
K& iudicandi tantum facul
————
156 iotroductus legibus. Sic miĩhi videtur accipiendum quod dici- tur inl. nemo.ff. de reg. iur. Nemo alieno nomine agere po- teſt lege, id eſt, actus legitimiilli, illæ legis actiones non poſ⸗ ſuat exerceri per procuratorem, cum ſolennitas quædam ſit. & actus legitimus& ritus legis, ſi mutetur perſona, vel ali- quid ex ea tormula& ſolennitate nihil dicitur actum elſſe. Ideoque cum in legibus ſiat mentio prætoris, vel Proccn. ſulis, quoties iure nulla alia perſona agere poteſt, nec valec quod agitur. vnde dicitur, apud legatum proconfalis non 1. legis actionem,& ſi quis apud eum manumiſerit, nihil agit. 1. gitut legis actio refertur ad ea, quæ non competunt z9 5 magiſtratus, ſed ſpecialiter lege competunt Magiſtratus erg jus dandorum iudicum habent, iudex autem datus indicem dare nõ poteſt, niſi à principe datus ſit. l. à iudice. C. hoctit. Iudex à prætore datus iudiciario tantum munere fungitur, tatem habet, nec eſt translata in e- um iuriſdictio eius, qui eum iudicem dedit: atque ideo iudi- cem dare non poteſt. Ego dixi ſub tit. de iuriſdict. multum intereſſe inter eum, cui mandata eſt iuriſdictio,& qui iudex datus eſt. ludicem enim datum tantum cognitionis munus habeie. l. ait prætor.. fl.de re iudic. At is cui mandata eſt iu- riſdictio, iuriſdictionem habet,& iudicem dare poteſt iudex vero datus iuriſdictionem non habet, quare neciudicem dare poteſt. excipitur à principe datus iudex. De iis qui iudices dari poſſunt. Ve pertinet diſtinctio d.leg. cum Præror. 1².§. vl. hoc tit. Natura comparatum eſt& hominib. inſitum, licet nul-
la lege exprellum eſſet, vt qui iudicio carent, ad iudican- dum non admittantur, cuiuſmodi eſt furioſus& impubes. De farioſo autem cum diſſerimus, ſequenda eſt diſtinctio quæ traditur hic in leg. cum furioſus. 3 9.& leg. iudex datus. 46. vt licet furioſus, qui iudicio caret, non ſit idoneus ad iu- dicandum: ſitamen iudex datus ſit, non ideo nulla eſt eius datio, cum in iudicis datione iudicio opus non ſit, ſed tantum in iudicando. Cum furioſus additur. Sic videtur legendum in d. leg. cum furioſus. quamuis alias legatur, adiicitur. quia ve teres dicebant addere, pro dare. vtebantur enim compoſito pro ſimplici, iudex additur, id eſt datur. Quxritur de cæco homine, qui luminibus orbatus eſt, quid dicendum ſit. Dici- tur inl. 6õ. hoctit. Cæcum iudicandi officio fungi- Nihil bre- uius dici poteſt. Accurſ.& Accurſiani omnes ſic interpre- tantur, quaſi cæcus non poſſit iudex dari, ſed ſi in cæcita- tem inciderit poſtquam datus eſt iudex, iudicem manere. Sic interpretantur illud ſextum caput, contra vim verbo- ram& ſententiam iuris auctorum. Adhanc diſtinctionem confugit Accurſius, cum nonintelligeret differentiam ma-
iſtratus& iudicis, quæ traditur ab Vlpia. in leg. 1.§. caſum. ff. de poſtul. Prætor, inquit, cæcum repellit à poſtulando: quia inſignia magiſtratus videre& reuereri non poteſt, ſed ſe- natoriam ordinem retinet,& iudicandi officio fungitur. Ea-
em ſunt verba, quæ leguntur in hoc c. 6. quod interpreta- mur. Deinde Vlpi. explicata quæſtione de iudice, tranſit ad quæſtionem de magiſtratibus ſed melius eſt, inquit, vt cæcum
quidem retinere dicamus iam acceptum magiſtratum: ad-
ſpicare autem ad nouum prohiberi. Hæc verba ad magi- ſtratus pertinent non ad iudicem. Accurſianicum non intel ligerent quid interſit inter magiſtrarum& iudicem, putabant hoc caput ad iudicem pertinere. Ego igitur ſentio cæcum iudicem recte dari. Extat diſputatio noſtra in lib. 1. diſpu. vbi multis argumentis oſtendi, cæcum recte iudicem dari, quamuis magiſtratu fungi minime poſſit. Quid aliud re- quirimus in iudice, quam iudicium? Etſi enim non poſſit al- bum à nigro ſeparare& ſecernere: tamen iniquum ab æquo ſecernere poteſt. imo quadam cæteris præce lunt vi iudicii cæci, quod carent oculis. Ia magiſtratu aliud requirimus, ſpectamus enim decorem aliquem& ſplendorem. d. l.i. ff. de poſtul. Oſtendit enim Vlpian. eo loco quod inſignia magi- ſtratus reuereri non poſſit. Deinde ſequitur in d. l. cum præ- tor. lege impeditur, qui ſenatu motus eſt, quidam prohiben- tut lege iudices dari, vt qui ſenatu motus eſt. l. Caſſius. ff. de Senatorib.& l. Iulia repetundarum. nominatim expreſſum eſt. Moribus receptum eſt, vt fœminæ iudices non recipian-
tur. l. fœminæ- ff. dereg. iur. Qu æſitum eſt eriam de patre&
filio, diximus nihil reterre, an pater in cauſa filii, an filius in
Fran. Duareni(bmment.
cauſa patris ſit iudex. ſic intelligendam eſſel. in priuatis, hoe tit. quamuis de eo probabiliter dubitatum fuit. quia nemo ſi- bi ipſi imperare poſſit. At pater& filius eadem perlona eſſe videntur, ſed eius in publicis muneribus non habetur ratio.l. nam quod. fl. ad Trebel. Si tamen aduerſarius noluerit iu- dicem admittere patrem tanquam ſuſpectum, diximus ha- bendam eſſe rationem huius ſuſpicionis. De viatore quæ- ritur in l.vlt. hoc titu. Magiſtratus vnum ex viatoribus ſuis non debent delegare, vt cognoſcat cauſas priuatas, niſi re vr- gente forte talis cauſa poteſt eſſe, vt non ſit magni momenti, & neceſſicas vrgeat, vr non dubitent magiſtratus viatorem ſuum iudicem dare. Videndum eſt autem ne m giſtratus iudicem dent eum, qui nominatim ab altera parte petitus eſt. I. obſeruandum. hoc titu. Probabilis eſt enim cauſa ſuſpicio- nis,& cum reſcriptis expreſſum eſt, vt talis iudex non detur: niſi repugnet auctoritas& dignario eius qui petitus eſt iudex, vt maxime pertineat ad verecundiam eum non remoueri à iudicando: ſed tamen princeps de ea te adeundus eſt, vt ea. l. obleruandum. in fin. Curare igitur debet magiſtratus, vt eum iudicem det, qui ſuſpicione careat, cuiuſmodi non poteſt dici is, quem nominatim altera pars petit. Sed& notandum eſt, quiſquis iudex datus fuerit a magiſtratu, vel à principe; ſi ſu⸗ ſpectus ſit, eum poſſe recuſari...apertiſſimi. lvlt. God. co. Di- cebam nuper eaml. apertiſſimi. loqui de iudice dato. nam prę- tor& alii iudices, qui dicuntur ordinarii, non ita poſſunt re- cuſari, vriudex datus: nam ſocius eis adiicietur, vt epiſcopus. auth. ſi vero contigerit. Cod. eo. quamuis receſſum ſit ab hac conſtitutione iure Pontificio, quo pofſunt non tantum iudi ces dari:ſed& magiſtratus& epiſcopi ipſi ſuſpicionis cauſa re
cuſari. Corrupti enim mores epiſcoporum fecerunt, vt alii
mores introducerentur. Viſum eſt itaque ſi quis iudex datus ſic, ſiue à principe, ſiue ab alio magiſtratu, iatelligendum dari ſaluo iure recuſationis,&(vt vulgo loquimur) ſaluo iure partis. Rationem huius recuſationis docet Imperator in d, J. apertiſſimi.& l. vlt. vbi notandum, non eſſe neceſſarium al. legate cauſas& probationem ſuſpicionis, ſi quis putauerit ſu-
ſpectum eſſe iudicem: quia eo caſu datur arbiter. Hæc for-
ma iuris ciuilis, qua arbitri eliguntur, contracta eſt iure ponti- ficio. cap. ſuſpicionis. de offi. dele. c. ſi ſpecialiter. de appel. A- lia forma eſt in Gallia, quæ peti poteſt ex conſtitutionibus Regiis,& aliis locis: ſed prouinciam non ſuſcepi referendi quid quibuſcunque in locis obſeruetur moribus& conſue- tudinibus. ſufficiet vt inſtructi& periti artis boni& æqui er
his quæ diximus progreſſu temporis eſſe poſſitis. ſic enim
Vlpianus definit ius. ff. de iuſti.& iure. vultque vt leges exæ- quo& bono interpretemur. Neq; vero poſſunt, inquit lulia. ita leges ſcribi, vt omnes caſus, qui quandoque inciderint tomprehendantur. Sic enim natura comparatum eſt, vt tes plures ſint, vnde peccatum eſt in rei ipſius natura magis, quam in legumlatoribus. Hinc ars fuit neceſſaria, quæ nos do- cet hoc vitium emendare. Nunc quædam attingenda ſunt, quæ in dandis iudicibus obſeruantur, partim neceſſaria, par- tim vſitata, partim recepta. Acin primis certum eſt cum datur judex, aliquod nomen ei exprimendum eſſe: vt, Caſſius iudex eſto. Vnde quæritur ſi erratum ſit in nomine iudicis, quem iudicem datum eſle intelligemusll. ſi in iudicis. 8⁰. hoc tit. S1 nominatus ſit Caſſius pro Mæuio, aut contra, quæritur quis iudex datus intelligatur. Ait lex illa: Si iudex ex conuenrtio- ne ſit additus, id eſt datus, vt iam ſupra dixi, error in nomine nihil obeſt: ſed eum datum intelligemus de quo litigantes ſenſerint. Inſpiciemus itaque quid actum eſt inter litigan- tes,& de quo ſenſerint veriſimiliter. Sed etſi non ex conuen- tione litigatorum datus ſit, ſedex voluntate prætoris:& in nomine eius errauerit, videndum eſt etiam tunc, de quo præ- tor ſenſerit: ſicut ſpectatur voluntas litigatorum cum ex eo- rum conſenſu datus eſt iudex. Eſt locus communis de erro- re in nomine, vt non noceat, modo conſtet de re, in qua er- ratum eſt. Error autem in corpore iudicis noceret in dando iudice. l. ſi per errorem. ſupra de iuriſdicti.& l. 2. hoc tit. Præ- terea in dando iudice præſtituitur tempus intra quod iudi- cate debeat iudex datus, vt intra tres menſes, intra bien- nium,& hoctempus ei definitur à magiſtratu vt celerius& maturius cognoſcat, iudicet,& litem dirimat, ita vt poſt la-
pſum tempus eius nullam poteſtatem iudicandi habeat-
ſolutum

X notandum ek veld princppe, ſu Imi. elt. Cod co. Di. iudice datonam. . nonita poſfum re⸗ acletur, vr epiſcopus. uis recefſum ſitab’ac luntnontantumiudi. Pli ſuſpicionis cauſare. porum fecerunt, vtali que ſi quisindex dato nu, jarelligendum du dloquimur) ſalo iun sdocer Imperatorin aon eſſe neceſſatium a. onis, ſi qus putaueritl- atut arditer. Heckor- contractaeſtiate pont ſpecialiter. de appel. A- dceſt ex conſtitutionibus mm non ſolcepi tefetend etut moribus& coclue- eriti artis boni& xquiet tis elſe poſſiti ſic erim ne. voltque vt legesel vero polfunt inquitlu gai quandoque uien tura compatatum ett; arei iplius Satufa fa ait necefſaria, qux 0- br uxdam atingende ühh uu, pattim veceſundnn eſt cum caat dam ele:n,Cillus 5 zin nomine udics quem
locss en 8 conlte dan c bugesgocere t bar „Kl.* hoct ud⸗ cil otta quo dr te. olfibt z menl 8, erius mag tpo
In Tit. Ide Iudiciis
ſolutum eſt eius officium, niſi conſenſu litigatorum illna tempus prorogatum ſit᷑, de quo faſius poſtea. Præſctibitur etiam interdum locus, in quo iudicare debeat. lſi locus. 59. hoctit. Magiſtratus iudicem dedir.& iuſſit eum iudicare in certo loco, is in alio loco iudicare non poteſt. excederet e- nim fines formaulæ ſibi præſcriptæ à magiſtratu, à quo o- mnem poteſtatem ſuam habet. Sed ſi locus non preſetiytas nec expreſſus ſit, tunc eodem loco iuſſiſſe videtur, quo ſolet iudicari ſine incommodo litigatorum. Commodiſſimus eſt autem locus, in quo magiſtratus ipſe ius reddit, ſalua maie- ſtate impecii, ſaluoque more maiorum. leg. penultim. in fin. ff. de iuſtit.& iure. Inſpicimus enim, in quo loco iudicari ſo- leat ſecundum morem maiorum,& in eoturiſſimum eſt iu- dicem datum iudicare, ſi expreſſus non ſit locus. Saltem 0- ortet locum eſſe commodum litigatoribus, in quo ſcilicet fgatotes commode& honeſte conueniri poſſiat. 1. ſi cum dies. 36.§. ſi arbiter. ff.de arbitr. Deinde aliquando definitur certa quantitas, ad quam vſque iudicetur. leg. de qua re. 74.§. primo. hoc tit. Cum lis eſſet inter duos de variis rebus, datus eſt iudex à prætore, qui cognoſceret inter eos vſque ad ſum- mam centum aureorum: eam ſummam excedere non poteſt judex, niſi inter litigatores conueniat,& in maiorem ſum- mam conſenſerint. hoc eſt, quod vulgo dicitur iuriſdictio- nem prorogari de re ad rem, vt de loco ad locum. ſed de hac re poſtea ſuo loco dicturi ſumus. Hæc ſant, quæ in iudice dato vſitata ſunt& recepta. Iam videndum eſt de mutatio-
ne iudicis, ſicut iudex datur à prætore, ita iudex ex cauſa da- tus remouetur,& contingit interdum vt remoto iudice, alius
ſufficiatur in eius locum,& ſic mutatio iudicis fit. Huc per- tinet quod dicitur in leg. ĩ8. iudicium ſoluitur. hoc tit. Va- riis modis volente eo, qui iudicare iuſſit, is qui iudex datus eſt, remouetur. Namiis, qui iudicare aliquem iubere poteſt, eundem vetare iudicare poteſt. Cuius eſt enim dare, eius cſt eriam reuocare, ſicut quodlibet mandatum reuocatur voluntate eius, qui mandauit. l.& quia. de iuriſdict. Non tantum is, qui iudicare iuſſit, poteſt vetare ne iudicetur: ſed & qui maior eſt eo, qui iudicare iuſſit, vetare poteſt, vt ſi prætor iudicare iuſſit, non tantum ipſe prætor poteſt vetare,
ſed& maior prætore, vt præfectus prætorio. Præterea ſi is
qui iudicare iuſſit, ex priuato factus ſit prætor, ve eiuſdem magiſtratus, cuius erat is, qui iudicare iuſſit, finitur iudi- cina. Hinc naſcitur quæſtio in leg. cum prætor. 12. hoctit. Prætor duos iudices dedit, deinde vnum ex his iudicare pro- hibuit, quæritur, an ſolutum ſit iudicium. Quæſtio naſci- tur ex eo, quod diximus ſolui iudicium etiam vetante eo, qui iudicare iuſſit, ſed cum prohibuit vnum tantum ex his iu- dicare, non omnes, probabiliter de eo dubitatum fuit. Vi- debatur enim ſolutum eſſe iudicium,& alterum non poſle iudicare, cum ſimul eos dando videantur eo iure fuiſſe, vt fi-
mul iudicarent, vt firmius eſſet iudicium. Sed quamuis ſo-
lutum eſſe videatur iudicium, tamen tacite videtur denuo alterum committere,& ſolum dare iudicem. Nonidem di- cendum ex, cum vnus ex iudicibus datis eſt mortuus, alter vero eſt ſuperſtes. nam ſuperſtes tantum non poteſt cogno- ſcere. Idem enim expreſſum eſt iure pontificio. capit. vno delegatorum. 42. de offic. iudic. deleg. Sed cum vni veti- tum eſt iudicare, alter cognoſcere poteſt: nam, vt dictum eſt, cum prohibuit vni, videtur alterum denuo iubere iudicare prætor,& eidem negotium committere quem non prohi- buit. Ex his intelligitur, quibus ex cauſis iudicium ſoluatur
propter perſonam iudicis,& quibus ex cauſis iudex deſinat eſſe is, qui iudex datus eſt. Aliæ cauſæ ſunt, de quibus paſſim
ſub hoc titul. exempla reperiuntur, vt cauſa ſuſpicionis, de qua exemplum eſt in leg. Iulianus. 17. hoctitulo. Cum duo litigare vellent, datus eſt eis index à prætore, vnus ex litiga- toribus deceſſit relicto hærede eo, qui iudex datus fuerat, ait luriſconſultus iuſtam eſſe cauſam mutandi,& remouendi e- ins iudieis,& alterum in eius locum ſubſtituendi. Ratio- nem adfert, quia iniquum eſt aliquem rei ſuæ iudicem fieri:
hic autem iudex eſlet in cauſa ſua: ſicut enim ab initio in pro-
pria eius cauſa non potuiſſer iudex dari: ſic dicendum eſt, cum res poſtea eius propria facta eſt. Quod eſt intelligen- dum etſi res poſtea ad iudicem pertinet propter communio-
nem fortaſſe, vt ſatis colligitur ex verbis antecedentibus, vel
757
ex eo, quod ante diximus, neminem poſſe in ſua cauſa iudi- cem eſſe, hoc eſt vulgare,& veluti principium in iuriſpru- dentia,& à multis imperitis, ſcilicet, contemnitur, tan- quam indubitatum atque vulgatum, ſed eruditi homines in- telligunt horum principiorum cogaitionem neceſſariam el- ſe in iuriſprudentia, ſicut in aliis omnibus artibus. Similis cauſa ſuſpicionis colligi poteſt ab aliis, vt leg. prætor. ff. de iu- riſdict. Prætor mandat iuriſdictionem ſuam veltotam, vel partem vnam, velin certas perſonas, vel ad vnam ſpeciem,
X plerunque ex iuſta cauſa mandart, veluti propter ſuſceptam
ante magiſtratum aduocationem, vt ſi ſuſceperit aduocatio- nem caulſæ, qui magiſtratus eſt, is cognitionem debet man- dare& iuriſdictionem ſuam, nec tantum iudicem dare. Ea agitari ſolet quæſtio in caſu dict. leg. Iulianus. an iudex qui hæres factus eſt ab vno ex litigatoribus, poſſit alium iudicem dare? Videtur quibuſdam poſſe. argumen. dict. leg. præior. ſupra de iuriſdict. vbi dicitur, iuſtam eſſe cauſam mandandi: ſed illi non cogitant leg. prætor. loqui de prætore, qui man- dare poteſt iuriſdictionem: hic vero tractari de iudice dato, qui non poteſt iudicem dare. leg. à iudice. C eodem hoc tit. Alia eſt cauſa propter quam muratur iudex,& in locum iu- dicis remoti alius ſubſticuitur, ſi iudex datus non poſſit iudi- cio operam dare. l. ſi longius. 18. hoc titu. Datus eſt iudex, qui propter longam peregrinationem, propter aliquam oe- cupationem non poreſt iudicio operam dare an ſit cogendus iudicare, an remouendus? Cęrtum eſt prætorem eum, ſi ex- cuſationem nonhabeat, cogere iudicare. leg. vltim.§. iudigan- di quoque neceſſitas. ffide muner.& hono.& leg. ptætor eos. g. qui autem non habet excuſationem. ff. de vaca.& excuſ. munc. Iudicandi enim munus numeratur inter publica mu- nera& perſonalia. dict.§. iudicandi. Sed poteſt iuſtam excu- ſationem habere. exemplum vnum eſt in dicta leg. ſi lon-
gius, vt ſi forte aliqua occupatio nõ pariatur iudicẽ iudicio o-
peram dare. Si quis velit plene hunc locum intelligere, ad- denda eſt diſtinctio, quæ traditur in leg. prætor. ff. de vac.& excuſ. Dubium autem non eſt, quin olim iſta capita coniun- cta fuerint. Interdum tamen deber iudex expectari ad ali- quodtempus, ſi ſpes ſit eius reditus, vel ſaniratis. melius enim eſt expectare ad aliquod tempus, quam eum remouere,& a- lium ſufficere. Exemplum eſt in leg. iudex datus. 46. hoc tit.
quamuis furioſus non recte iudex detur: ſi tamen ſanæ men- tis aditus, id eſt, datus ſit,& poſtea furere cœperit, idem ma-
net: quia ab initio recte datus fuit, morbus tamen ſonticus
ei iudicandi neceſſitatem remittit,& alius in eius locum ſub-
ſtitui debet. leg. quæſitam. 6. ff. de re iudic, Igitur intelligi- tis quibus ex cauſisiudex remoueatur, vel mutetur. Seda- nimaduertendum eſt amoto iudice dato, an idem iudicium eſſe intelligatur. Non ideo eſſe diuerſum iudicandum iudi- cium, quod iudex mutatus ſit: quod in locum mortui, velre- moti iudicis alius datus ſit. Verum eſt iudicium ſolui ex his
cauſis: ſed poſtquam alius in eius locum ſubſtitutus eſt, nos
interpretamur idem non diuerſum iudicium eſſe. Id expreſ- ſum eſt& declaratum in leg. proponebatur. 76. hoc tir. Da- ti ſunt tres iudices, vnus eſt excuſatus à vocarione huius mu- neris, datus eſt alius in eius locum, an idem ſit iudicium? Ait ibi Alphenus non modo ſi vnus, aut alter mutatus ſit, vt pro- ponitur in hac ſpecie, ſed& ſi omnes mutati ſint,& alii ſub- rogati, dicendum eſſe, idem iudicium manere. Multa& ſi- milia exempla adfert, vt oſtendat rationi conuenire, vt idem iudicium efe exiſtimetur. Si inquit, ideo dicamus diuerſum eſſe iudicium, quia iudices murati ſunt, nos etiam dicemus hominem non eundem eſle, qui ab hinc anno fuit, propterea quod, vt philoſophi dicunt, ex quibus particulis minimis conſiſtimus, eæ quotidie ex noſtro corpore decedunt, aliæ- que extrinſecus in earum locum accedunt,& certe potus& cibus hac de cauſa ſunt neceſſarii. De hac philoſophorum o- pinione, locus eſt animaduerſione digniſſimus apud Sene- lib. 8. epiſt. †9. Nemo, inquit, idem eſt in ſenectuts, qui iuue- nis fuit: nemo eſt mane qui fuit pridie, corpora rapiuntur fluminum more. Citat illud dictum Heracliti, in idem flu- men nemo bis deſcendere dicitur, nos tamen eundem ho- minem dicimus,&c idem flumen. Sed qui paradoxis dele- Ctantur, dicunt non idem eſſe flumen: nec eundem homi- nem, qui heri fuit. Sed quid refert, dixerit quiſpiam, idem
4

Ador guus ſit.
68 Franc. Duareni(bmment.
eſſe, an aliud& diuerſum iudicium? videtur enim inanis diſ- utatio& Xνυιαμαάασκ: ſed certe non eſt inanis nec frinola. Nam re& effectu multum intereſt, an vnum& idem iudi- cium eſſe dicatur, an duo& diuerſa iudicia. Idfacile demon- ſtratur exleg.mortuo.6o.hoc titu. In locum mortui iudicis datus eſt& ſubditus alius, prior iudex cœperat cognoſcere, quæritur, an nouus iudex in eius locum ſubditus, debeat de- nuo cognoſcere: an ſequerur quod à priori eoneſt Sen ceptum. Si dixerimus diuerſa eſſe iudicia, æquum eſt, vt di- camus non debere ſequi, quod ab alio inceptum eſt. Sin i- dem(vtre vera eſt) indicium ſit, ſequi oportere quod prior fecit, id eſt, ex iiſdem actis iudicem poſteriorem oportete nu- dicare, ex quibus qui mortuus eſt iudicare debuit. Hauc he. ferenda eſt quæſtio, de qua in leg. ſi iudex. 32. Dwor 4 prætore iudex, vt infra certarempora co en oſceret& ü9 es. ret, putaintra annum, aut biennium: hic iudex datus deceſ- ſit, alius ſubditus eſt in eius locum, de tempore nihil dictum eſt, quæritur intra quod tempus judicare debeat? Certum eſttempus videri repetitum, quod expreſſum fuerat in prio- ris delegatione iudicii. Sed quæritur an integrum tempus habeat, an vero tempus quod ſupereſt computandum ſit cum altero, an idem tempus præſtituturm ſit quod ſupereat, cum ptior iudex deceſſerat. Iuflus fuerat iudicare intra duos an- nos forraſſe,& erat lapſum tempus cum prior deceſſerat, no- uus iſte iudex an habebit id ſpacium duorum, an vero vnius anni? Ait Paulus in allegata leg. mortuo. habere duos annos integros, quamuis ſuperſit rantum annus eius temporis, cum priot iudex deceſſit. Videbatur tamen contra dicendum eſ- ſe: ſicut enim alter cogebatur iudicare intra annum: ſic vi- debatur ſecundus cogendus eſſe, vt intra eum annum iudica- ret. Sed vtilitatis cauſa conſtitutum eſt, integrum ei tempus dandum efſe. Viſum eſt enim nihil in ea re iacommodi eſle: nam ſpacio aliquo remporis ei opus eſt, non tantum ad iudi- candum: ſed eriam ad deliberandum de his rebus, quæ à prio- re factæ ſunt. Et ne quid videatur abſurdi inde ſequi, ſubii- cit: ita tamen ne legitimum tempus excedat. tempus autem legitimum, quod excedi non debet, expreſſum eſtin leg. pro- perandum. C. de iudic. ſcilicet triennium. addita eſt hęc expo- ſitio ne faeile elidatur illa lex,&lires diutius, quam par ſit pro- telentur. Exempli gratia, fingamus iudicem datum„vt iudi- cec intra triennium, prope finem triennii deceſſiſſe,& alium datum eſſe in eius locum: ſi habet hic integrum triennium, vſque ad ſex annos illa lis protelari poſſet,& adhuc contin- gete poſſet, vt illo mortuo prope finem ttiennii, alius etiam ſufficeretur,& protraheretur lis in nouem annos: vnde plu- rimum incommodi ſequi poſlet. V
De litigatoribus.
Timus iudicium conſiſtere ex iudice& litigatoribus Li-
iigatores autem vocamus actorem& reum, ſine quibus iudicium non conſiſtit. leg. inter litigantes. 6 2. hoc tit. In o-
mni iudicio oportet vnum eſſe, qui actoris partibus fungatur, alterum qui partes rei ſuſtineat. Si vterque diceret ſe reum
eſſe,& ſic neuter velit ſuſcipere onera probationum, lis expe- diri non poſſet. Vnde quæritur plerunque vter ſit reus, vter actor, vter poſſideat. leg. prim. ff. vti poſſide. nam non 855 bante actore reus abſoluitur. C. de eden. leg. qui accuſare. Sed hæc dubitatie maxime oritur in duplicibus iudiciis: vt interdicto vti poſſidetis, ³in iudiciis familiæ erciſecundæ, com- muni diuidunde, finium regundorum. quæ indicia duplicia eſſe dicuntur, in quibus vterque actor eſt, vterque reus, nec poteſt diſcerni actor àreo, ex eo quod vterque petit à com- munione recedi, vterque rem diuidi petit, vterque ſe tuetur aduerſus alterum. Sed neceſſe eſt, vt lis procedat, alterum exhis eſle qui actoris, alterum qui rei partibus funga- tur. Qua in re Iuriſconſulri noſtri dicunt, inſpiciendum efle vter prior ad iudicium alterum prouocarit: nam is actor cenſendus eſt, quod dicitur in leg. qui prior. 29. hocrtit. Sed ponamus ambos eos ad iudicium prouocare: vt ſi ſint duo hæredes,& petant vt res propter hæreditatem communes diuidantur: quodnam eſt futurum iudicis officium? neuter horum prouocauit prior: ſed ambo prouocauerunt. Sorte ves diſcerni poteſt per taxillos, inquit Accurſin leg. ſed cum
ambo. 14. hoc titu. Hæc lex ſuffragatur iudici Pantagtueli= no, qui omnia forte dirimebat, ciras hanc legem. Sedta- men nunquam exiſtimaui, illam tam late producendam eſſe: ſed cum quæſtio facti eſt, non iuris, nec eſtres magni mo- menti, nec poteſt lis aliter expediri. Exemplum eſt in leg. vlt. C. commu.de leg.
Qui poſint agere vel conueniri.
E quibuſdam perſonis quæritur, de quibus probablis eſſe poteſt dubitatio; veluti de patre& hlio Quæritur itaque an pater à filio, an filius à patre conueniii polfit. Et ait iuriſconful. litem nullam nobis eſſe poſſe cum eo quem habemus ia poteſtate. leg.lis nulla. 4.hoctit. Filius ergo, qui eſt in poteſtate patris, nec patrem conuenire, nec à patre con- ueniri in iudicio poteſt. Res ipſa impedimento eſt: nam ſi pater cum filio agat, perinde eſt ac ſi ſecum ipſe agat aclitiget. habentur enim pro vna& eadem perſona. Hocautem per- tinet tam ad filium adoptiuum, quam ad filium naturalem. Sicut igitur pater naturalis non poteſt conuenire filium in iudicio nec conueniri à filio: idem dicendum eſt de patre & filio adoptiuo, vt iudicium ab initio non poſſit conſiſtere inter patrem& filium adoptiuum. Ergo ſoluitur iudicium, ſi res in eum caſum inciderit. leg. ſi à me. I1. hoc tit. Eodem pertiner quod dicitur in leg. adoptiuum. ff. de in ius vocand. De emancipato filio idem dici non poteſt? ad emancipatum enim pertinet edictum prætoris de in ius vocando, vt eman- cipatus patrem in ius vocare poſſit permiſſu prætoris, venia Aprætore impetrata. Et hoc mtereſt inter edictum præto- ris de in ius vocando,& ius quod nunc interpretamur, quod edictum de in ius vocando ad emancipatum pertineat. Hoc autem verum non eſt in his, qui in poteſtate ſunt: nam ſim- pliciter dicendum eſt non poſſe filium agere aduerſus pa- trem, emancipatum autem venia impetrata poſſe agere,& conuenire patrem permilſla prætoris. dict. leg. adoptiuum. de in ius vocand. Vbi luriſconſul. filium ait, qui eſt in poteſta- te patris, magis iure patriæ poteſtatis, quam edicto prætoris prohiberi in ius vocare patrem. Sed quæritur, an filiusfa- milias ſaltem aduerſus alium extraneum qui pater noneſt, poſſit agere in iudicio? Et certum eſt filium famil. non poſſe agere, niſi ex cauſa: alias nullam habet in iudicioactionem. leg. filiusfamil. 8. ff. de obligatio.& actio. Actio enim datur
patri, non filiofamilias ex eo, quod acquirit filiusfamilias: ſed ex cauſa propter vtilitatem aliquando ei permittitur agere
extra ordinem cauſa cognita, vt expreſſum eſt in leg. cum fi- liusfamil. 17. ff. de rebus cred. vbi oſtendit Iuriſconſul. ordi- narias actiones patri deferri: ſed tamen permittendum eſſe filium extra ordinem experiri, vt in caſu de quo ibi,& aliis de quibus in leg. ſi longius. 1 8.§. ſi filiusfamilias. hoctit. cum ſci- licet vtilitas exigit, vt permittatur filio agere: ne dum pater eius expectatur, magno incommodo filius adficiatur, auc impunita maneant delicta, cum forte furtum paſſus eſt fi-
liusfamil. nec pater venturus ſit, vel cum is qui commiſit, ſe
ſubtrahit. Quod autem luriſconſul. ibidem ait, filium vtili
iudicio agere poſſe, vrile iudicium vocat quod dicitur extra-
ordinarium. dict. leg. cum filiusfamil. ff. de reb. cred. Vtiles a- ctiones extraordinarie ſunt, nõ ex legibus, quę nõ ex iure di- recto proficiſcuntur: ſed ex vtilitate, æquitate,& benigniore quadam interpretatione. Eodem pertiner quod dicitur ia leg. in factum. 1 2. ff. de obligat.& act. filiumfamil. poſſe exer- cere actiones in factum, quæ non ſunt directæ, nec legiti-
ma, nec ordinariæ: ſed propter vtilitatem dantur in factum
extra ordinem,& præſcriptis in factum verbis concipiun- tur. Sic ego interpretor hæc tria verba eandem ſignifica- tionem habeuntia, vtilem actionem, extraordinariam,& in factum. quamuis hæc ſingula ſuas quaſdam proprias ſigni- ficationes aliis in locis habeant. Sed an aduersſus filiumfa- milias actio datur? Certum eſt eum, ſi quod negotium con- traxerit, ſi quid admiſerii, ex eo conueniri pofſe; vt patrem- familias. leg. 57.tam ex contractibus. hoctit. Qui autem cum filiofamil. contraxerit, duos debitores habet. l. ſ quis cum fi- liofamil. 45. ff.de pecul. ſed mortuo filio poſt litis conteſta- tionem, inſtantia iudicii tranſit in patrem de peculio,& quod
m rem patris verſum eſt,&c inſtantia dicitur tranſire, vt in
hare.
——

Pauum. Ergoſcluni
ciderit. leg. ſ
laleg— 1 l dem dici ne nf. Kelinm „m dlcinon potelle dengn . pexn oris dein ius wahna . me polbt betmillugraun 4
thoc mtereſt iaten tümm « ius quod nunc intergtennu 1 ndo ad emancipatum— „ nhis, quiin poteſtutelm un aon bolſe tium zgete zchend, lurem veni impenra falege tmilla Ptærotts.Gict ltg adcguun.
—
—
anKooſalülumat, gwietnnat
arrix poteſtatis, quamedidoyen te pactem. Hed quxtitu,, atui alhum enraneum qu pattrunt
Eacertum eſtfliumfiml.na
lias nullam habet in indicioscic eobligatio. K actio. Actiocnmnar
as exco, quod zcquini SUusimk
Ltatem alqquandoei permititui ognita, vterptefun eſtin lzm cred. rbioſtendt luricunllas
4 1. 4 eferti: ſed tumen etminenäms
periti, vt in calu üegrobd bu .18. 5l iiusfamilas hocti:n- erwittatur flo igere:necmm 3 o incommodo llus Mhume da, cum ſorte furtum uut rurus ſt, velcum„ a luriſconſal. bbidem ii 2 eiudicium vocat q
Ane zereb.crelſ
n ülust ꝛwil 54„. beduue 1 gibus, 1o,
ant, n exlegidusd edeiy M'
ler ntilitate, xquitatẽ,
.
hæredem, ſicin patrem. eſt enim velut hæres.. 2 f. de pecul. Quęæſtio eſt de ſeruo. Seruus non poteſt eſſe in iudicio, nec poteſt agere, nec conueniri. ludicium enim nullum eſt ad 4 uerſus eum actum. leg. ſeruus. C. de indic.& leg. non idtirco. 44.§. vItim. hoc. tit. Excipiuntur tamen certi caſus, in quibus
licet ſeruo conſiſtere in iudicio,& etiam contra dominum
agere. leg. vix certis. 3. ff. hoc titu. Pertinet& hoc ius ad monachos noſtri temporis, quos ſeruis comparare poſſu- mus, cum nec in iudicio conſiſtere, nec agere, nec conueni- ri poſſint. Maltt enim non abſunt à ſeruitute. Alia quæſtio eſt de magiſtratibus, de qua extat reſcriptũ imperatorium in
leg. pars literarum. 48. hoctit. Loquitur enim lex illa de ma- giſtratibus. aννντασ enim magiſtratus interpretamur, quos
ait non poſſe conueniri quo tempore magiſtratu funguntur:
ſed hoc eſt intelligendum ſecundum definitionem, quæ tra- dicur in leg. z. de in ius voc.& leg. nec magiſtratibus. 32. ff. de inur. Hoc caput ad maiores magiſtratus pertinet. Maio-
res autem poſſunt vocari, Conſul, Proconſul,& alii, qui im-
perium habent, qui non poſſunt conueniri, qui habent ius in vincula coniiciendi. Minores poſſunt conueniri etiam cum
ſunt in magiſtratu: ſed de magiſtratib. noſtri temporis idem dici non poteſt: quia perpetui ſunt non temporarii, vt Ro- mæ erant. Et ſatis apparet iſtis omnibus capitibus, agi de magiſtratibus temporarus. cum poſtquam defuncti ſunt ma- giſtraru, condeniri poſſint. Abiurdum autrem& ini⸗ quum eſſet magiſtratus noſtri temporis non poſſe conue- niri, ſicut diximus de rebus creditis in leg. præſidis prouin- ciæ.3 4. De varits iudiciorum præceptis.
Okquitut tertius locus huius diſputationis noſtræ, in qua
præcepta quædam de iudiciis tradituri ſumus, que diſper-
ſa habentur ſub hoc tit. Incipiemus autem à generalibus
præceptis de officio iudicis. Præcepta quædam generalia tra-
duntur de officio iudicis, de quibus meminit Gellius lib. 14. c.
2. vbi meminit de lege lulia indiciorum,& de liberis Tube-
ronis, de officio iudicis. complectebantur autem lex& libri Taberonis ea, quæ ad ordinem iudiciorum pertinerent,& quid in quacunque re iudicem ſequi oporteret:& maxime quæ ad ordinandam litem ſpectant, quod paucis libris facile comprehendi potuit. Huius legis luliæ fir mentio hoc tit. in
leg. 2. paulo poſt princip. verſic conuenire, ibi Lex lulia iudi- ciorum ait, quo minus inter priuatos conueniat. Vocant e-
nim Iuriſconſulti legem Iuliam indiciorum, legem iudicia- riam. Ea lex continebat, qnæ ad ordinem iudiciorum per-
tinebant, tam ad iadicia priuata, quam publica. Primum
præcepru n eſtdde ollicio indicis, quod generaliter iudices o-
porrer cnntam leges iudicare,& in iudicando non poſſe A Ae Ler colligirur ex leg. rem non nouam. 12. C. de eeſcribirur formula iuriſiurandi, quod exigi-
tur à iadicus: verboſa lex eſt,& nihil aliud continet quam iuſiurandum enigi àmagiſtratibus: ficut plerunque fiebat à iudicibus Koinæ. iurati snim iudices cognoſcebant& iudica- bant. Eodem pertiget Nouel. luſtinia. 8. Iuſiurandum, quod Prgſdatur ab his, qui adminiſtrationem ſuſcip. quæ conſtitut.
Pbus- iurant enim ſe iudicaturos ſecundum quod iuſtum& æ-
quum eis videbitur, id eſt, ſecundum ius& leges, vt ego in- terprétor. Quoties autem ius ſcriptum æquitati repugnare videbitur, indicis eſt æquitatem magis, quam ſcriptum ius ſe-
qui: vt dicitut in leg placuit. 8. C. eodem. Æquitatem prafer-
ri rigori eſt vulgare dictum, quod ex eo ca. ſumitur. Qunid ſit autem æquitas, quam ſequi debet iudex, breuiter nunc ex- plicandam eſt. fquitas igitur, vt aliquando docuimus, eſt benignior quædam,& humanior interpretatio legis ſcriptæ, quæ æquitas ſcripto comprehenſa eſt. Sic definit Ariſtot. oeieiae lib. 5. Moral. quam nos vel æquitatem, vel æquum & bonum vocamus. Oſtendit Ariſtote. eo loco ſicut luriſ⸗ confſulti ſub tit.ff. de legibus.lJ.neque leges.l.nonpoſſunt. non omnia poſle definiri legibus, de quibus aliquando controuer- ſia poteft incidere. Non enim poſlunt omnia venire in men-
*
tem legislatoris, cum infinita ſunt negotia, quæ inter homi-
2
ormulam continet iuramenti, quod exigitur à magiſtrati-
nes contrahuntur: vt exprimere, ſcribere,& mandate lite-
ris res omnes, de quibus homines quandoque litigant, non poſſint. Bonis& prudentibus viris permictitur interpreta- tio legis, cum verba legis deficiunt, quod videtut legis ſen- tentiæ,& menti legislatoris maxime conuenire. Interpre- tatio eſt, quam Ariſtot. vocat&εααανs æquitatem, vel x⸗ quum& bonum. De ea intelligendum eſt, quod ait VlIpian. in leg. prim. de iuſtit.& iure. ius eſſe artem æqui& boni. Ius b igitur noſſe eſt, eam artem noſſe, qua poſſumus quamcun-
que legem, quodcunque reſcriptum principis, ciuitatis, Kei-
publ. interpretari exbono& æquo,& ad æquitatem reduce- re. hoc proprium eſt luriſconſultorum munus. Eonomine
laudantur à Cicerone Philip. 9. Scruius Sulpitius& alibi Gal-
lus Aquil. quod in interpretatione ciuili omnia ſemper ad æ- quitatem retulerint. Dubitandum non eſt, quin aliqua arte opus ſit ad iudicandum,& æquum& bonum explicandum, & ad interptetationem legum ex æquo& bono faciendam. & ad hanc uxiay interpretandam, ſunt quiſolam naturam ſafficere putant. Quid, inquiunt, opus eſt tot libris, ſi
Hoc natura nobis eſt inſitum? ſi æquitatem natura homini-
bus perſuaſit? Certum eſt eam ortum habere à natura:& quo quiſque eſt natura prouectior, eo magis aptus eſt ad iu- dicandam æquitatem, ſed ars quam profiremur; maxime na- turam iuuat; vt aliæ artes. Ars enim numerandi eſt omni- bus inſita,& tamen ars Arithmetica non inurilis homini- bus: nam qui eam artem norunt, multo facilius numerant, quam qui non norunt. Sic ad interpretationem legumex bono& æquo, opus eſt arte, ſtudio, vſu,& exercitatione. Artiſicis eſt, id eſt, Iuriſconſulti, qui eam didicerit arrem, tra- ctare bonum& æquum. Vnqde Celſus iunior dicebat per- nicioſe plerunque errari ſolere, ſub auctoritate iuris, cum for- te quis prærextu iuris ſcientiæ, quam profitetur recedit ab eo, quod bonum& æquum eſt. leg. ſi ſeruum.9 1.§. ſequitur. fl. de verborum obligat. vnde in leg. ſcire leges. ff. de legibus. admonemur, ſcire leges non eſſe earum verbatenere, ſed vim
& poteſtatem. Leges enim omnes Imperarorum Roma-
norum, Regum noſtrorum, aut cuiuſque ciuitaris memoria complecti hoc non eſt Iureconſultum eſſe. Qui putant his libris nihil aliud contineri, quam leges Imperatorum, fallun-
tur. Continetur enim ars ipſa boni& æqui, ac reperiuntur
multa præcepta ad æquitatem ac bonum& æquum perti- nentia, ad legum interpretationem, de quibus nihil à princi-
pibus traditur, nullæ leges præſcribi ab lmperatoribus ſolent.
Huiuſmodi ſunt fere, quæ im libris Pandectarum leguntur, in quibus conſtitutiones& reſcripta interſeruntur. Hac de
cauſa exem pla valde vtilia ac neceſlaria, quotidie vobis ob o-
culos pono Vlpiani, Plauli,& aliorum, qui edicta& leges in- terpretantur. Non poſſumus commodius exemplum re- quirere de interpretatione huius æquitatis, quam quod vidi- mus de interpretatione albi corrupti. in leg. ſi quis id quod. ff.
de iuriſdictio.& de interpretatione edicti aduerſus eum, qui
ius nouum impetrauit. ff. quod quiſque iuris in alt.&c. His præceptis atque exemplis continetur ars æqui& boni, quam ius nos appellamus. Itaque dubitandum non eſt, quin lectio horum titulorum ſit vrilis etiam his, qui propriis moribus reguntur licet Romanis legibus non vrantur. Hi, qui dicunt ſe Romauis legibus non vti, non putant hæc ſcripra leges eſſe: ſed velut philoſophica quædam præcepra, quibus que- uis conſtitutio emendatur, Ariſtoteles vocat ενπνπ⁸ο ⁸αωπα- Liuv Majs. Mirum ergo non eſt, quod dicitur id ad iudic's officium pertinere, vt iuſtitiam atque æquitatem præſcri- pto iuri præferat. Sed faceſſit nobis negotium quod in dic. leg. placuit. Cod. de iudic. dicitur æquitaris ſcriptæ præcipnam
eſſe rationem. Nam ſi verum eſt, quod diximus ex Ariſto-
tele& Iuriſconſultis, æquitas non ſcripta, eſt æquitas,& di-
ſcernitur à iure ſcripto. Eſt enim interpretatio iuris ſeripti,
quæ interpreratio iure non eſt comprehenſa. Malta com- miniſcuntur non tantum iuris interpretes, ſed& Philoſophi & Theologi, vt explicent id quod hic dicitur,& hoc excuſa-
re poſſint. Quædam alia adduxi eodem pertinentia,& in eo laboraui antequam in codices emendatos incidiſſem, in qui-
bus hæc vox, ſcriptæ, deeſt& quidem in vetuſtis etiam co- dicibus deſicit, vt admonui lib. prim. Diſputat. Non dubito quin ita ſine dict. ſeripta, legendum ſit, Vox autem illa vi- O 2 8

4 4 3 1 * 8 “ — 3 4 1 4 4 5 8* * — 3 3 — . 1 4 4 1 4 4 5 4 4 4 3 1 4 6 1 1 3 4 * 11 8 1 * 3 3 1 8 “ 3 4 1 1 4 1 3 1 4 3 3 * 8 4 4 3 * 4 4 3 1 3 v “ 4 4 4 4 3 1 4 1 8 3 8 4 3 1 1
—
„ 4 4 3 8* —— A——— —““— ——— —
160 Franc. Duareni Comment. De z
derur ex commentatione aliqua addita ab his, qui non po- tuerunt conciliare caput leg. prim. Cod. de legibus.& leg. pla- cuir. Videbant enim contraria& repugnantia, cum Impe- rator dicat in dict. leg. prim. Cod. de legibus. inter ius& æ- quitatem, interpretationem nobis ſolis& oportet,& licet inſpicere. Quibus verbis adimere videtur iudicibus poteſta- tem interpretandæ legis. quoties de iure ſcripto& æquitate quæricur. At vero in leg. placuit. ait iudicem in iudicando præcipuam debere æquitatis quam iuris ſcripti rationem ha- bere. Aliter enim intelligi non poſſe viſum eſt huiuſmodi caput: nihil autem facilius fuit, quam hoc verbum addere: æquitatis ſcriptæ. Kquitas enim, quæ ſcripta non eſt, non poteſt pręferti iuri ſcripto.dict. leg. prim.& ſic euaſi funt. Sed nihil neceſle fuit eo confugere. rectius accipienda fuit dict. lex prim. C. de legib. vt alias docui in interpretatione huius tractatus. Interpretatio enim legis ex bono& æquo, non ſolius eſt principis, fed& magiſtratus, iudicis,& luriſconſul- ti. Nec ea res vllum incommodom haber, ſi æquitatem ita accipiamus, vt iam à nobis dictum fuit. Nam hoc non eſt à legibus recedere: ſed leges potius ſequi,& legibus ſenten- tiam ſuam accommodare. Siquidem ſententia legis, magis lex dicenda eſt, quam verba legis. leg. non dubium C. de le- gibus. Sed ſi interdum accidar, vt cerra non ſit legis ſenten- tia, vt non poſſit colligi ex eo, quod ſcriptum eſt in lege, id de quo iudicandum eſt: tunc ceſſant iudieis partes,& prin- ceps neceſſario adeundus eſt. Sic intelligendum eſt, quod dicitur in leg. prim. C. de legibus. Cum ait Imper. inter ius & æquitatem, interpretationem,&c. Sic ego intelligo, quod dicitur in le.neque leges. 9.& l. non eſt nouum. 25.& leg. ſed &. 27. ff. de legib. Idem dicendum eſt,& cum quis ita inter- pretatur, vt perpetuum ius conſtituat. id enim ſolius princi- pis eſt. Sed æquitatis interpretatio, quam nos&ssa dici- mus, non ſolius eſt principis, ſed& cuiusſuis magiſtratus& iudicis, qui de re aliqua coguoſcit. Et ideo non ſolum ſupre- mas curias, ſed& inferiores magiſtratus ex æquo& bono iu- dicare poſſe non dubiro. Quod itaque vulgo dicitur in Gal- lia, ſupremas curias ex bono& æquo iudicare poſſe: inferio- res curias& magiſtratus non poſſe, ſed tantum ſecundum le- ges, hocex errore natum eſt. Nam ſi ſpectemus vim boni& æqui, fatendum eſt non ſolum ſupremos iudices, ſed& in- feriores ex bono& æquo iudicare poſſe, nam ſi dicamus eos
ex bono& æquo iudicare non poſſe, idem eſtac ſi dicere-
mus, non poſſe eos ſententiam legis ſequi, ſed oportere eos
verba legis ſequi, quod abſurdum eſt& iniquum. conus-
nit igitur officio iudicis leges ſequi in iudicando, qui contra leges non poteſt iudicare. Si quis contra facit, legem of- fendit. leg. non quicquid. 40.§. iudex. ſf. hoc tit. Sed multum refert, vi cognolcamus verum iadex aliquid ſecundum leges, an contra leges faciat, quomodo ſic concepta lex. Aliquan- do enim ita eſt concepta, ve neceſſitatem imponat iudici- aliquando ita eſt conceprta, vt eius facultatem relimquat ar- bittio. Si dicat lex, iudicem oportet, ei neceſſitatem impo- nit. Si ita dicat, facere poteſt, permittit ei faculratem. Sic intelligenda eſt dict. lex non quicquid. in princip. hoc titu. & lex prim. Cod. quomodo& quando iud. Sic intelligen- dum eſt, quod dicitur iudicem interdum gratiam facere poſ- ſe. cap. conſuluit. de offic.& poreſta. iud. delegat. Ex eo loco colligunt iudicem poſſe gratiam facere. Sed quomodo hoc accipiendum ſit, ſatis perſpici poteſt ex his quæ diximus. cum lex permittit, nec imponit neceſſitatem, poteſt gratiam fa- cere, vt cum de dilationibus temporum,& aliis quibuſdam aliquid ſtatuit, ſicut etiam de ſorte, qua diximus poſſe quaſ- dam lites dirimi. Dictum iam eſt quædam pręcepta eſſe cir- ca rem iudiciariam, quorum alia generalia ſunt, alia ſpecia- lia. Generale præceptum eſt, de quo dicere cœpimus, ne iu- dex contra legum præcepta quidquam fiaciat. Quid ſit contra leges facere, quid ſecundum leges, etiam docuimus. Adden- dum eſt quid ſit contta ius conſtitutionis aliquid facere, aut contra ius litigatoris pronunciare, vt dicitur in leg. prim. quæ ſententia ſine appell. reſcind. Dicitur in dict. leg. i. ſi contra ius expreſſe aliquis pronunciauerit, ſententiam nullam eſ- ſe adeo vt neceſſe non ſit prouocare. Cum autem iudex de lurèe pronunciauit, non contra ius conſtitutionis, ſed con- tra ius litigatoris, ipſo iure ſententia non eſt nulla: ſed o-
pus eſt appellare. Si de iure litigatoris pronunciauerit. Hæc hPe verba obſcura ſunt his, qui non intelligunt morem veterum, es& in pronunciandis ſententiis. Dixi capite 41. lib. 1. Diſpu- 2s, e. ta. tunc iudices ſolitos fuiſſe de iure pronunciate, cum quæ- ſtio iuris eſſet, cum ſtatus cauſæ eſſet iuridicialis. De facto
autem pronunciabant factum eſſe, cum quæſtio facti eſſet,
vt ſi quis allegauerit numerum liberorum aut xtatem pto excuſatione muneris,& iudex pronunciauerit neque ta-
tem, neque numerum prodeſſe ad excnſationem. Hos quod expreſſe dicitur in dict. leg. prim. quæ ſentent. ſine appellat reſcind. de iure pronunciare,& contra ius. Quja vero lecun-
dum ius, prodeſt ad muneris excuſationem, numerus libero-
rum, hoc eſt, quod dicitur, ſententiam continere expreſ-
ſum errorem iuris. Poteſt etiam fieri, vt iudex inique iudi-
cet: ſed non ſit error in iure, quia de iute nihil pronunciat:
& hoc caſu eſt appellarione epus. Aliquando igitur de iure conſtitutionis iudex pronunciauit, non de iure litigaro-
ris. Idem eſt in leg. ſi expreſſum. ff. de appellatio.& aliis ſi-
mil. quas adduxi in dic. lib. prim. Diſputat. cap. 41. Iudex ergo
contra conſtitutiones nihil facere debet: quod ſi fecerit, li-
tem ſuam facere dicitur,& eo nomine datur aduerſus eum in factum actio ei contra quem iudicatum eſt. Cuius actionis mentio eſt in titu. de obligat. quæ ex quaſi delict.§. prim. in Inſtitut. Hæc obligatio naſcitur quaſi ex maleficio: quia per imprudentiam male iudicauir non per dolum, vnde ex de-
licto non naſci dicitur, ſed ex quaſi delicto. De hac actione
alius eſt locus in leg. vltim. ff. de var.& extraordinar. cognit.
Hodie tamen hoc iure non vtimur: ſed à more maiorum no- ſtrorum receſſimus. Olim iudex, qui male iudicauerat, co- gebatur dicere cauſam apud iudicem appellationis,& dies
dicebatur iudici: veſtigia eius rei manſerunt in nominibus,
quamuis res ſit mutara. Cum enim impetrantur hodie di- plomata, quæ vocant lettres des reliefæ. declaratur parti, ſe- cundum quam iudicatum eſt, vr adſit, quodadiourner vo-
cant, quod ad perlonam iudicis refertur, interiner appellanr.
Hic incidit difficulcas& velut antinomia ex leg. ſi filius fa- Quands mil. 15.§. prim. hoctitu. Diximus iudicem litem ſuam face- iudex ai- re, cum per imprudenriam iudicat, etſi dolus nullus argua-"tur ir tur,& ideo teneri quaſi ex maleficio, ſed in dict. leg. 15. di- eaſas citur, tunc iudieem facere litem ſuam, cum dolo malo in“ne fraudem legis ſente ntiam dixerit. requirit ibi Iurisconſul. do-
lum malum in iudice, vt litem ſuam faciat,& in aliis locis
ait iudicem teneri ob imprudentiam. dict.§. prim. Inſtitutio.
de obligat. quæ ex quaſi delicto.& dict. leg. vltim. Hæc vi-
dentur pugnantia,& Budæus ea vt contraria annorauit. Sed animaduertendum eſt in dict. leg. ſi filiusfamil.: 5.§.pri. non ſimpliciter dici dolum malum requiri, vt iudex litem ſuam facere dicatur: ſed vt veram litis æſtimationem præſtet. Sed ſiis, qui per imprudentiam contra ius iudicat, litem ſuam facere dicitur: multo magis is, qui dolo iudicat. Hoc enim intereſt inter eum, qui male iudicat per imprudentiam,&c eum qui dolo: quod is, qui iudicat dolo malo, ad veram æ- ſtimationem litis teneatur, vt in dicto loco ad finem dicitur, & in leg. vltim. de pœn. iudic. qui male iudic. Qui vero per imprudentiam male iudicauerit, non tenebitur ad veram æſtimationem litis: ſed quatenus religioni iudicis viſum fue- rit, vt dicitur in dict. leg. vltim. de extraordinar. cognit. In interpreratione edicti cuiuſdam VIpian. criple iudi- cem, qui dolo malo iudicauit, litem ſuam facere“, vt æſtima- tionem veram præſtet. Sic eſt intalligendus Vlpiani locus, nec ſane captanda ſunt eius verba. Dicitur lirem ſuam face- re, cum veluti in perſonam ſuam transfert litem,& is incipit
teneri propter dolum, aut imprudentiam ſuam, cum alter litigantium teneretur. Nunc intelligiris quid veniart
in hanc actionem,& quid hac actione petatur. Addendum eſt ex eodem Vlpian. in leg. ſeq. Iulianus. 16. hoc tit. hanc a- ctionem non transferri in hæredem iudicis, licet Iuliani ſen- tentia fuerit, eam transferri in hæredem: ſed hæc ſententia, notata eſt à multis ratio videtur,& quia ex maleficio, vel qua- ſi maleficio datur,& pœnam quoque continet. Iam acce- dendum eſt ad præcepta rei iudiciariæ ſpecialia: generale e- nim præceptum eſt quod iam diximus. Præcepta ſpecialia multa ſunt ſub hoc tit. quæ partim adlitigatores, partim ad rem quæ petitur, partim ad rationem exercendiiudicii perti- nent.
————————

ludcaura, 9 diird, k Coer ti wonün ertrer* nenun du im eſt, wadh 8 r it⸗ Nadht, quodacums udicgtetertur, rernner nrla Kvelut antinomiz erleg läu 2. Diximusiudicem liemſtmft nam iudicat, etfidolusnulurm Rer malencio, ſedindcklg ſd ere ltem ſuam, cum qolo mahi m dixerit.requiritidilaticolili et ltem luam faciat,&in als bo prudentiam dict 5 tim afümn delcto.& dict. jeg.iltim. Hii- dxus ea vt contruna annotuui 8 dict. leg. Hflusfami. pitn dalom requiti, nt iuder lem iin um Ütis erntn rxſta. G am contra ius iudicat, lrenlin 198 8, qui dolo iudcn. lhm wale udicat perimrudennm quiiudicat dolom 0, 3dſeimc. c, wia dicto locoac bnen 5 dic. quimale— auerit, non tenebituf diſe 1 wioniiudici iime
facete,n: u5 Vppinn 4 5ö. p 9 da. Dicitut ltem ſun
4 al
p Tit. Ide ludicizz. 164
aent. Hac diſtinctions opus eſt, vtaperte intelligamus, quæ hoc titu. coutinentur. Videamus primum deperſonis, quæ
rem in iadicium deducunt. In primis certum eſt, vt conſiſtat
iudicium, opus eſſe actore& reo, vt diximus ſupra. Vnde cum̃ iudicium conſiſtere non dicatur cum homine mortuo;
ſi cum mortuo ſit cœptum iudicium„qui viuere putabatur, non tenet ſententia. quod ſi deceſſit forte reus, qui putaba- tur viuere,& ſententia lata eſt,& condem natus fait: lenten- tia nulla eſt, nec ad eam infirmandam appellatione opus. leg. pen. ff.q uæ ſenten. ſine appellat. reſcind. leg. in ſumma.§. vl-
tim. de re iudic. Simile dicitur de beneficio principis. leg. Ne- ratius. ff de reg. iur. Cum princeps dedit beneficium ei, qui
putabatur vinere, id beneficium eius hæredi non datur. Hiac
oritur quæſtio in leg. 74.de qua re.§. vltim. hoc tit. Species
hæc eſt, de qua eo loco tractat Vlpian. Cum quidam lirem
mouete vellet aduerſus Titium amicum meum, defendere
eum volui,& litem ſum conteſtatus, cum is iam mortuus eſ- ſetʒ& eum viuere putarem, tandem condemnatus fui,& ſol- ui. Hæc eſt hypotheſis, ex qua mulræ quæſtiones oriuntur- In primis, an hæres ſit liberatus mea ſolutione, dubitario na⸗ ſcitur: quia ſolutio facta à quocunque hberat debitorem.l.
ſoluando. 4 1. ffide neg. ge.& tamen dicitur hic hæredem non
. 3.— X liberari. ludiciam naſlum eſt, quod ſuſceptum eſt à defen- ſore, mortuo eo euius nomine iudicium ſuſcepit, ideoque ſolurum eo nominè nò poreſt prodeſſe hæredi, ſi ſtrictum ius
inſpiciemus, vt poſtea dicam. Altera quæſtio eſt ex hac hy- potheſi, an ego; qui defendi,& ſolui condemnatus, poſſim repetere quod dedi?& ait non poſſe repetere: quia ex cauſa iudicati ſolui. Nam etſi nullum ſit iudicium, tamen cum quis putat iudicium valere, non poteſt repetere. Simile eſt
in leg. cum putarem.37. famil. erciſc. Deinde quæritur ex ea-
dem hypotheſi, an ego, ga ſolui ex cauſa iudicati,& non olui, habeam actionem aduerſus
peſſum repetere ab eo cui eum pro quo ſolui: Hic dieitur actionem negortiorum ge- ſtorum ms habere: quia eius negotia vtiliter geſſi, ſi debiror
erat, quod verum eſt: quia ſi ab actote conueniatur, poteſt
eum remouere exceptione doli mali,& ideo vtiliter negortia eius geſſi. Datur itaque actio negotiorum geſtòruni, etſſi
quis ſtticto iure liberatus non ſit, l. ſi rem. quæ eſt vltim. ff. de
neg. geſt. Sequens quæſtio eſt de procuratore, an procura- tor rem in iudicium recte deducar? Et certum eſt recte de- ducere. leg. ſi mater.§. hoc iure. ff. de except. rei iudic. toto tit. ff. de procur. ſi verus procurator ſit, ſi mandatum habeat⸗ alioqui non valet iudicium, niſi is, qui agit, verus procura-
tor ſit. l licet. C. de procur. Quod adeo verum eſt, vt in qua- cunque parte iudicii opponi poſſit, quod falſus procurator
ſit: quia mandatum non habeat à domino. Hoc autem in- telligenduin eſt, niſi dominus rei ratum habuerit, quod à procuratore falſo geſtum eſt, dict. leg. licet. Hoc eſt, quod vulgo dicitur ratihabitionem comparari mandato. l. vxlcim. C. ad ſenatuſconſul. Macedo. Vnde exiſtimo,& magis rece-
ptum quoque eſt, quod dicitur in dict. leg. licet eriam. lo-
cum habere, etſi ſententia lata ſit aduerſus falſum procura-
torem. Nonnulli tamea putant, ſi pro eo lata ſit ſeaten-
tia, tunc tantum confirinari iudicium ratihabitione. Sed ego puto accipiendum eſſe, etſi contra procuratorem ſit pronun-
tiatum. Vlpian. enim generaliter loquitur. Deinde mouet me, quod iam diximus de poteſtate ratihabitionis: nam com-
paratur mandato, vt dictum eſt. Vnde videndum eſt in hac
Poteſtate, ſi mandatum interceſſiſſer, quideſſet iudicandum?
Certe ſi mandatum interceſſiſſet, dubium non eſt, quin iudi- cium conſiſtat, ſiue pro eo, ſiue contra eum lata eſſet ſen-
tentia: idem ergo de ratihabitione dicendum. Quxritur
nunc de tutore& curatore. Extat tit. vnus lib. 3. C. qut legit.
perſo. ſtan. in iud. hab. Leges continer duas ille tit. quæ lo- quuntur de pupillis,& eorum curatoribus. Tutor& cura-
tor rem pupilli recte deducunt in iudicium: non autem recte
pupilli ſine tutore. Excipitur tamen iudicium poſſeſſorium, in quo minores legitimam perſonam ſtandi habent. Actio in qua agitur tantum de poſſeſſione vel recuperanda, vela-
1
mittenda, vel acquitenda, dicitur actio momentariæ pollel- ſionis, in qua non Pieus de proprietate: q iaſi momentaria vero dicitur, quaſi breui tempore duratura ſit, donec lis fi-
niatur de proprietate. Sine tutore igitur poteſt pupillus de
ſolut. quæ antinomia habetur difficilis.
poſſeſſione ſuſcipere iudicium; qiod id non videatut magni momenti eſſe. Ex his apparet, vt conſiſtat iudicium; opus eſſe præſentia litigarorum actoris& rei, Inde naſcitur quæ- ſtio in leg. non idc rco. 44: hoc titulo. Siaduerſus plu- res mota ſit controuerſia,& aliqui ſunt abſentes, aliqui ſunt præſentes, an iudicium aduerſus præſentes conſiſtatz an ex-
pectandi ſunt alii? Ait luriſconſulrus non idcirco iudicis of-
ficium impediri. Hoc eſt diligentet notandum: quia eſt tri- tum,& frequenter in iudiciis allegatur, etiam ab imperitis iuris, non differri ſuſceprum indicium cum pluribus, etſi
quidam cœperint abeſſe. Addit id luriſcon ſultus: Cum prę- ſentium,& eorum qui non defenduntur adminiſttatio diſ-
cerni& æſtimari poſſit. His verbis admonemut hoc locum habere, cum res, de qua agitur, eſt huiuſmodi, vt diuiſionen.
recipiat,& hoc caiu ꝙ perſonæ ſunt, tot erunt cauſæ,& quod
cauſæ ſunt; tot erunt lites. Idcirco propter abſentiam vnius
litigantium, de alterius tamen cauſa recte interea iudicabi-
tur: ſin tanta eſt communio cauſæ, vt res diniſionem non recipiat, tunc dicendum eſſe iudicium propter abſentiam a- liquorum. Hacténus de præceptis, quæ ad perſonas litiga-
deducitur, pertinentia. In primis notandum eſt, ſi plures hæredes ſint vnius creditotis, vnum hæredem non poſſè rem
totam in indicium deducere: cum res tatttum, quæ debetur, in iudicium deducitur. Deduco enim tantum in iudicium, quod mihi debetur: quod cohæredi debetur, deducere in iu- dicium non poſlum in eius præiudicium. leg. ſi prætor. 31. hoctitu. Ea lex in fin. ſic habet: Nec enim quiſquam,&c. Ratio eſt, cur cohæredi præiudicate non poteſt is„qui ſolus agit, leg. ſæpe. ff. de re iudica. Quod autem adducitur in leg⸗ ſecund. Cod. de conſor. eiuſdem lit. non multum adrem per- tinet. Dicitur in ea lege, vaum ex conſortibus litis poſſe a-
gere de vna re,& cautione exacta de ratihabitione. Quam-
uis enim alias nemo poſſit ſine mandato agere, tamen hcpo-
teſt agere. Sed hoc nihil obſtat noſtræ ſententiæ? nam v-
nus hæres non admittitur ſolus in præiudicium ſui cohære- dis, ſed cum cauet de rato, cohæredes id ratum habituros,
torum ſpectant: alia ſunt præcepta ad rem, quæ in iudicium
interim admittitur, cum cautione illa exacta: ſicintellgi de-
ber dict. lex ſecun. de conſort. eiuſdem lit. Hinc oritur quæ- ſtio difficilis exiſtimata ex leg. etſi reſtituatur. 28.§. vltim. Species hæceſt: Quidam paterfamil. mottuus eſt relicto fi-
lio& vxore prægnante: filius vult agere aduerſus hætedita- tios debitores: quæritur pro qua parte agere poſſit? Du-
bitatidò naſcitur ex eo, quod ſolus hæres non eſt. Nam par-
tus naſcituti ratio habetur, partus enim naſciturus futurus
eſt ei cohæres;& incertum eſt quod naſcituri ſint ex vxore, ſed interitn ſi velit agere, quotam partem in iudicio deducet? Ait luriſcònſultus pattem dimidjam eum non poſſe deducere in iudicium,& recte non dici partem dimidiam deductam in iudicium, etſi vnus tantum natus fuerit. De hoc tamen conſtat fuiſſe dubitationem inter veteres: ſed in illam ſen-
tentiam itum eſt, vr nè prõ dimidia parte quidemn recte
rem in iudicium videatur deducere. Poterunt enim plures
naſci: ſaltem incertum fuit, an plures naſcerentur quam vnus
Vt exilla leg. ver. Sed& Sabinus Caſſius dicunt.&c. Que-
ritur ergo, quam pattem debeat in iudicium deducere:aiune Ppartem quartam peti debuiſſe. Hæc ſententia obtinuit in- ter Iuriſconſultos, qui ſentiunt quatot naſci poſſe:& pro-
batur aperte in leg. antiqui. ff. ſi pars hære. pet. quę valde no-
tanda eſt. Sed difficultas naſcitut ex leg. cum quidam. 30.§. ſuum hæredem. ff. de acquir. hæred.& leg. ſi pater. 36. ff.de Qua in re in pri- mis mihi videretur ſequendum, quod eſt aperte expreſium
in dict. leg. 28.§. vltim.& in dict. leg. antiqui. Nam in dict. leg. cum quidam. referuntur tantum opiniones,& in dict.
leg. ſi pater. Iulianus in nota ſua ad Vrſeium oſtendit ſe dubi-
tare, non enim affirmat quot naſci poſſint: quia putat hoc
magis philoſopho, quam luriſconſulto conuenire, ideoque cum non affirmet, ſed dicat quartam, vel quintam: alii au-
tem iuris auctores ſtatuant ac definiant quartam partem pe-
ti debere, ego non dubito, quin ſequenda ſit eorum ſenten- tia: quia detiniunt quod dicitur in dict. leg. cum quidam.& in dict. leg. ſi pater. Huius autem lectio in Norico non eſt emendata, legendum enim eſt, vt in Florentinis, Iulianus no-
3
—
8

——ʒÿÿÿÿ—————————————
152 PFranc. Duareni(omment.
tat, quaſi hęc Iulianus notet ad ſcripta Vrſei ferocis. Præmit- tit enim Vrſei verba, deinde ſuam ſententiam ſubiicit, in qua dubitat, nihilque definit. Ideoque ſequendum eſt, quod in dict. leg. 28. definirum eſt,& in dict. leg. antiqui. Adden- dum eſt, quod non debetur, non venire in iudicium, quam- uis futurum ſit aliquando vt debeatur. leg. non quemadmo- dum.; 5. hoc tit. vbi luriſconſul. ait: Si quis experiatur in iu- dicio aduerſus aliquem,& petat eum condemnari eius reſ nomine, de qua futura eſt obl gatio„non poteſt ita conſti- tui iudicium, quod in pendenti eſſert. Poteſt quidem obli- gatio in pendenti eſſe. ſed in iudicio id receptum non eſt. Si quis promiſerit mihi ſe pecuniam daturum„poteſt accipi fi- deiuſſor eius obligationis nomine, quẽ futura eſt: futuræ e- nim obligationis, quæ nondũ contracta eſt, ſideinſſor accipi
oteſt. dict. leg. non quemadmodum. 35. hoc tit.& tunc fi⸗ deiuſſor obligabitur, cum accepta fuerit pecuniasſed idem de iudicio dici non poreſt: non enim ſic iudicia in pendenti eſſe poſſunt, vt obligatio fideinſſoris, quæ pendet ex futuro iu- dicium autem non poteſt ita pendere. Quid enim pertinet ad iudicium futuri temporis ttactus? leg. prim.§. ü. ff. de vſu- ris. Eodem pertinet lex, non poteſt. 23. ff. hoctit. Si quis pecuniam mutuam dederit,& ſtipulatus ſit vſuras, ſi petat& ſortem& vſuras: vſuræ quidem, quæ debentur cum ac- cipitur iudicium, petuntut: aliæ vero peti quidem poſſunt„ ſed alio iudicio, alia interpellatione opus eſt, non enim inter- rumpitur curſus vſuratum per litis conteſtationem. leg. prim. G. hoctit.& l. lire conteſtata.35. ff. de vſu. Sed dixerit aliquis ſi obligatio quæ in pendenti eſt, non poteſt deduci in iudiciumn ſi quid igitur annuatim debeatur, non videretur poſſe peri ad præſta: ionem ſingulorum annorum: quodiniquum eſt,& iuri contrarium. Nam ſi quis mihi debeat reditum annuuc, poſſum petere, vt condemnetur non tantum ad præſtandam reditum temporis, quod effluxit, ſed& futuri teinporis poſ ſum petere vſuras, id ſatis eſt expreſſum in leg. ptim. Cod. de fideicomm. Sed expectamus quod ait luriſconſul. in dict. leg. 3. in fin. hoc tit. eAntequam aliquid debeatur&c. In hac ſpecie de annuo reditu aliquid debetur, tunc cum iudi- cium accipitur: nos antem p onimus nihil deberi, nihil in ob- ligatione eſſe: ſedtamen inſtitui iudicium ex eo, quod futu- rum eſt in obligatione, quamuis nunc nihil debeatur. Ex his, quæ diximus, quæritur. Quidam eſt obligatus ad mi-
hi dandum in diem, aut ſub conditione: ante diem aut con-
ditionem non poſſum petere, quia nihil debetur. Sed quia male vritur fubſtantia ſua, peto vt caueat ſe ſoluturum cum dies aduenerit, an recte inſtituatur iudicium aduerſus
eum? Hæc queæſtio tractatur in leg. in omnibus. 41. hoc titu.
qua cauetur, vt licet quod nondum debetur in iudicium non veniat, tamen ad interponendam cautionem poteſt agi, 11 periculum ſit, ne non Ioluendo ſit. Idem dicitur in leg ſi credirores. 15. ff. de priuileg. credit. vbi locus eſt aperrior. Exemplum ſimile de legatis, de quibus tit. vt leg. vel fidei comm. nomi. cauea. vbi cum legatum ante diem, vel fidei-
commifſlum, non poſſit peti, ex cauſa exigi poteſt cautio ab
hærede. Hoc igitur receptum eſt in bonæ fideiiudiciis,& in legatis,& fideicomiſſis, quæ naturam bonæ fidei imitantur. leg. in minorem Cod. in quibus cauſis reſtitut. in integrum non eſt neceſ. Aliud exemplum eſt in leg. ſolemus. 61. hoc rit. ſi petitio generaliter concepta eſt, ad omnia pertinet, quę ſpecialiter iuter litigantes non ſunt excepra. id eſt, non eſt neceſſe id actum eſſe, vt omnia veniant, de quibus ſpecialiter Alit gantibus nihil eſt cautum. Hæc ſententia refertur inc.
cum eccleſia. de cauſ.poſſeſſ.& propriet. Exemplam eſt in
actione negotiorum geſtorum,& ſimilibus is diciis, quæ v- niuerſalia dicuntur, idem de actione tutelæ,& petirione hæ- reditatis. In hæc enim iudicia veniunt, quæ nominatim ex- cepta non ſunt, de quibus ſpecialiter nihil cautum eſt inter litigantes ne venirent, non de quibus ſpecialiter actum eſt inter contrahentes vt venirent. Hinc naſcitur quæſtio tra- ctata in leg. 2. Cod. hoc titul. cuius hæc eſt hypocheſis, pu- pillus finita tutela, egit actione tutelæ aduerſus tutorem ſuum: petit rationem ſibi reddi tutelæ generaliter: eius ad- miniſtrationis variæ erant ſpecies. is enim pecuniam exege- rat à debitoribus pupilli: prædia comparauerat, multa alia
geſſerat, quæ diuerſa ſunt. De vna tantum ſpecie, puta de exactione pecuniæ, actum eſt in iudicio, eam tantum ſpe⸗ ciem perſecutus eſt, nec eſt habita mentio aliarum rerum eadem abſolutus eſt tutor. Agit denuo popillus eadem a- ctione,& proſequitur aliam ſpeciem. Obiicitur ei exce- ptio rei iudicatæ, quæritur an obſtet? Ex his quæ iam dixi- mus, videtur non poſſè agere, videntur enim veniſle in iu- dicium(ſecundum regulam à nobis tradiram) omnia, niſi de quibus nominatim actum eſt ne venirent:? hic nihilexce- ptum eſt. Ergo hæc quoque ſpecies in iudicium venir, er- go ſi venerit, dicendum eſt eum, qui denuo agit aduerſus tutorem, pet exceptionem rei iudicatæ ſammouendum eſſe, quia eadem res in iudicium deducitur. jeg. cum quæritur. de exceptione rei iudica. Tamen in dict. leg. ſecun d. dicirur, aduerſus exceptionem rei iudicatæ, dandam eſſe replicatio- nem doli minori pupillo, qui actionem tutelæ denuo inſti- tuit aduerſus tutorem, id enim viſum eſt æquum: quia pro-
ſecutus fuerat tantum vnam ſpeciem adminiſtrationis, cum
variæ adminiſtrationis ſpecies eſſent. Quamuis eius peti- tio generaliter concepta fuiſſet. Verum quidem eſt me- rum ius obeſſe pupillo: ob æquitatem tamen ad replicatio- nem doli admittirur. Alia ſpecies in leg. ſi cum tibi. C0d. codem, in qua dicitur ius huic contrarium. In actionc tu- telæ quæſtio mota erat de prædiis compaatis ãtutore mino⸗- ris is volebat imputare pretium minori, de eo indicatum eſt, ſed de cauſa euictionis nihil actum eſt. Namemendo prædla pupilli nomine, conuenerat cum venditore, ne tenetetur euictionis nomine, arque ita de euictione cautionem fe- milerat, ideo male geſſerat tutelame de eo tamen nihil a- ctum erat. Quxritur an reuocari poſſit ea ſpecies in judi- cium: ſicut diximus ſuperius? Ait dict. lex 4. non polle, ſed diuerſitas vtriuſque hypotheſeos facit, vt diuerſum jus ſta- tuatur. In priorrhyporheſi exponitur plures ſpecies adinini- ſtratioms fuiſſe, quarum vna deducta fuerat in iudicium, al- tera non proſecuta fuerat:& vulgo dicimus, ſeparatorum ſeparatam eſſe debere rationem. In hac vero ſpecie propo⸗ nitur tantum vnam adminiſtrationem eſſe, videlicet circa comparationem prædiorum. Quod autem dicitur de eui- ctione, ſeparatum non eſt: accedit enim comparationi præ- diorum: cum quid vero in iudicium venit, nos intelligimus id venite cum acceſſionibus& appendicibus ſuis. Cum ita- que ſpecies ſeparatæ ſunt, licet denuo agere,& aduerlus exceprionem rei iudicatæ opponere replicationem doli, vt diximus. Hactenus de re, quæ deducitur in iudicium præ- cepra quæ ſequuntur, pertinent ad rationem iudicii exer- cendi,& ad officium iudicis in exercendo iudicio. Primum præceptum eſt, vt ivdex det operam ne lis prote letur, vt pri- mo quoque tempore finiatur: præ ſtitutum autem eſt tem- pus certum intra quod lis quæque finiri debet. leg. properan- dum. C. eod. quæ ciuiles cauſas vult definiri intra triennium, criminales intra biennium, quod& antea conſtitutum ex-
tat lib. 9. C. tit. vt intra certum tempus quæſt. crimin. termi.
Lires omnes ſeu ciuiles, ſeu criminales vltra triennium non debent protelari, niſi in certis cauſis, quæ recenſentur in dict. leg. properandum. puta fiſcalibus. Litem hic vocamus inſtan- tiam, non quod actio ſalua non maneat. Nam denuo agi
poteſt, ſed inſtantia periiſſe dicitur. Quamuis autem ver-
bum hoc ſit de tempore præſcripto ad lites finiendas⸗tamen ob iuſtas cauſas ſuſtinetur iudicium cauſa cognita. Exem-
pla ſunt in leg. interdum. 36. hoc tit. vbi ſi litigator inſtru-
menta litis alleget apud eum eſſe, qui reipublic. cauſa abeſſe
dicitur, tunc ſuſtinetur indicium. Hac ratione impetran-
tur diplomata regia, quæ apud nos vſita ſunt, Letresd eſtat Militn
vulgo vocant. Milites ſolent huiuſmodi literas impetrare: pruutle-
quod Reipub. cauſa abeſſe cogantur,& in iudicio adeſſe non 4&ιν poſſunt: litetis illis princeps mandar, vt eodem ſtatu cauſa
manear, donec abeſſe deſierint. Aliud præceptum eſt in
leg. ſi debitori meo. a 1. ff. hoc titulo. Cum reus vocatus eſt ad iudicem, multum intereſt an confiteatur, quod actor intendit, an inficietur. Si inficietur, tunc probatio eius, quod inficiatur, neceſſario ab actore proficiſci debet:& pro- cedendum eſt obſeruato ordine indiciorum vſque ad ſen- tentiam, Si vero confiteatur ſe debere,& paratum ſe dicat
ſolue-
2ℳ6 iuitni G nn. 1 opalle ſe 1 ee
u

replicatio. dddinſti.
temt tem tamen ad replicaio-
1 de co indicatum ekd, enude dech ddnote, neteperetur aitione cauuonem le⸗ ne de eo tamen nibila- polli eaſpecies iaiudi- lict.lex 4 nonpolleſſel acit, vi diuerſum iasſta. rur plures lpecies aduin Arfaeratiniudiciuma! 8o däcdus, ſeparatann Un bac vero ſpecie ptog. anem eſſe, videlicet cira uod autem dicitur de eui- tenim comparationi qle- in venit, nosintelſiginw hend cibus ſuis. Cum ita- ſenuo agete,& aduetlos ere teplicationem dolhn educitur iniudicium:yte- ad rationem iudici exet- ercendo indicio. Prmum m ne lis proteletut rnptr
aſtiturumamtemeſttec.
Eniti debet. leg ptopelin- definiriintra triennium, Kanteacotſtitutum er- mpus quzſt. cimin ern, jnales Veratrienblum on ſis, ax recenſentutia di
Luemhic vocamasinſtal. am denuog
nTin. Ideludicius
ſcluere, audiendus eft, non cogendus iudicium ſuſcipere. Omma enim iudicia dicuntur abſolutoria eſſe.§.vlcim. Inſtit. iudicia de perper.& temp. Si patatus ſit reus ſolwere ig 4rodab eo 2icuntur petitut, prodeſt reo magis bonam fidem agnoſcere co ſoluto 2bſolato- quod petitur, quam iudicium expectare propter noram in- 14e. Ami. quæ plerunque ſententiam ſequitur. leg. ſi reus. 73:de procur. Hoc eſt quod leg. proinde. 25. ff. ad legem Aquil. nullas eſſe partes iadicis in confitentem. Videtur hoc con- trarium his eſſe quæ in d. l. ſi debitori, z1. dicuntur, quod ſei⸗ licet iudex dare poteſt aliquod tempus confitenti. Nam ſi ità ſit, ergo ſunt aliquæ iudicis partes in confitentem. Sed veruin eſt, quod ait dicta lex proinde. iudicis partes non eſſe quic- quam iudicare, id eſt, ceſſat omnis iudicatio, non quod non poſſit diem dare confitenti, accepta cautioue ad ſoluendum, imo in ipſa leg. proinde. æſtimat iudex, non iudicat: partes autem æſtimantis, non ſunt iudicantis. Ait dict. lex 11 ſi de- bitori. in fin. Modicum autem tempus,&cat. De tempore quod poſt condemnationem reis indultum eſt, videnda eſt. 2. ff. de vſur. tei iudic. quæ ait tempus eſſe quatuor mentium, quod non ſeruatur hodie apud nos. Aliud pt æceptum eſt in Ieg. quoties. z. Codic. eo. Ait enim, cum incidit quæſtio ali- qua in iadicium eius rei de qua cogniturus eſt iudex, de ea co- gnoſcere poteſt, tiam ſi ad eius cognitionem non pertineat. — Fingamus eſſe pedaneum iudicem, qui de cauſa ſtatus cogno- Qeefie ſcere non poteſt. leg. placet. Cod. de peda. iudic. ſitamen hæc inidens, quæſtio inciderit, de ea cognoſcere poteſt. Rurſum ſiagitur & nu. de hæreditate petenda,& obĩicitur de ſtatu hominis, quod abs. ſeruilis ſit conditionis: prius quærendum eſt an ſeruus ſit,& apud eum pedaneum indicem de eare agendum, quamuis de ea re principaliter nõ poſſit cognoſcere, quod ideo ſic eſt ſta- tutum, quia principalis quæſtio non poteſt iudicari, niſi prius de illa cauſa quæ incidit, cognitum fuerit. Locus ſimilis eſt in l. 1. Codic. de ord. iudic. quæ rationem adtfert, quod tunc iudex qui de cauſa ſtatus cognoſcit, de ea non pronuntiat, ſed ſi deprehenderit eum ſeruum eſſe, pronuntiat eum hæ- redem nôn eſſe. Simile exemplum eſt de quæſtione ciuili& criminali. nam iudices quidam de ciuilibus, alii de criminali- bus cognoſcunt. Sic enim hæ cognitiones diſtinctæ lunt, vt hodie apud nos iudex ciuilis de criminalibus non poſſit co- gnoſcere, vel contra. dict. leg. ſolemus.§. latrunculator. ff. hoc titul. Sed tamen iudex ciuilis, ſi quæſtio criminalis inci- dit apud eum, de ea cognoſcit,& condemnat vſque aa ſum- mam pecuniariam. id colligitur ex dict. leg. quoties. 3. Codic. hoc titul.& leg. I. Cod. de ord. iudic. Aliud præceptum eſt in leg. nulli. 1o. Codic. hoc titul. Quæſtio eſt de poſſeſſione& proprietate cuiuſdam rei, forte prædũ, ſi alius iudex de poſ- leſſione, alius de proprietate pronunciat, diuiditut continen- tia cauſæ: continens vocamus quod coniunctum eſt, vt æ- dificia vocamus coniuncta, ædificia continentia. leg. 2. vt Al- Phenus. 87. ff. de verb. ſigu. Quæ igitur cõtinentia ſunt in iu- dicio, ea ab eodem iudice iudicari debent, nec deber diuidi continentia cauſæ. Notandum tamen eſt, quod ea leg. nulli. dicitur, ſi cauſa vno& eodem iudicio terminari poterit. Sed hoc non obtinet apud nos in bene ficiis ecclefiaſticis, quia vtraque quæſtio de poſſeſſione& petitione apud eundem fi- niri non poteſt, cum iudices regii de ſola poſſeſſione cogno- lcanrt. Aliud præceptum eſt in leg. ſi de vi.; 7⁷. ff. hoc titul. Species eſt huiuſmodi: cũ poſſiderem prædiũ, poſſeſſionẽ ve quandam(nam prædium aliquando poſſeſſio vocatur) qui- dam me vi expulit. Ago aduerlus eum interdicto vnqdte vi, recuperandæ poſſeſſionis cauſa. allegat ſe dominum eſſè fun- di. Quæritur, an de dominio& proprietate prius cogno- ſcendũ luriſconſ. reſpondet, prius de vi& poſſeſſione, quam de proprietate eſſe cognoſcendum. non enim idem eſt quod de ſuperioribus quæſtionibus: nam nihil quæſtio dominii habet coniunctum cum interdicto. Cogendus eſt primum poſſeſſot reſtituere, quia alium ſpoliauit, quanquam alter dominus ſit forte prædii, nec poteſt quæſtio mota aliter fini- ri: ideo non quæritur in hoc interdicto, an dominus ſit, an non, is qui alium ſpoliauit: ſed quæritur id tantum an deie- Ktus ſit necne is, qui poſſeſſor fuerit. Similis locus extat in leg. qui cœtu. ſ.§. ſi de vi& poſſeſſione. ff. ad legem luliam de vi pub lic. vbi eadem funt propemodum verba. Prædium vocat poſſeſſionem: quamuis poſſeſſio alias à dominio ſepa-
Omnia
166]3 retur: tamen interdum præ dium pfo poſſeſſione ateipitur leg. interdum. 78. de verb. ſignific. Aliud eſt præceptum de præiudicio. in leg. per minorem. ·4. ff. hoc titul. vbi Iuriſconſ. Maior quæſtio, inquit, minorem ad ſe trahit. Breuis eſt hic aphoriſmus, ſed obſcurus. Exemplum valde oppoſitum eſt inl.prætor edixit. 7.§. ſi dicarur. ff. de iniur. vbi ſi leruus iniu-
ria occiſus fuit, competit actio iniuriarũ quæ ciuilis eſt,& cri-
minalis ex lege Cornelia de ſicariis. Præiudicium dicitur hic iudicium: non eſt enim in hoc argumento actio, ſed exem⸗ plum quodadfertur iudicaturis quod ſequantur, vt in i. act. in Verrem Pædianus ait. Si dicam præiudicium factum eſt tibi, aliud ſignificatur,& pro actione accipitur. In illo vtroq; iudicio& ciuili& criminali de eadem re cognoſci- tur,& ob eandem rem condemnatur reus, ob occiſum ſcili- cet iniuria reum. Ponamus reum condemnatum eſſe a- ctione iniuriarum, quia ſeruum occidit: deinde agi ex lege Cornelia de ſicariis. Durum eſt per priuatum iudicium, præ- iudicium fieri iudicio publico. Simile exemplum eſt apud Ciceron. lib. 2. de Ilnuent. Denegabit ergo prætor actionem iniuriarum, propter præiudicium quod fieret iudicio crimi- nali legis Corneliæ. Hoc tamen locum habet cum vnusagit ad id quod ad rem familiarem pertinet, alter ad vindictam publicam. leg. z. 9.i. ff. vi bon. rapt.& eſt titul. Codic. qnando ciuil. actio. crimin. præiud. Sed cum agitur ad id quod priua- tim intereſt, poteſt vtroque iudicio agi& ciuili& criminali, nec habetur rario præiudicii, vt fit in actione legis Aquiliæ. Tu ſeruum meum occidiſti iniuria, ego actione legis Aqui- liæ, qua peto quod intereſt mea: potero te quoque conue- nire lege Cornelia ſe ſicariis: quia vna ad rem familiarem, altera ad vindictam pertinet. In actione vero iniuriarum ea- dem res dici non poteſt: quia licet inſtituatur ciuiliter, vel criminaliter, ſemper tamen vtroque modo perſequimur vin- dictam, nec perimus quod noſtra intereſt, etiamſi nullum damnum datum ſit. Et hoc intereſt inter actionem legis A- quiliæ,& actionem iniuriarum: quod ſi quis ſeruum vul- nerauerit,& ita damnum mihi datum eſt, ago actione legis Aquiliæ, quia damnum accepi. Sed fi quis alapam dederit ſeruo meo, nullum damnum eſte ſed contumelia facta: ego actione iniuriarum perſequar vindictam, vt mihi damnetur ad pœnam aliquam arbitrio iudicis, vindicandæ contumeliæ cauſa. Si ago criminaliter, perſequor etiam vindictam, non poſſum vtroque iudicio expetiri. dict. leg. prætor.§. ſi dica- tur. ff.de iniur. Ergo in aliis iudiciis poſſumus vtroque iu- dicio agere, cum vno priuatum commodum perſeqnimur, altero publicam vindickam. Sic accipiendum eſt quod dicitur in dict. leg.per minorem. Cœpimus explicare præce- pta iudicii exercendi, huiuſinodi eſt illud quod ſequitur, Ple- nam cauſæ cognitionem in iudiciis neceſſariam eſſe: feſti- nandum. n. iudici non eſt, vt cauſam plenè audire non poſſit. leg. iudices.9. Codic. eo. quia plena debet eſſe coguitio rei de qua iudicatur. Ideoque monentur ea lege iudices, vt ſæpius interrogent vtramque partem:& poſtquam vtraque pars dixerit ſe nihil amplius velle producere,& concluſerit in can- ſa, vt vulgo loqui ſolent, tunc poterit iudex ſententiam di- ✤ cr cere. Qux autem dilationes dentur& requirantur, ex- αᷣ e,ae preſſum eſt Nouel. 11. vt cum de appell. quæ relata eſt in cr⸗ 7ua. hunc titul.& incip. iubemus, vt ſi. Quod autem dixi- mus plenam rei inquiſitionem in iudiciis neceſſariam eſſe, vt
verum eſt, ita non perpetuum: ſed excipiuntur nonnulla
iudicia, vt quæ ſummaria dicuntur. Quædam enim ſunt ſummaria iudicia, in quibus plena inquiſitio non requici- tur.Id accedit cum iudicium non maximumpræindiciam ad- fert, vt iudicium de poſſeſſione,& actio ad exhibendum. leg. z.§. ſciendum. ſf. ad exhib.& aliæ huiulimodi actiones,
quæ non magnum præiüdicinm adferunt: nam ſi quid iit
quod requirat plenam cognitionem cauſæ, reiicitut in aliud judicium,& res interim exhibetur, vel in poſſeſſionein mittitur. Aliud præceptum eſt in leg. de quare. 74. fl. hoc titul. Si iudex de aliquo negotio cogaouerir,& nolit ptonunciare, is cogi poreſt. Certum eſt iudicem datuen cogi iudicare abeo, qui iudicem eum dedit, vt diximus ſupr. de iuriſdict. Additur exceptio, niſi iudex datus iurauerit ſibi non liquere de cauſa: tunc enim alius index dabicur, nec is iudicare cogetur. leg. Pomponius. 36. ff. de te iad.

164
Is mos crat vererum, vt vel abloluerent, vel condemnarent,
vel dicerent ſibi non liquere. Erant quædam notæ, quibus
hoc fignificabant, vt cum abſoluebant, cum condemnabant,
cum iurabant ſibi nonliquere, vt Gellius ſcribit li. 1 4. capit.
Mos e. 2. Quod autem dicimus iudices cogi pronuntiare& iudica- terum in re, hoc eſt intelligendum ſecundum morem veterum, quinò Ieuue eſt vſitatus apud noſtros. Solebant enim iudices à magiſtra- femietie tu dari, cum quæſtio erat iudicialis referre ad magiſtratum,& magiſtratus ad principem, qui de iure ipſis reſcribebat. l. ceum
quem. 79.§. 1ů.ff. hoc tit. Exempla ſunt varia,& continentur
libris C. Iuſtini. quæ nihil alind ſunt, quam relationes eorum
qui principi offerebant libellos,& principem conſulebant,
& princeps conſultus reſpondebat& ſubſcribebat.& hæc illa
ſunt reſcripta, diplomata principalia& perſonalia, quæ ho⸗
die vim legis habent. De hac rarione referendi„ego leripſi
cap. 41.li.1. Diſputar. De quæſtionib. iuris præ ſides reſpon-
dere, de quæſtionibus facti non reſpondere dixi. Quæſtio fa- cti eſt, cum ſtatus cauſæ couie cturalis eſt. Aliud præceptum eſt in l. ſi quis intentione. 66. fl.hoctit. Iudex cum condemna- re vulr velſententiam ferre, ſi quid ambiguitatis ſit in acto- ris intentione, interpretauio debet fieri ſecundum actorem, quod videtur abhorere à iuris ratione: ſed& regula iuris dictat reos eſſe fauorabiliores quam actores. Ifauorabiliores. ff. de reg. iur.& in dubio aduerſus petitorem fit interpretatio. leg. ſtipulatio iſta.§. in ſtipularionibus. ſf. de verb. oblig.& l.cum quæritur. ff. dereb. dub. Sed tamen quod intentio ackoris ſequenda fit, etiam dicitur in leg. intet ſtipulantem. 83. 9. ſi Srichum. ff. de verb. oblig. vbi traditur dꝗfferẽtia ſtipulationis & iudicii. Stipulatus ſum à te Stichum, cum de vno ſentirem,
tu de alio: nam duo erant eiuſdem nominis Stichi. Hæc ſti- pulatio eſt inutilis, in ſtipulatione. n. requiritur matuus con- ſenſus. Ariſto idem ſentiebat de iudiciis? ſed illius ſententiam
non probat Vlpian. alioqui facile elideretur iudicium. ſemper
enim reus dicetet, ſe de alio ſenſiſſe cum duo eſlent eiuſdem nomninis Stichi,& vnum peterem. Itaque oprima ratione dicendum ait Vlpian. ia dict.&rſi Stichum. eum videri peti- tum de quo actor ſenſerit. Sed cur non faueiur reo: Dixi in dict. leg. inter ſtipulantem.§. ſi Stichum. nullam captio- nem h crei eſſe: quia requiritur cadem probatio erPate a- ckoris, quæ ẽt requireretur, ẽtſi nulla inter eos diſſenſio eſſet. In ſtipulatione autẽ opus eſt mutuo cõſenſuein indicio nõ eſt opus cõſẽſu quia iudiciũ redditur in inuitũ, ſed oporter acto- rẽ ꝓbare de quo ſenſerit, alioqui actore non probante, reus abiolueur. leg. vlt. Cod. de re vindic.& leg. qui accuſare. C. de eden. Hæc fuſius& explicatius dixi in dict. leg. inter ſti- Weie pulantem. Aliud præceptum eſt in leg. 79· eum, quem te- ſamptus mere. in princ ff. hoc titul. quod is qui viacitur in iudicio, ad lutis con. ſumptus litis per iudicem damnandus eſt. Ea lex loquitur demnan- de actore: ſed idem de reo dicendum. Eadem enim eſt dar eſt. cauſa rei, vnde lex properandum§. ſiue autem alterutra. C. eodem.loquitur de vtraque parte.vulgare dictum eſt, victum victori ad ſumptus litis condemnandum eſſe. id etiam ex- preſſum eſt iure Pontificio in capit. finem litibus. de dolo& contumac. Multæ exceptiones obſeruantur ab aliis. vna mihi obſeruanda videtur, niſi probabilis fuerit ratio litigandi I. qui ſolidum 80.§. etiam Reſpub. ff. de leg. z2. Sed hoc magis expreſſum eſt in Nouel. conſtit. 82. de iudicib.§.oportet. vbi ait Imper. propter varietatem negotii omitti condemnatio- nem ad ſumptus litis, ſed ait in ſen:entia id à iudice exprimen- dum eſſe, cur ad expenſas litis non condemnet. idve etiam fi- eri ſolet à iudicibus hoc tempore. Dicunt enim noſtri, ſans de-
ſpens& pour cauſe, idq; ſumptũ eſt ex d.§. oportet. Solet hic
tractari quando videatur probabilis cauſa litigandi: ſed hæc
quæſtio facti eſt,& ex omnibus circũſtantiis iudicanda. For- te docet actor ſibi pecuniam debitam eſſe teſtibus: hi teſtes reiecti lunt propter ſuſpicionem aliquam: ſi nullius poſſit te- meritatis qui egit argui, condemnatio ad impenſas litis non ſequetur. nõ enim ſimpliciter dicit luriſcon. victũ victori,&c. ſed qui temere litigauit,& victus eſt, ad impenſas conde- maandus eſt. Aliud præceptum eſt inl. non àiudice. 64. ff. hoctit. propter dolum eius contra quem agitur, cõdemnatio fit quanti aduerſarius in litem iurauerit. Eſt locus communis de in litem iurando, de quo diximus in leg. in actionibus. ff.
Franc. Duareni(omment.
de in lit. iuran. Ergo erſi forte non interſit actoris, nec poſ- ſit probare ſua intereſſe, tantum damnabitur reus ob dolum & contumaciam ſuam, quantum actor in litem lurauerit. Di- cta lex exempla adfert de prædone, qui agit depoſiti actione, vel commodati, vel quacunque alia actione: non enim inſpi- citur an eius interſit, quamuis fortaſſe poſſit intereſſe, quia prædo ad rem reddendam tenetur: tamen quamuis non in- terſit, condemnabitur aduerſarius propter dolum ſuum: ſic vilum eſt iuris auctoribus dolum punire. Deinde notandum eſt, ſententiam parere actionem indicati. Sententia enim quæ dicta eſt ſeruato ordine iudicario, parit actionem iudi- cati,& executionem habet. extat de hac re mentio in l. ſi præ- tor.7 5. ff.hoc titul. vbi dicitur eum, qui de iudicato cognoſcit, non debere de prætoris ſententia coguoſcere. Hoc præce- ptum eſt diligenter norandum iis, qui exequuntur ſententiam iudicis: nam erſi iniqua etiam videatur, nihilominus eam exe- qui debent: alioqui eluſoria eſſent iudicia, ſi liceret executo- ricognoſcere de iniquitate ſententiæ, cum res iudicata pro Veritate habeatur. Addit tamen luriſconſultus duabus ex cauſis poſſe iterum de iudicato cognolci,& retractari iudica- tum, duo exempla adferr, ſi ex falſis allegationibus, vel ex fal- ſis teſtimoniis. Siex falſis inſtrumentis ſit iudicatu=, Ie- ſcinditur iudicatum,& ſimilirer de aliis dicendain eſt, extat titul. Codic. ſi ex falſis in ſtru.& ſt I. Diuus. 3 3. ff.de re iud. ſunt& alii loci ſimiles. An relitutio neceſlaria ſit, an non, do- cebimus ſub titul. de reſtit.& explicabimus hunc locum de reſtitutione aduerſus rem iudicatam- deinde ſi lata ſit ſenten- tia aduerſus eum, qui morbo impeditus in iudicio adeſſe non potuit, vel qui reipub. cauſaaberat, ex his& ſimilibus cauſis. Et in hoc quidem impetrantur, quæ his rationibus fundan- tur, diplomata regia Requeſtes ciniles, Cettres ciuiles, Galli vo-
cant, quod hodie vſitatum eſt. Si quis enim intendat dolo.
aduerſarii factum eſſe, ſi dicat te ſtes falſos eſſe, ob huiuſmo-
di cauſas impetrantur diplomata à Rege. ſed de his, vt iam
monuimus, dicemus ſub tit. de integr. reſtit. Poſtremum
ptæ ceptum eſt de ratione procedendi aduerſus abſentem:
nam quæ hactenus dicta ſunt, locum habent cum vterque li-
tigator, velprocuratot vtriuſque præſens eſt. Nunc de abſen-
te videndum eſt. Hæc quæ ſtio noſtra pertinet ad eos qui ab-
eſſe cœperunt iudicio cœpto,& lite cõteſtata, vt intell gamus
quomodo perueniri poſſit ad ſententiam definitinam. Nam
iure Romano ad ſententiam definitiuam non poteſt ante litis
cont eſtationem, vr ff. quib. ex cau. in poſſeſ. eat. extat etiam
tit. in Decret. vt lite non conteſta. De hacre lex properan-
dum. Codic.hoc titul. Ioquitur expreſſim. hodie tamen hoc
iure non vtimur ia Gallia: moribus enim receptum eſt,&
conſtitutionibus Regiis confirmatum, vt abſentes contuma-
ces etiam in dicta cauia condemnentur, etſi non cœptum ſit
iudiciũ, modo actor præſens ſit,& probauerit ſibi deberi,&
inſtet vt abſentes contumaces condemnentur. Sed de iure
Rom. aliquid attingendum breuiter. Et primum explicatu-
ri ſumus quod dicitur opus eſſe edicto peremptorio, vt per-
ueniactur ad definiriuam ſentenriam aduerſus abſentem. Id perem-
edictum peremptorium antecedunt quædam alia edicta, pri-„uuorium
mum ſcilicet& ſecundum, deinde peremptorium impetra- Aiνn
tur quod perimit cauſam& totum negotium, ex quo perem- 38.
ptorium dicitur, nec permittit abſentem tergiuerſari. Mose- deehw
rat vetus vocandi abſentem, non quod ſi quis velit aluum
diem dicere, ita vocari debeat: ſed iudicio cœpto, ſi abſens eſ-
ſe cœperit, cum ei præſenti dicta dies fuerat, his edictis voca-
bitur: alioqui non procedit quod dicitur in leg. contumacia.
§. i. ff. dę re iud.& in leg. i.§. item cum ex edicto. ff. quæ ſent.
ſine appel. reſcin. quo iure hodie non vtimur. Diximus aa-
tequam impetretur peremptorium edictum, aliis quibuſdam
edictis opus eſſe: lubdit tamen luriſconſul. in dict. leg. contu-
macia. nonnunquam tot edicta non requiri: ſed æſtimare
eum qui cognoſcit debere, quot edictis opus ſit, vt edictum
pro omnibus aliquando ſufficiat, non vtique cum dies cogni-
tionis venerit. Dixi alias quod ſignificet abſentem citari quod
Accurfiani non recte interpetantur. Dicitur citari reus
cum in foro pro tribunali voce præconis euocatur; citare non
eſt diem dicere. ⸗Adiourner, hic alio modo acciptur chicaner:
eſt cũ in die coguitionis vocatur. l. diuus.. ff. de in integ. re- ſtit. Ab⸗
ͤöͤöͤöo0ͤhͤhͤͤͤͤ

Wnoſci, Kreaq 68 nechedrüenlaß RAlis lic judicatpa, Ie. — 6 V kenes tt extan
63 3. flderre iud
—
ndeh laraſitſemten. ditus iniudicioadeſſenon „ex his K fmilibus cauſ, u his rarionidus fundan ei, Lettren ciuiles, Galliſo. Siquis enim intenduadd es kallos eſſe, ob buiuſnc. Kege. ſed de his, ſim integt.reſtit. Doſtenun dendi aduerſus ableuam. dcumhabentcum wierguel. praſens eſt. Nuncdeables- doſtrapertinet ad eosqœidd ltte cõteſtata,vtintellgamu atentiam dehnitiaam. Nun nitinam non poteſtaateli au. in pollel. eat. extat etim ſta. De hacte lex propetu- erptellim. hodietamenbor ndus enim teceptum eh natum, ytablentes contumt- nentur, etf non cœptum ui K prodauetitiibi debeii ondemnentur. Sed deilä gitet. Etptimum eapliau- edicho peremptollo; che tiam adverſus duut quxdama nu ade peremptolio
eerech⸗ 8 ex quo pe 6 negotlum, 1, um neilall. 05e
Jqois kelt aim
lia edictayplt lr ℳ
.
aa nod fequl. e ecjdu areictshe cescge 1,0 niguet ſaugot . 22 etablent fitelö oga d Dicitut ci I — 0Cà 7
C 1. ⸗ lo modo f de iu uneh
4e Aak
ableptem lUn
In Tit. I.de ludictis.
Rit. Abſurdum eſt hic accipere pro diem dicere: nam per- emptoriũ edictum non eſlet, ſi alia citatione opus ellet. ſctipſi lib. 1. Anniuerſar. diſpu. vocatis ipſa die cognitionis, feretur ſententia ſecundum eum, qui bonam cauſam habet. Poteſt enim melior cauſa eſſe abſentis. Si poſtquam omnia impe⸗ trata ſunt, de quib. iã diximus, edicta aduerſus reum abſentẽ, actor abſit, circumducendum eſt edictum, extinguendum veldelendum, noſtri vulgo dicunt rabattre le defau: circum- ducto edicto peremptorio: inſtantia perimitur non actio. rhantia Inſtantia dicitur exercitium iudicii à litis conteſtatione vſque 12ℳ6 adſententiam. lis vtrumque ſignificat,& actionem& inſtan- tiam. Hæc ratio procedendi aduerſus contumacem abſen- tem traditur à veteribus Iureconſultis,& de eare multa edi- cta ſunt Alaſtin. in dict. leg. properandum. quæ Græcè ſcripta eſt,& parum fœliciter verſa in Latinum. Statuit ſub prin- cipii fine, vt omnes lites intra triennium terminentur. Dein-
de docet rationem procedendi aduerſus abſentem. Etpri-
mum incipit ab actore, docetque actorem eſſe vocandum,& formam tradit ſi ille abeſſe cœperit iudicio cœpto, parte fu-
iente, ſic enim verſio habet, koc eſt, reo hoc requirente. Hic hes oſtendit ab homine imperito verſam eſſe hanc conſti- tutionem: nam vertit, fugientem: cum reum dicere deberet. dicitur enim Græce ętuyνv, id eſt reus. docet in§.& ſiquidem pars actoris&cæt. quodnam ſit iudicis officium, cum ⸗ctor i- pſe abeſt,& ſui copiam non facit. lader, inquit, debet acta in- ſpicere,& videre an ex actis poſſit apparere, vter meliorem cauſam habeat, vt ſi non appareat, tunc abſoluat reum ab ob- ſeruatione iudicii, vt non cogatur amplius iudicium iudicis obſeruare. Sin apparet exactis, quis meliorem cauſam ha- beat, tunc ſententiam diffinitiuam feret ſecundum eum, qui meliorem cauſam habet. Addit exceptionem impenſarum, ne alioqui melior ſit conditio abſentis, quam præſentis, vt id- eo qui abfuit condemnetur ad ſumptus. Deinde docet ſi reus
abfuerit, quomodo aduerſus eum procedendum. Dixi banc
conſtitutionem quædam addere iuri antiquo,& quædam
mutare ex codem. Alia eſt conſtitutio Nouell. de lirigioſis,
vulgo citatur auth. qui ſemel. C. quomodo& quando iud. ſent. profer. deb. Duo præcepta hic notanda ſunt⸗primum
eſt, non admittireum contumacem niſi refuderit omnes im-
penſas. I. ancimus. C. hoc. tit. vocatus eſt reus, non compa-
ruit: cum videret tempus inſtare ſententiæ adfuit. ait lex eum non eſſe audiendum, niſi prius impenſas refuderit. noſtri vulgo vocant, les deſpens preiudictaux. Alterum præceptum eſt, quod nunquam auditur contumax verus ſi appellet. leg. & poſt edictum. 73.§. vltim. idem dicitur in l. ex conſenſu. 23. §. vlt. ff. de appell.
Da foro competenti, vfahte agere vel conueniri debeat.
H.ä; ctenus quæ pertinent tam ad iudicem, quam ad litiga-
tores,& ea quæ obſeruanda ſunt in iudicio exercendo:
ſequitur altera pats huius tractationis, vbi quiſque agere, vel conueniti debeat: quæ eſt altera pars tit. ff.de iud. In hac ita-
que patte de qua nunc dicturi ſumus, tractatur vbi quiſque agere velconueniri debeat.ſic enim legendum eſt, vt in Pan- dect. Florentinis. Huic parti reſpondet C. lib. 3. tit. 1 3. de iu- riſd. om. iud.& de foro compet. cui etiam ſimilis eſt in Dec. lib. 2. itul. z2. de foro compet. Cum ergo quæritur, vbi quiſq; agere vel conueniri debeat, in primis hoc ponendum eſt, reum apud iudicem ſaum,& competentem conueniendum eſſe, vel vr aliis verbis exprimamus, in foro competenti. Eſt enim forum ſuum velcompetens, in quo quiſque conueniri deber, vnde dicitur, actorem forum rei ſequi debere. l.z.& ſ. C. eo. de iuriſd. Non tantum autem in ciuilibus cauſis& pe- cuniaris hic ordo ſeruatur: ſed& in crimiualibus, vt accu- ſator forum accuſati ſequatur. idem dicitur in l. actor. C. vbi in rem actio exerc. deb.&c. Exempla vulgaria ſunt,& facile à quouis excogitari poſſunt.vt ſi ciuis quidã huius ciuitatis velit conuenire aliquem Pariſienſem, debet eum corã iudice Pa- riſienſi conuenire. Si Aurelianenſem, coram iudice Aure- lianenſi. Sed exempla quædam ſunt explicãda de quib. men- tio elt ſub hoc tit.vt in l. magiſteriæ. 6. C. de iuriſd. om. iud. Si auis lité habeat cũ milite, cũ conuenire debet coram magi-
———.—:——
165 ſtro militum, ſiue is miles ſit quiagit, ſiue priuatus, vt lexil- la vocat, cum alias dicatur paganus à luriſconſultis, qui mi- les non eſt: de quo meminic Iuuenal. Satyr. vltim. Et hoc non ſolum ſi cauſa ſit militaris: ſed& ſi ciuiſis. Ex mplum a- liud eſt in l.vltim. C. eo. Si qui iudices conſtituti ſint inter ne- gotiatores, vel artifices aliquos, qui de his iudicent, quæ adar- tificium eorũ& negoriationem pertinenr, neceſſe eſt coram illis iudicibus eos conuenire, quicunque eius ſunt profeſſio- nis& artificii, ſiue negotiationis. Qud adeo veram eſt, vt ne iure quidem ac prætextum liriæ is quicoram eo iudice cõ- uenitur, forum declinare poſſit. Ego d l. vlt. C. de iuriſd. ver- ba illa, ludicum ad quos earundem profe ſſionum, ſeu nego- tiationum cura pertinet, ſic interpretor,& aliter quam vuigo fieri ſoleat, communem ſcilicet iudicem priuatos bomines fa- cere non poſſe, id eſt eorum, qui iure municipali conſtituun- tur, de h's iudicaturi, quæ 2d aliquod opificium vel profeſſio- nem aliquam, vel negotiationem pertinent. Alii intelligunt à negotiatoribus vel opificibus hos iudices conſtitui, quaſi priuati homines iudicem poſſint conſticuere, quod mihi vi- detur eſſe falſum,& à ratione iuris alienum. repugnat. n. l. pri- uatorum. z. C eo. de iuriſd. om. iud. Quituentur contrariam opinionem, excipiunt vniuerſitatem negotiatorum, vel opi- ficũ. Sed ex verbis huius legis vl. ex quibus id vulgo colligitur. puto id colligi non poſſe, ſi recte& diligenter illa verba ex- pendantur, Ad quos earundem profeſſionam. Non enim vule lex dicere, quod cura illa, illud munvsillis mandetur& iniun- gatur Anegotiatoribus, aut artificibus: ſed à ciuitate, à muni- cipio, à Repub. in qua illa prouincia, illud munus exercetur. Non enim dubito quin lex municipalis poſſit iuriſdictionem dare de his, quæ ad negoriationem pertinent. Exemplam v- num eſt in l.. C. eo. Quod autem adducitur ex Lvl-fde col⸗ leg.& corpor. illici. non multum mibi videtur adtem perti- tinere. Ait enim ſodales, qui eiuſdẽ collegii ſunt, quibuſcunq;
legibus& pactionibus ſe obſtringere poſſe,& ſtatura facere,
quæ velut leges ſint inter eos.l. nam& Demoſthenes ff. de le-
gib. modo nihil aduerſus leges publicas faciant: ſed de his ã-
tum ſtatuant, quæ videntur ad negotiationem ſuam pertin e-
re. Sed iuriſdictio publici iuris eſt, ideo nõ videtur eis permit-
ti, vt iuriſdictionem cuiquam tribuam: denim nominatim exceptum eſt. Nam priuati homines ſunt: vtcunq; enim eis permittatur communio,& concedatur collegium fcere,&
pacta, priuati tamen homines ſunt: ac priuaro homini iuriſdi-
ctio tribui non poteſt ah eo, qui priuatus eſt. Vnde ſcholaſti-
cos non poſſe iudicem facere eum, qui non eſt de vniuer ſita-
te ſchol ſtica, quod adducitur ab Accurſio,& Accurſianis ni-
hilo magis nos mouet. Nã alia eſt ratio vniuerſitatis ſchola- ſticorum, qui ſuos habent magiſtratus, ſuos iudices, de quib.
eſt mentio ad finem proœmii Digeſt.& in auth. habita. quæ
eſt Imp. Frid. C. ne fil. pro pat. Subſunt enim iuriſd ctioni ina De con- giſtrorũ ſuorum, in quorum locum hodie ſucceſſit onſerua eν tor priuilegiorum Regiorum. Ratio non patitur, vt hoc 40Te na, opifices extendamus, vtcunque hoc receptũ ſit in pleriſq; lo-
cis. Et quidem vbi moribus receptum eſt ſequi id oportete nã certum eſt iurisdictionem tribuere conſuetudinem, l. vlt. C.
de emancip. liber. Ex his exemplis ſatis arbitror oſtenſum,
quod vulgo dicitur, actorem ſequi forum rei debere,& in fo- Gon has-
rocompetenti conueniendun eſſe,& quomodo id accipien 1u 4o tri- dum ſit. Hoc eſt intelligendum, niſi quis ſe ſubiecerit iuriſdi éurt en- ctioni eius, qui tamen alias iuriſdictionem habet, vt expreſ“5⁴ ο‿ ſum eſt in l. i. ff. hoc tit. vbi iuriſdictio dicitur cuiuſuis iudicis, etſi alias is iudex inter eos, qui eius iuriſdictioni ſe ſubiiciunt & conſentiunt, iuriſdictionem non habeat: ſiue maior lit magiſtratus, ſiue minor. Hæc enim verba ſic interpretanda eſſe ſupra oſtendi ex Aſconio Pediano,& maiores magiſtra- tus ius dicere pro tribunali ſolitos fuiſſe: nam quod de iudi- cibus chartulariis adducitur ab Accurſio adhuias leg.i. inter- pretationem, ridiculum eſt& nugatorium. Simile eſt quod dicitut in leg.i. C. eo. Procurator Cæſaris iuriſdictionem ha- bet,& de his cauſis cognoſcit, quæ mouentur inter filcum & priuatum, ſed inter priuatos homines noncognoſcit nec iudicat. Si quis itaque priaatus litem habeat cum ſiſco, hu- ius litis iudex eſt hic procurator fiſci: ſin vterque tam actor uam reus priuati homines ſint, non iudicat. Sed tamen ſi e ſubiecerint eius iurildichioni,& conſenſerint illi ho-

—— —— ——— 2
—,—— ——
———
—
8 A 4 —— —y y
3 4 9 3 1 * ¹ 8
— 2—
166 Franc. Duareni(omment.
mines priuati, inter ſelitigare volentes, in procuratorem Oxſaris cius erit iuriſdictio,& iudicabit, qui alias iuriſdictio- nem habet, licet in eos non habeat. Verum quidem eſt pri- uatorum conſenſum non poſſe iuriſdictionem tribuere, ſed intelligendum eſt ei, qui iuriſdictionem nullam haber. at hic procurator fiſci iuriſdictionem habet, quamuis non in eos- Hinc vulgare dictum eſt iuriſdictionem poſſe prorogarià perſona adperſonam, àre ad rẽ, Aloco ad locum. Cũ quis itaq; iuriſdictionem habet in certas perſonas, in alias non habet, poteſt tamen eius iuriſdictio prorogari, id eſt— eztendi. Sic vulgo loquuntur, ipſe vero nunquam reperi hunc modum loquendi apud luriſconſ. Bene quidem tempus prorogari,. leg. z.§. ſi& iudex ff.hoctit. Siiudex, inquit VIpian. datus ſit ad tempus, poſſunt illa temp ed r rimere, ſi omnes litigatores conſenriant, Prorogari- 1C di- cunt tempus prorogari, ſed iariſdictionem prorogari non memini me legiſſe: nos tamen eo verbo abutimur„& dici- mus prorogari de loco ad locum iuriſdictionem, de temporẽè ad tempus, de re ad rem. ſed nos de verbis multum ſolicitos eſſe non oportet, modo rem intelligamus. Hodie moribus noſtris quibus effectum eſt, vt iurildictiones patrimoniales ſint,& foudales, hæ iuriſdictionum prorogationes non poſ⸗ ſunt ſine conſenſu domini fieri, vaſallo non licet conſentire in alium iudicem ſine conſenſu domini ſai: quia id faceret cum iniuria domini ſui, in cuius patrimonio eſt ea iuriſdictio. Hoc moribus inductum eſt præter ritum exercendorum iu- diciorum apud Roma. De clericis& ſacerdotibus hic ſolet a gitari quæſtio, an poſſint prorogare iuriſdictionem? Ego dico breuiter& ſummatim quid cautũ ſit, tam diuino, quam ciuili iure& Pontificio. Et in primis certum eſt iure diuino eos ſubeſſe regibus, principibus,& m agiſtratib. quibuſeunq; & ulss qui creantur à Regibus, velab aliis qui poteſtatem habenc. Nain vt inquit Paulus ad Rom. capit. 13. Omnis anima lublimioribus poteſtatibus ſubdita ſit. Atque ita ve- teres ſenſerunt, vt conſtat ex can. magnam. 11I. q. 1.& l. cum cle ici. l. omnes. leg. iubemus.. vlcim. Codic. dee piſc.& cler. Sic imperator illo loco generaliter loquitur, vt neminem excipiat. Conſtitutiones autem Imperaroriæ conſentaneæ funt iuri diuino. Decretalibus Ponrificum aliud eſt inſtitu- tum. c. ſi diligenti. ca. ſignificaſti. de foro compet. Cautum eſt enim, vt clerici conueniantur non coram magiſtratib. ſe- cularibus: ſed coram iudicibus eccleſiaſticis, vt epiſcopis
ſuis, nec iuriſdictionem aliorum prorogare poſſint: vr nein
illos conſentientes quidem poſſit ĩus dicere magiſtratus ciui- lis. Deinde hoc productum eſt,& moribus conſtitutum, pertinet ad clericos coniugatos, quamuis illi priuilegia aliqua clericorum amittant. c. vnic. de cle. coniug. lib. 6. De actio- nibus realibus magna eſt diſputatio,& magna pars Docto- rum exiſtimat in actionibus realibus poſſe clericum coram iudice ſæculari conueniri. Canoniſtæ diſſentiunt: ſed ma- gis placet,& id receptum eſt, vt coram ſæculari iudice conue- niri poſſint. Nam actionem in rem eſſe ſatis eſt, vt magis res, quam perſona conueniri videatur. leg. Imperatores. ff.
de pub.& vect. Et ideo dicitur actio in rem, quia conuenio
te, non quod mihi ſis obligatus: ſed quia ego ſum dominus rei, quam mihi aſſero. S.omnium. Inſtit. de act. l.obligationum genera. ff. de oblig.& act. Vlpian. inl. i. hoc tit. loquitur de cõ-
ſentientibus in iudicem, qui illorum iudex non eſt. in leg. 2.
eo. docet quid ſit conſentire, qui videantur conſenſiſſe in iu- dicem non competentem. Non conſentiunt autem qui er-
raut. hoc eſt quod diximus in l. ſ per errorem. ff. de iuriſdict.
errantis non eſt verus conſenſus. In dict. l. 2. ibi, alium eſſe pratorem aditum pro alio, ſic legendum eſt, vt in Flotentinis. Etibi, viribus praturæ. ſic quoque legendum eſt, yt in Floren- tinis. Ibi couuenire autem vtrum inter priuatos ſufhiciat, an vero iphas pratoris conſenſus neceſſarius ſit. hæc verba oſtendunt prius legendum eſſe praturæ, non prafecturæ. De lege lulia iudiciorum, de quaibidem oltes mentio eſt, dixi, non diu eſt, vbi adduxi locum ex Gellio lib. 14. c. 2. Ea lege lulia, ordo, forma, ritus exercendorum iudiciorum, tam priuatorum, quam publicorum continebatur. in d. l. 2. ſequitur, Quo mi-
nur inrerpriuatos conueniat.&c. Sic erat concepta fortaſſe lex illa Iulia iudiciorum,& illius fuerunt verba, aut ſimilia: ſic
nihil prohibet quominus fi conſenſerint litigatores in iu-
ora, intra quæ iuſſus eſt litem di-
dicem, is iudex ſit in quem conſenſerint. Ducit igitur argu- mentum Vlpia. ex ve bis legis luliæ ad confirmandam ſuam ſententiam, iudicis conſenlum neceſſarium non eſle; quia lex diſerte loquitur de conſenſu neceſlario priuatorum. iinc naſcitur quæſtio in leg. non videtur. 33 ff.hoc tit. Si quis vo- catus ad iudicem non competentem, poſtula erit ſibi edi genus actionis, an videatur conlenſiſſe in eum iudicem& eum approbalſle, vt nulla poſſit vti præſcriptione? Ait ibi Iuriſconſul. non videri in iudicem conſenſiſſe. Quid ſit ede- regenus actionis, habetis in l. prim.§. edere. ffl.de eden.& in leg. edita. C. eod. non ergo in iudicein conſenſiſſe videtur, qui poſtulauit ſibi edi actionem, vt delitberer, an debeat forum declinare,& vti præſcriptione fori, an coram eo iudice liti- gare. Ex his intelligitis apud iudicem ſuum, id eſt, apud iudi- cem competentem quemuis conueniri debere: apud alium vero non debere, nec cogi litigare, niſi ſe ſubiecerit eius iu- riſdictioni. Vnde illud quæritur, ſi quis ex aliena iuriſdictio- ne vocetur à prætore, an adeſſe debeat coram prætore, an vero contemnere vocarionem omnino& eius iuriſdictio- nem, quod intelligat ſe non eſſe ſubiectum iuriſdictioni eius: Er videtur non elle cogendum. Diximus in leg vltim: ff. dẽè iuriſdi.& codem pertinet l. non videtur fruſtrandæ. 3. ff. hoc tit. vbi, qui ex aliena iuriſdictione eſt præſens, non poteſt cõ- pelli iudicium ſuſcipete. Ergo non videtur cogendus abſens comparere coram magiſtratu non ſuo. Hæc quæſtio tracta- tur in leg. ſi quis ex aliena. ſ H. hoc tit.& dicitur etiam ſi con- tendat eius iuriſdictioni ſubie ctum ſe non eſſe, eumq; com- petentem iudicem non eſſe, ad prætorem tamen venire de- bere,& coram prætore comparere. nam tuum non eſt, qui vocaris ad prætotem, æſtimare an iuriſdictio eius ſit, an non ſit: ſed potius prætoris eſt æſtimare, an ſua ſit iuriſdictio. Nam& legati ipſi, quos Ambaſiatores vocamus, qui tamen habent magna priuilegia, adeſſe debent coram prætore pri- uilegia ſua allegaturi. Simile eſt quod dicirur in leg. ⁊. in princ. ff. ſi quis in ius vocatus non ier. in§. exceptiones quædam ſunt. Si igitur non compareat vocatus, poteſt coerceri. dict. leg. 2.§. 1. ff. ſi quis in ius voc. Quod de prætore, vel is, qui iu- rildictioni præſant, non aliis accipi debet: vr ex illis legibus apparet. Poſſunt itaque hi quidem quibus mandata eſt iuriſ- dictio mulctam irrogare, vt diximus ſub tit. de off. eius cuĩ mandata. quia ea iuriſdictione vtuntur quam habet is qui mandauic. funguntur enim vice eius qui iuriſdictionem ha- bet, quiq; mulctam dicere poterat. Sed pedaneiiudices nul- lam mulctam dicere poſſunt: quia nullam iuriſdictionẽ ha-. bent: ſed tantum notionem. l. ait prætor. j. ff. dere iud. Sed Heh e quid reſpondebimus ad d. l.3. ff. hoc tit. quæ ait, eum, qui ex a-„eſha liena iuriſdictione vocatur, præſentem non cogi iudicium ac- icer⸗ cipere? Malta hic comminiſcuntur Accur ſiani pro concilia peſſuns tione huius loci. Ego breuiter omiſſis eorum nugis, dicam quod verius& probabilius mihi eſſe videtur. Nõ ait VlIp. ind.
13. quod ad Prætorem venire non debeat, qui præſens ſuſci-
pere iudicium non compellitur: ſed ait, nõ videri fruſtrandæ actionis cauſa latirare. Ad hoc,& illud non pareri impune ei, qui iuriſdictionem non habeat, diuerſa ſunt. Dico ad præ- torem vocatum venire debere, etiam ſi is ſit, qui præſens iudicium ſuſcipere non compellatur: non tamen videtur a- ctionis fruſtrandæ cauſa latitare. Cur ita? quia cum quæritur degenere coercitionis, quo iudex aduerſus eum vti poteſt, qui vocatus non adeſt: multum refert, an eum dicamus fru- ſtrandæ actionis, ac fruſtrandæ iuriſdictionis cauſa latitare, an non. Id ſic oſtendo: Decreto prætoris mittitur in bo- norum poſleſſionem aduerſarius abſentis, ſi latitet frauda- tionis& fruſtrandæ actionis cauſa. Hoc igitur pertinet ad illud edictum de mittendo in poſſeſſionem. Magnum iuris rigorem, magnam acerbitatem continet illud edictum, vt propter deſertum vadimonium propter abſenriam, mit- tatur aduerſarius in bonorum abſentis pofleſſionem, non tantum in poſſeſſionem eius rei de qua lis eſt: ſed omnium bonorum,& vt teſtatur Cicero in Orat. pro Quintio. Dein- de ſecundo decreto venduntur bona,& hboc eſt grauius. Inam mulcta eius, qui non venit in iudicium: ſed hoc quia tuſtrandæ actionis cauſa videtur latitare. idem dicitur in leg. Fulcinius. 7. ff. quib. ex can. in poſſ-eat. Vnde quæſitum fuit, an ita à prætore coercen dus is ſit, qui latitat, cum non

2.1. K hoc tit.& Giitnein ni ludie Ctum ſe noncle anae Lelle, ad prætorem tamcn wan te comparere. nam uunuur⸗ clhmate an luri dictio iuſt 1
41. a tu eſt eſtimuare, an lua ttunleh
0s Ambaſiatotcs rocamd um
ga, adelle debent coram nen
2 1 milc eſt quod dicitur inlegrum
3 non ler. in ſ. exceptionei me npareat vocatus, poteſt cocttuii n voc. Quod deptzætote, ſiui
0a alis accipi debet: werilim
de hi quidem quidus mandu ci ate, vt diximus ſub tit.deof cud ddckionc wuntut quam köeig enim vice eius qui irriciciorend cere potexat. Scd pecanelildidn oflunt: quia dulam utilicioi onem. lait ptxiot.ſ.f dettius ſ 14.13.f. hoctit.qur at, umauin rur, pcæſcutem non cog lhua. minilcuntut Accuthiamptocohè- breu tet omiſis eorum uai iu usmihi eſſe em Nöuiſts cnite non debeat, qoiptre
pellitur:ſed ait, nõ videti lla⸗ Adhoc,& illud nom puti 9 da habeat. aiuerſatant- Do 1 b chere, etiam fiis lit, qui
G ar: non tamel 3t
4
compellut
an eum dicame
ſos eumſ 4—
conteſtationẽ: ſed&cper actum quo can
In Tit. Ide Iudiciii.
nnon Aſuo iudice vocatur, qui præſens ſuſcipere iudicium non ſi quid egerit, ſi quid expofuerit et quo apparèat, eum iudi-
compellitur. Queſtio hincpender; an videatur fruſtrandæ actionis cauſa latitare.& ait Iuriſconſul. in dict. lx.non Lidetur 3.&cet. Nam videtur dolo carere, quamuis non careat euipe aliqua& temeritate, qui ad prætorem vocatus non venit, ſec quia conſiderat ſe ex aliena iuriſdictione ad prætotem vocari, atque ſe, etſi præſens eſſet, non poſſe cogi ſuſcipere iudicium, non accedit ad prætotem,& ideo non dicitur videri fruſtran-
dæ actionis cauſa latitare. Si quis vellet inde concludere, ergo
non cogitur venite in iudicium ad prætorẽ: non ſequitur, ſed bene ſequeretur, ergo non poteſt mitti in omnium eius bo-
norum poſſeſſionem aduerſarius, ſed alio genere coercitio- nis& mulctæ coerceri debet, valeret conſequentia iuxta dict.
1.2. ſi quis in ius voca. non ier. Non enim ſimpliciter dicitur in
edicto prætoris, in abſentisbona mitti: ſed eum, qui kruſtran⸗ dæ actionis cauſa latirat, hãc miſſionẽ pati, ad vlt. ff. de iuriſd. facilis eſt reſponſio. Dicitur ibi, impune non pareri ei qui iu- riſdictionem non habet, ergo vocatus ad prætorem venite nõ debet. nego conſequentiam. Vocatur enim ad prætorem, vt ius dicatur ei. Docui quid ſit ius dicere: tunc autem ius gon dicitur, cum quis vocatur ad prætorem: ſed quis vocatur ad prætorem, vt ius ei dicatur,& cum venerit ad pretorem, tunc ſi velit prætor ei ius dicere, im bune ei non parebitur. Ex cal. ſi quis ex aliena. 5. ff.hoc tit. manauit in forum mos pro- nuntiandi, cum iudexdicitur incompetens eſſe, cumque iudi- cis declinatur forum, vt is pronuntiet ſe iudicem competen- tem, aut non competentem eſſe. prætoris ſiquidem eſt æſti- mare an ſua ſit iuriſdictio. Si quis obiiciat iudicem hac ra- tione in cauſa propria ĩudicem conſtitui: reſpondeo non elle propriam cauſam. Si quis velit ſcire quid ſit propria cauſa, vi- deat in l§. in propria. f. quando appell. ſit. Propria cauſa di- citur, cum velcommodum, vel incommodum ad aliquẽ per- tinet. Commodum autem adindicem non pertinet: nam cõ- modum eſt litigatorum: ergo nihilimpedit quominus pro- nuntiet iuriſd ctionem ſuam eſſe, vel non eſie. Docuimus iam quomodo ſit accipiendum quod diciturinl. 2. C. de iuriſ-
dict. om. iud. actorem ſequi forum rei. Diximus etiam ſi quis conueniatur coram iudice nõ competenti extra forum ſuum,
poſſe vti eum præſcriptione fori,& forum illius declinare, vt
valgo loquimur. Notandum eſt hanc exceptionem oppo-
nendã eſſe initio litis, vt dicitur in l. vlt. C. de excep.& præſc.
Dicitur autem præſcriptio fori, qua forum declinatur, cum
quis petit ad iudicem ſuum remitti, cũ quis allegat in iudieio, ſe 0* 2 4 6 2„.2 2 à 7
coram iudice non ſuo conueniri. In principio itaq; litis à liti-
gatoribus opponi debet. Vnde videre debet qui vult decli-
declinet forum. Vlpianus in l. ſed& ſi ſuſcepit. 2.ff.hoc titul. loquitur de quadam præſcriptione, qua hæres vtitur aduerſus fideicommiſſarium, ſi petatur ab eo fideicommiſſum,& ait eum non cogi litigare, niſi vbi maior pars hæreditatis e ſt,& ſubdit intra diem eſſe opponendam hanc pręſcriptionem. Eo- dem pertinet quod dicitur in l. vbi cœptum. 30. ff.hoc titul. vbi
quis litem conteſtatus eſt, ibi litigare vſq; ad finem litis debet,
neq; poſſe declinatoriam opponere. Cœptum iudicium intel- ligitur per litis conteſtationem.& cum dicitur opponendas eſſe has exceptiones, nos ita intelligimus, quaſi lite conte- ſtata præcludatur via huius exceptionis opponendæ, vt poſt litemconteſtatam non poſſit opponi. l. nemo. 4. Cod. de iu-
riſdict. vbi ſic dicitur: Nemo poſt litem conteſtatam ordinariæ ſe-
dis declinet examen. quæ verba accipio de præſcriptione fori, non de recuſatione iudicis, vt vulgo ſolet, vt cum iudex ſu-
ſpectuseſt, dicunt poſt litem cõteſtatam iudicem ſuſpectum
non poſſe recuſari. Sed dixi in l. apertiſſimi. 14. C. hoctit. non ita recuſari magiſtratũ iudicem ordinarium propter ſuſpicio- nem, vt datum iudicem. Sedilli adiungetur epiſcopus. ete- nim ordinarius remoueri non poteſt hoc iure auth. ſi conti- Berit.hoctit. præterea hæc verba, ordinariæ ſedis, ſatis oſten⸗-
dunt forum declinari, non iudicem. De iudice quoque hæc
intelligi non poſſunt, cum loquantur de ſede ipſa, de foro. at Horũ ipſum declinatur propter incõpetentiam, vt loquimur.
Nos ergo initium litis accipimus litem conteſtatam, intelligi-
mus etiam per actum quoque conſenſum eſſe in iudicem, vt non tantum excludatur præſctiptione fori litigator pet litis
ergo locus ex Vlpian. ſumptus eſt nem mittendo, quod propoſitum fuit aduerſus abſentes quia tamen ad præſentes eriam pertinet, viſum eſt Tribonia- no caput hoc, hæres abſens, eollocare etiam ſub hoc tit. vbĩ quis agere, vel conueniri debeat. Diximus ergo conuenien- dum eſſe reum, vel vbi domicilium haber, vel vbi conrkaxit.
enfit in iudicem, vr
16
cem approbaſſe: etſi enm nondum lis conteſtata ſit: non ra⸗ men poteric iudicem declinare, H ucpertinetl. non videtur- 33:hoc tit. de qua diximus ſupra. Cectum eſt enim eum iuril- dictioni eſſe ſubiectum iudicis cuiuſuis qui ſe ei ſubiecerit& conſenſerit, ſiue tacite, ſiue expreſſe. Sed qui petit ſibi genus
actionis edi, videtur id facere, vt deliberet an debeat agere,
an forum declinare: non vt in iudicem conſentiat. Ait itaque luriſconſ. in dicta l.z3. eum non conſenſiſſe& ideo poſſe fo-
rum declinare. Hinc oritur quæſtio de in ius vocatione in! ſi
quis poſtea. 7. ff. hoc tit. an poſteaquam quis in ius vocatus eſt, poſſit forum declinate. Ait hic luriſconſ. in ea cauſa eſt, vt ius reuocandi forum non habear, quaſi præuentus. ex quo
videtur excludi hac præſcriptione fori ſola in ius vocatione,
cum præuentus eſſe dicarur is, qui in ĩudicio vocatus eſt, vt
coram eo iudice finem lis accipere debeat. Sed alio ſenſu
hoc intelligendum eſt quod hic dicitur: perpendendum eſt e-
nim quod ait luriſconſ. ſi miles, velalterius fori eſſe cœperit.
Iu hac ſpecie præuentus intelligitur per ſolam in ius vocatio-
nem, ſi poſt quam in ius vocatus eſt, miles eſt factus, vel al- terius fori eſſe cœperit. ic proponimus conuentum eſſe
coram iudice ſuo& com petente, quem alioqui declinare nõ poterat, vnde nihil ei prodeſt militẽé factum elle, vel alterius fori,ꝓ opter hanc præuentionem, licet lis conteſtata non ſic. Ciuis cuiuſdam ciuitatis vocatus eſt ad ſuum iudicem, quem
declinare non poteſt: deinde poſt vocationem miles factus
eſt. vult ſe remitti ad magiſtrum militum. leg. magiſteriæ. C. de iuriſd. an remitten dus ſit? ait Iuriſconſ. in hac.ſi quis poſt- eaquam. hoc tit. non eſſe remittendum: nam præuentus eſt
hac vocatione in ius, quia vocatus eſt coram iudice ſuo, quem
declinare non poteſt,& ita nihil prodeſt eĩ poſtea militem fa- ctum elſe: quia præuentus eſt hac vocatione. De hac re di-
ximus ſub tit. de iuriſd. in l.cumquædã puella. Nunc quoniã actor, vt diximus, forum rei ſe qui debet, videndum eſt quod-
nam ſit forum cuiuſque proprium; vt intelligamus forum in
quo quiſque conueniri deheat. Dicendum eſt reum conue-
niti debere vbi domicilium haber: velvbi contraxit, ſi agitur
countra eum ex contractu aliquo. Porteſt enim litigator reus conueniri in loco domicilii, vel vhi contraxit. hæc colliguntur ex leg.hæres abſens. 19. hoc titul. vbi multa exempla ſunt de contractu& domicilio.& l. prætor ait. 4.§. ſed ibi quis. ff. de eden.& leg. 1.& 3. ff. de reb. auct. iud. poſſ. Sed cur mentio
defenſionis fit in dict. leg. hæres abſens. cur non dicit vbĩ con= ueniendus eſt hæres, ibi aduerſus eum agendum eſſe? Ego animaduerti hunc locum eſſe ſumptum excommentar. VI- nate forum, ne quid alleget, ne litem conteſterur antequam
pian. ad edictum de in pofſeſſionem mittendo. ff. ex quib. cau. in poſſ. eat. nam inſcriptio huius c. hæres ablens. i aper- te oſtendit, quæ habet ex lib. 6o. ad edictum. n. eandẽ inſcri- Ptionem inuenio in leg. ſi diu. 5. fftex quib. cau. in poſl. eat. vbi extat edictum quod interpretatur Vlpian. vt ſi non defenda= tur reus abſens, mittatur in Poſſeſſionem aduerſarius bono- rum eius qui abeſt: ſi defendatur recte, boni viri arbitrio non pati hanc coercitionem. Oporret enim ad iudicium
reuũ adeſſe, vel vt defendatur. l. recte defendi. 63. ff. hoc titul. Hac pertinet, quod ſi quis Velit abſentem defendere, ſatiſda-
re debet ſe iudicatum ſoluturum, alioquin non recte defen-
dere dicitur, vt expreſſum eſt edicto prætoris. Totus hie ad edictum de in poſſeſſio-
De domicilio nulla eſt dubitatio. Eſt autem mentio de do=-
micilio in dict. l. hæres abſens.§. vltim. Domicilium intelligi⸗ mus, quodreus velhabet, veltempore contractus habuit, et⸗
ſi poſtea tranſtulerit. l.2. C. de iuriſd. Domicilium vero di⸗ citur quis ibi habere, vbi facultates ſuæ ſunt: vbi ſedem fors tunarum ſuarum conſtituit. vt Codic: libr. 0. titul. 39. de in= 4 co.. ciues. ⸗7. Hac in conſtitutione domicilii hocnotandam eſt, licere cuique domicilium ibi facere, vbi voluerit, ideoq a6
domicilium poſle transferri. Eodem pertinet quod dicttur in
l.z. C. vbi ſenat. vel clarifl. conuen. 1 unc videndum eſt ds
Lon tractu, quomodo hic accipiamus contractum. Hoc VvSi⸗

168 Franc. Duareni(omment.
vomen bum latam ſignificationem habet hoc loco, vt dicitur in
conftr- du quο- 10d accipiæ- fAr.
uenerit, in dubio locus accipiendus eſt, in quo co ntractum eſt
Lomnem. 20. 8fl. hoctit. Contractus aliquando dicitur vltro citroq́; obligatio.l. Labeo. 19. ff. de verb. ſign. vt emptio, lo-
cartio, ſed hoc ſemſu hic non vſurpatur: latius hic accipitur pro
quocunque contractu, quoties quis alicui aliqua cauſa obli- gatur. Præterea contractum intelligimus quaſi contractum, vc ex negotiis geſtis, vel ex tutela, ſi quis tutelam, vel nego- tium gelſerit. Exempla varia funt in d. l. hæres abſens. vt 1i
non defendatur quis eo in loco in quo contraxit, vbi tutelam,
vel negotia geſſit, miſſionem in poſſeſfionem patiatur. Ind. L hæres abſens.§. ſi quis tutelam. in fin. dicitur, bona poſſide- ti. hæc verba ſatis oſtendunt hoc pertinere ad illud edictum de in peſſeſſ.mittendo. ex quo hæc ſumpta ſunt. Itaque do- cet ibi in§.proinde& ſi merces,&cæt. quomodo accipien- dum ſit quod dicitur, vbi quis contraxtt, ibi eum conuenien-
dum eſſe. Addit deinde tamen in ver. at. ſi quis ab eo.&c.
exceptionem, quam propter vtilitatem neceſle fuit addere, Si quis reperiatur in eo loco, in quo ne domicilium quidem habet, imo nec officinam: ſed tantum præternauiget; certe duriſſimum eſt eo in loco ſe cogi defendere,& niſi defenda- tur, pati miſſionem in poſſeſſionem bonorum. Quod dixi- mus de contractu, intelligimus ſiue dominus per ſe contra- xerit, ſiue per ſeruum ſuum: nam ſi ſeruus contraxerit, domi- nus ibi ſe cogetur defendere. d. leg. hæres abſens. apud La- beonem. Gum autem dicimus in quo quiſque loco contra- xerir, in eo conueniendum eſſe, intelligimus actorem ele-
ctionem habere conueniendi, vel in loco contractus, velin loco dowicilii. Sedan intelligimus locum vbi contractus initus eſt, vel vbi conuenit vt ſoluatur, ſi contractum ſit in
hac ciuitate,& conuenit vt ſoluatur Lugduni? Ambiguum
non eſt hoc verbum, non enim poſſumus intelligere locum,
in quo contractum eſt negotium, in quo ſcriptum eſt inſtru⸗ mehtum, ſed eum in quo conuenit vt ſolueretur. Siigitur
hoc contracum eſt, vr ſoluatur Lugduni, ille locus poteſt di-
cicontractus locus. Hicind. l.hæresabſens.§. vltim. appel- lat locum contractus, de quo conuenit vti ibi ſoluatur. Sic eſt
accipiendum quod dicitur in leg. z0. contraxiſle. ff. de oblig.
& act.& in leg.3. ff. de bon. aucto. iudic. poſſid. Sin nihil con-
negotium. Quxſtio iuris eſt, an eoremittendus ſit actor ad
eum locum vbicontraxit, ſi non inueniatur ibi debitor vbi agit? Etreceptum eſt, nullam remiſſionem fieri, vt conſti-
tutum dicitur in cap. Romana.. contrahentes. de foro com- petenti. lib. 6§. Reus igitur conueniendus eſt in loco domi-
cilii, vel vbi contraxit. Addendum eſt etiam in quo loco res
eſt, de qua quæritur, reum conueniri poſſe, ſi in rem agatur. Quodad hanc rem attinet, multum intereſt inter actiones in
rem,&in perſonam. iIn actionibus in perſonam locum ha- tantum vbi habet domicilium: ſed& vbi deliquit.l.ſi cui cri-
bet quodiam diximus. Sed in actionibus in rem, ſi res de
qua agitur, hic ſit, hic conuenietur, etſi alibi domicilium ha-
beat. Non eſt hoc ita accipiendum, vt iam dixi, quaſi in lo-
co domicilii non poſſit conueniri, ſed quod poſſit conueni- ri, vbi res eſt. Huc eniin pertinet quod dicitur in l. quod le-
gatur. 38. ff. hoc tit. Quxrebatur, vbi legatum petendum elſlet? luriſconſul. ait referre actione in perſonam, anin
rem peteretur. ſi actione in perſonam, vtex teſtamento: ait ibi dari debere, vbi eſt, ſi in rem, vbi res eſt. Extant quæ- ſtiones aliquæ,& varii tit. C. vbi quiſque vel agere vel conue. deb. Quæritur de eo, qui certo loco dare promiſit, vbi con- ueniendus ſit? Et dicendum, ſi non ſatisfecerit vbi promi- ſit, eum arbitraria actione alio loco poſſe conueniri, vt C. lib. 3. tit. 18. vbi conueniatur qui certo loc.l.z. De hoc mentio eſt in Leum qui inſulam. 43. ff.hoctit. Ego plene dixi in inter- pretatione tit. de eo quod cert. loc. Eſt& alia quæſtio, vbi fideicommiſſum peti oporteat, de qua C. lib. 3. tit. 17. vbi fi- deicom.&cæc. leg. vnic. eſt etiam de hac quæſt. mentio inl. fideicommiſſum.ſo. ff. hoc titul. vbi ius quoddam diuerſum eſt in hac fideicommillaria petitione: nam etſi dicamus ele- ctionem actoris eſſe, vt petat vel in loco domicilii, vel vbi res eſt: amen ſi maior pars hæreditatis ibi non ſit, vbi conuenitur hæres, vteretur præſcriptione. Addit luriſconſul. excepti- nem, niſi appareat teſtatorem certo in loco fideicommiſſum præſtari voluiſſe. ſequenda eſt enim voluntas teſtaroris: hic docet variis exemplis ſequendam eſſe voluntatem teſtatoris,
non ſolum cũ expteſſa eſt, ſed etſi ex conuentione appareat. Mentio eſt quoque hac de re in leg. ſed etſi ſuſcepit.·ĩ2².§. ſi li- bertis. In eo§. notanda ſunt verba illa, teſſeras frumentarias. illæ enim teſſeræ frumentariæ Romæ ſolum comparati ſo-
lent, ideo facile appatet, voluiſſe teſtatorem Romæ hære- dem conueniri. de his teſſeris frumentariis videte annotatio-
nes Budæi. Adducit aliam exceprionem, ſi hæres litem con- teſtatus ſit. Quæſtio eſt etiam de dote, vbi peti debeat? Hec quæſtio ttactatur in leg. exigere. 65. ff. hoc titul. Quæ- rebatur, ſi contractus dotis certo in loco celebratus ſit,& in- ſtrumenta confecta, an in eo loco petere dotem mulier de- beat, ſecundum ea, quæ diximus debere conueniri in eo lo- co, vbi contractus initus eſt. Sed aliter ibi luriſconſ. reſpon- det, ne minus dotata ſit mulier, eam aduerſus maritum agere debere, vbi matitus domicilium habet, quo loco non ſolum maritus, ſed& mulier domicilium habet. nam& mulier„in- quit, forum mariti ſequitur. hoc etiam probatur in leg. cum quædam puella. 19. ff. de iuriſdict.& in leg vltim. de incol. Codic. lib. 10. titul. 39. Ius hoc itaque ſingulare eſt in cauſa dotis: licet quidam diſſentiant. Dubium autem non eſt quin hæc ſcripta fuerint ſub titul. de iure dot. vbi capita ean-
dem inſcriptionem habenr, lib. 34. ad edictum. Aliæ quæ-
ſtiones agitantur C. poſt titul. de iuriſdict. Ettitul. 14.tra-
ctatur, quando Imperator inter pupillos, vel viduas, vel alias miſerabiles perſonas cognoſcat,& ne exhibeantur, vbi vnica
eſt conſtitutio, qua duo continentur. Vnum eſt ne pupilli.
viduæ,& aliæ huiuſmodi miſerabiles perſonæ cogantur ex-
tra prouinciam litigare: ſi extra prouinciam ſuam cogantur exulare ad principis comitatum& aulam, prohibentur de his euocationes(vt vocant) quæ nimium vſitatæ ſunt apud nos. Aulici ſolent huiufmodi literas euocationum impetrare, vt
torqueant miſeros,& qui non tam gratia valent apud princi-
pes. Hicc igitur vetat Imperator ſpeciali iure ne literæ con- tra pupillos, viduas,& alias perſonas miſerabiles impetren-
tur. Dubium enim non eſt quin principes quancunque cau-
ſam poſſint euocare: ſed ſpecialiter hoc conſultum eſt, in gratiam miſerabilium perſonarum. Eſt autem alia conſtitu-
tio luſtiniani multo generalior, pertinens adomnes perſo- nas. Nouel. 86. vt differ. iud. vnde ſumpta eſt auth. qua in prouincia. Cod. vbi de crimi. agi opor. vbi vetat, ne cogatur quis ſe ſiſtere extra prouinciam in aula principis, niſi ſubſit cauſa grauiſſima. Alterum eſt quod continetur ea conſtitu- tione, vttamen miſerabiles perſonæ poſſint has literas impe-
trare ex cauſa, cum potentiam alicuius exhorreſcunt: neere-
liciuntur hæ literæ, vt inciuiles, hoc eſt, vt contrariæ iuri ciui- li, quas non debent ſequi iudices, niſi ſecundo princeps te- ſcripſerit. Alia quæſtio eſt, vbi de criminibus agi oporteat.
Et hreuiter dicendum eſt, eum, qui deliquit, conueniri non
men. 7.§. pen.&§. vltim. ff. de accuſ.id etiam colligitur ex leg. 1. Cod. vbi de crimi. agi oport. ſed mihi videtur, vt qui rei cri- minis perhibẽtur, conueniantur vbi deliquerunt, velvbi cœ- ptum ſ iudicium, vel in quocunque alio loco vbĩ reperiun- tur, eti
m ſi ibi domicilium non habeant, vt dict. leg. 1. Euo- catio autem in his cauſis prohibita eſt, vt de hac re memora-
bilis eſt conſtiturio Iuſtiniani 6 8&. vt omnes obed. iud. prouin. vbiſtatuit, ſi quis diploma impetret, ne ei obtemperetur: cum ſit paratior& probationum& teſtium copia in delicti
commiſſi loco:& probationis facultas facile peritura, ſi lon-
ge aliqui euocãdi ſint. Similis ratio eſt in l. z. C. vbi de rat. agi oport. Notandum eſt igitur reum criminis remittendum eſ-
ſe ad eum locum vbi deliquit. Rationem huius remiſſionis docet luſtinia. in Nouel. 134. vt nullus iud.§. ſi quis vero.&
hodie reperitur in auth. ſi vero criminis. Cod. ad leg. luliam
de adulter. ait enim iudicem loci in quo quis deliquit, debe- re mittere epiſtolam ad iudicem vbi domicilium habet, vtre-
mittat eum puniendum in eo loco vbi deliquit. Quitamen
in foro verſantur, dicunt aliud obſeruari hodie,& remitti aiunt ad locum domicilii: quia iuriſdictiones ſunt patrimo-
niales moribus noſtris, vt alias dixi, vnde ſi peccauit va-
ſallus, debet remitti ad iudicem ſuum, cuius eſt vaſallus-
Quod quidem vulgo dicitur abrogatum in prouincia: tamen qui ſubtiliores ſunt in foro, negant, quibus facile aſſen-
tior. Nam proninciam intelligimus, quaæ late patet: non enim

4 8 1 snolcat 1& ae entidenm 1
bcontinentur. Vaunch 4 6-
n waoe nirar 7 mRatum&—
Sar niwinm ftus iuga di hietas cuocationumixpens anontam gratin nllertqaim ler Peratot ſpecial iutene lraun ulas perſonas micetahisinen 8 eſt qun principes qurnan led ſpecialiter hoc coalulmn i perlonarum. Eſtautemalzcakn eneraliot, pertinens aiomnat ter. iud. vnde ſumpuz eſtaut 7 crimi. zgi opot. diret, ncn ouinciam in auua ptiacips, iütui rum eſt quod continetut eꝛcui diles perlonxæ poſnt‚slierui entiam alicuius erhonrcſcunt:zti ciuiles, hoc eſt, nconttaræiuict wi iadices, nili ſecundotiery eſt, rbide criminids:gicypte- ſ, eum, quideliqutt, conueni dlum: ſed& vdi ieliqut idt F de acculid etiam clirat doct. ſed mibi videtut,tquier- — ibi deliquerunt 3 c aunaue alo loco ibixyait
1— dic Eéuir am noa habeant, ſtcler da obibita eſt, vtde hacle 6 maci 65.vtomneS0 btenrer- 2— etoon K teſt m ——— facile heriman
3 00O0 lum cop un
In Tit. Ide iudictis. b 169
enim ciuitatem„aut territorium aliquod ciuitatis, vocatur prouiacia, nec hoc conuenit Romano iari. Prouinciam nos aceipimus pro territorio cuiulque curiæ Patlamenti vnius,
vel alterius:& hoc magis accedit iuri Romano. Ergo ſi quis
deliquerit hic, vel Lugduni, remittetur ad domicilium, quia eſt einſdem Parlamenti Pariſienſis: quod ſi deliquerit Tho- loſæ, vel Rhotomagi, non remittetur, ſed ibidem punietur, quia eſt alia prouincia. Superioribus locis docuimus quod ſic forum cuinſque„in quo loco quiſque conueniri debeat. Diximus in quo quiſque loco domicilium habet, in eo eum conueniendum eſſe, vel in quo loco quis contraxit, vel in
quo loco res ſira eſt, quæ vindicatur. Addendum eſt&
Romæ conueniri poſſe eum, qui ex orbe Romano eſt. Ro- ma enim communis noſtra patria eſt.l. Roma.z3. ff. ad muni- cip. Cicero in Orat. 2. de lege Agra contra Rullum vocat Ro-
mam communem omnium patriam,& iiſdem verbis veitur
quibus luriſconſul. noſter Vlpian. cum ait: in orbe Romano
qui ſunt, ciues Romani ſunt. leg. in orbe Romano. 17. ff. de ſtatu hominũ. Vnde dicitur eum, qui ex orbe Romano eſt, ſi Romæ inueniatur, Romæ conueniri poſſe. nos hanc exce-
ptionẽ, ſi Romæ inueniatur, addidimus ſuperioribus dictis,
cum de eo, qui in loco contraxit diſſeruimus: nam ex eo non poterit alio remitti, etiam ſi ex orbe Romano ſit, niſi ibi in-
ueniatur, non enim debet ex eo loco trahi. leg. hæres abſens. fl.hoc tit. id ſumitur etiam multis ex locis iuris. colligitur præ- ſercim ex leg ſecun.§. leg. atis.§& ſeq. ff. hoc tit. Sed animad-
uertendum eſt multam referre quam ob cauſam quis ibi ſit,
vbi diximus conueniri poſſe, vel in loco contractus, vel et- iam Komæ, ſi ibi inueniatur. Docet luriſconſul. in dict. leg.
2. ff. hoc titu. de legat. ſi ob neceſſariam cauſam ibi reperian- tur, non cogi ſe defendere, veluti ſi legatus ſit Romæ, neab officio ſuſceptæ legationis reuocetur, neceſlaria eſt hæc ſuſ- ceprio, non voluntaria. Idem. ſit teſtimonii dicendi cauſa i- bireperiatur. Iudicandi quoque munus neceſſarium eſt. re-
fettur enim inter munera perſonalia. leg. vltim.§. iudicandi
neceſſitas. ff. de muner.& honor.& hoc nemo poreſt iudi-
candi munus detrectare, niſi priuilegium aliquod habear. Sed de legatis prolixior eſt diſputatio quam de cæteris, qui
vel teſtim onii, vel iudicandi cauſa ibi reperiuntur. Legatis
maxime fauetur, vt& iis, qui reipublic. cauſa abſunrt. leg.
I. C. ex quibus cauſis mai. in integ. reſtitut. Rationem adfert huius priuilegii luriſconſul. in l.non alias. 2 4. ad fi. ff. hoc. ti. ne legatus, qui Romæ cogitur litigare, litibus implicatus ab of-
ſicio ſuſcepto legationis auocetur: vtilitas enim facit, vtibi
conueniri non poſſit, licet ibi reperiatur. Et hæc maxime expendenda eſt ratio, ad quam velut ad ſcopum, omnia quæ
hic dicuntur referendaſunt. Nos igitur de legatis quædam
dicemus breuiter& ſummatim,& ea tantum quæ in hoctit. de his reperiuntur perſtringemus. In primis hic dicitur le- gatos non cogi iudicium ſubire, etiamſi in eo loco reperian- tur, in quo alias conueniri poſſent. quod adeo verum eſt,
vt ne iutare quidem cogantur. leg. ſed erſiis. Sinon cogan-
tur iudicium ſubire, etgo nec iurare quidem: quia iuſiuran-
dum in locum litis conteſtate ſuccedit. leg. nam poſteaquam.
9 S. ſi is qui temporali. Probabiliter tamen de hac re du. bitatum fuit, quamuis non multum negotii ſit de eate: quia ſic poſſent auocari à ſuſcepto legationis officio,& malint rem teſtibus probare, quam iureiurando, voluerunt ad iuſiu-
randum eos cogi non debere, vt diximus ſub titu. de iurein-
rand. Hoc autem quod dicimus de legatis, intelligendum
eſt cum aliquibus exceptionibus. Vna eſt in dict. leg. ſecun. §. de legatis. ff.hoctitu. ſi legatus conueniatur ob contractum Eodem pertinet quod dicitur in
in legatione ipſa initum. dict. leg. non alias. 24. ff. hoctit. Dicitur in leg.ſi quis in le- gatione. ff. hoc rit. eum, qui in legatione eſt, ſi conſtituat,
quod ante debuit, noncogiibi iudicium pati, vbi conſtituit.
ſed obiicitur ff. de conſtitut. pecu. l. eum qui. 5.§. t. Licet hæe iura videantur contraria, tamen quo modo ſint intelligen- da, docuimus ſuperioribus locis in tit. de conſtitut. Deinde
in dict. leg. non alias. 24. ſic dicitur: legati ex delictis in lega- tione commiſſis cogun tur indicium Romæ pati: ſiue ipſi ad- milerint, ſine ferui eorum. Si ergo conueniantur actione no-
xali, coguntur Romæ iudicium pati. Quæſtiones autem ſu-
Periores pertinent ad actionem perſonalem, quæ oritur ex
contractu, vel ex delicto. Quid ſi in rem agitur(Caſſius, vt Paul. in d.l. non alias.§. ſed ecli&c. refert, diſtinguebat vt vi- dendum ſit, an hac vindicatione miniſterio legationis auoce- tur, quia non poteſt ea re diu carere,& non debère concedi actionem, ſed ſi ex multis ſeruis de vno agatut, ſi aliquib. ſer- uis poſſit carere ſine magno incommodo, vindicationem
nõ eſſe denegandã. lulianus vero ſine diſtinctione dicebat de- negandam eſſe actionem, quam ſententiam Paulus probat-
Sed exceptio dicitur in leg. fi legationis. 2 5. ff. eo. ſi legationis
tempore cœpit rem poſſidere ex aliqua cauſa, quæ mobilis
eſt,& in alium locum transferri poteſt, ſi ab eo vindicetur, i- niquum non eſt eum cogi ibi ſe deferidere: vtilitas enim hoc
exigit, ne prætextu priuilegii res alienas domum auferant, cum à nemine conueniri poſſinr. Sed quæſtio eſt de eo, qui
adiit hæreditatem, qui dicitur quaſi conttahere cum legata-
riis& creditoribus, an Romæ conueniti poſſit. Quæſtio
hæc tractatur in leg.de eo autem. 26. fl.eod. Multum refert an quis emerit, veladierit hæreditatem cum legato autem qui adiit hæreditatem tempote legationis, non poteſt agi, ta- men poteſt ab eo peti ſatiſdatio, vt legatorum nomine ca- ueat, id eſt, ſe ſoluturum cũ dies legati venerit,& niſi ſatiſde-
dit, mittentur legatarii in rerũ hęreditariarum poſſeſſionem.
quid enim prohibet, ait lulianus leg.ſeq. 27. ff. eo. legatum publico munere fungi,& actotem in poſſeſſione rerum hæ- reditariarum eſſe? Ego ſupra admonui hanc eſſe rationem ne legati ab officio ſuſcepto reuocentur Ad hune igitur ſcopum
referenda ſunt hæc omnia, ſi non poteſt eo nomine impe-
diri à ſuſcepto munere legationis. Idem de eo cuiex Trebel-
liano reſtituta eſt hæreditas. leg. ſed etſi reſtituatur. 2 8. ff. eo.- vt non magis conueniatur qui adiit hæreditatem, quam cui eſt reſtituta hæreditas ex Trebelliano. Sed ſi legatus reſti-
tuerit rem hæreditariam, actio in fidecommiſſarium co npe-
tit. eſt enim perſonale hoc beneficium. Quæritur de cailſa da-
mni infecti. in d. I. 28.§. ædium. dicitur, eum qui legationis
cauſa Romæ abeſt, domum habet ruinoſam»& vicinus petic eum de damno cauere cogendum eſſe vt cauear. Hic ca-
dem eſt ratio, quæ& in ſuperiore quæſtione: quia nihil pro-
hiber legatum publico munere fungi. præterea hæc res deſi- detaress
t celeritatem, vt dicitur leg. prim. ff. de dam. infe: Alia eſt exceptio qua conueniri poteſt legarus, in dict. l. ſed etſi. 28.§. ſed etſi dies.vbi dicitur cogi iudicium accipere ſi actio tem po-
ralis eſt, quæ finitur anno: æquum eſt emm vt fuſcipiat iudi- cium:non tamen vt litem ſuſtineat vſque in finem: ſed litem conteſtari cogitur,& lite ſic contéſtata in prouinciam tranſ=
feratur. Alius caſus eſt in l. ſi vxor 42. fl. hoc tit. ſi vxor diuer-
tir Romæ à marito legato,& petar ibi dotem, ibi legatus co- Situr iudicium accipere ob fauorem dotis. ſemper enim cauſa dotis eſt præcipua. l.. fl. ſolu. mat. Alius caſus eſt in l. 2.§. ſed ſi agant.ff.hoc tit. ſi ipſe egerit Romæ legatus;& ibi recon-
ueniatur,& ſi agant legati contra aliquem, mutuo aduerſus eos agetut tempore eorum functionis, id eſt recõuenientur
ab eodem. Huc pertinet quod generaliter di citur: qui non co-
girur in aliquo loco propter priuilegium aliquod, iudicium
pati ſi ramen ipſe prior agat ibi eum cogi iudicium quoq́; ſuſ- cipere. l. qui non cogitur. ⁊ a. ff. eo. Eſt locus vulgaris, quem ad- duximus in interpretatione l. ſi idem cum eodem. ſupra de iu-
riſd.& non tantum ad legatos, ſed ad quoſcunqusè pettinet.
Subiungit luriſcon.in d.§. ſtagant. Nõôtamen ſi iniutiam ſuã proſequantur&c. Exceptid eſt, ſine qua quodante dictum eſt, magnam iniquitatè haberet. Deinde illis verbis, Alioquz
aut impune&ec. adfert illius exceptionis rationetn, ne ſcilicet
lædantur, ne detur occaſio iniuriæ eis faciundæ: nam ſi dum ſe vindicant, cogantur ſe alio contrario iudicio defendere, in- iutia afflcerentur. Ex his apparet quibus ex cauſis, in quo lo- co legati tempore legationis iudicium ſubire cogantur:& ex quibus cauſis nõ cogantur. Notandum tamen eſt eos cogi ad Pprætorem, ad quem vocati ſunt, venire,& priuilegium ſuum allegare. I. ſi quis ex aliena. ·. hoctit. Accedunt ita qᷓ; legati ad tribunal prætoris allegaturi priuilegium ſuum, vt cogaoſcar prætor an ſua ſit iuriidictio. totus ille locus ſuperius A nobis explicatus eſt. Quid ſi dubitetut, an ius domum reuocandi
habeant; quæſtio hæc tractatur in d. l. z.§. ſed ſi dubitetur. ff. hoc tit.Ec hæc quæſtio pertinet generaliter ad omnes de qui.
ante diximus, qui velteſtimonii cauſa, veliudicandi ‚vel lega⸗- 3 2

17 tionis cauſa euocati ſunt. gerta forte& explorata cauſa non eſt legationis, certum non eſt eos euocatos eſle, forte cau- ſantur hæc ne conueniantur. Debet itaque prætor cauſa co- gnita de ea re ſtatuere, quod ſi verum compererit, curabit vr ludicio fiſti caueant, ſtatuetque in quem diem promittant, vt oo die ſcilicet ſe ſiſtant, quo promiſerint. Cautionis autem verbum generale eſt,& pertinet non tantum ad ſatiſdatio- nem,& ſtipulationem, ſed& ad nudam tantum promiſſio- nem..ſancimus. C. de ver. ſign.& l. l. C. de ſatiſdat. Vnde cum dubitari poſſet, an de ſola promiffione, an de ſariſdatione ac cipiendum eſſet hoc verbum, ſubiungit Iuriſconſ. in verſ. ſed vtrum.de ſola promiſſione accipiendum eſſe. Qui enim pere- grinarur, non facile fideiuſſorem inuenturus eſt, alioquin compelletur ſuſcipere iudicium, quam inuenire qui pro ie fi- deiubeant. hoc eſt, potius compelletur indicium accipere, aut
leuius erit iudicium accipere.ſic in eo verſic. ſed vtrum. verba vltima debent aecipi.vide Anto. Acpaſinan Emendat. lib.
4. cap. 8. in prin. vbi dict. leg. 2.§. ſed ſi dubitetur.ac ſeq.. ſed vtrum.quomodo legi debeant, referr. Hactenus de lega- tis,& allis huiuſmodi perſonis, quibus datur ius domum re- uocandi. Sequens qnæſtio eritut ex his, quę ditimus, in quo loco aliquis agere vel eonueniri debeat. Si forte quis vendi- deritrem alienam,& eam vindicet dominus ab emptore,& denuntiet empter venditori vt ſe defendat: quæritut vbi hoc iudicium ſit exercendum. Quæſtio tractatur in leg. ven ditor. 49. ff. hoctitu.& in leg. 1. 2.& vltim. C. vbi in rem act. exer. deb.& in cap. quoniam frequenter.§. vltim. vt lite non con- teſt. Hæc quæſtio quotidiana eſt,& notanda. Quidam mi- hi vendidit rẽ aliquam vt ſuam, dominus huius rei mihi ven- ditæ, eam vindicauit à me, conuenit me in foro meo— iu- dicemn meum: actor enim forum rei ſequitur. fortafſe eram ciuighuios ciuitatis: conuenit me coram præfecto huins vr- uß denũtio ven ditori meo, qui forte Lugdunenſis eſt, vt judicium pro mo ſuſcipiat. Is vocatus à me ait ſe huius fori non eſle, ſe in hoc loco non eſſe cogendum ſubire indicium: ſed Lugduni. Quxritur, an hoc loco cogendus ſit ndicium ſubite? Ex his quæ diximus, videtur non cogendus: quia a- etor ſequitur forum rei. Contra eum ago, vt cogatut me defendere, vel vt condemnetur quanti mea intereſt rem 2 me euictam non eſſe. hæc eſt enim forma agendi. An igitur
cogendus ſim cum eo litigare Lugduni? Egopeto abeo⸗ il- le reus eſt. Paulus eo loco ait venditorem emptoris iudicem ſequi ſolere. Quodait priuilegium, idam intelligere debe- tis, et ſi non vtatur priuilegio, vel etiam ſi non habeat priui- legium. Sed cur mentionem fecit priuilegii? qnia ex facto inciderat quæſtio. Rationem ſatis reddit ipſa inſcriptio, ex lib. 4. reſpon. Sæpe admonui ad has inſcriptiones diligen-
ter reſpiciendum eſle: ſecus ſi de edicto vel interpretatione
edicti, vellegis alicuius inſctiptum eſſet, niſi per interpreta- tioaem produci poſſet ad id quod ſcriptum non eſt, niſi qua-
tenus id quod ſcriptum eſt corrigitur aliqua interpretatio-
ne: ſed in libris Reſponſorum aliud eſt. Hic igitur pro- ponitur ſpecies vt inciderat, idem itaque dicendum eſt de
alia. Oſtendit autem Paulus vſu ac moribus compara- tam eſſe; vt venditor emptoris iudicem ſequatur, cum di-
cit id fieri ſolere. Rario præterea ita exigit, de qua diximus in leg. nulli. Cod. eod. Hæc enim continentia ſunt, nec ſine incommodo ſeparari poſſunt,& ratio quoque ſuadet, vt vbĩ cœptum eſt iudicium ibi finiatur, nec reuocetur emptor
ad iudicem venditoris. Eodem pertinet quod dieitur in leg.
prim.& a. C. vbi in rem act. exerc. deb. actionem ſcilicet in rem ſequi poſſeſſorem. Poſſeſſor, ait lex, vocat auctorem ſuum venditorem, ſon garend,& petit vt rem defendat, vel ſoluat quanti intereſt emptoris: hanc vocantin fororeque- ſtam formalem. Ego non dico illi qui vendicat, vt agat con- tra auctorem meum, id eſt, venditorem. Nam egopoſſi- deo,& contra poſſeſſorem datur actio illa, ſed ego dico: me velle vocare auctotem meum, nempe eum, qui mihi vendi- dit. In dict. leg. z. C. vbi in rem actio. eſt conſtitutio diligen- ter notanda& obſeruanda, ex qua intelligimus quomodo auctorem ſuum emptor vocare debeat,& quæ ſit ratio a- gendi in hoc iudicio. Ait enim ſtatim in iudicio nominan-
dum auctorem, id eſt, antequam lis conteſtata fuerit: hæc
enim defenfio ex numero earum eſt, quæ declinatoriæ di.
Franc. Duareni Comment.
cuntur, quæque ante litem conteſtatam opponi debent. leg. ſed etſi ſuſceperit. 6ᷓ. ff.hos tit.& leg.vltim. C. de exceptio. Sed dicet aliquis in ea leg. C. vbi in rem actio exerce. debe. Conſtantinus lmpe. loquitur de in rem actione, ergo non poterit qui conuenitur actione in perſonam, auctorem ſu- um vocare. Dico in actionibus quoque in perſonam aucto- rem ſuum quemque poſſe vocare: idque expreſſum eſt in Nouel.vt omnes obe.&c. eſt auth. qua in prouincia. C.vbi de crimi. agi opotet. Exempli gratia, Seruus alicuius, iuſſu do⸗ mini ſui alienas arbores incidit, cum crederet eas domini ſui eſſe,& is ex lege Aquilia à domino arborum conueni- tur:dabitur ei dilatio, vt vocet dominum ſuum, cuius man da- tu id fecit. Verum itaque eſt in actione in perſonam aucto- rem vocari poſſe,& eandem dilationem ei, qui conuenitur, ad vocandum ſuum auctorem dari. Eſt tamen d fferentia inter vtramque actionem, quod diligentet notandum eſt. Si conueniatur actione in rem, propter rem quam emit ab eo quem exiſtimabat dominum eius,& hicvocat auctorem ſuum, vt ipſe iudicium ſuſcipiat,& quiul ſoit mis bor⸗ de cour, & de proces, vt noſtri loquuntur. Si nominatus velit ſuſcipere iudicium, is qui eum nominauit, non cogetur iu- dicium ſubire. Imo vt iidem noſtri loquuntur, eſt mis hors de cour& de procer. In aliis autem actionibus in perſonam non idem accidit: nam is ſeruos qui incidit arbores alienas iuſſu domini ſui, potoſt quidem ſuum vocare dominum, vt doceatur à domino quomodo ſe defendere debeat non tamen abſoluetur nec remittetur: nam ipſe eſt qui admi- ſit damnum,& quæritur de facto ſuo, ex delicto ſuo conue- nitur: perſona conuenitur, non eſt res ohligata,& ideo ne- ceſſe eſt vt iudicium ipſe ſubeat. At qui conuenitur inrem actione, non ideo dicitur conueniri, quia obligatus ſit: ſed quia rem poſſideat, res ipſa magis videtur conueniri. Vnde qui auctotem ſuum vocat in actione inrem, vt abſoluatur omnino,& iudicium transferatur in auctorem ſuum: quia declinatoria eſt huiuſmodi exceptio, eam ante litem conte-
ſtatam deber opponere ſtatim. Alius, qui in perſonam
conuenitur, in quacunque iudicii parte opponere poteſt. verum eſt quidem cum liberari, ſi aduerſarius conſentiat. leg. ſolutionem. 23. ff. de lolut. Aduerſario autem non conſentiente non liberatur, licet dominus eius nomine iudi- cium ſuſcipere velir. Notanda eſt igitur diligenter hæc di-
Kinctio& forma„quæ in dict. leg. ſecund. Cod. vbi in rem
act. exerc. traditur. Quæſtio eſt, an quod hic dicimus ven- ditorem cogi ſequi forum emptoris in hacactione, locum ha- beat ſi res iam iudicata ſit inter emptorem,& petitorem.
Magna eſt quæſtio inter eos, qui verſantur in foro. Tra- ctat hanc quæſtionem quidam Imbertus, qui forenſes inſti-
tutiones ſcripſit. Cum viadicat aliquis à me emptore, pen- dente eo iudicio antequam res iudicata ſit, dubium non eſt
ſi denuntiem auctori meo, quin codem in foro cogatur
is meus auctor iudicium ſubire, ne continentia cauſæ diui- datur, Ponamus autem me denuntiaſſe auctori meo, vt me defendat,& eum non defendiſſe: ſed dixiſſe, Ie me gar- deray de meſprendre, vt ſolet:& tandem lara ſit ſententia inter me emptorem,& dominum rei,& res euicta eſt: dein- de ago quanti intereſt mea. Quæritur, an ego cogar ſequi forum rei. Guidam putant idem dicendum eſſe,& dedu- cunt duas leges, quæ tamen ad rem mihi non videntur per- tinere. Ieg. minor. 39. ff. de euictionibus. Minor vendidit fun- dum Titio, Titius Seio eundem vendidit, reſtitutus eſt mi- nor aduerſus vtrunque: nam reſtitutio in rem impetratur. Ablatus eſt fundus à Seio ſecundo emptore, reſtitutione ſi-
quidem in integrum impetrata omnia reſtituta ſunt. ibi luriſ- conſultus inquit, Seium impetrare debere ab eodem præto-
re, vtilem aduerſus Titinm actionem. Ergo, inquiunt, a- pud eundem prætorem lirigandum etit. argumento ducto Acontrario, quod valde infirmum eſt. Præterea lex loqui- tur de prætore qui iudicem dat, non de iudice cognoſcente,
qui iudicabat. Prætores enim non fungebantur eo mune- re, quo hodie iudices noſtri, ſed potius munere Cancellarii.
nihil ergo adtem pertinet quod adducitur ex illaleg. Addu- citur etiam lex cum vendente. 8. C. vbi cauſæ fiſcales. ſed illa
lex ius filcale, ius ſcilicet ſingulare continet: in fiſci enim cau-
ſis ius fingulare aſt, quod idcirco non eſt producendum 7 nam
8 A

Bleruos qui incicit r
aſt quide lat qaidem laum
qaomodo le deteudee ah 1
1e 10
1 3
4„ n uirur, non eſtres odligna kitnn
Ple ludcat. At Tuicoaceaiuü ur conueniri, quaoblammir Pla magus videtur coaucaui ſu- Ocat in actione intem, n dmn
aansteratur in aucdotem imm nodi exceptio, em aqte ltenan- e ſtuim. Aluus, aui i xtm
anque iadici parte oppouere ut
a LDerui, fi aductfarius codtuus 1. de lolut. Aduerfatio autmmu arur, lcet dowiaus eiusnomici Nocanda eſtigitur diigentt bat ir ia dict. leg. lecund. Cod.diürn Durſto eſt, ꝛu guod hi demoſer im emptotisia dacactiode ocnnt- 1 inte emptolem,& petiota er eos, qui retſuntat intolo 1 quidam lmberuus, qa borenteölt a viadicat aliqusamc emptqlöi aum res iudicuua ſt, dodimmtor mco, quin codem in tor a ſubics, ne coatiqentucn 4 me denuntiale aucoian, e e Jdiaille, Wnn on defeudilſe: fed duite 3 5 dem lata briede ſolet: X tan 3, — 9 ne:.(Eruue 4 9. 4 m wihi non rideanl
In Tit. IILib. Vdeinoff teft. 99
nam ſingulari iure conſtitutum, non eſt producendum ad conſequentiam.
IN TII. II. LIB. V. PANDECT.
DE INOFFICIO. TESTAMENTO.
C Ar. I. b N hac ſecunda parte Digeſtorum, vt iam ſæpe diximius; poſt tractatum generalem de iudiciis
—
ubüciuntur ſingulæ actiones: ſicuti in prima
C A r. II. Argumentum huius tractatus.
DOnamus fllium àpatre exhæredatum eſſè teſtamento,& Pauun teſtamento extraneum hæredem eſſe inſtitu- tum: filius niſi habeat hanc querelam, quæ dicitur inofficio- ſi teſtamenti, excludetur omnino ab hereditate paterna, non poterit petere hæreditatem paternam, actione quæ dicitur petitio hæreditatis. Primum non petet exteſtamento, quia non eſt hæres inſtitutus teſtamento, ſed extraneus potius. deinde non petet ab inteſtato, quia valet teſtamentum,& locus eſt ſucceſſioni ex teſtamento. l. quandiu. de acquiren. hæred.& leg. quandiu. de reg. iu. teſtamentum ipſo iure va- let. Sic videtis niſi proſpiciatur aliquo remedio extraordina-
rio, filium excludi ab hæreditate paterna, Juod iniquum eſt.
Introducta eſt igitur hæc quæſtio inofficioſi teſtamenti, qua vtitur filius aduerſus teſtamentum patris, in quo exhæreda- tus eſt, vt teſtamentum tanquam factum contra officiumà patre reſcindatur,& eo reſciſſo teſtamento, hæreditatem filius conſequatur per petitionem hæreditatis. Hinc perſpi- cue intelligitur, cur querela inofficioſi teſtam. introducta ſit,& quam habeat vtilitatem: ex quo etiam apparet contra ius ciuile hanc querelam comparatam eſſe ad reſcinden- dum teſtamentum, quod ipſo iure valer. Quæri ſoletan hæc querela ſit prætoria an ciuilis. Ego puto ex iuriſdictio- ne prætoria ortam non eſſe, necex veteribus legibus, ſed ex conſtitutionibus forte quibuſdam principum. Ex veteri- bus legibus non eſſe ortam ſatis oſtendit Vlpianus in leg. non putauit. de bono. poſſeſſ. contra tabul. Non putauit prætor exhæredatos ad bonorum poſſeſſionem contra tabulas ad- mittendos eſſe. qui nec iure ciuili turbant teſtamentum, ſa- ne querela inofficioſi teſtamenti eis deneganda non eſt. Non eſt igitur querela inofficioſi teſtamenti ex iure ciuili. in leg. inter fideiuſſores. infra de fideiuſſoribus, Epiftola di- ui Adriani quæ eſt conſtitutio principis, diſtinguitur ab i- plo iure ciuili, à veteribus legibus. Hinc etiam cognoſci po- teſt cur hæc querela inofficioſi teſtamenti dicatur vltimum adiutorium à luſtiniano in leg. maximum vitium. Cod. deli- ber. præter. cum enim nullum aliud remedium, nullum au- xilium ſupereſſet filio exhæredato, introducta eſt hæc que-
rela. Solet quæti, vt magis ac magis õöriginèm hüius que- relæ intelligamus; an ſit actio,& an diſtinguatur à petitio- ne hæreditatis. variæ ſunt opiniones interpretum. Ego bre-
uiter dicam; quidquid mihi probabilius& verius videtur.
Cum filius exhæredatus paternd reſtamentoò petit hætedi- tatem, agens petitione hæteditatis, dicit inofficivſum eſſe teſtamentum patris. Hancque affert cauſam petitionis& intentionis ſuæ quod immeritò exhæredatus ſit à patrè,& contra officium pietatis. Non ergo diſtinguitur net ſepa- ratur querela inofficioſi teſtamenti à petitione hæreditatis, quamuis res diuerſæ ſint, ſed coniunguntur. Cauſa enim
etitidnis eſt inofficioſum teſtamentum. Sicut cum in⸗ Uitutus eſt hæres teſtamento, vel cum nullo facto teſtamen⸗
tò delataà eèſt hæreditas ab inteſtato,& petit hæreditatem,
hatie affert cauſam petitionis ſuæ, quod hærès inſtitutus ſit teſtamento; vel cum nullum ſit factum teſtamentum, quod ei delata eſt æreditas ab inteſtato. Sic exhæredatus cum agit petitidne hæreditatis, hanc adfert cauſam petitionis ſuæ, quia cum filius ſit teſtatoris indigneque& contra officium pietaris ab èo exhæredatus ſit, petit; reſciſſo teſtamnentos ſe declarati hæredem 3& ſibi res hæréditarias reſtitui- Non ſunt igitur ſeparanda liæc iudicia, querela ſcilicet inof⸗ ficioſi teſtamenti;& petitio hæteditatis ſed ſimul ſunc coniungenda. Intéllectu quidem ſeparantur non te, ſimul certe vtrumq; inſtituitur. Hue pertinet quod dieitur in leg. qui de in officioſo. 20. hic. Eodem pertinet quod dicitur in leg. ſi quis filium. 34. C. eod. hæfeditatis petitio inſtituitur,
Propterea quod teſtamentum inofficioſum eſt, propterea
quod filius extiiæredatus eſt indigne teſtamento paterno, ſie varia iudicia dicuntur eſſe de petitione Hæreditatis. l. diuus. ſa vltim. de petit. hæred. hic locus oſtendit ea omnia iudicia da- ta eſſe de petitione hæreditatis ex iure ciuili, ſideicommiſſa- tia hæteditatis peritio,& poſſeſſoria hæreditatis petitio?ꝰ Si quis enim bonorum poſſeſſionem petat à prætore, agit pe- tione hæreditatis poſſeſſoria. Si cui relicta ſit hæredi- tas pet fideicommiſſum, agit fideicommiſſoria hæreditatis petitione. Si quis autem indigne à parre exhæredatus ſit, a= git petitiotie hæreditatis,& quetela inofficioſi teſtamenti-. ldeo dicitur querela inofficioſi teſtamenti, quia is qui petit hæreditatem, quæritut de teſtamento patris, tanquam inof- ſicioſo. Et aliquando dicitur accuſare, veluti in leg. poſthu- mus, quia accuſat tacite impietatem patris ſui dicirur etiam nonnunquam actio, dubitatur tamen cur dieatur actio. Hoc verbo ſæpe vtuntur lureconſulti,vt in leg. ſecun. Hic.&§. pri. de inofficio. teſtam. Inſtit. dicunt agere de inoffic. teſtamen-
to. Sic in leg. quemadmodum. 7. dicitur actio. hic quæritur
an hæc actio ad hæredem tranſmittatur, quam dicimus que- relã inofficioſi teſtamenti.is certe qui agit querela inofficio⸗ ſi teſtamenrti, petit ſe declarari hæredem, quod immerenter Apatre exhæredatus ſit. Simile eſt in actione teſciſſotia, de qua diſſeruimus diu& accutate ſub tit. de reſtitur.& ſub tit- de mino. quæſtio eſt de remediò reſcindente,& remedio teę- ſciſſorio. Prætor reſcindit quod metu, vel dolo geſtum eſt, & dat actionem, remedium illud quo reſcindit vocant in- terpretes reſcindens, alterum reſciſſorium appellant. Id ex eo manaſſe diximus, quod olim diſtinctũ erat prætoris of- ficium, à iudicis dati officlo. Sed quo tempore ipſi præto- tes cœperunt iudicare, magis quam iudicia conſtituere, hæc remedia non erant ſeparata. Nam prætor ſimul reſcinde- bat quod metu geſtum erat&, admittebat eum agendum, qui metu coactus erat, quamuis res ipſæ ſeparatæ eſſent, ta-
men coniungebantur experiendo. Sic dicendum eſt de que-
rela inofficioſi teſtamenti,& petitione hæreditatis. Sed
nunquam ſeparata fuerunt hæc iudicia, vt ego exiſtimo,
propter cognitionem centumuirorum. Centumuiri enim cognoſcebant de peritione hęreditatis, itaque petitio hęredi- tatis dicitur centumuiralis actio. leg. vltim. C. de petit. hæredit. lidem centumuiri cognoſcebant etiam de inofficioſo teſtamento. Cicero libr. 2. de Oratore docet, de quibus cauſis cognoſcerent centumuiri,& adiicit eos de ru- pto teſtamento, vel rato cognouiſſe, Exempla ſunt apud
Valerium Maximum lib. 7. tir. 8. Apud centum viros quæ-
rebatur an teſtamentum iuſtum elſſet, an inofficioſum an
ruptum, an ratum. Plerunque pronunciabant ratum eſſe,
P 2

172 Franc. Duareni(omment.
aliquando irritum,& ſimul pronuntiabant de hæreditate. Argumento ſunt huic rei inſcriptiones variæ capitum huius tituli de centumuiralibus iudiciis. In leg. tum mater. 3 8. Pau- lus lib. ſingulari de centumuiralibus iudic. Inl. is cui. 31. eadem eſt inſcriptio& in leg. 7. cur enim Paulus tractaſſet de hac
querela in libro de centumuiralibus iudiciis, niſi huius quæ-
relæ cognitio eſſet centumuirorum? Diuerſæ ſunt tamen in- ſcriptiones in Pand. Florentinis, ſed puto illic erratum eſſe. huc pertinet quod dicitur in leg. Titia. 1 3. hic. Centumuira- le iudicium vocat in ius, in quo quæritur de inofficioſo patris teſtamento,& fic legitur in hoc capite in Pand. Floren. ſed erratum eſt in inſcriptionibus:itaque hoc ſit veluti argumen- tum totius huius tractatus. lam ſinguli loci diſtinctius& ac- curatius explicandi ſunt.
C A P. IIE
Ex qua cauſa competat querela inoficioſi teſtamenti..
Auſa huius querelæ eſt exhæredatio, vel præterito fi- lii, aut parentis contra officium patris facta: his pauciſ- ſimis verbis complectimur magnam fere partem huius titu- li. Hæc colliguntur ex leg. 2.& legibus ſequentibus, hic.& ex tit. Inſt. eo. Ex his locis id ſumpſi quod iam dixi cauſam
huius querelæ eſſe exhæredationem, vel præteritionẽ. Cum
autem dicimus exhæredationem vel præteritionem eſſe cau- ſam huius querelæ, nos exhæredationem accipimus àpatre factam. Nam ob præteritionem à matre, vel ab his qui ex li- nea paterna ſunt, vel materna, filio præterito non competit querela inofficioſi teſtamenti. Sed ſi filius à patre præteri- tus ſit, aut nullum eſt teſtamentum, aut reſcinditur per bo- norum poſſeſſionem contra tabulas: quod ſi filius ſit in po- teſtate patris, nullum eſt teſtamentum ob præteritionem.l. inter cæteras. infra de liber.& poſthum. rationem alias addu-
ximus, quia pater creditur filium omiſiſſe per obliuionem, cum eius nullam in teſtamento mentionem facit. Sed cum
nominatim exhæredat, videtur iuſta cauſa indignatus, eum exhæredaſſe. Huc pertinet quod ſcribit Apuleius in ſecun-
da aενοιιν loquens de muliere quæ excluſit filium ab hæredi- tate. Reliquit, inquir, ei rem viliſſimam, vt non videre- tur oblita eum præteriiſſe. Si igitur filius à patre præteritus ſit, non datur hæc querela quæ inofficioſi eſt teſtamenti, quoniam vel nullum eſt teſtamentum, vel reſcindicur per bonorum poſſeſſionem contra tabulas, ſi filius emancipa- tus à patre præteritus ſit. Cauſa igitur huius TMerhs eſtex-
hæredatio patris, non præteritio. Vnde naſcitur quæſtio tractata in le. ſi proponas. 23. hic. vbi diſtinguitur aperte prę- teritio ab exhæredatione. Si ponamus filium emancipa- tum præteritum queri de inofficioſo teſtamento patris, non poterit. Sed ſpecies eſt quæ alias circumſtantias habet.
Huc pertinet titulus de coniungendis cum emancip. liber. fi-
lio emancipato, qui iure ciuili non admittitur ad hæredita- tem, tamen vocatur à prætore ex iuriſdictione prætoria, datur bonorum poſſeſſio contra tabulas,& ca bonorum poſſeſſione petita reſcinditur teſtamentum, quamuis is e- mancipatus non fuerit in poteſtate. Quod ſi is filium ha-
beat& nepotem teſtatoris, eundemque in poteſtate aui hæ- redem inſtitutum, quia viſum eſt iniquum eum bonorum
poſſeſſionem contra tabulas petere,& eum excludere ne- potem teſtatoris filium ſuum, ideo cautum eſt edicto Præ- toris, vt coniungantur liberi cum patre, qui accepit bono- rum poſſeſſionem contra tabulas. Diuiditur enim inter eos hæreditas paterna. Dimidiam ſiquidem partem accipit fi- lius, aliam dimidiam accipiunt nepotes. Cauſa igitur huius querelæ eſt vel præteritio materna, vel exhæredatio pater-
na. Si filius præteritus ſit in teſtamento matris, tunc etiam
poteſt quæri de inofficioſo teſtamento. Nos dicimus præ-
tetitionem matris pro exheredatione habendam eſſe§. vlt.
de exheredat. lib. Inſtitut. Non enim propterea nullum eſt matris teſtamentum, quamuis pręterierit filium, cum ta- men nullum ſit, cum fllius qui in poteſtate patris eſt, prę- teritus eſt à patre. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. ſi inſti- tuta. hic. Sed cur hęc preteritio materna habetur pro ex- heredatione? Rationem adduxi ſub tit. de lib.& poſthum.
dixi ea iuris parte, qua requiritur inſtitutio, vel exhereda- tio, vt valeat teſtamentum, proſpectum eſſe ſuis heredibus tantum. leg. inter cætera. de liber.& poſthum. ita vt hoc ad e- mancipatum non pertineat. Sui dicuntur quaſi domini hæ- reditatis paternæ, quibus quaſi ſuo iure hæreditas debetur- leg. in ſuis. infra de liber.& poſthum. hæc Inſtitut. hoc ſatis perſpicuum eſt ad matris teſtamentum non pertinere. Nam
mater liberos non habet in poteſtate. Nec poteſt quiſquam
ſuus dici, ſi in poteſtate. non ſit. Perinde igitur valet teſta- mentum in quo præteritus eſt filius à matre, ac ſi exhæreda- tus nominarim eſſet. Mater nuntium accepit de morte filii- (in bello fotte erat) inſtituit extraneum hæredem, filius re- uerſus de inofficioſo matris teſtamento queri poteſt, quia à matre ſua præteritus eſt. Exemplum huius rai extat in leg. ſequen. Qux ſequuntur in eo capite aliquid difficultatis ha- bent, ſed alio in loco à nobis explicabuntur, Deo iuuante. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. cum filium, 15. Cod. eod. titul. Idem dicendum eſt& ſi filius præterierit matrem, vr dicitur in leg. cum filium. Nam hæc querela inoffᷣcioſi te- ſtamenti competit, etiamſi filius exhæredauerit patrem vel matrem. Idque nos poſtea dicemus. præteritio matris ha- betur pro exhæredatione: dicimus ſi præterierit filium ma- ter: quid dicemus ſi filius præterierit matrem? nullus eſt a- lius locus in iure ciuili qui id explicet quam iſte. Idem con- ſtirutum eſt de filio præterunte matrem, quod de matre prætereunte filium ſuum. Et aliquando, quod maius eſt,
præteritio matris habetur pro inſtiturione. Vnus caſus eſt
in leg. 3. Cod. eod. titul. Mater tres habst filios, ex his duos inſtituit, tertium præteriit in teſtamento ſuo, quem tan- quam poſthumum ſuſcepit facto teſtamento, non tamen ob id mutauit teſtamentum ſuum, ita vt præteritus reperiatur in eo teſtamento: quæritur quomodo huic poſthumo ſuccurratur: nam poſthumus etiam dicitur qui poſt factum teſtamentum natus eſt. l. 3. de iniuſto rupto teſtamen. an da- bitur ei querela inofficioſi teſtamenti? Hic diſtinguit An- toninus Imperaror,& ait ‚intelligendam eſſe voluntatem matris teſtatricis ex coniecturis. Mater facto teſtamento,
& poſt teſtamentum ſuſcepto filio ſatis habuit temporis ad
murandum teſtamentum,& inſtituendum filium quem poſtea ſuſceperat: tunc ergo non ſucceder filius niſi per que- relam inofficioſi teſtamenti. Hæc ſane præteritio matris iu- ſtam habet cauſam exhæredationis, ſed ponamus matrem poſt factum teſtamentum deceſſiſſe in puerperio,& non
potuiſſe reſtamentun ſuum mutare, hic quæritur quomodo
ſuccurratur huic poſthumo aduerſus teſtamentum matris, quomodo poterit ad ſucceſſionem matris aſpirare? Hoc eſt admirabile, quod præteritio matris hic habeatur pro inſtitu- tione, ex cõiectura maternæ pietatis, vt credibile ſir matrem, ſi licuiſſet ei mutare teſtamentum ſuſcepto iam filio, de quo non cogitauerat tempore facti teſtamenti, eum hæredem inſtituturam eſſe. Dicitur ergo inſtitutus,& habetur hic fi- lius pro inſtituto, ex coniectura maternæ voluntatis, ſieut di- ximus id pro expreſſo habendum eſſe, non tantum de quo cogitauit legislator, ſed quod reſponſurus eſſet, ſi interroga-
tus eſſet. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. Lucius.§. Titius.
infr. de liber. agnoſcend. eſt locus communis de voluntate matris noratu digniſſimus. Diximus igitur querelam inoffi- cioſi teſtamenti competere propter exhæredationem patris, vel propter præteritionem matris, ſi pater exhæredauerit fi- lium ſuum, vel mater præterierit teſtamento ſuo. Nam pre- teritio matris vim exhæredationis habet, ne reſcindacur te-
taVo-
—-
—* S——-— ,„„
l
*——

., 1„
b 5. 71. 1. 5. lulham s n ra voluntatis ex eo iaſpicitur, quod mater proponatur irfti litum ei fuit, reſcripſit Imperatot. Rationè vtriuſque præteri-. di ur quaß* at tuiſſe duos filios, quos habebat tempore kactiteſtamenti, W tionis& paternæ& matetnæ docui ſupra,& cur præteritio
uure hetedi 4 gidide facto iam teſtamento alium perperiſſe: ex eo quod illos duos materna pro exhæredatione habeatur non parerna, idem eſt n.haclalti Sdebetu, filios quos habebat inſtituit, credibile eſt eius fuiſſe eandem de inſtitutione. Nam ſicut præteritio materna habetur ali- umnon deni doc ſati mentein& voluntatem, de eo qui poſtea naſciturus eſt: ſi de quando pro exhæredatione, non ita habetur præteritio pa- e. Necpot nere. Dan eo cogitatum ab ea fuiſſet, quem ſuſcepit facto teſtamento, tris pro inſtiturione. Ex his iatelligitis quid reſpondendum beidde zi quiſgquam idem dicturam eſſe. Vnde dicimus ex coniectura maternæ ſit ad id quod alii adducunt ex a. poſthumi. de inoffic. teſta-
voluntatis, hunc hæredem inſtitutum eſſe. Huiuſmodi ex-
b uln mento, in Inſtitutio. Teſtamentum rumpitur agnatione empla pleraque occurrunt, veluti in leg. Lucius.§. Titius. de
poſthumi, quare ergo hic habetur pro inſtituto? Sedidin-
ettamento, nontawench avtpræteritus repetituu omodo huic polthuno
m dicitur qui poſt ſcun
ato tupto teſtamen ndi.
nenti? Hi diſtingui zw- ligendam elle voluntuem Mater facto teſtamecto lo ſati habuit tempobal aſtinnendum fllium quem luccedet fllius niſ pet que- cſane prætetitio matri iy nis, ſed ponamus mattem liſſe in puerperio,& non ne, dic quæritur quomoco rſus teſtamentum matti', m manrs aſpirate: Hocelt is hichabeaturproioſtitu-
ti ntcredbileſimattem, ſuſceptoiam flio, de quo Kamenti, eum hæredem ſtiturus,&hhadetat hielr netnxvoluntauis ſu di⸗ eile, nontantum dequo daluruseſſet, limteftopr e in leg.ucius.Iitiu — de voluntate 5 communls
liber.& poſthum. Si quis inſtituerit partum qui erat in vte-
ro vxoris, hæc inſtitutio porrigitur ad partum iam editum, quem tamen ignorabat iam editum eſſe teſtator. Imo etiam in contractibus ipſis hoc locum habet, quamuis teſtamenta nos plenius& fauorabilius interpretemur, quam contra- ctus. Exemplum eſt in leg. Tale pactum.§. vltim. de pact, Si quis dederit dotem filiæ ſuæ,& pactus ſit, ea pactio perti- net ad filios quos habuit præter ſpem hæredes. Secunda coniectura eſt, quia proponitur deceſſiſſe in puerperio& te- ſtamentum mutare non potuiſſe. Hic certe negligentia non poteſt imputati marri, cur non inſtituerit filium. nam ea co- gitare non potuit de co inſtituendo, quem in priore teſta-
mento præteriſſe dicitur. Sed hic obiicitur à quibuſdam,
quod mulier in hac ſpecie potuit partum, qui erat in vtero, inſtituere. Ergo cre dibile eſt, eam noluiſſe eum ſibi hære-
dem fore. Nam non minus licet nobis inſtituere poſthu-
mum naſciturum, quam eos qui iam nati ſunt, quamuis ida- liqui negent, quia non poſſunt aliter hoc obiectum diluere. Sed certum eſt poſthumum poſſe hæredem inſtitui, vt ex multis legibus colligitur tituli de liberis& poſthumis hæ- redibus inſtituendis. Quid ergo eſt quod hic diſtinguuntur duo caſus? Videtur inepta eſſe hæc diſtinctio. Sed quod hic diximus diſtinguendum eſſe, an mater mutare teſtamen-
tum potuerit, an non potuerit; ratione non caret. Et quod
obiicitur matrem potuiſſe hæredem poſthumum inſtituere, ad rem non pertinet. Non enim quætitur an potuerit poſt- humum hæredem inſtituere, ſed an potuerit filium iam na- tum inſtituere. Et cum quæritur de voluntate matris, alia eſt cauſa poſthumi, alia eius qui iam natus eſt, quia antequam pepererit, forte dubitat mulier an ſit paritura,& quid, quot, an marem, an fœminam, an vnum, an plures. In hac incer- titudine mater abſtinet à teſtamento faciendo: expectat e- nim euentum partus qui naſcetur, non quod nolit eum ſibi hæredem eſſe qui naſcetur, ſed quia expectat vt dixi, euen- tum. Sic videris ex eo non poſſe contrariam voluntatem ma- tris colligi, quod potuerit poſthumum hæredem inſtituere. Ergo hi caſus ita diſtinguendi ſunt, vt priorem caſum intelli- gamus, cum mulier iam nato filio potuit mutare teſtamen- tum, alterum vero caſum cum ſuſcepto iam filio non potuit mutare teſtamentum. Cum enim ponimus iam natum eſſe filium, non potuit dubitare an natus ſit mas, an fœmina,& quot ex eo nati ſint partu..
Ex his igitur quæ diximus illud conſequitur, ſi contraria matris voluntas probetur, in hac ſpecie, de qua diſſerimus, tunc locum eſſe querelæ inofficioſi teſtamenti,& eum, qui præteritus eſt à matre, non habendum eſſe pro inſtituto. hęc conſtitutio imperaroria nititur coniectura voluntatis. Et in his quæ incerta ſunt, locus eſt coniecturis. Quoties vero ap- paret voluntas certa& manifeſta teſtatoris, nunquam am- plius eſt locus coniecturæ. leg. continuus.§. cum ita. de ver-
borum obligation. Idem dicendum eſt in omnibus aliis fa- cti quæſtionibus. Exem pligratia, ſi mulier in puerperio ad- monita ſir, vtinſtitueret partum, vel iam natum, vel qui bre- ui naſciturus eſſet,& dixerit ſibi curæ non eſſe, nec vel- le mutare teſtamentum, tunc dubium non eſt, quin hic fi-
lius præteritus pro exhæredato habeatur,& locus ſit quere-
læ inofficioſi teſtamenti. Ergo contra hanc præſumptionem & coniecturam probario contrarie voluntatis admittitur. Præterea dixi in hacſpecie ſuadere fauorem teſtamenti ma-
terni, neteſtamentum matris rumpatur per querelam inof-
ficioſi teſtamenri. Fauor enim teſtamenti ſuadet, vt has con- iecturas potius ſequamur in hac ſpecie. Itaque quod hic di- cimus, in teſtamento paterno locum non haberet. Conſti.
tutio noſtra intelligenda eſt de matre. Propoſitum enim eſt
matrem teſtamenum feciſſe,& ſecundum id quod propo⸗-
telligendum eſt, de teſtamento paterno, ſi poſthumus natus ſit, qui futurus erat in patris poteſtate. titu. de hber.& poſt- humis hæredibus inſtituend. Ex his quæ dicta ſunt, intel- ligitis cauſam huius querelæ inofficioſi teſtamenti, de qua loquimur eſſe exhæredationem vel præteritionem: Adden- dum eſt exhæredationem contra officium pietatis factam eſ- ſe oportere, vt competat hæc querela inofficioſi teſtamenti. 1.3. hic. cum nulla iuſta cauſa fuit filium excludendi ab hære- ditate. Nam ſi fuerit in gratus in parentes, vt merito ab eis exhæredatus, vel præteritus ſit, tunc ceſſat inofficioſi teſta- menti querela, quia tunc pater nihil facit alienum ab officio
pietatis, cum filium ingratum& male de ſe meritum tepel-
lit ab hæreditate ſua. Hinc variæ ſpecies tractantur de cauſa exhæredationis ſub titulo eodem Codicis„vbi quæritur an ſit iuſta cauſa exhæredandi an non ſit, veluti in leg. Cum te 18. Ante nouellam Conſtitutionem luſtiniani, quæ eſt 11 ſ.
cauſæ propter quas filius porerat exhæredari nondum ſabis
exprefſæ erant& diffinitæ,& plerunque de his cauſis orie- batur quæſtio,& dubitatio. Iuſtinianus eas omnes cauſas expreſſit& definiuit ſua conſtitutione. Vnde hic quæreba- tur: filia ſuadente patre noluit diuertere à marito ſuo: nam licet diuortium permiſſum ſic legibus,& liceat coniu giàcon-
iuge diuertere ſiue ſit maritus, ſiue vxor, idtamen nunquam
honeſtum fuit habitum, imo foœdum& turpe. ideo fi eare offenſus pater filiam exhætedauerit, tamen filia querelam
inofficioſi teſtmenti habebit. Simile exemplum eſt in leg.
filia. z0.& in leg. teſtamenti. 2z. Cod. cod. Vna eſt iuſta cau-
ſa& legitima fi prohihuerit matrem vel parrem teſtari,& po- ſtea teſtatus fuerit, ob eamque cauſam exhæredauerit, iuſta eſt cauſa eum exhæredandi. Et hæc cauſa refertur à Iuſti⸗
niano in d. Nouel. luſtiniani.§. aliud. Exemplaum eſt in leg.
ſi filiam. Iuſta eſt exhæredandi cauſa turpitudo vitæ,& re- fertur in dict. Nouella conſtitutione. Additur& altera: ſi nupſerit filia ſine conſenſu patris. Additur exceptio, ſi filia- familias poſt 2 5. annum peccauerit, quam pater neglexerit tandiu in matrimonium collocare. Hic tamen quæri ſolet, an hoc caſu ſecundum ius canonicum exheredari debeat, quo iure fere vtimur, vbi de matrimonio agitur. Ego hauc quæſtionem explicaui ſub tit.de ritu nuptiarum. Quod ad ius ciuile attiner,& veteres canones Gratiani„non poteſt nubere filia, vel filius vxorem ducere, ſine conſenſu patris. Vulgo enim receptum eſt, non poſſe diſſolui matrimonium, & ſi inuito patre contractum ſit. Sed quæritur, an ſaltem in his caſibus pater filium exhæredare poſſit. Quidam dicune non licere, quia id permittit ius canonicum,& adducunt illud vulgare: Quod fit permittente lege pœnam non meretur. ſed contrariam ſententiam defendi cum ſanioribus. Ius e-
nim Pontificium non adimit facultatem exhęredandi fili, ius
canonicum vult ratum manere matrimonium ne maius in-
de ſcandalum oriatur. Nec nouum eſt multa factarata eſſe quæ tamen fieri prohibentur, etiam in iure canonico. Ex-
emplum eſt in cano. aliter. 30. quæſt. ĩ. Vetat ille canon con- trahi matrimonium ſine ſolennitatibus, aliter tamen con- tractum matrimonium valet,& liberi ex eo matrimonio ſu- ſcepti legitimi ſunt. Puniuntur tamen„qui contra legem a- liquid admiſerunt,& excommunicantur. Cur idem hionon dicemus, vt quamuis ratum maneat matrimonium, quod in- uito patre contractum eſt, nihilominus poſſit puniri filius pę- na legitima, qui ſine conſenſu parris marrimonium contra- xit? Iltaque hæc ſententia nec repugnat rationi, nec equi-
tati, vt facile apparet. b Ex his tamen quæ diximus naſcitur quæſtio, vtri incum- bat probatio an hæredi ſcripto in teſtamento, an vero fllio, cum quæritur de cauſa exhæredationis, cum quæritur dein- gratitudine filii in patrem. hæc quæſtio tractatut in leg. li⸗ P 3 8

*
;;.—
174 beri. 28. Ouus probandiincumbit filio, vr non aliter audia- tur filius ad querelam inofficioſi teſtamenti petendam„ quam ſi docuerit ſe immerentem,& indigne præteritum eſ⸗ ſe, niſi malit hæres probare eum indigne non eſſe rherede tum. leg. 3.& ſ. hic. ſed huic iuri derogatum eſt noua conſti- rutione luſtiniani 11ſ. Statuit Iuſtinianus ea conſtitutione vrhæres Caufam ingratitudinis,& exhæredarionis probet, 5 niſi eam probauerit, obtineat filius in querela inofficioſi te- ſtamenti. An autem dict. lex omnimodo. coatratia ſit huic legi, nos poſtea videbimus. ſed certum eſt nouellam luſtinia ni derogare huic legi,& onus probationis omninomn xre
dem tranſire. ſed omnes cauſæ propter quas exhæredari po- teſt filius à patre, vel pater à filio, ſunt expreſſæ Mlugigjane in nouella 11ſ. Hac igitur conſtitutione derogat lu Hiau iuri antiquo, cum illo iure antiquo cauſæ expreſſæ non eſlent: certo iure eas ea conſtitutione definiuit, deinde addidit vt pater exhæredans filium teſtamento ſuo, aliquam ex his cau- ſis exprimat. Deinde ſi dubium ſit in iudicio an ea cauſa ex- preſſa, ſit vera an non, vult onus probationis incumbere he- redi, alias autem vult irritum eſſe teſtamentum, vt vulgo cre- ditur. Atque ita ſcripſit lureconſultus in authentica, ex cau- ſa. Cod. de liberis pręteritis. Vult irritum eſſe teſtamentum, niſi obſeruata fuerint ea de quibus diximus. Hinc naſcitur magna& difficilis quæſtio,& maxime agitata inter omnes zuris interpretes, an querela inofficioſi teſtamenti ſublata fit per eam conſtirutionem luſtiniani. Quidam volunt proba- re ſublatam eſſe omnino, argumento ab enumeratione par- tium. Aur cauſa incerta eſt, aut certa. Si certa ſit, non rum- pitur teſtamentum. ſi incerta cauſa eſt,& iniuſta eſt,& non eſt ex cauſis enumeratis à luſtiniano, non valet teſtamen- tum. Siiuſta eſt,& certa,& ea eſt ex cauſis enumeratis à lu- ſtiniano, aut probatur,& tunc valet teſtamentum, aut non probatur ab hærede,& non valet. Alii dicunt poſle aliquo
caſu locum eſſe querelæ inofficioſi teſtamenti, in qua quæri-
tur an vera ſit ea cauſa, an non ſitr. Sed omnis quæſtio pen- det ex interpretatione conſtitutionis nouellæ luſtiniani, in ea parte, in qua dicitur teſtamentum irritum eſſe vel reſcin- di, vel nullam vim habere, vritur verbis Græcis. In vno loco ait(duo enim loci ſunt in quibus de reſciſſo vel irrito tracta- tur teſtamento) irritum velinfirmatum teſtamentum. In a- lio loco dicit ſubuerſo, id eſt reſciſſo teſtamento, idque poſ- ſet intelligi per querelam inofficioſi teſtamenti. Sed ſubiĩicit ſe velle nullam vim habere teſtamentum: Quæſtio pendet ex interpretarione horum verborum. Ego puto locum eſſe querelæ inofficioſi teſtamenti ſecundum luſtiniani conſti- tutionem, ſiue cauſa expreſſa ſit teſtamento, ſiue non ſit. Do- cet Iuſtinianus in hac conſtitutione quid præſtandum ſit ab —harede, vt ſit ſuperior in querela inofficioſi teſtamenti. De querela inofficioſi teſtamenti abroganda, aut tollenda nihil conſtituit. Vulr in primis luſtinianus cauſam exhæredatio- nis exprimi à teſtatore, eamque iuſtam,& vnam ex cauſis à ſe enumeratis. Vult eam cauſam probari ab hærede,& niſi eam hæres probauerit, vult reſcinditeſtamentum per quere- lam inofficioſi teſtamenti. Si omnia hæc obſeruata fuerint, vincet hæres. Olim vincebat hæres,& ſi hæc obſeruata non fuiſſent, cauſæ non erant definitæ: deinde non cogebatur probare hæres, deinde etiam neceſſe erat teſtatorem vnam ex his cauſis exprimere teſtamento ſuo. Vnum adducam ad hanc ſententiam meam confirmandam, ſi hæc obſeruata fuerint, ideſt, ſi cauſa expreſſa ſit teſtamento,& probata ab hæredibus. Si hæc obſeruata non fuerint, hoc referendum eſt ad ſuperiora, id eſt, ſi neque cauſa expreſſa ſit teſtamen- to, neque probata ab hærede, quomodo poſſet aliter intelli- gi? Poſt probationem enim non quæricur an comperat querela an non, nam probatio non recipitur niſi lite am con- teſtata. Non ideo id ita accipiendum eſt, vt poſſit querela
inofficioſi agi ſi cauſa expreſſa non ſit, nec probata ab hæ- rede.
C A y. IIII. Cui Cadnerſus quem detur querela inojficioſt
teſtamenti.
— Frant. Duareni(omment.
Lpianus noſter in leg. t. hic; omnibus tam pareyiibüs V quam liberis comperere ait, præterea cognatis qubui dam. Cuerela igitur inofficioſi teſtamenti datur primum li⸗ beris, deinde parentibus, poſtremo quibuſdam etiam cogna- ris, ſiuc pater filium exhæredauerit immeritum. ſiue filius patrem, alteri aduerſus alterum datur quercla inoffcioſi te⸗ ſtamenti. Vterque enim receſſiſſe dicitur ab officio pietatis- gi frater fratrem exhæredauerit immerentem, alteri aduer- ſus alterius teſtamentum, datur etiam querela inofficiofi te- ſtamenti. Parentes generaliter excipiuntur,& intelligun- tur omnes aſcendentes ſurſum verſus in infinitum. Liberi au⸗ tem vocantur omnes deſcendentes in infinitum. leg. 4. ſupra de in ius vocan.& leg. liberorum. de verb. ſignific. Cogna- tio nomen generis eſt& ſpeciei. Cognati dicuntur vno ſenſu omnes qui ſanguine coniuncti ſunt. altero ſenſu dicuntur qui coniunguntur ex latere tantum,& ſpecialius diſtinguun- tur agnati& cognati. Agnati dicuntur quibus familiæ ali- cuius nomen commune eſt. Cognati dicuntur, qui comun- guntur per fœminini ſexus perſonas: nam fœminæ familiæ nomen non retinent. Sed nobis viſum eſt commodius co- gnationis lineas,& gradus cognationis hic explicare, tamerti extra rem eſſe quodammodo videatur, è retamen futu- rum eſt,& plurimum vrilitatis allaturum rudioribus præſer- tim. Ego ideo lubentius ſuſcepi hoc conſiliuma, ſuaſit vrilitas huius rei propter hæreditates, tutelas, matrimonia& alia huiuſmodi. Sequor autem hic methodum& viam veterum Iureconſultorum, eorumque ſimplicitatem in hac re expli- canda hic imitaturus ſum quatenus fieri poterit. Hodie cer- te vir eruditus,& methodicus vna vocula plenius& eflica- cius obſcuriſſima& difficillima quæque docebit, quam bar ⸗ bari doctores ſuperioris ſæculi infinitis commentationibus ſuis. Huius rei hic ſpero me fidem facturum eſle. Barbari certe hic comminiſcuntur infinitas regulas quibus nihil eſt ineprius ad docendum,& ſi conueniat inter nos de compu- tatione graduum. Sed nemo eſt qui rationem eius doctriné percipere poſſit, hic mos eſt ſophiſtarum,& barbarorum, vt non addant lucem rebus obſcuris, ſed clariſſima quæque ob- ſcurent commentationibus ſuis. 3
CA p. V. De computatione graduum.
L primis animaduertendum eſt, vt via& ratione procedat diſputatio noſtra, triplicem eſſe ordinem cognatorum, vt nos cognationem generaliter accipimus. Caius in leg prim- de gradibus eam ita diuidit,& Iuſtinianus in Inſtitut, titul. de gradibus, in initio. Theophilus aliquanto fuſius,& diluci-
dius hanc diſtinctionem explicar. Alii ſunt aſcendentes, a-
lii ſunt deſcendentes alii ex tranſuerſo coniuncti ſunt. A- ſcendentes„inquit Theophilus in titu. de legitim. agnat. ſuc- ceſſ. dicuntur qui nos genuerunt, vt pater, auus,&c. Deſcen- dentes dicuntur, qui ex nobis naſcuntur, vt filius, nepos,
Pronepos&c. Cognati ſpeciali quadam ſignificatione di- cuntur hi qui coniunguntur à latere, id eſt, qui neque nos genuerunt, neque à nobis geniti ſunt: vt frater, patruus, con- ſobrinus 8 alii huiuſmodi. Si quæratur cur frater coniun- ctus ſanguine dicatur, nõ reſpõdebimus, quia me genuit, aut quia à me genitus eſt, ſed ideo mihi coniunctus dicitur, quia communem parentem habemus. Echorum duo ſunt gene- ra, quidam ſunt cognati, quidam ſunt agnati. In pri-
mis igitur tenenda eſt hæc diuiſio cognationis, de qua dixi- mus, hincque eſt incipienda computatio noſtra, de ratione
enumerandi gradus cognationum. Si quis velit oſtendere,
aut intelligere quoto gradu quis diſtet à cognato aliquo ſuo,
facienda eſt deſcriprio quædam totius cognationis: quæ ſit cognatio, ego iam dixi,& triplicem eſſe ordinem cogna-
torum. Supra eum, de cuius cognatione quæritur, conſti- tuendus eſt pater, auus& alii aſcendentes, à quibus genitus
eſt. Infra eum de cuius cognatione quæritur conſtituendi
ſunt deſcendentes, veluti filius, nepos,& cæteri in recta linea,
à larere autem deſcribi debent lineæ quæ pendent es ſupe-
riori limite, quæ ex auo pendent deſcendentes debent con-
ſtitui
—yy——
mtetttattttttmanttattetttmmtettuulluuuuulüllJl⁹lutttitti

tmnenti atur 4 Tuidaſ. guidaſtam ee nonle 1 immetj Cogn.
nas; nam fœminæfamild vuua eſtcommodiisty- plicare, tametl ſeatur, retamen kutu. urum rudioribus praſer- cconlilium, ſuaſitytilitas felas, watrimonia& alia thodum& viam veterum plicitatem inbacre erpli Sleripoterit. Hodie cer. vocula plenius& efſia- eque docedit, quamba- anitis commentationb- m kacturum elle. Bäbai das tegulas quidus rüllet neniat inter nos de cunhu- quitationem eius docti aiſtarum,&barbarorun,n a,ſed ckarlllmaquæquech
y. griduun.
t vt via& nationc procedit dordinem cognatotum, ſt Ypimus. Caisialeg piim. inianwsia loſtitut. ttulde aliquanto fuſius,& diluci- Al ſuntaſcendentes,a- (œerſo coniuncti ſant. K
4 iri nat. uc⸗ dtn. delegitim. agatee 1 1 gc. Deſcer⸗
n Kcemeffe ofu ooli 4— xritur is „ 0 4. „0 aibu 6 Senre crend
conſtitui in linea, quæ ex auo pendear.l. Stemmata. infta e Sradibus. Quideſcendunt à patre dicuntur mihi comuncti eſſe ex laterc, d eſt, ex trausuerſo faciéda eſt deſcriptio totius cogaationis, vt diximus. Fratrem meum ponam Wm nna, quæ pendet ex patre cõſobrinum patruelem ponar ianee quæ pendet ex auo, facta hac deſctiptione incipienda eſt cõ- pucatio& enumerario ab eo de cuius cognatione quæritur- haper enim aliquem fingimus de cuius cognatione quæti- tur. Qu æritut enim an alicui hæreditas delata ſit, an tutela
fit, an matrimonio coniungi cum alio poſſit, eſt igitur ſem het aliquis de cuius cognatione quæritur. Hæc eſt regula tradi- ra à veteribus lureconſultis, in leg. luriſconſulto. de grad. non
ab Acccurſianis doctotibus, non à barbaris, nonà lophiſtis. Eſt vtilis& etiam facilis regula, qua poſſumus commode& ſi- ne vlla difficultate peruetire ad cognitionem cuiuſque co- Snationis. Incipiendum eſt, inquit, ab eo de cuius cognatio- ne quæritur: Quæritur quoto gradu diſtet Mæuius 3 Seio defuncto, vt inrelligamus an ab inteſtato eius hæreditatem petere poſſir. Hic de cuius cognatione quæritur; nullam propriam appellarionem habet, ſed tota cognatio deſcripta in tabula ad eum refertur, neque dicitur pater neque filius, 2 barbaris dicitur Petrucius, per me licet vt Petrucius dicatur. Incipiendum ergo eſt ab eo qui fingendus eſt medius inter has cognationes quo progredimur. Nos progredimur
computando omnes generationes. Generatio eſt gradus,
gradus qui generant, iiprogredi quodammodo dicuntur ſo- bolem propagando. Alii requirunt definitionem gradus qui
oſtendunt ineptiam ſuam. Eſt enim hic metaphora. Mirum
eſt quod barbari non addiderint pedes his gradibus, quem- admodum veſtitum dixerint pactum, cum reperirent nu- dum pactum appellari. In Digeſtis hæ ſunt ineptiæ barba- rorun. Generationum autem computatio non eſt diffici- lis. Titius genuit Mæuium, Mæuius genuit Seium, in limite recto ſuperiores& inferiores ordines aſcendentium,& de- ſcendentium ſtatuendi ſunt, nihil expeditius eſt: progredien- dum, eſt ab eo de cuius cognatione quæritur. Quæritur e- nim quoto gradu diſtet Tirius à proximo ſuo. Et is de cuius cognatione quæritur, cum proximo ſuo generationem fa- cir. Generatio enim conſtat ex duabus perſonis, ex perſona generante& perſona generata. Cum autem dicimus gra- dum intelligimus generarionem vnam. Ergo is de cuius co- guatione quæritur, cum eo qui proximus eſt, veluti cum
patre ſuo dicuntur vnam generationem efficere. Ideo diſtat Iitius à patre ſuo, vno gradu, ab auo ſuo duobus gradibus:&
ſic de ſingulis dicendum, ſurſum verſus aſcendendo in infi- nitum. Nam vnaquæque perſona quæ generata eſt, adiecta faciet vnum gradum. Vulgaris ſimilitudo mihi videtur, nec mala nec inepta eſſe de ratione conſtituendarum feneſtra- rum. Si quis velit feneſtram conficere duabus columnis opus eſt,& tamen ſi quis duas feneſtras velit facere, ſufficiet vnam trabem adiicere. Videtur tamen cum duabus trabibus opus ſit in vna feneſtra conficienda, quatuor opus eſſe in confi ciendis duabus feneſtris. Sed non ita eſt, vna trabs media ſeruit duabus feneſtris. Idem de cognatione dicen- dum eſt. In linea enim inferiori, ſi quis quærat quoto gradu diſtet is de cuius cognatione quæritur, à nepote incipienda eſt compurtatio ab eo, de cuius cognatione quæritur. Vi- dendum eſt quis proximus ei ſit: filius ei proximus eſt,& fi- lius cum eo vnum gradum facit, adiectus nepos facit ſecun- dum gradum, pronepos tertium: is igitur à nepote diſtat tri-
bus gradibus, nihil poteſt dilucidius demonſtrari. Acceden- ribus ſingulis creſcir numerus. Hoc eſt vnaquæque perſona
generata adiecta facit gradum. Videamus de linea träsuerſali: & computandæ ſunt generationes, ſicut in limite directo gradum pro generatione accipi nus in ima linea. Cum quæ-
ritur, quoto gradu diſtet is de cuius cognatione quæritur, à
patruo vel conſobrino, computandæ ſunt generationes. Sed dicet aliquis, quomodo computabimus generationes? ge- neratio quidem reperitur in linea ſuperiori& inferiori a- ſcendentium,& deſcendentium. Nam is de cuius cogna- tione quæritur, genitus eſt à patre, vel genuit filium ſuum, ſed frater non genuit fratrem. Quid ergo eſt quod dicimus gradum nihil aliud eſſe quam generationem:? Aliam regu
In Tut. II. lib. Vde inoffh. test. b
lam tradit Paulus in leg. Iureconfultus. in linea tranſuerſa,& nihil aliud quærendum eſt. Idem quod iam diximus facien- dum eſt, id eſt, incipiendum eſt ab eo de cuius cognatione quæritur. Sic nodus hic expeditur,& diluitur, quod à no⸗ bis adiectum eſt diſpurando de generatione alias non poſſe- mus reperite generationes. Alius locus eſt eiuſldem Pauli in eodem capite. Dixi fratres ideo coniunctos dici quod communem parentem habeant, ideo videndum eſt quænam perlona ſir propter quam fratres dicuntur coniuncti) eſtꝗue pater. Auus autem eſt propter quem patrueles conſobrini dicuntur coniuncti. Exempli gratia, quæritur quoto gradu diſtet frater à fratre. Compurandæ ſunt generationes: pri-
ma generatio eſt patris& filii. Aſcendendum eſt ab eo de
cuius cognatione quæritur ad patrem, deinde deſcenden- dum erit ad fratrem,(Tabulam enim præſumo deſcripram eſſe, ſicut deſcribendam diximus) ſic frater à fratre diſtat duobus gradibus. Ponamus aliud exemplum de conſobri- no patrueli. Conſobrinus patruelis ideo coniunctus dicitur, quod communem habeant originem, id eſt, communem habeant auum. Ergo ab eo de cuius cognatione quæritur, a- ſcendendum erit ad auum. Titius pater eum genuit, auus ge-
nuit patrem,& facit aliam generationem: Iam duo ſunt gra-
dus, iam flectendum eſt ad fratrem aui, qui genuit conſobri- num illum,& hic reperitur alia generatio,& iam tertius erit gradus: àpatruo enim veniendum eſt ad filium patrui: eſt- que alia generatio,& quartus gradus. Is ergo de cuius co- gnatione quæritur à conſobrino patrueli diſtat quatuor gra- dibus. Hæc exempla rem ſatis illuſtrant, niſi fallor„‚hæc eſt vera ratio enumerandorum graduum. Sõupereſt explicemus
rationem computandi, ſecundũ ius pontificium. vulgo enim
dicitur pontifices& pontificios ex duobus gradibus vnum efficere. Magnum eſt miraculum ex duobus hominibus v= num hominem efficere, quos ponimus in ſecundo gradu, illi ponunt in primo: ſed quomodo hoc fieri poteſt? Eft vulga- tiſſimus canon, c. ad ſedem. 35. q. ſ. vbi dicitur fratrem in primo gradu,& conſobrinum in ſecundo gradu eſſe. Hoc vi- detur euertere rationem omnem computandi, quæ à nobis tradita eſt. Ego ſcripſi ſatis clare& aperte hac de re quid ſen⸗ riam, lub ritul.de rit. nupt. in com mentario noſtro lolut. ma⸗= tri. Et ego admonui pontificios videri aliquanto rectius ſen- ſiſſe quam elocuti ſint in can. ad ſedem, propter caliginem illius ſæculi: hæc certe hauſerunt ex barbarorũ commentari-
zs. Sed ſi quis ciuiliter,& ſine cauillatione, quod ab eis ſcriptũ
eſt, velit interpretari, deprehendet nobis conuenire, cum il- lis canoniſtis, nec in ratione computandi quicquam intereſſe inter veteres Iureconſultos& pontificios. In iure ſiquidem pontificio quæritur de gradibus cognationum propter nu- prias contrahendas, propter matrimonia, quia nuptiæ in cer- tis tantum gradibus permiſſæ ſunt, nec tam quæritur quot gradibus diſtent Titius& Mæuius, de quorum nupriis agi⸗ tur, quam quot gradibus diſtent à commum parente, pro- pter quem coniuncti dicuntur, propter cuius parentis reue- rentiam matrimonium inter eos prohibetur. Soror& fratet communem parentem habent,& dicitur vtrunque diſtare Apatre vao gradu, non inter ſe: nam inter vtrumque& pa- trem vnus tantum gradus reperitur, ſed inter ſe diſtant duo- bus gradibus. Sic conſobrinus,& is de cuius cognatione quæritur, à communi parente ſcilicet auo diſtant duob. gra- dibus. Sic eodem recident ius canonicum& ciuile: nec Vlp. nec Paul. nec Gaius negaſſent conſobrinum ab eo, de cuius cognatione quæritur, diſtare duobus gradibus reſpectu eius qui origo cognationis dicitur, ſcilicet aui. Nec etiam ponti- ficii negaſſent conſobrinum,& eum de cuius cognatione quæritur, inter ſe diſtare quatuor gradibus. Sed obiicitur no- bis regula ex e. vltim. de cõſanguinit. vbi dicitur, quoto gradu diſtant aliqui àcommuni ſtipire, tanto diſtant inter ſe. quaſſ nihil referat an computemus diſtantiam que inter eos eſt in- uicem, an vero diſtantiam, quæ inter eos eſt reſpectu com- munis parẽtis& originis. Sed ea regula fictionis cauſa intro⸗ ducta eſt, quod homines imperiti aſſequi non potuerunt: Diximus igitur querelam inofficioſi teſtamenti compete⸗
re non tantum liberis, ſed etiam parentibus,& præteres
quibuſdam cognatis certis, de cognationis gradibus dixs
* 4

176 Franc. Duareni(bmment.
mus,& quomodo computatio graduum facienda ſit,& quomodo ſinguli gradus cognationis diſtingui debeant. Nũc ſeparatim& diſtincte de ſingulis videndum eſt, ac primum de liberis dicendum eſt. C àA v. VI. De liberis quibus competit querela inofſic.
Ræcipua cauſa eſt liberorum in querela inofficioſi teſta- Pa enti, vt Iuſtinianus ait in Inſtitutionibus eod.titul.§.1. & Vlpianus in l.i. huius tit. Liberos autem, vt a nobis dictum eſt, intelligimus omnes deſcendentes in infinitum, ius pronepotes, abnepotes,& ceteros huiuſmodi. Appe pUauo. ne liberorum hi omnes continentur. leg liberorum. intra 3 verbo.ſignif. Liberos hic intelligimus etiam emancipatos, a exemplum bonorum poſſeſſionis contra tabulas. Bonora poſſeſſio contra tabulas, dara fuit emancipato, vt reſcindatur teſtamentum, in quo præteritus eſt à patre ſuo. leg. i. de bon.
oſſeſl.contra tabul. Sic datur filio emancipato, ſi fuerit ex- hæredatus, querela inofficioſi teſtamenti, vt dicitur in les. ſi ponas. ⁊ 3. hic. Hinc conſequens eſt, querelam inofficioſi teſtamenti nopoti ex filio emancipato competere. Si filio emancipato competit hæc querela, multo magis competet nepoti, cum eum habeat auus in ſua poteſtare. leg. Ne-
ptem. Codic. eodem. Dubitatio ex eo naſcitur, quod videtur
extra familiam eſſe per emancipationem. Quamuis pater.
Cum pater ipſe emancipatus ſi exhærederur habeat hanc
querelam, multo magis nepos habebit ſi exhæredatus ſit. Prærerea filios hic accipimus non tantum legitimos; ſed et- iam naturalestantum, ſpurios, vulgo quæſitos,& alios hu-
iuſmodi, ſecundum diſtinctionem quæ hic traditur in leg. ſi ſuſpecta. 29. hic dicitur ſpurius habere querelam inofficioſi teſtamẽti aduerſus teſtamentum parentum ſuorum quo ſunt exhæredati. Spurii autem dicuntur quorum pater incertvs eſt. Sed quæritur de matris teſtamento: quia mater ſemper certa eſt, an filio ſpurio competat querela inofficioſi teſta. menti, aduerſus teſtamentum matris. Et dicitur ſpuris ad-
uerſus teſtamentum matris, hanc querelam competere, quia ab inteſtato luccedere poſſent matri ſuæ vulgo quæſiti. ma- tri ſuæ ſuccedunt ab inteſtato, quod vel inſtitutionibus ipſis
cognoſcitur.§. nouiſſime. Inſtitut. de Senatuſconſul. Orfic.
Senatuſconſulto Otficiano admittitur filius vulgo quæſitus ad matris hæreditatem: in hac querela inofficioſi teſtamenti
maxime inſpicimus, an qui de inofficioſoteſtamento queri-
ritur, ſit ſucceſſurus ab inteſtato, an non. licer hoc perpetuum non ſit, quia per querelam inofficioſi, res reducitur ad cau- ſam inteſtari. Hinc etiam facile intelligitur, non de omni- bus naturalibus hoc eſſe accipiendum,& diſtinctionem ad- hibendam eſſe, quæ tradita eſt ab Imperatore variis in locis, de ſucceſſione legitima, de ſucceſſione ab inteſta- to. Ac primum in leg. ſi quailluſtris. Codic. ad Senatuſ- conſul. Orficianum. vbi dicitur, ſi illuſtris fœmina filios vulgo ſuſceperit, ad eius hæreditatem ab inteſtato non ad- mitti, ſi alios habeat liberos legitimos. Maior enim pudi- citia exigitur à fœminis illuſtribus, quam à vulgaribus& vi- libus. Et propterea ſtatutum eſt ſpurium matti illuſtri non luccedere, ſed non prohibetur ex eius teſtamento capere, ſi alios liberos non habeat. In ea tamen conſtitutione Im- perator diſtinguit ſpurios,& vulgo quæſitos, ab eis qui ſuſce- pti ſuat ex concubina. Nã hi qui nati ſunt ex concubina, ſuc- cedunt. quippe quia antiquitus concubinatus permiſſus erat. leg. 3. ff. de concub. leg. Maſſurius Sabinus, infra de verb. ſi- gnficarione. Cõcubina olim dicebatur amica: honeſtius no- men concubinæ erat quam amicæ. Imo veteribus canoni- bus permiſſum fuit concubinam habere, canon. Chriſtiano. 34. diſt. Vnde naturales filii tantum qui ex concubina ſuſce- ptiſunt deſcernuntur à ſpuriis,& vulgo quæ ſitis,& multo facilius admittuntur, non modo adlegitimam hæreditatem matrisiſed ẽt patris. Nouella conſtitutione luſtiniani, quib. mo. natural. effici.legiti. Naturales etiã diſtinguuntur ab aliis qui ex inceſto cõcubitu procreati ſunt. Sed ſepe admonui nos hoc iure vti in Gallia, vt nulli mere naturales habeantur,& omnes ex nefatio concubitu ſuſcepti& procreati eſſe videã-
rar.& nec immerito, cum concubinatus improbatus ſit.
Hodie omnis concubitus extra matrimenium illicitus habe- tur,& ideo hodie his legibus non vtimur. Plura hic dicenda eſſent, ſi vellemus omnia complecti, quæ ad hoc propoſitum pertinent: ſed diſputatio eſt paulo alienior ab hoc tractatu, & melius eſt, vt ea in ſuos locos reiiciamus. Hactenus igitur de ſpuriis,& naturalibus filiis. Sed quæritur de adoptiuis fi⸗ liis, an filius adoptiuus querelam inofficioſi teſtamenti ha- beat.& Iuſtinianus in Inſtit. ait.§. iam autem. eodem. tit. non tantum naturales habere hanc querelam, ſed& adoptiuos. quo in loco naturales opponit adoptiuis. huc pertinet quo
dicitur in leg. ſi ſuſpecta. 29. hic. Ex hocloco colligitur quod dicimus de adoptiuis filiis, intelligendum eſſe ſi adoptio
teneat. Nam ſi mater aliquem in filium ſuum adoptauerit
ſine iuſſu principis, querelam hic habiturus non eſt. Nam fœ- mina non poteſt aliquem adoptare fine iuſſu principis. Sed totus hic locus de adoptiuis, plenius explicabitur poſtea à nobis in explicatione l. Papinianus.§. ſi quis impubes. ibi vi- debimus quomodo intelligendum ſit, quod dicitur filiumad- optiuum admitti ad querelam inofficioſi teſtamenti. Quz- ſtio eſt de filio poſthumo in leg. 6. hic. Quæritur an filius
poſthumus poſſit dicere teſtamentum inofficioſum patris
vel matris, in quo exhæredatus eſt. Quibus ſuus heres. hoc re-
fettur ad patrem. Poſthumus poteſt ſuus hæres eſſe patri, ſi
naſcatur, aliis autem parentibus poteſt legitimus hæres eſle, ſed tamen ſi talis eſt, vt aliquando natus in poteſtate ſit futu⸗ rus, poreſt queri de inofficioſo teſtamẽto. Sedès cognatorum.
Admittitur ad querelam inofficioſi teſtamenti, non tantum
aduerſus teſtamentum eorum quibus potuiſſet ſuus hæres exiſtere, ſed etiam adverſus teſtamentum cognatorum. KRa- tionem adfert Iuriſconſultus, cum quæritur an quis admitta- tur ad quetelam inofficioſi teſtamenti non tantum aduerſs teſtamentum eorum, quibus potuiſlet ſuus hæres exiſtere, ſed etiam aduerſus teſtamentum cognatorum inſpiciendum eſt, an potuiſſer acquirere ſucceſſionem ab inteſtato, quam- uis hoc perpetuum non ſit. Nam plerique admittuntuc ad ſucceſſioem ab inteſtato, qui non admittuntur ad hanc querelam, ſed tamen hoc pſerunque accidit. Et vide- mus etiam Ilureconſultum hanc rationem adducere, vt hie locus oſtendit. Quid ergo: quæ ſequuntur difficilia ſunt& obſcura,& de his non conuenit inter iuris interpretes. Eg dicam quod ſenriam. Breuiter legendum eſt, quid ergo?, vt in Pandect. legitur Florentinis. Franciſcus Conanus, vic e- ruditus ſic interpretatus eſt hæc verba, quid ergo? ei in pu- tetur cur quaſi inteſtatus decedat is, qui poſthumũ iuſtituit hæredem. Nam non poteſt adire hæreditatem. Goueanus lo- quitur eandem interpretationem. Ego vero puto alium eſſe
ſenſum horum verborum, Quid ergo? occurrit obiectioni,
ex eo quod dixit, Quia& cognatorun. Oritur dubitatio. vi- detur imperitis, VIpiano, cum hanc rationem adduxit, de- buiſſe cognatos inteſtatos deceder. Diſputando ait: quid ergo dicimus admitti poſthumũ ad querelã inofficioſi teſta-
menti, aduerſus horum teſtamentum?imputas ergo eis quod
teſtamentum fecerunt? Videtur eis iniqua hæc ratio eſſe, ſed non eſt eis imputandum quod teſtamentum fecerint. libera enim vnicuique teſtamenti eſt factio. Quare dixit aduerſus horum teſtamentum querelam inofficioſi teſta- menti admitti. Quia horum ab inteſtato poſſet petere ſucceſ- ſionem. Nonideo dixit quodteſtamentum non debuerune facere, ſed quia in eo teſtamenio, quod fecerunt, hune poſthumum hæredem non inſtituerint: potuerunt ſiquidem libera teſtamenti factione, quæ iure permiſſa eſt, vti inſti-
tuendo hæredem pro portione legicima. Nam portio legi-
rima, vt mox dicemus, excludit querelam inofficioſi teſta- menti: imputatur eis quod poſthumum, qui erat in vtero tempore teſtamenti, hæredem non ſcripſerint. Potuit enim etiam non natus mitri in bonorum poſſeſſionem ex edicte de ventre in bonorum poſleſſionem mittendo. Et natus potuit accipere bonorum poſſeſſionem contra tabulas. Ni- hil ergo impedit quo minus paſthumus querelam inofficioſi teſtamenti habeat, qui poteſt ſuccedere ab inteſtato,& in- ſtitutio poteſt ei vtilis elle, ſiue naſcatur, ſiue non naſca- tur. Hæc de liberis, qui habẽt querelam inofficioſi teſtamen- ti aduerſus teſtau. eutum patris. de parentibus aliquid viden- dum eſt. b Do pa⸗
& /——

rutidus boteſt legitima ben aquando natus in dortketin
acioloteſtameto.dage neng
n inofficioſi teltameni, dodn eotum quibas bocville lu l teltameutumcrguum! lalnu, cum Auxritar nqas en doliteſtamcatinon tum v qubus potullet ſuus hers ei ameatum cogaatorum iſicnin
ere lacceſſonem ab inteſtid g
oa Üt. Num hlerigut zinim tellato, qui nou admimm! men hoc pletunqae accicit. kiſ tum haoc rationem adducete, ub
2*: qur ſequuntu dicicil un
caucnit iatet juris interpteta.
gceuiter legendum ct, qud chai tenrinis. Francilcus Conw t
geſt hæc eida, quid etgot uf ulku
us decedatis qal poſtdumiun b ceſt adire hreditutem Goucuuä- auonem. Ego retopitouiima im, Qud ape’ occun checin Fenateran. Octtul dubiauet 222 1ddunt
hanc rationem adsull,d
Pauuod ug
1
0„ Cum 03 decedete. DI Khumũad quec teſtamentumiwpul Videtut cis imiqua 1 dam quod teſtamentum
1 cntj eſt factio.
Selgocune
Uinoficol s
kxc nen
am inok 6 topolſethet
—
—
Parentibus quoque datur querela inofficioſi teſtamenti — aduerſus teſtamentum filiorum ſuorum, vt dicitur in l.
nam ecſi is. hic. Præcipua eſt cauſa liberorum, quam paren-
tum in querela inofficioſi teſtamenti, ſicut in ſucceſſione le- gitima. Poſt liberos admittuntur parentes, deinde alii qui coniunguntur ex latere. Sed cur potior cauſa eſt liberorum, quam parentum? Hoc docet I. C. in hoc loco,& Pompo- nius in leg. ex ſcripto.ff. vnde liberi. non ſic vt parentum hæ- reditas debetur liberis, ſic liberorum hæreditas parentibus debetur. Oprant omnes parẽtes filios ſuos fibi ſuccedere, ſibi ſuperſtites eſſe, alias turbaretur ordo mortalitatis. At quam- uis maiore ratione liberis parentum hæreditas deferatur, ta-
men pium eſt parentes non excludi à ſucceſſione liberorum
ſuorum, propter miſerationem quandam ad ſucceſſionem admittuntur. hoc eſt intelligendum, etiam ſi filius exierit ex pPoteſtate patris. l. aduerſus. 3 0. hic. ſicut diximus filio eman- cipato cõpetere querelam inofficioſi teſtamenti, aduerſus te-
ſtamentum patris, ita etiam dabitur patri aduerſus teſtamen-
tum filii emaacipati inofficioſi querela teſtamenti. Hoc eſt intelligendum, etiamſi pater præteritus ſit teſtamento filii. I.pater filium. 1 4. hic. In hac ſpecie proponitur patrem præ- teritum eſſe à filio.Ad querelam: alii intelligunt ad querelam, id eſt, ad bonorum poſſeſſionem contra tabulas. propter I. 1. ſi quis à parente manumiſ. fuer. Vnde colligenda eſt exceptio, addenda his, quæ diximus ſuperioribus diebus de querela in- officioſi teſtamenti.
Diximus enim, ſi quis præteritus ſit teſtamento, einon
competere querelam inofficioſi teſtamenti, niſi præteritus ſit filius teſtamento matris. Præteritio enim matris habetur pro exhæredatione. Hocigitur eſt intelligendum, cum præ- teritus eſt filius à patre: ſed cum præteritus eſt pater à filio, pater poteſt vti vtroque remedio& querela inofficioſi teſta- menti,& bonorum poſſeſſione contra tabulas, ex leg. 1. ſi quis à parent. manu. Habet enim bonorum poſſeſſionem contra tabulas propter manumiſſionem, ad exemplum eius, quæ datur patrono aduerſus teſtamentum liberti, ſed bono- rum poſſeſſio, quæ datur ex eo edicto, non tamplene conſulit Patri, quã quer ela inofficioſi teſtamenti. Et hanc ſententiam nominatim confirmat, quod dicitur in leg. 1. ad finem, vbi di- citur hanc bonorum poſſeſſionem contra tabulas dari patri,
vt manumiſſori, ſicut patrono datur, ſed hunc locum plenius
tractabimus infra ſuo loco.
CEA r. VIII. Doe fratribus, an frater aduerſus testamentum fra- tris habsat qutrelim.ʒ
XYTIpianus in leg. j. huius tituli oſtendit fratri competere
querelam inofficioſi teſtamenti. Cognati qui ſunt vl- ter, non admittuntur ad querelam inofficioſi teſtamenti. Id tamen certo iure definitum non erat tempore horum lure- conſultorum. Et propterea dicit l. 0. Melius facerent,&c. Nam eo tempors indices non facile admittebãt alios cogna- tos ad querelam inofficioſi teſtamenti præterquam fratres. Sed hodie certæ ſunt conſtitutiones de ea re in Codice luſti- niani. veluti in l. fratris. 1. vbi dicitur nemo eorum. nihil po- tuit apertius dici,& nominatim Iuſtinianus loquitur de fra- tre&ſorore in Inſtit.§. ſoror. eodem. Hac tamen eſt intelli- gendum cum diſtinctione, quæ traditur in alia lege, veluti in.fratres. 27. Codic. eodem tit. Diſtinguuntur fratres ger-
mani& conſanguinei ab vterinis. Vterini lunt, qui ſunt ex
codem vtero, ex eadem matre, non ex eodem patre. Con- ſanguinei ſunt qui tantum ex eodem patre. Germani vero, guicx codem patre ſunt,& ex cadem matre. dicta autem lex fratris. trahenda eſt ad dict. leg. fratres.&intelligendaeſt cum Auius exceptione. leg. in toto. de regulis iur.& leg. non du- bia u. fupra de legibus. Vterini igitur non ſunt ex eadem fa- milia. Maior certe ratio eſt in conſanguincis& germanis, Mams qut vrerini ſunt, quod ſi mpliciter dicitur in dictal.
4*
acquirit patri, in cuius eſt pot
pſius enim iniuria est.
tra. Cæteri cognati, qui ſunt in remoriori gradu quam fra-
iniuſto, rupto& itrito.
177 fcatris. admitti querelam inofficioſi teſtamenti aduerſuste- ſtamentum fratris: hic additur exceptio, hoc ita intelligen⸗ dum eſt, niſi tutpem inſtituerint perſonam: nec hæc contra- tia ſunt. Nam generiper ſpeciem derogatur, non tantum ſi
inſtitutæ ſint perſonæ, quæ notantur aà prætore infamia, ied
& ſi grauata ſit eorum exiſtimatio apud bonos& graues vi- ros,& vel leui macula ſint aſperſi. Alciatus& alin quidam ad-
dunt negationem, ſed non vident eam negationem adomnia
ſequentia referri. Ex his quæ diximus naſcitur quæſtio, an pater filii nomine poſſit agere de inofficioſo teſtamento. hæc quæſtio tractatur in leg. Papinianus. in principio, hie. vbi dicitur, Papinianus &cæt. Quæſtio eſt cum filius poſſit agere de inoffcia ſo te- ſtamento, an eo inuito& non conſentiente pater de inoffi- cioſo experiti poſſit. Quæſtio hæc& dubitatio ex eo naſcitur, quodactiones quæſitæ filio com petunt patri etiam inuito fi- lio. l. vlt. C. de bonis quæ iber. quicquid enim acquirit filius, id eſtate. Vnde videtur pater poſ- le agere de inofficioſo teſtamento inuito etiam filio, ſed ta- mẽ Papinianus id negat. oſtus. n. iniuria. In iuria quędã fit filio eum exhæredatur teſtamento eius, à quo inſtitui debuit. in- iuriam vocatI. C. in leg. 4.huius tituli. Non enim eſt conſen- tiendum: ſed hæciniuria, inquit VIpianus, ipſius filii eſt, non Patris: atque ita non poteſt ob hanc iniuriam pater experi- ri inuito filio. Sed mirum hoc videtur Accurſianis&c aliis, cum ob iniuriam factam filio pater agere poſſit, leg. ſed ſi v- nus.§. ait prętor.&. ſi filiofamil. hic. Mala eſthęc ratio, inquit
Accurſius& cereri,& aliam rationem conantur adferre. Ra-
tio autem Papiniani vera eſt, ſed male ab eis intelligitur. Iniuria hic aliter accipitur, quam in e- dicto prætoris de iniuriis. vbi accipiur pro contumelia. I- pſius enim iniuria eſt, id eſt, hæciniuria non redundat in pa- trem ſicut cõtumelia quæ fit, veluti ſi quis filium vocet latro- nem. hæcenim iniuria redun dat in pattem. Et ideo mirum non eſt, ſi permittatur ob hanc contumeliam factam filio pa- triagere. Iniuria enim de qua hic loquimur, non pertiner ad patrem. Sed cum actiones ilio competentes acquiran- tur patti,& as exercere poſſit inuito filio, cur non aget in- officioſi teſtamenti querela pater ipſo inuito filio? Nos di- cimus agere de inofficioſo teſtam euto, nihil aliud eſſe quam petere hæreditatem, quia inoffcioſum eſt teitam entum. Sed certum eſt genus extraordinarium eſle actionis,& quo- dãmodo odioſa eſt querela qua euertitur teſtamentum, ma- xime ſi aduerſus teſtamentum Patris agatur.§. ſed ita. Inſtitut. eodem titulo. Vnde videmus pleroique admitti ad ſucceſ- ſionem legitimam, qui tamen repelluntur à querela inoffi-
cioſi teſtamenti. Et aperta diſtinctio eſt in leg. in arenam
10. Codic. eodem Arenarius quamuis notetur infamia, ta- men admittitur ad ſucceſſ onem legitimam ab inteſtaro„ſed ſi parentes fecerint teſtamentum, in quo alium inſtituerine hæredem, filio exhæredato, qui arenarius erat, non poterit agere inofficioſi querela teſtamenti. Præterea illud etiam animaduertendum eſt, actionem de inofficioſo teſtamento in petitionem hæreditatis, quæ datur propter factam exhæ- redationem inteſtamento, ita demum competere, ſi filius queri de teſtamento velit, id eſt, ſi oſtendat ſibi non eſſe gra- tum factum patris, eo non volente queri, nulla eſt quæſita a- ctio. Et ideo mirum non eſt, ſi dicatur actio patri non com- petere. Simile exemplum adducam ex leg. ſi filio. infra de Filio præterito, qui eſt in patris Poteſtate, teſtamentum dicitur nullum eſſe, ſed hoc ita ac- cipiendum eſſe ait Iureconſultus, ſi de eo teſtamento con- queratur is filius, qui præteritus eſt: eius enim voluntas in- ſpicitur, qui præteritus eſt. Sic etiam ſi ponas hæredita-
tem delatam eſſe filio familias, niſi velit adire, nulla ei quæ-
ſita eſt actio. Quod diximus actionem acquiri patri, hoc eſt intelligendum de actione ordinaria, non de hoc gene- re actionis extraordinario. Sequens quæſtio eſt, an hac
querela inofficioſi teſtamenti competat hæredi, ſicut a-
ctiones fere tranſeunt in hæredem. hæc quæſtio tractatur in leg. 6. Poſthumus. hic. In ſumma hoc capite contine- tur& ſequenti. Si is cui competit querela inofficioſi te⸗ ſtamenti, quia exheęredatus eſt teſtamento paterno, cœ-
perit mouere litem de inofficioſo, ante mortem ſuam

178 Franc. Duareni(omment. 4æ
vel præparauerit litem, aliquid fecerit ex quo appareat eum hanc inturiam noluifle condonare defuncto, ſed potius vo- luiſſe eam perſequi,& petere teſtamenti reſciſſionem„ ſi quid tale ab eofactum ſit, etiam ſi lis non fuerit conteſtata, hæc actio tranſit ad heredem, quod cœptum eſt poterit per- ficere hæres, äliàs non poterit: ſic videtis hoc genus actio- nis ſingulare eſſe, Si poſt agnitam honorum poſſelionem con- tra. Bonorum poſſeſſio contra tabulas non conceditur, Lum querela inofficioſi teſtamenti. Hæc querela ei datur, qui hæredatus eſt à patre, vel præteritus eſt teſtamento matris, quid ergo eſt quod dicitur de bonorum voſleſone con- tratabulas? hæres ſuccedit in accuſationem. huius Dn. rum pofleſſionis mentio eſt in quibuſdam alijs loe huias tractatus, veluti in leg. Papinianus§. i. hic.& leg.:. 1 3 4 dem titul. in dicta leg. Papinianus. dicitur cauſa litis or- wan⸗ dæ, agnoſcitur hæc bonorum poſſeſſio, t lis ofdigernu E inofficioſo teſtamento. Sunt reliquiæ veterum formula- rum, nec intelligendum eſt hic lureconſultum loqui de bo- norum poſſeſſione contra tabulas. Sed de quodam genere bonorum poſſeſſionis, quod pertinet ad ordinandam litem, ſicut is qui petit hæreditatem ex prætoria iuriſdictione. quia præteritus eſt teſtamento paterno,& vult reſcindi teſta- mentum bonorum poſſeſfione contra tabulas„ oportet eam agnoſcere vt lis ordinetur,& ca ordinata petitur hæ- reditas. Sic etiam hic cum velit petere hæreditatem, quæ non datur niſi hæredi, aut ei qui hæredis loco eſt ‚vt videa- tur hæres eſſe, agnoſcere debet bonorum poſſeſſionem cauſa litis ordinandæ. Quoddam huiuſmodi adfertur in Inſtitutionibus, vnde dicitur in leg. quemadmodum, hic. hanc bonorum poſſeſſionem litis ordinandæ cauſa non eſle neceſlariam ſuis. Aditio hæreditatis non eſt neceſſatia ſuis ipſo iure, bæredes ſunt, niſi ſe abſtineant expreſſim& nomi- natim. jeg. ſi ſuis. de legitim. hæredibus. Scd ſi emancipatus fiſius ex hæredatus ſit teſtamento paterno, ſicut aditio neceſ ſaria eſſet, ſi vellet petere hæreditatem via ordinaria nem- pe petitione hæreditatis, ita etiam ei bonorum poſſeſ- ſio erit neceſſatia litis ordinandæ cauſa. Sed ſi nequc lis mota fuerit, neque præparata, hæc actio ad hredem non tranſibit. Huc pertiner quod dicitur de hac bonorum poſ- ſeſſione, quæ litis præparandæ cauſa agnoſcitur. leg. 2. Cod. eodem. bônorum enim poſſeſſio eſt ſucceſſio prætoria, ſed de eo plenius dicemus ſubtitulo de poſſeſſoria hæreditatis pe titione. Quauis autẽ querela de inofficioſo teſtamẽto niſi lis cœpta fuern, vel præparata, ad hæredem non tranſeat,tamen ſi competat ea querela liberis deſcendentibus ex noua luſti- niani conſtitutione, tranſit ad poſteros,& alios deſcenden- tes, etiam ſine vlla præparatione, vt dicitur in leg.ſi quis filiũ. 34. Codi. eodem. Supplet luſtinianus quod deerat iuri an- tiquo. Nam ſecundum ius antiquum quodretulimus, adiicit teſtatorem dereliquiſie nepotem. Recte enim dicimus cum
filius litem de ĩinofficioſo mouit teſtamento, ſed nos&c. Eſt
locus communis de tranſmiſſione hæreditatis, de quo dixi- mus ſuperiori anno. Extat conſtitutio, ſi quis ante apertas tabulas.& g. his ita. Codic. de caduc. tollend. Dicimus hære- ditatem non aditam ad hæredes non tranſmitti. Hoc verum eſt niſi is cui delata eſt hæreditas, ex liberis ſit. Si quis in- ſtituerit hæredes liberos ſuos, vel ſi liberis ab inteſtato delata ſit hæreditas,& antequam adierint, deceſſerint, nepotes, pro- nepotes& liberi deſcendentes in infinitum poſſunt petere hæreditatem. Tranſmittitur ſiquidem ad eos hæreditas, in extraneis autem non habet locum hæc tranſmiſſio.
Sequens quæſtio de ſucceſſorio edicto, an edictum ſuc- ceſſorium locum habeat in querelainoffi cioſi teſtamẽti. Et dicitur locum habere in leg.ii is cui.31.& leg. Pater filium. E- go dixi vobis, querelam inofficioſi teſtamenti competere li- beris, parentibus,& interdum etiam cognatis, ſed ordo ali- quis hic ſeruandus eſt. Non enim ſimul omnibus dabitur& liberis& parentibus& cognatis, ſed ſe primum dabitur ad- uerſus teſtamentum defunctiliberis, id eſt, potior eſt liberorũ cauſa eius qui defunctus eſt, deinde parentũ, deinde cognato- rum. hoc eſt ſucceſſorium edictum. Hoc continetur ſuc- ceſſorio edicto, de quo extat titulus in Codice& in Digeſtis. §. Cum agitur. Inſtitut. de bonorum poſſeſl. Succedunt ordi- ne. Hos ordines ſeruare debemus in ſucceſſorio edicto.
Hnuic ſucceſſorio edicto locus eſt in querela inofficioſi teſta- menti. Edictum ſucceſſorium pertinet ad bonor. poſſeſſ. quæ proficiſcuntur ex iuriſdictione prætoria, non pertinet ad que- relam inofficioſi teſtamenti. Sed tamen viſum quoqueer Iureconſultis ad querelam inofficioſi teſtamenti, hoc edi- ctum producere. huc pertinet lex Pater filium. hic Potior eſt cauſaliberorum, quam parentum: excluſis filiis admitte- tur pater volens inſtituere querelam de inofficioſo teſta- mento. Sed magna quæſtio eſt, an ſucceſſio hic adtsi ttatur, nõ tantum de capite in caput. ſed etiam de gradu in gradum, Nam de capite in caput ſucceſſio eſt. ſucceſſio de capite in caput eſt, veluti, Vnde liberi: in caput vero ſucceſſio eſt Vnde agnati. In ſingulis his ordinibus ſunt varii gradus, vt in ordine liberorum: ſunt enim liberi, nepotes, pronepotes, &cæt. Sic etiam inter agnatos& cognatos. An in ſingulis
ordinibus admittetur ſucceſſio de gradu in gradum, itavt o-
mnes liberos veluti filios, nepotes, pronepotes& gradatim excludi oporteat antequam cognati admittantur? Sed hane quæſtionem alio in loco nos tractaturi ſumus. Ex his intelli- gitis cui detur hæc querela inofficioſi teſtamenti, nuncviden-
dum eſt, SCua r. IX. b Contra quem detur hac inoftcioſi teſtamenti querela
PX iam dictis perſpicuum eſt hanc inofficioſi teſtamenti L uaetun competere contra hæredem ſcriptum in teſta- mento, in quo quis exhæredatus eſt, vel præteritus. Hoc in- telligendum eſt, ſi ſcriptus hæres adierit hæreditatem, quod
diligenter notandum eſt. Nam ſi probetur non adiiſſe hæ-
reditatem, non poterit querela inofficioſi teſtamenti inſti- tui. leg. Papinianus.§. ſi conditioni, hic. Quoniam anté a- ditam. Antequam hares inſtitutus in teſtamento adierit hæreditatem, ex eoteſtamento is, qui contendit ſe indigne exhæredatum aut præteritum, non poteſt agere querela in- officioſi teſtamenti, quia exhæredatio nulla eſt, ſi ex teſta- mento in quo quis exhæredatus eſt, non fuerit adita hæ- reditas. leg. filium.§. ſed cum exhæredatio. de bonorum poſſeſſ. contra tabulas. Et notandum eſt, quoties ex teſta- mento non aditur hæreditas, nihil eorum valere, quæ in eo teſtamento ſcripta ſunt. leg. ſi nemo, infra de regulis iuris.& leg. ſi veme ſndle de teſtament. tutel. Idem colligitur ex leg. ſi quis filium. Cod. eod.& leg. ſi pars.§.illud, hic. Qualis au- tem hæres ſit, nihil plane refert cuiuſcunque conditionis ſit hæres ſcriptus in teſtam ẽto. Datur aduerſus eum querela in- officioſi teſtamenti. leg. ſi is cui. Nihil refert an quis perſo- nam aliquam ſingularem inſtituerit, an municipium, etiam ſi Imperator inſtitutus ſit, vt dicitur in leg. Papinianus.§. ſi Imperator. hic. hinc etiam vulgo annotatur, etiam ſi quis Deuminſtituerit hæredem, locum eſſe querelæ inofficioſi teſtamenti, vt leg. 1. infra ad Senatuſconſultum Trebellian. veluti cum quis inſtituit eccleſiam hæredem, vel aliquod ho- ſpitale. Non licet inſtituere eccleſia, indigne præterito velexhæredato filio. Et adducitur locus ex Auguſtin. apud Aocurſ.& inter decreta Grariani reperitur 17. quæſt. 4. can. Vtim. Ex eo quod diximus hanc querelam competere con- tra hæredem, colligendum eſt,& contra fideicommiſſarium quoque competere poſſe qui heredis loco eſt. Nos enim hic late hæredem accipimus. vt complectamur hæredem fidei- commiſſarium. Et de fideicommiſlario conſtitutum eſt in leg. 1. Codic. eodem. Quidam inſtituit hæredem,& fidei
eius commiſit, vt reſtituat hæreditatem ſuam alicui, reſtitu-
ta hereditate omnia iuratranſeunt in fidecommiſſarium tam
paſſiue, quam actiue: non eſt proprie hæres, atque ideo
dubitatum fuit: eſt tamen hæredis loco. Et ideo vtiles tan- tum actiones ei dantur, non directę, ſicut is qui bonorum poſſeſſionem accepit. l. ſi filius.§. 7. Quod cum eo, qui in a- liena poteſt. ſed tamen effectu hæres eſt,& aliquando iudi- catum eſt in Gallia, quod dicitur poſſeſſionem transferri in hæredem à defuncto ſine vlla apprehenſione, idem de fidei- commiſſario dicendum eſlſe. More Galliæ defunctus hæ- redem ſuum in poſſeſſionem terum hæreditariarum inducit, ſine vlla apprehenſione. Addendum eſt ſupradictis hanc querelam inofficioſi teſtamenti competere contra hæ-
redem

- A p. IX.
5„ ₰ 2.— er ineſnciyſ leütamauial
Ncuum eſt hanc inofkei ria
re contra hetedem aixmin haredatugeſt Vel prereü ptus bztesadierit heteciatn, eſt. Namf probetut nou ai querela inoffciof teſtanegii
Kconditioni, hic. Lunun ah.
rres inſtitutus in teſtamenn ti tamento s, qu coqtendi tug
reritum, non poteſt:gete qxenti
quia exhæredatio aulli eſ, iah rhæredatmseſt, non fueitriab
led cum exhæredatio. de olun
4 Ht notandumeſh, quoues et weditas, nihileotum nilte qutt d leg. inemo, inftadetegubin ſtument autel. lemcolljmra 4 Kleg üpan ſill di duns
nc tefert cuuſcunqoe cncon
a Ero. Datur aduetfus eum qeraui
a. fis cui. Nhi teferran quöfh em iaſtiruerit, m municpinm an ſt, vt Gciturin leg Pnu nam vulgo annotatcf, cu 15 dem, locum eſfe quetelt 4
da a4 Senatuſconfultum lleèe
eeL 11 hærredemy eccleſiam hæ ae igs euere eccleſia, indupe
, Aucitut locus ex Agu adducitur„ qurkta
redem hæredis ſcripti, Tutu non competat hæredi eius,
qui exhæredatus eſt, niſi præparata lit lis, vt dixi. Et nota eſt hæc differentia. l. poſthumus.„vlt.& Auemadmoduckehie b ſi ſcriptus hæres in teſtamento in quo filius exhæredatus- 3 deceſſerit, aduerſus eius ſucceſſorem dabitur hæc querela. Ratio diuerſitaris ſatis manifeſt 4 eſt ex his quæ diximus. Diximus hanc querelam inoſt cioſi teſtamenti honcompete⸗ re, niſi conſtet teſtamentum ingratum ei eſſe cui iniuria fa- cta eſt. Oportet eum aliquo facto declaraſſe ſibi non place- re factum defuncti. Imo dicendum eſt dari etiam contra fi- ſcum, qui plerunque loco hæredis eſt. leg. ſihæredem 10. hic. Quintilianus ſcripſit hæredem in teſtamento ſuo exhæreda- tis filiis, ea bona fiſcus occupauit, quaſi vacantia: dicitur ad- uerſus fiſcum qui ſucceſſit, actionem hæredibus dari. Exeo
ſus fiſcum dari, quia hæredis loco fiſcus habetur. Eſt locus communis de fiſco notandus. Notandum hinc eſt fiſcum haberi loco hæredis,& conueniri poſſe ficut hæredem. Sed
tamen fiſcus non tenetur vlera vires hæreditatis, niſi quate-
nus hæreditas ſoluendo eſt. leg. 1.§.in hona, infra de iure fi- ſci. ſed alius hæres extraneus priuatus tenetur etiam vltra vi- res hæreditatis, leg. quæ dotis. infra ſolut. mat. niſi ſub bene- ficio inuentarii adierit hæreditatem. Bonor um quæ fiſco vindicãtur deſcriptio publice fit per magiſtratum, ſecundum eam deſcriptionem cogitur fiſcus ſatisfacere omnibus credi-
toribus hæreditariis. Vidimus de cauſa propter quam detur querela inofficioſi teſtamenti, docuimus etiam cui& aduer-
ſuo ordine pertractanda ſunt. C, v. X
ſus quem detur querela inofficioſi teſtamenti. Nuncrreliqua
Quid petatur hoc iudicio, quomodo petatur,intra quod tempus petatur,& quoin leco.
DTin ptimis dicendum eſt, hoc iudicio peti, vt reſciſſo te- ſanbnt velin totum, vel pro parte reſtituatur hæredi-
tas agenti. Cum filius dicit(exempli gratia) patris teſta-
mentum inofficioſum, petit in primis reicindi teſtamentum, & ſibi hæreditatem reſtitui quaſi ab inteſtato, iure legitimo ipſi deberetur hæreditas, perinde ac ſi nullum teſtamentum Kcham eſſet. De reſciſſione teſtamenti dubitandum non eſt, ſæpe occurrit ſub hoc titul. reſciſſionis mentio, veluti in in leg. Papinianus.§. ſi ex cauſa.& leg. filio. Reſtituitur he- reditas etiam cum fructibus per querelam inofficioſi teſta-
menti. Et ſupra dixi hoc indicium genus quoddam eſſe
petitionis hæreditatis,& ſimul peti hæreditatem,& reſeiſſio- nẽ teſtamenti, ſimul coniungi iudicio, quo petitur reſciſſio teſtamenti,& quo petitur hæreditas. is qui agit de inoffi- cioſo hæreditatem petit,& cauſam petitionis ſuæ hanc ad- fert, quia indigne& contra officium pietatis exhæredatus eſt. Sic videtis& reſciſſionem teſtamenti& re ſtitutionem hære⸗ ditatis coniungi,& eodem iudicio proponi, eſt veluti reſciſſio peritio hæreditatis, ſicut diximus in pleriſque ſimilibus exem- plis ſub titul.de eo quod met. cauſa. ſub titul. de minorib.& ſub itul. ex quib. cauſ. maior. Actio reiciſſoria eſt, quæ re- ſciſſo eo Teaeſtnin eſt, datur. leg necnon. ex quibus cauſ. maior. Keſciſſ
titio hæreditatis,& permittitur ei, qui exliæredatus eſt pa- ternoteſtamento, qui hæres non eſt ipſo iure, nec poteſt eſle,
petitio hæreditacis de inofficioſo. I. ſi quis filium, hic. Sed obiicitur hancconiunctionem admittin on poſſe, rationem- que iuris impedire quominus querela inofficioſi teſtamenti coniungatut cum petition ehæreditatis.& ſic ratiocinantur, aiunt, has petitiones pugnantes eſſe& contrarias. ldeoque earum coniunctionem admittendam non eſle. Is qui agit pe-
ita agere ac ſi teſtamentum nullum factum eſſet. hic dicitur
titione hæreditatis, dicit ſe hæredem eſſe, aduerſarium au⸗
tem aut poſſidere, vel pro Hiærede, vel pro poſleſſore, vt dice- mus lub titul. de petit hæred. is autem qui agit de inofficioſo
teſtamento, dicit aduerſarium læredem eſſe, dicit ſe exhære-
datum eſſe, ſe hæredem non eſle, fiæc pugnantia ſunt. Quo-
modoi situr Fotaſt admitti accumulatio harum petitionum, vr quis umu— de inofficio teſtamento,& petat hæ- (Seltatem? Kuic obiectioni ita reſpondendum eſt quod
quod dubium non eſt, ſcilicet, hane querelam inofficioſi te⸗ ſtamenti dari aduerſus hæredem hæredis, colligitur aduer-
oteſtamento quod valet ipſo iure, datur pe-
. 5 2 A. 4. 3 4 477„ 4
obiicitur verum eſt, ſi de otdinaria&e directa petitiòne hæ- reditatis loquamur, Ordinaria& directa petitio hæredi- b tatis datur heredi, aduerſus eum qui poſſidet res hæteditari as pro hærede, vel pro poſſeſſore, led hocgenus petitionis hæ- reditatis, iam ſupra admonaimus extraordinarium eſſe: quaſſ vtilis magis, quã directa datur Petitio hæreditatis ex hac cau- ſa, ei qui vere hæres non eſt, ſedtamen habetur pro hærede: ltaque ei datur bonorum poſſeſſio àpfætote litis ordinandæ cauſa, tanquam pro hæredè habeatur. Sic videtis poſſe vti- 3 lem hereditatis betitionem competere ei, qui hæres non eſt,
Poſſeſſoria hæreditatis petitio ei datur, qui bonorum poſ- ſeſſionem accepit à prætore, quamuis hæres non ſit, nempe emancipatus filius, qui exhære datus eſt, ſed loco hæredis ha- betur propter bonorum poſleſſionem quam zerhe 4 Pra⸗ tore. Cur idem non dicemus de eo, qui exheredatus eſtà patre: ſi ius ipſum ſpectemus non poſſe eum petere hæredi- ratem, ſed hoc genus actionis eſt extraordinarium, is betit hereditatem) non quod hætes ſit, ſed quod debebat eihæ⸗ reditatem relinquere: ſic hęredis loco eſt,& datur ei bonorũ poſſeſſio cauſa litis ordinandè ſicut hęredi, Et ſic mihi vi detur facile dilui poſſe, quod ab aliis adducitur; qui putant hæc iudicia coniungi non poſſe, Ex his intelligitis quid pe- tatur hoc iudicio quod dicitur querela inofficioli teſtamenti, quo reſciſſionem teſtamenti petimus:& reſciſſo teſtamen- to petimus hæreditatem, vt in totum, vel pro parte. Sed
4 quæſtio eſt, ſi impubes ſit, qui negetur filius, an interim pen-
dente iudicio, mittendus ſit in bonorum poſſeſſionem ex e- dicto Carboniano? hæc quæſtio tractatur in leg. qui de in- officioſo. z0. Cautum eſt edicto Carboniano, tuius auctor fuit prætor quidam nomine Carbosvt cum petit filius bono- rum poſſeſſionem contratabulas, quia ſit præteritus teſta- mento paterno; cauſa cognita deferatur quæſtio ſtatus in tempus pubertatis, ſi impubes ſit,& negetur filius eſſe teſta- toris. Sed Scæuola hic ait, bonorum poſſeſſionem ex edicto Carboniano hic dandam non eſſe. Et certum eſt er leg. 1.8 l. cum ſine. de Carbon. edicto, hanc bonorum poſſeſſionem ex Carboniano edicto exhæredato non dari. Datur ei Cat- boniana bonorum poſſeſſio, qui ſi filius eſſe non negaretur, hæteditatem caperet, ſed hic exhæredatus eſt. Ego tamen
Puto ex cauſa poſſe filium interim petere ſibi aliquid decerni
alimentorum nomine per modum prouiſionis. Et hoc ex- preſſum eſt de eo, qui obtinuit in iudicio, Vt pendente appel⸗
2
latione ex bonis defuncti alatur: leg. ſi inſtituta. hic, de quo nos poſtea dicemus. Ergo ſi ſit inops,& cateat alimentis is, qui agit de inofficioſo teſtamento, ita conci Siet intentionis ſaæ formulam, vt petat hæreditatem ſibi reſlitui,& interim pendente iudicio per modum prouiſionis ſibi alimenta de- cerni, ex bonis defuncti. 3 Norandum tamen eſt, querelam interdum proponi in modum defenſionis,& contradictionis⸗ non enim ſemper proponitur in modum petitionis leg. Papinianus.§. ſi filius exhæredatus. Ethoc eſt quod vulgo dicitur: Chi damus a- (tionem, multo magis damu: exdeptionem. leg. i.§. q uod autem. de ſuperfieieb us. Petitione hæreditatis agimus, vt nobis re- ſtituantur res hæreditariæ, Ar ſi poſſideo iam res Hæredi- tatias,& ſcriptus hæres agat, defendam me querela inofficio⸗ ſi teſtamenti. Simile eſt quod dixitnus ex leg: nam poſtea.§. ſi minor., de iureiuran. de reſticut. minorum. Reſtitutio in integtum minotum petitur; aliquando agendo; aliquando in modum defenſionis,& exceptionis. Exemplum eſt in d §. Siminor. Minot detulit iuſturandum: aduerſarius iu- rauit, agitur aduerſus euin, is opponit ſe captum fuiſſe; ad e- udendam exceptionem aduerſari, oportet eum teſtitui in iuosfum⸗ Is petit ſe reſtituiĩ in integrum. Et hæc querela inofficioſi teſtamenti magnam affinttatem habet cum teſti- turione, vt iam dixi. Præterea animaduertendutn eſt, in hoc iudicio audiendos eſſe eos quorum intereſt/ tametſi hoc iu⸗ dicio experiatur is qui exhęredatus eſt,a duerſus ſctiptum hæ⸗ redem. Se hi duo principales ſunt litigatores in hoc iudieio⸗ Tamen ſi ſunt alii quorum intereſt, non fünt repellendi à iudicio, ſed audiendi. Exemplam eſt huius rei in leg. ſi ſu=
ſpecta, de legatariis. Reſciſſio enim teſtamenti nocet lega⸗ tatis. Nam cum reſciaditur teſtamentum, legata eo telta- dentotelieta intereidunt, an hoe mutatum ſit eonſtitutione

130 Iuſtiniani quæritur. De hac re dicam poſtea,& quia inter-
eſt legatariorum, non reſcinditeſtamentum, colludente for-
ie ſcripto hærede& exhæredato, poſſunt legatarii adeſſe, læ- ſe peuuent ioindre au proces. ſi apparet, horum intereſle qui cu- piunr ſe adiungi liti,& cauſæ. hic locus ſatis oſtendit eos au- diendos eſſe. Eſt ergo locus communis notandus de his, qui petunt ſe adiungi liti, quamuis principales litigatores nõ ſint: allegandæ tamen ſunt eorum allegation es,&admittendæ eo-
rum probariones, de quotamen hic quæritur. sed ego non
dubito quin eorum probationes recipiendæ ſint, lam liti- gatoribus prineipalibus inuitis, inuito eo qui agit de inofficio- ſo teſtamento, qui exhæredatus eſt inuito etiam hæréede ſcri- pto;, contra quem agitur de inofficioſo teſtamento, cum ali- ter non poſſiat tueri voluntatem defuncti legatarii. Hic au- tem locus oſtendit eos poſſe tueri voluntatem defuncti. Alia paſſim exẽpla reperiuntur, de his qui petunt ſe adiungi, quod fua interſit, veluti inl. Titia. folut. matrimon. Aliud exem. plum eſt in l. principaliorem. C. de liberali cauſa. Manumiſi leruum meuin tius patronatus habebain propter ma numiſ- ſionem, alius neſcio quis contendit eum leruum ſuum eſſe: ego vereor ne colluſio quædam fiat in perniciem meam vo- lO oſtendere ſeruum meum fuiſſe antequam manumiſiſſem:
allegatio mea& probatio admittenda eſt. Aliud exemplum
eſt in l..§.1.& authen. de litigioſis. Quidam rem litigioſam legauit teſtamento ſuo, de qua lis erat mota ante factum te- ſtamentum, quæritur quid debeatur legatario. Et luſtinia- nus att, ſi hæres vicerit in iudicio, quod cum defuncto cœptũ fuerat, eam rem debere legatario: ſi vero victus fuerit, ni- hil debere legatario reddere. Nam teſtator euentum litis legaſſe viderur,& ideo ſi ſuſpecta ſit ei fides,& diligentia
hæredis, poteſt petere ſe admitti ad eam litem defendendam,
quia ipſius intereſt. Hic ſubiicit Vlpianus permiſſum eis eſ- ſe appellare, ſi contra teſtamentum pronunciatum ſit, non tantum exhæredato contra quem pronunciatum eſt, verum etiam legatariis quorum intereſt quod videturp à ratione iu- ris alienum, cum aduerſus eos lata non ſit ſententia. Sed tamen quia eorum intereſt, audiuntur. Similis locus eſt inl.
ſi perluſorio. de appellationib. Hæc ſunt exempla quæ oc-
currunt in iure ciuili. Simile exemplum eſt in iure pontificio in cap. Cum ſemper.de re iudic. vbi dicitur illum terrium ad-
junctum, ſi docuerit ſua intereſſe, etſi forte litigator princi-
palis non fuerit, eum ſuperiorem fore in iudicio, ſi id quod intendit, probauerit. Sedvnum hic notandum eſt, quod eſt hodie receptum in foro. Cum quis petit ſe adiungi liti, in eo ſtatu admittitur in quo lis reperitur. Et ideo ſi fotte princi- palis lirigator excluſus ſit probandi facultate, hos produce- re teſtes amplius non poterit. In iure pontificio illud expreſ- ſum eſt, in cap. 2. vtlite pendente. in 6. Ego tamen ſcio&
memini plerunque accidiſſe, vt iudices ex cauſa, ſuadente a-
liqua vtilitate, hos adiunctos ad probationẽ admitti pronun- tient, refuſis ſumptibus in lite factis: hoc pendet ex æquitate iudicis. Ex his quæ diximus intelligitis, quid petitur hoc iudi cio. Nunc aliquid breuiter videndum eſt de tempore. Intraquod tempus agatur de ino.teſtamento. Tcertum eſt præſtitutum eſſe tempus quinquennii ad a- FEe dum de officioſo teſtamento. l. ſi quis filium. ad finem Codic. eod. Hæcactio de inofficioſoteſtamento inſtituen- da eſt intra quinquennium. Hoc quinquennium currit à dic aditæ hæreditatis, poſtquam ſcriptus hæres in teſtamento adiit hæreditatem, hæc querela competit adita hæreditate, ante aditam hęreditatem non comperit. leg. filium.. ſed cum exhætedatio. de bonorum poſſeſſ. contra tabul. leg. Papinia- nus.§. ſi conditioni, hic.& hoc expreſſum eſt in leg. ſcimus. hic. Hinc quæritur, quid ſi hæres ſeriptus nolit adire hæredi- tatẽ,& lifkerat longo tempore aditionẽ hæreditatis, quo re- medio cõſuletur exhæredato, qui vult mouere queſtionẽ in- officioſi teſtamenti: Hic dicitur quod cogitur adire hæredita- té vel intraiex menſes, vel intra annũ ſecundum diſtinctionẽ quæ hic traditur, alias hoc tempore elapſo excludetur. Hoc igitur tempus non currit, niſi ex quo tempote adita eſt hæ-
Franc. Duareni Comment.
reditas. Addendum eſt etiam, hoc tempus non curtere mi- noribus. leg. 2. Cod c. in quibus cauſis in integrum. vbi fit mentio huius quinquennii. Præterea generaliter dicendum eſt hanc præſcriptionem non currere, niſi ceſſanti& negli- genti. Exemplum vnum eſt in leg. contra maiores. 16. Cod.
eod. duplex actio mouebatur aduerſus teſtamentum, vna di-
cebarur, nullum eſſe teſtamentũ, dubium erat an teſtamentũ iure factum eſlet, an non. Præterea, an teſtamentum eſſer in oflicioſum, de vtroque lis erat, lis agitata eſt, de ſolennira- te teſtamenti, in qua quæſitum eſt an iure factum eſſet teſta- mentum. Tractum temporis habuit ea lis: lapſum eſt forte quinquennii tempus, quod diximus præſtirutum eſſe ad mo- uendam querelam inofficioſi teſtamenti. Quęæritur ſi forte poſt quinquennium pronunciatum ſit teſtamentum iu- ſtum eſſe, an poſſit moueri querela inofficioſi teſtamenti. Hic dicitur hanc præſcriprionem non obeſſe, non modo mi- nori, ſed nec maiori. Eſt vulgare dictum: Non negligenti præſcriptionem non currere Preſcriptiones temporales cur- runt tantum negligentibus hactenus de tempore. Sequitur
alius locus huius tit. in quo tractatur de effectu iudicii de in-
officioſo teſtamento.
De eſfectu ſententiæ huius iudicii. CaA P. XII. Oue poſtulat, vt de effectu ſententie huius iudicii de in-
officioſo teſtamento nunc dicamus. Hic autem tres caſus diſtinguendi ſunt. Primus cum iudicatur contta teſta- mentum, alter cum iudicatur pro teſtamento. Tertius caſus eſt cum iudicatur partim pro teſtamento,& partim contra teſtamentum. Cum variæ ſunt iudicum ſententiæ,& vna
ſententia reſcinditur teſtamentum, altera teſtamentum con-
firmatur, videamus primum De ſententia qua inſirmatur teſtamentum.
Vius ſententiæ quæ contra teſtamentum lata eſt, ma- Ina vis eſt; hac enim ſententia dicitur reſcindi teſta- mentum. leg. Papinianus.§. ſi ex cauſa.in fin. hic ipſo iure re- ſciſſum eſt. His verbis ſignificat lureconſultus ita reſcindi te- ſtamentum hac pronunciatione iudicis, vt ne nomen qui- dem hæredis retineat is, qui ſcriptus fuit hæres in teſtamen-
to. Nam plerunque accidit, vt infirmato teſtamento nomen
hæredis maneat, quod tolli non poteſt, vt cum ex iuriſdictio-
ne prætoria teſtamẽtum reſcinditur per bonorum poſſeſſio-
nẽ contra tabulas. l.& ſi ſine. de minor. 25. annis.§. re ſtitutus.
& ¹§. quos autem iufſit. de bon. poſſeſſ. Querela inofficioſi
teſtamenti introducta non eſt ex iuriſdictione prætoria quã-
uis non habeat originem ex veteribus legibus, ſed ex conſti-
tutionibus quibuſdam. Huc pertinet quod dicitur in leg.
qui repudiantis. 17.§. vltim. Hic duo notanda ſunt ex hoc lo-
co, vnum eſt cum contrateſtamentum vr inofficioſum iudi-
cetur agitur, dicendum eſſe, defunctum teſtamenti factio-
nem non habuiſle,& intelligi teſtamentum perinde irritum eſſe poſt ſententiam,& pronunciationem iudicis, ac ſi de-
functus teſtamenti factionem non habuiſſet, veluti homo furioſus. Qui reſciſſo. His verbis Iureconſultus idem ſignifi- cat quod dicitur in§.ſi ex cauſa. Teſtamentum reſcindi ſen-
tentia: Deinde notandum eſt ſententiam ius facere. Sed
refert an præſente hærede in iudicio iudicatum ſit, an vero eo
abſente, ſententia eo præſente lata ius facit, ſi eo ab-
ſente ius non facit. Et hic notandum eſt quod dicitur ſen- tentiam ius facere, quia non ſemper ius facit ſententia. Res enim inter alios iudicata aliis non nocet: ſed tamen aliquan- do ius facit, ſicut in leg. 3. de liberis agnoſc. cum iudex pro- nunciauit filium eſſe. huic ſimile eſt, quod dicitur in leg. 6. 5- ſi quis ex his. vbi dicitur inteſtatum patremfamilias hanc ſen- tentiam facere, cum reſcinditur teſtamentum,& cum quts ohtinet in querelainofficioſi teſtamẽti, perinde eſt ac ſi inte- ſtarus deceſſiſſet paterfamilias,& nullum omnino teſtamen- tum feciſſet, quia ad cauſam inteſtati res recidit. Hinc con- fſequitur victori hæreditatem eſſe reſtituendam, ſi victofia i loeindicio faciat inteſtatum defunctum, dubium non eſt quin victori hæreditas ſit reſtituenda, quia inofficioſum eſt teſtamentum Ego dixi ſupra, hanc querelam inofficio- ſi teſtamenti eum petitione hæreditatis cõiungi ſolitam fuiſ- ſe. leg. ſi quis filium. Codic. eodem. Itaque dicendum eſt hæreditatem reſtitui debere, vt oſtendit Vlpianus in ſpecie,
quæ ali-
— ꝑꝑ

F. — 1 te 3 quib 8 noh anu. Pb x auls in id alnen, tereze. 8 b en 1
e huiu ludicii. 044 4. eltedu ſementithuiin 3 me nto nunc dicamc. RH int Primus cum iadicatur nudcatur pto teſtamento. tim proteſtamento avauix lunt iodicum kcoren. eltamentum alterz tknan⸗
emun
1—. unſrmatu niameum
1 8
an Tenaa
aams.S ljexcaufainf hizüin 2 Lnihcat lureconſultwsiarsiui dauncatione iudicis,'t de nomaa aus, qui ſcriptusfuithetesin uim accicht, vtinfirmatoteſtamenuuan od tol non poteſt, ſtcumerinit rum teſcinditut per donotun iii &l bne.de minor.17.anos 1nki hr. de don. pollell Berekick a non eſt exiuriſcictonetæuiia aem er veteribas legidas lele 8 m. Hac pettinet quod üenmn tiw. Hic duonotand: lmrahr anrateſtamcntum noffcuilu um elle, defunctum— intelugt teſtamcatum 9— 7 & proaunciationem lu 1 4 em non hadallen ſeun lareconſulWiteng
d Teſtamentumt
actione Hs vei dis
dexcaula.
adum eſt fento
1
Tux contta teſtamenum badg a emm lententia dichur klinih
I
quxæ aliquam ebſcuritatem viderur habere!l. ſllio. 16.§. con- tra hic. Quidam filius emancipatus à patre præterit patremm ſuum, exhæredauit filiam ſuam, aduerſus hoc teſtamentum filia habet querelam inofficioſi teſtamenti. Pater autem ha- bebat bonorum poſleſſionem contra tabulas iure manumiſ- ſionis, ³id eſt, emancipationis, habebat etiam iure paterno, vt ego dixi ſupra. Dixi enim etſi præteritus ſit pater, eum ta- men habere querelam inofficioſi teſtamenti, quamuis Apa- tre filio querela non detur. l. pater filio. hic. In hac ſpecie pa- ter poterat agere querela inofficio ſi teſtamenti. ſed voluit agere vt manumiſſor bonorum poſſeſſione contra tabulas. I.1. infrà, ſi quis à patre manumiſ. Hic notandum eſt patrem egiſſe non querela, ſed bonorum poſſeſſione, tanquam ma- numiſſorem filii ſui, ex illo edicto ſi à pat. quis manumiſ. In eo enim iudicio obtinuit pater inſcia& ignorante filia, de- inde agit filia querela inofficioſi teſtamenti, hic quæritur an ſit reſtituenda hæreditas filiæ: quæſtio& dubitatio ex cona-
ſcitur, quod pater iam egerat aduerſus teſtamentum, ideo-
que videatur ea ſententia ins facere, ſed non ita eſt. Non e- nim egit querela inofficioſi teſtamenti pater, ſed petiit bo-
norum poſſeſſionem contra tabulas, quæ datur iure præro- rio. Illa autem bonorum poſſeſſione concra tabulas filii ſui,
quam pater, vt manumiſſor accepit, teſtamentum ad irri- tum recidit. Nam ſi obiiciatur filiæ agenti de inofficioſo res iudicata, reſpondebit, an teſtamenrum inofficioſum eſſet an non, in eo iudicio quæſitum non fuiſſe. Ius autem teſta-
menti accipere debemus, vtconueniat titulo. Ius etiam te- ſtam enti accipimus, an inofficioſum ſir an non. Ideoque cum Hlia patris teſtamentum vult dicere nullum, hoc iudicium
ciobeſſe non poteſt. Quæſitum eſt tamen cum de iure pa- terno non egit, vt manumiſſor, ſi egiſſet de inofficioſo teſta- mento vt patens, aliud dicendum eſſet. hinc igitur noran- dum eſt, victori in hoc iudicio reſtituendam elſe hæredita- tem, ſi is qui agit querela inofficioſi teſtamenti obtineat. Hinc ertiam colligimus actiones confuſas reſtitui, vt dici- tur in l. eum qui,§. vlt. hic. Pone defunctum inſtituiſſe ex- traneum hæredem creditorem ſuum,& exhæredaſſe filium, deinde filium egiſle de inofficioſo teſtamento,& obtinuiſſe, ſcriptus hæres cogetur reſtituere hæreditatem huic filio, ſed actio, quæ competebat ei aduerſus defunctum, quæ eſt extin-
ctapropter confuſionem, reſtituetur. Nam adeundo hæredi- tatem amiſerat actionem, quæ ei competebat aduerſus de- functum: quippe quiidem non poteſt eſſe creditor& debi-
tor. Sed cum aditio illa nulla ſit, reſtituitur ei actio amiſſa: nullam vim habet, nullum effectum ea aditio, poſtquam te-
„
ſtamentum pronunciatum eſt inofficioſum in ſpecie propoſi-
ta. Hæres ſcriptus à quo euicta eſt hæreditas, aget aduerſus eum qui obtinuit in querela inofficioſi teſtamenti ea actio- ne, qua egillet aduerſus defunctum. Similis ſpecies eſt inl. ſi maritus. 22. C. co. Maritus inſtituit vxorem ſuam hæredem, exhæredauit filiam ſuam, filia agit de inofficioſo teſtamento, auocat hæreditatem à matre, mater à qua euincitur hæredi- tas, experitur aduerſus filiam, quæ amiſit hæreditatem, ea- dem actione quæ competebat aduerſus maritum, ſi quid for- te maritus ei debebat. Quod autem diximus reſcindi teſta- mentum, hoc intelligendum eſt reſcindi, vel in totum vel prôparte. Aliquando enim accidit, vt pro parte reſcindatur, Pro altera parte ratum maneat. Quamuis in regula iuris di- catur neminem poſſe pro parte teſtatum& pro parte inte- ſtatum decedere.l. ius noſtrum. infra de reg. iur. hic tamen ac- cidit vt quis teſtarus,& inteſtatus decedat. duo exempla hæc
ſuntvnum eſt inl, nam etſi.§. filius. Filius exhæredatus eſt à
patrè, cum duo hæredes eſſent inſtituti, paternoteſtamento egit filius aduerſus vtrunq ue diuerſis iudiciis, aduerſus vnum obtinuit, ab altero ſuperatus eſt. Hic certe pro batte teſta-
mentum reſcinditur, pro altera firmum manet: is erit pro
parte hæres, ab inteſtato habebit cohæredem pro altera par-
te ex teſtamento. hoc videtur contrarium illi regulæ quam nunc adduximus. Sed hoc receptum eſt in querela inoffi-
cioſi teſtamenti,& in alis quibusdam ſimilibus iudiciis ſæ- pe accidit ex poſtfacto, vt rupto vel irrito facto teſtamen-
to, teſtamentum pro parte valeat,& pro altera parte reſcin-
datur. Sedab initio hoc fierinon poteſt, niſi qui teſtamen-
tum facit miles ſit, vt poſtea dicemus. Vnde hæc hæreditas
6
petere fratti aduerſus teſtamentum fratris„querelam inof-
4.
perſonam. l. fratres. C. eo. pon⸗ ergo fratrem inſtituiſſe vnum
tem.§. ſacram.& l. quidam cum filium, ſi quis legat. d.l.qui-
præteritio matris habetur pro exhæredatione.§. vlc. Iuſti. dæ
Ea quæ ex teſtamento adiit hæreditatem, non poteſt petere
ab inteſtato. Nam videtur omittere hæreditatem ab inteſta-
tum reſciſſam eſt. Præterea dicendum&;. non eſt ſimilis omit-
tedem eſſe, non eſt intelligendum velle hæreditatem ab in-
teſtato habere. Et ideo. hic quæ egit de inofficioſo teſtamento
ſemiſſem conſequetur, filia inſticura alterum ſemiſſem con- ſequetur. Licet quaſt in⸗ſhcioſa. Erſi cteſtamentum propar- tératum manet,& proaltera parte reſcinditur: pro capatie,
reſcinditur, quam fuiſſet conſequutus extraneus, qui hæres inſtitutus eſt. Licet quaſi. his verbis diluit obiectionean„fieri non poteſt, vt non valeat teſtamentum pro parte,& valeat Pro parte cum furioſæ ſit teſtamentum, ſed hic luriſconſul. addit, quaſ, inquit, videatur prope ad dementiam accedere u. qui tale teſtamentum fecit. Sententia Pauli eſt, vt puto hic teſta- mentum pro parte infirmari,& pro parte ratum manere. Ce- terum& ſi quis putauerit totum teſtamentum in firmari, quid obeſt quin filia inſtituta petat hæreditatem? Nam vtraque ſilia potuiſſet petero hæreditatem ab in teſtato. Hoc exem- plo admonemur, quod à nobis dictum eſt reſcinditeſtamen- tum hoc iudicio, ſic inrelligendum eſſe, reſcindi vel in to- tum vel pro parte. Itaque hic duo præcipui loci conſiderandi
funt. Quibus prodeſt hoc iudicium,& quibus nocet iudi- cium contra teſtamentum. Quxæritur quibus proſit hæcſen- tentia, deinde quibus noceat. de his duobus videndum eſt or-
dine& ſigillatim. b 55
CA r. XIII.
De his quibus prodeſt ſententia contta teſtamentuna lita. E I c locus valde obſcurus eſt, proprer dafficiles antino-
Llaias iuris, quæ hic reperiuntur. In primis dicitur in leg⸗— 6.§. ſi quis ex his. hic. Si quis de inofficioſo egerit, cume ique. rela de inofficioſo non competeret,& obtinuerit, Aduerſa-

——
182 rius contendebat in iudicio eum non pofle ab inteſtato ſuc- cedere defuncto: is nihilominus obtinuit, quæritur quibus proſit hæc ſententia. Et dicitur ei non prodeſſe, ſed iis tan- tum, qui ab inteſtato poterant ſuccedere. Diuerſum eſt, quod dicitur in J. filio. 16.& l. ſi non mortis.§ vlt. In d.. filio. mater præteriit filium,& filiam ſuo teſtamento, filius egit querela inofficioſi teſtamenti contra teſtamentum matris, filia non egit, vel non obtinuit. Lbi dicitur in hæreditatern legitimam fratri non concurrere: nunc dicimus victoriam v- nius aliis prodeſſe, qui ab inteſtaro ſucceſſuri eſſent, ſed ſi ma- ter inteſtata deceſſiſſet, potuiſſet ab inteſtato filia ſuccedere. Aliud eſt in l. ſi non mottis. ſ.§. vlt. hoc videtur magno- pere pugnare cum§. ſi quis ex his. nam in hoc§. dhesed 1n Ktoriam eius, qui non poterat queri, quia non ar ius, ve pater vel frater,& obtinuit, quia nemo eum 4 dinan prodeſſe huiuſmodi ſententiam, ſed aliis, qui ab intéitato fucceſluri erant defuncto: hic dicitur victoriam prodeſſe. Di- xziin hac querela locum eſſe edicto ſu os prę cedere parentes,& parentes præcedere cognaros. hic dici- tur, ſi pater obtinuerit, quem tamen præcedebat filius, ex- cludere præcedentes perſonas,& admitti ad hæreditatem. hæc valde pugnantia ſunt. Ego non conteram temnpus in re- cirandis aliorum opinionibus. Mihi videtur huic„ qui vi- cit, non fruſtra videri viciſſe, ſed per conſequentiam etiam ceteris, qui ab inteſtato ſucceſſuri eſſent, prodellé, ſi teſta- mentum non eſſet factum à defuncto. hic locus hoc ſatis probar, in l. ſi mortis.§. vlt, ſed nos torquet explicatio d.§. ſi quis ex his. Ego ſolitus ſum ſic interpretari: Non ei proficit vi- ftoria, id eſt, non tantum ei proficit victoria, edetiam alis, qui ſucceſſuri eſſent ab inteſtato. Non dubito quin hoc du-
fum videatur ſis, qui non ſunt exercitati in formula loquen-
.. 2 4 0 1 141 8 diiuris auctorum. Vnum ſimile exemplien eſtinl. lex Cor- nelia.§. domum. infra de iniuriis. Domum accipimus non proprietatem, ſed etiam habitationem, id eſt, non tantum
proptieratem. Sic accipimus quod dicitur inl. 1. infra de a-
qua quoti.& æſtiua. hoc maxime conſentaneum eſt iis quæ diximus, in l. mater. In ſpecie huius legis mater obtinuit,& vickoria eius non tantum ei predeſt, ſed etiam ſorori,& ſo- ror poteſt etiam petere ab inteſtato. Ad I. filio. in princ. d.. filio, non obſtat. egit pro parte, inquit, prodeſt ſententia iis, qui repudiarint. l. qui repudiantis. 17 l. ſi proponas. S. vlt. Hoc proprium eſt huius iudicii. hociudicium multa ſingularia ha- bet, quæ non reperiuntur in aliis actionibus ordinariis. Cum⸗ fucerent inteſtatum. Sic legendum eſt:in allis libris legitut: Cu facerent teſtamentum. Quod hic dicitur de centumuitis Ano- bis ſupra explicatum fuit, dixi hoc iudicium eſſe centumuira- le. l.vlt. C. de petit. hæred.& I. Titia. hic. huic ſimile eſt, quod dicitur in l. ſi proponas.§.vlt. Vctoria vnius prodeſt aſteri. niſi repudiauerit. Ad mouendam querelam inofficioſi teſtamen- ri, dixi præſtitutum eſſe quinquennium. Dixi duo hic quæri circa hunc locum. Quibus proſit ſententia contra teſtamen- tum diximus. Nunc ad cetera, quæ ſequuntur, progrediamur.
CAr. XIV. De hus quibus nocet hæc ſententia. CEntenrtia quæ contra teſtamentum datur, non tantum aocer ſcripto hæredi, ſed eriam legatariis,& fideicommiſ⸗
ſariis, quibus in teſtamento aliquid relictum eſt etiam ſi Li-
berras relicta ſit. l. Papinianus. 6. ſi ex cauſa hic. Adeo verum
eſt, quod diximus infirmariteſtamentum, vt ne legata quidẽ aut fideicommiſlſa quæ relicta ſunt eo teſtamento valeant. Simile eſt quod dicitur in Lrepudiantis.§.vlt. Diximus res in- ter alios actas, aliis non nocere. l.ſæpe. de re iudi. Sed aliquan-
do ſententia ius facit etſi inter alios dicta ſit. veluti ſi quid ſi-
ne colluſione vlla, parte præſente iudicatum ſit. Et hocrece- ptum eſt in quæſtione nobilitatis, ſicut dicitur in quæſtione ſtatus, cum quæritur an aliquis ſit liber, an leruus, an paterfa-
milias, filiusfamilias. l.3. de liber. agnoſ. Hoc intelligendum
etiam ſi elauſula codicillaris adſcripta ſit teſtamento. Quæfi- tum etiam fuit de effectuſententiæ, quæ fertur in querela in-
officioſi teſtamenti. Et diximus diſtinguendos eſſe tres ca-
ſus. Nam aliquando ſententia fertur contra teſtamentum, aliquando pro teſtamento, interdum etiam variæ ſunt iudi- cum ſententiæ, vna eſt pro teſtamento, altera contra teſta-
mentum. De ſententia, quæ datur contra teſtamentum dice-
ſucceſſorio,& liberos prę-
Franc. Duareni Comment.
re cœpimus. Et diximus eam ſententiam non tantum nocere ſcriptis hæredibus, qui ſunt in eo ſcripti teſtamento, ſed et⸗ jam legatariis,& fideicom miſſariis: imo etiam iis, quibus re- licta eſt libertas, quamuis alias libertas mnaxime fauorabilis ſit. hæcenim ſententia ius facere dicitur, etli alias res inter alios iudicata aliis non præiudicet. l. ſæpe. de re iudic. Hinc quæ- ritur, ſi adiecta ſit clauſula codicillaris teſtamento, an legata & fideicommiſſa& libertates relictæ debeantur: hæc quæſtio tractatur in l. Titia. 13. Propbnitur huiuſmodi ſpecies, de
qua conſultus Scæuola reſpondit. Mater quædam cum du-
as filias haberet, alteram inſtituit, alteram præteriit ſuo teſta- mento:filio autem ſuo legata dedit. Ex hoc teſtamento du- bium non eſt, quin competat querela inofficioſi teſtamenti filiæ præteritæ, nam præteritio matris, vt diximus, pro exhæ- redatione habetur. Sed dubitatio& quæſtio naſcitur ex clau- ſula quam adiecit mater teſtatrix ſuo teſtamento. ⁷ols, inquit, hæv omnia præſtari ab omni hærede meo. Etiam ſi quis mihiſuc- ceſſerit ab inteſtato. hæc eſt clauſula codicillaris, quæ ma- gnam vim habet ad confirmationem legatorum,& fideicom- miſſorum. l. vlt. C. de codicil.l. ex teſtamento. l. eam quam. C. de fideicom. l. ex ea ſcriptura. ff. de teſtam. l. ſi patroni. 75.§. vlt. ad ſenatuſconſ. Trebel. quamuis alias teſtamentum non valeat, quia omiſſa eſt ſolennitas in faciendis te ſtamentis ne- ceſſaria, vel quia adita non eſt hæreditas, nihilominus pro- ster hanc clauſulam debentur legara, quia voluit teſtator ea hene⸗ præſtari ab omni hærede, etiam qui ſucceſſurus eſt ab inteſtato. Vnde probabiliter quæſitum fuit apud Scæuolam in propoſita ſpecie, cum reſcinditur teſtamentum, tanquam inofficioſum, propter filiam præteritam vt diximus, an le- gata debeantur propter hanc clauſulam adiectam, quæ alias non deberentur. Subiicitur ad finem huius capitis nota quæ- dam Pauli. Paulus notat ac probat. vult Paulus in propoſita ſpecie non deberi legata, aut fideicommiſſa ab inteſtato, et-
iamſi teſtator expreſſerit, ſe velle à quocunque hærede ſuo,
etiam legitimo ſuccedente ab inteſtato, legata relicta præ- ſtari. Demens non magis codicillos facere poteſt, quam teſta- mentum. l. z2.& l. diui.§. codicillos. ff. de iure cod. Ergo clauſu- la codicillaris non poteſt facere, vtteſtamentum conditum a demente valeat, etiam in vim codicillorum. Sanitas men- tis neceſſaria eſt in codicillis faciendis, ſicut in teſtamento facieado. Quaß a demente. His verbis luriſconſultus ſigni- ficar, quod alcitur in leg.. hic. ſanum mentis eum non eſſe, qui indigni& innocentem filium excluſit ab hæreditate
ſua, cum in hac re idem fecerit, quod quiuis demens facerer ſine cauſa:excludere filium ab hæreditate ſua, dementiæ eſt.
Hæc ſententia Pauli eſt Scæuolam notantis. Nam Paulus notas ſcripſit ad reſponſa Scæuolæ. Sed conſiderauit Scæ- uola, non continuo dementem eſſe, qui immerentem ab hæreditate ſua excluſit, qui exhæredauit. Et multum in- tereſt inter teſtamentum factum ab homine demente,& te- ſtamentum factum ab homine ſanæ mentis. Sed probabi- lis eſt ſententia Pauli quam hic ſequidebemus. Quidam ex eruditis noſtri temporis, inter quos Franciſcum Conanum honoris cauſa nomino, cuius præclara monumenta ma- gnam gloriam auctori ſuo pepererunt, exiſtimauit Scæ- uolam hic inepte reſpondiſſe ad quæſtionem propoſitam. Ego autem alias de hoc genere reſpondendi veterum lu- reconſultorum maximeque Scæuolæ ſcripſi, edito de hac re nominatim libello. Scripſi hic non ad propoſitam quæ⸗- ſtionem reſpondiſſe Scæuolam. Scæuola hic ius certum re- ſpondet more veterum lureconſultorum. Reſpondet Scæ- uola, quod certi iuris eſt, ſicut in leg. Ateſtatore. infrà de condirio.& demonſtrat. reſpondet poſſe quem committe- re fidei eorum, quos ab inteſtato ſibi ſuccedere ſperat, non tantum eorum fidei quos inſtituit hæredes in teſtamento ſuo, vt legata& fideicommiſſa præſtent. Et ſic exiſtimauit Scæuola in propoſita ſpecie, nihil eſſe, cur ab illo certo iu- re recedendum eſſet. Non inepte igitur hoc ab eo reſpon- am eſt. PDaulus tamen ab eius ſententia receſſit motus a- lia probabiliori rarione, quod videarut quaſi ab homine Senene decesftteen aurfachureſte erin epe tonee „ru poſita fuerat generalirer quæſtio. Coalultor e — batur, ideo dicit: ſi hoc
——
——
———

12 qurſti Roeaa. len teltm Fe co. Etiam ſ. aaai.
taulis codicil dubnidit.
u. vult Paulus inptopoli eicommilla a inteltao,g. eiuocunque hatctel neſtato, lepanz telich dn los facere boteſt quamtas- 4.f. deiure cod Ergo chau- Ftteſtamentum condiun codicillorum. Sanitas men.
lendis, ſicut in teſtamento
verdis luriſconlultus ſgnt. um mentis eum non eſſ, m exclulit ab hereditate uod quiuis demewfaceter editate ſus, dementie eſf. notantis. Nam Daulcs SKed cooliderauit Scæ- ille, qui immetentem ab tedauit. Rt multum in- homine demente,& te- x wegtis. Sed probadi⸗ debemus. Qudamer APtanciſcum Conanum rdara monumenta ma- erunt, exiftmauit Scæ- oxſtionem ptopoltam. eſpondendi vetetum d- Ile ſcripli, edito de hac
In Tit. II lib. V. de inoff. teſt. 183
hoc quæratur. Ideo mirum non eſt, ſi reſponderit ſub con- ditione. De centumuirali iudicio, non eſt neceſſe hic plura dicere, quamuis Accurſius centumuicale iudicium à cen-
tumuiris, id eſt, ſenatoribus dictum eſſe putet. Centumuiri
erant, qui de petitione hæreditatis,& de inofficioſo teſta- mento iudicabant. Qiiod autem diximus ſententiam, in nerela inofficioſi teſtamenti latam, contra teſtamentum
nocere legatariis ac fideicommiſſariis, aut iis quibus libertates
relictæ ſint reſtamento, hoc intelligendum eſt cum aliquot exceptionibus. b
Vna eſt in l. cum mater. quæ eſt ex libro ſingulari Pauli, de centumuirali iudicio. In hac ſpecie de qua cognoſcens de- creuit Adrianus Imperator, teſtamentum rumpitur quan- tum ad iaſtitutionem attiner, ſed legata& libertates nihilo- minus præſtantur. In qua Ipecie expendendum eſt& con- ſiderandum, non poſſe factum matris argui, quaſi ea receſ- ſerit ab officio pietatis, cum falſo mater audiſſet filium in mulitia deceſſiſſe,& alios hæredes in teſtamento inſtituiſſet. Hoc caſu credibile eſt, ſi mater intellexiſſet filium ſuum vi- uere, eum hæredem inſtituturam eſſe. Viſum eſt Adriano ſatis eſſe, ſi querela inofficioſi teſtamenti ita rumpatur te- ſtamentum, vt partem ſibi competentem filius conſequa- tur, quæ ſibi debetur ab inteſtaro, ſed tamen quod ad lega- ta, rarum ac firmum teſtamentum maneat. Quæ ſequuntur in eodem capite multum obſcuritatis habent. Illud anno-
tatum eſt, Nam cum inofficioſum. Sunt qui ira interpretentur
hæc ſequentia verba, quaſi Paulus reprehendat notetque quod Adrianus decreuit delibertatibus& legatis, vt legata & libertates præſtentur, quaſi hacratione nitatur, qua de-
cretum illud Adriani Imperatoris quaſi abſurdum ſit, ex eo
teſtamento quod inofficioſum arguitur legata& fideicom- miſſa præſtare. In hane ſententiam video deſcendere erudi- tos quoſque noſtri temporis, quibus vix aſſentiri poſlum. Mouer me ambiguitas huius orationis,& quod ſuperius tra- didimus, locum communem tractantes de interpretatione iuris ex titu.de legibus,& ſenatuſconſul. l. in ambigua. Dixi in ambigua oratione accipiendam eſſe eam interpretatio- nem, quæ vitio caret. Hanc autem quam ſequimur non po- teſt dici, meo iudicio, carere vitio. vix enim credibile eſt Pau- lum tantum ſibi arrogaſſe, vt decretum principis, quodque legis vim habec, auſus fuerit notare& reprehendere. Sæpe quidem aceidit, vtalii aliorum ſcripta notenr& reprehen- dant. Ex luriſconſ.videmus Paulum aliquando reprehende- re Scæuolam, aliquando notare Papinianum. Sed magna te- meritas& audacia hæc fuiſſet, decretum principis reprehen- dere& notare, quod vim& auctoritatem legis habet. Cum igitur hoc dubium ſit, mihi ita videtur accipiendum eſle, vt non reprehendatur reſcriprum principis. Nihil enim viſum eſt dignius noratu& ſingularius in reſcripto principis, quam id quod dicitur de legatis& libertatibus. Ergo hoc merito annotari debuit, quod adiicitur in decreto Adriani principis. Hæc interpretatio, pace aliorum dixerim, mihi videtur longe probabilior& melior eſſe. Quod quæritur vtrum in hac ĩpe- cie rumpatur teſtamentum, quantum ad inſtitutionem atti- net, certum eſt filium præteritum non poſſe rumpere teſta- mentum, niſi per querelam inofficioſi teſtamenti. l. præce- dente.§. vlt. ſed nobis faceſſit negotium I.z. C. eod. eam le- gem iam nos interpretati ſumus, ſed vt eius ſententia melius intelligatur,& vt facilius conciliari poſſint, quæ videntur diſ- ſeatire, aliquid de ea re repetendum eſt in d.l.z. C. eod. Ea- dem ſpecies proponitur vt videtur,& tamen conſtitutum eſt
præteritionem matris haberi pro inſtitutione, perinde eſſe ac
ſi mater inſtituiſſet filium quem præterierat, ignorans ſe eum filium habere. hic aurem præteritio matris habetur pro ex-
hæredatione,& neceſſaria eſt querela inofficioſi teſtamenti
ad rumpendum teſtamentum, alias ad hæreditatem aſpirare non poteſt filius præteritus: ſic dicitur in l.;. C. eod. ſi modo fecerit teſtamentum, duoſque filios quos habebat inſtituerit, aliumque poſt teſtamentum factum ſuſceperit, deceſſerit- que nulla eius facta mentione, eum haberi pro inſtituto, ſi ei non licuerit poſt partum mutare teſtamentum, puta quia in Peperio deceſſit: ſed in ea hypotheſi, vt ego docui in eius
ePs interpretarione, aliæ ſunt circumſtantiæ ob quas reſcri- Pſit Imperator filium præteritum à matre perinde haben-
dum eſſe, ac ſi inſtitutus hæres eſſet. In primis fauot teſta- menti id poſtulat. Secundo proponitur mater non potuiſſe mutare ſuum teſtamentum,& deceſſiſſe in puerperio, dein- de alios filios hære des inſtituiſſe. hæ circumſtantiæ ſuadent pleniſſime fauendum eſſe eius teſtamento. Credibile eſt e- am ſimul inſtituturam eſſe hunc, ſi ei licuiſſet murare teſta- mentum. His igitur circumſtantiis, quæ multæ& variæ ſunt, adductus Imperator ita reſcripfir. Hæ ſpecies multum diſſi- miles ſunt, quæ tamen imperitis& rem non ſatis expenden- tibus ſimiles eſſe videntur. Hoc accidit iis, qui diligenter ex- ercitati ſunt in quaque arte, cum alii videantur plane cæcu- tire, qui res diſtinguere, aut diſcernere non poſſunt. Re- ſciſſo ergo teſtamento per querelam inofficioſi teſtamenti, legata& fideicommiſſa, imo etiam libertates relictæ non debentur. Inde quæritur quid ſi teſtamentum pro parte tantum reſciſſum ſit: hac enim querela variis modis teſta- mentum reſcinditur, vt teſtator habeat teſtamentarios hæ- redes,& legitimos ſimul. l. circa. hic. Quid igitur ſi teſta- mentum reſciſſum ſit pro parte, quid dicemus de legaris& fideicommiſſis? hæc quæſtio tractatur in l. cum duobus. C.
eod. vbi dicitur, legata, quæ diaiſionem recipiunt, pro
parte præſtari, ſi teſtamentum pro parte reſciflum ſit, quæ vero non recipiunt diuiſionem, ea in ſolidum præſtari debere.
Queſtio eſt etiam de repetitione legatorum ſolutorum, vel fideicommiſſorum ſi ſoluta ſint. hæres ſcriptus in teſta- mento inofficioſo legata& fideicommiſſa ſoluit,& libertates præſtitit⸗reſciſſum eſt teſtamentum querela inofficioſi teſta- menti, quæritur an poſſit repeti quod ſolurum eſt? hac quæ- ſtio tractatur duob.in locis. in l. Papinianus.§. ſi ex cauſa.&l. eum qui.§. item quæſitum. hic. In vna lege dicitur repetitio-
nem ei dare, qui teſtam ento exhæredatus eſt, vel ei qui ſoluit.
In alia lege dicitur: Siſciens ſoluerit non poſſe repetere,& hunc locum tractaui infra ſub ti.de condic. indeb.ad l. G. vbi dixi non mirum eſſe, vt quod quis ſoluit, alius reperat. hæc quæ diximus, locum habent ſecundum ius antiquum, quod in Pandectas relatum eſt. Hodie autem per nouellam conſti- rutionem luſtiniani, quando per querelam inofficioſi teſta- menti teſtamentum reſcinditur, legata& fideicommiſſa de- bentur,& quæcunq; teſtamẽto relicta ſunt, firma& rata ma- nent, reſcinditur teſtamentum tantum, quantum ad inſtitu- tionem attinet, Nouella conſtit. 115. in Norica editione vulgo inſcribitur, vt cum de appel. Hae de re tamen magna contro- uerſia eſt, nec mirum eſt eos in tantam controuerſiam inci- diſſe, cum dubitarint. an querela inofficioſi teſtamenti per eã conſtitutionẽ ſublata ſit. hæc quæſtio plene tractata fuit à no- bis: Ego dixi nunquam veniſſe in mentẽ luſtiniano, vt quere- lam inofficioſi teſtament tolleret, ſed Iuſtinian. vult ſi quis e- gerit Aurrelr inofficioſi teſtamenti, non aliter vincere ſcriptũ hæredem in teſtamento, quã ſi obſeruata fuerint ea, quæ cõ- ſtituta ſunt ea conſtitutione. Oportet primum, vt filius exhæ- redatus ſit, ob iuſtam cauſam,& ea expreſſa ſit àteſtatore in teſtamento. Deinde quod probet hæres ſcriptus veram eſſe cauſam. Si hæc obſeruata nõ fuerint, vult luſtinianus poſſe re- ſcindi teſtamentum per querelam inofficioſi teſtamenti. hæc continentur Iuſtiniani conſtitutione, ſi eam non cauillemur. Tenendum ergo eſt Iuſtinianum ea noua conſtitutione iuri eas derogare, quod iam recitauimus,& hodie in querela inofficioſi teſtamenti, ſi reſciſſum fuerit teſtamentum, nihilo- minus legata& fideicommiſſa deberi. Sic decretum illud A- driani proxime ad ius hoc nouum accedit. Et forte exem- plum huiuſmodi decreti vtilitate eius percepta mouit Iuſti- nianum, vr latius produceret vtilitatis eauſa. hic eſt effectus ſententiæ, quæ datur contra teſtamentum in querela inoffi- cioſi teſtamenti. Sed animaduertendum eſt, ſuperius dicta in- telligenda eſſe, ſi appellatum non ſit à ſententia. l. Papinianus. S.ſi excauſa. Nam ſi prouocatum fuerit ab ea ſententia contra teſtamentum, ſuſpenditur interim effectus ſententiæ. Eſt
locus communis de effectu appellationis. l.1. ad ſenatuſcon.
Turpill. vbi dicitur prouocationis remedio ſententiam ex- tingui. l..§. vlt. infra de pœnis. Damnum enim non intelli- gimus, qui appellauit à ſententia aduerſus eum lata. Vnde omnia manere debent in eodem ſtatu, ſi appellatum ſit à ſententia, quæ aduerſus teſtamentum lata eſt.
C⸗

——— 8—
— 5 3— ——— —
—* 4 8 4—
184 Notandum tamen eſt victori ex cauſa, in hoc caſu, decer- ni interim alimenta. Et de hac te eſt locus obſeruatione di- niſſimus inl. ſi inſtitura. 5. de inofficioſo. hic. Sententia lata kut contra reſtamentum. hie dicitur: ſcriptus hæres appel- lauerat, quamuis regulariter appellatione pendente nihi innouandum ſit, tamen in hoc caſu æquum viſum eſt vt vi- Kori decernantur alimenta, vſque ad finem litis. hic magna æquitas,& magna ratio ſuadet, vt interim victori—— tur, propter magnas circunſtantias. hic erpendende ion. circunſtantiæ, propter quas hoc placuit imperatorib. Con ſiderat in hac ſpecie in primis filium eſſe cui prouidétur, pro- ponitur pupillus eſſe. Ttas etiam ſuadet vt ei vonſularun pro⸗ ponitur inops eſſe, ita vt aliter ſe tueri nequeat, Propo 1 tur etiam lata eſſe pro eo ſententia, non contra cum gde diligenter confiderandum eſt. Suſpenditur quidem e 5 tus ſententiæ, propter appellationem„dum pendet appellatio, ſed interim tamen prælumitur pro ſententia. 1. Hlerenniui- §. Caio. inff. de euict. ne propter moram iudicii egeat pupil- lus, filius inops, vt hic proponitur? Igitur non immerito placuit ei alimenta pro modo facultatum decerni dum penr det appellatio. Hoc exemplum ſecuti videntur eſſe Pontiſi- ces in abbatibus& monachis ſuis. c. ex parte. de accuſat. Si monachus litiget contra abbatem ſuum, lire pendente, inte- rim cogetur ei abbas alimenta præſtare, ne bis forte moria- tur, qui alioquiconnumeratur inter mortuos. Hęc de ſenten-
tia, quæ datur aduerſus teſtamentum. C A p. XV. De ſententiapro teſtamento lata.
T in primis dicendum eſt, ſicut ſententia lata contra
teſtamentum iplum teſtawentum reſcindit, ita etiam ſententia lata pro teſtamento ipſum teſtamentum infirmat, ex loco à contrario ſumpto ex l. Papinianus. ſi ex cauſa. De- inde addendum eſt,& hic eſt alius effectus huius ſententiæ, quod qui ſuccumbic in hoc iudicio, cum ſententia fertur pro teſtamento, perdit quicquid relictum eſt ſibi eo teſtamento, id ei aufertur tanquam indigno,& fiſco vindicatur.l. Papi- nianus.§. meminiſſe. Si quid forte ei legatum ſit teſtmento, is non poteſt petere, hac pœna plectitur proptet improbam accuſationem,& querelam ſuam, idque ablatum vt indigno, fiſco vindicatur, ſicut alia quæque quæ indignis auferuntur,
quod notandum eſt. nullibi enim tam aperte expreſſum eſt,
vt quæ indignis auferuntur, fiſco vindicentur. Et eſt locus communis de legatis, quæ vt indignis auferuntur. Studioſi eſt diligenter hæc notare,& in indices referre: hoc autem in- terpretatur Vlpianus in verbis ſequentibus: ſi quis perſcue- rauerit in lite, quam improbam vocant, vſque ad ſententiam, hae plectitur pœna⸗ deinde addit luriſconſ. ſi abſente eo pro- nunciatum fuerit, ſecundum partempræſentem, nihilomi- nus eum conſecuturum, quod ei teſtamento relictum eſt.
Quod diximus auferendum eſſe legatum, vt indigno ei qui-
falſo accuſauit teſtamentum,& fiſco vindicandum, intelli- gendum eſt, ſi laxa ſit fententia pro aduerſario, eo præſente: ſi veto lata ſit eo ablente, non plectetur hac pœna. Simile eſt quod dicitur in l. ſi ideo.infta de euict.Si lata ſit fententia em- ptore abſente, non habebit actionem de euictione, ſed habe- bi ſi lata ſit eo præſente,& contradicente. Ceterum ſi id, oga- tus. hoc pertinet ad interpretetionem, dicimus eum amittere legata,& c. Qnid ſi legata ſit ei pecunia& fideicommiſſa eias, vt eam alii reſtituat, an illud legatum amittet? Et dicitur, quia eius emolumentum ad eum non pertinet, id legatum non vindicari fiſco.tota enim hæreditas non vindicabitur fiſco, ſi hæres inſtitutus, qui iuſſus eſt alteri hæreditatem reſtituere, non obtinuerit in querela inofficioſi, ſed id tantum quod per legem Falcidiam potuit detrahere. Diximus ſupra, hanc que- relam dari rantum exhæredato, nonnunquam præterito, vt ſi filius fuerit præteritus à matte, ſed inſtituto non competere.
Sed hic dicitur inſtitutus eſſe,& his verbis innuit eum poſſe
querela inofficioſi teſtamenti experiri. Sed cum dieimus, in- ſtituto non poſſe querelam nffciofi teſtamenti compete- re, ideſt, quiemolumentum ex hæreditate percepturus eſt, non intelligimus inſtituto denegandam eſſe querelam, qui
rogatus eſt teſtiruere, nudurn tantum nomen habet hæredis,
Fran. Duareni(bmment.
quamuis lex Falcidia ei permi ttat quartam partem deducere.
Ex his quæ diximus, naſcuntur variæ quæſtiones: eas hic tractaturi ſumus: vna eſt in l. eriam. i. hic. varia eſt lectio hu- ius loci.In codicibus quibuſdam ita legitur, etiamſi in querela inofficioft non obtinuit.& ſic legit Haloander in aliis, at in Flo- rentinis deeſt negatio. Secundum Noricam lectionem, quæ eſt Haloandri, quæritur, ſi is qui agit querelaà inofficioſi teſta- menti, non obtinuerit, quia lententia lata eſt pro teſtamento, an quod ei derogatum eſt, inter viuos, qui egit querela inoffi- cioſi, ſit ei auferendum? Et dicitur ei non eſſe auferendum: vct exempli gratia, ſi dedit aliquid filiæ ſuæ in dotem„& eaegerit querela inofficioſi teſtamenti,& non obrinuerit, quodei do- tis nomine darum eſt, non auferetur. Huic conſentaneum eſt, quod dicitur inl. poſt legatum. infra de his quib. vt indi- gnis.§. qui mortis. Cum dicimus eum, qui ſuccubuit in quere- ſa inofficioſi teſtamenti, amittere, quod eo teſtamento ei re- lictum eſt, hoc non perrinet ad id quod ei donatum eſt, extra
cauſam teſtamenti. Sed aliter in Pandectis Florentinis legi-
tur. deeſt negatio. Secundum hanc lectionem, non ponimus ſententiam latamm eſſe contra teſtamentum, reſciſſum eſlere-
ſtamentum, ſic inſtitutus in teſtamento poterit ex hoc teſta-
mento petere. reſciſſo teſtamento per querelam inofficioſi teſtamenti, omnia quæ eo teſtamento relicta ſunt, ſed ei au- ferentur: ſed quod ei donatum eſt non auferetur ei? vtraque lectio iuri conueniens eſt. Qua⸗ viuius ei,&c. eſt particula te- ſponſi Modeſtin. ei ſcilicet, de quo conſultus fuerat, de quo
quærebatur. ſumptum eſt tantum id, quod pertinere videba-
tur ad hunc titulum reliquum omiſſum eſt. Ego idem alias obſeruaui in leg. curent. a2. ff.de teſtibus. cum eum locum in- terpretarer aduerſus aliorum ſententiam. Alia quæſtio eſtin J. filius. vel potius aliæ quæſtiones.
Prima quæſtio eſt de patre, qui egit querela inofficioſi
teſtamenti iure filii. filius exhæredatus erat, egit forte pater conſentiente filio, ſi non obtinuerit in accuſatione,& ſen- tentia feratur ſecundum teſtamentum, an quod patri da- rum eſt, fiſco vindicetur& publicetur? dubium non eſt quin legatum relictum filio publicetur. Sed quid dicemus de le- gato patri relicto? Hic reſpondet luriſconſultus, parat fi- lio non ſibi victoriæ commodum. In hac cauſa nihil agitur de officio patris, ſed de meritis filii, id eſt, an filius merito exhæredatus ſit, an non ſit. Pater agit querela inofficioſi te- ſtamenti; non ſuo, ſed filiiiure. Er perinde eſt ac ſi filius a- geret;, filio agente de inofficioſo non æquum eſt patrem a- mittere quod ſibi eo teſtamento relictum eſt, propter accuſa- tionem filii.
Alia quæſtio eſt in eadem lege. Filius exhæredatus eſt à
patre, me hæredem inſtituit mota iam lite aduerſus teſta- mentum patris, ego perſecutus ſum eam litem: pro teſta- mento pronunciatum eſt, quæritur an amittam legatum mi- hi eo teſtamento relictum? Certum eſt me egiſle iure meo, & ſucceſſiſſe in querela inofficioſi reſtamenti. Non tamen amittam illud legatum, mihi eo teſtamento relictum, quia egi iure hæreditario, non autem tanquam exhæredatus. Et multum refert an quis nomine proprio, an vero nomine hæ- reditario agat. Hæres ſuſtinet duplicem perſonam,& eius cuĩ ſucceſſit,& ſuam. Amittit igitur is illud tantum legatum quod
perſequirur iure hæreditario.
ltem fi arrogaui. Alia eſt quæſtio, ſpecies obſcuritatem non haber, iis intellectis quæ iam diximus. Hic obiter obſeruan- dus eſt locus communis de bonis maternis, quoniam alii cõ- modum victoriæ parat. Pater enim agens nomine filii de in- officioſo teſtamento, non ſibi, ſed filio com modum victoriæ pararsetiam hoc iure, quod in Pandectas relatum eſt. Alia ac-
quituntur filio præter caſtrenſe,& quaſi caſtrenſe peculium.
De caſtrenſi vel quaſi caſttenſi nulla dubitatio eſt,& hiclocus oſtendit etiam hæreditatem maternam acquiri filio. l.. C. de bonis maternis. ſed huius rei diſputatio alio reiicienda eſt.
Alia quæſtio eſt. Legatum eſt aliquid tutori velcuratori in eoteſtamento, in quo pupillus præreritus eſt vel exhære-
datus. Tutor pupilli ſui nomine egit de inofficiaſo teſta-
mento, non obrinuit, in ea lite ſententia fertur ſecundum te- ſtamentum, quæritur an amittat tutor quod ſibi lægatũ eſt eo teſtamento. Iuriſcon. ait ſecutus reſcriptum D. Antonini non
amittere. Nam tutor cogitur velit nolit competentes actio-
nes pu-

quiegit querela inckiui tedatus etat, egit foneyer gerit in accuſatione, Ui bentum, an quod pai liccerur' dubium nonctin a.. Sed quid dicems r adet luriſconſaltus, arut- m. lu hac cauſa nibl aqiu fili, id eſt, an flias meii her agit querelainoffcolt: Et perinde eſtacſſliu⸗ o non æquum eſt putten:
relictum eſt proptet aui
e. Filins exhætedantll ota iam lite aduerſus tr ſum eam litem: pro tir cur an amittam legzcom- aum eſt me egilleimte men dteſtamenti. Nontänel teſtamento telictum qhs anquam exhæredutsi optio, in vero nomihe8e-
cem perſonam,& Snn
atumqbo udtantumleg
tatem Doh ſecies obſcurit nue f ſi obiter oblerun
In Tit.IIlib Vde inoffeteft. 13
nes pupillo exercere. neceſſitas enim officii ſui enm Henſen L. tutorẽ. infra de iis quib. vt indignis. Sed quomodo valet e⸗ gatum cum teſtamentum pronunciatum eſt inofficioſum? Nam ſententia nocet legatariis. l. Papinianus.§. ſi ex cauſa. Reipondet Bar. ſi teſtamentum pronunciatum ſit inofficio- ſum, legatum relictum tutorinihilominus præſtari„quamuis alias non præſtetur, ſed non animaduertit vir bonus hic agi de ſententia lata pro teſtamento, ſed contra teſtamentum. Cum ſententia fertur proteſtamento, ſi nihil aliud impediat, cur non valebunt legata& fideicommiſſa? Verum eſt ad punien: dum eum, qui litem improbam mouit,& ad finem in ea per- ſeuerauit: auferri ei legatum vel fideicommiſſum relictum tanquam indigno& fiſco vindicari. Sed fefellit Bartolum& alios confuſio& perturbatio horum capitum, quibus multũ lucis adfert diuiſio qua vtimur. Exhis quæ diximus, apparet magnum eſle effectum ſen- tentiæ, quæ fertur proteſtamento, in querela inofficioſi te- ſtamenti. Diximus primum eam confirmare teſtamentum, deinde puniri eum, qui de inofficioſo teſtamento egit,& non obtinuit. Nec dubitandum eſt, quin ſubmoueatur exceptio- ne rei iudicatæ, is qui egit de inofficioſo teſtamento, cum ab- ſolutus eſt hæres ſcripcus in ea querela. Sed quæſtio eſt an poſſit alia ex cauſa teſtamentum impugnare, quod teſtamen- tum falſum ſit,& quod teſtamentum iure perfectum non ſit:
hæc quæſtio tractatur in l. eũ qui. hic. Is qui egit de inofficio-
ſo teſtamento,& non obtinuit, ſi denuo agat ſubmouebi- tut exceptione rei iudicatæ. Quid ſi velit impugnare teſta- mentum vt falſum, non autem vt inofficioſum? hic dicitur non eſſe ſubmouendum exceptione rei iudicatæ. Et idem de
eo dicitur, qui dicit nullum eſſe teſtamentum. l. contra maio-
tes. C. eod. Ratio eſt, quia ex diuerſis cauſis agitur de falſo& de inofficioſo, quamuis vtraque actio ad euadem finem ſpe- ctet, nempe vt patremfamilias inteſtatum faciat, vt ad cau- ſam inteſtati res omanino recidat, tamen alia eſt& diuerſa cauſa agendi, vtroque iudicio. Is enim qui agit de inofficioſo teſtamento, dicit defunctum teſtamentum feciſſe contra of⸗ ficium pietatis,& videri parum ſanæ mentis feciſſe, qui indi-
gne& immerentem præteriit, vel exhæredauit filium ſuum,
deinde petit vt perinde reſtituatur hæreditas, atque ſi inteſta- tus deceſſiſſet. In accuſatione falſi alia cauſa eſt. Is qui falſum eſſe teſtamentum contendit, non dicit teſtatorem aliquid feciſſe alienum ab officio patris, ſed accuſat vitium hæredis. Idem petit, quaſiteſtamentum nullum ſit, quod re vera nul- lum eſt, vt ſibi reſtituatur hæreditas. Is etiam qui dicit teſta- mentum nullum, dicit ſolennia defuiſſe. Ideo exceptio rei iu- dicatæ non præiudicat in alio iudicio, non viderur eadem qaæſtio in iudicium deduci. Et notanda eſt regula hucperti- nens, inl. cum quærictur. infra de except. rei udic. Cum
quæritur an eadem quæſtio deducatur in iadicium, viden-
dum eſt an eadem res petatur, an ex eadem cauſa, an inter eaſdem perſonas. Hæc omnia concurrere debent, vt obſtet exceptio rei iudicatæ. Aliqui argutias hic comminiſcuntur non admodum vtiles, aiuat: Hac querela inofficioſi teſta- mentipetitur hæreditas. Petitio hæreditatis eſt in rem actio. Ergo videatur omnia deducenda eſſe in iudicium, vt nocere debeat exceptio rei iudicaræ, quacunque ex cauſa poſtea quis velit agere aduerſus teſtamentum. Aiunt actiones in rem dfferre ab actionibus in perſonam, in hacre is qui agit in rem, videtur omnem rem in iudicium deducere, dicit ſe dominum: Quacunque igi ur ex cauſa poſtea agat, ſum mO- uebitur exceptione. Alias ego dixi ſub titulo de exceptione rei iudica. actiones in rem ab actionibus in perſonam non multum hac in re differre, ſed in vttiſque actionibus viden- dum eſſe, quod traditur in l. cum quæritur. de excep. reiiu- dic. Atque ita diſtinguitur in l. ſi mater.§. 1.&§. eadem. de ex- cept.rei iudic. Ad argumentum propoſitum reſpondendum eſt. Peti- tio hæreditatis in rem actio eſt, verum eſt. Is qui agit de in- officioſo teſtamento petit hæreditatem, affertque hanc cau-
ſam pertitionis ſuæ, quod exhæredatus ſit contra officium
pietatis, verum quoque illud eſt. Ergo videtur omne ius ſuum in eam deducere. Sed facilc eſt reſpondere ex his quæ diximus. ls qui agit querela inofficioſi teſtamenti, non dicit ſ mpliciter ſe hæredem eſſe: ſed dicit ſe hæredem eſſe, quia iadigue eſt exlæredatus à patre, ſi poſtea contendat ſe hæ-
redem quod teſtamentum nullum ſit:quia ſolennitates ĩin te- ſtamentis faciendis neceſſariæ omiſſæ ſunt, aliam cauſam ad- fert petitionis ſuæ. Hactenus de ſententia, quæ fertur pro re- ſtamento. Poſtremus locus huius diſputationis eſt de ſenten- tiis diuerſis in querela inofficioſi teſtamẽti, quem pauciſſimis
verbis explicabimus. C4 v. XVI De Diuenſis ſeutentil.
lxi cum quæritur de effectu ſententiæ in querela inof- Dos teſtamenti, videndum eſſe, an ſententia ferarur contra teſtamentum, an pto teſtamento, an vero partim pro teſtamento,& partim contra teſtamentum, quia diuerſæ ſunt iudicum ſententiæ. Si igitur diuerſæ ſint iudicum ſententiæ, quæritur quid dicendum ſit. Hæc quæſtio trackatur in.ſi pars. 1 0.hoctit. Ergo notandum eſt inter pares numero iu- dices, qui diuerſas ſententias tulerunt, ſequendam eſſe eam ſententiam in dubio, quæ proteſtamento lata eſt. Hoc exigit fauor teſtamenti. Simile eſt quod dicitur in l. inter pares. de re iudic.Inter pares numero iudices, qui diuerſas ſententias tu- lerunt, ſequenda eſt ſententia ſecundum libertatem laxa. Ec hinc illud annotandum eſt, de fauore teſtamenti. Mirum eſt quod magis fauetur teſtamento, quam filio exhære dato. vi- detur filii cauſa debere eſle fauorabilior, ſed tamen fauorabi- lior eſt cauſa teſtamenti. l.1. Cod. de ſacroſ. eccleſ.hoc huma- nitas ſuggerit, vt id defunctis præſtemus. Addendum eſt quod dicitur inl. 2. C. de edict. Diui Adria- ni tollen. Hæres ſcriptus eſt in teſtamenro extraneus, is petit ſe mitti in poſſeſſionem rerum hæreditariarum, ex eo edict. l. vlt. C. eod. tit. de edict. Diui Adria. roll. Eſt remedium poſſeſ- ſorium, ſilius contradicit:ait vel inofficioſum, vel nullum eſſe teſtamentum patris, quęritur an interim mittendus ſit in poſ- ſeſſionem. Et dicitur interim mittendum eſſe contra teſta- mentum: hic non fauetur filio, qui ſe exhæredatum eſſe dicit, ſed potius teſtamenti conſeruationi. Et propterea dicitur hæc querela odioſa eſſe, quia per eam querelam reſcinditur teſta⸗- mentum. Addit Marcellus exceptionem, niſi aperta& eui- dens ſit iniquitas alterius ſententiæ. Er cum hac exceptione intelligenda eſt d. l. inter pares. de re iudic.& alia huiuſmodi. Cum dicimus ſententiam præualere in dubio, quæ ſecundum dotem lata eſt, ſecundum libertatem, ſecundum teſtamen- tum, hoc eſt intelligendum; niſi apparear euidens iniquitas ex actis forte ipſis iudiciariis ſententiæ, quæ pro dote, libertate & teſtamento lata eſt.
In hac diſputatione de inofficioſo teſtamento, poſtremus locus eſt, qui continet exceptiones qualdam, eorum quæ iam diximus. Sunt quidam caſus excepti in quibus ceſlat querela inofficioſi teſtamenti, atque hinc poterunt colligi defenſio-
nes rei contra quem agitur querela inofficioſi teſtamenti.
(A r. XVIII Exceptioues reo competentes in querela.
Pka⸗ exceptio eſt in pupillaribus tabulis. I. Papinianus. L S. ſed nec impuberis, hic. Aduerſus inſtitutionem pupil- larem non haber locum querela inofficioſi teſtamenti, ſipa- ter ſubſtituerit filio ſuo impuberi pupillariter. I. 2. de vul- gar.& pupil.& tit. eod. Inſtit. hoc teſtamentum dicitur pa- tris& filii eſſe. l.patris& filii. infra de pupil. ſubſtitut. dicitur patris teſtamenrum, quia illud pater facit. Sed quia filio non ſibi teſtamentum facit, dicitur teſtamentum filii im- puberis, in hoc teſtamento pupillari ceſſat querela inoffi- cioſi teſtamenti, nec mater nec frater impuberis poteſt que- ri de eo teſtamento, quamquam inofficioſo, etiam ſi exhæ- redatus ſit: de patre dubium non eſt, quin non poſſit que- ri: quia hoc fecit pater, quia patris teſtamentum non po- teſt facile argui. Is autem, qui agit querela inofficioſi teſta- menti, factum patris arguit. Quid dicemus de fratre patris, qui patruus eſt filii impuberis, an poterit queri de eo teſta- mento vt inofficioſo?: Non poterit queri, quia teſtamen- tum eſt filii. non poteſt queri mater impuberis, quia teſta-
mentum eſt mariti,& mater non poteſt queri de teſta-
mento mariti. Non poteſt etiam queri auus, quia nepotis
eſtteſtamentum, non patris. Er patruus non poteſt queri
de teſtamento neporis, nec frater impuberis, quia non po- b 3

—-—
———— ——,—
— 2— 4 — 2—————‧—
186 Franc. Duareni(omment.
telt accuſari factum fli, quia pater ei hoc fecit. Rupto enim reſtamento paterno, rumpitur etiam pupillare, cum rum- pitur omnino, non autem cum rumpitur pro parte. Nuu pitur enim querela teſtamentum aliquando pro parre: 1 rumpatur teſtamentum paternum omnino, rumpitur et⸗- iam omnino pupillare, quia pupillare teſtamentum eſt acceſ⸗ ſorium.„
Secunda exceptio eſt, ſi quis agnouerit iudicium defun- cti. Si is qui exhæredatus eſt aut præteritus, agnouerit te- ſamentum,& iuſtam non habeat cauſam, de co teſtamen. co querendi, variæ ſpecies hic extant tractaræ, vnde hoc Sob ligitur, eas breuiter perſequar. Vna eſt inl. Papinianus.§. 1 conditioni. Teſtator inſtituit hæredem eatrehemmn AnES dam ſub conditione, decem dAederit filio ſuo exhæredato;! 3 ſciens id ſibi dari, conditionis implendæ cauſa quæ adiecta erat teſtamento, accepit, hic dicitur eum excludi querela in- officioſi teſtamenti, quaſi videat b tum defuncti. dem eſt, etſi. Alia exeinpſa ſunt inl. ſi pars. 10.
*
§. illud. hic. Is qui legatum accepit ex teſtamento, quaſi ex teſtamento debitum proculdubio agnoſcit.& comprobat iudicium defuncti, accipit tanquam ſibi debitum ex teſta- mento, comprobat ergo teſtamentum quia niſi valeret te- ſtamentum, hoc non deberetur ex teſtamento. Sed ſi forte quis acceperit legatum, vt alii poſtea reſtitueret: nonideo cxcluditur à querela inofficioſi teſtamenti: is enim iudi- cium defuncti agnoſcere videtur, qui aliquid capit exteſta⸗ mento defuncti, hicre vera non capit aliquid ex teſtamen- to defuncti, qvi alii poſtea reſtiruturus eſt. Alia exempla ſunt in legnihil intereſt. Filio exhæredato nihil relictum eſt, ſed aliquid relictam eſt eius filio, vel ſeruo quem habe. bat in ſua poteſtate. is agnouit quod relictum eſt filio vel ſeruo ſuo, quæritur an repellatur à querela inofficioſi teſta- menti luriſcoufultus air eumrepelli: quia nihil refert an quis capiat per ſe, an veto per alium ex teſtamento tanquam ex reſtamento debitum. Contingit etiam aliquando, vt&
5
ſi gais mihilpeccipiatexteſtamento, is tamen comprober leg.
1
ſi propona. 2 3. Fllius exhæredatus emit hæreditatem ſciens ab hærede ſeripto, is videtur comprobare iudicium defuncti cum ec ie ab co hæreditatem, qui ſcriptus eſt hæres à teſta- tore, fatetur eum hæredem eſle. Non poreſt hæres eſſe, niſi ratui ſir& Hemumteſtamentum. Ergo hic dicitur compro- bareteſtamentum. Breuiter quotieſcunque approbat, aut ta- cite aut expreſſim, filius exhæredatus iudicium defuncti, id eſt, teſtamentum in quo eſt exhæredatus, is excluditur à que- rela inofficioſi teſtamenti. Quæſtio autem factieſt, an agno- ſcat, an non agnoſcat. Alia fimilia exemplareperiuntur in leg. Papinianus.& l.pen.& vlt. hic. Tercia exceptio eſt. Siis qui mouit querelam inofficioſi teſtamenti, poſtea diſtulerit ab ea accuſatione. l. Papinianus. §. quis poſt rem, hic. Idem dicitur in lnam& ſi is.§. 1. hic. Vt tranſeat querela ad hæredem oportet litem motam eſſe vel præparatam,& eum qui eam mouit in ea perſeueraſſe. Hoc eſt intelligendum niſi quis fraude, vel dolo aduerſarii ſui motus deſtiterit ab accuſatione inofficioſi teſtamenti. J.
cum qui. 21. hoc tit. hæres ſcriptus in teſtamento perſuaſit
Rilio exhætedato,vt deſiſteret à querela inofficioſi teſtamen- ti,& eam derelinqueret, ſibi fideicommiſſum eſſe perſua- ſit, vt ei tertiam pattem hæreditatis reſtitueret, filius nimium credulus ſtatim dereliquit eam litem: hic dicitur, quia per- fuaſus fraude aduerſarü fuit, eum poſle denuo cauſam in- officioſi agere. Idem eſt& ſi fidem eo nomine datam non ſeruauerit aduerſarius, l. ſi inſtituta.§. 1. hic. filiusexhæreda- tus mouit querelam inofficioſi teſtamenti aduerſus ſcriptum hæredem, hac lite mota ſecuta eſt tranſactio litis, conuenit vt deſiſtat filius exhæredatus ab ealite,& certam ei pecuniam der ſcriptus hæres, eo nomine, poſtea deſtitir ab ea lite fi- lius, ei fidem non ſeruauit ſcriptus hæres. quæritur, an poſſit rurſus agere querela inofficioſi teſtamenti? Et dicitur eum poſſe agere. Pacto non tollitur actio ipſo iure.§. acta. laſti. de except. Poteſt denuo agere querela inofficioſi. Et ſi ad- uerſarius obiiciat eum pepigiſſe, ne ageret, replicabit ad- uerſarium fidem fibi non ſeruaſſe. Sed obiicitur l. cum mo- ta. C. de tranſact. vbi dicitur querelam ſemel ſopitam reſu- ſcitari non poſſe, etiam ſi fides data ſeruata non fuerit, ſed
ur comprobare teſtamen-
agi poſle præſcriptis verbis, velex ſtipulatu„ſi ſtipulatio in- terceſſerit, ad id quod intereſt. ſed in leg. cum mota. ſpecies
roponitur, non de eo qui deſtitit ab accuſatione„agere vo- hente ‚ſed de hærede eius. Ego dixi ſupra hanc querelam
non tranſmitti ad hæredes niſi fuerit lis mota, aut ſaltem
præparata à defuncto, ſed in ſpecie dic. leg. cum mota. non d etur mota eſle, quia deſtitit“, oportet eum perſeueraſ- ſe,& perinde eſt ac ſi non egiſlet,& id facile interpreta- mur, quod odioſa ſit hæc querela inofficioſi teſtamenti. d. leg. ſi pars, i0. hic- quoniam per eam reſcinditur& infirmatur teſtamentum..
Quarta exceptio eſt, ſi miles fecerit teſtamentum. Nam aduerſus militis teſtamentum non competit querela inof- ficioſi teſtamenti.l.ſi inſtituta. 27.§. de inofficio. hic. nec at- iam ſi miles ſit, qui exhæredatus ſit militis teſtamento, di- cere inofficioſum militis teſtamentum. Teſtamenta enim militis multa priuilegia habent. Idem dicitur in l. de inoffi- cioſo.ↄ.C. eod.l.teſtamentum. 24. eodem. Idem dicendum eſt& de his qui milites habentur. de quibus inl. vlt. C. eod. Militare dicuntur aduocati& profeſſores. Imaginaria quæ- dam eſt militia,& quod acquirunt dicitur quaũ caſtrenſe deculium, ad ſimilitudinem eius peculii, quod acquirit mi- 5„in armata militia degendo. Milites armatæ militiæ duo priuilegia habent. Vnum eſt, quia poſſunt teſtamentum facere, non ſeruatis iuris ſolennibus. Alterum, quod ceſlat querela inofficioſi teſtamenti aduerſus eorum teſtamenta. Alii autem milites imaginarii non poſſunt, non ſeruatis ſo- lennitatibus iuris teſtamentum facere, ſed hoc priuilegium habent, quod ceſlat aduerſus eorum teſtamenta, querela inofficioſi teſtamenti. l. aduocati. C. de aduoca. diuer ſo. iu-
dic.& hacl. vlt. filiifamilias, milites& aduocati poſſunt fa-
cerc teſtamentum de ſuo peculio, quamuis ſint᷑ in patris poteſtate: alias autem non poſſunt, etiam ſi id pater eis per- mitrat. Alia cauſa eſt veterani, qui miſſus eſt e militia. leg. Papinianus,§. Papinianus. hic. Hoc autem quod hic dici- tur correctum eſt per nouas conſtitutiones Iuſtiniani, ad- uerſus horum teſtamentum. hodie querela inofficioſi te-
ſtamenti locum habet authent. de ſanctiſ.epiſcop. Quere-
la etiam admittitur aduerſus ſacerdotum& clericorum te- ſtamentum, qui milites etiam habentur.§. ſed hæc, Nouel- la 115. niſi legitima portio relicta ſit filiis, vel aliis qui poſ- ſunt impugnare teſtamentum. Quæſtio tractatur de eo cui princeps permiſit liberam teſtamenti factionem, an idem dicendum ſit. Hæc quæſtio eſtinl. ſi quando. 35. C. eod. Etſi quis impetrauerit à principe liberam teſtamenti factionem, non ideo minus poterit queri de inofficioſo teſtamento, ſi aliquis indigne ſit eius teſtamento exhæredatus. Eſt locus communis de interpretatione reſcripti. Si reſcriptum im- petratum ſit à principe contra ius, vel ſi ſit obſcurum, ita debemus interpretari, vt iuri non ſit contrarium, ſi quis ve- lit impetrare à principe, vt querela inofficioſi teſtamenti non poſſit impugnari eius Lawerrom„oportet vt id ex- primatur apertiſſime reſcripto. Sed obiicitur vt contraria lex, etiam.§. 1. ff. de bonis libert. vbi dicitur non poſſe expu- gnariliberti teſtamentum, ſi natalibus reſtitutus ſit. Ildem & ſiliberam teſtamenti factionem impetrauerit. Sed hæc conſtitutio derogat iuri antiquo, vna eſt ex his conſtitutio- nibus, quæ inſertæ ſunt Codici poſt primam Codicis editio- nem. ltaque mouere nos non debet, quod dicitur in illa lege, etiam. de bon. lib..
Quinta exceptio eſt, ſi aliter poſſit exhæredatus perueni- re ad hæreditatem, quam per querelam.§. tam autem. Inſti. eo tit. Hæc enim querela non datur niſi quoties aliter conſuli non poteſt exhæredato. exemplaà nobis ſupra adducta id oſtendunt. Teſtamentum in quo præteritus eſt filius, vel ex- hæredatus, valet ipſo iure, non poteſt hæreditatem petere ab inteſtato quandiu teſtamento locus eſt. l. quandiu. de acquir. hæredit.& l. quandiu. infra de reg. iur. Neceſſaria ergo eſt ad infirmandum teſtamentum querela inofficioſi teſtamenti, quia nulla alia via peruenire poreſt filius exhæredatus ad hæ- reditatem. Ergo ſubſidiaria eſt hæc querela. Ego tamen dixi concurrere aliquando querelam inofficioſi teſtamenti cum bonorum poſſeſſione contra tabulas. l.pater filiam hic.
Sexta exceptio eſt, ſi exhæredatus habeat quartam partem
hæte-

Hoc autem quodhaad aſtituriones luſtinian a
ddie querela inofficiolit-
leſanctiltepiſcop. Qen.
erdotum& clericotum t denrur.§. ſed hæc, Noua ſit flits, vel alis qui pol- Luxſtio tractuuux de eocui henti factionem, an idem 4ü quando.jſ.(.cod. Etli uim teſtamenti factionem, nofficioſoteltamento, ſ exhrteduus. El locus ripci. Aiteſctiptum im- , vel filt obſcutum, ir t contratium, ſiquis ve- u inofficioli teſtamenti coram, opoftet N id er⸗ Sad obücitur t contraria didcitut noh pole 5 lbus teſtiturcsllt ldem
8 In Tit. Ide ſcruitutibus. 187
hæreditatis exiudicio defuncti, hoc enim calu nõ poteſt quę- ri de inofficioſo teſtamento.l. Papinianus. ſi quis mortis.& &s·equentibus ſi rat ſolus abinteſtato, crat habiſurus totam hæreditatem, ſi quartam parrem totius hæreditatis eirelique- rit teſtaror, ceſſat inofficioſi teſtamenti querela: ſi erant duo, habituri erant ſemiflem ab inteſtato, ſi quartam partem hæ- reditatis habeat, nõ poterit impugnare teſtamentũ defuncti. Videte ſpecies vos ipſi quæ tractantur& naſcuntur ex co ꝙ jam dixi in eadem lege. in§. quarta.& l. ſi impubes.& l. ſi non motris cauſa. Et fimile eſt ꝙ dicitur inl. cũ quæritur.& I. pa- rentibus. C. eod. Quarta pars debetut filio legib. quæ quarta aucta eſt conſtitutione Iuſtiniani, olim erat quarta pars eius partis, quam habiturus erat filius ab inteſtato, ſed nunc eſt rertia pars, vel ſemis ſecundum numerum liberorum teſtato- ris, ſupra habent ſemifſem. Extant apud Accurſium vulgati verſus de hac legitima. Nouel. luſtiniani 22. de triente& ſe- miſſe. Legitimum eſt de quo aliquid lege cautum eſt. l. lege obuenire. de verb. ſignifi.& l. legitima. de pact. Sed certum eſt hanc portionem proficiſci à falcidia. Nam ad exemplum legitimę falcidię factum eſt lenatuſconſultum Trebellianum, & dicitur falcidia in Auth.de immenſ.donat.§. hinc nobis cu- ra. de triente& ſemiſſe. Aucta eſt falcidia vſque ad tertiam partem, vel ſemiſſem ſecundum numerum liberorum, hoc reperietis in Græca conſtitutione, vel in translatione Halo- andri: in vulgari conſtitutione, nulla eſt mentio. Sedibi falci⸗ dia accipienda eſt pro portione quæ debetut filiis. Qup autem
titulo relinqui debeat hær legitima, quæritur in authentica de triente& ſemiſſe. Expreſſum nihil referre quo titulo relin- quarur, ſiue titulo donationis, ſiue titulo inſtitutionis, ſiue le- Sati. Sed hoc nouella conſtitutione 11 5.§. illud quoque capi- tulum. abrogauit luſtinianus, vbi ait non licere exhæredare fi- lium ſine cauſa, etiam ſi alio titulo veluri legati habeat legiti-
mam portionem, alias reſcindetur teſtamètum per querelam
inofficioſi teſtamenti. Sed ſi inſtituerit eum in legitimam, pu- to eum non poſſe queri de inofficioſo. Nam cum inſticuitur quis, magis honoratur quã cum ei legatum, vel fideicommiſ- dnrenhamtar. Nam hęredẽ exiſtere eſt perſonam defuncti repræſentare: hæreditas iuris interpretationẽ haber, l. Iulian. ſi quis omiſl. cauſa teſt. Et ſi nulla reperiantur corpora in hæ- reditate, hæreditas tamen eſt. Non poteſt igirur quis maiori
honore alium afficere, quã eum inſtituendo hæredem. Ex his
quæ dximus nõ poſſe querela inofficioſi agi, ſi alio modo poſ- ſit aſpirare ad hęreditatẽ, manet conſtitutio Iuſtiniani quæ eſt ſub tit. C.l. omnimodo. ea conſtitutione cautũ eſt, vt ſi quid relictum ſit titulo inſtitutionis: ſic enim legendũ eſt, vt ceſſet querela: ſed poſſit agi vt ſuppleatur, quod legitimæ portioni deeſt. Mentio huius conſtitutionis eſt Inſtit. vbi luſtinianus ait, ad verecundiam naturæ eam conſtirutionem à ſe latam eſ- ſe,omnino contraria non eſt iuri veteri. poſteriores leges ad priores trahi debent, ſieut priores ad poſteriores. l. non eſt nouurn. de legibus& ſenat.& ſic abſoluta eſt grauis iſta diſpu- tatio de hoc legitimę ſupplemento, deque ipſa legitima. 1
FRKANCISCI DVARENI IVRECON m an ooray dererorru
ERBVIH hoc, ſeruitus, variam ſigni- ficarionem habet. Nam in primis pro
ſtatu& conditione eorum hominum
*ℳ
accipitur, qui dominio& poteſtati ali- enæ ſubiiciuntur l. 4. ff. de ſtatu homi.
9 8 4.11 + Quo ſenſu tabularios à veterib. ſoruos
5Aℳ Kde adopt. l. 2. ff. rem pupil. ſal. fore.
Nam ſerui cuiuſque ciuitatis, aut Reipubl. huic muneri olim
ſolebant adhiberi, antequam id Arcadij& Honorij lege veti- tum eſſet. l. generali. Cod. lib. 10. tit. 69. de tabul. Poſt cuius tempora, qui de iure ciuili ſcripſerunt, non ſeruos, ſed perſo-
nas publicas ipſos vocare cœperunt. l. orphanotrophos. 30. C.
de epiſc.& cler.§. cum aurem. Inſtit. de adop. Eſt& genus quoddam colonorum, qui idcirco ſerui à iuris auctoribus di- cuntur, quod nunquam liceat eis agrum eum, cui colendo ſe- ſe addixerunt, dominis inuitis deſerere:illis, meo iudicio, non abſimiles, qui apud Lacedæ monios&ons, apud Athenienſes dHyms, aut quos Galli hodie manus mortuæ homines vulgo ap- pellant. C. libr. 11. tit. 47. de agric.& cenſit.& tit. ſi. de colo. hracenſ. Nam licet horum fit alia conditio, quam captiuo- rum: tamen ſpecies quædam eſt ſeruitutis à certo loco non poſſe recedere. Vnde Chryſippus, auctore Seneca, perpetuũ mercenarium ſeruum eſſe dicebat. Reperitur& tertia huius verbi ſignificatio. Nam ſeruire dicitur res velalteri rei, vel perſonæ, cum certis modis, de quibus poſtea dicemus, obno- xia ſubie ctaque redditur. Quo ſenſu in hoc& ſuperiore lib. paſſim accipi debet. Hanc ſeruitutem diuidit Martianus in:-. cap. huius tractatus. Hæc de homonymia huius vocabuli. Quibus facile poteſt interpretum error conuinci, quitres ſer- uitutum ſpecies eſſe, aſſerunt, vnam perſonalem, quæ debe- tut àperſona perſonæ. Alteram, quę à perſonarei, velàre per- ſonæ debetur. Cum enim ſeruitus verbum ſit mαο, id eſt variæ ſignificationis, vt diximus, ſatis perſpicuum eſt, quam inepta ſit illa diuiſio, ac eis omnino ſimilis, quas peritiſſimi dialecticorum merito improbarunt, vt, taurorum alius eſt mons, alius ſydus, alius animal. 8
De diuiſsone ſeruitutum.
ſeruit. hinc ſeruitutes dicuntur à Martianol. 1. partim
RE ſeruiens, aut perſonæ, aut rei alteri, veluti prædio,
publicos dici exiſtimo. l. non aliter. 18.
perſonarum, partim rerum eſſe: perſonarum, vt vſus,& vſus= fructus, Eſt autem vſuffructus, ius alienis reb. vtendi, fruen- di, ſalna earum ſubſtantia. i.1. ff. de vſufruct. Nec dubium eſt, quin hæc ſit propria& magis vſitara apud iuris auctores hu- ius verbi ſignificatio. Vſusfructus tamen dicitur pars domi- nij, quaſi dominium ex proprietate& vſufructu cõſtet,& pro ea commoditate vtendi& fruendi, quam dominus habet in eo, proprie vſurpetur. not. in l. 4. fl. de vſufruct. in l.recte. z5. ff.de verb. ſignifi. Cicero ad Curionem ait id eſſe cuiuſq; pro- Prium quo quiſque fruitur arque vtitur. Vnde vſusfructus di- uiſio in formalem& cauſalem orta,& ab interpretib. conficta eſt. Vſus ab vſufructu in quo differat, tractatum eſt ſuperiore lib. tit. de vſu& habit. Verum ſeruitutes lunt veluti iter, actus via,& cæteræ ſeruitutes, tam ruſticorum, quam vrbanorum prædiorum, quas& ſimpliciter ſeruitutes nonnunquam ap- pellari animaduertimus. l. 4. ff.hoc tit. J. ſtipulationes non di- uiduntur. 7*. ff. de verb. oblig.&§. vlt. Inſt. de vſu& habit. vt. conſtet ſeruirutem, ſicut adoptionem tum generis, tum ſpe- ciei nomen eſſe. atque ita accipi in iſto probabile eſt, cum per- ſonales ſeruitutes ſuperior liber continear. Nec vero hic ſeruiturem naturalem illam intelligimus, propter quam aquæ pluuiæ arcendæ actio datur. Eſt enim hæc inferioram prædiorum conditio, vt ſuperioribus ſeruiant,& natura pro- fluentem aquam excipiant: niſi lex fundo dicta, vel temporis vetuſtas repugnet.l..& z. ff. de aqua pluuia arcenda. Et quo- ries naturalis ille curſus aquæ, opere aliquo manufa cto impe- ditur,& nocet, ſuperioris agri dominus ca actione experiri poteſt: nam ſeruitus de qua hic loquimur, naturalis nõ eſt: ſed impoſititia, nec aliter competit, quam ſi agro impoſita fuerit. leg. de pupillo. 5.§. Sextus Pædius. ff. de noui operis nuntiat.
Dedefnitione ſeruitutis impoſititie realis,& eiuſdem diuiſione. LVius ſeruitutis hæc nobis videtur commoda definitio, Lnec multum à vulgari diſcrepans: Seruitus eſt ius prædits inhærens, quod vnius vtilitatem reſpicit: ſed alterius liberta- tem minuit. In hac definitione, generis locũ ius obtinet. Ser- uitus enim omnis, res eſt incorporalis,& in iure conſiſtens.l. J. ff. de ſeruit. ruſt. præd. l. ů. f. de rer. diuiſ.& Inſti de reb.corp. & incorp. Dicitur in eadem definitione, præ diis: quia ſine Q 4

— — 2— ———————————
— — ——— ——— ——
——
3 — —— —
———— ——— ——j ÿä
—— —
—
———————.—— ————————————— 2—————— ÿyj..—. 2½————xönn— n—— —+———————— o—Q—ÿõ————m—:::::--ᷓ——— ————————— ſ————— E— —..—————————————————————— ———————.———— 7— 4——
—
tem ædibus ſuis impoluit.
188
duobus prædiis, leruiente ſcilicet& dominante, acquiri non oteſt ſcruitus...1. ff. commun. præd. Lvia. ²2 3.§.ſi fundus. ff. de ſeruit.ruſtic.præ. Dicitur inhærens: quia fundum vtrumq; ſequitur ad quemcunque tranſierit. Ex his perſpicuum eſt, cur ſcripſerit Papinia. ſeruitutem non perſonæ, ſed prædio deberi. leg. vnus ex fociis.34. ff. de ſerui. ruſti.prædio. Nam etſi per- ſoaæ deberi non male dicatur. l. 2. ff. ſi ſeruit. vindic. tamen quianon niſi gratia Predi conſtitui potaſt, cundemque he petuo comitatur, figurata locutione dicitur prædio de 1 magiss quam perſonæ. Cui ſimile eſt quodalibi P apins quit, in vectigalibus ipſa prædia, non perſonas coüen i: vno defendente cauſam communis aquæ, dar iprædio aff de tiam. l. 7. 1m peratores. f. de public. l. 37. qui aliena. 9 N 4.— 5 negot geſt. Poſtrema verba ſumpſimus eX Vlpininer. 6 ſ- pupillo. 5.§. Sextus. ff. de operis nom nuntiat. verfi. laf S. titiam.&c. lus, inquit, ſuum minuit, alterius auxit, qui leruimnr Hæc ſeruitus in vrbanam& ruſti- cam digiditur, de quibus infra proprij& ſpeciales errant tit. Hac pertinet quod ſetuitutes alias in ſolo, alias in ſuperficie conſiſtere, Paulus ait. l.3. ff. de ſeruit. Nam quæ in ſolo conſi- ſtunt dicuntur ruſticæ, quę in ſuperficie, id eſt ædiſicio, dicun- tur vrbanæ. Quandoquidem vrbana prædia omnia ædificia vocamus. l. ſeruitutes quæ. 19. ff. de ſeruit. vrban. prædio. ſed de his poſtea dicemus fuſius. Non me latet eam Pauli diuiſio- nem aliter accipi ſolere, ſed hæc mihi aptiot videtur commo- diorque interpretatio, quam& Harmenopulus probat lib. 2. SX e.Y4⸗ 8 Inl. 2. hoc tit. 1. de ſeruit. quæ ſic habet: Vnus ex dominis communium ædium ſeruitutem imponere non poteſt. TSdemum, quidominus eſt prædij, ſeruitutem imponere Lpoteſt. l. i. ff.commun. præd. Quod ſi plures fint domini, Daſenſus omnium eſt neceſſarius. l.per fundum. i1. ff. de ſer- ui. ruſtic. præd. l.vlti. ff. commu. præd. vnus veroer pluribus dominis eam nequit imponere, vt hacl. ſi vnus. 2. Quia ſi in ſolidum& roti fundo imponat, manifeſta eſt iniuria, quam locius infert, eius partem, quæ libera eſt, onerando ſeruitute. Sed etſi pro parte tantum ſua imponat, nihil agit: quia ſerui · tus non recipit diuiſionem. l. ſtipulationes non diuiduntur. 71 ff. de verb. oblig. Excepto tamen vſufruct. l.. f. de vſufra. nam cum partes ſingulorum incertæ ſint,& per totum præ- gium ſint diffuſæ, vt nulla ſit vel minima gleba, in qua ſinguli partem non habeant: qui fieri poteſt, vt vnam partem abſ⸗ que alia quiſpiam attingat? Itaque cum fundus regionibus di- uiſus eſt, partesque certæ, ac ſeparatæ ſingulorum ſunt, vni ex eis, ab eo qui dominus eſt, ſeruitutem imponi nihil vetat.!. er Fänfle eo. l. ſi quis duas. 6.§. ſi quis partem infra com- mun. prædiorum. Inl. z. Seruitutes prædiorum aliæ in ſolo,aliæ in ſuper- ficie conſiſtunt. Eruitutes in ſolo dicuntur conſiſtere, quæ à domino ſo- li, aliæ in ſaperficie, quæ à ſuperficiario imponuntur. Nam licet ſuperficiarius vere dominus non ſit: quia tamen quaſi dominus eſt,& agit in rem vtiliter ad exemplum domini, con- ſequens eſt ſeruitutem eum conſtituere poſle. l.i. fl.de ſuper- ficie. l. ſuperficiario. 74. ſupra de rei vindi. Poteſt& hæc diui- ſio de ſeruitutibus tuſticis& vrbanis intelligi.l. ſeruitutes, quę 19. infra de ſeruit. vrba. præd. verum ea ſeruitus perempto iure
ſuperficiei euanetcit atque extinguitur, ne plus iuris habeat is
qui accepit, quam qui dedit. l.lex vectigali. 31. infra de pigno.
Il 4 Seruitutes quidem ipſo iure.
Eruitutes prædiorum cauſas habere perpetuas Paulus icri-
bit. l.foramen. 27. infra de ſetuit. vrb. præd. Proinde non videbatur ex tempore, aut ad tempus ſub conditione, aut ad certam conditionem ſeruitus conſtitui poſſe, idque iure ci- uili vetuſto inductum erat, quod ipſum ius εμρααρσινκνκνε vocari, alias docuimus in commenta. de in litem iurando. Attamen hac ſubtilitate neglecta placuit prudentibus, ſi is cui conſtitu- ta eſt ſeruitus alio tempore, quam de quo actum eſt, ea vti ve- lit, confeſſoriaque actione experiatur, eum exceptione ſum-
Franc. Duareni Commient.
mouendum eſſe. Æquſſimum enim viſum eſt quod conuenit ſeruari, vtcunque ſtricta ratio diſpurandi repugnèt. 1.1. in pr. ſupra de pact. l ſi ita vulneratus. 7 2.§. fin. infra ad leg. Aquil. Denique in plæriſque caſibus hoc animaduerti poteſt. l. cer- to generi. 13. infra de ſerui. ruſtic.præd. l. obligationum fere.
ff.de oblig.& act..ſi ita.Inſtit.de Verb. oblig. In S. Modum adüct. Nau tantum eneraliefe poteſt& indefinite concedi ſer-
[X uitus aliqua, Vvelut actus, de quo hic Papinianus loquitur, id eſt ius agendi iumentum vel vehiculum, quodcunque illud
ſit,& quacunque ex cauſa agatur: verumetiam præſctibi po-
teſt modus& certa ratio vtendi ea ſeruitute: vt in exemplis hic adductis videre eſt. Contractus enim ex eo quod conue- nit, legem accipiunt, auctore VIpianoin 1.1.§. fi conuenit in- fra depoſitii.
In S. Interualla quoque.
Vamuis in hac conſtituenda ſeruitute conuenerit, vt ea Qn diebus tantum& ſuis horis vti liceat, non conti- nuo tamen dicenda eſt ex tempore& ad tempus conſtitui, quaſi ſint plures ſeruitutes, quarum adtempus aliæ, aliæ ex tempore conſtitutæ videantur. Eſt enim vna atque eadem ſeruitus, cuius quidem vſus propter modum ſeu legem di- ctam conſtitutioni intermittitur. Nam& curator furioſo da- tus habenti dilucida quædam interualla ſanæ mentis, nomen curatoris in omne tempus habere dicitur,& effectum quo- ties morbus redierit, idque luſtiniani conſtitutione expreſ- ſum eſt. l.. cum aliis. Cod. de cura. furio. Quod eſt accipien- dum ſi ſemel& eodem tempore conſtituta fuerit ſeruitus. ſ enim prius nocturnæ aquæ, deinde alia ceſſione diurnæ quo-
5 ductus fuerit conceſlus, duplex eſſe ſeruitus intelligitur.. 1
prius nocturnæ. 1 7. infra de aqua plu. arcen. qua de re latius in l. ſi ſic conſtituta.7. infra quemadmo. ſeruit. amit.
Inl. 5. Via, iter, actus, aquæductus eiſdlem fere modis con-
Kituuntur, quibus& vſumfructum con- ſtitui diximus.
b 0 Vibus modis vſusfructus conſtituatur, ſupra docuit Ca-
ius, nempe contractu& teſtamento:. l.omnium. 3.& l. vſustt uctus.6.ſupra de vſufruct. Nunc iiſdem modis conſti- tui leruitutes prædiorum ait: ſed animaduertendum eſt, licet ex ſtipulatione acquiratur actio perſonalis, qua promiflor ad id quod intereſt conueniatur, non aliter tamen actione in rem confeſſoria, quæ aduerſus quemlibet alium impedien- tem vti ſeruitute comparata eſt, experiri poſſe, quam ſi fuerit ei quaſi poſſeſſio tradita. quod quemadmodum fiat, poſtea dicemus in l. quoties via. z0. infra cod. Illud quoque ſup radi- ctis adiiciendum eſt, ſeruitutem largo vſu acquiri poſſe, quam- uis de titulo acquiſitionis non conſtet. l. ſi quis diuturno. 10. infra, ſi ſeruit. vindice. Sed cur hic additum eſt à Caio iiſdem fere modis&c. Quia pro parte indiuiſa poteſt conſtitui vſus- fructus.l.·.ſup. de vſufruct. Seruitutes prædiorum nonitem,
cuiuis obſeruare facile eſt.
vt alias omittam differentias, quas ex hoc& ſuperiore libro
In S. vſus ſeruitutum temporibus ſecerni poteſt. Dem, ſed alis verbis, hic repetitur quod ſupra ſcriptum eſt ex Papini. I. ſeruitutes. 4. in fi. ſupra hoctit. Nec quemquam
moueat quodà Pomponio dicitur, vſam ſeruitutum indiui- duum eſſe. l. viæ. 17. infra cod. quaſi inter ſe hæc pugnantia ſint. Nam in partes pro indiuiſo non poteſt diuidi ſeruitus, vt
ſupra diximus,& poſtea exactius diſputabitur, ſed certis mo-
dis, puta temporibus, aut menſuris, ſeruitutem diuidi nihil prohibet cum hæ partes ſint certæ, nec vllum ex huiuſmodi partitione naſcatur incommodaum. l. ſi diuinarum. 2. infra de aqua quotid.& æſtiu.& l. arbor. 19. infra commun. diui- dundo.
Il. 6. Adcertam partem fundi ſeruitus, tam remitti quam conſtitui poteſt. Voniam hic Paulus de impoſitione ſeruitutis,& eiuſ⸗
dem remiſſione loquitur, vt tota tes explicetur com⸗ modius,
—TT
—
———————138ööͤſſ

nerti ed.1,obdie Potäk. A adie iodm be
V dicitur— X ectectum do.
de alia ceſſione diutna quo relle ſexuitos inellg ul nplu. arcen. qua deregiu admo. ſctuit. amit,
ctus eiſdemferenauum. vſenfuckum cu· mmus.
d ſlituatur, ſupt: docuit( b kamento.lomaiem, 3.&. Nuncüſdem modisconſſi- aimaduertendum eſt, icct eſonalis, qus ptomuforad n alitet tamen ackione in vemlbet alum impecien- itipolſe quam fuerit demadmodum lat, poſtes od. Uudqnoque ſutad- nſuacquiti pollequam⸗ let. Ll quis qutotno,. addram eſtà Calo ildem lnila poteſt conſtitui Jlus ures ptædiotum anien uer hocelchetot⸗ lo
2 ſaeri zeres.
nuttyt eilr
rut luaeteneeia
lcetul
In Tit. Adeſeruitutibu.. 189
modius, ſeparatim de vtraque eſt videndum. Igitur commu-
niam ædium dominus pro parte illi parti, quæ incerta 4& pro indiuiſo, non poteſt ſeruitutem imponere. leg. 2. ſupra cod. Eſt enim coniuncta& confuſa cum partibus aliorum ſociorum, vtab eis nequeat diſcerni. Itaque is, cui conſtituta eſt ſeruitus, ea vti non poteſt, niſi in ſolidum, id eſt, pro parte cæterorum quoque, idque cum ipſorum incommodo& in- iuria, qui eiuſmodi conſtitutioni non conſenſerunt, ſed cum diuiſus eſt fundus inter eos, quicommunem habebant, cœ- peruntque certas pattes pro incertis habere, liberum eſt ſin ulis, quamcunque ſeruitutem voluerint parti ſt uæ imponere. Poteſtque hoc caſu is, cui conſtituta eſt ſeruitus in ſolidum ea vti abſque alterius incommodo, cum eius partem non attin- gat..ſi quis duas.õ.h.ſi partem.intra commu. prædio. Eadem eſt ratio cognitionis ſeruitutis, quæ& impoſitionis. Nam Vnus ex eis communium ædium leruitutem illis acquirere non poteſt. l.pro Parte. it. infra eod.& l. ſi vnus. 19.& 34. in- fra de ſeruit. ruſt. prædio. Nec enim pro ea partepro qua do- minus eſt, quæ ſcilicet eſt indiuiſa, dari ei poteſt, quia ſeruitus in eiuſmodi partes diuiſionem non reci pit. d.l.3. lupra eod. nec in ſolidum, quia alteri acquireret, nempe ſocio contra regu- lam iuris. l. ſtipulatio iſta.38.§. alteri. de Verbor. obligat, Cær- tæ vero parti& pro indiuiſo, vt loquimur, nihil impedit quo minus ſeruitues acquiramus. Nam diuiſo fundo regionibus, non iam pars fundi, ſed fundus dici debet. J. ſi quis duas.§. ſi partem. Quod ad remiſſionem ſeruitutis attinet, ſic dicen- dum eſt: Si duo ſint domini communis fundi, cui debeatur aliqua ſeruitus, vnum ex his remittendo ſeruitutem nihil age- re: quia cum diuifionem non admittat, per partes remitti non poteſt. Icaque non impedietur alter ſocius inſolidum, vt prius, ea ſeruitute vti, alioqui vti non poſſet. l. vnus. 34. infra de ſer- uit. ruſtic. prædio. Similiter ſi vni tantum ex dominis fundi communis ſeruitutem fundo meo debitam remiſero, libertas nulla hoc modo adquiritur, ne aut diuiſio ſeruitutis fiat„aut alteri acquiratur, contra iuris rationem. d. J. viæ. infra eod.& d.. alteri. At ſeruitus quæ conſtituta eſt ad fundi certam par- tem,& pro indiuiſo, recte abeis dominoremitritur. Eodem modo ei, qui certæ parti, quam poſſidebat, ſeruiturem im po-
ſuit, remiſſio facta valet, vt ex iam dictis facile colligitur.
Il. 1. vtpomum decerpere liceat.
ABſcura admodum eſt huius Paulinæ ſentẽtiæ ratio, cum (Oeruitimum ſit hæc iura non voluptarem modo, ſed er- iam vtilitatem adferre poſſe. Huc accedat quod voluptatis quoque& amænitatis gratia ſeruitus recte conſtituitur.ſ.hoc iure. 3. infr. de aqua quotid. l. competit. infra quod vi aut clam. Itaque probabile eſt ſeruitutem pro reali tantum hic accipi:vt ſupra annotauimus in cap. 1. interpretatione. Quodgenus ſeruitutum perpetuam continuainꝗquc cauſam habere debet: eſtq́ue earum conditio& natura, vt nullo non tem pore liceat eis vti. d.l. foramen. infra de ſeruit. vtb. præ. l. i.§. hoc interdi-
cto. infra de iti. fact. l.i.§. loquitur. j. de aqua quoti. Seruitu-
tes autem perſonarum, quamuis carentes proprie nomine,
fortaſſis hæc iura recte quis dixerit. Proinde vbi ſemel conſti. tuta fuetint, à quocunque viadicari poterunt,& ſimul cum
perſona extinguentur. l,pecoris. 4.& I ſeq.l. Lucius. 37. infra de ſeruit. ruſtic. l. Mela. 14. infra de alim& ciba. legat. de qua re extat Longouallij copioſa diſputatio.
In S. Si praædium tuum mihi ſeruiat. Orkbuffuben adquiri per partes non poſſe hic dicitur: ĩtaque
ſi habeam vnum fundum tecum communem& alterum
proprium, inutiliter paciſcimur, vt fundus mcus proprius communi aut communis proprio ſeruiat., ſi quis duas: 6.. fi. infr. commun. præd. Nam alioqui aut diuiſionem reciperet ſeruitus, aut res mea alteri rei meę ſeruiret, quod fieri non po- teſt: cum ſetuitus in re aliena rantum ſit: l. in re communi. 25. infra de ſeruit. vrb. præd.l.vtifrui- ſ. ſi vſusfruct.petat. Rece- ptum tamen eſt vtilitatis cauſa, vt ſ poſt conſtitutam ſèeruitu- rem communicatum fuerit alterutrum ex prædiis; aut etiam
vtrumque, nihilomminus manet ſeruitus: quamuis ſtricta ra-
810 3 ſubtilitaſq; repugnet:quoniam ſine incommodo& iniu- tia cuiuſquam hoc ſit.j. ſi quis ædes. 29. infra de ſeruit. vrban,
præd.l.140. infra de verbor. 3oblig. Nec nouum eſt, vt eorum
quæ iam perfecta ſunt conſeruandotum gratia, iutis ſubtili-
tas aliquando negligatut, cum initiorum habeatur ratio.l.pa- tre furioſo. a. ſupra de his, qui ſunt ſui vel alieni iuris. Inl. 8. Ius cloacæ immittendæ ſeruitus eit.
Allirur quiſquis exiſtimat in numero ſeruitutum ea tan⸗- Lotum haberi, quæ propriam appellationem ſortitæ ſunt, ve itineris, actus, viæ, aquæductus, altius tollendi,& aliæ eiuſmo- di innumerabiles ſunt. Nec enim vno proprio nomine omnes poſſunt de ſignari: cum vere dicatur plura negotia eſſe, quam vocabula. I. 4. infr. de præſc. verb. Quare dubitandum non
eſt, quin cloacæ immittendæ leruitus ad prædiorum vtilita- tem recte conſtituatur, quæ an ruſtica, an vbana ſit, poſtea vi- debimus in l. z. infra de leruit. ruſtic. præd Inl. 9. Sicui ſimpliciter. Vm ſi mpliciter ‚id eſt, nulla definita certa parte, ceſſa ( alicui, vel legata via per fandum, facultas eſt debitori ber quam partem fundi velit conſtituere ſeruiturem. modo abique damno& captione creditoris id fiar. l. ſi via. 26. infra de ſeruit. ruſtic. prædio. Nam ſi locum parum idoneum, aut modum definire velit inuito creditore, adeundus erit arbi- ter, qui hanc controuerſiam dirimat. l. certo generi. 13.§. 1. de ſeruit. ruſt. præd. Quod ſi ſeruitus abſque loci determinatio- ne fuerit conſtituta, liberum eſt ei per quamlibet fundi par- tem ire, ciniliter tamen. Nam per vineas, ſegetes, per mediam denique villam tranſire, cum alia ſint loca non minus idonea, inciuile eſt. l. ſi mihi conceſſeris. 21.& l. ſed quæ. 22. infra de ſeruit. ruſt. præd.& l. fi. infta de aqua quotid. Verum enimue- ro vbi ſemel partem vnam fundi elegerit creditor, non lice- bit ei mutata voluntare, per aliam Partem ire aut agere, vt hic Celſus ait. Diuerſum ius eſt in vſu domus alicui conceſſo, ra- tioque diuerſa. Expedit enim vſuario prout temporis condi- rio exigit, modo in hac, modo in illa domus parte habitare. J. diaus,§. licet. ſupra de vſu& habit. Sane domino fundi ler. uientis. à quo conſtituta eſt ſeruitus, deſtinata certa parte per quam eatur, mutandæ voluntatis facultas non eſt adimenda, quod ſine fraude& incommodo alterius fiat.l.2. ad fin. de re- lig.& ſump. fun. mi. ro. Jiiterlegatumſit, qua niſi opere factoire non po⸗ teit licere fodiendo, fubſtruendo iter fa- b cere, Proculus ait. Ttmee is, cui iter debetur per certum fundum in eo edi- ficare prohibeatur..ſi eo loco. 9. infr. ſi ſeruit. vin.quoc⸗ cunquetamen opus in eo facere ei licet, ſine quo ſeruitute vti non poteſt. Itaque ſi eius rei gratia arbores inciderit, aut vias complanarit, lege Aquilia„quaſi de damno iniuria darcz non tenebitur. J. ſeruitutes. 19.§. ſi domo. infta de ſeruit. vrbano. J. Wintus. 17. de ſeruit. ruſtic.lxrefectionis. 12. infra commu. Prædio. l.ſi prius. 17,§. placuit. infra de aqua pluuia arcenda.
in l. 17. Pro parie domini feruiututem acquiri — non poſſe vulgo traditaur.
Y7 Nus ex dominis communis fundi„ ſtipulando ſeruitu-
tem ei fundo, nihil agit. I. ſi vnus. 19. infra de ſerui.ruſt.
l. proprium. 5. infra commun. prædi. Nam pro ea parte qua dominus eſt, nempe indiuiſa, non poteſt ei dari, nee conſti-
rui. pro qua parte dominus eſt ſolum; non poteſt vti ferui⸗=
tute, ſed in ſolidum. Nam ſi dominus eſſet in folidum fun-
di dominantis, quomodo alter ea vteretur, qua ſe pro par-
te vti aſſerit? Actus enim corporalis quo viitur in hac re
integer ac ſolidus eſt. Ideoque neceſſe eſt vt ſinguli ſtipu- lentur, aut ſeruus eommunis ſingulorum nomine. dict. l. ſi vnus. At enim in ſolidum&c toti fundo adquiretur, cum in partes diuiſionem non recipiat. Fortaſſe obiecerit quiſ piam, ſed impediit alia iuris rario quo minus id fiat. eum in- utiliter alteri ſtipulemur, idque quam ob rem iure conſti- tutum ſit, non ita pridem docuimus in tractatu de verbo- rum obligat. in l. ſtipulatio iſta. 5. alteri. Nec aduerſatur huic ſententiæ, quod alibi dicitur, proprietariam poſſe, non con- ſentiente vſufructuario, fundo ſuò ſeruitutem adquitere. l. 33.& ſi quid. ſupra de vſufruct. nam fructuarius ne propar- te quidem vila dominus eſſe intelligitur. l. recte dicimus. 1
—

8 8 —
24. ſſſͤſſſſſſſſſ 5 “ ——— 4
————
—
190 Franc. Duareni Comment.
in fra de vetborum ſignific. idque ſupra in primo cap. annota- uimus.
In§. Et ideo ſi quis fundum habens, viam ſtipulatur& partem fundi ſui poſtea alienet, corrumpii ſtipulationem in eum caſum deducendo, à quo ſtipulatio inci- pere non poſſet.
Ocita accipiendum eſt, cum ante conſtitutam ſeruſtu⸗ Hn„& quaſi poſſeſſionem traditam, ſecuta eſt Ha alienatio. l.ſi ſub vna. 136.§. ſi qui viam.infra de verbor. oblig. Nam ſeruitus ſemel acquiſita fundo, quæcunque pars eius poſt fuerit alienata, ſiue certa, ſiue pro indiuiſo, dann pedem ſequitur.l. via. 23.§. quæcunque. I. fi partem. 2 ſin ra 3 uit. ruſtico. Vnde ſeruitus conſtituta prædio, per partes— neri dicitur. Nam quamuis promiſſa ſit ſeruitus, ſi 5 um quæſita ſit prædio, fieri non poteſt,vt ipſum ſequatur.¹ vt po- mum.§. I. ſupra eod. Quid igitur ſi poſt ſtipulationem— poſitam, totum prædium alienauerit ſtipulator? Sane multo magis dicendum eſt euaneſcere ſtipulationem, cum fatis con- ſtet multominus fundo prorſus alieno ſeruirutem adquiri, quam ſi pro parte tancum alienus eſſet. leg. ſi quis duas. 6.§. duas. l. ſi cum duas. 9. infra comm. prædiotrꝗ.
In S. Proparte quoque, neque legarimeque adimi via poteſt. C ſtid factum ſit, neque legatum, neque ademptio valet. Nus ex dominis communis prædij parti ſuæ ſeruitutem 4 e imponere non poteſt, ac legatum eiuſmodi inutile eſt. l. z. ſupra eo. Is quoque qui fundo, cuius eſt in ſoli- dum dominus, teruitutem imponit: deinde adimit pro patte, non in ſolidum, nihil agit: quia ſeruitus non recipit diuiſio- nem. l.legata inutiliter. 4.§.vlti. infra de adim. leg.
Inl. 2. Non dubito,quinfundo municipum per ſeruum re- cte ſeruitus acquiratur.
r TOccaput adlocum referri debet de perſonis, quæ ſerui- Hauan adquirere poſſunt, quæque non poſſunt: qnod enim dicitur neminem fun do ſeruitutem adquirere poſſe, niſi eiuſdem dominus ſit. l.i. infra commu. prædio. non de ſingu- lari tantum perſona, verum etiam de municipio, ciuitate, ac vniuerſitate accipiendum eſt, vt ſcilicet præ diis ſuis per ſeruos ſuos ſeruitutem adquirere poſſint. I..& 2. inft. de acquir.poſ- ſeſſ..ſi ſeruus teipub.3.infra de ſtipu. ſeruo. Inl. 13. Si tam anguſti loci demonſiratio- ne facta. Tla, ius eſt eundi ambulandi hominis,& agendi iumen- tum, ſiue vehiculum. l. 1. infra de ſeruit. ruſt. Cuius lati- tudo eſt octo pedum in porrectum, ſedecim in aufractum. l. viæ latitudo. 8. infra de ſeruitut. ruſtic. Niſi vel latiorem vel anguſtiorem contrahentibus forte placuerit. I. certo geneti. 13.1.2 3.infra de ſeruit. ruſtic. prædio. Quid igitur, ſi cui per lo- cum adeo anguſtum conceſſa ſit via, vt neque iumentum, ne- que vehiculum per eam duci poſſit? Sane videtur ne iter qui- dem hac conceſſione contineri. quoniam, vt eleganter Pau- lus ait: qui aliud dicit quam vult, neque id dicit, quod vox ſi- gnificar, quia id non vult, neque id quod vult, quia id non lo- quitur. l. 3. infra de reb. dubi. Sed hoc dictum Pauli de rebus omnino diuerſis eſt accipiendum, via autem iter continet:& qui viam exptimit, iter quoque ſignificat, vt tanquam plus& miuus ſolum dfferre videantur, ſicut nauis& ſcapha.j. fi. inf. de fundo inſtr.& inſtr. le. Quare, vt actus magis valeat, quam pereat, conceſſa via per locum nimis anguſtum, iter debebi- tur. l. quoties. 1 2. infra de reb. dub. Nam in eo quod plus eſt, certiiuris eſt minus contineri. l..§. ſi ſtipulanti. infra de ver. oblig. l.cum furti. infra de in lit. iuran.
Inl. 14. Seruitutes prædiorum ruſticorum, etſ⸗ corporibus accedunt, incorporales tamen ſunt.
Okuitnne omnes tam vrbanorum prædiorum, quam ru- ſticorum eius ſunt naturæ, vt non poſſint vſucapi. l. ſequi-
tur. 4.§. fin. l. ſi aliena. 10.§.i. infra de vſucapio. Non poſſunt enim poſſideri cum res ſint incorporales.l. ſeruus. 4 3. 5. incor⸗ porales. infra de acqui. rer. dom. At ſine poſſeſſione, caq; con- tinuata, nulla eſt vlucapio. l. 3. I. fine poſſeſſione. 25 infra de vſucap.vtilitatis tamen cauſa receptum eſt, vt tempore& diu- turno vſu adquirantur. ſi quis diuturno. 10. inf. fi ſerui. vind. 1..& 2. C. de ſer.& aqua. Nam vſus earum, poſſeſſionis loco eſt. l. quoties. z0. infra eo. Theophil. lib. 4. Inſtit. de interdict. Vnde eiuſmodi acquiſitio, tamerſi proprie vſucapio non ſit.. 3. infra de vſucap. tamen fr vſucapione habetur„& quaſi vſucapio quædam eſt, vtriſque actio conomine competit. d. 1.fi quis diuturno. Et quaſi ſeruitus dicitur acquiſita.l. 1.§. vlti.
infra de aqua plu. arcen. Tempus autem hoc non aliud eſſe
puto, quam quod rerum immobilium adquiſitione inſtitu-
tum eſt. l. 2. C. de ſeruit.& aqua. id eſt, decem annorum inter
ræſentes, viginti inter abſentes. l. 1. C. de vſucap.transform. rvlii C. de præſcrip. longi temp. Idque generaliter accipien- dum eſſe de omnibus ſeruitutibus, tam iis quarum vſus ali- quando intermittitur, vt itineris& viæ, quam aliis quibul- canque, contra Accurſ. Bartol.& aliorum omnium ſenten- tiam contendit Longouallius. Cuius opinio fic veterum lu- riſconſul. auctoritate nititur, vt nullis cauillationibus eam conuellipoſſe exiſtimem. l. 1.§. vltim. infra de aqua plu. ar- cend. l. apparer. 5. infra de itin. actuque priua. cum aliis ſupra citatis. Nam cum ſcribit Pomponius ductum aquæ, cuius ori- go hominum memoriam exceſſerit, iure conſtituti loco ha- bendum eſſe: non certe negat breuiori tempore adquiri poſ- ſe.l. hoc iure. 3.§. ductus aquæ. infra de aqua quotidia. vel di- cendum Pomponium loqui& intelligi de vſu ſeruitutis abſ que titulo. In hac enim vſucapione titulus eſt neceſſarius, vt poſtea dicemus. d.l. ſi quis diuturno. infra ſi ſerui. vindic. Cæ- terum quod in eiuſmodi aquiſitione ſit titulus neceſſarius, aut ſcientia eius contra quem vſucapit, alius eſt magis idone- us diſputandi locus. b
In S. Seruitus itineris ad ſepulchrum priuati iuris manet,&c. 4— adquirere nemo poſſit ſeruitutẽ, niſi ptędij do-
minus: tamen iure ſingulari conſtitutum eſt, vt religioſo loco, qui in dominio commorcioque noſtro non eſt, ſeruitus adquiratur. l. 1. commu. præd. Nam ſepeliendi ius,& mor- tuum inferendi in eum locum, dominij cuiuſdam loco habe- tur. Quod vſque eo probatum eſt religionis fauore, vt iter ad ſepulchrum non habenti vicinus iuſto pretio cogatur præſta- re. l. ſi quis ſepulchrum, 12. infra de relig.& ſumpt. funer. vrq; ea ſeruitus nunquam non vtendo amitratur. l. iter ſepulchro. 4. infra quemadmodum ſerui. amit.
In S. Puhlico loco interueniente, vel via publica, hauſtus, ſeruitus imponi poteſt: aquæductus non po- teſt, à principe autem peti ſo- let„ 22 C. Q ante diximus, ſine duobus prædiis, quorum vnum
ſeruiat, alteri vero ſeruiatur, ſeruitutem non conſtitui,
d.l. i. commun. prædio. non eo pertinet, vt quodcunque præ- dium quamlibet remotum& longe diſtans ab altero, ipſi ob- noxium ſeruumque reddi poſſit, ſi forte alia quædam prædia intercedant.l. ſi edes meæ à tuis. 37.& l. ſeq. in fra de ſeru. vrba. præd. Sed cum quæritur an medius fundus impediat ſeruitu- tis adquiſitionem, videndum eſt, an abſque vſu fundi inter- medij ſeruitus conceſſa, prædio vtilitatem adferre poſſet. J. ſeq.quoties.iʒ.hoc titul. Nam ſi fundus ille medius im pediat vſum ſeruitutis conceſſæ, inutiliter conſtituitur, ſi non im-
pediat contra, id quod exemplis demonſtrare nullius nego-
tij eſt..vlt. infr. eod. l. ſi prius. 17.§. via. infr. de aqua pluuia ar- cen. l. qui ſella. 7.§. vlt.& l. vlt. infr. de ſeruit: ruſtic. l. in traden- dis. 8.§. interpoſitis. infr. commun. præd. j. loci. 4.§.vlt. cum. ſeq.infr.ſi ſerui.vindi.
In l. 15. Quoties nec hominum, nec prædiorum
14 ſeruitutes ſunt,&c. Eruitus ita demum impoſita prædio valet ſi vtilis ſit, id eſt, ſi natura ſui poſſit alicui prædio eſſe vtilis, licet præ-
dio cui adquiſita eſt, vtilitatem forte nullam adferat. Nam ſi quis
— y=
—————

ta. 1 4 11.„Vt
C. 4 dilum non alud el
neutulus eſt decellarius n no infta ſi ſerui rinqt:(z. one ſit titulus decellano acapit alius eſt wagsitone.
ſpulchrum yruun
a, Cr.
olt ſeruitutẽ niſiptgdija iconſttuuum eſt ntrelgid, que noſtro non cſi ſeruit
Nam lepeliendiins&mo.
ominij cuinſdam loco habe.
treligionis fauore ytitetai uſto pretiocog:rur præſta-
lerelig.& ſumpt. funer. 1i
amitracur. iter ſepulchro. it.
vel cisrallia, huuſtus 1*
eaedadtus Non Pd-
en pel⸗ ſ
. 3 voum dus prxdis quotum
ſtitui, em non coh— „ſeruitut
cun veeh anine nguctemns lob⸗
In T. it. Ide ſeruitutibur. 1,
quis mihi conceſſerit ius aquæ ducendæ ad fundum Tüdche 4 7 1..„. b 13* piam meum, cui irrigando, aqua opus non eſt, nihilo
debetur ſeruitus ei fundo. l. 19. infr. eo. Si vero vſui ͤngnam eſſe poſſit, nec ſolaat, inutiliter conſtituitur, vt exempla 85 ponij hic demonſtrant. Atque idem de pacto reſponſum eſt,
ſi quod conuenit paciſcentis hieri non interſit. l. penult. ne⸗
mo, ſupra de pactis. l.vlt. C. de pactis inter emptorem. Pacta
enim& conuentiones eum in finem iure introducta Eades ve vnuſquiſque id ſibi adquirat, quod ſibi ſuisque vHni eſſe poſſit.
J. ſtipulatio iſta. 3 8.§. alteri. infra de verb. oblig., In S. Seruitutum non ea natura eſt, vt aliquid faciat qui, veluti,&c. b Eruitus res quædam eſt, licet incorporalis, quam fundi ſer⸗ Oruta dominus à ſe in alium transfert,& hac translatione
.*«*„.„„. aurt liberatur non aliter, quam rei alicuius corporalis vendborane promiſſor, eam dando, vel tradendo emptori ſiue ſtipula
liberaretur. Sicut enim venditor tradita re vendita deſinit o-
mnino eſſe obligatus, niſi poſtea euicta fuerit, nec vlla z0lid ne magis conueniri poteſt, quam quiuis extraneus, ſi kominn poſſeſſionẽ nanciſcatur: ita& de eo qui ſeruitutem ven lidatn aut promiſſam conſtituit, dicendum eſt. Kecte igitur Poce ponius hic ait, ſeruitutum non eam eſſe naturam, vt 1 aui faciat quis&c. Vnde quis ſe obligat ad præſtandam ios is annis certam fructuum quantitatem er prædiis ſuis, nullam ſeruitutem eis imponit, nec vllum ius reale in creditorem transfert: ſed perpetuo manet obligatus. l. vlti. infra de Kone trahen. emp. l. fundi Trebatiani. 3 8. infra de vſuftuct. ega. not.inl.ſi quis ita.23. ſupra de vſufruct. Atque hinc etiam an- notare poſſumus eum, qui ſeruitutem imponit fundo ſuo, nullos ſumptus eo nomine cogifacere, excepta ſeruitute one- ris ferendi.l. ſi iter. 10. ſupra eo. l.eum debere. 32. infra de ſer- uit. vrba. I. etſi forte. 6.§. etiam.& l. ſicuti. 8.§. 1.& 2. infra ſi ſeruit.vindic. 5
Inl. 17. Ei, quipignorifundum accepit, non eit iniquum Vtilem petitionem ſeruitutis, ſicut&c Clcui fundus oppigneratus ſit, cui ſeruitus debeatur, dire-
Octa ſernitutis vindicatio ei non dabitur, cum fundi domi-
nus non ſit: ſed vtilis tantum. l. creditori. 9. infra de operis no⸗ ui nunt. Nam nec fundum ipſum directo vin dicare poteſt: ſed actione tantum hypothecaria quæ ad ius ciuile relata vtilis di- cirur. argu.§. namque. Inſtit. de actionibus. Idem juris eſt in eo, a9 fun u vectigalem accepit, cui ſi militer in rem vrilis actio datur, quamuis dominus nõ ſit. l..§. qui in perpetuum. ſupra ſi ager vectig. Idem putat dicendum I. ongouallius, cu- ius opinio probabilis eſt, de vſufructuario, qui tametſi dire- tam non habeat ſeruitutis vindicationem:. 1. ſupra ſi vſusfr. pet. actione vtili eam petere poteſt... ſupra de remiſſ.l. apud. 3.§. vlt.. ſi vſusfructus. 22. infra de aqua plu. arcen.
Inl. 17. Vie, itineris, actus, aquæ ductus, pars in obli- Lationem dedaci non poteft.
OOſtvaria exempla, quibus eſt demonſtratum ſeruitutes Pottania, eſſe: tandem ſubiicitur ratio: quia vſus eorum indiuiſus eſt. Cum enim ſeruitutis nulla om nino ſit vtilitas, niſi ex vſu ipſo, puta itione, aut ambulatione: cum quæritur, an ſit diuidua necne, meriro ad vſum ipſum reſpicimus, qui in Partes pro indiuiſo non poteſt diuidi: cum ea diuiſio fiat in- tellectu tantum. Vti autem ſeruitute non poſſumus niſi cor- pote, vtcunqus ius ipſum ſeruitutis animo& intellectu diui- damus. l. ſeruus communis. 5. infra de ſtipul. ſeruo. Quare ſi ſeruitutis pars in ſtipulationern deducatur, inutilis eſt ſtipula- tio, tanquam id continens, quod natura fieri non poteſt. Ea. demque ratio eſt omnium hominum factorum, quæ Rapha- el viſibilia appellat, nos corporalia aptius vocari poſſe alias docuimus. l. ſtipulariones non diuiduntur. 71. infra de verb. oblig. l. libertus. 15. infra de ope. liber. Iudicio autem familiæ herciſcundæ, communi dinidundo non prohiberet ſeruitu- tis vſum diuidi, menſuris ſcilicer aut tem poralibus. l. ſeruitu- tes ipſo quidem iure. 4.§. vlt.& l. ſeq. ſupra eo. Sed hic locus de diuiſione non in partes certas, ſed pro indiuiſo accipi debet, eum de acquiſitionc in commune loquatur, in qua eiuſtmodi
intellectualis, vt ita dicam, diuiſio locum habet l. non poflu- mus. 7. ſupra ſi pars hæred. peta. Et appellatione partis pars pro indiuiſo intelligitur. I. ſi quis duas ædes. 6.§ ſi quis partem
*
ædium. infra commun. prædio. l. 2 †. infra de verbor. ſignifi. I l. 18. Iomnibus ſeruitutibus, quæ aditione confuſa ſunt, S&c. alias incipit, Papinia- nus notut. QEruitus extinguitur& confunditur, cum idem vtriuſque pPrædij dominus eſt, ſiue contractu, ſiue teſtamento. l.1. in- fra quemadmod. ſeruit. amit. Lſ quis ædeès. 29. in fra de ſeruit. vrba. l. quicquid. 11. infra commun. prædio. Nec enim res mea mihi ſeruire poteſt. lin re communi.2 ſ. infra de ſerui. vrban. Qujd igitur ſi fundi ſeruientis dominus eundem legauerit al- teti domino ſuperioris dominantiſque fundi hærede ſcripto? Paulus liic reſpondet, ſeruiturem quidem aditione extinckam eſſe, cum hæres vtriuſque fundi dominus eſſe cœperit: ſed ſi legatarius fundum petat, exceptione doli oppoſita, ad impo- nendam denuo feruitutem cogi. Verum hocita eſt accipien- dum, niſi fundus pure legatus eſſe proponatur: quia tuncadi- tione dominium èius non acquirit hæres: ſed recta via tranſit in legatarium. l.à Titio hærede. 6G. infra de furt. Cum autem ſub conditione legatur, ante eius enentum hæres interim do- minus eſt. L.§. ſerui appellatione. infr. ad ſenatuſconſ. Syllan. & Claud. Cum enim pure uidquam eſt legatum, intelligi- mus teſtatorem nullo Soo egalarn rem vofuiſſe fieti hære- dis, ſecus eſt vbi conditione ſuſpenditur. Nam non exiſteate conditione, teſtator voluit in hæredis dominio legatum ma⸗- nere. b Inl. 20. Luoties via. Paie A Dmonuimus ſupra ſeruiturem rem quandam eſſe ina AXcorporalem, quæ in alium ita transfertur„Vt quaſi eius dominus effectus, eam poſtea à quocunque vindicate poſſit. l. quoties. 1 5. ſupra eo. Nunc quæritur quo modo in alium transferri queat. Labeo Antiſt. exiſtimabat, ſtipulacione ſine cautione opus eſſè per te non fieri&c. Qux ſententia Priſco Iaboleno non immerito diſplicuit: quoniam nulla res ſti pula- tione acquiritur, ſed tantum actio in perſonam, quæ fundi poſſeſſorem non ſequitur. l.1.§. ſi hæres. infra ad Sepatuſcon. Trebel. Ratio igitur huius rei in alium transferendæ eſt du- plex, vnavt inducatur in fundum, cui impoſita eſt leruitus, de- termineturque locus ab eiuſdem domino, per quem ire, vel agere poſſit. l. 3. ſupra de vſufruct. l. 1. infra de ſeruit. ruſtic. præd. Altera vt ſi in fundum inducere nolit, vel non poſſit, patiatur eum iure ſibi conceſſo vti. l. x.& l. 3. f. dare. ſupra de vſufruct.l.ſi ego. 13. lupra de public. in rem action. Nara eiui-⸗ modi vſus, cum aduerſarij patientia, vim traditionis habet. Itaque interdicta, quæ iudicia tantum poſſeſſoria ſunt, vt alibi diximus, ſeruitutum nomine, quaſi poſſideantur, competere domino, vt de itinere actuque prina.& vti poſſi detis pro vr- banis ſeruitutibus. l. fin. infra vri poſſid. Quæ quidem interdi- cta ab actione confeſſoria non parum differunt, vt poſtea vi- debimus. l. 2.§. Pomponius. infra, ſi ſeruit. vindic.
Il 22. in Pandedt Florent.&ft! T. tit. ſequen. de ſeruituti- Lus vrba. præd.& incip. Si intercedat ſölum publi- b cum, vel via publica,&c.
Ho-* cap. ſupra interpretati ſumus in l. 14.§. publico. L Quanquam quod hic dicit de ſtillicidiorum ſeruitute, Pugnare videatur cum noſtris moribus.
In S.ſ eſugfructus tuus ſit, ædium proprietasmea.
₰ Vamuis actio confeſſoria in rem ſit, nec aliter agi poſ- 9. ſit aduerſus eum, qui ſeruitutem conſtituit, quam con- tra alium poſſeſſorem, ſiue impedientem ageretur, vt dixi mus ſupra l. queries. 15. tamen quia oneris ferendi ſeruitus b hoc haber ſin gulare, vt non ad patientiam tantum teneatur dominus fundi ſeruientis: ſed ad faciendum quoq; contra re- gulam ſeruirurum. l. etſi forte. 6 infra ſi ſerui. vind. poterit ſa- ne aduerſus eum agi, vt quod deber faciat. Qux actio vſque
adeo eius perſonam ſequitur, vt ne fructuarius quidem ea re-
cte conueniatur: nec ideo hæc perſonalis actio indicanda

——— ———
—.*—— ——— 2— 5 ———·———— ———— 4 5 8 4* ͤſſ———— — 2—— 8* 4——— ———— 8 84— 83— —————— 5— 8——————— —=——————— ———— 3——— — 3— 2
2 4———— —— e.— *. 1 4 .——— 4 ————— gr d——— ———* ——-=P——— 2—
—
—
192² eſt, cum dominus tem derelinquendo ea teneri deſinat. d. 1. 6. ctſi forte.ſi ſeruit.vindic. In L. I. II.& III. DE SERVITVTIBVS VRBANO- RVM PRADIORVM. TITVLVS I1.
XEMDIA quædam vrbanorum feruiturum, id eſt, quæ ædificiis debèntur, hic recenſet
Caius, vt altius toll
endi,
Xofficiendi lumini-
bus vicini,&c. Du
bium enim non eſt, quin
fr. de ſeruit. ruſt. l. in tradendis.
ſeruitus dicatur hoc ius à luriſconſul. l. 2. in-
8.§. interpoſitis. infra com-
—
———
=—————
—--—— —————
———————.————————————————ꝛ’— 3 .——————————-=B—————— 5———.——————.——————— ————————jy———.——— —*———*—————— ———;————;———— 1 ooooͤoſh 5— ————————————.—————.
4 ——— ——— 4 8
—— 2—. —— 4
——
—
mun. præd.§. xue. Inſtit. de actio. Quod tamen falſum pri- ma ratione videtur eſſe, cum liberum iit cuique altius tollere /des iuas. l. altius. C. de ſerui.& aqua.&ttam ſi vicini lumini- bas noccatur. l. cum eo. S. infra eod. Sed animaduertendum eſt id non adeo liberum eſſe, vt formam antiquorum ædifi- ciorum,& vſitatam altitudinem excedere, aut ventum pur- gando frumento neceſſarium, ab area vicini exeludere nobis Nieat,niſi leruitus conſtituta fuerit. I. qui luminibus. 10. intra cod. J.1. Cod. de ædific. priua. l.vlt. C. de ſerui.& aqua. Stillici- dium auertendi in aream, aut tectum vicini, ſeruitus æque ne- ceſſaria eft. Nam non cogitur pati vicinus, vt per tegulas do- mus mex caſitet aqua ini pſius lolum, ſed cogere me poteſt ad causemimponendum, per quem collecta er tegulis aqua in vlaiu publicam defluit.l. ſeruitutes, quæ. 19. infra cod. Stillici- dij non auertendi ſeruitutus eſt, cum paciſcor tecum; vt tibi non liceat auertere ſtillicidium tuum in areã meam, cum forte ius auertendi habeas concractu aliquo tibi comparatum, vt Theoph. interpretatur§. 1. Inſtit. de actio. Accur. Bar.& cæ- teri huius notæ ſcriptores, ne vetbum quidem in toro hoc cap. percepiſſe mihi videntur. Seruitutes immittendi, pro- iiciendi, protegendique, quænam dicantur, alibi docet la- bolenus. l. malum. 2 42. infra de verb. ſigni. de quibus eriam vide Budæum in annotationibus. Seruitus luminis eſt ius pabendi feneſtram verſus alienas. Nam abſque conſtitura ſctuitute, lumen à nobis immiſſum non cogitur vicinus ex- cipere. l. eos qui ius. 39. infra eod. Cuiconſentaneum eſt,& ibil re- quod Xenocrates dicebat, Nihilreferre, occuloſne, an pe-
e ocue. 2.. 11G, 92 toca- Jes in alienum inferas. Plurarchus in lib. ε πσκαυπσχεννρα 045
edes i¶in L—.. 8 4 hene, dificando obſcurate ædes vicini, aut proſpectum eius offen-
inferas. dere, modo lumen totum non auferat:& propterea huius vitandi grati; incommodi perutilis eſt ſeruitus, ne luminibus aut proſpectui oſticiatur, de quibus plenius in l. inter ſeruitu- ecs. 14 infra eod. b Il.&ενitum auten in ſeruitutibus&c.
1 1Oc verbum, inuitus, non ſimplicem habet ſignificatio-
1 Inem. Nam in primis pro eo, qui contradicit ac reſiſtit, accipitur: vt cum Paulus ait, neminem cogi inuitum res ſuas
vendere.l. non enim. infra de actio. rer. amort. Inuitus is dici
quoque poteſt qui non conſentit, ac fortaſſis ignorat quod
agitur: vt cum VIpia. ſcribit inuitum procuratorem non dari. 1. 8. filiusfam.§. inuitus. l. in cauſæ. 27. ſupra de procur.&l. qui vas. 49.5. Vetare. Sic accipiendum eſſe monet hic Paulus, quod in cap. præcedente dictum eſt, ius non eſſe vicino inui-
tis nobis, altius ædificarc. Non enim, inquit, ad factum hæc verba referuntur, id eſt nullo opus eſt facto noſtro, putacon-
tradictione, vt nobis inuitis altius eſſe dicatur, ſed referuntur ad ius ſeruitutis: id eſt ſufficit me ius ſeruitutis habere altius non tollendi, vt me inuito altius ædificatum dici poſſit. Et hæc ſententia noſtra eſt, de loci huius obſcuri interpretatione, quem Accurſ.- minime intellexit.
L.. alias 6. Hæc autem iura ſimiliter vt ruflicorum præd. certo tempore Ic.
O edhtones omnes tam vrbanæ, quam ruſticæ certo tem- pore non vtendo pereunt& amittuntur. infra quemad- modum ſeruit. amit. Certum autem tempus hic accipe ex conſtitutione luſtiniani, decem annorum inter præſentes, & viginti inter abſentes. quamuis iure veteri non reperia-
dvno. Qui banc ſeruitutem debet, non prohibetur altius æ-
Franc. Duareni Comment.
2
tut definitum. l. 3. ſicut. C. de ſeruit.& aqua. Inter hasramen eſt aliqua diſſimilitudo. Nam ad earum quæ ruſticæ ſunt a- milſionem ſufficit eum, cui debentur non vti. l. 4. ſequitur§. ſi viam.infr. de vſuca. in vrbanis autem præterea facto aliquo opus eſt aduerſarij, quo uibertatem veluci poſſideat„eamque vſucapere poſſit, vt hæc exempla Caij ſatis aperte oſtendunt.
mlo. alias. Qundautem æaiftcin medGec.) Qekee conſtituto feneſtras ſuas obſtruxit verſus
eas ædes, quæ ſeruitutem debebant altius non tollen- di, vel luminibus non officiendi: ita demum amittit ſerui- tutem, ſi adverſarius interim ædes ſuas altius ſublatas ha- buerit: vr dictum eſt in cap.præced. Quid ſi arborem eodem in loco habuerit ſitam? Aliud dicendum eſt. hæc enim arbo- ris eſt natura, vrin eodem loco& ſtatu non maneat, ſicut paries: ſed vi ventorum ſubinde agiterur, moueaturque. lra- que cum perpetuo non officiat pet ſtatutum tempus, nulla poteſt vſucapio locum habere: quia æſtimationem temporis poſleſſionis requirit. l. 3. infra de vſacapio. uibuſdam for- taſſis videbitur motus nacuralis hic accipi, vt apud phyſi- cos pro tranſmutarione rei,& vna formain aliam. Præter- ea, quod arbor fe tempore anni in aliam atque in aliam for- mam mutari ſoleat. Verum ego priorem interpretationem magis probo, cum heca luriſconſaltorum phraſi paulo videa- tut alienior. 8
Inl. 7. alias 8. Parietem, quinaturali&ct.
Aries ædificatus in ſolo communiad onera vicinorum fe- —— quadam naturali communis eſt. I. adeo.§. cum quis infra de acquir. rer. dom. Itaque vnus ex dominis, altero inuito, eundem demoliri& reficere non poteſt: quod eſt accipiendum, niſi refectio neceſſaria ſit. l. ſi ædes. 7. in fra commu. diuid. l. in parietis. 35. infr. de damnoinfect. Quo caſu etiam ſumptus in eamrem factos cogetur refundere ſo- cius, aut lapſis quatuor menſibus, partis ſuæ dominium amit- tet. l. a. C. de ædific. priua. l. cum duobus. · 2 jalias eſt l. ſi fra⸗ tres. ĩ3. 9. idem reſpondet. infra pro ſocio. de pariete commu- ni aliquor in locis aliis iterum diſſeremus. l. quidam. 12. l.fi⸗ ſtulam. 18.l.hoc quod dictum. 24.I. cos. 39. infra cod.
L d. alias 9. Cum eo, qui tollendo obſcurat.
vius eſt ſolum, eius eſt vique ad oœlum, vt vulgo loqui
ſolet. Nam cœlum quod ſupra meum eſt ſolum, mihi li- berum eſle debet. l. vlt. ſupra de ſerui. alias eſt l. 1. huius titul. de ſeruit. vrban. præd. Itaque altius extollere ædes ſuas ſi nul- lam debeane ſeruitutem,& vicinas obſcurare cuique lices. l.8. alcius. Cod. de ſerui.& aqua. hocita accipiendum eſſe non- nulli crediderunt, niſi forte talis elatio non proſit ædificanti, & vicino noceat. Quam ſententiam propter æquitatern& humanitatem amplector. l. 1.§. denique infra de aqua pluuia. I. in fundo. 39. fupra de rei vindi. Quomodo accipi debet quod eſt in Lvlti.§.cum autem. C. de ſeruitu.& aqua. ne huic capiti aduerſari putetur.
Iul. o. alias 10. Gaurus. arcello S.
1 videtur grauare hæredem ſuum, vt alias hæreditarias ædes, quæ vicinæ ſunt, non ita extollat, vt illas omnino ob- ſcuret& inutiles reddat. Itaque hic caſus excipitur à cap. præced. vt ſeruetur teſtatoris voluntas, quem inutile lega- tum relinquere voluiſſe credibile non eſt. Itaque idem de
omnibus aliis ſeruitutibus eſt dicendum, ſine quibus nul- lus rei legatæ vſus eſſet. l. ſeruum filij. 49.§. Vlti. infra de leg. 1.Ldamnas. 15.§. I. infra de vſu& viufruct. In contractu au-
tem venditionis& aliis eiuſmodi locum non habet quod hic
dicitur: nec fundo vendito iter, aut via debetur: tametſi fun- dus abſque ea ſeruitute nullam emptori vtilitatem adferat. l.
in vendendo. 6 G6. infra de contrah. empt. Nam defunctorum
voluntates plenius interpretamur. l. in teſtamentis. 12. infra de reg. iur. Cur ergo, dixerit quiſpiam, in contractu locatio- nis diuerſum ius reperitur? l. i merces. 28.§. fi vicino- infra loca. Quia hæcpræſtare debet locator, vt conductori liceat vti
re locata, quod abſque ea ſeruitute non contigit: vnde in vſu- fructua-
TPiaor qui legat ædes, vel ædium vſumfructum alicui,
7
—. 2
—————
—————
——j———,
—— ñꝗᷣͦᷣ———+ł—
—

ui natarali&;c.
ani ad oneravicinotun. li communiseſt. aico . ltaque vnusexdanihh Kreficere non botelk qoc ceſſatia ſit. l. ſi xdes Fintta inft. de damnoiat; Co acos cogetur tehunten s, Pattis fuæ dominumamt- aducbus. 11. alaseſtl lihe dro ſocio. de patiete comm leremus. l. quidam. 12.1. 4.1cos. 39 infracod.
tolenado obſcurit
nead cœlum, vt vuxgo loqui ptameum eſtſolum müi 1. erui. aluscſtl. hs titul gextollete ædesſuasſi nul⸗ obſcuruecuiqye lcet. a. cita acqpiendum cle non. latio nonproht rufcant tum proplet Iſaen 1 ezique inttade acrap auia vuomo do ꝛccipi debet quoe rura. Kaquane huic cipi
ur Alucalꝰ 9.
maliel nſa uctum all. — as hæteditald
enarratione.
n Tit. II. deſeruit. vrb. prad. 193
„
& ſi quid.⁊ ſupra. de vſufruetu. Inl. x0. alias 11. Qutluminibus wicinorum.
fructuario idem quodin conductore dicendum videtur.l. ſed
In permittitur cuique altius ædes ſuas tollendo, oblcurare
JIalienas: vt tamen contra formam& ſtatum antiquorum æ- dificiorum nihil faciat, nec vſitatam altitudinem excedat. I.1. C. de ſeruit.& aqua.l.i. C. de ædific. priua. De qua ſi dubitetur exiſtatque controverſia inter vicinos, ad arbitrum recurren- aumſ admonet Vlpia. Hinc apparet ad quem vſum con- cituatur ſeruitus altius tollendi, de qua diſſeruimus in 1. cap.
Inl. Ir alias 12. adificia quæ ſeruitutem patiantur.
Vi imponit ſeruitutem ædibus ſuis, ne quid ex eis altius tollat, non prohibetur quocunque alio modo officere
ædibus vicini: tamerſi ad hunc finem ſit talis ſeruitus conſfitu-
ta, vt lumina non obſcurentur vicinarumdium. Sed ſi gene- raliter fuerit conſtituta ſeruitus, vt ne lumninibus, aut proſi pe-
ctui officiatur, quocunque modo quis offecerit, ſiue ædes ex-
tollendo, ſiue quid aliud faciendo, contra leruitutem impo ſi. tam facere intelligitur. I. inter. 14.&l. 16. ſi arborem. infta eodem. 319:1.4 1 n. 32 LIII r. E
8
Inl. 12. alias 13. Quidam Hiberus nominequ ar Bebe9; ennn Npariete communi, aut iuxta parietem communem nihil facere vni ex ſociis licet, quod ipſum corrumpat& deterio- rem reddat, puta parietem proprium ſuperædificare, tubulos
iuxta eum admoros habere, per quos ad calcefaciendum bal- neum flamma aſcendat: itom tepidarium ſeu vaporarium ha-
bere, quod aſſiduum humorem habeat:& ſic de ſimilibus. Si quid vero ſit quod noceat, vr pingere, l fiſtulam iunctam. 18.
infra eod. ineruſtare, modice humectare, non aſſidue, id vici-
no permittitur. Quinimo& quod nocet interdum facere po- teſt, ſi ad eum vſum ſcilicet parietem extructum eſſe appareat. I. arboribus. 1 3.§. nauis. ſupra de vſufru. Et hac diſtinctione nullo negotio diffiniri poteſt, quod hic vulgo tractari ſolet, An liceat vicino caminum ignis faciendi cauta, iuxta commu- nem parietem habere, ne remillicitam faciat. Ex his etiam verbis colligit vulgus interpretum eſſe appellandum debito- rem ac monendumãà creditore, antequam in ius vocet.g.ap- pellamus. Inſtitu. de actio. Verum ex inſcriptione apparet, at-
que ex toto contextu, Proculi Iuriſconſ. verba hæc non eſle:
ſedam ici cuiuſdam potius& familiaris ciuſdem, qui per epi-
ſtolam ipſum rogabat, vt Hiberum quendam admoneret
rem illicitam eum facere, ſperans fore, vt luriſconſ. authori- tas hominem moueret, cui reſpondet Proculus, ſuperuaca- neam fore hanc admonitionem, cum de ea re Hberus qui-
dem non dubitet. Quid ſit tectorium, quid incruſtatio,
de quibus hac lege,§. vlt. mentio fit, docet Budæus ex Vitru- uio in annot... 4
Inl. ½ alias 15. inter ſeruitutes, ne lumini- Hus offüciatir ens diſcrimen ſeruitutum, ne luminibus officiatur, & ne proſpectus offendatur, de quibus etiam aliquid ſu- praattigimus. Ex verbisillis vltimis, O pus quoque nouum ei nuntiari poteſt,&c. obſerua eſſe fauorabiliores vrbanas ſer- uitutes, quam ruſticas: vtpote quæ magis neceſſariæ ſunt:
nam pro ruſticis nouum opus nuntiari non poteſt. l. qui viam. 14. infta de oper. noui nunt. Simile quiddam legitur inl. ·.
ſupra eod.& infta ſubtit. de pigno. inl. ſed an viæ. 1. Ouade
re extat Zaſij diſputatio in lib. ſing. intellect.& Alciatuu- parerg..4....“.....— Il. 13. alias 10. Lumen ideſt vt calumn SMeuseuqa"⁊A.,“ T Retanrm inter ſeruitutes, ne luminibus officiatur iu- xta ædes vicinas,& ne proſpectus offendatur, hic latius explicat Paulus. Quod vel ex e. ſequen.ſatis perſpicuum eſt,& Præſertim ex inſcriptione. Eadem enim eſt, quæ c. præceden- tis. gitur in proſpectuideo quis plus habere dicitur, quia pro-
ſpectus, inquit Paulus, non tantum er ſuperioribus, verum- etiam ex inferioribus locus eſt. Lumen ex cœlo rantum& ſu- periori loco eſt. Proinde qui debet ſeruitutem ne luminibus officiatur, iuxta ædes vicinas quiduis facere poteſt, modo lu-
menex cœlo veniens non impediat.
Inl. 16. alias I17. Siarborem. Ckruitus luminibus non officiendi latius patet, quam altius O.nsnon tollendi, vt annorauimus in l. ædiſicia. 11. ſupra eod. Nam contra hanc ſeruitutem is facit, qui quoquomodo nocet luminibus: vtputa qui arborem ponit lum en impedien- tem. Tametſi non tantum qui altius ædes ſuas non tollat, ſo- lem tamen heliocamino, vel ſolatio neceſſarium aufert, quamuis ædes non obſcuret: ſed& qui deprimit ædes ſuas, nonnunquam contra hanc ſeruitutem facere dici poteſt, ſi forte ex eis per refractionem, quam hic Vlpia. rταπαλσπ o- cat, in ædes vicinas lumen deuoluatur. De heliocamino& ſo-
lario, de quibus hic, vide Budæum inannotat. In§. Hæclex traditionts,&c.
(ean lege 12. tabular. ſatis eſſet in vendendis prædiis ea præſtari, quæ lingua nuncupata eſſent, quæ qui inficia- tus eſſet dupli pœnam ſubiret, à luriſconſ etiam reticentiæ Pœna eſt conſtituta, vt auctor eſt Cicero lib. 3. Offic. Nam qui ſeruitutem, exem pli cauſa, cuĩ venditus fundus obnoxius eſt, celat emptori, actione ex empto tenetur, tametſi nomi- natim conuenerirt, vt ſi quæ ſeruitutes debeantur, non poſſit eo nomine conueniri: quia cum ſciat deberi ſeruitutem, ad-
monere em ptorem debert, I.1.& l. quæro. 40 ff. de act. em pti.
vt inilla nobili eontrouerſia inter Graridianum& Sergium orta, dicebat Antonius, cuius meminit Cicer. Hæcautem ad- monitio,& pronuntiatio perſpicuis verbis,& minime ambi. guis fieri debet à venditore, alioqui tenetur ex empto actione, vt in hoc exemplo, Ædium venditor in mancipio& traditio⸗ ne hanclegem dixerat, ſtillicidia vti nunc ſunt, vr ita ſint. De- mum vicino ſeruitutem ſtillicidij vindicante, quam ædes ven-
ditæ debebant, egit emptor contra venditorem, contendens ea dere certiorem ſe factum non fuiſſe. Contra venditor di-
4
cebat ſe his verbis eum admonuiſſe, ſillicidia vti nunc ſunt, vt ita ſint. Replicabat em ptor, obſcura ea eſſe verba, ac ſe ali- ter intellexiſſe, nempe quaſi venditor admonuiſſet domum vicinam ædibus venditis ſeruitutem ſtillicidij debere. Hanc controuerſiam dirimit hoc in loco Vlpia.& ait venditorem teneri emptori. Nec cam exceptionem, quæ obſcura eſt& ambigua, quicquam ei prodeſſe. l.cum in lege venditionis. 3 3. infra de contrah. empt. Quod autem eum dicimus tenerl, ſic
accipiendum, quanti intereſt emptoris liberas ædes venditas
fuiſſe, quas ſeruitutem debere vicinis poſtea compertum eſt. Vtautem ædes vicinæ venditis ſeruiant, præſtare non tenebi- tur, cum id diſerte& ſpecialiter expreſſum non fuerit. leg. quod ad ſeruitutes.7 5. infra de euict. 14
Il. 17. alias 19. Sikule, per quas aqhuam ducas,&cc. b 8
Haus loci explicandi gratia ſic diſtingnendum eſt. Si ob L Aſeruitutem aquæ ducendæ quoquam, quam vicino con- ceſſum, damnum patiar, idque naturaliter eueniat, nulla mihi
actio aduerſus eum datur. l. ſi mihi. 20.§. ſeruitus. infra de ſer-
uit. ruſtic. nec eo nomine damni infecti cauere cogendus eſt. l. fluminum. 24.§. vitium. infra de damno infecto. Sin eius culpa id acciderit, tenetur actione in factum ſubſidiaria legis Aquiliæ.§. vlti. Inſtitut. de leg. Aquil. nec damni infecti cau- tio locum habebit.d. l. fluminum.§. præterea. Si operis vello- ci vitio, pro damno quidem præterito non poteſt agi. ſed pro futuro, cantioni damni infecti locus eſt. l. damni. 10.& dicta
Lfluminum.§. vitium. infra de damno infecd.
In l. 19. alias 20. Seruitutez7.
(Dblen eas ſeruitutes, quæ in ſuperficie conſiſtunt vr. banarum poſſeſſionum, eſſe continuas ‚licet in ruſti- cis contra. l. ſeruitutes.14. ſupra de ſeruit. Nam quandiu ti-

—— 5 —————, ————
———
194 gnum, exemplicauſa, vel ſtillicidium immiſſum manet, tam- diu quis dicitur vti ſeruitute, tametſi corpore ſuo nihil faciat. In S. Sidomo mea altior area tua ſet.
Blſerua regulam admodum vtilem, cuius permulta paſ Jan hic exempla leguntur. Cui conceditur ſeruitus, quoque omnia videri conceſſa ſine quibus eaxtinon poete ſi iter. 10. ſupra de ſeruit.l. ĩtem ſic.ʒ3.· qui habet.&! Qun⸗ tus. 1§infra tit. ſeq. de ſeruit. ruſtic. 4
In§. Siſablatum ſit ædificium.
OEruitutes vrbanæ remoto ædificio cui debentur, non bet- Oeuntiideo enim dicuntur in ſuperficie conſiſtere, quia non in ſolo tantum vt ruſticæ, ſed& in ædificio, id eſt, in ſolo ſimul & luperficie conſiſtunt.
4.
In S. Siſeruitus Rilicidi cum ſeq.
Ominus prædij ſeruientis nihil in eo poteſt facere, quod Durs vſum impediat: ſicut vice verſa, ſuperioris præ- dij domino, nihil in eo facere licet, quod vicini reddat condi- tionem deteriorem, vt exemplis aliquot eleganter& dilucide
hic demonſtrat Paulus.
Inl. 20. alias 21. SidomustuàdM. viconceditur ius altius tollendi, is qnamlibet alte poteſt edificare in præiudicium concedentis, modo ſic ædifi-
cando contra aliam ſeruitutem non faciat, puta ſtillicidij non
recipiendi, Nam ius vnum ex pluribus ſibicompetemibus re-
mittens, eatenus id facere inrelligirur; vr ſalua atque illæſa maneant cætera:l. ſi mihi eodem. 20. infra tit. ſeq. Quidam ita
hocinrelligunt, niſi ius illud remiſſurn ita dependeat ab alio,
vt abſque eo prorſus inutile futurum ſit. leg. z. ſupra de iuriſd. Itaque remiſſa ſeruitute ſtillieidij, ſeruitutem quoque alrius
non tollendi remiſſam videri cenſent. Quam ſententiam ita
probo, vttamen hocexemplum omnino reiiciendum putem. Poteſt enim is, cui conceditur ius ſtillicidij non recipiendi, eo iure vti: quamuis altius ædificare prohibeatur, agendo nempe vicinum ad imponendum canalem, per quem ex tecto deci- dens aqua alium in locum defluar, vt ſupra dixcimus.
Inl. 21. alias 22. G 23: Dui ædificium habet.
Væſitum fuit, an ſeruitus luminibus non officiendi, ædi- Abus impoſita, de futuris quoque lumiaibus intelligatur. Erira diſtinxerunt veteres. Si nominatim& diſerte ſit cau- tum, ne luminibus, quæ nunc ſunt, velpoſtea erunt, officiatur, nullam res dubitationem habet. Si vero ita lumina, quæ nunc ſunt, vt ita ſint: æque indubitatum eſt, de futuris luminibus nihil actum eſſe: quia verba præſentis temporis ſunt, quæ ad fururum non referuntur. l. ſi ſtipulatus fuerim. 76. l. 89. ſià colono. leg. cum ſtipulamur. 12 ſ. infra de verborum obligat. Quod ſi ita ſit cautum indeſinite ac generaliter, ne laminibis
officiatur, omne lumen tam futurum, quam præſens conti-
nebitur, cum id ſuadeat ſermonis proprietas. l. cum lege. 26. infra de teſtamen. Atque ita in ſpecie non diſſimile cenſuit
Liuius Decad z. lib. 1. In fœdere Romanorum Carthaginen- ſiumque fuerat cautum, vt neutri alteris eorumve ſociis bel-
lum inferrent. Saguntinis poſtea in populi Romani ſocieta-
an id contra fœdus ab eis factum eſſet. De qua re ica proaun-
tiat, ſatis cautum erat Saguntinis, ſociis vrrorumque exceptis.
Nam neq; additum erar, his qui tunc eſſent, neque qui poſtea
aſſamerẽtur,& cum aſſumere nouos liceret ſocios, quis æquũ
cenſeret, aut ob nulla quemquam merita in amicitiam reci- pi, aut receptos in fidem non defendi?
In S. Futurò quoqut ædifccio, quod nondum eht, vel imponi, vel adquiri ſeruitus poteſt
Vod dicitur ſeruitutes vebanorum prædiorum ædificiis
inhærere, ideoque ſine ædificiis conſtitui non poſſe. g. præ diorum. Inſtit. de ſeruit. ita interpretatur hic Pomponius, ſine ædificiis præſentibus aut futuris. Adde l. Labeo. 10. infra tit. ſeq.& l. vlt. infra ſi ſeruit. vindic..
7 *
Franc. Duareni Commaent.
Inl. 2 3,Alias 24. Cuius ædificinm iure ſuperius eſt, ei ius eſt in infinito ſupra ſuum ædi- cium imponere, Ic.
T Tvius capir. mihi videtur hic germanus ſenſus eſſe, lieet
alij aliter interpretentur. Liber um eſt cuique ædificium ſuum, quod iure ſuperius eſt, extollere, aut ſupra id quamcun- que voluerit rem imponere, tametſi vicino officiat. Laltius. 3, 2. de ſerui.& aqua.& licum eo. 7. ſup. codem. Dummodoæ-
dificia vicina quæ inferiora ſunt,& ius rohibendi non ha-
bent, grauiore ſeruitute non oneret, id eſt, modo vfitatam al- titudinem modumque non excedat. Id quod etiam à nobis paulo ante annotatum fuit. l. qui luminibus. 10. ſupra eod. Li. C.de ædific. priuat.
2 Inl.²τπòis 25Hoc quod dictum eſt, Goc Vod dictum eſt(à Sabino forte ad quem Pomponius Qu ſcripſit ꝑoſt ſeruitutem immittendi conſtitutam licete vicino immitrere tignum in ædes ſeruientes, ita accipi- endum eſt, vt eitantum liceat trabem aliquam ex ædibus ſuis in alienas immittere. Nam aliter, ſi generaliter intelligere- mus, vt quiduis immirtteret, ad quemeunque vſum conceda- tur, iniquum id eſſet& abſurdum: etenim ſuper ædes ſeruien- tes liceret ei alias exttuere, præſertim cum appellatione tigni omnis materia ad ædificandum idonea conrineatur. I. tigni. 6 2. infra de verborum ſignif. Pro communi interpretations videl.ſicuti autem.& infra ſi ſeruit. vindic. Nemo autem ſupra alienum ædificium ſuperius habere poteſt.
n§. Kiex tribus 2dilus in lcoimpari
1 poſitis,&c.
Vi debet ſeruitutem altius non tollendi ædes ſuas, ita demum contra ſeruitutem impoſitam facere intelligi⸗
4 3
4 8
tur, ſi quid ipſe altius extulerit. Nam qui parietem commu-
nem cum so habet, altius eum tollere non prohibetur, quia ſeruitutem non debet, nec aliter ſocio inuito illi parieti ſerui- tutem imponere potuit. l.2. ſupra tit. præced.
Inl 2 5 alias 26. Inre communi nemo dominorum
iure ſeruitutis neque facere quicquam inuito altero,&c.
TTVpotheſis hæc eſt: Domus taa ſeruitutem mihi debet altius non tollendi: ea mihi pro parte acquiſita eſt: tu eam altius tollere vis: an iure ſeruitutis id prohibere poſſimEt Paulus hic poſſe negat, quod ea res, quæ ſaltem pro parte mea facta eſt, mihi ſeruire non poſſit. l. vti frui.. ſup. ſi vſusfruct. peta. Quorſum igitur ſeruitutem in hac ſpecie retineri ſupra diximus, cum ea vti non liceat? l. vt pomum. 7. ſupra titu. præ- ced.l.ſi quis ædes. 29. infra eod. Reſpondeo id eſſe vtile, quia tamet ſi manente communione, vti ea non liceat, tamen cum ab ea fuerit receſſum, tunclicebit, quod vtique non fieret ſie- iuſmodi communicatione ſeruitutem tolli confundique dice- remus: ſed eam denuo imponi eſſe neceſſe. Quamquam au- tem in peopoſita hypotheſi non poſſit vnus ex ſociis quic- quam facere, aut prohibere inuito altero iure ſeruitutis ſibi
tem adſcitis bellum intulere Carthaginenſes. Quærebatur, debicæ: tamen iure ſocietatis& communionis per communi
diaidundo actionem id conſequetur, ſi modo non ipſi, ſed ſo- cietatiid expediat. lege, Sabinus. 2 8. infra commu. diuid. leg: actione. 6 6. infra pro locio.
Inl. 26. alias 27. Jed ſinter me& te commu-
b nes ſint,&c. 87 Ni ex dominis facere quicquam non licet in re com⸗ / muni iure ſeruitutis, vt diximus in ſuperiori cap. Alio- qui alteri domino aduerlus eum actio negatoria dabitur, qua intendet ſeruitutem ei non competere in re commu- ni videlicet; vt hic dicitur. Notandum ex illis verbis, ANt remperdere, quod immittitur in meum, id eſt, quod ita impo- nitur vt in imo hæreat& requieſcat. l.z. infra, ſi ſeruit.vindic.
4
§. Equc. Inſtitut. de actio. propria auctoritate deſttuere, è
Perdere conceſſum elle. Sed hoc ita accipiendum, finon 8 modo

pellationetzn onea contincarur.], thu ocomm nl interptetann
ut. vindic. Nemo auten li
erepoteſt.
bus in loco imyan c.
)
u non tollendi ztsſus in m impolitam ficeeiurli⸗ 1. Nam quipzrietemcaunt tollere non prohide, qu ter locio muitoilliparitiiim
ratit præced.
„muni nemo domindorun efacere quit juun 7, GCr.
s taa ſeruirtem mibi iebet ubi pto patte zcqaili cltita ſraithotharkolimt s,que latemptopatte
1 frui 5 ſ rlusfind. a in hacſpecie resietilupt 3 pomum.). ſcpratiroße Reſpondeo dellevile, qu
meanonliceat, tamen cmn 7e rdggenonfferetle
yn Tit I deſeruit vrb prad. 1135
modd eius loci, in quem immittitur dominus„ verumetiam poſſeſſot᷑ ſim ſuam enim poſſeſſionem tueri cuique con cel⸗ ſum eſt, alienam inuadere nonitem, vt alibi docuimus. 1. ma- lam. 242. infra de verbor. ſignifi. Quod ſi quid in meum pro-
endcat tantum, necrequieſcat, fas non eſt propria auctori-
tate illud deſtruere. l.1. C. de interdict.& l. 1. C. vndevi.& 1.
„„§. Siin area communi adificare velus,
ſoöcius,&c.
Vm ex duobus dominis, vnus in re communi aliquid ef- (Wau⸗ vult, alter vero prohibet, melior eſt prohibentis conditio.l. Sabinus. 28. infra communi diuid. nifi forte eius o- petis gratia res ſit in communi poſital. ſi ædes. 12. infra com- muni diuid.l. cum duobus./3. alias ſi fratres.§. item Mela. in- fra pro ſoc. Aut niſi alterius nihil ſocij interſit. l. quidam. 12.§.
parietem. ſupraeo.ʒ— Inl. 27. alias 24. Foramen in pariete,&c.
Vamuis ſeruitutum vſus non ſit continuus, nec conti-
nua poſſeſſio.l.ſeruitutes. 14.· titu.præced. omnes tamen
cauias perpetuas habere debent, id eſt, eiuſmodi res ipſa, in
qua ſeruitus conſiſtit, eſſe debet, vt quoties libuerit ſeruitute
vii liceat. l. 1.§. 1.&§. loquitur. infra de aqua quoti. l.i. infra de
fonte. Itaque neque ex lacu, neque ex ſtagno ſeruitus aquæ ducendæ poteſt conſtitui. I. lacus. 12. infra de acquir. rer. do-
mi. niſi forte habeant aquam perennem. l. via. 2 3.§. ſilacus. infra titu. ſequen.l.r iinftn vt in flumi. pub. Sed nec ſtillicidij immittendi ſeruitus recte conſtituitur, ſi cauſa perpetua non ſit, id eſt, ſi aqua ſit quæ non perpetuo, nec naturaliter deflu-
at, ſed opera manuque hominis in alienum ſolum detiuetur, vt hic Paulus ait. Vnde dicebat Sabinus, Si quis faramen ha- beat in triclinij pariete, proluendi pauimenti cauſa, id eſt, per
quod proluto permundatoque pauimento aqua defluat,& e- mittatur in aream vicini, ſeruitutem non eſſe. Ideoque tem-
pore ſtatuto ad ſeruitutum acquiſitionem minime adquiri. Quam ſententiam Paulus cum hac exceptione probat, ſi eum in locum nihil ex cœlo aquæ veniat. Quod enim ex naturali
cauſa fit, perpetuo fieri intelligitur,& quaſi habet perpetuam
cauſam, quamuis aſſidue non fiat. Alioqui nec ſtillicidij quidẽ immirtendi ſeruitus recte diceretur: quæ ergo naturalis eſt, eadem& perpetua cauſa eſſe intelligitur: non autem ſiex ma- nu& opera hominis confiſteret. b
ml.28. alias 20. Si quidigitur. TOeerhrelieen um eſt ſecundum diſtinctionem tra- aitam in enarrationel. ſi fiſtulæ. 17. ſupra eod. Nam de
damno quod iam datum eſt, actione in factum agi poterit.
Iul. 29. alias 30. Si quir ades, quæ ſuis æaldi⸗ bus ſeruirent,&c.
Hor caput ſatis ſumus interpretati ſupra titu. præced. l.vt
pomum. 7. l. 1 1. pro parte. I. 18. 1n omnibus, alias Papi-
nianus not.
Inl. 70. alias 31. Siteſtamento damnatus heresne ofſiceret,&c. b
Vm heres damnatur teſtamento ne altius tollat ædifici- um, luminibuſque officiat vicini: diruto veteri ædificio
non videtur prohiberi poſſe à vicino, ne altius nouum ædifi- cium tollat, cum aliud reuera ſit, quam id de quo teſtator ca- uit ſuo teſtamento. Tamen vtilitas exigit, vt idem eſſe ædifi- eium interpretemur, idcirco vtilis actio eo nomine legatario
competit. leg. ſeruitures quæ. 19.§. ſi ſublatum. ſupra hoc titu.
Iml. J.. alias 3 2. Ii ædles meæ.
8 dominus ſeruientium ædium petierit, obtinueritque à vi- cino, vt ſibi altius ædificare liceat, idque precario, id eſt, quandiu placuerit vicino. I. 1. infra de precar. aduerſus eum nonpoteſt libertatem vſucapere.l.ſi quis diuturno. 10. infta ſi ſeruit. vindt' Sed tamen aduerſus alium cui candem debeat
Lernitutewynecidem beneficium impetrauit, poteſt. cum enim ic duplex ſit ſeruitus, vnam amitti‚ altera manente, nihil pro-
hibet. SAAN
In§. ibertas ſeruituti vſucapitur, ſi ædes poſsideantur. — ſeruitutis vſucapi poſſe, eamquo demum vſu- aapionem lege Scribonia ſablaram eſſe, qua ſeruitus ac- quireretur, Paulus ſcribit. leg. ſequitur. 4.§. vlti. infra de vſu- cap. Verum vt hæc vſucapio procedat in ſeruitutibus vrbanis, de quibus hic loquitur Vlpianus, duo neceſſaria ſunt. vnum vt ædes, quibus libertatem volumus adquirere, ſtatuto temm⸗ pore poſſideamus. Alterum, vt eas altius ſublatas habeamus,
“
aut alias quicquam à nobis fiat, quod ſeruituti contrarium ſit.
1. ſ.§.hæc autem iura. ſupra eod. In ruſticis autem ſeruitutibus his omnibus nihil opus eſt, ſed dominum dominantis æ dificij per ſtatutum tempus non vti ſeruitute ſufficit, vt libertas vici- nis ædibus adquiratur. dictal. ſequitur.S. ſi viam. infra de vſu-
cap. Si quo autem modo dominus prædium alienauerit, id
tempus quo poſſidet, ei proderit, ad quem translata eſtpoſ- ſeſſio. l. id tempus. 14. infra de vſucap.
Inl.32 alias 33. Eum debere columnam veſlituere. 8 Ologulare ĩus eſt in ſeruiture onerxis ferendi, vt qui debet co- Olumnam vel parietem oneri ferendo neceſſarium, reficere cogatur. leg. etſi forte. ſ. 9. etiam. infra ſi ſeruit. vindic. tametſi natura ſeruitutum hæc ſit, vt tantum quis patiatur, vel non fa-
ciat. l. quoties 15. J.ſeruitutum. ſupra tit. præce. Et quamquam
in traditione ædium, quas tradens ſibi ſeruire voluit„hac lex dicta eſt: Paries oneri ferendo vti nunc eſt, ita ſit, vel in perpe- tuum ſit: nihilominus parietem reſtituere cogetur is, qui fer- uitutem debet: nam hæc verba ad certum parietem, qui nunc eſt, referre per quam eſt ablurdum, cum ſic corruptioni ob- noxius, nec poſſit æternus eſſe. Nec obſtat quod ante diximus
hac verba, lumina quæ nunc ſunt, vt ita ſint: ad futura non pertinerc. l. ſi ſeruitus. 22. ſupra eo.& ea contra venditorem
accipienda eſſe. l. ſi arborem. 16. ſupra eo. Nam& hic verbo-
88—**** rum prætentis temporis ſignificationem ſequimur. eſtque le-
gis dictæ ſenſus talis: Quuipiam paries, qualis iſte eſt, hoc in loco perpetuus ſit. nec vlla ſane in his verbis reperietur ambi-
guitas, niſi quis velit cauillari: alioqui interpretatio contra venditorem fieret. d. l. ſi arborem.§. hæa lex. ſupra eo. b
In l 3. alias 34. Et qui duas areus,&c. G&. ſeq. I. Si binarum ædium. 1
P Es propria cum nemini ſeruiat, vt ante diximus l. in re communi. 2 5. ſupra eod. is, qui tradit aream, vel domum ſuam, quam vendidit alteri, nan viderur, vt ea ſibi ſeruiat, le- gem dicere poſſe. Verum æquitas vtilitaſque euidens exigit vt neglecta hac ſubtilitate, talem conuentionem in mancidio & traditione rei factam admittamus: quandoquidem 4 id tempus confertur vſus ſeruitutis, quo tradita res eſt, propria- que ipſius futura non eſt. leg. ſi quis duas. 6. infra com. prædio. od ſi ita conuenerit in vendendo, ſcilicet in traditione ipſa Per errorem mentio fuerit omiſſa ſeruitutis, duplex venditori aduerſus emptorem eo nomine competit actio, nem pe actio ex vendito, quoniam id bonæ fidei congrunm eſt:& condi-
ctio incerti, quia cum pluſquam debuit præſtiterit, merito id
condicere& repetere poteſt. l. 22. ſed etſi mie putem.§. cum
iter. infra de condict. indeb.
Inl.3 5. alias 36. binas quis ades habebat, c.
b 8 is, qui duos domos habebat vna contignatione tectas, ĩta
vt tigna vtriuſque in alteram protenderentur, quaſi vna domus eſſet, Titio vnam, Sempronio alteram legarit, hoc vi- detur actum vt eodem in ſtatu maneat conrignatio. Proinde
vni eorum non licet aduerſus alterum agete, hoc prætextu
quod ius tigni immittendi in ſuas ædes non habear, abſque
conſtituta ſeruitute, tigna autem ſingulorum erunt domiao-
rum pro regione cuiuique domus, quamuis alias mobilis res, quæ rei non cohæret immobili, pro certa parte nequtat pol- 2 6

4* .—
— ʃ—
—
—— —— ——:DV—
8—————————————— 2 ————— 8—=—— 8————————————— —— 1 8————— 5———— 5——————————.———————— 2—————.—.——————— r.*— 1 ————.———————————————————— 5————— 5——————“ —=———————————————————————— 2— d———— 1— 5—*—————— 3. 2 1 3——— 5——— 4 ———————.—— 3———— 1—. 2———-———— —————————————— S Se——— —————¾————————————=——————————————————————õ—— 4 2—————— n—————————————————————————— 12————————————— 4 —— 1——,————————————————————— 7—— ———————— 3 1——.————..———;:xxxÿᷣ—————————— —————4————.——————————————————————x————— . S 2——————————.— 29—————
196 ſideri, l. Pomponius. 8. ſupra de rei vindie. l. arbor. 19. infra commu. diuid. 1 ml. 36. aliss 7. Hdemque eſſt, etſi duobus ædes ceſſerint.
Eſſerint. lege non ceſſerit, id eſt, ſi in diuiſione, puta hæ- (alaraas vna domus Titio, altera Sempronio obrigerit. hæc enim eſt huius verbi ſignificatio. l eum eſſent. 3 3⸗ infra tit.ſequen.
In l†. alias. 8. Siades meæ.&l. ſeq. Nemo enim propribs, r. T TOrum autem duorum c. quæ fragmenta quædam Kene Hnon plane perfecteque iuris auctorum Fürenrham atis arguunt de ſeruitute, ne proſpectui aut luminibus officiatur, velingens locorum inter-
hic agi:nam cum medius eſt mons,— 4 uallum, eam inutiliter imponi conſtat, ixaque in feruitute a-
quæ ductus aliiſque ſimilibus, habere, cum pleriſque crediderim.
Inl/*. alias 40. Eos qui ius immitten⸗
aAi luminiu. e Oc cap.varis in locis interpretati ſumus. I. quidam, 11 ſu-
H pra eocd.
Inl Ao. alias 22 ſius vlt. Olympico. Icui legata ſit habitatio domus, per quam ſolebat ad quen- Oaam hortum legato non comprebenſum aditus eſſe ob teſtatoris præſumptam voluntatem legatatius hæredi aditum
præſtare cogetur. Seruitus autem hæc tranſeundi facultas id-
co dicenda non eſt: quia rei hoc modo legatæ dominus eſt hæres non legationis, nec res ſua vlli ſeruire poteſt. l. in re communi. 2 5. ſupra eo. Quid dicendum ſit ſi domus proprie- tas legata eſſe proponatur, poſtea diſſeremus in l. pen. teſta- trix fundo. infra ſi ſeruit. vindic.
In§. Lucius Titius apertopariete domut.
Anuam in publico aperire, ſicut& in eo ſtillicidium habere oudae licet: modo id abſque vicinorum incommodo fiat. 1.2.§. merito. infra ne quid in loco pub. quod priſcis tempori- bus Romæ permiſſum non fuiſſe, argumento eſt, quod Plini- us ſcribit lib.3 6. cap. 15. vbiait, cum bene meritis de Republica Imperatoribus publice decernerentur aræ ad ædificandas do- mos, ſummum honorem fuiſſe, adiici decreto, vt fores extra apetirentur,& ianua in publicum reiiceretur. Quatenus ſtili- erdii rigor. Hoc accipitur quatenus labitur aqua per prote- ctum, autequam incipiat vergere& flecti deorſum. Nam ri- gidum flexo opponitur apud Latinos auctores. Hincrigorare verbum, quo Plinius vtitur. Quod autem hic refert Scæuola Lucium Titium quatenus ſtillicidij rigor,& tignorum prote- ctus competebat, ianuam in publico aperuiſſe, non ita accipi- endum eſſe arbitror, vt vulgus putat, quaſi ob ſtillicidium vel protectum id ei licuerit. Nam de ſtillicidio hic non minus du- bitatur, quam de ianua: ſed quod non vltra protectum ſo- lerent veteres ianuas ſuas in publicum reiicere: veriti ſcilicet ne pluuiæ& aeris intemperie corrumperentur.
DESERVITVTIBVS PRf.
PDIORVM RVSTICORVAM. T1T VL VS I. 1 1L. I.
Nhuius cap. explicatione quæri ſolet, qui fieti S poteſt, vt via, iter,& actum in ſe contineat, cum is, qui actum habet, iter quoq́ue habere dicatur:
ideoque tam late videatur patere actus, quam
via, quæ hic definitur, ius eundi& agendi eſſe? Verum his omiſſis, quæ præter omnem rationem vulgo hac de re dicuntur, ſicreipondendum cenſeo, ſi proprietatem vet-
borum ſpectemus, quæ velex etymo ipſo cognoſcitur, iter ius
eundi ſignificat, vel cum equo, vel ſine equo. l. inter actum. 12. infra eod. non autem agendi, ſiue ducendi. Actus ius agendi, tantum, non etiam eundi, velambulandi. Via tam agendi, quam ambulandi, itaque via actum,& iter, metito continere
quod hic dicitur, locumnon
Franc. Duareni Comment.
dicitur. At enim ius eundi ctiam ſine iumento habere dicitut
qui agendi iumenti, aut vehiculi ius concedit; eundi quoque, quod minus eſt, concedete. Idem in donatione& alienatione animaduertere licet, vt ſimul exemplum eius rei elucidandæ
ratia adducamus. Nam tametſſ alienatio verbum generale it, donationem& venditionem complectens. l.-in fin. inf. de fundo dota.tainen qui ius habet donandi, eundem quoque vendendi ius habere conſtata l cui ius eſt donandi. 124. Arque ita effectu& poteſtate plus non continet hic alienatio, quam donatio, ob præſumptam contrahentium voluntatem, licet Auäneun ad verborum proprietatem attinet, ſecus dicendum ſit. Quidam idcirco viam plus continere, quam actum aiunt, quod viam habens, non eundi modo& agendi, ſed trahendi Auoqus lapidem, aut tignum,& præterea haſtam rectam de-
ferendi ius habeat, quod quamquam verum ſit, l. qui ſella.⸗.
infra, eo. tamen hoc Vlpianum reſpexiſſe obſcurum noneſt,
In§. Traditioplane& patientia ſerui- tutum, Oc. b
H Vnc locum, quein non recte explicant interpretes; nos ſic interpretabimur, poſt enumeratas& definitas ſerui- tutes legitimas,& quæ ipſo iure conſtituuntur: eiuſmodi ſunt, iter, actus; via, aquæ ductus, quod harum omnium, vt exiiſti- mo, expreſſa in legibus 12². tabu.eſſet mentio: ſubiicit in ruſti⸗ caruih ſeruitutum numero alias quaſdain eſſe, vt hauſtuma- quæ;&c. ſed ne videatur eas omnino aliis comparare, adqdit: rtaditid plane,&c. id eſt, harum ſeruitutum nulla quidem eſt
in veteribus legibus mentio; proinde videri poſſit inter ſerui-
tutes humerarinon debere. Sed vteunque ſit, ſi quis eas tra- diderit alteri, vel quem vti paſſus fuerit, tueri eas debet officio ſuo prætor, vt ſi minus ipſo iure valeat, at certe per tuitionem prætoris, id quod alibi de vſufructu ſcriptum extat. l.1. quibus mod. vſusfruct. l. qui vſumfructum. 3. ſupra ſi vſusfruct. pet. Et aliquid attigimus in commenratio de in litem iurando. Quo- modo autem traditio ſeruitutum fiat, ante docuimus. l. quoti- es. z0. ſupra tit. i.de ſeruit.
Inl.z. Ruſticerum etiam prædiorum.
Vs altius tollendi& officiendi luminibus vicini, item pro⸗
tectum habendi,& alia huiuſmodi, non tantum vrbano- rum prædiorum ſeruitutes ſunt, vt diximus in 1. cap. ſuperio- ris tractacus, ſed etiam ruſticorum. Nam ſemper eius prædij habenda hic ratio eſt, non quod, ſed ad cuius vſum& com- modum ſeruitus conſtituitur, vt ſi vrbanum ſit prædium, vr- bana: ſi ruſticum, ruſtica ſeruitus dicatur. Itaque quod hic dicitur, licere altius tollere,& c. de tugurio, caſa,& eiuſmodi ædificiis ad rerum ruſticarum cuſtodiam, aut ſtabulo ad con- tinendos greges comparato, accipiendum eſt, quæ vrba- na prædia non ſunt: quia ad vſum perſonarum rerumque vrbanarum conſtructa non ſunt. l. eodem iure. 4. inf. in qui- bus cauſ.pign. taci. contrah.& l. tugurij. 180. infra de verbo-
rum ſignif. quod alias annotauimus in tractatu, ſupra de pact.
Litem quia. 4. In§. Aquaductus, vel hauſtusa quæ. Pe⸗ eundem locum poteſt aquæ ductus concedi pluribus,
non tantum vt diuerſis, ſed etiam vt iiſdem diebus, vel ho-
ris Aarbrlepaslnclocseiüfs de aqua quotidiana.l. 16. qui per incertum. infra commu. præd. Modo omnibus aqua ſufficiat. leg. per quem. 14. infra eo. leg. in eoncedendo: 8. infra da aqua pluuia arcen.& leg. aquam, 4. C. de ſeruit.& aqua.
Inl. 3. tem ſic poſſunt ſeruitutes imponi.
Nan tantum ea iura de quibus iam diximus, ruſticæ ſeruitutes ſunt; verumetiam innumerabilia alia quæ nomine proprio, veluti ius boues paſcendi in vicino agro, &c. quæ recenſet hic VIpianus. Ac vt ſummatim omnia
complectamur; quoties prædij vnius libertas minuitur ad
—-—
vſum
—-—*——

6 V* ½ 7 kentis ſeru. Cc
*
—
explicant intethtetes, numeratas& dehniasſ b 2 conuruunureiulmodhn od harum omoium, nrei eller menrio: iabüctrunt quaſdam eſſe, vthauſtung nino alis compatart, alin ſeruiturum uull quicemtl dinde videri pollttirerel. d ncunque t, Nquieans uuctit, rueti eas tedetolke Wleu, uu cetteger dütenen aKu lcriptum ertarl gäda dum.j ſuptaſf eſostrud pel ario de in litem iurando.= um fiat ante docuimus. q
rinm yraduum.
i lumiaibus ricini tem gro ſmoch, nontaatum 1rbano- „vtd'ximusin cap. lipelioY am. Nam ſemper els puedj zd, ſed adcuius num com⸗ lvrbanumſtpfædium, t- us dicatuf. Itaque quod le etugutio, caa,& eioſmo ſodam, autſtaulo tar ccipiendum eſt, qux V- 1 wiom perlonarum una t.l. eodem iule. 4.int. in 1 4 tugurj. 13o. inffade ye
uus mactun ſuptade Ja
tur. l. quomi
yn Tit. II. de ſeruit prad ruftic.„,
vſum ſeuvtilitatem alterius prædij ruſtici, ſeruitus ruſtica re-
f ſupra de ſeruit. : in interpretatione c.. ſuprade ſe cte dicitur, vt ſcripſimus P P
Quod vtique eſt accipiendum, modo perpetua ſit cauſa. leg.
foramen. 26. ſupra tit.præced.& l.i. infra de fonte. cum ſimil. oramen. 26.
In S. Qui habet hauſtum‚ iter quoque&t. colligipoteſt regula, quain ſupraattigimusl.ſerui- colligi poteſt regula, quam& upraattigimus l ſe H nes Lo21§. ſi domo mea. ſupra titu. præced. conceſſa aliq ea non
15. C.de fideicomm. In§. Ad fiumen autem publicum. Vmflumina publica priuatorum non ſint: fruſtra ex ds mine publico hauſtus aquæ ab homine priuato concedi- tus quidem ad flumen publicum tali conceſſione continea- Ial.z. Pecoris.& l.j. Ergo ſecundum eum.& 1.0. veluti ſifigulinas haberem. Arum ſeruitutum, quas prædiorum vel rerum dominus Eiwponft hæc propria ſunt. In primis vt ad quemcunque fundi poſſeſſorem tranſeant, ſiue is emptor, ſiue hæres fue-
rit. l. via. 23.§. ſi fundus. infra eod.& l. 3. infra quemadmod.
ſerui. amit. niſi aliud in ſeruitute conſtituta actum ſit. Quod cum ex verbis conſtituentium, tum ex coniecturis Eeatpü⸗ mentis deprehenditur. l. Lucius. 37. infra eod. l. pater filiæ. ẽ. infra de ſeruit. leg. Secundo proprium eſt harum ſeruitutum, vt vindicari bolfint. vt hic dicitur l. 2. infra ſi ſeruit. vindic. Nam alia iura perſonalia, quæ ſeruitutes non ſunt, minime
vindicantur: ſed aduerſus perſonam ipſam obligatam tantum
agi poteſt. lvlt. infra de contrah. empt.l. fundi Prebadjaci 4 infra de vſufru. leg. Tertio, vt prædiorum vtilitatem reſpici ant. Non enim aliter poſſunt adquiri prædiis hæciura, quam ſi vxilia ipſis,& quatenus tiliafuerint.l. quoties. 15. Kend ſerui. Quod ſi ad commodum ſuum magis, ſapre. ij, 6 aliquod reale acquiſierit quiſpiam, ſeruitus tantum perſonalis
erir, vſuifructui nempe, vel vſui ſimilis: quæ licet hæredem. non ſequatur, tamen vindicari poteſt, vt hic Vlpia. ſcribit. l. 2.
tis ſuperque iam explanara ſunt.“ Inl.. Per fundum, qui pluriumeſt.
QEruitutem prædio imponi non poſſe ab vno ex pluribus Oacnuan ſupra non ſemel demonſtratum eſt, 1. 2. ſup. de ſeruit. l.vnus. 3 4. infra eod. Sed hoc planius declarat Celſus dicens, ita conſenſum omnium neceſſarium eſſe, vt tamen o- mnes ſeparatim conſentirepoſſint: nec pariter&eodem tem- pore eos cedere ius ſuum oporteat: Quod& Paulus infra tit. ſequen. ſcriptum reliquit.l.vlt. infra commu. præd. Quamſß omnes cedant. In his quæ communia ſunt pluribus vt lingulis, quod fit à maiore parte ratum non eſt, præterquam in calibus exceptis. l.& ſuum hæredem, alias I. iuriſgentiũ 7.§. vlt. ſupra de pactis.& l. ſ. C. qui bon. cede. poſſ. At in his, quæ commu- nia ſunt pluribus, vt vniuerſis, maioris partis conſenſus ſuffi- cit. l. quod maior. 19. infra ad municip.&l. aliud. 1 21.§. refer-
infra ſi ſeruit. vind. Sequentia capita vſque ad vndecimum ‚la-
tur. infra de regul.iur. l. nulli.; ſupra. quod cuiuſque vniuerſi.
nom. Vetari vti ceſſo iure non poſſe. Videbatur nullum eſſe, quod ab vno geſtum eſt abſque aliorum conſenſu, atque id- circo negatoriam actionem ei nihilominus competere, qua vti volentem iure ceſſo prohibeat, l.7. quemadmodum. C. ſib. 1I. titu. 47. de agric. Sed hocverum non eſt: nam eiuſmodi ceſſionem& promiſſionẽ nullius momenti nõ eſſ e, velex eo liquet, quod ex ea ad id quod intereſt naſcitur actio. l. fun- dum, cuius. 46.§. ſi per alienum. infta de euictio. Quamuis ad translationem iuris realis efficax non ſit, vt hic dicitur. l.. in- fra commu. prædio. Nec ſane dicenda eſt hæc ſtipulatio rem impolſibilem continere, ideoque inutilis eſſe, cum ſeruitu-
tem fundo conſtitui non ſit impoſſibile, tametſi ab eo, qui
ua ſeruitute, aliam quoque conceſſam videri, ſine dlaen licet, idque ex præſumpta mente nſeſeneaeſu A4 otandum hiequoqnealiudeſt, quod uulfo hrocefuls ne biar; Vnate concella, iquoque concecum imrellg, ine
uo eius rei vſus omnino inutilis& otioſus eſſet. quamuis.
nus. z. infra ne quid in flumi.&c. Adeo vt ne adi-
dominus non eſt, fieri neq́ueat. l. continuus. 18.§. ſiab eo, infta de verb.oblig. L.... nl. 12. Certo generi agrorum. —.„ 4 Cem quis iter, vel actum ad vineas ſuas ſtipulatur, videtur „ſeruitus acquiri nõ poſle: propterea quod extirpatis viti- bus deſinit eſſe vinea, nec ſeruitus recte ad tempus conſtitui- tur.l.4. ſupra de ſeruit. labolenus tamen vtilem eſſe hanc ſer- uitutem hic oſtendit: quia non tam ſuperficici, id eſt, vitibus, quam ſolo ipſi debetür. Nam vinea, ſolum etiam, ſiue fun- dum vitibus conſitum ſignificat. Vnde ſi colonus ad certam pecuniam fructuum vineæ ſingulis annis domino præſtan- dam obligarit ſe, ac deinde nucem arborem, vr ſit; in media vinea plantauerit, eius fructus quoque pro parte præſtabun-
tur, idque vulgo receprum eſt. Nam& contractus de re prin- cipali initus ad acceſſoriam porrigitur.j. nomen debitoris, 33. infra de legat. 3.& quicquid ipſi reipoſtea accreſcit continet.l. inter locerum. 26.§. cum inter. infra de pact.dotal. Doli mal:i eæxceptio erit necæſſaria. In hac quæſtioue, quæ facti magis, quam iuris, illud eſt inſpiciendum„num forte actum ſit inter contrahentes, vt vitibus tantum, non etiam ſolo ſeruitus de-
beatur: quo caſu ſublatis vitibus, ſeruitutem petens exceptio- ne doli ſummouebitur, licet ipſo iure ſeruitus non poſſit ad tempus conſtitui. d.l. 4. ſupra de ſeruit. Æquiſſimum enim eſt ea ſeruari, quæ in contrahendo conuenerunt. b
Inl 16. Dinus Pius aucupibus. X7 liceat venari vel aucupari in agro alieno, ſeruitus vti- N. liter conſtituitur. Nam tametſi venatio Romanis ſolen-
iſ⸗
ſa ſit, etiam in fundo alieno. L.z. infra de acꝗq. rer. domi.. feræ. Inſtit. de rer. diuiſ. fundum tamen ingredi alienum domino prohibente non licet. Dubiumque non eſt, quin ingrediens actione iniuriarum teneatur. liniuriarum, 13.9. ſi quis me pro- Hibeat. infra de iniur. Verum nihilominus feram captam effi- ci capientis plærique opinantur, quibus aſſentior, quod non captio illa prehenſioque, ſed ingreſſus tantum aduerſus le- gem fieri intelligatur. d. l. z. infra de acquir. rer. domin.& l. n6 dubium. O. de legirbd.
ne viris opus, vt Horatius ait, Romano iure omnibus permi
I2l. 17. Imperatores Antoninus 2 Verus.
A Qumer flumine publico cuiuis ad ſuum vſum ducere Xconceſſum eſt, niſi flumen nauigabile ſit. I. quominus. 2. infra de flumi. l. ſi autrem. 10. infra de aqua pluuia. Aquam autem publicam, id eſt, quæ in vſu publico eſt, ducere nonli- cet, niſi permiſſu principis. l. 1.§. permittitur. infra de aqua quotid.& æſtiua. Qua de re videnda ſunt ‚quæ in tractatu de aqua pluuia, ſcripſimus. 8.
Inl. 1F. Vna eſt via.
PTAmerſi per plures fundos ſuos ius eundi mihi concedat 1 aliquis, non continuo plures erunt ſetuitutes, ſed vna tantum, quæ ita demum amittetur, ſi nullo ex fundis toto ſta- tuto tempore itinere vſus fuero: nam qui per partem itineris, & anguſtiore itinere vtitur, totũ ius retinet.l. 1e0. 9.§. vlt. inf. ſi leruit. vind..ſtillicidij.8.§. vlt. inf. quemad. ſeru. amit. Quod quemadmodum ſit accipiendum, aliquanto plenius infra diſ- ſeremus. l. nam ſatis. 6. infra quemadmodum ſerui. amitta.
In l. 19. Si vnus ex ſociis ſtipuletur. ViprI pro parte. 11.& l. viæ. 18 ſupra de ſeruit. ſeruus com- munis vtrique domino acquirit.
l. 20. Si mihi eodem temporr. Vrprl. ſi domus. ꝛ0. ſupra de ſeruitu. vrba prædio. In§. Seruitus naturaliter. b Vipr I. ſi fiſtulæ. 17. ſupra de ſeruit. vrb. præd. pro damno naturaliter dato non competit actio.
m S. Si fundo Seiano confnis.
VIpr l. ſeruitutes prædiorum. 14.§. publico loco interue-
niente.ſupra de ſeruit. 4·27⸗ 5 3 18

———
.—— E—— —————
———.—— 2————————— —————— 3—— 8 3——— —— 3———————— 4 4 3—————— 1———————.—. 2 1— *.—*— 4——————— 5——— 7———— 1 2—— 3* 3—————— 8————. 8————— 2—— 1 2—. 5 3 8 5——————— 5—————————. 2..——— 5—— 3 — 1 6—— 3—.———.————— 8 8——— —— d——— 2——.———.— 5 4 8—=—————————— 4—————— 8 3 8 5———— ..———————————.— ————————————————— ————— 3—————*— 8.———————————— — 2.——————õ—õyõ———õʒ————————..—————y———— 8 —————————————————————————.—————.————-zääöéöY-ä .—*————————*———— 8——————— 5 4 4. 8 ———ääää3————ꝛʒꝛ—————————-ꝰ———ꝛꝛ:———— ———— 9——————..—————————————.———————.————....— ——————————————=—— 4 8 —ÿ 4——— ͦ——————————ÿõ;—————————— ———————————ᷓᷓ———————————I——————— 8 ———— 65*————————————————————— 4 5————— 3 2—— 8——
198 Franc. Duaren Comment.
n§. Hauriendiius, nan hominis, ſedpræai eſt. Vipsl. 3.& 4. ſupra eo. hæc enim ſeruitus prædiorum gra- tia conſtituta eſt.
Inl. 22. Simihi conceſſeris.& J ſeq. 22. Vior Iſicui ſimpliciter.o. ſupra de ſeruit. Il. 23. Via conſtitui. Vion Lr3. ſi tam anguſti. ſupra de ſeruit. In§. Silaicus perpetuus in fundo tuo ef.
VorL. foramen. 27. ſupra de ſeruitutib. vrba. prædio.
In S. Sifundus ſeruieus. VIor. 4. fupra hoctit. g.Lerauneefemita Eruitus ita debetur fundo, cui eſt adquiſita, vt nulla ſit mi⸗ Daim in eogleba, cui non recte deberi dicatur. Itaque alie- nato particulatim fundo, licet mille partes ſint, ſingulis debe- bitur leruitus. Actametſi hoc pacto reddatur fundi feruientis cauſa deterior, tamen ſibi impurare debet, qui cuenturum proſpicere potuit. l. cum fundus. 1z infra titu. ſeq.&l. aliena- tio. 6/infra de eontrah. empt. Necrefert an pars fundi certa, an proindiuiſo vænierit: quoniam vttoque caſu ſeruitus em- ptorem ſequitur. l. ſi partem. 25. infra eo. Si tamen fundus,&c. Sicut in venditione nunquam intelligitur ſeruitus concella, nĩſi id expreſſum fuerit à contrahentibus. l. in vendendo. 66. infrade contrahen. empt. ita in diuiſione inter plures ſocios facta, quæ ſimilis eſt venditioni. l. 1. 2. commun. vtriuſque iudicii. 3. Inl. 26. Si via, iter, actus, aquæductus. Vroz l.ſi cui ſimpliciter.⸗.ſupra de ſeruit. Inl. 27. Sicommuni fundo. Endito fundo toto ſeruiente vni, velpluribus dominis alterius fundi, cui ſeruitus debetur, confunditur atque extinguitur ſeruitus. l. 1. infra quemadmodum ſeruit. amit. Nec enim intereſt vnus in ſolidum eius fundi dominus ſit, an plures ſocij eum communiter poſſideant, cum provna perſo- na habeantur,& quantum iuris habuerunt ſinguli in eo fun- do, tantum habere incipiunt in redempto. Non idem dicen- dum eſſe, Iulianus hic ait, cum fundus ſeruiens Aduobus redi- mitur nullum habentibus fundum communem, cui ille ſerui- at, quandoquidem hæc ratio ceſſat: nec rantum iuris habent ſinguli&c. Sin autem fundi ſeruientis dominus eius partem duntaxat vendiderit,( nam& de totius fundi venditione hic loquimur) hac communicatione ſeruitus minime extingui- tur, vt ſupra annotauimus. l. pomum. 74§. 1. ſupra de ſeruit.. vnus ex ſociis.34. inf. eo. Is etenim retinet partem, in qua ſer- uitus poteſt conſiſtere. Aiagtiit ElIII 8.5
nl=25. finere ad prædium. Vamuis legata ſeruitus ſtasim adquiratur legatario. I. ſi Q partem. 19. iufra quemadmodum ſeruit. amitt. Là Titio: 66. Infra de fur.nec ſit neceſſaria txaditio, vt in iis, quæ ex con- tractu debentur. l. quoties. 40. ſupra devſnfruct. Tamen cum iter ad prædium commune duorum legatur, qui de loco itine- ris non conſentiunt atqᷓue itaſe mutuo impediunt, ſeruitus nou adquiritur. d.l. fi partem.& l.2.§cum ſingulis. ſupra qui- bus modis vſusfruct. amit. Itaque interim nec deperire, ſeu a- mitti per ſtatutum tempus non vtendo poteſt, cum nondum eſt adquiſita. Inl.3z7. Triaprædia. Vemadmodum tribus prædiis, quæ ſunt continua, ſum- mo, wedio,& imo, non poteſtimi fundi dominus er ſumimo aquæ ad imum ducendæ ſeruitutem adquirere: niſi per medium eiuſdem aquæ ducendæ ius habeat. l. qui ſella. 7. §.1. ſupra eod. ita redemptione ſummi tantum, non etiam me- dij, ſeruitutem non amirttit, tametſi alioqui ſeruitus extingui- tur, cum is, cui debetur ea, ſeruientis fundi dominus eſſe inci- pit. ⁊ infra quemadm. ſeruit. amit.l. ſi ædes. 31. ſupra de ſeruit. vrb. Sic enim accipiendum eſt, cum vnum tantummodo præ-
4 1. 4 5
dium ſeruit: nam ſi plura ſeruiant, omnium adquiſitio neceſ- ſaria eſt. l.ſi mihi. z0.§. ſi fundo. ſupra eo. 4 Imla2. Fundus tecum mihi communis eſt. Oreuinren per partes acquiri non poſſe Pra diximus. l. pro parte. 11. ſupra titu. i. de ſeruit. ltaque ſi fundum vnum habeam proprium,& alium tecum communem, non licet pa- ciſci, vt propius communi ſeruiat. l. vt pomum. 7.§.1. S. de ſer- uit. Sitamen fundi partem illius tecum communis tibi ven- dam, in traditione hoc pactum interpoſitum valet, quamuis tunc meus ſit vterque ſaltem pro parte: quia in id tempus col- latum incelligitur vtilitate ſuadente, quo meus eſſe deſinit. Et perinde vtilis eſt hæc ſeruitutis impoſitio, ac ſi primum tradi- ta res eſt, deinde ſeruitus eidem adquiſita fit. Adde ea, quæ an- noraui in c.33. tit. præced.
In la. Cam eſſent mihi& tibifundi. FEüden ratione id quoque pactum vtile eſſe dicitur, quo conuenit inter ſocios in diuiſione fundorum communiũ, vt fundus communis vni cedens alteri ſeruiat, quamuis eo tempore adhuc communis ſit. m§. Per plurium prædiaaquam duti quoquomodo im- poſita ſeruitute,&c. 1
IS, qui ius ducendæ aquæ habet, non poteſthauſtum, id eſt, Iduem hauſtus ex riuo cedere: quia ſeruitutis ſeruitus non eſt. L.. infra de vſufruct. leg. Nec ſeruitus ab eo recte con- ſtituitur, qui dominium prędij non habet. l.. inf. tit. ſeq.& l.. infra ſi ſeruit. vindic. Et licet hæc conceſſio inutilis omnino non ſit, vitamen ſeruitutis& effectu caret. Verum ſi in ſerui- tute aquæ ductus conſtituenda hoc nominatim cautum ſit inter eum, ex cuius fundo hauritur aqua,& eum cui debetur aquæ ductus, vt ei liceat haſtum alteri cedere, valebit ſeruitus
hauſtus, ramquam ab eo conſtituta, non qui ceſſit, ſed qui eam cedere permiſit.
Inl. 341. Vnus ex ſociis fundi communis.
Vod ſeruitus per partes non imponatur, nec acquiratur, G ſed tamen per partes retineatur, ante à nobis demon- ſtratum eſtl. 2.l. ad cerram. 6. l. vt pomum. 7. l. 1 1. pro parte. l. viæ.i7.ſupra tit.i. de ſeruit. Hic adiicit Papinia.ſeruitutem iam acquiſitam nec per partes Jucem remitti proſſe.proinde ſi al- terutrum ex prædiis, quæ ſeruiunt, aut vtrumque, fuerit com- municatum inter eum qui deber,& cui debetur ſeruitus, vnus cam alteri remittens mihil agit: quia non tam remitti, quam prædio ipſi, quod effectum eſt commune, deberi intelligatur: nec ſane ratio patitur, vt ius quod rei alicui communi ineſt, v- nus dominorum ſolus remittat, idque totum. Nam cum ſet- uitus non recipiat diuiſionem, remiſſio hic fieri pro parte non
poteſt. d h
Imn S. Sifous exaruerit ex quo ductum.
Viper conſtitutum tempus ex eo fonte aquam non du- xit, qui exaruerat, aquæ ductum amittit. Nam licet ei, qoi iure prohibetur reſua vti, non currãt præſcriptionum tempo- ra, l. 1.§. 1. C. de annali except. tamen ſi caſu hugunpeerut quis abſque culpa ſua, ius ſuum quidem amittit: ſed ex æquo& bono reſtituitur in integrum à prætore, ob elauſulam edicti generalem, ſi qua alia iuſta cauſa eſſe videbitur.l.1. in fi. ſupra ex quib. cau. mai. Ceterum quod hic de fonte dicitur areſcen- te, ſic accipi debet, ſi caſu aliquo fons, cuius erat perennis a- qua, exaruerit. Nam ex ea quæ tempore æſtiuo ſolet areſcere, ſeruitutem æquæ ductus concedi non poſſe, docuimus inl. foramen. ſupra de ſeruit. vrba. præd. xion
Il. 30. Cum fundo, quem ex duobus.
Quz ductus eſt ex numero realium, non perſonalium CXſeruitutum.. 1. ſupra eod, Itaque vendito fundo, cui ſe- mel adquiſita eſt ea ſeruitus, emptorem ſequitur: id quod ve- rum eſt, etſi ea adquiſitione interpoſita ſit huiuſmodi ſtipu- latio, quæ vulgaris atque vſitata eſt: per te non fieri, quominus mihi aquam ducere liceat, etfi contra factum fuerit, nomine pœnæ centum dare ſpondes. leg. 2.§. item ſi in facto. infra de verbor. obligat. Non enim ea ſtipulatio, quæ acceſſoria eſt, quamuis ſit perſonalis, nec ad aliam per- W— ſonam

. n Auci Tudquomudoin. ge, Cc.
non doreſthauſtum,itg ere: quia ſeruituris ſenün
ec leruitus ab do rectechn. . bader L inf i egl econceſſio inutili onrig du caret. Verumſin ſeru.
oc nominatim cauunſi nut aqua,& eum cüittenn Mhericedete, valedicruins uta non qui ceſſitei qliem
fundi communu. onimponatur, nec acquitmr ineatur, ante Inohis dem npomum.7.11 pro pau dücit Dapinis.ſeruitutemi mremitti proſſeproindeſ 1 ae, aut vtrumque, fuerit com- „cuidebetur ſeruitus, vnui quianon tamtemiti, quam zmmune, deberiiptellgacut: Areialcuicommuniineſt, i- dquetotum. Namcumſet- emilohicheripropattenoh
ritex qun ductum.
cofonte aquam hol de mwittit Namlicet i,d0
hu. ſuem ex iuu e
dmnondi.
In Tit UIIIcommun prad. 19
ſonam tranſeat. l. ſed etſi quis. 2 9. alias l. adhuc. 30.. f ops- ras. iupra de vſufruct. efficere poreſt, vt ſeruitus conceſſa ber. ſonalis ſit, non realis. Quare in hac ſpecie emptor ſecundus actione confeſſoria vtetur: actione vero ex ſtipulatu ita de- mum, ſi ab auctore ſuo ei ceſſa fuerit.
Inl. 37. Avuοs. TINos.
Tneif aquæ ducendæ leruitus in numerum ſeruitutum
realium referatur: interdum tamen poteſt perſonalis eſſe, ſi ita actum eſſe appareat, vt annotauimus in l.pecoris. 4. ſupra eod. veluti ſi concedens his verbis vſus fuerit: Permit⸗ to tibi ex fonte meo aquam ducere in domum tuam aut quo- cunque volueris. Quibus aperte oſtenditur, non ad vtilita-
tem prædii alicuius eum reſpexiſſe, ſed ad perſonæ illius com-
modum duntaxat. ergo. ſ. ſupr. eo.. 1.§. præterea Labecin- fra de aqua quotidia. Quamobrem finietur cum perſona, nec ad hætedem tranſmittetur. l. õ. pater filiæ. infra de ſeruit-
lega.
Iml⁵. quæ eſt vlt. Flumine interucniente.
Iflumen publicum inter prædium ſeruiens& dominans S intercedat, impe dit ſeruitutem viæ conſtituĩ, ſi pontoni- bus& nauiculis traiiciatur, nec vado nec ponte poſſit trar ſi⸗ ri. not. inl. ſeruitutes. 1 4.§. publico loco.ſupra tit. i. de ſetuit. Quia tunc cauſa ſeruitutis perpetua eſſe non videtur, Vt ea li⸗ ceat quoties libuerit vti, contra naturam ſetuitutum.l.vc po⸗ mum. ã. ſupra de ſeruitu. l. foramen. 27. ſupra de ſeruit. vrb. l. ſj prius. 17.§. via publica intercedente. ſupra de aqua plu. ar- cen. Qud ſiinter prædia ſeruientia medium ſit flumen, ſi- ue ea prædia vnius& eiuſdem ſint domini, ſiue diuerſorum, ſeruitus rite conſtituitur: quoniam nihil prohibet, quomi- nus ea cum libuerit vtamur ſaltem pro parte, quod ſufficit, vt ſcripſimus inl. vna eſt via. 1 8. ſupra eo. Diſpiciamus ne nihil ve- tet àte mibhi,&æ. His verbis Iuriſconſ. aliquando ſenrentiam exprimere ſolere alias annotauimus in tractatu de pactis. Quia via cõſummari ſolet. Hæc eſt dubitationis cauſa, pro qua
vide cap. vltim. infra de loc.& itin. publi. Quod ſieſt. id eſt, ſi
idem iuris eſt in plurium prædiis dominorun, quodin vnius domini.—
COMMVNIA PREDIORVM. TAM VRBANORVM QVYAMM RVSTICORVM. TITVI. VS III L. I. A Ediftcia. 4 gRADIVvH vrbanum quid ſit, quomodo ac- cipiendus ſit hic locus, alias docuimus in tra- ctatu de pactis. l.ité quia. 4. VWſ qui habei præ- auum. Addenda hic ſant quæ ſupra variis in lo- cis ad huius capit. explicationem conferentia annotauimusl. non dubiro. 12. l. ſeruitutes. 4. §. ſet uitus ſupra de ſernitutibiis. l. z2. ſi ſerui. S. futuro. de ſer- uit. vrbanorum. Cęterũ in vulgatis codicibus, qui ante Halo- andrum impreſſi ſunt, hæe verbaad finem huius capitis le- gantur. Nec quiſquam debere, niſi quia habet prædium: quorumilla, nec quit quam debere ‚vt& adulterina reiice-
reoportet. Sernitutem promirtere poteſt, qui fundumnon
habet,& promittens bet fundum alienum, veluri proprium obligatur, tamerſi ſeruirus ab eo acquiti non poſſit. l.hære- des eius. z6.§. an ea ſtipulatio. infra famil. erciſcun. l. fundum
cuius. 46.. ſi per alienum. infta. de cuictionib.
. nl. De aqua per rotam tollenqa ex ſuminc.
Taqua ex fundo alieno ducatur, dubium non eſt, quin ſeruitus recte conſtitui poſſit, vt autem hauriatur vel Per totam,& organa hydraulica rollatur, cuius tollendæ ra-
tionem docet Vitruius lib. 10. capit. 9.& 10. velex caſtello
ducatur, non ex capite ſeu fonte, videbatur non poſſe conſti- tui, popterea quod de his iure veteri(quod ipſum ius appel- latur) nihil cautum eſſet. l ſeruitus. 9. ſupra tit. pręced. Sed eo ventum eſt interpreratione Prudentum, vt omnia iura quæ-
ædes tradere. Sed aut ſibi, aut cui
Titio dixeric: Pomponius hicre eſle, vt ſeruitus Titio vendi, vel int bus poſſit, quodeſt accipiendum, niſi vendiror ideo hanc le- gem dixerit, quod vereretur, ne Titio aliqua deberetur ſer- uitus, quo caſu nihil exceptum eſſe intelligitur. l. ſi quis lega- uerit.7. infra de leg. 1. Cæterum qui vendit fundum, cum præſtare liberum non cogitur, niſi id expreſſerit. l. cum ve- deres. 19. infra de contrah. empt. l. quod ſeruitures. 5ifia de euictio. l. qui vti optime. 90. infra de verb. ſignifi. Verumm ſi ſeruitutem deberi ſciuit, nec emptorem ignarum admo- nuit- quia dolo carere non videtur, quanto minotis empto-
cunque prædiis vtilia ſunt,& perpetuam cauſam habent, ſer- uitutes cenſeantur. Et quamuis ipſo iute non valeant, tamen ex æquo& bono per prætoris tuitionem efficaces ſint,& hæc noſtra interpretatio confirmari poteſt iis, quæ ſcripſimus in 1.1.§. ttaditio. ſupra de ſeruit. ruſti. præd.
Iinla. Duorum prædiorum dominus ſi alterum&c. VIDII.& qui duas. 34. ſupra de ſer.vrb. præd. Inla. Caueri ad certam altitudinem. Vamuis loco religioſo ſeruitus adquiri poſſiit. l. ſeruitu⸗ ̊ᷓes. 14.§. ſeruitus. iupra de ſerui. l. 1. infra ſi ſeruit. vindic. tameèn ei imponere ſeruitutem non licet, niſi antequam reli- gioſus effectus fuerit. leg. quod ſi locus. I1. infra de religio. Proinde ſi quis in eadem ædicula Dominicanorum, exempli gratia, ius ſepulchri ædificandi,& mortuum inferendi habe- at, a cdemum eum Dominicanis de numero ſepeliendorum, aut de ædificij magnitudine paciſcatur, talis pactio ipſi non oberit, vt recte à quibuſdam hic obſeruatum eſt. Sed eſt ani-
maduertendum, ſi contra decorem aliquid moliatur, nec iu-
re ſibi conceſſo vtatur, ciuiliter prohiberi poſſe l.ſi cui.. ſu. pra de ſeruiiut. Inl. Proprium ſolum vendendo-
¶ Viſtipulatur alteri, eum inutiſiter ſtipulari certi iuris eſt, ◻ nib ſua interſit. I. ſtipulatio ĩſta.; 8.§. alteri J. de verb.
oblig. Quod minuendarum litium cauſa conſtitutum fuiſ-
ſe alias docuimus: inutiliter igitur fundum meum vendendo, mihi& vicing ſeruitutem excipio. Atque hoc caſu mihi ad-
quiritur tota ſeruitus, non vicino. Nec ideo ius accreſcendi
hic locum habere dicendum eſt, quod in vltimis volunratib. nõ in cõrractib. obſeruari ſolet. Lſi mihi& Titio. 110. infra de verb.oblig. Sed ius non decreſcendi potius cũ ne fieri quidem poſſit, propter indiuiduitatẽ ſeruitutum, vt quicquam decre- ſcat aut minuatur. De eo quod in fin. cap. labole. adicit, Qua per vnum ſocium communi ſolo Ic. vide l. pro patte. 11. ſupra tit.i. de ſeruut.
l, 6. Si quis duas ædes abeat.
Idel. 2. l. ad certam. 6. l.pro Parte 11. ſupra de ſeruit.&& l. inre communi. 25. l.& qui duas. 33 ſupra de ſeruit. vr- ba. prædio.& l. ſi communi. 27: ſupra de ſerui. ruſtic.prædio.
In S. Item ſi duo homines binas ades communes. A D finem huius§. Haloander ita legit, ſeruitutem velac- Aquirere vel imponere non poſſe. Verum Antonius Au-
guſtinus admonet in Pandectis Floren. negationem deſide-
rari, quam idcirco expungendam cenſeo.
In. alias I.7. Siin venditione quis di=
xerit, ſeruas fore ades&c.
X FEnditor edium ſeruitutem excipere volens, di it eas ſer- N uasfore, vriliter excepiſſe videtur, nec cogecur! beras 2 uis ali ſeruas facere poteri, cum lex venditionis in futurum tempus concepta ſit. Quid ergo ſi non ſeruas fore ædes: ſed quod am plius eſt ſleruire cas ſpondet, ita legẽ accipiendã raditione imponiillis æsi-
rus fuit, conueniri potuit ab emptore. l.1.& l. quæro. 40. infra deactio. empt.
lal7. Stin venditione,&!.8.9 eq. IAc tria capita ſatis ſupra expoſuimns.
3
K 4
1
— re

ö *—„
209 Inl 10. Suiaquid venditor.
Eneralis exceptio ſeruitutis non fufficit, vt ſupra dictum (Gelln tradendis. 8. ſupra co. ſed genus leruitutis eſt ex- primendum. Quapropter his verbis ædium venditioni ad- ſcriptis. Quibus ſeruitus eſt, vtique eſt, non ſatis venditori cautum videtur. Sic enim legendum eſt,& omnes codices e- mendandi, vt intelligamus, vtique, non vnam dictionem ſe duas eſſe. Ac ſimile etratum eſt in edicto prætoris Demi- noribus. quod ita admonet legendum eſſe Auguſtinus, vr quæque res erit animaduertam,&c. l.i. lupra de minorit. i- cut& edictum quoque de aleæ luſu. infral. 1. Porro confun- di ſeruirurem co nſtat, quando igem eſt,& dominantis g ſer- uientis fundi dominus. b Inl. 3. alias I4. Venditor fundi. uobus fundis ſuis vendat ea lege vt con⸗
Jrra alterum, quem retinet certum genus piſcationis in mari, quod ei fundo proximum eſt. non exerceatur abem- ptore, nulla ſeruitus hoc modo conſtituta eſſe dicitur, nullum ſiquidem eſt emptoris prædium, quod ſeruiar. 1.1. ſupra, eo. Sed hoc pactum in traditione rei appoſitum, nihilominus va⸗= jebit.l. in traditionibus. 49. ſupra de pactis. proderitque ad obligationem perſonalem, non ad ius reale transferendum in venditorem. Idemque de ſimilibus pactis eſt dicendum, vr li quis mecum paciſcatur, ne per viam publicam eat. Ve- rum hoc ita accipiendum eſt, ſi paciſcentis interſit, quod v- berior ſit ei futura piſcatio, aut tranſitus per publicum com- modior& expeditior, alioqui non daretur actio. Lquoties. 5. ſupra de ſeruit. l.nemo. 62. ſupra de pact.& l. ſtipulatio iſta. 38.§. alteri. de verb. obligat. Aut in ius eorum ſuccedentium. Hoc verbum de hæredibus intelligendum eſt, qui vniuerſa- les ſucceſſores dicuntur.l. nihil aliud. 24.infra de verb. ſignif. L.luminum. 24:S. adiicitur. infra de damn. infect. nam ad ſin- gularem lucceſſorem, cuiuſmodi eſt emptor, donararius, le- gatarius, obligatio perſonalis nontran 11. l..§. fihæres. infra ad lenatuſconf. Trebel.l. vlt. ſupra de contrahen. empt. l. quo- ties.ↄ.de hæred inſtit. 1
8** 8
—
— vnum ex d
T Apidis cædendi aut eximendi ſeruitutem conſtitui poſſe nemo eſt qui neſciat. l. veluti. 6. ſupra tit. proxi. Qux ſi non conſtituta fuerit, lapidem cedere in alieno cuiquam non eſt permifſum, ſiue priuato nomine, ſiue publico, id eſt Rei- pub. aut ciuitatis nomine id fiat. Nam diſtinctio dominio- rum iuriſgentium eſt,& quod noſtrum eſt, abſque facto ron- ſenſuve noſtro in alium transferri non poteſt. kex hoc iure.. ſupra de iuſti.& iure.l. id quod noſtrum 1. infra de regul. iu- ris I.vltim. infra de nat. reſtitué. Quod adeò verum eſt, vt ne principi quidemid liceat, qui dominus rerum cuiuſque priua- tarum non recte dicirur. Locus autem VIpiani de agro mili- tibus adſignato, l.item ſi verberatum. 1 ſ. ſuprta de rei vindic. vulgo nonrecte intelligitur. De agro ſiquidem capto ab ho- ſtibus ibi loquitur Vlpian. cuius pars tantum militibus aſſi- gnata fuetit; altera pars relicta poſſeſſori, idque honoris cauſa, cum adimi totus ager ei potuiſlet.l. Lucius. 1i. infra de cuictio.l.hoſtes. 24. infra de capti. Minus me mouet, quod in laſtiniani conſtitutione legitur, omnia principis intelligi eſſe,&c. l. bene à Zenone. 3. Cod. de quadrien, præſctip. Nam ſenſus eſt, omnia tam quæ ipſius propria ſunt: id eſt; quod vuk go dominium vocant, quam quæ ſunt fiſci, hæc apud nos di- cuntur regni diadematis, ſeu coronæ nomine ad principem pertinere, vt verba præcedentia& ſequentia ſatis oſtendunt. Non inficior tamen, neceſſitate publica vrgente, nonnun- quam magiſtratum poſſe, nedum principem, vſum ant etiam dominium rei ſuæ cuipiam adimere, ſed id cauſa cognita,& pretio vel mercede exoluta fieri oportet. J. ſi locus. 14. infra quemadmod. ſeruit amitl.vltim. infra de pigno. actio. l.z. C.
de ſeruis qui præmio liber.
Inl. 4 alias 15. Iter nihil probibet ſic conſtitui.
I J Sus ſeruirutum temporibus ſecerni poteſt, vt diximusl. 4.& ſ. ſupta de ſeruit. Proinde non tantum generalite:
&c indefinite poteſt conſtitui ſeruitus itineris, verumetiam vt
Pranc. Duareni Comment.
jnterdiu tantum ire liceat. Neceſſurium eft. Neceſſitatem hic intelligo non ſimplicem& abſolutam: ſed conditionalem, quam vulgus interpretum cauſatiuam, Cicero neceſſitatem cum adiunctione, vocat, de Iuuent. lib. 2. ad fin. Eſt enim neceſſarium in prædiis vrbanis ita conſtitui ſeruitutem iti- neris, non ſimpliciter,& vt loquimur, præciſe: ſed niſi ma- lumus pati, vt aduerſarius etiam noctu eat per domum no- ſtram: quod vix ſine maximo noſtro incommodo fieri po- teſt. Arque hinc efficitur, licere ei, cui debetur ſeruitus iti- neris, pet locum leruituti obnoxium, quolibet tempore,& quidem nocturno ire, modo ciuiliter id faciat.l.ſi cui. 7. ſupra tit. i.de ſeruit.
Inl. ⁊ 5. alias 16. QDui per certum. VIDI. 2. ſupra de ſeruit. ruſtic. prædio. I16. alias 17. Poteit etiamin teſtamento. VIDIj. ſupra de ſeruit. b Inl.=. alias 1. Siprecario.
4 1 5 5 4 or.. 3. 2„4 8 cui precario conceſſero, vt maceriem in meo extruat, id N deſt, quandiu voluero extructam habeat. leg.¹. infra de precar. nec is me volente, aut poſtulante, auferre velit, mihi eam domoliri ac deſtruere licet.l. ſed ſi inter me& te. 26. ſu- pra de ſerui. vrban: prædio. l. quemadmodum. 29. infra adl. Aquil. Puto etiam præſcriptis in factum verbis aduerſus eum agi poſſe, ne alioqui opera& ſumptibus domini demolitio fiat..permiſiſti.17.infra de præſcrip. verb. Interdictum autẽ quod precario non coômpetit; quantum aduerſus eum datur qui habet tem aut dolo malo deſiit habere. l. 2. infra de pre- car. Contradicendum eſt„ſi non in meo maceriem extruxe- rit: ſed in ſuo fundo potius, qui leruitutem mihi debeba t. Cum ædificium ſoli conditionem ſecutum, inutilem faciat intentionem. Hinc annotandum eſt, quod vulgo dicitur, ædificium ſolo cederé. leg. 2. C. derei vindicat. in maceria quoque locum ha-
pere, id eſt in muro ſine calce, aut alia compactione facta. l.
quantum 177, infra de vérb. ſignifi.& hoc eſt quod ait hic Vlpian. ædificium ſoli conditionem ſecutum. Notandum eriam ex illis verbis, Neque libertas vſucapietur. quod pre- cario poſſidens ab alio, aduerſus eum vſucapere non poteſt. l. ſi ædes.3 1. ſupra de ſeruit. vrbano.l. ſi quis diuturno. 10. infra ſi ſeruit vindic. b
In lolti. Receptum.
Ametſi omnium fundi dominorum conſenſus neceſſa- rius ſit adimpoſitionem ſeruitutis, tamen ſinguli ſepa- ratim cedere poſlunt, nec omnes pariter& eodem tempore id facere neceſſe eſt, vt diximus l. per fundum. in ſupra de ſer-
ui. ruſt. præd. Nam poſteriore ceſſione, ſuperiores omnes confirmantur. quaſi co die quo nouiſſimus ceſſit, omnes ceſſerint. Nam illa ceſſio non retrotrahitur vt ratihabitio. l. Vlc. C. ad ſenatuſconſ. Macedo. Cum hoc non ſit propoſitum cedeęntis vt quod ab aliis geſtum eſt comprobet,& velut pro- prium efficiat negotiain. Itaque mortuò eo, qui primus ceſ- ſit inutiliter, poſtea alius cedit, quantum ad illius primæ cel- ſionis confirmationem attinet: ſed poſtrema ceſſio in pen- denti eſt, donec hæres defuncti conſenſerit, cuius conlenſu ea, quaſi nune prima exiſtens, confirmatur. Quod ſ quiĩs ob- iiciat hæredem& defunctum pro vna atque eadem petſona haberi. authentic. de iureiur. Amorien. præſti.§. l. hæredi- tas. 34. infra de acquir. rer. domin. ideoque ad id obſeruan- dum quod defunctus promiſit obligatum eſle quaſi ipſemet promiſiſſet: Reſpondeò, quamuis ad id faciendum obſtrictus
ſit, fieri tamen poſle, vt litis æſtimationem ſoluere malit quã
ſeruitutem conſtituere. Quo calu non poſſet ſeruitus con- ſtitui ab alio, quæ diuiſionem non reciperet. 8I SERVITVS vINDIOCETVR, VELADALIVM PERTI- b NEKENEGRTVR. LITVLV S V.
Inl. Iem PRAO
——————
·—„—·—
————;——üü——

—
um tio
umaceria quoqueldem anr alincompackione kidal. gni.& hoc eſt quotittiè anem ſecutum. Notandu ertat vſacapictar. quod 7 tum vſucapetenonpoteſt Aquis diuturno. l infn
72 um.
inorum conſenſcs lecelſ⸗ nitutis, tamen ſoguli lepa⸗ paritet& eodem tempolè det fundum.1rſuprade ſer⸗ Uode, ſuperiotes ompes
douiſimus ceſſit; omnes oabitutttatihabiio. l
d
n Tin Siſeruitus vinditene 1061
Ro ſeruitute vindicanda, ſicut pro aliis rebus quæ ſunt corporales, in rem datur actio, quæ
P 9— cötelloria appellatur: quia confitetur actor, id eee h) eſt aſlerit, fiue contendit ſibi ſeruitutem com⸗ Sopetere. 5.Hque. Inſtit. de actio. Ethęcactiotan=
rum pradij domino, non alij datur, vt hic VI prait. b Quod eſt accipiendum, vt non in vno loco docuimus.l. ſeruitutes. 14§. ſeruitus itinetis.& kei, qui. 16. lupra de ſerui. J. 4. ſupra com- mu. prædio. Ac ſicut pro ſeruitute, ita etiam pro libertate vin. dicanda actio contraria à iuris auctoribus prodita eſt, quæ id-
circo negatoria eſt,& dicitur, quod agens libertatem prædii
ſui vindicet, ſeruitutemque neget aduerſario deberi.l. licuri. 8. in prin. infra eo. dicto§. æque. Inſti. de actio. Obſeruandum hic eſt, poſſe actorem ita formulam ſuæ intentionis concipe- re,vt ſeruitutem ſibi competere dicat. Nam licet fundo po- tius, quam perſonæ debeatur l. vnus ex ſociis.; 4.5.de ſeru. ru- ſtic. l. qui in aliena.ʒ3..vlt. supra de nego.geſtis. tamẽ& per⸗
ſonæ quoq; ipſi, propter fundum debitanon male dicitur.
In S. Recte Neratius ſeribitſi medj loci G VioT l. binas. 3 5·&l. ſi quis. 29. ſupra de ſeruit vtba⸗
norum. In S. Pomponius aicit. b
à Vamuis fructuario actio confeſſoria non detur, ſaltem
directa, quia ius ſeruitutis nõ habet, cuius dominus non ſit: tamen de itinere actuque priuato interdicto experiri po- teſt, in quo de vſu tantum& poſſeſſione, non etiam de iure ſeruitutis quaritur. l.i. infra de itinere actuque priua. Sed de ſucceſſore quoqʒ eiuſdem, tam ſingulari quam vniuerſali hoc interdictum competet. Porro quærere de iure, eſt Tnatets ſitne ei velteſtamento, velconuentione conſtituta feruitus, qui eam vindicat: quærere de facto, eſt quærere, fueritne pro- ximo anno in poſleſſione ſeruitutis.
Inl. 2. Loci corpus non eſt dominj 0 Vi actione confeſloria experiri vult, fundi ſeruientis ſe
dominum eſſe non recte intendit. Seruitus enim pars dominij non eſt, ſed ius quoddam à dominio longe diuerſum. Huius tamen iuris dominus non inepte dici poteſt is, cui de-
betur.l. xecte. 25. infra de verb. ſig. l.z ſupra ſi vſusfr.pet. I§. Sur iter ſcue actu&e.
DRo ſeruitute actus ſinc itinere, tam confeſſoria, quam ne⸗ DMee actione experiri non poſſe Vlpianus hic ſcribit. Contra tamen dicendum videbatur, cum qui habet actum, i- ter quoq; eum habete diſſeruimus ſupra de ſetuit. ruſtic. præ-
dio. L.1. Verum idita accipiendum eſt, niſi actum ſit in conſti-
tuenda ſeruitute, vt non aliter per fundumire liceat, quam ſi iumentum, aut vehiculum ducatur. l. 4.§. modum. ſupra de ſeruit. Quæ enim ſic nominatim cauta ſunt, ſeruari debent.
In§. In confeſſoriam adtionem, quæ de ſerui- tute mouetur,&c. 8
3 6 3. 4 7 Oraſtons nulli fructus proprie eſſe intelliguntur, cum fru⸗- tus appellatione id demum contineatur, quod naturali- ter ex ipſo corpore naſcitur. l. vſuræ. 121 infra de verb. ſignifi. Sed nihilominus fructuũ reſtitutionem in actione confeſſo- ria& negatoria uρννπ,ocum habere dicimus, ſicut in a-
liis in rem actionibus.l. ex diuerſo. 36.§. vbi alienum. Ideſt
commodum quod haberet actor, ſi iure ſuo vti prohibitus non eſſet. l.& ſi forte.6.§.vlt. infra eo. Id enim loco fructuum habetur:ſicut in rerum corporalium vindicatione, mercedes colonorum, vecturæ nauium,& alia id genus. leg. 39. ſuprade petit. hæred. l. ſi nauis. 3. ſupra de rei vindi.. vindeamus an in omnibus. 19. ſupra de vſur.
In§. ifundus, cui debetur iter,
b Ctio konfe lloria ſi fundus dominans ſit plurium, lingu⸗ 4 As in ſolidum eompetit, quia ſeruitus res indiuidua eſt,
A
quæ pro parte peti præſtariue non poteſt. Neeideo dicetur Per vnum ſeruitus aequiri contra rationem iaris.l. viæ. 17. ſu- prade ſeruit. kz.§. ex his igitur. infra de verb. oblig. Quia per ſententiam non adquiritur ſeruitus: fed iam adquiſita decla- ratunl pro parte. 11. ſupra de ſeruit. Ac vnius victoria pro- derit omnibus ſociis, licer minime litigarint: cum ſententia i- pla prædio detur, cuius res domini ſunt. l 8. ſicuti..ſed ſi quę- ratut. infra eo. non nocebit tamen ſociis condemnario, vt in⸗ fra dicemus.. ſi de communi. 19. infra eo. Alia cauſa eſt litis- ſtimationis, ſeu eius quod intereſt, ſi forte adiudicandurm ſit
petitori. Nam quod agentis tantum, non etiam quod cærero-
rum intereſt, hic ſpectabitur, cum res diuiſionem accipiat,&
hac ratione ſine vllo incommodoi pſius deſiderium implea-
tur l 2.. item ſi in facto.& l.z. infra de verb. oblig.
In§.&r quis mihi itineris, b
4 Ctio eonfeſforia datur aduerſus eum qui impedit ali- Xuem vti ſeruitute: ſiue controuerſiam ſeruitutis ei fas ciat, ſiue non faciat, veluti ſi viam non reficere patiatur. Nam videtur is ſeruitutis poſſeſſionem quodammodo eripere ad-
uerſario, vnde tanquam poſſeſſorem eum conucniti neceſſe
eſt. In rebus autem corporalibus ex his cauſis rei vindicatio non daretur, ſed interdietum vti Poſſidetis. l.. F. hoc interdi- — 4
ctum. infra vti poſſid. 82§. competut
4 COtio negatoria, quæ ſimiliter in rem eſt„‚competit qut Alibertatem prædij vindicar, negatque ſeruitutem aduer- ſario deberi. In hac igitur actione illud tantum inſpicitur, an prædium ei cum quo agitur ſeruitutem debeat, necne: non an liberum omnino ſit. Itaque agens non poterit alieni iuris ex-
ceptione ſummoueri, contendens alij prædium, de quo agi=
tur ſeruire: quamuis in rei vindicatione hæc allegatio inten- tionem agentis excludat: quia neceſſe eſt dominum eſſe. l.vlr⸗ C. derei vindic. ſed hic locus à nobis alias tractarus fuit inl. non abs re. Cod. vnde vi.
In§. Sicui.&! 5.Et idedſt inter meas.
4 8* confeſſoria datur ei, cui ſeruitus debetut altius
on tollendi, etiamſi vlteriores ædes habeat. Nam ma- dium prædium hic ſeruitutis non impedit conſtitutionem, vt crebro diſſeruimus. l. ſeruitutes... 4.§. publico. ſupra de ſer- uit.& leg. ſi ædes. 31. ſupra de ſerui. vrba. præd. Et hic no- tandum eſt actionem confeſſoriam verbis negatiuis concipi, contra Placentini opinionem. Non enim tam refert quibus verbis vtamur, quã ex qx acauſa agamus. Vt ſi ideo quis agat, quod ſibi competere ſeruitutem dicat, actio ſit confeſſoria. Sin vero cauſam ſuæ intentionis exprimat, quod prædium ſuum nullam debear ſeruitutem aduerſario„negatoria.§. x- que. Inſtit. de actio.
In dictaml s. Et ſe forte.§. Sciendum tamen.
A Ctio confeſſoria pro ſeruitutibus vindicandis, quam-
uis in rem ſit: tamen datur poſſeſſori. l.pen. ſupra ſiv-
ſusfruct.pet.& l. ſicuti..§. ſed ſi quæratur; eo. Qupd& in
contineat rein,& reſtituendi facultatem habeat. l. offieium. 9. ſupra de rei vindi. Poſſeſſer ſt. Hoc ita accipe, ſi prohibui ad- uerſarium vt altius non ædificaret,& poſt eam prohibitio. nem nihil ab eo eſt innouatum, led domus eius ſemper de- preſſa manſit, tunc enim poſſeſſionem adipiſcor, cuius conti- nuatione ſeruitus altius tollendi, licet debita non fuerit, ac=
ipſa rei vindicatione nonnunquam contingit, ſi aduerfarius
quiri poteſt. leg. ſi quis diuturno. 10. infra eodem. Sed ſi abſ
que vlla prohibitione mea vicinus ab extollenda domo ſua abſtinuerit, non continuo poſſeſſionem eius ſeruitutis dicor adeptus, vt longo tem pore eam mihi acquirere liceat. idq 96 vulgo receptum eſt. leg. cum eodem. a.& leg. qui luminib as, 1I. ſupra de ſeruit, vrban. leg. altius 8. Codic, de ſeruit.&
.““

——
—————— 5———*——————— 2*————.— 2 4 —————————————.————————— 2 ——————————.————————————— —————————————— q-——— —.———————— 5————
——
— —
—
——
* g * 8 4 4 ¼ 1 8 4 1 8 4 1 1 A 4 86 4 8 4 4 1 1 4 * — 4 3 5 t 3 4 4 1 ½ 3 4 ¹ 4 8 „ 4 I 1 3 8 3 8 8 4 3 1 4 4 1 1 1 3 1 4 3 3 3 1 4 8 4 4 4 4 4 4 † 4 1 8 1 4 3 4 4 6 1 ¹ 1 * 4 1 1 2 3 4 4 8 8* 4 1 3 3 4 4 5 4 4 1 4 8 3 4 1 8 4 8 4 3 8 4 4 * 1 4 4 4 5 1 3 8 3 4 1 4 3 — 4 4 8 4 ¹ 4 ¹ 3 4 8 ¹ 8 8 3 8 3 4 1 4 8 4 4 4 3 3 3 1 41 1 8 ö II 1 4 5 3 8 4 4 1 * 4 „ 6 H *
202 Franc. Duareni Comment.
m verſic. dem etſi lapilli iactu impedierit. Vi nouum opus nuntiat, ad uerſarium facit poſſeſſorem, nui lapillo manu iacto impedit ne ædificet„non item. l. de 5pillo. 5.5. meminiſſe. infra de oper. noui. nunt. Qua dere
videnda ſunt, quæ in tractatu de operis noui nuntiatione am- notauimus.
I S. Etiam de ſeruitute, quæ oneris ferendi cauſa inepoſita erit,&c. VIDE Lvlt. ſupra de ſeruit. l. cxum debere.32. ſupra de ſeruit. vrban. prædiorum. In§. Veniunt fructus in hac actione. ViPrl. 4. ſupra hoc tit.“ Inl.7. Harum actionum.
Ragmentum hoc eſt ex lib. Pauli. z1. ad ediexumn. 8 zu. Fashuis tractatus, quorum eadem eſt 5Racy, eda 1 boniano interiecta ſunt Vlpia. verba. Proinde quod hic Pau- lus ait, Harum actionum&c. exiſtimo non tantum de ſerui- tute oneris ferendi, ſed etiam non tollendi altius, accipien- dum eſſo. De quibus ſimul, vt credibile eſt, in eo lb. differue- rat. In earum igitur ſeruitutum peritione, ſeu vindicatione,
auctote Paulo, modo res cum cautione, modo cautio tantum
præſtatur officio iudicis, prout negotij de quo agitur; natura Hagitat.idque arbitrio iudicis commmittitur, qui ante ſenten- tiam arbitratur, quem admodum ex bono& æquo ſatisfieri a- ctori oporteat. Nam hæ actiones ex numero arbitrar. actio- num ſunt. l. qui reſtituere. 69. ſupra de rei vind.&§. pPræterca- Inſtit. de actio. De his libellum huic loco interprerando per- neceſſarium alias edidimus. Resactione oneris ferendi, id eſt, idoneus paries præſtari debet. In ea, quæ de ſeruitute al- tius non tollendi eh„cautio locum habet, cum eius quod in non faciendo conſiſtit, nulla alia ſit execurio. l. Mutianæ. 7. infra de condit.& demonſt. De reficiendo pariete cauere. Hoc exemplum refertur ad actionem de ſeruitute oneris ferendi, in qua res ſimul cum cautione exigitur. Neque ſus ceſſores ſaos. Hoc exemplum pertinet ad actionem de ſeruitute altius non tollendi, in qua præter cautionem nihil præſtari poſſe iam di- ximus. Quod ſi quis de ſeruiture potius tigni immittẽ di, de qua Vlpian. diſſerit in ſeq. cap. Paulum hic loqui contendat, magnopere repugnabo. Verum hæc verba; ſi accurate conſi- derentur. ſeruituti altius nontollendi magis conueniunt.
Inl. S. Sicuti autem refectio parietis ad Vicinum pertinet.
Vrſus hic loquitur Vlpia. cuius ſermo interruptus fuerat. docet autem fulturam ædificiorum vicini ſuperioris, cui
ſeruitus debetur oneris ferendi, ad inferiorem non pertinere,
licet parietem cogatur reficere. Verum dum reficiatur paries ab inferiore, falcire deber ædificium ſuum ſuperior, aut depo- nere ne interim corruat,& inferiori noceat. Nec hoc ironi-
cum(vt ceaſet Accurſ.conſilium eſt, ſed præceptum potius
neceſſarium.
In S. Competit mibi actio aduerſas eum, qui b ceſut mihi talem ſeruitutem. b
Olcut pro ſeruitute oneris ferendi, ita etiam tigni immitten-
i confeſloria datur actio. Differen ia autom, quam hic do-
cet Vlpia.ex vi& proprietate verborum facile perſpici poreſt,
quibus vtraque ſeruitus conſtituitur, Onus tuum ferre pro- mitto,& tignum immittere in parietem meum tibi permit- to,&c.
In S. Sed ſi quæratur, quis petitoris partes ſuſtineat,&c.
8 actione confeſſoria pro ſeruitute tigni immittendi poſ- ſeſſoris partibus fungitur actor, ſitigna immiſſa ſunt, aut foramen nondum obturatum, per quod alias immiſſa fue- rant. l.hæ autem ſeruitutes, quæ in ſuperficie. 19. ſupra de ſer- uit. vrba. præd. Sufficitque vna immiſſio ad poſſeſſionis ad- quiſitionem: ſicut& in aquæ ductu ſemel aquam duxiſſe ſatis eſtl..§. quod autem. infra de aqua quotid. Itinere autem tri-
ginta diebus vſum fuiſſe oportet eum, qui ſe poſleſſorem con- rendit. l.. infra de itine. actuq; priua. Quia qui ſemel, aut ire- rum per fundum alienum ambulat, iure faculratis cuiuſdam
omnibus communis hominibus magis, quam ſeruirutis ali-
cuius id facere intelligitur.§. ferę. Inſtit. de rer. diuiſ. Exiſtimo autem cum plæriſque aliis, hanc poſſeſſionem non tranferre onus probandiin aduerſarium: cum ei præſamptio iuris opi-
tulatur, ſed quæ eſt, declarari. l. ſiue poſſidetis. 16. C. de prob.
&c. 2. de reſt. ſpol. li. 6.In rem actiones intenduntur, vt iudex pronuntiet dominium eſſe petitoris, vel ius aliquod teals ipſi quæſitum eſſe. l.ex diuerſo. 36.§. vbi alienum. ſupra de rei vin- dic. l. Pomponius. 40. ſupra de procura.l. licer. 10. de pexit. hæ- red. Non vt aduerſarium ad dandum aliquid, vel faciendum compellat, quod proprium eſt actionum in perſonam.§. 0- mnium. Inſti. de actio. Sed hoc accipiendum eſt niſi penden,
te lite dolo malo rei ius reale amiſſum ſit. l. ſi poſt acceptum.
18. ſupra de rei vindic.&§. ſi ad exhibendum. Inſtit. de officio iudic. Huius rei exemplum hic eſt de ſeruitute, quæ inter mo. ras non vtendo extincta eſt. Eam enim reſtitui, id eſt, ite. rum conſtitui& cedi, ſeuimponi oportet.
Im S. Ariſto Cerellio Vitali reſpondit, non pu- tare ſe ex taberna,&c.
Viusloci explicandi gratia. qui ob rerum antiquarum H omemüen non recte ab interpretibus intelligitur,
ſcicndum eſt, Romæ,& in Italia hanc olim fuiſſe caſei confi- ciendi rationem, vt fumo ex malignis viridibuſque lignis, aut culmis facto, colorarent deſiccarentque, vt auctor eſt Plinius lib. i1. cap. 4 2.& Columella lib. 7. cap. 8. Ex caſearia igitur ta-
berna, in qua fumigantur catei, in ædificium alienum, quod
ſuperius eſt fumum immittere non licet, niſi fuerit nomina- tim conſtituta ſeruitus, alioqui vicino dabitur in rem actio negaroria, cuiita nocetur. Quod ſi animo iniuriæ faciendæ id fiat, iniuriarum quoque f poterit. leg. penult. infra de iniur. Sed prohibitus à vicino, ſi eam tabernam in id cõduxerit, ad- uerſus locatorem, eq nomine recte experietur, cum in eum vſum locata ſit.l.ſi merces. 2 8.§.ſi vicino.infra locati.
In werſic. ſed& interdictum vti poſßidetis, po- terit locum habere,&c.
Nrerdictum vti poſſidetis hic non datur pro re ĩncorpora- li, vt plærique falſo opinantur: ſed pro ædibus. Cum enim
dominus probibetur arbitrio ſuoillis vti, controuerſiam poſ-
ſeſionis pati intelligitur. l. ſi duo. 3.§. hoc interdictum. infra vti poſſidetis. G
In§. Apud pomponium dulitatur.
Vmum in foco ſuo facere, qui vicino noceat, tametſi gra- Fus non ſit, minime permittitur. itaque vtilis eſt huius ſer- uitutis impoſitio: ſed eo nomine non poteſt agi confeſſoria ſicut pro aliis ſeruitutibus:idq; exẽplo cuniculi: per quem va- por qui non adeo grauis eſt, ex balneo ad Memeſque ma- nat comprobatum eſt. Nã de huiuſmodi cuniculo habendo, ſeruitutem conſtitui poſſe placuit. de his autem quæ leuiter quidem officiunt vicino,& cuiuis iure conceduntur, euiuſ- modi hæc ſunt, in ſuo ignem facere, ſedere, lauare, inutiliter ſeruitus conſtituitur,& actio confeſſoria non competit. leg. quoties. 1 ⁰. ſupra de ſeruit. Ad fin. huius cap. legendum eſt, in Vrſi lul. id eſt, in domum Vrſi Iulij, vt Antonius Auguſtinus annotauit. 1
Iul. 10. Si quis Aiuturno.
Vod ſupra dictum eſt in actione confeſſoria de iure tam
rum quæri, non de facto, id eſt, eam actionem ei tan-
tum dari, qui ſeruitutem ſibi competere docuerit: necvllam vlus, ſed longæ poſſeſſionis rationem haberi, leg. 2.§. vltim. ſupra eod. Halcipiendum eſt, niſi diuturna hæc fuerit poſ- ſeſfio: nempe decem annorum inter præſentes„& viginti in- ter abſentes, vt diximusl. ſeruitutes. 1 4. ſupra de ſeruit. Hos vtique verum eſt, dummodo cætera concurrant ad vſucapio- nem ne-
———

ccipiendu lenm ilam ſir. üpeuüen, aulal b laccegeun, Kdelcraieetraha 2 aun 1 eintet na 10 zlleſh in Te endi, np 52 na Oc.
qulodrerumanti uatun d lntetpreridus intelliu hanc olim full caſcico Sois viridibulquel nb u entque,rancdor äpiunu 7.ap.8. Excaſcausqiuu. in ædicium llieaun, uut don licet, ni fueritanins vicino dabiturinm ch d animo iniurieſacenteil lerit.leg. penult.iofateiim, udernam in idcödutetn i. erecte experietur, cumin tu z.U vicino. ifta locali
Jum vti yoſliaeti’yo- ubere, Cc.
non datut proreiacorpor:- led proxddus. Cum cuim ills vi, cootrovetſampol- 0.3, Khociaterdictum. ufta
1un Ausitatur.
nocent, tumetſigſr lseſthuiusſet-
9 coofellotit
iwicoo uur. itaquevi ne non poteſt 4
gem neceſſaria, ſcilicet titulus,& bona fides. leg. nullo. 24. Cod. de reivindic. leg. Cellus. 26. infra de vſucap. Nam qui longæ poſleſſionis hanc prærogatiuam habet, non cogitur docere de iure, quo ſeruitus conſtituta eſt, vt hic ait Vlpian. id eſt, vtegointerpretor, non cogitur probare ſibi adquiſi- tam eſſe feruitutem iis modis, quibus ciuili iure adquiritur: uca à domino prædij venditam, aut donatam fuiſſe-l.. lupra deferuit l: ſupra de vſufru. Hanc enim adguiſitionem ꝗuæ unes iplo non ſir,theérur prætor, viilemque actionem dando, t quaſi ſetuitus adꝗuiſita eſſe intelligatur iure ſcilicet præo- rio. l..§. fi infra de aqua pluuia arcẽ. l. app aret. z.infra de irin. adtuque pri. Quodaurem Aceurſ.& crteri omnes ius proti- tulo accipiunt, mihi non probatur, cum longe amplius& ma- ius ſit ius, quam titulum habęre. Atque ita paſſim ee verboy- ſos fuiſſe veteres comperimus. l.2.§. fi. ſupra eo. dictal.*. F.fi de aqua pluuia arcen.l. apparet. de itine. actuque priua. in qua deſideratur apud Haloandrum negatio. Hoc quoque mihi probabilius videtur, in rebus incorporalibus acquirendis ti- tulum neceſſarium eſſe, præſertim cum nulla ſatis firma ratio ſit, cur Aiuris regùla deterum vſucapione recedamnus. d nul⸗ Io. C. de rei vindi. Nec enim verum eſt, quod pro ratione vul- go adfertur, res non magni momenti ſeruitutes prædiorum à b iuris auctoribus habitas eſſe, cum nullus in iure ciuili locus maiori cura& ſtudio ab eiſdem tractatus reperiatut,&e con- ſtat ex Cicerone cauſas in quibus hæc prædiorum iura verſa- rentut, olim centumuirales,& inter grauiſſi mas niumerari ſo- litas fuiſſe. lib. r. de Orat. In eodem errore verſantur, qui pu-
tant præter vſum ſeruitutis; ſeientiam quoque ſeruituris ne-
/
ceſſariam eſſe ad longi temporis pręſcriptionem. Nam ſuffcit aduerſariũ pati,id eſt, non iſnpedite, nec eius ſcientia aut præ- ſentia requiritur.l. fI. C. de præſcript. longitem po.& kerſ for- te. 6. 5.i.ſIupra eod, Quod autem alibi leriprum eſt cum, qui vtitur ſeruitute longo tempore eam adquitere, verum eſt, nec ſententiæ noſtræ contrarium. Præterea hæc præſcriptio
decem annorum, aut viginti bonam quoque fidem exigit, vt
ſatis oſtendit hoc in loco Vipia. quæ ſemper adeſl epræſumi- tur, donec mala fides probata fuerit. l. merito. ſ1. infra pro ſo- cio. Verum ſi triginta annorum præſcriptio opponatut, ma- lam fidem non obeſſe verius eſt. l. ſicut. C. de præſcript. 30. vel 40. anno. Iliud quoque ad hanc acquiſition em ſeu pręſcri- ptionem neceſlarium eſt, vt quis ſeruitute tanquam ſuavta- tur, alioqui vti non intelligitur.l. fi. infra quemadmo. ſerui. a⸗ mit. l.i.§. Iulianus.& J. vlt: infra de itin. actuque priu. Nam vt Theophilus ait, poſſidere proprie eſt, rem aliquam animo do- minantis detinere.vide Inſtit. libr. 3, tit. quibus modis re con- trahitur oblig. 1.le l. 44 i Lr. An vnus ex ſociis-
Vir l.ſed ſi inter. z6. F.i. ſupra de ſeruitutib. vtban-
prædiorum. Inl. 12. Egi,ius illi Or. VII harum. 7. ſupra eodem. vbiplurima adnota-
Valrz. Siquandointer ades bina
Vm pariesita vétrem facit vt in vieini domum procum. —bar, aduetſus parietis dominum datur actio negatoria: Lncum meus. 14.lupra eod. Nec habet locum dachntinfecti caurio, cum damnum præſens ſit. niſi quis forts ided quoqus b exigit hãc cautionẽ quod parietis caſum& ruinã vereatur. An autem propria auctoritate eiuſmodi parietem diruere liceat, ſupta diſputarum eſt. l. 26. ſupra de ſeruit. vrba. prædiorum:
. Ait. 7 97, e
5 8 3
Ir ſpecie, de qua hic diſferitur; côntta ſeruitutem impoſi- tam facit, qui in loco ſeruiente ſyluam ſerit, labraque cra- teras,& cucumelas, quæ vaſa ſunt ad excipiendã ex fonte ma- nufacto aquam, idonea illic poſita haber. Nam tametſi hæc omnia ad voluptatem& amœniratem pertineant, officere tamen intelliguntur ei, qui talium reruin delectatione non capitur. arg. l. vlt. ſupra de vſu& habit.
T0.de ſoruit. ruſtic. prædiorum.
7„ Tit. I Ii ſeruitus Vindicetur. 203 b
In 4. S. Tgchiusfanilia vicinim. —““ 8
Dꝰ officio iudicis aduerſus abſentem. qui fraudationis
cauſa larit ahantequam lis cõteſtata fuerit, in his iudiciis,
quæ pro ſeruitutibus comparata ſunt, hic tractat lulianus.
Nam aduerſus eum n
alias docuimus ſub titu. quib. ex cauſ.in poſſ.ad quem locum
u Plane intelli bit. Sed eius contumacia variis modis coercetur, quos tum ex hoc luliani loco, tuam ex aliis obſeruare licet. Conuentus enim actione confeſforia pro ſeruitute, puta altius non tollendi, ſi nondum ædificatum cogiturq; cauere ſe non ante ædificaturum, quam vltro egerit ius ſibi cſſe ædifica- re. leg. ſi priuſquam. rſ. infra de operis noui nunt. 9i vero iam ædificatum ſit, transfertur in aduerſarium Præſentem poſſel- ſio, ac niſi intra certum tempus cauerit reus, diruitur ædificiũ. l. à quo. 45. infra de damno infecto. Quam legemex Pande- ctis Florentinis reſtituit& emendauit A uguſtinus. Poteſt et⸗ iam aduerſarius præſens in poſleſſionem bonorum abſentis mitti cito. infra, tit. quibus ex cau. in poſleſ. eatur.& l. is, cui le Fatorum. J. infra vr in poſl. legat. Qupd remedium cæteris longe vtilius, ac magisn eceſſarium videtur. Nam cætera cide- mum proſunt, qui poſſeſſor non eſt, yt onus probandi in ad- anum transferatur. em poſſeſſori eſt vtile, cuĩ a- ctionem quoque confeſſoriam competere ſu pra diximus. l. etſi forre. 6.§. ſciendum. ſupra cod. fed etſi forte nolit cauere contumax ſe non ædificaturum donec egerit&cc. ad hoc pro- fecto ſubſidium neceſſario erit confugiendum. quo aduerius non cauentem damni infecti nomine Prætor vrur rætor ait. 7. infra de damno infect. lu⸗ aquæ ducenda ethawiſt. Qus⸗ admodum in rebus incorporalibus, in quas non cadit vera poſſeſßo(hſ eruus, qui. 43.§. incorporales. infra de acq ii rer. domin.) is pro poſſeſſore ſiue detentore habetur, qui alium vti leruiture prohiber, ideoque aduerſus eum datur in rem a- ctio. l. ſ quis diaturno. 10. ſupra eo. Ita etiam reſtituere ſerui- rurem intelligitur is, qaiimpedire definit. Quodfaccre cogi- tur in hac ſpecie contumax, licet actionem& ius ſuum nos 1- deo amittat. H- ctenus enim plectitur, vt de poſſeſſore peti⸗ tot efficiatur. Alij non, reſtituiſſet, ſed conſticuiſſet. hic aben
rauit.qu⸗ lectio magnas contentiones peperit. 2 4 b V Inl I9. 9. de emmuniſerwitate zun VD loci.4§.ſ fundus. ſupra eo. Iis Inl. 20. Tahatrix fanal quem lgauerus 2 Vior 1 binas. 5,& l.vlt.ſapra de ſetui. vrb.pra- n b„§. Pluresex municipalibus. b plures communem ſaltum emant„ Vt jus compa? condi habeant, idque ad diuerſorum prædiorum Friltta⸗
tem; quæ ſingulorum propria ſunt, hoc ius meriro fernitus eſſe dicitur,& idcirco prædia ipſa ſequitur, quiſquis eorum poſtea dominus effectus fuerit. leg. via. 24.§. ſt fundus.&§. cnucducen cruſt. ruſticor. Necme mouet quod res propria, aut cum alio communis nemini ſeruire poſſit. leg. in recommuni. 2. ſupra de ſeruit. vrba. præd. Nam in pro⸗ Phlikaſperie hoc agitur inter ſocios, vt ſaltus ipſorum com- munis ſit, non tanquam ſingulorum, ſed tanquam vniuer⸗= forum„ adeo vt nullicorum liceat alios ad diuiſionem pro- uocare.
Inl f Si quaaqua
VipI. 22. ſi ſeruitus.. vlti. de ſeruit. vtha. pré.& l. Labeo.
. TE 8 A MIT TA NTVR. TITVILVS VvI.

—————————(—— ———ÿÿÿ⅓———
204 Franc. Duareni Comment.
9 Mukius aut in adquirendo, aut in rerinendo, aut in amittendo conſiſtere, Vlp. ait.ifi ſupra de legib. Cum igitur de acquitenda ſeruitute ſub primis quatuor ſupra titulis aliis huius libri ackatum ſit de ſeruitute acquirenda,& deea rctinenda ſub ti. ſi ſeruit. vindic. merito hic lo⸗ cusſ ubiicitur, quemad. ſerui. amit. Inl. z. Jeruitutes prædiorum.
Rimus modus amittendæ ſeruitutis eſt confuſio ‚de qua
ſatis ante dicimus. l. vt pomum. 6.& 1. Papiuianus-ue 1. pra de ſeruit.l.in re communi.⁊ ſ.& l. ſi quis ædes. 29. ſupra, de ſeruit, vrban. l. ſimihi. 20.§. ſi cum fundo.l.tria prædia. 31. Äs ſeruit. ruſtic. præ. l. quicquid. 11. ſupra com mu. præd.
Ial. 2. Qut iter Eactum. TVnc Pauli locum de actu tantum conceſſo neceſle eſt Hccibg lub quo tacite continetur iter, vt adnotauimus
mo prorſus vſus eſt: nam per quemuis vtentem tetinetur ſer- uicus. neque enim ita vſucapi libertas proteſt. l. qui fundum. 12.infra eo. 8 Inl.3. urapradiorum morte.
fructus perſonæ. l pecoris. 4.& 1.34. vnus ex ſociis. ſupra de CTtu. ruſti. præd. Proinde morte eiuscui debentur, aut capitis dimi nutione nõ extinguuntur, vt vſusfructus& alie ſeruitu- tes, quæ perſonatum lunt. ſupra toto ti. quib. ex cauſ. vſusfru.
Oetee prædiorum prædiis ipſis ærent, non ſicut vſus-
Iml.a. Iter ſepulchro. g. Qlagulare ius eſt in ſepulchto, vt ſeruitus itineris ad ĩpſumm ⅓ ebita, non vtẽdo nunquam amittatur. ldeo fortaſſis quia contingere poteſt, vt toto ſtatuto tempore nemo ex familia moriatur, quem in ſepulchrum inferre neceſſe ſit. l. ſerui- tutes. 1 4.§. feruitus. ſupra de ſeruit. l. caueri. 4. ſupra commu. præd. e AA X ol 1aa17 Iml 6. Nam ſatis eſt fundi nomine itum eſſe. AViſquis itinere, aut alia huiuſmodi ſeruitute vfus fuerit, icet non eius nomine, cui debebatur: ſed ſuo potius, ea nou amittitur. bvſus retinetur. 20. cum l. ſeq. infra eo. Verum neceſle eſt eo iure tanquam ſeruitute fundo debita vſum fuiſ- ſe, vt hic dicitur,& l. vlt. infraeo. b I S. i. Si ego via, quæ noblu.
Vplex hic tractatur quæſtio. vna eſt, ſi fundus cui debe- Da. leruitus, inter plures dominos diuiſus fuerit in partes certas, an vnus eorum vtens ſeruitute, alteri eam conſeruet. Er hoc negat Celſus: ante diuiſionem vero vna tantum ſerui- tus eſt, quæ diniſionem non recipit, ideoque vna vtente dun- taxat, tota retinetur, vt dictum eſt. l ſeruitus.;. ſupra eo. Alte- ra quæſtio eſt de fundo ſetuiente, an ſcilicet poſt eius diuiſio- nem, ſi fundi ſuperioris dominus per partem tantum, quæ ob- tigit vni, iuerit, an alteri parti impoſita ſeruitus amittatur. Et diſtinguit Celſus multipliciter, in qua diſtinctione obſcurum fere nihil eſſe videtur, eo excepto quod de diuiſione fundiper longitudinem vie, aut latitudinem dicitur:hoc autem ita acci- piendum eſſe arbitramur, cum per latitudinem vię fundus di- uiditur, vtens via per partem vnus ex ſociis pro ea parte tan- tum fruſtra ſeruitutem retinere diceretur, cum medium præ- dium, id eſt per alterius intercedens, impediat ſeruitutem. l. qui ſella. ⸗. ſupra de ſeruit. ruſtic. præd. Quamobrem dicitur vna ſeruitus eſſe, quam totam retinet. Quæ ratio ceſfat, cum per longitudinem viæ fit diuiſio.— Inl. J. Si ſic conſtituta.
(Cum vſus ſeruitutis non eſt continuus, ſed interruptus annorumaut menſium interuallo volũtate contrahen-
tium legitimo tempore, id eſt biennio, non amittitur ſeruitus non vtendo, ſed duplicatur tempus, ac in locum biennii ſucce- dit quadriennium. Verum, quia dubitari poterat; cum loco biennij ad amittendam ſeruitutem, conſtitutum ſit tempus decem annoruminter præſentes, viginti inter abſentes, J.ſi- cut. 4. C. de ſeruit.& aqua. an id quoque duplicetur. Et luſti.· nianus non vſquequaque duplicandum ſanxit, ſed Romano- rum tempus tam inter præſentes, quam abſentes ſtatuit. l. fi. Cod. de ſerui.& aqua. Vna ſeruitus t. Adeo breue hoc eſt temporis interuallum, Ju vlus ſeruitutis interrumpitur; ve vnus atque continuus eſſe videatur. Seruitus enim hic pro fa- cto& vlu, non pro iure accipitur, vt alibi non raro. l. 1.§.⁊. in- fra de aqua quotidi.& æſtiua. Nam in ſuperiore quoque caſu vna atque eadem ſeruitus eſt.l.i.ſupra de ſeruit.leg. cum vſus- fructus. 13. infra de vſuftu. legat.
In ly. Stillicidit.
S, qui ius ſtillicidii immittendi in aream vicini habet, per- T-Enioe in ea ædificare, ſtillicidij ſeruitutem amittit. Nam alioqui otioſa& inutilis eſſet ea permiſſio, cum abſque eo vi- cinus ædificare non prohibeatur, modo ſtillicidium non im- pediat..i. infra ad municip. leg. ſi quando. I ⁊. infra de lega.i. Sed cum permittenti non tantum ea ſeruitus competit, ſed et- iam altius non tollendi, hactenus id permittere intelligitur, yr officiacur tantum luminibus ædificando, non etiam yt ſtilli- cidium nõ recipiatur.l.ſi domus. 20. ſupra de ſerui. vrb. præd.
af§. Fqui.&l,9. Siin partem. VIpII.2.&l. 6. fapra eo. Inl. 10. Sicommunem fundam.
Vamuis non vtens ſeruitute per legitimum tempus, eam amittat:pupillus tamen non amittit, cuius res lõgotem- pore non vſucapitur. l. bonæ fidei.48.infra de acqui.rer.dom. Hinc effieitur, vt ſi quis cum pupillo fundum habeat commu- nem, cui debeatur ſeruitus,& neuter eorum vfus ſit, maio- rem natu propter pupillum retinere ſeruitutem. Notaad!.i.
O. ſi vnus ex plurib. appel. In S. Si 1 qui aquam. b
A Dretinendam ſeruitutem, ea vti oportet per modum& X tempus, vt Iuſtin. ait.§. 1. Inſt. de vſuf. Nam ſi quis tem- pore legitimo vſus fuerit, non tamen per modos, qui expreſſi lancin eius conſtitutione, amittitur. leg. 4.§. modum. ſupra de erult. 1—
Inl. 1. Siis, cui via.§. Hæres.
Vamuis hæres fundi ſub conditione legati ſit domĩnus 0 ante cuentum conditionis, ideoque ei ſetuitutem im- pouere non prohibeatur: tamen exiſtente conditione, quæ retrotrahitur, euaneſcit ſeruitus. Hinc vulgare illud, extincto iure concedentis, extinguitur ius accipientis.l. ſi fundum àte- ſtatore. 104:infra, de condi.& demonſt. de quo in ſecundum cap. ſupra aliquid adnotanimus. Cæterum in codicibus Ha- loandriinl. lex— 3 1.infra de pigno. mendoſus hic lo- eus eſt, videturque aliorum ſincarior lectio, in quibus eſt ne- gatico. in Bas ein⸗
In l.12. Duifundum alienum.
L TVnc locum ſupra iam attigimus cap. ſ. Ratio autem iſti-
us iuris hæc eſt: Qaia quandiu prædium non manet
letam,non vſucapitur libertas, quoeunque modo impe- latur. 1ei me, 8
4
Inl. 13.1 quis ex fundo.
4. Hoc cap.variis in locis iam interpretati ſumus. Inl. Iæ. Ji locus,&. cum via.
Quoties

WMando.Iuz. inftadele 1
Kinpanten.
teper legtimumrmgunm
on amitnt cuius teslägpuen. dei 48. inftade acqui tetnn,
pillo fundum habeat comm eneuter cotum vfusſit, ma
nere leruitutem. Notaad.
1 ¹quim.
ea ti oponretper modumd aſt. de viaf. Namſiquistem- zmen pet modos,qui erpreſſi dut.eg.wodum. ſoptads
uuu. H. Her 3.
egaii btaͤowinch 3, eoqueci leruitutem im⸗
jn Tit. II. Deiureiurando.
Voties per viam publicam populus iter facere non po- teſt, iuſta cauſa eſt, cur vicinus proximus viam Maſla n propri ilicet ex priuatoifiat lo-
recogatur per fundum proprium, vt ſcilicet ex priuatoifia
cus publicus eorum auctoritate, qui publicandi ius habent. 1 2.§. viam. infra ne quid in loco public. Quo caſu ex ærario
publicum pretium rei cxoluetur. l.z. Cod. quib. ex cauſis ſerui pro præmi. lib. accipi idenique dicendum, ſi ob eãdem cauſam cuipiam priuato ad viam præſtandam& conſtituen dam adi- gatur.l.ſi quis ſepulchrum. 12. infra de relig.& ſumpt. funer. pro temporario autem tranſitu pretium petendum nonarbi- tror, quod vfu receptum eſt.
VIDIlI. tria prædia. 3 1. ſupra de ſeruit. ruſticorum
b Inl. 16. Aquam, quæ oriebatur. XNFVltum retert, an vni& eidem fundo duorumcommu- Ani, an diuerſis fundis ſingulorum propriis debeatur ſeruitus. Priore caſu vna ſeruitus eſt, que aut tora retinetur aut tota amirtitur. Poſteriore duę ſunt ſeruitutes, vnde vnã amit- tirctenta altera, nihil prohibert, vt ſupra dictum eſt, cap. 6.
Ad verſic. item ſi quis eorum Cc.ibi, nihiliuris accreuit.
(. Vmnulla hic coniunctio inter riuales eſt, id eſt, quĩ per Dᷓundem riuum aquam ducunt, merito ceſſat ius accre- ſcendi. leg.huiuſinodi legatum. 8⁶. 9. pe.infra de lega.1. Non quod in contractibus locum non habeat, vt aliqui opinantur.
I. ſi mihi& Titio. 10. infra de verb. oblig. vt mittam quodin
vltima voluntate pars vni ſemel adquiſira, demum admiſſa
non accreſcit alteri, præterquam in viufructu, in quo ius ſia-
gulare eſt. l. 1.§. vlt. ſupra de vſufr. accreſ.
Inl 17. Labeo ait, ſis, qui hauſtum.
FRANCISCI DVARENI I (ONSVILTI b DIGESTORVM TIT. 11.
3 4
Ca r. 1. S
2* Quid ſit inſiurandum,&quotuplex ſat.
JVsIVRANDVvH, quod& ſacramen- tum dicitur, affirmario quædam reli- O) giola eſt, vt ait Cicero lib. 3. Officio. i Quiſquis enim iurat, ctiam ſi Dei men- des tionem non faciat, tamen deuouere ſe
na quaſi ſubiicere, ſi ſciens fallat. Et — hoc fit etiam ſine expreſſa inuocatione Deiʒvt cum quis pet ſalutem ſuam aut caput ſuum vel filiorum ſuorum iurat.. 3.1. qui per ſalutem, hoctit. Quo genere iuriſ-
iurandi fanctiſſimi quique homines vſi fuiſſe leguntur, vt
0 EFrrores
cuiuſdda
Philoſs-
pbzopinio admonere nec
eirea a, pit Iſſocrates ad urandi.
poſtea dicemus. c.I. ne quis putet hoc quaſi impium ſuperſti-
tioſumve improbandum eſſe. ltaque relicienda eſt ſuperſtirio eorum, qui iureiurando prorſus interdicunt hominibus quaſi re impia arq; illicita, qualis videtur fuiſſe neſcio quis philoſo- phus, cuius celebratur hæc ſententia, êeανν⁶π. Sed fortaſ- cvoluit homines deterrere à conſuetudine iurandi, eoſque remere& leui de cauſa iurarent ſicut præci-
Demonicum. Er Fabius Quintil.lib. 9. lurare neceſſe eſt, graui viro parum conuenit. Quod epto conſentaneum eſt. Laudanda eſt igitur tum Romanorum, qui animaduerterunt iaſ-
——
inquit, niſi vbi & diuino præc prudentia vete
4 4
R ſacrare intelligitur, ac ſe vlrioni diui-
ſas enumerare.
b 205 TVsade undi ad fontem ſeruitutis hauſtus acce ſſio quædam Jet, 5.gu habet.ſupra de ſerui.ruſtic.præd. Quare amil-
ſo iure hauriendi, non vtendo per legitimum tempus, adeun-
di quoque ius amittitur, tametſi eo rempore ad fontem ierit. l. cum principalis cauſa. 139. infra de reg. iur. In ſeruitute itine- ris, quæ actui ineſt, aliud dicendum eſt, quia non eſt acceſſo- ria Tda alis. Etenim actum habens, iter habet eriam ſine iumento. l. I. ſupra, de ſer. ruſtic. præd. Qui vero habet hau- ſtum, non ſimpliciter ius itineris, velſeruitutem ad kontem eundi, aquam tamen hauriendi gratia habet, dictal..§. qui
babes⸗ſuprade ſeruiuſtico.pradioN egatio expungenda eſt⸗
X legendum, ierit ad fontem. vt Anguſt. etiam monet. In l. 16. Si quis alia aqua. VIDII. ſi communem. 10.§. i. ſupra eo. In!l. 19. Sipartem fundi. CEruitus quæ ceſſit alicui contractu venditionis, vel alio⸗ antequam fundo adquiſita fuerit per traditionem,&vſum, vt docuimus in l.quoties..ſupra de ſerui. noh amittitur lon- go tempore: quia verum eſt nondum comperere ſeruitutem, ſed actionem tantum perſonalem, qua ſeruitus dari petitur. Alia cauſa eſt ſeruitutis, quæ teſtamento legatur. Nam eius, vt ita loquar, dominium abſque vlla traditione ſtatim tranſ⸗ Fertur, ſicut& rerum corporalium. l. ſi tibi homo. 88.§. cum ſeruus. infra de leg. i.& l. à Titio. 66. infra de furt. Itaque non vtendo per legitimum tempus amittitur, étſi ignorantia lega- tarii in cauſa fuerir. Verum hoc caſu reſtitutio in inregrum à
1
prætore impetrari poterit. l. 1. ſupra ex quib. cau. maio. ſ. itine-
re. 28. ſupra de ſer. ruſt. præ. Inl. 20. ſus retinetur.
VID7 1.z. ſupra eod.
1N L I B XI.
iurandum retinendum eſſe, vt vinculũ maximum policiti ora dinis, euiuſque vſum variis ex cauſis receperunt. Colebatur enim apud eos magnopere fides ac religio, quæ ſi apud aliquas Bentes contemnatur, ihi nullus poteſt eſſe vſus iuriſiurandi, nec vtile eſt iureiurando lites dirimi, vt docet Plato lib. 1. Jo legibus. Nobis quidem Chriſtianis hominibus„nihil anti- quius eſſe debet iuriſiurãdi religione,&emaxime ad nos perti- net, quod Paulus Apoſtolus ait, ad Hebr. capit. 6. Iuſiuran- dum omnis controuerſiæ finem eſſe. Variis autem ex cau- ſis præſtatur iuſiurandum Romano iure, veluti ob litis æſti-
mationem, ob purgationem calumniæ, ob teſtimonii dictio-
nem, ob iudicandi munus. Sed neceſle non eſt ſingulas cau- Duaæ ſunt præcipuæ& magis vſiratæ, de qui- bus nunc eſt dicendum. Vna eſt cum ad fidem adſtringendam & contractum aliquem confirmandum iuratur, verbisin fu- turum tempus conceptis. De quo genere iuriſiurandi Cice- ro ita ſcribit lib.z. Offic. Nullum vinculum adaſtringendam fidem, iureiurando maiores noſtri arctius eſſe voluerunt. Id indicant leges in duodecim tabulis ſactatæ, indicant fœdera,
quibus etiam cum hoſte deuincitur fides. Indicant notio-
nes& animaduerſiones cenſoriæ. Verum de hoc iureiurando nullus eſt proprius titulus in iure Ciuili,& pauca admo- dum exempla reperiuntur. l. ſi duo§. vltim. hic. Nam ob-
ligationem nullam parit iure Ciuili, niſi libertus patrono do-
mum, munus, operas ſe daturum iurauerit, vt author eſt Caius lib.. Inſtit. de oblig. leg. iuriſiurandi. de oper. ————— 4 8 1.

2,06
lib. l. ſi quis pro eo. de fideiuff. Iure tamen Pontiſicio„is qui
gærndo ſo aliquid facturum iurauit, neceſſitate faciendi propter reli-
feruandi gionem obſtringitur. toto tit. de iureiur. in Decretal. Ponti fi⸗ pr iuku- ces enim iuriiurando vim ttibuunt maiorem, quam iuris Ci- rasdum. uiles authores,& regula eſt iuris Pontificij, ſeruandum eſſe
iuſiurandum omnne, quo Deus non offenditur„aut quo ſalus
xæterna non amitritur. cap. cum contingat. eo. tit. Altterum ge-
nus iuriſiurandi ad finiendas lites pertinet, vt cum quis defe-
rente aduerfſario, vel iudice iurat ſe dare non oportere, aut ſibi dari oportere. Et hoc juſiurandum Caius maximũ remedium eſſe ait litium expediendarum. leg.1. hic. Paulus finem omnis controuerſie vocat. De hoc autem iure iurando edictum 4 lar liane compoſitum eſt, cuius tria mihi videntur capita fui e, tametſi in vererum prætorum edictis quædam alia fuerint„Vt oſtendit Gellius lib. 10. cap. 15. Sed quomodo fuerit compo- ſitum ante lulianum, non multum noſtra refert. Nos enim edictum Iuliani, quæque ad aliud edictum ſcripſerunr Vlpia- nus, Paulus& alii veteres conſulti; hie perſequimur. Exho- rum igitur ſcriptorum variis locis colligimus hæc capita, vt fontes aperiantur huius diſputationis, quæ ad edicti interpre- tationem potiſſimum ſpectat.
C A P. II.
Decogendo eo cui luſturandum defertur, iurare aus ſoluere, aut referre ex edicto pratoris.
Num caput edicti, in hæc verba conceptum fuiſſe vide- 4: Eum à quo iuſiurandum petetur, ſoluere aut iura- re cogam, niſi aduerſario iuſiurandum referre maluerit. leg. 34.§.ait prætor. hic. l. delata. Cod. eod. Guius edicti æquitas quanta ſit, ex eo apparet, quod manifeſtæ, vt ait Paulus, tur-
itudinis fit, nolle nec iurare, neciuſiurandum referre. l. ma- nifeſtæ. 38. hic. Vt enim modeſte facit qui aduerſarium ſuum cauſæ& litis iudicem conſtituit. l.1. quarumterum actio. ita impudens iudicandus eſt, qui talem conditionem ſibi obla- tam recuſat. At enim dixerit aliquis, hanc neceſſitatem iuran- di nimis duram& iniquam videri, cum reperiantur nonnul- li adeo timidi ac ſuperſtitioſi, vt malint iniuriam pati quam iurare, exemplo Cliniæ illius Pytagorei, cuius memiovit Baſi- lius. Nec videtur huic ſatis conſultum, quod poſſit referre iuſiurandum aduerſaris fortaſſis impio& perfido homini, ac facile peieraturo. Verum publica vtilitas quæ in dirimen dis li- tibus verſatur, ſuadet, ne hominum ſuperſtitionis ratio hic habeatur, cum præſertim rara ſit ea ſuperſtitio. In edicto au- tem prætoris quo remittitur conditio iuriſiurandi, l. quæ ſub conditione. de condit. inſtit. non immerito ſuperſtitioni ho- minum indulgetur, quia iurari nullius intereſt, modo teſtato- ris voluntati aliter pareatur. b
CAy. III.
.. 1„/.. De ofcio tam prætorts quam iudicis cum defertur iuſ⸗ iurandum, aut refertur aduerſario.
FE hac parte edicti apparet poſſe eum cui defertur iuſiu- andum, vel id ſuſpicere, vel deferre aduerſario, velrecu- ſare. Acin his omnibus caſibus quodnam ſit officium præ- toris aut iudicis, Vlpia. docer cap. 34. hic. Nam officium præ- toris hic diſtinguitur ab officio iudicis, quod ab interpretibus
animaduerſum non eſt. Officium enim prætoris in hac re
verſatur, cum nulla eſt adhuc lis, nullum iudicium acceptum. Exemplo id demonſtrari poteſt. Titius mihi debet centum ex mutuo, interpello eum vr ſoluat, negat ſe debere, petovt iuret, ne id quidem vult. Adeo prætorem,& poſtulo vt cogat eum iurare vel ſoluere, iudicium aut iudicem non po- ſtulo. In hac ſpecie prætor fungitur partibus ſuis,& cogit iu- rare aut ſoluere, vt Vlpianus docet. Ratio autem cogenci hæc eſt, vt reo non iurante pignora capiantur. l. ſi pignora vencãt. 50. de euictionibus&c. Si vero actor non iuret, denegetur ei iudicium. Eſt enim vſitata hæc prætoria coercitio. l. ſed et- ſi per prætorem. quibus ex cauſis maio. Totum igitur hoc geritur in iure apud prætorem, antequam vllum ſit iudi-
Franc. Duareni Commient.
cium. Eſt autem locus officio iudicis magis, quam præto- ris cum iudicium iam acceptum eſt formula à prætore datas led co tandem ventum eſt, vr alter alteri deferat iuſiuran- dum. Sic enim interpretor hæc verba: cum res in iuſiuran- dum demiſſa eſt, apud Vlpianum, vbi res pro lite accipi vide- tur vt alibi ſæpe. Iudex igitur vel abſoluit velcondemnat, ſe- cundum diſtinctionem tradiram ab Vlpiano. Sic diſtingui- tur officium prætoris& iudicis dati. Nec diſſimile eſt quod Pomponius ait decommuni ſtipulatione, quæ modo profici- ſcitur ex officio prætoris, modo ex officio iudicis. l. 5. de verb. obligat. Sed hæc ſatis eſt: leuiter nunc eſt attingere de vtriuſq; officio, quæ alibi fuſius Anobis declarata ſunt. Quod pro- prium eſt huius loci, quæritur quomodo iudex pronpntiars debeat. Et certum eſt iudicem non recte pronuntiare, vt iu. retur ſimpliciter. l cum iudex. Cod. de ſenten.& interloc. De- bet enim declarare quid fieri velit, cum iuratum fuerit aut re- cuſatum. Ac videtur commoda ratio pronuntiandi ſub condi- tione, quæ apud veteres in vlu fuit. d.l. ſi quis iuſiurandum. C. de reb. cre. Cuius exemplum eſt apud Senecam lib. 4. con- trouer. c. 13. Nec vero ſequenda eſt eorum opinio, qui putant hunc morem immutatum eſſèe conſtitutione luſtiniani, l. ge- neraliter. hic. cum in ea apertiſſime teſtetur ſe nihil derogare iuri antiquo. Verba eius conſtitutionis hæc ſunt: Omne igi- tur iuramentum, ſiue à iudicibus, ſiue à partibus illatum, vel in principio litis, vel in medio, vel in ipſa definitiua ſub iplo iu-
dice detur, non expectata velvltima definitione vel procura-
tionis formidine. Etſi autem hæc conſtiturio aliquid habeat oblcuritatis,& videatur perſcripta ab homine parum diſerto: tamen puto hunc eſſe ſenſum, vt cum fuerit pronuntiatum, ſtarim iuretur ſub eodem iudice: etiam ſi forte alius iudex ſu- perior fuerit appellatus, item ſi de eo quod incidit, iurandum ſit, vt definitio cauſæ non expectetur. Quod autem paulo poſt ſequitur in cadem conſtitutione, vt liceat ſacramentum
recuſare, minime contrarium eſt edicto prætoris, de quo iam
diximus, vtaliqui opinantur. Non enim prætor cogit ſim-
pliciter iurare, ſed iurare aut ſoluere, niſi iuſtam recuſandi cau-
ſam habeat. CA p. 1 11 J.
Neceſcitatem iurandi variis ex cauſis remitt, idq ex ſententia edicti pratorii.
It prætor in edicto, Iurare cogam: nec perſonam vllam Xexcipit. Quod enim olim ſcriptum erat de ſacerdote
Veſtali& flamine dial, id ſublatũ à luliano veriſi mile eſt, Sa-
cerdotem Veſtalem& flaminem dialem in omni mea iuriſ- dictione iurare non eogam. Gellius lib. 10. ca. 1. Quamuis au⸗
tem prætor diſtricte dicat ſe iurare coacturũ, tamen ex luſta cauſa interdum remittenda eſt hæc iurandi neceſſitas. Scriptũ
enim temperandum eſt Meuuia, ne alias fiat ſummum ius, ao ytan ſumma iniuria, vt dicitur. Nam& edictum quo arbiter cogi. iustemye tur ſententiam dicere, ſic interpreratur Vlpia. i. licet, de recept- aniem arbit. Nec credendum eſt prætorem aliter entiies ‚quamuis pat edicti verba deficiant. Iuſta autem cauſa quæ ſit huius remil- ſionis, difficile eſt in vniuerſum diffinire, cum totum hoc po- ſitum ſit in æquitate.l. de acceſſionibus. de diuer. temp. præſc.
J. ſed etfi.§. vltim. ex quibus cau. maio. Attingemus tamen præcipuos quoſldam locos, quibus declaratis,— poterit
de his caſibus, qui quandoque inciderint, iudicari. l. neque le- ges. de legib.
I. Primus eſt, cum is cui defertur iuſiurandum, id ignorat
de quo iurandum eſt, aut de eo dubitat. l. iuſiurandum. 34 ·in
prin. Quod& Fabi. Quintil. ſenſit, lib. ·. capit. 6. Quod
ergo ait prætor, iurare cogam, ſic interpretamur ex bono& æquo, niſi is, cui defertur, probabilem habeat cauſam igno- rantiæ aut dubitationis. Quid enim ſi Stichi promiſſor putat Stichum deceſſiſſe, atque ideo non poteſt liquido iurare? Nee tutus erit per relationem, inquit VlIpia. quia dicet forte actor,
nihil aliud ſe ſcire, niſi Stichum promiſſum eſſe,& ſe ignora-
re an deceſſerit. Nam ſi actor iurauerit ſibi dari oportere Stichum, qui non eſt in rerum natura, non prodeſt ei iuſiu- randum, nec deferenti nocet. leg. eum qui.§. 1. hic. Alii
Alite⸗
——————

Ainipta definitiualub pli ima definitione vel ptocmn ec conſtitmio viqulidi bia abhomine patum dlenr ntcum kuerirpronunamn cer atium üforiealmäui de coquod incict, unanduu pectetut. Quod auem dub cutione, vtlicear ſinnentun eſt edicho prætonsi duoum .Nou enim praucagtli⸗ dluere niſiiuſtamtecumäca
d. IIII.
„41 uariis ex cuuſts temin uedictiratuuu-
rt augam: nec perſodam ylam lim lcriptum eru de ſxerdots arü lulano reciſmiteſt or am dilem in omai mea lull Nls l10caſ. Qumubal- are coꝛctufũ, tamcu&x uul hæciutandi decellitss. Ictiii
ua De
dasdec 3 dus des„ 4. acideciat udta Lneq
llss fatſahhmumn 1u- Kum quo ubitet co/
jn Tit. II. Deiureiuranddvdo.“ 207
ſed hæc interpretatio minus incommodi habere mihi videtur,
quam aliorum.
11. Remirtitur hæc neceſſitas iurandi propter perſonam
eius, cui defertur: vt ſi forte pupillus ſit, nondum habilis ad jurandum. l. iuſiurandum.§. pupillo. hic. Nec dubitandum eſt quin jta ſenſe ric prætor, cuius verba ſic interpretamur, quaſi dixerit, iurare cogam, niſi perſona idonea& habilis non ſit. Prodeſt tamen pupillo iuſiurandum ab eo ſponte præſtitum, vr poſtea dicemus.l. qui iuraſſe. Sed nec procurator aut defen- ſot iurare cogitur. d. l. iuſiurandum. quia iniquum eſt de alier no facto alium iurare, vt Vlpianus ait, ſub tit. de actio. rertum amo. ex quo loco ſumptum eſt 38. c. huius tit. vbi dicitur, ma- nifeſtæ turpitudinis,&c. Eadem cauſa videtur tutoris quæ
procuratoris. Sed tamen conſtitutum eſt,rutorem cogendum
eſſe. l. cum etiam. C. de rebus cred. ideo fortaſſis, quia quam-
uis procuratore non iurante cogatur iurare dominus arque
ita ſatis conſulatur deferenti. l. generaliter.§. his de præſenti- bus. tamen tutore noniurante non poterit cogi pupillus, id, que graue erit aduerſario, qui rem decidi iureiurando cupit. Gur autem tutor non cogatur iurare in litem, dice mus ſab tit: de in litem iuran. 3
III. Recuiatur iuſiutandum propter perſonam deferentis, qui idoneus non eſt ad iuſiurandum deferendum: veluti pu- pillus, prodigus,& alij qui ad hoc habiles non ſunt. ltutor..1. hic. Nam edicti verba interpretamur addica hac exceptione, idque ſuadet euidens æquitas, quia tale iuſiurandum non no-
cer deferenti, atque ideo tutus non eſtis, qui iurauit. Poſſunt
tamen hi omnes deferre iuſiurandum, tutore vel curatore au- thore.. 17.§. 1: hic.& eſt ratum iuſiurandum eis deferentibus præſtitum, quamuis reſtituantur in integrum ſi capti fuerint. J. ſi curatorem. C. de in integrum. reſtit. IIII. Remittitur iaſiurandum, quia aduerſus eum eui de- fertur non poteſt agi. Et cum hac exceptione verba edicti ac- cipienda ſunt, nec aliter cogitur quis iurare, quam ſi agi cum eo pofſit. Exemplum eſt, ſi legatus prouincialis Romæ conue- niatut. l. utor.§. vlt. hic. Nam quia non cogitur Romæ iudi- cium accipere, ne iurare quidem cogitur. Inſiurandum enim pro iudicio accepto,& lite conteſtata habetur. l. ſed etſi reſti- tuatur.§. i. de iudic. Aliud exemplum eſt, ſi parens aut patro- nus conueniatur famoſa actione. l. ſi patronus. Nam hico- guntur iurare, cum propter rem defertur iuſiurandum, non propter calumniam aut aliud delictum, niſi res petatur famo- ſo iudicio.l. quories. hic. Recuſarur iuſiurandum, ſi is qui de- fert, nolit iurare de calumnia. l. iuſiurandum. 34. hic. Hac enim ratione temperatur rigor edicti, quod ſuperſtitioſis homini- bus paulo durius videri ſolet.I. quæ ſub conditione. de condit. inſtit. vt ſi forte quis vereatur ne aduerſarius calumnioſe de- ferat iuſinrandum, cogat eum calumniam purgare exacto iureiurando. Sed hociufiurandum remittitur patrono& pa- renti. l. iuſiurandum. 34. hic. propter honorem ac reuerenti- am quæ eis debetur..honori. de obſeq. Turpe enim eſt paren- tem à filio in calumniæ ſaſpicionem vocari, aut patronunn à li- berto. Addunt aliqui, filio quoque ac liberto remittendum id eſſe, vt ſeruetur æqualitas. Verum hæc æqualitas maxime in- xqualis eſt, cum reuerentia, de qua dixi, non ſit mutuas nec reciproca. Proinde quamuis contra patronum famoſo iudicio non agatur, tamen licet patrono aduerſus libertum famoſo
judicid experiri. Scio quid de beneficiariis patronis atque cli-
entibus conſtitutum ſit, titul. de conſuet. rect. feud. Sed ius
beneficiarium quod ſingulare eſt, non facile ad alias perſonas
produci debèt. 113 V. laſta cauſa eſt recuſandi, ſi non recte concipiatur iuſiu-
randum ab eo qui defert. Qua de re ſolet eſſe controuerſia in- ter litigatores, qnæ iudicisarbitrio dirimitur. d.l. iuſiurandum.
34.§. ſi de qualitare. 821
VI. Cauſa recuſandi inſta eſt, ſi is qui derulit iuſiurandum idreuocauerit; ac rurſus deferre velit. l. ſi quis iufiurandum. Hæc enim variatio. qua lites augentur, non eſt admittenda, ſed modus ei ſtaruendus in iureiurando„ quod litium finien-
darum cauſa comparatum eſt.
e Aelatum referri. 99
†
TNKimus ſi cui deferatur inſiurandum, referre id licére ad- Lcrcario ſi iurare nolit, dque edicto prætoris cautum fu- iſſe. d. I. iuſiurandum. 34. Verum hæc pars edicti etiam exce⸗= ptiones habet, vt ſuperior quam interpretati modo ſumus: Vna eſt ſi conuenerit inter aliquos, vt iureiurando vnius res
decidatur: iniquum enim eſſet ab ea conuentione tecedere.
Atque ſic interpretamur hæc Pauli verba, iuſiurandum quod ex conuentione extra iudicium defertur, referri non poteſt.l.
17. Nec ignoro quid alij plerique ſentiant. Sed hæc interpre-
tatio mihi videtur, non tantum verbis, ſed etiam xationi& æ- quitati contienire. Altera exceptio eſt, cum furti agens velre- rum amotarum propter ſuſpicionem forte aliquam iuſiuran- dum reo defert. Ratio enim non permittit, vt referarur acto- ri cum ęquius ſit reum de facto proprio& ſibi cognito, quam actorem de alieno& incognito iurare. I. Marcellus.§. vlt. de actio. rer. amot. Et hæc æquitas locum habet quoties quis de- fert iuſiurandum de facto alterius, aut de re ſibi non comper-
ta. Sic enim ait VIpia. interpretans edictum de actione rerum
amotarum. Si quis delatum ſibi iuſiurandum referre velit, nõ videtur prætor permiſiſſe. Deinde Paulus ait: Non magis quam ſi quis ei qui furti agat, iufiurandum referat, an ipſe fur dr Hoc autem videtur Paulus ſcripſiſſe, addens exceptionem regulæ. cap. 38. huius titu. vbi dicitur, manifeſtæ turpitudinis &c. Nam inſcriptiones oſtendunt ea capita apud Paulum con- iuncta fuiſſe. Multum ergo refert, an quis agat futti, vt fere fit propter ſuſpicionem, non quod ſciat furem eſſe reum, an vero quis intendat certam ſe pecuniam credidiſſe. Arque id obſer- uatur plærumque in delatione ipſa iuriſiurandi, quod hic dici- mus de relatione, vt is qui incertus eſt, non cogatur delatum ſuſcipere. d. Liuſiurandurn. 34. vt ante diximus.
Cap. VI.
Duplex ſtripti& ſententiæ quaſtio ad inter- pretationem edicti.
Veti ſolet ſi actor nihil omnino probauerit, an nihilo-
K minus iurare aur ſoluere cogatur reus edicto prætoris. Eſtque ſcripti ac voluntatis hæc quæſtio, in qua opinionum varietas reperitur, ac plæriſque videtur edictum prætoris ita accipiendum, ſi reus aliqua ialtem coniectura aut præſum- ptione nitatur, quaſi addenda ſit exceptio ex bono& æquo, idque propter vulgarem regulamʒ actore non probante reus abloluitut. l. qui accuſare. S. de eden. Alij quod ſcriptum eſt
tuentur, nec patiuntur addi eam exceptionem, quibus ego
magis aſſentior. Mouet me ipſius edicti tatio de qua iam di- ximus. l. manifeſtæ. Magifeſt⸗ enim hic eſt turpitudo iuſiu- randum recuſantis, cum iudex conſtituatur in cauſa ſua. l. 1. quarum rer. act. non dat. Necreſtringi debet edictum inter- pretatione, niſi cum iniquum aut inntile eſt ſcriptum ſimpli- citer ſequi, vt in ſuperioribus exemplis. Adde quod in re dubia vincere debet vtilitas publica quæ in dirimendislitibus verſa-
tur. Mitto vulgares locos qui ab aliis citantur ſententiæ huius
confirmandæ gratia. l. tutor. 3 5. hic. l.vlt. C. de fideicom.l. vlt. S.licentia. C. de iure deliberan. l. cum de indebito. de probat-
KRegula autem de actore non probante cedere debet edicto,
& intelligi cum hac exceptione, niſi actot iuſiurandum defe- rat propter vtilitatem& litium expeditionem. Ac quoties oc- curtit talis ⁴νννμe πρmνᷣρεασνν, d ſequimur, quod æ qur uͦs at- que vtilius videtur, vt oſtendimus ſub tit. de legibus. Alteta — eſt ad interpretationem edicti pertinens, an is cui de- fertur iuſiurandum, iurare cogatur, etiam ſi probare malit
quam iurare. Nec diſſimilis eſt hæc quæſtio ſuperiori, quia de
ſeripto& ſententia quæritut,& eſt non tantum à conſultigs, ſed etiam à rhetoribus tractata. Nec minor eſt diſſenſio& di- uerſitas opinionum quam in ſuperiore quæſtione. Et quia certi iuris hognon eſt, ſed dubij arque controuerſi, quod æ- quius& vtilius eſt hic quoque ſpectandum erit, arbitrioque iudicis relinquetur. Ac ſicut apud Ariſtophanem inferorum iudices ſchyli& Euripidis verba in lancibus poſita exami- nant, vtra ſint magis tragica, ſic actotis& tei argumenta acra- tiones ponderandæ à nobis ſunt. Quiiuſiurandum recuſat, contendit ſe nolle cuiquam dubium relinquete au peierarit: quæ ratio viſa eſt probabilis Fab. Quiatilia. lib. 5. c. 6. Alter ait le moleſtia litis quamprimum defungi velle, idque ſine vlla IE lSlla ntns Pa der 35

——————— ———— 8 4——————
—
—
— ———
————————---—— —————
—y—
——
—— — ————
——
e* 4 ——— 3— en—““— 8 —————— 3.— 2——————— oſͤſſſſſſ“ 8—— 8 —————.——————. 1“ ——————————*— 8 4———— ————— 3 6 ———————————— 3—— 8——*——— 1 ean 8— ————.——.—— ——
——— E—
208 Franc. Duareni Comment.
aduerſarij iniuria, qui cauſæ ſuæ iudex fiat delatione iuriſi utã- di. Ex quo facile eit homini prudenti iudicare, quanto iuſtior ac publice vtilior ſit huius allegatio, quam alterius qui iuſiu- randum recuſat. Nam, vt iam dixi, exceprio non eſt addenda edicto, niſi euidens id æquitas arque vtilitas exigat. l. 1. At in hac ſpecie quod affertur pro recuſante, tamerſi vtcunque ſit probabile, tamen cauſa deferentis coniuncta eſt cum publica vtilitate, cuius maxime habenda hic eſt rario. Ac ſi paria eſſent rationum momenra, ſeruiendum eſſet verbis cdicti. l. i.§. ſi is qui nauem. de exercit. act. Itaque is cuĩ defertur iuſiurandum, etſi onus probationis ſuſcipere m alit, nihilominus cogetur iu- rare aut ſoluere edicto prætoris, vt non immerito iufiuran- dum dicatur maximum remedium expediendarum litium eſ- ſe. l. 1. ic. Illud ſane fatemur quod lure pontificio expreſſum eſt. l.z. de probat. eum qui iam probauit quod intendebat, iu- rate non cogi. Eſt enim iuſta eius recuſatio,& eo magis, quia ad litem protelandam non ſpectat. Sed nos de eo qui non- dum probauit, ſed probare paratus eſt, hic diſſerimus. Nec ad- uerſatur noſtræ ſententiæ conſtiturio Iuſtiniani de non nu- merata pecunia: in qua dicitur, ſicut poſt biennium non po⸗ teſt opponi exceptio non numeratæ pecuniæ, ita nec iuſiu- randum deferri poſſe. l. in contractibus.. de illo. hic. Non e- nim reicitur iuriſiurãdi delatio propter actoris probationem, ſed quia opponi exceptio poſt biennium non poteſt. Sic pau- lo ante diximus, eum qui conueniri non poteſt„iuſte iuſiu- randum recuſare. l. ſi patronus. l. turor. hic.
CA p. VII.
An us qui iurure cogitur debeat adiudiciuu iuraturus adeſſe.
Vbium non eſt quin præſentia requiratur eius, qui iura- urus eſt in iudicio, idque luſtinianus conſtituit, etiam ſi per procuratorem lis ventilata ſit.. generaliter. Cod. de reb.
„* 2*
cred. Non enim alieno nomine iurare permittitur Iure ciuili, quamquam id receptum video. cum ſpecialiter mandatur procuratori, qui iurate in animam Domini vulgo dicitur.c. præſentium. deteſti. in 6. Itaque is cui defertur iuſiurandum
ipſe ad iudicem venire,& ſe in iudicio ſiſtere debet. d. l. gene-
raliter. niſi ſit egregia perſona ad quam iuder debet non ire, ſed mittere domum ad iurandum, vt Paulus ait. l. ad perſonas,
hic. Id enim ſuadet honeſtatis ratiò, ad quam reſpiciunt plæ- runque luris authores, cuius præceptum vnum eſt honeſte
viuere. l. iuſtitia. de iuſtit.& iur. Quæ ſint autem egregiæ per-
ſonæ non facile eſt diffinire, ſedex cuiuſque dignitate, ampli- tudine, exiſtimatione,& celebritate bonus acprudens iudex
id æſtimare poterit. Nam quæ non poſſunt diffiniri in vni-
uerſum, ca iudicis arbitrio æſtimanda relinquuntur. l.3.de te-
ſtib. J. quod dicitur. de impen. in res dot. fact. Exemplis tamen
hoc declarari poteſt. Ac de epiſcopis quidem nemo dubitat propter cõnſtitutiones quæ vetant eos teſtimonij cauſa in iu- dicium perduci. l. nec honore. C. de epiſc.& cler.& authent. de ſanctil. epiſc. Id enim religioni triburum eſt ab Imperato- ribus Chriſtianis, cum ante eorum tempora ſacerdotij in hac re ratio non haberetur. Teſtis eſt Cornelius Tacitus 2. An- nalium, cuius hæc verba funt: Cæterum Virguliana potentia adeo nimia ciuitati erat, vt teſtis in quadam cauſa, quæ apud ſenatum tractabatut, venire dedignaretur. Miſſus prætor qui domi interrogaret, cum virgines veſtales in foro& iudicio
audiri, quoties teſtimonium dicerent, vetus mos fuerit. Ac-
cutſ. aliud exemplum affert de doctoribus luris, quia lex ve-
tat eos in iudicium deduci aut exhiberi. l. medicos. C. de pro-
feſſ. Excipit quoque Paulus eos qui valetudin eimpedhuntur. d. l. ad perſonas. Er ſimilis eſt conſtitutio pontificia, in qua et- iam it mentio ſenum& pauperum, qui non poſſunt ad iudi- cium venire. c. ſi quis teſtium. de teſtib. Hoc enim fit proptet necciſitatem, non propter reuerentiam, vt aliqui putant, qui de honore ſenibus exhibendo hic diſſerunt ineptiſſime. Mu-
lieres quoque vetantur protrahi in publicum. leg. t. Codic.
de off. diuer. ind. Quare dici poteſt mittendunm eſſe ad eas iu⸗ riſiurandi cauſa. Verum hoc magis conuenit moribus Italo- rum quam noſtris, id eſt Gallorum, apud quos mulierem in publicum prodire alienum non habetur àpudore muliebri.
ltaq; vi poſſet obtineri in iudicis noſttis, vt mulier ad udi-
4
cem non veniat, niſi forte matrona ſit, ea quæ inter egregia? & illuſtres peſonas numerari debeat.
CA r. VIII.
De exceptione competente reo, qui attote deferente in- rauit ex edicto prætoris, 22 quomodo accipien- dum fit reum iuraſſé in eedem edicto.
l capite illo edicti prætorii ſatis diximus, quod aduerſus Dunfe nolentes propoſitum fuit à prætote. Nunc de- claranda ſunt alia capita quibus cõtinetur vis& vrilitas iuriſ- jurandi,& ex quibus cognoſcitur non abs re prætorem de iu-
reiurando edicere, ac detrectantem cogere& coercere. Al-
terum igitur caput conceptum eſt in hæc verba: Si is cum quo agetur conditione delata iurauerit, aut iuſiurandum ei remiſ- fum fuerit, eius rei de qua iuſiurandum delatum fuerit, ne- ue in ipſum, neque in eum ad quem ea res pertinet, actio-
nem dabo. l.3.& 7.hic. Hoc capite denegatur actio aduerfus
reum, qui deferente actore iurauit ſe non debere. Sed hoc quemadmodum accipiendum ſit, ſingulorum verborum ex- plicatio docebit. Ait prætor, Siis cum quo agetur: quibus verbis ſignificatur reus. l. 3. hic. Nec diſtinguit prætor cuius xtatis ſit. Vnde dubitari poteſt, an debeat teſtringi interpte- tatione& exceptione hac addita, modo ſit habilis ad iuran- dum. Nam ita interpretari ſumus primum caput edicti. Sed
Paulus ait, nihil referre cuius ætatis ſit is qui iurauit, idque
propter conſenſum deferentis quo iurantis perſona appro- ber. eſt..qui iuraſſe. 26. vt merito iuſiurandum prodeſſe de- beat pupillo qui iurauit, aliàs pupillus non eſt habilis adiu- randum, nec peierare poteſt, quia ſciens fallere non videtur. His enim verbis vtitur Paulus ad veterem, vt opinor, iuriſiu- randi formulam alludens: Si ſciens fallo. Cice. lib. 4. Acade. quæſt. Cur autem verba edicti prope eadem, modo ſim⸗ pliciter intelliguntur, modo reſtringuntur exceptione adie- cta, in cauſa eſt æquitas& ratio ad quam omnis interpretatio
Iuris reuocari debet. Quid ſi alius iurauit quam reus non pro-
deſt hoc iuſiurandum reo, nec ei competit exceptio, quia prę- tor de reo iurante loquitur. Quod eſt accipiẽdum niſ ſit ſer- uus aut filiusl. ſi ſeruus.&l. ſe quent. quia per has perſonas no- bis acquiritur iure ciuili, Actametſi ſeruus cum quo nullum
eſt iudicium, non videatur idoneus& habilis ad iurandum, tamen ratum eſt iuſiurandum propter conſenſum aduerſari
qui detulit, vt de pupillo dictum eſt. Eiſt etiam receptum v-
iliratis cauſa vt procuratorem aut defenſorem iurafſe ſuffi-
ciat. l. nam poſtea.§ pe. l.lt.§.vlt. hic. Quid enim 1efert, an e- goiurem, an alius nomine meo?
C A r. IX.
Nilul referre qua attione conueniatur reus, modo ciuilis ſit actio, non criminalis. A Itprætor, agetur. quod verbum hic generalem ſigniſi A cationem habert.l. actionis verbo. de oblig.& act. idqus
Wwarus demonſtrat exemplis VIpianus. J.z. hic. quæ obſcurita-
tem non habent. Nam& ſi de ſtatu aut conditione perſonæ agatur, locus eſt edicto. d. l.3.llcum proponas. C. eo. quamuii
de tali cauſa compromitti in arbitriũ non poſſit. l. non diſtin-
guemus.§. de liberali. de recept. Idem videtur dicendum de cauſa matrimonii, in qua etiam agi dicitur de ſtatu& con-
ditione perſonæ, vt puta ſi quis iurauerit ſe maritum non eſ⸗
ſe. Sedreceptum eſt hoc iuſiurandum quod contra matri- moniuin eſt, non prodeſſe iuranti, propter conſtitutiones pontificias. capit. lator. de re eer e de ei frigid.&
malefic. Pro matrimonio vero ratum eſt iuſiurandum, velu- ti ſi quis iurauerit ſę maritum eſſe. Dę ſtatu monaſtico tra-
ctarur ab alüs. Sed de fæce, vt dicitur, nimium haurire no-
lim. Ad popularẽ actionem venio in qua vriliter iuratur, mo- do id bona fide& abſque colluſione fiat. l, eum qui. S. in po- pularibus. hic. vt copis ine demonſtrabimus c. ſeq. Anidem dicemus de criminali iudicio? Varie diſtingui ſolet ab inter- pretibus. Sed verba prætoris de ciuili iudicio intelliguntur, tametſ actio criminalis abuſiue interdum dici foleat. leg. 1. de crimine ſtellio. Codice, quando ciuilis actio præiudi. cri.
4*2
——

4, modo lithabilis ad ihra. dus primum caput edid 86 xraris ſit is qui lurauit iig Auoiurantss petſona ype. noiufiutandum prodeledd. dupilus noncſtkabitait Wuia ſciensfalletenon ilan, 16 veterem, vtopinor ixii- densfallo. Cicellh. Acade cdi prope eadem, noio im. nettringuntur cxcepiaderte. doad quamomnäintener liusiurauit quam teunonm ceicompeuit exceptio,quiay Quodeſt accipiédum ni’ſu quent quiaper haspetſona umetüi ſetuus cum quo nult oneus& habilis ad iurandhu propter conſeolum aduetlii meſt. Eſtetiam feceptum aut defenlorem iutaleſuft.
Tb hic. Qidccim efettane-
1. „ N.
3 nnueriatur teus mum aun grimiuuli:
ig Kachdqus ic, quæ obſcutiu-
ze ſtatuaul conditione petſonn
jn Tit. I Id-⸗ iureiurando. 209
qux magis proprie dicitut accuſatio. Th soph. Inſtit. de inter- 1 dict. Ideo autẽ prætor loquitur de actione in edicto ſuo, quia judicio tantum ciuili ſolebat iuſiurandum deferri. Nec vllum reperi exemplum apud veteres iuriſiur andi delati in iudicio criminali, ſaltem quo lis decideretur. Deinde etiam publicæ veilitatis tatio exigit, ne cauſæ huiuſmodi iureiurando decidã- tur. Cũ enim agitur ad vindictã publicã, vt fit iudicio quocunq; criminali, publice intereſt certa probatione controuerſiam finiri magis, quam iureiurandol. ſciant. Cod. de probat.Pro-
inde quodalibi Vlpianus ait innocentiam rei iureiurando ap-
probari, l. farti. de his qui notan. infa. de iudicio ciuili inrelli- gitur non de criminali. vt verba antecedentia ſatis oſten- dunt.. etih. nufe
& quis deferrepogit. 1
4
leferendum eſſe ab aduerſario. Nam ſi reus iurauit ne- mine iuſiurandum ei deferente, prætor iuſiurandum non tuebitur. Alioqui facile erit cuiuis iurare volenti ſe omni ob-
ligatione liberare, vt Vlpianus inquit l. 3. hic. Itaque proderit
juranti hoc iuſiurandum, quamuis interdum ei nocere poſſit.
I. ſi legatarius. de dolo. Sed aduerſarium hic accipe, qui habi-
lis ad deferendum ſit, licet prætor ſimpliciter loquatur. Eſt e-
nim hæc racita, ſed cerra tamen exceptio edicti prætorii, quia
credendum non eſt, prætorem de inhabili ſenſiſſe. Proinde ſi pupillus ſine tutore detulerie, non eſt locus edicto. leg. 17.§.
1.& l.4. Cod. eo. Eademque eſt cauſa adulti curatorem ha-
bentis, qui ſimilis eſt pupillo. I. ſi curatorem. Codic. de in in-
tegr. reſtit. Ideoque legitimam perſonam non habetin iudi-
cio. l. in vniuerſis. Cod. qui dari tuto. l. acta.§. vltim. de re iu-
dic. Idem eſt dicendum de prodigo, furioo,& aliis huiuſmo-
di, qui ius adminiſtrandi non habent. l.tutor.§. 1. hic. Atque hine poteſt intelligi, cur his deferentibus non cogatur aduer- ſatius iurare; vt ſupra declaratum fuit. Tutor aut curator re- cte defert ſi aliæ probationes deficiant, idque Paulus Ie. ud 6εννν οbat hoc modo. Poteſt res alienare, poteſt ei ſol-
ui, poreſt rem in iudicium deducere, poteſt igitur uſiuran-
dum defeire. leg. iuſiurandum. 17, hic. Et verius eſt ratum eſſe hoc iuſiurandum, etiam ſi de prædio ruſtico aut vrbano agatur, quod lex prohibet alienari ſine decreto. l. lex quæ. Codic.de adminiſt. tutor. Nam iuſiurandum hoc defertur iudicio quaſi authore iudice.l. quarum rer. act. non dat. nec
aliter quam cum deficit alia probatio. j. tutor. hic. Pupillo igi-
tur tunc nocet exceptio iuriſiurandi; ſed ſi captus ſit in inte- grum reſtituitur à prætore, nec vllum alind ei ſupereſt reme- dium. l. nam poſtea.§. ſi minor. hic. Procurator iuſiurandum poteſt deferre, ſi liberam vniuerſorum bonorum adminiſtra- tionem habeat, aut ſi id nominatim ei mandatum ſit; aut in rem ſuam procurator ſit. Sed ita demum procuraror vniuer- ſorum bonorum defert, ſi cauſa ſir dubia& probationes defi- ciant, vt de tutore diximus. argu. l.præſes. Cod. de tranſact. Is autem qui datus eſt ſimpliciter ac generaliter procuraror abſ- quelibera bonorum aminiſtratione quę ſpecialiter eſt conce-
denda, vt mox dicemus, non poteſt deferre iuſiurandum;
quia Aec tranſigere poteſt, vt Paulus ait. lmandato generali. de procurat. Necid ſolum intelligimus de tranſactione quæ fit diminuendi&quaſi donandi cauſa: id enim eſt indubitatũ.
l. Lucius.§. vltim. de adminiſt. tutor, ſed etiam de èa quæ fit
cauſa decidendi. Nam particula etiam mihi videtur hanc vim habere apud Paulum, cum ait mandato generali non con⸗ tineri etiam tranſactionem decidendi cauſa interpoſitam. His caſibus exceptis procurator deferens non eſt audiendus, ne poſtea reus qui ſemel iurauit à domino conueniatur. leg. alias. hic. Nec admittitut cautio de ratò in hoc negotio, quia per eam non ſatis conſulitur reo. leg. qui ita.§. i. ad Trebell.
nam ſi dominus agat, non ptoderit reo iuraſſe, niſi liquido,
id eſt, vere ſe iuraſſe docuerit. Si vero iam victus à domi- no, agat aduerſus procuratorem ex ſtipulatione de rato, ne- ceſſe habebit de periurio ſuo docere, cum famæ& exiſti- mationis ſuæ detrimento, id eſt, docere ſe victum à domi- no qui ſibi debere probauerit. Sic enim alias interpretatus
A It pætor, delata cond tione, vt intelligamus iuſiurandum
7
Aqui in Marathone occiderant. Vt ratũ habeatur hoc iuſiurandũ: quia creduntur non tam fa-
ſum locum hunc Vlpiani ſubobſcurum,&eextat declaratio no- ſtra lib. i. diſput. c.2. vbi oſtendi quid ſit liquido iurare ex opti- mis quibuſque authoribus Latinis. Non inficior tamen hoc vetbum aliter accipi plærunque ‚vr cum dicimus liquido pro- bare.l. ſi prætor. de iudic. cum ſimi. Quæ varietas obſeruan- da eſt diligenter in authorum interpretatione. Defenſor mu- nicipii ſiue ſyndicus, id eſt, qui ad cauſam Rei pub. agendam veldefendendam conſtituitur...vltim.. defenſores. de mune- ribus, non poteſt deferre niſi ſpeciale mandatum habeat. l. iuſiurandum. 4.§. defenſor. Non enim eſt ſimilis turtori aut procutatori vniuerſorum bonorum, niſi maior poteſtas fue- rit ei nominatim conceſſa, ſed potius procuratori ſimplicitet & generaliter facto, de quo iam diximus. Seruus& filius non nocent domino aut patri. l. nec filius. Codic. niſi habeant liberam peculũ adminiſtrationem.leg. ſeruus. 20. hic. Quo caſu ſimiles ſunt quadantenus procuratori vniuerſorum bo- notum. Et hæc libera adminiſtratio ſpecialiter concedenda eſt ſeruo aut filio. leg. quam Tuberonis. de pecul. Sicut& procuratori quem non ſufficit generaliter ac ſimpliciter con- Nituere ad getenda negotia, vrante diximus.
lurandum eſſe ex delata conditionis praſcripto, & quam variaſitratioiurandi.
4 Vodait prætor, lurauerit, ſic accipe, ſi ex conditionis delatæ præſcripto iurauerit. l. 3.§. vltim leg. qui per ſalu- tem. hic. Sic enim interpretantur lureconſulti verba prætoris vtilitate ſuadente, id enim publice vtile eſt,& ad finiendas li⸗= tes bettinet. Quain re etiam indulgetur hominum ſuperſti- tioni, vtcommodius lites expediantur. Sunt enim plærique ea ſuperſtitione, vt proprium aliquod ac peculiare genus iuriſ-
iurandi vſurpent, vt puta per ſalutem, aut caput ſuum, velf- liorum ſuorum, dict. leg. 3. hic. Sicut Nero per Druſillam iu- rabat, Alexander per Hepheſtionem. Demoſthenes per eos Ac vtilitas exigit plerunque,
cile peieraturi, qui hac ſuperſtitione ducuntur, quam ſi iure- iurando communi& vſitato vterentur. Sic eſt accipiendum quod VIpianus ait leg.. hic, iureiurando ſtandum quod pro- pria ſuperſtitione iuratum eſt. Commune autem& vſiratum eſt iuſiurandum per Deum. Ec diuinum eſt præceptum vt iu- retur per nomen Dei. Dęuteron. cap. 6.& 10. Iuratur enim per ſacra Euangelia more recepto. Et ſæpe legimus iurari pro- poſitis vel tactis ſacroſanctis Euangeliis. leg. generaliter⸗§. vlt. hic. J tem non nouam. Codic. de iudic. Quod& vfitatum hodie eſt. Epiſcopi ſoli iurant propoſitis tantum non êt tactis
Euangeliis, vt conſtitutum eſt lure pontificio. capit. vlti. de iura. calum. haud ſcio an myſtica aliqua ratione. Nam Fpilcon
pis noſtris, vt ſunt mores ſæculi, ſufficit iuxta ſe poſita habe- re Euangelia, etiam ſi non legant ea, nec attingant quidé. Hoc
autem genus iuriſiurandinon omnino improbandum eſt, in
quo expreſſim non inuocatur nomen Dei, cum reſpectu di-
uini numinis iuretur. d. l. qui per ſalutem. hic. vt dixi in initio
huius tractatus. Nam& loſephus in ſacris bibliis iurat per vitamn& ſalutem Pharaonis. Geneſ. c. 42: c. monet. 2 2. q. I.&
alij plærique ſanctiſſimi patres eodem modo iuraſſe leguntur,
& quidem nonnulli eorum addito ſigno aliquo puta admota manu femori, velſublata in cœlum. Qupo exemplo qui ho- die iurant in iudicio ſolent manum tollere in cœlum, Aenis. cantes ſe teſtem Deum inuocare. Illicitum iuſiurandum vt puta ituprobaræ publicæ religionis non tuetur prætor. d.l.ſ.
hic.vt ſi quis per Chriſtum iuraſſet, Vlpiani qui hoc ſcripſit tè-
pore. Tunc enim Chriſtiana religio publice improbata erar, ſicut hodie Turcica aut Mahumetana. Nam qui defert iuſiu- randũ, aut iuratper Mahumetem, eã religionẽ probare vide-
tur. Quare vetat lex diuina iurare per deos alienos. Deuter. c.
6.c. monet. 22. q. ů. quia cum iuſiurandum ſpecies quædã ſit cultus diuini, ita iurandum eſt, vtvni Deo honos tribuatur. Verum ſi res ſit cum Mahumetano homine, plerique putant iurari poſſe per Mahumetem vtilitatis cauſa, quodis inſiuran- dum noſttũ facile cõtẽpturus ſit, necideo aduerſarius qui iuſ- iurandum defert, religionemm Mahumetanain probare intelli- gatur. Hinc Martialis in Verpum lib. 11. W b
.§ 3

210
Ecce negas iuraſque mihi per templa tonantit, Non credo iura Verpe per Anchiatum. 1 Eſt& aliud exemplum illiciti iuriſiurandi„per caput zau 8 pillos Dei&c. Blaſphemia vulgo dici ſolet,& tam legi d q canonib. Eccleſiaſticis improbatur& vindicatur. Nouel.7 7. vt non luxurien. can. ſi quis per capillum. 22. q. i. Eius eſt es 2 qui defert iuſiurandum formam eius præſcribere; a d fe tum ſit, vt diximus. Quod ſi inter litigantes dubitatio Aücn ſit, ac controuerſia de conceptione iuriſiurandi„arbitric Aici. dicis concipietur.l. 34.§. ſi de qualitate. e autem ere tur formam delatæ conditionis ſequendam eſſe: Aei Mun b eſt, vt ſi de eo iuratum ſit quod non erat in iudiciũ de Suun nihilominus edicto locus ſit. leg. ſi quis cum debitrereim. ditionem namque ab aduerſario delatam eſſe ſufficit. Exo 4 a credita: conuenit ne peta- pli loco: Lis erat de certa pecuniacreditas. ie. An ſi tur, ſi reus iurauerit ſe Capitolium non a 5 5 Vide- iurauerit competat ei exceptio iuriſiurandi, lubitatut 4. er tur enim iurare debere de pecunia de qua lis e 4qu⸗ 85 verbis edicti, Eius rei& de qua& c. Sed tamen lulanps d competere exceptionem propter Conuenti mer ne nu 19 eſt. Cum enim proptsr pecuniam controuer l2mnitn in don ſit,& eo iureiurando contentus fuerit actor, perinde habe 8 dum eſt, ac ſi de pecunia ipſa iuratum eſſet. Necnos m Wden e debet quod obũcitur de coaditione iuriſiurandi imprò 3 4 lo prætoris edicto. leg. quæ ſub conditione. de condit. inſtit.
Non enim omnino improbatur conditio iuriſiuraudi, ſed eà
tantum quæ adſcribitur teſtamento,&c in futurum tempds concipitur. dict. leg. quæ ſub condit. ea vero quæ concipiturin præteritum tempus nullo lure improbata, reperitur ne inte- ſtamentis quidem. Nam hic intereſt noſtra iurari vt tollatur incertitudo ac dubitario, vt in ſpecie luliani& aliis ſimilibus. l. ſi cum patruo. commu. vtriuſque iudic. Sed hæc diſputario non eſt propria huius loci,& magis pertinet ad tit. de condit. inſtit. 3 CA v. XIII.
lurandum eſſe ſtatim vt delata eſt conditio, Gante reuocationem.
diiurauerit poſtquam conditio delata eſt. l. ſ.& 6. nam
ex uteruallo iurare nihil prodeſt. Ratio huius interpretatio- nis hæc videtur eſſe, quia actor ideo fortaſſis defert reo iuſiu- randum, quod eum ita affectum videat, vt ex tempore nõ facile ſit peieraturus, poſtea vel ſuaſu alterius vel alia de cauſa conſilium mutare poſſit. Idem dicendum eſt,& ſi actor qui detulit iuſiurandum, id re adhuc integra reuocauerit. Eſt enim cautum noua luſtin. conſtitutione vr liceat ei qui detulit re- uocare iuſiurandum, donec res iudicata fuerit. l. ſi quis iuſiu- randum. Codic. de reb. cred. Sed dubitatur ſi accepta ſit con- ditio ab aduerſario qui eriam nunc iurare paratus ſit, an ſit lo- cus conſtitutioni. Quod videtur admittendum eſſe propter eius verba, à quibus cur recedatur nulla ſatis idonea firmaque ratio eſt. Nam& æquitare aliqua niticur is qui derulit; quia forte ſaperuenit ei noua& inſperata probatio. At ſi a- liter conſtitutionem interpretemur, fruſtra permitteretur v- uocatio vſque ad ſententiam, fi ex interuallo, vr fit, ſenten- tia pronuncierur, quia niſi ſtatim iuretur pro eo haberi debet, ac ſi delatum non eſſet iuſiurandum. Extat tamen exemplum centumuiralis iudicii, quo admiſſa non fuit reuocatio poſt acceptam conditionem, quamuis ſerio& vere delata non vi- deretur: apud Senecam controuer. lib. 4. cuius verba hic ad- ſcribemus propterraritatem exempli. Nam in quodam iu- dicio centumuirali, cum diceretur iuriſiurandi conditio ali- quando facta ab aduerſario, induxit eiuſmodi figuram, qua illa omnia crimina irrogaret. Et placet, inquit, ibi tem iure- iurando tranſigi? lura, ſed ego iuſiurandum dabo. Iura per patris cineres, qui inconditi ſunt. Iura per patris memoriam. & executus eſtlocum, quo perfecto ſurrexit. Lu. Aruntius, ex diuerſo ait: Accipimus cõditionem, iurauit. Clamabat Al- burius, non detuli conditionem, ſchema dixi. Aruntius in- ſtabat, centumuiri rebus iam vltimis, ſeparabãt. Albutius cla- mabat, iſta ratione ſchemata de rerum natura tolluntur. A- runtius aiebat, tollantur: poterimus ſine illis viuere. Summa
0 Vod ait præror, Iurauerit, ſic accipimus, ſi excontinen-
Franc. Duareni Comment.
rei hæcfait. Centumuiri dixerunt dare ipſes ſecundum ad.
uerſarium Albutii ſi iuraret ille. 6 GA v. XIIII De remiſione iurifiuranai.
It prætor: aut iuſiurandum ei remiſſum fuerit. Nam MPenanr eſt ita conceptum fuiſſe edictum, cuius verba interprerari Paulus& VIpianus videntur. l.5.&& 6. hic. Siigi- tur actor videns reum promptum& paratum eſſe ad iuran-
dum, ei iuſiur andum remixeat, ne ſit author periurii, perinde habendum eſt, eſt, ac ſiiuratum eſſet. dict. leg. ĩ.& 6. l. ſinon
fuerit: hic. Ex quo perſpicuum eſt remiſſionem iuriſiurandid reuocatione, de qua iam diximus, multum differre. Nam ſi
deferentem pœnituerit re integra& nondum ſuſcepto iure- iurando, quia forte probationis copiam poſtea nactus eſt, de- latio reo nihil proderit. Sed ſi cum paratus eſſet iurare reus, gratia iuriſiurandi ei facta ſit, perinde habebitur ac ſi inratum eſſet. Hæc ita facile diſcernuntur ac declarantur, quamuis in- tet vulgares interpretes controuerſia ſit. Nihil autem refert an præſens præſentiremittat, necne, cum inter abſentes id fie- rĩ poſſit.l. Labeo hic. Quod autem inquit prætor, Remiſſum
fuerit, accipe ſi àperſona idonea& habili fuerit remiſſum. Nã
aliter non poteſt reo prodeſſe, vt puta, ſi pupillus remiſerit
iuſiurandum quod forte tutor derulerat, aut pupillus ipſe tu-
tore authore. Hine enim non magis remittere quam defetre poteſt, cum adminiſtrationem rerum non habeat. leiuſiuran-
dum. 17. hic.& res ſit magni momenti ac ponderis, ex quavi-
ctoria cauſæ ſequatur. Detutore quæritur. Et Accurl. ait, cuĩ
aſſentiuntur cæteri, eum non polſe remittere, quaſi ſpecies
quædam donandi ſit, quæ tutori non debeat permitti. l. cum
plures. de adminiſt. tut. Et hoc differre putant delationem iu- riſiurandi à remiſſione, quia tutor defert ex cauſa, ſcilicet, de-
ficiente probatione.l. tutor. hic. at nulla poteſt eſſe iuſta cauſa huius remiſſionis. Ego vero puto tutorem debere bonam fi- dem agnoſcere, ſi poſt delatum iuſiurandum compererit re- um non debere. l. quoties.§. ſicur. de adminiſt. tut. Pone tutes rem petiiſſe pecuniam quam pater pupilli mutuam dederat, nec apparebat ſolutam fuiſſe, deinde cum paratus eſſet reus iurare, tutorem incidiſſe in rationes quaſdam defuncti, in
quibus perſcriprum erat ſolutam fuiſſe pecuniam. Nonne iu-
ſta cauſa eſt remittendi iuriſiurandi? Quid facit hic tutor a- lienum ab officio boni viri& boni adminiſtratoris?
CAr. XV. Exceptionem ei competere non tantum qui de re
tota, ſed etiam de parte iurauit.
2ᷣ Vod prætor ait, Eius rei, ſic accipiendum ait Vlpianus, 0 ſiue detota re, ſiue de parte ſit iurarum. l.7. hic. Quod maxime perriner ad interpretationem edicti, nec viderur o- mnino verbis eonuenire. Nam ſi petitor fundi iuſiurandum deferat reo,& reus iuret partem dimidiam ſuam eſſe, dubita- rĩ poteſt an ei proficere debeat iuſiurandum. Pro actore fa- ciunt verba edicti; eus rei de qua iuſiurandum delatum fue- rit&c. Nam delatum eſt iuſiurandum de fundo non de parte
fandi. Sed huic verborum ſubtilitati præualet mens& ſenté-
tia edicti:& quod ſcriptum eſt de re, extenditur ad partem rei Hug„, cum ſit eadem ratio& analogia. Sicut enim iu- rans totum ſuum eſſe, totum obtinet, ita iurans partem ſuam eſſe eam obtinere debet. Hine vulgo dici ſolet, totius& par⸗
tis eandem rationem eſſe. l. quæ de tota. de rei vind. Et Pau-
lus de verborum ſignificatione ait appellatione rei etiam pat-
tem contineri.. appellatione.7 2. de verb. ſign. Quo in loco
interpretatur formulam ſtipulationis prætoriæ. Eam rem recte reſtitui cui rei dolus malus aberit. Eſt enim id ſumptum
ex tractatu de prætoriis ſtipulationibus, vt inſcriptio oſtendin
& nos aliès fuſius declarauimus. Ac ſimiles interpretationes
Sfe occurrunt in iure ciuili.l. 3.§. ſi quis tabulas. de ſenatuſc.
Si an. l. ſi quis cum totum. de excep. rei iud. Vnde regulalu- ris antiqui, in roto pars continetur.. in toto. de regulis iuris.
C A P. X.V I.
Exceptiwnem iuriſiurandi competere non tantum ei qui
iurauir, ſed alis etiam ad quos res pertinet.
Air
—

. 84 dunt. Nurand, neire in.
ra ndnd — lulceyt 2 cum*— 6n den elet urans teu es taraclinranm uerat hqumuid ne cum in en 5 e eminquitp orRende abili veritremillam Ni
equxritur. Et Accur-. volle rewittere 6 non debeat petmini- en iterre putant delatineni dor defert ex cauſa, ſcle h u uulla poteſt ellukk auſ urotutotem dedenedonm. mialturandum conpttin. cu. de adminiſt rmt.Dorerwee Pater pupillimutuam deten, deinde cum paratuselleti ariones quaſdam defundti
unfuilſepecuniam. Nonde, nadi? Quidfacit lictutor: oni admiaiſtratotis:
XV.
ne vun tautun quden epert urui. ſeaccipiendum ait Vipiands nebtiukiuml).Nic Quod rionem edicti, nec videtuto- dü vertot kndiinſurandum n dimidiam ſcam elle, zubite⸗ uſurandum. Pro actote k afarandum delatum fue⸗
departe 4 ſer mens& ſente⸗
u ran
1
4
1Ie.. 1. tes pertinet. Ex quo apparet, exceptionem iuriſiurandi
, auiiuraunir. Agdendum eſt: Aurt cuius nomi- compétere ipſi quiiuranir. Addendum eſt: Autc
ne filius, feruus, procurator iurauit, vt di ctum fuit cap. 8. 45 3 erim proͤpter euidentein rationem de aqitarem pauln 2 „Abi recedimis. Pretetea comßetit har excchtio is ad quos pertinet. Qux verba Vlpia.& Paulus lic interpreran- 1 tur, vtde omnni ſcceſlore accipiantur,ſide ſithæres quiia ve niuerſum ius, ſiue emptor, donararius legatari us, quiinrem. ſuecedat. I. 7.& 8. hic. Sed& alias omnes perſonas quarum intereſt,&e ad quas res pertinet, prætor his verbis complecti- tur. Atque hinc naſcuntur variæ quæſtiones. Vna eſt, ſi pater
n—
—
conuentus pro filio iurauerit, an iuſiurandum proſit, non
tantum patri, ſed etiam filio. Et Paulus ait, referre quomodo iuratum ſit.l. qui iurafle.§. ſi pater, hic. Nam ſi iurauerit fi lium dare non oportere, vtrique dabitur exceptio quia ſub- lata obligatione principali qua tenetur filius, tollitur etiam
obl'gatio patris quaſi acceſſoria. ar. l. cum filius, de verb. obli. „* 4. 4
Si vero pater iurauerit in peculio nihil eſſe, exceptio non da-
bitur filio qui ob peculium non tenetur. Pater autem non poterit conueniri niſi eius peculij nomine quod poſtea ac- quiſitum fuerit. Alia quæſtio eſt de reis promittendi. Et
Paulus ait, ſi alter iurauerit, alteri quoque prodeſſe debere. i.
in duobus·9. ex duobus: hic. Nec refert an ſocij ſint vrplæri-
que exiſtimauerunt. Eſt enim ea natura huius obligationis vt
ſolutio factaab vno proſit alteri, ergo& iuſiurandum quod vim ſolutionis hic habet, d. l. in duobus. Qua ratione iuſiu- randum fideiuſſoris prodeſt reo non minus, quam iuſiuran- teigrodeſtSdeliſer,aicalin ducbar-Se hie laazpe deiuſſoris. de pact. cum vis& effectus iuriſiurandi maioriſit quam pacticonuenti. De reo& lideiuſſore quæritur, d.l.in
duobus.§. i. hic. Et dubium non eſt quin iuſiurandum rei
proſit fideiuſſori, ſi de ipſo contractu iuratum ſit. Vrputa, ſi
iurauerit pecuniam creditam non eſſe. Nam ſoluente reo li- beratur etiam fideiuſſor, quamuis forte animo donandi fide-
ĩuſſerit. Idem eſt igitur dicendum de iureiurando quod in lo-
cum ſolutionis ſuecedit. Contra ſi iurauerit fideiuſlor, id et- iam proderit reo, quia reus ſoluente fideiuſſore liberatur. Quodeſt accipiendum, vt dixi, ii de ipſo contractu& de re non perſona ſua iurauerit. d. l. in duobus. Nam ſi iurauerit ſe non fideiulſiſle, iuſiurandum reo non proderit. l.vlt. 5. ſi fide- iuſſor. hic. Eſt autem ineptum& ſophiſticum quod colligunt
Plærique ex iam dictis, fideiuſſorem qui iurauit poſſe pecu⸗-
niam repetere à reo, perinde ac ſi eam ſoluiſſer, quia iuſiuran-
dum loco ſolutionis eſt. Sed quia extra rem eſt hæc quæſtio,
non eſt opus, vr de ea hic plura dicamus. Ex ſuperioribus ex- emplis cognoſcitur, quæ ſint perſonæ ad quas res pettinet: quibuſque prodeſt iuſiurandum. Nam cæteris non prodeſſe dicendum eſt, vt ſit locus regulæ qua dicitur, iuſiurandum al- terius alteri neque prodeſſe neque nocere l.z. hic, niſi ad eum res pertineat, vt iam dixi.
CaAr. XVII
De qflcio pratoris in actione deneganda, aut b danda exceptione.
A prætor, Actionem non dabo: quæ verba interpreta⸗
Xtur VIpianus c. 6., Nam poſteaquam iuratum eſt, in- Jquit, denegatur actio. Aut ſi controuerſia erit, id eſt, ſi am- bigitur an iuſiurandum ſit datum„exceptioni locus eſt. Ve- rum ij non intelligunt Vlpianum, qui veterem morem dan- dorum iudiciorum non norunt, de quo ſcripſimus alibiad!. iuriſgentium. de pact. Ego autem puto hoc eſſe officium præ- totis, vt deneget actionem ſi conueniat inter litigatores iura- tum fuiſſe, vt nulla ſit de facto controuerſia. Si vero contro- uerſia ſit inter eos, an iuratum ſit, prætor qui de facto non
cognoſcit, ſed iudicem cogniturum dat, ita iudicium conſti-
ruit, vt exceptionem addat, extra quam iuratum ſit. Ac ſimile quiddam alias annotaui in edicto prætoris de teſtamènto apetiendo. lib. z. diſp. cap.34. Etobſeruandum hic eſt præto- tem ſimpliciter denegare actionem, quamuis competat iure ciuili. Nam Ipſo iute non tollitur obligatiò iureiurando.§. que, Inſtit. de except. excepta naturali obligatione. I. Sti-
In Tit. II. Deiurtiurando. 3 4 It prætor, Neque in iplum, nequeiin eum ad quemca
chum.§. naturalis. de ſol. Sed ytilius id eſt viſi um, cum hoc ius certum propter authoritatem prætoriæ iuriſdictionis,& iam
longo vſu inueteratum confirmatumque eſſet. Nec ſane
multum refert, an actio non competar ipſo iure; an per ex- ceptionem infirmetur. l. nihil intereſt. de reg. iur. Atque idem animaduertere licet in Senatuſconſulto Macedoniano& Velleiano, quibus Senatuſconſultis cautum eſt, ne actio de- tur, cum tamen actio competat iplo iure. arg. Inſtit. de fidei- com. hæredit.§.1„Et plerunque dicatur dari eo nomine exce- ptio. Verum nihil refert, vt i m dixi, vtrum horum fiat, quam- uis olim ſcrupuloſiores eſſent in ea re prætores propter au- ctoritatem legum. Hinc facile eſt inrelligere quid iudican- dum ſit de exceptionibus litis finitæ(ſic enim vocant inter- pretes) quæ opponi dicuntur ad impediendam litis conteſta- tionem, vt cautum eſt iurepõtificio,& forenſi vlu receptum:
cap. i.& ⁊. delitis conteſtat-
Oomnem actionem denegari, qua cadem resin iuclicium deducatur.
¶ Voàd ait prætor, ſe actionem non daturum, id accipien⸗ Q dum eſt, non de ea modo ſuper qua iuratum eſt, ſed et⸗- iam de quacunque alia qua res eadem in iudicium dedacatur. Idque colligitur ex his verbis edicti Eius rei de qua iuſiuran- dum,&c. Quibus oſtendit præror non referre an eadem actio inſtituatur, ſed an eadem de re agatur, eademque lit
cauſa agendi. l. in duob. 6 exceprio,& ſequen: l. ſi actor. i cum
quæritur. de except. rei iud. Huius rei varia hic ſunt exein pla. Sed vnum præ ceteris obſeruandum, cum quis iurat, ſe fur- tum non feciſſe. Nam is nulla actione propter id furtunm conuenixi poteſt. I. ſi duo.§. idem lulianus, hic. Tamen pro- Pter furtum eius cui hæres extitit, nihil prohibet eum con ne- niri, cum in iudicium non reuocetur eadem quæſtio. lcaqus dabitùr aduerſus furis hæredem condictio ſine exce ptione, ac, vt Vlpianus ait, quaſi α“, Xʃeερνε, quod ad verbum ſonat, vni- us partis. Fortunatianus rhetor& conf ultus αυναεοε eſſe ait, cum cauſa ex vnatantum parte conſtat, nec quicquam ex ſe- cunda afferri poteſt, lib. i. Rhetor. l. vlt. ad Trebellia. Quod autem obiĩicitur, ſi pro fure damnum ſit deciſum, furtiactio- nem tolli non deciſionem, id declarabimus ſub titu. de con⸗ dict. furt. l. ſi pro fure: hie.
CA v. XINX. Cui denegandaſitactio ex hacparte edilꝛi b
b 4 It prætor, clionem non dabo. Quæ verba cum imper- X ⁵&s
ſonalia ſint quæritur cui de neganda fit actio aduerſus 2„uita⸗ eum qui iurauit. Et dicendum eſt ei rantum denegandam 2ma actionem eſſe qui detulit, quamuis id non ſit expreſſum edi- riin- cto quod habemus. Id enim ratio& æquitas exigit, quæ do- ue en. minatur in omni interpretatione luris, cum nihiſ ſi
„.* 0⸗ 6 4„.„ t xquius, minatur. quam quod dicitur iuſiurandum alterius alteri neque prodeſ-
ſe neque nocere. l. 3. hic. Nec vero refert an ego derulerim,
analius nomine meo; puta tutor aut procurator, quĩ po- teſtatem habuerit deferendi, vt lupra diximus. Hocenim ſufficit, vt quis lummoueatur exceptione iuriſiurandi. Qnid ergo dicemus ſi iuſiurandum delatum ſit ab vno ex reis ſti. pulandi? An alteri nocebit delatio qui non detulit? Paulas ait nocerè. leg. in duobus. in princ.& merito. Nam hihaben-
tur loco vnius Propter vnitatem, vt ita loquar, obligationis.
Nec contrarium eſt quod dicitur Pactum vnius non no- iuriſiurandi, quam pacti conuenti. Ac iuſiurandum dicitur habere vim ſolutionis. d., in duobus. Nec dubium eſt, quin recte vni eorum ſoluatur. Quæritur de eo qui agens popu- lari actione detulit iuſiurandum, an noceat aliis qui non de- tulerunt. Paulus ait nocere, ſi bona fide& ſine colluſione ex- actum fuerit, quia forte non poterat reperiri idonea probatio omni diligentia adhibita. l. eum qui. 9. in popularibus. Nam cum totius populi vice fungatur actor, perinde habendum eſt hoc iuſiurandum, ac ſi à populo ipſo delatum eſſet. Quod ſi præuaricatus ſit actor, non prohibetur alius agere. l. 3. de li-
cere alteri. l. fi vnus. in princ. de pact. quia maior eſt vis
ber. homi. exhib.

2112. CA y. X X.
iurauit ex edicto prætoris.— DDaeae eſt ea pars edicti, qua conſulitur reo qui defe-
cente actore iurauit: ſequitur altera qua proſpicitur a-
ctori, qui iurauit reo deferente,& datur ei actio. Nam etſi caput hoc edicti deſcriptum hicnon extet, tamen dohiunn non eſt, quin de ea re prætor edixerit. Ac variis ex locisi
colligitur. l. nam poſtea.§. 1. inl. duobus.§. vlt. Leum 19. princ. hic. l. actor. C. eod.§. item ſi quis poſtulante. de actio.
Inſtit. Deſcripſimus autem, vt probabile eſt, conceptum fu-
4₰
capitis,& locos luris authorum de hac actione diigsnter cxfindan 5 tes& conſiderantes. Si actor petitorve conditione elata iu-
† 5
iſſe ab ipſo prætore, imitantes exem plam ſuperiotis
rauerit, aut iuſiurandum ei remiſſum fuerit; eius rei, de qua juſiurandum delatum fuerit, actionem ei in qua hoc ſolum quæretur an iurauerit, dabo. In huius capitis enarratione eæ- dem quæſtiones occurrunt, quæ in priorę capite, veluti de perſonis& ratione defet endi ac iurandi. Sed hæcmagnaex parte iam ſunt declarata& luperuacanea eſſet repetitio. Ple- nius enim deſcripra& tractata ſunt, quæ ad exceptionem
pertinent qùam quæ adactionem, quia ſæpius accidit, vꝑa-
2 1
ctor deferat teo quam reus actori. Solet decurri adiufiuran- dum cum deficicptobatio, idque neceſſe eſt actori, quinibib: aliud agere poteſt. Reo autem id non eſt neceſſe, qui abſolni-!
tur actore non probante, etſi nihil præſtiterit. l. quiaccuſare 4 volunt. C. de edend. Quxæ igitur propria ſunt huius capitis,-
bonexequemur. . Quæ actio detur ex iureiurando.
Vod ait prætor, ſe actionem daturum, ita zcrſiendäm eſt quaſi noua introducatur actio quæ iure ciuili
& ciuili ex iureiurando non naſci nectolli actionem.§. æque-
Iaſtitu. de except. Proinde numeratur hæcactio inter præto- rias àluſtiniano in Inſtitutionibus.§. item ſi ꝗuis poſtulante.
loſtit. de actio. Agitur autem praſcriptis in factum verbis ex hac cauſa, cum actio nullam propriam appellationem pro- priumque titulum habeat.l.ſed etſi poſſeſſori.hic,l.actori.
4
eod. Sed ſi cauſa certa ſit ex qua iuratum eſt, puta emptio,
venditio, aut alius contractus, vtilis quoque actio ex eo con- tractu dabitur. l. ſi duo.§. ſi quis iurauerit. hic. Ideo autem di- citur vrilis actio quæ datur ex hac cauſa non directa. ſed& ſi. §.vltim. l. ſi duo.§. lulianus hic. quia directa datur ei quire ve-
ra emit, aut qui eſt hæres. Sed vtilitatis cauſa eſt receptum, vt perinde agatur, ac ſi verum id eſſet, cum iuſinrandum pro ve- ritate habeatur. Et ſane omnis actio ex hoc edicto recte dici- tur vtilis reſpectu Iuris ciuilis. l. quod ſi iuraui. 29. hic. atgu.§.
namque. Inſtit. de act. Ceterum videndum eſt an cauſa illa de
due hic loquimur; ad dandam actionem ſufficiat. Nam qui
urtum ſibi factum iurauerit, non continuo agere poteſt
condictione furtiua, quæ nõ niſi domino competit. l. in duo-
bus.§. pen. E A v. XXII.
Potior ne ſit cauſa actoris an rei cum vterque iurauit al tero deferente,& de concurſu iuriſiurandi præſcriptionu temporalis.
yeins actionem competere ei qui iurauit ſibi deberi,
ſicut exceptio compertit ei qui iurauit ſe non debere.In-
de naſcitur quæſtio, ſi tam actor quam reus iurauerit, alter ſi-
bi dare oportere, alter ſe dare non opertere, an actori danda
ſit actio, an reo potius exceptio: Et reſpondendum eſt potio-
rem eius cauſam eſſe, qui poſterior iurauit. leg. in duobus. 9.
vlt. non aliter ac nouiſſima quæque pacta maxime ſeruanda
Franc. Duareni Comment.
2*
Deactione competente actori qui reo deferente ei
F
„
*
4
*
4 2
cotpetat. Sic enim accipitur interdum actionem dare, vt ali- bi annotauil. ivriſgentium. de pact. Accertum eſt mero lure
C.
eſſe dixim.l.pacta nouiſſima. C. de pact. Nec ideo præiudiciũ
fiet periurio alterius, vt ei noceat forte in iudicio criminali, quia nonideo poſterioris dicitur cauſa potior eſſe, quod vere iurauerit, ſed quod iurauerit tantum,& poſterior iurauerit. Huic affinis eſt queſtio de concurſu iuriſiurandi cum præſcri- ptione lõgi temporis: cum videlicet vnus nititur præſcriptio-
1
ne temporis, alter iurerando. Nam non minus tempore
quam iureiurando finitur lis ac dirimitur. l. vlr. pro ſuo. Cic.
pro Cec. Et lulianus ait eum, qui iurauit fundum ſuum eſſe,
poſt longi temporis præſcriptionem, id eſt, vrego interpre- tor, poſtquam aduerſario quæſita eſt longęi tempori Præſcri- ptio ſiue exceptio, etiam vtilem actionem habere Isbere.Hlic enim poſterioris melior conditio eſt: ficut&e cum iufiuran-
dum actoris& rei concurrunt, vt iam diximus. Non ignoro
cantraquen detar alti ex uréiurandd.
1
IRator ait ſeactionem daturum, nec exprimitur edicto Dese quem detur. Sed ratio iuris exigit vt dicamus actio- nem competere aduerſus eum qui detulit, quia non debet alij nocere quod inter alios actum eſt. l. nam poſtea.§. vltim. &l ſfequent. Datur etiam aduerſus ſucceſſorem, vt VlIpianus ait dictal.nam poſtea.. vltim. Quod ſi accipiamus de hære- de, qui fuccedit in ius vniuerſum, res dubitationem non ha- bet. Sed dubitatur de eo quĩ ſüccedit in rem, qualis eſt emptor aut donatarius: quia hæc actio in perſonam eſt, quæ rem non ſequitur. l.1.§. ſihæres. ad Trebell. Ac tamerſi exceptio com- petat 4 in rem ſuccedit.l. ait prætor.). hic, tamen videtur
alla cauſa actionis eſſe quam exceptionis. Veruntamen pro-
babilius eſt, contra eum qui ſuccedit in rem poſt iuſiuran-
dum actio nem dari ei qui iurauit rem ſuam eſſé, vt verba Vl-
pĩani, quæ generalia ſunt, de quocunque fucceſſore intelli-
gantur. Sed contra alium poſſeſſforem non dabitur hæc actio,
cum non debeat alij nocere quod inter alios actum eſt, vt iam dixi. Necmirum eſt hancactionem, quæ ſuccedit in lo- cum actionis in rem, imo vtilis inrem eſt, aliquid retinere er eius natura. Non tamen per omnia iudicandum eſt de eavt de aliis in rem actionibus, ne inde ſequatur iniquitas,& iuſiu-
randum noteat ei qui nec detulit; nec in deferentis locum
ſucce ſſit. l. ſed& ſi.§.vlt.& l. ſequev. hic. Eadem, vt puto, ra- tione dicitur publiciana competere ei qui iurauit rem ſuam
eſſe, ſed aduerſus eum tantum qui detulit. i. eum qui.§.ſipe-
tenti de pub. in rem act. quamuis alias publiciana quæ in rem actio eſt, detur contra quemuis poſſeſſorem.§. ſed iſtæ. Inſtit. de actis. Ac ſi quis forte dixerit, cum iuſiurandum ſitiuſta cauſa traditionis, publicianã contra omnes competere ex edi- cto præroris. l. 1. de pub. reſpondeo hanc cauſam vſquequa- que iuſtam hon eſſe, quia iuſiurandum non deber alij nocere. Quate non eſt viſum vtile Vlpiano edictum de publiciana te- ferre ad iuſiurandum, niſi cum ea moderatione& exceptio- ne, de qua diximus. Nec vero ſimile eſt iuſiurandum emptio-
ni& aliis huiuſmodicauſis quæ ſunt iuris ciuilis, ex quibus da-
tur publiciana contra quemuis poſſeſſorem; tametſi alias conuentio inter alios facta aliis non noceat. l. ſi vnus.§. ante omnia. de pact. Ex iam dictis apparet actionem ex iureiuran- do dari aduerſus eum qui detulit. Addendum eſt interdum ei qui detulit competere aduerſus eum qui iurauerit. l. ſi duo.. ſi quis iurauerit, hic. Quod videtur prima facie mirum& æa- pa 2o. Sed hoc facit narura obligationis quæ mutua& reci- proca eſt. l. Labeo. de verborum ſignific. Nam ſi quis iura- uerit me rem vendidiſſe centum, non modo aget ex empto aduerſus me, ſed ego etiam viciſſim aduerſus eum ex vendito
agere potero.
CXv. XXIIII.
Quc ſit vtilitas huius actionir.
A lIeprætor, In qua hoc ſolum quæretur. Sic enim edictum
Xconcepimus, cuius edicti verba referre videtur luſti- nianus In ſtitu.§. item ſi quis poſtulante. de actio. l. actori. C. de reb. cred. In hoc autem conſiſtit vtilitas huius actionis,
quia non quæritut an debeatur, ſed an iuratum ſit, l. non erit.§. dato. Hinc dicitur iuſiurandum quæſtionem omnem
perimere. l. quod ſi. hic. Item poſtrem iureiurando decilan ni
1
ſubobſcurum eſſe hunc locum propter amphiboliama quæ oritur ex varietate diſtinctionis, ſed in ambigua orationę ac- cipienda eſt ea interpretario, quæ vitio car et. l.in ambiguis. de
,
————„————

e Acumetl exceptiocon- Pttot.). hic, ramen vicetur ceptionis. Veruntawer do luccedit nrem polkiulun. aitrem ſuamelle, i relda l Terman ſaccelloteinell. lorem non dabinrkeratto quod intet alios cuneth d aionem, qux locestti isinremeſt, liquidtedette romnia indicandumektdten inde ſequꝛturiniquitas Kult talte, necin defetentis lou
ju Tit. II. de iureiurando.
nihil quæri.l.poſt tem.ff.de te iudic. Quæ lententia eſt Vipir ni ſumpta ex hoc loco,& poſita ſub tit. de te iudic. vt kacile coguoſcitur ex inſcriptione. Proinde hæc actio ſimilis eſt a- Aioui iudicati: in qua hoc ſolum quæritur an iudicatum ſit. d. J.ctori. Hoc autem eſt ita accipiendum, vt nulla wechpjarad allegatio qua iuſiurandum impugnetur, quaſi verum non 4 quodiurarum eſt. Nam aliæ exceptiones ac defenſiones ad- mittuntur, quæ non ſunt contrariæ iuriiurando, ſicut in a- ctiioue iudicaci.l. Neſennius.õ. vlt. de re iudic. Idque exem-
lis demonſtrare facile eſt: luraui me rem emiſſe, ago vt cã tradas, excipis de pretio tibi non ſoluto. l. ſi duo. 9. ſi quis iu- rauerit.hic. Aliud exemplum. iuraui me ob decem pignori dediſſe tibi fundum, obiicis decem ſoluta non eſſe. d.l.ſi duo. §. Marcellus. Aliud, peto àte vſumfructum, quem iuraui meũ
elle, ais amiſſum eſſe capitis diminutione. l. ſed etſi.§. ſi iura-
uero. hic. Aliud: iuraui Stichum mihi dari oportere qui periiſ- ſe dicitur.l. eum qui.§.ſi iurauero. hic. Aliud, peto decem quæ dedi in dotem, excipit reus, ne ſolidum à ſe exigatur, ſed qua- tenus facere poteſt. dicta l. eum qui.. ſi mulier. hic. Aliu, dpe- to vſumfructum quem iuraui dari mihi oportere, poſtulat reus vt caueam. d.l.cum qui..vlt. His exceptionibus ac defen- ſionib.adhuc locus eſt poſtiuſiurandum, vt iã diximus. Dein- de etiam quæritur an recte& rite iuratum ſit, nec mirum eſt hanc quæſtionem admitti, cum tunc minime iuratum eſſe in- telligatur. atg. l. 4.5· condemnatum. de re iud. Sed quæ neceſ- ſaria ſint, vt recte iuratum dicatur, ſupra expoſuimus.
C A P. XXV.
Quia veniat in hancactionem.
P Xiam dictis perſpicuum eſt, idem venire in hancactionẽ, ritur, niſi an iuratum ſit,& iuſiurandum ſic accipimus, ac ſi verum eſſet quod iuratum eſt. dictal. ſed& ſi. hic. itaq; ſi iura- uero rem meam eſſe, etiam fructuum& aliarum huiuſmodi acceſſionum fiet reſtitutio. dicta l. ſed etſi. Quja ſi vere mea eſſet, fructus deberentur. l. videamus. de vſur. Atque hinc po-
teſt cognoſci, an pœnalis ſit, an rei perſecutoria. Nam ſi deeo
iuratum ſit, ex quo pœna exigi poteſt, hac quoque actione pœna peti poterit, vt ſi quis iurauerit ſibi furtum factum eſſe. lin duobus.§. pen. hic. Inde quæritur, ſi quis iurauerit da-
mnum ſibi datum iniuria, an debeat conſequi duplum. Quod
videtur admittendum eſſe. Nam actio legis Aquiliæ ob da- mnum iniuria datum competit in duplum aduerſus infician- tem. l. inde Neratius.§. hæc actio. adl. Aquil. At hie reus in- ficiatur qui iuſiurandum defert. Paulus tamen ait ſimplum hacactione peti non duplum. l. eum qui. hic. Idque propter æquitatem qua u snov temperandum eſt. Ideo enim aduerſus inficiantem dupli fit condemnatio in iudicio legis Aquiliæ,
quia onerat actorem probandi neceſſitate. Quod nequa-
quam hic accidit. Deinde quod Paulus ait, Gum omiſſa hac parte edicti,&c. ſic accipe: edicti vnam partem eſſe qua datur actio eĩ qui iurauit. dicta leg. in duobus. S. vlt.& hac parte du plumpeti non poſſe, quamuis ea omiſſa poſſir peti, ſcilicet a- ctione principali. Et poteſt dici in hoc iudicio non quæri; an damnum datum ſit, ſed an iurauerit actor, vr iuſiurandum eius conſeruetur. Ex iam dictis pender eriam alia quæſtio, an hæc actio famoſa ſit. Nam ſi damnetur quis famoſo iudicio, propter iuſiurandum ſine alia probatione is famoſus effici- tur.l. nam poſtea.. ſi damnetur. Nec eadem rario eſt in ſu- periore ſpecie de lege Aquilia. Pœna enim dupli ſtatuitur in negantem propter onus probartionis quod incumbit actori. Quo onere leuatur, delato iureiurando ab aduerſario. Pœna infamiæ ob eam cauſam non eſt ſtatuta ſed damnatus nota- tur infamia, licet confeſſus ſit.“
C 4 v. XXVI
3 2 F em, Iahturandamad lites finiendas pertinere&ſimile
qSetranſatliuni& reiiudiae. 3
Q ſit vis ac poteſtas iuriſiurandi, r
quanquam ſuperior tractatio magnaexparte oſtendit, tamen propria diſpu-
tatio de hacre non etit inutilis, Colligemus enim varios effe-
quod in eam ſuper qua iuratum eſt. Nihil enim aliud quæ-
clinat laſtinianus, atque ita veterem decidit c
213 ctus iuriſiurandi qui nondum ſatis declarati ſunt, ne quis pu- tet nudam anacephalæoſin hic contineri. Acin primis finitur lis iureiurando. l.1. hic. Vnde ſpeciem tranſactionis habere di⸗ citur. l. z. hic. id eſt, inſtar& ſimilitudinem. Quo ſenſu plæ- runque accipitur hoc verbum apud veteres authores. l. non diſtingnemus.§. cum quidam. de recept. I ſi legationis. de iud. Nara tranſactio finem litibus imponit ſicut iuſiurandum. J. fratris. C. de tranſact. Eadem ratione dicitur iuſiurandum ha- bere vim rei iudicatæ. d. l. actori. imo maiorem authoritarem habere quam res iudicata. l. 2. hic. Plus namque eſt aliquem ſuo conſenſu quam inuitum damnari. Sicut maioris aunctori- ratis dicitur conſuetudo propter conſenſum ciuium, quam ius quod ex neceſſitate proficiſcitur. leg. imo. de legibus. Inde quæritur an iuſiurandũ habeat executionẽ ſicut ſententia. Ert plærique negant quaſi ſententia iudicis requiratur poſt iuſiu- randum. l. iuſiurandum. 34. 9. vlt. Sed contraria opinio recepta eſt fere, eaque mihi magis probatur. Mouerme, quod dici- tur, poſt rem iudicatam aut iureiurando deciſam nihil quæri. leg. poſt rem. de re iudic.& actionem in factum dari ad exem- plum actionis iudicati.l. actori. C. de rebus cred. Item iuſiu= randum maiorem habere auctoritatem„quam rem iudica- tam. I. z. hic.& alia huius generis. In quibus locis aperte di- ſtinguitur ſentenria A iureiurando. Alias nulla eſſet actio ex iureiurando, nulla exceptio, ſed tantum actio iudicati„R& ex- ceptio rei iudicatæ. Deinde iuſiurandum dicitur vim habere non probationis tantum, ſed etiam iudicii.leg.tutor.hic. Nec verum eſt ſententiam neceſſariam eſſe, cum ſæpenumero iu- retur ſine iudice, quodiuriſiurandi genus volantariũ dici ſo- let. Plærunque tamen ſolet ferri ſententia cum iuſiurandum defertur in iudicio. Quo caſu de officio iudicis quæritur.
*
dictal. inſiurandum.§.vlt.
CA p. XXVII. Cauſam aureiurando deciſamnon ſé wtractandam Pratextu periuri,& quid de cauſa teſtamenti. Xüs quæ diximus conſequitur cauſam deciſam iurciuran- lo prætextu periurii non poſſe retractari, vt Im perator Antoninus reſcripſit. l. 1. C. de re b. cred. Quanquã de hoc fuit controuerſia inter vetetes. l. quod ſi deferente, de dolo. N am
Labeo putabat de dolo agendum quaſi deficiente alia æ-
quum ſit eam actionem dati. Sed contraria Pomponii ſen- tentia obtinuit exiſtimantis tranſacturn videri per iuſiuran- dum quod ſpeciem tranſactionis habere dicitur. ſ. 2. hic. N am is qui iuſiurandum defert quaſi decidens& tranſigens cum aduerſario, cedit ei liti ſub conditione, ſi iurauerir, non ſi ve- re iurauerit. Addit Antoninus in reſcripto? niſi ſpecialiter hoc lege excipiatur. Nam variæ exceptiones ſunt regulæ, de quibus nunc dicemus. Vna eſt ex noua conſtitutione Iuſti- niani, cum quis teſtamento non apparenre iurauit ſibi lega- turum eſle, deinde reperto reſtamento peri urium eins dere-
gitur. Quo caſu retractatur iuſiurandum. Eſtque hoc ins
fſingulare in teſtamento, vt plæraque alia. Nam& idem re-
ceptum eſt tranſactione quæ nonaliter rata eſt, quam ſi fiat inſpectis cognitisque verbis teſtamenti. leg. de his. de tranſ- act. Quare non immerito Caius oſtendit magnam eſſe ra- tionem edicti de reſtamentis aperiendis. leg. 1. quemad- mo. teſtamen. aperian. Nam primum rei non poteſt ex- quiri veritas apud iudicem ſine teſtamento. Ac ſi quis vclit ex teſtamento aliquid petere, expedit teſtamentum edi ac proferri fidei faciendæ cauſa. Deinde difficile eſt ſne iudier
tranſigere de re omnino incomperta. Imo id tutum non eeſt, cum tranſactio talis rata non ſit„X facile ſit ab ea rece- dere, ſi quis fotte cauſetur ſe errore ductum tranſegiſſe, non inſpectis videlicet nec cognitis verbis teſtamenti. Quod au-
tem ait luſtinian. dubitatum fuiſle apud antiquos, micum vi-
deri non debet. Nam alii, vreredibilè eſt, hærchant regulæ de iureiurando. Aliiconſiderabant de teſtamento agi, cuius vetba non fuiſſent inſpecta, nunc veritatem apparere,& e- lucere exipſa inſpectione teſtamenti, qua nil poteſt eſſo cer-
tius. Deindè de tranſactione idem conſtitutum eſte„quæ non ſit diſſimiiis iuriiurando. Et in horum ſententiam in-
ontrouer- fiam.-

214 CAs. XXVIII.
Ainorem reſtitui in integrum aduerſus dela- nionem iuriſiurandi.
.⁴* 2 L FE alius caſus in quo retractatur iuſiurandum, cum mino
.; ic. Du- letulit& captus eſt. leg. nam oſtea.§. ſi minor. hic. 85 14 3 b datur ei vetus actio quæ
phiciter autem ci ſuccurritur. Nam æque. Inſtitu. de ex-
adhuc manet poſtquam iuratum eſt.§⁷ ditine lica. cept.& contra exceptionem iuriſiurandi opponitur 1* da- tio. Præterea prætor ipſe poreſt cognoſcere ſi velis„ n af⸗ ta actione velexceptione. Reſtitutio enim pen 4 1D2 trio prætoris, qui vt quæque res eſt, animaduertit-. lende ſi minor.§. ylt. de minorib. Sed quomodocunc; hr 5 ueniat minori,& eum reſtituat fiue cognoſcendo etoto ne-
gotio, ſiue dando actionem cum exceptione b. repliearidne tempus ſtaturum non deb'er egredi. dicto. i minot, Autr⸗ tempus quatuor annorum. l.vlt. C. de tempore in integ. 5. Nec nos mouere debet quod exceptiones lunt perpetuæ. leg: bure. S. vltim. de doli except..licet. C. de excęhr Non nßun hoc eſt accipiendum de hac exceptione, Vt ita dicam, re zin toria, quæ non competit ſine reſtitutione. l. exceptiones-* d except. Nam ſibi proſpicere poteſt petita reſtitutionè,
quam impetratam, exceptio futura eſt perpetua. CA p. XXIX.
luſiurandum reuocari quod delatum eſt frau- dandorum ereditorum gratia.
Sliuſiurãdum delatumn ſit fraudandorum creditorum gra- O id creditoribus obeſſe non deber, vr Vlpian. ait l.nam poſtea.. ſed& ſi quis. hic. Eſt autem ſpecies duplex apud VI pianum. Vna cum quis iurauit ſe non debere, cum videlicet reus eſſet. Altera cuin quis iurauit ſibi deberi, contendens fallo ſe creditorem eſſe. Succurritur ergo creditoribus frau- datis vel exceptione vel replicatione data. Et notandum e bic agi Pauliana actione, qua reuocantur ea quæ geſta funt in fraudem creditorum. 9. item ſi quis in fraudem. Inſtitu. de actio. licet plætique diflentiant, qui argumentis mouentur inepris, nec animaduertunt hanc actionem quæ reſtitutoria ſiue reiciſſoria eſt, dicto§. item ſi quis. Inſtit. de actio. eam t pſam actionem eſſe ſuper qua iuratum fuit, ſed vtilem. leg. vlt. Cod. ex quib cauſ. maio. vt ego alias fuſius diſputaui ad. rur-
ſus. Iuſtit. de actionibus.
3 A P. XXX.
De iureiurando quoda iudice defertur in dubis cauſis,& neceſſarium dicitur.
Eiar quoqus iuſiurandum neceſſarium, quod non à Lliigatoribus ſedà iudice defertur. Nam edictum præto- ris pertinet ad inſiurandum, quod alter litigatorum defert al- teri, vt ipfius edicti verba oſtendunt. Eſt autem aliud genus iuriſiurandi de quo nunc loquimur, deferri ſolitum à iudice i- pſo propter inopiam probationis,& neceſſarium dici ſolet, quia non ex conſenſu litigatorum iuratur, nec recuſari aut referri poteſt. Solent enim, vt Caius ſcribit, iudices in du- biis cauſis exacto iureiurando ſecundum eum iudicare qui iurauerit. Sed permittitur ex integro cauſam agere, ſi quis noua inſtrumcnta ſe inueniſſe dicat, quib. nunc ſolum vſu- rus ſit. l. admonendi. hic. Quæ verba licinterpretantur vul- ho qusi Velit Caius ob ſemiplenam probationem deferri ociuſiurandum, vt pura cum quis vnum teſtem habet. Sed
ego iamdudum refutaui hanc opinionem,& ſcripſi qnid ſen- b
tiam. lib. z. diſpu. capit. 34. Oſtendicauſam dubiam eſſe, cum iudici non liquet abſolute an condemnare debeat, vt quia par eſt forte probatio ex vtraque parte, vt ſæpe accidit, nec faci- le poteſt diſcerni vtrius probatio melior an cerrior ſit. leg. ſi duo. ff. vti poſſid. Citaui locos ex veteribus authoribus ex quibus apparet, eam eſſe huius verbi ſignificarionem. De- monſtraui etiam æqynitatem& rationem exigere, vs ſic inter- pretemur. Sed vſus forenſis ac conſuetudo quæ dicitur opti- malegum interpres, pro nobis facit. leg. ſi de interpretatio- ne. ff. de legibus. Verum opponitur nobis reſcriptum Dio- cleuan. vbi loquitur non de dubia cauſa, ſed de inopia pro-
duobus.§. 1. e luſiurandum habetur inſtar iudicii. l. qui iuraſſe.§.vlt..
Franc. Duareni Comment.
bationum. Verba ea eius hæc ſunt in bonæ fidei contracti- bus, necnon etiam in ceteris cauſis, inopia probationum per iudicem iureiurando cauſa cognita res decidi oportet. leg. in bonæ fidei. Cod. de reb. cred. Sed reſpondeo in ambigua oratione accipiendam eſſe eam interpretationem quæ vtio caret. leg. in ambigua.ff. de legib. lquoties idem. de regul. iur. Alioqui dicemus, iuſiurandum deferri cum actor ne vnum quidem teſtem habet, quia tunc maime inops eſt probatio- num. Verius eſt igitur interpretationem petendam eſſe ex Caio, cum probationum copia non ſuppetente recte& vere dicatur dubia cauſa eſſe. dicta ladmonendi.hic. Quæ autem dubia ſit cauſa non poteſt in vniuerſum diffiniti, ied com- mittitur iudicis arbitrio.. 3. ff. de teſtib. præſertim in iudiciis bonæ fidei, in quibus eſt latior iudicis poreſtas. dic a l. in bo- næ fidei. Quod autem dicitur permitrti ex integro cauſam a- gere, ſic accipiendum eſt, vt contra exceprionem rei iudicatæ detur replicatio. Nam& hoc ſcripſit Caius diſſerens de exce- ptione rei iudicatæ, vt inſcriptio capitis oſtendit lib. 30. ad 3
dictum prouinc. Neceſſariam vero non eſſe reſtitutionemin
integrum, alibi docuimus l. diuus. dere iudic.
yVariorum eſfeituum iuriſiurandi breuis enumeratis
8 Lelarato effectu primo ac præcipuo iuriſiurandi, reli- quos ſtrictim percurremus.
1. luſiurandum pro veritate& probatione habetur. l..9. dato.l. ſed& ſi.§. idem ſi iurauero,& ſeq. Condemnatur ta- men reus interdum ad pęnam propter actoris probationem, ad quam iurante eo non condemnatur, vt ſupra diximus.leg. eum qui. hic. 3 1
2 luſiurandum habet vim pacti conuenti. l. tutor.§. 1. hic. Vnde dicitur obligatio naturalis iureiurando tolli ſicut pacto conuento. l. Stichum.§. naturalis. de ſolut. ,5
3 luſiurandum nouationis loco accipitur. leg. qui iuraſſe.§. vlt.hic. Quod ſic eſt accipiẽdum, vt cũ actor iurat, veteri ob- ligationi uoua accedat obligatio remanẽte veteri obligatio- ne, ſicut& cum ſententia fertur pro actore. ad leg. i. Cod. de iudi. 1 S b
4 Iuſiurandum loco ſolutionis eſt. leg. iuſiurandum. 27.l. tutor.§.1. Hinc rolli ur obligatio iurciurando ſaltem natura- lis, vt iam dixi. Hinc liberatur tam reus quam fideiuſſor, l.in
tutor.§. 1. Hoc tamen dupliciter accipi poteſt, in primis vt habeatur pro re iudicata. l. z. hic. vt habeatur pro lite conte- ſtata. leg. nam poſtea.§. ſi is qui temporali. Proinde ſicut lite conteſtata perpetuatur obligatio& actio, quæ alias eſt temporalis, vt actio iniuriarum,& aliæ huiuſmodi. l.vltim. C. quando libel. princ. dat. l. cum notiſſimi. C. de præſcript. 0.
anno. l.i. C. de annali except. Ita etiam perpetuatur iureiuran-
do. I ſed etſi reſtituatur.. ex quibus. de iudic.
6 luſiurandum ſimile eſt acceptilacioni, vt Iulianus ait. leg. iuſiurandum. 40. hic. Non eſt tamen vſquequaque ſimile, at- que ideo lulianus ait, perpetuam certe exceptionem parit. Nam naturalis tantum obligatio tollitur iur eiurando, non eriam ciuilis. 5. æque. Inſtit. de excep. quam certum eſt acce- ptilatione tolli. 9.item per acceptilationem. Inſtit. quib: mod. tol.oblig. 38
4
3
ATuſiurandum alterius alteri neque nocere, neque prode 7.
1 Vamuis magnam vim habeat iuſiurandum, vtex iam
dictis intelligitur, tamen hæc vis ad alias perſonas non poriigitur. Itaque recte dicitur juſiurandum alterius, alteri neque nocere neque prodeſſe. l. 3.hic. leg. eum qui.. ſi peten- ti. de public. in rem act. Hinc naſcitur quæſtio quam tractat
Vpinndelaboblaunoesp. 13. Duo eranr patroni eiuſdem li- Eren- erti Titius& Mæuius: Titins litigat aduerſus hunc liber plam.
tum vel de toto iure patronatus vel de parte, nihil refett. Maæuius interim tacitus expectar cuentum iudicii Tiiani,
ſperans fore, vt Tirio victo ſolus patre nus ſit. Tandem Tf-
tius detulit iufiurandum teo: iſque iurauit ſe libertum eius
—

95
36bv cprxcipuo luriſiurand,n
e& probatione bedemn.
dero ſeg. Condenan⸗ Propter actoris prodativen lemnatur, vr ſupta ürnag
adi conueni.. ma ,hi dli lureiurando toliſcrgach — lolut.
loco accipitut. jeg quimale. dum ytcüactor 8 ket 3 uo remanäte yeteii odixis ertur pco actote. adleg. Col-
ioniseſt.leg inburandum. anio jurciurando ſaltem nan ur tam reus quam fdeiuſſon,i
tariudici. Iqui iuraſe. ſult- cret accipi poteſt, in peimi ſ ic.vt habeaiur pto lite concẽ nitemporali roiudeſſcutlte rio K adio, qux alase im, Kabæ ticſmodilylim. n oodiſimi. C. de ta ciito la etiam perpetcatul jureiuran- qubo. deiodic.
ladicvi,vtldlianus iit eg
anus ſi, ley
ſolus pact e iukauik 6
7n Tit. II. de lureiurando. 2415
eius non eſſe. Mæuius compotem ſe voti eſſe putat excluſo Titio,& hæreditatem defuncti iam liberti petit quaſi ſolus ſit patronus. Offerunt ei hæredes liberti dimidiam partem quaſi non ſolus patronus ſit, ſed cum Titio. Mæuius obiicit juſiurandum liberti, quo hæc lis videtur deciſa eſſe. Quæſtio eſt, an illud iufiurandum ei proſit. Vlpianus ait, non prodeſſe, quia res inter alios acta,&c. Nam etſi iuſiurandum liberti qualem qualem inducat preſumptionem& coniecturam pro Mæuio, tamen in cauſa Mæuiana pro veritate& probatione non habebitur. l. Aſententia. de appel. l. ſæpe. de re iudic. l. ſi ſuſpecta.de inoffic. teſtam. Quod autem hic obĩicitur de iure accrelcendi quomodo accipiendum, declarauimus LI. de iure accreſc.c.17.
Deperiuriov. CAv. X XXIII.
Eriurus eſt, qui ſciens& ex animi ſententia falſum iurat. LI. qui iuraſſe. hic. Hinc formula illa iuriſiurandi, Si ſciens fallo: de qua diximus ſupra. Et hoc accidit ſiue quis iuret ali- quid ita eſſe aut non eſſe, ſiue iuret aliquid ſe facturum aut nõ facturum decipiendi animo. Non ergo quiſquis falſum iurat, peierare dicitur: recteque Chryſippus hæc duo diſtinxit derox peu⁴, ſicut Nigidius Figulus mẽtiri& menda- cium dicere. Gell. lib. 1I. c. ⁊1. Qui mentitur, inquit, ipſe non fallitur, ſed alium fallere conatur: Qui mendacium dicit, ipſe fallitur. vir prudens præſtare debet, ne mentiatur: prudens ne mendacium dicat. Ex quo intelligitur, eum peierare, qui aſtu- te violat iuſiurandum, quia ſciens fallit. d.l. qui iuraſſe. hic. c. quacunque. 22. q. j. Vt captiuus ille Komanus qui cum iural- ſet ſe in Pœnorum caſtra rediturum, paulo poſt quam erat e- greſſus è caſtris, rediit, quaſi aliquid eſſet oblitus:& Romæ
poſtea remanſit. Cic. lib. 3. Offi. Cui non diſſimile exemplum
eſt apud Clementem Alex. lib. Stroma. 2. de eo qui Laidem promiſit ducere in ciuitatem ſuam: Deinde latebram periurio quærens, imaginem eius Laidem à ſe vocatam collocauit in ciuitate. Callidum ſane& veteratorium id eſt:& ea fraus, vt ait Cicero, diſtringit magis quam diſſoluit periurium. Non poteſt autem abſolute diffiniri, quomodo verba iuriſiurandi accipienda ſint, ſed quacunque in ſpecie vir bonus, pius, reli- gioſus& prudens facile interpretabitur. Quæſtio difficilis eſt, & magnopere agitata de eo, qui incidit forte in latrones,& mortis metu coactus iurauit ſe daturũ eis certam pecuniam. Ec Theologi fere cenſent iuſiurandum ſeruandum eſſe pro-
pter præceptum diuinum, Reddes DourNo iuramenta tua.
Matth. cap 5. Et idem reperitur in quibuſdam conſtitutioni- bus pontificiis, cap. ſi vero. de iureiur. in Decretal. Non pati- untur hi exceptionem addi verbis præcepti diuini. Et hoc ſua- dere videtur religio erga Deum, quaſi ꝙ Deo promittitur aut inuocato Deo,& quaſi teſte adhibito, id maiore cũ religione & reuerentia ſeruandũ ſit. Et ſane vir pius& religioſus mallet rem ſuam amittere quam hociuſiurandum violare. Et extant etiam ethnicorum veterũ, qui nefas hoc eſſe duxerunt. Gell. lib. 7. cap. 18. Vnum eſt memorabile apud Cicero. lib.3. Offic. de Manlio Torquato: quodipſius verbis referam. L. Manlio Auli F. quum dictaror fuiſſet, M. Pomponius Trib. pleb. diem dixit, quodis aneos ſibi dies ad dictaturam gerendam addi- diſſet: criminabatur etiam quod Ticium F. qui poſtea eſt Tor- quatus appellatus, ab hominibus relegaſſet,& ruri habitare iuſſiſſet. Quod cũ audiniſſet adoleſcens filius negotium exhi- beri patri, accurriſſe Romã,& cum prima luce ad Pomponij domum veniſſe dicitur. Cui quum eſſet nuntiatum, quodil- lum iratum allaturum ad ſe aliquid contra patrem arbitrare- tur, ſurrexit è lectulo, remotiſque arbitris, ad ſe adoleſcentem iuſſit venire. Atille vt ingreſſus eſt, confeſtim gladium di- ſtrinxit, iurauitque ſe illum ſtatim interfecturum, niſi iuſiu- randum dediſſet ſe patrem miſſum eſſe facturum:iurauit hoc terrore coactus PDomponius, rem ad populum detulit, docuit
cur ſibi cauſa deſiſtere neceſſe eſſet, Manlium miflum fecit.
Tantum temporibus illis iuſiurandum valebat. lure autem ciuili ratum non habetur hoc iuſiurandum:
quia reſcinditur quod metu geſtum eſt edicto prætoris. l. 1. de eo quod met. cauſ. Nam æquum viſum non eſt prætori,
ratum id haberi, quod ex voluntate coacta magis quam libe-
ra proſiciſcitur. Qua de re diſſerit Ariſt. lib. 5. Ethic. Hæc ratio olitica eſt,& obleruatur iu foro, vtcunque diſputentdehac
1
0 2&
re Theologi. Pontificij quadamtenus imitati ſunt exemplum Iuris ciuilis,& fatentur eum qui iurauit, teneri iureiurando, ſed gratiam ei faciendam eſſe à Pontifice. cap. verum, de iu- reiur. c. alius. c. nos ſanctorum. c. authoritatem. c. iuratos.1 ſ. quæſtio. 6. Sicut impetratur reſtitutio à prætore vel etiam à principe. l. Imperatores. ff. ad municip. An autem periurium Romano iure puniatur ſicut alia fere delicta, dubitatur. Sed verius mihi viderur, puniti extra ordinem, quod& alias de- fendi lib. 2. diſp. cap. 37. Nec vere dicitur Romanos vltioni diuinæ hoc admiſſum relinquere voluiſſe, quaſi Deum vin- dicem eſſe ſufficiat. Nam cenſores Romæ animaduertebant in periuros: nec vlla de re iudicabant diligentius quam de per- iurio, vt ait Cicero. Ac plæraque leguntur exempla talium a- nimaduerſionum apud Ciceronem, Valerium, Gellium,& a- lios authores. Et loci ſunt multi apud lIureconſultos noſtros de hac pœna. Vaus eſt apud Vlpianum de eo qui iurauit per genium principis,& peierauit: qui fuſtibus caſtigatur. l. ſi duo. §.vlt. hic. At tametſi facile concedam hoc genus pœnæ ſtatu- tum non eſſe aduerſus eum, qui per Deum iurauit: tamen contendo Pæœna extraordinaria puniendum eſſe, vr ex aliis locis quos mox proferam apparebit. Alius locus eſt de eo qui pignora ſua eſſe iurauit,& proprer periurium ad tempus exu- lat. l.vlt. de crim. ſtellio. Nam ſtellionatui, cuius pœna certa non eſt, ſed extraordinaria& arbitraria„accedit crimen pet- iurij. Itaque ſtatuitur pœna exilij temporarij. Alius eſt locus Pauli, vbi ait non retractari iuſiurandum prætextu periurij, ſed lufficere periurij pœnam. Quibus verbis oſtendit Paulus, iudicio meo, agi poſſe non ciuiliter, vt cauſa deciſa rerracte-
tur, ſed criminaliter, vt periurium vindicetur. Nam quod Ac-
curſius interpretatur de vltione diuina, mihi videtur ineptum eſſe. Et animaduertendum eſt loqui Paulum de eo qui iura- uit ſimpliciter, nec diſtinguere an per DE vu, an per princi- Pem iurauerit. Nam& alibi idem Paulus aperte oſtendit, vi- dendũ eſſe ne in iudicio ciuili præiudicium har iudicio crimi- nali, in quo de periurio quæratur. l. in duobus. 5. vlrim. hic. Quem Pauli locum ego ſupra declaraui. Non inficior ſane legem de pœna periurij Romæ latam non eſſe: ſed dico cen- ſores qui præfecti erant moribus, notari ſolitos fuiſſe periu- ros, quod perſpicerent nihil bonis moribus magis contra- rium eſſe. Hinc Cicero lib. 2. de legib. ait, Periurij pœnam humanam eſſe dedecus, id eſt, ignominiam& noram quæ inuritur à cenſore. Deinde ſublatis cenſoribus, magiſtrarus quorum de criminibus erat cognitio, cœperunt extra ordi- dinem Petiuros coercere& punire, cum pœna certa ſtatura non eſſet. Sic iudicium de dolo paulatim venit in vſum poſt C. Aquilium Gallum, cum dolus malus legibus non vindica- retur. Quod autem ait Alexander Imperator, perinrium ſolum Daum vltorem habere, quomodo accipiendam ſit, declarauimus lib. z. diſp. c.13. 4 b
1N TIT. I11 DE IN LL
T E M I VvRANDO.
-—x*
4
Paradoxa quædam quæ in hac dareacy defen- duntur, publice diſputata Biturigi- bus, anno 1539.
1 Teneen in litem, cur in certis tantumliudiciis deferatur,
veratradita ratio, qua adbuc ab interpretibus animaduerſa
non fuit.— 2 In iis tantum actioui bus, qua ad reſtituendum, non autem ad dandum, tradendum ve competunt, in litem iurari. 3 I allione vi bonorum raptorum, quia arbitraria uon est, iu litem non iurari. b b b
4 Sinummi depoſiti non reſtitzantur, cur inſiurandum in li- ₰
tem iudex non deferat.
Intellettus verus l. numi. de in litem iuran.
Intelletlus l. I. f. de vontrah. empt.
Obſcurum non eſſe, quamobrem in aclione de dolo in liteu= iuretur, licet recentiores inea re multum halitaueriut.
Noua ratione confirmuta cõmunu D. opinio exiſtimantium, in iureiurando in litem, nõ vtilitatem modo ſbectatam eſſe, verumetiam aſfettionè, qua ſingularem vtilitate excedat,

2. 1 9 Aoeurſ. Barto. Bal. Pau. Alex. Iaſon. sum pleriſque aliis in
2 intellectu l. ſiper alium.§. in euin. ff. ne quis eum qui in ius vYoca. toto cœlo erraſſé.
10 Verus ſenſus l.videamus, in princ. de in litem iuran.
II Curin aclione ad exbibendi, qua ad reſtituendum non com-
petit, in litem iuretur.
12 Boua fidei vocabulum, quid ſinificer apud lureconſultos.
13 Iudicia ſtricta, ac bonæ fidei, cur ſic appellata.
14 Cur veteres certa tantum iudicia bonæ jidei eſe vVoluerunt, allata probabilis ratio: tèa, quæ Alciati eit, reiecta ac confu- tata.
15 Explicata defenſaque Bar. apinio aſſerentus, contractum bo-
na idei, cui dolus cauſam dédii, ipſo iure nullum Iſe, prater communem omnium interpretum ententiam.
16 Declaratus obiter vulgatiſſimus§. pactus nẽ petere* g. ſiv- nus, de pattis.
17 Vnde exceptionis appellatio emanarit.
18 Stipulatio dolo inita, Cur pſo iure nulla non ſit, noua ratio. 4
19 Cur apud veteres Iureconſultos, doli, itemque pabli exceptio bonæ fidei iudiciis ineſſẽ dicatur. 3
20 Bona fidei verbum quam vim,& fignificationem habeat, (urtium non intellexiſſo.
21 Locus Cicerouis explicatus lib. 3. de offic. 9.
22 Albericum& Fulgoſium exiſtimanter in actions ex empto in ltem non iurari, rettius, veriuſq, ſentire, quam 6etéeros.
23 laſonis Mayni cauillationes ſubmoiæ, quibus illorum argu- menta refellere conatur.
24 Hac duo, Quanti in tereſt,& Quanii in litem iuratum fue- rit, multum diſferre.
25 Iiu tantum bonæ jidei iudiciis, quibus ad reſtituendum a- gitur, in litem iurari.
26 Daſſlutus nodus ex l. ei,apud quem ſf. depoſ
27 Iunfinitum iurare apud Olpianum quid ſat.
28 Taxationem iudicis in iureiurando in litem duplum veræ æſtimationis excedere, contra Bart.& cêteros.
29 Aniudex in litem iuſiurandum deferre cogatur.
30 Huadicem regulariter iuſiurandum in litem ab actore praſti-
tum ſequi debere, pro Fulgoſio contra communèem. b
31 Cuius doli gratia in litem 1urandum ſit.
32 Aduerſas hæredé ob defuntti dolum nõnunquã in litẽ iurari.
33 Culpa lata, leuis,& louiſſima, quo ſenſu in iure accipi debedt.
34 Sicut ob dolum, ita ettam ob cuſpam latam in litem iurari.
35 Lata culpa in quibus caſibus dolo comparetur, vulgo ab in- terpretibus intellectum non eſſc.
36 Recitara breuiter vulgaris doctrina de attionib. arbitrariis.
57 Quatuor regulas Bart. inl hoc editto. de publio: falſas, vnag. luura omnescircumducendas eſſe.
38 Quod D. ſomniant ex côtemptu iudicis arbitrium qusddam naſci, quo iudex in litem iuſiurandum deferre, aut ad cer- tam pecuniam condemnaro poteit, tam alienum a vero eſ= ſe, quam eſt vulgò receptum.
39 Falſam eſſé vuſgarem regulã, qua traditum eſt, omnes aclio- nes, quibus ad reſtituendum agitur, arbitrarias eſſe: quia iudex,&c.
40 Confutata interpretum deliramenta, in enarratione horum
verborum, velex noxali cauſa ſeruum dedat. in§. præterea,
de aðtio.
41 In attionibus arbitrariis iudicem nihil contra ipſarum natu- ram arbitrari. b
42 Quo ſenſu accipiendum ſu, quod à Iuſtiniano ſcriptum est, omnia iudicia abſolutoria eſſe.
4 3 Rei vedicationem ex numero actionum arbitrariarum eſſe.
44 Explanatio l. qui reſtituere. de rei vendic.
4 Aftio, qua id, quod certo loco promiſſum eſt, alibi petitur, an in numerum arbitrariarum referenda ſit.
46 Aihenienſtum, Romanorumque veterum ritus in ferendis ſententiis. 4
47 An actiones noxales fint arbitrariæ,& verba§. præterea, do atlio. eo pertinentia vero ſuo germanog ſenſui reſtituta.
48 Arbitrariæ a ſtrictis et bona fides actionib. quomodo diſferãt.
49 In ſtrictis iudicius quando iufiuräãdum in litem deferendi fit.
O Declaratal. ſi quando. C. vnde vi. 1
ſI Declarata item l. ne quid. de incend. ruin.& naufr.
ſ2 Au ab0, probationis difficultate in ſtrictis iudiciis in litem aureiur,& conciliata l. ſemper. S. in hoc inter dicto f. quod
5 Franc. Duareni Commient.
gi aut clai. I. qui tabularum, de furt.& l. ar gentarius.-
cum autem. de eden..
53 Si pecunia in ſacoulo ſignato depoſita ſit, eumꝗ, reſignatum depoſitarius reddat, an deponentis iuriiurando ſtandum ſit,&c. 5„
Intellectus I. ſi duo. S: fi. fr. de iureiur.
4 Actionem ex dalal ze hidei non eſſe,& inibi quadam de natura ſtrittarũ,& bonæ ſidei actionum cognitu digna.
ſ6 Cur actio funeraria,& ſmiles atliones in bonum& aquum concepta, bonæ fidei nonſint.
MARTILANVS L I B. IIII.
RE G VL A R V M..
N actionibus in rem,& in ad exhibendum,& in bonæ fidei iudiciis, in litem iuratur, ſed iudex po-
teſt præfinire cerram ſummam, ad quam vſque iu-
retur. Licuit enim ei à principio nec deferre. Item etſi iuratum fuerit, licebit iudici vel abſoluere, vel
minoris condemnare. Sedin his omnibus ob do-
lum ſolum in litem iuratur, non etiam ob culpam: hec enim iudex æſtimat. Plane interdum& in actio- ne ſtricti iudicij in litem iurandum eſt, veluti ſi pro- miſſor Stichi moram fecerit,& Stichus deceſſerit: quia iudex æſtimare ſine delatione iuriſiurandi non poteſt rem, quæ non extat.
PAVI. VS L.L IB. XXVIII.
A D EDIG T V M.
ArlaAs ſiex ſtipulatu, vel ex teſtamento agatur, non ſo-
let in litem iurari.
In actionibus in rem.
X generaliter hic ſcribit, ex vi verborum
AL tum, verumetiam de actione Publicia- na, bypothecaria, confeſſoria& nega-
4 toria accipiendum eſſe:idque plæriſque U alis lurecõſultorum reſponſis exprel-
lanti rem aliquam promiſerir aliquis, quæ maiorum meorum
quondam fuit, exempli cauſa, vel in qua ipſi ſepulti ſunt, aut
domum, in qua ſum educatus, is quanti in litem iurauero, non condemnabitur. Ob eas tamen cauſas, l. ſi in empt. ff. de mino. leg. 1.§.& alias. ſi quid in fraudem patr. aut alias huiuſcemodi iuſtam affectionem eſſe dicimus. Item hoc iuſiurandum ſem- per ad iurantis affectionem referri neceſſe non eſt, vtrecte nonnulli contra receptam vulgo ſententiam opinati ſunt. Fir- mianus in repertorio. Nam poteſt actor, qui fortaſſis nulla affectione vtilitatem rei excedente ducitur, quantum ſibite vera ſua re non carere expediat, iureiurando declarare. l vi- deamus. verſic. non enim. ſupra eod.l. pen. in fin. eod. 1.3.9. in hac, commod. Vt igitur ipſe quod ſentio aperiam, ratio in pri- mis attendenda mihi eſſe videtur, quamobrem hoc iuſiuran- dum, de quo diſputamus, comparatum eſt.
1 Qux quidem, cum in aliquot lureconſultorum Reſpon- ſis extet, iiſque minime obſcuris, mirum eſt ab interpretibus adhuc eam aut non inrellectam omnino, aut certe parum animaduerſam fuiſſe. Ait enim Marcellus lib. 3. Digeſſorun
ͤͤͤͤͤ
an apparet, non de rei vendicatione tan-
— 5 —.— ☛——————
————⏑8
——

b u. erit,& Stichus decellen delationc juriſiurancinn t.
B. XXVIII
1CT VI.
elexteſtamentouu und-
nibus in rem.
Marrianus de actionibus i allter hic ſcribit, exviverba et, non de rei vendicationen erumetiam de actione Publi pothecatia, confelſori& nex ccipiendum eſſeidqueplæriſqu tecõlultorum tepponſs eaprel 1 quireſtituere, gerei vindictl. adleum guidepub legun- darum. filet. vincic. Sedcurin Luru actione, aut er teſtamennn, m rrruräl.oſtrainfi cum cc.
namno⸗
In Tit. II. deinlitem iurando. 217
l. ſi tuter. infra eo. Situtor rem adulti, quam poſſidet, reſtitue-
re nolit, non æquum eſſe pretio, id eſt, quanti res eſt, litem æſtima-
ri, cum& contumaàcla punienda Ht, s arbitrio potius domini rei pretium ſtatuendum hit,poteſtate betitori in litem iurandi conceſſa Sed& Pomponius ad Sabinum ait, l. ſi cum dos.§. fin. cum l. ſeq. rerum amot. Si mulier ves quas amouerit, non reddat, æſti- mari debere reſpondit, quanti in litem vir iurauerit: quod non ſit æquum inuitum ſuo pretio res ſuas vendere. Ex quibus locis per- Ipicuum eſt, huius luris duplicem rationem eſſe: Vnam, qnod contumacia eius, qui iudicis præcepto non paret, rem peti- tam reſtituere iubentis, pœnam mereatur. Alteram, quia cum venditiones liberæ, voluntariæque eſſe debeant, ſicut reli- qua genera retum contrahendarum, eaq́ue libertas duabus in
rebus maxime cernatur, nempe vt ne quis inuitus rem ſuam 2 4. cogatut vendere, l. nec emere. C. de iure deh ber. vtꝗue libe-
rum ſit venditori pretium rei ſue definire quodcunque volue- rit: æduiſſimum eſt, vt venditori, cui ob aduerſarii contuma- ciam imponitur vendendi neceſſitas, l. eius rei. de rei vendic. ſaltem pretii ſtatuendi arbĩtrium relinquatut᷑.
2 Hanc vero rationem quis non videt in actione ex ſtipula- tu, aliiſque locum non habere, quæ ad dandum, tradendum, faciendum ve competunt? ſed in iis tantum, quibus ad rei reſtitutionem agimus, ſine ea res corporalis, ſiue incorpora- lis ſit. dicta leg. harum. Nec multum referr, actio in rem, an in perſonam ſit, qua rem nobis reſtitui petimus: vt ele- ganter Vlpianus lib. ⁊. ad edictum ſcribit. dict. le. qui reſtitue- re. Proinde in actione Fauiana, l. tenetur, ſi quid in frau. pa- tro.& rerum amotarum, dicta leg. ſi cum dos. licet vtraque
perſonalts ſit, in litem iuratur. Antequam tamen huic iuritu-
rando locus ſit, neceſſe eſt, actionem, quæ intenditur, ex nu- mero arbitrariarum eſſe, de quibus infra ſuo loco diſſeremus. Idqne eiuſdem Vlpiani verba aperte indicant, cum ait dict. l. qut reſtituere. Heæ ſententia generalis, ſiue interditta, ſiue altio- nes,& ſiue in rem, ſiue in perſonam ſint, ex quibus arbitratu iu- dicis quid reſtituitur, locum habet. Non hoc iuſiurandum, ad puniendum eius contumaciam, qui arbitrio, ſeu præcepro iudicis non patet, quod ante condemnationem interponitur
maxime, comparatum eſt.
3 Quzpropter exiſtimo in actione vi bonorum raptorum, & aliis fimilibus, quæ arbitrariæ non ſunt, licet ad rei propriæ reſtitutionem dentur, in litem non iurari. 4 Ex iam dictis conſequitur, Si nummi depoſiti nonteſti- tuantur, non ideo iuſiurandum in litem à iudice deferendum eſſel. nummis. ſupra eo. non tam quod nummorum nulla ſit probabilis affectio, vt Accurſius,& cæteri vulgo crediderunt (iam enim confutata eſt eorum opinio; qui hoc iuſiurandum ad affectionem ſolum referri volunt) quam quod(vt Vlpia- nus ait) certa ſit nummorum æſtimatio. Cum enim non a- lius ſit huius iuriſiurandi finis, quam vt dominus tei ſuæ pre- rium ſtatuat, clarum eſt, ad eas res tantum id pertinere, qua- rum pretia incerta ſunt,& ſecundum locorum, temporum- que varietatem mu cidiam. 5 Qupd autem de nummorum æſtimatione Vlpianus ſcri- bit, dict. leg. nummis. quantum negotii interpretibus exhi- buerit, exipſorum commentariis intelligi poteſt. Nos ve- ro rem non adeo obſcuram, aut difficilem iudicantes, arbi- tramur, earum rerum, quæ in mercis numero habentur, æ- ſtimationem incertam,& mutabilem eſſe, eamque pecunia numerata fieri: quoniam, vt Ariſtoteles ait, usρασσϑ νϑισα voi*αμαν. AMi nummi(quod labolenus ſcribit.l ſi ita fideiuſfo- rem. de fideiuſſo.) merce nequaquam aſtimantur, eorumque
rertas perpetua,& immutabilis eſt eſtimatio, quæcunque ſeuel
publice conſtituta fuerit.
6 Huc pettinent elegantiſſima Pauli verba de emendi, ven- dendique origine diſſerentis. l.1. de contrah. empt. Electa, in- quit, materia eſt, cuius publicas ac perpetua æſtimatio difficulta- tibus permutationum aqualitate quantitatu ſubueniret, eagq for- ma publica percuſa, vſum, domimiumq, prcbet, non tam ex ſub- Rantia Juam ex quantitate: id eſt, publica illa eſtimationequa 7uanti localis ſit, intel!gitur. Ariſtoteles li. 1. Politi. c. G. l. quæ extrinſecus. de Verb. oblig. 7 Sed de nummis, quod ad noſtrum inſtitutum attinet, ſatis. Nune videndum eſt, cur in actione de dolo„quæ in
tabilia. l. pretia rerum.§. fin. ad legem Fal-
rem non eſt, in litem iuratur. Qna in fe Curtius addubitans reſpondit, hanc actionem, cum actione, quod metus cauſa: tantam affinitatem habere, vt cum vna mere perſonalis al- tera vero in rem ſcripta ſit, vix vlla ratio tantæ diuer litatis ap- pareat. Barr. in l. ſed ſi ex dolo- ff. de dolo. Quia ergo in actio- ne, quod metus cauſa, in licem iuratur, conſequens eſſe,& in hac quoque in litem iurari. At cum inter has actiones difſi- militudinem eſſe non neget quidem, ſed diſſimilitudinis ra- tionem non eſle ſibi peripectam fareatur, aliunde quæſitis argumentis eum impetere, qui ſuo(vt aiunt) mucrone con- ficitur, ſuperuacaneus labor eſſet. Itaque reſpondeo, non a- liam rationem eſſe, quam quod hæc actio inter eas recenſe- tur, ex quibus arbitratu iudicis quid reſtituirur. Nam in his actionibus in litem iurari, nos paulo ante admonuimus. Id- que oſtendunt VIpiani verba libro ad edictum tt. l. arbitrio. de dolo. eArbitrio iudicis in hao quoque actione reſtitutio comprehenditur. Et niſi ſequatur reſtitutio, ſequitur condemna- tio quanti ea res eſt. Actametſi hac actione non rem meam, ſed quæ mea aliquaado fuit, reſtitni petam: eadem ratio ta- men, aut etiam maior,& hic in litem iurari ſuadet. Nam ſi in cæteris contumacia tantum eius punitur, qui rem fortaſſis antea ſine dolo poſſeſſam non reſtituit: quanto magis in hac actione iurabitur, in qua non huiuſmodi rantum contuma- cia, ſed etiam admiflus iam inde ab initio dolus arguitur? Et i⸗ ta duoque Currius ipſe poſtea ſenſiſſe mihi videtur. Hinc per- ſpici poteſt, quam late pateat in hac diſpuratione ratio iam a nobis commemorata. 8 Sed& eadem ratione alia quæſtio à recentioribus agi- tata, niſi fallor, decidi poteſt. Vtrum in hoc iureiurando ve- ra rei æſtimatio, ſiue vtilitas, an vero iurantis affectio ſpe. ctanda ſit? Et ſane multa in vtranque partem probabilia ad- ducuntur, quæ fuſius in hoc loco tractari non eſt necelle. Tantum dico, hoc iuſiurandum mihi videri ſic ad jurantis vtilitatem referendum, vt ipſius quoque affectio nonnun- quam attendenda ſit. Nam, vr alrorum argumenta præter- mittam, quod dicitur, In venditione pretium rei; arbitrio domini ſtatuendum eſſe: dubium non eſt, qui generaliter accipiendum ſit, adeo vt ſi rem à domino emere volens, præ- ter iuſtum,& commune pretium grandem ei pecuniam of- ferat, ad compenſandum id quod intereſt ipſius re ſua non carere, affectioni venditoris nihilominus indulgendum ſit, quæ quidem in equis, canibus, rebuſque aliis non ita valde neceſſariis, aut vrilibus, immodica plerunque conſpicitur: ac qui moqus eſt in his rebus cupiditaris(vr ait Cicero) id & æſtimationis eſſe ſolet. Nihil etenim Iure cautum reperi- tur, quo libertas ea in rerum venditionibus minuatur, re- ſtringaturve. Quod cum ita ſit, idem in hoc iure iuratido vrique obſeruabitur: niſi forte quatenus ludex nimiam il- lam iurantis affectionein, taxatione adiecta, moderandam eſſe arbitratus fuerit. Concludendum eſt igitur, in his tan- tum actionibus in litem iurari, quibus ad rem reſtituendam agimus. Gui aduerſari videtur quod Vlpianus ſcribit l. pen. §.. ne quis eum qui in ius voca. Aduerſus eum, qui in ius voca- tùum vi exemerit, in factum iudlicium dari, quo non id continetur quõd in veritate eſt ſed quanta ea res Rab actore aſtimata, de qua controuerſia eſt. Qiod enim i pſe Quanti ea res eſt,&c. Accur- ſius, Batt. Bald. Paul. Alex& laſ. cum pleriſque aliis de iureiu= rando in litem interpretantur. Atqui fieri poteſt, vt qui eo iu- dicio experitur; de reſtitutione rei non contendat, ied pecu- niam, aut rem aliam ſibi dari, tradiue poſtulet. Verum ea in⸗ terpretatio quam abſona ſit,& à puritate, elegantia,& per-
ſpicuitate Vlpiani verborum aliena, obſcurum non eſt. Quan-
doquidem non de re æſtimanda, ſed quæ iam æſtimata eſt a- perte loquitur VIpianus. Vnde apparet ea verba, ſalua ratione recti ſermonis, de iureiurando in litem accipi non poſſe. Ve⸗ rior eſt itaque Fulgoſii ſententia, ſecundum quam hoctan- tum VlIpianus ſenſit, pœnam in ius vocarum eximentis hanc eſſe, vt ad id, quod re vera debebatur actori, abeo, qui ex- emptus eſt, non condemnetur: verum conſiderata tantom actoris aduerſus eum petitione, ſummam eam ladicio in fa- ctum præ ſtare cogatur, quæ abactore in libello petita eſt: licet vocatus eam forte non debuerit. Hoc enim ſignificant & ſequentia eiuldem verba. Hoc enim additum eſt. V4 appareat etiamſi calumniator quis ſit, tamen hanc pauam eum

215 Franc. Duareni(omment.
perſc qui. Cæterum quia pleriſque perſualum eſt, in omni cauſa pupillari in lirem iurandum eſſe, eriam ſi ex ſtipulatu, aut ex teſtamento agatur, quod ſupradictæ concluſioni no- ſtræ contrarium eſt: paucis hunc errorem labefactare viſum eſt& Vlpiani verba l. videamus. in princip. ſupra eod. inter- pretari, quæ ſi lverpenallon accuratius, in eum errorem nunquam incidiſſent. 48 10 Tideamus, inquit, in cauſa tutelari quis iurare,& aduer- ſus quem poſſit. Et quidem ipſe pupillus, ſimpubes eſt, non po* eſt &c. quę ſequuntur. Cauſam tutelarem in eo loco Dupillarde interpretantur: quod vt à proprietate ſermonis alienum eſt, ita ſequentibus verbis minime conſentaneum. Ea igitur ver- ba de actione tutelæ, quæ aduerſus tutorem, aut eius hære- dem intenditur, accipienda eſſe exiſtimo: in qua actione in litem iurari dubium non eſt. toro tit. de in litem iur. C od.& l. tutor. infra eo. Quod ſi quis forte obiiciat, ſenſum verbo- rum expoſcere, vt actorem potius, quam reum tutorem hic intelligamus: Reſpondeo, contingere poſſe, vt turor nomi- ne pupilli actione tutelæ aduerſus contutorem ſuum expe- riatur, remotum videlicet ſuſpicionis cauſa, velob cauſam legitimam excuſatum, quibus modis turela finiri ſolet.. fin. Ioſtitut. quibus modis tut. finia. Vnde quod poſtea ſequitur, Autoritatem iuris non refragari, quo minus iudicio, quod in- ter ipſos acceptum eſt,&c. commode ſic intelligi poteſt: Inter ipſos, ſcilicet tutorem nomine pupilli agentem,& eum, qui ſuſpectus remotus eſt, vel ob iuſtam cauſam excuſatus. Sed & noſtram fententiam confirmat, quod paulo poſt idem VI- pianus ſcribit: Non enim ad ſuam vtilitatem iuriſiurandi refe- renda aſtimatio eſt, ſed ad domini, cuius nomine tutelæ ratio poſtulatur. . Etin ad exhibendum.
Hæc actio perſonalis eſt. l.z.§. eſt autem. ff. ad exhibend. neque ca ad reſtiruendum datur, cum exhibitio à reſtitutio- ne multum differat. J. plus eſt. de verb. ſignifi. in ea tamen in lirem iurari poreſt, vr hic Martianus ait: idemque Vlpianus non vno inloco ſcrĩpſit. l. 1.§. præterea.& l. Celſus. ad exhi- bend. Quęd vtique accipiendum eſt, ne ab iis, quæ iam di- ximus, difſideam, cum ab eo intenditur, qui in rem acturus eſt. d.§. eſt autem. quique non poteſt aliter rem ſuam à poſ- ſeſlore vendicare, quod non raro contin git.l. gemma. eo tit. Na hæc actio propter vindicationes maximè indaucta eſt l. 1. ff. eo tit.
11 In hoc autem caſu non minus ſane æquum eſt, in litem
iurari, quam ſi quis rem ſuam ſibi reſtitui petat. Cum enim
res non niſi exhibita vindicari poſſit, reus in hac actione con-
tumax, viã actori ad rem ſuam vindicandam præcludit. Qua-
re ſiveram litis æeſtimationem ſoluendo liberetur, actor iu-
ſto pretio rem ſuam ei cogetur addicere. Et in bonæ fidei iudiciis. 12 Poſtulat hic locus, ve re paulo altius repetita, de ſtri- ctis,& bonæ fidei iudiciis diſſeramus, quo facilior, atque ex- peditior ſit horum verborum explanatio. Nam& adcogno- ſcendas arbitrarias actiones de quibus poſtea dicturi ſu- mus, id magnopere neceſſarium eſt. Vt igitur ea, quæ vul- Iier in hanc rem ſcripta reliquit, ſilentio prætereamus, in primis admonendi ſumus, verbum hoc, bona fides, ou en- οv eſſe, eoque interdum figaificari quidquid à dolo, frau- de, calliditate alienum eſt. Quo ſenſu nos bonam fidem preę- ſtare. l. ſicum fundum. de contrah. empt. bona fide poffide- re, I. bonæ fidei. de verbo. ſignific. Negotium bona fide con- tractum. l. res bona. de contrah. empt.& l. vbi. de reb. dub. Rem bona fide venditam, dicimus. Rectiſſime ergo dictum eſt, in omni negotio contrahendo bonam fidem neceſſa- riam eſle. l. bonam fidem. C. de actio. cum ab omni contra- ctu dolus malus abeſſe debeat. Nonnunquam& pro eov- ſurpatur, quod Græci nausa dicunt, nos bonum,& æquum appellamus. Vnde Tryphon. lib. 9. Diſputationum, l. bona fides.ff. depoſi. Bona fides, inquit, uæ in contractibus exigitur, fammam aquitatem defiderat. Et Caius, l. ex maleficio, de a- ctio.& oblig. de actione negotiorum geſtorum, tam directa, quam contraria lo quens, I4 action., ait, inuicem experiri poſ-
ßus interpretum, quam erudite non dico, certe parum vti-
ſunt, de eo quod alterum alteri ex bona fide præſtare õportet. Hine illa fideiuſfionis formula apud Paulum lib.. Reſponſorum, l. quęro. locati. In quantum illum condomnari ex bona fide opor- h nanam ſide tua eſſe iubes? Inde etiam judicia bonæ fidei appellata, in quibus iudex ex Prætoria f ormula, liberam iu- dicandi facultatem haber, quod ſibi æquum viſum fuͤerit. Nam olim Romæ cauſas priuatas Prætores non iudicare, ſed litigatoribus tantum iudices peten tibus dare ſolebant, qui
recuperatores vocabantur. Ac in iudiciis quibuſdam Præ-
tor in ea fere verba formulam concipiebat, quibus contra- hentes ſimul vſi effent, aut alias ſecundum rei, de qua age- batuc, naturam anguſtis ſtrictiſqque finibus iudicis poteſta- tem ſic ineludebat, vt fas ei non eſſet vellatum vnguemab eius præſcripto recedere, tamerſi forte id æquũ eſſe iudicaret. 13 Ob eamque cauſam ſtricta iudicia, ſeu ſtrickæ actiones ſunt appellatæ. Etenim ſtricti iurisactio aut iudicium, nul- quam in veteribus, emendatiſque codicibus, qui manuſcri- pti ſunt, legirur, ſed actio ſtricta potius, ſtrictum iudicium,
actio ſtricti iudicii.l.3.§. in hac. commod. Sed plæroſque lo-
cos corruperunt vel diligentiſſimi quique typographi noſtii temporis, vt de Theophili Inſtitutionum paraphraſtis imer- retibus taceam, apud quem actiones in ſtrictas,& bonæ
fidei diuiduntur, in Græco codice, non in translatione Lati- na, quæ vulgo citcumfertur. In aliis autem mulio laxiorem, liberioremque poteſtatem formulæ ipſæ tribuebant iudici- bus: vt ecce in eo contractu quem veteres Fiduciam appella- bant, vfitata erat hæc formula, vt inter bonos bene agier opor- tet,& fine fraudatione. In rei vxoriæ actione. Quod æquius melius. Cuius non tantum Cicero, ſed Proculus quoque,& labolenuslureconſulti meminerunt. Cicero lib. 3. de offic.l. ſi cum Cornelius. de ſolut.l. pen. ſolut. matrimon. In em- ptione, venditione, locatione, conductione,& quibuſdam aliis contractibus, Ex bona fide, formulæ adſcribebantur, id- que Ciceronis locus in Topic. ad Trebatium lureconſultum
oſtendit: In amnibus, inquit, iis iudiciis, in quibus Ex fido
bona eſt additum, plurimus cauſarum vſus eſt, id eſt, vt Boe- rius interpretatur, in quibus ita iudices dantur, vt non ſtri- ctas inter litigantes ſtipulationes, ſed bonam fidem quærant. Vnde tractatum eſt“
14 Cur iuris authores certa tantum iudicia bonæ fideieſſe
voluerint. Et nonnulli crediderunt, quod emptionis, ven- ditionis, locationis, conductionis& ſimilium contractuum frequens ſir,& quotidianus vſus, id vtilitatis cauſa con- ſtitutum fuiſſe. Faber in§. actionum. de action. argumen. l. iuſto. de vſucapio. Quod ſi verum eſt, ſtipulatio vrique in
eum numerum videtur referri debuiſſe, cum ſit contractus
inter omnes frequentiſſimus. Et parum me mouet, quod Tidann recentiores Alciato in leg. bona fides. depo. te- pondent, Stipulationis vſum, cum lure tantum ciuili, id eſt, Romano introducta ſit, non tam late patere, quam cæ- terorum contractuum, qui iurisgentium ſunt,& in vſuo-
mnium gentium verſantur. Nec enim ad rem multum pet⸗
tinete arbitror, quam frequens apud cæteras gentes, ſed quam aſſidaus Romæ ſtipulationum vſus fuerit. Et ſane ve- riſimile eſt, priſcos illos Romanos, in conſtituenda forma, & ritu iudiciorum exercendorum, non tam attendiſſe, quid aliis gentibus, quam quid ciuitati ſuæ vſui eſſet futurum. arg- l. pen. ſupra de iuſti.& iure. Itaque probabilius eſt, ad neceſ- fitatem contractuum magis, quam ad frequentiam eos re- ſpexiſſe:& ita ſenſiſſe veteres, licet parum elocuti ſint ‚fa- cile mihi perſuadeo. Siquidem huiufmodi contractuum adeo neceſſarius eſt vſus, vt ſine his humana focietas ne con- fiſtere qnidem poſſit: ad cuius conſeruationem referenda ſunt omnia, quæcunque tot, tantiſque iuris voluminibus continentur. Neque aliud locupletius huius rei teſtimo- nium requirendum eſt, quam Scæuolæ illius Pontificis Ma- ximi, qui, vt autor eſt Cicero, maximam vim eſle dicebat in iis arbitriis in quibus adderetur, Ex bona fide: Fideique bonæ nomen exiſtimabat manare latiſſime, idque verfart in tutelis, ſocietatibus, fiduciis, rebus emptis, venditis, lo- catis, conductis, quibus vitæ ſocistas contineretur. Et hæc quidem hactenus de actionum diuifione in ſtrictas& bonæ fidei, proiis, quæ ab interpretibus aliis non ſolum multo
s Hn reibg
2E-

peren noniiadh A idf dar ddan Adiclig u rOi as ſec at, quid 6
Gilcne Enprei, de que nidus luci Al gs — 1 le n laun nleud
du torreig. Vdaue da indi„ qnücſte be 1 üch fattedan — aut iudcium u icda poii bu au— ac. com* üntäm, —
ihmi qui Paroſqedo ſn 1 bogra bi— attiturion dai oli nacki araphraltoine dice, nonin translari⸗ bh la aliis aute* lu mmulio lariota
mulæ ipſa tiduebamini uem veteres fidaciam ama 4, u1 mter honan bene azie i. Avxotix actione. Luud an cero, ſed Proculus quoqle,; merunt. Cicerolid. gteult Pen. folut. mattimon hem ne Conductione, Kauhulim de, fotmulæ adlendedanmmz t c. ad Tredatium luscalitum Suit, üs udicis, in pda Rrf acauſatum vyluseſt, ltkk,ndo⸗ dus ita indices dantut, nucnt oncs ſed honam fidem quun
nuntum iudici bonx fdt iderunt, quod emptions, i d'onis& Bmilium conttactun as vſus, id viilitatis cauſa cou- ionum. de action. ugumen verum eſt, ſt pulatio viiquc in mii debulle, cum ſit contractus 8. Er patum me mouet, qucd din leg. dom Kdes. depo. te um, dum laretantum cull; von umatepalele, quamer- u ursgentium ſunt, Kinv 1. Necenimad tem multom n — lutjonum vius fwerit. Eta
ima uſtiruendafo 4 omanos, lu co iſe, quit
—
In Tit. Mde in litem iurando.
verboſius ſcripta, verum etiam ſpinoſius& confuſius diſ-
putata, hodie in iplorum com mentariis vulgo leganrur. Quæ quidem omnia tametſi iuris& bonarum uterarum ftu- diotis iuuenibus magna ex parte ſatisfactura non diffidam, òre tamen iplorum eſſe exiſtimaui„ eX vulgaribus aliorum opinionibus in cam potiſſimum inquirete, quæ cæteris in- ſignior, atque adeo probabilior eſſe mihi viſa eſt. Eaautem vß Qurtij iunioris, non obſcuri memoria noſtra legum Pro- feſſoris, qui bonam fidem hoc in loco, aliiſque conſimili- bus, ſecundum prioremillam ſignificationem, quam ſupra expoſuimus, intellexit„Ait enim, bonæ fidei actiones dictas eu quod licet dolus ab omni coatractu abeſſe„ acbona fi⸗ des vbique adeſſe debeat, tamen in iis contractibus, qui bo- næ ſdei ſunt, magis neceſſaria ſit,& ad eorum ſubſtantiam pertineat. 8 18 I11. 22 1,1 15 Nam contractus bonæ fidei, cui dolus cauſam dedit, ipſo iure nullus eſt. leg.& eleganter. de dolo. leg. in cauſæ, de minor. Stricti iudicij non item. leg. dolo. Codic. de inutil. ſtipul. Sed hæc opinio quam lõge à vero abſit, haud quaquam erit intellectu difficile, cum quid ſit, contractum dolo initum
ipſo iure nullum eſſe, veluti aapeνυ explicauerimus. Cu- ius rei cognitio ad declarandos plæroſque iuris ciuilis locos,
tenebroſa alioqui& obſcura, magnam lucem(vt opinor) eſt allatura. Itaque in primis animaduertendum eſt, Ius ciuile vetuſtius veteres lureconſultos ad differentiam iuris Præ- torij ãε‿νααακρνς ipſum ius vocare ſolitos fuiſſe, quod 4 pau- ciſſimis animaduerſum eſſe ſcio. Prætor enim, qui iuris ci-
uilis cuſtos dicebatur, tollendi quidem, aut abrogandi ius ci-
uile& P. R. leges ius non habebat. leg. 1. de fer. leg. 1, ex qui- bus cauſ.maio. leg. cum ſponſus. de public. ſed interpretatio, emendatioque illa, quæ ex bono& æquo fit, quam Ariſtote- les παυνένεινα τε νμρν‿ Hμσννε vocat, ipſi permittebatur. l. ius autem. de iuſt.& iur. Quod igitur emendando illo veteri iu- re hoc modo ſtatuerat, licet ius diceretur, tamen quia legibus & iure ciuili erat inferius,& quaſi vox quædam viua, inter- pretatioque iuris ciuilis, ius illud primarium, ex quo Præ- torium originem ducit, exprimere volentes Iureconſulti, ipſum ius appellarunt. Quod& Græcus auctor Harmeno- pulus aperte oſtendit lib.i. tir. 9. Sed& merum ius. l. in cau- ſæ. de minor. aut ſtrictum. leg. pen. de conſtit. pecu. vel ſolen- ne. l. nec ex Prætorio. de regul. iur. nunquam etiam ius ſim-
Pliciter,& ſine adiunctione ab eiſdem dici ſolet. leg. vbicun-
Aue. de fideiuſſor. Vnde Vlpianus interpretans edictum de
ſuperficiebus, Seruitutes inquit l. I.§. fi. de ſuperfic. Pratorio quoque ſure conſtitzuntur,& ipſa ad exemplum earum, quæ i-
pſò Iure conſtitutæ ſunt, vtilibus actionibus petuntur. Idem l. j. ff. quod falſo tut. Si Prator decreuerit ratum ſe habiturum id quod bis autoribus geſtum eſt, tunc valebit per Prætoris tuitionem, non ipſo iure. lIdem l. 1. quib. mod. vſusfr. amit. Parui refert, vtrum Iure ſit conſtitutus vſcufructus, an tuitione Prætoris.J. ſi vſusfru- ctus. ff.vſufr. quemad. cauea. Idem: Ilud ſciendum, ſiue ipſo Iu- re quis vſumfructum habeat, ſiue per tuitionem Pratoris, nihilo- munus cogendum eſſe fructuarium cauere, aut actiones ſuſcipere. 16 Eodem perrtinet quod Paulus lib. 3. ad Edictum, ſcribit, leg. ſi vnus.§. pactus. de pact. Prius pattum per poſterius ipſa zuré non elidi, ſicut ſtipulatio tollitur per ſtipulationem. Non e- nim vt de ſtipulationibus, ita etiam de pactis conuentis quic- quam legibus Romanis vnquam cautum fuiſſe legitur. Nam quæ lex(inquit Anneus Seneca) adid præſtandum nos, quod promiſimus alligat: Sed Prætor æquitate motus,& iuris ci- uilis aſperitatem in ea parte corrigens, pacta tuetur. Valent ergo non ipſo iure, ſed per tuitionem Prætoris. Haius rei fidem faciunt hæc Ciceronis verba: Pacta quædam ſine le-
— f... 4. gibus obſeruanda ſunt, quæ iam ita iuſta putantur, vt iuri
præſtare dicantur. Iuri autem ideo dicuntur præſtare, quia cum Prætor exceptione data, eum, qui iure ciuili obligatus eſt, ueatur.§. 1I. Inſtit. de except. apparer, actionem lure ci- uili com petentem, inutilem,& inefficacem remanere. l. ni- hil interelt. dereg. iur. Hinc crebro legimus, lure ciuili obli- Batum eſſe eum, qui iure Prætorio, id eſt, per exceptionem non debet. leg. quod ſi maritus. de conſti. pecu. Nam ſi quis lure ciuili obligatus eſſet, verbi gratia, ex ſtipulatione, non ideo Præror actionem ſtipulanti denegare poterat, quod promiſſorem dolo inductum fuiſſe ad promittendum ‚ aut
219
metu coactum à ſtipulatore intelligeret, quamuis iniquum eſſet, eum condemnari. Prætori enim legem interpretari non tollere, conceſſum erat, vt iam diximus. Itaque iudicium ex ſtipulatu ſecundam legem dabat: non tamen purum; aut ſimplex, ſed conditione, l. exceptio. de except. ſeu exceptione adiecta, quæ legis aſperitatem mitigarer, in hunc videlicet modum: Si paret Tittum Sempronio ſtipulanti centum promi- fſiſe, Mauius iudex eſto, eatra quam h dolo inductus, aut metu coactus promiſerit.
17 Vnde exceptiones dictæ. Qua de re alibi copioſius à no- bis diſputatum eſt. Porro ſciendum eſt, olim apud priſcos Ro- manos, contractum dolo initum efficacem fuiſle, dolique ad- miſſi apud iudicem nullam rationem haberi ſolitam, niſi in bonæ fidei iudiciis, aut niſi minor quiſpiam circumſcriprus Lllet. 5
18 Adquod comprobandum, cuius auctoris potius teſti-
monio, quam eiuſdem Ciceronis vrar: qui Offic. lib. 3. Atque
iſte dolus malus(inquit) etiam legibus erat vindicatus, vt tu-
tela X1. tabulis,& circumſcriptio adoleſcentium lege Lecto- ria,& ſine lege iudiciis in quibus Ex fide bona, additur. In cæteris vero iudiciis omnino impunitus erat dolus, ante quam Aquilius lureconſultus, formulas quaſdam edidiſſet, quas in iudiciis aduerſus doloſos conſtituendis Pratores ſe- querentur. Idem eo. libro, Stomachari, inquit, Cannius: Sed
quid faceret? Nondum enim Aquilius collega,& familiaris
meus, pertulerat de dolo malo formulas. Idem li.z. de natura Deorum. Inde tot iudicia de fide mala, tutelæ, mandati, pro ſocio, fiduciæ, reliqua, quæ ex empto aut vendito, aurt condu-
cto, aut locato contra fidem fiunt. Inde iudicium publicum
rei priuatæ lege Lectoria. Inde euerriculum malitiarum o- mnium, lIudicium de dolo malo, quod C. Aquilius familiaris noſter protulit,&c. Ex his locis apparet dolum iure ĩpſo, id eſt, ciuili, in bonæ fidei iudiciis vindicari: in cæteris iuretan- tum Prærorio, ſcilicet per actionem, vel exceptionem doli. Id quod ſane luculenter exprimit idem auctor libr. de Ofic. 1. dicens: lam illis promiſſis non ſtandum eſſe, quis non videt, quæ coactus metu, aut dolo deceptus quis promiſſerit, quæ quidem plæraque iure Prætorio liberantur, nonnulla le- gibus. 19 Hinc colligere licet, in bonæ fidei iudiciis non conſti- tuendis ſuperuacaneum eſſe, doli exceptionem adiicere, ta- metſi in aliis id omnino ſit neceſſarium. Cuius ſententiæ VI- pianum lulianumque auctores laudo, qui exceptionem doli, omnibus bonæ fidei iudiciis ineſſe ſcribunt. leg. huiuſmodi. 9. qui ſeruum de lega.i.J. ſed& ſi ideo. ſol matr. ldemque de ex- ceptione pacti. l.3. de reſcin. vendit. ab eodem Iuliano reſpon- ſum eſt. Sed eo reuerramur, vnde hęc noſtra declinauit ora- tio. Vtcunque igitur verum ſit: quod Curtius de dolo in con- tractibus admiſlo ſcribit, tamen latius patet bonæ fidei voca- bulum, ad eoſque contractus etiam pertinet, in quibus con-
trahentium dolus minime arguitur. Huiuſque rei exemplain
eo Tryphon. loco dilucida extant, cuius paulo ante memini-
mus, d.l. bona fides. Sed& Vlp. quoque ſcribir l.i. 9. hanc actio- nem. depoſ. In actionem depoſiti fruttus,& omnem cauſam ve-
nire: queniã bonæ fidei eſt: Fideiq, bonæ congruit, ad om nes huiuſ= modi acteſſiones depoſitarium condemnari. Huic diſſimile non aſt,& quod Paulus ait, leg. ſi mandauero. 9. Iulianus, mand.§ĩ pluribus heredibus vendentibus vni mandauero, vt rem hæredi- tariam mihi emat, etiam pro ea parte, pro qua hæres ſit, mandati actione mihi obligatum eſſe,& ſi propter hoc rem extraneo non
addixerit, quod mandatum ſuſceperat, ex bona fide eſſe, praſtare
ei pretium quanti vendere poterat.
20 In his exemplis,& ſexcentis aliis, quæ in eandem tem ad- duci poſſent, clarum eſt, nihil aliud bonam fidem ſignificare, quam iuſtitiæ,& æquitatis quandam(vt ita dixerim) medul-
lam, quæ in his iudiciis con ſideranda eſt, etiam ſi de dolo ma-
lo inter contrahentes admiſſo controuerſia nulla ſit. Etin
ſumma in his iudiciis, vt Vlpian. ait. l. ſi fideiuſſor.§. quædam.
mand. de apicibus iuris diſpurandum non eſt, ſed de eo tan- tum, quod æquitati,& bonæ fidei eſt conſentaneum. Quod quidem diiudicare cuiuslibet iudicis non eſt, cum in boni,& æqui diſputatione, plærunque ſub auctoritate iuris ſcienriæ (quæ ars boni& æqui eſt)l. i. de iuſti.& iure. perniciosè errari ſoleat. l. ſi ſeruum.§. ſequitur. de erb. bie. b
——

———
* ——
—
.————, — 4—— e b———— C————— 8— 6 ——„. ſ 8.——— 4—. 5——— 4 8.
*——————————— 2—— 88—. 3 8—ä 1 2——— 8—— d.——,—— 2—— 2——— 1—
—= ſſ*———————————— 5——————
.——.—“ 4——————— b.““*————“————————————— 3——— ——— 2—— 5—— E— 4————. ———————————— 1— 2—— ——— 8——
* ſſſ ——— . 8
——
. oooo 1
* —— 4 5— 5— 2————* 1 ———————=—*—————————————————— 8—————— ————— 3——————————————————— ————q;———————— 4 —————————————————— 4— 5 5——
Lam) gladio Fulgoſium inuaſerit, planum
220 Franc. Duareni Comment.
21 Vndex Q.Scæuola Pontifex Max. dicebat, it iis magni eſe iudicis ſtatuere,præſertim cçum in pleriſque eſſent indicia on- maria, id eſt, cum ludices ipſi varie iudicarent,& aliud alij lu- dici æquum videretut, quid quenque cuique præſtare opor- tet. Qux verba inter recentiores iuris interpretes Auſdein eruditiſſimus Alciar. in leg. bona fides. depo. perabfurdè a alium ſenſum detorliſſe mihi videtur: perinde, quafi La Scæuolz verba de contrariis,& directis actionibus intelli- gantur: de quibus(niſi ego vehementer fallor) ne Pe- mnium quidem vnquam cogitauit. Sedhæc hactende 1 ad verborum interpretationem veniamus. Ait N ai ianu 1 In bons fidei Iudiciis in litem iurari, veluti ſi aclionèc 2 Fa ats, 1.z.§. in hac. ff. commod. depoſuis, leg. 1- F. in depo 1. K lcha. iute æ, l.turor. infra eo. Ex locato, leg: ſicut loeauero.ff. loca. ox ſtipulatu pro dote, J. ſi filio.. maritum. K.olſmar Peanon, hereditatis,. ed etſi lege.S. hæc verba.&l. ſi poſſe 206, n de petit.hæred. ad rei ſus reſtitutionem quis ag at. 3 oc de di⸗ rectis actionibus intelligendum eſt: quomam in contrariis manifeſtum eſt in litem non iutari. l. ei apud. depo. Anautem in ctione, Ex empto in litem iuretur, tractari ſolet. Et Hugo- linus credidir, his Martiani verbis, cum generalia ſint, actio- nem ex empto contineri. At Azocontra, eo potiſſimum mo- tus, quod Vipianus ſcribit.8: res vendita non tradatur in id, quodintereft emptoris agend eſ.. i. de actio. emp. Cui con- ſentaneum eſt& quod Alexan. Imperator Pomponio reſcri- pſi:. l. qui tibi. C. de hæred. velactio. vend. Si venditor bæredi- ratir emptori res hereditarias noniradat, eaſq, rurſus alteri ven- dat, quia contrattus fidem frangit, ex empto attione conuwentum ³d, uod intereſt reſtare cogendum eſſ. Et hanc poſteriorem ſententiam Bart. veriorem eſſe non negat, ſi venditor tei tra- dendæ facultatem non habeat. Alioqui ad puniendam contu- maciam,& dolum non tradentis iuſiurandum in litem defe- rendum eſſè ait. 1 22 Falgoſuus autem ne hoc quidem caſu iurãdum eſſe con- tendit, cum venditor, rei tradendæ facultatem habet. Moue- tur Dioclet.reſcripto, cuius verba lubiecimus, l. ſi traditio. C. de actio. empt. Sitraditio rei venditæ iuxta emptionis coutraui procacia venditoris non fiat, quanti intereſſe eompleri emptionem futrit arbitratus Praſes prouinciæ, tantum in condemnationis ta- xationem deducere curabit. Hæc verba quin de eo accipienda ſint, qui rei tradẽdæ facultatem habet, dubiũ non eſt. Quis e- nim procacem eum dixerit, quirem venditam in poteſtate ſua non habet, ideoque eam tradere non poteſt? Sed& quod poſtea ſequitur in reſcripto, Quanii intereſſe fuerit arbitratus, Sc. id de iureiurando in litem intelligi non poſſe Fulgoſius exiſtimat, ſed de eotantum, quod emptoris intereſt, cuius æſtimatio iudicis arbitrio committitur. Contra Iaſon dupli- ci argumento ſubnixius difleruit. Nam licet ludici æſtiman- di, ſeu arbitrandi facultas concedatur, inquit, non ideo con- ſequens eſt, in lirem iurandum non eſſe, cum& ipſius iuriſiu- randi delarionem arbitrio ludicis committi videamus. leg. vi- deam us.§. fi. ſupra eod. Item ſcribit luſtinianus, In acliontbus arhitrarus, in quibuu in litem iurari explorati Iurus eſt, Iudicem ex bono& æquo æſtimare, quemadmodum actori ſatufieri opor- reat.ſ.præterea.de actio. 23 Sed quam furilibus argumentis, ac plumbeo(vt ita di- Lamm. Multum e- nim refert, an lex æſtimationem eius quod intereſt, arbi- trio iudicis committat, quo caſu iuſiurandum in litem ceſ- ſare debei(luriſconſulti namque hæc duo, Quanti intereſt,& Quantt in litem iuratum fuerit. tanquam res diuerſiſſimas diſ- jungere ſolent. leg. non àiudice. ff. de iudic.) an vero commit- tat iuriſiurandi delationem: tunc enim perſpicuum eſt, ob tale arbitrium iudici conceflum, iuſiurandum in litem no excludi. 24 Sed nec me mouet, quod I ationibus arbitrar ils iudics ex bonv æquo æſtimare permittitur,& c. Id enim in condem- natione non fit, in qua iuſiurandum in litem deferri ſolet, ſed in eo iuſſu, ſeu arbitrio quod ante ſententiam interponitur, vt poſtea declarabimus. Hinc ſit, vt ego Azonis, Fulgoſiique ſententie magis accedens, cenſeam in ex empto actione nun- quam inlitem iurari. Argumento id quoque eſſe poteſt præ- ter, ea, quæ iam diximus, quod in tractatu emptionum ac ven- ditionum(aui ritulos permultos complectitur) huius iurifiu-
——
randi nulla à Iuriſconſultis mentio facta repetitut. Cui& ih lud accedit, quod ratio, propter quam hoc iuſiurãdum com paratum eſt, iis tantum conuenit actionibus, quibus ad reſti- tuendum, non autem ad dandum tradendumve agimus, vtin commentatij huius veſtibulo docuimus. e 25 Et ſi quæ leges aut lureconſultorum reſponſa reperi⸗ antur; in quibus ſpecialiter expreſſum fit, in quibus bonæ f- dei iudiciis in litem iuretur, obſeruauimus; earum tantum actionum ſpecialem mentionem fieri, quæ ad reſtituen- dum competunt, quales ſunt commodati, depofiti 4 ge cæte- ræ, quas paulo ante recenſuimus. Quo fitvt facile mihi per- ſuadeam, in iis tantum bonæ fidei actionibus, quæ iſtius ge- neris ſunt, in litem iurari. Nec vero huic fententiæ aduer- ſantur generalia hæc Martiani verba, quæ fortaſſis hac in- terpretatione nimium contrahere ac reſtringere videmur. Nam ſicut lureconſulti, cum aiunt, In boue fidei aclionibusex mora fruttus& vſuras deberi, non hoc ſentiunt, nullam eſſea ctionem bonæ fidei, in quam fructus& vſuræ ex moranon debeantur, id enim perquam abſur dum eſſet: ſed hoc ſigai- ficant, cum iudicis poreſtas in illis actionibus quam latiſi- me pateat ſi æquum eſſe viderit, vt fructuum nomine con. demnatio fiar, aut etiam vſurarum, ſecundum actionis pro- poſitæ naturam, id ei permiſſum eſſe. Similiter& hæc verba interpretari debemus, quaſi hoc tantum velit Martianus, ſi quando æquitas ſuadeat, iuſiurandum in lirem defetri in bonæ fidei iudiciis(quod vtique tum accidit, cum ad reſti- tuendum agitur) hanc facultatem iudici denegandam non eſſe. Alioqui neceſfario fatebimur, in actione depoſiti, leg. nammis. ſupra eo. qua nummi petuntur, in actione ex ven- dito, quæ ad pretium rei venditæ competit, in actione Præ- ſcriptis verbis, quæ ex permutatione naſcitur, l. naturalis.§.t. de præſcrip. verb. item in actionibus nõ modo directis, ſed et- iam contrariis. d.l. apud quem depo. in litem iurari. Quorum omnium nihil eſt, quod iure vllo, aut ratione defendi queat. Quod autem dictum eſt, In his tantum actionibus in litem iurari, quibus ad reſtituandum agitur: id ſophiſticis quibuſ- dam argutiis, aut verius ſycophanticis, nonnulli labefactare conantur. Cum enim Vlpianus ſcribat, Iniudicto dey oſiti con- trario in litem non iurari, quoniam de fide rupta non agitur. leg- ei, apud quem. depo. hinc effici aiunt: vbicunque de fide ru- pta agitur, in litem iurandum eſſe. Quod genus argumen- tandi ſi nos admittamus, permula ex eo abſurda conſequi neceſle eſt. Vt ecce, Non male dixerit quis, ſtipulationem inutiliter per epiſtolam contrahi, quod verba non interue- niant, aut Teſtamentum iure non valere, quod ſeptem teſtes non adfuerint. Quod ſi inde concludas, Vbicunque con-
trahendo verbis vtimur, ſtipulationem recte confici: aut,
quoties in teſtamento ſeptem teſtes adhibentur, id validum eſſe. b 26 Talem collectionem mendoſam, falſamque eſſe, du- bium non eſt:cum tamen in ſtipulatione contrahenda, quam in faciendo teſtamento quædam alia ſint neceſſaria. Itaque cum Vlpianus in litem non iurari ſcribit, quia de fide rupta non agitur, nihil aliud intellexiſſe mihi videtur, quam, reum in reſtituenda re depoſita contumacem non eſſe, ideoque non iurari:quaſi dicat, tantum abeſt, vt in rei depoſitæ reſti- tutione contumax ſit, vt ne vllo quidem modo fidem ftangat. Nam ex negatione generis, ſpeciei negationem inferri necel- ſe eſt. Et ita ego ſentio, licet alij aliter hunc nodum explicare nitantur.
Sed iudex poteſt præfinire certam ſummam, ad quam vſque iuretur. Cum enim lexin ſinfinitum iurare permittat: id eſt, mo⸗
dum iuriiurando nullum definiat, poteſtas iudici datur taxa- tionem adiiciendi, ne inde arrepta ocraſione in immnenſum
iurerur: vt eleganter Vlpian. ſcribit. l. videamus.§. iurare. ſu⸗
praeo.
27 Namiin infinitum jurare, apud eundem vt obiter id explicemus) aliud eſſe, quam in immenſum iurare, ipfius Verba ſatis oſtendunt. Quod& Philippus Decius, àcæteris diſſentiens, exiſtimauit. Ac tametſi nonnunquatn infiti⸗
um idſigniicet qugd Græci S⁊ fa dicunt, leg. Ræcadiectio-
de vEI b.

t Martiann — de hen deken tnem muae— ti Tandam mn mur, mctione dejoüüh un peruntur, in actionecg dir compeäit, in aGiionelne natione nalcitut,loautuſt onidus nõ mododteaiſes. i depo in litem iu,(uonn WNlo, aut narione cefecleu. Inbus ntum ackiondun irn, adum igiturid lophbitics qidi cophanricis, nonnull hdehi iunus Ccnbat, hiudiu dHi auum defieruyta non-gun elhciaiant: vbicunque det am eſſe. Quod genus ugun permula ex eo abſurd- oule male diuerit quis, ſtpulaiiom etrabi, quod rerba non interde ſe pon ralere, quodſeptem teſte de coacludis, Vbicunque cot- palaonem tecteconfci: ann en reſtes achidentut,id voldun
T urionecontrahenda, quum
lia ſ rnecell xdam aliu lin ude üüe n
fn Tit. IIdein litem iurancb. 221
de verb. ſign. Lapertiſſimi. Cod. de iudic apud Ciceronem a men, ac lureconſultos veteres, pro eo fere accipitur„Auo certum, ac definitum non eſt. Theophil. in 9. Inſtit. en, hæred. lib. idque à Græcis 4sessova ppellatu r. Cic.in Topic uæſtionum duo ſunt genera, inquit, alterum infinitum al- terum definitum. Martianus Jconditionum, quæ in futurum. de condit.& demon. Quędam ſunt conditiones, quæ eram. aliæ, quæ inſinitum tempus comprehendunt„Rc. Celſus l. ſi cui.de ſeruie.i cui ſimplici vſu, via per fundum cuiuſpiam cõ- e datur, in infinito videlicet, per quamlibet eius partem ire a- gere licebit. Vlpia.l. qui bona. 9. fi.de damno infect. Huic ſti- pularioni debet dies eſſe inſertus, intra quem ſi quid dam 3 contigerit, cautio locum habet: neque enim in infinitum ob-
ligatus eſſe debet ſtipulatione. Sed an huiuſmodi taxatio veræ
æſtimationis duplum egredi poſſit, tractatum eſt. Et Barto- lus, cuius receptior eſt opinio, non poſſe reſpondit: ea laſti- niani conſtitutione motus, qua id quod intereſt, in ca ſibus certis dupli quantitatem non excedere cauetur.. vnica. C.de ſent. quæ prò eo, quod intereſt. Atque hæc ſententia ita pro- batur à cæteris, vt hæc Reſponſa Iureconſultorum A luſtinia- no corrigi arbitrentur. Quod vtique affirmare non auſim. Nam, vt Alberici, Fulgoſij, ac Alciati contra ſentientium ar- umenta prætermittam, conſtat ex his, quæ iam diximus, in ki tantum actionibus in litem iurari, quibus rem ſibi reſtitui quis petir. Quæ ſi non reſtituatur à poſſeſſore„petitoris iu- rantis arbitrio, pretium rei ſtatuitur: neque enim cogitur in- uitus rem ſuam iuſto pretio addieere. 28 Quod ſi Bartolo,& eius ſectatoribus aſſentiamur, fate- ri neceſle eſt, reum ad rem ſuam vendendam, ſi minus iuſto pretio, at certe duploiuſtiprers compelli pofle. Quod qui- dem iniquum eſſe ſupra teſtati ſumus. Hinc apparet, luſtinia- ni conſtitutionem ad hunc caſum non pertinere, maxime cum de eo, quod intereſt, loquatut, quod ab eo, de quo nunc diſſeritur, plurimum diſtare aſſeueramus. dic. l. non à iudice. cum ſimilib.
Licuit enim eià principio nec deferre.
Quod ſupra dixit Vlp.l. videam us.. deferre. ſupra eo. in ar- bitrio iudicis eſſe, deferre necne iuſiurandum velit: id aliis verbis, ſed idem ſignificantibus, hic repetitur. Hinc Paulus,& qui- dam alij colligunt, liberum eſſe iudici, reo deferre iuſiuran- dũ, aut denegare, ideoq; ab eius ſententia appellari non poſſe, ſi denegauern. Qux enim iudicis poteſtati, l. non quicquid. de iudic. committuntur, non continuo ſubiiciuntur luris ne- ceſſitati. 1 29 Alij neceſſitate iuriſiurandi deferendi iudicem adſtrin- gi malunt, ſi pro negotij. quo de agitur, natura, id rationi& æ-
quitati congruum ſit. Huius rei argumentum afferunt, quod
Vlpianus ſcribit, Eum qui dolo fecerit, quo minus poſſideret, con- demnandum eſſe, quanti aduerſarius in litem iurauerit. d. l. qui reſtituere. Et hæc ſentẽtia meo iudicio, probabilior eſt. Cum enim iudicis ai bitrio aliquid ſimpliciter committitur, id non in meram voluntatem collatum, ſed quaſi viro bono potius ei commiſſum eſſe intelligendum eſt.j.ſi ſic legatũ. de leg. 1. 1. ſi libertus. de ope. liber. quanquam aliud dicendum videtur, cum lex iudicem aliquid poſſeait, d.l. non quicquid. vt aliqui- bus Imperatorum reſcriptis continetur. l. ſæpe. de offic. præ- ſid.. C. quomodo& quando iud. Arbitrio namque iudicis ea relinquuntur, quæ in facto conſiſtunt, quæque propter varietatem zν esᷣev non ſat commode poſſunt legibus
diffiniri. l. mora. de vſur. l.z. de teſta. l. continuus.§. cum ita. de
verb. obli. Quod cum neceſſitate quadam impellente fiat, vt videlicet legis quodammodo vicem obtineat iudex, eiuſque defectum ſuppleat, credendum non eſt, ipſum ſupra id, quod bonum& æquum eſt, quicquam poteſtatis habere. Quare ſi actione inrem conuentus, contumax fuerit in reſtituenda
re aliena, ac iuſiurandum deferre iudex neglexerit, non vi-
deo cur ab eius ſententia prouocari non poſſit. glo. cap. ſuper
his. de acc. Barrol. in l. ſi qua pœna. de verb. ſignifi. Felin. in c.
exceptionem. de excep. Et ita Alexandro, aliiſique non paucis viſum eſt. b
Item& ſi iuratum fuerit, licebit Iudici vel ab-⸗
ſoluere, vel minoris condemnare
cto. tut.
Hæc poteſtas nouiſſima luſtiniant conſtitutione iudich adempta eſſe videtur.§. oportet. auchen. de iudic. qua ſan- citum eſt, poſt iuſiurandum præſtitum de expenſis in lite fa- ctis, non licere iudici in minorem ſummam quam iutratum eſt, condemnare. Sed hoc receptum non eſt. Nam in inter- pretando iure ſi forte occurrat antinomia, non paſſim, nec facile eo confugere debemus, vt iuris noſtri, legumque con- ditores pugnantia ſcripſiſſe fareamur. l. 2. C. de vete. iure e- nucl. cap. cum expediat. de elect. in 6. Crebrior igitur opinio eſt, verbis Martiani conſtitutionem non obſtare, eamque de eo tantum iureiurando loqui, quod de veritate præſtatur: quo præſtito, ſi minoris condẽuatio fierèt, iurãtis perinrium detegeretur: non idem in hoc iureiurando, quod de affectio- neeſt, contingere poſſe, cum iudex minoris condemnan- do, non iurantis periurium, ſed immodicam eius affectionem arguat. At hæc ſententia neque Fulgoſio, neque laſoni pro- batur, quibus ego accedo. Nam vt hoc iuſiurandum demus ad affectionem tantum referri, quod ſupra falſum eſſe ad- monuimus, tamen fieri non poteſt, quin iudex rerum ablol- uendo, actoris detegat periurium, licet forte minoris con- demnando, idem non faciat. Sed& periurium in hoc caſu de- tegi poſſe ex eo colligimus, quod Paulus reſpondit. leg. fi. in- fra eod. 30 De periurio eiu, Jui in litem iurauit, non facile quæri ſole- re. Itaque probabilius eſt, quod idem E ulgoſius cum laſone cenſuit, Regulariter ludicem præſtitum uſiurandum ſequi debere, ſiue de lumptibus ia lite factis, ſiue in litem de rei æſtimatione, aut vtilitate iuratum. Quod autem Martianus noſter ait, Indicem abſoluere poſſe,&c. nos VI pianum, dict. leg- videamus. õ. fin. ſequuti, ſic accipiemus, vt non niſi ex magna cauſa,& poſtea repertis probationibus poſſit. Bt hoc etiam b modo generalia conſtitutionis verba reſtringenda ſunt. d.§. oportet. b
Sedin his omnibus ob dolum ſolum in litem iuratur.
31 Dolus hoc in loco pro contumacia eius accipitut, qui rem poſſeſſam non reſtituit. I. tutor. infra eod. aut quam do- lo deſiit poſſidere. Hæc enim paria ſunt, quantam ad hoc iuſ- iurandum attinet. l. qui reſtituere.& l. ſed etſi lege.g. hæc ver- ba. de petit. hæred. Merito igitur aduerſus eum in litem iura- tur, quirem mala fide poſſeſſam vendidit, licet ab emptore
eam recipere nequeat, l. ſi poſſeſſor. 9. fin. de pet. hær. Etenim
dubitandum non eſt, quin dolo poſſidere deſierit, rem eam diſtrahendo, cuius ſe dominum non eſſe intelligebat. Alia
cauſa eſt eius, cui res dolo malo tradita eſt„ſi forte ea deinde abſque eius dolo perierit. leg. arbitrio.§. non tamen. de dolo. quia dolum ab initio commiſſum hic non conſideramus, ſiue actione bonæ fidei, ſiue quacunque alia agatur, vt Fulgo. Ale- xan. laſ.& Curtius recte cenſuerunt, licert Bart. Angel. Paulus & Dec. contra. A
32 Vnqde tractatum eſt, Anob defuncti dolum iuſiuran-
dum hoc aduerſus hæredem deferendum ſit. Etconſtat, ex
contractu, aut quaſi contractu, ob dolum malum defunci hæredem in ſolidum teneri. l. f. C. eod.l. ex depoſiti.& leg. ex contractib. ff. de act. Non ideo ramen in litem iurandum eſſe crediderim, niſi lis cum defuncto conteſtata fuerit..ſi. ff.de fideiuſſ. tutor.& is dolus admiſſus ſit propter quem poterat contra defunctum ipſum in litem iurari,& hoc ita Gordia. reſcripſit. kalio iure. C. cod. Alias autem ſi quis ob dolum al- terius conueniatur, aduerſus eum in litem non iurari conſtar, quod Bart. ex Pompo. annotauit. l.l.& ibi Bart. quando ex fa- Non etiam ob culpam. b 33 Heæc verba Accurſius de leui„ ac leuiſſima culpa intel-
ligi poſſe ſcribit, idque dubitationem non habet. Culpam autem leuem craſſiote Minerua ſic accipere debemus, cum
quis eam diligenttam in re poſſeſſa non adhibet, quam dili-
Zens paterfamilias in ſuis rebus ſeruandis adhibere ſoler.
Quid enim ſi ſeruus per inſidioſa loca à poſſeſſore miſlus pe-
rierit, aut nauis aduerſo tempore nauigatum miſſa naufta-
gio perempta ſit? leg. qui petitorio. de rei vindic. Ethociita
accipiendum eſt dum neque omnino ilolare ſit negli⸗ 1.3
*
—
—
ͤ

Franc. Duareni Comment.
222 gentia, neque doli, fraudiſve ſuſpicionem aliquam habeat- 4 hoqui lata potius, quam leuis enſpa diceretut. l. latæ. de verb. ſignifſ.]. quod Nerua. ff. depoſi. Leuiſſimam vero cum quis communi hominum more diligẽtiam quidem mediocrem,& probabilem præſtat, ſed tamen in eo peccat, quod vir ſagaciſ fimus,& diligenrtiſſimus, præcauere potuiſſet. lin lege. ad leg. Aquil. l. in rebus.ff. commo. S. fi. Inſti. de ſociet. Finge evenne pli loco, rem poſſeſſam Afuribus interuerſam eſſe. Sane hic caſus cum ab homine diligentiſimo præ uideri potuerit, cali- bus fortuitis non annummeratur, licet quam proxime ad eos accedat.l. cum duobus.§. damna. ff. pro ſocio.I. nauta. ff. nau- tæ, caupo. ſtab. Illud prætermittendum non eſt quod exve- tetibus nonnulli annotauerunt, cum lex diligentiam„aut lu ſtodiam ſimpliciter exigit, id verbum ſic à culpa ſeiungi ſole. re, vvrem omnino diuerſam ſignificare intelligatur.. 1.§. æ- pe. depoſ.l. contractus. de reg. jur. l. ſi cum vederer,§. fi. de pign. act.. ſi vt eerto.. nunc videndum. ff.commo.lcum 1 §. culpa. ff. de legat. 1. Quo argamento negligentiam qnr i- ligentię contraria eſt) aliud quam culpam eſſe quibuſdam for- taſſis videbitur: quibus cum nõ magnopere conten do, modo vt viciſſim mihi dent, quod negari non poteſt, confundi plæ- runque apud lureconſultos ſubtilem hanc culpæ cuſtodiæ- que differentiam,& culpæ, negligentiæque vocabulo pro- miſcue nonnunquam eos vti.l. cum, qui. 5. an pater. de furtis. d.J. quod Nerua u petirorio.§. i. de rei vendic. Qua dere alibi opportunius culpam quo que latam his verbis contineri idem Accurſius auror eſt: quę ſententia plurimorum conſen-
ſu comprobatur: A lciat. in leg. magna. de verb. ſignific. lItaque
uod dicitur, latam culpam dolo comparari, leg. 1. ſi menſor fal. mod. dix. locum hic non obtinet: quoniam graue,& acer- bum nimis eſſet, ob ſolam culpam, aduerſarij arbitrio reum puniri. Nam&illud generaliter plærique tradiderunt. Bartol. in dict. leg quod Nerua. vbicunque lex pœnam ſtatuens, ex-
ceflam doli mentionem facit, eam de lata culpa non intelli-
gi. Idque colligunt ex eo, quod Vlpianus Prærorij edicti ver- ba, Si quis dolo malo fecerit, quo minus quis permiſſu méo in poſ⸗ ſaſſione bonorum ſit,&c. ad eum non pertinere ſcribit, qui poſ-
ſeſſionem ſuam vel ſibi obnoxiam eſſe purabat. leg.i. ff. ne vis
fiat enlai in poſſeſſionem. Huc etiam pertiner, quod in lege
Cornclia de ſicariis, laram culpam pro dolo non accipi Pau- lus reſpondit. l. in lege. adleg. Gorn. de ſicar. idque, vt veriſi- mile eſt, propter pœnæ aſperitatẽ, quæ ea lege infligitur. Pro- inde cum homicidia lege Aeeee capite puniri iubẽtur, ex- tra quam ſiſe defendendo hominẽ oceiderit, vulgo receptum eſt eum non teneri, qui lata tantum culpa deliquerit. Signo. conſil. 7. Cui conſequens eſt,& cum ſententia iudicis, igno- minia cuipiam irrogatur, latam culpam non ſufficere, quod ea pœna morti par eſſe videatur.l. iuſta. de manu. vindic. Vn- de quod luſtinianus ait, Suſpectum tutorem remotum ob cul= pam, famoſum non eſſe,§. ſuſpe Ctus. Inſtit. de ſuſpect. tuto. ſic vulgo intelligunt, vt ne ob latam quidem culpam vlla note- tur infamia. Et hæc quidem eſt omnium fere interpretum ſententia, quam, vix eſt, vt ego probare poſſim. Sicut enim lex, cum dolum nominat, vel adiecta dictione taxatiua, latam culpam minime excludit. gl.& Dec. in l. contractus. de regul. iur. ita& culpæ mentio in lege facta leuem iantum, non et- iam latam complectitur. dict. l. contractus.& l. ſi mora. ſolu. matri. glo. l. in venditione.§. ſi quis fructus. fl. de bon. auctor.
iudi. poſſid. Alexan. conſ. 45. in 1. vol. Vt, ecce cum iurecon-
fulti menſotem agrorum. l.. ſi. men. falſum mod. dixe. depo-
ſitarium. l. 1.§. ſi quis ſeruum, depoſiti. l. 3. nautæ, caupo. dict. leg. contractus. aut eum, quirem aliquam precario accepit. leg. quæſitum.§. eum quoque. de precar. dolum duntaxat præſtare dicunt, ob latam tamen culpam eos teneri non nè- San ld quod inhis etiam egdictis animaduertere licet, qui- as pœna aliqua in dolo malo delinquentes ſtatuitur. leg. 1. ſi quis teſta. lib. eſſe iufſ.vtcunque Barrol. aliter cenſuerit. Nee aduerſatur huic ſententiæ, quod ſupra dictumeſt, Verbis e- dicti eum nonteneri, qui poſſe ſſionem ſuam eſſe putabat,&c. Siquidem in eo caſu, aliiſque ſimilibus. l. 2.§. hacactione. vi bono. rapto- leuem potius, quam latam culpam eſſe cum De- cio exiſtimauerim. 34 Qux cum ita ſe habeant, facile aſſentior Fulgoſio, ſie- a ob dolum,ita etiam ob latamn culpam, quæ dolo proxima
——
—
eſt, in litein iurandumn eſſe. Pro qua ſententia& Antoninire- ſcriptum leg. is, qui. Codic. eodem titul. magnopere facit, cum ait, eAduerſus haredem tutoris non iurari: hi qus dolau e- ius, neque lata culpa conuincatur. Nec audiendos eos eſſe puto qui ſpeciali fauore id in actione tutelæ conſtitutum eſſe aſſe- runt, cum nulla probabilis ratio tantæ diuerfitatis appa- reat..
35 Et hinc infertur deciſio quæſtionis à recentioribus tra- ctatæ, An ob dolum præſumptum in litem iuretur? Quod Corneus lib. 4. Reſponſo. Corne. confi. 81.in 4. vol. Decul- que negant. Sed cum ob latam culpam iurari poſſe oſten- ſum ſit, quæ verus dolus non eſt, ſedtantum præſumptus:1. ſed etſi lege.de pet.hæred. not. in dict. l. magna. diuer ſamo-
pinionem veriorem eſſe arbitrarer, idemque Curtio videtur-
Quodautem de ſuſpecto tutore fupra dictum eſt, id iſdem
argumentis refelli poſſet, quibus& cætera nunc à nobis con- furata ſunt. Vnde apparet hæc verba Imper. lib. 1. Inſtitutio- num. dicto§. ſuſpe ctus. Suſpectus autem remotus, ſiquidemob dolum, famoſius eſt ſob culpam, non aque: ſic accipienda eſleyt remotus ob dolum, aut latam culpam, infamis ſit: ob leuem vero; aut leuiſſimam, nonitem. Huiuſque rei argumentum eſt, quod in actione d. l. quod Nerua. depoſiti, furti. l.ſi is, qui rem. õ. Iulia nus.& l.ſi is, qui pigno. de fur.& quibuſdam aliis non tantum doli, ſed& culpæ nomine fit condemnatio. At prætor in edicto ait, His indiciis damnatos infamia notariil.l. ff. de his qui notan infam. Quæ verba generaliter intelligi neceſſe eſt, quacunque ex cauia quis damnatus fuerit. Sed& quod ait ipſe Prætor, Infamia notari, quiſciens vxorem duxe-
rit, intra idtempus, quo virum elugere morus est: itainterpreta-
tur Vlpianus, vt ne obiuris quidem ignorantiam excuſerur. l. liberorum.§. notatur. de his notan. in fam. quam copſtat latæ culpæ adſcribendam eſſe. Barto. in dict. leg. quod Nerua. leg. regula.. pen. de iuris& facti igno. Alciat. in l. cedere.. fin. de verb.ſigni. Neque vero hic multum referre arbitror, an iudi- cis ſententia quis notetur, necne, quod nonnulli crediderunt: quandoquidem ea diſtinctio omni ratione caret. Nam ſi lex, (quæ homine mitior, leg. ſi Celſus. de recep. arbit. eſſe dicitur)
infamia eum notat: qui culpæ tantum affinis eſt, quanto ma-
gis Aiudice eum notati par eſt? Ac neillud quidem noſtręo- pinioni refragatur, quod paulo ante obiectum eſt, in capitali- bus iudiciis latam culpam dolum non repræſentare, ex quoi- dem& in cauſa exiſtimationis dicendum eſſe videbatur. Nam vt hoc verum ellſe fareamur, quod quidem ipſum ſcrupulo non caret,& recentioribus quibuſdam non vſquequaque probatur, Zazius in intellectib. ſing. non continuo tamenad ea, quibus infamia irrogatur, iudicia porrigendum eſt. Siqui- dem ea pœna, vt morte minus acerba eſt, ſic inter pœnas ca- pitales recenſeri non ſolet. l. capitalium. de pœnis. leg. licet de verb.ſign.tametſi inficias non iuerim, in quibuſdam caſibus, præſertim vbi de ljbertatis fauore agitur, famæ, vitæque peri- culum eiuſdem poteſtatis eſſe. l. iuſta. de manumi. vind.
Nec enim iudex æſtimat.
In quo verſetur iudicis arbitrium, de quo ante di ſſeruimus, poterat forte quiſpiam dubitare. Quod Martianus hic expli- cat. Cum enim plærunque talis ſpecies incidat, vt dolumà culpa, aut latam, ab ea, quæ leuis, ac leuiſſima eſt, diſcernere facile non ſit, cumque nulla extet certa iuris regula, qua in v- niuerſum hi gradus diſtingui inter ſe, ac diiudicri poſſint, merito tota huius rei æſtimatio iudicis arbitrio committitur. l. ſemper. g. culpam. ff. quod vi aut clam. l. videamus⸗fupra. Et
hæc quidem interpretatio mihi viſa eſt his verbis conuenire.
Sed videndum eſt ne aliquanto rectius ita legatur, Hic enim iudex, nppnuanxas ſeilicet, vt ſit ſenſus, ob culpam à iudice æe ſtimationem faciendam eſſe. Phlane interdum& in actione ſtricti iudicij b inlitem iurandum eſt.
———
2
—— ꝗͦ——y— ꝗ——
2———
—— 2e——„—,— ⏑ᷓ
2— ˖b
———— ☛ pP—

em. Hlaiuſque 4 aduamm ig urt. lüu, d 2 condemnatio cus damnate infamia notanl, Lurveiba generaliter intli aquis damparusfuetit Kt *neuart,quuſcien, vxeneaa eiagere morus eft; itaimernten idem Tnorantiam excdlag. a0an. infam. quam cnfila wo in dich.leg. quod Nena ino. Alciat.iu lcee.ſ hnas aultum referre uhau, nicd. ene, quod nonnuliqdcerant, dOomaitatione cate. Nallen Cellus. de receparbit ledenn de antum alhbeſt, quanur att? Acneillud quidem nol alo ante obiectum eſhin cap lum non repræſcutare, exqu s dicendum elle ridebatur-Nan quod quidem ipſum Erupab V quibuſdam non fiquequaql id.ling. non contiauotamed 34 udicn pottigencum eſt. Squi- uacerbackt, lcintet Pcnasca- apialum dt fœris.ſeg lieta aiuetim, in qubaldam calidus ore agicut,famæ, 1itæquebel- eiuffa.demanumi.vind.
boecies incicat, ſt 23* leuiſlima eſt dlſcetnels
72 Tin. II. deintitemiurando. 225
Martianus nolter excipit caſum, quem mox ſumus expli- caturi.
36 Hincà veteribus annotatum eſt, actiones arbitrarias, cuiuſmodi actiones in rem ſunt, ſtricti iudicij nou eſle.
Verum hæc opinio ideo recepta non eſt, quod iuris noſtri auctores ſic videantur actiones diuiſiſſe, quaſi omnes aut ſtricti indicij ſint, aut bonæ fidei.§. actionum. de actio. Cum ergo has bonæ fidei non eſſe conſtet: I. in fideicom-
miſſi.§. in iis quoque. ff. de vſur. relinquitur, vt ſtricti iudi-
cij eſſe dicantur. Ego ſane vereor, necommunis hæc ſen-
tentia defendi non pollit cum arbitraria iudicia à ſtrictis
& bonæ ſidei plurimum differre oſtenſurus ſim. Qud qui- dem ipſum vt commodius demonſtrari queat, non omni-
no&ανεvveoy erit, licet locus fortaſſis alienus videatur, de iudiciis arbitrariis in tranſcurſu hic diſſerere: quando
& à reliquis huius loci interpretibus idem factitatum eſle
videmus. Principio actionem arbitrariam eſſe vulgo tradi- tum eſt, Barto. inl. vnica. C. vbi. conu. qui certo loco dar. pro. in qua propter aduentitiam aliquam cauſam iudici ex
bono,& æquo arbitrari licet, præter naturam actionis, quæ intenditur. Quaproprer hæ tantum arbitrariæ eſſe poſſunt, quarum natura ab hoc iudicis arbitrio prorſus ab- horret, quales ſunt ſtricti iudicij, non bonæ fidei actiones. Cæterum iudicia variis ex cauſis arbitraria effici volunt, quas Barto.(quem cæteri fere ſequuntur) quatuor regulis com- plectirur. ia l. hoc edicto. de public. Ac primum omnium, cum quis certo loco pecuniam ſibi dari ſtipulatus, eam ali-
bi petit: quo caſu iudex in condemnatione, quantum in-
terſit pecuniam in eo loco ſolui, arbitrabitur. Locus enim
ſtipulationi adiectus efficir, vt contra ſtrictæ actionis na-
turam, arbitrandi facultas iudici permittatur. l. a. de eo, quod certo loco. In actionibus quoque in rem tam taxatio quantiratis, quam iuriſiurandi delatio iudicis arbitrio re- linquitur. l. hac lege.& l. videamus. ſupra eod. ſed ita de- mum, ſi reſtituere iuſſus, præcepto iudicis non pareat. Contumacia enim, ſeu contemptus iudicis actionem reddit arbitrariam. Quod vſque adeo interpretibus placuit, vt inde generaliter prodirum ſit, omnem actionem, quæ ad reſtituendum competat, ſiue in rem, ſiue in perſonam ſit, hoc modo arbitrariam effici poſſe. Barto. hie,& Faber in§. præ- terea. de actio. perl. qui reſtituere. Porro, arbitrium ob eiuſmodi contumaciam iudici conceſſum, non tantum in deferendo in litem iureiurando, ſed& nonnunquam in alia pœna imponenda verſari credunt: velut quadrupli, in actione, quod metus cauſa, quæ idcirco inter arbitrarias re- cenſeri dicitur. l. ſi cum exceptione. ff. quod met. cau. Ex quo intelligi poteſt, in actionibus in rem, quod metus cau- ſa,& aliis ſimilibus, duplicem à iudice ferri ſententiam: in ea vero, quaid, quod certo loco promiſſum eſt, petitur, vni- cam condemnationem ſufficere. Sed& noxales actiones alia ratione arbitrarias dici cenſent, quia iudex ante con- demnationem reum interrogat, vtrum litis æſtimationem ſoluere malit, an ſeruum noxæ dederc. Quod ſi ſe deditu- rum reſponderit, mox à iudice iuſſus id præſtare nolit, con- demnandus eſt quanti actor in litem iurauerit. Et hoc ſen- ſu aceipiendum putant, quod luſtianus ait, Miſi ex noxali cauſa ſeruum dedat.§. præterea. de actio. licet Accurſ. aliter interpretetur. Et hæc quidem adeo recepta ſunt, vt magna me admitatio teneat, cur in tanta ſcriptorum præſertim re- centiorum turba, inuentus adhuc ſir nemo, qui pedibus in eam ſententiam non iueric: quam& ego tantiſper ſequu- tus ſum, dum à veritate eam plurimum abeſſe intellexi. Mouit me, vt àcæteris diſſentirem, quod luſtianus harum a- ctionum dignoſcendarum gratia regulam tantum vnam tra- dit, cuius exempla ſubiiciens, actiones eas nominatim recen- ſer, quas arbitrarias eſſe dicimus. Ex quo apparet, ipſum omnes actiones arbitrarias in eam definitionem includere voluiſſe.—
37 Quod ſi ſatis accurate Bar.& cæteri perpendiſſent, nun-
quam tor regulas, à ſententia luſtiniani prorſus alienas, tam
zemere continxiſſenr. Nam quod iſti ſentiunt, in actione, qua certo loco promifſum petitur, protinus fieri condemna- Lonem, eamque nihilominus arbitrariam eſſe, id per ablur⸗ dum, nec ſupradictæ regulæ conſentaneum eſt. Nec quen-
quam mouere debet, quod iudex id, quod intereſt, arbi- tratur,& æſtimat, quoniam in plæriſque aliis actionibus idem fieri animaduer imus, quas nemo dixerit ob eam cau- ſam arbitrarias eſſe. Bart. in l. vnica, ad finem, de ſentent. quæ pro eo, quod intereſt. l. ſi id quod ex Pampbilo. de lega. 2. J. continuus.§. cum ita. de verbo. oblig. Eodemque argu- mento refutare poſſumus,& quod ab eiſdem ſcriptum eſt, actiones in rem,& alias eiuſldem generis, ideo arbirrarias eſle, quod iuriſiurandi delatio, ac taxatio quantitaris, ex iudicis atbitrio pendeat. Arbitrium enim, de quo hic diſ- putamus, interlocutio quædam iudicis eſt, ſententiam dif-
hnitiuam antecedens. Placent. in ſumma, tit, de recept. ar-
bit. C. quam Theoph. eolraæv appellat: non libera illa de- ferendi, aut non deferendi iuriſiurandi facultas, quæ in ipſa condemnatione iudici conceditur: id quod Placentinus a- liquanto diligentius cæteris, non vno in loco conſideraſſe mihi viſus eſt in lib. de rerum vind.tit. de rei vind.& in ſumma tit. deactio. Inſtit. Ex eodem errore natam eſſe regulam eam contendimus, qua generaliter proditum eſt, b
38 Omnem actionem, quæ ad reſtituendum comperat, atbitrariam eſſe, quod reus præceptum iudicis conte- mnens, condemnarià iudice poſſit, quanti actor in litem iura- uerit. 39 Neque enim verum eſt, in his omnibus, quibus ad reſti- tuendum agitur, in litem iurari, vt ſupra oſtendimus: neque ab ea iuriſiurandi delatione, tametſi arbitraria ſit, actiones arbitrariæ denominantur. b
40 Supereſt vt de noxalibus actionibus videamus, in qui- bus iudex electionem rei interrogati ſequutus, ipſi iubere di- citur, vt ſeruum noxæ dedat. Quodvt merum commentum eſt,& à verbis ſenſuque luſtiniani penitus alienum, ita ſpeci- em nullam rationis habere mihi videtur. Officium namque iudicis eſt, in actione noxali ſuh alternatione dominum con- demnare, aut ad litis æſtimationem, aut noxæ dedere.. 1. In- ſtit. de offic.iudic.& ſecundum communes regulas, ſolius no- Xxæ deditionis iudicium nullum eſt. l. miles. de re iudic. Proin- de officio ſuo recte fungiis dici non poteſt, quiſquis iudican- do formam à lege præſcriptam non ſeruat. Etſi quis forte ob- iciat, vbicunque iudicem æquitas mouerit, interrogationem in iudicio fieri oportere. l. vbicunque. de interrogat. act. ltem officio eius contineri in interdictis quibuſdam noxalibus, vr voluntate domini primum explorata, ſeruum noxæ dedere iubeat,& ſic non parentem condemner, idque ex Pauli re- ſponſo. dictal. finali. de interdictis. ffxcuius auctoritate ne no- ſtri quidem adverſarij nos oppugnant. Reſpondebo, Ini- quam, captioſamque huiuſmodi interrogationem eſle, per quam reus facultatem ſibi à lege conceſſam amittit, cap. in- dultum. de regul. iur. noxæ dedendi videlicet poſt condem na- tionem, donec iudicaticonueviatur. l. item veniunt.§. idem recte. de petit. hæred. Actametſi reo prætextu iſtius inter- rogationis ſaluum videarur legis beneficium remanere, re vera tamen ipſi adimitur. Non enim dominus, à quo hu- iuſmodi reſpon ſio per iudicem extorquetur, ante latam ſen- tentiam inrelligere poteſt, an litis æſtimationem lufferre, an vero ſeruum noræ dedere ſibi magis expediar: cum ta- men hæc dedendi facultas vſque ad executionem ſententiæ non alia ratione concedatur, quam quod iniquum ſit ne- quitiam ſeruorum dominis ſupra ipſorum corpora damno- ſam eſſe.§. 1.Inſtitut. de noxa. actio. Neque ergo officio iu- dicis congruit, vt dominum interrogationi factæ nolentem reſpondere cogat, neque vt ſeruum noxæ dedere iubeat, niſi
fortaſſis vltro ſeſe aduerſario ſatisfacturum negauerir. Quid
igitur de actionibus arbitrariis cenſendum? Et iam admo- nui, nulla melius, neque commodius eſt, quam luſtinia- ni, regula totam hanc rem explicari poſſe. Itaque verba ipſa hic adſcribere viſum eſt, vt ſubiecta interpretatione noſtra, verum, germanumque eorum ſenſum facilius o- ſtendere poſſimus. Praterea quaſdam actiones arbitrarias, id eſt, ex arbitrio iudicis pendétes, appelamuus, in qui bus niſi arbitrio judicis is, cuns quo agitur, attori ſatisfaciat, Veluti rem reſtituat, Velexhibeat, vel ſoluat, vel ex noxali cauſa ſeruum dedat, con- demnari debeat. Sed iſtæ actionts tam in rem, quam in perſonam inueniuntur. In rem, veluti Publiciana, Seruiana, de rebus coloni: 4
—————
—ö ———— 5— Se e*— — 3 4

5 S. ——* — 2— ——— ——
—
,*
4
— k ——— ——
—
1 4 4 4 1 ½ * 4
4 ———— ——— —
3— —
——— .———— 1——— 8—ſ—— B 4 8— 6 8———— n 2.——————.— ———— 4———— 2—— 4——.—— ———————— 3———— 1— 5“———— 5- 3 6———— 2—— e. 4— 5— 4 2 3* 5. 2 “—.———————————— 3 3 ö“———— 5———————————— ——.———————————..— ———— 4—— 4 ö“— 2———*. ————— ſſſ“————— 4——— 1— 1——— 3———*— ———————“———— 4—— —————. 5—————— 3— ——————————— 8————— 4—— ———————————.————————— 2 ——— ʃ—————————————————— 2——————————.———— —— 2— 4— 4*———————— 44 2————. ————— 2——————————————„— 859 — 2————————————= 2—————.——.———
—
———— ————
—
—
—
———
———
—
——
—y—
——
———
—
— —
224
Quaſi oeruiana, quæ etiam byporbecaria vocatur: in perſonam,
vet qaius de es agitur, quod vi, ant metus cauſa, aut dolo ma-
lo factum ert. ltem cum ad, quod certo loco promiſſum est, petitur. adex hibendum quoque actio ex arbitrio tudicus pendet. In his e-
nuim alltonibus,& cæteris ſimilibus, per mittitur udics ex bono&
aquo ſecundum cuiuſque rei, de qua actum eit, naturam aſtima- re, quemadmodum actori ſatufieri oporteat.
41 Cum igitur in iudiciis regulariter judici liceat, La 4 cognita, protiuus ſententiam diffinitiuam ferre, quamlibet reo grauis, duraque ſit futura condemnatio: oſt ramen genus quoddam actionum. in quibus humanius, benigniuſque cum reo agendum eſt. In his enim iudex priuſquam wehorinen diffiuiat, velut interceſſor quidam,& beneuolus conciliator, arbitratur& æſtimat, quemadmodum ex bono& æquo actori ſatisfieri oporteat. Reum veroita demuun condemnuie ſarbitrio non obtemperans in contumacia perſeueret viqus ad ſententiam. Et haæc eſt propria, ſpecialiſque harum actionum natura, vt Theophili verba oſtendunt, a⁷ 3ν⁸ εdα⁴ rαντσέα τυνς A.νάη ε, licet alij vnlgo diuerſum ſentiant, Barto. inl. in bonæ fidei. de eo quod certo loco. Nam& lu- ſtianus ipſe de actione,§. irem actionum. Inſtit. de actio. Quod metus cauſa loquens: Eiu⸗ natura, inquit, tactte conti⸗ netur, vt qui iudicis iuſſu ipſam rem actori reſtuuat. abſoluatur. quod in cæteris caſibus non eſtita, ſed omnino quiſque in quadruplun condemnatur, quod eſt& in furti manifeſti a- Etione Il. qui ea mente. de furt.l. non prodeſt. vibono. rapt. Neque enim furi neque raptori prodeſt, ad euitandam pœ- nam, ſi ante condemnationem, rem raptam, aut furto ſubtra- am reſtituerit, cum iſtæ actiones in numerum arbitraria- rum non referantur. 42 Necadaerſatur noſtræ ſententiæ quod dicitur, Omnia iudicia abſolutoria eſſe.§. i. Inſtit. de perpet.& temp. actio. Sic enim id accipi debet, cum teus latisfacit actoti, id eſt, omni- no eius deſiderium adimplendo. l. i. ff. qui ſatiſd. cogan. ſiue rem pecitam, ſiue pœnam exoluit. Quod plærunque in fa- moſis iudicis vtilitatem adferre poteſt. l. ſi reus paratus. de procur. Ar in his actionibus non actoris voluntate, ſed iudi- cis arbittio fieri ſatisfactionem oportete dicimus. Inde con- ſequitur, non omnes actiones ob contumaciam rei arbitra- rias dici poſſe(quod quidam falſo exiſtimauerunt: Barto.& alij hic.& nos ſupra attigimus) ſed eas tantum; quæ in hoc
coutextu recenſentur,& quæ cum his ſimilitudinem habent.
Erhas quidem actiones omnes huic regulæ, ſeu diffinitioni
optime conuenire dubium non eſt, cuin in his arbitrio iudi- cis ſatisfaciens abſoluatur, non ſarisfaciens condemnetur. Quod vel maxime perſpicuum eſſe poteſt in ackione, quod metus cauſa,& de dolo, ne perſequendis omnibus exemplis ſim proxilior. Nam edicti, de eo, quod metus cauſa geſtũ eſt, alterum caput in hæc verba conceptum fuiſſe ſcio. d.l. ſicum exceptione. 6. quatenus. verſic. ſiu autem. Si res metu ablata ſit, neque ea res arbitrio iudicis reſtituatur, iatra annum in qua- druplum, post annum vero in ſimplum iudicium dabo. In cuius interpreratione VIpia. lib. ad Edictum 11. d. l. ſicum.§. 1. cum ſequen. Si quis non reſtituat, inquit, n quadruplam in eum iudicium pollicetur. Satis enim clementer cum reo prætor egit, vi daret ei reſtituendi facultatem, ſi vult pænam euitare. Et pau- lo poſt: Nec cuiquam iniquum videatur ex alieno facto alium in quadruplum condemn ari: quia non ſtatim quadrupli eſt attio, ſed ſires non reſtituatur. Hæc autem actio cum arbitraria ſit, licentiam haber reus ab arbitrio dato, vſque ad ſententiam, reſtitutionem rei facere. Quod ſi non fecerit, iure meritoque quadrupli condemnabitur. Non adeo diſſmilibus vetbis edi- ctum de dolo malo, à Prætore promiſſum fuiſſe credibile eſt. Cuius edicti quoddam caput idem Vlpianus eodem lib. enar- rans, l. arbitrio. in princ. de dolo. eArbitrio iudicis, inquit, hac quoque atlione reſtitutio comprehenditur. Et niſi fiat reſtitutio, ſequitur condemn atio quanti ea res eſt. 8 43 Plane cum rei vindicationis mentionem hic nullam fe- cerit Imperator, an inter arbitrarias ca numeranda ſit, dubi- tari poteſt. Quod probabilius eſſe exiſtimo. In eo ſiquidem iudicio arbitrium, 58 iuſſus, condemnationem folet præce- dere, cui parens reus abſoluitur, non parens condemnatur. l. & ex diuerſo. l. ſivero. l. qui reſtituere. derei vind. Idemque in actione confeſſoria,& negatoria, quæ pro ſernitutibus
Franc. Duareni Comment.
competunt, aliiſquę ſimilibus dicendum eſt. 1. harum. K ſeruit. viadic. Qui vero contra ſentiunt, in rei vindicatio- ne aiunt nonnunquam arbitrio prætermiſlo rem à poſſeſſo- re manu militari auferendam eſſe, ideoque eam ex iudicis arbitrio non pendere. Qua in re non ſimplex eorum error mihi eſſe videtur. Nam in primis conſtat in actione, quoq metus cauſa,& quibuſdam aliis, plærunque iudicis arbitri-
um ceſlare. l. arburio. 5. non tamen de dolo, quas vtique ar-
bitrarias eſſe inter omnes conuenit. Hoc amplius in Publi- ciano iudicio, aliiſque ciuſdem generis, rem à poſſeſſore auferri non minus quam in rei vindicatione crediderim. ldque Vlpiani verbis ad edictum ſatis perſpicue demon- ſtratur.
44 Qui reſtituere iuſſus, inquit, l. qui reſtituere. iudici non pa. rat, eontendens ſe non poſſe reſtituere, ſi quidem habeat rem, manu mulitari officio ꝛudicis ab eo poſſeſſio trangfertur,&fructuum dun- taxat, omniſq, cauſæ nomine condemnalio Jit. Sa vero non qoteſt reſtituere, ſiquidem dolo fecit, quo minus poſſit, is quantumad.
uerſarius in litem ſine vlla taxatione in infinitum iurauer it, da-
mnandus eſt. Si Vero nõ- põt reſtituere, nec dolo fecerit, quo minus
poſſit, non pluris quam qnanti res est, id eſt, quanti aduerſarii in- terfuit, condemnandus eſt. Deinde ſubdit: Hæ ſententia genera- lis,&c. Quibus verbis ſignificat, præcedentem ſententiam de cxecutione manu militari facienda, ac de in litem iurando,
generalem eſſe,& ad omnes actiones pertinere, ex üdos
arbitratu iudicis quid reſtituitur. Cum enim generali ver- bo vſus fuerit, Qui reſtatuere iuſſus, merito adiicit, ſe non rei vindicationem modo, ſed& plæraſque alias actiones, quibus ad reſtituendum agitur, complecti voluiſſe. Eodem pertinet, & quod alibi idem Vlpianus ait, 1n Publiciana allione, eadem omnia, quæ in rei vindicatione, obſeruanda&ſe. l. etſi res.§. in pu- bliciana. ff. de publi. Sed& cum Neratius ſcribit, l. fin. eod. tit. Publicianam attionem non ideo comparatam&ſeé, vt res domino auferatur: an non aperte indicat, ab eo poſſeſſore, qui domi- nus non eſt, auferri poſſe? 45 Deea autem, qua certo loco promiſſum petitur, maĩot qubitatio eſt, cum in arbitrium iudicis ob id refetri dicatur, uod æſtimatio eius quod intereſt, arbitrio ipſius commiſla It. l. ideo.& l. centum. de eo quod certo loco. Huc acce- dat, quod Theophilus harum actionum exempla diligentit- ſime perſequutus, hanc omnino prætermiſit, id non facturus (or credibile eſt) ſi ad hunc tractatum eam pertinere intelle- xiſſet. Idque eo probabilius eſſe videtur, quod ſpeciali voca- bulo hæc actio arbitraria à lureconſultis appellari ſolet. l.2.& toto fere tit. de eo quod certo loco.I. ſi duo. de conſtitut. pe- cun.§. loco. Inſtitut. de actio l. vnica. vbi convenia. qui cer.
loco. cum hic verbum ARBITRARIA, non actionis, ſed
cuiuſdam actionumn qualitaris nomen ſit. Sed fortaſſis tutius eſt, hanc à reliquis non ſeparare, quod& Latinorum exem- larium fides id ſuadeat,& ab earum natura, de quibus hic b Pnaimnr. aliena non ſit. Poteſt enim(exempli cauſa) huic actioni addictus iudex arbitrari, vt ſatiſdet reus de pecuniaibi ſoluenda, vbi promiſſa eſt: qui ſi dicto audiens fuerit, abſolu- tionem conſequetur. Et ita Vlpianus diſerte reſpondit. l. quod ſi Epheſi.§. interdum. de eo, quod certo loco. Et huie ſane non abſimilem iudicandi morem apud veteres olim fuiſ- ſe accepi. 46 Nam Athenis iudices primis ſententiis ſtatuebant dun- taxat, damnarent reum, an abſoluerent. Deinde interroga- to eo, ſi fraus capitalis non eſſet, quam quaſi aſtimationem commefuiſle ſe maxime fareretur, pœnam, ſiue mulctam ir- rogabant. Cicero lib. I. de Orat. Sed& vetuſtiſſimo quoque iure Quiritum, ſi is, qui membrum alicuius ruperat, iudicita- lionem imperanti non parebat, neque interim cum aduerſa- rio paciſcebatur, æſtimata lite iudex hominem pecuniæ da- mnabat, vt Sext. Cæcilius lureconſultus auctor eſt. Gellius lib. 20. Noct. Att. Scopulos iam præteruecta eſſe videtur in- ſtituta diſputatio, faciliſque reliquus curſus oſtenditur, niſi forte nos actiones noxales remorentur, quæ aliquando mihi hæccommentanti magnum exhibuerunt negotium: tametſi res admodum expedita, vt nunc quidem ſentio, minimeque obſcura ſit. 47 Et ſane ineptiſſima ſemper hæc quæſtio mihi viſa eſt. An actiones noxales ſint arbitrariæ: quoniam, vt ſupr . xi, hos

Cum evim eneti
ala. merito üide zſe u Pixraſque alas actiones,gi plecti oluile.kodenhaiin dan, In Publiciana 4ddunt au ndſeruanda rlelletüm ſn dum Nerasius lctidi 1Hn e aen comparatam eſſ um domm adica, adeo bollelauxqucom.
rno loco promiſſun erin,ni erium iucicis ob id refetn d lintereſt, arittio ipſius con
te eo quod cetto loco. Hu tum actionum exempli dilg mino prætermilit id nonfech rractatum eam pertinre intel eſſe videtur, quod peciai ſoa arecontultis appellari lolet. 12,¹ doloco.l.ſduo. de conſtiu. pe dol. voica.ibiconvenia. qui ce- 1TRARIA, non actionös ſt ns nomen ſt. Sedforuallstuin arnte, quodaà Larinotum zus cab eatum nauufa, de qubdasa
nunt, n iud— actionibus petpetuis, aut temporalibus, pœnalibuſve, aut rei
n Tit. III. deinlitemiurando- 23
i hoe rocäbulum non actionis homen, ſed qualitatis cuiuſ-
dam, certis actionibus inhærentis, ſignificat.§. ſunt autem. Inſtitut. de noxa. actio. Quiigitur quæſtionem hanc propo- hhilo ſtultius eos facere iudicandum eſt, quam ſi de
8
4
perſequutoriis idem quærerent. Itaque ſic ſtatuo, carum a- ionum, quæ hicrecenſentur, hanc eſſe naturam, vt reus an-
teſententiam arbitrio iudicis ſatisfaciens condemnari debe-
at, ſi modo ſuo nomine cenueniatur. Nam ſi ex noxali cau- ſa, noxæ deditio pro ſatisfactione habenda eſt, exempli loco,
actionem quod merus cauſa,& de dole, quæ arbitrariæ lunt, non tantum aduerſus aliquem ſuo, ſed& ſerui nomine inten-
dipoſſe conſtat. 1 quod diximus. de eo quod met. cauſ.l. ſi ole- um.§. fin. de dolo. Quid ergo ſi qua harum actionum noxa- diter conuentus ſit dominus, iſque reſtituere iuſſus à iudice, arbitrio non pareat? an noxæ dedendo perinde condemna- tionem vitabit, ac ſi arbitrio ſatisfaceret? Quæſtionem faci- unt verba edicti, d.§. quatenus. Si pesarbitrio iudicis non reſti- tuatur. Ad hanc dubitationem eximit Imperator his verbis;
ſupplens quod edicto Prætoris omiſſum fuit, Wſt arbitrio iu- diois ſatisfaciat, Qeleæ noxali cauſa ſeruum dedat. Vnde ad quæ- ſtionem propolitam reſpondeo, actiones, quæ in hoccon- textu recenſentur, veluti quod metus cauſa,& de dolo, ſiue contra aliquem ſuo nomine, ſiue noxaliter intendantur, ar-
bicrarias eſſe. Furti vero actionem, legis Aquiliæ, iniuriarum.
vibonorumraptorum, quamuis ex noxali cauſa agatur, non elſle. Et hoc wapd douer cum non multis ante annis in frequenti hominum doctiſſimorum corona, de iure reſpondendo de-
fenderemus, memini, quendam noſtri ordinis virum ſane a- cutum, ſed quem onevis plærunque à veri cognitione abdu-
ceret, magnopere obluctatum fuiſſe, adeo vt ſponſione facta, tandem coacti fuerimus Anſouinum Medicem luteconſul- tum clariſſimum, qui& ci diſputationi præfuerat, eius con-
trouerſiæ honorarium arbitrum eligere. 48 Vt autem ex diuerticulo velur in viam redeamus, facile
eſt ex iam dictis colligere, quantum arbitraria iudicia à ſtrictis, & bonæ fidei differant iudiciis. Nam in ſtrictis, cum iudicis
poteſtas formulis adſtricta,& tanquam incluſa ſit, liberum ei
nõ eſt ante ſententiam quicquam clementius arbitrari, quam
formula ipſa præſcribat. in his vero, quæ bonæ fidei ſunt, quia lariſſima iudicis poteſtas eſt,& minime formulis alligata, vt
ſupra diximus, poteſt& neglecto arbitrio, ſi ita viſum ei fue-
rit, protinus ſententiam ferre.
Veluti ſi promiſſor Stichi moram fecerit, & Stichus deceſſerit. Quoties veræ æſtimationis, aut damni dati, ſiue eius, quod
interelt, probationem difficilem reddit dolus aduerſarij, in
hociureiurando ſtricta ſint, an bonæ fidei iudicia, nihil inter- eſt. Quod ſi commune,& iuſtum rei prerium iudici facile probari queat, in his nihilominus iurandum eſt, quibus ad re-
ſtituendum agitur, vt ſupra diximus. Quandoquidem æquum
ſt, vt domini arbittio pretium rei ſtaruatur, quam inſto pre-
tio non cogitur vendere. A
49 Hinc annotant interpretes, In actione ex ſtipulatu, ali-
aſque ſtrictis actionibus, vtin litem iuretur, duo eſſe neceſſa- ria. Primum eſt, dolus aduerſarij. Dolum autem accipere de-
bemus exhis Martiani verbis, non, vt ſupra expoſuimus, ſed
veluti motam ia re danda, tradendave factam, quam dari tra- dive oportuit. Nam& ceſſationem eam dolum eſſe, aut cul-
pam certe dolo proximam, vulgo dici ſolet. Alex. in l. ſi mora. ſolu. matri. not. in l. quodte. ſi cert. pet. Idem in furto quoque dicendum puto: quia dolo non caret fur,& ſemper moram facere videtur. l. in re furtiua. ff. de condict. furt. In violen- tia vero illata, non tantum eius rei, quam deberi probatum eſt, æſtimatio actoris iuriurando committi deber, vt in his caſibus, ſed& hoc amplius Zeno reſcripſit. l. ſi quando. C. vnde vi. 8 70 Siis, qui vim ſuſtinuit, ſingula, quæ perdidit, compro-
bare non potuerit, probationis loco iuſiurandum ei delatum
lufficere: tametſi alioquin neque teſtimonium vnius ad ſidem
faciendam valeat. d. iuriſiurandi. C. de teſtib. neque in cauſa
Propria ad teſtimonium dieendum quiſquam admittatur. l. omnibus. eod. tit. Neque adeo multum refert, an exturban-
do aliquem de fundo, dibuſve ſuis, an bona cius mobilia ab.
ripiendo, an alio modo vici admiſſam eſſe dicamus, vt Ful-
goſius, Salicetus, Faber, Panorm. laſon,& alij non pauci re-
cte opinantur. Quid enim ſi probabili,& iuſto metu terri-
1 5⸗ licet non deiectus, è domo ſua quis aufugerit: Quid 1præpotentis domini, tyrannive iniutiam metuens, aut ab
eodem non iure proſcriptus, ſolum vertat? Quid ſi ob eas cauſas abſentis, fugitiuique compilara domus, direptaque bo-
na ſint? Et in huiuſmodi caſibus reſcripto locum eſle, dubi- tandum non eſt. Alexand. conſil. 10 3 in ryojueenor in d.l. ſi quando.& in cap. fin de his, quæ vi mer. cum ſit par ratio,&
ipſius reſcripti verbaab hac in terpretatione non 2hoOrreaaie — qui de— idem quod de viillara dicendum eſſe cep.
feant: in quam ſententiam licet frequenrius itum ſir mu tamen Adchur Zenonis conſtitutio 4 per agam uſ auſe communibus derogatum eſt, d. l. iuriſiurandi.& l. omni- bus. non temere ad hunc caſum porrigenda eſſe. Nam licet odio digni fures ſint, delinquunt tamen longe atrocius, qui per vim rapiunt, aut alium poſſeſſione ſua deſpoliant. l.3.§. in hac actione. vi bono. rapr. Adde, quod cum ab homine vi- gilantifſimo furtum præcaueri poſſit, ideoque inter caſus fortuitos non numeretur, niſi à domeſticis admiſſum ſit, a- 68— Päibus Aarcen fidendum, æquius videtur ei ſuccurren- „Cui vis illata, quam cui res aliqua clam ſurrepta eſt.
Sedadmonendi ſumus, in quibus caſibus hoc inſiurandum,
vice probationis recipitur, de violentia, aut delicto admiſſo Pplenam fidem iudici faciendam eſſe. d.1. ſi quando, in ver. pa- tefacta. Vnde legem municipalem, qua cautum eſt, ſi àſ As. laſtico interuerſa res ſit, quantum ac damni datiæſtimario- nem ipfius iuriiurando ſtandum eſſe, ita accipiendam Barro.
ait, ii furtum admiſſum eſſe iudici probatum fuerit. Porro quod hic de iureiurando dicimus, ſi quis ex delicto alieno fonnenjatuk, locum non obtinere idem Barto. auctor eſt in 5 I. Uan lc quando ex factotuto. Quod& nos verum eſſe ſupra de-
fendimus.
i Qupropter in hac ſpecie, ſpoliato per vim à latronibus
in oppido aliquo forte, aut vico, lege munipali damnum ab
incolis reſarciri iubetur: ſi vis illata elle oſtenditur, ſedrerum
ablararum quantitas non probatur: prudentioribus placuir,
incolas omnino abſoluendos eſſe: licet lacobus ab Arena, e- dicto quodam Hadriani apud Calliſtratum relato, l. ne quig. ff. de incen. ruin.& naufra. motus, diſſentiat: quodtamen to- cte(vt ePinor) intellectum, eius ſententiæ ne tantillum qui- dem ſu tagatur. Præcipitur enim eo edicto„ Yt Aenns a fragia dominis rsſtituant, qui iuxta litora maris poſſident, lioes
ipſt non diripuerint. Sed hoc diſerte edicto eodem exprefſum
eſt, vt quisquid probauerinr ademptum ſibi naufragio, a poſſeſ= ſöribus recipiant. Quibus verbis& noſtra confirmaturo i⸗ nio,& contraria haud dubie ſubuertitur. Sed& quod e. ea ſequitur, quo facilior ſit probatio, permitti eis adire Lhefe. os,& apud cos teſtari,&ο. ſic accipe, ne probationis ratia neceſſe ſit, te ſtes ad præ ſidem de eo negotio cognfeutae du- cere, qui fortaſſis longe abeſt, permitrendum eſſe apud Præ- fectos teſtari: id eſt, teſtibus productis maleficium admiſ- ſum oſtendere. l. capite quinto. ad leg. Iuliam de adulr. N am & Cicero, literis(inquit) publicis kehere ſunt omnia: id eſt, quod Græci dicunt uapropn Seν. Præfectos autem huiuſm odi Præſidibus inferiores fuiſſe, ex Sexto Pomp.liquet, quod cius lociinterpretibus non ſaris cognitum fuiſſe videtur.
Quia iudex æſtimare ſine delatione iuriſiurandi non poteſtrem, quæ non extat:
2 Hinc colligitur ab interpreribus, alterum ex his, quæ ad iuſiurandum hoc deferédum neceſſaria eſſe diximus, nem-
pe probationis difficultas. Difficultatem autem Barro. ac reli- qui fere ſic accipiunt, cum res petita aut periit omnino, vt
hic, aut nuſquam comparet. l. cum res.§ penul. de legatis 1. li-
cet ea fotte in rerum natura eſſe non deſierit. Enimuero in bonæ fidei iudiciis plærique dolum aduerſarij ſufficere, nec difficultatem huiuſmodi necefſariam eiſe purant: argumen-
toque eſſe, quod Vlpianus ſcribit, l.nummis, ſupra eod. Vam-
mis depoſitis in litem non iurari, niſi de eo quis iurei, quod ſua in- ter fwiſſet, nummos ſibi ſua die redqitos eſſe. Quid enim, ino nit, 7
ub pæna pecuniam debuit, aut ſub pignore, quod quia pecunia ei
æpoſita denegata eſt, diſtrattum eſt? Nam pecuniam ſub pi-
3 gnore debitam, bign uſque diſtr actum probare, non magni
. e

Cte Barto. ex Vlpis. annotauit. Bart. in l.vn hr pro eo, quod intereſt. ar. d.§. in hoc. 1
iri queat. Itaque in interdicto
3 ——————— ———— 2-—„. —ͤ 3 S——-— ———— *—
226 negotij eſſe videtur. Verum quia in interdicto; quod vi aut clam, id, quod intereſt, pet iuſiurandum in litem æſtimatur. I. ſemper.§. in hoc. ff. quod vi aut clam. vix eſt, vt ego hanc diſtinctionem inter ſtricta,& bonæ fidei iudicia vſquequa⸗ que probem. Quaptoprer huius nodi diſſoluendi gratia dif- ficultatem eλποναέεναεςενον hic accipiendum eſſe arbitror, vt cum
de co, quod intereſt, quæritur, cuius probationem diffici-
lem eſſe ſcribit Venuleius. I. fin. deptæro. ſtipula. iuſiuran- dum in litem iudici deferre licear. Etenim vbi incertum eſt,
dantiactoris interſit, officio iudicis id æſtimari deber; vt re- ica. C. de ſentent. Quid igitur mirum iudex, cui etiam lexid, quod intereſt, per ſluam ſubtilita- tem requirere iubet. d. l. vnica, vetit 10 S iurandum in lirem deferat, præſerrim cum non muu præce- dentetaxatione id fieri ſolitum ſit? Qugd dictum tamen non ita accipi velim, uaſi iudex hac uriſiurãdi delatione omnem robationem denicientem ſuppleat, ſed tunc demum, cum lea factum probatu meſt, vt eius, uod intereſt. æſtimatio in- quod vi aut clam, ſi ſeruitutes amiſſas eſſe, vſumue fructum inreriiſſe.§. in hoc. aut in de-
Ooſito. d. l. nummis. propter moram depoſitarij pignus di-
veritatis eliciendæ gratia iuſ-
Rtractum eſſe probatuin fuerit, quanti ob eam remm interſit,
aut officio iudicis, aur per iuſiurandum in litem æſtimabitur. Sin autem quis ob rationes non editas, cautionemue ſurre-
ptam, aut cotruptam, adid, quod intereſt agat, oſtendere
debet, ſe, ſi eas rationes, cautiouemue habuiſſer„vincere po- tuiſſe: alioqui iudex id, qudd intereſt, æſtimare non poterit. I. quidam tabularum. defur. l. argentarius. 5. cum aurem. de edendo. Nec aduerlatur noſtræ ſententiæ quod Martianus hic ſcribit, cum exempli gratia id ab eo dictum eſſe appareat.
Atque hinc non recte infertur, extra hunc caſum in litem iu-
rari nullo modo poſle, ſed vt plurimum id fieri non ſolere, vt ex Paulini Reſponſi fragmento apparet, quod his Martiani verbis attexuit Tubonianus, quodque ego ſic interpretor, quamuis non ſoleat iurari, nonnunquam tamen poſſe, cum videlicet iuſta aliqua cauſa iudicem mouerit. Neque enim ad certos aliquos caſus iudicis poteſtatem alligari cõtendo, quan-
doquidem iuſiurandum deferre velit necné, in ipſius arbitrio
ſitum eſt. Sed uec Zenonis reſcriptum d. l. ſi quando. nos mo- uet, quo rerum amiſſarum probatio actori remitritur, iudex- que ipſius inſiurandum ſecutus condemnat. Nam id ſpecia-
Nirer in eo caſu conſtiturum eſt, tum quia vim illatam hacpœ-
na dignam exiſtimauit Legislator, tum etiam quia in his acti- bus,(qui vt plurimum probari nequeunt,) qualemqualem
probartionem admitti, æquum eſtl. conſenſu. C. de repud. l.
non omnes.§. à barbaris. de re milit.
53 Vngde fi pecunia in ſacculo ſignato depoſita ſit, eumque
reſignatum depoſitarius reddat, tractari ſolet, an deficiente probarione deponentis iuriiurando ſtandum fir, ſi pecu-
niam ex eo ſubtractam eſſe quæratur. Et variæ extant con- ſultorum opiniones, aliis a nay, aliis æquitatem defendere ſatagentibus. Scriptum vrget Auton. Butrrig. in dicto cap. fin.
quod Zenonis conſtiturione aduerſus eum tantum in lirem iurare permittatur, qui vim intulit. Pro æquitate pugnant cæteri, quæ paribus in cauſis paria iura deſiderat, legemque de violentia loquentem, ad hoc grauiſſimum non ſolum fur- ti, ſed etiam perfidiæ crimen trahunt. Quam ſententiam, ſi quidem dolus perfdiaque depoſitarij deregatur, tanquam humanioreen ſequi iudicando ac reſpondendo non dubita- rent, idque multo procliuius, ſi apud cauponem, ſiue hoſpi- tem ponamus rem depoſitam fuiſſe. Cum enim viatores ne- ceſſitate quadam exigente id faciant, turiore loco res ſuas collocaturi, creſcit perfidiæ crimen, quod tamo ſeuerius eſt viv dicandum, quanto communi vtilitati magis contrarium eſt, in huiuſmodi caſu fidem frangere. argu. l.1.§. 1. ff. depoſi. Merito igitur reprehenſa eſt corum opinio, qui putabant, res omnes ſacco incluſas cauponi patefaciendas eſſe, neque a- liter eum teneri, quam ſingularum rerum recepta cuſtodia. Durum enim arque inhumanum eſt, ad pandendum ſui pa- trimonij ſecretum quenquam cogi, vt Alexandri, ac Theo- doſij reſcriptis continetur. l. 2. C. de aliment. pupil. præſt. l 2. quando& quibus quar. Adde, quodrem familiarem ſic explicare nonnunquam periculoſum eſt, quod eare latrones ad ſtruendas viatoribus inſidias, eoſque iugulandos extimu-
Franc. Duareni Comment.
lari ſoleant. Nam& Candauli Lydorum regi idem accidiſſe memoriæ prodirum eſt, cum eximia pulchrirudine vxorem Gygiſodali nudam demonſtraſſet. Sed qua ritur, ſireſigna- tus, apertuſque ſaccus reddatur, neque aliis Probationibus conuincatur depoſitarij dolus, an idem, quod in ſuperiori ca- ſu, dicendum ſit? Et vulgo receptum eſt, in hoc quoque caſu ſimiliter iurandum eſſe. Quodan verum ſit, dubito. Huiul- modi namque jureiurando ita demum locum eſſe diximus, ſi maleficium plene probatum fuerit: quod& Bart. parum ſi- bi conſtans alibi cenſuit. Neque vero talis apertura, aut reſi- gnatio ſola ad arguendum dep oſitarij dolum ſufficit. argum. not. in l. neque. C. de probationibus,& in l non hoc.C. vnde legit. quem perſpicuis indiciis, coniecturiſque probari ne- celſe eſt. l. dolum. C. de dolo. Quid enim ſi famulus citra con. ſcientiam heri, ſignacula remouerit, aut ea(vt fit plerunque) ſui natura deciderint? Nam etſi factum ſuorum præſtet do- minus, ſi tamen eo nomine conueniatur, in ea cauſa eſt, vt ad-
uerſus eum in litem iurari non poſſit: quod ſupra à nobis de-
monſtratum eſt. Sed nec vulgaris regula, qua Duorum ſpecia-
lium prohibeiur concurſus, patitur, vt in hoc caſu& iuſiuran. dum legitimæ probationis loco ſuccedat,& dolus ſine eui- dentioribus argumentis interueniſſe præſumatur. Itaque communem ſententiam ita coarctandam eſſe opinor, cum ex conditione perſonarum, aliiſque coniecturis, depoſitarius
in dolo eſſe deprehenditur. Qua in re plurimum iudicis ar-
bitrio tribuendum eſt. Conſequenter tractat Barrol. An poſt
hoc iuſiurandum præſtitum iudex velabloluere, vel minoris cõdemnare poſſit? quaſi vero hic ſpecies iuriſiurandi quædam ſit, ab eo, de quo ſupra diſputauimus, diſtincta. Et non poſlſe
reſpondet: cui reliqui omnes paſſim aſſentiuntur, nehociu-
dicis facto detegatur iurantis periurium. Sed hac ſententia
ſatis, ſuperque ante à nobis confutata eſt, quia non Martiani noſtri verbis modo aduerſatur, verumetiam Pauli. l. fin. infra
eod. qui quidem ſatis aperte innuit, de periurio eius, qui in li-
tem iurauit, quæri aliquando ſolere. Et quia in axiomatis no- ſtris lolenni more defendendis, cum Paulinum id reſponſum
interpretaremur, de eolmperatoris reſcripto controuerſia in-
cidit, quo periurus fuſtibus cædi iubetur,& ei ſuperindici aeοσησνσσυτ αμν chs. l. ſi duo.§. fin. de iureiur. non inutile forſi-
tan, neque otioſum erit, quid de eorum verborum ſenſu, ex
tempore tum reſponderimus, aperire.
74 lgitur ſciendum eſt, hunc morem apud veteres fuiſſe,
vt cum de damnato homine ſupplicium ſumerent, in loco ſupplicij conſpicuo andeε‿ρν, ſeu, vt vocant, titulum affige- rent, quo breuiter admonitus populus, pœnæ à reo expetitæ cauſam intelligeret, coque exemplo à ſimili facinore perpe- trando cæteri auocarentur. Tranquillus in Fla. Dominitiano, Patremfamilias, inquit, quod Thracem Mirmiloni parem di- xerat, canibus obiecit, cum hoc titulo, Impie locutus parmu- larius. Similem inſcriptionem cruci quoque Seruatoris noſtti
leſu Chriſti impoſitam fuiſſe in Euangelio Matthæi, ac Lucæ
ſcriptum eſt. Sed& ſine ſcriptura quandoque per præconem id factum fuiſſe legimus.l. fuſtibus. C. ex quibus cauſis irro- gat. infam. Lampridius in Alexand. Seuer. Clamabat ſæpius,
quodaà quibuſdam ſiue ludæis, ſiue Chriſtianis audierat,& te- nebat, idque per præconem, cum aliquem emendaret, dici iu- bebat, Quod tibi fieri non vis, alteri nefeceris. Similiter& ei, qui per genium principis iuraſſet, fuſtibus cæſo ſuperindice-
batur, auντειπνενον ενμυννυν vt omnibus innoſceret, eum obteme-
rarium, petulanſque iuſiurandum plecti. Huius rei memini: X Euſebius lib.5. Eccleſiaſt. hiſtor. cap. 3.
PAVLVS LIBROXXVIII. AD EDICTIV MI.
Alias ſi ex ſtipulatu, vel ex teſtamento agatur, non ſoler in litem iurari.
75. Actio igitur ex teſtamento, ſtricti iudicij eſt, meritoqus in numerum bonæ fidei iudiciorum à luſtiniano non refer- tur.§. actionum. de actio. Natura enim bonæ fidei iudicio- rum hæc eſt, àreliquis multum diuerſa, vradid iudex con- demnet, quodcunque ex bono& æquo praæſtare opottet, etiam ſi nihil de eo nominatim conuentum ſit, vt ſupra di-
ximus.
ö
—ZöZo*

Auemertlactan Bartol. 49 udex veladloluere vvelnin hie ſpecies intiſiatandi quatm wimus, diſtincta. Etnou 1 dallmallentiumut,zedei Periutium. Sed hac euani ukurata eſt, quianon llanui dur, verumeriam Daull ia infa emnnui, de periurioeis, guinl. ololete. Erquiaimomasto. nds, cum Pauliaunidtspuin dernoris reſcripto contouerlij us crdi iubetur,& ei lnpen §. fn. de iureiur. noninutie aidde cotum verborumſen
a aperite.
hanc morem apud veteres fil e ſopplicium fumerent, in loc „ſeu, vtvocant, titulum affg u popalus pœnæd teo erpettta euempbofmil facinore herpe⸗ Tuunquilwinfla. Domiqittano AThracem Mimioni patemä⸗ boctitulo,— m cruciquoque deruatoti 1 1 in Luapgello Mulhei, a 4 pruraquandoquepet Neronea ibus caufsitfo fubba. C. exc harlejim eund Seuet kmabad, ariſtianisaudictat t
ru, lue C wem endatet dcii-
. 5„. 4— n Tit. II de in litem iurando. pul. viol. in factum. de deiectis& effuſis. l. fi vero.§. hæc au- tem, de his, qui deiece. in factum aduerſus iudicem, qui per imperitiam male iudicauit: I. fin. de extraor. cognit.& aliæ ſi- miles actiones, quas vel ex bono& æquo oriri, vel in bo- num& æquum conceptas eſſe dicimus. Non enim in his, Eæ bonahide, eſt additum, quod nomen(vt Scæuola inquit)latiſ- ſime manat,& infinitam prope poteſtatem iudiei tribuit, nul-
mus. Quod in hae actione non obſeruatur. Si enim vt quod ex teſtamento debes, mihi reddas, pecuniam dederim„eam repetere per hancactionem non potero, licet in bonæ fidei judiciis contra. l. fin. de condictio. ob turpem cauſ. Item ſi quid ex teſtamento ab hærede certo loco bræſtandum ſit, hac actione non poterit alibi peti, ſed arbitraria. l. ſi hæres. de eo, quod certo loco. Quod ſi vendendo aur locando, vr cer- to loco quid detur, conuenerit, ex vendito; aut locato ſuffi- ciet.l.in bonæ fidei. eo. tit. Iure enim veteri in bonæ fidei iudi- cis, ſi quidiſto modo permiſſum eſſet, quo minus id quo- cunque loco peteretur, nihilprohibebat. Ex quo apparetzar- bitrariam actionem ad id ſupplendum, quod ſtrictis tantum iudiciis deeſt, à Prætore comparatam fuiſſe. At enim, dixerit aliquis, Iudex huic actioni additus, non ſolum ad pecuniam teſtamento relictam condemnat, verumetiam ad vſuras ex tempore moræ. l. in minorum. C. in quibus cauſis. quod bo- næ fidei iudiciis peculiare eſt. l. mora.§. in bonæ fidei. de vſu- ris. Reſpondeo, id commune eſſe huic actioni cum iis iudi- cüs, in quibus Ex fide bona, additur, quia ſpecialiter iure con- ſtitutum. Neque ideo bonę fidei iudiciis annumeratur, alio- qui de actione ex ſtipulatu, omnibuſque ſtrictis actionibus iĩdem dicendum eſſet, in quibus hodie iudex compenſationis rationem habet, ſicut in bonæ fidei iudiciis, quod olim ante Iuſtiniani conſtitutionem non licebat,§. in bonæ fidei. Inſti- tut. de actio. Iudicem enim formula includit,& certos, quos non excedat, terminos ponit, vt inquit Anneus Sene- ca,& nos ſupra attigimus. Adde quod plæraque iudicia eſſe videmus, in quibus aliquid ex bono& æquuo ſtatuendi po- teſtas iudici conceditur, eaque nihilominus ſtricta non bonę ſidei eſſe dicuntur. Cuiuſmodi ſunt actio funeraria.l.at ſi quis S. nec actionibus.de religioſis,& ſum. funer. l. non ſolũ.§. in-
iuriarum. de iniuriis. condictio indebiti. l. hæc condictio.
de condictio. indebit. de ſepulchro violato. l. quæ ſitum. de ſe-
liſque aliis finibus, præter quam æquitatis circumſcripram.
56 Quapropter in funeraria,& aliis eiuſdem generis, ſtan- te iure veteri, iudex compenſationem non admitteret. Sed
nec ea actione hodie quis vti poteſt, ad id repetendum, quod vt pecuniam ſibi debitam reciperet, dedit: ſed condictione ob turpem cauſam experietur tametſi in actione ex vendito, cæteriſque bonæ fidei, alind dicendum ſit. Fortius dico, nal-
lam adeo ſtrictam, anguſtamque actionem eſſe, in qua iudex
interdum ex bono& æqao quicquam non arbitretur. Id non tantum in actione ex ſtipulatu.d.l. continuus.§. cum ita. ſed etiam ex teſtamento perſpici poteſt. Pone, maritus li- bertis legauit, ſi ab vxore ſua non receſſerint: eum ea aſſidue proficiſcatur, an ſequi cam liberti debeant, quæritur? Scæuo- la l. Mæuia.§. vxore. de ann. leg. putat, non poſſe abſolute reſponderi, cum multa oriti poſſint, quæ pro bono ſint æſti-
manda: ideoque huiuſmodi varietatem viri boni arbittio di-
rimendam eſſe. Icaque eleganter à Caio dictum eſt in l. his. de
condit.& demon. In iis, quæ extra teſtamentum incurrunt,
id eſt, in cafibus inopinatis, qui àteſtatore non ſunt expreſſi, res ex bono& æquo interpretationem ca pere. Ex quo anno- tandum eſt, bonum& æquum, ſeu, vt Ariſtoreles vocat, 2 gemis, non ad legum modo interpretationem, verumetiam teſtamentorum, contractuum, aliarumque diſpoſitionum pertinere. Et ita regulã antiqui iuris interpretor qua dictum eſt, lin omnibus. dé reg. iur. In oinnibus quidem, maxime ta- men in iure, æquitatem ſpectandam eſſe.
FRANCISCI DVARENI IVRIS 4 O—O LrEIN Ls n 1I. b.
DE PROBATIONIBVS COMMENTARIVS.
De vtilitate huius tractatus. C A p. I.
& ICtractatus, quem aggredimur, longe vtiliſſimus eſt iis, qui in foro verſantur, He X” iudicis. Nam omnis quæſtio, quæ 8eꝛs inter litigantes mouetur, aut iuris eſt,
N aurfacti. Quaſtio, iuris eſt cum conſtat
) factum eſſe id, de quo lis eſt, ſed quæri- tur de iure,& ſtatus cauſæ iuridicialis
dicitur:& hæ iuris quæſtiones proprie ſunt iuriſconſultorum,& pertinent maxime ad iuris ſcien- tiam. Alia eſt quæſtio facti, cum non conſtat, an id factum ſit, de quo lis orta eſt: puta, cum vnus dicit, alter inficiatur: conſtitutio huius cauſæ dicitur coniecturalis. Quaſtiones
autem facti, proprie ad iuriſconſultos non Pettinens„ ſed ad
eratores potius. Nec veteres iureconſulti ſolebant de his re- ſpondere. Aquilius Gallus remittebat conſultores ad Cice- ronem. Oſtendi lib. 1. diſputat. c. 41.& fuſius in libro quem inſcripſi Scæuolam. Iudicis tamen eſt, de his cognoſcere,& iudicare:latius quippe eſt iudicis, quam iure contulti officium l. 1. D. de iuriſd. Nec vero quicquam eſt frequentius in iudi- ciis, quam hæ quæſtiones, in quibus probatio requiritur. Non enim poteſt obtinere is, qui agit, ſine probatione. l. qui accuſare. C. de eden. Hincillud, non ius qeficit ‚ſed probatio Lduo ſunt Titii. D. de teſtam. tutel. Tametſi autem quæſtiones facti recte dicantur non perti- neread ius: tamen ſegislatoris eſt, præſcribere aliquid de for- ma,& ratione probãdi. Ciuilis enim ſcientia eſt ap X vi, vt ait Ari. l.1. Ethic. quaſi cæteris ſciétiis imperet,& dominetur. Non definiunt leges rationem omnem faciendæ fidei„& probandi, neque id quidem poſſunt: tamerſi de ea ratione probandi præſcribunt inulta vtilia„ac neceſſaria: Quis pro-
bare debeat, quot teſtes ſint neceſſarii,& alia huiuſmodi.
Sed& præcepta auædam continentur libris noſtris, non
diſſimilia Rhetorum pręceptionib. ſed horum cognitio ma⸗ gnopere vtilis eſt ac neceſſaria. b De defnitione probationis. C àA P. II.
Iicihiendän eſt à declaratione vocabulorum, quid ſit pro- 1 batio item quid præſumptio. Non definiunt luriſcontulti, nec etiam opus his eſt definitione dialecbica. Recte Galenus ait, non eſſe opus definitione dialectica in initio diſputationis alicuins, cum res aliter declarari, ac intelligi poteſt, ac nſecta-
eorum ſcripra legat de finitione probationis, non poterit non
ridere,& admirari corum meptias. Si quis mihi non credat, is velim euoluat commentationes cuiuſdam recentioris vul- e noti, quæ ſunt Lahe annis ab hinc quatuor, aut quinque- uius ego mentionẽ: acio, quia cæteris habetur clegantior etur elegantior
Ad rem, videamus quid ſit probare. Soleo ita definite quo
modo poſſum,& vt mini videtur ſufficere ad declarandum id
de quo agitur. Probare, eſt rei controuerſæ teſtibus aut tabu- lis iudici tidem, facere. Qua de re ſcripſi lib.i. diſput.c.2 7. Huius definitionis verba expendenda ſunt, atq; declaran- da. Dixi fidem facere, vt declararem homonymum. Probare interdum ſignificat expetiri rem,& tentare, vt probate ami⸗ cos: habet& alias ſi guificationes. Fidem facere minus habet ambiguitatis,& ſum prum àme
eſt ex Quintil. l. 5.vvbi idem ait, probationem idem elle, quod Græci mis dicunt, id eſt, fidem, ſi verbum verho reddere Vve-
lis. Dixi rei controuerſ æ, quia quæ ceria ſunt, acconfeſſa, non requirunt probationem, vt cum aduerlarius reſpondet con- fitendo in iure, id eſt, in loco in quo ius redditur pro iudicato eſt, quia quodammodo ſua ſententia dam natur. l.1. de eonfeſ, De qus mox dicturi ſumuas.
—
22/
— 2————
—ᷣ—ᷣ—:::——
——
——⏑——MOX;-—————————

—
——
——————— 5 ——————————————————————— 5— tant 2 8„ ——————————————————————4—— ——————— 8 2—õ——— k ——————————————————————— 2 4 ————— 7— 2—
————
224 Franc. Duareni(omment.
Item hoc verbum oſtendit diligenter animaduertendum eſſe, quid conti ouerſum ſit:& ad hoc maxime teſpiciunt pra- gmatici in foro ld declarãdum eſt exemplis. Vnum eſt: Quod alienauir libertus dolo,& in fraudem patroni, reuocatur.l. pa- tronus. G. hic. facit l..§. alienatio. ff. ſi quid in fraud. patro- Duoigitur probanda ſunt, alienatio ſeilicet, dolus ſiue fraus liberti. Qui alterum tantùm probat, nihil agit, cum de vtro- que ſit controuerſia.
Aliud eſt exemplum inl. ante omnis. 23. vt ſi agatur hypo- thecaria actione contratertium poſſeſſorem, reus ſimplici- ter inficiatur. Duo actori probanda ſunt, vnum quod inter agentem& debitorem co nuenit, vt res pignori, hypothecæ- ve ſit ſuppoſita: alterũ quod pignotis tempore res ad debito- rem pertinuerit. Qui alterum probat, nihil agit, quia de vtro-
ue eſt controuerſia....
Deinde dicitur iudici, quia ſic loquuntur luriſconſulti, vt Celſus inl. quinquaginta.. hic. Petitor cum duas ſcripturas oſtẽdit,& hæres poſteriorem inanem eſſe dicit, id iudici pro- bare debet. Similis èſt locus apud Ilmperatorem Anto. I. 1. C. de condict. ob turp. cauſ.ibi, interpoſitam cautionem ob tur- pem cauſam ei, qui ſuper ea re cogniturus eſt, probaueris, ab- ſolutio ſequetut:& alius apud Imper. Alex. l.1. C. de reb.alie. non alien. ſi præſidi prouinciæ probatum fuerit. Similis item eſt apud Paulum, ſi filium meum ſe eſſe iudici probauerit, hæ- res mihi eſto. l. Lucius. ff. de condi.& demonſtrat. Hoc igitur poſuiin definitione, primo, quia video luriſconſultos ita lo- qui: ſecundo, quia etymologia huius verbirectẽ cognoſci po- teſt, qui probat quod intendit, probat iudici, id eſt, kacit vt iu- dici probum id rectumq; videatur. Cic.6. in Verrem. Non ve- reor ne hoc officium meum Seruilio iudici non ptobem. Ac fortaſſis ita ſenſit Placent. apud Accur. tametſ ineptè loqui- tur in rubr. C.de probat. A probè aduerbio(inquit) probatio dicitur: quia probè faeit, qui probat, quod intendit.
Deinde dicitur, teſtibus, aut tabulis. Qnouiam omnis pro- batio his duobus conſtat. Quamuis enim multa ſint proba- tionum genera, tamen quæcunque fit probatio, ſemper ali- quid oporter teſtibus,& fide tabularum probare, iuxta ſen- tentiam Iſidoric. forma. de verb. ſign. in decret. Hic, id eſt, in noſtro titulo generaliter tractatur de probatione, deinde in ſublequenti, de probatione, quæ ſit per teſtes, poſt, de ea quæ fir per inſtrumenta. Ex hac definitione colligitur, iudicem ſe- qui non debere, quod ſibi verum, rectumq; videtur, ſed quod probatum eſt legitimis modis, teſtibus nimirum, aut inſtru- mentis.l. lllicitas.§. veritas. D. de offic. præſid.
Latiſſimè tamen patet iudicis atbitrium in hac probatione aſtruenda. Nec quidem ad vnam probationis ſpeciem debet iudex ſtatim alligari, led ex animi ſui ſententia ęſtimabit, quid aut credat, aut parum ſibi probatum opinetur. l.z. D. deteſti. Et iudex quippe motum animi ſui ex argumentis,& teſtimo- niis, quæ& rei aptiora,& vero proximiora eſſe comperetit, confirmabit, vti tradit Arcadius inl. ob carmen.. in fi. D. eo. Hæc de definitione probationis ſatis ſuperque. Ex qua quidẽ intelligi poteſt, quid dicendum ſit de confeſſione. Solet enim quæri, an ſit probatio. Cum quis non inſiciatur, ſed confite- tur in iudicio, nulla eſt opus probatione, cum probentur ea quæ controuerſa ſunt, atq; incerta: alias non poteſt iudex pro- nuntiare. Confeſſus autem haberur pro iudicato,&ondem- nato. l.1. D. de confeſſ. neque probatio, neq; ſententia necel- ſaria eſt. Non probat quidem cõfeſſus, ſed exoneraturproban-
di neceſſitate. Ergo confeſſio non eſt probatio. Argumento
eſt etiam quod ritulus de confeſſ. non ponitur in hac parte, ſed alia in parte valde remota ab hoctrsctatu de probationi-
bus. Si quis tam en appellare voluerit probationem, quod vim
probationis habeat, cum eo nulla eſt mihi contentio, modo id intelligamus per abuſionem: ſed nos de proprietate verbo- rum hic loquimur. Et hæc intelligenda ſunt, cùm reus confi- tecur in indicio quod intendit actor: quo caſu nulla requiritur probatio. Aliquando inficiatur reus, quod intendit actor, ta- men dicit actor eum confeſſum fuiſſe,& hoc teſtibus,& in- ſtrumentis probari debet. An probatio ſit, ex iis quæ poſtea dicturi ſumus, manifeſte appatebit hanc nõ eſſe plenam pro- bationem.
De iureiurando ſimilis eſt quæſtio, an ſit probatio. Iurare deferente parte, non eſt fſidem facere teſtibus, aur tabulis. Qum enim quis iuxat defetante aduerſario, non probat, ſed
exoneratur probandi neceſſitate. d.I. eum qui, ff. de iureiur. Perinde eſt ac ſi probatum eſſet, cum iuſiurandum pro veri- tate habeatur. l. ſed etſi poſſeſſori.§. vlt. eo. Aduerſarius reo volente iurauit ſibi deberi pecuniam,& initum pactum eſt, vt is vincat, qui in iudicio iurauerit. Vim ſanè probationis habet hoc iuſiurandum, cum teſtis ſit atque iudex in cauſa ſua. l. 1. quarum rerum actio non dat.l. vlt. de fideicom. C. Sed abuſi- ue quidem nos de proprietate loquimur- Abſolutus eſt pri. mus locus diſputationis huias. b b C A y. III. De diuiſione probationis. Alximus quid ſit probatio. diximus etiam nec confeffio- aem aduerſarij, nec iuſiurandum probationem eſſe, er de finitione noſtra. Vtrumque tamen vim probationis habet, facitque ne qui aliquid dicit, probare cogatur:& cum aduet- ſarius iurauit, altero deferente, nulla eſt neceſſaria probatio. Nec nos mouere debet Quintilianus libr.. inſtitut. orat. qui ponit iuſiurandum inter probationum genera. Nam latids accipitur verbum probatio, apud Rhetores, quam apud luriſ- conſultos. Ponunt enim res iudicatas(quas Fabius præiudicia vocat)in numero probationum, item leges ipſas: vocantque probationem, confirmationem eius quod dicimus, ſiue in in- re id conſiſtat, ſiue in facto:& in omni ſtatu ſeu conſtitutio- ne, ſiue coniecturali, ſiue iuridiciali, vtuntur probatione. Lis enim nulla eſt,(inquit Quintil.) eui probarione opus non ſit. Et ſane cum de iure quæritur, ſolet diſputati de eointer li- tigantes: ac multa afferuntur, vt proberur aliquid iure eſſefa- ctum, aut non eſle. Nos probationem ita accipimus, quaſi ad conſticutionem coniecturalem tantum pertineat, cum quæ- ritur de facto, non de iure. Rata ſunt exempla eius probatio- nis quæ ad ius pertineat, apud lureconſultos noſtros. Sed de hac re poſtea aliquantò plura dicemus, adl. ab ea parte. hic.
Iam ſequitur probationum diuiſio valde vtilis in hac diſputa-
tione. Ariſtoteles quidem, Cice. Quinrtil.& alii diuidunt pro- bationem in artificialem,& inartificialem: illa d πνφαηνε, hæc dreoc dicitur, nos artificialem,& inartificialem vulgo dici- mus. Atque ita loquitur Quintilian. Ariſtotelem interpre- tans, lib. ·. cap. 1.
Iam diximus probationem apud eos latius patere,& perti- nere etiam ad quæſtiones iuris: apud luriſconſultos non iti- dem. Itaque ab eorum via nonnihil deflectimus&e diuidimus probationem, quæ ad factum rantum pertinet,& quæ teſti⸗ bus, aut tabulis conſtat. nam ſolam probationem agnoſcimus inarficialem. Eſt apud nos genus, quæ ſpecies apud Rhetores: dicimus igitur probationem aliam directam, aliam obliquam. Directam vocamus, cum idipſum continetur tabulis aut teſti⸗ moniis, quod intendimus, ſiue probare volumus. Exemplum, aio me tibi pecuniam certam credidiſſe, profero inſtrumen- tum, produco teſtes, qui adfuerunt numerationi. Hæc proba- tio eſt dire cta, quia directo probatur ex ipſis inſtrumentis,& teſtimoniis. Et eſt hæc probatio verè mππαννα& inartificialis,& quidem rectius ac verius inartificialis, quam que ARhetoribus ita vocatur, quia eſt omnino artis expers, nec vlla opus eſt arte ad fidem faciendam. Obliquam vocamus, cum directo non probatur tabulis aut teſtibus id quod intendimus, ſed id er eis colligitur argumentando. Et hæc poteſt dici attificialis, quia ex arte cognoſcimus quæ quibus præpoſitis ſint conſequen-
tia, Dialectica videlicet, atq; etiã Rhetorica. Eſt enim Rheto-
rica Dialectice ſimilis,& vt Ariſt. ait au οꝓos: vtraq;organum quoddam eſt iuriſprudentiæ noſtræ. De directa nunc plura non ſunt dicenda. Dicendum eſt de ea quam vocamus obli quam& indirectam. Vtimut his verbis demonſtrandi cauſa, quæ ſatis latina ſunt,& ad docendum accommodata. None- nim grata eſt nobis nouatio vetborum ſine vtilitate.
(A v. IIII. De ſubdiuiſione probationis obliquæ,&de ea quæ ne- ceſſaria dicitur.
[TVius ptobationis obliquæ ſcilicet, tria ſunt geneta, ſiue gradus quis appellate malit, neceſlaria veriſimilis,& le-
uis: Quintil. non tepugnante vocat. Neceſſaria& certa, cum id quod intendimus, colligitur neceſſario ex inſtrumentisi- pſis, aut teſtimonis. Exempli gratia: ſi peperit mulier, ne- ceſſe eſt„ cum viro concubuiſle. Partcus probatur te ſtibus. Alterum-
—————
—
—— 22—õA'—— 2—

ihes — 1 odatione qyun ritur, ſolet diſputati de edite
Ir, vproberur diqpid ius k odauionem ta ccipimes uit llem tantum beninen angn Ranaſantexemph eicpptodan padlurecanſaltosnolts Seit lura dicemus, adl deapare. li m diuiſio valde wiibin R üühut; „Cice. uiorll Küücuuge . Kinzutcialem: Ila wac cialem,& inartifcialem ui
Quuaeilaa. Ariſtotelem ir
vem apad eos latiuspatete, i iuris: apudluriſconfultos m anonnihil deflectimus&è’diuti Aumtantum penine„Kquarh im ſolam probationem agnolcm genus qur pecies:puq Rketon malam lieckꝛmalamobliqun dioſum continetuttabulsaut teli fue probare clumus Exewplur
m crecidiſle, hroleto ioſtrumer
veruntnumerrioni Hrchah optodatut ex Ypls iaſtrumensh
r ue aatuhcialis qumae Szektit ouusexpeis,pec ill 3 Gora n Hecou. b— os ſedidele iote dusid quo teſt atiſicals 9 cpo ollet E 12. pol Untomese ge 8 oticà- kkemie alſ eRe e rachaihe tAtitad cckananeſ tir— racmu — 3 Tds ritndu ut huV a4. mal endum ac mac te d doc umß vrlita uio Ve 1 A* 1 odtuuſus uuuis hliſu⸗ ₰. 1 alicet, mah. nib,
jn Tit. de Probationibus.
Alterum autem colligitur, ex ipſis teſtimoniis neceſſario: quia non poteſt non ta eſſe, vt ea mulier quæ peperit, cum
viro cum concubuerit. Exemplum eſt igitur huic probatio-
ni aptum: ſicuti cum dicimus, qui Athenis fuit certo ali- quo die, eodem nonfuiſle Romæ. 81 igitur Achenis illo die aliquid feciſſo arguatur, debebit ſuum alibi probare. l. opti- main. Cod. decontrahsa.& commit. ſtipul. Aliud exem- plum Vnruuiide corona aurea, adduxi in lib. quem inſcri-
ſi Scæuola. Aliud exemplum peti poteſt ex Piurarcho, in Alcib. ad reueliendos teſtes illos qui aiebant: Alcibiadem ſta- tuas fiegille,& hoc illum facientem vidiſſe ſe noctu: ille air eo tempote noununium fuiſſe, noctem illunem& obſcu- ram faiſſe, uec potuiſſe videri noctu. Sunt hæc ſigna certa& indubitata quæ Ariſtotel. vocat nxuneæ. ltaque valet hæc probatio ad condemnationem. I. vltim. Cod. hoc titu.& eciam in criminali iudicio, vt poſtea dicemus.
8
d C. v. vV.
1 3
De veriſimili probatione.
SEcunda eſt veriſimilis, ſeu credibilis, cum ex tabulis, aut
eſtimoniis colligitur, quod intendimus non naturali& neceſfaria, ſed probabili ratione. Hæc diſtinguitur aliquan- do à probatione,& præſumptio dicitur in rubrica ipſa: præ- ſumere dicitur quaſi prius ſumere: quia id animo,& cogi- tatione ſamitur, antequam certum aliquid allatum fuerit. Præſumpta opinio dicitur à Quintil. libr. z. Iaſtit. orat. Præ- ſumpta ſuſpicio apud Tacitum ita accipitur. Noſtri dicunt præſumptionem, quod verbum vix reperias apud veteres au- tores. Oritur ergo ex ratione aliqua probabili, veriſimili,
credibili, non certa, non neceſſaria. Quid autem credibile
ſir, aut non ſit, non poteſt in vniuerſum definiri. Quintil. lib. ſ. cap. 10. id ex communiintellectu induci ait. Commu- nes ſunt quædam animi conceptiones(quas Græci evoias vocant) inſitæ nobis natura, quæ multum valent ad hoc iu. dicandum, iuuant etiam plurimum in hac re mores homi- num, vſus, experientia,& oportet hominem muam eſſe, qui ad hæc iudicanda ſit idoneus. Conferunt Ariſtotelis præcepta in libr. 2. Rhetor. quibus docet, qui ſint hominum mores, quid cuique rei accidat, quid conueaiat homini cum quaque re. Proderunt etiam Iuriſconſult. exempla de quibus nunc dicemus. Magis enim vtuntur exemplis, quam præce- pris Iuriſconſulti. 3
Exemplum probationis veriſimilis, ſiue præſumptionis,
vnum eſt vulgare de mutatione voluntatis apud Vlpianum in
I. eum qui. 22. hic. Voluntas præſumitur non eſſe mutata:
ideo qui mutatam dieit, probare debet,& qui heri aliquid
voluit, creditur& hodie idem velle, niſi aliud appareat.
ſilium ac voluntatem mutent. Homo quippe eſt ³υκκαηe or, vt ait Plato in quadam epiſtola: ſed in dubio præſu- mitur manere in eadem voluntate,& ex præteritis ſolent æſtimari præſentia, inquit Quintilia. libr. 5. cap. 10. Ex
communi ſenſu hoc æſtimatur. Ecce cum dubitatur, an Titius aliquid velis, quiſquis intellexerit eum id heri voluiſ-
ſe, facilius credet,& hodie velle. Sic dicimus eum qui recte
valet, peruenturum eſſe in craſtinum, apud eundem Quin- tilia. ſic iudicamus, quamuis incertum ſit. Dubitatur an
Titius viuat hodie, nemo eſt, qui non ſit propenſus ad cre- dendum eum viuere, vbi intellexerit, eum heri recte va- luiſſe. Huic præſumptioni maxime locus eſt, ſi non ma- gnum ſpatium temporis interceſſerit. Non eſt enim facile quemquam ſtatim mutare, ac corrigere quod fecit. l. non ad ea. ff. de condit.& demonſtrat. Poſt longum tempus fa- cilius præſumeretur mucatio. Huc perrinet quod traditum
eſt ab Vlpian. inl. fideicommiſſa.§. ſi rem. D. de legat. 3. de
teſtatore qui rem alienam legauit: alienauit(inquit) forte coactus neceſſirate:& nihilominus debetur legatario, niſi probetur, ei adimere teſtatorem voluiſſe. Probatio autem mutatæ voluntatis, ab hæredibus eſt exigenda, cum non præſumatur mutata voluntas, niſi probetur. Poteſt autem probari contraria voluntas aliis coniecturis. vt ſi quis teſta-
mentum poſterius fecerit, non creditur reliquiſſè legatum prioris teſtamenti, ſi nullam fecerit mentionem in potterio-
re. Totum enim prius teſtamentum reuocatur ipſo iure&
—
Poteſt tamen aliter ſe res habere, cum homines ſæpe con-
22²29⁹9
rum pitur.§. poſteriore. Iaſtitut. quibus mod. teſtam. infir. Quod eſt intelligendum, niſi aliqua probabilis ſit coniectu- ra non mutaræ voluntatis. Adducit& in hoc exemplum tale Papinianus in l. z. hic. Quidam fecit teſtamentum, in quo inſtituit hæredem,& fideicommiſſum reliquit homini non
capaci,& cui relinqui non poterat, veluti homini cœlibi con- tra legem Papiam, cuius meminit luſtin ianus in Inſtitutio-
nibus. Namſ cœlebs legatum capere non poteſt ex teſtamen- to iure veteri. l. 1. Cod. de infir. pœn. cœlib.&c. Iraque hoc legatum fiſcus vendicare poteſt. l. 3. D. de iure fiſci. cum ſit relictum in fraudem legis. Deinde poſterins teſtamentum
factum eſt, in quo idem hæres ſcriprus fuit, qui in priori
teſtamento: fiſcus petit id, quod relictum fuit contra le- gem: negat hæres quicquam fuiſſe relictum in fraudem le- gis: quæritur hic, cui incumbat onus probandi? ait hic pro- bationem mutatæ voluntatis incumbere hæredi. Ec ratio- nem adfert, quia ſecreti ſuſcepti ratio plerunque reram do- minis perſuader, eos ira hæredes ſcribere, quorum fidem ele- gerunt. In ſecundo enim teſtamento præſumitur teſtator ta- cuiſſe quod ſecretum eſſe voluit, atque occultum, ne fiſcus id intelligens vindicaret. Et credibile eſt, eundem inſtitutum hæredem quod ſecretum eſt, ſuſcepiſſe, cum eius fides prius electa fuerit. b
Aliud exemplum huius præſumptionis eſt ex Celſo in hanc ſpeciem in l. quinquaginta. hic. quidam teſtamento quinqua-
ginta legauit, idem ſcriptum eſt in codicillis poſtea, legatum duplicare voluiſſe creditur. Proinde hæredi probatio incum- bit, non voluiſſe duplicare. Coniectura eſt, quia duæ ſcri- pturæ proferuntur, ideo conſulendum eſt iudicium, ſenſuſ- que communis. Nemo eſt ſenſu communi præditus, qui non præſumat, prima facie duplicem ſummam legatario deberi, niſi forte hæres contrarium probauerit. Huic aduerſatur
VIpian. albi in l. plane.§. eadem res. C. de legat. 1. Vhi hoc
in caſu legatario probationem incumbere aſſerit, non hæred. De hac antinomia quid ſentiam, ſcripſi libr. 1. de iure ac-
creſc. cap. 7.
Aliud exemplum huius præſumptionis ex Modeſtino pro-
fertur, de cancellatione inſtrumenti, qua liberatio præſu-
mitur, quamuis non neceſlſario conſequatur. l. ſi chitogra- phum. 24. huius tit. Nam caſu aliquo potuit chirographum cancellari, non vt liberetur reus. Sed tamen in dubio credi- tur in cauſam liberationis id factum: quia ita fieri vt pluri- mum ſolec. Et quia non eſt firma nec plena probatio, poteſt contrarium probari. Et hoc generale eſt in omnibus huiuſ- cemodi præſumprionibus, vt qui contra probare velit, debeat
apertiſſimas probationes opponere. VIpianus in l. non veriſi-
mile. D. de eo quod metus cauſa.
Aliud etiam exemplum producitur ex Celſo in hanc fur- mam: quiſque præſumitur hæredibus ſuis conſulere, quo- niam hæredes noſtros eodem loco habemus, quo& nos i- pſos, vt qui vicem noſtram teneant, noſtram repræſentent perſonam,& per quos nomen noſtrum conſeruetur. leg. 9. hic. l. mortuo. de fide inſtrumen. l. hæres quandocunque D.
de acquir. hæredi. Hic ergo ſpectandum eſt quod eſt in ho-
minum more poſitum. Quare ſi quis ſibi paciſcatur,& hæ- redibus ſuis paciſcitur. Eſtque hæc probatio veriſimilis non plena. Proinde probari poteſt voluntas contraria. coniun- genda eſt hæc lex cum l. auus. D. de pact. eadem eſt enim in- icriptio vtriuſque capitis, vbi etiam conſulere hæredi conceſ- ſum eſt contra regulam Pauli, inl. quo tutela. de reg. iur. D.
nec tantum hæredi conſulere permittitur, ſed etiam in dubio
præſumitur.
Aliud exemplum profert Paul. hoc modo, in I. ſi filius. hoc titu. Filius præſumitur eſſe in poteſtate patris: filius eſt Titii, ergo eſt in poteſtate Titii. Argumentum eſt proba- bile, licer non neceſſarinm. Poteſt enim elſe emancipatus,
velalio modo à patria liberatus poteſtate. Hoc intendo ex
communi intellectu poſſe hanc præſumptionem æſtimari: Si quis cognouerit filium eſſe in patris poteſtate iure Roma-
no,& talem naſci filium quemcunque. Non enim ſui iuris
naſcitur, qui patre viuo naſcitur. I, nam ciuium. D. de iis qui
ſunt ſui velalie. iur. Inſtitut. de pat. poteſt. in princip. Iu te
igitur dubia facilius credimus filium eſſe in poteſtare patris, quam emancipatum. Proinde ſi ad libertarem proclamer fi-
lius, prior docere iubetur, ſe eſſe patria poteſtate olutum.
V

—-
.—— 5 e S 1. 8— 3————————————,———— e—-. g———— 2 9— 4— 5 —— 4.*—— 4 3 4——— ————.——-——y——————— ———— 3— 5—— 5.——————————————— ſſſͤ —— 2*..——— 4————————————————————————————.———— .———————————————— 3————————— 3—————* ———— 2————— 2——— 4———— 3 8 6———————————————.————— 2————..— 8.— ———-————— 4———————————————————————————*. 3 ——————————————————— 8———————— 8—..—* 1 ———————————————=——.————————————.—— ——————————.————————— 2———————————;—————B ——.— 2— ÿ,— Ae——————.———.—————————— — 1 6— 4— 8 2———————. ——.—— 4 5———————.——.———— ——— 8—————.——’——;———— —————ÿ—ÿ’ᷣ E——— 1———— ————————————————— 2————— —————-————— 8.
——————
————
— 2—— 4 9——— —— 4—————————————— 4— — 5————————————.——————————. —————————*—— 5. ———————————————— —————— S———————— 4———— ———y——————————
230 Franc. Duareni Comment.
d. l. ſi filius.& l. liberis. in fin. D. de libe. cau. Eſt& aliud ex- emplum eiuſdem Celſi in hunc modum 1 qui pauper eſt ho- die, præſumitur& prius paupet fuiſſe, niſi contrarium pro- betur. l. non eſt neceſſe. hic. Sed an ſit hæc vna cauſa, cur pro- bet magiſtratus, dicam poſtea. Nam plærique contendunt, ĩd non recte colligi ex ea lege, ſed de his loquor, quaſi ex com- muni ſenſu æſtimentur ſiue lege. Ecce cum dubitatur, an quis fuerit diues duobus aut tribus ab hincannis facilius præ- ſumitur fuiſſe diues, ſi etiam modo diues ſit:& facilius inops, ſi nunc inops ſit. Si igitur pupillo magiſtratus fideiuſſore dederit, qui nunc pauper,& minime ſoluendo ſit, facit pro pupillo præſumptio. Ideo magiſtratus probare deber, fi— iſſe loluendo co tempore, quo darus eſt ille fideiuſſor. Non eſt admodum grauis coniectura hæc, ſed tamen con- iectura eſt.
Aliud exemplum eſt ex Paulo, in l. cum de indebito. 25. hic. Nemo(inquit) præſumitur ſuum donare, g eflundere 2 nec quiſquam tam teſupinus eſt, vt ſuas temere iactet pecunias& indebite effundat. Itaq; agens condictione indebiti probare debet indebitam fuiſſe pecuniam, quam ſoluit. Coniectura hæcoritur ex communi hominum natura,& conſuetudine. Sed de ea plenius infra dicturi ſumus. Aliud extat huc transla⸗- tum exemplum ab Vlpiano in l. filium. D. de iis qui ſunt ſui vel alieni iuris. Natus eſt exvvxore meaconſtante matrimonio, ergo eſt filius meus, quod tamen non neceſſario colligitur, præſertim in iis ciuitaribus, in quibus multi ſunt ſacerdotes,& monachi. Sed tamen præſumptio ſeu coniectura veriſimilis, & probabilis eſt, ſuadetq; honeſtas matrimonii, vt ita præſu- mamus, cum præſertim coniecturis plærunq; ſequamur quod honeſtum eſt.l. Quintus Murius. D. de donat. inter vir.& v- xor. l. etiam. C. eod. Ideo cum in controuerſiam venit, vnde ad mulierem quid peruenerit: ex bonis mariti quæſitum eſſe tempore matrimonii æſtimatur, vt videtur turpis quæſtus ſuſpicio.
Aliud exemplum de confeſſione facta extra iudicium ab- ſente parte, non enim eſt plena probario, nec ſequitur, con- feſſus eſt ſe feciſſe, ergo fecit. Miles glorioſus iactat ſe verbe- raſſe hominem, durum eſſer, huius confeſſionem temere, ac leuiter factam pro plena probatione recipi. Sed tamen ma-
gnam inducit præſumptionem. Vnde vulgo dicitur ſemiple-
na probatio ex conſtitutione pontificia. in cap. vltim. de ſuc- cel.ab inteſta.
CaA v. VI.
De leu probatione.
TErrtium genus probationis eſt, quam leuem dicimus, I u non repugnantem: ſic enim loquitur Fabius Quinti- lianus libr.. quæ nititur leui aliqua lofpic one,& opinione. Exemplum apud eundem Quintilia. furtum factum ab eo, qui domi fuit. Et ſimilia quædam hic obſeruamus. Similia a- pud noſtros reperiuntur argumenta. Vnum hoc eſt Pauli lu- riſconſulti in l. 4. hic. Seruum qui aufugit ab emptore, fu- gitiuum prius fuiſſe, coniectura eſt hic aliqua pro emptore, ſed leuis, quæ non transfert onus probandi in aduerſarium. Cum dubitatur, an quis fugerit ante annum, aut biennium: facile credemus eum fugiſſe, ſi nunc fugit. Sed leuis eſt, vt dixi, nec eius magna habetur ratio. Ideo nunc fugie fortaſſe, quia nouum dominum ferre non poteſt, cui nondum aflue- tus eſt. Notiſſimum quodque malum, id maxime tolerabile. Aliud exemplum eſt in hoc titu. de profeſſione matris in leg. penultim. hic. irata mater grauida,& à marito repudiata, abſente marito filium enixa eſt, quem ſpurium in actis pro- feſſa eſt. Antiqui enim liberos ſibi natos profitebantur apud acta. Marcus Philoſophus inſtituit, vt fieret ea profeſſio, au- ctore Capitolino. Hæc igitar coniectura leuis admodum eſt, cum præſertim repudiata à viro, atque adeo irata proponatur: ſed de profeſſione plenius infra dicemus. Aliud eſt hoc ex- emplum Scæuolæ inl. qui teſtamentum. hic. Confeſſio, in- quit, debiti facta à teſtarore vim habet legati, ſi forte non de- bebatur. l. Lucius.§. quiſquis. D. de legat. 2. Sed non ſufficit ad probandum debitum, ſi forte capax non ſit legati, vt ſi de- Portatus, vel cœlebs ſit, qui legatum petere non poteſt, niſi vt ſibi debitum: ideo non ſufficit hoc caſu teſtatoris eonfeſ- ſio. Eatamen probationem inducit qualemcunque, ſed lo-
uem,& infirmam, quæ facile leui alia præſumptione eliditut; quia facile præſumitur facta in fraudem legis. Et ſolent ho- mines huiuſmodi confeſſionis prætextu plærumque leges violare.
Aliud eſt exemplum Galleni Imper. ad lſidorum inlne- que natales. Cod. de probatio. Pater ingenuns; ergo filia ingenua. Leuis eſt hæc probatio: cum nihil probibeat,& pa- tremingenuum eſle,& filiam ancillam, cum præſertim par- tus matris condirionem ſequatur.l. partus. Cod. de rei vindic, Facit ad hoc vulgo tritum thema, non probat hoc eſſe, quoq quandoque contingit abeſſe. Aliad& ſimile eſt exemplum Imʒperatoris in l. ad probationem ſeruitutis. Cod. eod. Matet, fraterque ſeruilia fecerunt miniſteria, non propterea ſeruus cenſendus ſum, cum neque ingenuorum connigentia con- iunctis neceſſitudine præiudicet, neque de ſeruis ex eadem matre natis vnus libertatem adipiſci prohibeatur. Eſt& aliud conſimile exemplum Philippi lImper. in l. inſtrumenta. C. eo. Inſtrumenta domeſtica ſ inquit) ſeu priuata teſtatio, aut anno-
rtatio, ſi non aliis quoque adminiculis adiuuentur, ad probationeus
ſola non ſufficiunt. Hæc autem æſtimantur arbitrio iudicis nec poſſunt certa regula definiri. Ideo iudex in eis ſequitur, quod maxime ſibi credibile videtur I. cum de ærate. 13. hic. leg. 3. D. de teſti. b CA v. VII. De fama.
Nimus de triplici probatione; veriſimili, neceſſaria, leui- DRKrulin us multa,& varia exempla ſingalarium. De qui- buſdam aliis exemplis dubitatur, de quibus nunc dicemus, ae in primis quæritur de fama, an aliqua fides ei ſit habenda,& quanta. Eſt locus communis apud rhetores pro fama,& con- tra famam. Contra famam dicitur ſermo diſperſus, cui ma- lignitas initium dedit, credulitas inerementum, quod nulli non etiam innocentiſſimo poteſt accidere fraude inimico- rum falſa vulgantium. Quintilian. lib.. cap. 3.& notus Ver- gilip verſus: Tam ficti prauique tenax, quam nuncia veri. Quare æquum non videtur ob famam hanc quemquam da- mnari: cum nemo ſit tam innocens, qui poſſit maledicorum
hominum ſermones vitare. Cicero pro Lzlio, quotus quiſ-
qus famam effugere poteſt in tam maledica ciuitate? hac contra famam fere dicuntur. Pro fama dicitur conſenſus ci- uitatis,& publicum teſtimonium. Quintil. lib. ſ. cap. 7. Ci- cero in Topicis vocat multitudinis teſtimoninm. Iouis nun- tia dicitur ab Homer. Aloᷣ dενοεςα. Heſiodus vocat Deam. ſchines multa huiuſmodi affert pro fama in oratione con- tra Timarchum. Ex his autem omnihus famæ non omnino fidem habendam, nec eam omninocontemnendam elle con- ſtat. Et poteſt referri ad eam, quam dicimus leuem probatio- nem, ac ſuſpicionem. Huc pertinet quod Vlpian. ait in l.3. D. de teſtibus. Conſentiens fama confirmat rei de qua quæti- tur, fidem. Cum aliæ ſunt coniecturæ, fama his accedens prodeſt ad confirmandam fidem. Ob ſolam autem famam condemnare aliquem valde iniquum eſt, ac inciuile: hinc il- lud Dioclet. Vanæ populi voces non ſunt audiendæ. l. decu- rionum. Co. de pœnis. Nec enim vocibus illis credi oportet, quando aut noxium crimine abſolui, aut innocentem conde- mnari deſiderant. Proſunt tamen interdum ad illuminan- dam veritatem, vt verbo vtar Vlpiani in l. de minore.§. tor- menta. D. de quæſtio. Nam(inquit)& ex ſermone,& ex co qua quis conſtantia, qua trepidatione, quid dicit, vel cuius æ- ſtimationis quiſque in ciuitate ſua eſt, ad illuminandam veri- tatem pertinet. Quaſi diear, cum aliæ ſunt coniecturæ, ex quibus veritas apparet, ſed obſcurior adhuc eſt fama,& æſtimatio valet ad eam iliuminandam, vr ſit clatior,& il- luſtrior: hinc fit, vt interdum excuſetur is, qui famæ fidem habens aliquid fecit: vt ſi mulier andiens maritum deceſ- fiſſe, alii nupfit, non punitur pœna legis luliæ. leg. miles. 5* penultim. D. ad leg. lul. de aduſt. Nam etſi falſis rumoribus inducta fuit, pœnam non meretur. Non laudarur quidem nec probatur factum eius, quæ nimis credula fuĩt: ſed excuſa- tur quaſi aliqua miſeratione digna. Soler enim vulgus faci le afſentiri famæ,& rumori, qui plærunque fallax eſt, fictus & commentitius. Vulgo dicitur: Et partem veri fabula quæ-
quetenen b Do fuga⸗
Dillu potab pnnta au

fama. onezverimili neteffin a n crempla ſingalariun xai arut, de quibus dunccdicen 3 an aliqua fdesei bt ladent apudrbetoresptofm Ka dicitur ſermo diſperſu c 1 duhtainerementun da dul o poteſt accidete nutt unich Windllan.ld..cap Kramet dauique tenax, quam runcu pur odfamam hanc quemamm innocens, quipoſſit malcai e. Ckceropro lzlo, quotu eſtin tam maledica cilitate ar. Dro famadicitur conenl onium. Quintl. lb. ſ. cp..
ſeudinis teſtimonium. Ious uu
44„ug. Hefodus vocat Den
affert pto famain oratione co tem omnibus famæ Non omnimh moinocontemnendamelle cor m, quam dicimas leuem probai pertinet quod Vlpian. atinlh maconfrmat tei de quaqusr- coniectutæ, fuma his accedeni Sdem. Ob ſolam autem imn einiqunm eſt, ꝛcinciuiee: hiac
non lont audiendeæ.decr
bus ills credi oponté
Dictum eorabile 7* nt 9⁰- A7.
n Tit. de probationibus.
C A y. VIII. De fuga.
dam re cautum repetitur:ſuſpicio quidem inde oritur, ſed leuis, ac
tenuis:vt quæ per ſe ad condemnationem non ſufficiat. Solẽt fugere etiam innocentes; quod exitum iudicii reformident, nec immerito:inde illud Alcibia. apud Plutarchum: iεò ꝓνπνινν„
4— 7. 22. ud Sirei dlenv, èo"Sen diva, 2κννέeαεου½⁹, OHreir Arogwn(Sd uyav.
id eſt, ſtultum eſſe qui accuſatus,— liceat fugere, quærat abſolui& liberari. Huius exemplum ſequi debuerant veſtri commilitones, qui nunc ſunt in vinculis. Sed ille Græcus, hi
ſunt Galli,& Gallico ingenio. Olim Gallis nihil turpius vide-
batur, quam fugere. Scribit Deli. lib. 1². variæ hiſtor. exiſti-
maſſe eos adeo ignominioſum fugere, vt ne ex edibus quidem
ruentibus, aut ardentibus effugerent. Idem ſcribit Ariſtot. lib. 3. Ethic.& Srob. ſermo. 7. Sed fuga plerunque& honeſta eſt, & ſalutaris, præſertim in bello. Voxiſta turpitudinis aliquid videtur habere,& cedere quidem honeſtius putatur. Cicero in quadam epiſtola ad Brutum: Cedebas Brute, cedebas: quo- niam Stoici noſtri exiſtimanrt turpe eſſe fugere. Et Pontigo- nius cedens hoſtibus dicebat, non fugio, ſed vtilitatem, quæ retro eſt, perſequor. Idem& in iudicio vſurpatur interdum. Ac nequis dubitet, quin ob fugam non debeat quis damnari, locus eſt apettus de hac re in iure.l.vnica. C. de rapt. virg. ſi ra- ptor virginis aufugerit, ac poſtea apprehenſus fuerit, poſt le- gitimas aciuti cognitas probationes punietur. Conſimile eſt alibi exemplum in auth. vt iud. ſine quoquo ſuffra. g. neceſſi- tatem. col. 1. qui adminiſtrationem rexit,& faſces depoſuit, deber in prouincia per quinquaginta dies commorari, publice
ſe monſtrare,& ab omnibus ſuſcipere conuentiones. Qupd
ſi ante aufugerit, ac captus ſit, omne quidquid furatus ſit, cau- ſa cognita reddet. Ex quibus notandum eſt pro conuicto qui- dem non haberi eum qui aufugit, niſi alia adſit Probatioe Alia
tamen eſt ratio eorum, qui effracto carcere aufugeruntiquos
ait Calliſtratus puniendos eſſe,& ſi innocentes inueniantur ex eoctimine, propter quod impacti ſunt in carcerẽ. l. in eos. D. de cuſto.& exhib. reor. Nam effractura ipſa per ſe, deli- ctum eſt. Aduerſus eum autem qui aufugit, non effracto car- cere, nulla pœna ſtatuta eſt, ſi reperit fores apertas. Peccatum eſt veniale, nec ideo habetur pro conuicto, vt qui fortaſſis fu- gerit tędio carceris, aut cupiditate libertatis magis, quam con- ſcientiæ ſceleris alicuius. huc pertinet& illud: Qui fugit cum in carcere, vel ſub cuſtodia eſſet, in numero deſerrorum non computatur: quia cuſtodiæ refuga, non militiæ deſertor eſt. Is
tamen qui carcere effracto fugerit, capite punietur. l. miles
agrum.§. eius fugam. D. de re milit. CA b. I N. De præiudicils. A Lia eſt quæſtio de præiudiciis, id eſt, de rebus ante iudi- (A catis, de quibus docte ſatis ediſſerit Quintilianus lib.„. cap. z. Quæſtio hic proponitur de iudice, qui pronunciauit de facto inter alias perſonas. At certi iuris eſt, res inter alios iudi- catas, aliis non præiudicare. l.ſæpe conſtitutum. D. de re iudic. Verbi gratia, ſiiudex pronuntiauit rem quæ mea non eſt, meã eſſe, ſententia non nocebit vero domino, inducit tamen ſu- ſpicionem aliquam& præſumptionem. l. à ſententia. D. de appell. Et illa ſententia pronior eſt iudex ad me adiuuandum. I. ſi duo patroni. in princ. D. de iureiur. Excipiuntur aliqui ca- ſus, vt ſi quis ingenuus pronunciatus ſit coram contradicto- re. l. ingenuum. D. de ſtatu homin. Vel ſi ex cauſa de inoffi- cioſo cognouerit iudex,& contra teſtamentum pronuntia- uerit pro hærede, oberit hæc ſententia legatariis, fideicom-
miſlariis,& aliis id genus. l. Papinianus,§. ſi ex cauſa. D. de in-
offic. teſta. Dixi plenius in d. l.ſæpe conſtitutum. CA r. X. b De vi præſumptionum in criminalibus. A eſt quæſtio, an ex præſumptionibus damnari quis
Xpoſſit criminali iudicio,& vulgo dici ſolet non poſſe.. abſentem. D. de pœnis. Non enim æquum eſt, ſuſpicionibus
à Lia quaſtio eſt de fuga, ſi conuentus in iudicio, aut dela- (A uskagerit, an ob id damnari debeat, quaſi tacita ſit quę- confeſlio admiſſi, quod ſane iniquum eſſet, nec id illo iu-
231 aliquem damnari.. 1. 6. ſed etſi incerrum. D. de ventre in poſ. mitten. Conuenit autem inter omnes, poſſe quæſtionem ha- beri, ſi ſuſpicionibus vrgeatur. l.vlti. D. de quæſtionib. Quod ita accipiendum puto, ſi indicia ſint luce meridiana clariora,& ad fidem indubitata. Nam ex his indiciis plena oritur proba- tio.. ſciant cuncti. C. de probat. Indicia voco etiam quæ pro- babilia ſunt, non neceſſaria: de probabilibus quæ Græci aρμέ vocant, loquitur lex, non de neceſſariis que αααᷣe dicuntur. Nam quæ neceſſaria ſunt, hoc eſt, quæ aliter haberi bon poſ- ſunt, vix pertinere ad præcepta artis videntur:& vbi ſi gnum, ſiue indicium eſt indiſſolubile, ibi ne lis quidem eſt, vt coliſſe eam cum viro quæ pepetit. Conſimilia alia referũtur à Quin- tiliano lib. ſ. cap. 9. Ex quibus emanat Aαι⁶ςακeρα, id eſt, cui- dens& inexpugnabilis probatio. Cæterum concurſus non neceſſariorum indiciorum facit, vt certiſſima& indubitata habeantur, vt in l. ſi qui adulterii. C. de adult. Verbi gratia, adulterii accuſati intentata depulerunt proximitatis obtentu: hi ſi poſtmodum in nuptias ſuas contuberniumque conue- nerint, facinus illud in quo fuerunt accuſati, manifeſta fide, atque indiciis euidentibus publicabunt. Euidens probatio di- citur etiam illa, quæ gignitur ex coniecturis.l.ſi quis locuples. D. de manumiſ. teſtam. I. licer Imperator. D. de legat. 1. Quꝝ enim non prolunt ſingula, multa iuuant. Bart. in d. J. li- cet Imperator. Confirmat hoc Vlpia. his verbis, in l. 1.§. idem Cornelio. D. de quæſtionib. Vbi non in vnius qnidem lerui quæſtione fides rei conſtituitur, argumentis cauſa examinan- da eſt. ldem etiam intendit Imperator Conſtantinus de falſi-
tatis crimine detegendo diſputans, tunc(ait) acerrima fieri
debet indago, argumentis, teſtibus ſcriprurarum collatione,
aliiſque veſtigiis veritatis. l. vbi falſi. C. adl. Cornel. de falſis,
Conſimile eſt, quod alibi tradit Arrius Menander Iuriſcon- ſultus in l.non omnes.§. à barbaris. D. de re milit. Præterea noſtram ſententiam confitmant precepta rhetorum Ariſtor. Cice. Quintilia. Item orationes Ciceronis, ex quibus perſpi- cuum eſt, d olim Romæ vſitatum fuiſſe. Quare multum diſ- ſentio ab iis, qui putant non poſſe quemquam condemnatiex coniecturis quantumlibet rentidus Vndeait Cicer lib. 7. in Ver. bonum iudicem non elſe, qui certa ſuſpicione nõ mo- uetur, veluti homo dicitur occiſus à Titio, illius erat capitalis inimicus, minatus ei fuerat, atque inſidiatus, viſus eſt eodem loco,& tempore perturbarus& iratus cum gladio cruento, fugit metu perterritus, apprehenſus& interrogatus, nhilre- ſpondit: deprehenſa eſt in eo inconſtantia, trepidatio& alia huiuſmodi. Hæc ſigna euidentia ſunt,& quaſi tacita quedam teſtimonia, vt ait Cicer. in Partitionibus Oratoriis. Non du- bitarem hunc carnifici tradere, ſi iudex eſſem.
C A v. XI. Cui incumbat probandi onur.
haus de variis probationum generibus. Sequitur a- L Alius locus, in quo quæritur, quis probare debeat. Non enim poteſt iudicium exerceri, niſi vnus probarionis onus ſubeat.& ſolent de eo magnæ eſſe contentiones.§. retinen- dæ. Inſtitut. de interdict. Nam co non probante, cui id onus incumbit, vincit aduerſarius. Ergo definiendum eſt aliquid de hacre,& quædam traduntur regulæ à lureconſultis noſtris, quas nunc explicabimus. Prima eſt inl. z. hoctit. ei qui dicit non qui negar, probatio incumbir. Quod eſt accipiendum,
ſiue ſit actor, ſine reus: nam reus non ſemper negat, atque in- ficiatur, ſed interdum aliquid dicit pro defenſione ſua. Et cum
vnus tantum dicit, res eſt expedita, aut cum nihil eſt contro- uerſum, niſi quod vnus dicit. Exempli gratia, aio me tibi pecu- niam credidiſſe, negas ſimpliciter, mihi tantum incumbit pro- batio, cum ſolus dicam,& affirmem. Aliud exemplum: Pecu-
niam tibi certam credidi:fateris, ſed te ſoluiſſe ais. Vterque ali-
quid dicit, ſed quod dicir alter, non eſt cõtrouerſum. Proban- dum erit ergo id tantum, quod reus dicit,& eius eſt probare, quia dicit. Aliud exemplum: Pecuniam tibi credidi, fateor (inquis) led pactus es, ne petas: verum eſt(inquam) ſed metu compulſus, aut dolo inductus: nihil eſt hic probandum niſi metus, aut dolus. Et probabit actor, quia dicit replicando. In his quæſtionibus nulla eſt difficultas cum vnus tantum dicit. aut cum id tantum eſt controuerſum, quod vnus dicit, ſed V 2

—— ſſſ—
——————
ÿÿä
2 6 8 2— 4 ,——— B — 4— —.—————— ———— 2—ſſſſſ 8. 8— 4 —„— e—“ 2 55 4. 5— 3.—— 3— .—— 4 3—— 8*— 3 5 5 85—— d— 8* 6 — 8. 2 4———. 4 1—— .———— 4———————“ ———— 5———— 2 3 8 —— 5————————= ———.—— S——= —————————
—— —————
———;q——————————————————————.— —————————————————— —— 2—— 2 4. Be ee— 5————
———
23²
ne accidit, v bletunal dictam erriaſq; eſt controuerfum. Transfug ſti ad hoſtes, non trausfugi, ſed ab hoſtib vterqve dicit,& probare re milit. lcem d ficile eſt plærunque diſcernere, vter dicat,& vter negut: videturque interdum eſſe negatio, quæ ffirma- tionem habet, aut contra. Inde naſcuntur magnæ diffi ulta- tes,& perplexitates, ſed pro declaratione huius rei referemus exempla, quibus hic vtuntur Iuriſconſulti,& ex ea exp i⸗ cabimus. Vnum eſt Papiniani inl. ¹. hic. Cum quæritut an gentem, ſiue gentilitatem quis habear, angenus tantums de qui hoc allegat probare debet. Genus antem dieder eun. qui eiuſdem nominis ſunt, familiæ, z3aioni, 38 in- genuis oriundi ſant. De quibus Cicero mu tis in locis Seiee imn Topic.& lib. 1. de Ora.& ad Heren. lib. ncahe6, Vnde videntur gentiles homines dici noſtro empote. Sic eeibirur io lege decemuirali. l pronuntiario. D. de verboram ni⸗ ficatio. Exlege 12. abul.⸗gnatis,& gentilibus defuncti hæ- reditas de fertur. Genus vero latius accipitur,& pertinet non tantum ad agnatos, ſed etiam ad cognatos, fed hæc differen- tia confunditur ſæpe,& vnum pro altero in iure vſurpatur, ſed nihil refert in hac diſputatione. Hac autem eſt acci- piendum„cum is allegat gentem, aut genus, vt Papinia- ni verba oſten dunt, forte pertit hæreditatem,& dicit ſe gen- tilem eſle. Sufficiant hæc de expoſitione legis primæ tituli noſtri.
Aliud exemplum eſt Diocle.& Max. Imperat. in l. cum te. Cod. de probat. de minoris ætatis probatione, quæ incumbit ei, qui dicit, ſiue agendo, ſiue excipiendo. l. ſi minorem. C. de in integr. reſtit. Aliud eſt exremplum Pauli de actione redhi- bitoria in l. 4. hic. Cuius interpretatio,& intellectus peti po- teſt ex Vlpiano luriſconſulto quis fit fugitiuus, diffiniente in I. quis fit Lgiruus D do xdilitio edict. Cauſa actionis redhi- bitoriæ eſt, quia vendidit quis ſeruum fugitiuum, probatio incumbit ackori, idem iudicatur de patrono qui reuocare valt, quod eſtalienatum à liberto ſuo: duo dicit, nempe alie- natum e ſſe,& in fraudem ſuam alienatum, vtrumque pro- b re debet patronus.l. patronus. 6.hic. Conſimile eſt, quod Marcianus de actione hypothecaria ſcripſic inl. ante omnia, hic. Cui non eſſe locum ait, niſi duo probata fint: nempe rem obligatam eſle,& tempore obligationis fuiſſe eius, qui eam obligauit. De eo qui excipit, aut teplicat, exempla ſunt clara, & varia in hoc tractatu. Nee dabium eſt, quin Paulus aſſe- rens, eius eſſe probare, qui dicit, in l. z. hic. ſenſerit etiam de exceptione: quia loquitur generaliter. Argumento velillud eſt, quod ſcriptum id eſt in tractatu de exceptione, vt inicri- ptio oſtendit. lib. 69. aded Ctun. Qui igicur aliquid dicit, ſiue agit, ſiue ex ipiat, probare debet quod dicit, cum reus excipie ado actoris p riibus fuagatur. I. 2.& l. in exceptio- nibus. hic. 1.1. C. eod. Aliud exemplum hoc eſt, ſi teſtator ſciens rem alienam legatit, eam hæres præſtare legatario de- bet, ſecus ſi ignorans. l. ſires. D. de legatis I. Legatarius con- tendit fundues quempiam ſibi eſſe legatum, hæres dicit eſſe alienum,& ignorantem teſtatorem eum legaſſe: vtrius erit probare, teſtatorem ſcientem alienum fundum legaſſe? Mar- tianus reſpondit, legatario id probandi onus incumbere, in J. verius, hic.
Aliud eſt exemplum Vlpiani in hoc titulo de mutatione voluntatis in l.eum qui. 22. hic. non præſumitur voluntas mu- tata, vt ſupra dixi. Proinde qui aliquid voluit,& præſumitur nunc velle, niſi probetur voluntatem mutaſſe. Aliud exem- plum eſt Celſi in 1 ⁊. cap. hic. Legata ſunt bis quinquaginta,
teſtamento,& codicillis. I. egatarius ait, ſibi centum eſſe lega-
ta, nempe quinquaginta ex teſtamento, totidemque codicil- lis: hæres fatetur hoc legatum fuiſſe, ſed contendit alrerum legatum inane eſſe,& teſtatorem repetiiſſe in codcillis illa quinquaginta, quod oblitus fuerat, ſe quinquaginta in teſta- mẽto reliquiſſe,& alteram ſcripturam inanem eſſe ait. Quod quidem probare debet hæres: cum iure fauorabiliores ſint le- gatari, quam hæredes: atque ideo mutatæ voluntatis proba- tio ab hæredibus exigenda ſit.l. fideicommiſſa.§. ſi rem ſuam. D. de legat. 3. Aliud exemplum eſt eiuſdem Celſi in cap. 17. huius titu. Cuius ſpecies hæc eſt: Legatarius dicit, aio centum mihi legata eſſe, hæres ſic excipit, at locus eſt Falcidiæ, quia
Franc. Duareni(bmment.
legata excedunt dodrantem, probare debet hæres quod ia- teudit.
Aliud eſt exemplum Pauli in f. cap. hic, cuius hæc eſt ſpe⸗ cies: accuſas me facinoris alicuius, puta falſi, dico te prohi- bitum eſſe ſpecialiter accuſare: quia ſcilicet miles fis aut in- famis, aut filius, aut libertus meus es, vel muliet, vel pupil- lus, vel prepter alias cauſas, de quibus egit Marcellus inl. qui 2ccuſare. D. de accu. Si id neges, debeo probare, non ius, ſed factum iplum, quod allego: ius quippe certum eſt,& notum, vnde nec probationem requirit. l.2. God. de iuris& ta. gno. Ideo vix defendi poteſt vaulgaris opinio inrerpretum, qui dicunt negationem juris hic eſſe. lam dixi ſupra, proba- tionem apud luriſconſultos noſtros referrt ad ſtatum conie- cturalem, quamuis Rhetores latius accipiant. In hacigitur ſpecie reus air prohibitum eſſe ſpecialiter, quia generaliter permittitur cuiuis ex populo accuſare. Inſtit. de pub. iud. in princip. 1
Aliud eſt exemplum de emancipatione, quod poſtea de- clarabitur, cum de negante diſſeremus. Dixi probationem eius eſſe qui dicir, ſiue agendo, ſiue excipiendo,& id demon- ſtrari varis exemplis. Addendum eſt aliud exemplam ex Imp. Dioc.& Max. inl. ſiue poſſidetis. Cod. hoc tit. Duplex pro- ponitur ſpecies, prior nullam habet difficultatem. Emanci- patus agit aduerſus fratrem, eui demq; poſſeſſorem: conter- dit que ſibi à patre prædium eſſe donatum: dubium noneſt quin donatum probare debeat. Altera ſpecies, cum emanci-
patus poſſidet donatum prædium,& ait lex, eum adhucpro-
bare debere. idque ſecundum regulam, quia dicit hęres agens peritione hæreditatis, ita loquitur: Sum hæt es patris, cuius tu fundum poffides, tu illum mihi reſtitue: emati cipatus ſicre-
ſpondet fateor, fed mihi à patre donatt s fuit. hic probat do-
natum reus, quia id dicit ſcilicer excipiendo: regula igitur no- ſtra, ei qui dicit,&c. intelligenda eſt, niſi præſumprio iuris transferat onus probandi in aduerſarium. Exem plum eſtinh ſi chirographum. hic. Creditor petit pecuniam ſibi debitam ex mutuo, fatetur reus, ſed ſe ſoluiſſe contendit, in cuius 1ci probationem profert chicographum cancellatum, quod non lafficit ad probationem: ſed tamen nulla alia probatio ex gi- tur ab eo„propter Pre ſumprionem iuſ nec ideo tamen b- ſoluitur, ſed datur facultas actori contrarium pre bandi, caſu ſcilicet aliquo deletum eſſe, aut cancellatum, aut ab alio, quam à ſe eſſe deletum,& cancellatum. Sic eliditur præſumptiò cer- tioro probatione, illa tamen iuris præſumptio transfert onus hroband in actorem. Eadem eſt ratio huius exempli: metuil- ato me coegeſtirem meã dare, ſic ait actor, cui reus: ſed Ipon- te dediſti, nulla coactus necefſitate, ia vrbe inquam dediſti, vbi erant magiſtratus quos adite,& inuocare potuiſti, quo vt- que te vim pati prohiberent. Reus quidem non probat; pre- pter præſumptionem, ſed actor potius, qui huiuſmodi præ- ſum ptioni debet apertiſſimaas probationes violentiæ oppo- nere. l. vlrim. in princip. D. de eo quod met. cauſ. Abſqte
hac præſumptione dubitari poteſt, vter debeat probate,
nam vterque aliquid dicit, de quo poſtea dicetur. Sed vt cun- que ſit, manifeſtior probatio exigitur ab actore, propter præſumptionem qua iuuatur reus. Huc pertinet etiam, quod de cond ctione iudebiti dicitur, vter probare debeat: actor intendit, ſe indebitum ſoluiſſe, reus contra, debitum fuiſ- ſe. Vterque hic dicit aliquid, vnde naſcitur difficultas. Ego ſolui inde itum(inquit actor) iure debitum recepi(ait reus) vterque probare poceſt, quod dicit. Cum occufrit talis ſpe- cies, ſequimur quod æquius videtur, ita tamen vt reo ma- gis faueamus, cum præſertim nemo tam reſupinus ſit, vt lua temeite iactet,& eſtundat. c. quia veriſimile. de præſumptio. extra.l. cum de indebito. hic. Igitur Paulus in d. l. cum de in- debito. ait, actorem probare, niſi aliqua euidens ratio,& æ- quitas ſuadeat contrarium. veluti cum reus negauit ſolutum, & conuictus eſt mendacii, vel ſi actoris ea ſir perſona, vt ve- riſimile ſit, eum indebitum ſoluiſſe, pura ſi minor, wiles, ru- ſticus, mulier,&c. Hoc caſu reus ſubit onus probandi,& præ- ſamptio cedit præſumptioni, debitor ſcilicet fortiori& ef- ficatiori. Sed quid ni prober, dixerit aliquis, cum reus debeat probare ſuam exceptionem? Non poteſt dici wera exce- ptio hæc eſſe, quia vtrumque dicit actor,& ſolutum,& in- debitum. Sed modo probat reus, modo actor, prout æquum
videbi-

ebe eiuän
um emans 1*— lum,&c ait eer, eum adhucxn
ategulam, quia dici beresaarn utat: Sum hzies patrs cuus ühireſtitue: eman ipaus ſce ane donan stait.die hrohatn cdexcipiendo:tegul Prute Fenda eſt, niſt Tixſomio fote aductſ.rium. Ercophweſtin! dnotpeur pecuniuld deditam 4 leLAAuuſſe conteuit incici ograpbum cancellatum odun edtamen nulla aliaprobaidei peionem iuris: nccideoumt actoci contranum pte bud aut cuncellatum autabaliog arum. Sic cliditurptælumpvu- aiutis pra ſamptiotratsferton meſtruio hniuserewpl:metli ure, ſicait actot cuiteuriſed an ceſitate, iavie inqvam decli adite, auocrteocuillquo n. t. Reus qucemannpdune Kot pocins,quhuulmo aus probatiobes Aünis i . de co quod met. caul. Adiq
arroms. Hucpettinet erum gll
. 4 1 3 que odo actol, ud 25,0
nl
nn. it. de Probationibut.
videbitur, ex omnibus negotii cireumſtantiis: ſi enim pupil- lus totam ſolutam pecuniam indebitam fuiſſe dicat, debiram probare debebit reus: ſi minus, partem tantum indebitam ſolutam eſſe profiteatur, veluti cum tibi deberem centum, ducenta ſolui: peto igitur mihi centum reddi, vr indebita: Paulus ait, actorem in hoc caſu cuiuſcunque qualitatis, ſiue ætatis fuerit,probare debere. Magna quippe præſumptio eſt contra eum qui fatetur ſe partem debuiſſe: addit, id etiam dicendum eſſe, ſi actor fateatur ab initio debitum fuiſſe quod ſoluit, ſed obligationem fuiſſe ſublatam contendat ſolutione, velpacto de non petendo. Debita: in Pandectis Florentinis legitur debita, in aliis indebita. Ego lectionem P. Flor. pro- bo,& ſequor. Senſus eſt: tutus exceptione pacti ſi conue- niatut à creditore, eam probare debet: item reus conuen- tus qui allegat, ie ſoluiſſe debitum, probare debet ſolutionem. Mirum igitur non eſt, ſi repetens ſolutum probare debeat,
ſablatam fuiſſe obligationem ſolutione, vel pactode non pe-
tendo. Inomnibus autem,&c. Is cui incumbir probatio, iuſ- iurandum aduerſario deferre poteſt, de quo alibi diſputaui ad I. manifeſtæ turpitudinis. D. de iureiur. Quamuis quidam d ſſentiant ſecundum regulam l. qui accuſare. Cod. de eden.
Sed ea eſt accipienda cum exceptione, niſi iuſiurandum de-
tulerit ex edicto prætoris. l. iuſiurandum.§. ait prætor. dicto titu. de iureiuran. Sed quia id plene declaraui, non nunc re- petam: quæ de cautione ſequuntur pertinent ad titu. de fide inſtrumen. de quibus ibidicemus. Ex iam dictis apparet, præ- ſumptionem iuris multum valere, ad exonerandumaliquem probatione, vt quæ probandi onus in aduerſarium transfe- rat, hoc eſt, non eam quidem vim habet, vt ex ea ſtatim quis abſoluatur, cum eius contrarium probari poſſir, niſi forte ali- ud iure conſtitutum ſit, vt ſi maior quantitas fuerit deſcripta inuentario publice confecto ex confeſſione tutoris vel cura- toris, nihil aliud eſt inſpiciendum, quam quod inſcriptum eſt, ſed ſecundum vires eiuldem ſcripturæ patrimonium pu-
pilli, vel adulti exigitur. Nequs enim ſic homo ſimplex, imo magis ſtultus inuenitur, vt in publico inuentario ſcribi aliquid
contra ſe patiatur, ideo non admittitur contraria probatio,
leg. vlrim. Codic. arbitri. tutel. Ius hoc certum eſt, fun-
datum in coniectura& conſuetudine. Hæc enim commu- nis eſt hominum natura& conſuetudo, vt ſua non teme- re iactent,& ad ea ſolet adaptari ius, quæ& frequenter& fa- cile, non quæ caſu aliquo accidunt.l. exiis.& l. nam ad ea. D. de legib. Hanc præſumptionem vulgus doctorum vocat præ- ſumptionem iuris,& de iure, inepte& barbare, quæ nimi- rum in ſe habeat aliquid iuſtitiæ,& à iure conſtituta, ac in- treducta eſt, contra quam non admitritur probatio. dict. l. vl- tim. C. arbit.tutel.ſecus de præſumptione iuris tantum; con- tta quam admittitur probatio. Non idem eſt dicendum de fi-
ctione iuris, quæ multum differt à præſumptione iuris: nam
contra ſictionem iuris non permittitur probatio, vt lex fingit, eum qui ab hoſtibus captuseſt, deceſſiſſe ab eotem pore quo captus fuit.g.ſi ab hoſtibus, Inſtit. quib. mod. ius pat. poteſta. ſol. Et præſumptioni quidem locus eſt in incertis, fictioniin tertis.l.continuus,§. cum ita. D. de verb. oblig.
CA. XII. b Quandoactoriarque etiam reoincumhat probatio, C Nuandob qui negat probare debett. lximus in vltima quæſtione, ei qui dicit in iudicio in- cumbere onus probationis. Docuimus quomodo eare- gula aceipienda ſit: ſequitur altera, qua dicitur probationem nonincumbere ei, qui negat. I. 2. hic. l. fruſtra.& l. actor. Cod. eod. cuius rei ratio hæc redditur: quia per rerum na- turam factum negantis nulla probatio eſt. Siquidem teſtis nullam certam poteſt afferre rationem, quæ iudicem addu- cat ad credendum quid non eſſe factum. Exempli gratia, aio me tibi certam pecuniam credidiſſe, inficiaris ſimpliciter, quid dicet teſtis, quo mouere poſſit iudicem ad credendum, non eſſe à me tibi pecuniam creditam? dicet ſe non adfuiſſe, cum tibi numerarem: at hoc non ſufficiet, cum teſte illo abſente, potuerit pecunia a metibi numerati, idque natura ipſa notum eſt,& iudicatur ex ſenſu communi. Idem cla- rum reddunt Diocletianus& Maxi. Impp. in l. aſſeueratio.
—
233 Cod. de non nume. pecu. Cum quid affirmatur, facilis eſt probatio per rerum naturam:& teſti faeile eſt, rationem red- dere quæ iudicem moueat ad credendum. Simile eſt quadan- tenus quod ait Cicero in partit, orat. Nemo(inquit) eius quod negat factum, rationem aut poreſt, aut deber, aut lolet reddere. At cum quis factum fatetur, poteſt rationem red- dere, cum id iure fecerit. Oreſtes faretur ſe occidiſſe matrem, ſed ait ſe iure feciſſe: quoniam(inquit) patrem meum illa oc- ciderat. Hoc habetur apud Ciceronem libr. I. Rheto. ad He- rennium, ad fin. Sed ſi ponamus Oreſtem inficiati, quod ei obiicicur, an rationem afferer, qua probet ſe id nou feciſſe: minime quidem: quia id per rerum naturam fieri non po- teſt, vt dixi. Hinc illud vulgare apud Accur. Plus credi duo- bus affirmantibus, quam mille negantibus. Et hoc eſt intel- ligendum de ſimplici negatione. Nam plerunque affirma-
tio eſt, quæ videtur negario eſſe:& an ſit affirmatio; an ne-
gatio, magis ex re ipſa quam ex verborum conceprionè ap- paret. l. inter ſtipulantem. de verb. oblig. l. ſi prins. D. deò- Peris noui nunt. Quod quidem facilius intelligi poteſt, quam declarari. Exemplum eſt ad hocclarum Pauli luriſconſulti in 8. cap. titu. huius. aio, te in poteſtate mea eſſe, quia filias meus es, ego(inquit reus) in tua poteſtate non ſum, ſed mei iuris,& emancipatus. Affirmatio hic quæ dam èeſt, quæ pro-
baripoteſt pet rerum naturam,& incumbit ptobatio filio,&
id quidem conuenit piecati quam d: bet patri. Item præſum- Prio eſt pro parre, cum fiſius fateatur, ſe llium eius eſle. Con- ſimile eſt illud Martianiin].verius. ⁊ hic. teſtator ſciens le- gauit rem alienam, imo(reſpondet reus) ignorans legauit,
hic vterque dicit aliquid,& poteſt vterque probare, ſed in
dubio probare debet is qui agit: magis eniin fauenduin eſt reo, quam actori. l. fauorabiliores. ff. de reg. iur.. Arrianus. D. de oblig.& action. Simils eſt etiam illud exemplam, ꝗod ſupra de mutatione voluntatis attuli, aio mihi fandum lega- tum,(at reſpondes) mutata eſt voluntas, imo(replico)man- ſit eadem voluntas: in hac ſpecie vterque aliquid dicit, quod
Per retum naruram probari poſſit, ſed reus probare debet
mutationem voluntatis: quia præſumptio iuris eſt pro lega- tario, vt ſupra demonſtraui. Aliud exemplum eſt in l. non omnes.§. à Barbaris. D. de re iudic. tu es transfuga, imo ego captus ab hoſtibus fui: vtrumque poteſt probari, ſed hociu- dicari poteſt ex coniecturis: ſi autem deficiant conie cturæ, in dubio videtur eſſe fauendum reo, vt iam dixi. Aliud pari- ter exemplum eſt Pauli in cap. ĩ. huius titu. aio me emanci- patum eſſe„&c. At non fuit iure facta emancipatio, non e- nim fuit facta coram iudice.§. præterea. Inſtitut. quib. mo- dis ius patriæ poteſt. ſol. Hic aſfirmario quædam eſt: imo et- iam ſi quis dicat, nego emancipationem iure factam, nego ita eſſe, id eſt, dicoita hon eſſe, apud Cicet.& alios. Cicer. Ic Amicitia, negat quemquam eſſe virum bonum„ niſi ſapien- tem. Inde negatoria actio dicta eſt. l. 2. D. ſi ſeruit. vindi. J.
æque. Inſtitut. de actioò: Aio, tibi ius non eſſe, vtendi, fru-
endi, eundi, agendi,&c. Hic eſt quædam affirmatio, ſed etiam negatio dicitur& negatoria, vt opponatur alteri actio- ni, quà quis ſibi aſſerit deberi leruitutem. Res igitur hic ma- Bis ſpectanda eſt, quam verborum conceptio. Simile eſt ex- emplum Imper. Dioclet.& Maxim. in leg. nec codicillos. C. de codicil. Cuius hæc eſt ſpecies: peto legatum ex codicil- lis, hæres negat& contendit, codicillos non eſle iurc factos ab co, qui furioſus eſſet& non ſanæ mentis: hæredi incum- bit probatio. eſt enim affirmatio quædam, quæ ſpeciem ha- bet negationis. Extat&c aliud exemplum Vlpiani in edicto de ventre inſpieiendo. J.1. D. de ventte inſpic. qui dicit mulie. rem non eſſe prægnantem, ſpeciem habet negationis: cum tamen inſit quædam affirmatio, quæ probari poteſt. Nam qui dicit prægnantem non eſſe, vacuo ventre eſſe dicit, quod vt probet, obſtetrices ſolet adhibere. Simile eſt cum dicitut vulnus lethale non eſſe& ſanari poſſe. Simile exemplum eſt in l. cum de lege. 17. hic. legatatius petit legatum ex teſta- mento, hæres ait tantum in bonis defanchi non eſſe, quan- tum legatum eſt detracta Falcidia, debet hæres quod intendit probare. Quod tametſi ſpeciem negationis habet, tamen reuera affirmatio eſt, quæ probatur. Alia poſſent adduci ex- empla, ſed his intellectis non difficile erit de cæteris iud care, Cum autem mera negatio facti eſt, recte dicitur cam non ;

caulſa promiſla‚ in J. 2. D. fi quis caution.
234 b 8 poſſe probari laltem directa probatione. Hoc ideo adieci, quia qui negat, quid à ſe factum eſſe, poteſt purgari coniectu- ris& argumentis: hoc eſt, poteſtreus, qaod ſibi obiicitur, ilacre coniecturis. Quod faciunt Cice. Demoſthen.& alii oratores, reos defendentes. Cice. pro Kolſcio multis argumenris oſtendit non eſſe veriſimile Rolcium oceidiſſe matrem: ad hoc multa quidem affert argumenta,& inter cætera hoc vritur, quod vulgare eſt, ſi quis probet ſe alibi fa- iſſe, probare ſuum alibi debet. I. optimam God de conttah. &commit. ſtipul. Quæ probatio eſt efficaciffimaa: nam qui certo die fuit Athenis, non potuit eodem die Romæ homi- nem occidere. Id igitur quod dicit reus, probat: deinde ex eo colligitur id, quod negatur. Non diſſimilis ttAleiads obiectio aduerſus teſtes, de qua chæimus: nox erat ob cura, Killunis: nempe in nouiunio: proinde non potuiſſe videre teſtes, quis ſtatuas fregerit. Er hæcde reo ſimpliciter negan- te. Quid ſi actio ipſa, vel exceptio contineat in ſe negatio- nem, hoc eſt, ſi actor agendo aliquid neget, an hoc caſu ei in cumbit probario, velei qui excipiendo negat? id ſanè exem- plis declarandum eſt. Vnum eſt Pauli de mera ePione in hunc ſonſum in 1. in illa ſtipulatione. D. de verbor. obligat. Sicalendis Seichum non dederis, decem dabis? poſt calen- das decem àte peto: ratio eſt, qnia non ſoluiſti Stichum ca- lendis. Puto ſequendam eſſer egulam, ne probet is, qui ne- gat. Eſt enim mera negatio quam probare non poteſt actor, incumbit ergo probatio reo qui dicit. KAit enim ſe Stichum dediſſe,& ira interptetari debemus quibuſcunque verbis vta- tut. Simile eſt exemplam VIpiani de pœna iudicio ſiſtendi
ſti, ſi iudicio non ſiſteres, iudicio non ſtitiſti, pœnam ergo, &cc. Simile exemplum eſt& illud luſtinian. in leg 2. Cod. de iute emphy eut. Aio caducam eſſe emphyteuſim, quia
cahonem non ſoluiſti, videtur mihi incumbere probatio-
nem, led camen mera eſt negatio, quæ probari non poteſt.
8
Empbyteuta ebimintelligitur dicere ſe ſolu'ſſe. Aliud exem-
plum in exceprione non numeratæ pecu. Poſſunt aliæ exce- ptiones addi, ac diſtinctiones, ſed facile coll gi poſſunt ex iam dictis. Diximus eua. qui negat, probare non debere,&c. etiam ſi neger, aliqnid agendo vel excipiendo: tu non dedi- ſti Stichum, tu non ſolaiſti penſionem, tu non ſtitiſti in iu⸗ dicio: intentio hæc continet quandam negationem, qvam rcus dil tere adnititur affirmatione ei contraria, vt cui nimi- rum reſpondeat reus ſe Sti- hum de iſſe, penſionem ſoluiſſe, Iadicio ſtitifſe: itaque probare debet reus non actor ſecun- dum regulam: plærique tamen diſſenriunt,& Batrolus regulam banc facit: quoties negatio(inquit) caufla eſt
4 C2ll L
jntentionis, actoream probare debet, id colligit e* leg. hoc lure. D. de verbor. obligar. Si Titius ante calendas non ve- nerit, decem dare ſpondes? non ante agere poſfum, quam exploratum fuerit, eum ante calend. non veniſſe, aut non poſſe venire, quia ſcllicet mottuus ſit. ldem dicirur in leg. ita ſtipulatus.§. quod ſi ab initio. eod. ſed prof⸗cto locus ille non pertinet ad probationem, ſed oſtendit Iuriſconſul- tus quando poſſit agi, non autem quis debeat probare. cum ergo quæritur in lege, hoc iure. de verborum obli- gationio. vter probare debeat, id iudicandum eſt ex iis quæ iam docuimus.— Dai nus ompino id definiri non poſſe, ſed committi arbi- trio iudicis: debetque bonus& prudens judex is ſpicere, quid iuſtius& æquius ſit ex negotii circumſtantiis. In dubis ta- men ſequenda eſt regula. quæ magna rarione& æquitate ni- ritur. Ablurdum ſane eſtcogere actorem ad id probandum, quod probare non poteſt. la ſpecie I. hoc iure. videtur du- rum, vt imponatur reo onus probandi, quod Titius in Itali- am yenerit ante calend. quia hoc factum perſonam eius non reſpicit, nec ad eum pertinet. in I. in illa. facilius hoc admit- titur, quia is ipſe cum quo agitur, decem dare debert, ſed ta- men puto idem dicendum in vtraque ſpecie, ſi Titius non ve-
nerit,&c. Sifaterur reus ita contractam à ſe ſtipulationem,
recte dicitur, id factum ad ipſum pertinere. Videturque hoc actum eſſe, vt reus oſtendat Titium veniſſe,&c. Nec eſt cre- dibile hoc actum eſſe, vtita promiſſor det decem, ſi ſtipulator iobaberi non veniſſe ante calend. quia ea d fficilis eſt pro-
ario, eaque ſemper eſt accipienda ſignificatiò, vt actus va-
teſt agnoſci& probari.
pœnam promiſi-
Pranc. Duareni Comment.
leat, non pereat. l. quoties.& J. vbi. D.de rebus dub. l. quotier in ſtipulationibus, D. de verb. oblig. Nec vero contrarium eſt noſtræ ſententiæ, quod dicitur ab Vlpiano de eo qui fa- ctum allegat, quo minus in iudicium quem produceret. in J. penultim.§. docere autem. D. ne quis eum qut in ius voca. vi exim. cum ducerem hominem in ius ad prætorem ‚eum mihi vi exemiſti, prodita eſt mihiactio aduerlus te,& duo probare debeo: primum, quod per vim exemptus eſt, alterum quod
productus non eſt in judicium. Reſpondeo, ideo probare a-
ctorem in eo caſu, quia facilis eſt ea probatio non ſimilis ei quæ per rerum naturam probari nequit. Per ductores enim & alios, qui aderant id probari poteſt. Item ex actis ipſis poterit cognoſci, an fuerit in zure, aut iudicio. Sic etiam qui dicit aliquem non fuiſſe defenſum in iudicio, id probat.lergo D. ex quib. cauſ. maio.&c. quia facile id proba i poteſt exa-
ctis. Quare in ſpecie l. in illa, ſi quætatur, an Titius venire
poſſit ante calend.&c. interdum poterit probatio exigi ab a- ctore, poteſt enim probare eummottuum eſſe, aut caxcere incluſum, aut in loco tam remoto eſſe, vt venire non poſſit ante calendas. Idem puto dicendum, cum quærirur; an reus
principalis ſit ſoluendo, vt poſſit conueniri poſſeſſor pigno-
rum, aut fideiuſſor, auth. de fideiuſl.§, ſed neque. auth. hocſi debitor. C. de pign. Actor namque probare poteſt, ſoluendo non elle excuſſis facultatibus. Et ſane hæc non eſt mera ne- gatio: nam qui dicit ſoluendonon eſſe, dicit eſſe pauperem, lapſum eſſe facultatibus, tantum in bonis poſſidere, quod po-
CaA r. XIII.
Suando poſſéſſör probare debeat, velnon,& de quo- r dam commodo poſſeſcaons. Pmaan non incumbit probatio. l. 2. Cod. eod. l. vltim.
Cod. de rei vendicat.& in eo præcipue verſatur commo- dum poſſeſſionis, vr ni aduerſarius probarit, obtineat poſſei- ſor, etiam ſi nihil præſtiterit.§. commodum. Inſtitut de inter- dict. 1 is qui deſtinauit D. de rei vendic. Interdicta compara- ta ſunt poſſeſſionis cauſa, vel recinendæ, vel adipiſcendæ,& vtile eſt, qui petit poſſeſſionem, interdieto vti,& compellere aduerſarium ad probandi onus. hinc manauit frequens illud apud nos interdictorium iudicium. Kegula eſt ergo, polleſ- ſori onus probandi non incumbere. Exemplum ſumi ſolet ex Modeſtino in cap. 15. huius titu. cuius hæc eſt ſpecies: ha- bitus pro filio defuncti geſſit ſe prohærede, apprehenditque res hæreditarias, ſoluit fideicommiſſa fatribus defuncti, qui canerunt ei tanquam filio& hæredi: nurc reſciuerunt eum Hllium non eſle, at quis probabit, an filius opinatus&habitus, quia dicit ſe filium, an vero fratres eum eſſe filium negantes? & Modeſtinus ait, fratres probare debere,& merito: quia filius ille habirus poſſidet res hæreditar ias, habitus eſt ab eis pto filio, receperunt ab eo fideicommiſſa, adeo vt vix contra- rium dicentes audiantur. Rario obſcura uon eſt iis, qui dili- genter expendunt vtramque ſpeciom: qui enim petit hære- ditatem, probare debet quod inten dit, non ipſius hæredita- tis poſſeſſor, qui nunquam cogitur probare. I. cogi. Cod. de petit. hæred. Et ea quidem eſt negatio quæ probari poſſit- Poterunt enim fratres probare illum filium non eile. lum. D. de iis qui ſunt ſui vel alieni iut. Aliud eſt exemplum Vlpia- ni in leg. circa. 14. bic. Cum quæritur, an quis ſit libertus, an ingenuus, ſolet& quæri, cuiincumbar onus probandi, an ei qui dicir ſeſe patronum,& hunc eſſe ſuum libertum, an ei qui dicit ſe ingenuum eſſe,& ait Vlpianus videndum eſſe, vter poiſideat: qur enim eſt in poſſeſſione ingenuitatis, non cogi- tur ſe eſſe ingenuum probare, patroni igitur eſt hunc eſſe libertum docere. Si autem eſt in poſſeſſione libertinitatis, debet ſe ingenuum eſſe probare: patroni enim poſſeſſio in aduerſarium onus probandi transfert. Poteſt tamen pol- ſeſſor vlero ſuſcipere onus probandi ſe verum eſlſe rei con- trouerſæ poſſeſſorem, quod hodie vſitatum eſt propter me- tum falſi teſtimonii: at ſi conferantur teſtimonia, is obti- nere lolet, qui melioribus& locupletioribus niritur teſti⸗ moniis. Mos eigerendus est, id eſt, ei obtemperandum eſt. Phraſin hanc non inteliexerunt Accurſ.& Placenti- inter- pretantur enim morem gerere, conſuerudinem iudicio-
ueee run
4

1 n ge Alht conuenitn polleſlot i 3
kt lane hec non eſtmenns non elle, dicit elle paupetn
* 3 8 6— amin douis Dollcene, quain
—. XIII.
ee debeat, vel non, Odm aodo poſſeſciona. tptodatio. l. a. Cod, codl rhim. Ciaeoprxcipue veiſaurconno- gerfanius Probatik ditengolté t..commodum. ltra deigre, de tei vendic. lntetc Gacomha rel reuinendæ, vel adpiccenc gem, jatetcicto ii,& conp oaus hinc manauit frequen adcium. Regulz eſt ergo ee cumdere. Exemplum ſumi d ius titu. cuius hæc eſt ſpecies:i irſe pro hæiede, 2pptetendige commilla fambos defuuci, q
at s 1 lechoneingen 29 eſt bunc 4
Il„eali aurom eruclalh
4
In Tit deprolbationilbus. 2356
rum ſeruare, quod ineptum eſt. Dictum eſt hoc eſſe com. modum poſſeſſionis, vt probare minime compellatur is qui poſſidet. huic regulæ opponitur lex, ſiue poſſidetis. Cod. eod- Defunctus paier reliquit filium quendam in poteſtate ſua hæredem, fundum donauit alteri filio emancipato: qui eius fundi apprehendit poſſeſſionem, qui probare debet, ſibi do- natum eſſe fundum,& tamen is proponitur poſſeſſor eſſe fundi hæreditarij: facilis eſt huius difficultatis ſolutio in ſpe- cie l.ſiue poſſidetis. Filius emancipatus fatetur actorem eſ- ſe heredem,& defendens excipit fundum ſibi eſſe donatum: debet igitur probare ſuam exceptionem: nam ſicuti actor in- tentionem probare debet, ita& reus exceptionem ſuam. leg.i. Cod. hoc titul. Dixerit aliquis, nonne in leg. circa. poſ- ſeſſor dicit,& tamen probare non cogitur? Reſpondeo, in leg. circa. vtrunque dicere, tu es libertus, ego ſum ingenuus. at in leg. ſiue poſſidetis. cum quæritur, an donatus ſit fun- dus, mera eſt negatio ex patte actoris, quam probare non poteſt per rerum naruram, nec eſt quæſtio, an actor ſit hæ- res, cum id illi concedatur. Abſurdum eſſet igitur, actorem cogi probare, quod probare non poteſt: at in leg. circa. vter- que poteſt probare, quod dicit. ſic in leg. ſi filius. hic, vterque dicit, tu es in poteſtate, ego ſum emancipatus, tu es ſeruus, ego ſum liber: inſpicitur ergo vter ſit in poſſeſſione. ſic vi- dentur conciliandæ& declarandæ duæ leges, ſiue poſſidetis, & circa. Quid ergo dicemus, ſi quis vindicet fundum vt do- minus, reus reſpondeat ſe dominum? vterque hic dicit,& probare poteſt, vt in leg. circa.& quod vterque dicit, verſa- tur circa idem: hic nulla eſt exceptio quæ ſeparetur ab actio- ne. Reſpondeo probabiliter dici poſſe, idem ius eſſe, cum non ſit diuerſa ratio. Ieg. illud. D. ad leg. Aquil. Cum vter- que ſe eſſe dominum contendit, vterq; probare debet,& ſe- cundum eum iudicari ſoler, cuius potior eſt probatio. Non poſſunt enim duo in ſolidum eſſe domini einſdem rei.leg ſi vr certo.§. nunc videndum. D. commod. Commodum fuerit hic nonnihil dicere de§. æque. Inſtit. de actio. Queſtio eſt, an is qui poſſidet rem, poſſit eam vindicare ab eo, qui non poſſidet. Dabitatio quidem non eſt, quin poſſit,& debeat quis vindicare rem ab eo qui poſſidet. leg. officium. D. de rei vindic. Si enim reus non poſſideat, nihil erit hoc iudicium.
leg. vnica. Cod. de alien. iud. mutan. cauſa fact. ideo admo-
net Caius eum qui petitorio iudico vult vti, ne fruſtra ex- periatur, vt prius requirat, an is, cum quo actionem inſtituirt, poſſideat. I. qui petitorio. D. de rei vindic. Ex§. æque, naſci- tur dubitatio. vbi docet Iuſtinian. in ſeruitutibus eum etiam agere qui poſſidet, quæ actio eſt negatoria. dict. l. 2. D. ſi ſer- ui. vindic. Sic interprerantur aliqui, quorum eſt ia numero Bald. vt luſtinianus velit non ſimpliciter dicere, actionem ei competere, per quem neget rem actoris eſſe, id eſt, eius non eſſe, quem prius actorem dixerat, ſed etiam ſic agere, vt dicat ſe dominum eſſe. Aliàs dixi adl. naturaliter.§. nihilcommu- ne. D. de acquir. poſſeſſ. poteſt tamen agere poſſeſſor con- tra eum qui tenet, dict. leg. officium. quo caſu Vlpianusibi ait, eum quamuis poſſideat, probare debere,& in actorem non omne tranferri probandi onus. Omiſla igitur diſputatio- ne derebus corporalibus, videndum eſt de incorporalibus. De ſeruitutibus prodita eſt actio, tam confeſſoria, quàm ne- Satoria: confefloria intendit quis ſibi ſeruitutem compere- re& deberi. leg. 2.& leg. ſi quis diuturno.§ agi autem. D. ſi ſeruit. vindic. Negatoria negat quisſe ſeruitutem debere, vt ſi dicam„te ius non habere eundi per fundum meum, hæca- ctio mihi competit, quamuis fundum poſſideam. Theo- philus ait, hanc actionem effectu confeſſoriam eſſè quamuis verbis ſit negaroria. Perinde enim eſt, ac ſi dicerem, fundum
meum immunem acliberum eſle à ſeruitute, vtilitas exigit,
vr ita permittarur agere. In rei corporalis autem vindicatio- ne diuerſa ratio eſt: à te vindico, quia tu poſſides,& tamen dominus non es,& dico me dominum eſſe, aut aliquod ius habere. I. is qui ſe obtulit.& dicta l. officium. de rei vindic. I- taque de ſuo non de alieno iure quenquam agere oportet. l. Vrifrui. D.ſi vſusfruct. pet. tamen in rerum corporalium vin- dicatione is rantum agit, qui non poſſidet. dicto g. æque. Sed in ſeruitutibus idem eſt petitor& poſſeſſor. Ieg.& ſi forte.§. ſciendum. D. ſi ſeruit. vindic. Vnde quæritur, an poſſeſſor releuetur onere probandi, an vero aduerſarium probare
cogat. Exempli gratia, ago confeſſoria, dico ſeruitutem ti- Snlimmittendi mihi competere,& tigna immiſſa habeo, i- deoque ſum ego poſſeſſor, an debeam probare ſeruitutem
mihi competere, an vero aduerſarius debeat libertatem
probare, quæſtio eſt?& vulgo dici ſolet, actorem probare debere ex ſententia Accurſij, quem alij fere ſequuntur. Mouentur hoc argumento. quia præſumptio eſt pro liber- tate,& pro nturali ſtatu rei. leg. alrius. Codic. de ſeruit.& a-
qua. leg, cum eo. D. de ſerni. vrba. præd. Sed hæc ratio fri-
uola eſt, cu⁵ prxl amptio ſit etiam pro poſſeſſore.& idem di⸗ cendum eilet inl. circa, hic. Cur enim non præſumetur li-
ber& ingenuus, potius quam ſeruus, aut libertinus? item,
etſi fateamur, præſumptionem aliquam eſſe pro libertate prædj: tamen præſumptiò contraria eſt pro poſſeſſore,&e hoc videtur ſatis eſſe expreſſum ab Vlpian. leg.ſicuti.§. ſed ſi quæratur, D. ſi ſerui. vindic. Poſleſſoris partes ſi uſtinet(ſiqui- dem tigna immiſſa ſunt) is qui ſeruitutem ſibi deberi ait: ſi vero tigna immiſſa non ſunt, is poſſeſſor cenſetur, qui negat- At poſſeſſoris partes ſuſtinere, eſt onere probandi releua- ri,& petitoris partes ſuſtinere, eſt onus probandi ſubire. leg. is qui deſtinauit. D. de rei vindicar. l. ſi prius. D. de noui oper. nunt. Ergo nihil refert, an de ſtatu hominis agatur, an de iure prædij.&c. ſed quomodo probabit reus(dixerit aliquis) ſeruiturem non deberi? Eſt enim negatio, quæ uon vide- tur poſſe probari. Poterit quidem probari dominium fun- di, ſed hic nonagitur de probando dominio, de quo forte conſtat. Sed de probanda prædij libertate. At ego iam di- xi, affirmationem hic contineri ex ſententia Theophili. Ni-
mirum dico, prædium ſeruitute liberum eſſe. Poterit qui- dem probari diuturnus fundivſus cum libertate. leg. 1. Co-
dic. de ſeruit.& aqua. Necalia ratio eſt liberi hominis pro-
bandi. Errant igitur, qui putant ſatis eſfe, ſi probetur domi- nium fundi,& libertatem ex eo ſacis probari, quia non pro-
batur ſeruitus.§. ſed ſi quæratur. quaſi libertas probari non poffit. Quj hoc aſſeuerant, ducunt argumentum ex leg. ſi prius. de noui oper. nunt. Vbiagitur de actione negakoria, qua quis contendit, ſeruitutem non com petere, vbi reus qui ſe non defendit, cogitur partes petitoris ſuſtinere, ergo ſi ſe defendat, poſſeſſoris partes ſaſtiner. Hoc non diceret A-
phricanus, ſi libertas probari non poſſet ab eo, qui negat
ſeruitutem deberi, ſed tunc probare cogitur, vt iam dxi, cum non poſſidet. Quod dixi de poſſeſſione, nempe ei qui poſſider, non incumberè onus probandi, hoc ita eſt accipien- dum, ſi violenta non ſit. l. ſi quis libertum. 20. hic. l. vis eius. G. eo. idem ſi dolo quis poſſideat.J.liberis.§. vlcim. de lib. cauſ.
idem in interdico V ti poſſidetis. vterque probat. l. ſi duo. v-
ti poſſid.& mulri alij calus poſſunt obſeruari in iure. Additur alia exceptio ex iure Pontificio, cum quis diu poſſedit deci- mas, quæ ad eccleſiam ſpectant, iure communi probare de- bet. c. ad decimas. dereſtit. ſpol. in 6. Hinc poteſt intelligi Verumn eſſe, quod luſtinian. ait in§. æque. ibi, Sane non vno ca-
ſa. Qui dam affirmant, in veteribus quibuſdam codicibus ita
legi,& ea lectio mihi placet. Non vno caſu, id eſt multis ca-
ſibus, videturque corruptus locus ab iis qui non intellige-
bant phraſin Latinam, qui legere volunt, vno caſu: ea fuit
ineptia& caligo ſuperiorum ſæculorum. Hoc igitur vult Iu- ſtinianus vt quamuis poſſeſſor non agat,&c. tamen pro a- ctore interdum habeatur,& probationis onus ſubeat. dd. ll. ſi prius.& is qui deſtinauit. Scio Theophilum legiſſe vno caſu, ſed non multum eius me mouct auctoritas, vt quæ rationi re-
pugnet.
Gœpimus oſtendere quis probare debeat, actor an reus,
is qui dicit, an qui negat, is qui poſſidet, vel non poſſider. Nunc videndum eſt de præiudiciis,& cui illorum proba- tio incumbit: ſed quia vulgo non intelligitur quid ſit præ- iudicium, prius declaranda eſt eius verbi ſignificatio. Eſt autem ſignificatio varia, eaque varietas confaſionem pa- rit, ac errorem in hac inducit diſpuratione. Primum ac- cipitur pro re iudicata, quæ affert exemplum iudicaruris quod ſequitur Aſconius Pedianus in diuination. quia par cauſa eſt,& videtur idem iudicandum eſſe, ſed verum eſt, quod vulgo dici ſolet, non exemplis, ſed legibus eſſe iudi- candum. l. nemo. Cod. de ſentent.& interlocut.l. ſæpe con- ſtitutum. D. de re iudic. Item cum pronuntiatum eſt ad
J 4
—
————— ———öͤ —— ————ꝛ—ꝛ;—U8—˖ JÓ————————;—3 8— —“ 8— 44.— 8— 8—— 5 “ 3— eeſe 4 5 6 3 3— 2a—„— “ 4* 1 3

236 eandem cauſam in alio fortaſſis iudicio. Quintil. libr. ſ. c.2. Ponunt rhetores hæc præiudicia inter probationes, quod recte declaraui ſupra: item ſignificat interdum interlocu- tionem, quæ ſententiam antecedit, vt in Codice Theodo- ſij, titul. de appel.& tit. quorum appel. non reci. Aliquan- qb refertur hoc verbum ad exceptionem. l. fundum:& lfun⸗ di. D. de except. quæ exceptio opponitur;, ne præiudicium maiori cauſę per minotem fiat. l. per minorem. D. de iudic. Exempli gratia mota eſt quæſtio de proprietate fundi hede pe vindicatio, ſi agatur confeſſoria de ſeruitute illi un 10 debita, oppunetur exceptio, ne præiudicium maiori 8 2 per minorem fiat. dict. l. per mihorem. Cum enim iu e tur ſeruitutem ei deberi, ſimul iudicatur fundum eius eſſe, aliàs non debetur ſeruitus. Ego de hacre dixi plene& copio- sè ad ritul. de iudic.& adl. edira. Cod de eden. Præterea præ- iudicium accipitur interdum pro actione. l. actionis vetho. D. de obligati. l.-. D. de rei vendic. l3. D. de libet.gnoſ. alias dicitur præiudicialis actio.. præiudicialis. Inſtitut de actio. Quxnam ſit hæc actio, nunc declarandum eſt: eſt enim hoc præiudicium, de quo nune quæritur. Cætera de quibus di- ximusſupra, adrem noſtram non multum pertinent. Iuſti- nianus ponit exempla huius præiudicij, ex quibus poteſt Ft⸗ cunque intelligi ſignificario: in quibus quætitur, an quis liber ſit, an libertus, item de partu agnoſcẽdo. Theophilus ita diffi- niuit: præiudicium. inquit, eſt formula ex ſola intentione con- ſtans, quæ non habet in ſe condemnationem. Quidam do⸗ cti fatentur ſe non intelligere, nec luſpicari quidem poſle, qaid ſibi velit Theophilus, dicens intentionem ſine conde. mnatione. Ego diffinitionem Theophili declaraui lib. 2. diſ⸗ put. cap. 2. quæ etiam videtur ſatis intelligi ex ipſis exemplis quibus vtitur in d.§. præiudiciales. Pone, libertus meus detra- ctat operarum præſtationem, quas mihi debet, agopræiudi- ciali actione aduerſus eũ,& peto eum pronuntiari elle meum libertum,& de operis nibil exprimo: deinde vbi apparuerit meum eſſe libertum, potero operas petere, ſi mihi vilum fue- rit, idque reſeruo in aliud tempus, in quo forte alio iudicio a- gam vt operas præſtet. prius illud iudicium dicitur: quia aliu iud cium antecedit. In hoc iudicio animaduertere licet inten⸗ tionem ſine condemnatione. Nam condemnatio eſt formu⸗ la, qua cogitur quis ad aliquid dandum vel faciendum. Illa autem præindiciali actione non condemnatur reus, id eſt, li- bertus ad aliquid faciendum, quibus Theophili d' fflaitio ab- ſurda viſa eſt. Hiitaillum accipiunt, quaſi velit Theophilus, jnquiſitionem iudicis eſſe ſine pronuntiatione, ſed etrant. Hoc namquc genus agendiextraordinarium eſt, in quo peti- tur pronuntiari libertus, etiam ſi non exprimatur, quaid fiat intentione: non enim cogitut᷑ afferre cauſam, cur petat quis lbertum ſuum quem declarari. l.vltim. D. ſi liber inge: eſſe di- catur. Sed hoc genus actionis eſt receptum certis in cauſis tantum, d.§. præiudiciales. in aliis cauſis non facile admitti debet. Memini aliquando me conſultum eſſe, an liceat de no- bilitate generis in hunc modum experiri. Conueniote& pe- to me declarari nobilem: hoc genus agendi poſſet eſſe ca- ptioſum. Ideo prius volo cognoſcere, an ad me pertinear vel non, an mea interſit vel non. Simile eſt ſi quis petat, ſe pronuntiaxi alicuius eſſe agnatum, quod fit propter retra- ctum linearum. Galli vocant Ketraict lignagier. Sunt autem hæ actiones fimiles actionibus in rem. d: S. pręiudiciales. Ad queſtionem propoſitam queęri ſolet, quis debet probare. Vlpiauus docet hicinl. circa. videndum eſſe, vter poſſideat. refertque exempla præiudicij, de quo loquimur. Sed repe- ritur antinomia ex l. quoties. hoc titul. vbi dicitur patro- num probate debere, licet poſſeſſor ſit. Item alibi dicitur, in J. vltim. D. ſi lib. ingenu. eſſe dicat.& in l. generaliter. D. de ex- cept. Quidam ſic reſpondent: cum principaliter quætitur de ſtatu hominum, videndum eſt, quis ſit in poſſeſſione, d. l. cir- ca. Sed plerunque accidit vt principalis actio ſit de operis,&
incidit quæ ſtio ſtatus, hoc caſu non eſt inſpiciendum quis ſit ia poſſefſione, vel non: tunc enim patronus probare debet,
qui eſt actor in principali iudicio. Hæc opinio prima facie videtur probabilitatis aliquid habete, ſed iam ſatis demon- ſtraui, quomodocanque hæ quæſtiones moueantur, ſem- per poſſeſſorem exonerandum eſſe probatione. idque et- iam diximus locum habere in ſeruitutibus prædiorum. leg.
Franc. Duare
ni Commient.
ſicuti..ſed ſi quæratur. D. ſi ſeruit. vindic. Deinde Vlpiani verba repugnant inl.vltim. ſi liber ingen. eſſe dica. vbi legen- dum puto: ſiue nulla cauſſa interueniat, ſic legitur in Flo- rentinis Pandectis, nec vllum vidi codicem manuſcriptum, in quo diuerſa ſit lectio. Qua veteri lectione ſalua,(quam pu- to veram eſſe& certam) illa quidem opinio defendi non po- teſt. in quibuſdam impreſſis legitur, ſine vlla cauſa. Sed veri- ſimile eſt, ita ſeriptum ab iis, quibus abſurdum videbatur, actionem dari ob nullam cauſam. Non intelligebant dif- finitionem præiudicij, quam retulimus ex Theophllo. Quæ- renda eſt igitur alia huius nodi diſſolutio. Et iam dixi cum apparet, vter ſit in poſſeſſione, eum probare debere, qui non poſſidet. dict. leg. circa. Nec referrè puto, quomodo ea quæ- ſtio moueatur, an principaliter, an vero incidenter: loqui- tur Vlpianus generaliter in dicta leg. circa.& l. liberis.§. vl- tim. D. de liber. cauſ. Nam poſſeſſor ſemper exoneratur probatione, modo ſine dolo& vi poſſideat. dict. leg. liberis. &l. ſi quis liberum. hic. Quid ſi non apparet, vter lit poſſeſ.
ſor, hæc quæſtio non deciditur ab VIpiano in dicta l. circa. Ta-
men poteſt accidere, vt neuter probet, aut vterque non pro-
bet. leg.ſi duo. D. vti poſſid. Dicendum igitur eſt, hoc calu
eum probare debere, qui intentionem habet. leg. generali- ter. D. de except. quamuis vterque aliquid dicat; tamen in- tentio eſt vnius, depulſio alterius. Dico te meum libertum eſſe, tu contra ais, te ingenuum eſſe, mea eſt intentio, tua de- pulſio. Sic intentio accipitur apud veteres auctores. Cice- ro libr. 1. delnuen. Quintilian. libr 3. c. 6. Fortunatus lib.1. Quæſtio(inquit) conſtat ex intentione& depulſione. Po- teſt etiam eſle intentio ex parte rei, cum excipit:eſt enim a-
ctor in exceptione ſua reus.le 1. D. de except. Vtroque igi⸗
tur aliquid intendente, vel dicente, inſpici debet, vter prior appellarit,& dixerit,& hic probare debet. leg. qui ptior. D.
deiudic. Sic intelligo dictaml. generaliter. cun adiungenda
eſt l. vlcim. ſi liberingen. eſſe dic. cuin eadem habeant exem- pla. Patronus operas petit, aut obſequium deſiderat, quia for- te famolſa actione conuenitur ab eos quem libertum ſuum eſ- ſe intendit, aut in iudicium vocatur ſine permiſſu, qui con- nenitur, negat ſeſe libertum,& ſeſe liberum aſſerit, proba- re debet patronus; qui actor eſt,& intentionem habet. dd. U. vltim.& generaliter. Nec refert, an præiudicium reddatur ob aliquam cauſam, an cauſa nulla interueniente. dictal. vL- tim. Excipe, niſi is qui intendit, poſſideat. dicta leg. circa. Lex quoties, non loquitur de præiudicio, ſed de actione ex ſtipu- latu, qua operæ petuntur: nimirum docere debet, ſeſe patro- num, quia hoc dicit.
Copra fuit diſputatio de præiudiciis, cui incumbat pro⸗ batio, cum vterque dicit: dixi, ſi non apparet, vter ſit in poſ- ſeſſione, eum cuius eſt intentio, probare. leg. generaliter. de except. Ego ſum patronus(inquit actor) at ego ſum inge- nuus, reſpondet reus. Hæc reſponſio nihil aliud eſt, quàm intentionis depulſio. Quod enim dicit reus, contrarium eſt intentioni actoris: quare patronus debet probare. Exem- pla in ſuperioribus retulimus, in quibus patronus fungi- tur actoris partibus, quia intendit agendo, aut excipiendo, cum intentio non tantum ſit actoris, ſed etiam aliquando rei, vt dictkum eſt. Hæc ſententia Cornelij Celſi apud Quin- tilian. libr. 3. c. 7. occidiſti hominem, non occidi, mera eſt de- pulſio& inficiatio. Occidiſti, occidi,& iure, quia defenden- di mei cauſa, quia me aggreſlus eſt,& interficere voluit. Hæc depulſio eſt intentio, nec mirum, cum reus dicatur actor in ſua exceptione. dicta leg. i. de excep. Atque ita accipiendum eſt hoc verbum apud Vlpianum in dicta leg. generaliter. Sed cur ait Vlpian, ſecundum id quod intendic? difficile hoc vi⸗
ſum eſt plæriſque eruditis. nec immerito: puto hoc addi-
tum, ne quis arbitretur, eum qui aliquid intendit, probare debere omnia, de quibus in iudicio oritur quæſtio. Adtor enim probat quod intendit, non quod intendit reus exci- Piendo. Reus quidem probat, quodintendit, excipiendo,
non quod actor replicando. Exemplo id declarandum eſt,
dico te liberrum meum eſſe, quia te manumiſi, at(inquit reus) ego pronuntiatus ſum ingenuus, proinde non ampl us libertus. l. ingenuus. de ſtauhomi. Actor ſic replicat, at id per colluſionem factum eſt: 1deo nullius eſt mome mi fen- tentia. l.. de iure aureo. ann. l.3. D. de collu. deteg. hæc tripler
eſt inten-
——ÿ

„ 8
da Vdſtnon aat.le. lban tutad yipianoin s errhel
punoindich 3 drer pro Al ciicaalz. 4 lodet, aut yten
n. et. leg. en Nerque aliqui dn 4 Wue aliquid dicat, taneni- * 3 ico te meum lben elle, meae b meaeſt intentio, rut, zpu Veretes auctores,(i. lan. lidr 5.5. Fortunauusih ratentione R depullioue. partte rei, cum excipit 4 ½1. D. de except. Nroqlein 4 Inſp. 4. cer Ue, ApP cldebet, nergaa 4 p ate debhe. 1A pr ue dedet, leg qußin.
aml. gencraliter. cu rdungench le dic. cum eadem bäbemerm anrodſequium defiernguuin. itut ab coquem lienniumd m Locnur üne permilu, quun im, K leſe lberumallen, Kor eſt,& intentionem lade ectefett, an ptæiudiiumtei uſa nulla intetueniente, dict
”
adir, poſſideat. dictalegcicul
axiudicio, ſed deactioneeihy aimitum docete debet, ciiu
de priudicis, cui iacunbe m diri, non zppatet nterlin antio. probare. leg. Ferenünt as(inqut ꝛctot an oin 1 b xctelponio nibilaliudeſt,- a0d puronus debet piobale* mos, in quidus hattonos
intendit agendo, an Äcrh n lit actotis ſed etläch
nientia C 3 melae 3 hominem, o ciadeſedie iſt, occici K ute,j pi He- luseſt interhcefevo zui ). 6 gum, cum feus dicatut eräu *
4 eacep. Atgue uag — dctal Fee dur mm. agicile ho dlguod iuteddi— ub b c jmmerito: Jn,ſoh 3. D. auid intel 1 do um qua ar guctho-—
aicio ortut o lelsei9 sin u„d intenc 99 dit, 90 1che
1 eelt etme
enim dicit reus, contratiunèt
ercpet—
rwel) Celiaigh—
td inſtrumentorum.
nentoiprima aſtoris, ſecunda rei, ertia actotis:actioex- 3 A 1* 4*
A ret eHs. ſeſclibckrum, mera depul- rreplicatio. Si negaret: eus, eſe libertum, mera depul-
Le 84„Gar. j ate- e, X probare cogsrerur act ot, ied non negat, imo fäe Aaſiad intendu fe ſcilicet eſſe manumiſſum. Item ſine-
cactor ſententiam latam elle, id probaret reus, quiain- d, hæc eſt eius intentio, ingenuns pronuntiatus lum, od non negat actor, ſed aliudintendit replicando, puta col- aſum eſſe: dvero negat reus: eius eſt ergoprobate, qui inten- dic, id eſt, actotis. Is igitur qui intendit, probat, Ied quatenus
intcendit.& ſecundum id quod intendit. Simile eſt ẽ xemplum
iaj. led ſi hac. D. de poſtul.Intendo te libertum meum eſſe, ſic excipis, at iuraui me eſſe ingenuum te deferente 2ctor ſic re- plicat, at eram pupillus, cum detuli iuſinrandum. Poſſun& a- exempla afferri, ſed vnum oſtendiſſe& declaraſſe ſuflicit. Sic interpreramur legem generaliter, quæ vulgo difficilis& ofcuta h⸗betur. Obiichur nobis l. quoties. hic. qua videtur mpino euerti noltra diſtinctio, qui petit operas vt patronus,
probat, licet poſſeſſor ſit in præiud cio, ergo male conciliaui-
mus lecitca, cum l. vlt. ſiliber inge. eſſe dica. ſedin hac J. eſt am- biguitas. nec latis exprimitur, an agatur de probatione iuris Pattonatus, an de præſtatione operarum promiſſarum,& probabiliter dici poteſt, de operis eſſe in elligendum, cum o- perx non debeantur niſi promiſſæ. l.operis. D. de oper. liber.
Nec ſufficit patronum eſlſe, vt debeantur: ideo qui operas pe-
tic, duo dicit,& ſeſe patronum,& operas ſibi eſſe promillas. Proinde licet ſit in poſleſſione iuris patronatus, probare tamen debet operas ſibi eſſe promiſſas. Sed de præiudiciis hactenus.
1 G A t. vIr. Suotempore probandum ſit,& vter prior pro- bare debet. b
Pcemm locus eſt, quo quæritur, quo tempore proban-
3
dum ſit: iure receptum eſt, quibuſdam in caſibus actorem prius probare debere, quod intendit, poſt reum exceptionem ſuam: exceptionem intelligo dilatoriã, quæ ab initio ante litis conteſtationem opponi debet. lexceptionem. C. de proba. Secus haberur de peremptoria exceptione, quæ ad ſenten- tiam vſque d finitiuam opponĩpoteſt. l.peremptorias. Cod. ſentent. reſcin. non poſſ. ſed hoc commune eſt, quod vtraque probari debeat. leg. emptor. C. de præſcr. longi tempo. Quod
ſatis perſpicuum eſt ex Pauli ſententia inl. cum de indebito.
hio:qui docet, eum qui agit condictione inde biti, duo com- prehendere fua intentione: ait namque ſe pecuniam ſoluiſſe & sam indebitam: reus inficiatut ſe vllam pecuniam accepil- ſe: hoc actor probare debet, ſcilicet numerat am fuiſſe pecuni- am. Qupd cum probatum fuerit, reus nullum aliud refugium
habet, quam quod dicit, eam ſibi debitam fuiſſe, ideoquè re- StaG; 1
cte ſolutam, veladuerſarium pactum eſſe ne peteret. Quod
genus defenſionis non improbandum eſt tam in ciuilibus,
quam in cri minalibus iudiciis, vt occidiſti, non occidi,& ſi oc- cidi, iure id feci. Si enim intentionem actoris probatione de- ſicere coufidas, nulla tibi opus eſt defenſione, ſed ſola& pu- ra ſufficit negario. Si autem dubites, an actor probauerit, vel non probauerit, negando aliquid excipere& expedir, & vrile eſt. leg. ſiquidem. Cod. de excep. Vnde Fabius lb. 4:c. vit. ait, duplicem eſſe defenſi oↄnem, non feci,& ſi feci, iu- re feci: mera eſt inficiatio cum dico, non feci. At cum aliqua profertur exceptio, ſecus eſt: nam qui exceptione vtitur, de intentione aduerſarii confiteri non exiſtimatur, vt ait
Marccellus in leg. non vtique. D. de excep. Cæterum in con-
cipienda exceptionum formula hæ plerunque opponun-
tur conditiones, ſi iuratum non ſit, ſi non conuenerit. Vn-. de exceptio aliquando pro conditione accipitur. leg. exce- ptio. de excep. Ideo dictum eſt, neminem prohiberi, vti pluribus exceptionibus. leg. nemo. de except. Hodie autem vſitata non eſt hæc formularum conceptio. Ex luperioribus
liquet, iure non aliter probandam eſſè exceptionem, quam
ſi actoris intentio probata ſit. Sed moribus noſtris vter- queprobat, nulla habita temporis ratione, vt citius lites ex- Pediantur, loletque index interlocutione vtrique probandi enus iniungere, appoincter contrairer. Plura de exceptione di- ci poſſent, ſed non ſunt huius loci.
237
1N TIT. DE FPIDE INSTRV.
8 MENTOGRVM E T AMIS- ſione eorum. 3
VAPAM capita ſunt Anobis expſicata ſub tit.
de proba. quæ partim pertinent adtit. de fide
inſtru. partim ad tit. de teſtib. Hic initio vi-
dendutn eſt, quid ſit inſtrumentum,& quot
modis accipiatur: hoc enim verbum variam
habet i ationem. Aliquando dicitur id, quo aliquod opus efficitur,& hæc eſt vulgaris ſigmificatio,& omnibus
nota. Dicitur aliquando appararus rerum, quo fundus; vel alia res inſtruitur, de quo extar D. li. 33. tit. 5. de inſtruct.& inſtr. lega. Pro eo etiam accipitur, quo inſtruitur cauſa, quic- quid enim pertiner ad inſtructionem cauſæ alicuius, id in-
ſtrumentum eſſe dicitur. hoc modo accipitur hoc tit. lex, i. vbi
3. 7 0„ non ſolum teſtationes, id eſt, ſcripturæ djcuntur inſtrumen-
ta, ſed& teſtes ipſi: quia inſtruunt cauſam. Similis eſt locus in
I. notionem. ↄ9.§. inſtrumentorum. D. de verb. ſigni. vbi lu-
riſconſultus interpretatur quomodo ſit accipiendum, quod
dicitur inſtrumentorum cauſa dilationèm deri, uprà defe- riis& dilarionib. I. 7. oratione quidem diun Marci.§. i lud.&e E. de dilatio. I.. Alia autem ſpecialior& angoſtio eſt ſigri= ficatio cum pro tabulis& icriptura acc:pitur, vt rei, de qua agitur, facilior ſit probatio: ſic accipitur ſab hoceitul. Hoc lenſu diſtinguuntut teſtes ab inſtrumentis, vt plane ii u- lorum ipſorum diuerſitas oſtendit, ſed bi. ſtac m initio in leg. 1. vr oſtenderetur homonymia vocabul, poſitum eſt in- ſtrumenta pro teſtibus accipi, quibus cauſa in ſtrui poteſt. Nunc de diuiſione inſtrumèntorum dicamus, quæ vtilis eſt
ad ſequentem diſputationem de fide inſtrumen orum. In-
ſtrumentum aliud eſt publicum, aliud ptiuatum. hæc di- uiſio colligitur multis ex locis, præſettim ex leg. ſcripturas.
/
11. C. qui potio. in pigno. Acta om nia& monum enta indicia-
ria, ſunt publica inſtrumenta, quæ à perſona publica, vel ab actuario, velà iudice fiunt,& vocantur foren fia. leg. compa- rationes. 19. C. de fide inſttu. fortè quod eis in foro, in quo ius redditur, vtamur. Ratio conficiendorum inſtrnmen=⸗ torum traditur à Iuſtiniano in Nouel. 47. vt nomen im p. præpo. Publicum autem non eſt ita accipiendum in hoctra⸗-
Ctatu„ Vt alibi plerunque accipitur, vt publicum dicitur, quod Popul eſt. Publicu m tunc differt à priuato, quod pu-
blica ſint populi,& dicantur quaſi popalica, ſed inſtrumen-
ta licet publica dicantur, ſunt tamen hominum priuato-
rum,& in eorum patrim onio, ſi in eorum gratiam conſcri- pta ſuut. Vnde tractatur quæ ſtio in leg. vlc. hoc tit. cui ſup- plendæ ſunt circumſtantiæ, quæ traduntur in leg. ſi quæ ſunt cautiones. ſ. ſuprà famil. erciſ. Hæc igitur duo capita ſunt coniungenda, cum quæritur apud quem ſunt deponenda inſtrumenta„quod ſiomnia paria ſunt, ſotte res decidetur, vt in leg ſed cum ambo. 14. ſuprà de iudic. Ex his intelligitur quid ſit publicum inſtrumentum, quid priuatum. Inde fa- cile quoqyne intelligi poreſt ſi inſtrumeninm publicum eſt, quod nititur auctoritate publica, vel àperſona publica fit, dicendum priuatum inſtrumentum eſſe, quod nulla publi- ca auctoritate niticur,& fit à perſona priuata. Si quis ſeri- pſerit apocham, dicitur priuatum inſtrumentum confe⸗ ciſſe. Publicum fit per actuarium, vel iudicem, veltabel= lionem, vt ial.orphanotrophos. 30. C. de epiſc.& cler. Sunt autem orphanotrophi vt id obiter dicamus, quos vulgo ho- ſpitales vocamus, hi quaſi tutores& curatotes habentur. Obiter notandum eſt cauti onem, quam præſens præſenti dat, epiſtolam etiam dici, quia hæc caurio olim concipiebatur more epiſtolæ. leg. Pubſia. ⁊6. ſuprà depoſi. Salutatio enim præponebatur, huiufmod eſt apocha, de qua frequens eſt
mentio in iure ciuili. Apocha eſt ſcriptura& cautio de pe-
cunia ſoluts, ſic accipitur in leg.qui tabulas, vel cautiones 27. 5. apocha. infra de furt. vbi dieitut, ſi quis apocham ſuſtu- lerit, furti aduerſus eum agi poſſe. Similis eſt locus de apo=- cha in leg. vlt. 5. Titius. ſapià de condict indeb. Similis et- jam locus eſt in l. ſi accepto latum fuerit. 19. infrà de acce- ptil. Eſt& antapocha, de qua mentio eſt in leg. plures 2po- chis. 8. C. de fide inſtru. quorſum fiat antapocha docetur d. Lplures apochis. Debitor eſt quia antapocham creditori dau e
8 3 ,‧. — 1111

* ——..— ——*——— ————.— 4— 8 —.—— 5 —— 2—-—. 6 5——..—„ ——— 8——— 4— 6——— —— 2 2 8. 4 —— 5—““— 4 ————— 2—— K —— 1—— 8——.= ———————— 5— — 5— 3— 1—— ———— 4—————9— 3 ————————.———— 4 4 ———.——————.———*. 2 ——— ͦ-I— 3——.— *
——— ————
———
— —
—᷑—᷑——ÿ—ꝛ—ꝛ——n2—— y..i—
— —
238 b Franc. Duareni( omment.
vocatur Gallicè quittance double. Aliud exemplum inſtru⸗
menti priuati eſt in rationibus, quas negotiatores conficiunt.
l. rationes. 6. C. de probat.& diſtinguuntur à rationibus, quæ
fiunt ab argentariis: nam hæ publicæ ſunt.largentarius. 10.
ſuprà de eden.vbi dicitur nhendarlorum officium ac miniſte- rium olim publicam habuilſſe cauſam. idem vt appatet ex 1. fi⸗ liæ.§9. j. de ſol. quoties aliquid erat emendum, aut venden- dum, id per argentarios fiebat: cumque erat pecuruia Heue. randa, ea erat deponenda apud argentarios 3 ac de admini- ſtratione ſua& actu rationes conticiebant. Vidimus quæ
ſunt iaſtrumenta publica, quæ priuata- Cum quæritur quæ inſtrumenta fidem faciant in iudicio, in primis nu tatio eſt de publicis, quin fidem faciant. hoc alligirn pr ſertim exl. 1I. ſcripturas. C od.qui potio.in pig.& Nouel. luſti- niani, De inſtru. caut.& fid. Siinſtrumenta facta ſunt publice & recte, plenamfidem faciunt. c. 2. extrà de ſide inſteum. id- que etiam ſi teſtes deceſſerint, qui nominati ſunt in inſtru- mento publico, modo ſit authenticum,& vt lsquuaue, 97 riginale, d. c.2. extra hoctit. nam exemplum fidem non facit. vulgus noſtrum vocat vn vidimus, lachae expreſſum eſt con- ſtiturione Pontificia, cap. 1. de fide inſtrum. in antiq. Decre- tal. Idem dicitur de reſcripto principis. l. ſancimus. C. de di- uer.reſcrip. Et quamuis fiſcus multa habeat priuilegia, tamen non tantum ei indulgetur, vt aliquem poſſit ex indice conue- nire. Ildem dicendum eſt, etſi in eo inſtrumento Hiat obiter alrerius inſtrumentimentio. authen. ſi quis in aliquo docu- mento. Cod. de eden. huc pertinetl. vlt. huius tit. Notandum tamen eſt poſſe contra publicum inſtrumentum admitti pro- bationem, ſi quis contendat vera non eſſe, quæ in inſtru- mento continentur.J. cum precibus. 18. C. de probat. Nunc de priuatis inſtrumentis eſt dicendum. Hæc quæſtio eſt mul- tiplex, poteſt etiam dubitari, an pro tertio, an contra tertium valeant ad probationem. In primis dicendum eſt fidem non facere pro eo, qui ſcripſit: quod adeo verum eſt vt ne fiſco quidem hoc tribuatur.. exemplo. 7. C. de probar. Deratio- nibus idem cenſendum eſt. l.rationes. 6. C. de probat. Alia quæſtio eſt de inſtrumento priuato, quod profertur aduer- ſus eum qui ſcripſit. Maior certe dubitario eſt in hac quæſtio- ne, in qua diſtinguendum eſt: nam is aduerſus quem pro- fertur inſtrumentum, cautio, aut chirographum, vel negat
ſe ſcripſiſſe, vel fatetur: Si neget, quæritur an aduerſus eum
fidem faciat? Reſp. Imperatores Phil. A.& Phil. Cælſ. Serto- rio. ne aduerſus eum quidem qui ſcripſit, non ſufficere ad probationem, niſi aliis adminiculis adiuuertur. I. inſtrumen- ta domeſtica. ſ. Cod. de prob.iuuaret hoc autem caſu litem, ac cauſam vnus teſtis. Notandum tamen eſt ſi inſtrumenta pti- uata lubſcriptionem habeant trium teſtium ſide dignorum, non minus valere ad fidem faciendam, quam inſtrumenta publica& forenſia. l. ſcripturas. 11. Cod. qui potio. in pigno. hab. hoc tamen non intelligitur receptum conſtitutione illa Pontificia, c. 2. de fide inſtru. Quod autem diximus hæc in- ſtrumenta priuata non facere plenam fidem aduerſus eum qui ſe ſcripſiſſe dicit, ſi ſe neget ſcripſiſſe: nositaintelligimus, vt ne adcomparationem quidem valeant, ſi proferantur ad ſtabiliendum fidem alterius inſtrumenti: quia dubuatur, an ſcriprum fuerit ab eo à quo ſcriptum eſſe dicitur. Hæc
comparatio rurſum non porteſt fieri niſi ex inſtrumento pu-
blico. l. comparationes. 19. C. de fide inſtrum. Quid ſi con-
fiteatur is aduerſus quem cautio priuata profertur? vt, fa-
tetur quidem ſe ſcripſiſſe, negat autem ſe debere. conſtat ſcilicet chirographum ab eo ſcriptum, adeo vt non inficie- tur, an valeat ad plenam probationem: certum eſt valere- nec auditur, qui ſe negat debere, cum ſe debere ſcripſerit, & manum ſuam agnouerit, recognu ſon ſeing: niſi aliud oſten- datur. Sunt loci vulgares, qui adduci ſolent in l. Publia. 2 6. §. vlt. ſuprà depo. in l. vlt. cum tabernam.§. 1. ſuprà de pign. Sed hoc intelligendum, modo ſit in cautione cauſa expreſſa debiti& obligationis. l. cum de indebito. 25. ſupr. de proba. Sic intelligenda eſt lex, nuda ratio. 26. infrà de donat. hocque
plenius eſt expreſſum in c. ſi cautio. extra de fide inſtr. quod
videtur ſumptum ex dict. l. cum de indebito. Alia quæſtio eſt, an hæ rationes priuatæ, quæ publice conſcriptæ non ſunt, fidem faciant pro tertio, aut contra tertium. Hæc quæ- ſtio tractabitur à nobis inl. ſola. 3. C. de teſtib. Derarioni-
ulla dubi-
bus numulariorum non eſt dubium, quin faciant fidem con- tra tertium. aliis enim proſunt quibus hæ ſcriptæ non ſunt, & aliis plerunque nocent, nec priuatæ ſcripturæ habentur: quia munus eorum publicam cauſam habet, vt dictum eſt, at- que ideo dicitur probatio rerum geſtarum his rationibus con- tineri. l. argentarius. 10.& leg. quædam. 9.§. numularios. ſu- pra de eden. Idemque dicendum eſt de profeſſione natalium, de qua etiam ſupra aliquid diximus. Ideo non mirum ſi ex- empla plæraque reperiantur in quibus hæc profeſſio fidem faciat, vtl. etiam. 1 6. ſupra de proba.& ſimil. Quod vero ſu- pra dictum eſt de inſtrumenris, tam priuatis, quam publicis, intelligendũ eſt, niſi falſa ſint, ſuſpecta, aut calumnioſa, quo caſu non valent ad fidem faciendam. l. 2. verſi. cæterum. D. hoc titul. quinimo quitale inſtrumentum profert, punien- qus eſt tanquam falſarius. l. iubemus. 24. C. de proball. vbĩ falſi examen. 22. C. ad leg. Corne. de falſis. Sec& qui inſtru- mentum falſum profert in iudicio, illud debet probare falſum
non eſſe, nec adulterinum,& ab vtraque parte probatio
exigitur. Sed animaduertendum eſt, moribus noſtris, ad-
uerſus inſtrumentum, quod publicum eſt, non admittipto-
bationem, ſi quis contendat falſum eſſe, ſi inſcriptio deſit:
alias qui accuſat falſum inſtrumentum, punitur pœna
calumniatoris, niſi docuerit fallum eſſe. Qui autem fal- ſum inſtrumentum profert in iudicio, non punitur, ſi eo
non vtatur, quod eſt aduerſione dignum. Licet enim is, qui vtitur falſo inſtrumento, non minus puniatur pœna fal- Tuann is, qui inſtrumentum fallum conſcripſit, tamen de- ſiſtenti ĩgnoſcitur. l. ſi aduerſarius tuus. 3. C. hoctit. Notan- da eſt differentia quæ traditur inl. ſi falſos. 8. C. ad leg Cor- nel. de falſis. Falſum autem non tantum committitur in pu- blicis, ſed etiam priuatis inſtrumentis. l. 3. D. hoc tit. vbi Paul. ait, Si repetita die cautio ſcripta ſit, falſum eſſe commiſlum: ſed inter eos, qui in hoc conſenſerunt. Ex iam dictis naſci- tur quæſtio, ſi quis inſtrumento de quo alius falſi conuictus eſt, vti velit, an falſarius dicendus ſit? Hæc quæſtio tractatur in I. ſi vteris. 2. C. hoc tit. vbi dicitur non noceri ei, quiin iu- dicio profert inſtrumentum, ſi ſententia falſi de co inſtru- mento prius aduerſum alium, qui illud protulerat, lata ſit: ratio eſt, quia hoc inter alios geſtum fuit. l.pen. ſæpe. D. de re iud. Hinc exiſtit alia quæſtio, quæ tractatur in l. vlt. C. eo. ex qua notandum eſt quod ab aliquibus eſt obſeruatum,& v- ſitatum eſt in foro, exemplum ſcilicet inſtrumenti, quod eſt prolatum in Se eee 33 Tihens& deſcriprum in actis, fidem facere, nec exigitur authenticum ipſum, niſi quoties aduerſa- rius vult accuſationem falſi inſtituere: nam tunc inſtrumen- tum regiſtratum non valet ad fidem faciendam.& alius lo- cus eſt inl. chirogtaphis. ſ 6. D. de adminiſt. turo. Hactenus de falſis inſtrumentis quibus fidem non eſſe habendam di- ximus: nunc videndum eſt de ſcripturis diuerſis aut con-
trariis quæ proferuntur in iudicio. Sæpe accidit vt profe-
rantur in iudicio ſcripturæ, quæ diuerſæ, aut contrariæ, aut repugnantes ſunt. Si quis ergo huiuſmodi ſcripruras pro- tulerit in indicio, quæritur an fidem faciant. Hæc quaſtio tractatur in l. ſcripturæ. 14. C. hoctit. Cum apert è ſunt con- trariæ ſcripturæ, nulla dubitatio eſt eas fidem non facere. leg.
vbi pugnantia inter ſe. 18 8. D. de reg. iur. Sed vbi ſcripturæ
ſunt diuerſæ, ſi tamen ita diuerſæ ſunt, vt fidem ſibi inuicem derogent, non proſunt ad fidem faciendam, alias iudex de- bet ſpectare quid credibilius ſit, vt dicemus inl. 3. de teſtib. Ex his intelligitur quibus inſtrumentis hæc fides adhiben- da ſit& quibus non. Nunc videndum eſt de effectu fidei in- ſtrumentorum. Effectus autem hic eſt, quod inſtrumenta pr⸗ fidem faciunt, quæ vera ſunt, aut ſuſpicioſa, ad ſub-
antiam rei geſtæ non pertinent, ſed ad probationem tan- tum: nam etiam ſine inſtrumento quod geſtum eſt valet, f modo poſſit probari velteſtibus, vel aliis probationibus. l.in re hypothecæ nomine obligata, 4. D. hoctit. Eſt locus com-
munis de ſcripturis& inſtrumentis notandus, non ideo con-
trahi ſcriptura, quad contractus non valeat ſine ſcriptura. Vn- de in pleriſque capitibus tit. Cod. multa reperiuntur exem- pla, in quibus valet probatio per teſtes, etſi nullum exem- plum conſcriptum ſit. vnum eſt in leg. aliud. 1. in leg. illatæ, & leg. ſicur.⸗. C.eod. Vnde cum inſtrumentum amiſſum eſt, tamen de re geſta teſtes poſſunt teſtari. dict. l. ſicut. Eodem
pertinet
—
——————
——
————„—+—

rlione dignum. Licer eäini „nonminus puniatur bœull m lum conlcripit, tanerz
dus tuus.z. C. hocti. Näua ur inl. ſi fallos. 8. C. aüleg(a anontantum commirriu 1 5 truments l.z. D. hoctizüllh nipta lit, fallum eſl comniltn onlenſcrunt. Ex am dauta.
petrinet quod dicitur in J. 4. proprietatis dominium. 8 cum res. 1 2. C.de proba.& lin exercendis. 5.C. hoc tit. Ses contrarium viderur in l. 10. cenſus. D. de proba. vbi ie. tur, cenſus& monumenta publica potiora teſtibus 7 e. Dixi, inſtrumenta non ideo dici publica, quia reipub 65 ſint: ſed ideo, quia nituntur auctoritate publica,&a ber 2 na publica conſcripta ſunt, ſed monumenta l qusnds d. cuntur publica: quia publicè cuſtodiuntur,& reipu hee ſunt,& publicè approbata, ideo Marcellus in g. 1. cen 38. dicit ea potiora eſſe teſtibus. Si quid itaque perſcriptum fit auctoritate publica, Reipublieæ gratias ad perpetuam memo- riam, maior eſt eorum monumentorum auctoritas, vt mirum non ſit ſenatum cenſuiſle potiora eſſe ad fidem faciendam, quam teſtes. olim illi cenllis lolebamt publice cuſtodiri. Eſt autem cenlus æſtimatio bonorum cuiuſque. D. tit. de cenſib. Ratio referendi in ceuſum traditur in l. forma cenfualis. tit. eo.hic non eſt intelligendum de forma cenſuali. l. cenſualis. 7.
C. de donat. quæ omnia videntur alias contraria eſſe. Quod
vero diximus inſtrumenta, ſeu ſcripruram non ad ſubſtan- tiam rei geſtæ pertinere, ſic eſt accipiendum, niſi actum ſit inter contrahentes ante contractum initum, vt in ſcriptis redigatur: id enim conſtitutum eſtà luſtiniano in l. contra- ctus. 16. C. hoc tit. eiuſque conſtitutionis meminit idem In- ſtit. de emptio.& vendi. in§. 1. vbi ait oportere inſtrumen- tum eſſe perfectum, Galli vocant eſtremis au ner, quod in o- mnibus contractibus locum ſibi vendicat. Notandum au- tem eſt inſtrumenta publica apud nos executionem,& vim rei iudicatæ habere aduerſus eum qui eſt obligatus, quod valde alienum eſt a iure Romano, quo prius agendum eſt, quam exequendum. l. 1. C. de execu. rei iudic. Sed tamen mos conficiendorum inſtrumentorum poteſt dici in quibuſdam locis conuenire iuri Romano: quia condemnationem
pareat quid actum ſit. Alĩquando nibil omnino agitur, vt hic. C. in exemplo. l.vlt. Id contingit etiam aliqua ex cauſa. Exem- plum eſt inl. ſ ſponſus.5.§. circa venditionem. D. de donat. ia- ter vit.& vxo. Deinde ſi voluerint contrahentes vnum con- tractum in alium transferre,& modus ſit idoneus ad transfe- rèndum, tunc non dicitur proprie ſimulatio, nec locum ha- bent quæ diximus. Exemplum Vnum eſtinl. ſi ex prerio. 6. C. ſi cer. pet. De his dixi in J. rogaſti.& l. ſingularia. D. ſi cer. pet.& inl. qui negotia. D. mandati.
I1N TIT. DE TESTIBVS. tam ex Pandectis, quam ex Iu- ſtiniani Cod.
83 rata ob quas cauſas teſtes fefelli poſſint in iu- dicio. Et in primis notandum omues admitti in iudicio, quibus id lege non interdicitur. hæc regula tra- ditur in I.I.§. ⁷. D. hoc titul. Supereſt ergo vt inquiramus qui- bus interdictum ſit teſtimonium,& quibus interdictum non ſit. Ego ſolitus ſum hoc complecti ſummatim,& vti diui- ſione, quæ traditur in l. 3.§.vlcim. D. hoctit. Ait Iuriſconſul- tus ibi, quibuſdam interdici teſtimonium propter notam & infamiam: alios repelli à teſtimonio ob affectionem ali- quam: alios propter inopiam conſilij& iudicij. Videamus primum de his, qui ob ſeclus aliquod repelluntur à teſti-
monio. hi recenſentur in dict. 1.3. D. hoc titu. Qui'iudicio pu. Owia re- blico damnati ſunt, præterea notantur infamnia l. infames. flmonio D.de public.iud. Exemplum ergo eſt eorum, quibus inter- repellaa- dicitur teſtimonium ob notam& infamiam. inl, ſcio. 14.&“““.
continent, quaſi iurisdictionem quandam voluntariam ex.
mento de quo aliustabconuj 2 kunuin erceat.l.z. D. de offic. proconſ.& lega.
cendas in Hec qurtio earur vdi dicirur non nocei di düdi
tum, liſententia falli de wich aum, quiillud protuler ak los geſtum fatt. pen. ſepe. urſtio, quæ tractarurinlal dab ahquibuseſtoblerunun, olum ſcilicet inſtrumenii, wu truum& deſcriptuminadite aticumiplum, nif quoteiite Ginſtituere: nam tuncintm let ad fidem faciendam.& 1un g. D. de adminiſt. turo. hin ubas lidem non ele hhatni eſt de ſciipturis diuerſ at
m iadicio. Scpe Wcdètſtyu-
r ar diuerſe, aut continun.
TNTIT KRII Cocllb.z
rIVS VAaLIERE QVOD AGITVR
QV A Mℳ V o s 1 M V LA T coöoNcCIpITVR.
Io titu. pertinet ad titu. præcedentem de fide inſtrument. In inſtrumentis enim plerunque aliud ſcribitur, aliud ſimulatur. Et cum dici- mus fidem facere inſtumentum, hoc eſt ac- cipiendum, niſi appareat aliud eſſe in inſtru- mento,& aliud ſimulatum inter contrahen- tes: tunc enim præualet veritas rei geſtæ.l.. hoctit. C. Vtau- tem commodius explicemus quæ ad hunc locum pertinent, ſciendum eſt duobus modis con tingere poſſe, vt aliud ſcriba- tur in inſtrumento, aliud ſimuletur. Id enim contingere po- teſt per errorem, poteſt etiam contingere cum nullus error interuenit. De errore primum videamus. exemplum huius rei eſt in l.cum precibus. 18. C. de proba. aliud eſt inl. vlti. hic. Aliquando aliud agitur, aliud ſcribitur in inſtrumento, idque fit per ſimulationem contrahentium„nullo errore interue- niente: ſed ipſis qui contrahunt conſentientibus. Cum autem quæritur quid in hacre ſequendum ſit, d ſtinguendum eſti- ta: Aliquando accidit vt ſmulatio reſpiciat contractum, ali- quando vt reſpiciat perſonam. Sæpe accidit, vt ſimulatio re- ſpiciat contractum, vt pro vno ſcilicet contractu, alius con- tractus exprimatur. exem plum eſt C. hoctit. in l. 3. Emptio- ne pignoris cauſa facta&c. apertiſſfimum quoque eſt exem- plum z1. 2. C. de pign. actio. In hoc ergo caſu non quod ſcri- ptum eſt, ſed quod eſt geſtum inſpicimus, ſi apparet quid ge- ſtumn ſit inter contrahentes. c. 4. illo vos credimus. de pign.
in antiq. Decretal.& in cap. ad noſtram. de emp& vendit. A-
liquando ſimulatio reſpicit perſonã. exem plum eſt Cod. hoc tit. in l.2.& l. 4. runc inſpicimus magis quod certum eſt, quàm quod fimulatum eſt. Eſt autem quæſtio facti, quæ per iudi- cem examinabituc. Ve, ſi quis nomen fuum accommodauerit in negotio contrahendo, vt loquitur Vlpianus in l. is qui ſuis numis. 4. in fin. priuc. D. de manurmnifl. Quod diximus valers id, quod agitur, eltita accipiendum, vr admonuimus, ſ ap-
L. repetundarum. 15. D. hoc titul. Ergo neque hi in iudicio te- tes eſſe poſſunt, neque in teſtamento. Aliudexemplum eſt in l. quæſitum ſcio. 13. D. hoc titul. de eo, qui damnatus eſt cauſa calumnixæ in iudicio publico. de eo maior fuit dubita- tio, quàm de aliis, nam ibi Papinian. ait, nihillege Rhemmia lata aduerſus calumniatores cautum fuiſſe, ob ſimilitudinem tamen rationis quod de aliis iudiciis dicitur producendum eſſe. Alind exemplum eſt in l. ob carmen. z1. in princip. Lex quidem lulia, cuius mentio eſt in dict. l. 3.§. penult. loquirur de his, qui ſunt damnati publico iudicio. Idem dicendum de eo, qui damnatus eſt ob carmen famoſum: quamuis non di- catur iudicio publico damnatus, qui ob carmen famoſum eſt damnatus. Inteſtabilis autem quandoque dicitur ob car- men famoſum damnatus, vt neque teſtamentum facere, neque teſtimonium dicere poſſit. I. is cui lege bonis. 18.§. ſi quis ob carmen. D. de teſtam. Aliud exemplum eſt in l. quo- niam liberi teſtes. 10. C. eod. de his, qui ſunt ſocij& partici- pes eiuſdem criminis. Iuſtiſſima igitur cauſa refellendi teſtis eſt, ſi ſocius dicatur& particeps eiuſdem criminis: nequee- nim vnius ſocij criminis teſtimonium aduerſus conſocium recipitur, præterquam in caſibus quibuſdam exceptis. Ex his conſequitur non quoduis delictum ſufficere vt repella- tur quis à teſtimonio, quia opus eſſet nominarim de his ca- ueri legibus, veluti Iulia& Rhemmia.& hoc iure vtimur, Præterquam in foro Ponrificio, vbi quoduis delictum ſuffi- cit ad refellendum teſtem. can. infamis. 6. quæſt. 1. Apud nos autem in foro regio non ſufficit delictum obicere ‚ſed opor- tet condemnationem ſubſecutam eſſe„& hic vſus omnino contrarius eſt pontificiis conſtitutionibus. Sunt autem duæ conſtituriones Pontificiæ de eo in Decret. ſub titul. deteſti- bus in c. 13. ſuper eod.&. c. 54. teſtimonium. Etgo fufficit, vt videntur innuere ad repellendum aliquem à teſtimonio, notam infamiæ obiicere: ſed male intelligunt, meo quidem iudicio, iſtum locum. nam in dict. leg. 3.§. lege lulia. D. cod. ſubiecta ſunt illa verba poſt legis Iuliæ verba recitara. hic breui epilogo continetur quod eſt in lege Iulia. In lege au- tem lulia mentio facta eſt de impuberum teſtimonio, ideo- que dicitur ibi quoſdam repelli ob labricum ætatis 3 alios re- pelli propter notam vel infamiam Vitæ, veluti eum, qui eſt da- nnatus publico iudicio, atqʒ ita intellexit Accurſius, quimihi
—————

———O——————.*——
——
—.-: ———
——————————————— 3———.——— 4 —————————————ÿÿÿÿ—— 3—————————* 2— 8 1 8—=——-—— 5—————————*—————.———— 3——————————————— —.————“ G————————————————————— 1—————*————.—— 2—————————————————*—————. ———————————,——————————;—’xx:öõAnůͦ-ↄ——————.————* —————— 4———————————.. 2——— e————.— 8—— . 5—————————————————————õ——————* 5——————*— ee——————— 4 2———— ——————— ͦ— 2— 3————————————.——— 3—,—————— ———————.—————————————————.——— ——————————————————————— 8.—————————== 7————.— d— —————————*—————————————————*——.——ÿ——————y=———— 2 5 ————O————————————————:—
— —
240 videtur rectius hunc locum intellexiſſe, quàm Canoniſtæ. Diximus igitur de nota infamiæ, nunc videndum de aliis cau- ſis propter quas teſtis repellitur. Teſtimonium alicuius non recipitur propter adfectionem aliquam veriſimilẽ„quæ poſ- ſit impedire veritatem. Oportet enim eum à quo teſtimo- nium requiritur, omni perturbatione vacuum eſſe, aliàs ido- neus teſtis non habetur. Id docetur ſequentibus exemplis. In primis dicimus neminem in propria cauſa teſtem eſſe poſſe.l. nullus. 10. D. hoc tit. l. omnibus. 9. C. eod. Nam natura com- patatum eſt, vt homines ament ſe& ſua. vnde fit, vx nemo te- ſtis admittatur in cauſa propria. Cice. pro Roſcio. Hoc autem adeo certum eſt& indubitatum, vt fruſtra videatur admone- ri à luriſconſ. Et ideo ex his alia multa ad conſequentiam tra- huntur. Cum dicitur in propria cauſa neminem idoneum eſ- ſeteſtem, hinc illæ quæſtiones quæ ſit propria cau ſa, aut alie- na. Exempli gratia quæritur in cauſa euictionis, an venditor ſit igoneus teſtis?& certum eſt eum legitimum teſtem non eſſe: quæ ſit propria cauſa docet luriſcon. in I. 1.§. in propria. D. quando appel. ſit.vbi cauſam propriam ait eſſe, ex qua com- modum quis aut incommodum percipit. Superioris quæſtio- nis argumentum eſt l. ab executore.§. 1. de appel. Hinc na- ſcitur quæſtio de cauſa vniuerſitatis, aut corporis alicuius ‚an ſinguh, ex quibus ea vniuer ſitas conſtat, idonei teſtes ſint. Et ex co pendet, an cauſa eius propria ſit iudicanda, an aliena. Si cauſa eius propria ſit, dicendum eſt idoneum reſtem non eſ- ſe,& vulgo receptum eſt idoneum teſtem eſſe in cauſa vni- uerſitacis, niſi ea cauſa ad eius commodum, aut incommo- dum pertineat. Cauſa vniuerſitatis non videtur caula ſingu- lorum, ex omnibus enim vniuerſitas coaleſcit& conſiſtit. Lin tantum.§. vniuerſitatis. D. de rerum diuiſ. Aliud igitur eſt
rem eſſe vniuerſitatis, aliud rem eſſe ſingulorum, ſed ramen
videndum eſt an etiam cauſa, quæ nomine vniuerſicatis mo- ta eſt, ad ſingulorum vtilitatem pertineat. Et hoc caſu dici poſſet ſingulorum cauſam eſſe,& ſingulos à teſtimonio di- cendo repelli: nam iam diximus eos repelli, ad quos nomine ſuores quoquo modo perrtinet. Et hæc diſtinctio vulgo re- cepta, probabilis mihi videtur. Aliud exemplum eſt in patre & filio, in l. teſtis idoneus. 9. D. hoc tit. vbĩ pater filio teſtis eſſe non poteſt, nec in cauſa filij teſtis idoneus cenſetur. Et hoc producitur longius ad omnes aſcendentes& deſcenden- tes in infinitum. l. parentes& liberi.j. C. eod. Communi au- rem parentis appellatione continentur omnes in infinitum.
J. quique litigandi. 4.§. I. D. de in ius vocan. Sic liberorum
appellatione contineatur omnes qui ex nobis deſcendunt. Llberorum. 220. D. de verbo. ſignific. Nibiitamen prohi- bet patrem& filium in cadem cauſa teſtes adhiberi. I. pater & filius. 17. D. hoc tit. Hic oritur quæſtio ex eo quod dici- tur de profeſſione parentum, ſi agatur de ætate filij proban. da, aut filij natalibus, vtrum profeſſio parentum admitten- da ſit? Et certe admittitur. l. cum de ærate. 1 3. 1. etiam ma- tris profeſſio. 16.l. Imperatores. 29, D. de probat. Ettamen diximus in cauſa filij, patris teſtimonium recipiendum non
eſſe. Hæc repugnantia viſa ſunt Accurſio& cæteris, qui
non intellexerunt quid ſit profeſſio, ſed docui ſub titul, de proba. quid profeſſio differat à teſtimonio. Quæſtio agita- riſolet de fratre, an ipſe in cauſa fratris, teſtis ſit idoneus, an ſit hæc iuſta cauſa refellendi fratris, quod ſit frater? Di- citur vulgo, nulla lege fratrem repelli à teſtimonio dicen- do, quamuis aliqui excipiant cauſam criminalem, ſed alias defendi libro 1. Diſputat. cap. 28. fratris teſtimonium legi- bus interdictum eſſe. ſic interpreratus ſum domeſticum te- ſtimonium in l. 2. Cod. hoctitul. Domeſtici enim non tan- tum dicuntur, qui in eadem domo morantur, vt in leg. re- ſpiciendum. 11. g. furta domeſtica. D. de pœn. ſed etiam di- cuntur, qui eiuſdem familiæ ſunt. Sic interpretatur Theo- phil. Inſtit. titul. de teſtam. Ergo domeſticum teſtimonium iure improbatur. ſed hoc intelligendum eſt cum excep:io- ne, niſi agatur de probando eo, quod domi geritur, quod non poteſt niſi per domeſticos probari, leg. conſenſu. Cod. de repud. Quæri poteſt de amico, an teſtis idoneus ſit, an cauſa ſit iuſta refellenditeſtis, quod is amicus ſit& familia- ris ei à quo teſtis producirur? Certum eſt teſtimonium a- mici non tantum ponderis habere, idque ſatis colligitur in 1. 3. in princip. D. eod. Sed quæſtio eſt, an interdicatur te-
ſtimoniam, an omnino recipiatur. Quidam enim ſunt quo-
Franc. Duareni Comment.
rum teſtimonium mulrum ponderis non habet,& hoc committendum eſt iudicis arbitrio, vt inſpiciat quanta fi- des eis habenda ſit, led ramen non inter dicitur eis teſtimo- nium, quoties eorum fit menrio in lege lulia. dictal. 3.§. in lege Iulia. D. hoc titulo. Quid ergo dicemus de amico? Exi- ſtimo ſi ſit magna aliqua& non vulgaris amiciria, quæ vix hodie reperitur, eam iuſtam cauſam eſſe interdicendi teſti- monij. hæc enim amicitia coniunctioni ſanguinis compa- ratur: vulgaris autem amicitia quæ contrahitar aliqua no- titia, à teſtimonio non repellit. de hac in leg. latæ culpæ. 223. §. amicos. D. de verborum ſignific. Aliud exemplum eſt de patronis cauſarum„procuratoribus, hi enim idonei teſtes non ſunt. leg. vltima. D. hoc titul. Nihil autem legibus hac de re cautum eſt, ſed de mandatis quæ dabantur præſidibus, cum mittebantur ad prouincias regendas. horum mentio eſt in Nouella Iuſtiniani de manda. princip. Eadem eſt cau- ſa executorum. dict. l. vltim. D. hic. de his exemplum eſtvi.
dendum in Inſtit. titul. de actio.§. ſi quis agens. Quod hicd-
cimus de patronis cauſarum, pertinet ad omnes procuraao-
res& patronos. capit. vltim. hoc titul. libr. 6. De his, quos ſolicitatores vocant, quæſtio eſt agitata. Ego puto conſti. tutionem illam d. capit. vltim. ad eos pertinere: nam aduo. catorum nomen, de quoibi, generale eſt,& complectitur o- mnes, qui operam cauſis præſtant& litibus. leg. 1.§. aduo- catos. D. de variis& extraord. cognit. Hæc exempla demon- ſtrant idoneos teſtes non eſſe eos, qui adfectione aliqna probabili mouentur erga eum, à quo teſtes producuntur. Lnon ſolum. 67.§. primo. D. de ritu nuptia. Præterea ob eandem rationem, quam diximus, inimicus repellitur àte- ſtimonio.l. ſi quis teſtibus. 1 3. Cod. hoc titu. Exemplum eſt in l. licet autem. 15. D. de arbitr. Inimicitias autem hic non quaſuis, ſed capitales intelligimus. De amico vero an poſ- ſit cogi vt teſtimonium dicat contra amicum: dicendum eſt. non poſſe: deinde veriſimile eſt eum verum non dicturum. argumen. leg. qui cum maior. 14. Propter paupertatem au- tem non omnino repellitur teſtimonium, nec tamen pau- peri tanta fides habetur, quanta locupleti. leg. 3. D. hocti- tul. Repellitur etiam quis à teſtimonio propter infirmita- tem conſilij. dict. l. 3.§. vltim. D. hoc titu. vbi reſtis repelli- tur à teſtimonio propter lubricum ætatis& conſilij, vt im- pubes, cuius fit mentio in lege Iulia,& l. inuiti. 19. D. hoc tit. Ex magna tamen& graui cauſa, aliquando impuberes in- terrogantur, vt in cauſa maieſtatis, l. de minore. 10. in prineip. D. de quæſt. Dicitur etiam teſtimonium impuberis prodeſſe ad aliquod iudicium, quamuis plenam fidem non faciat. Rhe- tor quidem apud Senecam libr. 4. controuerſiarum, dicit
puero nihil eſſe certius ad teſtimonium dicendum. Sed hæc
ſententia merito reprehenſa eſt ab aliis. experimur enim quo- tidie quam ſit lubricum teſtimonium pueri. magna enim hu- ius ætatis inconſtantia, magna inopia conſilij. Quid dicemus de eo, qui pubes eſt, ſed minor eſt 25. ann. an teſtis idoneus eſt? Mouet quæſtionem quod infirmum eſt huius ætatis con- ſilium, vnde auxilio curatorum, minores regi ſolent, ſed ta- men conſtitutum eſt eum idoneum eſſe teſtem in ciuili iu- dicio: in criminali ita demum ſi maior ſit viginti annis. leg- in teſtimonium. 20. D. hoc titul. Quæritur quid de mu- liere dicendum? Magna eſt eius ſexus fragilitas& infirmi- tas conſilij. Sententia tamen luriſconſ. noſtrorum eſt, mu- lierem in iudicio teſtem eſſe poſſe. argum. l. Ialiæ. de adult.. exco quod prohibet. 18. D. hoc titul. quod caput ſumptum eſt ex libr. 2. ſentent. Pau. tit. ad leg. lul. de adulr. In teſtamen- totamen mulier teſtis adhiberi non poreſt. l. qui teſtamen- to. 20.§. mulier. D. de teſtam.§. teſtes autem. Inſtit. eo. Quæ- ritur etiam de hermaphrodito quid dicendum ſit, anteſtis in teſtamento eſſe poſſit? Paulus ait qualitatem ſexus incale- ſcentis oſtendere. l. reperundarum. 17.§. 1. Eſt enim incer- tum an ſit mas, an fœmina: tamen eius ſexus exiſtimandus eſt, qui in eo præualer, vt ait Vlpianus l. quæritur. 10. D. de ſta- tu hom. Hactenus de his, qui teſtes eſſe poſſunt, vel non pol⸗ ſunx: nunc de his qui cogi poſſunt ad dicendum teſtimo- nium. Hæ quæſtiones à nobis ſunt ſepatatæ docendi cauſa. hæc etiam ſeparat luriſconſul. in l.-. D. Ergo de teſtibus du- plex eſt quæſtio: vna eſt, an teſtis idoneus ſit, an lege aliquain- terdicatur teſtimonium. Altera qnæſtio eſt, an excuſationem aliquam habeat à dicendo teſtimonio, vt cogi non voc
— anc
———
———2————„——
·—

am, derni„Quoape 4 bertiner ad om d ſad . Doc titul. lidt. G drdon.
no eſt z9i eh 1 Slata. Ego pur 5
Drena
pellia. 1 3. Cod. hoctitu. ann
e abitr. Iniwicitias antemblem ligmas. De ꝛwico muani cn contta amicum: dandmei mile eſteum verum an ddurum nuot. 1. Propter amenarna ruc teſtimonium, nctunan quanta locupleti leg z Da quis à teſtimonio proptet inn eleim. D. hoc itu. vbiteſt lubr cum xuatis& conlllj, alege lulia,&.inuiti. 9. Dhh wi cauſi, aliquando impuben naieſtatis,l. de minore. d. iyii m teſtmonium impudauüght mauis plenam fidem nonfaculs a Udr. 4. conttouerſanmn, Ateſtimonium dicendum. 8 aeſtabaliserperimotecinät teſtimonium puer; mexmane magnainopia conſiij Vü efr(.,ann. zn etti d
mnnok e 1i modiaftmumeſthuichzun 9 4 5 lolent ein
„ neum elle tettew um idoncu ruu
emum ſi maiot üt nigigii 4 e tital. Quetitut quae
n Tit. de Teſtibur.
um facilitatem. 14. Cod. hoc titu. Alii loci& caſus explican-
nem tractaturi ſumus. Aduertendum eſtteſtem teſtimonium dicere, niſi ſit ex perſonis exce- ptis: nam quædam perſonæ excipiuntur, de quibus dlcen us. Regula eſt, cum teſtis adhibetur ad teſtimonium dicendam, cogendum eſſe, ſi nolit teſtimoniam dicere. hoc colligitur ex 1. fl quando. 1. Cod. eod. Simile eſt quod dicitur in l.locum. 3.§. hoc iaterdictum. verſi, exhibere autem. D. de tab. exh b. Notandum tamen in hacre maxime ſpectandam conſuetudi- nem cuiuſque fori, vt admonet luriſconſultus in leg. 3„S.vlti. D. hoc titu. In his quæ perrinent ad ordinationem litis, cer- tum eſt ſpectandam eſſe eius loci conſuetudinem in quo agi- tur: aliud eſt in his, quæ pertinent ad deciſionem cauſæ,& adducitur l. ſi fundus vænierit. 6. D. de euictio. Quædam au- tem perlonæ excipiuntur, quæ non poſſunt cogi ad teſtimo- nium dicendum, vt parentes& liberi, qui inuicem aduerlus ſe, vt teſtimonium dicant, cogi minime pel unt, imo nec vo- lentes ad teſtimonium admittendi ſunt. l. parentes. 4. Co. hoc titu.& l.teſtis.9 D. eo. Hoc enim inhumanum viſum eſt lu- riſconſultis, cum ſpectant quid honeſtati conueniat. Scio maiorem partem iuris ad alia duo præcepta referti, vt ſuum cuique tribuatut,& vt nemo lædatur, ſed nonnunquam et- iam reſpiciunt ad illud præceptum honeſtatis. Idem de pa- trono& liberto conſticutum eſt, l. libertorum. 11. eo. Simi- le eſt quod dicitur de accuſatione in l. penult.& vltim. Cod. de his qui accu. non polſl. vbi idem de domeſticis. Aliæ per- ſonæ excipiuntur, vt ſenes valetudinari, de quibus in l. inui- ti.8. D. hoc tit. Quod autem ibi dicitur de abſentibus, ideo
hanc quæſtio inuitum cogi
d ctum eſt, quia teſtes adeſſe ſolebant, vtl. 3. D. eod. Simi-
le eſt quod dicitur in l. 2.§. ſi quis iudicio. D. ſi quis caut. Ho- die autem non requiritur vſquequaque præſentia teſtium, i- deo quod dicitur, nos interpretamur, vt non cogantur ad iu- dicium venire teſtimonii dicendi cauſa propter valetudinem, aut aliam cauſam: quia is mos mutatus eſt, vt non tamteſti, quam teſtimonio credatur. Quid ergo fiet, ſi iuſta cauſa quis impe ditus eſt, vt non poſſit venire teſtimonii dicendi cauſa? In primis iudex poteſt ad eum ire, vel mittere hominem ido- neum, qui interroget eum. arg. eſt quod dicitur in l. ad perſo- nas egregi:s. 14. D. de iurciur. De hac re eſt conſtitutio Pon- tificia in e.S. ſi qui teſtium. de teſtib. in antiq. Decretal. De committendo hoc negotio etiam iudiei, in cuius territorio
teſtes degunt, tractatur inl. iudices. 17. Cod. de fide inſtrum.
vbi etiam de inſtrumentis deſcribendis, Gallice faire extrauẽts. Excipitur tamen criminalis cauſa. in Nouel. conſt. 9 0. luſtin. de teſtib.§.& quoniam ſcimus dudum factam legem,&c. vbi iubet iudices ipſos non alios in criminali iudicio teſtes inter- rogare debere: quoties ergo aliqua neceſſitas id exigit, iudex Ip5 debet interrogare teſtem, vt ſi forte extraneus ſit teſtis. Erhis intelligimus quæ perſonæ ſunt, quæ excipiuntur à teſti- monio dicendo, nec poſſunt cogi teſtimonium dicere. Sed de his qui magiſtratu funguntur, oritur quæſtio, de qua in l. ob carmen. 121.§. 1. D. eod. Huc pertinet quod dicitur in l. curent. 22. D. eo. titu. Dixi aliquando hunc locum non eſſe accipiendum de his qui teſtamentum faciunt: ſed de his qui teſtimonium dicunt. Teſtari eſt in tabulas aliquid tedigere memoriæ cauſa, multaque adduxi, vt oſtenderem veram eſſe hanc verbi ſignificationem. Hæ atteſtationes olim fiebant de quibuſcunque negotiis& contractibus, quo tempore in
vſum nondum venerant tabelliones. l. ad teſtium. 22. D. de
teſti.l.hac conſultiſſima. 21. Cod. eod. Proximus locus eſt de numero teſtium,& quot ad probationem ſufficiant. Et qui- dem vnius teſtimonium cuiuſcunque d gnitatis ſit, etſi fuerit ordinis ſenatorii, non ſafficir. I. iuriſiurandi. 8. Cod. eod. Duo autem teſtes ſunt neceſlarii, vt dicitur in l. vbi numerus. 12. Et quidem oportet teſtes de eadem re conuenire, alioquin pro vno plures teſtes habentur, nos eos vocamus ſingulares teſtes. Vnlgo diei ſolet: multi teſtes ſingulares tantum pro- bant, quantum vnus. Dehis ſingularibus teſtibus locus eſt in iure Ponrificiò in c. licet canſam.. de probat. ſed iure ciui- li de his nihdl cautum eſt. Quoties tamen inſtrumentum fa- ctum eſt de aliquo contractu:& is quidem, qui pecuniam accepit numeratam, contendit ſe ſoluiſſe ſcripto aliquo, ſed vult producere teſtes vt ſolutionem probet: hoc caſu dicitur duos teſtes non ſufficere, ſed proferre ſcripturam aliquam de- het, vel cogitur probare quinquc teſtibus ſe ſoluiſſe. l. teſti-
241
tur ab Accurſio, quos vide. Vnum eſt hie notandum, ſupei flu- am teſtium mulritudinem non eſſe in iudicio recipiendam. l. 1. in fin. D. eod. In Gallia hoc relictum non eſt moderationi iudicis, vr iure ciuili. extat enim de numero teſtium adhiben- dotum conſtitutio regia, quæ vult in ſingulos articulos denos teſtes proferri.
Quo modo teſtes produci, interrogari, teſtifcari de- 8 veant,& quo tempore.
T Norimis teſtes vocati ad iudicium teſtimonii dicendi cau- I AMhsr adiguntur, ne ante recedant, quam teſtimo nium dixerint, hoc iureiurando ita obſtringuntur, vt quinde- cim dierum ſpatium iudices obſeruare debeant: poſt quinde- cim vero dies, datur eis recedendi facultas. hæc omnia conti- nentur ia l. ſi quando inuitos. 1 5. Cod. hoc titu. de teſtib. Si ſponte velint fideiuſſores dare, recipiuntur: fideiuſſores au- tem dare non coguntur, nec ideo coniiciuntur in carcerem, quod ſatiſdare non poſſint, aut nolint. Interim autem ſum- ptus competentes eis teſtibus dandi ſunt, nec coguntur ſuo ſumptu ad iudicem accedere teſtimonii dicendi cauſa. Et ſo. let quæri, an debeat eis ſumptus repræſentari ex pecunia, an ſufficiat eis mandare poſtquam dixerunt teſtimonium: Rece- ptum eſt eis dandos ſumptus antequam è domo pedem extu- lerint: idq; ſatis collignur ex l. quoniam liberi. 10. C. hoc tit.
quæ vult ſumptus dari ad iudicem venturis, idq; maxime in
criminalibus cauſis. Quod autem diximus teſtibus, non te-
ſtationibus credendum eſſe, hoc eſt intelligendum ſecun- dum diſtinctionem, quam tradidimus exl. iudices. 17. Co. de
fide inſtrum. Diximus teſtium interrogationem aliquando delegari poſſe, vt in pecuniariis cauſis. Hinc quæritur, an geſta ab arbitro comprom i ſlario fidem faciant in iudicio, ſi forte arbiter deceſferit, cumm nondum arbitratus eſlet? Hæc quæſtio ti actatur in l. vit. cum apud compromiſſarios. C. hoc tit. de teſtib.& ait diſtinguendum eſſe, vt ſi deceiſ tit arbiter, & ſuperſtit es ſunt teſtes, denuo interrogentur: ſin minus vtriq; deceſſeriut, quod geſtum eſt fidem facere. Arbiter e- nim eſt quidam iudex, erſi enim aliquid interſit inter arbi- trum& iudicem: arbitraria tamen ad ſimilitudinem iudicio- rum redacta ſunt. II. D. de atb. Vnde teſtes creduntur à iudi- ce interrogati. idem dicitur inl. pen. cum ante. C. de rec. arb. & in cap. ĩ o. deteſtib. in antiq. Decretal. Sed quomodo in- terrogabuntur? Ratio interrogandi eſt, vt exigatur ab eis primum iuſiurandum deteſtimonio vero dicendo. l. iuriſiu- rand. 8. C. eo. Cautum tamen eſt Ponrificia conſtitutione hoc iuſiurandum poſſe remittià parte aduerſa. cap. 39. tuis quæ ſtionibus. eod. titu. in Decretal. antiq. Sed quæritur, an præcedere debeat iuſiurandum teſtimonii dictionem? Re- ceptum eſt,& ſi ſequatur valere, hoc conſentaneum eſt in- ſtituto Athenienſium, qui poſt dictionem teſtimonii ad aras teſtes ducebanrt, vt iurarent. meminit huius inſtituti Cicer. in oratpro Balb. Ego tamen vtilius eſſe puto, vt prius iuſiuran- dum exigatur, quam teſtimonium dicatur, ne retractet teſt s quod dixit. Deinde interrogari teſtes debent parte præſente
aut ſaltem vocata. l. ſi quando. 15. Cod. hoc titul. Ad bæc
teſtis dehet teſtificari quod ſcit, quodque ipſe percepit oculis vel alio ſenſu corporeo, ita vt appareat ei compertum eſſe id de quo teſtificatur. hoc vulgo dicitur receptum, quamuis id certi iuris non ſit, ſed illud. arg. l.teſtium. 14. verſic. lub præ- ſentia ſua debitum,& c. Oportet enim teſtem dicere ſe vidiſ- ſe, nec ſatis eſt quod dicat ſe credere, aut quod arbitretur: quo caſu vulgo dicitut teſtis de credulitate. Ait Cicero fuiſſe morem veteribus in iudicio, vt iurarent teſtes ſe ſcite non ar- bitrari. Et hæc diligenter ſunt notanda, vt intelligamus quo- modo teſtes debeant teſtificari,& eorum teſtimonia valeant. Ideoque vafri, litigioſi,& cauti homines, qui ſolent plau- ſtrum exacuete teſtibus, diligenter eos admonent, vt dicant ſe vidiſſe, hocque iure vtimur, vt nullus teſtis ex auditu ad- mittatur. licet de hac re nullum aliud ius extet, excipiendus
eſt tamen caſus in quo teſtimonium huiulmodi valet, cum fa⸗
cti operis extare memoria dicitur. l. 28. D. de proba. iſque lo- cus eſt diligenter norandus Sed quæritur, an teſtem luficiat vidiſſe calu aliquo obiter,& quod in terfuit„an rogatum eſle
3

—-- 8 A 3 n 1— 8 4——— 3* 82 8———— ——— 5—— ͤ 2 3 3 —————— 5 8———“————= 2. 7 55 2— 55 —— 3— ö——ſſͤͤ .————— — ſ—————— ——.—— 2——.—— ———————————— 7————————. 8 ——————————————— 8 ———————— 2 ——— 4 3——————
—— ——ͤZſſ
24² Franc. Duareni Comment.
oporteat? Quæſtio oſt vtilis, de qua in 1. ad fidem. it. D. de te-
ſtibus. vbi dicitur ad fidem faciendam etiam non rogatum te- ſtem idoneum eſſe. Reperiuntur tamen excepriones in iure ciuili in quibus rogatum eſſe teſtem oportet,vt in teſtamentis l. hæredes palam. 21. D. de teſtam.&auth. rogati. C. hoc dr4 teſtib. Alia eſt exceptio apud luſtinianum No. 90. de teſtib. De tempore quæritur, an lite conteſtata teſtes interrgon⸗ tur? Et hoc expreſſum eſt magis iure Pontificio, quam ciuili. eſt etenim tit. in antiq. Decretali.vt lite non conteſt. non pro- cedatur ad teſtium recept. nihil autem aperte expreſſu m zur ciuili eſt, ideo opinor, quia de eo nulla dubitatio erat. Ali- quando tamen ante conteſtationem litis teſtes Smiand certis de cauſis, vt ſi decrepitæ ſint ætatis teſtes, quod apertit- ſime expreſſum eſt iure bontificio ſupra relato,vt ſienon con- teſta. cap. ſ. quoniam frequenter. eſt amèn aliqua uius rei mentio in Nou. illa de teſti.& in auth. ſed&c ſi quis. C. co. De- inde notandum eſtteſtes non examinari poſtquam teſtimo- nia perſpecta ſunt, id cautum eſt Nou. iHla luſti. conſt. de eeſt §. ſi vero dicatur. Sed quæritur, an teſtes qui refelluntur, de-
beant examinati à iudice? Diſtinguitur in d.. ſi vero dicatur. hodic autem mos& conſuetudo fori ſpectanda eſt,& ſecun- dum eã teſtes examinari. velomnino reiici lolent.. 3.§.vlt. D. eod. Poſtremus locus eſtin quo quæritur quanta fides ſit ad- hibenda teſtib. Calliſtratus. in l. 3. D. hoc tit. ait, non poſſe de-
ERANCISCI DVAR
finiri in vniuerſum,& refert reſctipta Imperatorum de hac te uibus committitur hæc quæſtio arbitrio& religioni iudicis. hunc locum Cicero eleganter explicat in oratione pro Fon- teio. Soleo autẽé dicere tria expendenda eſſe à iudice: primum perſona teſtis, ſecundo modus teſtimonii dicendi stertio teſti- monium ipſum. hæc ſunt veſtigia inquirendæ veritatis, quib. aliquo modo inſtruitur iudex. Circa perſonam eius, qui teſti- monium dicit, ſpectantur mores. condirio, fortuna,& adfe- ctio:vt ſi amicus ſic vel inimicus.hoc colligitur ex l. 2.& 3. D. eo. Modum rteſtificandi docet Calliſtratus in d. l. z. D. hoctit. Videndum eſt enim, an teſtis ex tempore reſpondeat, an vero cunctanter. hinc enim intelligirur quanta ſides teſti adhiben- da ſit, vt etiam colligitur ex l.de minore. 10§. tormenta. D. de quæſtionib. Et id diligenter inquiſitores in ſuis actis perſcri. bere ſolent. Poſtremo teſtatio ipſa diligenter conſideranda eſt, an rei de qua agitur conueniens ſit,& credibilis. l. ob car- men. z1. 5.vlt. Inquiſitio igitur tota commirtitur arbitrio indi- cum. Non ſolum autem aduerſus teſtimonia, ſed& aduerſus teſtes obiici poteſt, obiectaque admitti ſolent.& ſi iuder ds-
prehenderit falſo vel varie teſtes aliquid dixiſſe, eos ſeueticii-
me punit. atque in hac animaduerſione nullum recipitur fori priuilegium, nulla præſcriptio: ſed teſtes ab eo iudice puniun- tur, cuius aures offenderint, varie velfalsò teſtimonium apud eum dicendo. l. nullum penitus. 12. C. eod.
ENIIVRECON
8VI TI IN L I B XXLILTIILMTC S T O . RVM COMMENTARIV S.
rN T17T7. SoLVTO MATRIMONTIO DOS
quemadmodunm patasur.
OrINT qui hanc Gareag, ſiue ti- tulum interpretantur, multa præfari de continuatione(vr loquuntur) tituli de appellatione Infortiati, de Ablatiuo- rum ablolutorum natura, aliiſque id 3( gennus ineptiis. Quo genere docendi
2 nihil eſt corruptius, ac pernicioſius. Et 4= ſinonignorem, ſubtiliter iſta ab iis tt⸗ ct ri ſolere, vt vel inexplicabilia nonnullis videantur. Sed(vt inquit Poeta)
Turpe est diſiciles habere nugas:
Et ſtulius labor est ineptiarum.
Nos ergo qui ſimplicitatem amamus in luris interpreta-
tione, non fucum, non oſtentationem inanem, non argutias inutiles: pro huiuſmodi nugis, titulos librorum ſuperiorum, nempe 23.& 24. breuiter percurremus, è quibus hic titulus omnino dependet, nec totius tractatus hoc initium eſt. Qua in re, ſat ſcio, plæraque leuia& vulgaria quibuſdam viſum iri, qui fortaſſis ad difloluendos luris nodos plus acuminis,& v- ds habent, quam cæteri. Sed æquum e4 profecto nobis ve- niam ab iis dari: tum quia rationem, ac viam in omnibus tra- dendis diſciplinis vſitatam& neceſſariam ſequimur, àleuiſſi- mis quibuſque ad grauiora, ſubtilioraque ſenſim progredien- tes: tum etiam quia rudioribus non minus, quam iis qui mul- tum promouerunt in iuris ſtudio, conſulere nos oportet. In- terim tamen& mediocriter quoque eruditos nonnihil(vt ſpe- ro) iuuabit hæc noſtraproluſio. Igitur(quod fœlix fauſtum- que ſit) de Sponſalib. primum: deinde de Nuptiis, de Doti- bus, ac dotium iure dieemus. Titulos librorum ſuperiorum vſque ad hunctitulum,& eos, qui lib. 5. C. Iuſti. continentur, ſummatim explicantes. PE SPONSAIIBVSA. Hic titulus quatuor præcipuos locos habet quos ſi- gillarim perſequemur. I Que ſint Sponſalia. 2 Quomodo Sponſalia fiant. 3 Quales perſonas eſſe oporteat, quæ Sponſalia contrahunt. t Queſit vis& poteſtas Sponſalorum.
I. Quæ lint Sponſalia.
CPonſalia(inquit Florentinus l. 1. hic.) ſunt mentio,& repre- Oumiſio futurarum nupriarum. Ex qua diffinitione coliigi- tur differentia inter nuprias,& ſponſalia. Aliud eſt enim uu- ptias contrahetes aliud ad nuptias contrahendas ſe obligare, ſicut mutuam pecuniam dare,& promittere ſe mutuam pe- cuniam daturum, multum differunt. l. ſi pœnam. de verb. ob⸗ dig. Naptiæ ergo fiunt verbis in præſens tempus conceptis, vt Acdeipio tsinvium: Accipio te in vxorem. Sponſalia velbis in futurum tempus conceptis contrahuntur,&c. Dicta au- tem ſunt ſponſalia, quia moris fait veteribus ſtipulari,& ſeu⸗ dere ſibi vxores fururas: quamuis hodie ſtipulatio non ſit ne- ceſlaria. l. 1& 2. de ſponſa. Nam ſponſio(vt alias docuimu) non ſimplicem promiſſionem ſiguificat, ſed ad ſtipulatio- nem refertur. L ſponſio.de verbo ſignifi. Quo ſenſu in Theo- doſii conſtitutione de ſuſfragio, lib. 4. C. luſtin. hoc verbum accipiendum eſt, quam vulgus doctorum iuris non recte in⸗ terpretatur. Quamuis enim Stipulari,& Spandere diuerſaſint,
1I. 1i. de duo. re. tamen tota illa conceptio verborum, quæ eon-
ſtat ex ſtipulatione& ſponſione, id eſt, ex interrogatione& promiſſione, modo ſtipulatio, modo ſponſio appellatur. l demq; in emptione& venditione animaduertere licet. Sed& Seruius Sulpitius apud Gel.libr. 4. c. 4. Quivxorem inquit) ducturus erat, abeo vnde ducenda erat, ſtipulabatur eamin matrimonium ductum iri: qui daturus erat, itidem ſponde- bat. Is contractus ſtipulationum ſponſionumq; dicebatur SHonſalia. Tune quæ promiſſa erat, Sponſa appellabatur: qui ſpoponderat ducturum, Sponſus. a
II.
Auomodo Sponſalia fiant.
Contrahuntur ſponſalia ſolo conſenſu ſine ſtipulatione, aut ſcriptura. Nec inter præſentes tantum, ſed etiam inter
abſentes per nuntium, aut epiſtolamn. l. 47.& vltim. de ſpon- ſa. Ex quo conſequitur furioſum contrahere ſponſalia non poſſe, licet iam contracta furor interueniens non infirmet. I. furot. cod. titu. Conſenſum autem accipimus eorum ia Primis, de quorum coniunctione agitur, deinde eorum et- iam, in quorum poteſtate ii ſunr. Parumque refert exprelle,
anta-

et⸗. olent.&ſi; enüaet ade e aeeodenullam ecn Fllor led teſtes devidta erarie velfibd tellim hu duitu a. C. cod. uun
VRECO
LCESTO
0 d 0
Lurlint Sponſala deentinus l.. Dic ſent uen Spraram. Ex qun dffniten ptias,& ſponlalia. Alndett dadouptiss contrahendasi 4 mdare,& promitttte ſenuu um ditterunt..ſipœaam derti verdu in praſens tempu cia dacupuit in vxorem. Spoulus cepa contrahunrul,&c Da motis fait vctetiba Puis auamuis hodie ſtipalaxonol u guam Mu * ſed Modem Sguicn, lela d de veibdo igaiti. duo ſeolaim
In Tit. Solutomatrimonio. 243
an tacite, id eſt, non contradicendo conſentiant, modo con- ſas mniam adſic. l. ſi puellæ. l.in ſponſalibus.l.ſed ea.l.fi-
liafamilias. eod. tit. III. Quales perſonas eſſe oporteat,&c.
De qualitate perſonarum ſponſalia contrahenrium illud obſeruandum eſt, prohibito matrimonio inter aliquas per-
ſonas, ſponſalia quoque probhibita intelligi. l. ſi quis tutor. de
ritu nupr. Vnde& vulgo regulam eolligunt: Cuas quid gro- hibetur, omnia prebibitaintelligi, fne auibus adilud perueniri nonpoteſt. Nec quicquam ſcriptum extat in iure ciuili, vnde aliqua huiuſmodi regula non conficiatur. Placetque adeo hic mos quibuſdam noſtri temporis profeſſoribus haud ob- ſcuris, vt vel libris editis confirmare non dubitent, in eoar- tem omnem æqui& boni ſitam eſſe. Quod fortaſſis tolera- bile eſſet, ſi modum in ea re adhiberent, quem in illis merito defideramus. Sed cum ſine modo ac iudicio omnia ad hu- juſmodi theſes nullo exemplo reuocent, ferendos nequa- quam eos eſſe exiſtimo. Cum enim nihil periculoſius ſit in iure, quam aliquid definire, dubium non eſt quin huiuſmodi regulæ fallaces fint, nihilque firmi, ac ſolidi habeant. Itaque ſtudioſis omnibus auctor ſum, vt multum operæ in his regu- lss aut colligendis, aut ediſcendis non ponant. Ac ſi quis diſ- ſerendo(vt fit) aliquam huiuſmodi regulam pro legè& au- ctoritate adducat, equidem ei reſpondere non verebor, id in iure ſcriptum non reperiri. Nam& ſi quæ in legibus ſcripta ſunt, ad negotia, de quibus lex nihil definiat, plærun- que porrigantur, tamen hunc morem regulas ex quaque hy- potheſi conficiendi non probo, ſed magis placer, vt ſpecies ipſa proferatur, ac recitetur, ex qua argumenta à ſimilitudi- ne, à conſequentibus, ab antecedenrtibus, aliiſque huiuſmo- di locis ducantur. Vitabitur enim facilius proplexitas illa ſum ma,& obſcuritas, quam eæ regulæ aliæ ſuper alias coarcer- uatæ pariunt. Sed vt eo redeamus, vnde digreſſi ſumus: Pro-
hibito matrimonio, ſponſalia quoque prohibita intelligun-
tur. Quod ſic accipiendum eſt, ſi ſit eadem ratio prohibi- tionis. Cuius rei exemplum eſt in Senatoribus, qui prohi- bentur libertinam vxorem ducere, ne dedecoretur ordo Se- natorius tali coniunctione. Nam& ſola deſponſatio aliquam turpitudinem habet. Ceſlante igitur ratione ceſſat quoque legis prohibitio: veluti in muliere, quæ intra annum luctus nubere prohibetur, propter turbationem ſanguinis. Nul- lum enim periculum eſt, ne ſponſalia ſola turbationem ſan- guinis afferant. l. ſolet. de his, qui notan. infam. Item qui officium in aliqua Prouincia adminiſtrat, vxorem ibi ducere non poteſt, quamuis ſponſare non prohibeatur. l. ſi quis offi.
de ritu nupt. quia poſt depoſitum officiurn liberuin eſt cinu-
ptias non contrahere: ideoque nullus merus, aut impreſſio nocere ei poteſt, nec vlla eſt alia prohibitionis ratio. Quæri ſolet, cur lex prohibens tutorem pupillam ſaam vxotem du- cere, interpretatione ad ſponſalia porrigitur l. tutor. de ſpon-
ſal.l. ſi quis tutor. de ritu nupt. cum fiuita tutela facultatem
ſponſalia diſſoluenda puella habeat? Qua de re poſtea diſle- remus ſub titu. de ritu nupt. Hocautem inter nuptias& ſpon- ſaliaintereſt, quod in ſponſalibus contrahendis ætas delinita
non eſt, vt in nuptiis. Proinde impuberes contrahunt ſpon-
ſalia, modo infantes non ſint. d.]. in ſponſalibus. Vnde ſi pu- ellam nondum annos duodecim natam quis vxzorem duxerit nuptiæ non conſiſtunt, ſed tunc legitimam fore vxorem
Pomponius ait, cum apud virum impleuerit duodecim an- nos. l.4. de ritu nup.
IIII. De poteſtate,& effectu ſponſaliorum.
Sponſaliorum non ea eſt vis& pPoteſtas, vt aduerſus eum qui ſpopondit, vlla competat actio. Quanquam olim actio- nem ex ſponſo dari, litemque pecunia æſtimari ſolitam, au- ctor eſt Seruius Sulpitius apud Gellium. Liberum ſiquidem eſt alterutri renuntiare,& cum alio quouis matrimonium contrahere. I. l. C. de ſponſ. Ethoc genus renuntiationis re- pudium appellatur. I. inter ſtuprum. I. inter diuertium. de verb. ſign. quod à patre pro filio, vel filia, quam habetin po- teſtate, fieri poteſt: à turore pro pupillo, aut pupilla non po- teſt.J in poteſtate.. ſi puellæ. de ſponſal. l. 4. Cod. eod. titul. Noc infamia notatur cum alio poſtea contrahens, quaſi bi-
e
na ſponſalia eodem tempore conſtitura habeat, diſſolutis nempe per huiuſmodi renuntiationem prioribus ſponſalibus 1.1.l. quid ergo. de his qui notan. infam. Sed nec pœna vlla, quamuis promiſſa, eo nomine peti poteſt, nec id quod inter- eſt, niſi forte dolus nuntium remittétis arguatur, quo caſu de dolo agi æquum eſt. l. Titia. de verb. obliga. I. z. C. de inutili ſtipul. l.i. de dolo. Verum ſi datæ fuerint arræ ſponſalitiæ, per eumque ſtet, qui dedit, quo minus negotium peragatur, eas amittit. Sin autem per eum ſter, qui recepit duplum, aut ſi ita conuentum fuerit, quadruplum is reſtituere cogetur.I. ſi quis officium.de ritu nupt.l. lI. vltim. Cod. de ſponf. Quod ſi iu- ſtam cauſam renuntiandi habuerit alteruter, hæc pœna ceſſat. 1.2. J.vltim. Cod. de ſponſal. l.l. Cod. ſi nuptiæ ex reſcript. pet.
Arras autem vocamus annulos, aut alias huiuſmodi res quæ Ars in hoc dantur, vt veluti argumentum ſint negotii contracti. 7*³⁴.
Sponſalia nonnunquam à luris auctoribus eas dici animad- uertimus. I. 1. Cod. ſi nupt. ex reſcript. pet. vt tit. de ſponl. in Cod. Theodoſ. in quo Codice extat etiam hic titulus: Si pro- incia rector, velad eum pertinentes ſponſalia dederint. Qu ali- ter in Cod. Iuſtin. legitur, ſed mendoſam eſſe eam lectionem, vel ex epitome Azonis perſpicuum eſt. Et hæc quidem omnia Iuri ciuili, quod Iuſtinianus ſcriptum nobis rel quit, conſen- tanea ſunt. At ius Pontificium, quo in dirimenqdis huiuſmo- di controuerſiis fere vtimur, repudium non permittic, ſed de eo iure tam ſponſus quam ſponſa coguntur matrimomum contrahere. c. ex literis. de ſponſ. Quidam tamen caſus ex- cepti reperiuntur, in quibus difloluuntur ſponſalia: veluti cum vterque contrahentium conſentit huic diſſolutioni. cap. 2. de ſponſ.cum in lepram, paralyſim, aut alium huiutmodi morbum incidit alteruter, vel corporis vitium, quod ma- gnam deformitatem afferat. cap. vltim. de coniug. lepro. cap. quemadmodum. de iureiur. Cum affinis eſſe cœpit alter al- teri poſt contracta ſponſalia. cap. 2. cap. fraternitati. cap. ex li- teris.de eo qui cog.conſan. Cum alter eorum peregte profe- ctus eſt,& per triennium abfuit. cap. de illis. de ſponſa. l.2. C. de diuor. Cum is, qui uhübes ſponſalia contraxit, factus tandem pubes ea dirimi po ulat. cap. deillis. cap. à nobis. de deſponſa. impub. Cum poſt ſponſalia conſtituta nuptiæ cum alia perſona contractæ ſunt, verbis ſcilicet in præſens tempus conceptis. cap. ſicur. cap. ſi inter. de ſponſa. cap. I. de ſponſ. duo. Quod eſt accipiendum, niſi ſponſalia interim ſecutus fuerit concubitus. cap. is qui fidem. de ſponſal. In ſumma quia non poſſunt omnes caſus ſigillarim enumerari. dicen- dum eſt. quoties iuſta aliqua ratio luadet è re ipſorum contra- hentium non fore coniunctionem, veluti quia periculum eſt forte haperpaenm inter eos odium, atque diſſidium ſit, iu- dex ad diſſoluenda ſponſalia, quam ad eos macrimonio iun- gendos, propenſior eſſe deber. Et ita Lucii Pontiſicis reſcri⸗ Prum accipiendum puto, de cuius vero ſenſu inter iuris pro- feſſores non conuenit. cap. requiſiuit. de ſponſa. dicto cap. ex literis. Quod autem de arris ſponſalitiis ſupra dictum eſt, iq iure pontificio non eſt immutatum. Itaque in foro pontifi-
cio ſeruandum eſt, quoties culpa alterutrius dirimuntur ſponſalitia. W M
DE NVPTIIS. Præcipui loci huius tituli hi ſunt. I Qua ſint nuptiæ: 2 Quomodo nuptiæ contrahantur. 3 Inter quas perſonas contrabantur. J. Quæ ſint nuptiæ. AcTENVvS deſponſalibus, nunctractandumn 4 eſt de nuptiis, ſiue matrimonio, propter quod 5. ſponſalia contrahuntur. unt autem nuptiæ, vi- Ne mulieris coniuntlio, indiuiduam vitæ con. zetudinem continens, vt definit Iuſtinianus tit. de patria poteſta. libr. 1. Inſtit. In qua definitione verbum coniunctio, oſtendit nuptias à ſponſalibus differre, quibus nul- la coniunctio, ſed coniunctionis tantum ſpes inducitur. vt diximus. Reliqua verba ſignificant, vt vulgo creditur, in Perpetuan coniuges ſimul viuere,& conuerſari debere&e oc conſilio eos matrimonium contrahere, quamuis poſtea
4

☛
144 Franc. Duareni Comment.
forte diuortium ſequatur. Itaque hæc verba concubinatum matrimonio diſcernere, ac ſeparare dicuntur. Sed mihi vi- detur luſtinianus his verbis communionem quandam ac ſo- cieratem inter coniuges fignificare. Er hanc interpretatio- nem adiuuant verba Modeſtini, cap. 1. de ritu nupt. cum ait: Nuptiæ ſunt coniunttio maris,& œæminr, conſortium omnis vitæ, diuini& bumani iuris communicatio. Nulla eſt enim res, ſiue diuini fue humani iuris, quam alter alteri non communicet, & cuius inter eos promiſcuus vſus non fit. Quod& plutar- chus ſenſit in præceptis conn ubialibus, cum att: Probibitam legibus donationem inter coniugts, non dt alter 45 altero nibilus- cipiat, ſed vt omnia inter ſecommunia oducant. Hinc P elas cap. I. titu. rerum amo. Societax, inquit, vita Vxorem usdan modo dominam facit,& c. Et G ordianus, vxorem re⸗ bumans atque diuina domus ſociam eſſe att. 1. aduerſus. Co. decrimin. expil. hæred. Ac fortaſſis Modeſtinus, quem conſtat Ethni- cuin fuiſle, de facris priuatis, ac domeſticis lenſit, quorum mewinit Cicero lib. z. de leg. Plautus in Captiuis. Plinius in Panegyrico.& Valerius lib. z. cap. 1. Vnde fit, vt qui in do- mum& familiam alicuius aſciſcitur, in ſacra tranſire dicatur. Valerius lib.. cap. 7. titu. de teſtam. quæ reſciſſ. ſunt. de Anci filio loquens, quià Suffenate adoptatus fuerat, Anci filius (inquĩt) in Suffenatis familiam, ac lacra tranſterat. Quem loquendi morem imitati ſunt noſtri iuris auctores non vno in loco. Nam de filiis, qui adhuc in familia& poteſtate pattis ſunt, loquentes, eos dicunt, in ſacris parentum conſtitutos. J. vlc. C. de inoffic. teſtamen. l.vlt. C. de cura.furio.I.vlti. Cod;. 2d Tertul.l. cum oportet. C. de bonis quæ liber. In ſacris po- ſicos. l. in coniunctione. C. de nupt. In ſacris manere. I. flliæ.
Cod. de collat. l. penult. Cod. de adopt. In ſacris retineri. l. 3.
C. debonis mater. In ſacris eſſe. l. 2. Cod. de bonis quæ liber. Eos vero, qui per emancipationem aut alias exiuerunt dfami⸗ lia& poteſtate patris, dicunt Sacris vinculis exolui. l. 1. C. de offic. prær. E ſactis paternis dimitti.l. quidam. C. de fideicom. Aſacris paternis abſolui.¹ de emancipatis. C. de leg. hæred. J.
3. C. dean. excep. Arque hinc faris apparet quid inter matri-
monium& concubinatum(quiiure ciuili permittitur)inter- ſit. ticul. de concu. infra l. Maſſurius. de verb. ſignif. Nam et- ſi conſuetudine quis vtarur concubina, non ideo tamen in fa- miliam eius,& ſacra tranſit concubina. Proinde filii ex ea ſu- ſcepti, tanquam alienià familia paterna, ipſi, vt cæteri liberi non ſuccedunt, tit. de nat. lib. C. Quæſierit aliquis, An ma- trimonio contracto ſocietas aliqua inter coniuges coita eſle intelligatur? Reſpondeo, ſocietatem veram, legitimam que gon eſſe, qualis deſcribitur à iuris auctoribus ſub titu. pro ſo- cio: quamuis id veteribus Komanorum legib. conſtitutum fu- iſſe Diooyſius ſcribat libr. 2. Sed moribus comparatum eſt fere in Gallia, vt mobilia inter coniuges communicentur,& ca quæ conſtante matrimonio quæſita ſunt. Quæ conſuetu- do proculdubio juri Romano contraria eſt, cum eo iure cau- tum ſit, nec pro marito vxorem, nec provxore maritum te-
neri..vxorem. C. de decurio I.1. C. ad leg. Iuliam de vi publi.
. 8.44 & tit. C. ne vxor pro mari. Sed& VIpiani verba aperte id in-
dicant, cap. i. de ſenatuſcon. Sillan. Neque viri ſorui(inquit)
proprie vxoris dicuntur, neque vxoris proprie viri, ſed quia com- miſta familia,& vna domuu eſt, ita iudicandum atque in pro- prius ſeruis Senatus cenſuit. Huc accedat quod Dioclerianus reſcripſit: Expecunia etiam dotali fundurn a marito compara- tum vxori non acquiri. cap. ex pecunia. C. de iure dot. Et vi- ceuerſa idem de moliere dicendum eſt, ſi quid ipſa acquiſierit, quamquam in dubio præſumitur quicquid habet à viro ad e- ain perueniſſe. l. Quintus. de donat inter vir. Poterat ſane bonorum locietas coiri inter coniuges, idque olim fieri ſoli- tumh faiſle oſtendit Scæuola. l. alimenta.§. vltim de adimen. leg. 4. ex diuerſo. hic. verum citra conuentionem nulla ſocie- tas locum habebat. Cur ergo(dixerit quiſpiam) conſuetudo & communicatio vitæ indiuidua hic eſſe dicitur, ſi lberum ſit vtrique facultates ſuas ab altero ſeparare? Verborum ſiqui- dem proprietas repugnare videtur, cum indiuiduum id ſit, quod diuidi non poteſt. Sed captanda non ſunt laſtiniani verba, alioqui ne amicus quidem proprium quicquam habe- re diceretur, quod vereri prouerbio, amicorum omnia habe- antur communia. Senſit enim, ſalua honeſtate coniugii, ni- hil indiuiſum inter coniuges, ſed promiſcuum rerum omni-
um vſum eſſe oportere, licet nulla ſit obligatio, qua altet ake- ri ad hanc communicationem obſtringatur. Deinde hoc ver- bum Indiuiduum, plærunque accipitur non proeo, quod di- uidi non poteſt, ſed pro eo quod commune adhuc& indiui- ſum eſt. Sic enim Indiuidua hareditas dicitur à Modeſtino. l. fi ſine.de adminiſtrat.tuto.& à Paulo ndiuiduum curæ oſſi- cium.l. Lucius Titius. eod. titu. Occurrit hic quæſtio, an v- xor in poteſtate viri ſit iure Romano? Nam vſu, moribuſqua receptum eſt in Gallia, vt viri poteſtati omnino ſubiĩciatur, nec vllum negotium abſque conſenſu& auctoritate mariti ſui contrahere poſſit. Sed quæritur an ea conſuetudo Roma⸗ no iuri conſentanea ſit? Et non videtur eſſé, cum vxor mau- ti ſocia dicatur, vt iam docuimus: Proin de filiafamilias, qus nupta eſt, non deßnit eſſe in patris poteſtate, vt clare VIpianus ait. l.1. de liber. exhib. Idemque iuris eſt in filiofamilias. l. in- ter liberas. leg. marito. leg. filiumfamil. de adulter. Nec vero dubium eſt, quin res ſuas vxor marito non conſentiente, ar. bitrio ſuo alienare poſſit. Quod& Dioclerianus reſcripſit. l. velles. Cod. de reuocan. donat. leg. ſi vxortua. Sod. depi- gno. Actametſi rerum dotalium adminiſtrator, dominuſ. que ſit maritus, tamen in res cæteras niſi vxore permittenta poteſtatem non habet, idque Theodoſii conſtitutione ex- preſſum eſt. l. hac lege. Cod. de pact. conuen. Ex quo appa- ret iſtam poteſtatem, quæ morihus noſttis recepta eſt, Ro- mano iurinon conuenire, quanquam vxor, quæ materfami- lias eſt viro,&& conuenit in manum vit,& poteſtati eius ſubi- citur iure veteri Romanorum, vt Boertius ait in Topic. Cice. & Vlpianus in lnſtitut. titu. de tutel. titu. qui hære. inſtit. poſſ. titu. quemadmodum teſtam. rump. titu. de bon. liber. Ne il- lud quidem in ficiari poſſumus, maritum auctoritate aliquain vxorem legibus Romanis vti. Quod& naturali rationi con- ſentaneum eſt. Nam vxor non modo reuerentiam. l.alia. hos titu.g. cum autem. Cod. derei vxor. action. fed etiam obie- quium ei, officiumque debet. l. ſicut. de oper. libe. Acvulgo traditum eſt, vxorem à marito coerceri, caſtigarique poſſe. not. in leg. fed etſi quencunque. ad l. Aquiliam. cano. duo ſunt. 2 3 quæſtio. 4. Idque olim Romæ fieri ſolitum fuiſſe indicat Liuius libro nono, de bello Maced. quo loco de Baca chanalibus loquitur. Præterea forum, ac domicilium ſequiĩ- tur mariti,& conditionis eiuſdem cenſetur l. cum quædam. de iuriſdictio.l. exigere. de iud. l. mulieres. Cod. de dignitat: Adde quod ea eſt in vxorem mariti auctoritas, vt eam adulte. rii accuſare, atque adeointerdum eo nomine interficere pol- ſit.l. Gracchus. Cod. de adulter. cum tamen ei aduerſus mari- tum adulterum nulla competat accuſatio. leg. 1. Cod. de adul- ter. Sed vt ad noſtram conſuetudinem reuertamur, viden- dum eſt, qua ratione introducta ſit. Eſt enim crebro agitatà hæc quæſtio.& mirum eſt tam clari apud Gallos inſtituti ra- tionem adeo obſcuram eſſe, vt de ea inter ſupremarum curia- rum iudices non conueniat. Qudam ad commodum mariti conſuetudinem reſpicere cenſent, vt cum vxoris facultatibus omnibus fruatur, conſtante matrimonio nihil in eius præiu- dicium vxor faciat. Quorum opinio ſi vera eſt loluto matri- monio poterit mulier ex contractuà ſe inito, velipſius hære-
desconueniri. argumen. leg. rem alienam de pigno. actio. leg. cum vir. de vſucap. Alii arbitrantur eo conſenſum&
auctoritatem mariti requiti, quod vxor propter fragilita tem ſexus,& imbecillitatem ingenũ ſub mariti poteſtate quaſi tutoris cuiuſdam, aut curatoris, cuius conſilio rega- tur, eſſe debeat. Et ſecundum hanc opinionem vxores mi- notibus recte comparantur, qui abſque turorum auctori- tate inutiliter contrahunt, adeo vt ipſis maioribus effectis contractus non conualeſcat. Suffragatur hulc ſententiæ, quod ſcribit Cicero in oratione pro Murena: Mulieres o- mnes propter infirmitatem conſilii olim in poteſtate tuto- tum fuiſſe. Et Boetius in Topica Ciceron. Mulieres; in- quit, iure antiquo perpetua turela continebat. Recede- bant vero à tutoris poteſtate, quæ in manum viri conue- niſſent. Et Liuius libro quarto belli Macedon. Maiores noſtri ne priaatam quidem rem agere fœminas ſine au- Ctore voluerunt. Hinc Plautus in Aulularia de mulieribus loquens: Quarum animis, inquit, auidis, atque inſatia- bilibus neque lex, neque tutor eſt, capere qui poſſit mo- dum. Meminit& Cieero Ruius uselæ in orstione pro
. Secans
Im⸗
ſuafla.

245
remonias moribus olim receptas fuiſſe, quibus non ſeruatis
2 Tit. Soluto matrimonio.
Cecin.& in Topic. Meminit Vlpianus in fragmentis Inſti-
Aar u 4, Dmmune Laeo, rores fœ- aatrimonium fer rahi non vt ex Catullo, Pli- he anauns addue na tutionum. Sed& iure quoque Athenienſium tutores fæ- ma vn 88 rcon Ch Hlecer& ſ digicin & 1bal citurä Mos d minis olim dari ſolitos fuiſſe conſtat ex Demoſthene,& qui- nio, ddc 05 La 2ae 32 6 Aftomo, 5 nis cdicdleiinus⸗ ütu. O 0 hhuaiuan den buſdam alis ſcriproribus Græcis, à quibus videtur Roma- c. priuſquam. 27. q. 2. d. l. Scia. Itaque quod Pomponius ait, Rom deulri hi uelsuug vrumn ſtitutum, vt à Romanis noſtrum profluxiſſe. Ve- puto, de his accipiendum eſſe, qui ſola conuentione non con- inſtitu—. 4. riri ad? Namyl dio ae naall d nobis ſcrupulum iniicit, quod nuptis tantummu- tenti, ritum illum ſolennem obſeruare volunt, quem minl- at— omni de lierib vlib rtas adimitur moribus noſtris: nam reliquæ nul- me neceſſarium eſſe reſeripſit Theodoſius, dict. leg. ſi dona- no ſubi ieribus libe 3 1 1 b„.. doulenlu& uua ls viri auctoritate reguntur, ſi iuſtæ ætatis ſint. Ex quo per- tionum. Cum enim Tuidam lupesaitoſi or cum abſente mu- R ea couſ ſpicuum eſt, noſtræ con don vid uerudok Picir.n? iuo fi le. A termittere dubitabat, an deductio, quæ maxima pats ritus ac . dur el cumy o conſilij, quæ in mulieribus eſt, hic non omnino ſpectaſſe. A- ſoſenriitari— licris ipſius d fulbc E 8: Ppainde faf dd. lioqui innuptas mulieres ſub auctoritatem tutorum redigere 1olennitatis erat, in muſier'ꝑ ip omum lufticeret. Et Datri rfantla 3 4„— dentiores- ait Pomponius, non ſufficere, quod contra vfitatam ceremo- r heteſtan„Wclare Vh eos oportuit, quæ nuptis minime ſagaciores, prudentiores d1 To r Abe Porndonf 4 Pweimiektial der hen que ſint. ltaque exiſtimo maiores noitros nihil aliud ſpectaſ- nlam: Hat- Non lgitur docct omponms quomodo uul- dlunf Otamdilig..—; de- ptiæ contrahi debeant, alioqui nudum conſenſum ſatis eſ- 2 a b ſubiect e redde P Nrormarito non conſ Nem tent,& ea in quandam velut ſeruitutem redacta, nibil aliud 1e erer; 5 anio dedn, 3 1 Sdanam e t. Cod&D 2 eMrerde cogitaret, quàm vt marito omnibus in rebus obſequeretur. inont rat. Necnos veltant dnoereen de 1 Pianus zu. nat. leg, ſi ds riah Er hæc quidem poteſt mihi videtur patriæ poteſtati, quæle- conditionem nuptiarum tunc impletam eſſe, cum vxor du- docah 8. FoOrrua. Cas zes., I. jeina ſimuli cta eſt: quoniam id κπρσα‿ανκιεᷣ ab eo dictum eſſe conſtat. aliam admimſe e Sdch gibus Romanis introducta eſt, perquam vicina ſimilisque 1u IDoanee A0 16 1 miniſtrarot, amnn..5, j ihl difkerar. Naumn ſi r, exempli Conſtitutio vero Iuſtiniani feſtiuitatem nuptiarum expri- er cxtetas nif dona eſſe, licet ab ea nonnihil differat. Nam ſi quæratur, p.. 3 1utat u 2 frotepennin gratia, quamobrem fliusfamilias teſtamentum facere prohi- mit, quod perraro abſque ea feſtiuitate,& pompa eo tempo- 1 b.„ 2„„.„ 3 Theodoſi ouſtrmui Pna. J mo dixerit, opinor, id in gratiam patris fieri,cum ne re matrimonia inirentur. lIdemque proculdubio dicturus fuit c 2 5 2... 8.. Su ac. conuen. krau patre quidem permittente teſtari poſſit, aut quia tam firmo 36 mattimonid Scd ſolo conſenſu celebratur. Ac obiter us noſtris receduit conſilio iudicioquc non ſit vt paterfamilias, ſed ad conditio- a mrln l 6 zes ebritatem illam, feſtiuitatemque nuptia- Tanqmam aor, qux maria nem& ſtatum filij, qui ſui iuris non eſt, reſpexiſſe legislato- rumatur ron utris nuptias aliquando appellari, vt cum Ca- dmanum vit, boteſtaieui rẽ non male dicetur. Sic vtile viſum eſt maioribus noſtris, in- lus libr. I. Inſtit. ait: Naptias legitimas eſſe, cum Romanus Ro- cum, vt BVocfius ait in Tqi G gentem marito poteſtatem in vxorem concedere, vt in eam Hadiere 1 Aen auen aealea„ Vel conſenſu„Vrorem ducit. . WN. ⸗„.1⸗ r7. 3* u de urelrtn. guihꝛnikg conditionem redacta, quæ ſeruilis ſit, aut non multum à ſer- upereid Auke Kites Aendwano illudl dmue oſtenditur 1 R 18 7, n 1. cum incertum eſt, an poſt nuptias, an ante eaſdem res dona- wp d tu. de bon he uili diſtet, obſequentior Cl tr cabillorgus redderetne. ne ta ſit erdednekioncihdorguln mariti nuptiasi fect umun, maritum aucdotiten 1 quis autem id nos comminiſci putet, Cæſar libr. 6. de Bello f ni. Acſij Hect 5„unPlaasiamn pertectas u Fü. od narmümu Galli. de Gallis loquens, Viri, inquit, in vxores ſicut inlibe- Præſumi. Ac 6 arene Propolfta Lonſuſticlor. quo tempo- not nonmodoreueteutalli ros, vitæ, neciſque habent poteſtatem. Quæ poteſtas paula- 5 muruo 8 enlitent fe Neef, non fuiſſet neceſſe ad derdi wor. action, ſeein 1 tim ita deminuta eſt, vt tamen veſtigia eius minime obſcura e comle bannesuerere. xiam dictis concludendum der.Lfcn. dece b 4 ſuperſint. idemque apud Romanos in patria poteſtate acci- p 2ed Lage goſe„ nec dedoctionem, aliumve ritum 1o- —— Kenhſm dit. Cum igitur ob perſonam ipſam, quæ ſeruilis quodam Pornlenn 4 59 ncndas nuptias iure ciuili neceſſarium eſſe. 6. t aeien modo conditionis eſt, veretur mulier bona ſua alienare non Lec tamen Pontificio benedictio ſacerdotis cum ſacra ob- — 4 pullm an, conſentiente marito, conſequens eſt contractum ab eaini- 8e& precationiheadſtjberar⸗calites. 30..·& in titu. de dque olim Romxæ keii bümt tum ſoluto matrimonio non conualeſcere, ſicut& de reſta- clandeſt. deſpon. ldque conſtiturionibus quibuſdam Leonis ao, de bello Maccd. quoloc mento, quodfiliusfamilias condidit, iure conſtitutum eſt. l..& Alexij, qui poſt luſtinianum Romano præfuerunt impe- rrerea forum, ic domiciin deleg.z.“ rio, cautum fuiſſe auctor eſt Harmenopulus in Prochiro.„ —-.9:,„. 3„ SCecunda ais eiaſdem cenſetur. cuman Sequens quæſtio eſt, Quorum conſenſus in matrimonio .. d⁵⁴ᷣο. de iud.1mulieres. Col.ieih IIL Quomodonuptiæ contrahantur. contrahendo neceſſarius ſir. Er certum eſt, non modo con-²“ orem matitiauctorits, ttemi- Nuptiæ conſenſu contrahuntur, abſque vllo actu vene- iugum ipſorum conſenſum requiri, ſed etiam parentum, in
iiarerdum co nomire intettern adutter. cum tamen ei aäuct ompetut accuſatio leg Codis coaſuetudinem reuertanif,3 crodoctaſit. Eſt euim qttuip eſt um cuatiapud Glos ukin zelle, viede eainter prmmmn enut. dam ad chme ge cenſcut, vt cum vxot 5 9 ſunte mutimorio nibilia tunm igio ſiveraekloltnar
Jva⁵.io.
reo.leg.nuptias.de reg.iur.leg.cum fuerit. de conditio.& de- mon. l. cum hic ſtatus.§. ſi mulier. de donatio. inter vir. Itaque inter ablentes, non minus quam inter præſentes contrahi poſſunt, per procuratorem ſcilicet, qui ſpeciale mandatum habeat. l. denique. l. generali. de ritu nupt. Illud fingulare eſt in hoc procuratore, quod poſt reuocationem inutiliter ma- trimonium contrahit, quamuis de ea certior factus non fue- rit. c. vl. de proc. in 6. An autem ſit neceſſaria ſponſæ deductio in mariti domum, controuerſi iuris eſt quæſtio. Nam ideo ab- JFentem mulierem per nuntiu, aut epiſtolam nubere non poſſe Pom- ponius ait, quia deductione opus eſt in domi mariti.]. mulierem. de ritu nup. Ec Vlpianus conditionem nubendi tunc videri im- pletã ait, cum vxor ducta fuerit, l. cum fuerit. de condict.& de- mon. ltem luſtinianus diſerte ait, Conditionem nuptiari imple- ri non poſſe, niſt inſa nuptiarum accedat feſtiuitas.l. ſancimus. C.
de nup. quod de ſolenni deductione& pompa intelligi debet.
Aurelianus quoque Imperator cum de donatione conſulere- tur, quæ dicebatur nuptiarũ die facta,& dubitaretur ana ſpõ-
*.2„. a ſo, an à marito res donata eſſet, reſcripſit, Ita demum videria
marito donatum eſſe, ſi in ſponſi domo facta fuerit donatio. l. cum in te. C. de donat. ante nup. Quibus verbis oſtendere videtur, non aliter nuptias, quam per quctionem in mariti domum 3 berfectas intelligi. Sed verius eſt, deductionem hanc neceſſa- riam non eſſe, ſuſficereque mutuum conſenſum, vt diximus. Quod& Scæuola apertiſſime reſpondit, lib. 9. Dig. l. Seia, de donat. inter vir.& Theodoſiana conſtitutione ſatis compro- batur, qua pompæ celebritatiſque nuptiarum omiſſionem
matrimonij firmitati non obeſle conſtitutum eſt. leg. ſi do-
nationum. Cod. de nupt. Nec vero difficile admodum eſt ob- iecta diluere, ſi vim, ſenſumque verborum,& luriſconſulto- rum mentem paulo diligentius,& omni cauillatione ſum- motaexpendamus. Nam certum eſt, ſolennes quaſdam ce-
quorum poteſtate ſunt. l.2. de ritu nupt. Et Juſtinianus ait lib. Inſtit. i. tit. de nupt. Neæque naturalem, neque ciuilem rationem permittere, vt abſque parentum conſenſui filius nuptias contra- hat. Sed qui non contradicit, conſentire intelligitur. l. ſi vt proponis. C. de nup. Proinde iuſtæ alioqui nuptiæ non ſunt, neo
iuſti, legitimique liberi qui inde procreantur, vt Paulus reſpon-
dit ſub tit.de ſtatu hom. l. Paulus reſpondit. Quanquàm in eo Sententiarum libro, quititulo Pauli circumfertur, ſcriptum eſt: Huinſmodi nuptias non ſolui propter vtilitatem publicam, &c. Quod non ita accipiendum eſt, quaſi ratum ſit matrimo- nium, quod ſine voluntate parentum contractum eſt. J. Pau- lus reſpondit. de ſtatu homi. ſed ſi volente patre contractum ſit, non ideo poſtea diſſoluetur, quod pater in ea voluntate non perſeuerauerit. l. diſſentientis. C. de repud. l. cum hic ſta- tus.. ſi ſocer. de donat. inter vir. Emancipatus ſane filius eon- ſenſum patris non expectat. leg. filius emancipatus. de ritu nupt. ſed is tantum, qui in poteſtate eſt. Interdum vero filius- familias abſque patris conſenſu nuptias recte contrahit, vt- puta ſi pater furioſus ſit, captus ab hoſtibus, aut abſens,&c. quæ res difficulrarem non habet. l. ſi nepos.& leg. ſeq. de ri- tu nupt.l. ſi furioſi. C. de nupt. S. z2. Inſtit. de nup. Quid igitur
fi pater filio conſentire nolit? lInuocabit Magiſtratus officium
filius. l. qui liberos. de ritu nupt. Non enim ex voluntate pa- ttis tantum pendet hoc negotium, ſed filij quoque, adeo vt cogi à patre non poſſit. l. non cogitur. de ritu nupt. l. nec fi- lium. l. viduæ. l. in coniunctione. C. de nupt. Si tamen patre imperante filius contradicere non auſus vxorem duxerit, quam alioqui ducturus non erat, matrimonium valet. l. ſi co-
gente. de ritu nupt. Sed hoc ita eſt aceipiendum, niſi minis
eum terruerit pater,& metum intulerit, propter quem me-
rito reſcindi quod geſtum eſt debeat. leg. ſi mulier. ſupra de
eo quod met. cauſ. cap. cum locum. de ſponſal. Qu ſitum eſt, X 3z

——— 8——— B8 4““ 3— 2 8—— 2=———— 8—— 45 8 —. 8*—————.— 1——————.— ——— 5— 4*—*—*————— 8 2— 2 3 5— 3 4 8 4 4 ſſ 3“ v————— 2.———. ——.—————————„—— 1 ſſ“——. *—————— d————— e————“—.. 3— 8 —————— ſſſ 4 4*——* 4 EEöEſIͤIſͤſſ————————— ſſſ——— ———— 1— 5—= 8——————————— 8 4— 2————————— ö“———— e ſ— ⸗.—* 1— 3——.——————y=———————.———— ———.——————— 4=———— 3—— 5—.—— —————————.————————— ͦ————————— 4——— 5——— 3———— 2——— r. 4—— 4—„.————————— 8 2— 2 4———————— 9 1 8 8—————————.——————————.——————————— 4 2 —————— 2————————— 2——— 2———— ————————.—————. 5—————„
—*——
246 b b Anidre pentificio idem, quod iure ciuili de hoc parentum conſenſu ſtatutum ſit: Sed dubium non eſt, quin veteres ca- nones& decreta pontificum, quæ in collectaneis Gratiani hodie leguntur, iuri ciuili conſentiant. Extat enim Euariſti Pontificis decretum in hæc verba: Aliter legitimum non ſit con- iagium, nih ab his, qui ſuper ipſam fæminam dominationem ha- bere videntur,&a quibus cuſtoditur, vxor petatur, 4 paren- tibus& propinquioribus ſpõſetur,& legib. dotetur,&. can. aliter. 30. quæſtione ſ. Eſtque aliud huic non diſſimile Leonis de- cretum, 32. quæſt. 2. Qup in loco refert etiam Gratianus Am- Proſij verba ex lib. de Patriar. quæ ſequuntur: Honorantur pa- rentes Rebecca muneribus, conſulitur puella non de ſponſalibus: illa enim iudicium expectat parentum. Non et enim virginalis pudaris eligere maritum, ſéd iam deſponſata vir o, de profe ect 1onio die conſulitur: nec immerito dilationem non attulit. Iure etenim properare debuit ad maritum. ude ilud Euripideum quod mi- rantsr plerig, vnde translatum ſit, manifeſtum iſ. eAit enim in perſona mulieris, quæ tamen volebat maritum relinquere,& ad alias petebatur nuptias: Sponſaliorum meoriũ pater meus Curan ſubibit. Hoc enim non eſt meum.&igo quod& ipſ Philoſophi mõ- rati ſunt, ſeruate virgines,& non ſolum virgines, Jc. Ver ſus au- tem quos citat Ambroſius ex Euripide, hi ſunt in Andro- macha. b Nuu‿ερᷣννμαᷣ νυ udy 7035 4⁶½ eaε 46 Miesuva 1es, N vX 4,00 Keiv„ ſ. ged recentiora Pontificum decreta nobis obiiciuntur, ex uibus vix vnum reperitur quod multum ad rem pertineat, 4 quis ea commode& abſque calumnia interpretari velit. Huiuſmodi eſt Nicolai decretum 27. quæſt. 2. Suficiat ſolus
ſacundum leges conſenſus eorum, de quorum coniunctione agitur,
qui ſolus ſi defuerit, catera etiam cum ipſò celebrata fruſtrantur, Ssc. In quo decreto dictio, ſolus, adiicitur ad excludendum concubitum, non etiam conſenſum aliarum perſonarum. Multum enim intereſt, an dicamus ſuſficere folum conſenſum eorum,&c. an vero ſufscere conſenſum eorum tantum, de quo- rum coniunctione agitur. Ac tametſi mentionem non faciat Nicolaus parentum, dubium tamen non eſt, quin verba eius ita accipienda fint: cum præſertim ſecundum leges conſen- ſum requirat. Non enim de qualitate perſonarum quæreba- tur, nec proponebatur filiumfamilias eum eſſe, qui mattimo- nium contrahere volebat, ſed de eo tantum dubitabatur, an præter conſenſum concubitus quoque requiteretur. Itaque cum ſcribit Nicolaus, ſuſieere conſenſum eorum,&c. intellige nifi ſint in parentum poteſtate, quorum conſenſu ad eam rem opus eſt. Nee diſſimilis eſt reſponſio ad Innocentij de- cretalem epiſtolam, ſub titul. de ſponſalib.& matrim. cum ait, Matrimonium contrahi per legitimum viri,& mulieris conſen- ſum, cap. tuæ. Quæſitum enim fuerat ab eo, quibus vetbis matrimonium contraheretur,& an mutus matrimonium contrahere poſſet. Et reſpondet, Matrimonium contrahi per legitimum viri& mulitris conſenſum,&o. Cum igitur nulla fuiſſet tum mota quæſtio de qualitate perlonarum, quæ forte non eraat in parentum poteſtate, aut conſtabat parentes non diſſentire, curioſi nimium hominis fuiſſet in eo reſcripto mentionem parentum facere. Adde quod non ſimpliciter conſenſum requirit, ſed legitimum, id eſt talem, vt legibus, quæ de parentum conſeniu latæ ſunt, aliiſque non repugnet. Quod adfertur ex quibuſdam aliis Pontificum reſetiptis de libertate matrimoniorum, adeo leue, friuolumque eſt, vt re- onfrone indignum videatur. cap. cum locum. Quid enim aliud Romanæ leges has dere ſtatuunt, à quibus nihilominus conſenſus parentum requiriturè cap. gemma. de ſponſa. V- num Lucij pomiſicis reſcriptum, ſub tit. de rap. negotium no- bis faceſſit. cum enim ortafuiſſet quæſtio de muliere, quam miles quidam inuitis parentibus vxorem duxerat, eum eaque concubuerat, reſcripſit, Eam a marito ſuo recedere non poſſo.l. 2. C. de inutil. ſtipulat. l. Titia. de verborum obligation. Sed verba reſcripti oſtendunt ſeparationem, ac diſſolutionem matrimonij duram Lucio viſam fuiſſe propter concubitum, qui interuenerat. cap. cum cauſa. Itaque veteres canones hoc Lucij reſcripto abrogati omnino vete dici non poſſunt, ſed exceptione tantum addita immutati correctique, vt ita lo- cum habeant, ſi matrimonio coitus uon acceſſerit. Vttamen
Franc. Duareni Comment. libere dicam quod ſentio, mihi ſatis æqua, iuſtaque non vi.
2
detur ea conſtitutio, quamuis humanirtatem auquam præ ſe ferat. Nam& ſi duram, acerbamque huiuſimodi ſepara- tionem eſſs non negem, tamen ſi ius ciuile, veterelque ca- nones diligenter obleruentur, id eſt, ſi impunitam non te- linquant talem audaciam Magiſtratus ac judices, quorüum
eſtcognitio, aut nunquam, aut certe perraro contingat, vt
ca ſcueritate vtendum ſit. Sed nee iuri diaino(vt exiſtimant nonnulli) conſentanea videtur huiuſmodi coniunctio. Cum
enim leges ſint ordinatio Dei, eos demum coniungere ro-
cte& vere Deus dicitur, qui ſecundum præcepta legum
coëunt. b Teriia Hinc exiſtit quæſtio, An quo caſu matrimonium non diſ. 72492
ſoluetur ſecundum conſtituriones pontificias, filius à patte
ob eam cauſam exhæredari poſſit? Et vulgo receptum eſt,
non poſſe, quod iure permittente matrimonium ita contta. hatur, ideoque impunitum eſſè debear-l. Gracchus. C. ad leg.
Iuliam de adult. Verum ego diſſentientium opinionem, licet
numero pauciorum, magis ſequor. Nam Pontifices mane-
re volunt matrimonium, ne maius inde ſequatur ſcandalum,
non quod filij audaciam,& inobedientiam probent, quæ di- uino præcepto contraria procul dubio eſt: Honora patrem & matrem&ge. Nec nouum eſt, plæraque tum ciuili Iure, rum canonico prohiberi, atque adeo puniri, quæ tamen facta ef- fectum habeant. No. in c. vlt. de ſecun. nupt. c. alfrer. 30. q.ſ. Proinde melius erit conſtitutiones pontificias ſic interpre tari, vt quam minimum â natura& lege diuina recedant:& lex Imperatoria quæ exhæredand facultatem concedit, ſalua atque illibata maneat. Nouel. 1 55. tit. vt cum de app. cognoſ. §. fi vero. Poſtrema quæſtio eſt de curatorum conſenſu. Sed certi iuris eſt, horum conſenſum in nuptiis contrahendis ne-
ceſſarium non eſſe: quia rei tantum familiaris adminiſtratio-
nem habent. l. ſciendum. de ritu nuptia. in copulandis. C. de nuptiis. I b III. Inter quas perſonas contrahantur. Longum profecto elſet,& ab inſtituto noſtro alienum, omnia ſigillatim ac d flusè perſequi, quæ ad hunc locum
pertinent. Nos ergo præcipua tantum,& inſigniora hicat- tingemus, de perſonis diſſerentes, inter quas connubium
non eſt(vt verbis vtar VIpiani) in laſtit. id eſt, inter quanu-
ptiæ contrabi non poſſunt. Cognitis enim huiutmodi perſonis, difficile non erit de cæteris iudicium. In primis inter eos, qui ſanguine coniuncti ſunt, prohibetur matrimonium id- que in infinitum, ſi ex numero aſcendentium& deſcenden- tium ſint. l. nuptiæ. leg. vltim. de ritu nupt. Sin autem exla- tere ſint coniuncti, inter ius ciuile, pontificiumque aliquid diſcriminis reperitur, quia pontifices matrimonium inter eos prohibent qui quarto gradu diſtant à communi illo pa- rente, qui cognationis cauſa& origo eſt: Iuris autem ciuilis prohibitio non tam late diffunditur, vt mox dicemus. c. pvon debet. de conſang.& affi. I. nemini. C. de nupt. Ac tales nu-
ptiæ inutiles inceſtæque merito habentur, iit. Cod. de inceſt.
nupt. nec à Principe con firmari ſolent.l. ſi adulterium. ad leg. Iuliam de adult. licet nonnunquam ex cauſa ſtatus liberorum
confirmetur.l. qui in prouincia.§. diuus. de ritu nupt. Huius
autem prohibitionis multiplex eſt ratio. Nam in primis in- ter parentes, ac liberos pudor quidam natura hominibus in- ſitus hanc coniunctionem prohibet. leg. adoptiuus. de ritu nupt. Hinc Xenophon lib. 4. aπρκνναηννεννν₰αχανιꝙνν, hanc legem à diis poſitam eſſe ſcribit, ne liberi parentibus miſceantur, aut parentes liberis. Ius ſi quidem naturale recte diuinum appellatur, quod à Deo humanis mentibus inditum, in- ſcriptumque ſit: Nam& bruta quædam animantia hunr coitum auerſantur, vt luſtinianus ait, leg. Nouel. 12. tit. de
inceſt.& nefar. nupt.& in veteribus tum Græcis, tum Lati-
nis auctoribus multa huiuſmodi exempla leguntur. Altera ratio eſt, charitas hominuin ac neceſſirudo, quæ hoc pacto in plures familias manat, ac diſpergitur, auchore Plutarcho in Problemat. Quam rationem Theologis quoque noſtris, & Pontificibus placuiſſe video. Auguſt. lib. 1§. de ciuit. Dei c. 16. Chryſoſt. in 1. ad Corint. epiſt. homil. 34. c.cumiigitur. 35.quæſt.. Tertia ratio eſt, Ne cognationis nomina conſundaneue ac fra-
—

ſequanurſcangl s! tur ſcaca Kodechentim d Procul dubio eſt. 1 9 im eſt, plerag ui e Plxraque tum culi geadeo puni 9 4 5 un qux tagan e 5.de lccun. nupt c. Ma Pnuöne ponuiſicis ſen b anur Klege üpiaa tram, aredand facultatem codcsdn g . Ouel. 11, djt. vt cum deann a. Wo eſtde curatorum conteui 9 — f ldulam in nuptiis conttaa ateitantum famillarsacnäta,
8. de nitu noptia.lin copuuada
as perſonascontrahanu
eller, Kad inſtituto noltor iune perſequi, qus ad dun wxcipua tantum,& inſgnon ällerentes, inter quas tonn VIpaauii in laſtit id eſt, innn Cognitis enim huiumodie neris lodcium. Iu primis inst ſunt, prodibetur mattinouin aumero aſcendentium&ceies vltim. detitunupt. Snanrd 8 ius ciuile, ponticiunqtxi- ain pontifices marrimouunn ntogradu diſtant à comoun 3 caula& otigo eſt: lots aueg 2 dffundirut, vtmoxdcemen
2 Tut. Soluto matrimonio.
ac frater, paterque idem fiat, einſdemque ſit vxor,& mater, vt Ilychius Hieroſolymitanus in Leuiticum ſcribit. Cuius rei etiam Harmenopulus de afinitare diſputans, meminit in Prochiro. Vt autem intelligatur intra quot gradus cogna- tionis probibitæ ſint nuptiæ, valde neceſſarium eſt, ratio- nem horum graduum ſuppurandorum noſle. Sed eius rei ple- na tractatio huius loci non eſt,& tirulo de gradibus cognatio- num magis conuenit. Dicam tamen ſummarim quod de ea re mihi videtur, idque quanta maxima potero ſi mplicitate, & quam minimum à veſtigiis priſcorutn iuris auctorum de- Hlectendo, qui facilem& expeditam viam, qua ad horum gra- duum cognationem poſſumus petuenire n0 bis d emon ſtra⸗ runt. Nam regulasà ſcholaſticis. vulgaribuſque doctoribus excogitatas, quæ obruunt verius, quam docent, libenter miſſas facio. Triplex eſt igitur cognatorum ordo, aſcenden- rium, deſcendentium,& eorum, qui àlatere coniunguntur. leg. 1. de grad. Aſcendentes dicuntur, qui nos genuerunt, puca, pater, auus, proauus,&c. Deſceadentes, qui ex no- bis geniti ſunt, vt filius, nepos, pronepos, abnepos. Coniun- Eti Alatere, ſiue ex tranſuerſo dicuntur, qui neque nos genue- tuͤnt, neque ex nobis ſunt geniti, ſed ex eodem patente orti ſunt,& ſtirpem, radicemque communem nobiſcum habent, puta frater, patruus, conſobrinus,&c. Theophil. titu. d elegi. agnat. ſuccefl. Itaque ſi quis cognoſcere velit quoto gradu ſinguli cuiuſpiam cognati ab ipſo diſtent, deſcribendæ ſunt
erionæ ei coniunctæ, ita vt ſupra ipſum omnes ponantur aſcendentes, deſcendentes infra collocentur. Nam directum limitem Paulus ait in duas lineas ſeparari, quarum altera ſu- perior eſt, altera inferior. l. Qaum. de gradibus cogn. Eorum vero, qui communem habent originem, deſcriptio ita facien- da eſt, vt quædam lineæ tam in ſiniſtro, quam in dextro late-
re à recti limitis ſuperiore linea pendeant. Hac deſcriptione
perfecta, incipienda eſt enumeratio, vt Paulus ait, l. Iuriſcon- ſultus. eo. ab eo, de cuius cognatione quæritur, quiinter line- am ſuperiorem, atque inferiorem recti limitis medius con- ſtituitur, nec vllam cognationis propriam appellationem in
ea deſcriptione habet. Non enim aur pater, aut filius, aut fra-
ter dicitur, ſed tota cognatio, quæ deſcripta eſt, ad eum refer- ri debet. Is igitur, de cuius cognarione quæritur, cum eo qui proximus ipſi eſt,vnam generationem, vnumque gradum ef- ſicit. Gradus enim aliud nihil eſſe hic intelligitur, quam ge- neratio, conſtatque generationem omnem ex duabus con- ſtars perſonis, vna generante, altera generata: vt exempli ratia: Si quæratur quoto acu Titius diſtet ab aliquo ex a- Kendeatibussſpectandps eſt numerus generationum à Titio ſarſum verſus progrediendo:& quia Titius à patre genitus eſt, recte dicemus patrem vno gradu, ſeu(quod idem eſt) vna generatione ab eo diſtare. Deinde computandæ ſunt perſo- næ generatæ. Nec dubiam eſt, quin totidem reperiantur
generationes, Tudehuhiſcnodietſoux. Sicut enim Titius à 5
patre genitus eſt, ita pater ab auo, auus à proauo, proauus ab abauo, abauus ab atauo, atauus àtritauo. Pater ergo in pri- mo gradu eſt, auus in ſecundo, proauus in tertio, Lauu in quarto, atauus in quinto, tritauus in ſexto. Eademque ra- tio eſtinferioris ordinis, qui deſcendentium appellatur. Nam incipiendo à Titio, de cuius cognatione quæritur,& deor- ſum tendendo, apparebit Titium,& eius filium vnam gene- rationem conficere, quia Titius filium genuit,& quot præ- terea accedunt perſonæ generatæ, totidem generationes, ſeu
gradus numerari. Vnde filius in primo gradu eſſe dicitur, ne- pos in ſecundo, pronepos in tercio, abnepos in quarto, atne-
pos in quinto, trinepos in ſexto. In tranſuerſis autem lineis ſimiliter ad numerum generationum reſpiciendum eſt: vt ſi
quaratur quoto gradu Titius ab aliquo tranſuerſorum, puta
fratre, aut conſobrino, diſtet, videndum eſt, quot inter v- ttoſque ſint generationes,& ſimiliter incipiendum eſt ab
eo, de cuius cognatione quæritur, vt in directo limite dictum
fuit. Sed quomodo computabuntur generationes?(dixerit aliquis) cum nec frater fratrem, nec conſobrinus conſobri- num genuerit,&c. Verum huius computationis rationem hanctradit Paulus, vtà Tirio, de cuius cogdꝰatione quæritur, ad patrem, aut auum progrediamur, aliumve ex deſcen- dentibus, qui cognationis cauſa& origo ſit: deinde ad tranſ- Nerlam lineam deſcendamus, ſingulas generationes enume-
*
ſtinebant.
247 rando, vt ecce: Si quæratut᷑ quorò gradu Titius à fratte di- ſter, animaduertendum eſt, à Tirtio ad patrem, qui commu- nis parens eſt vtriuſque, reperiri vnum gradum, vnamque ge-
nerationem: à patre veroad fratrem deſcendendo reperitur
altera. Ex quo efficitur, Titium à frarre duobus gradibus di- ſtare. Verba Pauli hæc ſunt, in dict. l. Iuriſconſultus. Erater ſecundo gradu eſt: quoniam patris vel matris perſona, per quor woniung:itur, prior numeratur. Et paulo poſt. Non aliter(in- quit) peruenitur ad eum, de quo quæritur, niſi per eos tranſſi= thm fuerit, ex quibus naſaitur. Itaque ſi de fratre incidat quæ- ſtio, ita ingrediendum eſt, vt per patrem tranſeamus, pro- pter quem fratres cognati dicuntur. Si de patruele, aut con- ſobrino quæratur, progrediendum erit ſurſum verſus vſque ad auum, qui cognationis cauſa eſt,& origo:& ab eo rurſus deſcendendum per lineam obliquam, vſque ad patruum, ex quo naſcitur patruelis;&c. Et hæc compuratio indicabit Titium à conſobrino quatuor gradibus diſtare: quandoqui- dem à Titio ad auum duæ ſunt generationes,& totidem ab auo ad conſobrinum, ſiue patruelem. Diſtat ſiquidem à Ti- tio pater vno gradu, auus ſecundo, patruus tertio, patruelis quarto,& ſic de reliquis eſt dicendum. Ponrifices autem creduntur, hanc ſupputandi rationem in linea tranſuerſa immutaſſe, vt quos in ſecundo gradu ponimus, illi collocent in primo. Verum alius forte eorum ſenſus hae de re fuir, quamuis non ſat proprie,& clare elocuti ſint. can. ad ſedemn. 35.·quæſtione quinta. Non enim ex duobus gradibus vnum, aut ex quatuor gtradibus duos efficere potuerunt, quod ſane perabſurdum etlet, ſed cum de matrimonii coniunctione a. gitur inter ordinis tranſuerſi cognatos, illud ſpectandum eſ⸗ ſe voluerunt, quantum ambæ perſonæ, de quarum matri- monio quæritur, diſtent, auc quantum remotiot gdiſter à communiillo parente, qui cognationi ipſorum cauſam præ- ſtitit, non autem quot gradibus inter ſe diſtent. cap. vltimo,
Aa eæx.
ad ſedens Fy. guast F.
de conſanguinitate, Quandoquidem propter reuerenriam
communis illius parentis prohibitum inter eos matrimoni- um eſſe videtur. Si ergo quærarur quoro gradu diſtent fra- ter& ſoror à patre communi, recte quis dixerit vno gradu eos diſtare, licet intet ſe diſtent duobus gtadibus. Et regula, quæ eos vno gradu inter ſe diſtantes eſſe ait„non ſecundum Veritatem, ſed fictionem iutis potius accipienda eſt. Quo enim gradu diſtant à communi ſtipite, eodem à ſe inuicem diſtare finguntur. Eadem eſt cauſa conſobrinorum, vtexem- plis dilucidior res fiat. Conſobrini namque diſtant inter ſe
quatuor gradibus, ſed ab auo, vnde communem ducunt o-
riginem; duobus tantum gradibus diſtant. Nec aliter reſpon ſurus fuit, opinor, Paulus, aut alius quiuis ex veteribus iuris auctoribus, ſi de ea re conſultus fuiſſet. Et hac(vt coniicio) ratione conſobrini ſiue patrueles in ſecundo graduà pontifi- cibus eſſe dicuntur. dic. can. ad ſedem. Verum(vt ex diuerti- culo in viam redeamus) cum de prohibitione matrimonii Aeriti animaduertendum eſt inrer aſcendentes ac deſcen- dentes matrimonium probhiberi, tam iure ciuili, quam ponti- ficio: idque in infinitum ſine vlla graduum diſtinctione. leg. nuptiæ.& leg. vltim. de ritu nupt. Inter eos autem, qui ex latere coniunguntur ad certum gradum, certamque gene- rationem prohibentur nuptiæ, fèd iure cinili aliter quam pontificio, licet in pleriſque inter vtrumque conueniat. Nam in primis inter fratrem ac ſororem vtroque iure prohibetur matrimonium, Gicut inter patruum ſiue auunculum„&RL fra- tris vel ſororis filiam.¹. nemini. Codic. de nupt. Ac de fratris quidem filia non ducenda, promulgaram olim fuiſle legem à Nerua Imperatore, Dion auctor eſt: ante cuius tempora id moribus receptum potius, quam certo iure, legibuſque definitum erat, ideoque à tali matrimonio plærique non ab- Illud etiam forte quoſdam mouebat, quod Sena- tuſconſulto Claudii temporibus facto matrimonium huiaſ. modi permifſum fuille intelligerent. Sic enim de Claudio ſcribit Tacitus libr. 12. qui Agrippinam fratris filiam ducere cupiebat: Nec Claudius vltra expectato, obuium apud forum præbert ſegratantibus, Senatumque ingrellus decretum po⸗- ſtulat, quo iuſte inter patruos frarrumque filias nuptiæ etiam in poſterum ſtatuerentur. Neq́ue tamen repertus eſt, niſi vnus talis matrimonii cupitor, Talledius Seuerus eques Ro-
manus quem plærique Agrippinæ grariaimpullum fercbant.
4

Franc. Duareni Commeni.
Præterea ſieut fratris, vel ſororis filiam vxorem ducere non ontiſti„drcgalam nrerhreneniie eleanmllpa licet, ira ne neptem quidem fratris vel ſororis quis ducere po- Kreda⸗ ne alioqui ius nu Smldia quamfe Atteluin 8 teſt. dict. leg. nemini. Cuius enim filiam vxorem ducere non hi- hiben dognerernmnn ide 4 u 3 en luce 1 de cet, neque eius neptem peruittitur, vt Iuſtinianus ait libr. 1. In- ſit, Poter ces nihi ad 40 d6eru 8„Airio) un dnein is ſtitut. titu. de nupt. Idem dicendum videtur de omnibus fra- mmne Seac(r quida 5 hoh ie ndäins on- tris, ſororiſve liberis in infinitum, ſicut in linea recta: quo- Atcene 1 icentiam cohiberent, p dic. cap.
his omnibus liberis loco parentis.. ieupeiraen eteiche conſobrinos iure chili pro- Hactenus de conſzngudiſene, Propter Juan prohibetur Deaß hibitum non eſt matrimonium.§. duorum. Inſtitut. de nupt. matrimonium: nunc dea nintezäue ma aniun quo- e tat. quamuis Tacitus libr. 12. innuat olim Romæ id permiſſum que impedit, ridendume.§S. 2 nn ftte 2 krut; e nupt. non fuiſſe. Necdeſunt exempla apud priſcos auctores huiuſ- Nec alia videtur prohibitionis raui,n Knita Ium in do. modi coniugiorum. Sed ius pontificium hanc coniunctio- Snatione. Sha dese(inuit d⸗ neti Sues. g ue 5 8 nem vetat, permittitque tanrum iis, qui vltra quartum gra- xoris cognati, dicti ab eo, quo ur g 8, Ts iuer-
icaput eſt,& origo ſæ inter ſe ſunt, per nuprias copulantur,& altera a alterius
dum diſtant à commuvi illo parente, qui 1S—— Cognarionis. vti iam diximus. cap. vltim. de conſang.& affin. cognationis finem accedit. l. non facile. de gradib. Hinc afſi. 5 5 uod iure nitas à Theophilo lib. 2. Inſtitut. titu. de nupt. diffinitur, Prp.
Sed& quorundam Imperatorum legibus idem—
248
——
poatilicio, decon ſobrigis conſtitutum aliquando uit. Cu- pria juæadam perſonarum qualitas quæ ditra cognationem nohi
ius rei vel Sext. Aurelius teſtis eſt, qui Theodoſium ait tan- per nuptias coniungunt ur- Nam viri& vxoris cognati, licetin- G
tum continentiæ& pudori tribuiſſe, vt conſobrinarum nu- ter ſe nullo cognationis vinculo colligati ſint, ramen altera ran ptias vetuerit. Cur auten ſororis neprem ducere, perinde ac cognario alteri affinis, id eſt, vicina, contermina, proximaque p conſobrinam non liceat iure ciuili, quæri poteſt. Nam pati eſt. Quod igitur Modeſtinus ait: Anes e viri& vxori 8 gradu diſtat vtraque ab eo, de cuius cognatione quæritur, 7‿ 11aro„de omdiba cognatis hinc luse ac hiendun eſt: 95 nempe quarto. Et ſatis conſtat ex iam dictis, neptem ſororis quos inuicem à nes eſſe qui negant, verba Modeltini vio- runi filiæ loco elle fratri, conſobrinam conſobtino non xque. Fra- lant, atque cortumpunt verius, quam interpretantut. Intet via tres enim parentum noſtroram nobis vice parentum lunt. eos autem prohibetur matrimonium etiam iure ciuili, qui aas Quaratione materteram magaam iure ciuili prohibemurv- parentum, liberorumque loco habentur, cuiuſmodi ſunt ſo-
xocem ducere, quamuis ea quarto gradu à nobis diſtet, non cer, ſocrus, gener, nurus, vicricus, prialguus, nouerca,
minus quam conlobrina.§. item am tam. laſticut. de nupt.. dict. l. non facile. dict.§. affinitatis. eademque eſt aliarum
per adoptionem. deritu nupt. Ex quo conſequicur, regulam huiuſmodi perſonarum ratio. Sicut enim nouercam prohi- pontificiam non ſimpliciter accipien dam eſſe: Quoto gradu bemur vxorem dacere, id eſt, patris vxorem,; ita etiam aul, remotior differt a communistipit*,&s. cap: vltim. de conſang. proaui, aliorumve aſcendentium. l. adoptiuus. de ritu nupt.
Ade vlt. Qur regula oſtendit, cum ii, de quorum coniunctione agi- Et quod de ſocru dictum eſt, id eſt, vxoris matre, idem de de con. tarzinæcqualiter diſtant abeo, qui cognationis caput eſt, ſaffi- vroris auia intelligimus,& ceteris in infinitum, ex quibus
ſang. cere, ſi vnus eorum quinto gradu diſtet, quamuis altet in vxor deſcendit. Similiter prohibito cum nuru, id eſt, fli quarto, aut tertio, ſecundove gradu ſit. Ea ſiquidem regula vxore, matrimonio, cum nepotis, pronepotis, aliorumque mihi videtur ita aceipienda eſſe, niſi alter tam propinquus ſit deſcendentium vxore prohibitum intelligitur. Sed& cum communi parenti, vt vno tantum gradu ab eo diſtet: quo ca- nepte aut pronepte vxoris meæ non minus, quam cum eius ſu abſtinere debet ab eorum nuptiis, quorum veluti parens filia, quæ priuigna mea eſt, matrimonium prohibetur. dic. quodam modo eſſe intelligitur, vt ante admonuimus. Non l. adoptiuus. l. Ariſto. Quid de leuiro, id eſt, mariti fratre,
enim videtur canon pontificius, vecanque verba eius genera- alüſve huiuſmodi affinibus dicemus? Et ſane in Pandecta-
lia ſint, hunc caſum, in quo ſpecialis quædam, ac ſingularis ra- rum libris interdictas eſſe tales nuptias non reperio, ſed intet
tio eſt, complecti. Quad& Hoſtienſis clari nominis lure- eos tantum, qui pareatum, liberorumque loco habentur.
conſultus reclamantibus fere cæteris, cenſuit. in cap. quoddi- dict. l. non facile. d ct.§. affinitatis. ſed legibus quorundam de,n lectio. de conſang.& affinit. Quod ſi verum eſt, non minus Imperatorum, quæ in Codicem luſtiniani relatæ ſunt, ea uune) abneptem ſororis meæ, quam filiam, aut neptem eius ducere coniunctio prohibetur. l. fratris. l. penult.& vltim. Cod. de ahna prohibeor iure pontificio, tamecſi abneptis à patre meo quin- inceſt. nupt. Nec vltra eum gradum extenditur prohibitio iu- n que gradibus diſtet. Idemque de abamira mea, aut abmater-· ris ciuilis in tranſuerſo gradu. Et animaduertendum eſt, in-
tera dicendum eſt, quas ego vxotes ducere nequeo, quod ter cognatos vxoris,& cognatos mariti matrimonium intet-
matrum loco mihi ſint,& inter me, qui ſum remorior,& ata- dictum non eſſe. Vndse inter priuignos matrimonium recte
uum, qui noſtræ cognationis origo eſt, interuallam quinque contrahitur. l. Titia. de verbor. obligat. leg. generali. de ritu
gradum intercedat. Nam canon pontificius ſicut de parenti- nupt. dict.§. affinitatis. Sediure pontificio clarius aliquan- blan bus ac liberis non intelligitur, ita nec de his, qui parentum, li. toid expreſium eſt. cap. quod ſuper his. de conſanguin. Non nu berorumque locum tenent. De aliis vero cognatis omnibus tamen recte qvis inde collegerit, cognatos Vvxotis, mariti nnal Alatere coniunctis accipi debet. Quod ſi quis forte conten- cognatis affines non eſſe. Alioquine cognati quidem noſtti
dat latius patere canonis verba, quam vt inter pretationem dicerentur vltra eum gradum ànobis diſtantes qui matrimo-
hanc, exceptionemque admittant, is velim conſideret, pon- nium non impedit. Nec vero aliter locuti ſunt iuris ciuilis tificem, qui regulæ auctor eſt, in eadem conſtitutione de auctores, quamais ceteri à proprietate verborum recedere quarto gradu loqui, vt vel hinc appareat, regun m de eotan- ſibi permiſerint. lus autem pontificium à ciuili iure hoc dif- tum gradu accipiendam eſſe, aut alio gradu, in quo ſit eadem fert, quod jure ciuili per iuſtas tantum nuptias contrahitut ratio, puta tertio, aut ſecundo. Nam ſi vnus eorum, de quo- affinitas: dict. L. non facile. iure pontificio ſolus coitus abſ⸗ rum coniunctione agitur, in primo ſit gradu tranſuerſo, alrer que matrimonio ſufficit. titu. de eo, qui cogno. conſanguin. in quinto, ratio loge diuerſa eſt; vt ſatis perlpicuum eſtex vxo. Nec eo mouemur, quod liberis parentum ſuorum con- us, quæ iam à nobis dicta ſunt, Nec vero hominis eſt recto cubinas ducere non licet iure ciuili. l. 4. Cod. de nupt. Hu- iudicio præditi, ſi quid parum commode ſcriptum alicubi de- ius enim prohibitionis cauſa non eſt affinitas vlla, ſed hone-
prebendat, id calumniari,& ad ſeuſum abquem abſurdum,& ſtas potius, quæ in matrimoniis maxime ſpeccari ſolet. l.ſem- Awente ſententiaque auctoris alienum detorquere. Alio- per. de ritu nupt. Præterea affinitas, quæ contrahitur per J ne reprehenſionem quidem luſtiniani reꝑula poterit ef- eorum nuptias, qui à latere nobis coniunguntur, iure ciuili fagere, ſub tit. de nupt. br. Inſtitut.i. Cuina filiam ducerev-· vltra ſecundum gradum nuptias non impedit. dict. l. fratris. xorem non licet, nec eius neptem permittitur. Filiam etenim aui Cod. de inceſt. nupt. At iure pontificio inter affines, ſicut&
———————————— 4———————— —————————————— ⸗————— ——————————————— S —*—=.———. 5—————— 4—— 1——
—
mei mihi duccre non licer, at eius neptem, quæ conſobrina inter cognatos vrque ad quartum gradum nuptiæ prohibev- mea eſt, licet. Verum luſtiniani mentem magis, quam verba tur. cap. non debet. de conſang.& affinit. Co autem ait eiuſdem intueri debemus, qui hoc proculdubio ſenſit: Sicu- Modeſtinus: affuitatis nullos gradus eſſe, dic.! non facile. vi- ius lilia mihi filiæ loco ſit, vt eam ducere non poſſum, nec eius detur Paulo aduerſari ſub codem titulo qui luriſconſuli I neptem ducere porero. Suadent ergo verba conſtitutionis ait cognatorum gradus&s affintum noſſe. leg. Iuriſconfultus.
Vcerum
5 — 4— ———

4 onatis hinc iade ceipent 1 ²qui negant, verha Nasi 6 Verius, quam interdteun 3 mMacrimonium etiam ims di os locohabentur, aüclnaäln, arus, icricus, Priuiga un 4. achinitatis. eademour t eatio. Sicut enim noueran 1 eideſt, pattis vrorem, incana adentium. l adoptius detum meſt, id eſt„VIoris wan ie 8,& cetetis in in initum aan lner prohibito cum uuu, i
um depotis, ptonepoti, ians piobibitum intelligiut. dal lotis mex non miaus, quna en eſt, matrimonium prohde Qud dellcuiro, ic 1 nii aidas dicemos Rt ſane iah
3 In Tit. oluto matrimonio. Verum ita acripiendum eſt dictum Modeſtini, nulot eſſe s
Fnitatis gradua, ſcilicet alios quam cognationis, ſeu contan- guinitatis.
ac maritum affinitatis gradus erit. Itaque frater vxoris meæ
affinis eſt mihi in ſecundo gradu, conſobrinus eiuſdem in
uarto: quia totidem gradibus diſtant ab vxore: idque ſecun- dum connparationei iutis eiuilis, de qua ante diſſeruimus. Nam quia frater iure pontificio dicitur eſſe in primo gradu cognationis, eo quoq; iure in pritno gradu affinitatis eſſe di- cetur, ſicut& conſobrinus in ſecundo. Illud inter vtrunque ius conuenit, quod ſponſalia ſola plærunque matrimonium impediunt, licet nullus acceſſerit concubitus, acne nuptiæ quidem contractæ fuerint. Et hoc impedimentum priblicæ honeſtatis vulgo dicitur.. ſi vxor. Iaſtit. de nupt. c. ſponſam.
de ſponſ.„ See, Sed quæſtio eſt, an iure diuino prohibeatut fratet vxo- nedee rem fratris ducere? Wam ſuperioribus annis diſputatam
iure di. meminimus in celebrioribus Galliæ noſtræ gymnaſiis, po-
zino O- ſtulante id Henrico viII. Anglorum rege. Is enim Catha-
roré fia- rinam vxorem ſuam, quæ kerdinandi Hlpaniarum regis e 24 w11. rat tilia, dimittere, ac repudiare volebat, hoc prætextu quod prius Arcturo fratri ſuo nupta faerat. C onſulebatque eru-
ditos Theologiæ,& iuris doctores num id ſibi liceret,& an
iuris diuini ea ſit prohibitio, contra quam pontificis Koma-
ni auctoritas non valeat. Ac Ioannes quidem Baptiſta in- crepaſſe legitur Herodem, quod fratris ſui vxorem haberet:
Sed eam à marito adhuc viuo& ſuperſtite abduxerat, vt plæ-
rique exiſtimant. Matth. cap. 14. Lex moſaica ait: Eum qui v-
rem fratris ſui ducit, rem illicitam, as nefariam facere. Leuitic.
cap. 20. eadem lex vult: Säfrater Aeceſſerit ſine filio, vxorem e-
ius ffatris ſuperſtiti nubere, vt demortui ſemen ſuſcitet. Deu-
ter. 25. Qux duo capita eonfligere videntur, ſed ea ſic in- terpretantus baclo„vt generi per ſpeciem derogetur:
quod& in iure ciuili plærunque accidit. Verum legi Moſaicæ ranquam iuri diuino hodie non ſubiicimur, niſi quatenus præceprum aliquod naturale continet, cuiuſmodi non vide-
tur hoc præceptum eſſe, ſed polcltum potius: cuius gratiam
facere poſſunt ob magnam aliquam vtilitatem vel neceſſita⸗
tem, quorum de ea re auctoritas eſt. Nam alias nullo caſu
Detaena hanc coniunctionem Moſes permiſlurus fuit. De cognatio- eeneſ ne per adoptionem contracta, quam legalem vocant᷑ rractant „e. ¹o- zuris ciuilis auctores„ docentque quemadmodum ob eam matrimonium interdicatur. leg. adoptiuus. leg. per adoptio- nem. de ritu nupt.& extat titulus in volumine Decretalium
de cognatione legali, ſed ea res alibi plenius à nobis tractata
eſt. Eſt& aliud genus cognationis, quam ſacram ſpiritualem-
que appellant, quæ propter ſacrum baptiſterium contrahi-
De copnæ tur. Hanc ſcio Theologis recentioribus parum probari, ſed rione ſpi. ea præter veteres canones legum noſtrarum auctoritate con netran firmatur,& matrimonium impedit, leg. ſi quis alumnam. C. de nupt. Ac fortaſſis hæc prohibitio antiquitus in vſum venit,
quod magnùm quoddam vinculum neceſſitudinis videre-
tur ſolennis illa ſuſceptio in ſacra ablutione, idque proprer
ingentem affectum ergareligionem, qui fere in priſcis ho- minibus conſpicebatur. Itaque mirum videri non debet, ſi cauſa propagandæ ac diſſeminandæ charitatis inter homi- nes matrimonia cum ĩis vetita ſint, qui iam ſatis magna‚ arcta- que neceſſitudine coniuncti credebantur, vt de naturali co- Saatione ſupra diximus. Sunt& aliæ perſonæ, inter quas nu- ptiæ inutiliter contrahuntur, veluti impuberes. leg. mino- rem. de riru nupt. quos tamen ius pontificium coniungiper- mittitpacis& publicæ quietis cauſa, vt fere fit inter principes
hoctempore. cap. z2. de deſponſ. impub. Nam grauiſſimi cu-
iuſque belli, ſicut comcœdiæ, exitum eſſe aliquod matrimo- nium quotidie videmus,& experimur. Cum peregrinis quo- ueé nuptiæ prohibitæ ſunt.§. 1. Inſti. de nup. Itaque cum an- cillis non conĩiſtit matrimonium iure ciuili.l. cum ancillis. C. de nupt. ſediure pontificio ratum habetur.cap. I. de coniug. leruo. Præterea inter tutorem, curatoremque& pupillam, ſide adulram oratione Diui Marci, quæ Senatuſconſulto Sofitmata eſt, prohibitum eſt matrinsonium. Periculum
Nam ſi quær atuf quoto gradu affinis ſir Ticio Sempronius, qui vxoris Titii cognatus eſt, inſpicie ndum elt quoto gradu cognationis diſtet ab vxore, vel quot 0:; a vterque diſtet à communi parente. Nec alius inter ipium,
graphuin quo legitur 26.&c.
249
enim eſt, necircumſcribatur puella ab iis, quirariones red- dere compelluntur. l.libertum. leg. ſi quis tutor. da ritu nupr- Non eſt igitur matrimonium„uod ita contractum eſt,& pfæter infamiæ notam, quam ſubit tutor, vel curator, extra ordinem etiam coercetur. l. non eſt. leg. libertum. de ritu nup. Etnotandum eſt, ne tutela quidem finita, rationibuſque redau- iuspoſſ tarvrena tabe maurumoniuz eperabere ante conſtitzutum tempus atatisvt Papinianus ai tl. quan auam. de ritu nup. Eſt= que hac tempus a)7 εnngrum, vt apud Paulũ legitur in iis codi- cibus, qui emendatiores habent ur. 1 non eſt. de ritu nuptia⸗ rum. Sed Valerianus reſcripto quodam ſuo tempus. an- norum cum vub annꝗ deHimit. J.ſi patris. C. de inrerdi. ma- trim. Itaque mihi ſuſpecta eſt ea Pauli lectio. Nam& ab ea diſcrepat exæmplar Florentinum, niſi nos fefellerint typo- Bæſirum eſt, an oratio, quæ de minoris cuiators loquitur, ad curarorem ventri bo- niſque datum pertineat? Et Tryphoninus propter ſimilitu- dinem rationis hocadmictendum eſſe ait. Nam hic quoque rationem reddere debet. l.pen. de ritu nupt. Qua ratione hæ- redi etiam tutoris, quamuis extraneo, huiuſmodi nuptiis in- terdicitur.l.libettum. derit, nup. Hncetiam perſpicuum ſatis eſt, cur eadem oratione, ſiue Senatuſconſulto prohibeatur tutor, vel curator puellam filio ſuo iungere. d. l. non eſt. Id e-
nim§. G. expreſſum eſt, quod iuris iuterpretatione ad nepo-
tem quoque tutoris potrigitur.l. ſenatuſconſulto. Nec valde obſcurum eſt, hac ratione percepta, cur tutor filiam ſuam pu- pillo collocare nõ prohibeatur. d.l. berrum. Puella ſi quidem poteſtati mariti quodammodo ſubiicitur, vt vix iuris ſui eſ⸗ ſe videatur, maritus non ſabiicitur vxori, nec eam reformi-
dat. Sciendum autem eſt, perpetuam non eſſe prohibitio-
nem Senatuſconſulti, ſed quædam ab eo propter bonum& æquum excipi, veluti cum filia à patre tutori vel curatori de- ſponſata, velteſtamento deſtinata eſt. leg. tutor. l. non eſt de ritu nupt.l. ſi patris. C. de interdi. matrim. ltem cum à principe
citra ſubreptionem vllam venia impetrata eſt.l. ſitutor. Cod.
de interd. matr. Nam conſtitutio de nuptiis ex reſcripro non perendis tunc locum non habet. Cod. ſi nupt. ex reſcript. pet. Addendum& illud eſt ex Tryphonino: Si auas tutelam geras Hẽptis ex filio emancipato natæ, eum nepoti ex altero filio colloca- re eam poſſe, quoniam paris aſfectionis cauſa ſuſpicionem fraudis amouei. leg. non ſolum. de ritu nupt. Plæraque alia ad orario- nem hancpertinentia extant ſub tit. de ritu nupt.& C. de in- terd. mattim. dict. l. non ſolum. l. ſi quis tutor. Sed non adeo difficilem ea explicationem habent. Similis eſt tucori vel curatoti is, qui in prouincia, officio, ſeu magiſtratu fungitur, nec poteſt mulierem prouincialem domum ducere, aut du- centifilio conſentire. l. ſi quis officium. l. qui in prouincia. de ritu nuptia. Quod ſ vi, errore, ac minis vſus in ea re depre- hendatur, pœna aduerſus eum ſtatuta eſt cõſtitutione Theo- doſiana, qua velconatus ſolus plectitur, licet res effectum non habuerit. tit. Cod. ſi qua præd. poteſt. Hinc con ſequens eſt, matrimonium nontenere, quaſi aduerſus legum præce- cepta initum ſit..præfectus. de titu nupt. Quod eſt accipien- dum, niſi poſt depoſitum officium in eadem voluutate per⸗ ſeuerent.l.eos qui. de ritu nup.l.& ſi contra. C. de nup. Vete- rem tamen ſponſam in prouincia, quam quis adminiſtrat, v- xotem ducere poteſt. dict. leg. ſi quis officium. de ritu nuptia.
Nec filias ſuas in eadem prouincia collocare prohibetur,
pPropterea quod veriſimile non ſit, filiam inuito obtrudere velle, apud quem male accipiatur, ac velut in quandam ſer- uitutem redigatur. dict. l. ſi quis officium. Actamerſi tribu- ni, militeſque hac prohibitione legis contineantur, tamen qui in patria ſua militant, ex eadem prouincia recte vxo-
tem ducunt. leg. eos, qui. de ritu nupt. Sed quæritur an ſi ma-
ritus, qui talem vxorem duxit, quicquam ei legauerit te- ſtamento, id ab ea auferendum,& fiſco vindicandum ſit, necne. Qua in re videtur Papinianus à Scæuela diſſentire. Verum inter eos nullum omnino reperitur diſſidium, ſi v- triuſque verba paulo accuratius expendantur. Nam Scæuola
ſub titulo de vſufructu legato generaliter tradit: Si eerum, qus
illicitum matrimonium contraxerunt, alter alteri quidpiam le⸗
gauerit, inutile legatum&ſſe. l. vxori. Nam in pœnam eorum
conſtitutum eſt, vttanquam indignis ademptum id legatum fiſoo acquiratur. At Painianus cum aliquot aliis prudentibus

— 4 2— 1 6 6———————— 2—— 5 ————–—–———————— 1 2 3.— 2—— 4—— 5————— ——— 7**——*———————— . ö“———————.. 3 2 C 4 .— d——*———————————— 1——— 4— „ 2 d 3 4——— ——
—
—-—.— — ö
— —— 8——
Pranc. Duareni Comment.
250
id ias ex bono& æquo ſic iterpretatus niilacuen non obtineat, qui vetitas nuptias contrahen 5 nit ldcne qũnt, vt puta puella, quæ tutori aut prouinciæ a mini ri minime auſa contradieere nubit. leg. prefectus. de ritu nup. 1.1. de his, quib. vt indig.l:vltim. de lega rl qniconts 6 dd. de inceſt. nupt. In matrimonis quoque dnde den ds neio, nunquam dignitatis,&ordinis petſonarumn abetur 8 Vnde ampliſſimi, clariſſimique viri,humilss, abic ze in⸗ minas ducere vxores probibentur. leg.humilem. 96 wadri⸗ ceſt. nupt. Acvetus de eate extat lex de mariran b4 Lrdlas bus, vulgo à iuris auctoribus dicta, quæ 2a ſenatadr uot P lo⸗ maxime pertinet, l.lege lulia, de ritu nupt. quam a 54 Dratio⸗ cis lureconfſulti interpretãtur, ſub titul. de tlen na. rancdun ne.l.ſcnatris..à diuoil. obſetuandum. l.pa S.— Ota tifici⸗ ſane eſt, rale matrimonium hodie ratum MLrarla mumd d bus, ſicut& inter tutorem ac pupillam⸗ alia que t nn Ee. perſonas, de quibus ante diximus: inter quas— Bee cleſiaſtici, ſed conſtitutiones ciuiles obciuilemma qu 4 tionem matrimonium prohibetit. Panot. in rub. de Sve. ce Item is, qui vxotem vnamhabet, Aliam ducere pro 1 un- Hæc enim polygamia& prætorum edictis, Selenpetatos n noſtrorumm legibus improbatur.l. 1. de his, qui notan.in am⸗ 1.2. C. de inceſt. nupt. l eum, qui. C. de adul. Memineruntta- men hiſtoticorum nonnulli, legis cuiuſdam quondam latæ, qua vxores duas ſimul ducere permittebat. Socrates in hiſtori. eccleſi. Sed& Suetonius ſcribit lIulium Cæſarem aliquando legem quærendorum cauſa, quas,. ceret. Adde quod moribus multarum gentium que polygamia hæc recepta, probataque eſt, idque multi 3 emplis demonſtrat Tiraquellus noſter in legibus connubia- libus. Nec dubium eſt, quin ſanctiſſimi quique patt quon- dam apud Iudæos polygami fuerint.c. recurrat. can, obiiciun- tur.32. quæſt. 4. Ac plæriſque placet, Paulum noſtræ reugio- nis anteſignanum, hanc libertatem epiſcopis tanrum adime-
re voluiſſe, cum epiſcopum vnius vxoris virum eſſe oportere
eſt, vt in iis locum
& quot quiſque veller,habere li-
que multis ex-
ſctibit. Quod ſi verũ eſt, imitatus eſt in eare morẽ ptio-
rum videripoteſt, apud quos plures habere vxores libetum cuique erat, exceptis ſacerdotibus, vt Diodorus auctor eſt. Sed de ea re quid cenſendum ſit, loco magis idoneo tractatu- ri ſumus. Certe noſtri legislatores, qui ſe o bantur, hanc polygamiam magnopere ſemper exectati ſunt. Ac vehementer eis placuit illud Euripideum: O01 Auue Aluae T‿/** pzup, Od αἀχμά νενε ⁵εν. Etillud: 9ℳ dp d, 3. 1 Aei uLεννν ε⁷ν v luies?Av. Tametſi autem poſterius matrimonium pro nullo ha- beatur, vt iam diximus, tamen ob errorem iuſtum,& bonam fidern alterius coniugum, filij ex eo matrimonio ſuſcepti cen- ſentur iuſti ac legitimi, conſtitutione pontificia. cap. ex te-
Deii qui nore.qui fil.ſint leg. Poſtremo loco de iis quia nuptias iterãt,
videndum eſt. Etlatis conſtat nec ſecundas, nec tertias nec
vlteriores nuptias, iure, quo vtimur ciuili, pontificioque in-
terdictas eſſe. c.quid ſi. 31. ꝗ. 1. Verum Harmenopulus cuiuſ- quam Imperatoriæ Conſtitutionis meminit, qua quartæ nu- ptiæ damnantur, prohibenturque hoc colors, quod legi diui- næ repugnent. lib. 4. tit. 7. Sane mulier quæ intra annum lu- ctus ſecundo nupſit, iure ciuili non modo notatur infamia, l. 1.l. liberorum. de his qui not. infa. Acveteris cuiuſdam legis de ca re meminit Plutarchus in Antonio: quo loco de nuptiis Antonij& Octauiæ, quæ ſoror erat Cæſaris, loquitur. Ea ve- ro, quæ liberos ſuſtulit ex priore marito„ne exacto quidem lugubri anno impune nubit. Nam in primis quicquid à prio- re marito quacunque ex cauſa percepit, id filiis prioris matri- monij in integrum ſeruare cogitur. lfœminæ. Cod. de ſecun. nup. Item ſecundo viro amplius dare ei non licet, dotis vel cu- iuſcunque donationis nomine, quàmvni filiorum primi ma- trimonij, cui minor portio data velrelicta eſt:idque etiam in viro ad ſecundas nuptias tranſeunte conſtitutum eſt. leg. edi- ctali. C. 5de ſecun. nup. Sed quia magna legũ, conſtitutionum- que varietas hic reperitur, diligenter euoluenda acinſpicienda
humiles, abiectaſque fœ-
à Valentiniano
ferri iuſſiſſe, vt vxores liberorum
opulorum- V „bob petuo apud eum ſit, ei
4
ſe Chriſtianos profite-
ſunt, quæ hac de re luſtinianus„tam in Codice ſuo. quàm in volumine ν eaſcripta reliquit. Nobis enim ad alia prope- rantibus hæc leuiter attigiſſe, atque indicaſſe ſatis eſt. Illud ta- men prætermittendum hic non videtur, quod vulgo tradi. tum, receptumque eſt, pœnam infamiæ, g alias huiuſmodi iure pontificio mulieri condonari acremitris ſed eas, quæ ad filiorum commodum reſpiciunt, ſaluas manere. c. vlt. de ſe-
cun. nupt.
DE DOTIBVS ET DSO.
r I vM IVR I.
Quidſit docd. Quomodo dos conſtituatur. A Juibus conſtituatur. Quus ſit eſfettuu dotus conſtituta. Quid ſit dos. eVIVSs verbi ſigniſicatio varia eſt. Nam& do⸗ htes animi, corporiſque vulgo dicimus,& do- tes prædiorum non ſem elvocant Iureconſul- ti noſtri.l.2. de inſtrum. lega. l. amiſſi, de ſde- iuſ. Hic autem peculiarem ſignificatione ha- bet dos: atque ita diffiniri poſſe nobis v detur:
Huius tractatus præcipui loci hi ſunt:
eunia, quam vxor dat marito pro oneribus matrimonii, vt per.
uſque dominui fiat.. Pecuniæ verburs hi- generale eſt, omnemque rem ſiue mobilem, ſiue immob hen complectitur. l.pecuniæ. de verb. ſign. l.z. C. de con ſiit. pecu. Alij malunt ius dotem appellare, quam pecuniam: nec ratione carent, qua ſuam tueantur opinionem. Sed hæ lubti- litates vix dignæ profecto ſunt, in quibus nunc excutiendis immoremur. Acmemini Senecam in re non diſſimili Iuriſ. conſultos ridere lib. 6õ.de benefi. cap.. luriſconſultorum, in- quit, iſtæ acutæ nugæ ſunt, qui hæreditatem negant, vſucapi poſſe, ſed ea, quæ in hæreditate ſunt, tanquam quicquama- liud ſit hæreditas quam ea, quæ in hæreditate ſunt. Nam lutiſ- conſultihæreditatem ius eſſe contendunt, vt docet Theophi- lus tit. de reb. eor. lib. Inſtit. 2. Cicero,& alij, qui argutias in de- finiendo contemnunt, pecuniam dicere non dubitant, quæ morte alicuius ad quempiam peruenit,& c. Illud inficiari nec debeo, nec poſſum, in plæriſque iuris diſputationibus nonni- hilreferre, an dos, ſiue hæreditas ius eſſe dicatur, an pecunia. Sed hæc ſcrupuloſitas in diffinitionibus maxime fugienda eſt, vt alias admonuimus. l. iuriſgentium.§. dolo. de pact. Vri- gitur craſſius ac planius quid ſit dos explicaremus, ſatius eſſo
duximus, Pecuniæ verbo quam Iuris vti,cum preſertim exem-
plum haberemus veterum iuris auctorũ, quod ſequeremur. Hæc enim apud eos ſunt frequentiſſima, dotem dare, dotem tradere, dotem reſtituere, quæ non niſi de pecunia dotali ac- cipi poſſunt. Quiſnam autem ſit vſus iſtius quæſtionis ac diſ-
putarionis, aliàs docebimus. Quod in definitione dicitur: V=
xor, ſic accipe, vel alius eiu nomine. Quod enim alius noſtro dat nomine, id quodam modo ipſi dare videmur. Ac ſi pater pro filia dotem dederit, ea dos profectitia dicitur. l. profecti- tia. de iure dot. alias dicitur aduentitia, vt& Vlpianus in In ſti⸗ tutionibus ait. Dicitur in eadem diffinitione, pro oneribus ma- trimonii: quæ verba ex aliquot iuris noſtri locis ſumpta, l. do- tis fructus. de iure dot.l.pro oneribus. C. eo. tit. demonſtrant ſine matrimonio dotem eſſe non poſſe. l.3. de iure dot. Itaque dos promiſſa tacitam conditionem habet, ſi nuptiæ ſequãtur. l. ſtipulationem. l. dotis fructus. de iure dot. Hinc etiam illud conſequitur, dotem nullam eſſe, quæ matrimonij oneribus non ſeruiat.. lulianus,. l. ſtipulationem.l. ſi is quil.ſ pater mu- lieris. de iure dot. deinde dicitur, vt perpetuo apud eum ſit,id eſt, quandiu matrimonium durauerit. Hocenim verbuũ nõnun⸗ quam ita accipitur, cum id ſubiecta materia poſtulat. l.1. de iu- re do. l.1. pro ſoc. Nam ſoluto matrimonio dos exigitur Ama- rito, vt poſtea dicemus. In extrema diffinitione hæc verbaad- ſcribuntur, eiuſq, dominus fiat, vt intelligamus maritum, quan- diu matrimoniu durat, dotalium rerum dominum eſſe. Qua de re magna quæſtio eſt,& in vtranque partem diſi Purartoh.
ta. Nam
—

—
rbi ligriftcatio vatch dnt corporiſque vulgo dicimn otum non lemel vocant uen a. deinſtrum. lega.. mi nem peculiarem u grifcte. nque ita diffiniti dollenobu. narito pro oneribu natnmnig e dominus at.. Pecunienin te rem ſine mobilem, ſnei anir. de verb. lign.la. Caär. Remappellare, quam petmian a mezuntar opinionem. Leltztd Aolant, in quidus nunc cums nini Senecam in re non dlfnil lebenek. cap. ſ. luriſcoalutom unt, quihrteditatem degmnſ rreditate ſunt, tanquam qucc ez,qux in hæreditateſunt-Nin 7 4 contendunt, ſtdocet lr i a. Ciceto,& alijquiznguni ecuniam dicete non dudia pum hetueui,ac Vu 4 Irriſque iuris äſputztion n xreditus ids eſſe dicatnt, Aher a tRnitionibus marine if
.. a Jeoꝛcl 2 dolo dega uriſgentium. dru
In Tit. JSolutomatrimonio. 2
ta. Nam plæriſq; videtur vxorem potius conſtante matrimo- nio dominam dici debere, propterea quod dos propriumi- pſius patrimonium dicatur. l. deniq;. de minor. nec liceat ma- rito dotem diſſipare, aut aliter ea vti quam frugi hominem, bonumq; patremfamilias deceat..ſi cum dotem.. ſin autem. hoc tit. Hinc maritus, qui theſaurum inuenit in dotali fundo, in alieno magis, quam in ſuo inueniſſe intelligitur. l. fructus.
§. ſi fundum. infra hoc tit.Pro marito autem hæc faciunt, que
equuntur. 1
4 Du luſtinianus li. Inſt. 2 ti. quib. alie. lic. diſette ait: Ma- ritum pradii dot alis dominum eſſe, quamuus id alienare nõ poſſit. 2 Quia Diocletianus de muliere loquens, quæ dotale præ- dium vendiderat: Eam non potuiſſe dominium auferre marito reſcripſit.l.ſi prædium. C. de iur. dotium, Paulus ſub ti. ad mu- nicip.c.a3. aperte ait: obmeh 3 Lantrat⸗ matrimonis dotem in Sonis marits eſſe. l. Lucius. Conſtat, maritum res dorales vindicare, non vxorem. l. doce. C. de rei vind. nec dubium eſt, quin rei vindicatio compertat domino. Lin rem. de rei vind. ö 4 His addi poſlent& alia quædam huiulm odi. Verum huius nodi expediendi gratia ſic dicẽdum eſt Quamuis re vera do- minium ab vxore non recedat, tamen vtilitatis cauſa maritum dominum eſſe intelligi, vt ſcilicet vindicare,& alia quædam exequi poſſit, quæ dominorum propria ſunt. Hinc Trypho- ninus: Quamuus(inquit) in honis mariti dos’it, mulierus tamen 4ſ. d.]. quamuis. de iure dot. Nam re vera vxor domina eſt, ſed quia maritus quaſi quidam dominus eſt„& pro domino plæ- runq; habertur, iuris fictione res dotales in bonis eius eſſe di- cuntur. Ea ſiquidem in bonis etiam noſtris numerantur, quo- rum domini non ſumus, ſed in quæ ius quoddam aliud nobis competit. l.bonorum. de ver. ſig. Et hæc quidem pugnãtium veluti locorum conciliatio ex luſtiniani conſtitutione ſumi- tur, cuius hæc verba ſunt: In rebus dotalibus, ſiue mobilibus, ſiue immolbilibus ſeu ſe mouentibus, ſitamen exiſtant, ſiue aſtimata, ſi- ue inaſtimætæ ſint, mulierem in ius vindicandis omnè babere pote- Ratem peſt diſſolutum matrimonisũ iubemus,&s neminem credi- vorum mariti, qui anteriores ſunt, poſſe ſtbi potiorem cauſam in ius per hypothecam vindicare, cum eadean res,& ab initio vxoris fuerint,& naturaliter in æius permanſerint dominio. Non enim uod ſegum ſubtilitate tranſitus earum inpatrimonin mariti vi- eatur fieri, ideo rei veritas deltta vel confuſa eſt. V olumius itag, eam in rem actioué, quaſi in buiuſmodi rebus propriis habere,& bypothecarid omnibus anterioré poſſidere, ut fiue ex natural: iure eiuſdem mulieris res eſſe intellgantur, vel ſecundu legum ſu btili- tatem ad mariti ſubſtantiam perueniſſe per Vtrang, Viam, ſiué in rem ſius hypothecariam, ei pleniſſime conſulatur. Ex iam dictis planum ſatis ac perſpicuum eſt, parapherna, id eſt, quæ præter dotem vxor in mariti domum infert,& ea recipit, vt M. Cato legem Voconiam ſuade ns, dicebat, à dote multum differe, li- cet eorum adminiſtrationem interim habeat maritus, dum v-
xor ca repetere voluerit. l. ſi ego. de iure dot. l. hac lege. l.vlt.
C. de pactis conuen. l.maritus. ad leg. Falcid. b 8C àA P. II. Quomöodo conſiituatur dosſ.
Oaſtituitur aurem dos non tantum ſtipulatione, ſed et- ( conuentione, quæ conuentio lege confirmara parit
actionem ob fauorem dotis. l.ad exactionem. C.de dotis pro-
miſ. ltaque ea in numerum legitimarum conuentionum re- ferri poteſt.l.legitima. de pactis. Olim promiſſio, Kipulario⸗ que erat neceſlaria, nec dotem dicere ſimpliciter ſu ciebat,
niſi ipſa mulier dotem conſtitueret,&c. Itaque oſtendit Vl.·
pianus in Inſtit. tit. de dot.& Caius lib. z. Inſti. tit. 9. Mentio quoque eſt in C. Theodoſiano lib. 3.tit. de inceſt.nupt. Nec refert an certam quantitatem quis promittat, an generaliter quodcunque arbitratus fuerit. ſ.3. Cod. de dot. promiſ. Nam tunc in boni vixi arbitrium collata dotis conſtitutio intelligi- tur. l. in perſonarum.§. generaliter. de reg. iur. l. Thais. õ. ſoro- re.de fideicommiſ.hber. l. hæc venditio. de contrah. empt. l. ſi in lege. loca. l. ſocietatem.§. arbitrorum. pro ſocio. l. ſi liber- tus. de oper.liber. Quod ſi mulier dotem ſimpliciter promit- tat detracta arbitrij meutione, nulla eſt promiſſio, vt Alexan- dti reſcripto continetur.l.. C. de dotis promiſ. Idemq; ſi ex- traneus promiſerit, dicendum puto, cum ſit eadem ratio: di- uerſum ius eſſe in patre pro filia dotem Promittente, Papinia-
nus reſpondit.l. cum poſt. gener. de iure do. hac(vt arbitror) ratione, quia officium patris eſt dorare filiam pto modo facul-
tatum ſuarum,& dignitate mariti, niſi de certa quantitate cõ-
uenerit, vnde incerta prorſus non eſt promiſſio, ſed ex iure& legibus certitudinem accipit. Verum nullus præfinitus eſt le- gibus modus nomine dotis, ad quem mulier citra conuentio- nem teneatur. Quare viliſſi mam rem& nullus pretij dando liberaretur, ſi eam tali promiſſione obligari diceremus. Atq; ita videtur ſenſiſſe Harmenopulus lib. 4. tit. S.& nos id alids demonſtrauimus. lib. 1 diſput. anniuerl. c.s6. Præterea(vt paucis perſtri gam) conſtituitur dos traditio- ne, l. quemadmodum. de iure dot. acceptilatione, l. promittẽ- do. l. licet.ſi mplici remiſſione debiti, l. ſi ſi ponſalibus. i. nupru- ra. delegatione. l. ſi extraneus. l. debiror mul ieris Nec pure tã- tum, ſed etiam ſub conditione,& ad diem, I. ſtipulationem. l.
tali ſtipulatione. eod. tit. modo in tempus quo mortua fuetit
vxor, non conferatur. l. Iulianus. l. ſi pater. co-tit. esti((CaA r. III. Aquibus conſtituatura. Vodad perſonas attiaet, à quibus dos conſtituitur, no- tandum eſt, nihilreferre, an ipſa mulier, an alius quiuis dotem pro ea ſponte conſtituit: inuicus veroexceptis quibuſ dam perſonis, nemo compellitur. Ac in primis excipiuntur
Pater, auuſq; paternus, ſi nuptiis conſentiant, aut iuſtam con-
tradicendi cauſam non habeã t.I qui liberos. de rit. nup. l. pro- fectitia.. vl. de iure dot. l. dedit. de colla. bono. l. vl. C. de dor. promiſ. Sitamen filia locuples ſit, verius eſſe arbitror, patrem ad dorandam eam minime teneri, cum ne alimenta quidem ei præſtare cogatur.l ſi quis à liberis. infra, de liber. aguoic. Ra- tio tamen ea Parum znihi probatur, qua hanc ſententiam nõ- nulli confirmare nituntur, quia eſicium pate’ num eſt, dotanæ Fliam, S&. I.vlt. C. de doc. promiſ, Aiunt enim officium in o verſari, quod ex liberalitate magis, quam neceſſitate protici- ſcitur. Alciat. lib. Parerg. 8. c.z. Verum hoc verbum altter a6- nunquam accipi in iure argumento ſunt titul de off cio præ- toris, de officio præſidis, de officio proconſulis,& alij, qui l- bro Pandectarum primo legũtur. Sed& officium iudicis, tu- toris,& aliarum huiuſmodi perſonarum pro munere neceſla- rio frequenter aecipitur. Mitto quod de filia dotanda nullo modo id dici poteſt, cum auctoritate publica ad id pater com- Pellatur, vt iam ſupraà nobis dem onſtratum fuit. l. qui libe- ros. de ritu nup. not. in§. fuerat. Inſt. de act. Tutoris quoque officium eſt, pupillam dotare pro modo facultatum,& nata- lium dignitate, ademq; eſt curatoris ratio. l. cum poſt.l. quæ- ro.de iure dot.l.tam dementis. C. de cura. furio. I tem frater ſorori dotem cogitur dare, modo ſit getmana aut conſangui- nea. Nam de vterina tantum vix hoerecipitur.l. cum plures. de admin. tut. l. ⁊. de tut.& ratio. diſtrah. Mater vero filiam, niſi certis ex cauſis, dotare cogenda non eſtl. neque mater. C. de iut. dot. l. cognouimus. de hared..
CA v. IIII. 4 Quls ſat effectus dotis conſtituræ. b Otis conſticuræ effectus ſi unt varij. Nam ex promiſſio- Duan ſimplici,& nuda naſcitur actio, leg. adexactio- nem. C. de dot. promiſ.non tantum ad rem promiſſam peten- dam, ſed quaſcunque etiam acceſſiones poſt moram, quæ cõ- mittitur iure ſingulari per lapſum biennij abſque vlla inter- pellatione. l. vlt§. vl. C. de iure dot. Traditione vero acquiri- tur dominium, ſi tradens dominus ſit, l.doce. C. de rei ven. l. 32 I de iis. C. de iure dot. ſed hoc quemadmodum accipiendum ſit, paulo ante docuimus. Sin autem is, qui tradit dominium non habeat, euict ionis nomine datur actio, ſecundum diſtin- tionem, quæ Veri& Antonini reſcripto exprimitur. l. quo- ties. l. non ſolum. de iur. dot. l.. C. eo. ti. Soluto matrimo nio aliũ effectum habet doris conſtitutio, qua mulier eam repete- repoteſt, non tantum actione ex ſtipulatu, ſed etiã h ypothe-
caria,& rei vindicatione. l.in reb. C. de iure du.& C. erei VX.
act. Conſtante autem matrimonio ita demũ repetitur, ſi ma- rius rem familiarẽ diſſipet acprofundat. l.vbi adhuc. C. ꝗe in. do. m qua repetitione non tamtũ doli in rebus dotalib. à mari- to ad taiſſi, ſed etiã culpæ habeeur ratio-Lin rebus. S. de iu. ꝗe. Quod ſi proponam us, abſque zulpa mariti res periiſſe, aut di- minutas eſſe,multũ refert, an æſtimatæ fuerint marito datæ,

—
— 8 ———— ẽ
—
———— *—— — 2—— ——
—— * ——
——
*
3— ——ͤ
Franc. Duareni Comment.
252
an ſine æſtimatione. Priori caſu, mariti periculum eſt, cum is pecuniam debeat. l.plærunque. lapra de iure dot. leg. quo- ties. leg. cum dotem. C. de iure dot.l. incendium. C.ſi cert. pet. niſi aliud actum efle appareat. l. ſiinter virum. Cod. de iur. dot. Poſterioti caſu periculum eſt mulieris, dict. I. plærun- que.l. ſi ex legati cauſa. de verbor. obligat. niſi pondere, nu- mero, vel menſura res dotales conſtent. l. res in dotem. ſupra de iure dot. Ex eo autem quod diximus, maritum ſoluto ma- trimoaio ad reſtituendum dotem teneri, exiſtit quæſtio, 4 fideiuſſor eo nomine acceptus conueniri poſſit? Et vulgo. ceptum eſt, fideiufſſorem non teneri, quod luſtinianus ſa- riſdationem vt bonis moribus contrariam probibere videa tur hac inſcriptione: Ne hideiuſſores vel mandatores dotium
dentur. Qur inſcriptio lib. ſ. Cod. legitur; deul 20,Sod cur bonis moribus contraria ſit ea ſatiſdatio, ſiue fideiuſſio, ne-
mo ſatis adhuc explicaſſe mihi videtur. Alciatus lib. parer. 4. cap. 16. rationem prohibitionis hanc eſſe ait, quia alioqui pe- riculum eſt, ne maritus vt inueniat fideiuſſorem, eius erga vxorem amori indulgeat, ſi forte fructum hunc promiſſio- nis ſuæ aduentitium capere velit. Sed hæc ratio tam leuis, friuola, acridicula eſt, vtrefurationem nullam magadohee deſiderct. Ceteri nihilo probabiliora hac de re cribunt:
uanquam Molinæus noſter bonas ſe rationes alicui tra- didiſſe ſcribit, ſed eius de ea re commentationes nondum, opinor, exierunt. Eqyuidem arbitror, fideiuſſorem, qui à mariro volente datus eſt, obligari, acconueniri poſſe, quam- uis fideiuſſorem inuitus dare non cogatur. Mouet me pri- mum, quod omni obh'gationi poteſtaccedere fideiuſſor. leg. 1. de fideiuſſor. nec vlia lex eſt, quæ hanc fideiuſſionem pro- hibeat, aut ratio, propter quam probiberi debeat, vt mox di- cemus. Præterea cum certi iuris ſit, ꝓ*guus vvori a marito pro Aote darupoſſe. l. quod autem§. ſi vxor. de donat. intet virum &vxor. cur fideiuſlor non dabitur? Fideiuſſio namque pi- gnoris dationi par ſimiliſque eſſe videtur. leg. promiſſor.§. vlum. de conſtit. pecu. Deinde nemo dubitat, quin fideiuſſor pto muliere dotem promittente intercedens teneatur. leg. cũ dotis. de iure dot. ex quo conſequens eſt,& pro marito in- tercedentem obligari, cum nulla ratio diuerſitatis, niſi per- quam inepta, nugatoriaque afferri poſſit. Et ſane inter o-
mnesconuenit, ſoluto iam watrimonio, ſariſdationem hanc vtilem, atque efficacem eſſe. leg ſiconſtante.§. quoties. infra.
Lexceptiones. de exceptio.§. cum autem. Cod. de rei vxoriæ
actionc. ſed conſtante matrimonio fideiuſſorem vtiliter da-
ri negant. Ega vero fideiuſſionem valere contendo, quo- cunque tempore data fuerir. Nec adueiſat ur, noſtræ ſen- tentię inſcriptio illa ſiue titulus: Ne fideꝛuſſores doteum dentur. quem ego prohibitorium eſſe nego: verba enim ca ambigua ſunt,& poſſunt ita accipi, vel vt maritus non cogatur fideiuſ- ſores dare, vel vt ne volens quidem dare poſſit. In ambigua autem oratione ea accipienda interptetatio eſt, quæ vitio ca- ret, non quæ rationi,& iuri contraria eſt. leg. in ambigua. de legi. Præteres duæ tanrum leges ſub eo titulo collocantur, ex quibus nihil ad confirmationem vulgaris opinionis colligi poteſt. Prioris etenim legis hæc verba ſunt: Siue ex iure, ſiue ex conſuetudine lex proficiſcitur, vi vir vxori fideiuſſorem ſer- nande dotis exhibeat, tamen eam inbemus aboleri. Quibus ver- bis abrogantur leges ac conſuetudines, quibus maritus ad dandum fideiuſſorem cogebatur. Poſterior lex clare,& aper- te loquitur de fideiuſſionis exactione, non de ea, quæ Avolen- te præſtatur, vt ſatis conſtet velea lege, tituli leu inſcriptio- nis ambiguitatem explicari. Verus igitur ſenſus earum legum eſt, atque adeo tituli ipſius, maritum vxori ad dandum fide- iuſſorem dotis nomine cogendum non eſſe. Nam etſi plæ- runque cautiones huiuſ nodi iaterponi ſoleant, maxime in bonæ fidei iudiciis. leg. in bonæ fides. ſupra de iud. tamen indi- gnum viſum eſt eam cautionem à marito extorquere propter rationem à luſtiniano proditam in lege poſteriore. Noſtræ huic ſententiæ Harmenopulus adſtipulatur lib. 4. proch. tit. 1. cuius hæcverba ſant: υιρουη⁴ννχν τ⁴ μνσεναι sμιατ⁴υ oi E ddonc Nvu mpes A* έα‿ιν ανQκνεπεν nat i)ſon u, K Aοεεννν sxa,& quæ ſequuntur. Nihul autem in priſcis auctoribus iuris noſtri extare putamus, quod noſtræ interpretationi re- fragetur, niſi forte quis obiiciat neſcio quam Theodoſij con ſtirutionem, quæ legitur in Theodoſiano Codice, lib. 3. tit. 15. Sed in eius conſtirutionis verbis nihilo minor eſt, quam in ti-
tulo illo Iuſtiniani(cuius modo feci mus mentionem ambi-
qitas. Nam& Codex ille, qui Th codoſijtitulo& nomine in- ſcribitur, valde mendoſus eſt. Nec Theodoſij Codex eſt, ſed Alarici Gottorum regis potius, qui in Theodoſij conſtitutio- nibus multa immutauit.
DE DONATIONEB PRO- TER NVPTIAS.
RoxiMà eſt, arque affinis doti, donatiopro- pter nuptias. Nam ſicut vxor dat viro dotem tam ante, quam poſt nuptias, ita maritus et- jam contracto iam matrimonio ad compen- ſandam dotem, quam ab vxote accepir, recte donat. l.vltim. C. de donat. ante nupt.§. eſt& aliud. Inſtitut. de donat. Nec oratione D. Antonini prohibe. tur hocgenus donationis. l. 3. de donat. inter virum& vxor, quia ob cauſam eſt, non ſimplex donatio. Vnde antipherna A Græcis dicuntur, quæ ita donantur. d. l.vltim. An autem hac donatio doti æqualis eſſe debeat,& quænam ſit eius æquali. tatis ratio, ſæpe quæſitum eſt, nec adeo explicatu facilis eſt quæſtio. Sed varietatem legum, quæ hac de re à variis lmpe- ratoribus ediræ funt, conſiderantes& expendentes, multo commodius hæc explicaturi ſumus. Prima lex eſt Leonis,& Anthemij, qui ſexaginta,& eo amplius, annis ante luſtinia- num imperauerunt. leg. ex morte. Cod. de pact. conuen. nec aliquid de eare antiquius in iuris auctoram monumentis re- peritur. Nam netempore quidem lureconſultorum, ex quo- rum libris confect ſunt Pandectæ noſtræ, hoc genus dona- tionis cognitum erar, ramerſi apud Gallos tem pore lulij Cæ- ſaris vſirata fuerit quædam donatio, quæ doris compenſandæ gratia fiebat, vt conſtat ex libr. 6. comment. de bello Gall. Sed ca huic donationi, de qua loquimur, viquequaque ſimilis non erat. Ea igitur lege, pacta, quæ inter virum& vxorem fiunt
de lucranda dote, aut rebus propter nuptias donatis, ad æqua-
litatem primum redigi cœperunt. Eſt enim à Leone conſti- tutum: Von vt matorem quantitatem dotis nomine non accipiat maritus, quam donet vxori, aut contra, ſed vt quantam partem ſtipulata fuerit mulier, ſibi lucro cedere ex ante nuptias donatio- ne poſt mortem maritt, tantam maritus eæ dote partem fibi ſtipu- letur mortua vxore. Sed hæc æqualitas in partibus eſt, nonin pecuniæ quantitate. Nam erſi vterque tertiamn, vel quartam partem ſtipuletur, inæ qualis nihilominus erit quantitas, donatio propter nuptias doti æqualis non ſit, Secundaler eſt luſtiniani, qua emendauit quadamtenus Leoniam cou- ſtitutionem, ſuppleuitque quod ei deeſſe videbatur. l.lege. C de pact. conuent. Hoc enim addidit luſtinianus: Si pattalu- crorum paria non eſſe contingit, vt maior lucri pars ad minaten deducatur,& eo modo vter que non maiorem partem, ſed mino- rem potius lucretur. Tettia lex eſt eiuſdem luſtiniani, l. vltim. Cod.de donat.propter nupt.qua ſtatutum eſt, vt ſi maritus v- xori conſtante matrimonio propter nuptias donare volue- rit, ea donatio quantitatem dotis minime excedat. Nam alio- qui fraus Senaruſconſulto fieret, quo inter maritum& vxo- rem donatio prohibetur. Quatta lex eſt ciuldem luſtiniani in volumine ννειαρρςρ Nouel. 2. titu. de his, qui nupt. itetant. qua Leonis conſtitutionem de pactis lucrorum cum ſua ad eam legem declaratione confirmat. dict. leg. ex morte. l.lege- Quinta lex eſt eiuſdem luſtiniant in eodem ³ννιαέεένν ib. No-
uel. 97. tit. de æqual. dot. qua Leonis conſtitutionem, quam
prius comprobaucràt, tanquam à ratione alienam damnat, & ſtatuit, vt non tantum in pactis,& ſtipulationibus æqua- litas ſeruetur, ſed etiam in ipſa præſtatione, aut promiffione tam dotis, quàm rerum propter nuptias donatarum. Addit- que rationem, ne alioqui alter alterum circumſcribat, quod in plæriſque aliis negotiis commerciſque permiſſum eſt. l. in cauſæ. de minor. l. ijem ſi pretio. loca. Sexta lex eſt Leonis cuiuſdam recentioris apud Hamenopulum libr. 4. proch. titul. 8.& 10. qua poſtremæ luſtiniani conſtitutioni deroga- tum eſt,& nominatim cautum, vt dos hypobolon tranſcen- dat, fic enim vocat donationem propter nuptias. Additum eſt præterea, vt mortuo marito vxor ſuperſtes, non dotem modo ſuam petere poſſit, ſed etiam hypobolon, tam etſi de co nihil conuenecit, idque de finitum eſt vſque ad trientem
pecuniæ,

aur fumus. Drinalael nota,& co umpläuszmrämnlt Fermotte. Codde bact en aus in luris aucoram wonne ote qwdem lureconſulionn 4 an bandecdæ noſtrr, Negan nmetſi apud Gallos tewprai dam donatio, qux dolisco ru tex lbr. S. comment. dehebid, ar loqaimut xiquequucuiu- Dacta, qneiatet virum&un
tedus ptopter duptias donaia-
gircperunt. Eſtenimè leune
n mntitatem dofu nomem
1, aut contra, ſcdrI juann
Fhrlucro cedert ex ante nutul
nntum maritu ex dote pantani Sdbxc rqualitzsin errdu Num etſi werque teram,iſt arquals nih lominus eit enr cias doti xquals non ht, ba mendauit quudamtenu lhaun „due quodei deeſſeiidebenu x epim addidit luſtinitods: 4 cantunfit, v Maur lacri hanjasi 1 tn xun un wreeemer eruulereſteiuſdem lultiam
uab
at aupt qua ſtatutum a 6 Dilas ¹0 1
omo proptet nup u a Ninmeerceln us
oca.= hr. †0 . lum ld den d Ha venonſkining bus
r 35. 1ℳ ncautumm 1 to cecuche 160
er walll 1 quoimerl ie 6
In Tit. Soluto matrimonio.
pecuniæ, quæ in dotem datur. Ex quo apparet, hoc hypobo- lon non adeo diſſimile eſſe ei, quod moribus noſttis vxori ac- quiritur mortuo marito: nos doarium, ſeu dotalitium vulgo appellamus. c. plerunque. de dona. inter vir.& vxor. Porro no-
tandum eſt adeo ſimilem eſſe doti donationem propter nu-
prias, vt res propter nuptias donatæ non minus, quam& ipſa
dos, repetantur ſoluto matrimonio. l. vl. C. de donat. propter
nupt. Nouel. ↄ8. neque virum.& c. vl. de donat. inter vir. in
Decret. Non tamen matrimonio conſtante fructus rerum
propter nuptias donatarum percipit vxor: alioqui fruſtra da-
retur dos marito, vt ſeruiret oneribus matrimonij. l. proone- ribus. C.de iure dot.Vnde poteſt dubitari, an huius donatio- nis aliquis vſus, vtilitaſue ſitr. Nam ſi quæ iam dicta ſunt tan-
tum intueamur, videtur hæc donatio mulieri prorſus inutilis eſſe. Sed non ita eſt. Mulier ſiquidem domina interim eſt re-
rum donatarum, eaſque interdum vindicat. l.vbi adhuc. C. de
iure dot.§. illud. auth. de æqual. dot. Ac ſi res mobiles ſint, poſ⸗
ſidere eas,& cuſtodire poteſt pro ſecuritate dotis ſuæ, ſi forte
maritus eam conſumpſerit, ac perdiderit. Idque multo com-
modius eſt mulieri, quam ſi hypothecaria actione aduerſus
emptores, poſſeſſoreſque rerum à marito alienatarum expe-
riatur. Adde quod ſi immobilia propter nuptias donata ſint, eorum alienatione interdicitur marito, quamuis mulier con- ſentiat. Nouel. 61. titul. vt immob. ante nupt. Proinde magis
proſpicitur mulieri hac donatione, quam hypothecain bona mariti, cum viri hypothecæ mulier facile ad renunciandum inducatur, nec earenuntiatio prohibita ſit. l. etiam. l. iubemus. C. ad Velleian. Præterea non minima huius donationis com- moditas in diuortiis perſpicitur, cum videlicet maritus abſque iaſta,& legitima cauſa ab vxore diuerrit. Sicut enim vxor ſine cauſa diuertens dotem, ita maritus res donatas amittit ex con- ſtitutione Theodoſij.l. conſenſu. Cod.de repud. Verum alia conſtitutio poſteaà luſtiniano edita eſt, qua proſpicitur vtri⸗ que, ſi matrimonium abſque dote, ac donatione contractum
tuerit.l. iubemus. C. de repud. Deinde vtilitas huius donatio-
nis in eo conſiſtebat olim, quod pactum de lucr ind srebus
donatis, aut earum parte fere interponi ſolebat. lex morte. C.
de pact. conuen. cum aliis ſimil. Itaq; quod ſupra dictum fuit:
Kes donatus repeti ſoluto matrimonio, cum hac exceptione acci-
pieadum eſt, uißt pactum interuenerit,&o. Pactum eni n hu- iuſmodi ſeruandum eſt à marito, ſi mulier dotem promiſſam dederit, qua fruitus ſit maritus conſtante matrimonio. No- uel. ↄ1. ti. vt exact.inſtant.dot. Poſtremo notandum eſt, hanc donationem propter nuptias ſpecialem contractum eſſe,& ab aliis donationibus multum differrc. Proiade inſinuatio-
nem non requitit quantæcunque quantitatis donatio ſit. Sic
enim eſt accipienda noua luſtiniani conſtitu. 11 9.tit.vt ſpon- ſa. larg. quam vulgaris interpres è Græco in Latinum male
conuerrtit, cum ¹ ⁴ πηςμράμ νε, non ſponſalitiam largita-
tem. ſed potius donationem propter nuptias ſignificet, vtre- cte Haloander intellexit. e D ESPONSALITIA DO- b NATION LIvp genus donationis eſt, quę dicitur ſpon- V 8 Halitia: quia inter ſpodſos tantum fit, non inter
N eſt, cum ea propter dotem non detur. Itaque 2 dubium non eſt, hanc donationem àdonatio-
ne propter nuptias differre: id quod ſatis arguit titulus ille Co-
dicis Iuſtinianei, De donationibus propter nuptias,& ſponſaliriis. Nam& hec doriatio Veta, perpetuaque eſt, quæ niſi ob ingra-
titudinem non reuocatur, vt ceteræ donationes, ac diſſoluto
matrimonio firma manet. l. ſi mater. Cod. de donat. propter nupt. Tacitam tamen haber conditionem, ſi nuptiæ ſequan- tur. l... infra, de donat. Quare ſi per alterum ſteterit, quo mi- nus matrimonium perficiarur, res donatæ ab oo condici pote- runtl. cum veterum. C. de doiat. ante nupt. Quod ſi mors in-
reruenerit, propter quam ſponſalia irrita manſerint, idemeſt dicendum, niſi quod ſponſa, cuioſculum à ſponſo datum eſt,
ob eam cauſam rerum donatarum dimidiain parcem lucretur. I. ſi. à ſponſo. C. de donat. ante nupt. Crediderunt emim vete- res veloſculo ſolo pudicitiam mulieris delibari, cum ſit praxi-
coniuges: nec eam doti æqualem eſſe neceſſe
2/ 3
mum coitui ac inter lineas quinque amoris quarto loco con-
ſtituatur. Donatus in Eunuchum Terentij. Vnde Ouidius: Oſeula qui ſumpſiu ſi non& cætera ſumpſit,
Mac quoque quæ ſumpſit, perdere dignus erat.
Huc ertiam pertinet, quod ſeribit Valerius Mæuium quen- dam ciuem Romanum in libertum, charum admo dum ſibi, animaduertiſſe, quia filiæ ſuæ nubilis iam ætatis oſculum de- diſſe animaduerterat.
DE PACTIS DOTALIBVS.
Se 78 pter nuptias interponuntur. De quibus extant ] duo tituli in Digeſtis,& Codice luſtiniani,& nos ſupra aliquid attigimus. l. ex morte. l. lege.
C. de pact. conuen. Ac pro quodam veluti fun-
.„. damento hæc regula traditur: Omue huiuſmodi
pactum valere, l. in traditionibus. de pact. Quod ica accipi ds bet, vt non modo ad exceprionem, verumetiam ad actionem proſit. Nam etſi verum ſit, ex pacto actionem non naſci, id eſt, ex ea conuentione, quæ nontranſit in proprium nomen contractus, tamen quia hic ſolum pactum non eſt, ſed cum datione rei coniunctum„merito actionem parete dicitur. Tunc enim pactum actionem non parit, cum ſolum, ſiue nu- dum eſt: id eſt, cum neque traditio, neque ſtipulatio ei acce-
dit, propter quam iuſtum ſit actionem dari. Contractus vero, 8 tranſeunt in proprium nomen, veluti em ptio, venditio,& 11
miles, ſoli ac nudi, id eſt, ſimul atque perfecti ſunt, actio- nem pariunt, quamuis nihil aliud ex cinſecus ipſis accedat. I. 1. C. de pact. conuen. l.legem. C. de puct. Nudum auem aliud
in hoc loco nihil ſignificat, niſi ſolun. Ac veteres iuris aucto-
res eo verbo aliquando vſos fuiſſę comperimus: vt cum Scæ- uola Tranſactionem ſolo pasto fatam dicit. l. qui Komé.§. Seia. de verb. obligat. Et Diocletianus: Solum pactum conuentzonem tueri,&oc.l. maior. C. de pigno. Quod genus loquendi ſi vbi-
que vſurpaſſent illi, non dicam rectius, aut commodius elo- cuti fuĩſſent, ſed barbaris, ³ineptiſque hominibus noua commi-
niſcendi vocabula forte non præbuiflent occaſionem, qui pa- cta ſic diui dere ſolent, vr quædam nuda, alia vero veſtita eſſe dicant. De qua diuiſione quid ſenriamus, libris amdudum editis teſtati ſumus. Sed quorundam perrinacia facit, ve non modo ſæpius eadem repetere: verum etiam ſi quid paulo ob⸗ ſcurius fortaſſis traditũ ſit à nobis, id declarare cogamur. Ab
eo autem quod diximus, pacta ſuper dote inita valere: excipi-
untur pacta, quæ iuri, aut bonis moribus co ntraria ſunt. l. 5. de pact. dot. l. hæreditas. C. de pact. conuen. Item ea, quæ mulie-
ri aduuc ſuperſtiti dotem adimunt.. 2.de pact. dot. l. 3. C. de
pact. conuen. aut quæ conditionem eius detetiorem reddunt.
I. Pomponius. l.de die.& ſequen. de pactis dot. Idem dicẽdum
eſt de eo pacto, quo conuenit, vt vir fructus dotis non lucre-
„ tur,&R aliis quibuſdam ſimilibus. l. 4. de pagt. dot.
DE DOTALI FVNDO.
z tametſi rerum dotalium dominus ſit maritus, ta- men fundum dotalem fruſta alienat.§. 1. Inſtitut. & quib. alien. non licet. Id enim prolubitum eſt lege lulia cuius hæc verba fuiſſe videntur: Fandum ſtalicum da- talem maritus ne alienet inuita vxore, ac ne ipſa quidem con- ſentiente obliget. Quod autem ait lex, Maritus: id ad ſponſum porrigitur, propter timilitudinem rationis. l. 4. 5.de fun. dot. l. non ſine C. de bon. quæ lib. Quod ait, alienet, id de quocun q;
actu non ſolum quo dominium cransfertur, 1.. C. de fando dot. verum etiam quo aliquid de fundo ipſo diminuitur, l. vlt.
☛
C. de reb. alien. non alienan. l. ſtipalatio iſta.§. ſi quis forte. J. de verb. obliga. ſiue ſeruirutem amictendo, imponendoue. l.ſ.
& ſeq. ſupra de fan. dot. ſiue vſucapi fundam ſinendo. l. alie-
nationis. infr. de verb. ſignifi. n ſi ante dotis conſtitutionem cœpta ſit vſucapio. l. ſi fundam, ſupra de fuado dot. Sed ani- maduertendum de alienatione tantum voluntaria, non etiam neceſſaria legem accipiendam eſſe. l. 1. ſapra, de fun. dot. l. 2.
C. ood. tit. Deinde ait lex undum, vt intelliga musreimobilis
1
Acra tam ſuper dote, quam donatione pro-
Osr pacta dotalia de dotali fundo tractemus. Na
———- —————
V V

—*———— ——.—. —————
—— ——
254
non eſſe prohibitam allenationem, ſi matitus ſoluendo ſit.l.1.
C. de ſeruo pig.da. ma. Nam prohibita rerum mobilium alie- natione plurimi deciperentur, ac maximum inde ſequeretur incommodum: qua ratione moribus noſtris hypotheca re- rum mobilium contra tertium poſſeſſorem locum non ha- bet. Quod ait lex ſtalioum, emandatum eſt conſtitutione lu- ſtinian',vt in prouincialibus prædiis idem iuris ſir. God. de rei vxor. act.§.& cum lex. Ait lex, dotalem, quod verbum inter- retantur lureconſulti ſub tit. de fund. dot.l. ſi marito. l. dota- e. Ait lex, inuita muliere: itaque ſoceri conſenſus non luffice- ret. d.l. etiam. eo. tit. Hodie ne conſentiente quidem muliere valet alienatio.5. i. Inſt. qui. al. non lic. niſi iuſiurandum neer, uenerit, idque iure pontificio. c. cum contingat. de eein. 3 terum legis caput his perceptis obſcuritatem non habet:
DE DONATIONE INTER VI-
RVMIT VXORE M.
AcTENVYS de dote, donatione propter nu- O ptias, acſponſalitia, quæ genera donationum 9 permiſſa ſunt. Nunc de aliis quibuſdam do- nationibus videndum eſt. Et eſt in primis no- tandum, donationem inter coniuges prohi- bitam eſſe. Cuius probibitionis has afferunt rationes lure- conſulti, ne ob mutuum amorem ſe inuicem ſpolient: ne al- ter ditior, alter pauperior fiat: ne concordia maritalis pretio conciliari videatur.l. 1. 2. 3. de donat. inter virum& vxorem. Alia etiam additur ratio ex Plutarchi Problemat. vt omnia inter ſe communia iudicent. Ac de huiuſmodi quidem dona- tione extat Antonini Caracallæ Imperatoris Oratio, quę duo capita continet: vnum de donationis prohibitione. I. 3. eo. tit. alterum de confirmatione eiuſdem. ſ. cum hic ſtatus. de qui- bus ordine dicendum eſt. Priore igitur capite ius moribus re- ceptum de prohibitione donarionis comprobat Antoninus. Quod de ſponſo,& ſponſa accipiendum non eſt: cum de ma- rito& vxore eius loquatur. l. ſi ſponſus. Nec refert an vxor fuerit deducta ſolenniter in domum mariti: quia conſenſu perficitur matrimonium. I. Seia. vt ſupra in tractatum de ritu
nuptiarum annotauimus. Proinde cum aduerſus legum præ-
cepta contrahitur matrimonium, ſtricto quidem inre non
rohibetur donatio attamen ratio ſuadet, eam ratam eſſe non debere, ne melior ſit delinquentium conditio. l.z. Hinc etiam colligi poteſt, concubinæ factam donationem valere. d. l. 3.1. donationes. l. affectionis. infra de donat. Excipitur tamen concubina militis, quam Antoninus in reſcripto quodam ſuo Focariam appellat.J. 3. C. de dona. inter virum. la enim mili- taris diſciplina pati non videtur, ne focariarum ſuarum blan- ditiis,& adulationibus milites ſpolientur. Focaria autem dici- tur mulier, quæ foci& interioris domus curam gerir. l. 12.&
1 5. de inſtru. leg. l.z. C. de condi. inſer. Quo ſenſu& ſerui qui-
dam focarij e;pellantur. l. 1. ſupra nau. caupo. ſtab. Sed vere- cundius, opinor, viſum fuit Antonino, Focariam militis, quam concubinam appellare: quamuis alioqui honeſtum habeatur nomen Concubinæ à iuris auctoribus. I. Maſſurius. de verb. ſignifi. Eadem oratione prohibetur tantum donatio, non et- jam venditio aut locatio, aliiue huiuſmodi contractus, niſi per ſimulationem donationis cauſa fiant. l. quod autem l. ſi ſponſus.. circa. l. ſi vir vxori. eod. tit. Quamuis autem gene- ralia ſint orationis verba, ſubiecta ramen ratio efficit, vt eam duntaxat donationem interdictam eſſe interpretemur, quæ donantem pauperiorem, accipientem vero locupletiorem reddit. Quare ſi horum alterum deſit, donatio conſiſter.]J. ſi ſponſus.§. conceſſa.l. quod autem. eod. tit.& C. eo. l. maritus. Sed nec talis quidem donatio vſquequaque prohibita eſſe in- telligitur, multæque exceptiones orationi adduntur à lure- confultis, veluti, Si donauerit alter alteri mortis cauſa. l. ſi eum.§. vlc.& l. ſeq. eod. tit. Si in caſum diuortij vel exilij. l. ſed interim.§. vlt. J.vitricus. l. inter. Item ſi maritus quod vxori in diem debet, ei repræſentauerit. l. ſi vir:§. quod vir vxori. Si quid annuum præſtiterit, quod dotis quantitatem non exce- dat. lex annuo. eod. tit.& C. eo. l. ſicut. Si vectigal in itinere pro ea ſoluerit.l. ſi quis pro vxore. Si alter alterius ſeruis, veſti- menris, aut ædibus gratis fuerit vſus. l. ſi vir. l. ſi id quod. Si al- ter alteri ad refectionem combuſtæ domus pecuniam eroga-
Franc. Duareni Comment.
uerit. l. quod ſi vir. Si alter alteri pecuniam dederit, vt eam ic dotem pro communi filia daret. l. ſiue vxor. Si vxor marito pro honore aliquo, aut dignitate adipiſcenda aliquid largita fuerit. l. quod adipiſcendæ. Denique excipiuntur donationes inter principem, eiuſque coniugem factæ, quæ legis vicem obrinere dicuntur à luſtiniano.l. penult. Cod. de donatio. in- ter virum. Qurundam eſt opinio, mutuam quoque dona- tionem inter coniuges valere: quam ego veram non puto. Ba ſiquidem donatio reuocatur, licet compenſationi locus ſit in- ter virum& vxorem, ſi vnus rem ſibi donatam ſeruauerit, al- ter conſumpſerit. l. quod autem.. ſi vir. l. cum hic ſtatus.. proinde. His igitur caſibus exceptis reuocatur donatio, ſed quatenus ex ca factus eſt donatarius locupletior. l. ſi mulier. leg. quod autem. Et vindicantur res donatæ, ſi extent: ſed
quia cauſam poſſidendi donatio præſtat, contra non reſti-
tuentem in litem non iutatur. l. ſi donatæ. In dubio autem quod ad vxorem peruenit conſtante matrimonio; præſumi- tur ex mariti bonis habuiſſe, vt turpis quæſtus vitetur ſuſpi.
cio.l. quintus. eodem titu. l. etiam. Cod. eodem. quamuisalo-
qui ralis præſumptio locum habere non ſoleat. l. ſi defunctus.
Coch arbitr. tutel. Poſteriore capite orationis Diui Antoni- ni, confirmatur donatio inter coniuges facta, ſi ea nondum reuocata donator deceſſerit. leg. cum hic ſtatus. Quod eſt accipiendum, non modo, ſi rem alter alteri tradiderit, verum etiam ſi nuda tantum interuenerit ſtipulatio. dict. l. cum hic ſtatus. I. fi ſtipulata. idque ſatis aperte oſtendit Vlpinianus, cum ait: ſta conſirmari donationem, vt eblig atio fit ciuilu. dict.J. cum hic ſtatus.leg.ſi ſtipulata. Nec verum eſt, quod nonnul- li opinantur, ca verba intelligi non de ſtipulatione, quæ in fu-
turum tempus confertur, ſed de donatione, quæ verbis in ꝗ
præſens tempus conceptis(vt puta, dono tibi talem rem) ſine ſtipulatione contrahitur. Nam tempore, quo Vlpianus ea conſcripſit, ex tali donatione nulla naſcebatur ciuilis obliga- tio. leg. ſi quis argentum. Cod. de donatio. Fuerat quidem alia ante hanc, de qua loquimur, oratio Seueri, qui Antonini huius pater fuit, de confirmandis donationibus inter virum &vxorem. Quam orationem recte putauit Papinianus ad re- rum ſiue corporum donationem tantum pertinere. leg. Pa- pinianus. non etiam ad ſtipulationes, quæ donationis cauſa contrahuntur. Nam de his tantum locutus fuerat Seuerus, quæ vxoris cauſa ſunt comparata, vt ex Vlpiani verbis colli- gitur.dict. leg. cum hic ſtatus. Sed pleniot eſt poſterior ora- tio, nempe Antonini,& ad omnia, quæ donationis cauſage-
runtur, pertinet. Nec dubium eſt, quin ſtipulatio donationit
cauſa recte fieri dicatur, quamuis à donatione corporis, id eſt, qua traditur corpus aliquod, diſtinguatur. I. 3. ſciendum, hic. l.in ædibus. de donatio. Ac ſi poſt illam Papiniani ſen- tentiam ſtatim à Triboniano ſubiectus fuiſſer locus de Antonini oratione, nulla hic difficultas reperiretur, ſicut in locis quibuſdam aliis factum fuiſſe animaduerti. I. in tan- tum.§. vltim.& l. ſequen. de rerum diuiſ. Quid enim ineom- modi in co eſt, quod recitatur in vno capite ſententia Pa- piniani de Seueri oratione: deinde alio capite additur An- tonini oratio, quæ priotem orationem nonnihil ſupplet ac
emendat? Et, ne quid diſſimulem, ſatis probabile mibi vi- Ambs detur, Papinianum, qui ab hoc Antonino interfectus fuit,)mun
hæc ſcripſiſſe, antequam oratio poſterior in Senatu recitata, &§. C. confirmata eſſet. Itaque inanis opera minime iu-
dicanda eſt, quam in his centonibus diſponendis dige-
rendiſque ponimus. Ex hac enim diſpoſitione ac collo- catione rerum obſcuriorum fere pendet explicatio. Du- bitandum autem non eſt, quin ſtipulatio confirmetur ora- tione Antonini, I. cum hic ſtatus. idque oſtendit hoc vet- bum, obligatio ciuilac. Nam ſi quis ita dixerit, dono illi bans rem, non naſcitur ciuilis obligatio, ſecundum ius Pande- ctarum. Quod ſi quis dicat, inductam eſſe eam obligatio- nem eratione Antonini: Reſpondeo, Antoninum noncon- firmaſſe donationes, quæ non recte contractæ ſunt ſecun- dum iuris oahas,ſod quæ ob eam ſolum cauſam non valent, quia factæ ſunt inter coniuges. Antoninus id impedimen- tum, quod ex nuptiis oritur, tollere tantum voluit, non etiam nouum genus obligationis inducere, veluti ex pacto nudo, &c. Morte igitur donatoris confirmatur hæc donatio, nec multum intereſt, quomodo mortem obierit. Nam 84 44
celus
Iu7

dut. Nam tempore, quo ſhun
*
aatione nulla naſcebatut iuli
aloqumm, otutio Seueti qun Onhtmandis donationibu im) monem recke putauit Dapinum tuntum pertiete
ad ſtipulatiapes,— de Rs tantum locutus fveta tcomparata, vt ex Vlpianinaii ie ſtitus. Sed pleniot eſtpolten „Kadomnia, qux donationüc dudium eſt, quin ſtipal:tiocim u, quumuis àdonatione cotjch uquod 2 diſtinguatur. ¹ delben aauno. Ac ſi poſtillmm Pquui iiboniano ſubiectus luile ler nalla hic äfficultas reyetiem us factum fuſe animadueriilil
.. mimte ctum diuiſ Qien 4— en. det crau
ab hoc Antonino untihe ,Ma oſteriot in edanli um otatio Pot pennbke
c 1 tions afitmatur be Nh, 8 0 er
mol
In Tit. 6 oluto matrimonio. 253
ſcelus aliquod damnatus, ſummoq; ſupplicio affectus lit, va- lebit donatio. Idem dicendum,& ſi condemnatione adem- pta fuerit ei libertas.l-res vxoris. C. eod. Si quis tamen mor- tem ſibi conſciuerit ob ſceleris eonſcientiam, aut ſi cuius me- moria poſt mortem damnata ſit, non confirmabitur donatio. 3. l. cum hic ſtatus.§. ſi maritus. Item non confirmatur morte donatio excedens ſummam quingentorum aureorum, niſi inſinuata,& in actis publicata fuerit. l. donationes. C. eodem. Sed nec ea donatio confirmatur, quæ ante donatoris mortem
expreſſim, veltacite reuocata eſt, vt ſi pœnitere ſe donator de-
clarauerit, in eaque pœnitentia perſeuerauerit, vſque ad mor- tem, d. lcum hic ſtatus.§. 1. Si rem donatam in pignus dede- rit, vendiderit, donauerit, alienauerit, nec aliud actum eſſe appareat. d. l. cum hic ſtatus.§. ſi maritus. l. ſi maritus tuus. C. eod. Si ſecutum fuerit diuortium. Si prior deceſſerit is, qui do- nam accepit. l. cum hic ſtatus.§. ſi diuortium. l. à marito. C. eod. tit.
DE DIVO KTIIS.
e EÆc præfati de matrimonio contrahendo, ſu- ) pereſt, vt de eodem diſſoluendo aliquid dica- mus. Matrimonium in primis ſoluitur morte alterutrius. l. 1. ſupra de diuor.& repu. Itaque ſuperſtiti licet ſtarim cum alio matrimonium contrahere, niſi quod mulier intra annum lu- gendo marito præſcriptum, nubere prohibetur. l.liberorum. de his qui notan. infam. l.1. Cod. de ſecund. nupt. quæ tamen pœna remittitur ei iure pontificio. c. vlt. de ſecund. nupt. Se- cundo diſſoluitur captiuitate.d.l. 1.de diuor. l. in bello. S. me- dio. infra de capti. Verum ei, qui remanet in ciuitate, nihilo magis permittitur ad ſecundas nuptias tranſire, niſi incertum ſit ei, an captiuus deceſſerit, necne, eumq; per quinquennium expectauerit. l.vxores. eod. tit. 5.ſed etiam. in authen. de nupt. 2². Cui iuri derogatum eſt iure pontificio. c. in præſentia. de
ſponſ.& mat. Quod ſi alter ex coniugibus abſit, militiæ cauſa
fortaſſis, nec ſit captus ab hoſtibus, præſtituit primum Con- ſtahtinus quadriennium. l.vxor. C. de repud. deinde luſtinia- nus decennium., nouimus, authen. de nupt. Nouel. 22. qui tandem& Conſtantinianæ legi,& ſuæ derogans, tantiſper abſtinendum eſſe à ſecundis nuptiis conſtituit, dum hraſdus abſentem dèceſſiſſe exploratum habuerit.§. quod autem no- bis. in authen.vt lic. mat. Nouel. 117. Tertiofoluitur matrimo- nium ſeruitute, ob aliam cauſam, quam captiuitatis, contin- gente. I. 1. de diuor. vt ſi libertus ingratus in patronum ſuum redactus fuerit in priſtinam ſeruitutem.§. ſi vero decretum. in auth. de nupt. Damnatione veroin metallum, licet iure ve- teri ſolueretur, J. res vxoris. C. de donat. inter vir.& vxor. ta- men hodie nemo tali ſententia libertatem amittit.§. quod au- tem ponis. in authen. de nupt. 2 2. Quod ſi verum eſt, multo minus deportatione dirimetur matrimonium. l.i. Cod. de re- pud. Quarto matrimonium mutuo conſenſu viri& vxoris ſoluitur. l.ſi conſtante. C. de repud. Quod luſtinianus ita in- terpretatur, ac reſtringit, ſi caſtitatis& vitæ cælebis amore id fiat.§. quia vero ex conſenſu, in authen: vt lic. matr. Nouel. 117. Sed iure pontificio omnes huiuſmodi pactiones impro- batæ ſunt. cap. vlt. de tranſactio. in decre. Quinto ſoluitur ma- trimonium, diuortio. d..i.l. inter ſtuprum. l. inter diuortium.
infra de verbor. ſignificat. Fit autem diuortium certa forma
ac ritu, non conſenſu ſolo, ac voluntate diuertentis. l. z2. l. nul- lum.. ſi pœnituit. ſupra de diuort. l. conſenſu. Cod. de repud. Conſenſus tamen neceſſarius eſt, animuſque perpetuam diui-
ſionem conſtituendi I. 3. ſupra eodem tit. Itaque furioſus di-
uortij libellum mittere non poteſt.l. lulianus. eodem tit. Por- ro certæ ſunt cauſæ legibus expreſſæ, ob quas diuorrium im- pune permittitur. cap. conſenſu. l. in cauſis. l.vlt. C. de repud. Diuertens autem abſque legitima cauſa, ſi vxor ſit, dotem, ſi maritus, donationem propter nuptias amittit. d. l. conſenſu. Quod ſi matrimonium abſque dote aut donatione propter nuptias contractum fuerit, quartam bonorum ſuorum par- tem alter dare cogitur, niſi centum libras auri ea pars excedat. Liubemus. C. de repud. Verum iure pontificio, quo nunc fere in huiuſmodi cauſis vtimur, matrimonium, quod ab initio re-
cte contractum eſt,& perfectum, conſummatumque concu-
bitu(quem pontiſices carnalem copulam vocant) nunquam
diſſoluitur, ſed ſeparatio thori permittitur, eaque ob vnam ſtupri cauſam. cap. ⁊. de coniug. leproſo. can. dixit dominus.32. quæſt. i. c. ſi xxorem. 32. quæſt.. can. 1. 32. quæſt. 7. Ceſſanre vero coitu dirimitur omnino matrimonium, ſi alter coniu- gum natura ad cqeundum aprus non ſit. c. ex literis. de frigid. & mal. Hęc ſunt, quæ in iure pontificio hac de re ſcripta com- Peęrimus diure ciuili multum diſcrepantia: quæ an diuino iuri conſentiant, non immerito dubitari poteſt. Non enim vide- tur homo, ſed Deus pſ Potius coniuges ſeparare: cum obiu- ſtas legitimaſque caufas auctoritate publica diuertunt. c. quos Deus. 3 3. quæſt. 1. Nec veriſimile eſt tempore luſtiniani, qui hæc nohis ſcripta reliquit, locum Euangelij quo vno pontifi- ces nituntur, aliter à Theologis intellectum fuiſſe: cum is ſe Chriſtianum vbique profiteatur. Ac memini me aliquando conſtitutiones quaſdam Caroli Magni, Ludouici,& Clora- rij Chriſtianiſſimorum principum cuoluiſſe, in quibus eæ- dem fere diuortiorum cauſæ continebantur, quæ legibus lu- ſtiniani expreſſæ ſunt.
1N TIT. Sol.VTO MATRI
MONIO QVEMADMODVM
PDOS PETATVR. 4
1 POMPONIVS LIB. X V.
A D SABINVM.
NOTIVM cauſa ſemper& vbique præ- cipua eſt. Nam& publice intereſt, do- tes mulieribus conſeruari, cum dotatas eſſe fœminas ad ſobolem procreãdam, replendamque liberis ciuiratem, maxime ſit neceſ- ſarium. 1. Voniam multa paſſim in hoc de re vxoria,& dotibus tractatu ſingularia,& à iure communi aliena reperiun- rur, necui mirum id videatur, in ipſo initio poſitum eſt hoc Pomponij caput, quo edocemur, dotium cauſam ſemper& Vvbique præcipuam eſſe, id eſt, fauorabilem præ cateris ſe. Cuius rei Pompon. hanc affert rationem: Quia publice intereſt, dotes mulieribus conſeruari,&c. Idemque à Paulo fere ſctiptum eſt ſub tit.de iure dot. ſupra c. 1I. Respublicæ inquit)intereſt, mu- lieres dotes ſaluas habere, propter quas nubere poſſiat. Hinc ergo ſatis cogvoſcimus noſtri iuris auctores maguam curam pro- creationis liberorum habuiſſe, nec quicquam aliud magis ſpe- ctaſſe, quam vt cinitates hominibus replerentur. Vnde Ha- drianus reſcripſit: Se malle homiuum adiettione quam pecunia- rum copia imperium ampliari. leg. cum ratio. de bon. damna. Et Vlpian. cap.i. tit. de ventre in poſſeſſ. mit. Fanédum eſſs par- tzi, ait, vt in lucem educatur: quia non tantum parenti, ſed etiam Reipublicæ naſcitur. Quare conditio viduitatem indicens ali- cui, veluti publicæ vtilitati contraria, legibus improbatur. leg. hoc modo.infra de condit.& demonſtrat. Inde etiam vide- mus, præmia non vulgaria liberos habentibus tribui, quæ cæ- teris non conceduntur. Verum has de re fuſius diſſeruimus lib. 1. Diſputat. anniuerſ. Obiecerit forte quiſpiam ſine dota matrimonium recte contrahi, ideoque dotes propter matri- monia contrahenda tanto fauore dignas non videri. Memi-
nit luſtinianus in lib. 5νvεεα ν conſtitut. x xi. conſuerudinis
cuiuſdam in Armenia, qua mulieres indotatæ nubebant, quã conſuetudinem conſtitutione ſua fuſtulit,& abrogauit. Et Cornelius Tacitus in libro de moribus Germanorum, aur quiſquis eſt alius eius libri auctor, ait, in Germania mulieres viris dotem non dare. Quinimo ne matrimonium quidem neceſſarium eſt ad liberorum procreationem: quoniam eꝝ quoquocoitu liberos procreari poſſe conſtat. Sed reſponden- dum eſt, vagos concubitus, qui natura turpes, ac inhoneſti ſunt, iure prohibitos eſſe, nec vllum concubitum, niſi inter coniuges honeſtum haberi. Quod& Horatius oſtendit in ar- te Poetica his verſibus:
— Fuit hec ſapientia quondam Concubitu prohibere vago, dare iura maritis,&e.
Et Catullus ad Hymenaum: Nil potest ſᷣue te ⁷ enus. b

—
————— 5————*———.————*——*— 8 ————————— 2—— 2—— —.—.—————— 2——————— — 2—*——— 8 1 F— S———————————————————-——y=———————õ———— ———— 4 3— 5—jj———-—————— ———.————— 2———— 4————————. 8 ———————————————*. 4.——— ————.————*.———*—————————. ——————.—————————.——..——— 1
———
—
—
256 Fama quod bona comprobet, Commodi capere at poteſt Te volente. Quis huic Deo Cwpararier auſtt?
Qulre ne fieri quidem poſſe dicitut, quod honeſte fieri
non Soteſt. l. fllius. de condi. inſtit. Et quod ad dotes attinet, licet abſque eis matrimonium iure conſiſtat, tamen quia non facile vxor indorata ducitur, idq; frequentius ita accidit: don Alicer ius de dote conſtitutum eſt, quam ſimulier abſque do- te marirum omnino inuenire non poſſet. Id chimfacare non poſle dicimur, quod ſine incommodo non Polire ne pos. de vetb. ſignif. Singularia autem precepa, huee e in vxoriam reperiuntur, ab aliis verboſiſſime de di 6 ee huͤnc congeti locum ſolent, ſed non ſatis(ur lnanidam appoſite, niſi quod ad Pomponij ſententiami ut kaiidmn nonnibil exempla ndoeht Araie breuiter eâ hic p curram, quæ altis in locis aliquan Sdius explic; Sorernri brimum, ius ſingulare eſt, quod ad dotis actio- nem ſoluto matrimonio ex ſtipulatu actio datur, quamuis nulla ſir co nomine contracta ſtipulatio. Nam ſi per impe riciam forre, aut obliuionem aliquam fuerit omiſla ſtipula- tio, propter fauorem dotis ea interueniſle fingitur. titu. Cod. qe rei vxor. act. Secundum, hæcactio inter bonæ fidei iudi- cia recenſerur, quamuis alioqui ſtipulatio ſtricti iudicij con- tractus ſit.q. fuerat.Inſtit. de actio.& C. de rei vxor. act. Ter-
tium, quamuis hypotheca conſenſu,& conuentione con-
trahatur, I.1. de pigno. act. tamen mulier pro dote ſua abſque conuentione vlla tacitam hypothecam in omnia bona ſui mariti habet. C. de reivxor. act. Quartum, in actione hypo- checaria mulier cæteris creditoribus anteponitur, licet tem- pore priores ſint, contra regulam iuris, idque luſtiniani con- ſtirutione expreſſum eſt.l. aſſiduis. Cod. qui pot: in pig.. fue- rat. Iaſtit. de act. Scd verba conſtitutionis oſtendunt de cte- ditoribus priuilegiariis, id eſt, tacitam hypothecam haben- tibus, non expreſſam, id accipiendum eſſe. Nam ne fiſeus quidem iis, qui prius hypothecam contraxerunt, præfertur. J. ſi pignus. qui potio. in pigno. Hocaurem beneficium præ- lationis adhæredem extraneum mulieris non transfertur. d. 1. aſſiduis.& Cod. de priui. dot. Quintum, compenſatio quæ magna ratione& æquitate nititur,§. in bonæ fidei. Inſtitut.
de actio. mulieri dotem exigenti obiici non poteſt.§. taceat.
C. de rei vxor. act. Sextum, donatio, quæ inter patrem& fi= liumfamilias non valer, ſi dotis cauſa fiat, vtilis eſt. l. frater àfratre. de condi. indeb. propter fauotem dotis. l. Pompo- nius Philadelphus. fam. erciſc. l. 2.§. quod ſi in patris. infra. Septimum, mulier, quæ alioqui pro alio intercedens, iuua- tur§. C. Velleiano, tamen pro alio dotem promittens obliga- tur: idque verum eſt, etſi nulla interceſſerit ſtipulatio, con- tra rationem iuris..vlt. C. ad Velleian. Octauum, Si pater, qui bona filix aduentitia poſſider, eam dorauerit: ex bonis pro- priis magis, quam filiæ, eam dotaſſè intelligitur. l. vlt. Cod. de dot. promilſ. cum tamen alias nemo ſuum donare præſumi-
tur. l. cum de indebito. de proba. Nonum, fundus dotalis,
ne conſentiente quidem muliere, à marito alienari poteſt. ſupra de fun. dot. ſicque facultas arbitrio ſuo res ſuas alienan- di, quæ iure communi cuiuis permittitur, tam marito, quam mulieri, hic adempta eſt. Sed hac de re ſupra diſſeruimus. Decimum, res quæ obnoxiæ ſunt reſtitutioni fideicommiſ- ſatiæ,& alias prohibentur alienari, ob cauſam dotis nihilo- minus alienari poſſunt. authen. de reſtitut. 39. Vndecimum, actio de dote competens patri, mortuo patre ad hæredem non tranſit, contra regulam iuris, ſed datur filiæ, licet hæres non ſit.§. videmus. Cod. de rei vxor actio. Duodecimum, quamuis alteri ſtipulari non poſſumus: l. ſtipulatio iſta.§. al- teri. de verbor. obligat. tamen ſi auus maternus ſibi, aut ne- pti ſuæ dotem reddi ſtipuletur, ex ea ſtipulatione vtilis actio nepti competit, propter fauorem nuptiarum, vt Paulus re- ſpondit. l. Caius. infta hoc tit. Decimumtertium, pactum, quo dotis conditio fit dererior, nullius momenti eſt: velu- tiſiconuenerit, vt dos non tempore legibus ſtatuto, ſed vl- teriori reddatur. l. de die. l. Attilicinus. de pact. dot. Id enim contra iuris rationem fauore dotis conſtitutum eſt. Eadem eſt cauſa pacti, propter quod vxor indotata maneret. l. 2. de pact. dot. l. quamuis. Cod. de pactis conuen. Decimumquar-
ommodius explicari
Mulonius recte& ſapienter ita ſctibit apud Cnomologos:
Franc. Duareni Comment.
tum, in ambiguis pro dotibus reſpondendum aciudicandum eſt. L. in ambiguis. ſupra de iure dot. l. in ambiguis. de regul. iur. vt puta 6 quo die tabulæ dotis conſcriptæ ſunt„R res mariti pro dote vxori obligatæ, eodem die alius marito hypo- checam contraxerit. Quamuis enim neuter altero prior, ac par cauſa vtriuſque videatur; tamen pro dote; quæ pracipua eſt& fauorabilior, iudicabitur. Addunt aliqui& promiſſio- nem dotis incertam valere.l. cum poſt.§. gener. ſupra de iure dot. Quodan verum ſit, ante à nobis declaratum fuit. Sed& darltadhe conſulto hic prætermiſimus, quod ea vel ante ex. plicauerimus, velpoſtea loco magis idoneo tractari debere videantur. Quod autem hic dicitur: Semper& vbique dotium cauſam pracipuam&ſt,&æ. non ita accipiendum eſt, quaſtin hoc iudicio, nunquam ius commune ſeruari debeat„quod ſa- ne perabſurdum efſet. Hoc enim ſenſit Pomponius, ſingu-
laria quædam præcepta de dotibus paſſim in iure ciuili repe.
riri, vt exempla iam à nobis recitata demonſtrant. Fit enim aliquando, vt non ſolum ius commune obſeruetur in do- tis iudicio, ſed etiam, vt à iure communi contra dotem rece.
datur, vt puta ſi conueniatur maritus, qui ſoluendo non eſt. Non enim ab eo ſolidum exigitur, ſed tantum quatenus tfa- cere poteſt. leg. maritum. infra. Honeſtatis enim& marita-
lis reuerentiæ maior quam commodi muliebris, hicratioha- betur. Item, ſi Primipilus, id eſt, Centurio, qui annonæ in- ter milites diſtribuendæ præficitur, propter adminiſttario- nem ſuam conueniatur, fiſcus non tantum in eius bona, ſed in bona etiam vxoris hypothecam habet. I. 4. in quibus cauſis
pignus tacite contraha. Eſt enim ea Primipilaris cauſa admo-
dum fauorabilis, propter periculum ingens, quod mala eius rei adminiſtratio haber. Quod tamen in fiſco extra hanc cau- ſam Primipilarem locum non habet, cum fiſci cauſa potior non ſit cauſa dotis, ſed vtraque eodem iure cenſeatur. 1.2. Cod. de priuileg. fiſci. l. 1. Cod. de iure fiſci. Nec verum eſt,
quod plærique aſſerunt, in dubiis quæſtionibus contra fiſcum iu-
dioandum eſſesquamuis reſponſum ſit: Eum non delinquere, nes
t criminuus reum teueri, qui contra fiſcum reſponderit. leg. nou
puto. fupra de iure fiſci. id enim ideo reſponſum eſt, quiaple- ctebantur olim, qui fiſeo parum fauere videbantur, cuius mala cauſa nunquam eſt, niſi ſub bono principe, vt Plinius
in panegyrico ad Traiaaum ſcribit. Præterca funeraria a-
ctio in qua de ſumpto in funus facto agitur, doris cauſa po- tior, fauorabiliorque vila eſt, ne contra omnem humanita- tem inſepulta cadauera iaceant. leg. impenſa. de relig.& ſumpt. Vt autem eo reuertamur, vnde digreſſi ſumus, ex eo quod dictum eſt: Dotis cauſam prætipuam ſe: vulgo annota- riſolet: Vtilitatem publicam priuatorum commodis anteponen- dam eſſe: id quod luſtinianus conſtitutione ſua expreſſit de te- ſtitutionibus. Et huc pertinere verſus Heſiodi arbitrantur Græci enarratores eiuſdem auctoris. lib. 2. ν,.
5„„* 4 Mnè Mer 5w4X, l uer Xpnhoc A ebe IIv Xd& Aντ‿ςνμσƷμναυιαιτα.
Nam(vr Liuius ait) Deca. 3. libro 6. Reſpublica incolu- mis,& priuatas res facile ſaluas præſtat, publica prodendo, tua nequicquam ſerues. Eſt enim Reſpublica naui perſi- milis, cuius conſeruationi non minus quam rerum pro- priarum, quæ in ea naui ſunt, ſtudent vectores. Sed quæ- ritur, quomodo ad publicam vtilitatem dotium conſer- uatio pertinet, cum mulierum tantum intereſſe videatur? Non eniem ſtatus publicus in ea re conſiſtit, ſed in Sacris, Sa- cerdotibas,& M agiſtratibus, vt Vlpianus ait, l. 1. de iuſtit.&c iure. Verum vtilitas publica non vno modo conſiderari de- bet. Nam quæ ad ſtarum publicum pertinent, ea publico vtilia vere ac proprie dicuntur, cuiuſmodi ſunt Magiſtra- tus& ſacra: item vectigalia& tributa, quæ nerui Reipubli- eæ dicuntur. l. 1.§. in cauſa, de quæſtio. Quædam priuatim vtilia ſunt principaliter, nec ad ſtatum publicum tuendum ſunt inſtituta: tamen periculam eſt, ne eorum contemptus paulatim in grande aliquod dainnum, arque exitium Reipu- blicæ vergat. Ideoque ad Reipublicæ vrilitatem ea quoqus ſpectare dicuntur. Quo ſenſu Reipublicæ intereſſe dicimus, vt dotes mulieribus conſeruentur: quoniam abſque ſobolis procreatione ciuitates& Reſp. ſubuertuntur. Quamobrem
1
—.

Moibecam habet. l..
. ens, quod e, Qoduamcnin icoem um noa hadet, cum lli ain 2 mraque codem iure cubl Li. Cod de iure fiſci. Nemi n dabius usſtionibu contuin ateſponſum ſit: Eum un iitune, 1,[u cantra ſſſcum maßßonänti à. ldenim ideoreiponſumcha dſco patum fiuete videbant, eſt, vil lub bono puncipe, n. naaum kcridit. Pcxterea tnen d in funms tactoagitur, dotuon viu eſt, ne contra omnem um era laccant. leg. impeaſa.dera tcuertamm, vnde digrefſſumar dca⁵ſas retipuamelſ: rulhpm cam risaterum ammudi At ainnus conſtituiionelu: erelt peruinere vetſus flelod nden üdem auctoris.Ub. 2..
4 519 „Mau s 1—
Dec.-ldto 5 7 cile ſilus pf⁊ ac1 Eſ enim R
In Tit. Soluto matrimöonio.
1* 2„ 2 7 4 S4 3asaf as Hpanbeuss, Auafpe J mi; ai aiha JWne, a, Spdr eio⸗S0oc. v* oμμιοι, μν SHHůοeonoc S-, 8 as erg ein 1unza-
8 8 1. 3 2 ou dyme, We 2A X"d⁵⁴αμοαω. Et antipater-dv ενέννν mn n- .„. 5 8 78 Nr 4 2 9 Doylad un Tuοσ‧½ dAA 9ℳ SradN- 60—nvSy. ToN AiA. Mop 2- T70Alg, 5ℳ . 4,„o C S.Aoe. lese Ca r Ar,⸗Lölsbor eui gad dè Xd‿νναννννπνασςι mπνοι, 1, puo Tο„ Noireue, uνα⁴ev ⁷dννν⁴σᷣ. 19 TDp vx ad deᷣ uda,pm al Tdesc u⁵- „„ 2„ 2 A a eu, es, e A Darfz ei u⁴ο ρειπνQOπ νινααν π νννσεν τυνσννυνκμν νQπυ⁸οέ, e, N„.„ 1 7 Aaνενανππmνε i lygp, 0Dpa v ⁵ Hy d9) Nppe0w, T, 1 deav αoe„ Xa αππκν ,Qνυασςε υν SAdt SrG 79 na- 9 5„ W ₰ 1 24 xid xamn70ves, o! a. Meiy a πε Aε⁵ 701018p, 0 2 aμά dido ꝓu⸗= Ad soiev, N³ dovv eg daνi ndt/οτꝙιμέεεμν—oic,&c. Nam & quoties multitudo priuatorum hominum periclitatur, huic incommodo occurri publice intereſt: cuius rei exemplum eſt in donatione prohibita inter coniuges: in tranſactione de
alimentis: in rerum pupillarium alienatione: in lege commil- ſoria pignorum,& aliis id genus. Quæ vero ita priuatis homi-
nibus vtilia ſunt, vt ſine eis, nullum aut quam minimum acci-
piat damnum Reſpublica, ea nullo modo ad Rempublicam ſed ad commodum priuatorum tantum dicuntur pertinere,
tametſi re vera nihil ſit priuatim vtile, quod publice vtilita-
tem aliquam non afferat, nec contra. Quanquam autem pu-
blica vtilitas priuatorum commodis longe antiquior nobis eſſe debeat, vti iam diximus, tamen ob graue damnum priua- torum mediocris vtilitas Reipub. facile contemnitur, ſicut magnum pondus æris 8 quam parua auri lamina æſtima- tur, quamuis aurum a
putant. ne quis in flum. pub.
IL VLPIANVS LIB. XXXV. b AD SA BINVM. Soluto matrimonio ſölui du mulieri debet.
Vamuis ſupra dictum ſit, dotis cauſam perpetuam eſſe,& eam perpetus apud maritum manere, l. 1. ſu-
ſoluto matrimonio, ſiue morte, ſiue diuortio ſo- lutum ſit. l. cum quærebatur. de verb. ſingifi. Nam perpetuum varie accipitur pro ſubiecta materia, nec ſemper id, quod æternum eſt, quodque finem non habet, ſignificat. l. I. ſupra pro ſocio. Immobilia autem ſtatim, mobilia intra an- num reſtituuntur.§. exactio. Cod. de reivxo. quamuis aliud rempus iure veteri definitum eſſet, de quo tempore poſtea dicemus. Sed cui reſtituenda ſit, quæritur. Et Vlpianus hic ait, mulieri reſtituendam eſſe. Qud eſt accipiendum, niſi dos profectitia ſit, quo caſu non tantum filiæ, ſed etiam patris eſt, vt paulo poſt docebimus.Sed& ſi extraneus qui dotem dedit, eam ſibi reddi pactus. ſtipulatuſue fuerit, ipſi potius quam mu- lieri reddetur.. accedit. Cod. de rei vxor. act. Sed aliqui caſus ſunt, in quibus dotis exactio ceſſat ſoluto matrimonio, quos
breuiter perſtringemus, quod alia ſint loca ſingulis tractan-
dis,& excutiendis magis idonea.
Primus caſus eſt, cum pactus eſt maritus in dote conſti- tuenda, vt ea ſibi lucro cedat. l. ſi dotali. infra. Nam hoc caſu dotem lucratur, niſi aliud impediat, vt puta ſi dotis lucrandæ cauſa vxorem occiderit. l. ſi ab hoſtibus. infra. Sed notandum eſt, ita hoc pactum valere, ſi vxor marito non ſuperuixerit. Id enim iure ſingulari inductum eſt, ne vxor indotata maneat Nec referte videtur plæriſque an à patre, an alio quouis extra- neo dos data,& pactum factum fuerit. l. 2. ſupra de pact. dot. I. quamuis. C. de pact. conuent. Aliis vero hoc non placet, quod dicant liberum eſſe ei, qui rem ſuam donat, paciſci, vt ea res poſt aliquod tempus alij reddatur. l. quoties. Cod. de
donat. quæ ſub mo. Sed fruſtra rationem iuris adducimus aduerſus ea, quæ contra ius propter vtilitatem aliquam,& fauorem recepta ſunt. I. in iis. l. ius ſingulare. ſupra de legi- bus. Verum quia nullum de extraneo certum ius reperitur, melius eſt, regulam communem hic ſequi. Etſi enim Papi- pianus reſpondit„huiuſmodi pactum non valere, tamen cre- dibile eſt, eum de extraneo non ſenſiſſe, de quo nihil in eius reſponſo expreſſum eſt. Adde quod ſi extraneo licet paciſci, vt ſibi dos reddatur, non mulieri:§. accedit. Cod. de rei vxor. actio. eadem ratione paciſci poſſe videtur, vt maritus
ioqui ære ſit pretioſius. l. 1.§. ſunt qui
pra de iure dot. tamen ea reſtitui debet mulieri
lier eſt.
dA 257 dotem retineat. De donatione propter nuptias agitatur quæ- ſtio. Et fane fauor nullus impedit pactum de lucro huius donationis valere, ſi maritus vxoti ſuperſtes fuerit:& ratio dotis, ac donationis propter nuptias hic longe diuerſa eſt. Verum quia luſtinianus donationem propter nuptias doti exæquauit, authen. de æqual. dot. ratione& æquitate nuda, contra ſcriptum, ac certum ius non eſle pugnandum fortaſſe quiſpiam exiſtimauerit. argum. l. proſpexit. infra qui& à quib. manu lib. Ego autem ideo hanc ſententiam von le pehdo quia diſpar ratio eſt vtriuſque. Et quod dicitur, donatsonem- propter nuptias doti eææquatam eſſe, non ita eſt acci piendum, quaſi præcepta omnia dotis ſingularia ad donationem hanc pertineant. idque multis exemplis facile eſt oſten dere, quæex iam dictis obſeruari poſſunt. 1 Secundus eaſus eſt, cum ob mulieris adulterium, aliamue eulpam ſolutum eſt matrimonium. l. Lucius. infra. c. plærun- que. de donat, inter vir. Qua de re nos infra copioſius diſſe- remus. l. viro. l. cum mulier. Idem exiſtimant nonnulli de ea, quæ ſoluto iam matrimonio ſtuprum admiſit, quod ea quo- que virum iam defunctum iniuria afficiat. argu. I. 1. de iniur. Nerum huic ſententiæ aduerſatur luſtiniani conſtitutio de Reſtitutionib.& ea quæ parit in vndecimo menle, quæ aliis quibuſdam pœnis mulierem ſubĩicit: nec eam dote ſua priuat, quamuis ea intra annum luctus(quod longe grauius eſt) ſtuprum perpetrauerit. Non enim noſtrum eſt, pcœnas le⸗ Birimas augere, cum præſertim eadem ratio huius ſtupri non ſit,& adulterij, quod manente adhuc matrimonio coi- mittitur.—— b Terrius caſus eſt, cum maritus ſoluendo non eſt,& reddi- ta dote nihil ei ſuperfururum eſt, vnde ſe tucatur. Sed de hoe infra plenius, l. maritum. Quartus, cum poſt moram mulieris, quæ dotem ſibi obla- tam accipere noluit, aut alias ſine culpa viri res dotales perie- runt, quo caſu æſtimationem earum præſtare non cogitur maritus, l. ſemel mora. infra. Quintus, cum ob res donatas, aut amotas, vel ſumptus in dotem factos opponitur compenſatio. l. fructus.§. ob dona- tiones. infra. Sed huic iuri conſtitutio Iuſtiniani derogauit.§. taceat. C. de rei vxor.act. vt infra demonſtrabimus. Sextus, ſi pendente iudicio mulieris agentis ins perem- ptum ſit, quod reintegrato matrimonio contingit. l. ſi mulier. infra. 4 Septimus, ſi maritus dotem conſtante matrimonio, idque ob iuſtam& legitimam cauſam ſoluerit. I. quamuis, infra.J. mutus.§. manente. ſupra de iure dot. Nam abſque cauſa legi- tima dos manente matrimonio inutiliter mulieri reſtituitur, adeo vt marito liceat vxore mortua ab eius hæredibu⸗ fructus do- tis repetere, vt Theodoſius ait. C. ſi dos conſtan. matr ſolu. Eſt enim donatio inter virum& vxorem iure prohibita, quæ ideo reuocari poteſt. Quam conſtitutionem Theodoſi j non ſatis perpendentes quidam ex recentioribus magni nominis mi- rantur, cur ea donatio morte non confirmetur. Iaſon& Za- ſius hic. Sed clarum eſt, atque indubitatum, morte tamen do- natoris confirmari huiuſmodi donationem, non mulieris, cui donatum eſt. l. cum hic ſtatus. Octauus caſus, cum bona mulieris publicata ſunt: tune
enim fiſco, non mulieri dos redditur. leg. ſi conſtante.§.vlt.
infra. Nonus, cum res dotalis euicta eſt ſine culpa mariti.l. Mæ- uia.§. vlt. infra. Decimus eſt, cum maritus dotem non recipit, nec per eum ſtetit, quo minus reciperet. l. maritus dotem infra. l. ſi extra- neus. ſupra de iure dot. Poſtremo hic annotandum eſt, Ant⸗ dotem exigi non poſſe, quam ſolutum matrimonium fuerit. Sed hoc intel igendum eſt cum aliquot exceptionibus, quæ poſt- ea à nobis explicabuntut. l. ſi conſtante. infra l.1. C. de repu. l. quemadmodum. ſupra de iure dot. Nec cogitur maritus alti eam ab initio ſtipulanti pro-
mittere, niſi hoc ei nililnoceat. Nam ſiincommodum ali-
quod maritus ſuſpectam habet, non debere eum cygi alit,
quam vxori, promittere dicendum eſt: Heæc ſi ſui iuris mu-
Maritus accepta dote ab vxore ſua cogitur ei promittere b
3

——;——
258 4 ſe eam redditurum ſoluto matrimonio; ficut enahtor em. ptori promittere compellitur. l. ex empto. ſupra de a d empti. Nam& tabulas, ſiue inſtrumentum de heßotiouo cum aliquo contractum eſt, ab eo exigere poſlumus. eut datam. Ood. de liber. caul.l. plures. Cod. de fide inſtrum.— aurem maritus alij promittere cogarur, cui forte cum ot delegare voluerit, quæri poterat. Nam cetrum eſt ae tioe nem debitoris abſque eius conſenſu fieri non poſſe. l.. 85 creditoris. Cod. de nouat. Et hic Vlpianus ait: fn— 2 maritum, ſi hos ei nibil naceat. Nihil eſt enim tam narnt 6 2 quam vt præſtare alij cogamur, quod nobis non n8 22 5 d que prodeſt, vt diſputat Cicero lib. de Offic.i. 2.Sehe 1— rus, de aqua pluuia arcen. l. reſcripta. Cod. de pees 1enh Kid offer.l.in creditore. ſupra de euictio. Sed quia vti 4 An,u erperuo cuſtodiri, ramnetſi natura æquum ſit, caſus iure c*- brelü dil 1 i. nectemere ad res alias produ- preſſi diligenter obſeruandis necteme Za Tes alueprlro⸗ cendi ſunt. Non enim quæcunque honeſta ſunt ac Leeids tem iuris redacta eſſe alias admonuimus. in l. 1. ſupra 1 pack. Si igitur maritus incommodum aliquod loſpecdun hab 4 3 uitus ad promittendum adigendus non eſt. Qoi enim s cui delegare eum vult mulier, callidus, g rixoſus homo it, cum quo negotium habere non ex ediat: aut adeo—— nihil non à marito extorquere poſſit? argumen. I. 1. de alien. judic. mut. cauſ. Adde quod plæraſque exceptionèes mulieri petenti opponere poteſt maritus, quæ aduerſus allum nos competerent- l. doli. infra de nouat. vt poſtea docebimus, 3 ſi prior infa. e 40 Quodſi in patris poteſtate eſt,& dos 26 eo profectaſſit, ipſius G&- ſiliæ dos eſt. Denique paler non aliter, quam ex vo- luntate filiæ, petere dotemò, nec per ſe,nec per procuratorem poteſt. Sic ergo& promittendu⸗ Sabinus ait. Ei ergo pro- mittendam erit, cui vterque inſſerit. Caterum ſi pater ſo⸗ lus inſit, dotis actio filiæ non erit adempta, quandocunque fui iuris filia fuerit facta. Item ſi voluntate ſöurus tlia pro- mittatur, remanebit dotis actio integra patri. b
4. 1 4„»„.. a. Actio de dote communis eſt patri& filiæ, ſi duo concur̃-
rant. Primum eſt, quod filia in poteſtate patris ſit. Nar licet dos, quam pater nomine filiæ emancipatæ conſtituit, non male dicatur profectitia, quod à patre proficiſcatur. l. profe-
ctitia.§. ſi pater. ſupra de iure dotium. tamen pater in eam do- tem nihil iuris habet, ſi eam ſibi reddi non fuerie ſtpulatus. l.
pater filiæ. Iupra de euictio.§. videamus. C derei xor. 2ctio. Secundum eſt, quod dos à patre profecta ſit, vr hic Vlpianus
ait. Nam ſi filia, quæ in poteſtate pattis eſt, dotem aduenti- tiam habeat, quæ à matre puta, aur auo materno obnenerit, actio mulieri eo nomine, non patri, datur. I. Caius. in f. a. Vl- pianus tamen in fragmentis Inſtitutionum nuper editis, do- tem aduentitiam à profectitia hic non diſtinguit. Qun dere infra aliquid dicturi ſamus, d.l. Caius. Inde quæritur, au in hoc iudicio patris con ſenſus neceſſarius ſit: Et puro non minus in dotis exactione, quam reliquorum bonorum, quæ aduenti- tia ſunt, patris conſenſum requiri, cum dos excepta non repe- riatur. l. vlt. Cod. de bonis quæ liber.& patet dotis aduentitiæ vſumfeuctum, vt ceterorum bonorum habeat, quamuis plu- rimi ab hac opinione diſſentiant. Nam conſtitutio noua In- ſtiniani de æqualitate dotis, non permittit mulieri filiæfami- lias dotem exigere, ſiue à patre, ſiue Amatxe profecta ſic. Ex- cipiturque tantum vnus caſus, cum videlicet patris tanta eſt pertinacia,&(vt veibo eius vtar) arabia, vt nullo modo ad do- tem exigendam adduci poſſit,& periculum eſt, ne mulier do- tem, qua interim abutitur maritus, amittat. Tunc enim po- reſt ipſa experiti, idque neceſſarium eſt, quoties dos adeo magna eſt, vt non ſatis conſultum ſit mulieri, ſi actionem for- te inanem, quam aduerſus maritum habet, cum fratribus ſuis conferat.§. vlt. authen. de æqual. dot. Non me mouet quod Iuſtinianus ad finem diſputationis ſuæ loquitur de patre tan- tum. qui dotem dedit: ax'&⅜ρραν πσάχα έᷣπ τυτυν τμα̈νκν ⁵απ- Sein ⁊uò Qeενναανσ ρ ε dmμπe o las Xiade, aum αεασ σ⸗ pa μιννηαmεπ⁹ρ æταν. Nam initio propoſita fuit quæſtio non de patre tantum, ſed etiam de matre, vt conſtat ex his verbis: Micox: à esæ ra, Aα᷑☚ Qυάόχά: quibus oſtendit luſtinia-
Franc. Duareni(omment.
nus totam quæſtionem ad vtrunq; parentem ſpectare, quamn- uis poſtea in tractanda ea pro exemplo„tantum patris men- tionem faciat. Alias luſtinianus quæſtionem de matre inde- ciſam relinquerer, cum filiæfamilias non permittat dotem petere ſine conſenſu patris:& quoſdam caſus excipiens, hunc penitus omittat. H’s igitur duobus concurrenribus, dotis actio communis eſt patri,& filiæ: ita vt patet actionem exer- ceat, ſed accedente mulieris voluntate. Eſt autem hoc ius ſin. gulare,&contra rationem iuris communis, vt videlicet dona- rio à patre in filiumfamilias collata valeat. l. donationes. Cod. de donat.inter vir. leg. Pomponius Philadelphus. ſuprafamil.
erciſc. vtque per filiamfamilias quæſitum ipſius ſit, non patris.
J. 1. ſi à paren. quis fuer. Itaque non tam anxie, quam vulgo fieri ſolet, hic inquirendum eſt, An hæc communio interpa- trem& filiam, quam omnino à iure cominuni alienam elſe videmus, cohæredum communioni, aut collegatariorum, aut ſociorum, aut reorum ſtipulandi comparari debeat. Hic enim
ita ſimiles non ſunt pater& filia, vt non magna diſſimilitudo,
differentiaque reperiatur. Nam hic vnus rem in iudicium de.
ducere, aut nouare non poteſt, quod in duobus ſtipulandi
reis locum habet. leg. ſi rem. infra de nouat. Et cum inaliis non ſuccedat vnus alteri mortuo, tamen mortuo patre omne
ius in filiam, quamuis hæres non ſit patris, continuo tranl- funditur. Cod. de rei vxor. actio. õ. videamus. Vnde pater&
filia in hac communione actionis ſocij vere non ſunt, ſed qua- ſi ſocij dicuntur à iuris auctoribus.l. qui hominem.§. ſi gener. de ſolut. Ceſſat tamen hæc communio in quibuſdam caſi- bus, ac fit interdum, vt agat pater ſine conſenſu filiæ, vr puta, ſi iam inde ab initio Aupuletul fuerit dotem ſibi reddi. l. quo- ties. itffra. aut ſi filia inſtam contradicendi cauſam non habeat. l. dotem. infra. l. ſi vt proponis. Cod. de nup. Aliquando filia ſola ad agendum admittitur, veluti ſi pater in vnum caſum ſtipulatus ſit dotem ſibi reddi, puta mortis, vel diuortij,& al- tero caſu matrimonium ſolutum fuerit. l. ſi cum dotem. in princ. infia. ſi pater furioſus, aut turpis, aut abſens ſit. dict. ſ
cum dotem.j. filius familias. ſupra de procurat. Sed hæc omnia
accuratius poſtea tractabuntur.
Sed vtrum dt agat ſolus, an vt adiuncta quoque flie perſona experiri poſcité Et puto, nec eam actionem amiſam,
quam adiundtæ filiæ perſona poteſt habere.
7 Cum voluntate ſolius filiæ dos promiſſa eſt, dubium non
eſt, quin ſalua ſit actio patri, poſſi tque pater ſolus,& ſuo no- mine dotem petere. Sed non videbatur adiuncta filiæ perſo- na, quæ ius ſuum remiſir, experiri poſſe. Quomodo enim po- reſt nomine non tantum ſuo, ſed etiam hliæ pater experui, cum ipſi filiæ nulla comperat actio, ſi ſui iuris facta fuerit Verum hic VIpianus ait: Mo eam quidem actionem patrem, amiſille, quam adiunta filiæ perſona poteſt habere. Tameiſi enim filiæ, ſi efficiatur ſui iuris, omnis agendi via præcluſa ſit, tamen patris intereſt, filiæ quam adhuc in ſua poteſtate ha- bet, conſulere: nec magnum ob eam cauſam aduerſario præ- iudicium adfertur, qui quomodocunque agat pater, dotem ei cogitur reddere. Quod autem Pomponius ait, pactum filiæ patri nullo modo nocere, niſi adiecta quoque filiæ perſona experiatur, leg. cum dos. ſupra de pact. dot. eo pertinet, vt pactum aliquando noccat patri, licet actio ei ſalua maneat. Nectepugnantia hæc ſunt, actionem patri ſaluam mar ere, & pactum nihilominus ei nocere. Quid enim, ſi eo pacto aliquid ſe daturam, aut facturam promiſerit mulier? Quid ſi pœnam promiſerit in negstio contrahendo eius confirman- di gratia? Nam pater dotem petens adiuncta filiæ petſona, ſireconueniatur, filiam defendere in ſolidum debet. Solus vero agens,& ſine perſona filiæ ad eam defendendam mi- nime cogetur. l. 3.§. vlt. infra, rerum amot. l. non ſolum. de procurato. Et hæc eſt noſtra, de antinomia perquam diffi- cili, opinio, quam& veterum interpretum nohndllis placuiſ⸗ ſe videmns.
b Quodl ſi ſui iurls fuerit facta felia, nocebit ei ifta ſtipu-
latio.
Stipulatio de dote alteri reddenda, quæ voluntate ſolius
filie facta eſt, etſi nen noceat patri, ac ne filiæ quidem ipſi, quandin
—

1n us kusri otem lditeidlg
um cntradicendi cauſam da poui. Cod denup. d. aitrrur, veluti ſ patet nnen diredci putamorris, n bun am ſolatum fuerit.. fcmn 8 nolmn an turpis, aut abſerit ilar lapta deptocura.Heiden A dantur.
bur ſalus,„ dr adiunct, nun e Et pato, vec eum actinnena
erſana uref huhert
bas düx dos ptomillaeſt, diin opuuri, poſfi: que patet ſolms Äin gednon videbatur adiuncta fitr lit experiti poſſe. Quomocaass eum[uo, ſed etiam hliæ parercqy omperat actio, ſui iurs fachie a: NMrrn miden ACtuonen un
nci4 a perſeaa yen
N m lus ut, pe od autem Po 75 dogue leis ere, nitt idiecta q nel Wele, d dot. co pelule 14 4 4 4 1 k eih 6 clant, zchone Pden leo 1 cete... 1 — hromieni— 1 — do cont hendo inc doter Narei obdum 6 4 un defe lü lereie w nt †.„ etetum
In Tit Solutomatrimoniv. 249
eſt in patris poteſtate, ſipater adiuncta ipſius per-
quandiu b incta ipſius per eriri, ac dotem exigere velit, tamen ſui iurisfacta,
ſona exp dotem petere non poterir.
X ali teada dote à Hli
tur in idtempus quo ſaliur a fr H iia ſup. de pact. ſed etiam ſi ſimpliciter paciſcatur ne pecat,
vt ex horum verborum contextu facile colligitur: id enim
racite incelligicur: quamuis exprellum non fuerit. Quod
tamen ita accipiendum eſt, modo tali pacto, vel ſtipulatio-
a. ſup.de pact.dot.
Voluntatem autemfilie, cum pater agit de dote, v-
trum ſic accipimus, vt conſentiat, an vero, ne contradicat
Flia? Etectab Imperatore Antonino reſcriptum filiamn,
nißi euidenter contradicat videri conſentire patri. Et Iulia- nus libro decimoſeptimo Digeſtorum ſcriyſit, quaſi ex vo- luntate filie videri experiripatrem, ſi furioſam filiam ha- beat. Nam vbinon poteit per dementiam comtradicere, con- ſeutire quis eam merito credet? Sed ſi abſens fllia ſit, dicen.
Aum erit, non ex voluntate eius id factam: cauendumquen patre, ratam rem filiam habituram. Vbi enim ſapit, ſcireee
am exigimus, vt videatur non contradicere.
Quod dictum eſt, Voluutatefilie pa rem experiri delers, &c. hic interpretatur Vlpianus& ait mhilreferte, an volun- tatem ſuam verbis exprimat filia, an vero ſilentio factum pa- tris comprobet. Sed quia tres præcipui loci hic ſunt, melius
erit eos diſtinguere, ac ſeparatim explicare. Primus locus eſt de filia præſente, quæ ſanæ mentis eſt, quam hic Vipia-
nus ſcribit, niſi euidenter contradicat, videri conſentire pa-
tri, vt& Antoninus reſcripſit. Nam tacenspro conſentiente
babetur, vt vulgo dici ſolet: quod quemadmodum accipi-
endum ſit, in vniuerſum hic non definiemus, quod alte- rius ſit loci hæc diſputatio. not. in leg. ſæpe. infta de re indic.
nec nos mouere deber, quod Africanus ait, Patrem tademem ad agendum admitti, ſi doceat filiam conſentire. leg. Tuia. infra.
Satis enim conſentit ea, quæ patri non contradicit. Sunt
qui putent filiam, quæ iuſtam aliquam contradicendi cau- ſam habet, nonideo conſentire iudicandam eſſe, quod ta- ceat, veluti ſi pater turpis perſona ſit,&c. leg. ſi cum dotem. H. eo autem tempore. infra. Sed hanc ſententiam, quæ vulgo recepta eſt, non probo: quia nec certo iure vllo, nec ſatis
firma ratione nititur: tametſi ea, quæ ſine iuſta, prob abi-
lique cauſa patri reſiſtit, actionem impedire non poſſe ve-
re dicatur. leg. dotem. infra. Probabilias mihi videtur, tunc
filiam pro conſentiente non haberi, cum ob pudorem, re-
uerentiamque paternam contradicere auſa non fuit, id- que euidenter apparet dicta leg.ſi cum dotem.. ſed ſi latitet. Nam veritati præſumptio cedit. leg. non eſt veriſimile. ſupra de eo quod met. cau. l. continuus.§. cum ita. de verbo. oblig. & ia hoc iudicio quod bonæ fidci eſt, æquum& bonum maxime ſpectamus. Secundus locus eſt de filia furioſa, ſeu demente, cuius taciturnitas, ac patientia hic quoque ſufficit. Non enim requirit Antoninus, vt filia conſentiat, ſed ne contradicat. Ac certum eſt, furioſam ne contradicere quidem vllo modo poſſe. Sed mirum pleriſque hoc videtur, cum voluntas nulla ſit furioſi, nec expreſſa, nec tacita. leg. furioſi. de reg. iur. vade finitotempore locationis, quanuis patien- tia locatoris ad locationem redintegrandam valeat, tamen ſi interim furere is cœperit, locatio nulla contracta intelli- gitur. leg. qui ad certum. ſup. loca. Idemque videbatur hic di- cendum eſſe, cum rario diuer ſitatis non appareat. Et ſane ab- ſurdum videtur, nullum conſtitucre diſcrimen inter furio- ſum,& eum qui ſanæ mentis eſt, cum vnus conſentire poſſit, alter non poſſit. Sed animaduertendum eſt inter filiam, quæ ſanæ menrtis eſt,& furioſam, multum intereſſe in ſpecie pro- poſita, nec aliter ſenſiſſe Vlpianum arbitror. Nam filia, quæ ſanæ memis eſt, tacendo conſentire præſumitur, niſi probe-
tur diſſenſifle, vt ante diximus. Ar lex fingit furioſam, quæ
non eontradicit, conſentire:& hæc fictio à præſumptione
Pactum ſiquidem de non pe- afamil. fact am valet, non modo ſi confera-
ſui iuris effecta fuerit, l.&hæredi.§. fi-
ne dotis conditio non reddatur deterior. leg. de die. ſupra de act. dot. Pacta enim de lucranda dote,& alia huiuſmodi, ſi deteriorem conditionem dotis non reddant, ſeruanda ſunt. 1.
mulcum differt; quoniam ſuper te cetta, ge minime dubia fit; nec aduerſus eam probatio admittitur. Sicut enim ler fin- git eum, qui ab hoſtibus redit, captum non fuiſſe, contra ve- ritatem: ita lex filiam conſenſiſie fingit vtilitatis cauſa, quæ tamen propter furorem non conſentit, ne tacite quidem. Ne- ceſlaria aurem ideo videtur iſta fictio eſſe, quoniam aliter fi- liæ conſuli commode non poteſt. Non enim ei poteſt cura- tor dari, cuius voluntatem pater requirat, cum pater filiæ, quam habet in poteſtate, pco curatoris ſit.legvlt. in prin. C. de nxata fari uadetrannen æquitas(cuius poriſſimum hie habeada ratio eſt, vt officio Iudicis ſuccurratur in hoc caſu filiæ, ſi pater is ſit cui dotem reddere non expediat. ar Se i ſer.
ſcum dotem. Tectius locus eſt, de flia ablente, qua lanæ mentis eſt,& hæcadmoneri debet, vt videatur tacendo non comxadicere: cum furioſa, quæ iudicio omni caret, fruſtra
admoneatur, vt ante dictum fuit. Nam alias furioſus non ſemper abſenti comparatur. leg. z. de procu. l. 2, de iure codi- cil. Hinc VIpianus ait, Sipater abſenie ſilia experiri velit, quia incertum eſt, an eiu voluntate id fiat, enm cauere de raio cogen- dum. l.j. de procu. Non enim patetr cauſam propriam vſque- quaque agit, vt ab eo non videatur exigenda ſatiſdatio.§. led hodielnſtit.de ſatiſ. Sed cur non ſimiliter cauet pater, qui fi- liam furioſam habet? Reſpondeo, patrem loco curatoris eſſe.
leg. vlti. de curat. furio. ideoque filiam pto abſente non habe-
ri, cuius veluti curator adeſt. N on igitur quiſquam eo moueri
debet, quod alibi dicitur,&i pater f ioſas ſit, filiam, qua dotem
iniadicio petit, cauere de rato, leg. ſi cum dotem,§. ſi loluto. in- fra. qlia non vt pater fili vice curatoris eſt, ita etiam filia pa- tri. Ala cauſa eſt actionis iniuriarum, quam pater ob iniu⸗
riam filio illatam inſtituit, cum in ea actione cautio ratiha-
birionis àpatre non exigatur. leg. non ſolum. ſup. de procura. Nam obillatam filio iniuriam duæ naſcuntur actiones: qua- rum vna competit patri, altera ſilio. d.l. non ſolum. Nec eſt
Vaaactio, quæ inter iplos communis ſit. Item hanc iniuria- rum actionem pater ſolus inſtiruere, imo vero iniuriam prorſus remittere, accondonare poteſt, I. led ſi vnius. infra,
de iniur. Quare non immerito, vr propriam cauſam agens ad cauendum non compellitur.
III PAVLVS L 1 B. VII.
AD SABIN V M.
8* 8„O N ſolum autem in exigenda, ſed etiam An ſöluenda dote, quæ communis ent& pa- S G& flliæ, Vtriuſque voluatas exquiritur,
S D ec alter alterius conditionem deteriorem facere poteſt. Sedſi pecunia ad Patrem peruenit, quam Elia accepit, actio de dote vtriuſque tolletBer. b
Sicut pater ſine filia, aut filia ſine patre dotem commu-
nem exigere non Poreft ita ſolutio, quæ ſponte facta eſtv-
niabſque conſenſu alterius, non nocetalteri. Paulus tamen ait, Solut one facta filiæ, actionem omnino⸗ tolli, ſĩ pecunta, quam acseyi, fila ad patrem poſteaperuenit. Idemque dicendumm eſt, & ſi filiæ ob iuſtam aliquam, legitimamq; cauſam ſolutum fuerit. leg. quamuis. leg. i cum dotem.§.. infra. Sed& ſi 5ilia- familias ex peculio, cuius liberam adminiſtrarionem habe- baseſ ipſam dotauerit, recte ei ſoluitur. leg. ſi filia. ſupra de iure dot.
IV. POMPONIVS LIB XV.
A D SABINV M.
—
ſe e en,ue Aned eneeee D,Ceandem alf viro eiusdem fliæ nomine dediſ Fät, mortuopatre, filia cum priore viroagat, doli
mali exceptione repellitur.
Quod dicitur, dotem, quæ patri& filiæ communis eſt, patri non recte ſolui, ita accipiendum eſſe docet Pompo- nius, niſi ea dos poſtea in rem filiæ verſa ſir. Nam voluntate filiæ dos fingitur recepta, quories filia iuſtam cauſam con- tradicendi non habet. leg. dotem. infr. Annotant vulgo tam
ex hoc capite, quam præcedenti theſin huiuſmodi: Qui non⸗
I 4

4 8—— 4 8 3—.—*—— ————————.—————. 5 4 — 2—.*————————— 2— 6 2— ſ*— d————— 3—— 8 2—— 4 4 4————————— — 8—.“— 3 4 —— 4.— 2 2 44——————* 2 ———————————————— 2“— 1 5“— 8————— 8 3 S— 2. 5 4“ 8ſſſſſſſ——— 5———— 2 55—*—* ——————— 8———— 8——— 189 — E——————— 8————————————.——————————— E— 1————— 2—— ——————————————————————————. ———y 2————.—————————— 8——. 2.. —————.————— 2——————*— 8— 4 —————— 2.*—*—.——— L————— ——————————————————— 5—— .————————-—————————————— ——————.———————————— 2 E—.——.———i—————————— 8—.——.——————.——— 2— ——— 1.————————*—„ 4—————— ————-———————————————————————————————-———— 2— ——= 8———————————————.—————— 4 ——————————————————————— 3—*— 5 2. ——————————————————————— 2 4 —————————;’:õöö—————— ———————————— 2 —
— Q—
—
— — ——— ——— 8—
——
—
—
,“ ————
260 poteſt petere in iudicido, nen poteſt rems ſponte ſolutam eahe, S8 alias admonui, huiuſmodi theſes perquam fallaces eſſe 3 magnam perplexitatem, atque con uſionem in inrie 3 putationibus parere, vt vel hinc facile perſpici poteſt. 3 a 4 ei qui ſolutionis cauſa adiectus eſt ſtipulationi, re 69 6 uitur, quamuis nullam actionem ad petendum labeaee 8. eum, qui.§. qui ſibi. de verborum obligat. ltem procn n0 ri, litis gratia dato, qui rem in iudicium deducere poteft, non recte ſoluitur. leg. hoc iure. infra de ſolut. Ua axn cauſa eius eſt, qui non ſimpliciter ad agendum, 3 4 url. gendum potius procurator datur. leg. non abſtulit. C. leno⸗ uatio. l. inductum. Cod, de ſolutio. Sed ne nimiui 2 propo ſito euagetur oratio noſtra, libenter hxe a ntuf. Annotalt prgierez quidam, coniuus Herſonie((uiut mogi ſunt parentes, liberi,& cæterr affines) non re.
Nam quæ maior coniunctio, ac necemtudo, 12 tris gelia. Quamuis enim huiuſmodi perſonis agere 86 mandato permittatur, leg. ſed& hæ. ſupra de Pde d non ideo tamen procuratores habendi ſunt. leg. 3:in 1 1 r dic. ſoluu.
.
3 Ediniſconean ortium a factum eit, quæritur, eæx die contracti matrimong, an ex die traditi fundi maritus fibi computet tempust Et vtiq in fructib. à Viro retinẽab, neg
ApD SABINVMä.
2*
neat. leg. ſi is qui Stichum. ſupr. de iure dot. leg. pro öneribus. C. eo. ritulo. tamen ſi nondum eo anno ſnito, quo tontra- ctum eſt matrimonium, ſoluatut, morte, puta, vel diuortio, eius anni integros fructus non retinebit maritus, ſed pro por- tione temporis duntaxat, quo marrimonii onera ſuſtinuit:
vr ſi fructus illius anni ſint xil. aureorum,& matrimonium, quod contractum eſt Calendis Ianuarii, ineunte Maio ſo-
lutum fuerit, tertiam partem, id eſt, quatuor aureos iure ſuo retinebit maritus, reliquas duas partes, id eſt, octo au- reos conſequetur vxor, vel hæredes vxoris. leg. fructus.§. ex contrario. infra, Idem que dicendum eſt,& ſi pluribus annis ſteterit matrimonium, ſed anno vltimo nondum linito di- remptum fuerit.§. ſed& nouiſſimi. C. de rei vxo. actio. In fructuario diuerlum ius eſt. Nam feuctus perceptos acqui- rit omnino ſibi, tranſinittitque ad hæredem ſuum qua- cunque parte anni fruitus ſit. leg. defuncta. ſupra de vſufruct. Non enim vſusfructus pro oneribus ferendis competit,&c. Verum quod diximus pro parte temporis, qua matrimo- nium ſtetit, fructus marito acquiri, ita accipiendum eſſè Vlpianus hic ait, ſi eodem tempore& contractum matri- monium,& dos data fuerit. Nam ſi poſt matrimonium con- tractum dotalis fuerit effectus fundus, id eſt, traditus, leg. do- tale. iup.de fundo dotal. ex tempore traditionis tantum fru- ctus lucrabitur maritus: percepti vero medio tempore intet matrimonium,& traditionem ſecutam dotem augebunt. Ratio enim ſuadet, vt non ante fructus fundi lucretur, quam is fuerit dotalis effectus. Vr, exempli gratia, ſi matrimonium Calend. Ianuarii contractum, fundum dotalem Calend. Decembris traditum, matrimonium finito decembri ſolu- tum,& fructuum æſtimationem duodecim eſſe aureorum proponamus, maritus retento vno aureo, vndecim vxori reddere compelletur: quia vno tantum menſe poſt tradi- tionem dotis ſtetit matrimonium. Quod videtur quibuſ- dam ideo iniquum eſſe, quia maritus vndecim menſium ſpa- tio onera matrimoni ſuſtinuit. Sed hoc accipiendum eſt, niſi per mulierem ſteterit, quo minus dotem daret. Nam ſi abſque mora, aut culpa vxoris, hæc fortaſſis mariti conſen- ſu vel expreſſo, vel tacito fuerit ſolutio dilata, nulla hic ini- quitas reperietur. Per mulierem autem ſtare videtur, ſi in- terpellata à marito non ſoluerit. Dubium enim noneſt,
Alia tamen
ac neceſſitudd eſt; quam ha- ſine
ni eius, quo diuor 1 ium
Franc. Duareni(omment.
quin habeatur ratio fructuum à tempore in hoc iudicio, fie. ut in cæteris bonæ fidei iudiciis. Et eo magis quod cum in cæ- teris olim adderetur, ex fide bona, in hoc addebatur, Quod æquius melius, auctore Gicerone, idque alias docuimus im ĩ- mentario, de in litem iurando. leg pe.inf.. ſi cum Cornelius. de ſolu. Quare& ſi mulier forraſſis ne interpeilata quidem ſit, tamen ſi iuſtam cauſam habeat credendi marito ſe do- tem exoluere debere, àquo interim ſe ali videt, adhuc per eam ſtare dici poteſt, modo commode dorem ſoluere pot ſit. Id enim bonæ fidei, cuius hic maxime habenda ratio eft, conuenit, arg. leg. Iulianus.§. ex vendirto. fupra, de act.l. cura- bit. C. eo. Itaque non multum ad rem pertinet quæſtio hic vulgo agitata, An actio competens marito ad dotem ab v- xore petendam, ſit bonæ fidei, an ſtricti iudicii. Cui quæ- ſtioni anſam præbuerunt ſubobſcura conſtitutionis ver- ba. C. de rei vxo. act.§.ſed& ſi non ignoramus. EÆque aliena à propoſito eſt illa quæſtio, An ad mulierem in moracot- ſtituendam opus ſit interpellatione, an vero ſine interpella. tione re ipſa morafieri dicatur? leg. vlt. C. de iure dot. l. videa- mus. 2. ſupra de vſur. Nam licet actionem, quæ competit marito, ſtricti iudicii eſſe fareamur, tamen conuenit inter omnes hoc iudicium bonæ fidei eſſe.§. fuerat. Inſtit. de act. Cum igitur in eo agatur de fructibus reddendis, ac etiam diuidendis ſoluto marrimonio, æquitatem ac bonam fidem tam ex parte rei quam actoris hic ſpectamus: nec vlla cet- tior regula, quam hic luder ſequatur; dari poteſt.§. in bonæ fidei. Inſtit. de actio. leg. ſed& ſi ideo. infr. Quod& Boetius in Top. Cic. de hoc iudicio loquens ſcribit.
vII PA VI, VS L. I B. VII. b AD SG A BI N V M.
ante nuptias fundus traditus eſi, ex 2ie nu- driarum, ad eundem diem ſequentis anni computandus annus eſt: idemincæterwan- 2—... Saisobſeruatur, donec diuortium fiat. Nam ſi ante nuptias traditus ſit,& fructus inde percepri, li reſtituendi ſunt quandoque diuortio facto,qua- Vi dotis facti.
Quod dictum eſt in ſuperiori capite, Maritum fuftus la. cravi, ex quo pradium datum eſt,&c. ſic accipiendum eſt, ni- ſi ante nuptias datum ſit: nam cum dos ante nuptias nul- la ſit, conſequens eſt, eos fructus tanquam rei dotalis mari- tum capere non poſſe. Itaque dotem augent,& vxori matti- monio ſoluto redduntur. Idem dicendum videtur,& ſima- trimonium iure non conſiſtat, quia contra leges contractum ſit:vt, ſi quis peregrinam, aut ancillam, aut minorem XII. an- nis domum duxerit. Talis enim matrimonii nulla ratio habe- ri ſolet, ac perinde eſt, ac ſi contractum omnino nõ eſlet.l. ſi concubina. rer. amot. leg. i. C. de condictio. ob cau. leg. i. vnde vir& vxor. l. de iure. ad mun. l. ſi vxor. de adul. Quod quem- admodum accipiendum ſit poſtea docebimus l. ſi cum do- tem.§.vlt. Cenſuerunt tamen nonnulli, eum, qui onera hic ſuſtinuit, quaſi matrimonii cuiuſdam ad fructus reddendos cogendũ non eſſe. Quæ ſententia ſpeciẽ æquitatis habet, ſed
eam ita probo, ſi iuſtus error interuenerit,& fructus bonaf- de percepti in onera mulieris conſumpti ſint, vt Pomponius reſpondir, l. in inſulam.§. i. infra.
VII. VL PIANVS LIB. XXXV.
AD SABINVM.
FRVCT v Seſſe conſtat, qui deducta impenſe ſupererunt.
Cum agitur de diuidendis fructibus inter coniuges ſo- luto matrimonio, quod tum accidit, cum anno nondum finito ſolutum eſt,& dotem maritus non extimatam acce- pit.§. ſed& nouiſſimi. C. de rei vxor. actio. ante omnia ſum- ptuum in fructus quærendos factorum fit deductio:iiſque deductis reliquum pro rata temporis parte diuiditur. Nam (vt Vlpianus, aut forte Sabiaus ait,) fruttus ſunt, qui ded ulla impenſa ſuperſunt. Quæ regula locum habet in omni fructuũ exactione. l.. C. de fructibus& lit. expen. l. quod in Rtues
up.

vlt. Nam licer 6 bali 4 1 di elle fureꝛ lechn. bonx mur, uam un ide elle, furrn lht
uicio loqucns ſciibit. t VLVS LIII
2 AAIINVA.
te uptiu⸗ fudustraditunſah ran, 4d eundem diem ſagun putandut annuseft: ilemuca bſerustur, Anner duurtunſiu aaptius traditus ſt,&fn
nu ſaut Juudu uc duutifu
ſuperioti capite, Moriumſi 6 Aaum eſ, Ie. ſic accipicatmi m ſe: nam cum dos ante nupai
u frwe ichan , eos fructus tanquam rei duum
K.laque dotem augent,& ir anruc. Mem dicendam rideun li
1 S coubit a aliſta, quia oottalegss o
minotem! ut ancillam, ant 1 aam 4 i aula nut „ 1.
Talseuim mattimon 4 ei, acſ coanctumomi, d.leg.I.C.fe condictio odcu da G t. ge adol. Li
1 1
In Tit. Solutomatrimonio.
ſup. de vlut.. fundus: ſup.fam. oxciſ. etiam ſi amalæ fidei hof ſeſſore perantur..ſià patre.§. vltim. lupra, de peti. hæred. leg. domum. C. de rei vind. Sed& ſi de fructibus inegris quxæ. ratur, ſumptus deducendos eſſe verius eſt.§. Papinianus. hu. fra. leg. i. C. de his, quib. vt indig. Nec multum refetre exiſti- mo, an lex huius verbi mentionem kaciat, an vero ab homine proferatur, licet plærique diſſentiant. l. quoties.§, ſi colono. ſupra de vſufru. Nam ſi princeps imperet quartam partem fructuum fiſco ſuo dependi, impenſas ante omnia deduce- re poſſeſſoribus licebit, argum. leg. non am plius. infra, de le- ga.i. Verum hæs regula ſic accipienda eſt, niſt aliud actum?ſe
nppareat, quod vel ex verborum ſignificatione, vel ex conie-
cturis deprehendi poteſt, vt in cæteris facti quæſtionibus. Huius rei exemplum eſt in colono parriario. l. cum duob.§. ſi in coeunda. ſupra, pro ſoc. Cum enim in ſocietatem nihil
conferat præter operam, induſtriamque ſuam, ſatis conſtat
dominum portionem ſuam fructuum ſine deductione ſum- ptuum conſequi debere. Nam qui operam debet, eam præ-
ſtare gratuiram cogitur. l. ſuo victu. de ope. lib. A regula ex-
cipitur etiam decimæ ſolucio, quæ miniſtris Eccleſiarum quotannis pendi ſoler. Ea ſiquidem ex fructibus omnibus collectis abſque vlla ſumptuum, aut ſeminis deductione i-
plis tribuitur iure pontificio. ca. tua nobis. de deci. Sed hoc
ius ad vectigalia publica, tributaque mihi producendum non videtur, niſi aliud actum eſſe appareat, non quod odioſa hæc ſint(vt quidam fallo exiſtimant) ſed quia hocius, quod ſin- gulare eſt, ad alia porrigi non debet. leg. ius ſingulare. ſup. de legi. Sed reſponſum Modeſtini non recte ab eis percipitur, qui odioſa eſſe hæc vectigalia inde colligunt. leg non puto. de iu- re fiſc.vt ſapra in caput primum annotaui. Cum enim ob ne- ceſſitatem publicam indicuntur, maximo ſunt digna fauore, ac merito nerui Reipu. dicuntur. leg.. infr. vt in Hlu. pub. na- uig. lic...§. in cauſa. inf. de quæſtionibus. In cauſa autem ſunt yxαε⁴⁶ει t nihil odioſius vulgo haberi ſoleat.
DSQuod Scuola, Gad mariti,&admulieru impen-
fſas refert. Namſi mulier pridie vindemias doti dedit, mox ſublatis A marito vindemiis diuertit, non putat ei vndecim dantaxat menſium fructus reſtitui, ſed& impenſas, quæ ante, quam portiones fructunm hant, dequcendæ ſunt. Igi- tur ſi& maritus aliquid impenderit in eundem annum, Vtriuſque impenſæ concurrent.
Quod dictum eſt, Fruclus intelligi deductis impenſis, du- bium non eſt, quin de ſumpribus à marito factis recte acci- piatur, ſi in fructus quærendos facti ſunt. Nam quæ ad perpe- tuam agri vtilitatem Bunt, cum fructibus non computan- tur, vt poſtea dicemus.§. impendi. infr.& titu. de impenſ.in res dota. Ad vxoris etiam impenſas hoe dictum, quod Sabi- ni eſſe videtur, referri poteſt, autore Scæuola, idque exem- plo VIpianus declarat. Si mulier ante vindemias fundum fructibus plenum dederit marito,& vno tantum menſe ſte- terit matrimonium: primum enim muliet impenſas à ſe fa- ctas ex fructibus deduceret: deinde reliqui fructus ita diui- dentur, vt maritus duodecima parte retenta, vndecim par- tes mulieri reſtituat. Quod ſi ab vtroque in eandem vineam ſumptus facti ſint, quia neceſſe fuit marito in vindemiam ali-
quid impendere, vtriuſque impenſæ concurrent,& ab vtr aq;
parte deducentur.
Et ita, ſiimpenſarum à muliere futarum ratio habea- tur, cum plurimis annu in matrimonio fuit, neceße eſt, pri- mi anni temports computari, quod fuit ante datum Pr ædlium. A
Si verum eſt dictum Scæuolæ de impenſis à muliere fa- Ktis, hincconſequens eſt, mulierem impenſas quoque de- ducere, ſi plurimis annis ſteterit matrimonium, nedum ſi ante finem anni diſſolutum fuerit. Nam im penſæ factæ à mu- nere primi anni tempore, quod dationem prædii dotalis ante- ceſſit, ei reſtituentur. G
„'pinianus libro vndecimo quæitionum, diuortiofa- oto, fiuétus diuidi ait, non ex die locationis, ſed habita ra-
26 3
pne precrdentu temporisquomalier in matrimonio frit. Neque enim ſi vindemiæ tempore fundus in dotem datus ſit, eumque vir ex Calendis Nouembribus primu fruen- dum locauerit, menſis Ianuar, ſuprema die facto diuortio,
retinere virum& windemiæfructus,& eius anni, quo di⸗
uortium factum eſt, quartam partem merceais, æquum eſt.
Matrimonium contractum eſt tem pore videmiæ, Ca-
*
lendis videlicet Octobtis, id enim eſt fere tempus vinde-
miæ, Plin. lib. 18. leg. a. C. de fer. data eſt in dotem vinea, ex qua maritus ſtatim fructus percepir,& ex Calend. Nouemb.
alicui colono eandem vineam locauit, deinde Januarii po-
ſtremo die ſolutum eſt matrimonium diuorrio: quæritur, quomodo fructus torius anni inter maritum& vxorem di- uidi debeant?: Et videbatur diuiſio ita fieri debere, vt ma- ritus primum omnes vindemiæ fructus à ſe perceptos men- ſe Octobris retineat: deinde tantum ex mercede à colono
præſtanda capiat, quanto tempore poſt contractam loca-
tionem ſtetit matrimonium, id eſt, quarram partem, cum quarta parte anni ſtetiſſe proponatur. Verum idà ratione prorſus alienum eſle demonſtrat Papihianus, quia non ran- tum ex die locationis, ſed etiam contracti matrimonii, do- tiſque traditæ fructuum diuiſio facienda eſt, vt pro parte tem- poris, qua ſtetit matrimoniũ, fructus retinear maritus. Quod
autem hic dicirur, Non ex die locatronis,&ec. Iocutio frequens
eſt apud Iureconlultos, ſubauditurque dictio tantum, de qua
KZab aliis quoque aliquid annotatum eſt. Porro tametſi lo-
cationis hic fiat mentio, ramen idem dicendum erit,& ſi nulla locatio interuenerit. Quæſtio enim ac dubi tatio omnis, ex eo naſcitur, quod matrimonium in finem vnius anni& inis tium alterius incurrit. Proinde& ſi nullam eſſe faqam: ma- rito Iocationem proponamus, adhuc dubitabitur an fructus integros prioris anni retinere debeat maritus,& præterea
fructus poſterioris anni capere, pro rata parte temporis, qua
eo anno durauit matrimonium. Annum ſiquidem hic intelli- gimus, quo ager colirur fructuum quærendorum cauſa,& fructus colliguntur: quamuis aliter hoc verbum accipiatur
Plerunque pro ſubiecta materia.
AAMlioquinſi coactis vindemiis, altera die diuortium in-
tercedat, fructus integros retinebit. Sier die locationis dicamus diuiſionem faciendam eſ= ſe, abſurdum inde conſequi ait: quia ſi ſtatim à percepta vin- demia ſolueretur matrimonium, integros vindemiæ fructus perciperet, ac lucraretur maritus: quodtamen non fatebitur
is, qui diuiſionem hanc ad geometricam analogiam erigi de-
bere intellexerit. Nam locatio ſequentis anni minime cfficit, vt diuerſum ius eſſe debeat. ltaque ſinfine menſis lanuari diuortium fiu.& qua- tuor menſibus matrimonium ſieterit, vindemiæ fructus,& quarta portio mercedis inſtantis anni confundi debebunt,
Vex ea pecunia tertia portio Viro relinquatur.
Concludit in ſpecie propoſita, vt in diuiſione ſeruetur æqualitas„& proportio, de qua iam diximus, fructus vinde- miæ anni præteriti,& quartam partem mercedis inſtantis præſentiſque anni confundi debere, vt ex ca pecunia terria portio viro relinquatur. Quorum verborum oblcuritas
malctum negotii omnibus huius loci enarraroribus exhi-
buit. Et vulgo receptum eſt, fructus omnes vindemiæ con-
fundendos& commiſcendos eſſe cum quarta parte mercedis,
vt maritus tertiam partem eius pecuniæ confuſæ, arq ue com-
miſtæ retineat: veluti ſi ponamus XII. aureorum elle fructus
vindemiæ, totidem aureorum eſſe mercedem locationis: quia quarta eius mercedis portio cum fructibus coniuncta& con- fuſa, xv. efficit, maritus quinque aureos ex ca ſu mma capier:
Sedalias oſtendi, c. vlt. Diſput. anniuer. ideo iniuſtom& ini-
quam eſſe hanc computationem: quia cum tertia tantum par- te anni ſtetiſſe proponatur matrimonium, tertia reditus an- nui parte contentus eſſe debet maritus. Acne huius quidem ſententiæ auctores inficiantur, æqualitatem ac proportioné hic non ſeruari. Verum id aliquo colore,& ratione excuſaut, ſed adeo leui, friuolaque, vt eam relatu indignam omnino
exiſtimem. Videtur autem hic error exlinguæ Latina ignoe
&

—-————
——
262 ratione profectus, quaſi nihil referat an eius pecuniæ dicamus, an ex ea pecunia,&c. cum tamen inter hæc duo multum in- terſit. Non enim ait Papinianus tertiam partem eius pecu- niæ confuſæ marito relinquendam eſſe, ſed ex ea pecu- nia tertiam portionem, ſcilicet reditus annui. Nam in to- ta hac diſpuratione, de ea portione ſemper agitut, vt ue. b ceſſe hic non fuerit aliter eam exprimere. Tit autem æc confuſio fructuum cum quarta parte mercedis, ne alteru- ter in hac diuiſione afficiatur incommodo, ſi hanc dertann reditus annui partem, velex ſola mercede lvennomi⸗. 7 3 ſola fructuum quantitate meriamur. Ita ergo contun vn. tur, vt neque mercedis ſolius neque fructuum rantucn beatur ratio, ſed ſimul& fructuum,& mercedis. Fructuum, inquam, à tempore contra ii vique ourionſsonercedi vero àtempote locationis. vſqʒ ad üna matrimonii. Exemplo id facilius demonſtrari poterit. Ponec XII. aureorum eſſe mercedem locationis, fructus vindemiæ perceptos à marito aureorumm xXIIII. Habita talione Mere cedis folius aureos quatuor auferet maritus, Auæ tertia pars eſtx rr. aureorum. Habiravero fructuum ſolummodo ta- tione, aureos octo percipiet, cum eorum æſtimationis ter- tia pars hæc ſit. Verum confundi debent fructus cum quarta parte mercedis, ita vt præter quartam illam partem, fructuum quoque habeatur ratio prorata patte temporis, qua ſtetit matrimonium ante locationem. Itaque in noſtra hypotheſi quinque aureos capiet maritus, nempe tres aureos Pto quar-
ta parte mercedis, quæ eſt xx I. aureorum,& duos aureos pro
duodecima parte fructtuum, quam diximus quatuor& XX. aureorum eſſe. Fieri namque poteſt, vt longe amplius ſit in fructibus, quam ia mercede locationis aut contra: cum v- nius anni prouentus vberior eſſe ſoleat; quam alterius. leg. pretia rerum, ad legem Falcid. Quo caſu ſi ex mercede lo- cationis tertiam hanc partem metiamur, damnoſum id qui- dem erit marito, lucro vero vxoris cedet. Ssin autem ex fru- Ctibus, contra. Verum nulla ratio eſt, cur ex fructibus ſolis, aut mercede locationis ſola, tertiam hanc pattem ſuma- mus, cum vno arque eodem anno minime ſteterit matrimo-
nium, ſed in finem prioris anni, cuius ſunt fructus,& in po-
ſterioris inirium, cuius eſt locatio, incurrerit. Itaque huius incommodi vitandi gratia, vrilem excogitauit rationem Pa- pinianus, qua vtrique pfoſpiciatur,& neuter iuſtam queren- di cauſam habeat. Quod ſi vulgarem receptamque iuterpre- tationem ſequamur, pro quinque aureis; quos diximus marito deberi, nouem is aureos retinebit. Nam quarta pars mercedis(quæ trium aureorum eſt,) commiſta cum fructi- bus(quos diximus vigintiquatuor aureorum eſſe) ſeptem & viginti aureorum lummam efficiet, ex qua ſumma ter- tiam partem auferens maritus, nouem aureos conſeque- tut.ltaque multum à noſtra diſcrepat hæccomputario. Sed nec Alciati ſententia cum hac noſtra vſquequaque conſen- tit, tametſi prudenter animaduerterit, non de tertia parte illius pecuniæ confuſæ, ſed integri reditus annui Papinia- num loqui. Ait enim lib. Parad. 3. c. I. dandam marito quar- tam pattem mercedis,& præterea ex fructibus vindemiæ tantum ei lupplendum eſſe, quantum adtertiam partem mer- cedis conficiendam ſufficiat. Hoc igitur inter noſtram, eiuſq; ſententiam intereſt, quod in hac hypotheſſ ille quatuor au- reos tantum, nos quinque marito dandos eſſe coutendimus. Nec aliter fieri abſque manifeſta iniquitate& iniuria Dotoff. id quod à nobis ante demonſtratum eſt,& paulo poſt ali- quanto dilucidius explicabitur. Sane ſi eiuſdem æſtimatio- nis eſſe vtriuſque anni prouentum; id eſt, mercedem loca- tionis,& ftcuctus vindemiæ perceptos à marito propona- mus; talis computatio neutri coniugum damnola futura eſt, ac ne vlla quidem coufuſio tunc erit valde necelſaria. Proinde hypotheſes illæ, quibus fingitur vtriuſque anni reditus æqualis eſſe, ad huius confuſionis rationem expli- candam ineptiſſimæ ſunt. Rationem enim excogitare vo- luit Papinianus iniquitatis vitandæ, quæ ex varia fructuum quantitate,& æſtimatione vtriuſque anni oritur, ſi merce- dis ſolius, aut fructuum haberetur ratio. Quæ varietas in fructibus crebro accidere ſolet, vt experientia quotidie e- docemur. d.l. pretia rerum. Tractatur hic quæſtio difficilis vulgo exiſtimata. Simatrimonium non ſuprema dis lanua-
cti matrimonii vlque adtempus
Franc. Duareni(omment.
rii, ſed Septembris potius ſolutum fuerit, fieque annò ia⸗ tegro durauerit, quantam fructuum portionem retinere dcheat maritus. Paulus Caſtrenſ.& quidam alii putant eum præter integros fructus vindemiæ, penſionem ctiam to- tam locationis lucrari, nec quicquam vxotl reddere cogen- dum eſſe. Alii hæſitantes cogitandum id nobis relinquunt.
Quare ſi hæc Pauli opinio vera ſit, in ſpecie propoſita xxxvr.
aureds conſequetur maritus, nempe XXIIII. pPro antece- dente anno,& xi 1. pro anno ſequente. Nec eo ſe moueri Paulus ait, quod cum vno tantum anno ſtetetit matrimo- nium, maritus tamen duplicis anni fructum obtinere hacra- tione videatur. fruttus enim(inquit hi tanquam vnius anni ha- bendi ſunt, qui reliquis annisfert lion fuerit. Verum à Geome- trica proportione, quam hic ſpectandam eſſe diximus, valde aliena eſt hæc ſententia. Itaque reſpondeo in propoſita
quæſtione maritum vnius tantum anni fructus, ac reditus
lucrari debere, cum vno tantum anno ſteterir matrimo-
nium. Nec dubium eſt, quin fructus, de quibus hic quæri-
tur, duorum annorum fructus ſint: quia non eius lolum
temporis, quo percipiuntur, ſed etiam, quo curantur, ha-
benda eſt ratio. ũ. non ſolum, infra. In ea ergo hypotheſi, de
qua hic agitatur quæſtio, ratio poſtulat, vt maritus pro vn-
decim menſibus poſterioris anni, quibus durauit watti-
monium, nempe ab initio Nouembr. vſque ad finem Se- prembr. ſequentis,xt, aureos obtineat: pro primo autem il- Io menſe, id eſt, Octobr. qui finis fuit prioris anni, 11. aureos habebit, quæ xXII. pars eſt fructuum eius anni. Proinde ſum- ma integra totius annui reditus erit xiii. aureorum. Aque hinc conſequi videtur, ſi quatuor menſibus ſteterit matti- moniam, maritum tertiam eius ſummæ partem, nempe 11 1 1. aureos, cum tertia parte vnius aurei lucrari debere. Quod noſtræ computationi maxime aduerlſatur, qui pro quatuor menſibus maritum quinque aureos integros re- tinere dicimus. Et exiſtimant aliqui valde abſurdum eſle, vt maritus pro tertia parte anni habeat quinque, pro anno vero integro non quindecim; ſed rredecim tantum habeat. Vt enim ſe habet annus ad quindecim aureos, ita ſe habent quatuor menſes ad quinq; aureos. Sed hancrationem com- putandi fallacem eſſe deprehendimus, etſt aliquam veri- ratis ſpeciem habeat, eaque nos ipſos aliquando fefellerit.
Nam in hac computatione ſeparatim habenda eſt ratio v-
triuique anni, in quem incidit matrimonium, nec aliter pro⸗ portio,& æqualitas ſeruari poteſt. Exempli gratia: in no- ſtra hypotheſi maritus duos aureos retinet pro menſe O- ctobr. quivltimus menſis eſt prioris anni: quia ſi eo anno integro ſtetiſſet matrimonium, vigintiquatuor aureos ha- birurus fuiſſet. Sicut enim ſe habet annus ad vigintiqua- tuor aureos, ita ſe habet menſis ad duos aureos. Item pro tribus menſibus ſequentis anni, ideo retinet maritus tres aureos, quia pro eo anno integro duodecim aureos conlſe⸗ queretur. Nec dubium eſt, quin ſit eadem vnius anni ad duodecim aureos, quæ trium menſium ad tres aureos, pro- portio. Aliter autem computando in multas abſurditates incideremus, veluti ſi ponamus matrimonium contractum eſſe Calendis Auguſti,& finitum ſuprema die Nouembiis, pro quatuor illis menſibus, ſeptem habebit aureos maritus, cum tamen in tertia parte fructuum, quos maritus habe- ret, ſi pridie Calendas Auguſti finitum eſſet matrimonium, ſeptem aurei minime reperiantur. Verum ſeparatim inſpi⸗ eiendo,& computando vtriuſque anni fructus, ratio com- putarionis hic erit expeditiſſima, nec àproportione& x- quitate(quæ hic ſeruanda eſt) vel latum vnguem recede. tur. Quod ſi forte quiſpiam obiiciat, nos hic ſeparare fru⸗ ctus duorum annorum, contra iureconſulti mentem, qui fruttus confundendos eſſe ait,&. huic reſpondeo, nos fructus duorum annorum confundere ex ſententia lureconſulti, cum trientem mwarito debitum ex fructibus vtriuſque anni capimus, pro modo ſcilicet temporis, quo vtroque anno ſtetit matrimonium. Et hæc quidem attigeramus in libr. Diſput. anniuerſ. qui iam dudum editus eſt, ſed paucis ea
nobis perſtricta, nec tam diffuſe expoſita fuerant. Qax tes forte effecit, vt non ſatis perciperetur noſtra interpretatlo à viris eruditis, 4 eam poſtea reprehenderunt: quotum obiecta nobis diluere perfacile eſt. Eguinar. Baro, de bene⸗
Ca
mnmnetetateatetaeateeatatttttt 2

t proptindar Ptiotisanai,na eius annibtaig
11. aureorum, 4
enſibus erin mm̃ panen s autei lucmt e aduerlau, e aureos inn alde abſaräun vinque, gton m tuntum hade aureos, itake ed hancratiota us, etlt algur s alquanchii n habendack nonium, xecu- Exempligrui retinet pto ne anni: quuben atiquatuot i t annus 3d ig ucs autecs E o retinet manl odecim auts- t eadem full 1 maa ktesulti
in mlsi timonium cm
6
rema die Nes
zus eit,“
2 fuerahe 1
— 1
uins-
In Tit. Soluto matrimonio. 283
Ke. Nam in primis obiiciunt nimis exacte,& præfracte, nos
cõtra morem veterum Iuris auctorum proportionem Geo- metricam ſequi. Verum etſi intelligam, luris auctores, Geo- metricæ proportionis rationem non ſemper habere, cum vi-
elicet ex ea aliquod ſequi incommodum vident, tamen non
dubito, quin ad cam hic reſpiciendum eſſe voluerint. Id enim
ab eiſdem ſatis exprimitur, cum aiunt, pro rata parre temporis
fructus diuidendos eſſe.§. ex contrario.infra. Nec vlla res im-
pPedit, quo minus ad hanc proportionem diuiſio fructuum de qua hic loquimur, ſeruandæ æqualitatis cauſa inter conu-
ges commode exigi poſſit. Deinde obiciunt, noſtram inter⸗-
pretationem verbis ſiue Vlpiani, ſiue Papiniani in ocloco
non conuenire, cum ait fructus confundendos ſimpliciter, ac generaliter. Nos enim dicimus, Vou omnes fruttus vinde-
visæ pracedentis anni maritum luera i ſed pro rata parte tempo v, &c. Sed reſpondeo, Papinianum, aut ſi mauis Vlpianum, ne-
quaquam ſimpliciter dicere fructus confundendos eſſe, ſed ita confundendos, vt ex ea confuſione trientem reditus annai
habeat maritus. Et confundere fructus cum mercede, nihil aliud hic ſignificat(meo iudicio) quam ſi mul habere ratio-
nem fructuum,& mercedis in hac diuiſione. Illi perinde ver-
ba Iuriſconſalti accipiunt, ac ſi dixiſſet, maritum fructus vin- demiæ retinere ſiue lucrari, cum quarta parte mercedis,&c. Sed cur non certa pars fructuum prioris anai, vt mercedis locationis hic exprimitut? Reſpondeo, apud Vlpianum ſpe- ciatim tractatum non fuiſſe de quantitate fructuum prioris anni, quam perciperet maritus: ſed quæſitum fuiſſe generali- ter, an fructus percipere poſſet eius temporis, quod locatio- nem anteceſſit. Quare ſatis viſum fuit ei ſimpliciter reſpon- dere, ex fructibus eriam prioris anni maritum capere poſſe. Ac tametſi ex verbis eiuſdem ſubobſcuris ſatis coll gatur, quan-
tum ex illis fructibus capere debeat maritus, tamen veriſi-
mile eſt, eum, ſi de eo proprie quæſitum fuiſſet, clarius ali⸗ quanto,& apertius id demonſtraturum fuiſſe. Quartam vero
Partem merce dis ideo expreſſit, quia nulla dubitatio erat
quin ea debecetur, conueniebatque inter omnes zex die ſal- tem locationis, fructus diuidendos eſſe. Senſus igitur ho- rum verborum eſt, Fructus,& quartam partem merce dis, ita confandi,& commiſceri debere, vt præter quartam partem (de qua dubitatio nulla eſt) tantum ſumatur ex fructib. vin- demiæ, quantum ad tertiam partem reditus annui conficien- dam luſtieit Poſtremo contendunt noſtram opinionem in his verbis repugnare. Exea pecunia. Cum enim dicimus, Non omnes fructus maritum retinere, ſed pro rata parte temporis quo ſtetit matrimonium ante locationem nos omnem eam pecuniam marito relinqnendam eſſe intelligimus, non ex ea pecunia portionem,&c. Exiſtimo auté à ver borum proprie- tate, quibus vſus eſt hic Iureconſultus, noſtram interpreta- tionem non abhorrere, ſi abſq; cauillatione accipiatur. Quid enim refert, an maritus trientem ſuum capere ex ea pecu-
nia, quæ confuſa eſt, an vero eam pecuniam capere pro ſuo
triente dicatur? Sed multo facilius id aſſequetur,& intelliget quiſquis veterum luris auctorum lectioni aſſaeuerit,& in xo ſcribendi genere conciſo& ſubobſcuro, quo fere vſos eſſe cos videmus, tritus ac longo vlu exercitatus fuerit. Illad au- tem male habet pleroſque, quorum de ea re mecum fuit ſer- mo, quod nullus ſit reditus annuus, cuius hæc quinque au- reorum ſumma, de qua loquimur, tertia pottio dici poſſit. Verum conſiderandum eſt, Iureconſultos cum viderent quatuor menſibus ſtetiſſe matrimonium, qui tertiam anni partem conficiunt, animaduertiſſe in primis, maritum ter- tiam partem annui reditus conſequi debere. Sed quia ma- trimonio in duos annos cadente, dubitabatur„vtrius anni fcuctaum tertiam partem conſequeretur: nec pateretur æ- quitas vnius anni potius, quam alterius rationem haberi, eo veutum eſt, iniquitatis vitandæ cauſa, vt maritus quar- tam partem fructuum poſterioris anni,& prioris duodeci- mam obtineat, idque pro terria parte, quam lex ei attribuit, quæ que certi reditus annui tertia pars te vera eſſet, ſi vno at- que eodem anno conſtitiſſer matrimonium. Vtilitas igi-
tut ædaitaſque poſtulat, imo flagitat, vthas partes coniun-
ctas, quartam ſcilicet ac duodecimam, pro tertia parte accipi- amus, quamuis fubtiliter diſputando, nullius annui reditus tertia portio hæc pecunia vere dicatur.
Ex contrario quoque idem obſeruandum 2t. Namt mulier percepta vindemia, ſlatim fundum viro in dotem dederit,& vir ex Calendis Martiis eundem locauerit, & Calendis Aprilibus primis dinortinm ſecutum fuerit, non ſolum partem duadodecimam mercedis, ſed pro modo temporis omniam menſium, quo dotale praædium fuit, ex mercede, quæ debebatur, portionem retinebin
Alio exemplo docet VIpianus, quod ante dictum fuit, non ex tempore locationis ſolum, ſed contracti pocius matrimo- mii fructus diuidendos eſſèe inter cöniuges ſoluto matrimo⸗ nio. Eſtque hoc exemplum ſuperiori diſſimile, ac contra- riam: quandoqunidem in ſuperiori exemplo poſitum eſt: V= zorem ante vind miam fundum plenum fruct bus in dotem dediſſe,& fructus à marito perceptos eſſe. Hic autem perce- pta iam vindemia, nempe Calend. Neuemb- fandus in do- tem datus eſt, ſed poſtea a marito locatus eſt Calen. Mattii. Et quia quinque menſibus ſtetit matrimonium ‚maritus quin-
uè pattes totius mercedis annux lucrabitur. Nec vlla confu= de hic neceſſaria eſt vt in ſuperioti hypotheſi, quia hoc matrimonium in duos annos non incidit, fed in vnum tantũ, quo ager locatus fuit, vt marito ſolius mefcedis hichabearur ratio. S&d, r⸗ modo temporis. Hic oblſerua quod nullibi clarius expreſſum eſt, in hac fructuum diuiſione ſeruari proportio- nem Geometricam, in qua Ariſtoreles verſari iuſtitiam ait.
Nam ſicur ſe habet annus( exempli gratia) ad duodecim au- reos, ita ſe habeat quinque meaſes, ad quinque aureos. Arqus ideo æquum eſt, vt maritus, qui pro anno integro duodecim aureos haberet, pro quinque menſibus quinque aureos reci- neat. Portionem re ineb t Alia cauſa eſt fundi ve nditi, qui prius locatus fuerat, vt hic vulgo ab aliis annotatum eſt„qui tamen huius diuerſitatis rationem non ſatis explicant. Nam ſi fun- dus locatus venditus ſit, die locationis nondum cedente, non vendicor, ſed emptor mercedem accipete debet, vt Paulus de fundo à Cæſare vendito loquens lib. 3. decretorum ait. l. vls. infra de iure fiſci. Nec vlla interi pſos fit diuiſio, quocunque tempore anni fandus venditus fuerit. Fractus enim huiul⸗ modi, aut mercedes, pars fundi eſſe intell guntur, ac idcirco veudito fundo in emptotem tranſeunt. Sed hic diaiduntur fructus pro rata parte temporis: quia dos pro oneribus ma⸗ trimonii ſuſtinendis datur, vt iam ſæpe dictum eſt. l. proo-
necibus. C. de iure dot. Verum quod Paul s ait, em ptorem
eius anni penſionem accipere, d.]. vlt. cum diſtinctone VI- Piani conuenire non videtur, qui fructus quidem maturos cmptori cedere ait: ſed ſi ager locatus ſit, penſiones ei cede- re, qui locauerit, id eſt, venditori. l. lulianus.§. ſi fruct. bus. ſap. de actio. emp. Itaque Pauli dictum ita in terpretamur, vt emptor mercedem accipiat, non à colono, led à venditore. Non enim aduerſus colonum actionem emptor habet, ſed aut exactam à venditore mercedem petit, ant cogit eum vr ſu- is actionibus cedat, quoniam id æquitati& bonæ fidei con- ſentaneum eſt. l. lulianus. in is autem. l. ſi cum fundum. ſup. decontrah. empr. Quinimo emptor fundi ante venditio- nem locati, poteſt fructus percipere expulſo colono, ſi mer- cede locationis contentus forte non ſit. l. ar bores. ſupra, de vſufr. ita tamen vt ſalua mancat zctio conductori aduer- ſus locatorem, quod ei frui non liceat- Sedmm quæſtione à Pau- lo ttactata Imperator ipſe fundum vendiderat,& quia pe⸗ riculum erat, ne ſi à colono fructus auferrer emptor, eo nomine Imperator conueniretur à colono„veilius vifum eſt, propter fauorem ſiſci, vt emptor non fructus, ſed mer- cedem tantum accipiat. d. I. vltim. Solent autem& alii caſus annotati, in quibus fructuum diuiſio non ht pro modo tem- poris,&c. quod ratio aliqua id faciendum non eſſe(uadeat- veluti cum vſufructuarius nondam finito anno moritur. Benim fructus totius anni ad hæredes ſuos traaſmirtit, nec proprietatis dominus aliquid ex eis capit. l. defuncta. ſuprà de vſafruct. modo fructus à defuncto percepri fuerint. jeg. f fur.ſupr. de vſufruct.l. qui ſcit. infra, de vſufr. Nonenmm pro onere aliquo ſaſtinendo ſeos fructus lucratur vlufcu- Ctuarius, ſicut maritus pro onerib. matrimonii rei doralis
fructus acqyuirit. Vſufructuario comparantur morib. noſtris ſacerdotes beneficiarii. gl.pragm. Sed iure Pontficio nullos

Ar
164 Franc. Duareni Comment.
fructus ad hæredes ſuos transferunt„c. ad hæc. c. relatum. de teſta.& vſuari magis, quam vſufructunxii, habentur. c. epi- ſcopus.0. q. 2. c. epiſcopus. 12². ꝗ.i. Pamr. in c. cum eſſes. de teſta. Qua de re accuratius in iuris pontifiq commentarüsdiſ- putaui. De clientibus noſtri temporis, qui vaſalli dicuntur, extat in Hortenſii rhapſodia conſtiturio, quam qui volet, in- ſpiciat.. his conſequenter.tit. hic fi. leg. De ſtipendiis& ſala- riis Magiſtratuum, Doctorum,& aliorum huiuſmodi quæ- ſtio aliis in locis aptius aliquanto& opportunius tractatur.. diem fancto. ſupra de offi. aſſeſſo. l. qui operas.· item cum quidam. l. ſed addes.§. vlt. ſupra loca. l. poſt duos. C. de aduoc. diuer. iud.l. matriculam. C. de agen. in reb. lllud præterea quę- ſitum eſt, Si maritus vxori annuum reliquerit;& ea nondum finito anno deceſſerit, an hæredib. eius integrum legatum de- beatur? Et l.·. de ann. lega. Modeſtinus reſpondit deberi. Nam & initio anni cedit dies huius legati, quamuis in ſtipulationi- bus diuerſum ius ſit. l. 1. C. quando dies lega. ced.
Ttem ſi meſſe⸗ eius anni, quo diuortium factum eft, co- lonum ex forma loc2atiouis ſequantur aute vindemiam ſo- latomatrimonio: nihilominus pecunla meſßium in compu- tationem cum ſpe futuræ vindemiæ veniet.
Hic oſtendit Vlpianus in hac diuiſione fructuum nihil re-
ferre, an tempore, quo fructus percepti ſunt, matrimonium
ſteterit, necne, modo eo anno, cuius ſunt fructus, ſteterit. Non enim fructus eius temporis ſunt, quo colliguntur, ſedto-
tius antecedentis temporis, quo curantur, vt paulo poſt dice- mus.§. non ſolum. Pone erh ita contractam eſſe fundi dota- lis locationem, vt meſſes colonum ſequantur, ſed eo nomine
locator ab eo pecuniam accipiat. Deinde nondum finito an-
no matrimonium ante vindemiam ſolutum eſſe. Hic duplex oritur quæſtio:vna de vindemia, quæ nondum percepta fue-
rat tempore ſoluti matrimonii: altera de fructibus, qui coloni
ſunt, ideoque non videntur in computationem venite. Sed Vlpianus hic ait, tam vindemiam, quam meſſes in computa-
tionem venire. Licet enim meſſes colonum ſequantur, tamen
eo nomine pecuniam pendit, quæ etſi fructus vere non ſit, tamen pro fructu habetur, vt poſtea dicemus. I. mercedis. de peti. hæred. Nec eo moueri debemus, quod matrimoniam ante collectam perceptamque vindemiam ſolutum ſir, pro-
pter rationem, quæ iam adducta fuit. 1
Apparet igitur ex his, illos fructus quos mulier perte- pit, antequam nuberet, non debere in contributiones,
Venire.
Ex his quæ iam dicta ſunt, apparet, fructus 4 muliere pet-
ceptos ante matrimonium, in contributionem non veni- re, ſed mulieri integros acquiri. Cum enim poſitum fuiſler, vxorem vindemia iam percepta nupſiſſe,& fundum poſtea
à marito locatum faiſſe, dictum fuit, ſolam mercedem lo- cationis diuidi, nec fructuum ante perceprorum vlla men- tio facta eſt. Sed quæſierit forte quiſpiam, Cur poſt matri- monium porius, quam ante percepti fructus diuiduntur? Nam cum vtrique matrimonio non conſtante percipian- tur, non videtur diuerſum ius eſſe debere. Ratio aurem di- uerſitatis hæc eſt, quia non ſicut fructus percepti totius an- tecedentis anni fructus eſſe intelliguntur, ita etiam anni
ſequentis, vt ſupra admonuimus.. 3 2 Obdonatioues, item ob res amotas ex his frustibus,
qui poſt diuortium percepti funt, compenſationes fieri Miar ciale ahnhewuren dinrart ertht Qu muis matitus vxorireddere debeat fructus, qui poſt diuorcium petcepti ſunt/ vt iam diximus) tamen ſi quid vicif ſim eiab vxore debeatur, ob res puta donatas, aut amotas, compenſario fier. Hoctamen aceipiendum eſſe vulgoò cre- ditur, cum Hinc inde quantitas& pecunia debetur: quia for- te fructus Conſumpti lunt, ac etiam res amotæ, quarum peti- tur æſtimatio. Aiunt enim ita demum compenlationi locum eſſe, ſi quantitas, non ſpecies, aut corpus aliquod petatur. l. ſi conutflerit. de pig. ack. Sed quantopere vecbis Vlpiani repu- gnethæcinterpreratiè, nemo non videt. Nam nec verumil- lud eſt, quiod apud ipſos velut axioma cerriſſimum, atque in- debitatum haberur ediei cum Juantitate compenſationem non
—
admitti: idque præter hunc Vlpiani locum(quitamen clarus ac perſpicuus eſt) aliis rationibus,& argumentis prohari faci. le poteſt. Ac in primis Iuſtinianus officiũ iudicis demonſtrans in iudiciis bonæ fidei generaliter tradit, Si quid actorem inu- cem præſtare oporteat, eo compenſato,eum cum quoa gitur, in reli- quum condemnari oportere.§. in bonæ fidei, Inſtit. de actio. Quod profecto non videtur ita poſſe accipi, vt nunquam lo- cum habeat, niſi quantitas vltro citroque petita fuerit: idꝗque paulo poſt apertius docebimus. Mouet me præterea luſtinia-
ni conſtitutio, quæ compenſarionem admitti vult in omni-
bus tam in rem, quam in perſonam, actionibus, l.vlt. C. de cõ- pen. cum ſit certiſſimum, ſpecies& corpora vindicari ſolere, non pecuniam, niſi vt ſpecies magis, quam vt quantitas peta- tur. Sed& eadem conſtitutione excipitur is, qui Pollelüonem alienã per vim occupauit. Quod fruſtra fieret, ſi poſſeſſionis id eſt, prædii compenſatio non admitteretur. Hoc enim ver. bum pro prædio accipi, notius eſt, quam vt probari debeat.
interdum. de ver. ſig. l.2. C. de prob. Excipitur quoq; is, quirẽ
depoſuit. d. I. vlt...ſi quis. C. depoſ. Acnominatim loquitar
conſtitutio depoſitum excipiens, tam de re, id eſt, ſpecielen
corpore, quam de pecunia depoſita. Quod proculdubio nun- quam excepiſſet luſtinianus, niſi ſpeciei cum quantitate com- penſatio alias reciperetur. d. l. ſi quis. Eodem pertinet quod Seneca, lib. 6. de benef. de compenſatione loquens, corporũ quoq; meminit. Non tantum, inquit, inter creditorem& de- bitorem iudex ſeder, qui dicat, Pecuniam credidiſti? Quid er- goꝛpecus abegiſti, ſeruum eius occidiſti, argentum, quod non emeras, poſſides, æſtimatione facta debitor diſcede, qui cre- ditor veneras,&c. Nec deſunt exempla apud luris auttotes, eorum contractuum, in quibus compenſationis huius habe- tur ratio, ne quis verba luſtiniani, quorum ante meminimus, de quantitate tantum, non etiam de ſpecie accipienda putet.l. ſi quis tem.de acq.poſſeſ.l.ſi is, qui rem. l. creditoris.§. vlt. de fur. Cum enim commodatarius rem commodatam petit à
commodatario, poteſt commodatarius rem commodatam
velut pignoris loco retinere, donec pecunia ſibi debita ſolua- tur. d.l. ſi quis rem. Nec eo moueri debemus, quod retentio- nis, non compenſationis, menrio fiat, quoniam Iuriſconſalti de his contractibus loquentes promiſcue his verbis vtuntur.
I. in rebus.§. vlt. commo. l.I. S. rerum amotarum.& hoc§.
Noſtram quoque ſententiam iuuat, quod Scæuola ſcribit: Si deòcas detem, aut hominem, vtrum aduerſarius volet, ita debiti oompenſationem admitti, ſi aduerſarius palam dixiſſet, vtrum
voluiſét.. ſi debeas. ſupr. de compen. Nam vtrumcunque di-
xeric ſe velle, Scæuola ei compenſare permittit: quamuis di-
ctum Scæuolæ perperam cæteri ad ſuæ opinionis confirma-
tionem detorqueant. Nolim tamen inficiari, quod ad effectũ compenſationis attinet, inter quantitatem, ac ſpeciem ali- quid iatereſſe: quia cum hinc inde quantitas debetur, ipſo iure alter ab altero liberatur. l. ſi conuenerit. de pign. actio. quod hæ res functionem in genere ſuo recipiant. l. 2.§. mu- tui datio. de reb. credit. adeo vt conuentus coram iudice ſe- ſe iam liberatum recte contendat. At in obligatione ſpeciei,
non ſtatim ſit liberatio, ſed poſtulat àiudice reus conuentus,
vt compenſationem admittat:proinde vere dictum eſt, com- modatarium prætextu debiti reſtiturionem rei commodatæ recuſare non poſſe. l. vlt. C. commod. quia res commodata, in pecunia, ſiue quantitate non conſiſtit. Verum nihilomi-
nus poterit is à quo ſpecies petitur, in iudicio poſtulare, vt iudex compenſationis rationem habeat. Aciudisis officium
in huiuſmodi indiciis tale mihi videtur eſſe, vt rem iubeat re- tineri pignoris loco, donec aduerſarius ſoluerit, aut initarei
eſtimatione litigatores inuicem liberatos, vſque ad con-
currentem quantitatem, dimittat. Et hac compenſatione Iuſtinianus ipſo iure minui quaſcunque actiones conſtituit.
I. vlt. C. de compen. Quod vtique ſic accipiendum eſt, nonvt
ipſo iure, ac ſine iudice alter ab altero liberetur, alioquin in- ter quantitatem, ac ſpeciem nulla eſſet differentia: ſed vt ne-
ceſſdarium non ſit, doli exceptionem opponere.§. in bo-
næ fidei. Inſtit. dactio. Nec illud quidem prætereundum eſt, quod luſtinianus ex ſententia Papiniani ſtatuit. Non- ſolum iudicem de abſolutione rei iudicare. ſed es ipſum a torem ſi econtrario fuerit obnoxius inuentus, condemnara. leg. cum Papi- nianus. C. de ſenten.& interlocut. Quanquam non ignoro
hanc
—

mpenlationelo deu,n unquit,jnter cen a, Pecuniam crecicütne nun- 4 sz occidiſti, atgentuda ne tacta debitor dilett: unt exewpla apudluna dus compenſationi h aiani quorum anteme dam de ſpecie acchient 5,qui rem. lcredtoti tarins rem commodin amodararius rem coun donccpecunia(bicch oueri debemas, quodn entio fat, quoniam lut es promiſcue his velbin C. terum amotarum niunat, quod Scæuobii vrrum aduerſcriut vultn duerſarius palamdirſt ompen. N am ntrnee- npeulate permitiit: qur teri ad ſuæ opinioni ert atameainficiuti,quocut ter quantitaten, ac ha ac iade quantitas Keda „1. ſi conuenerit de ſhi
eg, 30 epudemman, aa cul-
hanc compenſationem, de qua loquimur, 2 mutua petitio- ne, quam recõuentionem Vocamus, differre. Licet enim mu- tuæ actionis ſpecies quædam lit compenſatio, l. neque. C. de compenſat. tamen poteſt mutua actio abſque compenſa-
tione reperiri, vt puta, ſi is, vnde petitur, debitum non con- fiteatur, ſed viciſſim aduerſus actorem experiatur. Nam op- ponens compenſationem, bonam fidem agnoſcit, confite- 1 rurque debitum; ſed inſtar apud iudicem vt pecuniæ ſibi
debitæ ratio quoque habeatur. Poſtremo notandum eſt, hoc ius conſtitutione luſtiniani abrogatum eſſe: adeo vt ob eas cauſas, de quibus iam diximus, nulla admittatur com- penſatio.§. taceat. Cod. de rei vxo. actio. verba eius hæc ſunt de actione rei vxoriæ loquentis: Taceat in earetentionum ver-
Hoſitas. Quid enim opus eſt inducere ob more⸗ retentionem, alio
auxilio ex moribus introductos velex quaà cauſa ob res donatas re- tento introducaturꝰ cum ſit donatori facultas per actionẽ in rem
directam, vel per vtilem, velper condictionem ſuo iuri mederi.
Sed nec retenrio ob res amotas neceſſaria eſt: cum pateat omnibus maritis rerum amotarum iudicium,&c. Quibus verbis mani-
feſtiſſime oſtendit Iuſtinianus, ſe ius antiquum emendare&.
abrogare. Nec vllum ius deca re, quod corrigere potuerirt, hoc excepto, reperitur. At enim affirmat Iuſtinianus in ſuis li-
bris nullam antinomiam, aut contrarieratem extare. Quod
fortaſſis non male dicitur ab eo de iis, quæ eodem tempore in libros iuris ciuilis ab eo relata ſunt. Sed conſtat ex ſub- ſcriptione conſtitutionis ipfius, eam poſt Eodicis, atque Pan- dectarum editionem, Codici inſertam fuiſle. Eſt enim ſub- ſcripta Lampadio,& Oreſte Conſulibus, cum Decio Conſ. Codex primum editus ſit. Actametſi data fuerit ea conſtitu- tio ante Pandctarum compoſitionem, tamen quia nondum ea promulgata, propoſi taque fuerat, non dubitarunt Pande- ctarum conſcriptores, ius antiquum de compenſatione dotis in eos libros referre. Sed in poſtrema editione,& emenda-
tione Codicis, quæ Pandectarum editionein ſecuta eſt, nem-
pe Theodoro Paulino Conſule„Eam conſtitutionem ad- ſcribi curauit luſtinianus, cum ius illud vetus de compen- ſacione adhuc in Pandectis remanſiſſe intelligeret. Itaque ferendus minime eſt eorum error, qui exiſtimant Iuſtinia- num in ea conſtitutione de retentione tantum, non etiam de com penſatione loqui, quaſi aliud compenſatio hic ſit, quam retentio. Nam retineri res dicuntur ob compenſationem. 1.4.ob negotium. ſup. de compen. Ac luriſconfulti de dote loquentes, promiſcue his verbis vti ſolent.l. 1.C. rerum amo.
I. dore. de dot. præleg.§. Propter retentionem. Inſti. de actio.
VIp. quoque in fragmentis Inſtitutio. tit. de dot. Ketentiones (inquit) ex dote fiunr„Aut propter iiberosaut propter moresaut propter impenſas, aut bropter res donatas, aur propter res amotas. Sed de aliis retentionum cauſis poſtea dicemus. I. rei iudica- tæ.§.vlt. Nihilo probabilior eſt eorum opinio, qui putant dotem quidem compenſari. acretineri non poſle fructus au-
tem doris poſſe. Quoniam exploratiſſimum eſt, huiuſmodi
fructus dotem augere, nec de is aliter, quam de ipſa dote, quam vxor dedit, marito iudicandum eſſe.l. ſi marito. S. ſi fun-
Qupdin anno aicitur poteft dici& in ſexmenſebus, ſa bis inanno fructus capiantur: vt eſtin locis irriguis ſed in pluribus annis idem Aicipoteſt, vr in ſylna cedua. temſi locatio agri talis ſit, Vt ſuper annuam morcedem quinquen- nio guoque aliquia amplius præſtaretur: in coenim quod
amplius eſt, tempus ad quinquennium computamus.
Cum dicimus, Eius anni fruttus, quo ſoluitur matrimo- mium, diuidendor e ſe inten coniuges pro modo temporis,&so. id eo anni mentionem faciamus, quod crebrius accidat, vr vnius anni cultura ad fruckuum productionem néceſlaria ſit. Itaque ſibifera terra ſit, ex qua bis in annof uctus capiantur, ſeme- ſtre tempus pro vno anno computabitur, eiuſque temporis fructus ſolum diuidentur: ſequentium vero ſex menſi um fru- ctus integri redderentur vxori. Eademque eſt ratio quin- quennii, ſi forte quinto quoque anno fructus percipiantur- velut ex ſylua cædua. Nam fructus totius quinquennii di- uidentur pro rata parte temporis, quo matrimonium non vltimo anno, ſed quinquennio ſtetit. Quod ſi locatus ſit ager in quinquennium, vt veterum mos fuit. leg. ſi in lege. 5
frumentum, mox legumen, demu anno, omniaque aliena vmbra aluntur. Quaterna cubita
ſeratur, altero lupinus, vicia, aut aliæ huiuſmodi fru
tur, ſiue annus, ſiue breuius aliq
In Tit. Soluto matrimonio. 265
colonus. l. item quæritur.§. vlt. ſupra loca. J. ſi quis nec cau- ſam. ſupra de rebus cred,& conuenerit vt non ſolum annis fingulis centum pendantur locatori ſed vt quinto quoque anno aliquid amplius, puta de tempore eius luſtri matrimonium ſolutum fuerit, illa de- cem inter maritum& vxorem dinidentur, quod quinque annorum fructus ſint. Vtigitur ſummatim oun nia comple- tamur, eius temporis in hac eſt diuiſione habenda ratio, cu- ius temporis fructus eſſe videbuntur, fiue annus ſit, ſiue ali- udtempus anno aut breuius, aut productius. Quod autem diximus: integrianni tempus non ſpectari, cum bis in an- no fructus capiuntur, ſic acci piendum eſſe atbitror. cum eiuſ dem generis fructus terra profert, puta tritici, aut hordei. Cuius rei exemplum refert Plin. lib. 1). cap. 4. In Chalcia, inquit, Rhodiorum inſula locus quidam eſt in tantum fæ-. cundus, vt ſuo rempore ſatum demetant hordeum, ſubla- rumque protinus ſerant,& cum aliis frugibus merant. Pro- inde& ſi demeſſo tritico ſtatim ſeratur milium„(Vt apud
nos fieri conſueuit) non ideo ſolum bis in anno producere
fructus recte dicetur. Nec puto biferam terram eo ſenſu veteres accepiſſe. Argumento eſt Virgilii locus, lib. 4. Ce- Or. Bifsrique Roſaria Pæſti.& quod Grammatici in eum lo- cum annotarunt. Adde quod cum locorum irriguorum hic meminit Vlpianus, ſatis demonſtrar de eiſdem fructibus hoc intelligendum: quandoquidem in locis nec irriguis nec ad- modum fertilibus poſt demeſſum frumentum, aliæ quædam
fruges eodem anno capiuntur. Præterea fructus illos fe-
cundarios, non ſex menſium, ſed breuioris temporis eſle vi- demus: cum tamen hic Vlpianus ſemeſtris temporis mentio- nem faciat, quaſi vtrique fructus tanto tempore producan- tur, ac binæ æſtates eodem anno ſint. Plin. lib. 6. cap. 17. Sed verba Plinii, quæ hunc locum illuſtrant, hic adſcribere præſtat exlib. 18. cap. 22. Ciuitas Africæ in mediis arenis, petentibus Syrteis Leptinque magnam, vocatur Tacape, felici ſuper o- mne miraculum riguo ſolo. Ternis fere mille paſſ. in omnem partem fons abundat largus quidem, ſed certis horarum patiis diſpenſatus inter incolas. Palmæ ibi prægrandi fub- ditur olea, huic ficus, fico punica, illi vitis, ſub vite ſeritur
—
eius ſoli in quadratum, nec vtà porrectis metiantur digitis, ſed in pugnum contractis quaternis denariis venundantur.
Super omnia eſt, biferam vitem, bis anno vindemiare. Et
niſi multiplici partu exinaniatur vhertas„pereunt luxuria ſinguli fructus,&c. Quaripoteſt, Si arua alternis ceſſent
(quod fieri præcipit Maroyquemadmodum diuiſio fructuum
fieri debeat: Et cenſent plerique, biennium in diuiſione pro
anno computandum eſſe. Qux ſententia non caret ratio-
ne: idemque non male dici poteſt, ſi vno anno frumentum
ero luj ges, quæ propter alia obiter ſeruntut, vt terram efficiant lætiorem Plin. lib. 18. cap. 14.15.21 Verum de iis rebus agricolas,&c rei ruſticæ peritos conſulere Oportet, quoties iudicandum„ac pronuntiandum erit: m emineritque ſemper iudex in hac di- uiſione, Quod æ⸗wius, melius, ſ[pectandum eſſe. l.penul. infra. Sufficit autem luriſconſulto, ſi ad eum referatur, quaſi de iure aperto reſpondere- Fructus diuidendos eſſe inter con- iuges pro modo totius tem poris, quo curantur,& colligun- uod, longiuſve tempus ſit. Quanto vero temporis ſpatio fructus quærantur, ad luriſ- conſulti munus non magnoperepertinet, vt nos in reſpon-
ſum Scæuolæ demonſtrauimus. cap. 1 22, tit. deverb. oblig. Ex his autem facile apparet cur Paulus dixerit, Quod in ſemen- tem erogatur, ſi non reſponderint meſſés, ex vindemia deducen- dum éſſe, quod totius anni vnus Frultusſt. l. ſi fundus.§. vlti. in- fra. Nam licet illi fructus non codem tempore colligantur, tamen quia eo tempore curantur, eiuſdem temporis fructus habendi funt.§. non ſolum. infra. 13.
Non ſölum autem de fundo, ſedetiam de pecore idem
dicemus, vt laua ouium, fatuſque pecorum prætetur, Quare enim ſi maritus prope partum oues doti acceperit,
item proximas tonſuræ, poßi partum,& tonſas oues proti- nus diuortio facto, nibil redaat? Nanm& hic fructus toto
Z
cem præſtentur, quocunque
m olus, omnia eodem
—
A„* 8„ 2 4 2 1 ——— 4—— K 4— 2 2 4 “—— 3. 1 1 — 1 . 3 3

— “
—.—————
—*— ———— ————
————
— e e 3— —-——————
——
—“—— ————
—— ——
——-——— hua — 2— L
—————— —— nnn— —————
466
tempore, quo curantur, non quo percipiuntur, rationem ac- cipere debemus. In ſeruo quoquè anni ratio habetur: vt, Lin annum forte operæ eius lacatæ ſint, præteriti tempors a
maritum, poſt diuortium autem, ad mulierem operæ per tineant. Hic docet Vlpianus, verbum fructus, late accipi, d
h 3 2 1 956/- diximus: nter coniuges matrimonio ſoluto fruttus d 7 4 4 76. Non enim eo verbo fruges tantum, quas terra fert, g
ia huiuſ- ficantur, ſed etiam fœtus pecorum, laaa ouiums,& al
modi, quæ fructus extraordivarii dicuntur zVarronea 2. dereruſt. c. 2. Item operæ ſeruorum, penſiones Prædio- rum,&c.
Ouo curantur. Obſerua hanc rationem, quæ Leluts rehäle quædamn eſt, ad quam hæc diſputatio de diuiſione fructu-
um exigi debet. Plurimæ etenim quæſtiones hic Witar ſo- lent, quæ hac ratione animaduerſa non multum difficultatis
habituræ ſunt. 1 De penſconibus quoqut prædiorum vrbanorum idem
eſt quod in frultibus ruſticorum.
Mercedes habitationum proprie fructus non ſunt: quia non naturaliter ex re proueniunt. 1. ſi nauis. ſup. de rei vin- dic. l. vſura. infra de verbo. ſignif. fructuum tamen loco ha- bentur:ac ſicut fructus rei dotalis in cõtributionem veniunt, leg. mercedes. ſupra de pet. hær. l.prædiorum. ſupra de vſur. Itaque vulgo ciuiles fructus non inepte appellari ſolent, quod non naturaliter proueniant exre, ſed tamen ciuili quadam ta-
tione pro fructibushabeantur.
Si fundum viro vxor in dotem dederit, iſque inde
arbores deciderit ſihæ fructus intelligitur, proportione an- ni debent reſtiui. Puto autem ſi arbores ceduæ fuerint vel
cremiales, Aici oportere in fructum cedere: ſiminus, qudſt deteriorem fundum feceru, maritum teneri. Sed ſ vi tem peſtatis ceciderint, dici oportet pretium earum Téſtituen- dam mulierinec infructum cederenon ma gis, quam ſithe-
ſaurus fuerit inuentus. Won enmin fructu computabitur,
ſed pars eius dimidiareſtituetur, quaſi in alieno inuenti.
Cæduarum arborum,& cremialium, fructus recte di- cuntur: ideoque quod ex eis cæditur, in contributionem venir. Alias autem arbores marito cædere non licet, nam in fruetu non ſunt, ſicur nee cuicunque aut colono, aur v-
ſuftuctuario. l. in fraudem.§. Conductor. de iure filci.l. item
E fundi.j. ſed ſi grandes, de vſu. Qua ratione Antiſtites no- ſtritemporis, qui prædiorum ſacrorum arbores cædunt quo- tidie, ac ingentem inde pecuniam corradunt; non ſe admi- niſtratores eorum bonorum; aut viufructuarios, ſed com- pilatores, ac depopulatores efle oſtendunt, nißt ob iuſtam legitimamque caufam id ab eildem fiat. Nec dubium eſt, quin huius dilapidationis nomine conueviri poſſint,& quicunque præterea ip ſis hæredes extiterint: idque a nobis demonſtratum eſt in iuris pontificii commentariis. Cremia- %s. Cremia à cremando dicuntur, vt quibuſdam placer. Suntque ſurculi tenues, ac aridi, qui facile comburuntur, leg. ligni. infra de leg. z. Columel. lib. 1 2. cap. 19. vnde cremiales arbores dictæ. Alii gremia,& gremiales legunt, cenſentque ſic dici, quodà tuſticis gremio deferri ſoleanr. Si theſaurus. Theſaurus in aliquo loco inuentus, cuius ſit, quæri ſolet. Nec difficilis eſt quæſtio, ſi aut in proprio fundo, aut in alie- no ab aliquo inuentum eſſe proponamus. Inuentus enim in proprio fundo acquiritur inuentori: in alieno inuentus inter dominum fundi,& inuentorem diuiditur.§. theſau- ros. Inſti. de rer. diui. Maior dubitatio eſt de eo, quem quis in loco ſacro, religioſove inuenit, propter conſtitutiones reſcriptaque Imperatorum, quæ conttaria ac pugnantia re- periuntur: nempe Hadriani,& M. Antonini, ac L. Veri Pratrum, quos Galliſtratus Diuos Fratres vocat. Hi namque ſtatuiſſe dicuntur, vt theſaurorum in locis ſacris, aut reli- gioſis repertorum, ditnidia pars fiſco vindicetur. leg. 3. 5. ſi in Iocis, inf. de iure fiſci. Contra Hadtianus, vr inuentorio- mnino acquirantur.§. theſauros. Inſt. de rerum diuiſio.
Franc. Duareni(omment.
Quanquam hoc caput non commemotat Spattianus quo loco huius reſcripti meminit in Hadriani vita. Sunt qui nega- tionem addant Calliſtrati verbis, veterum(vt allerunt) codicum fidem ſecuti. Quibus non temere aſfentiendum eſt, ſed illud Epicharmipotius retinendum: Neruos, arque artus ſapientiæ eſſe, Non temere credere. Exiſtimo autem hæc duo reicripta adeo pugnantia eſſe,& contraria, vt nulla ra- tione conciliari queant. Nec ideo inſimulandus eſt Iuſti- nianus, quaſi falſo ſcripſerit, nullam in libris ſuis antino- miam reperiri. leg. z. C. de vete. iure enucl. Eſt enim vtrobi. que narratio quædam hiſtorica, ac idcirco pugnantia loqui exiſtimandus non eſt, qui nihil conſtituit, ſed ab aliis ante conſtitura, quanquam ſibi inuicem diſſidentia, refert. Dif. ficultas autem ex eo oritur, quod variis in locis hæc deſeri. pta ſunt, vt videri poſſit Iuſtinianus vtrunque reſcriptum àſe recitatum probare, cui nec addere quicquam, nec detrahe.
re voluerit. Sed iam ſæpe admonui, locos huiuſmodi,vtte-
cte commodeque explicentur, perinde accipiendos eſſe, ac
ſi vno atque eodem loco deſcripti eſſent. Quius rei exemplum
„eſt apud Papinianũ, cum ait, Orationem Diui Seueri adraum
donationem pertinere. l. Papinianus. ſup. de don. inter vir. Qua de re ſupra ſatis fuſe diſſeruimus. Si igitur quis velit ea, quæ ſic diſſipata& diſiecta ſunt in iure ciuili, de theſauri inuen- tione diſponere, ac digerere vt nos plerunque facimus, acin poſterum nos facturos ſperamus) tametſi is de ſuo nihil o- mnino addiderit, nihil prorſus difficultatis reperietur, quæ quemquam remorari queat. Pone luſtinianum ita ſcripſiſſe. Hadrian. naturalem æquitatem ſecutus, theſaurum inuentum coneeſſit inuentori. Sed Diui fratres conſtituerunt, vt media pars fiſco vindicetur. Quis tam ſtupidus eſt, vt non videat, quid ſequendum eſſe hic Iuſtinianus voluerit? Cum enim v- tramque conſtitutionem referat tantum, nec quicquam im- mutet, dubium non eſt, quin prior conſtitutio poſteriori ce- dere debeat.l. vlt. ſupr. de conſti. prin. Iraque hanc ſententiam Federicus Imp. conſtitutione quadam ſua poſtea confirma- lit.tit.quę ſint regal.vt iam obſcurum eſſe non poſſit, quid iu- dicando ſequi debeamus.
Quaſ in alieno inuenti. Obſerua, fundum dotalem mariti proprium non eſſe, ſed vxoris. Sed quemadmodum hoc acci- pi debeat, ante declaratum fuit.
Si vir in fando mulieris dotali lapicidinas marma.
reacinuenerit,& fundum fructuoſiorem fecerit, marman, quod cæſum, neque exportatum eſt, mariti et,& impenſa non eſt eipræſtanda: quia nec in fructu eſt marmor: Niſi tale ſii vt lapts ihi renaſcatur: quales in Galliia,& in Ala. Sed ſicretifodinæ, velauri, vel cuius alterius materie ſint, velæ- renæ, vtique in fructuhabebuntur. b
Dubium non eſt, quin maritus, ſicut quĩicunque vſufru⸗ uarius, lapicidinis& fodinis omnibus fundi dotalis frua- tut. leg. item ſi fundi. de vſufru.l. ſi fundus. inf. Nam licetpro- prie dicantur fructus, qui producuntur e terra,& lublati, perceptique redeunt per interualla, ac renaſcuntur: tamen in fructu habentur quoque,& quodam modo renaſci videntur, quæ ita abundant, vt deficere non poſſint: aut non cito nec facile poſſint, cuiuſmodi ſunt lapides,& metalla. Proinde ma- rito licet lapicidinam dotali fundo aperire, modo fundum de- teriorem non faciat: marmorque ab eo cæſum conſtante ma- trimonio ipſi acquiritur, vt hic Vlpia. ait d. leg. item ſi fundi.
Euttuoſtorem fecerit. Qum videret maritus valde ſteri⸗ lem eſſe fundum dotalem, diligenter ſerutando, fodiendoque lapicidinas tandem marmoreas inuenit. Itaque vberior cœ- pit eſſe reditus fundi propter marmoris pretium, quamuis fortaſſe non renaſceretur. Nec aduerſatur huic interpreta- tioni Priſci Iaboleni ſententia, ſi quis verba eius ſine cauil⸗
latione acceperit. leg. vlt. de fundo dota. Licet ex ea nonnulli
colligant, aperta lapicidina,& cæſo lapide fundum ſemper deteriorem reddi, niſi lapis renaſcatur. Quod cum plane falſum ſit,& à communi ſenſu abhorreat, non iam dubiæ ſanitatis Priſcus(vt Plinius de eo ſeribit lib. 6. epiſt:) ſed de⸗ mens omnino iudicandus eſſet, adeo temere reſpondens non de iure, ſed de co, quod ruſtico cuiuis perinde notum eſſe poteſt, ac peritiſſimo Jureconſulto, Cum eni as “““ Priülcu

lanus. ſup.de donii 1. Siigitur uis ne. 4 n iure ciuili, dethenn Rnospl un plerunquefeden amus) tamerliig, kamerfiisceſu
us ditficultatis teyerer Pone luſtinianumn ing, mianum iaſg
em ſecutus thelzunmi ittatres conſtituennn stamſtupidus eſt mun linianus voluerit Cuna terat tantum, nec quiche aptior conſtitutio poli aſtiptin lraque hanc tar de quadam ſua poſteꝛan odſcutvm eſſenoa oli
Obſerua, fundum dotlen Sed quemadmodumh uit.
teris dotali lpiiuuun fructuufturem faenu tumeſt, muriiei b eci fractueſ mum aules in Galisu vius alterus materuii untur
l
dum videret mi eag
lxgentet ſ ſbesi . t.
cas ipuenl 38 iun f
et marmo ciote
In Tit. Soluto matrimonio. 26
Priſcus, Non putare ſe fundum deteriorem eſſe, ſitales ſunt lap,2i. dina, in quibus lapis reſcere poſſit, non negat profecto aliter contingere poſſe, vt fundus dererior non fiat. Caſum neque exporlatum. S ufficit cæſum eſſe, quamuis ex- portatum& reconditum non ſit, vt acquirarur marito. Quod & de fruct uario alibi dicitur. leg. ſi vſufructu. ſupra quibus mod. vſusfruct. ͤ Narii eſt. Diuerſum ius eſt in ea arbore, quæ nec cæ- qua, nec cremialis eſt vt ante diximus) cum tamen arbor hu- juſmodi renaſcatur. Sed quia eædi marmor ſolet, in eoque verſatur marmoris vſus,& vtilitas, id ita conſtitutum eſt. Ar- bores grandiores ſalubritatis, voluptatis, ornatus cauſa ſolent in multos annos conſeruari. Inter lapidem autem& theſau- rum ratio diuerſitatis obſcura non eſt.— mpenſa non eſt eipræaſtanda. Impenſa hæc vtilis eſſe videtut. Alioqui falſo dictum eſſet, fundum fructuoſiorem factum eſſe. Quare mirum eſt, cur non præſtetur ab vxore, cum ea impenſa dotem minuat. toto tit. de impen. in reb. dot. fact. infra. Sed arbitror hunc locum accipiendum eſſe de ſumptu fructus quærendi cauſa tantum facto: quamuis ex ea re for- taſſis fundus in perperuum redditus ſit fructuoſior. Con- ſtat enim huiuſmodi impenſam non repeti: vt poſtea doce: bimus.. impendi. infra. Si quis obiiciat nobis Ilabolenum exiſtimantem in eadem ſpecie impenſas vtiles præſtandas eſſe. leg.vlt. de fund. dot. Reſpondeo, Iabolenum de iure a- perto,& generaliter reſpondere, quaſi regulam quandam tradendo de impenſis vtilibus,&c. Quxæſtionem autem fa- cti attingere ei viſum non fuit in ea ſpecie, in qua quæri po- teſt quo confilio ſumptus facti ſint. Sed Vlpianus ad conſi- lium ſumptum facientis reſpicere voluit( vti iam diximus)& vtiles intellexit, quæ ob perpetuam fundi vtilitatem princi- paliter factæ ſint, nec aliter labolenum ſenſiſſe creden- dum eſt. Quia nec in fructu. Occurrit Vlpianus(niſi fallor) ta- citè ſobiectioni. Poterat enim probabiliter quiſpiam obiice- re, lapides cæſos in fructu eſſe,& in diuiſionem, contributio-
nemque venire: de qua ante diximus: atque ideo ſaltem de-
duci poſſe has impenſas, quamuis non repetantur. Sed Vl- pia. ait, marmor in fructu non eſſe, niſi renaſcatur. Quibus
verbis oſtendit, fructus proprie non dici, qui non renaſcun- tur: nec in iis locum eſſe aut diuiſioni, aut impenſarum de-
ductioni. Hoc enim commodum, quod fructus proprie
non eſt, ſed pro fructu aliquando habetur, eius ſolumtem-
poris eſt, quo percipitur, non anni antecedentis, ſicut fru- ctus, de quibus ſupra locuti ſumus. Quare quod dictum eſt,
Rationem haberi fractuum quo tempore curantur, Sc.§. non ſo-
lum. huic fructuum generi non poteſt conuenire, ſed aut ma- riti ſemper ſunt, aut mulieris. Ac idcirco de ſumptibus dedu- cendis hic quærendum non eſt. Ex his conſequitur ſuperioris dicti hanc rationem ſolam non eſſe, quia in fructu,&&. Quod & vocula, nec, mihi ſignificare videtur.
Renaſcatur. In fructu ea proprie eſſe dicuntur, quæ per- ceptione ipſa non minuuntur: renaſcentibus videlicet aliis, & in perceptorum locum ſuccedentibus. Sed latius hoc ver- bum accipimus plerunque vtilitatis cauſa, vt referatur ad ea, quæ forte reparantur, licet renaſci nequeant, vr Senecæ ver- bis vtar, libco Epiſtolar. 18.& ex quibus aliquid commodi percipitur, ſalua quoquo modo rei ſubſtantia. Notandum ſa- ne eſt, arbores, de quibus ſupra locuti ſumus, tametſi creſcant, ac renaſcãtur, in fructu non eſſe, quia perfectionem ſuam nõ aſſequuntur, niſi longiſſimo temporis ſpacio: eademque cauſa lapidum, metallorum& rerum huiuſmodi aliarum eſſe vide- tur.§. ſi fundum. ſup. Sed quid inter arbores, ac lapides inter- ſit, attigimus ſupra.
In Gallia& in Ahia. Non ſolum in Gallia& in Aſia de
quibus hic loquitur Vlpianus, ſed& in locis aliis lapides cre- ſcere didicimus ex veterum lectione, idemque de metallis, ſale, aliſque eiuſdem generis memoriæ proditum eſt. Pli- nius libro 3 6. cap. 1 8. Idem Theophraſtus,& Mutianus eſſe aliquos lapides qui pariant, credunt. Idem eodem lib. capit. 1ſ. Et inter plurima alia Italiæ miracula, ipſa marmora in lapicidinis creſcere author eſt Papirius Fabianus naturæ rerum peritiſſimus. Exemprtores quoque affirmant com- Pletiſponte illa montium vlcera. Quæ ſi vera ſunt, ipes eſt
nunquam defuturam luxuriam; Gec. Strabo lib.. Geogra- 7un 3 oe 1 vis 7 ℳ4, A9] 1 M pu u‿ν wακἀεασ,ννε* a⁴αντ⁴ Morq mi iανννϑνν, vabdmp 78ℳ NaA,u⁴⁵as o. 796 5, 50%, G 210„ zde έσeeάeν d ⁴‿αμέαμρ ο 1,&p 1„dic A as, c Qi uA- mpc. 53 Inffrultu habentur. Hæc igitur omnia, quorum proprie fructus non eſt, niſi renaſcantur(vti diximus) tamen pro- pter vtilitatem receptum eſt, vt habeantur in fructu: eis⸗ que fruatur is, qui vſumfructum habet„leg. item ſi fundi. ſupra devſufruct. Eademque ratio eſt aliarum huiuſmodi obuentionum. leg.vſufructu legato: ſupra de vſufr. leg. vxori meæ. de vſufr. lega. Illud animaduerſione dignum eſt, ſub a- lieno agro actis cuniculis, meralla effodi poſſe, ſi alias abſ- que domini vel fructuarii incommodo id fiat. Hocenim ob publicam vtilitatem conſtitutum eſt. leg. cuncti.leg. quol- dam. C. de metallar. etſi ratio iuris nonnihil repugnare vi- deatur. leg. altius. Cod. de ſeruit. I. Proculus. de dam. infect. Sed hoc ius ſingulare, adres alias, in quibus non ſimiliter publica verſatur vtilitas, facile producendum non eſt. leg. quod vero. de legibus. Cetera, quæ ad huins capitis expla- nationem pertinent, paulo poſt tractaturi ſumus, leg. ſi fun- dus. infra. b Interdum marito de fructibur à muliere cauetuy, G&nibilretinebit, ſifructibus ſtantibus fandam mulier re- cipiet: interum retinebit totum maritus,& nibil reſtitu- et:id eſt htnon plus erit, quam proportione eum retinere s- portet: interdum vero reddet, fi. plus percepit, quam eum retinere oportet, eadem conditio erit, G&rhicum ſocero, vel cum hærede alterutrius de dote agatur. Subiicitur hic velut as anidaaiwei quædam ſuperius di- Ctorum, cum aliqua tamen acceſſione. Nam interdum ma⸗- ritus fundum dotalem omnino reſtituit cum fructibus, cum videlicet fructus pendentes ſunt, qui pars fundi elle intelliguntur. leg. fructus pendentes. ſupra de tei vind. ſed exi- gitur à muliere, cui reſtitutio fit, cautio de ca portione fru- ctuum reddenda, quæ competit marito, poſtquam perce- pti fuerint. Interdum maritus totum retinet nec fructu- um nomine quicquam reddit vxori, nempe cum integzo anno ſtetit matrimonium, vel tantum impẽdit in dotem, vt nihil vxori præſtare debeat: Interdum vero partem rerinet, & pattem reddit, cum nondum finito anno ſolutum eſt ma- trimonium. b Cauetur. Hæc iudicialis cautio ptæſtatur marito, ab vxore ſecuritatis ſuæ cauſa, ſicut& viceuerſa maritus aliquando vxori cauet.leg.ſi filiofamilias.§.vlt. infra. Sed quæritur, An de ſatiſdatione debeat accipi, an de nuda tantum repromiſſio- ne? Et verius eſſe exiſtimo, nudam repromiſſionem ab vxo- re exigi, non etiam dationem fideiuſſoris. Nam rametſi ali- quando inter coniuges ſatiſdationi locus ſit. leg. ſi conſtante. §. quoties. infra. tamen in hoc caſu nec verba legis, nec ratio patitur, vt exigatur ſatisdatio. Cautionis enim appellatione nuda ſtipulatio ſignificatur. leg. ſancimus. C. de verb. ſign. niſi aliud adiectum ſit. leg. ſi mandato Titi..vlt. ſupra mand. l. 4. infra de fideicom. lib. vel niſi mens contraria euidenter oſtendatur. leg. in omnibus. vbi not. ſupra de iudi. Præterea ſocietas,& coniunctio, quæ eſt inter coniuges. leg. 1. ſupra de ritu nupt. ſuadet, vt benignias hoc verbum interpretemur, quod& inter ſocios factum à Iuriſconſultis animaduerti-
mus. leg. verum. ſupra pro ſocio. Exiſtimant aliqui, ſaltem ob-
ligationem bonorum,& hypothecam requiri. I. filio, infra vt lega. nomi. cau. quod certi iuris non eſſe mihi videtur. Verum in hoc iudicio in quo maxime ſpectatur æquitas, id admitti poſſe,& ad iudicis officium pertinere arbitror, cum ea obligatio marito vtilis, nec vxori oneroſa, grauiſque ſit. Eademque æquitas poſtulat vt hæc cautio interdum remit- tatur vxori,& maritus fundum retineat: veluti ſi appetat meſſis, aut vindemia, ac fructus proxime non ſint colligen- di. arg. l. ſi is à quo. infra, vt in pofl. ega. Item ſi vxor fundum relinquere malit viro, quam vllo ſe vinculo cautionis ob- ſtringere. l. hac edictali. C. de ſecun. nup. l. òe bonis.§. qui pu- pillo. infra de Carbo. edict. Nam licert æquum bonumque ſit, quod hic Vlpianus ait, tamen in his ſpeciebus longe æ- quius ac melius eſt non caueri. Et huiuſmodi æquitatis com-— — 2
—

26⁸ b paratio ſemper in hoc iudicio locum habere debet, leg. pen. Infra. Cic. lib. z. Offi. Dubitatum eſt apud Accurſium,& re- liquos Doctores ſcholaſticos, cum hoc iure fundus dotalis non ſtatim redderetur vxori, led annua, bima, trima die, quorſum exigatur à muliere cautio? Si enim id verum eſt, marito, donec collecti fuerint fructus, fundum retinere li- cet. Sed falſum id eſt, vecbiſque conſtitutionis luſtiniani, qua ius antiquum emendatur, contrarium.§. exactio. G. de rei vxo. act. Nam veteri iure iis exceptis, quæ conſtabant ondere, numero, aut menſura, res dotales ſtatim redde⸗ Pantur cum in fundo.§. ſi fandus. ſupra de iure dot. O & Vlpianus apette exprimic in ftagmentis Inſtitutionum, ti. de dote. Maior quæſtio eſt de compenſatione, quam Do- ctores vulgares hic mirantur; locum non habere. Videtur enim maritus iure compenſationis fundum retinere poſ- le, pro fructibus, qui ſibi debentur. Sedilli abſurdum eſ- ſe aiunt, vt res principalis pro Hincque colligunt, eum, qui ad recuperandam arcem uœ- mine alterius ſumptus fecit, tamen eain retinere non poſſe, dum ſumptus refundantur. Ad quam ſententiam confir- mandam, leges adrem nihil pertinentes, ridicule admodum citant. leg. mater. l. ſi mancipium. C. de rei vend.l. inciuile. C. de furt. Ego vero non dubito, quin compenſatio in huiuſmo- di caſibus recipi debeat. l. ſumptus. l. in fundo. ſupra de rei vendic. idque ſatis perſpicuum eſt ex his, quæ ſupra diſſerui- mus.§. ob donationes. Ideo autem hic non eſt locus compen-
ſationi, ac retentioni fundi: quia per mulierem non ſtat, quo
minus partem ſuam auferat maritus.
Impendi autem fructuum percipiendorum cauſa Pomponius ait, quodlin arando, ſerendoque agro impenſaum eſt: quodque in tutelam ædifäciorumn„ægranwe ſeruum cu- randumi ſcilicet ſiex ædificio, velſeruofrultus aliqui perci- piebaatur. Sed hæimpenſæ non repetuntur; cum maritus ructum totius anniretinet, quia ex fructibus prius impen- ſis ſatisfaciendum eſt. Plane ſi nouam villam neceſſario ex- rruxit, vel veterem totam ſine culpa ſua collapſam resi- tuit, erit eius impen ſe petitio. Simili modo&i paſtinam inſtituit. Hæ enim impenſc, aut in res neceſſärias aut in-
utiles cedunt, pariuntque marito actionem. b
Hic explicat Vlpianus quod ante dictum fuit, Snfruttu- um diuiſione ſumptiu deducendos eſeé. hac lege, in principio. Ait enim, impenſas, fine ſamptus hic accipi, qui fructuum gra- tia fiunt. Nam ſi qnid impenſum ſic in rem dotalem, non pro- pter fructus, ſed ob perpetuam rei vtilitatem, id non com- pentabitur cum fructibus, ſed reperetur ab vxore, eoque no- mine actio marito dabitur. Vrilius autem eſt marito repeti- tionem fructuum habere, quam compenſationem, ſiue de- ductionemquia fieri poteſt, vt nullos fructus producat ager, aut fructuum quantitas ſumptibus minor ſit. Ac certum eſt, ex fructibus alterius anniſequentis nihil dedacendum eſ- ſe. leg. ſi fundus. 6. quod in ſementem infra. De ſumptib. au- tem, qui in fructus finnt, duo notanda ſunr. Vnum eſt, hos ſumptus compenſari cum fructibus ac fructus minuere, qua- tenus probabilem modum non excedunt. leg. inter quos.§. vlt. infr. de damno infect. Id enim æquitati conſentaneum eſt,& veterum de re ruſtica præceptionibus, qui nihil minus expedire dlcebaatenam agrum optime colere. Alterum eſt, ſi per obliuionem aliquam, erroremve dos reſtituta abſque ſumptuum deductione fuerit, condictionem, repetitionem- que marito competere, vt recte mihi Zaſius ſenſiſſe videtur.
arg. leg. ſed ſi me putem. ſupra de cond. inde.
In tutelam adificiorum. Hoc exemplum videtur conue- nire ſumptibus, qui ad perpetuam rei dotalis vtilitatem fiunt, quoniam abſque hae tutela& curatione res dotalis ſalua eſſe non poſſet. Sed& exemplum de paſtinatione(quod poſtea ſequitut) ad fructus quoque quærendos pertinere di- ci poteſt: vt mirum ſit hæc exem plaab Vlpiano eonfundi. Sed animaduertere debemus ſæpenumero contingere, vt ob impenſas fructuum quærendorum cauſa factas, ager fru- ctuoſior ac vtilior reddatur,& viceuerſa, vt impenſæ in
fundum ipſum principaliter factæ ad fructus quærendos pro-
ructibus tantum deducetur. dictal. pen.
Quod
0 acceſſione aliqua retineatur.
Franc. Duareni(omment.
ſint. Nec dubium eſt, quin ſpectare debeamus, quod prin- cipaliter actum eſt, l. vlt. infra, de impen. in reb. dot. Quod ſ id non appareat, ex genere,& magnitudine impendiorum xſtimabitur. leg. pen. infra de impen: in reb. dot. fact. Vt(ex- empli gratia, modicam refectionem ædificii ad fructus quæ- rendos factam interpretabimur. Ideoque talis impenſa ex Magna vero impenſa in ex- tructionem villæ facta repetetur ab vxore, ac dotem minuer,
VIII. PAVLVS LIB. VI A D SABINVM.
e
8 I fundus in dotem datus ſir, in quo lapircæditur, lpi.
Ncudinarum commodum ad maritum pertinere conſtat, quia palam ſit, eo animo dediſſe mulierem fundun, vth
zuctus ad maritum pertineat, niſi contrariam voluntaten in dote danda declarauerit mulier. Fundo in dotem dato, in quo lapicidinæ ſunt, marito ie
cer inde lapides cædere, quamuis non renaſcantu forte, at-
que ideo in fructu eſſe non proprie dicantur, ve ſupra annota. uimus.§. ſi vir. Nam omne emolumentum, commodum que ſolitum ex re capi, pro fructu habetur,& ad maritum petti-
ner. l item ſi fundi. ſupra de vſuftuct.
uia palam ſit. Credibile eſt, mulierem, quæ ſimpliciter, & abſque vlla declaratione voluntatis fundum dat in dotem, in quo lapides cædi ſolent, velle vt maritus lapides cæden- di ius habeat. Qup caſu dicuntur fructus eſſe benignioriin- terpretatione: alias in fructu non habentur. Ac idcirco recte
Pomponius ait, nummos ex venditione huiuſmodi lapidum
dotis fieri.. ſi ex lapicidinis. ſupra de iure dot. Nam Pompo- nius loquitur aperte de lapidibus, qui fructus non ſunr, vt& in hac ſpecie contingit,& in pleriſque aliis: veluti ſi lapides
cæſ ſint, ante dotem conſtitutam,& c.
uuer. Pactum quo conuenit inter coniuges, vt virlla- pides non cædat ex lapicidinis, valet: quia poteſt forte mati- tus alios feuctus ex dotali fundo percipere. Si vero nihila- liud in dotem datum eſſet, vnde onera matrimonii ſuſtine- re poſlet maritus, ratum non eſſet hoc pactum. leg. 4. de pact. dot. rint meſſes, ex vindemia deducetur: quia totius anni vnus fructus eſt. b Impenſa deducitur ex fructibus totius anni confuſe ad. eo, vt quod in vnam ſpeciem fructuum impenſum eſt, er aliis duoqne recte deducatur. Qupd ſi duorum annoram fructus ſint, huic confuſioni locus non erit. Idemque di- cendum& in duorum ſemeſtrium fructibus, ſi bis in anno ager fructus ferat. Quo caſu ſingula ſemeſtria pro ſingulis annis computantur, vr ſup. diximus.§. quod ſi in anno. Ni- hil autem referre puto an vnius, an diuerſorum prædio- rum fructus ſint: cum iuris noſtri auctores hac diſtinctio- ne nuſquam vſos eſſe comperiam. Etſi enim diuerſa ſint præ- dia, dos tamen vna, fructusque vnus eſt. leg. 1. de dote prale- ga. Nec eadem ratio prædiorum eſt, atque annorum: vt quidam hic cenluerunt, tametſi receptior ſit contraria opi- nio. Adde quod hæcſententia æquitari magis conuenit;,& ad æqualitatem, quæ inter coniuges in hac diuiſione obſerua- ri debet, magis accedit: Quod enim æquius, meliuſue eit, in hos iudicio ſequimur. leg. pen. inf.
IX. PO MPONIVS LIB. XIIII. AD SABINVM. 14
b S I moraper mulierem fuit, quo minus datem reciperi,
dolum malum duntaxat in eare, non etiam culpanma- ritus praſtare debet: ne facto mulieris in perpetuum agrum eius colere cogatur. Fructus tamen, qui perueniſſent a Virum, redauutur.
Tametſi maritus dolum,& culpam in rebus dotalibus præſtare debeat, leg. etiam.§. I. infra:tamen ſi per mulierem ſtererit, quo minus dotem recuperet; maritus ob culpam, & negligentiam non tenebitur. Nam ſi negligere nden
otalem
uod in ſementem erogatur, ſi non reſponde· b

le eld malierem, reld voluntatis funduncate velle vt maritus lninn untur fructus eſſe dern anon habentur. Acidenn venditione huiafmodt ſupra de iure dot. Nun didis, quifractusnculu n plerilque aliis: peluil tutam,&c. conuenit inter coniuga nis, valet: quia poteſt ar undo percipere. éiſmm vnde onera matrimonil on eſſet hocpactum. li.
6 1
merogatur, ſinontein adeducetur: quiavu-
cuctibus totius anni tri em fructaum impealum r. Qupod ſi duotum m oni locus non etit lim ſtrium ſtuctibus, b u aſu fiogula ſemeltiu yol- dirimus. 9. puodlinm Irnius, an diuetſormnfn
1 is noſtti aunctotes hcdit
rum. Etliesim duetute
diuges in uum euiusn
ehuſ
In Tit. Soluto matrimonio.
dotalem impune einon liceret colonus mulieris perpetu- us quodamm odo eſſe cogeretur. Eſtque hic locus commu- nis ge mora creditoris obſeruatione dignus„de quo& in lo- cis aliis tractatur. leg. ſi per emptorem. ſupra de peri.& com- mo.rei vend.
uominus dotem reciperet. Hæc mora interpellationem
& oblat nem mariti requirit, ſi vel prius mulier ab eo petiit dotem, vel lapſum eſt tempus, quo ſolui debuit: leg. magnam. C. de contrahen.& commit. ſtipula. leg.2. C. de iure emphy-
teu. Sed quæritur, An ſufficiat, verbo offerre& profiteri ſe paratum eſſe quod debetur ſoluere. Et vulgo traditum eſt,
rem, quæ debetur, offerendam ac præſenrandam eſſe credi- tori. Id enim verbum Offferre, hic ſignificat. leg. qui decem. §. idem reſpondet. infra de ſolutio. leg. parui. ſupra de con- dict. fur. Quod eſt accipiendum ſi talis res ſit, quæ præferri ad creditorem,& ei præſentari poſſit. Nam ſi fundus debea- tur, aut alia res huiuſmodi, quam ſe paratum ſoluere debi-
tor teſtetur, mora per creditorem facta inrelligitur. Nouel. 91. aurhen. vt exact. inſtan. dot. Idem dicendum eſt& cum
certa liquidaque non eſt pecunia, quæ debetur, penderque certitudo ex rationum computatione inter debitorem&
creditorem. Quo caſu ſi debitor ſoluere paratum ſe dicat,
quod deberi apparuerit, arbiter, apud quem computatio fiat, dabitur. leg. ſi reſiduum. C. de diſtract. pign. Cum igitur res ea eſt vtad creditorem perferri queat, nec vlla incertitu- do oblationem impedit, verba nuda non ſufficiunt, quibus
ſoluere ſe velle debitor fateatur, niſi forte appellatus credi-
tor reſpondeat, eam rem(ſi ad ſe perferatur acceprurum non eſſe, vt plerique hic ſentiunt, quorum opinĩo æquitate magis, quam certo iure nititur. Adde, ne oblationem qui- dem rei ſafficere videri, niſi eam inſpicere poſſit creditor,&
omnino intelligere quid ſibi offeratur. Iraque receptum
eſt, pecuniæ numerationem eſſe neceſſariam, ſi pecunia de- beatur, nec liberari creditorem, ſi in folle aut ſacco incluſam offerat. leg. cum ſeruus. de condit.& demonſtr. leg. 1. 9. ſi ci- ſta. ſupra, depoſi. Tractari ſolet, an præter oblationem rei debitæ, depoſitio eiuſdem ſit neceſſaria: Et certum eſt, eam neceſſario ad plenam liberationem requiri. leg. obſignatio- ne. Cod. de ſolu. leg. accepram. Cod. de vſur. Nam ſi rem ſibi oblatam accipere noluerit creditor, ita demum debitor libe- ratur, ſi poſt eam oblationem res amiſſa ſit. leg. qui decem. in princ. infra de ſolut. Proinde ſi velit debitor omnino libe- rati, neceſſe eſt, vt rem, quæ oblata eſt, obſignatam ſignis,& annulis ſignatorum, in loco ſacro, aut publico deponat. leg. vltim. ſapra de lege commiſ.dicta leg. acceptam. Conſtat ta- men, ſi fundus, aut alia res immobilis debeatur, hac ſolenni depoſitione opus non eſſe, quæ in rebus ſoli locum habere non poteſt. Nouel. 91. titu. vt exactio. inſtan. dot. ltaque ſi agtum dotalem fuiſſe hic ponamus, vt ex verbis Pomponii ſatis apparet, maritum omnino liberari non male dici po- teſt, ſimulatque ſe velle fundum vxori reſtituere teſtatus fuerit: quia nihil amplius efficere poteſt. Nec me mouet, quod adhuc conueniri poteſt, ſidolum malum admiſetit, aut fructus percepros detineat: quia ne depoſitio quidem illa ſolennis ita debitorem liberat, vt ex huiuſmodi cauſis non conueniatur. dicta leg. acceptam. de vſu. Quod ſi ſpecies alia, quæ mobilis ſit, aut pecunia, in dote eſſe dicatur, ſola quidem oblatione non liberabitur omnino maritus, ſed ita demum, ſi poſt oblationem res amiſſa ſit. Qua in re ſolet di-
ſtinctio adhiberi. Sed longius à propoſito euagari nolu-
mus. An autem oblatio ſimplex pecuniæ debitæ, abſque depoſitione,& obſignatione, de qua iam diximus, curſum Vlurarum ſiſtat, quæſtio eſt iuris controuerſi, de qua nos alio in loco magis idoneo diſſeremus. leg. qui Romæ.§. Scia. de verb. oblig.
Non etiam cuſpam⸗, De culpa lata non poſſunt hæc verba accipi: quia cum ea culpa dolo comparetur, quiſquis do- lum præſtat, cam quoque præſtate debet. leg. 1. ſupra, ſi men. fal. mod. dixe. l. quod Nerua. ſupra, depoſi. Dicitur autem culpa quædam lata eſſe, alia leuis, alia leuiſſima, de quibus tractatum eſt à nobis fuſius in commentario de in litem iu- rando. Culpa lata dicitur(vt craſſius aliquanto, ſed aper-
tius rem explanemus) cum quis non ad eum modum, quem
communis hominum natura deſiderat, diligens eſt, dicta
269
leg. quod Nerua.& in eo peccat, arque etrrat, quod omnes ho- mines vulgo intelligunt: leg. latæ. de verborum ſignifi. vt ſi quis rem ideo amiſerit, quod nocturno tempore, eam di- miſerit in via publica,& cauſetur, ſe non putaſſe quenquam ablaturum eſſe. Hæc enim culpa, licet machinatio non ſit, fraudandi, decipiendique alterius cauſa adhibita„ideoque à dolo diſtingui ſoleat. leg. i. de dolo ma. ramen adeo difſolo⸗= ta; ac intolerabilis eſt, vt merito com paretur dolo malo,&
æque ac dolus malus, præſtetur. Ec quia à communi homi-
num natura abhorrer, vix creditur fraude,& malo animo carere, qui huius culpæ arguitur. Sed ſi appareat, ex conie- cturis dolum malum abeſſe, vt( exempli graria) ſi forte ni⸗
hilo diligentior eſſe ſoleat in ſuis rebus,&c. quamliber lata negligentia pro dolo non habebitur. dicta leg. quod Nerua.
Leuis culpa dicitur, cum quis in eo peccat, quod diligens paterfamilias vitare potuiſſer, licer tamn perdite negligens forte non ſit, vtà communi hominum more„& ratione vi- uendi, alienus omnino videatur, veluti ſi rem pretioſam,& quæ facile intercipi poterat, non condiderit in arca, ſed in
media domo cuiais expolſitam dimiſerit. leg. cum res.§. cul pa.
de lega. i.l. quicquid. Cod. arbi. tute. Leuiſſima cul pa eſt, cum
mediocrem quis diligentiam adhibuit, ſod culpam admiſit, in quam vir diligentiſſimus non inc
idiſſet: vt, ſi rem in ar- careconditam,& occluſam, arte aliqua fur abſtalerit. Nam furtum inter fortuitos calus non numeratur„ſi quoquo- modo id effugere licuerit. leg. cum duobus,§.damna. ſupra,
pro ſoc. Fortuiti enim caſus ſunt, quos nullum humanum
conſilium præuidere poteſt. leg. z. de admi. rerum ad ciuic.
perti. Hi autem gradus culpæ docendi cauſa ſic a nobis di-
ſtinguuntur, cum tamen cetriſſimum ſit„ nulla certa iuris diffinitione eos comprehendi poſſe, ſed iudicis arbitrio re- linquendos eſle potius, qui pro re nata grauitatem,& ma- gnitudinem culpæ ex circumſtantiis æſtimabit. arg. leg. mo- ra. de vſur. Circa hanc culpæ diuiſionem argutantur ſcholaſti- ci Doctores, conanturque omnia hæc culpæ genera exacte diffinire. Verum inanis eſt, atque inutilis hic labor, cum res aliter commode explicari, atque intelligi poſſit. Sed de hoc vitio, quod Galenus Qlαοvπia vocat, opportunius alio
in loco dicturi ſumus. Vtigitur eo redeamus, vnde digreſſi ſumus, maritus à culpa non lata, quæ dolo proxima eſt, ſed
leui tantum hic excuſatur. Quod de negligentia accipien- dum eſſe inter omnes conuenit, cum marito poſt moram mulieris fundum negligere liceat. Nam ſi quid damni de- derit maritus in re dotali, quamuis leui culpa tantum, aut etiam leuiſſima, dubitandum non eſt quin actione legis A- quiliæ vt quiuis alius extraneus, conueniri poſſit. leg. in lege Aquilia. ſup. ad leg. Aquil. Qux actio ad fructum tantum, non etiam ob negligentiam competit. leg. ſi cuius.§. denique. ſupra de vſuf uct. Quodautem obiiciunt quidam ex Paulo, Venditorem fundi, etiam antequam emptor in mora fuerit, im- pune fundi culturam negligere, id proculdubio huic Pom ponii dicto aduerfaretur, ſi verum eſſet. Nihil enim refert, an tes mea ſit, an mihi debita tantum, quam alius negligit, vt falſo nonnulli opinantur. l. ſi ſeruum. in prin. inf. de verborum obl. Sed quia Paulus de venditore aperte loquitur, cuius nulla culpa arguitur, ſatis oſtendit vel in mora fuiſſe emptorem, vel aliam fuiſſe iaſtam cauſam„‚cur venditor fundi culturam omitteret. l.venditor ex hæredi tate. ſup. de hæredi. vendi.
fFructus tamen. Maritus ad fructus tenetur ‚non tantum quos percepit, ſed etiam quos percipere potuit. not. in leg. vi- deamus. de vſu. Verum Propter moram mulieris, eos de- mum reſtituere cogitur, quos percepit. Alia cauſa eſt hære- dis, à quo petitum fideicommiſſum non eſt, quandoqui- dem fructus, quos interim percepit, eulpa non petentis fi- deicommiſlarii, non cogitur ei reſtituere. Ieg. mulier.§. ſi hæ- res. infra ad Trebel. Hæres enim interim domin us eſt, adeo vt ne reſtituta quidem hæreditate, hæredis nom en amittat. Vxor autem eſt domina rei dotalis, præſertim poſt ſolutum matrimonium, nec quicquam iuris in dotem habet maritus. lin rebus. C. de iure or.
X IDEM LIBRO XV.
AD SABINVM. Z 3

270
I ab hoftibus captafflia, quæ nupta erat,& dotem à 8 patre profectam habebat, ibi deceſſit: puto dicendum, perinde omnia obſcruanda, ac ſi nupta deceſſiſſet, vt etiamſi in poteitate patris non fuerit, dos abeoprofecta, reuerti ad eum debeat.
Cum filia emancipatur à patre, dos profectitia, quæ communis erat ei cum patre vt lupra diximus 1. 2.§. P fi in patris. ipſius propria efficitur. leg. fi cum dotem. 5.&c uemn tempore. infra. At ſi patri ſuperſtes fuerit, dos in ip (quamuis hæres forte non ſit) omnino transferrur. de ius ſi gulare eſt, propter fauorem dotis. S. ideamas od. de rei vxo. actio. Quid igitur dicemus, ſi hilia ab ho ibus capta apud eos deceſſerit? quo caſu& Pomponius ait dotem 8 uerti ad patrem debere, quamuis filia tempote mders poteſtate patris non fuerit. Fingit enim lex Gorne 1(, quæ apud hoſtes deceſſit, ante captiuitatem deceſliſſe leg. Corntlia. infra de teſta. Quod tametſi vere dicatur, tamen puto vel ſola veritate inſpecta dotem patris eſſe. Nam filia à patris poteſtate liberara non eſt, cum ius liberorum ad- huc pendeat, 5. ſi ab hoſtibus.
teſt. lol.& ſui iuris per hanc captiuitatem minime fiat. Ita-
que nulla hic ratio eſt, cur A communiiure recedamus, duc
dos à patre profecta, poſt mortem filiæ ad patrem reuertitur. I. dos à patre. C. ſolu. mat.
si vir vxorem ſuam occiderit, dotis actionem here- důhus vxoris dandam eſſe, Proculus ait,& recte. Non enim
æquum eſt, virum ob facinus ſuum dotem lucri facere. L demque& ex contrarioſtatuendum et-
Maritus dotem lucratur aliquando, nec cogitur eam re- ſtiruere ſoluto matrimonio, veluii ſi pactum de ea re factum fuerit. l. ex morte. C. de pact. conuen. quod eſt accipiendum, niſi hac ſpe fretus vxorem interfecerit. Interfeciſſe autem videtur,& qui infirmam neglexit,& qui aut nullum for- taſſis, aut malum, imperitumque adhibuit medicum, cum bono, probatoque vti non incommode poſſet. leg.ſi ſferuum.
de verborum oblig. l. 3. infra, de iis quibus vt indig. leg. quod
ſi nolit.. ſ mancipium. ſupra de ædil. edict. leg. necare. de lib. agnoſc. Nec multum refett an vxor iu adultercio deprehen- ſa ſit à marito, nec ne, quoniam vxorem adulteram impune non occidit maritus, quamuis ob iuſtum dolorem, quo ad eam occidendam concitatur leuius, mitiuſque puniri ſo- leat. leg. ſi adulterium. õ.Imperatores. ad legem luliam de ad- ult. Itaque verius exiſtimo, ſi lex municipalis, aut vetus con- ſuetudo vxorem adulteram interficere marito permittat. vr in Italia, Germaniaque, eum nihilominus dotem omni- modo lucrifacere. Idque ſatis demonſtrant Pomponii no- ſtri verba: Non enim æquum eſt virum ob facinus ſuum dotem ſperare lucrifacere. Nullius enim facinoris, ac ne culpæ qui- dem argui poteſt, qui lege permittente hominem interficit. l. Gracchus. Cod. ad l. Iuliam de adulte. Et quod nonnulli a- iunt, ſi maritus ex pacto,& conuentione dotem lucretur, ideo hoc lucrum ob cædem vxoris ei auferendum eſſe, quod veri- ſimile non ſit, mulierem, cum paciſceretur, ita ſenſiſſe, cu- jus mentem ac voluntatem hic ſpectare debemus, argum. leg. non omnis. ſupra de rebus credit. id me à ſententia mea ab- ducere non poteſt. Nam ſi coniecturis verum quærere hic volumus, in dubium præſumenda eſt mulieris voluntas iu- riconſentanea. Nec veriſimile eſt, mulierem, ſiin men- tem ei veniſſet, id excepturam, quod ſine turpitudine,& af- fectati ſperatique adulterii ſuſpicione, excipi non potuit- quodque pudica, caſtaque mulier,& nullo vnquam probro ſe contaminatura, exceptum nollet. Sed nec magis nos com- mouet eorum ratio, qui dicunt, maritum vxorem interfi- ciendo, ac ius quodam modo ſibi dicendo, dotis lucrum remiſiſſe videri, idque eius exemplo, qui poſtquam furem ad magiſtratum deduxit, furti amplius agere non poteſt ex Iuliani ſententia. leg. interdum fur.. qui furem. infra de furt. Vereor etenim, ne luliani ſententia non recte ab eis perce- pta ſit. Itaque quia ſub difficilis eſt ille Iuliani locus, nec ab
vllo adhuc explicatus, meo iudicio, libenter feci vt meam
Ildque
Inſtitu. quib. mod. ius pat. po-
mitins, aut acerbius furem punire potuit.
Franc. Duareni Comment.
hic opinionem exponerem. Ait Iulianus: Qui furem deducit ad Præfeitum vigilibus vel ad Præſidem, exiſtimandus eſt eltgiſe ſe viam qua rem perſequeretur. Etſi negotium ibi terminatum eſt, damnato fure recepta eſt pecuniaſublata in ſimplum, videtur farti quæſtio ſublata: maxime ſi uon ſolum rem furtiuam fur re-
ſtituere iuſſiu fuerit, ſed amplius aliquid in eum Iudex conſtitu-
erit. Sed etſinibilamplius quam furtiuam rem réſtituere iuſſus fuerit, eo ipſo quod in periculam maioris pænæ dedustus eſt fur,
quaſtionem furti ſublatam eſſe. Cum igitur quis furem appre-
hendit. eumque deducit ad Magiſtratum,& con queritur de furto ſibi facto, quæritur primum, An videatur ciuilicer age- re, an criminaliter? id eſt, an ad proprium commodum, an ad vindictam publicam, vt docui lib.i. Diſput.c. 3 5. Nam pro
furto vtroque modo poteſt agi, nempe ciniliter adrepeten- dam rem condictione furtiua,& actione furti ad pœnam du-
pli, vel quadrupli. Criminaliter vero accuſatione extraordina- ria, vt in furẽ animaduertatur extra ordinem. l. vlt. de furt.l.
vlt. de priua. edict. Ad quæſtionẽ igitur propoſitã reſpondet
lulianus, eum, qui furem deducit ad Præfectum vigilib. cuins
erat de furibus cognitio. leg. 3. ſupra de effic. ptæfect. vigil.
vel ad Præſidem, qui in prouincia omnium Romæ magiſtra-
tuum partibus fungitur, d. leg. de omnibus. l. om nia. j. illici- tas. J. vlt. de offic. præſid. exiſtimandum eſſe elegiſſe viam, qua rem perſequeretur, id eſt, non qua vindictam publicam animaduerſione extraordinaria, ſed priuatum commodum potius perſequeretur. Alioquin ciuiliter agere poſtea non prohiberetur tit. C. quando ciui. actio crimin. præiud. leg,vl- ti. de furt. Non enim in crimen ſubſcribit, nec accuſationis
ſolennia ſeruat. dictaleg. vlt. de priua. delict. ſed de furto ſibi facto querimoniam defert apud Magiſtratum,&, vt ple- runque ſolet, ius ſibi reddi poſtulat Magiſtratus arbitrio. Deinde quæritur, damnato fure à Magiſtratu:& recepta pecunia ſublata in ſmplum tantum, non etiam in duplum aut quadruplum, an actio furti ad pœnam recte intenda- tur? Dubitationis hæc eſt cauſa, quia qui condictione fur- tiua rem ſuam conſecutus eſt, poſtea non prohibetur actio- ne furti pœnam legitimam perſequi. leg. ſi pro furto. de con- dict. furt. Tamen hic Iulianus ait, damnate fure apud Ma- giſtrarum quæſtionem furti ſublatam eſſe, id eſt, de furto amplius quæri non poſſe,& maxime ſi præter rei futtiuæ reſtitutionein, aliquid amplius in furem iudex conſtitue- rit. Quod ſi nihil amplius à fure exactum eſt eo iudicio, fur- ti quoque quæſtionem in hoc caſu ſublatam eſſe lulianus ſcribit, quia ius omne ſuum coram Magiſtratu deduxiſſe vi- detur is, qui fur em detulit,& rotum negotium arbitrio Ma- giſtratus ſubieciſſe, qui nulla formula adſtrictus fuit, ſed aut Alia cauſa eſt e- ius, qui iure ordinario apud iudicem expetitur, condictio- ne ſcilicet furtiua, in quo iudicio non omne ſuum ius dedu- cit, ac ne id quidem poteſt propter formulam, quam iuder additus huic indicio à Prætore accipit. Proinde nihil impedit quo minus rem ſubreptam conſecutus, formulam, atque iu- dicem, pœna quæ ſupereſt, nomine impetret. Hæc noſtra eſt de luliani dicto ſententia, ex qua ſatis apparet nihil ad rem, do qua hic diſputamus, id pertinere.
Harædibus vvoris. Mirum videtur pleriſque quod hic Pomponius dicat, vxoris interfectæ hæredibus, dotis actio- nem competere. Videbatur enim potius dos fiſco vindican- da eſſe, qua ſe indignum præſtitit maritus, vxorem interimen- do. Nam cum maritus vxoris ab alio interfectæ mortem non vlciſcitur, dotem ei, tanquam indigno, ablatam vindi- cat fiſcus, vt Seuerus reſcripſit. leg. ei, qui mortem. infra de his, quibus vt indi.leg. cum mortem.de iure fiſci. Sed memi- niſſe debemus lureconſultos veteres, lus ſingulare quod præ- ſertim fiſci locupletandi gratia contra rationem lutis conſti- tutum eſſe intelligebant, interpretatione ſua extendere,& ad conſequentiam producere ſolitos non fuiſſe, vt mirum non ſir, ſi in hac ſpecie Pomponius rationem iauris, quam reſcripti Principalis exemplum ſequi maluerit. leg. quod ve- ro. leg. ius ſingulare. ſupra de legibus. Inuidioſæ ſiquidem erant huiuſinodi conſtitutiones, ac iuris prudentibus non immerito diſplicebant, vt ſatis colligitur ex conſtitutione Iuſtiniani de caducis tollendis,& nos poſtea docebimus tit:
quand.

*
mißfis
M
poſtulat Magiſteau
ture à Magilttan: Kh antum, non etiamit turii ad pœnam tedtein cauſa, quia qui condtin t, poſteanon ptohiden derſequi. leg. ſiprofuut nus ait, damnato fuem i fublatam elle, ideſt, & warime ſi prætet tat dlias in furem iuder cu fure exactum eſteoiuci oc cꝛſu fublatam eleb cotam Magiſtratu drtu rotum negotium atii a formulza adſtrictusftii anire potuit. Alu aut diadicem erpetitur, ciu- lcio non omne luum li? copter formulim, oun caccipit. proindentir onſecutus, formuimaf omine impettet Hrtun qur ſatis appatet m
cle.
5
um ridetur witge
„Ar heredibus, erfecta 1. licori
In Tit. Soluto matrimonio. 271
quand. dies lega. Itaque ſingulos caſus iure expreſſos, in quv bus fiſco res vindicantur, obſeruare debemus, nec àcetto iure prætextu æquitatis, aut humanitatis alicuius iudicando rece- dere. l. 1. C. de legibus. Quamuis enim durum id for taſſis vi- deatur, tamen ita ſcriptam eſſe legem ſaÄfficit, vt Martiani ver- bis vtamur.Iproſpexit. infra qui& à quibus ma. libe. Verum ſi ſpecies noua occurrat, quamuis forte ei, de qua lex loquitur,
ſimilis vidcatur, tamen iuris communis rationem noes iuri ſin-
gulari anteponere non dubitabimus. Hinc Modeſtin us ait, ſe non putare, eum delinquere, qui in dubius quæſtionibus contra fiſcumreſponderit. l.non puto. infra deiure fiſc. Et animaduer- timus cum de lucrorum nuprialium amiſſione agitur, modo ea ſimpliciter vindicari fiſco, vt cum maritus vxoris mortem vltus non eſt: d.l. ei, qui mortem. modo hæredibus omnino acquiri, vt cum quis vxorem ſuam interfecit: interdum fiſco
quidem ea vindicari, ſed cum aliqua moderatione& exce-
ptione, veluti cum mulier intra annum luctus nubit. l.1. de ſe-
cund. nupt. Cæteri qui hunc locum ante nos interpretrati
ſunt, varias diſtinctiones comminiſcuntur, ſed in luto(vt vul- go dicitur) hærent.
Ex contrario. ſi vxor maritum occiderit, vt rem ſibi pro- pPter nuptias donatam obtineat.
XI IDEM L. IB. X VI
AD SGABINVM.
Talienam rem ſciens mulier in datem dederit, rtddenda S. oſt, quaſi ſuam dediſſet,& fructus quoque pro portione
Anni, quo diuortium factum eiſt.
Mulier dotalem rem petens ſoluto matrimonio, non ideo minus eam conſequetur, quod alius quiſpiam eius rei domi- nus eſſe dicatur. Non enim in hac rei vxoriæ actione, vel ſi mauis, ex ſtipulatu de dominio rei quæritur, ſed mulier rem ſibi teddi poſtulat, quam marito in dotem dedit. Alind dicen-
dum videtur, ſi mulier dotem ſuam à marito, vt poſſeſlore,
vindicet. l. in rebus. Cod. de iure dot. Cum enim agens in rem mulier ſe dominam eſſe dicar, dubitandum non eſt, quin reus alienam rem eſſe contendens, intentionem eius exclu- dat. l.vlt. Cod. derei vendi. Quandoquidem fieri non poteſt, vt duo eiuſdem rei domini ſint in ſolidum. l. ſi vt certo.§. ſi duobus. ſupra, commoda. Contingit tamen aliquando, vt rem vindicans dominium probare non cogatur, nec aduerſa- rius audiatur, docere volens petitorem dominum non eſſe, vt puta cum quis ſpatio longiſſimi temporis poſſedit rem, nec ab initio bonam fidem habuit. Nam licet alias eam à poſſefſore non poſſit vindicare, ſedtantum retinere, ac tue-
i ſi poſſideat, tamen aduerſus violentum poſſeſſorem re-
cte agit, nec poteſt ei obiici quod dominus non ſit. l. ſi quis emptionis.§. ſed hoc de illis. Cod. de præſcrip. long. tempo.
Sed miſlas faciamus in rem actiones, quæ ad rem noſtram
non ita valde pertinent,& de in perſonam actionibus vi- deamus. In quibus illud quæritur, An is, qui⸗ balio cauſam habet, eum agentem ſummouere poſſit, ſi vel ſe, vel quem- uis alium eius rei, quæ petitur, dominum eſſe contendat? Et receptum eſt in primis in iis contractibus, in quibus transla- tio dominij neceſſaria eſt,& dantem do minum eſſe oportet, huiuſm odi exceptione agentem ſummoueri poſſe. Exem- plum eſt in mutuo, ad cuius ſubſtantiam res accipentis fie- ri debet.l.z.ſupra, de rebus credi. Nam ſi quis mutuam mihi pecuniam dederit, quam à me reperat, poſſum ei obiicere
pecuniam non eius, ſed meam, aut alterius cuiuſpiam eſſe, ſi-
cut in rei vindicatione fieri diximus. Hoc tamen inter vtram- que actionem intereſt, quod in rei vindicatione petitor ſe dominum eſſe probat, quoniam id intendit. At in actione exmutuo, actor pecuniam ſuam eſle non cogitur docere, ſed aduerſario excipienti incumbit probatio, iuxta vulgarem de probationibus regulam. l. 2. 1. in exceptionibus. ſupra de probat.
Obiecerit forte aliquis reſcriptum Imperat. Diocletiani, in quo dicitur, Non vnde originem pecunia, quæ mutuo datur, ha- et, reauirendum eſe. 1. non vnde originem. Cod. ſi certum
peta. Cui reſpondeo, non cogiperitorem, originem rei, do- miniumve oſtendere: ſufficit enim ei docere, ſe pecuniam quaſi propriam numeraſſe, tamerſi aduerſarius non agentis propriam fuiſſe, ſed potius allenam probare poſſit, vt iam diximus. Sane in quibuſdam caſibus mutuum de aliena pe- cunia contractum poſtea conualeſcit, veluti ſi conſumpta ſit, aut vſucapta. l. nam erſi fur. ſupra de rebus credi. l. inde- bni.§. ſed erſi nummi. ſupra de condi. indeb. Sed alienior eſt ab inſtituto noſtro hæc diſputatio. Ad alios contractus tranſeamus, in quibus, eum, qui dat, minime dominum eſ⸗ ſe oportet, cuiuſm odi ſunt, locatio, commodatum, depo- ſitum, pignus,&c. Dicendum igitur eſt, eum, qui rem à ſe traditam repetit,& ex huiuſmodi contractibus experitur, non ideo ſummoueri poſſe, quadres, quæ petitur, aliena eſ- ſe dicatur. Nam& furi,& prædoni tales actiones dantur, l. commodare. l. ita vt ſi fur. ſupra commod. l. 1.§. ſi prædo. ſupra depo. l. non àiudice. de iudic. Quamobrem mulier, quæꝝ rem dedit alienam matito in dotem, merit o eam repe- tit, nec exceptione repellituc à marito, vt hic PDomponius ait. Depignore dubitari poteſt, quod tes aliena in pignus da- ri non poſſe videatur. Verum nihilominus debiror à credi- tore ſoluta pecunia recte pignus, quamuis alienum ſit, re-
petet. l. ſi pignore.§. ſi prædd. ſupra de pign. actio. I. nec cre-
ditores. Cod. eod. titu. Nam tametſi verum ſit, rem ipſam, quæ datur, quia aliena eſt, non obligati, nec eo nomine hy- pothecariam actionem comperere, tamen inter dantem& accipientem contrahitur obligatio, quæ piguoratitiam actio- nem vltro citroque parit. Quodaurem daximus in his con- tractibus quæſtione m dominij admittendam aon eſſe, ià de domignio alieno accipiendum eſt. Namalia quædam ratio poſtulat, vt reus dominij proprij quæſtionem obiiciens au- diatur: quia videlicet hi contractus non conſiſtunt, cum res, quæ traditur, non dantis. ſed accipientis eſt. l. qui rem. ſupra depoſ. l. qui rem. Cod. de loca. neque pignus, neque depo- ſitum, neque commodatum tei ſuæ eſſe poteſt. Idemque de dote dicendum eſt, ſi forte maritus rem ſuam eſſe, quæ in dotem data eſt, allegat. Accertum eſt, in depoſito id quo- que locum habere. I. bona fides. ad fin. ſupra depoſi. Nec id conſtitutioni Iuſtiniani contrarium eſt, quæ compenſatio- nem, deductionemve in iudicio depoſiti, tantum admitti vetat. l. ſi quis. Cod. depoſiti. uod mirum eſt, ab recen- tioribus ammaduerſum non fuiſſe. Currtius in l. bona figes- Ex iam dictis conſequitur, quo caſu huiuſinodi contractus valeret, exceptioni locum non fore, vr ſi quis rem ſuam v- tendam ab alio acceperit, propterea quod eius rei poſſeſſio penes alium erat.j. ſi aliquam rem. infra de acq. poſſei. Quam- uis aute m verum ſit, aduerſus eum quirem ſuam conduxit, actionem ex locato non competere, dict. l. qui tem. ſupra, de- peſi. tamen ſi locator rem neget conductoris eſſe, interim eiteſtiruenda eſt peſſeſſio. l. ſi quis conductionis. Cod. de loca. Quod reſcriptum vulgo intelligitur, non de actione ex locato, ſed de actione, qua condicitur poſſeſſo. vt patet ex Pauli Iureconſ. ad Sabi. reſponſo à Trib. in Pandect. relato, vt leg. indebiti.§. ſed ſi nun mi. de cond. indeb. item l. z. 9etri. act. Sed quid opus eſt, generale reſcriptum haciuterpreta- tione reſtringere, quod cum aliis legibus ita, vt dicimus, in- telligendo con Sruir Extat quidem Iuſtiniani conſtitutio de colonis& cenſitis, diuerſum ius continens, ſed ca ad hos conductores, qui liberæ omnino ſunt conditionis, nihil per- tinet. l. litibus. Cod. de agric.& cenſi. illud quæſicum eſt, Si res depoſita, aut comm odata ſit ab eo, qui dominus non eſt, eamque ſimul petant& dominus,& is, qui depoſuit, alter reĩ vindicatione, alter actione depoſiti, velcommodati, vtri po- tius teddenda ſit? Et eſt ſpecies tractata apud Triphoninum, de latrone, qui ſpolia depoſuit, quæ à domino abſtulerat. Aieque Triphoninus, Domino potius, quam latroni reddenda eſe. l. bona fides. depo. Contra Vlpianus ſcribit, Res alieuas, quæ in nauem illatæ ſunt, iis, qui intuler unt, ſii ſorum intev ſit, po- tius, quam dominis reddendas e&ſſe. I. 1.§.pe. nau. caup. Verum has ſpecies multum diſſimiles eſſe facile perſpiciet, quiſquis non oſcitanter eas expenderit, ac conſiderarit. Nam Tripho- ninus loquitur de domino tantum, qui tẽ ſuam petit. Et aper- te ait, domino non petente, reſtituendã eſſe rem ei, qui depo- ſuit. Apud Vlpianum vero nulla petitionis mentio reperitur. 4

. 4 — 1 4— 3 —. 4* 2* 4* 4 — 6 3 4 8 3.—— 3 1 1 4 E 8 f 4. 8 8 1 3 4 4 4 1 4—““ 1“— 5 8— 15 8 3 2—*— 8 3 ſſſ“ ö““ 4 3— 4 4 1 1 6 —— 8 8 2 3 4 b 5 4 8 8 2 2 8 4 ſͤ 5—— 6——— 4— 5 4„ 4 3 8 3 4—— 3 8 3 3)]ßͤͤͤͤ 3*— 3 6 e. ———— ö——————..——————— 4—————* 1*— 4——“““ S— 4 1— 5—————— 2““ 3 1 4—. 8——————————— 4 1 4— 4 8——.—— 2—— 7—— 8 — 3——— 8 5 4-— 8 ͤͤ 1*—. 3—— 4—*— —— 1— 8— 3 3—= 4—— ——————— ͤͤͤͤ— d——— 6———— 3*——— 8—— 2— 3—
2, 2——— 1— ————————————————————,——— 4 ———————— 4 5— 5 8— 3 8— 2— 5— 9 w 2 4. ———— 8——————————————— 2——..—————— 1 ſſ— 1———— 2—————— 2———.——————.—————— 2——— 8 4*— 2*. r—————————————————————————————————— —*——————————yö————————.——.. L— 1 ———————————— 8——————— 2—. 5..——— ———————— 8—— 5—— 2—— —————.—————————————. —————————————=————————-———— 8—————————ÿ—— ———;————————*——————————— 5 ————————.———————————— 2— ——————————————————————— 4—— ————————=————————————— 1—— ee— 1 2 ————————————— 8 S——õ——————————ʒ———— 8————*—— ————————————————ÿ————— 1—— 8
272² Franc. Duareni Comment.
Deinde& ſi ponamus in vtraque ſpecie dominum petere, ad- huc non minima deprehẽdetur diſſimilitudo. Loquitur enim Triphoninus de latrone, Vlpianus autem de eo, qui ius ali-
quod habet, puta pignoris, propter quod ipſius interſit. La-
tronis autem tametſi intereſſe videatur, quod teneatur domi- no. l. 1.§. ſi prædo. depo. tamen domino ipſo petente,& rem auferente per iudicem, ipſius intereſſe dici non poteſt, cum amplius àdomino conueniri eo nomine nequcat. Neque igi- tur Vlpiani ſententia latroni, neque ea, quæ Triphonini eſt, creditori pignus habenti conuenite poteſt. Præterea diſputa- tio tota Triphonini, ad iudicia bonæ fidei ſpectat, cuius tanta
vis eſt, vt ad alias perſonas extrinſecus plerunque pertineat,in
ſtrictis vero iudiciis, cuiuſmodi eſt actio in factum ex edicto de cauponibus, non tam facile à perſonis, inter quas nego- tium geſtum eſt, receditur. Sed de his iudiciis alibi plenius à nobis tractatum eſt.. in actionibus.de in litem iurando.
XII. VLpPIANVS LIB. XNXXV.
AD SABINVM.
Marituminid, quod facere poteſt, condemnari, explo-
rati iuris efl.
A debitoribus fere ſolidum exigi ſolet iure ciuili, adeo vt
judicati ſi non ſoluerint, in carcerem coniiciantur. l. ſi victum.
inf. de re iud. l. 1. C. qui bo.cedere poſ. Verum maritus ab vxo-
rè conuentus actione dotis hoc beneficio vritur, vt non con- demnetur, niſi quatenus facere poteſt. Id enim ſuadet hone- ſtas, ad quam plærunque reſpiciunt Legislatores, licer ad iu- ſtitiam frequentius leges referantur. l. iuſtitia.ſupra, de iuſtit.
& iure. Hoc autem eo pertinet, vt intelligamus, humanitatis cuinſdam,& milerarionis gratia, hoc beneficium marito tri-
bui:ſed eum nihilominus in ſolidum teneri. Nam& abeo ex-
igitur cautio.. cum autem. C. de rei vxo. actio.& ſoluens non répetit per condictionem indebiti. l. quod nomine. ſupra de condi. indeb. ſed quia indignum, atque inhoneſtum viſum eſt, fortunis omnibus exui maritum ab vxore, voluerunt lu- ris autores, ipſius rationem habendam eſſe, ne egeat. l. in con- demnatione. de regul. iur. l.ſuntqui in id. infra de re iudicata. Quatenus autem facere quis poſſit, id in facte magis, quam in iure conſiſtit, vt de eo, quod intereſt,& de mora dici ſolet. l. quatenus. de reg. iur. l. mora. de vſur. Nec vlla Iuris conſti- tutione in vniuerſum id definiri poteſt, ſed iudicantis arbitrio relinquitur, cuius eſt æſtimare non ſolum quas opes habeat matitus, ſed eriam cuius artis ac profeſſionis ſit: item cuius di- gnitatis,& familiæ. l. tutor ſecundum dignitatem. de admin. tut. l. ſi quis à liberis.§. ſed ſi filius. infra de lib. agn. Nec refert an maritus bona mobilia, aut immobilia, an actiones ſiue no- mina habeat.l facere. l. 3. ſi maritus. hic. Sed& mulieris quo- que habenda eſt ratio, ſi inopia laboret, eiuſque potior tunc cauſa eſſe videtur, quam mariti. l. aſſiduis. C. qui pot. in pign. hab. l. verura.§. vllim. ſupra de minor. In ſumma iudex quic- quid æquius& melius eſſe exiſtimauerit, in hoc iudicio id ſe- qui debet:in quo veteres, Quod æquius melius addere ſolebãt. l. pe. infra.¹. ſi cum Cornelius. de ſolatio. quod ſaris inrellige- rent, nullis certis præceptionibus iudicis religionem hic alli- gandam eſſe. Itaque fruſtra quæſtiones pleræque hic tractan- tur à vulgaribus Doctoribus, quæ non minus à quouis pru- dente homine, quam à luriſconſulto aliquo decidi poſſunt. Illud certi iuris eſt, maritum, cum hanc exceptionem opponit mulieri, æs alienum deducere non poſſe, ſi forte maritus ali- os creditotes habeat. Id enim ei tantam conceſſum eſt, qui ex ſua liberalitate conuenitur. l. maritus. hic. Nunc videndum eſtin quibus caſibus hanc exceptionem maritus non habeat. Ecin primis conſtat, ſi dolo mariti factum ſit, ne facere poſſit, ſolidam dotem eum exoluere cogi. l. etiam.§. 1. hic. Nam& alias ex delicto conuentus maritus hac exceptione non vti- tur. l. ſi reum. infra de re iudic. argum. l. ſed hoc ita. eo. tit. ltem ſi poſt diuortium negotia vxoris ge ſlerit, tanquam volunta- rius procurator eiuſdem:& cum id temporis ſoluendo eſſer, à ſe dotem non exegerit, in ſolidum conuenietur. Atque ita reſpondit Scæuola. I. dinortio. ſupra de neg. geſt. Nos enim hic loquimur de actione dotis, quæ aduerſus maritum iure ci- uili prodita eſt. Faceſſir tamen hic nobis negotium Diui Pij
conſtitutio apud Modeſtinum, qua marito hoc beneficium tribuitur, ſi ex alio contractu conueniatur ab vxore, l. nõ tan- tum. infra, de iudi. Et vulgo receptum eſt, de contractibus ini- tis conſtante matrimonio, conſtitutionem accipiendam elſe. Quam ſententiam probo: quoniam Scæuola de negotiis go- ſtis poſt diuortium loquitur. Nam quoties occurrunt leges contrariæ, facilis& expeditiſfima ratio eſt earum concilian- darum, ſi vna generalis, altera ſpecialis ſit, vt docet Cicero lib. 2. de inuentione Rhetoric. Cui conſentaneum eſt, quod Pa- pinianus ait, In toto iure generi per ſpeciem derogari,& illud po- tißimum haberi quod ad ſpeciem directum eſt. 1. in toto. dete- gulis iuris. Quaratione capita aliquot tituli de euictione alias conciliari poſſe oſtendimus, quæ alioqui valde pugnantia in- ter ſe videbantur. l.venditor hominis. I. naue. l. ſi prægnaus.. de euictio. Notandum tamen hic eſt, ſi maritus dotem, quam
vxori debet, ſe ſolururum conſtituerit, aut promiſerit, beneſi-
cium Iluris eum non admittere, quamuis hoc negotium ſoluto iam matrimonio contrahatur. l. quod ſi maritus. ſapra de con- ſtit. pec. quoniam hæc obligatio in locum ptioris obligationis ſuccedit, ac naturæ eiuſdem eſſe intelligitur. An idem dice-
mus de marito, qui creditori mulieris delegatur, quod deco,
qui mulieti ipſi promittit? Reſpondeo, Maritum vroris credi- tori, qui delegatus eſt, in ſolidum teneri, nec poſſe exceptio- nem obĩiicere. l. Neſennius. de re iudic. l. ſi certam quantita- tem promiſerit. Nam ſi dos, quam vxori debet, ſimpliciter in ſtipulationem deducta fuerit, priuilegium non amittet. l. ſi prior. hic. quia effectu deberi id non videtur, quod ab inuito exigi non poteſt. Quid ſi res dotalis extet, cuiusreſtituende facultatem habeat maritus? Et puto hoc etiam caſu marito exceptionem competere. Nam& olim in reivxoriæ actione habebatur ratio facultatum mariti, quæcunque res in dotem datæ eſſent, eiuſque actionis natura in actionem ex ſtipulatu, qua nunc dos pecitur, transfuſa eſt, conſtitutione luſtiniani. §.cum autem. C. de rei vxor. actione. Et male interpretantur conſtitutionem, qui ex ea colligunt, in rebus tantum, quæin
Fenore, numero, menſura conſiſtunt, hanc exceptionem
ocum habuiſſe. d.§. cum autem. Nam ð& hic VIpianus gene- raliter Ioquitur: nec aliud eſt ius antiquum, ad quod Iuſtiniani conſtitutio referatur. Nec eo moueri debet quis, quod Tater
filinfamilias mariti, conuentus atl one de peculio, in ſolidum con- demnatur, ſi reſtutwendi facultateun habeat, vt Vlpianus ait, l.in
bonæ ſidei. ſup. de pac. quia non loquitur Vlpianus de eo, quiĩ ſoluendo non erat, ſed qui tantum in peculio non eſſe conten- debat, vt ad ſolutionem dotis ſafficeret,& rem dotalem in- terim retinebat. Itaque in dolo eſſe videbatur, quod de mari- to hic dici non poteſt. Tractatur quæſtio de marito, qui actione in rem conuenitur. Et exiſtimo, cum pleriſque aliis, ſi caſu aliquo vxor rem dotalem ſibi redditam poſſidere deſierit, einſq; poſſeſſionem nactus ſit maritus, eum vt quem- uis alium poſſeſſorem, damnandum eſſe. Quod de donatore expre flum eſt. l. Neſennius.§. fundum. in fra de re iudic. Sive- ro mulier dotem ſibi nondum redditam à marito vindicet, o- miſla dotis in per ſonam actione, exceptionem marito dene- gandam non eſſe arbitror: quoniam hæc vindicandi facultas quæ olim non competebat, l. 1. de fundo dota. l. quædam. de acquir. rer. domi. ita conceditur mulieri conſtitutione Iuſti- niani. l. in rebus. C. de iure dot. vt marito luris beneficium non adimatur. Quod vtique accideret, ſi prætermiſſa dotis actione, vxori in rem agere in ſolidum liceret.
Sed hoc hæredi non eſſe præſtandum.
Hæc verba non de quonis hærede accipienda ſunt: quia fi- liis ex eo matrimonio, de quo agitur, ſuſcepris hoc beneſici- um tribuitur. l. etiam. infra. l. ſciendum. dere iudic. Quidam hic legunt, hæredi extraneo: ſed vetera exemplaria refragantur. Haæres ſane mulieris, quicunque is fuerit, ſolidum non exiget à marito, ſed quatenus facere poteſt. Quod& in fiſco quoc; mulieri ſuccedente locum habet. l. ſi maritus.
XIII PAVI. VS 1.1B. VII. AD SABINVM.
VIA tale beneficium perſonale eſt,& cum per- ſona extinguitur. Paulus

dereiadic.lſice 3
unqye mine dnaturain actionemerlh ufuſa eſt, conſtituiioreſt t.cdione. Et male idtenn
h. folliant, inrebustaann
raconlſſtunt, hanc cun.
urem. Nam R hicVpim ttius antiquum adquolli co moueri debet quis qu 2⁴eονεde peculu, inſdi dauαν seat, vt! piam nou loquitur VIpianuit: mnum in peculio nonelt tis laciceret,& tem daus lolo eſſe videbatur, quoden actarut quæſtio de mn t. Rt exiſtimo, cum dotalem ſibi tedditam qu- nactus ſit maritus, eum ug undum eſe. olceiwe .fundum.ipffade riui m tedditum àmattoſiur one, exceptionem manne noniam hæc incenin r. de fundo zualsa zitur mulieri— 1 Soc. vt marito lufi 3 4 e accideret, ſiptæle lolidum licetet.
In Tit. Solutomatrimoniv. 9
monio fiat. arg. l. diuortio. ſup. de negot᷑. geſt. Sed nullam ſa- tis irmam, idoneamque rationem video, cur à verbis V lpia- ni, quæ genetalia ſunt, hic recedatur. Quid enim refert, an pa- ctum ſoluto iam matrimonio fiat, an eo adhuc conſtante, led in tempus ſoluti matrimonij conferatur? argu. lin tempus. de hæred. inſtit. Quocunque enim tempore pactum huiuſmodi factum fuerit, nullas vires ante, quam matrimonium lolua⸗- tur, habere poteſt. Nec verum eſt vſquequaque in contracti- bus ſoluto macrimonio initis, nullam reuereutiæ erga mari- tum rationem haberi, ſed ſolidam ab eo dotem exigendam eſſe, vt ex iam dictis ſatis perſpicuum eſt. l. quod ſi maritus. ſu-
Paulus libro ſingulari de repetitione dotis, In omnibus(in-
quit) cauſis id obſeruatur, t vbi perſonæ conditio lecum facit he- geſicig, ibi deficiente ea, beneficium quoque deficiat vb⸗ vero genus actionus id deſiderat, ibi ad quemuis perſécutio rius deuene- rit, uon desciat ratio auxilii.l. in omnibus.de regul. iur. Quem Paali locum ex hoc tractatu ſumptum eſſe inſcriptio ſatis in- dieat. An autem beneficium perſonæ ſit, an rei, ſiue actionis, facile non eſt in vniuerſum diffinire: nec deeo magnopere la- porandum eſſe puto, quoniam ex quaque re,& ſpecie id com- modius ęſtmari poterit. L..§. permittitur. de aqua quotidia. I. forma.. quanquam. de cenſib. Huc pertinet, quod Vlpianus ſcribit, an pacta in rem, an in perſonam ſint, non ſolum ex verbis, ſed etiam ex mente paciſcentium iudicari. l. iuris gen- tium.§. pactorum. de pact Eſt enim facti magis, quam iuris quæſtio, quæ tota ex iudicantis arbitrio pendet.
XIIII VLPIANVS LIB. XXNXVI.
AD SABINVM.
b 3 Lia cauſa eſt dxrfenſorin quem placet ſuficienter vide-
ridefendiſſeeſitantum uxori praſtet, quantum con-
Fequereturſſiipſum maritum conueniſſet.
Ait prætor, in edicto de procuratoribus:(uius nomine quis allionem ſibi dari poſtulabit, weum viri boni arbitratu defen- dat.lſeruum.§. ait prætor. ſupra deprocur. Hic igitur defen- Ior videtur ſatis maritum defendere, ſi vxori præſtet quan- tum mariti facultates pariuntur: quia non ſuo nomine, ſed mariti potius rem in iudicium deducit. l. ſi cum procur. infra de re iudi. Alia cauſa eſt fideiuſſoris, qui ſuo nomine conue- nitur, non mariti, ac idcirco ſolidum ab eo exigitur, quod& à marito poſtea repetit.l.& ſi fideiuſſor. de re iud. Exceptiones enim, quæ perſonæ cohærent,& ratione tantum habitaper- ſonæ, competunt reo, ad fideiuſſorem non tranſeunt. l. exce- ptiones. infra de excep.§. vlt. Inſti. de replicat. Itaque vulga- res Doctores ita cenſent cauendum marito, vt ipſe mota ad- uerſus fideiuſſorem lite, oſtendat iudici ſua intereſſe, fideiuſ- ſorem non damnari in ſolidum: quia fideiuſſor pecuniam à ſe exactam poſtea repetere poſſet à marito. l. idemque.§. ge-
neraliter. mand. Verum hæc cautio nec certo iure vllo, nec
Iatis bona ratione nititur,& diſtinctionem exceptionum, de qua iam diximus omnino euertit. d. l. exceptiones. de excep. d.§. vlt. de replicat. Quod autem dicunt hac ratione ſolidum à marito exigi, parum me mouet, cum id ab eo non exigat v- xor, ſed à fideiuſſore,& ignorat fortaſſis an id repetiturus ſit fi-
deiuſſor à marito. argu. l. quod dictum. de pact. Atqui mhilre-
fert vtra via marito beneficium iuris adimatur. Imo vero plu- rimum refert, quod in altera maior ſit turpitudo, atque indi- gnitas. Et extant quædam exempla non adeo huic diſſimilia, in quibus beneficio iuris ceſſante, ſolidum à marito exigitur. L. Neſennius. de re iud. l. diuortio. de neg. geſt.
Eleganter quærit Pompo. lib. Xy ex Sabino,ſipaciſcatur
maritusne in id, quod facere poßit, condemnetur, ſediin ſo- üdum an hoc pactum ſeruandum ſitẽ Et negat ſeruari opor- tere: quod quidem& mihi verum videtur. Namque con- tra bonos mores idpactum eſſe, melius eſt icereꝛquippe cum contra receptam reuereutiam, quæ maritus exhibenda eſt, id eſſe appareat. Pactum, quo conuenit inter coniuges, vt maritus in foli-
dum condemnetur, ſeruandum non eſt, quia contra bonos mores eſt,& contra receptam reuerentiam, quam maricis v-
xores exhibere debent. Quodita accipiendum eſt, vt mari- to, ſi id ſeruare nolit, pactum non noceat. Nam alioqui ma-
ritus ſponte ſoluere poteſt. l. quod nomine. ſupra de condi. indeb. præiudicatque ſibi, ſi conſenſu ſuo damnatus à iudice, & ſolidum ab eo exactum ſit. l. ſiconuencrit. de re iud. Nulla enim contumelia in volentem, ac conſentientem infertur. Ac mulier tunc demum contra reuerentiam marito debitam facere videtut, cum ab inuito,& repugnante exigit, qui for-
taſſis à pacto conueato recedere vult. I. quamuis. de in ius voc.
Exiſtimant nonnulli, pactum hoc valere, ſi loluto iam matri-
pta, de conſti. pecu.
Contra bonos mores. Idem dicendum in omnibus zliis pa- ctis, quæcunque contra bonos mores intetpoſira fuerint. h
pacta, quæ contra. Cod. de pact. Quodadeo verum eſt, vt ne
iureiurando quidem confitmari poifint. l. non dubium. C. de
legi. c. non eſt obliga: orium. deregal. iur. in 6. De qvibuldam pactionibus hic quæri ſoler; an contrariæ ſint bonis moribus
necne, veluti, di conuenerit vt creditor debitorem propria au-
thoritate prehendere poſſit, vt debitor in vincula coniicia-
tur donec ſoluerit, vtque bonis cederè non poſſit. Et variæ leges adducuntur, quæ non multum adrem pertinent. Nam ſi de huiuſmodi rebus latæ leges eſſent, fruſtra quæreretur, aa bonis moribus contrariæ eſſent huiuſmodi conuentio-
nes: quia certum eſt, pacta contra leges facta nullius momen- tieſſe ex edicto Prætoris. l. iuris gentium.§. prætor. de pact.
Nam boni mores vel de iure naturali,& gentium intellgun-
tur. l. quidam. infra de donatio. vel de conſuetudine,& inſti- tutis cuiuſque ciuitatis, quæ ſcripta non ſunt. l.itema pud. in- fra, de iniur. Proinde nihilo maioris erit ponderis, quodex
lege aliqua argumentum ducetur, quam Philoſophi dictum, qui de moribus præclare ſcripſerit, aut teſtimonium alicuius de ciuitatis inſtituto& recepta conluetudine. Cum igitur in Prima quæſtione videam, pactionem luri gentium repugna- re, quo Masiſtatus ad coercendos improbos& contumaces conſtituti ſunt: ne ſi vnuſquiſq; ius ſibi dicat, pernĩcioſi Rei- pub. motus ex ea re,& ſeditiones oriantur: non dubito quin ea pactio, vt contraria bonis motibus, merito improbetur. l. non eſt ſingulis. de regu. iuris. In ſecunda quæſtione aliter re- ſpondeo, quod nec à gentium lure abhorreat debitoris in- catceratio,& conſaerudine vulgo recepta ſit. cap. ex reſcri- pto. de iureiur. Nam quæ leges in eam rem citantur, cas ali- um ſenſum habere alibioſtendimus. l. ob æs alienum. C. de act.& oblig. Tertia quæſtio ex ſecunda pendet: quia ſi bono- rum ceſſio non admittarur, quo minus in carcerem debitor coniiciatur, nihil prohibet. l. 1. C. qui bon. cedere poſſunt.
XV. PAVLVS LIB. VII
A D SABIN v M.
b R Iiudicatæ tempusſpectatur, quatenus maritu⸗ face⸗
Lre poteit.
Tempus rei iudicatæ ideo hic ſpectandum videtur, quia ad agendum inſtituendamque actionem, nihiliefert, facere poſ- ſit maritus, necne, ſed ad minuendam exactionem moderan- damque executionem ſententiæ. l.verum.§. tempus. ſupr. pro ſoc. Cum autem negotia pupilli abſque tutoris auctoricate geſta Luns vonlam ita demum competit negotiorum geſto- rum actio, ſi locupletior factus fuerit, merito lit's conteſtatæ tempus inſpicit ur.J. litis. de negor. ge ſt. l. in pupillo. de exeepa l.in pupillo, de ſolut. l. quod autem. de dona. inter vir. Sed& ſi poſt ſententiam fueri factus locuplerior maritus, adhuc ſo-
lidum ab eo recte exigi poterit: quia hoc beneficio Iuris in
perpetuum non liberatur: ſed ſuſtinetur exactio tantiſper, dum ſoluendo effectus fuerit.l. nec maritus. C. ſolut. matr. F.
cum autem. C. de rei vxor. actio.
Heredi mariti, licet in ſõliqam condemnetur comhben⸗
ſationes tamen quæ ad pecuniariam cauſam Téſpiciunt pro.
derunt) vt hoc minus ſit obligatus: veluti obres donatas, 2 amutas,& impenſas morum vero coercitionem non baben,
1
h

Franc. Duareni Comment.
274 Quod dicitur, hæredem mariti in ſolidum condemnari, ſic accipiendum eſt, vt facultatum eius ratio non habeatur(vt jam diximus) non vtcompenſationes ad minuendam conde- mnationem ipſi non proſint. Poteſt enim compenſationem ob res donatas,& amotas,& ob impenſas opponere.l. fructus. §. ob donationes. Sed hæ compeaſationes ſublatæ ſunt con- ſtitutione Iuſtiniani de rei vxor. actio.§. taceat. quod fauor dotis poſtulet, vt primo quoque tempote dos reddatur, dein- de maritus, ſi velit, com petentibus ſibi actionibus experiatur, idque à nobis ſupra annotatum fuit. d.. fructus§. ob donatio- nes. Quodad impenſas tamen neceſſarias attinet, Tan anti- quo non videtur derogaſſe luſtinianus, ſi verba eius recte ex- pendantur. d.§. taceat: quia cum impenſæ neceſſariæ minuant dotem ipſo iure, dotem retinere non videtur, qui tantum re- tinet, quantum impenqdit- 1. Ihpn vero APuitionen, nou habet. Pauli tempore lice- bat marito dotem retinere ob mores vxoris. l. viro. infra. Et
ſcribit Vlpianus in fragmentis Inſtitutionum, tit. de dotibus.
Morum grauiorum nomine ſextas retineri, leuiorum vero octa- uam:docetque idem quemadmodum etiam maritimotes pu- nirentur. Huc pertinet locus Plinij lib. 14. eap. 13. cuius verba hæc ſunt: Cn. Domitius iudex pro nuntiauit, mulierem videri plus vini bibiſſe, quam valetudinis cauſa, viro inſciente, ac do- te mulctauit. Sed hoc iudicium de moribus, retentioque ſublata eſt,& antiquata Principalibus conſtitutionibus. l.vl- tim. C. de repud.§. taceat. C. de rei vxo. actio. Tametſi autem
altor alterius mores incuſare poſſit tamen hæredibus corum
id non permittitur contra regulam vulgarem, qua dicitur, Eo-
dem iure vti heredem, quo defunttus vti debuit. l. hæredem. de
regulis iuris. Hinc Conſtantinus in Cod. Theodoſiano, lib. 33 tit. 12. De moribus actio inquit) vltra perſonam extendi non po-
teſt, nec in hæredem habetur, unec tribuetur hæredi. Odioſa enim
heo iudicia ſunt, quæ ad vindictam quandam comparata viden- tur, ideog, ad heredem non tranſeunt. Quod animaduertere li- cet in actione iniuriarum,& in pleriſque aliis ſimilibus. l.1. de priuat. deli. l.i.& vltima. C. de reuo. don. l. 1.§.vltimo, de Se- natuſconf. Silan. l.omnimodo. Cod. de inoffi. teſta. Qui enim conqueſtus non eſt in vita ſua, is remiſiſſe iniuriam, ac con- donaſſe intelligitur. Eſtque iuris præſumptio, aut fictio po⸗ tius, contra quam probatio non admittitur. Itaque ſi pona- mus marito, dum ſuperſtes erat, mores vxoris cognitos non fuiſſe, non ideo hæredi mulierem incuſandi facultas dabitur: quod veriſimile ſit maritum, ſi ſciuiſſet, diſſimulaturum non fuiſſe, quamuis ita vulgo traditum ſit,& plerunque, vbi vtili- tas,& æquitas id flagitat, defunctorum voluntatem ita inter- pretemur. l. vtilitatem. infra de confir. tut. Nec me mouet quod dicitur, Neminem preſumi ius repudiare quod ſibi compe- tere ignorat. l. mater. ſupra, de ino ffic. teſta. Non enim ratio le- gis eſt, præſumpta rantum defuncti voluntas, ſed odium iſti- us iudicii, propter quod perinde habetur maritus, qui conque- ſtus non eſt, ac ſi omnino vxoriignouiſſet. Nec puto quen- quam adeo auerſum à vero eſſe, vt actionem iniuriarum hæ- redi competere affirmet, ſi defunctum eam iniuriam non re- miſiſſe appareat. Cui actioni hoc iudicium comparari poſſe iam admonuimus.
Socero quoque, cumquo nurus de dote agit, idem honor
habetur: Vt inid damnetur, quod facere poteſt.
XVI. POMPONIVS LIB. XVI.
AD SABINVM. Quia parentis locum ſcer obtinet.
Eandem reuerentiam debet vxor ſocero ſuo, quam mari- to, eique velut filiæ loco eſt, quamuis in neutrius ſit poteſta- te, ſed patris potius, ſi quem habeat, nec dum emancipataſſit, vt ante docuimus ſub titulo de ritu nuptiarum. Nec id mirum videri deber, cum nec in matris poteſtate ſit, cuius vere filia eſt, g. fœminæ. Inſtit. de adopt. cuique non minorem debet reuerentiam, quam patri.l.honori, infra, de obſeq.
XVIIL PAVLVS LIB. VII.
AD 8ABINV M.
X diuerſo, ſi ſöcer ex promißione à marito conutniæ. Enfuun quæri, An idem honor ei habendus ſit? Ner
rius libris membranarum,& Proculus ſcribunt, hocin-
De ſocero vxoris iam dictum eſt:nunc quæritur de ſocero mariti, id eſt, patre vxoris, ſi ex promiſſione dotis conuenia- tur. Et Paulus Neratij ſententiam refert, exiſtimantis iuſtum eſſe, Vt idem honos ei habeatur, esc. Idem tamen Paulus lib.. ad Plautium, alio iure nos vti teſtatur, ex eiuſdem Neratij len- tentia. l. ſicut. infra de re iudi. Sed hæc nos conturbarenon debent, quæ pugnantia, aut contraria non eſſe, ſatis perſpi- cuum eſt ex iis, quæ de antinomiis alio in loco ſcripſimus. l. Papinianus, ſupra de don. inter vir. l. fructus.§. ſi fundi. ſupra, hoc tit. Nam hiſtorica hic quædam narratio eſt, quæ ita accipi debet, ac ſi vno& eodem in loco deſcripta eſſet. Ac difficul· tas ex eo oritur, quod male conſuti ſunt hi centones à Tribo. niano, nec vllus ordo, aut diſpoſitio in eis conſarcinandisad. hibita eſt.Itaque accidit ſæpenumero vt ſola diſpoſitio,& col- Jatio rcbus alias obſcuriſſimis magnam lucem adferat: tam etſi nihil, ne minimum quidem ex verbis ipſis immutemus. Coniungamus igitur hæc duo capita, vt quaſi ex duobusvy- num fiat, hoc modo, Neratius,& Proculus ſéribunt, hoc iuſtum eſſeaſed alio iure vtimur, Vt Neratiu ſcribit. Quæſo, quæ diffi- cultas lectorem hic remorari poteſt ⸗Equidem fateor, ſi quis hoc caput ſolum legerit, ita intellecturum eſſe dictum Pauli,
uaſi ſocer beneficio luris non vratur. Sed inciuile eſt, niſito- talege perſpecta, aliquid iudicare, vel reſpondere. inciuile. ſupra de leg. Totum enim hoc iuris ciuilis corpus, quaſi magna quædam lex habenda eſt, cuius plurima ſint capita, ſed confu- ſe& abſque ordine vllo invnum locum coaceruata, quæ diſ- poſitionem, ordinem,& methodum deſiderent, nec aliter ſa- tis commode explicari poſſint. Porro locum Pauli iam cita- tum exlib. 6. ad Plautium, ſequitur dictum Pomponij, quo additur exceptio. Quod enim dixerat Paulus, Hoc iure no⸗ vti, vt ſocer mariti in ſolidum condemnetur, ſic interpretatur Pomponius, Si dos eæ promiſſione petatur ſoluto matrimonio, quo tempore ceſſat afſinitas. Itaque dictum Pauli à Pomponio velut exceptione quadam corrigitur. Nec cuiquam hoc du- rum videtur, propterea quod continenter exceptio illa& correctio adſcripta eſt. Quod ſi alium forte in locum conie- cta fuiſſet illa Pomponij ſententia, crederetur Pomponius Paulo contrarius eſſe. Tantum momenti eſt in ordine,& collocatione rerum, quæ iure ciuili continentur. Atrurſus huic Pomponij dicto alius Pauli locus aduerſari videtur, in quo dicitur, Si dirempto matrimonio petatur dos, ex cauſa,& perſona tribuendum eſſe ſocero, t quatenus facere potest conde- mnetur.. pen. ſupra de iure dot. Sed cum alter plus, alter mi- nus ſcribat, pugnantia ſcripſiſſe dici profecto non debent. Coniungendus eſt igitur vterque locus, vt quodvni deeſt, ex altero ſuppleatur, in hunc modum, Sed hoc ita accipiendum
est ſi à ſocero dos ex promiſſione petatur ſoluto matrimonio. Nam
h̃dirempto matrimonio petitur, ex cauſa& perſõna id tribuen dum,&ο.
Item ſimulier ex promißione conueniatur, magis pla- cuit, defendendam eam per exceptionem. idem& Proculus ait. Sicuti enim cum ſocia fuerit, ſic dabitur ei exceptio, quamuis iure ciuili ſit obligata. Si in iudicio dotis index ignorantia iuris lapſus, condemnauerit maritum in ſöli- dum: Neratius& Sabinus doli exceptiane vti oportere aiunt, eaque tutum fore.
Et ſi maritus vxori nullam reuerentiam debeat, tamena marito conuenta, hoc beneficio vtitur, cum inter ſocios lo- cum habeat, eaque mariti ſocia recte dicatur, vt ante oſtendi. mus ſub titulo de ritu nuptiarum. Sed quæritur an paciſci poſ- ſit cum marito, vt in ſolidum condemnetur? Eademque quæ- ſtiotractari poteſt de aliis omnibus perſonis, quibus hoc be- neficium lex tribuit. l. ſunt qui. infra, de re iudi. Et exiſtimo, rationem perſonarum habendam eſſe,& inſpiciendum, an pactio bonis moribus contraria ſit necne. Vnde maritus, pa-
tens, patronus inutiliter paciſcuntur, vt quatenus facere po- — ſunt,

— keer. taintellecturum kih
znonvratur. Seduaan ucare, vel:ehondanluite 6 u ciuilis corpun gi cuius plurima ſint cpiatt avnum locum coacrnun methodum deſidetens ollint. Dorro locun Dann n, ſequitut dictum Doma enim dixerat Paulw, R dam condemnetur, ſc inn nuſſione yetatur ſalun ut lkaque dictum Daulah corrigitur. Nec cuiqun quod continentet excan uod ſi alium fontein bar lententia, crederetut ler antum momenij eſtinas iure ciuili continentu E s Daul locus adverfui arnimanio petatar in,au 7e, vt uatenu fauen ju edot. Sed cmaletui- riplſe dici— terque locus, it qloiin modum, Sed hciuan ne petatur ſaluui nanina de, er cauſ⸗ Rperſausu
„
n T. 1t. olutomatrimonio. 275
ſunt, condemnentur, propterea quodiure gentium,& tece- ptis moribus, his perſonis honos& reuerentia debetur. I. alia. §. eleganter. ſupra. Sed nec militis pactum vtile eſſe videtur, cum publice interſit, fortunis omnibus ſuis non exui:& ius ublicum pactionibus priuatorum mutari nequeat. l. ius pu- Dhies ſupe de pact. Qugminus autem ſocius vtiliter de ea re paciſcatur, non video. Eademque eſt ratio aliarum huiuimo- di perſonarum.. b Siin iudicio. Iudicis officium eſt in hac dotis actione, vt non ſimpliciter condemnet maritum ad ſoluendum quod petitum eſt, ſed quatenus facultates eius patientur: id quod in execurione rei iudicatæ perſpici poterit. Sic enim iudex in actione noxali, ita condemnat reum, vt noxæ dedendi facul-
tatem ei non adimat, ſed excipiat potius, ac reſeruer.§. I. In-
ſti. de offi. iudi.l. miles. infra de re iudic. Intelligit nanque iu- dex hanc noxæ dedendi facultatem domino competere, lata iam ſententia, donec iudicati conueniatur. l. item veniunt.§. idem recte. ſupra, de pet. hære. Itaque exiſtimo, etſi maritus in iudicio non allegauerit iudici inopiam ſam, nihilominus iudicem cum hac exceptione ſententiam pronunrtiare debe- re: quia licer marito poſt condemnationem hoc allegare. J.
Neſennius.§. vlt. infra, de re iudic. dd eneraliter locum e
habet in omnibus exceptionibus, ac defenſionibus, quæ ſen- tentiam non impugnant: ſed ad moderandam executionem
ſententiæ,& exactionem obiiciuntur. l. ſi fideiuſſores. infra
de fide. Expedit autem marito plerunque, paupertatem ſuam tegere interim,& diſſimulare, dum intellexerit, quantum in condemnationem deductum fuerit,& an commodeid exol- uere poſſit. Nec me latet, iudicem ſapplere non ſemper de- bere, quod àlitigatoribus petitum non eſt. no. C. vt quæ de-
ſunt aduoc.l. 4.§. hoc autem. infra de damno infect. Patroci-
nari enim hoc eſſet, non iudicare, vt Phauorinus apud Gel- lium ait. Sed hoc de iis accipi non debet, quæ poſt ſententiam opponi poſſunt. d. l. miles. cuiuſmodi eſt hæc exceptio, licer Doctores recentiores diſſentiant. Zaſ.in reſpon. ſingu. Ex his ſatis perſpicuum eſt, iudicem ignorantia iuris labi, ſi maritum ſimpliciter condemnet ad ſoluendum quod petitur, non ſub
exceptione, ſi facere poſſit, aut quatenus facere poſſit. Non
ideo tamen maritus hoc beneficium amittit, ſed impetrat ex- ceptionem doli, qua ſummouet agentem, ſi facere non poſ- ſit. Cum enim hæc exceptio in dotis iudicium deducta non- dum ſit, nulla ratio eam opponi vetat. Proinde dicendum eſt, ſi maritus in iudicio dotis eam exceptionem oppoſuerit, nec eius exceptionis ratione habita iudex eum condemnauerii in ſolidum, de ea amplius quæri non poſſe, quaſi iadex ex iuſta cauſa id fecerit. Eadem etenim quæſtio bis in iudicium dedu- ci,& reuocari non poteſt. l. duobus. infra, de excep. rei iudic. l. quod in diem.§. ſirationem. de compenſ.. ſinautem.§. vlti- mo. de negot. geſtis. Nec vlla eſt inter maritum,& ſocium, aliaſue huiuſmodi perſonas, quod ad hanc rem attinet, diffe- rentia. dict. l. Neſennius. Rationes& argumenta eorum, qui contra ſentiunt, partim friuola, nugatoriaque ſunt, partim his, quæ iam diximus, ſatis refelluntur.
Funorantia iuris. lIuris error in hac pronuntiatione expreſ- ſus non fait: alio qui ſententia eſſet nulla. l. 2. C. quando pro- uoc non eſt neceſ.& exceptio quæcunque marito ſalua ma- neret, l. 4.§. condemnarum, de re iudic. Fuit enim hic mos ve- terum Romanorum in ferendis ſententiis, vt cum quæſtio iutis erar, non facti, aut(vt Khetores loquuntur) conſtitutio cauſæ iuridicialis erat, non coniecturalis, de iure pronuntia- rent, ac veluti ius quoddam ſententia ſua conſtituerent, vt copioſe oſtendimus lib.i. Diſputatio. Quain re ſi erratum à indice eſlet, ſententia ipſo iure nulla erat, adeo vt prouoca- tione ad eam infirmandam opus non eſlet. l. ſi expreſſum. de appellat. 1n
Doli exceptione. Hæc exceptio doli cum qualibet alia in fa- ctum exceptione concurrit. I. 2.§.& generaliter. infra, de ex- cep. dot. Eſt autem hæc exceptio non perpetua,& perempto- ti, ſed temporalis potius,& dilaroria, quia perpetuo agenti non obſtat, ſed donec reus locupletior euaſerir.§. cum autem
C. de rei vxor. actio. Itaque mirum videri non debet, ſi hac ex- ceptione, quamuis fauorabili, rurſus ſolutum non repetat. l. quod nomine. l. qui exceptionem. ſupr. de condit. inſtit. I. ſi fi- deiuſſor.§. quædam. ſupra mand. Sed qui fit vthæc exceptio opponatur poſt rem iudicatam cum ne peremptoria quidem
opponi poſſit? l. exceptionem. C. de probat. l.peremptorias. C. ſenten. reſcin. non poſſe. Reſpondeo, idcirco id fieri, quia hæc exceptio(vt iam diximus) non contra rem iudicatam op- ponitur àreo, quaſi adrem, quæ debita non eſſet, exoluen- dam, inique& iniuſte condemnatus ſit, ſed vt executor rei iu- dicatæ propter beneficium iuris damnato competens, exa- ctionem moderetur.
XVIII. POMPONIVS LIB. XVI.
LAD SABINVM.
TIAA fllios mulieris, qui patri heredes extite- Ee in id quod facere poſſunt, condemnandos Labeo ait.
Pomponius ab eo, quod ante dictum fuerat de hæredibus, l. maritum. filios excipit ex eo matrimonio, de quo agitur, ſuſ- ceptos,& procreatos. Quod cum diſerte expreſſum ſit ab eodem mirum ſane eſt, quoſdam adhuc quærere, ac dubitare an de filiis alterius matrimonii id quoq; accipiendum ſit. Pro-
babilius forte de nepotibus dubitari poteſt. Sed profecto mo-
dus in his priuilegiis, quæ non ſine alieno incommodo con- ceduntur, extendendis ac producendis, ſeruandus eſt. I taque à verborum propria ſignificatione non temere hic receden- dum eſſe atbitror, cum pręſertim exemplam habeamus, quod ſequi poſſumus in hac interpretatione. Apud Modeſtinum id extat, cum de priuilegio veteranis conceſſo loquitur, vt à tutela excuſentur, niſi allorum veteranorum fliis tutores da- ti ſint. l.ſed& milites. ſupra, de excuſ. tut. 4
Licet in dotalibus relus non ſölum doli, ſed& cujpam
naritus præaſtet: cum tamen quæritur in iudicio de dote, an
facere poſcit, dolus duntaxat comprehenditur: quia in reru pſius adminiſtratione nõ erat cuppaab eoexigenda. Quan- quam eum duntaxat dolum ei nocere putem(ſi facere non Ppoſit) quem propter vxorem adbibuit, ne ei ſölidum ſölue- ret, non propter quemlibet alium. Ofiliustamen aiehat, ſi dolo mariti res dotules interiiſſent,& alioquin ſolaendonon ſet: quamuis nibil dolofeciſſét, quo minus ſoluendo ſt, perinde ramen eum damnanaum eius rei dotalis nonzine, in qua dolum feciſſét, atque ſidolo eius factum ſet, gao minus facere poſsit. Caterum ſi circa interitum rei dota- lis dolus malus,&culpa mariti abſit, actiones ſölum, quas eo nomine quaſi maritus Haberet praſtandas mutlieri, Velu- tifurti, veldamniiniurie. b
Beneficium iuris de quo hic loquimur, ita competit mari- to, vtcondemnetur quatenus facere poteſt, niſi dolo malo ſuam diminuerit ſubſtantiam.. cum autem. Cod. de rei vxo. act. Quamuis ergo eulhs negligentiaque ſua deſierit ſoluen- do eſſe, non conrinuo beneficium amittet, tametſi cum ſol- uendo eſt, nec quæritur quatenus facere poſſit, non modo dolum, fedetiam culpam in rebus doralibus præſtet.
Dolus duntaxat comprehendiur. Qui dolo malo fecit ne facere poſſet, indignus eſt beneficio Iuris,& in ſolidur con- demnatur. Qugd generaliter locum habet in iis omnibus perſonis, quibus hoc beneficium tribuitur. l. verum.§. tem- pus.ſupra pro ſoc. Sed& propter falſam calumnioſamque in- ficiarionem in hoc iudicio maritũ beneficio luris priuati vul- go dicitur.ar. l. ſed hocita. infra de re iud. Verum id epportu- nius alibi diſcutietur. De iis, qui in ſolidum conueniuntur, ſi quid dolo admiſerint, an beneficium ceſſionis bonoruma- mittant, non immerito quæritur. Et ſane iuſtum eſt, eos pro- ptet dolum ſuum hoc beneficio carere, vt iudicati in carce-
rem detrudantur. l.1. C. qui bon. cede. poſ. vt puta, ſi dolo ma-
lo bona ſua diſperdiderit debitor, ne vſquam inueniri à credi-
toribus poſſent. argu. ¹.vlti.§. vlt. J. de his quæ in fraud. credit.
Item ſi mentiens ſe locuplerem, decipiendi alterius gratia, pe- cuniam acceperit, aut negotium contraxerit. l. pen. ſupra de iure dot.
Culpaab eo exigenda. O As in rerum propriarum admini-
ſtratione præſtari fere non ſolet: quia lice: vnicui que re ſua arbbitrio ſuo vti. lin re mandata. C. mand. Sæuitia tamen in ſer-

276
uos nimia culpatur& reprehenditur. l. ſi conſtante.§. ſi ma- ritus. infra. l.i. ſupra de iis qui ſunt ſui volalieni iur. idqque ſua- det humanitatis rario, quod homines ſint. l. ſeruus ea lege. ſu- pra de ſeruis expor.& Corpora eorum& noſtra, materia con- ſtent eadem, paribusq, elementis, vt Satyric. ait. Præterea in re empta, quæ redhibetur, emptor culpam præſtat iudicio red- hibitorio. l. ædiles etiam.§. Pædius. ſupra de ædil. edict. Sed hos caſus nũc perſequi, nimis à propoſito noſtro alienum 3 Quemlibet alium. Maritus non ſimpliciter ob dolum ad- miſlum in rebus propriis beneficium hoc amittit, ſed ſi frau- dandæ mulieris conſilium habuerit, ne ſcilicet ei ſolidum ex- olueret. Quid enim ſi bona ſua perdidit, atque conſumpſits in cuiuſpiam alterius creditoris fraudem? Quid ſi certis rebus conſumptis, reliqua bona ad ſolutionem dotis ſuffectura exi- ſtimabat? Nec me mouet, quod alibi ſcriptum eſt, de eo, cui in fraudem creditorum debitor bona ſua vendidit, nempe aum teneri Pauliana actione creditori, quem fraudatum iri à de- bitore neſciuit, modo alium quemuis eX creditoribus debi- torem fraudare voluiſſe intellexerit. l. ait prætor.§. illud. in- fra de his quæ in frau.credit. Namiibi requiritur dolus malus debitoris in creditorem ipſum, qui Pauliana experitur, non in quemuis alium admiſſus, quem admodum& hic dicitur, quamuis participati fraudis ex parte emptoris,& poſleſſoris bonorum, contra quem agitur, aduerſus quemlibet ex credi- totibus ſufficiat. Si cui igitur libeat argumentum à ſimilitu- dine ducere, ad impugnandam Pomponij noſtri ſententiam, vt ſophiſtæ hic faciunt, debitor qui bona ſuaalienat, ſimilior marito, quam eorum bonorum emptor, iudicandus eſt. Hic autem locus fatis oſtendit(niſi fallor) maritum ob latam cul- pam in rebus ſuis adminiſtrantibus beneficium non amitte- re: tunc enim lata culpa dolo comparatur, cum lex ſimpliciter dolum requirit. l. quod Nerua, ſupra depo. I. 1. fupra ſi men. fal. mod. dixe. Sed hic requiritur conſilium fraudandæ cer- tæ perſonæ, quod deregi non poſſe videtur, quin dolus malus appareat.“ Ofilius autem0. Si res dotales dolo malo mariti perierint, licet non eo animo vt facere non poſſet, mulierique noceret, beneficio nihilominus priuabitur. Et hoc inter res mariti pro- prias, atque dotales intereſt. Proinde latam culpam recte pro dolo hic accipiemus. Caterumò0. Supra dictum fuit, maritum in rebus doralibus culpam præſtare. Quod quemadmodum accipiendum ſi, ali- bi diximus. l. ſi Nerua. ſupra. Hic autem Pompo. ait, quamuis non niſi ob culpam ſuam teneatur maritus, tamen ſi quas a- ctiones eo nomine habeat, eas mulieri præſtandas eſſe, cum talis præſtatio, nullum ei incommodum afferat.l. quod debe- tur. ſupra de pec.l.in creditore. ſupra de euitch.ʒ
XIX. VLPIANVS LIB. XXXVI. A D SABINV M. 11
Imulier diuerterit,& iudiciode dote Qunt,he „„
G to, reuerſa fuerit in matrimonium, reintegra-
ro matrimonio expirat indicium,& omniama- *
nent in ſtatu priftino.
Quæ poſt diuortium iterum nubit, marito dotem reno- uare intelligitur, quamuis id expreſſum non fuerit. l. dotem. l. diuus Seuerus. ſupra de iure dot. Proĩnde eam exigere non poterit à marito, tametſi ante poſterius matrimonium per iudicem petierit, litemque conteſtata ſit. Nam perempto iu- re agentis pendente iudicio, expirat iudicium. l. vlt. infrarer. amo. l. ſin autem.§. i. ſupra de reivin. l. tigni. ſupra ad exhib. J. ſi ſeruus fartiuus. ſupra, de cond. fur. Notandum tamen eſt, ſi filia, quæ in patris poteſtate eſt, ad maritum redeat, abſque conſenſu patris, dotam à patre nihilominus exigi poſſe. l. ſi vr proponis. C. de nupt. Sed& ſi extraneus dotem dederit, poſt- ea in matrimonium reuerſa muliere, dos minime repetita in- telligitur. l. in inſulam.§. vlt. infra l. ſtipulatio. ſupra de iure dot. Sed videndum eſt ne iurgium potius, quam diuortium interuenerit,& mulier ad virum breui reuerſa fuerit. Quo caſu nec pater, nec extraneus dotem recte petent, quod non- dum ſolutum ſit matrimonium. I. pleriquc. de ritu nupt. l. 3.
de diuort.
Franc. Duareni(bmment. XX.
PAVLVS LIB. VII.
A D SABINVM.
Vamuis mulier non in hoc accipiat conſtante Vmatrimonio dotem, vt æs alienum ſoluat, aut prædiaidonea emat, tamen vt liberis ex alin viro egentibus, aut fratribus, aut parentibus cbſulat, vel vt eos ex hoſtibus redimat quia
iuſta& honeſta cauſa eſt) non videtur male accipere,&
ideo recte ei ſoluitur, idque& in ſiliafamilias obſéruatur.
Scripſerat forte Sabinus recte ſolui dotem vxori conſtan,
te matrimonio, vt æs alienum ſoluat, aut prædia idonea emat
Sed adiicit Paulus, ex aliis ſimilibus cauſis ſolui quoque poſ. ſo, veluti vt liberis, aut fratribus, aut parentibus conſulat. gec &alia exempla apud eundem referuntur libro ſecundo nen.
tentiarum. l. mutus.§. manente. ſupr. de iure dot. Extrahas
cauſas igitur maritus conſtante matrimonio reddens dotem vxori, non liberatur,& quaſi rem lege prohibente donatam reperit, vt Theodoſius conſtituit. C. ſi dos conſtan. matri. ſol. Videtur autem ad plenam liberationem mariti ſufficere, qa-
tam eſſe dotem vxori, vr in eas res de quibus diximus, impen.
dat.l. ſi cum dotem.§. 1. infra. Sed dotem præterea in id con- ſumptam conſtare oportet, vt Scæuola reſpondit, eiuſque rei probatio incumbit marito. l.vlt. ſupra de iure dot. b luſta& honeſta cauſa. Generaliter ergo dicendum eſt, quo- ties honeſta aliqua ratio ſuadet, dotem impendendam eſleà muliere, recte maritum ei ſoluere. Hæc enim exemplareide- monſtrandæ gratia hic adducuntur, non vr in aliis caſibus, in quibus eadem videbitur ratio, ſolui dos non poſſit.
Idque& in filiafamilias. Tametſi alias non recte ſoluatur dos filiæ familias ſine patre, vt ante diximus. l. 3. tamen ex his cauſis ſoluens liberatur. Hæc autem verba, ſi ad præcedentia referantur, de ære alieno, oſtendere videntur fillam cogi, æs alienum patris exoluere, contra rationem iaris. tit. C. ne filius pro pat. J. ſi quis à liberis.§., parens. de liber. agnoſ. In qua dif-
ficultate hæſitatum eſt à quibuſdam. Verum hic non ſpecta-
mus quid mulier facere cogatur legibus& iure ciuili: ſed an
Pia, honeſtaque cauſa ſit erogationis, propter quam maritus
excuſari debeat, quod nondum finito matrimonio dotem
reddiderit.
XI VLPIANVS LIB III
DISPVTATIONV M.
e EDeſideo maritus ex dote expen- autt, vtalatronibus redimeret neceſ ſarias mulieri perſonas, vel vt mulier
Vinculis aliquem de neceſſariis ſuu vindicaret, reputatur ei id, quod ex- penſum eſt, ſine pars dotis ſit, pro eu Parte: ſiue tota dosſit, actio dotu eua- neſcit. Ei multomaguis idem dicendum est ſi ſocer agat de
Apote, debere rationem haberi ei. u, quod in ipſum impenſum
eſt: fiue ipſe maritus hoc fecit, ſiue fllie, uu faceret, dedit. Sed Srhenon pater experiretur, ſed poſt mortem eius filia ſoli de dote ageret, idem erit dicendum. Cum enim doli exceptii inſit de dote actioni, vt cæteris bonæfidei iudiciis, poteit dii
(ui ey Celſo videtur)ineſſe hunc ſumptum actioni de dute:
maxime, ſi ex voluntate filiæ factus ſit.
Hic docet Vlpianus, Nihil referre, an maritus ipſe ob cau- ſas iam dictas dotem conſumat, an mulieri conſum pturæ eam reddat. 1 9110
Ex vinculis vindicet. Pium honeſtumque eſt, captiuosli- berare, id eſt, eos, qui ab hoſtibus, latronibuſue capti detinen- tur. l. ſi quis pro redemptione. C. de donat. l. ſancimus. C. de ſacroſanct. eccl. c. ſacrorum. 12. q. 2. Idemque videtur hic VI= pianus ſentire, de his, qui ob delictum in vincula cõiecti ſunt,
quos
—

anſtiu.C. dit nk. A y 1 farionem diude
9
keedämn, dotem impendena eiſoluere. Hæc etimelene
ucuntur, non yrin üth tasio, ſolui dos non doll u. Tamerſ alias non na
re, Nante dirimus. m
Hlrcautem verda, adm
o, oſtendere videnturflen Contra rationem iuris it §. parens.de l'ber. agnol quibuſdam. Verum licm cogatur legibus&iurecui erogationis, propter qun nondum finito matrimem
ANVS LIIB I'
TATIONVä.
dG.ꝓfikomvritwerin utalutrunilus mimmi iu mulen herſeubzaunm⸗ culs 4lique n4 na dcartt, myutunuuſa ſame futon aunit ſue tutaduſſ hiuum lndeniumet ſla 1 er dusuud in yh mane
. r vent ſuejllie uiuma
— 1e ſedpeft mantem ruſ 4
. 1ℳ 4 8 8 4 4 5 ☛☛ Aà C*
jn Tit. Solutomatrimonio. 277
quos miſericordia proſequi, licet nocentes, hominis eſt ppre- ſertim Chriſtiani. c. non ſatis. 8 6. diſt. N am etſi male meritus, publice debeat egeſtate laborare, vt I riphoninus ait, l. bona fides.ſupra depo. tamen id de pœna, quæ publice per Magi- ſtratum infligitur, accipi deber, ideſt, de publicatione bono- rum. Vtcunqueſe res habear, Vlpianus non quaſcunque per- ſonas, ſed neceſſitudine coniunctas tantum è vinculis libe- rari, vindicarique vult. Quamobrem aliorum nomine non ſatis tuto fortaſſfis dos impenderetur. 1
Doli exceetio. Quo modo inſit exceptio doli bonæ fidei iudiciis, vulgus Doctorum non explicat. Ego ante multos annos id docui in commentario de in litem iurando. Deinde in commentario de pactis accuratius,& fuſius rer omnem tractaui,& morem acritum veterum iudiciorum apud Ro- manos, qui ante paucis cognitus erat, patefeci,& illuſtraui, adeo vt iam vulgaria hæc, protritaque inter iuris ſtudioſos habeantur.
Maxime ſi voluntate. Hs verbis innuit Vlpianus, mari- tum poſſe in eas res, de quibus hic loquimur, dotem conſu- mere, quamuis mulieris voluntate id non fiat. Cum enim hoc iudicium bonæ fidei ſit non auditur conquerens mulier, quod in tam honeſtum ac pium opus, dos à marito oonſum- pta ſit. arg. l..§. i. infra de tute.& ratio. diſtrah. Arbitror ta- men, inuita& contradicente muliere, factum in eas res ſum- ptum, ipſi imputari à marito non debere. leg. vltim. C. de ne- go. geſt.
1 XXII. IBDEM LIB. XXXIII.
AD EDICTVM. aum dotem daret pater, vel extraneus, pro muliere in vnum caſam pepigit, velin dinortinum, vel in mortem, dicendum 911,
* 2
Sa en eum caſum, in quem non pepigit, oſſe mulieriactionemn. Cum dos pro muliere datur à patre vel extraneo, ita de- mum filiæ dos eſt ſoluto matrimonio, ſi is qui dat, eam ſibi reddi pactus, ſtipulatuſue non fuerit, vt ſupra in caput ſecun- dum annotauimus. Vnde oriuntur quæſtiones de vi,& po- teſtate pactotum,& ſtipulationum, quæ in dote conſtituen- da interponuntur. Ae olim dubitatum fuit, an is, qui ſtipu- latur ſoluto matrimonio dotem ſibi reddi, finito pen mor- tem matrimonio dotem petere poſſit. Et pronuntiatum eſt à Tito imperatore, hoc verbum, Soluto matrimonio, non mo- do diuortium, ſed etiam mortem continere. l. cum quærebatur. de verb. ſignificat. Quid ergo? Si quis vnum caſum, puta mor- tis, ſtipulatus, pactuſue ſit? Vlpianus hic ait, altero caſu con- tingente, nempe diuortii, mulieri actionem competere:quia conuentio in vnum caſum concepta; ad alium non porrigi- tur. Qupd& in vltimis voluntatibus locum aliquando habet Lcommodiſſime. infra de liber.& poſthum. vt loco magis i- doneo fuſius demonſtraturi ſumus. 1vltim. C. de poſthu. hæ- red.inſtit. Fit tamen interdum, vt eo caſu, quiomiſſus eſt, contingente, dos nihilominus ſtipulanti reddenda ſit, vtpu- ta, fi cum pater ſtipulatus eſſet ſub hac conditione, Si filia in matrimonio deceſſerit,& ea dolo malo, fraudandique patris gratia à marito diuerterit. I. filiæ. inf. l.ſi filia ſupra de diuort- Sed& ſi alter ex coniugibus in caſum mortis alterius lucrum
ſtipuletur, altero ingrediente monaſterium,& monaſtieum
inſtitutum profeſſo, ſtipulanti luerum acquiritur, vt eſt à Iu⸗ ſtiniano conſtiturum.l. vltim. C. de epiſ.& cler. Notandum autem eſt, has quæſtiones facti,& voluntatis eſſe,& in con- jecturali ſtatu conſiſtere. Quare in primis ſpectandum eſt, quid veriſimiliter actum ſit. Nam contingere poteſt, vt ex voluntate contrahentium dos nec patri, nec filiæ reddatur, ſed apud maritum remaneat. Cuius rei exemplam eſt apud Papinianum, de quo ingens altercatio eſt in aliorum com- mentariis. Zaſ. lib. ſingul. reſponſ. Inter patrem puelle,& gene- um Conuenit, vt in matrimonio ſine liberis, defuncta filia, dos hatri reſtituatur. quæritur, Si liberis ſi upeſtitibus filia defun- cta ſit, vtri dos acquiri debeat? Et Papinianus ait, id actum in- ter contrabenter intelligi, vt dor retineatur. l.inter ſocerum.. cum inter. de pact. dot Itaque nec patrireddetur, nec filiæ, led sam maritus retincbit. Voluntas enim patris, qui dotem dat,
ex verbis colligitut, qui non ſimpliciter dotem ſibi teddi ſti- pulatur, defuncta in matrimonio filia, ſed ſi in matrimonio ſi
ne liberis deceſſerit. Quorſum enim mentionem hic facit li-
berorum, niſi vt oſtendat, ſe velle maritum dotem retinere, quo liberos facilius,& commodius alere poſſit? Nulla ſiqui- dem alia coniectura capi poteſt. Quamobrem mulieris hæ- redibus, propter præſumptam, aut euidentem potius paci- ſcentis voluntatem, dos non reddetur, ſed eam maritus reti= nebit. Nec locus ille Papiniani, huic aduerſatur; cum in ea quoq; hypotheſi, ſi ponas diuortio matrimonium diremptũ eſſe, mulieris proculdubio futura ſit actio, vt hic dicitur. Quę- ſtio namqʒ apud Papinianum non eſt, de eo caſu, quem peni- nitus omiſit ſtipulator, puta diuortii, ſed de eo potius, quem expreſſit, id eſt, mortis. Eſt enim ille caſus ita expreſſus, vt ex pactione dos& ad patrem reuerri,& apud maricum rema- nere poſſit. Ad patrem, inquam, ſi ſine liberis defuncta fuerit filia. idque ex conuentione expreſſa. Liberis vero ſuperſtiti- bus marito, pro eorum educatione acquiratur ex conuentio- ne tacita. Et ſane de eo tantum caſu, qui omiſſus eſt à ſtipula- tore, hic loquitur Vlpianus. De caſu enim expreſſo nulla vi- debatur eſſe dubitatio, vt certe nulla eſt, ſi is caſus ſimpliciter expreſſus ſit. Sed quia in ſpecie Papiniani liberorum mentio facta fuerat, inde orta eſt quæſtio voluntatis, vt iã diximus.
Pepigit. Hoc verbum cum ad patrem refertur, neceſſe eſt
Vt non de nudo, ſimplicique pacto id accipiamus, ſed de eo
potius cui ſtipulatio acceſſit: quia patet nudo pacto dotis a- ctionem in ſe transferre non poteſt, licet extraneus id poſſit. I auia. C. de iure dot. Verum id poſtea clarius explicabitur. I. quoties. 1
Mulieri eſſe allionem. Si nulla à patre ſtipulatio interpoſi- ta eſſet, mulieri non comperteret actio, ſed communis eſſet patris& filiæ, eamque actionem pater inſtitueret; non filia,
vt ante diximus. leg. z.§ quod ſi in patris. Proinde non vide-
tur rationi congruum eſſe, vt eo caſu contingente, qui paci- ſcendo expreſſus non fuit, ea communio tollatur. Sed quia pater ſtipulatur in vnum caſum, ſic interpreramur eius volun- tatem, quaſi deficiente conditione, quam adiecit ſti pulatio- ni, omne ius ſuum remittere videatur. Quam præſumptio- nem& fauor mulieris,& patris affectio veriſimilis adiuuant. arg. l. Caius. infra.
Si poßt ſolutum matrimonium filiafamtliascitra patris Voluntatem exactam commnunem dotem conſumat: patri, & viua ea,& mortua, actis ſupereſt, vt dos ipſe ſoluatur,
quod ita verum eſt ſiperaituræ ſöluatur. Caterum ſinon
perdituræ,&ex iustis cauſis ſoluta ſit, non ſupererit actio, fidmortuopatre, necetiam hæredes agent, nec mulier. Viuo patre dos profectitia non recte ſoluitur filiæ, ſoluto
matrimonio. Itaque ea ſolurione actio com petens patri non
tollitur conſumpta dote, niſi iuſta fuerit cauſa ſoluendi. leg. quamuis. ſupra eod. leg. mutus.§. manente. ſupra de iure dot. Quod ſi dos ad patrem peruenerit, liberatur omnino mnari-
tus, quamuis patri non ſoluerit. l. non ſolum. ſupra eo.
Si non perditureæ,& ex iuſiir cauſin. Admonuimus ſupra, ad mariti liberationem nõ ſufficere, ſi pecuniam dedetit mulie- ri, vt prædia idonea emar, ſed prædia empta eſſe oportere, vt ex reſponſo Scæuolæ colligitur. I. vltim. ſupra de iure dor. Quod mihi videtur difficultatem non habere, ſi manente ad- huc matrimonio dos reddatur vxori. j. quamuis. ſupra. quod matito ſubiecta ſit,& rerum eius curam, adminiſtrationem- 68 habeat maritus. Soluto autem matrimonio non idem
ortaſſis dicendum erit. Sed maritum mulieri non perditure
ex cauſis iuſtis ac legitimis dotem dediſſe ſufficiet, cum nul-
lam diffidendi mulieri cauſam haberer. l. eum qui.§. vltim.& l. ſeq.largentum. ſupra commodal. ſi à bone fidei.ſupra de rei vindic.
Sed mortuo. Quamuis non liberetur maritus, qui dotem dedit mulieri conſumpruræ, vt iam diximus, tamen ſi pater poſtea deceſſerit, dotem quæ iam fotte conſum pra eſt, nec betẽt hęredes patris: quia omne ius eſt acquiſicũ mulieri.§. vi- deamus. C. de rei vxo. actio. nec ipſa mulier, cu ſoluta eſt: quia bis idem exigi æquum non eſt. I. hona fides. dereg. ut- 1.2. ſupra eo. Non enim recte pupillo comparatur m ulier, qut rem ſibi ſolutam abſque turoris auctoritate iterum p etit,
4

———— — — 8 — 1 — ————
——
— ——
—ö——
273 Franc. Duareni(omment.
ſi ex ea non fuerit factus locupletior. 5. at ex contrario. Inſtit. quib. alien. l.ait prætot. de mino..in pupillo. de ſol. Nam ſol- uens pecuniam debitam creditori, qui pupillus non eſt, licet conſumpturo, liberatur, niſi ſciens, prudenſque ei ſoluerit, vt ſcorto daret, aut in aleam, velrem aliam turpem, atque in- honeſtam impenderet. l. fi quis cum ſciret. infra pro empto. l. ſi vero. S. ſi adoleſcens. ſupra mandat.. Simulier, ſoluto matrimonio, egentem reum dotis per nouationem decepta accipiat: nihilominus actio dotis et
manebit.
Bonum nomen facit creditor(vt Paulus inquit) us admit- tit debꝛtorem deleg atum, licet is, zlaendo non fueritlinter cau- ſas.. abeſſe. ſupra manda. Quare( niſi aliud actum fit) tale nomen accipere videtur, quale in obligatione fuerit. l. pro-
mittendo.§. ſi à debitore. ſupra dei. men vendit, locupletem eſſe debitorem præſtare non cogi-
tur. l. ſi nomen. de hæred. vel actio. vend. Quod ſi creditor dolo debitoris deceptus fuerit, actio de dolo ei dabitur: quia ipſo iure nulla liberatio non eſt. l.ſub prætextu. C. de tranſ- act. Arbitror& proptet iuſtam aliquam probabilemque i- gnorantiam creditori ſubueniendum eſſe, tametſi dolo debi- toris circumſcriptus non fuerit.l..l. ſed etſi. 5. vltim. ex quib. cauſis maior. Et quanquam hæc vera ſint, tamen fauor mu- lieris ac dotis ſuadet, vt ſi mulier decepta,& ignorans, egen- tem reum dotis per nouationem accipiar, ſalua nihilominus ei maneat actio.
si pater, filia abſente, de dote egerit,& ſiomiſſaſit de
rato ſatiſdatio, filiæ denegari debet actio: ſiue patri hæres
extiterit, ſiue in legatotantum acceperit, quantum dotis ſaris eſſet. Sed& Iulianus in pluribus locis ſcribit, com- penſandum eiin dotem, quoda patre datur, lucroque eius
cedere, ſitantum ab eo conſecutaſit, quantum ei dotis no-
mine debebatur dà marito, qui patri ſoluit.
Quod dicitur, ſolutione dotis facta patriabſque conſen- ſu mulieris, maritum non liberari, ſed acttionem mulieri ſal- uam manere: hoc ita accipiendum eſt, niſi hæres patri extite- rit mulier, veltantum in legato acceperit, quanta erat dos à mariro debita. Diuerſum tamen ius de marito vxoti ſuæ ali- quid legante conſtitutum eſt à Iuſtinian.§. ſciendum. C. de rei vxor. actio. Eſtque huius diuerſitatis ratio ſatis perſpicua, quam huius loci enarratores von ſatis expendiſſe mihi viden- tur. Nam ſi maritus, qui ſoluendo patti ſe liberare voluit, de- nuo ſoluere cogeretur, id contra bonum,& æquum fieret: quod maxime hic ſpectandum eſſe, crebro iam admonuimus propter vim huius iudicii, in quo iudex, quod æquius& melius h lequitur.l.pen.infra... bona fides. de regu. iur. Cumautem maritus legat vxori, quamuis& legatum ſimul,& dotem con- ſequatur vxor, exconſtitutione Iuſtiniani, tamen quia ſe- cundum mariti voluntatem id factum intelligitur, nec bonæ fidei, nec æquitati contrarium dici poteſt. d.§. ſciendum. Alii debitorem voluntarium à neceſſario hic diſtinguunt, ſed eam diſtinctionem, quæ abſque ratione excogitata eſt, miſlam facimus.—
Lucroque eius cedit. Dos, quam accepit à marito pater, lu- cro patris hic cedit,& parer eam retiner iure quodam com-
eufen„vt Iulianus ait. An autem pater, qui dotem de-
et filiæ, animo compenſandi legare ei videatur, facti magis eſt, quam iuris quæſtio: quæ alibi tractatur à iuris auctori- bus. l. Titia.§. qui inuita. l. cum pater.§. qui dotale. de lega. 2. I. huiuſmodi.§. cum pater. de lega. 1. Ac generaliter de quo- cunq; debitore creditori ſuo aliquid legante queri ſolet.l. cre⸗ ditorem. de lega. 2. Verum his quæſtionibus in præſentiarum omiſſis, quæ ad hunc locum non proprie pertinent, illud mi⸗ hi conſiderandum in primis videtur, non eandem eſſe cau-
ſam patris,& mariti, cæterorumq; debitorum, qui creditori-
bus ſuis legant, cum pater vſquequaq; debitor non ſit, ſed ius aliquod indotem habeat. Itaque ratio& æquitas poſtulat, vt voluntatem obſcuram& incertam benignius, atq; humanius Pro 0G interptetemuf. Sipatri propter condemnationem Romæ, vbi dos peta- tur, eſſé non licet, filiæ ſatis dotisfieri aportet: itatamen, vis caueat ratam rem patrem haltturum. b
ra de iure dot. Nam& qui no-
Idem dicendum,& ſi pater ob quamcunque aliam cauſam abſit, vt reuerti facile nequeat. l. filiusfamil.§. ſed& filia. ſu⸗ ra de procut. W Fo autem tempore conſentire filiam patri oportet, qus iisconteitatur. Secundum hace ſifilia dicat, ſe patricon- ſentire,& ante litis conteſtationem mutauerit volunta= tem, veletiam emancipata ſit, fruſtrapater aget.
)
Dictum fuit ſupra ad agendum de dote, conſenſum filiæ neceſſarium eſſe.l.2. S.vltim. Addit Vlpianus, tum conſen- tire eam oportere, cum lis conteſtatur, nec id immerito, cum de litigando hic agatur, liſque& iudicium Aconreſtatione in- cipiat.i.amplius. infra rem ratam hab. qua de re ſupra aliquid
annotatum eſt, l. rei iudicatæ.
Nec non illud quoque probamus, quod Labeo prohat, nonnunquan patri denegandam actionem, ſitam turpii perſöna patris ſit, vt verendum ſit, ne acceptam dotem an.
ſumat. Ideoque ohcium iudicis interponendum eſt, quate-
nus CSr filiæ,& patri competenter conſulatur.
Interpretatur quod ante dictum fuerat, ita communem eſſe actionem de dote patri,& filiæ, vs pater actionem inſti- tuat, ſed conſenſu filiæ. d. l. 2. d. l. filiusfamilias. Nam ita de- mum patti hoc permittitur, ſi probatæ ſit vitæ, vt veriſimile non ſit, eum dotem conſumpturum,& perditurum eſſe.
Sed ſi latitet flia, ne tali patri conſentire cogatur: pu- to dari quidem patri actionem, ſedcauſa cognita. Quide- nim ſifilia verecunde per abſentiam patri contradicatt Cur non dicamus, patri non ſſé dandam actionem? Quod /1
is pater ſit, cuiomnimodo conſentire ſiliam deceat, hoc eſt,
Vitæ probatæ: filia leuis mulier, veladmodum iauenis, vel
nimia circamaritum non merentem: dicendum eſt, patri
potius adquieſcere Prætorem oportere, dareque ei actis- nem.
Quid iuris ſit, cum filia coram reſiſtit patri agere volenti, & ei turpitudinem obiicit apud iudicem, iam dictum eſt. Nunc quæritur, quid ſi latitet filia, vt eius abſentiam nihila- liud quam verecundam diſſenſionem,& contradictionem eſſe appareat.
Si maritus, vel vxor, constante matrimonio, furers cæperit, quia faciendum ſit, tractemus. Sed illud quidem dubioproculobſeruatur, eam perſonam, quæ furore deten- taeſt(quia enſum non habet) nuntium remittere nonpiſe
ſê. An autem illa repudianda ſit, conſiderandum eit. Ei
ſiquidé interuallum furor habet, vel perpetuus quidã mor- bus eſt, ferendus tamen his, qui circa eam ſunt: tunc nul- bomodo oportet dirimi matrimonium, ſciente ea perſona, quæ cum compos mentiz eit, ita furenti(quemadmodum diximus) nuntium miſerit, culpa ſua nuptias eſſé direm- ptas. Quid enim tam humanum eſt, quam fortuitis caſi- bus mulieris maritum, vel vxorem viri participem ſe?6i autẽ tatus furor eſt itaferox, itapernicioſus vt ſanitati nul- la ſpes ſuperſit, ita circa miniſtros terribilis,& forſitan alte- raperſona velit, vel propter ſuitiam furoris, vel quia lihe- ros non habet, procreandæ ſöbolis cupidine tanta, dirint-
Veèe: licentia erit compoti mentis perſonæ furenti aguntium
mittere, vt nullius culpa videatur eſſe matrimonium Aiſe ſôlutum, neq; indamnum alterutra pars incidat. Si auem in ſæuiſimo furore muliere conſtituta, dirimere maritus quidem matrimonium calliditate non vult, ſpernit autenm enfelicitatem vxoris,& non ad eam flectitur, nullamqut competentem curan inferre manifeitißimum eſt ſed abu- titur dote: tunc lcentiam habeat velcuratorfurioſæ, ve cognati, adire iudicem competentem, quatenus neceſbitas imponatur marito, omnem talem mulitri ſuſtentationen
uin.

umcunee
da.L.B eehque,h. ¹ aüemlaee Jſenty, d
uudicus interpn uaum Petenter cuſi 7 nn. A
ne dictum fuer
t, itacond ri,& f zlachdd
ir, nipatet rcinn 1 dl.Rlnstamils M
tur, ſi hrobatæ it iann ampturum& berdeune
e tal barn en ſeunnna lenem, ſed tuſiumit 4 4ſentiam atriannun eſſe dandem actuun 1 doconſcutrr flumdau mulier, veladmaduman eu merentem: denuim torem qpertene, Amu
a cotam reliſtit pattian it apud iudicem, un i- aritet klia, vt eius abſenir dillenfionem,& coutus
en, cunflante marrnn it, tractemus Laili un per ſan um, qus hun ahet) uuntum emitun dundiſct euulilen dis „ Bubet, vel perhetuus„ 6, qus cufta(dm ſan b 1 mutrimonium, ſej unn 2. is ſwreuni( uns 9. heſ uytius
Fru„* 2 5 a-
7 quam /N au, 4 hamauamge- ryes,
ari partt Avxoren iripanl 9 .„ 1 4 8 r vapernicilſuus— 4
9 4
1.
. Iro 1 terribuln0 N 4 1u furnist
1 —
In Tit. Soluto matrimonio.
ſuſferre, Galimentapræstare 3& medicina eeſarenee & nihil prætermitiere, quorun maritun vxorl a Verre decet, ſecundum dotus quantitatem. 8 vero dotem ita eum diſdipare manifeſtum eſi vt Bominem nonfrugi, Tnie dotem tunc ſcqueſt rari, quatenus&x 22 mulier conꝶpetens habeat ſolatiun, vma cum ſud familia: Pallis Videlicer do- talibus, quæ inter 205 ab Inu70 Wlptlarum mlid Fueruns in ſao ſatu durantibus,& falterius ecpectantib. ſanita- tem, aut mortis enentum.
Furor alterius coniugum iuſta diuerrendi cauſa non eſt, vt pœna vitetur legitima, quæ eſt dotis amiſſio zautrerum pror Pter nuptias donatarum. l. conſenſu. C. de repud.
Darticipem eſſe. Caue putes hic ius quoddam generalé conſtitui de participatione infortunii, quod alterurri coniu- gum accidit. Nam& ſi humanum ſit quod hic dicitur, non tamen ſem per ad hanc humanitatem reſpicimus Lf conſtan⸗- te. infra. l.res vxoris. C. de donat. inter vir. Hocenimab VI. piano adſcriptum eſt, vt oſtenderet quod dicitur, ob furorem non dirimi matrimonium, id humanitate,& naturali qua- dam rationeè niti. Ac ſimite quiddam apud eum legitur, in in- terpreratione edicti Prætorii de pactis conuentis, cum ait, e-
ius edicli æquntatem naturalem e&ſe, quod congruum ſit humane
fidei, ea, quæ placuerint inter homines, ſéruari.l. 1. ſ upra, de pact. Nemo ſiquidem ea verba quaſi generalem legem recte in- terprerabitur, qua homines ad id, quod promiferunt, obſer- uandum cogantur. Non enim æquicatis tantum naturalis, ſed & publicæ vtilitatis in iure ciuil habetur ratio. l. i. devſuca- pio. Atque hinc fit, vt ex ſim plici, nudoque pacto actio non detur. Quod alias fuſius& accuratius à nobis explanatum Secundum dotis quantitatem. Modum enim alimentorum ex quantitate dotis plerunque metimur. N on ſunt autem hęc verba ſic accipienda, quaſi maritusvxorem indotatam alere non debeat. Nam etſi iuris certi hoc non ſir, tamen multæ
grauiſſimæque rationes ſuadent, tam maritum ab vxore,
quam vxorem à marito alendam eſſe, ſi alter inops alter di- ues,& copioſus ſit. l. quod ſi nulla. ſupra de relig. l. quod in v xorem. C. de neg. geſt. Eſt enim inter coniuges communio quædam rerum, de qua diximus ſub titulo de ritu nuptiarum. Vnde videmus alterum alteri non condemnari niſi quate- nus facere poteſt. l. maritum. ſup. Item alteri mortuo, alter plerumque ſuccedi t, accepta bonorum poſſeſſione, quæ dici- tur, Cnde vir& vxor. tit.vnde vir& vxor. infra. Monet nos parentum, filiorumque exemplum, de quo ſub titulo de li- beris agnoſcendis, tractabimus.
Sequeſtrari. Sequeſtratio hic fit propter malam admini- ſtrationem mariti, ne aliter dos pereat. j.Im beratores. inf. de app. Sed cur non reddatur dos mulieri, cum matrimonio con- ſtante ob huiufmodi cauſas exigi ſoleat, poſtea dicemus. l. ſi conſtante..
Item pater farioſæ vtiliter intendere, Jibi, filiæue SJuæ
redai dotem, poteſt: quamuis enim furioſa nuntium mit- tere non poteſt, patrem eiu tamen poſfe, certum eſt.
Licet nec filia furioſa neceiuſdem curator nuntium mit. tere poſſit(vt dictum eſt)tarnen ſi mulier filiafamilias lit, pa- ter nuntium mittere non prohibetur. l. Iulianus. ſup. de di- nort. In codicibus quibuſdam antiquis hæc verba deſideran-
tur; tamen ad ſupetiorem explicationem haud dubie perti-
nẽnt.
Si ſolato matrimonia pater furioſus ſit, curator etus vo- lantate flie Aotem petere poterit: aut ſicuratoris copianon jit, agerefiliam permittendum erit, canerique oportebit de S rato. Item dicendum eſl,& ſtab hoſtibus captus ſit pater, puelle dandam actionem de dote répetenda.
Hæc fuſius ſupra in caput ſecundum tractata ſunt.
Tranſgrediamur nunc ad articulum hunc, vt quæra-
mus, aduerſus quos competat de dote actio. Et aduerſusi-
279 pſunm maritum competere. palm 67, ſhiue ipſt dos data ſit, Sſiue alii ex oluntate maritt, Velſubiecto iuris eius, vel non ſubiollo. Sed Vhaſliasfamilias maritus ſet,& dos ſocero d. 4 ta ſit, adaer ſius ſocerum agetur. Plane ſi filio Aataà 2t fiqjui- dem iuſſu ſoceri, adhuc abſölute ſocer tenebitur. Duod ſifi- lio data ſir Ron luſſu patrls, Jabinus, o- Caßhius reſponde- runt, nibilominus cum Patzre agi oportere: Videri enim ad eum perueniſſe dotem, Penes quem éit peculium. Suffcit autem adl id eum damnari quocl eſt in peculio, Vel quod in rem patris verſam eſt. gin autem ſocero doten dederit, cum maritoò non poterit experiri, nit patri hæres extite- ,
Voluntate mariti. Whil refert an alicui rer detur, an alit i= pſo conſentiente. l. nihil. Cod. de lolutio. Quod de iis, qui ſui juris ſunt, accipiendum eſt. Nam ſi ſeruus ex re peculiari mu- tuum dederit, creditor ei ſoluens liberatur, non alii, eo mandante. l. fugitiuus. infra de ſolut. Nã hæ perſonæ, quam- uis recte eis ſoluatur; ramen nouare non poſſunt. l. cuirecte.
non ideo. infra, de nouat.
Quod eſt in peculio. Tenetur pater hac actione, nõ tantum quatenus eſt in peculio, ſed quatenus ipſius dolo adueriarius captus, fraudatuſquee Proindé rebus dotalibus exranti- bus, quas dolo malo non reſtituit, in ſolidum condemnabi- tur. l. in bonæ fidei. ſupra de peculio. Sed hio quæritur, an pater pro filio ducere vxorem volente, ad dotemn reddendam ſeſe obligare cogatur Sunt qui patrem cogendum eſſe pu- tent. Quam ſententiam probare non poſſum: quia nun= quam pater pro filio tenetur, niſi certis ex can ſis, quæ legibus expreſſæ reperiuntur. C. ne filius pro pat. Et extat&xemplum huic non diſſi mile de fillo Decurione; pro quo pater inuitus non obligatur. l. honores. de decurio. Reſcriptum autem Ha- driani de filiofamilias tutore dato, adrem non pertinet. l. vlt. infta de ſuſpect. tuto. Non enim dicitu in reſcciptocogen- dum eſſe patrem cauere pto filio: quoniam id inciuile vide- batur: ſed eum ſimul cum hilio tutorem dandum eſſe: quia non minus adtutelæ onus ſubeundum cogi poteſt, quam fi- lius, ſi iuſtam cxcuſationem non habeat. lcaque reſctiptum illud non poteſt huic ſpeciei, quam tractamus, conuenire. Nam ſi quis ex eo reſcripto vellet argumentum ducere, tan- quam à ſimilitudine, dicendum eſſet, maritandum eſſe pa- trem ſimul cum filio 3ſi cauere nolit. Quod quam abſurdum ſit, nemo non videt. Necme mouet, quod pater vt dotare filiam, ita& Rlio propter nuprias donare compellitur, ne a- lias matrimonium contrahere liberi non poflint. l. vlt. C. de dotis promil. quia ratio alia iniri poteſt, qua dotem danti conſulatur, ſi filio familias eam fortaſſis committere non au- ſit. Quod velex Pontificia conſtitutione colligitur. c. per ve- ſtras. de donat. inter vir.
Si mulier in conditione mariti errausrit, putaueritque eſſéliberum, qui ſeruus eſſet: concedi QPontet quaſi priuile- gium in bonis viri mulieri: Videlicet vt hihint& aln credi- tores, hæc praferatur circa actionem de peculio: Vttamen Ji domino aliquid debeat ſeruus, nn praferatur mu- lier, niſtin his tantum rebur, quæ velin dotem datæſunt vel ex dote comparatæ quaſi& hæ dotales ſint.
Mulier, quæ ſeruo per errorem ne plit, quia non conſiſtie matrimonium, quod dotis nomine dedit, condicere poteſt. L. auunculo. ſupra, de condict. ſine cauſ.& ei aduerſus domi- num ſerui de peculio actio com petit.
Quaſi priuilegium. Priuilegia conceſſa mulieri propter veram dotem, locum habent& in hac dore opinata. Sic enim Latine dici poteſt, quam vulgo putatiuam vocant. Nam fa- uor napriarum, qui ad publicam vtilitatem bertinet, non mi- nor hic eſt, quam ſi matrimonium conſiſteret,& dos rei v- xoriæ iudicio repeteretur: quia ſi mulier quod dedit amittat, alii commode nubere non poterit. l.2.3. de priuileg. cred.. ſ ſponſa. ſupra de iure dot. Itaque maritus hic opinatus pro ve- ro iuſtoque non vſquequaque habetur in hac condictione, propterea quod fauor iſte mulierem tantum reſpiciat. 1. 1 C,
b Aa 2

———
— —
—— ————O—;—;—’x—————
—
3— 2—— 8———— 1—— ʃ———.———*————— —— 1—————— 2———————————’——— —-———— 5—————õ———.———————õ——————— ——————*— 5 4 27————ö—2——————— 8——— 8——*———„—— ———————————————-—.——y———————— 2—————————— 3 ————————.———————————.——. ———————=. —.——————————————— B—————— ————..————— 4—————— 2———„— *.———————————————————.— ———„——.———.———————————————.—————————————————————— e.—— ———————ÿ4——..——————————————— 2————————— ⏑Q——————— — 1 4—————————————————————————————*— 1—..— — 2———————————— ꝑÿõõöÿöööäöÿöäö“äääää3“ʒ————————————-—. 4. ——;———.——————.—————————————— 7.——— 4—-— 2—— —.——— 4————— S——————————— 3—————— 5 ———— 4—— 4————————————..—— e. ÿ———————————-Oõ—————ᷣ—ᷣ—ÿ:—————————————————ÿ—————— 3 . 4 1ee..——..—..——————ꝛ:—————— 2————— 8
28
de condict. ob cau- l. in inſulam.§. fructus. infra. Eadem ratio efficit, vt tunc demum faueatur mulieri, cum de dote, quam dedit, repetenda quæritur, non etiam ſi de rebus amotis,&c. J. ſi concubina. infra rerum amota. Sed& ſi mulier deceperit virum, conſtat, eam nullo hic priuilegio vti poſſe. l. à diuo. ſupr. de rit. nupt.l.pen.§.vlt. inf. quod fal. tut. aucto. Erhforte domino. Peculium eſt, quod ſeruus, domini pet- miſſu ſeparatum à rationibus dominicis habet, deducto inde ſi quid domino debetur. Quare ſi huiuſmodi deductio non fieret, non peculii fini, ſed vltra peculium condemnaretur do- minus.l. depoſiti. ſupra de pecul.. Dotales ſint. Res empta ex pecunia dotali, minime dotalis eſſe intelligitur.l. ex pecunia. C. de iure dot. l. vlt. Cod. de ſer. pig. dat. man. Et quod Paulus ait, Kesex dotali perania com- paratas dotales eſſe videri, l. tes que. ſupra de iure dot. ſic accipi⸗ endum eſt, modo eo nomine emptæ ſint᷑,& conſenſu mulie- ris id factum ſit. l.ita conſtante. l. ſi ex lapicidinis. ſupra, de iu-
re dot.l. ſi mulier. ſupra de pactis dotal.
XXIII. PAVLVS LIB. XXXVI. AD EDICTVM.
Tſi quid in eam dotem impenſum eſt, nec aà mu- Eucre reddatur, per doli mali exceptionem ſer- uabitur.
Quamuis impenſe neceſlariæ, cum vera dos eſt, eam ipſo iure minuere ſoleant, tamen in hacopinata dote repetenda, neceſlaria eſt exceptio doli.l. dote. ſupra de ritu nupt. Nec a- lio iure hic vtitur maritus hic opinatus, quam quiuis alius bo- næ, aut malæ fidei poſſeſſor. l.domum. C. de rei vind.
XXIIII. VLPIANVS LIB. XXXIII. AD EDICTVM.
Iconſtante matrimonio, propter inopiam mariti 8 mulier agere volet: vnde exactionem dotis ini- tium accipere ponemus: Et conſtat exinde dotis ex- actionem competere, ex quo euidentiſſime appa- ruit, mariti facultates ad dotis exactionem non ſuf- ficere.
Edicto fortaſſis aliquo expreſſum erat propter inopiam mariti, licere mulieri de dote agere, quamuis adhuc ſolurum non ſit matrimonium. Cuius edicti verba Vlpianus hic inter- pretari videtur. Non enim exiſtimabant iuris auctores cau- tione ſatis conſultum mulieri, quæ alias ante diem ſolutionis exigi ſolet. l. in omnibus. ſupra de iud. fragiles ſiquidem hu- iuſmodi cautiones non immerito habentur. l. qui ita.§. 1. ad Trebel.& plerunque lites pariunt, vt longe conſultius ſit rei ipſi incumbere. S. furti. Inſtit. de oblig. quæ ex delict. l.plus caurionis. de re iudi. Sed nec ſequeſtrario ita mulieri vtilis eſt, vt hæc reſtitutio, quæ tamen locum habet, cum furioſæ mu- lieris dotem diſſipat maritus, vt ante diximus. l. ſi cum dotem. §. ſiautem. Quid enim furioſæ intereſt, an ſibi reddatur dos, an apud ſequeſtrum deponatur? Animaduertendum autem eſt, conſtitutionem luſtiniani de iure dot. multa huic iuri per Vlpianum relato adieciſſe.l. vbi adhuc. Nam ea non tantum de dote exigenda, ſed etiam de paraph ernis,& rebus dona- tis Amarjto propter nuptias loquitur. Addit præterea horum omnium nomine hypothecariam actionem habere mulie- rem,& cæteris creditoribus anteponi. Poſtremo ſubiicit, non omnine adimi dotem marito, ſed ita ab eo exigi, vt mulier interim ex ca ſe, familiamque ſuam,& maritum quoque i- pſum tueatur,& alat.
Mariti. Tamerſi lex de mariti inopia loquatur, ta men de ſocero idem videtur dicendum eſſe, quo caſu dorem reſtitue-
re cogitur. Eſt enim hoc ius fauorabile,& ad dotiũ conſerua- tionem(quæ publice vtilis eſt)ſpectat: acideo interpreratio- ne adiuuandum& extendendum eſt. l. hoc modo. de conditi. & demon. Nam quod alibi Vlpianus ait, Legem Iuliani, quæ
de viro loquitur, ad ſocerum producendam uon e, qua ratio-
ne dictum ſit, poſtea declaraturi ſumus. l. ſi vero.§.de viro. in- fra. Quod ſi maritus ſimul cum ſocero obligatus ſit ad dotem
rrddendam, nec melius nec æquius eſt obalterius inopiam
Franc. Duareni Comment.
de dote agi, ſi alter ſoluendo ſit. Addo& ſi altet rebus ſuis abutatur, eaſque profundere incipiat, idem dicendum eſſe, quia ob prauos vnius mores in ſuſpicionem alter venire non debet. Quod Accurſius non recte animaduertit. Sed hæc pla- nius paulo poſt explicabuntur.
Mulier. Tractantur hic quæſtiones de dote, quæ à patre profecta, aut ab aliquo extraneo, mulieris nomine data eſt. Quæ moroſe nimis apud alios diſputantur, ſed non adeo dif. ficilem explicationem habent, ſi quis omnia ad dotis conſer- uationem,& fauorem mulieris, velut ad ſcopum referat. Qua in re prudentiam quorundam,& iudicium, qui in hunelo. cum ſcripſerunt, deſidero.
Aadotis exattionem non ſufficere. Hæc ſententia VIpiani iniuſta à pleriſque exiſtimatur:& aiunt eam conſtitutione nouiſſima de æqualitate dotis, antiquatam eſſe.§. vlt. auth. de æqual. dot. Nouel. 97. Non enim videtur eis, ſatis conſultum eſſe mulieri, ſi dotis exactionem tantiſper differat, dum con- ſtiterit facultates mariri non ſufficere.&c. ne veteri prouer- bio locus ſit, uα& r⁰eu⁵νν ουνκυνμάχαρα. Egp vero hanc inter.
retationem Vlpiani longe æquiſſimã,& luſtiſſimam eſſeat: Deror nec Iluſtiniani conſtitutione(quæ ius antiquum pro- culdubio refert, atque intepretatur) abrogatam eſſe. VIpia- nus enim loquitur de eo ſimpliciter, qui bona& ſubſtantiam ſuam amiſit calamitate aliqua fortaiſis,& infortunio, aut quia à patre exhæredatus eſt, vt verba ſequentia ſatis oſtendunt. Quxænam autem iuſtior huius defenfio eſſe poteſt aduerſus mulierem, quam ſi bona quædam ſua amiſiſſe ſe fateatur, ſed quæ ſuperſunt ad dotis ſolutionem idonea eſſe contendat: quare Papinianus de eademre loquens ait, ita marito dotem deberi conſtante matrimonio, ſi maritus ſoluendo non ſit..ſer- uum dotalem. de manu. Conſtitutio vero luſtiniani de eolo- quitur, qui male vtitur ſubſtantia ſua, id eſt, qui per luxum, nequitiam,& acντixv res ſuas conſumit,& profundit, aut pro- pter temeritarem, ac ſtulritiam res ſuas, aut etiã dotales ma- le adminiſtrat. Aduerſus quem recte aget mulier, antequam certum ſit, eius facultates non ſufficere. Cum enim dißſſolute viuat, aut alias parum prudenter rem familiarem adminiſtret, non ſine cauſa veretur mulier, ne talis eſſe perſeueret,& te- liquam lubſtantiam perdat. Quæ ratio in prodigo tantum, aut ſtulto, remerarioque homine locum haber, nonineo, qui frugaliter viuens, caſu aliquo, abſque culpa ſua, faculta- tibus labitur. Cuius infortunium participare mulierem æ- quum, honeſtumque eſt. Non enim temere de mariti mori- bus,& prudenrtia ex euentu iudicare nos opottet: cumple- runque accidat, vt frugi homines,& diligentiſſimi quique patresfamilias fortunis ſuis euertantur. Animaduertendum tamen eſt quod hic dicitur, dotis actionem comopetere, ex quo apparuerit,&c. ſic accipiendum eſſe, vt facultatum etiam ea- rum ratio habeatur, quæ ad victum mariti neceſſariæ ſunt: quoniam eatenus dos exigitur ab eo, quatenus facere poteſt. l. maritum. ſupra. gi exhæredata maritomulier agat: magis eſt, vt ex dit aditæ patris hæreditatis, incipiat ei dotis exactio.
Variæ extant huias loci interpretationes in vulgarium do⸗- ctorum commentariis. Sed non dubito quin exemplum hic ab VIpiano ſubiectum ſit, ad ſuperioris capitis explanatio- nem. Quamuis enim à marito, quem pater exhæredauit, non iniuſte dos repetatur, conſtante matrimonio, ſi alia bo- na non habeat, tamen ante aditam hæreditarem hic dicitur agi non poſſe, quod nondum euidenter appareat, eum ino- pem eſſe. Nam ita demum efficax eſt exhæredatio, ſi hære- ditas adita fuerit.l. filium.§. ſed cum exhæredatio. de bon. poſ. contra tabu.
Qupties mulieri ſatisdandum eff de ſolutione doti poſt certum tempus ſi maritus ſatiſdare non poſit: tunc dedu- cto commodo temporis, condemnatio reſiaui repræſentatur. Sed ſicum maritus ſatiſdare poſſet, nollet in ſolidum eum condemnandum, Melaait, non habita ratione commodi temporis. Iadicis igitur ofücio conuenit, Vt aut ſatiſaua- tione interpoſita abſoluat maritum, aut habita ratione re præſentationis eum condemnet. Duod quidem hdie ma- E Thparar: e Nrand I ube, Aa, nas
4— ſẽ vel⸗

non ſuſhcere.& faua ua. B 1 3i aillmä K utila af Kutione(qux. Mda
3
vtverba—— ** lequenra kaubeit aius defenſio eli dr quxdam ſuaamiülle ketr „ utionem idonriele cer lemte loquens dit ianan, 11e, Maritau ſaluenis m, Couſtitutio rerolultuint udſtanrialua idelt ſum ſuas conſumit,&ptcfnt; Uaamtesluss, autenich quemrecde aget muletza 1non lafficere. Cumenia denter tem familiatemaun aleer, netalbelleperkeumn lat. Quxratioin prodg ehominc locum habet, aaliquo, abſque culhaſu atuniam patticipate mi Non enim temere deun atu indicate nos opottet? aomines,& dilggentilat geuertantur. Auimatr , dotus actionem comunn- adum eſle, vtfacultauncs ad victum matititecſäi gtur ab eo, quatenus un mulfer agat: magi n ncividt ei dutis exunn 4
.ee lu 2 In rul interp nereuu
aDitsedp , ad ſuperiols ems narico, quemf kata 29 Daſtante marrimonde 2
aditam hæted
trem un
In Tit Solutomatrimonio. 281
K velle Ailationem patri, quam in repraſentatione dedu- ctionem. Queſtio hic tractatur de officio iudicis in rei vxoriæ actio- de, ſi maritus nonſatiſdet mulieri, cum ſatiſdandum eſt,&c. Verum quia non docet Vlpianus, ex qua cauſa ſatiſdandum ſit, de eo aliquid videndum eſt. Et illud in primis eſt animad- uertendum, cum iuſta cauſa ſuſpicionis eſt, ſolere ſatiſdatio- nem exigi, præſertim in bonæ fidei iudiciis. l. in omnibus. ſu- pra de iud.l.ſi ereditores. de priui. credi. Nec facile poteſt hoc aliter diffiniri, ſed iudicis arbitrio telinquitur. arg. leg mora. de vſucap. Si igitur, exempli cauſa, oſtendat iudici mulier maritum ſibi ſuſpectum eſſe, ne cum dote aufugiat, quia dos conſiſtit in nummis, nec maritus immobilia poſſidet, ea res
mouere deber iudicem, vt ſatiſdari iubeat. Sed ſi conuenerit
inter coniuges, vt maritus poſt certum tempus dotem reddat præſtita ſatiſdarione, idem dicemus. Nam ea conuentio ali- quando vtilis eſt. l.licet. ſup. de pact. dot. Poſſunt& aliæ hu- iuſmodi cauſæ incidere, ſed theoremata vniuerſalia cum ali- quot exemplis ad rem demonſtrandam ſufficiunt. Hæc cum ita ſe habeant, mirum videri non debet, quod ante à nabis di- ctum eſt, cautionem nudam ſine ſatiſdatione aliquando in- ter coniuges locum habere:veluti cum mulier fru ctibus ſtan- tibus fundum recipit,& marito cauet,&c. l. fructus.§. inter-
dum. ſup. Non enim ob ſuſpicionem aliquam mulier cauere iubetur marito, quæ fotte diues eſt,& immobilia poſſider,
ſed vt fruct hus perceptis à muliere maritus aduerſus eam ex
ſtipulatu agat. In ſumma, Bonum& æquum, quod in hoc iu- dicio maxime ſpectamus, modo cautionem ſiue promiſſio-
nem ſimplicem, modo fideiuſſoris dationem exigit. Quæ-
ſierit forte quiſpiam, Cur hic dicatur maricus cogi ſatiſdare, cum Imperatoria conſtitutio vetet pro dote ſatiſdationem exigi? C. ne fideiuſſo. dot. dent. Cui reſpondeo, tunc conſti- tutioni locum eſſe, cum matrimonium ſolutum non eſt. Nam ſoluto matrimonio ex iuſta probabilique cauſa ſatiſdatio ex- igitur. lkexceptiones. de exce. Sed de hoc genere ſatiſdationis accurate diſſeruimus ſupra ſub tit. de iure dotium. Satiſdare non poſſit. Ei, qui fideiuſſorem inuenire non po- teſt aliquando remittitur ſatiſdatio. N ouel. de litig.§. ad ex- cludendas. l. cum non facile. inf. ſi cui plus quam per leg. Fal- ci. ſed quia hac repręeſentatione, atque deductione, eque con- ſalitur mulieri& marito, vtile viſum non eſt iuris auctoribus, marito ſatiſdationem remitti in hoc iudicio, in quo boni& e- qai maxime habenda ratio eſt.
Deducto commodo. Commodum tem poris hic deducit ma-
ritus propter repræſentationem. Quod de vſuris pecuniæ do- talis recte accipitur, quam non ſtatim, ſed annua, bima, tri- ma die, ſecundum ius anriquum, vel præterito anno ſecun- dum couſtitutionem luſtiniani reddere cogitur.§. exactio. C. de rei vxo. act. De fructibus immobilium idem dici non poteſt, quia maritus ea ſoluto matrimonio confeſtim reddit, fructaſq; reſtituit à die ſoluti matrimonii. d.§. exactio. Si qua ramen ſpecies forte occurrat, in qua maritus dilationem ha- beat ad reddenda immobilia, præſtita ſatiſdatione, puta ex pacto, fructuum quoq; deductio fiet propter ſimilitudinem rarionis.
Kpreſentatur. Caue putes, eum, cui ia diem debetur, poſ- ſe ante diem exigere deducto commodo temporis. l. ſi man- dauera tibi. ſupra manda. Hic enim repræſentare cogitur ma.
ricus, non modo quia in diem debet, ſed quia etiam ſatiſdare
debet ante diem, nec ſariſdat. Inſolidum. Tametſi æquum ſit, ac bonum, commodum
temporis deduci à marito, qui repræſentare cogitur, tamen
æquius, acmelius eſt, nihilab eo deduci„qui per contuma- ciam ſariſdare non vult, cum id facere commode poſſit. Nese ferenda. Cum mulier egit aduerſus maritum vt ſatiſ⸗ daret, ſi maritus ſatiſdare non poſſit, repreſentare iubetur de- acto commodo temporis, vt iam diximus. idque etiam in- uita muliere, quæ forte mauult omnino nihil repræſentari,
quam deductionem ſieri. Per hanc enim repræſentationem
ſed Kione 1 d ductionemque equalitas inter coniuges ſeruatur, quæ ma-
Ime æquitati huius iudicii conſentanca eſt. Siue autem mariti, ſiue voris periculo dos fuit, nihilo-
—
minds lgitimo tempore debet ſoluere auaritus.
I.in rebus. ſupra de iure dot.
Legitimum tempus reddendæ dotis ſecundum ius anti- quum, cui Iuſtinianus nonnihil derogauit, eſt annua, bima, trima dies, in rebus, quæ conſtant pondere, numero, aut menſura, in cætetis eſt tempus ſoluti matrimonii, yt auctor
eſt Vlpianus in fragmentis Inſtitutionum, tit. de dotib. Quid
igitur dicemus, ſi ſpecies aliqua data ſit marito in dotem, vt periculum ſit mariti,& ad pecuniam tantum obligetur leg. plærunque. de iure dot. Vlpianus hic ait, leginmo tempore ſol- uendum eſſe, quod res marito data magis quam mariti obligatio, ſectari debeaatrt.
Si vir voluntate mulieris ſeruos dotales manumiſerit:
fiquidem donare ei mulier voluit, nec de libertatis cauſa
impoſitis eipraæſtandis tenebitur. Quod ſi negotium ab eo geſtum eſt, vtique tenebitur, vt oſficioiudicls caueat, re- ſtituturum ſe mulieri quicquid ad eum ex bonis liberti, vel ex obligatione perueniſſee.
Si ſeruus dotalis manumiſſus ſit à marito voluntate vxoris,
valet manumiſſio: atqʒ ideo ſeruus ipſe in reſtitutionem non
venit. Sed propter ius patronatus, quod marito ob eam ma-
numiſſionem acquiſitum eſt, cautio præſtatur, niſi mulier
animo donandi conſenſerit,&c. Qua de re plura dicemus in- fta, l.quod ſi.& lege ſeq.
Donare ei voluit. Valet donatio manumiſſionis cauſa intet coniuges, quamuis alias prohibita ſit. l. quod autem.§. vltim. ſup. de do. inter vir. l. maritus. C. eo. tit. 1
Caueat. Hæc iudicialis cautio interponitur loco reſtitu- tionis, proprer commodum omne, quod ex iure patrona- tus oritur. Cuiuſmodi ſunt operæ, ac hæreditas liberti. Va- let autem hæcpactio, quæ de aliena hæreditate eſt, quia iuſta probabiliſque cauſa eſt paciſcendi, quæ prauam omnem ſu-
ſpicionem diluit. Nam alioqui alter ab altero iniuria afficere-
tur. Eſtque ſimile exemplum ſup. tit. de actio. empt. l. ſi quis
ſeruus. Alias de hæreditate aliena paciſci non licet.l.vltim.C.
de pact..
Kimaritus ſæuus in ſeruos dotales fuit, videndum, an de hoc poſuit conueniri? Et ſi quidem tantumin ſéruos vxoris
ſcuus fuit, conſtat eum teneri hoc nomine. Si vero Sin ſuos eſt natura talis: adhuc dicendum est, immoderatam
eius ſæuitiam hocindicio cuercendam. Quamuts enim di-
ligentiam vxor eam demumah eo exigit, quam rebus ſaud exhibet, nec plus poſit: attamen ſæuitia, quæ in propriis culpandaeit, in alienis coercenda eſt.
Maritus, ſi ſæuierit in ſeruos dotales, ideoque perierint,
aut deteriores redditi ſint, eo nomine tenetur, etiam ſi ca- dem ſæuitia in ſuos vti ſolitus fuerit: quia forte iracundus na- tura,& ſæuus erat.
Rebus ſuis exhibet. Maritus etſi dolum& culpam præſtet
in re dotali: l. etiam.§. 1. ſupr. l.ſi vt certo.§. nunc videndum- commod. tamen exactiſſima, diligentiſſimaque cuſtodia ab So non exigitur, ſed ea diligentia, quam rebus ſuis adhibet.
Coercenda eſt. Ob ſæuitiam in ſeruos proprios culpatur,&E
coercetur dominus, not. in l. etiam. ſupra. ob negligentiam non æque. Quare mirum non eſt, ſi maritus ſæuitiæ nomi- nemagis, quam negligentiæ, damnari hic dicatur. Cum e- nim ſæuitia hæc, pœna omni modo digna ſit, an talis narura fuerit dominus, nec aliter ſeruos ſuos accipere conſueuerit, inquirendum non eſt.
4
S&i vxor virirem commodauerit, eaque perierit, viden-
dam eſt, an compenſationem loc nomine patri poſit? Er puto, ſiquidem prohibuit eam maritus commodare ſtatim deductionemfieri. Si vero non probibnit eam commoda- re, arbitrio indicis modicum tempus ei indulgeri, cautio- nem præbendi. b
Vxot res mariti nec largiri alteri, nec commodare poteſt,
vteunque indiuidua ſit inter cos vitæ conſuetudo,& conſor-
Aa)

282 Franc. Duareni(bmment.
rium omnis vitæ, vt ſupra annotaui ſub tit. de ritu nuptiarum. Sed cum quæritur an in iudicio dotis eo nomine compenſa- tio, deductioque admittatur, ſequenda eſt diſtinctio quam Vlpia. noſter hic tradit,& quod æquius ac melius eſt ſpectan- dum, ſicut& vbique alias in rei vxoriæ actione.
Deductionem fieri. Hodie nulla compenſatio aduerſus mu- lierem oppoſita, dotis exactionem moratur, vt ante diximus. d. fructus.§. ob donationes.
Cautionem præbendi. Cauebit mulier ſe reſtituturam ma- rito ſi minus rem, ſaltem pretium,& æſtimationem eiuſdem. Nam poſitum hic fuit, rem commodatam periiſſe, vt in- telligeremus, maritum eam vindicare non poſſe, nec aliter ei conſuli quam repetendo, ac deducendo, vt hic dicitut.
Si bona mulieris proparte ſint publicata, ſapereit mu-
lieri reliqnæ partis dotis exactio, plus puto, G. Ripoit item conteſtatam publicata ſit proparie dos, ſufhiet arbuirium Iudicis ad partis condemnationem faciendam. Duod ſi tota dos publicata ſit,excurabit iudicium. Publicatis bonis vxoris, actio de dote publicata quoque intelligitur. l.bonorum appellatio. infra de verb. ſignific. Poſt litem conteſtatam. Extincto iure agentis pendente iu- dicio, extinguitur iudicium, vt ſupra annotauimus. leg. ſi mu- Jier. Arbitrium iudicis. Hæc actio cum ſit bonæ fidei.§. fue-
rat. Inſtit. de actio. iudici datur facultas arbitrandi, quemad-
modum ex bono& æquo ſatisfieri oporteat.§. in bonæ fidei.
co. ti. Quod in aliis iudiciis in quibus non additur, ex fide bo-
na, locum non habet. Nam in illis iudiciis ita pronuntiat lu- dex ex formulæ præſcripto, vt actor quod petit, aut totum conſequatur, aut totum amittat. Cicer. Pro Roſ. Com. Se- nec. libro. 3. de benefic.— Expirabit indicium. Quantum ad mulierem attiner, vt ni- hil ei adiudicetur. Non extinguitur tamen ita hoc iudicium, vt ad fiſcum quaſi hæredem quendam inſtantia non transfe- ratur. l. ſi cum hominem. infr. de fideiuſ.l. ſi in rem actum ſit. ſupra de rei vind. l.ſi petitor. de iudi. Qua dere ingens eſt do- torum altercatio& varietas opinionum, adeo vt vere illud dici poſſit, Quot capita, tot ſententiæ. Verum interpretatio no- ſtra, quæ& quorundam veterum fuit, nihulincommodi ha- bere nobis videtur. Nam etſi Vlpianus ſimpliciter dicat expi- rare iudicium, tamen quia nulla hic erat quæſtio de lite inter fiſcum& maritum, ſed inter maritum potius& vxotem, non video cur hæc verba ad mulierem referri non poſſint/,
XXV. DAVI.VS. LIB. X XXVI. b AD EDICTVM.
uflufamilias dos data ſit iniußsu patris, de peculio quidem agetur, ſed ſiue propter im-
—
beatur.
Hypothelis: Mulier filiofamilias marito abſque iaſſu pa- tris trecenta in dotem dedit. Soluto matrimonio egit aduer- ſus patrem, qui ad centum ei danda condemnatus eſt: cum ea tantum ſumma reperiretur in peculio. Mox cum pater ob res amotas peteret ab vxore ducenta, poſtulabat ea, vt com- penſarentur cum aliis ducentis, quæ ſibi adhuc deberentur dotis nomine. Quæritur an iure id poſtulet? Paulus ait, æ- quam eius poſtulationem eſſe, quod ea actio in peculio ſit fi- lifamilias mariti. l. quam Tuberonis.§. in peculio. ſupra.& ſecundum peculii modum& quantitatem pater teneatur. Et notandum eſt, compenſationem, de qua hic loquitur Paulus, conſtitutione Iuſtiniani ſublatam non videri, cum ad mulie-
ris commodum& fauorem reſpiciat.§. taceat. Cod. de rei v- Xor. actio.
Maritum inreddenda dote, de dolomalo,&culpa ca-
les. l. 5. de verb. oblig.
uere oportet. Quod fi dolo malo fecerit, qus minus reſti- tuere poßit, damnandum eum, quanti mulier in litem iu- rauerit: quiainuitis nobis res noſtras alius retinere non de- beat.
Vtilis eſt hæc cautio in iudicio dotis, ſi forte dubitet mu- lier an res, quæ in reſtiturionem venit: dolo vel culpa mariti deterior ſit reddita. Eſtque hoc exemplum ſtipulationis iudi- cialis, de qua alibi diſferuimus.
In litemiurauerit. In omnibus actionibus, quibus rem no- ſtram nobis reſtitui petimus, in litem iurari ſolet,& arbitrio domini pretium rei petitæ ſtatui. Qnod quam æquum, iu- ſtumque ſit, edito ante duodecim annos libello, qui de in li-
rem iurando inſcribitur, demonſtrauimus.
Fi poft diuortium res dotalés deteriores factæ ſint,& Vir in redaendadote moram fecerit, omnino detrimentun ipſe præstabit.
Tametſi dos periculo ſit mulieris, ſi eſtimata non ſit&ca.
plærunque:. ſupra de iure dot. maritus ramen poſt moram ſu. am omnimodo,& ſine exceptione periculum ſubit. Ani.
dem dicendum ſit, ſires eodem modo peritura fuerit penes
vxorem, quæri hic ſolet. Sed hanc quæſtionem ſatis diligen- ter, ac diffuſe tractauimus ſub tit. de verb. oblgat. l. ſi ex legati cauſa.nec huius loci eſt ea diſputatio. Si qui dotaliun⸗ ſeruorum in fuga erunt, cauere debebin maritus, ſe eos viri boni arbitratu perſecuturum,& io. ſtituturum. ENxemplum hic eſt cautionis, quæ interponitur arbitratu iudicis in dotis reſtitutione, non diſſimile ſuperioribus, atq; ideo iudicialis dici ſolet. Nec vero vſquam frequentius oc- currunt ſtipulationum iudicialium exempla, quam in hoctra- catu. Quæ omnia diligenter obſeruanda ſunt pro explicatio- ne vulgaris ſtipulationum diuiſionis in Prætorias,& ludicia-
si vir in quinquennium locauerit fundum,& poſt pris mum forte annum diuortium interuenerit: Sabinus ait, non alias fundum mulieri reddi oportere, quamcauerit: ſi quid præter vnius anni locationem maritus damnatus ſi id ſé præstituram eſſé. Sed& mulieri cauendum, quit- quid prater primum annum ex locatione vir conſecutus
fuerit, ſe ei reſtituturum.
Exemplum aliud eſt cautionis, quæ in hoc iudicio de dote officio iudicis interponi iubetur. Nec horum verborum di- ſicilis admodum eſt explanatio. Illa quæſtio ſubdifficilis eſt, quam hic omues interpretes tractant, An ſi matitus fundum dotalem locauerit conſtante matrimonio, vxor eodem dif- ſoluto locationi ſtare cogatur, an vero conductorem expel- lere pofſit? Paulus hic ſenſiſſe videtur, ratam manere loca: tionem debere, nec mulieri licere aut colonum expellere, aut
contra locationis legem aliquid facere. Alioqui iniquumeſ-
ſetà muliere hanc cautionem exigere, qua ius coloni expel- lendi eidem adimeretur. Et conſtat, ſtipulationes olim in- terponi ſolitas fuiſſe, de iis, quæ vel ſecundum nat uram con- tracti negorii in obligatione eſſent, maioris videlicet certitu⸗ dinis, cautioniſque gratia: idque alio in loco annotauimusia leg. prim. de pactis. Verum nobis ſcrupulum iniicit, quodi- dem Paulus hic ait, Cauendum eſſe marito ſi damnatus ſut,&e. Quibus verbis ſignificat, maritum, conductore, qui ab vxo-
re expulſus eſt, agente, damnari poſſe. Quod contingere nom poſſet, niſi per iudicem expulſo colono. Si enim per
vim expullus fuerit colonus, licet merces locationis ob eam cauſam remittatur, tamen nulla actio, qua damnari poſſit locator, id eſt, ad id, quod intereſt, competit conductoril.ſi fundus quem. ſupra loc. Itaq ſequor opinionem eorum, qut exiſtimant non ſimpliciter cogendam eſſe mulierẽ ſtare loca- tioni, ſed cum hacexceptione, niſi malir damnum omne ma- rito ſuo reſarcire, quo calu maritus colono agente ex condu- cto damnatus fuerit. Nam ei, qui ſuccedit in rem, quem ſin⸗ gularem ſucceſſorem vulgo appellamus, licet à conductione revedere, vt mox dicemus: ſed cõmunio, ſocietaſq; vitæ con- iugum facit, vt in mariti damnum id mulieri non Percheras
uod.

rum in a fugaerui rruun tarbitratu Den ſecuuum
1
tionis, qux interpodin de, nou diſſimile lppein Necvero vſquan kem dicialium exempla gquanti ater obleruanda ſunrpa ndigiſionisin Dratona,
umn locauerit fundun, i ortium iuteruenerit: 1¹ rirediui qporters, qum catianem maritudm
Sed& muleri cuuuu mum ex locatione uua-
4
utionis, quæ in hocuudin detut. Nechorum ebe- matio. Illa quxſtioſibii ccstractant, Au fimae ante mattimonio, uqtas anur, an vero coaducre ablle videtur, Tatam u ilcete aut olonumah, alquid facete. Aloquim
uec uscobhh
dg⸗ glee
090 3, 7 *— P0
2 1
. 1LoD
ceta
lamt ocetul 9 aitsnunbo igwps, iell
In Tit Solutomatrimonio. b 283
Quodſi verum eſt, mulſer colonum impune expellet, ma- rito conſentiente, nec vlla ſe exceptione tueri poterit ad- uerſus eam colonus, tametſi actionem ex conducto eo no- mine aduerſus maritum, eundemque locatorem habeat. Sed vereor ne huic Pauli noſtri dicto in hac tantum ſpecie locus ſit, in qua ponitur in quinquennium fundus locatus eſſe. Non enim fruſtra hic videtut quinquennij facta mentio. Quod ſi ponamus in annum factam locationem eſle, fortaſſis rata manere omnimodo debebit locatio, quaſi maritus, cui mu- lier fundum dedit in dotem, in annum locandi facultatem ab ea acceperit. Mulier enim, quæ fundum dat fruendum mari- to pro oneribus matrimonij, omnia ei cõcedere videtur, quæ ad fructuum perceptionem ſpectant. Cuiuſmodi eſt locatio in annum kaſt Non enim in breuius ſpatium temporis vti- liter fundus locatur. Quare nihil eſt quod vitio verti queat marito, tametſi nonnunquam reprehendi poſſit, ſi in longius tempus, puta quinque annorum, locauerit. ld enim fit contra veriſimilem vxoris voluntatem, quæ fundi vſumfructum ira martito conceſſiſſe creditur, vt tota eius in ea re geſtio& ad-
miniſtratio tempore vſus fructus concludatur, necillud tem-
pus niſi ex neceſſaria cauſa excedat. Eadem fere cauſa eſt vſu- fructuarij, niſi quod locato in longius tempus, puta quin- quennium, fundo,& poſt mortem vſufructuarij expullo conductore, nulla ei aduerſus hæredes fructuarij competit a- ctio, ſi tanquam fructuarius locauerit. l. ſi quis domum. loca. De ſacerdotibus beneficiariis noſtri temporis, qui vſufru- ctuariis comparari ſolent, videnda eſt Pontificia conſtitutio, cap. vlt. ne præl. vic. ſup. cuius explicationem hic omittimus, ne à propoſito nimium euagetur noſtra oratio. Sane qui ma- ritum in hac re com parant tutori, vel curatori, mihi rem non
ſatis expendiſſe videntur. Nam etſi lata ſit mariti poteſtas, a-
deo vt pro domino interdum habeatur, l. doce. C. de rei vin. tamen ad tempus perceptionis fructuum reſtringitur, vt iam diximus. At poteſtas tutoris fructus non reſpicit, ſed ad pro- prietatem quoque rerum pertinet, modo adminiſtrationis terminos non egrediatur. Proinde locationem factam à tu-
tore in quinquennium à pupillo' diſſolui non poſſe arbitror.
argu. ſi tutelæ. de admi. turo. Emptor quidem fundi locati, quin expellere colonum poſſit, dubium non eſt. Nec ideo te-
netur venditori, niſi id nominatim inter eos conuenerit.].em-
Ptorem. Cod. de loca. l. ſi merces.. l. ſfupra loca. Sed cur loca- tio facta à tutore, firmior, efficaciorque eſt, quam à vendito- re, cum venditor dominus ſit tempore contractus? Reſpon- deo, Multum referre an is ſuccedat in rem cuius nomine loca- tio facta fuit à tutore, puta, velalio adminiſtratore, an is, cu- ius nomine nihil geſſit locator, nec ab eo vllam poteſtatem habuit. Quod in emptore ac venditore animaduertere licer. Adde ſupradictis quod venditor fundi eum locando ante venditionem perſonam tantum ſuam obligat, non rem loca- tam conductori. Iraque emptor poſtea eſtectus dominus, e- ius rei colonum, qui in rem nullum ius habet, facile expellit. Eademque ratio eſt hæredis,& eius ‚cui teſtator fundum à ſe locatua teſtamento legauit.l. nihil proponitur. de lega. 1. Ex his illud efficitur, Si conductori ius in rem acquiratur ex con- ductione, cuiuſmodi eſt ſuperficies, aut pigaus, conductorem ab emprore expelli non poſſe. arg. l. 1.§. quod autem. de ſu- perfic. Qua de re plenior eſt alibi diſputatio. leg. ſi creditor.§. vltim.de diſtc.pign. Emptori diſſimilis eſt miſſus in poſſeſſio- nem ex decreto Prætoris,& ideo ſtare locationi cogitur, quia dominus non eſt, acne poſſeſſor quidem, ſed rei cuſtos tan- tum,& obſeruator. leg. in venditionem.§. 1. de bonis author. ĩud.l. 3.§. genera. de acquiren. pofſ. Quod autem diximus de emptore, locum non habet in eo, qui à fiſco emit: id enim conſtitutum eſt fauore fiſci, ne colono aduerſus eum agen- te ex conducto damnari poſſit. lxvltim. infra, de iure fiſci. Hæc de ſuccedentibus in rem breuiter à nobis dicta ſunt, vt diſpu- tatio hæc noſtra de marito,& vxore apertior ex collatione, dilucidiorque fieret. De iis, qui non in rem, ſed in ius vniuer-
ſum ſuccedunt, id eſt, hredibus, nulla dubitatio eſt, quo-
niam omnis actio, obligatioque in ipſos tranſit. l. viam. C. de loca.q. hæredem. l. ex qua perſona. de reg. iur. l.cum à matre. C. de rei vindic. K 3
XXVI IDEM LIB. XXNXVII.
A D EDIGCᷣTV M.
Emelmora facta,ſeſeruum dotalem poſtea oſerente ma- Ome mulier accipere noluerit,& itals deceſſerit, nõ debe- bit pretiam eius maritus, velhæres eias ne damuum ſen- tiat, quod poſtea oſferente eo, malier acciperenoluit.
Quod ſupra dictum eſt, periculum rei dotalis poſt moram eſſe viri, non vxoris. l. ſi filio. S. ſi poſt. ſic accipiendum eſt, ni- ſi maritus poſtea offerendo vxori, moram ſuam emendaue- rit. Hinc vulgare illud emanauit. Posterior mora nocet. l. illud. de peric.& commo.l. ſi per emptorem. ſupra de actio. empti.
ExXtat ſane conſtitutio Im peratoria, qua caurum eſt, Militen gui annonam ſibi oblatam non accepit, nihil amplius petere poſe .I. nulli. C. de erog. mil. anno. Sed vtilitas publica exigebat, vt diſciplina militaris ita conſtitueretur. Geterum hæc moræ purgatio facit, vt maritus non culpam, ſed dolum tantum-
modo præſtet in re dotali. l.ſi mora. ſupra hoctit. Sed de mo- ræ purgatione alibi plenius.
XXVII. CAIV S LIB. XI.
EPDiCTVM pROVINCIALE.
85 poſt diuortium mortua muliere heres eius cum Viro, arenteve eius agat, eadem videntur de reſtituenda do-
re interuenirenquæ ipſa muliere agenre obſeruari ſolent. Nthilrefert an mulier ipſa, an eius hæi es à marito dotem
Petat, vt quatenus facere poteſt con ueniatur. Indecorum e- nim atque inhoneſtum eſt, maritum ſiue ab vxore ſiue ab alio vXoris nomine fortunis ſuis omnibus ſpoliari. Sed multum
intereſt, an aduerſus maritum, an eius hæredem agatur, vt ſu- Pra diximus l. maricum.
XXVIII VLPIANVS LIB. I. INSTITVTIONVM. FEa poſſé maritus etiam id viderur, quoda ʒean L conſeqqui poteſt, ſcilicet fiam ei aliquid abſu, quodpro
muliere Vel expendit, velmandatu eins prædlitit. Ceterum hnondum ei abeſt, Vtputa ſi jüb conditione obligatus eſt,
nonaum videtur facere poſſé.
Cum quæritur an maritus facere poſſit, l. maritum. ſupra- non tantum ſpectamus res, quas poſſidet, ſed etiam eas quæ ipſi debentur,& ad quas petendas actionem haber l. bono-
rum appellatio. de verb. ſignificat. Exem pli gratia, Si mari- tus centum aureos habeat, totidemque ei debeantur à Ti- tio, facultates eius ducentorum eſſe intelliguntur, ac ſi cen- tum ei forte opus ſit ad victum, reliquos centum vxori red- dere, aut certe actionem mandare debebit. I. ſi maritus in id.
infra. Hinc naſcitur quæſtio, in iudicio dotis mutua quæ- dam petitio eſt viri& vxoris. Nam vxor petit centum, quæ in dotem dedir. Maritus viciſſim centum, quæ expen- dit pro vxore, vxor compenſari vult, quod tantum ſibi de- beatur, quantum debet. Maritus negat, quod facete non poſſit,& centum, quæ aceepit in dotem, ſibi neceſlaria ſint ad victum. Itaque contendit maritus non tantum mu- lieris dotem, id eſt, centum ſe retinere poſſe, ſed etiam alia centum ſibi ab vxore reddenda eſſe. Sed hoc obeinere non poteſt, ſecundum hanc Vlpiani ſententiam: quia eate-
nus dicitur facere poſſe, quatenus actionem habet aduer-
ſus mulierem: acidcirco non centum in bonis, ſed ducen- ta habere intelligitur. Quare centum retentis pro victu ſuo æquum eſt, vt reliqua centum veluti ſoluat vxori com- Penſatione admiſſa. Compenſatio enim ſpeciem quan- dam ſolutionis haber. l. dediſſe. de verb. figuifi. Quid igitur dicemus, ſi maritus in bonis nihil habeat„‚Præter eam actio- nem, quæ aduerſus mulierem com petit? Quidam exiſtimant
maritum exceprione compenſationis Tepelli poſſe: ſecun- ————————.
V b b
—
—
ö— 3
—

—
*** 21. 8— 4.* *— 4 1“ 3— — 3 ſ — 5— 5.„— 5“ 1 3 8 4 3. —„.— — 4 1 3— 5-—.————— ——— 1 4 3*—— e—— —— 6— 4 3 ⅛ 5—— 6 5 6—— ——.*— .—— 8 4*—
8“
284 Franc. Duareni(omment.
....„ dum quam opinionem maritus eneficium iuris amittit,& ſolidum ab eo exigitur. Sed illi aiu tvxorem facilius retinere
pofl« quod petit ab ea maritus, q' am à Marito peterè, ac exi- gere. argum. l.. de extraord. cogn. Verum nullam ſatis proba- bilem rationem hic video, propter quam marito beneficium juris auferatur. Et aduerſus hancſententiam oppono regu- lam, Quacunque per exceptionem perimi poſſunt, in compen 4- tionem non veniunt. l. quæcunque. de com pen. Nam ſi mazitus eam pecuniam poſſideret, exceptione tueretur ſe zaher us mulierem, quia nonpotelt ab eo exigi, niſi quatenus ue poteſt. Ea igitur petenti à muliere compenſatio non obi- cietur.
Ceterum nondum. Hæc generali un de co nan to, qui ſub conditione obligatus eſt. Quamuis nim 4 eſſe cuique videatur ad quod præſtandum obligatus eſt, l. fl aai mandato Titij. de nego. geſt. tamen de eo, qui obligatus 2 ſub condicione, non recte id dicitur: cum ante conditionis 8 uentum nulla naſcatur obligatio.§. ex conditionali Inſtit. de
verb.oblig. XXIX IDEM LI B. I11.
DISPVTATIONVM.
ter dicta ſunt de eo mari⸗-
VorIES„ater dotem dat,&; Rinulatur, ita demum in ſuam perſönam de dote actionem Ff rransfert, ſiex continenti ſtipuletur. Cete-
rumi ſi interpoſito tempore htipulari velit, no 2„iſe conſentiente filia poterit, quamuis in po- reitate ſit: quia deteriorem conditionemin dote filiæ facere
non poteit, niſi conſentiat. Plane ſtante nuptias dotem de-
derit, poterit ex interuallolante nuptias tamen/)ei citra vo-
luntatem filie ſtipulari. Siquis pro muliere dotem dederit,
conueneritque, vt quoquo modo dirempto matrimonio, ipſi
ſolueretur, poftea maritus vxori dotem dederit, rectiſßima
Aicetur, exattionem nihilominus ei qui dedit, contra mari- tum competert.
Dictum fuit actionem de dote, patri& filiæ communem
eſſe. l. 2.§. qnod ſi in patris. cui dicto exceptionem hic adiicit VIpianus: Miſ pater Ripulatus ſit, eam ſibi redai,&s.§. accedit. C. de rei vxo. actio. Quod autem hic dicitur, interpoſito tem-
porè patrem ſtipulari polle, quomodo accipiendum ſit, poſtea
docebimus, l.poſt dorem.
Conueneritque. Hoc verbum ſi de pacto intelligamus(vt
fere acccipi ſolet) non de ſtipulations, l. lecta. ſupra de rebus
credi. extraneum hic dotem promiſiſſe ponendum eſt. Nam pater doter pro filia conſtituens ſolo pacto, abſque ſtipula- tione, actionem de dote in perlonam ſuam transferre non poteſt, vtreſcripto Alexandri continetur. leg. auia. C. de iure
dot. Vnde Vlpianus in ſuperiore reſponſo de patreloquens
ſtipulationis vbique meminit, non pacti. Huiuſque diuerſi- tatis ratio hæc eſſe videtur, quia neceſſaria eſt datio dotis, quæ Apatre fit non voluntaria, cum pater filiam dotare cogatur Magiſtratus officio. l. qui liberos. ſupra de ritu nup. l. vlt. C. de dot. promiſ. Quod autem dicitur ex pacto actionem naſci, cum ia re tractanda interponitur. l.legem. C. de pact. l.xebus. C. de rer. permut. l.legem. C de don.l. ſi dominus ſeruum. ſu- pra de præſcrip. verb. tunc verum eſt, cum nulla coactus ne- ceſſitate rem ſuam quis tradit alteri. Eſt enim æquiſſimum vt ei, qui ſponte ſua rem ſuam alicui dat, quamcunque voluerit legem dicere, liceat. lin traditionibus. ſup. de pact. Sunt& a- lij calus, in quib. ſtipulatio in traditione rei propriæ neceſſaria eſt, nec ſufficit pactum ad quærendam actionem. Sed de his
alias opportunius. l.;3. C. de vſur. l. 2. C. de euict. l. quod ſi lo-
cus.ſupra de religioſ.
XXX. IVLIANVS LIB. XVI.
PpI6 E 3 T G RV Me.
NvPTA nonimpeditur, quo minus cum priore marito de dote experiatur.
Muliet, quæ ſoluto matrimonio alij nupſit, dotem nihilo- minus ſuam peterc poteſt. Qua tamen in re probabilis fuit
dubitatio: quia fauetur mulieri in dote„Vt nubere ac liberos procreare poſſit. l.i. ſupra eo. non enim facile maritum inue- nit mulier, quæ dotem non habet. Quæ tatio ceſſat in nupta muliere. Sed viſum eſt vtilius iuris noſtri authoribus, hocius vniuerſo mulerem generiattribuere, tametſi eas nec nubere, nec liberos ſuſcipere interdum contingat. Quod& de quin- quagenaria muliere vulgo traditum eft, quæ liberos procrea- re amplius nequit.l. ſi maior. C. de legit. hæred.
.... 7. Quoties culpa viri accidit, ne dos à ſocero, aut à quolibet a- lio, qui mulieris nomine promiſerat; exigeretur: ſtaut in
matrimonio filia deceſſerit, aut materfamilias facta, eum,
qui dotem repromiſerat, heredem inſtituerit: ſati conſtat, mhil amplius virum præſtare debere, quam vt eos obliga- tione liberet. 3
Maritus ſoluto matrimonio dotem vxori reddere cogitur, ſiue receperit eam, ſiue culpa,& negligentia ſua eam non ere- gerit, cum promiſſa eſſet. I. ſi extranſeus. ſup. de iure dot. Sita. men is qui eam promiſerat, ſiue pater ſit, ſiue extraneus, ad. uerſus maritum mortua vxore agat, velut hæres aut ſucceſſot eiuſdem, maritus ei reſtituere non cogetur quod non accepit. Nam iniquum eſt, vt is culpam mariti obiciens audiatur, cu- ius luero eam culpam ceſſiſſe conſtat. Quod& in muliere do- tem petente obletuatur, cum ipſi negligentia mariti profuit l. cum in fundo.§. i. ſupra de iure dotium.
XXXI. ID E M LI B. XV.
db16 13TORV M.
1 marito publico iudicio damnato, pars aliqua bo⸗
&norum eius publicetur, iſcus creditoribus eius
ſ ſatisfacere neceſſe habet, inter quos Vxor quo- que eſt. b
Quoties bona mariti ob maleficium publicantur,ſiue con fiſcantur, liberatur à præſtatione dotis ſoluto mattimorio, aut alterius cuiuſcunque debiti. leg. 1. C. de fideiuſ. Actiones autem creditoribus competentes in fiſcum tranſeunt, veluti ſucceſſorem vniuerſalem. l.tutoris. C. ad leg. Iuliam de vipri- ua. l. ſi quis poſthac. Cod. de bonis proſcr. Quod ſi ex alia cau- ſa, puta venditionis, fuerint bona fiſco acquiſita, creditoribus hæreditariis maritus adhuc obuoxius manebit. l. nulier bo- na. ſupr. de iure dot. l.z. C. de hære. vend. l.pacto ſucceſſorum. C. de pactis.
Spater, cum ducentafiliæſuæ nomine dotis promiſiſſtt padtus fueritne amplius, quam centum a ſe peterentur, 22 ſoluto matrimonio egerit: centum, de quibus conuenit, ne peterentur, nec intelliguntur dotis ſſé: quod ſi mortus patit cum hærede eius maritus agere caperit, ita quoque pecunis in dotem erit. b
Quſducenta promiſit dotis nomine,& centum ſolutis, marito pactus eſt, ne reliquum à ſe peteretur, id eſt, centum, matrimonio ſoluto, centum duntaxat, quæ dedit, petet: quamuis reliqua centum prima ratione quaſi ſoluta pro- pter pactum habeantur. Sed hac de reinfra plenius, leg. pen- §. ſivir.
Mortuo patre. Hoc pactum, quia perſona expreſſa eſt, præ· ſumitur in perſonam magis, quam in rem. I. quiin futurum, ſupra de pact. Proinde maritus, qui cum patre pactus eſt, no dotem ab eo heraerbeimendo perſonam patris, petere ab e ius hærede non prohibetur, niſi aliud actum ſit. Idque ſupras nobis diſputatum eſt. l. iuriſgentium.§. pactorum. de pact.
Si woluntate filiæ procurator d patre datus, litem qe dote conteſtatus fuerit,& re ſecundum eum indicata, pater de- ceſſerit, indicati actionem filiæ potius, quam haredibus pu- tris dari oportebit.
Actio de dote, quæ communis eſt patri,& ſiliæ, mortue patre ad filiam tranſit, licet hæres inſtituta non ſit, eiuſque propria efficitur.§.videamus. Cod. derei vxor. actio. Nam quamuis actio competens defuncto, tranſeat ad heteden
b in

di 1. 4 u*3 L lus iuri 8 7 rciaaa ntribuer.„lauthorde
8 e dd. dum eſeana
roreagat, velut harunt uere non cogetur Auodnu Upam mariti obüciens uh
lle conſtat. Quodkinn cum i negligemaman, de iure dotium.
EM LIB
159 10OAVI.
icd iudicio damnathen pubucetur, fiſcus cain eceſſe habet, inter aun
i obmalelicium pabliemn orxſtatione dotis ſoluoomt de debiti.leg. 1. C. deſiſii mpetentes in biſumtuunte cm. l. turotis. C.ad leg luln 06. de bonis proſci. Qudte crint bonafiſcoacqubc Jhoc obooxiusmancbt.3
C.4dehxre veudllhadrt
enta flis ſas nomine ariy
entum aſexeun Las,quum centum üly
m. gern. 2unm⸗ſun ,uutur dutiseſſcquin
5. 7 3 uusagert cæpers 4
In Tit. Solutomatrimonio.
iure communi: tit. de perpet.& temp. actio. lib. Inſtit. 4. hoc tamen præcipuum,& ſingulare habet dotis cauſa. l. 1. ſupra. Nec refert an patre dotem petente res iudicata ſit,& iudicati actio quæſita, néẽcne, cum actio iudicati actioni de dote acce- dat, nec eam ita nouat vt Perimat. l. aliam. inf. de nouat. Si ve- ro dos iam exacta,& ſoluta ſit, plærique exiſtimant ad patris hæredem trãsferri, vt tes alias, quæ in pſius patrimonio ſunt, Lvlt. C. commu. vtriuſque iudic. Sed conſtitutio Iuſtiniani, quam pro firmamento ſuæ opinionis afferunt, rationem tra- dit dinidendæ dotis, quæ propter legem vel ſtipulationem ad patrem reuerſa eſt. Quod poteſt variis modis contingere. Ita- que dos, quæ ad patrem non reuextitur, cuiuſmodi hæs eſt, de qua nunc diſſerimus, ad eam conſtitutionem pertinere non videtur.
Cum patri dos data eit,& ei filius ex aliqua parte hæres ſub conditione inititutus fuerit,& pendente conditione co- Reredes eius dotem pro ſua portione mulieri ſoluerint: hoc minus ex dote ſilius præitare debebit, quoniã nullam actio- nem eius pecuniæ recuperandæ gratia aduerſus coheredes
habet.
Si ſocer dotem accepit à muliere, maritus non tenetur mu- lieri ſoluto matrimonio, niſi quatenus patri hæres extiterit. J.ſi cum dotem.§. tranſgrediamur. ſupra. Tenentur ergo, mor- tuo ſocero, hæredes eius, ſed ita vt ſi qui eorum inſtituti ſint ſub conditione, interim ceteri conueniri poſſint, non in ſoli- dum, ſed pro parte hæreditaria. l. ſi maritus. famil. erciſ. Exi-
ſtente vero cõditione pars ab eo exigitur, cui conditio adlcri- pta fuerat.
Quoniam nullam. Quamuis matrimonio adhuc conſtante, maxitus in ſpecie propoſita à cohæredibus dotem repetere poſſet, præſtita cautione(vt alibi dictum eſt) l. ſi filia.§. hoc amplius. famil. erciſc. tamen ſoluto matrimonio actio aduer- ſus cohæredes ei denegatur. Solutum autem fuiſſe matrimo- nium hic accipere debemus, vt hoc caput tractatui conueniat.
Sifundum dotalem recepiſſét mulier non habitaratione Fuctuum pro portione anni, quo nupta non fuiſſet, nihilo- minus de dote agere poteit: quia minorem dotem recepiſſet. Hoc enim ad dotis augmentum pertinet, quemadmodum ſi Partum ancillarum non recepiſſet, aut legata, velhæredita- tes quæ poit aiuortium per ſeruos dotalés acquiſitæ marito Auſſen:.
Quamuis acceſſiones, quæ non ſunt in obligatione, ſed of- ficio iudicis præſtantur, poſtquam res iudicata, aut ſors ſoluta eſt, peti non poſſint. l.4. C. depo. l. quiper colluſionem, ſupra de actio. emp. l.centum Ca puæ. ſup. de eo quod certo loco da. ramen fructus dotis recte petuntur: quia non tanquam acceſ- Bo, ſed tanquam dotis ipſius pars in iudicium deducuntur, nec minus ſunt in obligatione, quam quod à muliere in dotem datum eſt. Idq; in vniuerſalibus locum haber, quibus non res fingulares, ſed vniuerſitas aliqua petitur, veluti dos, hæredi-
tas,&c. Ieg. 1. de dot. præle. l. irem veniunt.§. fructus. de petit. hæred. b
4ℳ 42
VRSEIVM FEROCEH.
8 Iprior maritus pofteriori, dotis nomine, tanquam debi- iormulieris, dotem promiſerit, n5 plus, quam facere poſ- ſät, dotis futurum est. 4
Prior matitus promittens ſe daturum poſteriori, quod v- xori quondam ſuæ nomine dotis debet, hac promiſſione, vl- tra id, quod facere poteſt, ſeſe obligare non intelligitur: quia verum eſt, ſaltem effectu,& ⁊⁷ν κοdus amplius eum non de- bere. I. maritum. ſupra. l. Męuio.§. àme. ꝗe leg. 2. Quod ſipro- Ponamus priorem illum maritum certam quantitatem ſim- pliciter promiſiſſe in dotem, poſtea conuentus à ſtipulatore, beneſicio iuris vti non poterit. Nam exceptio, quæ obſtat dele- Lanti, aduerſus eum, cui fasta eſt delegatio, non recte obiicitur. l. doli. infra de nouat. l. Neſennius. infra de re iudi.1. pure. 9. ſi eum. infra de doliexcep. Atq ita accipiendum eſt quod Pau·
4
familias dicit,& de doteubere vult 165 iudicis ſint? Réſpunas, 4
285
lis Neſennio Apollinari relpondit ſub tit. qere ludica.]. Ne- ennius. Quamuis enim in epiſtola Apollinari ſcriptum ſit,
bromiſſam&ſſé, tamen vt valeat dotis m eſſe promiſſionem, „ quantitatemque expreſ-
Tantum marito dotem promiſſio, neceſſe eſt, aliter concepta quam in hoc loco,& dotis modum ſam eſſè.
XXXIII APHRICANVS LIB. IIII.
QVYASTIONVM.
Væ dotis nomine certam pecuniam promiſerat, quoſe Qu adhibuerat, qui ſtipularentur Partem dotis di- ſtracto matrimonio Lſibi ſolut: ea nulla data dote obierat, co⸗ dem marito ſuo barede relitto, is damnoſam hæreditatem eius adierat: nihilominus ſtipulatoribus teneri, quoniam ad-
eundo Hereaitatem delitricirintelligererur Jécompenſaſſe.
uec ad ren pertinere„ quoa ſõluendo mO ſet hæreditas, quando cæteris etiam creditoribus tencatur.
In hac ſpecie maritus cogitur ſtipulatoribus dotem redde- re ſoluto matrimonio, quam nunquam accepit. quod quan- quam mirum viderur, acplene u⁵, tamen ratione non
caret. Nam adeundo hæreditatem„quæ morte vxoris ſibi de- lata eſt, intelligitur ſe c ompenſaſſe, ac veluti dotem fibiipſi ſoluiſſe, cum vxoris factum præſtare debeat cui hæres extitit.
l. cum à matre. C. de rei vindic. Fuit autem Vxor eiad dandam dotem obligata, actionemque fibi competentem aduerfus eandem mandare debuit ſtipulatoribus hæreditare non adi- ta.l. ſi ſocer. infra. Cum igitur hæreditatem adeundo eama- ctionem propter confuſionem amiſerit, l. debirori. C. de pa- ctis. feceritque quo minus eam mandare ſtipulatoribus, perinde ac ſi dos ei ſoluta fuiſſet, teneatur. Er huc pertinet quod alibi dicitur: Aditionè hareditatis vim pote-
ſtatemque ſolutionis habere..ſi debitori creditor. de ſideiuſſor.
l. Stichum.§. aditio. de ſolurtionib. 3
Tenebitur. Actio datur ſtipulatoribu
ſoluto matrimonio. Nam etſ expreſſi
cauſa ſtipulatio fuerit contracta„tamen inrelligendum eſt, eam vtilem fuiſſe, vt ex ea agi potuerit. De vtilitate enim ſti⸗ ularioni hie nulla erat quæſtio, ſed an marito prodeſſe de-
eret ad abſolutionem, quod dotem non acceperat. Ac forte
s ex hac ſtipulatione m hic non ſit, ex qua
WASTIONVHM. Tm Ainortiumdà Sein fecit. hanc Titius in ſua poreta- 1 te eſſe Aicit,& dotenn ſibi reqai poftolut. yſaſe matra Dur. DuxſrumUſt,guc pare et’t, if probet fhiamnon ſolun
in ſua poteſtate é, ſedetinm conſentire ſali, denegaudam
aclionem, ſicuti Aeuegaretur, etiam ſe conftaret eam in po-
reſtate eſſe.
Dotem profectitiam pater ſoluto mattimonio ita de- mum petere poteſt, ſi filia in eins poteſtate manſerit,& pa- tri agenti conſentiat. leg. 2.§. quod ſi in pPatris. ſupra.§. videa- mus. C. de rei vx. actio. Quare dubium non eſt, quin hlia con- tradicens patri,& ſe matremfamilias, ac ſui iuris dicens, audi- enda ſit. Eſt autem hoc vſitatum yt mota inter duos litigaã
Lötrouerſia alius, cuius intereſt, adiudiciũ adſi 3
d,& quaſcunq;
poſſit, æquum eſt vt
— ͦ aqedqx†üü-—————
—— ——P4———
—

— 4 3 4
8— 8 4 — 4—— ECEͤſͤͤͤͤſ“ — 1 — 2—
— —————— —y— 3
286 Franc. Duareni(omment.
voluerit exceptiones ac defenſiones, in medium adducat. 1. ſi ſuſpecta. de inoffic. teſta. l.ſæpe. de re iud. l. àſententia de ap- pel.l. 2. C. de neg. geſt. cap. veniens. de teſtib. cap. cum ſuper. de re iudic.
XXXV. MARTIANVS LIB. X.
1INSTITVTIONVM..
TLAenee voluntate patroni deceſsit, de dote cum&o A-
gere poteſi, quam ei dedit.—
Lex lulia,& Papia, de maritandis ordinibus, vetat libertæ quæ nupſit patrono ſuo, ne ab eo inuito diuertat,& actionem de dote ei adimat poſt diuortium lI. vl. ſup.de diuor. Sed ea lex
ad libertam, quæ diuertit volente patrono, non pertinet.
XXXVI. PAVLVS LIB. II.
DE ADVLTERIIS.
Ourmaritus minus facere poteſt,& dos publicata ſit, in id, 8 quod facere poteſi,&. fo maritus condemnandus ſt,ne in perniciem mariti mulier punita ſit. b Fiſco in locum mulieris luccedente,& dotem publicatam exigente, maritus beneficio iuris vtitur. J. maritum. l. ſi poſt. ſupra. Nam fiſcus vtitur iure communi priuatorum, maxime
cum priuati alicuius ſucceſſor eſt. l. item veniunt.§. priuato-
rum. ſupra de petit. hær. l.cum quidam. õ. fiſcus. ſupra de vſur. XXXVII. VLPIANVS LIB. II. KRESPONSORVM. D Otem voluantate filiæ videri patrem recepiſße cum cau- —
eo poſtea ampliore ſumma dotata ſit.
Quua dictum fuit ſupra, patrem de dote agere nòn poſſe, ſine võluntate filiæ. l. 2.§.quod ſi in patris. videbatur nihil re- ferre, iuſtane voluntas eius fuerit, an iniuſta: ſed tantum hoc ſpectandum e ſle,velit, an nolit filia: Sicur& cuin legatum, vel fideicommiſlum in volũtatem alicuius confertur à teftatore. L. cum quidam. C. de lega. ⁊.l. fideicommiſſa. S. quam quam. de lega. z. Verum has verborum anguſtias centemnere debet iu- dex in hoc indicio,& ad id, quod melins& æquius et, ſemper reſpicere, vt iam ſæpe à nobis dictum eſt. Cum igitur ex facto proponeretur, patrem recepiſſe doteni ſine voluntate filiæ,
ſedira vt vtilis ei fuerit ea receptio, nec contradicendi cauſam
habnerit, merito VIpia. reſ pondit, perinde habendum id eſle, ac ſi vere conſenſiſſer filia. 4nu F2
XXXVIII. MARCELLVS LIB. SIN W SVIARIRKRESPONSORVM.
L Vcius Titius, cum eſſet liufamilias, voluntate patris Titio repudium miſit. Poſteapater repudiati abſente filio, ſponſalia cum eadem nomine fili ſui fecit. Mæuia denuo re- pudium ſpon ſalibus miſit, atque ita alij nupſit. Oueroſi Mæuia ageret cum Lucio Titio quondam marito,& à patre herede relicto de dote,& probetur culpa mulieris matrimo- nium diſſölutum, an poſcit maritus propter culpam mulieris dotem retinere? Marcellus reſpondit, etiami ſi vt hares Winſri-
tutus à patre Titius conueniretur: tamenſt ſponſalibus non
conſenſiſſet, culpam mulieris multtandam'eſſe.
Si matrimonium culpa vxoris diſſolutum fuerit, ea dotem amittit. l. conſenſu. C. de repud. Sed reintegrato poſtea ma- trimonio, aut contractis inter eoſdem ſponſalibus, culpa o- mnis condonata, remiſſaque intelligitur. l. ſi vxor.§. vl. ad leg. luliam de adul. Aliud dicendum eſt de ſponſalibus à patrema- riti contractis, abſente atque ignorante, ideoque, non con- ſentiente marito, vt hic Marcellus ait. Patris enim non eſt, pę-
nam hanc remittere, quamuis alias iniuriam filio factam re-
mittere poſſit. l. ſed ſi vnius.§. filiofamilias. de iniur. Necad rem percinet, quod à filio tanquam pattis hærede dotem exi- Zit vxor in ſpeciehic proꝑoſita, vnde videbatur filius ratum
ax contradicendi eiilianon haberet: maxime, cumab
vxorem Mæuiam duxit,& dotem pater accepit. Mæuia
habere quod à defuncto geſtum eſt, debere. l. cum à matre. C. de rei vindic. l. ex qua perſona. de reg. iur. Nam ſi pater iple adhuc ſuperſtes conueniretur à muliere,& ei culpam obiice- ret, ſicut hic dicitur, dotis retinendæ cauſa mulier prætextu horum ſponſaliorum tueri ſe non poſſet, quaſi condonata ſi- bi, remiſſaque ab eo culpa, cum ea remiſſio ex patris volunta- te, poteſtateque non pendeat.
XXXIX. PAPINIANVS LIB. XI.
QVASTI1ONVM.
XT roatque vwore mores inuicem accuſantibus, cauſam V repudij dediſſé vtrunque pronuntiatum est. Iditaac- cipi debet: vt ealege, quam am bo contemſerunt, neuter vin ducetur. Paria enim delicta mutua penſatione diſſoluun-
kur.
Facto diuortio inter coniuges, vtrius culpa factum elſt, quærebatur,& vterque alterius mores incuſabat, quod olm erat permiſſum, iudicio de morib. in id comparato, de quoſu-. pra aliquid diximus.l. rei iudicatæ.§. vltim. Maritus ob malos mores vxoris cupiebat retinere dotem: vxor ob malos mo- res mariti volebat dotem ſibi præſentem reddi, aut aliter pu- niri maritum, vt mox dicturi ſumus: tandem quia vterq; pro. bauit quod intendebat, pronuntiauit iudex, vtrunque cauſam repudij dediſſe. Iam dubitatur de vi& poteſtate huius pro- nuntiationis. Et Papinianus ait, eam ita accipiendam on neuter ob mores ſuos puniatur,& delictorum compenſatio quædam fiat. Cui non diſſimile eſt, quod alibi ſcriptum extat, de interdicto vti poſſidetis, nempe vtroque probante ſe poſſi dere, neutrumn vinci. l. ſi duo. vti poſſide. Hinc mihi videtur ſenſus horum Papiniani verborum eſſe, quæ alij aliter inter- pretantur. Sed locus Vlpiani in Infti.ti. de dotib.rem dotalem magnopete illuſtrat, cuius verba hic ſubiecimus: Morumno-
mine, Praniorum quidems ſextæ retinentur. leuiorum item ocla- na. Grauivres mores ſunt, adulteria tantum, leuiores omnareli-
qui. Mariti mores puniunturin ea quidem dote, quæ a die reddi debet. Ita propter maiores mores praſentem dotem reddit: pro-
ℳ 7: 3. pter minores ſenum men ſium die. Inea autem, quæ præſens reddi
ſolet, tantum ex fructibus iubetur reddere, quantum in illa dote
quadrienno reddttur.
XL. ID EM L. I B. XXVIII OWKSTIGNVM. P 981 Aotem ditam,& nuptias contractas hipulatusqſ P pater, voluntate klie, diuortioffacto dotem dari:ſicon-
ditioſtipulationis impleatur,& poſtea filia ſine liberis de-
ceſſerit, non erit impediendus pater, quo minus ex ſtipulatz
agat: vinaautem filia ſi agere vult, exceptione ſubmouen dus erit. b Ioc caput Papinianieſt, perquain difficile,& obſcurum vulgo creditur, adeo vt decem, aut duodecim vatiæ intet⸗ pretatioties extent vulgarium Doctorum, in quibus reci- tandis fruſtra tempus non conteram. Præcipua autem dif- ficultas in eo eſt, quod ſtipulationem conſenſu filiæ factam Papinianus filiæ non nocere hic oſtendit, contta Vlpiani ſententiam, de qua viſum fuit ſuperius cap. 30. Quod igitur
probabilius mihi videtur in tantis tenebris, quibus hac cif- cumfuſa ſunt, id breuiter dicturus;& VIpianum cum Papi⸗
niano, quantum in me erit, conciliaturus ſum. Acin primis animaduertendum eſt, licere patri dotem pro filia dantia-
ctionem de dote in ſe transferre, quæ alioqui patri,& filiæ
communis eſlet. l. quoties.. Idque contingit, ſiue pater ex continenti ſtipuletur, fiue interpoſito tempore, ſi modofi- lia conſentiat, a que acquieſtat voluntati paternæ. Cumet- gocertum eſtid actum eſſe inter patrem& filiam, dubitan- dum non eſt⸗ quin actio patri competat. Arque ita dictum VlIpiani accipiendum eſſe verba eiuſdem ſatis aperte(mil valde hic hallucinor) demonſtrant. Poteſt autem incertum eſſe quid actum ſit inter eos, vt puta ſi in tabulis illud tantum
ſcriprum reperiatur, patrem voluntate filiæſtꝛpulatum tê. do- tem dinortiu fasto dari,&c. Nam fit aliquando vt conſentiat fi⸗ lia patti ſtiꝑulanti, non in patris gxatiamm vt aliquid ei don

tatur de ii& porekae ausait, cam itz ccipiedin.
atur,& delictorumae
iile eſt quodalbi ſcmnr nempe viroque itben luo. viipoſſide. Hacna- erborumelle, qedljin miin laſti.i. de dorhan, s verba hic ſubiecim ſexte retinentur. leuinana dulteriatantum, leuun ar)in ea quidem dute, zui
mard graſeutem aum 1 n die. Ieaautem, qulm ab'etur readere, quaumn
1LIB. XXII 3110 NVAM.
nuptius cuntrullu ſiu duortio factidummin
tur,& poſesfluſ. 6
adlus gater,quo muuui
hief mert vult, excey'uuſs —₰
In Tit. Soluto matrimonio.
ſed in luam potius, vt pater quaſi procurator filiæ,& nego-
tium eius gerens ſtipuletur. l.idemque. S. ſi cui mandando, ſu-
pra manda. l. ſtipulario. ſupra de iure dot. Itaque ſi non con- ſiet, filiam patris gratia conſenſiſſe, Vlpiani dicto(de quo iam diximus)locus eſſe non poteſt. Sed fequenda eſt hæc Papinia- ni ſententia, ſecundum quam ſtipulatio filie non nocet. Quã- diuenim viuit filia, pater ex ſtipulatu agens ſummouetur ex- ceptione Filie voluntate. Obſcutitas& ambiguitas horum verbo- rum dubitarionis cauſa fuit in hac ſpecie. Eſtque huic non diſ- fimilis quæſtio apud Vlpianum, de marito, qui voluntate v- xoris ſeruos dotales manumiſit: quam nos ſupra attigimus. l. ſi conſtante.§. ſi vir.— Sins liberis deceſſerit. Tametſi maritus ex hac ſtipulatione agens exceptione repellatur viua filia, tamen ea mottuo agit tanquam ſucceſſor filiæx. Cur autem addidit Papinianus, ſine liberis? Vlpiani verba oſtendunt in Inſtit. titu. de dotib. Mor- iua in matrimonio muliere, dos a patre profecta ad patrem reuer- titur, quintus in ſingulos liberos in infinitum relictis penes virum. Sed de eadem re qaædam alia fortaſſis infra dicturi ſumus. l. ſi dotali.
XLIE ID E M I. I B. XXNXVII. caQvASTIONVH. pater ignorans filiam dinertiſſé dotem ex cauſa promiſe b 8 nisnumerauerit, non per indebiti condictionem, ſed de dote actioue pecunia petetur.
Cum pecunia numerata fuerit ſoluto iam matrimonio, vi- detur dos nõ eſſe, i¹deoq; nec de dote actio competere. l. 3. ſu- Pra de iure dot. Verum vt dos ſit, matrimonium contractum fuiſſe ſuffieit..
Mon per indebiti. Si ponamus hic dotem eſſe communem patri,& filiæ, æquum eſt, actionem de dote magis, quam con- dictionem indebiti competere: ne alias mulier iniuriam pa- tiatur. Si vero dos reddenda fit patri ex ſtipulatione forte, cur non ſit locus condictioni, non video. Nec aliena erit à verbis hæc ſententia, particulam, non, pro non ſolum accipiendo. Quod genus loquendi crebrum, atq; vſitatum eſt apud iuris auctores Nam indebitum recte hic dicitur, quod ſolutum eſt à patre, propter exceptionem ei competentem, ſi maritus ab eo poſt diuortium dotem petat. l. dolo. de doli except. l. qui exceptionem.de condi. indeb.
XLII IDEM I.1B. III1,
RESPONSORVM.
Ninſalam patre deportato, quiproftlia dotem dedit,-
Lio dotus adiiliam pertinet, poſt diuortiam quoque patre damnaro, qui dotem, conſéntiente filia nonpetierat, æq; du- tws actio mulieris eſt. 3 Sicut mortuo patre actio de dote, quæ vtriq; communis e- rat, efficitur filiæ propria:§. videamus. C. de rei vxo. actio. ita etiam eo in inſulam deportate, cum pro mortuo habeatur, a- miſſa ciuitate. l. 1. infra de bono. poſſ. contra tab.& filia ſui iu- ris fiat. Nec multum intereſt conſtante adhuc, an ſoluto ma- trimonio deportatus fuerit. Ideo autẽ hoc ius competens pa- tri nõ tranſit in fiſcum, quamuis fiſcus bonis publicatis ei luc-
cedat. lſi marito. ſupra, quia hæreditarium non eſt, nec hære-
di patris, niſi ſit fili us, acquiritur. Ea enim fiſcus vindicat, quæ ad quoſuis hæredes etiam extraneos pertinerent.
Fructus ex prædils, quæ in dotem data eſſe videbantur, bona fide perceptos,& in mulieris oneribur ante cauſam li- beralem abſumptos: quamuis ſeruam fuiſſe poſtea conſtite-
vit, peti non poſſé placuit.
Cum verum iuſtumque matrimonium, veraque dos eſt. maritus lucratur fructus pro oneribus matrimonij. l. pro o-
neribus. C. de iure dot. Alia cauſa eſt opinati matrimonij, do-
tiſque opinatæ, vt puta, ſi matrimonium per errorem cuman- cilla contractum ſit. l. cum ancillis. C. de inceſt.& inutil. nupt.
liere cœpt Aliam cauſam eſſe extranei, qui dotem pro muliere datam
47 tem.§. vlt. Mulieris autem non intérelt, Vt hos fructus vir lu- cretur. Conſumptos tamen fructus reddere non cogetur, no minus eitribuatur, quam cuiuis alij bonæ fidei poſſt ſlori.§. ſi quis à non domino. Inſtit. de rer. diuiſ. Necmultum referro arbitror, an in mulieris tutelam ‚ an in alium quemlibet vſum conſumpti ſint, quamuis onerum mulieris hie mentio fiat. In reſponſis enim lureconſultorum ſolent ea deſcribi, quæ acci- derunt, licet ad rem non adeo multum pertineant:in aliis iuris auctorum ſcriptis non æque. Sumptus Vvero neceſſarios,& tiles, in pradia, quæ dota⸗ lia videbantur, factos, compenſatis fructibus Perceptis ad fi nem ſuperfuui ſeruari conuenit.
Sumptus neceſſarij,& vtiles in rem dotalem facii non cõ- Penſantur cum fructibus, vt ante à nobis dictum fuit, ſed eos vir omnino recuperat à muliere. l. fructus.§. impendi. ſu- pra. Verum quia non vera dos, ſed opinata hic fuit, compen- ſatio dicitur locum habere, vſque ad finem ſuperflui, id eſt, vſ- que ad ſumptus, qui fructuum quantitatem excedunt. Quod Senus loquendi explicauimus lib. 1. Diiput. Compenſatur e- nim fructus cum ſumptibus vſque ad concurrentem quanti- mem(vt vulgo loquimur)& quod ſuperfluum eſt, viro red⸗
X
Eſurar autemnumeratæ dotis ex ſtipulatu, Pater, in ma⸗
rrimonio defuncta fllia ſe Petat. gener, qui reſiauæ dotis pro-
miſſe fuœnus ſtipulatus EIt, itademum ad ſnem vice mutua debitæ Tuantitatis compenſationem opponere iufte Videtur, fipropriis ſumptibus vxorem ſuam exhibuit, aliogquin ſi pa-
tris ſumptibus exbibitaſit, inanis Vſuraruam ſtipulatio com⸗-
penſationinon proderit. b Quamuis pater pro filia dotem conſtituens vſuras tardius exolutæ dotis promittat, niſi tamen maritus vxorem interim
exhibuerit, id eſt, educauerit, inanis eſt ea ſtipulatio. Cum e-
nim dos pro oneribus matrimonij detur, l. pro oneribus. C. de iure dot.huiuſmodi vſurarum ſtipulationi iseſt hæc conditio, S& vxorem aluerit, G&e. Hocintell ecto ſpecies quæ hic tracta- tur, difficil em explicationem non habet. b
Aa virum vxore posl Ainortium reuerſa, iudicium ac⸗ ceptum ex ſiipulatione, qua extraneus qui dotem dediit, ſti-
Pulatus fuerat, non diſſoluttur, nec Pncio iudicis abſölutio
continebitur. ö 3 Dictum eſt ſupra, reintegrato matrimonio iudicium à mu-
um dotem exigente perimi, ac diſſolui. l. ſi mulier. cœpit exigere, hic ſcribit Papinianus: quia conſenſus mulieris extraneo nocere,& actionem ei quæſitam non poteſt adime- re, niſi is quoque conſenſerit. I ſtipulatio.ſupra de iure dot.l. cum mariras. ſupra de Pae dot. Et huic quidem differentiæ tum locus eſt, cum pol longum temporis interuallum matri monium renouatum eſt. Alioquin cum vnum, atque idem matrimonium eſſe intelligatur, J. plerique. ſup. de ritu nupt
inter mulierem& extraneum nihil videtur intereſſe.
2
Dos enim opinata pro vera dote tune habetur, cum ad mulie-
is comodum id ſpectat vt ſupra annotauimus. l.ſi cum da- 4 2„.. e g„
XLIII SCVOLA LIB. II IASTIONVM.
8 Imaxritus in id, quod faere potest, conaemnatusſm,&
Nuominaſint ad dotis quantitatem, neque amplius habe- bit mandart actiones debet.
Varietas lectionis hoc caput ſubobſcurũ reddit. In Codice orico italegitur: Si marituu in id, quod facere poteſt, codemna=
tuus fi& uomina fint ad dlotis huantitatem, neque amplius ha⸗= Gebit mandare acliones debebit. Secundũ quam lectionem hos
Scæuoleę dictum, vtilem ſententiam habet. Vult enim Sceuo-
la vt quemadmodum maritus, qui condemnatus eſt iudicio
dotis in id, quod facere poteſt, ſi pecuniam ſufflicientem haz
beat, cogitur eam mulieri ſoluere; ita etiam ſi nomina ‚actio⸗
neſvye habeat ad dotis quantitatem, id eſt, quæ ſufficiant ad
dotem exoluendam, deducto mariti victu neceſſario, eas
actiones debeat mandare vxori, Altera lectio eſt, in qus
. A.

288 b Franc. Duareni(omment.
extat negatio, caque poteſt defendi, hoc modo Scæuolæ di- ctum accipiendo. Maritus, qui centum accepit ab vxore in dotem, nullam pecuniam habet: ſed centum in nominibus„ ſiue actionibus. eas actiones non cogetur vxori mandare, quia ſi tantum haberet in numerato id ab eo exigi non poſſet, cum victus ſit ei relinquendus,&c. l. maritum. ſupra. Hæc i- gitur verba, quæ ambigua ſunt,& nomina ſint ad dotis quan- titarem, vtrique lectioni, velut cothurnus vtrique pedi a- ptantur. Si quis emendatiores nactus fuerit codices, verio- rem forte ſenſum, ac ſinceriorem afferri aliquando poterit. Ego interim enarratoris non mali officio functus fuiſſe 4. deor, quando vtraque interpretatio noſtra verbis auctoris ſa- tis conſentit, veramque& vtilem ſententiam vtraque certe
continet.
XLIIII PAVLVS LIB. V.
aVASTIONVM.
Iſocer à genero hæres Ninſlitutus, adierit hereditatem, 8 quandoque mortuo patré cum herede eius filiam de dote acturam, Nerua& Cutoreſponderunt, vt eſt relatum apud Sextum Pomponiam, ab friſtone lib. J. vbiidem Ari- ſtoni conſenſit. Ego dicerem, etſi emancipaſſét pater ſiliam,
ipſam quoque conueniri poſſé.
Cum actio de dote communis eſt patri& filiæ aduerſus maritum,& marito hæres exiſtit pater, videtur extincta eſ- ſe obligatio, propter oonfuſionem, quaſi creditor debitori ſuccedat. Quod tamen hic non accidit, quia non ſolus cre-
ditor erat pater mariti, cui lucceſſit,& iniquum eſſet hac ſucceſſione ius mulieri quæſitum adimi. arg. leg. Vranius. de bideiuſſ. Actio igitur de dote ſalua manet mulieri aduerſus hæredem mariti, cundemque patrem, quam actionem po- terit aduerſus eum exercere, ſi ferte ab eo emancipata fue- rit, aut aduerſus hæredem patris„&c. Sed quandiu manet in
poteſtate patris, ratio iuris non permittit ei cum patre age- re. l. lis nulla, de iudic. Hic mihi videtur planus, atque aper- tus horum verborum ſenſus, quæ non ſatis commode vulgo explicari ſolent. 8
Lucius Titius filiæ ſuæ nomine centum doti promiſt Ca- io Seio: interque Caium Seinm,& Lucium Titium patrem mulierls conuenit, ne dos a viro viuo Lucio Titio petere-
tur. poſteaculpa mariti diuortiofacto, ſölutum est matri-
monium:& pater mulieris decedens alios hæredes inſti- tuit, filia exhæredata. Quæronan ab hæredibus ſöceri ma- ritus exigere poſßit dotem, cum eam mulieri redditurus ſi? Reſpondi, cum filia, aliis à patre hæredibus inſtitu- tis, actionem de dote ſua recuperanda habere cæperit, ne- ceſſe habebit maritus, aut exactam dotem, aut actiones ei præſtare, nec vllam exceptionem habebunt ſoceri hære- des aduerſus eumicum abſurde dicatur, dolo videri eum facere qui non ipſe, quem conuenit, ſedali reſtituturus perat. Alioquin etſi poſt mortem patris diuertiſſet, non- Hauam exacta dote, excluderetur actione dotis maritus: quod non eit admittendum. Sed etſi ex parte filia hæ- res patri ſuo extiterit, debebit maritus cohæredes eius proparte virili exigere,& mulieri reddere, aut actiones ei
præſtare.
Vxor matrimonio ſoluto agit de dote contra maritum ſuum, vt cam reddat, vel actiones præſtet ſibi competentes aduerſus promiſſorem. Proinde maritus à promiſſore do- tem exigit, nec ſummouetur exceptione, quaſi dolo faciat, eam rem petens quam ſtatim redditurus eſt. leg. dolo. infra de doli except. leg. in condemnatione.§. vlrim. infra de reg. iur. Non enim id ei redditurus eſt, à quo petit, ſed alij, nem- pe vxori. Hincigitur duo annotanda ſunt. Vnam eſt eum dolo facere, qui petit quod redditurus eſt ei vnde petitur. Eſt tamen interdum iuſta cauſa petendi, nec doli exceptio datur,
vt in interdicto quod legatorum,& aliis huiuſmodi caſibus.l.
1. quodlegat. Alterum eſt, eum dolo non facere, quipetit
quod alij eſt redditurus, non ei, contra quem agitur. Sed ex iu- ſta cauſa plærunque compertit exceptio doli, vt puta ſi tertius ille ei vnde petitur reddere debeat.l. ſi donaturus.§. vlt. ſupra de condi.cau.data cau.non ſec.
XL. v. IDEM L.I B. VI.
QVYASTIONVM.
Aius Seius auus maternus Seiæ nepti, quæ erat in pa⸗ Cup⸗ poteſtate, certam pecuniæ quantitatem dotus n- mine Lucio Titio marito dedit,& in inſtrumento dotali huiuſmodi pactum G&ſtipulationem complexus eſt: Siin ter Lucium Titium maritum,& Seiam diuortium ſie culpa mulieris factum ſſet, doqs omnis Seiæ vxori, velce io Seio auo materno redderetur, reſtituereturque. Hue- ro, Cum Seius auus materuus ſtatim vita defunttusſt, eõ Seia poſteaſine culpa fua diuerterit; Viuo patro ſin, in cuius poteſtate eſt:an,& cui actio ex hoc pacto& Rtipuli- tione competat? Vtrum hæredi aui materninn nepti? Re- ſpondi, in perſöna quidem neptis, videri inutiliter ſtipu- lationem eſe conceptam, quoniam auus maternus ei fi- pulatus proponeretur. Quod cum ita eſt, heredi ſtipulato- ris(quandocunque diuerterit mulier) actio competere vi. detur: ſed dicendum eſt, Seiæ dotem poſſé ſölus, quamuisa- ctio ei directo non competat, ac ſiſibi aut illi dari auus ſuiyu- latus eſſet. Sed& permittendam eſſe nepti ex hac auitacun. uentione, ne commodo dotir defraudetur, vtilem actiunem: fauore enim nuptiarum,& maxime propter affectunen per onarum, äd hoc decurrendum eſſe..
Qui ſtipulatur alij, in cuius poreſtate non eſt aliquid da- ri, nihil agit. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. inf. de verb. oblig. quan-
tum ad obligationem attinet. Nam cum quis ſtipulatur ſibi aut Titio dari ex ea ſtipulatione ſibi vni acquirit obligatio- nem. Titij vero perſona ſolutionis cauſa tantum adiecta vide- tur. l. eum qui.§. qui ſibi. de verb. obl.l. Stichum.. quaæſitum. infra de ſolut. Tamen ius ſingulare eſt in eo, qui ſtipulatur f⸗ bi, aut nepti dotem reddi,&c. vt mulieri ex ea ſtipulatione vtilis quæratur actio.
m cuius poteſtate eſt. Dos igitur aduentitia filiæfamilias eſt eoque nomine agit ſine patre, iure in Pandectas relato, quod & ſupra attigimus. l.z2.§. quod in patris. Quod videtur acci- piendum de actione vtili, non directa. Nam directam exiſti- mo patri compotere ex ſententia Vlpiani in Inſti. tit de dotib. Si mulier(inquit)in poteſtate patrus ſit, pater adiuntta filie perſo⸗ na habet actionem re vera, nec intereſt aduentatia ſit dos, an ro-
fectitia.
XILVI IDEM 1. 1 B. XIX QVYASTIONVM. idotem ſtipulanti vxori promiſerat, eidem teſtu⸗ mento quædam legauerat, itatamen, ne dotem abhe- redibus peteret: ea, quæ legata erant, vxor capere non poin rat. Reſpondi doris actionem mulieri aduerſus haredes n² eſſe denegandam. Cum maritus rem aliquam vxori legat, ea legatum exte- ſtamento„& dotem ex ſtipulatu actione conſequi poteſt. 9. ſciendum. Cod. de rei vxor. actio. niſi nominatim cauerit, vt rem legatam pro dote ſua habeat, quo caſu alterurro conten- ta eſſe debet, ipſiusque eſt electio. l. cum ab vno. infra dele- gat. 2. nec vno electo alterum petere poteſt, niſi forte rem le- faram errore decepta maluerit, eamque capere non pofſit, e ic dicitur. XLVII. SC VOLA I.IB. XI* VASTIONVH. b Vm mulier viri lenocinio adulterata fuerit.
hil ex dote retinet. Cur enim improbet 8 ———. ji

mMaritum u ſe 1 2 Om vn
4 eretur, nß tna 2 3
u. 4
em neptis, vulln uun . 6 am, quoniam aun nun
Luadcumin chnan uenterit mulier)ahnmd ſt, Jeie dotem vuſeſtuae Jpetat, acſ ihiautllin tendam Aeuerniak edotu defrudetur uin um,& maxime ynyna ecurrendam „in cuius poteſtate hodet do iſta§. alteri ink. denet 1aninet. Namcumqust lipulatione ſibi vni cu aa ſolurionis cauſataotun: di. de verb. obl.]. Stichon mus ſingulare eſt in eo,i teddi,&c. vtmulietielat
Das igitut aduentiti lir ge patre, jurein Dandectur §.quodiapatti. Cs
reecta. Namdte- uli, non directa. Namdmn a ſententia Vlpian unlte b 1 7 aafkate patruſſt pate un ra nec intertft adumuuf
A
3 1 3 1
In Tit. Soluto matrimonio.
ritus mores, quos ipſé aut ante corrupit, aut poſtea probauit? Sed&ſiex mente legis ſumat quis, vt nec accuſare poſiit, qui lenocinium vxori præbuit, audiendus eſt.
Quod in lege dicitur, Maritum ob adulterium Vxxoris dotem rennere poſſe: ſic accipiendum eſt, niſi lenocinio mariti adulte- rata ſit. l. ſi vxot.§. iudex. infra ad leg. Iuliam de adult. Hac enim allegatione eliditur accuſatio matiti. Nam& cum accu- ſatio mutua eſt, vt ſup. vidimus apud Papinianum, neuter le- ge vindicatur.l. viro..
Ex mente legis. Lex de marito incuſante mores vxoris in iudicio dotis, vel de moribus, dotis retinendæ cauſa loqnitur. Sed ob ſimilitudinem rationis ad eum producitur, qui lege Iulia de adulteriis, mulierem ſolenniter accuſat. In ea aurem accuſatione Vlpi. ait, Lenocinium mariti mulierem non excuſare. 12.§. ſi publico. ad leg. Iuliam de adult. Cuius dicti ſenſum a- peruimus in tractatu de adulteriis.
XILVIII. CALLISTRATVSIIB. II
OQVYRSTION VM.
S Idotali inſtrumento ita ſlipulatio eipe ſit, vt libe- rorum nomine dos apud maritum reſideat, nepotum quoque nomine dos retinebitr
Tractatum fuit apud Calliſtratum lib. 2. quæſtio. Anap- pellatione liberorum nepotes,& alij deinceps contineantur. Cuius diſputationis particula hoc caput eſt: maior vero pars eſt ſub tit.de verb.ſignif. c.2 20. à Triboniano collocata, quod cum hoc capite coniungendum eſt commodioris explicatio- nis gratia. Eadem eſt enim vtriuſque inſcriptio in codicibus emendatis. Sententia igitur Calliſtrati eſt, appellatione libe- rorum nepotes& cæteros, qui ex iis deſcendunt, contineri.l. liberorum. de verb. ſignif.
Liberorum nomine. Agitata eſt quæſtio,& propter aucto- rum nobilium diſſenſionem m agnopere celebrata, An mor- tua muliere, dos àpatre profecta liberis extantibus reddi de- beat patri, ſi nulla eo nomine ſtipulatio interpoſita ſit. Nam ſi nulli ſint liberi, mortua in matrimonio filia, patriredden- dam eſſe inter omnes conuenit. l. dos Apatre. C. ſolu. matr. l iure. S. de iure dot. I. vlt. inf. rem rat. hab. Verum Vlpianus in
Inſtit. tit. de dot. hanc controuerſiam, quæ tot præclara inge-
nia wiſere torſit, quam pauciſſimis verbis dirimit, ita vt nulla ſanæ mentis hominibus reliqua ſit dubitatio. Mortua(inquit) in matrimonio muliers, dog apatre profetta ad patrem reuertutur, wintus in ſingulos liberos in infinitum relictuu, penes virum. Ita- que pacta,& ſtipulationes de dote retinenda ſuperſtitibus li- beris vtiles ſunt, quoniam alias liberorum nomine totam do- tem maritus retinere non poteſt. J. ſi pater dotem. l. inter ſo- cerum.§. cum inter. ſup de pact. dotalibus. Conſtitutio autem Iuſtiniani de rei vxoriæ actione huic iuri nihil derogauit. Su- ſtulit enim luſtinianus retentionem dotis, quæ fit berorum nomine culpam mulieris: cum ipſa mulier adhuc viuens do- tem petit. De qua retentione Vlpianus paulo poſt ita ſctibit: Propter liberos retentio fit, ſi culpa mulieris, aut patris(cuius in poceſtate eſt) diuwortium factum ſit. Tunc enim Iingulorum libero- rum nomine ſexiæ retinentur ex dote: non plures tamen quam tres ſêxta in retentione ſunt, non in petitione. Nec diſſimilis huic eſt locus Pauli lib. Inſtit. z. tit. de dotib. quem refert Boerhius in Topic. Cic. De hoc autem retentionis genere loqui Iuſtinia- num in ea conſtitutione, verba ipſius non obſcure indicant. Sileat ob liberosretentio, cum ipſe naturalis htimulus parentes ad iiberorum ſuorum educationem hortetur, ne varium genus culpæ maruti cir ò vxores excogitent, vt poſſint eadem retentione cirga
tas vti: cum iam& Imperialibus conſtitutionibus ſtatutum ſit, ſ
cuſpa mulierum diſſolutum matrimonium fuerit, quid fieri 9por teat.
XLIX. PAVLVS LIB. II.
RESPONSORVM.
MZxu marito ſuo inter alias res dotis, etiam inſtru- Vmentum ſolidorum decem tradidit: quo Otacilius ei- dem Mauiæ cauerat, Jaturum ſe(cum nuptum ire capiſ⸗
289
ſet)decem, ex eo inſtrumento maritus nihil exegit: quia nec potuit. Quæſitum esteſi dos à marito petatur, an compellen- dus ſit etiem illam ſumman quæ inſtrumento contineatur, refundereꝰ Reſpondi, potuiſſé quidem eum, cui actiones man- datæ ſunt, debitorem conuenire: ſéd ſi Iinèe dolo malo, vel culpa exigere pecuniam non potuerit: neqsæ Aotis nomine eum conueniri poſſe, neque mandati iudicio.
Nomine in dotem à muliere dato, periculum mariti non eſt, ſi dolo, culpaque omni vacet. Quod vtique intelligen- dum eſt, de nomine, quod inæ ſtimatum datur. Nam ſ æſti- matum ſit, vt ſi mulier, exempli gratia, pro centum aureis id ſe marito dare profiteatur, quia æſtimatio hæc venditio quæ- dam eſt, periculum tranſit in maritum. l. plerunque. ſupra de iure dot. l. ſi nomen. ſupr. de hæred. vel actio. vend. Debitorem conuenire. Inſtrumento vel chirographo ex cau- ſa venditionis, donationis, legati, dotis traditio, actio manda- ta creditur. l. ſeruum filij. 5. eum, qui chirographum. de leg. j.J. qui chirographum. de lega. 3.1. 1. C. de donatio. In hac enim quæſtione, quæ facti eſt& ex coniecturis pendet, cauſa dandi præſumptionem inducit. Nam alias vel debiti remiſſio, velad- miniſtrationis conceſſio præſumitur. l. Labeo. ſupra de pact. l. vlt. C. de pact. conuent.
Fundus æſtimatus in dotem datus à creditore antece- dente ex cauſa pignoru ablatus eſt. Quæſitum eſt, an mu- lieraſi æſtimationem dotis repetat, exceptione ſubmouenda ſitẽ Ait enim, propterea ſe non teneri, quod pater eius dotem proſé dedit, cui heres non extiterit. Paulus reſpondit, Præ- dio euicto ſine dolo,& culpa viri pretium petenti mulieri doli mali exceptionem obeſſe. Conſequi enim eam pretium fundi euicti, eSqnidens iniquitas eit: cum dolus Patris ipſi no-
cere debeat.
Ablato fundo dotaliper hypothecariam actionem à mari⸗= to, quem pater ei æſtimatum dederat, nec eum alij obligatum eſſe admonuerat: ſi mulier ſoluto matrimonio æſtimationem petat, ſummouebitur exceptione doli à patre admiſſi: quam- uis eihæres minime extiterit, ideoque factum eius præſtare cogi non videatur. Nam is, qui ſuccedit in rem magis, quam in vniuerſum ius, ob dolum auctoris ſui tenetur, ſi ex lucrati- ua cauſa gratuitaque ei ſucceſſerit. l. apud Celſum.§. ſi quis autem. de doli except. Dotis autem cauſa, quodad mulierem attinet, lucratiua. l. vlt§. 1. infra de his quæ in fraud. cred.& C. de impo. lucrat. deſcri. quamuis maritus eam ex cauſa oneroſa habere dicatur. l.ex promiſſione. inf. deact.& obli. Filia et- enim dotem à patre profectam eius liberalitati acceptam fer-
re debet, tametſi interdum ex cauſa filiam dotare pater co-
gatur, cum videlicet alias nubere non poteſt. l. qui libero. ſu-
Pra de ritu nupt.
1L. SCVOLA LIB. II
RESPONSORVM.
A Eſtimatis rebus in dotem ditis, pactum interceſsit, vt X ex quacunque cauſa dos redai deberet, ipſæ rés refti- tuerentur, habita ratione augmenti& diminutionis, viri boni arbitratu: Siquæ verononextarent, æſtimatio earum. Quaſitum eit, Cum res quædam, quas maritus vendiderat, extarent: an ſecundum pactum& hæad mulierem pertine- rentsẽ Reſpondit, Res, quæ extantiſi neque volente, neque ra- tum habente muliere veniſſent, perinde reddendas, atque
22
hnulla aſtimatio interueniſſet. 8
In hac ſpecie ideo res alienatæ reſtituuntur, nec liberatur maritus æſtimationem dando, quia verum eſt, eas adhucex- tate,& in rerum natura eſſe. Sed cur marito res huinſmodi alienare non licet, cum æſtimatæ in dotem datæ ſint,& æſti- matio venditionem faciat, atque idcirco dotales eſſe non vi- deantur, ſed pecunia potius, id eſt, earum æſtimatio? Reſpon-

—— ———=———————= 4—— —————*— ⏑:———— 3——.——— 9— ———,————O—C—C—C—C——— 4—.—— ————————————
——
——————————— ————————————————— —— 3 3 4——— ÿÿä——————————— 4 —————————————— 8———— —.——————.———— 5———————,———————————————— 1————————————————————õ— P
—ͤ— —önxx—— ——yyy——.—— ————————— ——õy————— ———.——— ——,——————
— —. T— 3 —.
290
deo, ex verbis paciſcentium ſatis apparere, hoc actum eſſe, vt res ipſæ reſtituantur. Et quamuis æſtimatio hæs ſi nihil aliud
actum ſit, velut venditio quædam ſit. l. plærunque, ſupra de
lure dot. tamen hoc in primis ſpectandum eſt, num alio for-
taſſis conſilio æſtimatio rerum inita ſit. l.inter virum. C de iu- re dotium.
Naque volente. Iure in pandectas relato, quod fere ad le- gem luliam refertur res dotalis, conſentiente muliere aliena- ri poteſt à marito. l. vlt. ſupra de pact. dot. Sed conſtitutione noua luſtiniani, hocius immutatum eſt.§.& cum lex. C. de rei vxor. actio.§. I. Inſtit. quibus alien. licet. vt diximus ſupra ſub tit.de fundo dota.
LI. HERMOGEN. LIB. II. IVRIS EIIITOMCMN.
. Eſtimateæ res, vſuetiam mulieris, periculo mariti de- teriores efhciuntur. Quod dieitur, res æſtimatas periculo maritideteriores fie-
ri. l. plærunque, de iure dot. generaliter accipiendum eſt, er- jam ſi mulicris vſu deteriores factæ ſint, vr puta ſi mulier ve- ſtes quaſdam ſuas in dotem dedit marito, quæ vſu poſtea de- tritæ ſint, permittente marito. Non enim ideo minus dotem
reddit maritus vxori, quod eam ex dote aluerit, cum pro one-
ribus huiuſmodi dos detur.l. pro oneribus. C.de iure dot. I. 11. TRIPHO N. LI B. V 1 J.
DISPVTATIONVM.
MʃM Aritus dotem, quam non accepiteſipoſt Aiuortium per
errorem ſoluit, repetet: quaſi non numeratam pecunt-
am cauerit, extgi enim ab èo non potult.
Cum maritus, qui promiſſam dotem non accepit, iuſtam exceptionem habeat, ſi dos ab eo repetatur, conſequens eſt, eum, ſi per errorem ſoluerit, quaſi debitam vxori, condicere, ac repetere poſſe. l. qui exceptionem. de condict. indeb. Com- petit autem exceptio marito, etſi pecuniam numeratam ca- uerit intra tempus legitimum. l. vlti. C. de dot. cau. non nu- Nouel. 100. de tempo. non ſol. pec. ſup. dot.
LIII. ID EM LILB. XII. DISPVTAT IONVM. 8 8 Tflio familias dataest dos, ipſe quidem dotis actione te- netur, pater autem eius de peculio. Nec intereſt, in pecu- lioo rem, velpecuniam dotalein habeat, necne: ſed quatenus facere poteit, hic quoque condemnandus est. Intelligitur au- tem peculiotenus facere poſſe, quod habet rei iudicatæ tem- ore. Et quidem ſicum patre agatur, deducetur ex peculio, quod patri, vel ſubiectis ei perſonis filius debet. At ſicum ipſõ filio agatur, alterius debiti non fiet detractio, in compu- tatione quantum facere poſbit filius. b Cum dos datur patri, ipſe tenetur ad eam reddendam ſolu-
to matrimonio, l. ſi cum dotem.. tranſgrediamur. ſupra. cum
vero datur filio, tenetur filius in ſolidum, pater duntaxat de
peculio. l. ſi quis cum filio. ſupra, de pec. l. ſi dubitetur.§. vlt.
infra, de fideiuſſ.
Nec intereft. Conuenitur filius dotis actione, tametſi forte rem dotalem in peculio non habeat: quia id non permiſit ei pater: obligarur enim accipiendo, ſicut quiuis paterfamilias.l. filiusfamilias. inf. de actio.& obli.l. tam ex contractibus, 3. de
iud.nec obligatio, quamuis ſemel obſtrictus eſt, amiſſa poſſeſ-
fione rei perimitur. l.vlt. ſup. de contrah. empr. Sed quatenus. Quod dicitur, hlium teneri in ſolidum, id ve-
rum eſt, quantum ad ſubſtantiam obligationis: ſed quiamari- us eſt, beneficio iuris vtitur, ne vltra quam facere poteſt,&c.l.
maritum. ſupra. pater autem ſupra modum peculij nullo mo- do obligatur.
Hic quoque. eri nuæru accipiendum id eſt. In hoc iudi- cio. Nam deterioris conditionis non debet eſſe maritus, quod filiusfamilias ſit, quam ſi ſui iuris eſſet.
Intelligitur autem. Quamuis peculium ſit reuera patris, li- ceatque patri, cum voluerit, filio id adimere: tametſi non
Franc. Duareni Comment.
ademerit, pro debito filij capitur: necper omnia patris eſſein⸗ telligitur, vt cætera, quæ in ipſius patrimonio ſunt. l.z.§. ſed y- trum. ſupra de mino. l.& ſi cõdemnatus. ſupra de noxa. actio. Lcum& filij. C. qui bon. cede. poſſ.
Peguliotenus. Filiusfamilias in ſolidum condemnatur, et- iam ſupra quantitatem peculij, coniĩiciturque in carcerem, do- nec iudicatum fuerit, niſi bonis ceſlerit. I. i. l.cum& filij. C. qui bon. cede. poſſiſed hic facultatum cius ratio habetur, quia tan- quam maritus conuenitur,&c. Ceterum quod hic dicitur, peculiotnues, ſic accipe, ita vt ei relinquatur, vnde ſe tueri poſ- ſit. dicta l. maritum. ſup. l. in condemnarione. de reg. iuris.
Rei iudicataæ. Tempus rei iudicatæ magis, quam conteſtata litis, inſpiciendum hic eſſe ſupra admonuimus. l. rei iudicatæ.
Deduceiur ex pesulio. Nam peculium dicitur deductoco, quod patri debetur.l. depoſiti. ſupra de pecul. l. ſi cum dotem. §. vlt. hic.
Nam fiet detrastio. Maritus condemnatur non deductoare alieno, vt in proximo capite dicitur. Quare non ſpectatur aa
atri debeat, necne. Necad rem pertinet, quod peculium, quod habet filius, non dicitur, niſi deducto ære alieno: quia hæc bona non capiuntur tanquam peculium, nec actione de peculio exiguntur, ſicut cum aduerſus patrem agitur.
LIIII. PAVLVS LIB. SINGVLARNL
DE IVRE SINGVL.
T Aritus facere poſſe creditur, nullo deducto ære aliens MLae ſöcius, item patronus parenſve. At bs, quiex do- natione cuenietur, omni ære alieno deducto facere poſſe i- telligitur. Fauorabilior viſa eſt iuris auctoribus donatoris conditio, quam parentis, patroni, mariti, aliarumve huiuſmodiperſo- narum, quæ quatenus facere poſſunt, conueniuntur, cum hi æs alienum non deducant, illſe deducat. Verum de his alias oppotrtunius..inter eos. l. exhæredatum. inf. de iud.
LV IDER M LIB. v. AD PLAVTI V M.
nium agit: cauere debet marito, qui ædium nomine da-
mni infecti cauit, ſi velit eam recipere, vt periculum mariti
amoucatur.
De cautionibus ſiue ſtipulationibus iudicialibus, quæin hoc iudicio inter maritum& vxorem interponuntur, ante diximus. l. ſi filiofamilias. ſupra. Ceterum hic obſeruandum
eſt, eum, qui propter rem aliquam ſe ad dandum aliquid, faci-
endumve obligat: quamuis poſtea deſinat eam rem poſſidere, eum nihilominus obligatum manere. lvlt.. vlt. ſupra de con- trah. emp. Qua ratione maritus in hac ſpecie non fruſtra caur tionem ab vxore ſua exigit.
I. VI. IDEM L IB. VI. AD
PIAVTIV M.
Tqquis ſic ſtipuleturd marito. Si quo caſu Titia tibi nupts 8 eſſe defterit, dotem dabis: hac generali commemorativne &ab hoſtibus capta ea committetur ſtipulatio: veletiam ſi deportata fuerit, velancilla facta: hac enim concéptioned- anes hi caſus continentur. Plane quantum veniet in ſtipu- Lttione: virum quaſi mortua ſit, an quaſi diuortium 2cerit? ſed humanius quis id competere dixerit, quod propter mol tem connenit. 1s qui dotem dat, ſi ſtipuletur in caſum mortis dotem ſibl reddi, eam non porerit in caſum diuortij petere, necconttraui- ſi cum dotem. ſupra. Quiigitut in omnem caſum ſibi dotem reddi vult, vt omnes caſus exprimere ſpecialiter debet, vel ſal- tem generali commemoratione vti, quæ caſus omnes com- prehendat, vt hic dicitur: vt puta mortis, diuortij, captiuitatis: deporrationis,&c. Sed quibus modis matrimonia diſſoluan- tur, ante à nobis demonſtratum fuit ſub tit. de diuort.
—
C Vm mulier de dotis repetitione poft ſolutum matrims.-
4

g. ſe creditur, null detuhg, Parronus parezſae.fin ai ere aliens deauq fun
iuris auctotibus doaaw „mariti, aliarumpe huiun acete polunt, conuecim unt, ille deducat. Vemm 1l exhæredatum. inf deiul
M LIB. V. 4
A V I 1 V M.
neritune pot ſuum dclet marito,ſuu adunn it eam recipere, vt yenuun
ſlioulationibus judiciaben am& vxorem interpoumn 6.lupra. Cetetumbic ohs
n alquam Ceaddandumdg
uis poſtea deſinat eam fes
cumm anere. Lrl. ſ.k
A maritusin hac hecie vouie
In Tit. Soluto matrimonio. 291
Plaue. Hæc verba, quæ ſententiam obſcuram habent, de
ſtipulatione generali accipi non poſſunt, de qua iam dictum
fuit. Nam propter mortem aliquid conueniſſe,& caſum mor-
tis expreſſum fuiſſe, Paulus manifeſte oſtendit. ltaque conie- ctura ductti ſic interpretamur, quaſi ſtipulator plus vel minus in caſum diuortij, quam mortis, ſtipulatus ſit,& alios omnes
caſus per obliuionem,& incogitantiam omiſerit. Siigitur ca-
ſus ſeruitutis fuerit omiſſus, exempli gratia, humanius eſle ait Paulus hunc calum morti, quam diuortio comparari, vt id
competat, quod propter mortem, non quod propter diuorti-
um conuenerit. Exiſtimo autem in ſpecie aliqua, quæ apud
Plautium tractata,& aperte deſcripta fuerat, humanum id
Paulo viſum fuiſſe. Hæc enim ſcripſit Paulus, quaſi breues annotatiunculas ad Plautianos libros, quæ abſque illis libris
vix percipi poſſunt:idque inſcriptio ſatis indicat in vetuſtis co-
dicibus. Hinc ergo colligemus in huiuſmodi ſpecie, quod hu- manius videbitur ſequendum,& ex negotie quoque id æſti- mandum eſſe, vt caſus omiſſus non tantum morti, ſed etiam diuortho interdum ſi id humanitas exigat, somparetur.
LVIIMARCELLVS LIB. VII.
DIGESTORV M.
Sufrattuin dotem datoſſi dinortium interuenerit, nec V proprietas rei apud maritum, vel mulierem ſät eam dotis é&ſſe reſtiturionem, vt maritus caueat, quandiu vixe. rit, paſſurum ſe vti frui mulierem, hæredemque eius: idan
verum ſit circa adiectionem hæredis, dubito. Sedintereſt,
quemadmodum ſit vſusfructus in dotem datus: vt ſicum haberet mulier vſumfructum, viro cuius erat proprietas fundi, vſumfructum ceßit: nihil mulier hæredi ſuo re- linquat. Debebatur enim ei vſusfructus, qui ad heredem
non ſolet tranſire. Quod ſi fundi ſui fructam mulier viro
ceſcit, reſtitui is a Viro debet:cum proprietate enim ad hære-
dem eius tranſiiſſet, ſi vir in reddendo eonon feciſſet mo- ram. Si vero alienata ſit proprietas, aut aliquis fundi ſui
vſamfructum mulieris iuſſu, viro eius dederit in dotem,
inſpiciendum est primum, quemadmodum mulieri poſiit re-
flitui. Poteit autem velcautionibus interpoſitis, vt(ſacut
potei) vir iure ſuo cedat mulieri, fruique eam patiatur: vel fiſé accommodauerit dominus proprietatis, volente eo, mu- liericonſtituatur vſusfructus. Nam aut fructum fundi ille mulieri poterit cedere, aut aliquid videlicet pro eo prout in- ter eos atum fuerit) dare. Nam finge hoc ipſum mulierem poſſé proprietatis domino vendere, quocaſu non inique et- iam mulieris hærede agente, vir facere cogetur: quippe ſi moram non feciſſet, pretium fructuum mulier hæredi ſao
reliquiſſet. Duod ſi facultatem vſusfructus vendendi pro-
prietatis domino mulier non habuerit, patientiam perci-
piendi fructus, quam præaſtari ipſi debuit,& heredi eiu⸗
praæfſlet.
Quaſtio eſt, Sivſusfructus in dotem datus ſit, qui incor- poreus eſt,& vſufructuarij perſonæ cohæret, quæ ſit ratio dotis reſtituendæ,& an hæredi quoque mulieris reſtitui de- beat? Et Marcellus inquit, Iutereſſe, quomodo ſit vſius fructus in dotem datus. Ex eo enim pendet ad propoſitam quæſtionem reſponſio. Et quia variis modis in dotem datur vſusfructus, eos modos hic Marcellus perſequitur.
Si cum haberet. Primus modus dandi in dotem vſusfructus eſt, cam fundi alicuius vſumfructum mulier habet, vir pro- prietatem,& mulier vſumfructum cedit viro dotis cauſa. Hac enim ratione coniungitur vſusfructus cum proprietate, inci- pitque plenior eſſe proprietas viri, quam prius erat.§. finitur.
Ioſtic. de vſuf. Soluto autem matrimonio, ita reſtitutio fiet, vt
vir in eodem fundo, mulieri vſumfructũ conſtitnat, quem per ceſſionem amifit. Hiac Triphoninus, Cum in fundo, inquit, muruiti habens mulier vſumfrutium, doti⸗ cauſa marito eum de- du, quamuis ab ea vſus frugtu⸗ deceſſerit, maritus tamen non v-
ſumfruttum habet, ſed ſuo fundo Zuaſi dominus vtitur, conſecu-
tus per dotem plenam fundi proprietatem, von ſeparatam ab vſu- fructu, nec est quodl non vtendo maritus amittat. Diuortio au- tem facto conſtituet in eodem fando vſumfruttum muliern.l. cum in fundo. ſupra de iure dot. mortua autem muliere, nibil in hæ- redem tranifertur. Eſt enim vere hic vſusfructus in perſona mulieris: ideoque morte eius finitur, quemadmodum ſi nun- quam fuiſſet in dotem datus, finirerur. e Quod ſi fundi. Alter modus eſtvſusfructus in dotem dandi, cum mulier plenam proprietatem habet alicuius fundi, id eſt, non ſeparatam ab vſufructu,& viro dotis cauſa; eius fundi v- ſumfructum cedit. Quo caſu maritus vere vſumfructum ha- bet, id eſt, ius aliena re vtendi, l.-. de vſufr. Nam ius quod ha- bet dominus vtendi, ac fruendi te ſua, vt in ſuperiore caſu, proprie non dicitur vſusfructus.I. vti frui. ſi ſeruit. vind. l. re- cte dicimus. de verb. ſignific. quamuis nonnun quam ita acci- piatur. l. 4. de vufruct. Sed hac dere plenior eſt apud Tripho- ninum diſputatio, ſub tit. de iure dorium. d. J. cum in fundo †. quod ſi mulier.vbi etiam traditur modus dotem ſoluto matri- monio reſtituendi, his verbis: Ipſius autem reſtitutio ita fiet, vt habenti mulieri fundum, vſusfrucius cadatur,&s ita cum proprie- tate conſolidetur. Nec ſolum mulieri fit reſtitutio, fed etiam hæredi eius. Idque his verbis ſignificat Marcellus noſter, Reſtitui is à viro debet. Cum enim quæ ſitum ſit in initio diſ- putationis de hærede, hæc verba quamuis ſimpliciter prola- ta, de hærede accipere debemus. Sed cur in hoc potius, quam in ſuperiore caſu hæredi fit reſtitutio? Reſpondendum eſt ex ſententia Marcelli, Si in ſuperiore caſu maritus in reddendo non feciſſet moram, id eſt, ſi ſtatim diuortio facto,& ante mortem vxoris dotem ei reſtituiſſet, ea nihil reliquiſſet hæ- redi ſuo, ſed finitus fuiſſet eius morte vſusfenctus, vt iam di- ctum eſt: in hoc vero caſu diuerſum contigiſſet quia vlusfru- ctus conſolidatus cum proprietate ad hęcedem tiauiit:& poſt vſumfructum accipimus. 1 Si vero alienata. Tertius modus eſt, cum proprieras pl ena cuiuſpiam tertij eſt, qui vſumfructum marito in dotem dat
conſolidationem definit vſusfructus clſe, quomodo proprie
mulieris nomine, quo caſn maritus vere& proprie vſumfru-
ctum habet. Et huic ſimilis eſt ſecundus modus, de quo iam diximus, ſi ponamus mulierem dote conſtituta proprietatem alienaſſe. Nam quodad reſtiturionem attinet, non multum intereſt, an proprietas ab initio fuerit tertij, an poſt conſtitu- tam dotem eſſe cœperit.
Katio igitur reſtitutionis faciendæ varia& multiplex eſt. Nam ia primis maritus, qui vſufructuarius eſt, poteſt pati mu- lierem vti frui, hæredemve eius, ſi forte mulier iam deceſſe- rit,& huius patientiæ nomine poteſt interponi cautio, de qua in initio Marcellus noſter loquitur, cum ait: Maruum caue- re quamdiu vixerit, paſſurum ſe vti frui mulierem heredem que eius. Nec poteſt obiici quod vſusfructus hic ſit, quem vſufru- ctuarius cedere non poſſit extraneo.§. finitur. Inſtit. de vſu- fruct. Nam licet vſufructuarius ĩpſum ius in alienum non poſ- ſit tranſferre, in cuius perſona hæreat, cuiuſque morte finia- tur, tamen poteſt perceptionem fructuum, quamdiu vixeiit, alij concedere.§. i. Inſtit. de viu& habit. l. arboribus. ſupra de vſufruct. Id enim proprietatis domino non nocet. Vnde Pom- ponius, Quidam,(inquit) remedij loco recte putauerunt intro- ducendum éſſe, vt vel locet hunc vuſuvaffuctum mulieri maritus,
vel vendat nummo vno, vi iſum quidem ins remaneat penes ma-
ritum, perceptio vero fruttuum ad hæredé pertineat. l. ſi vſusfru- ctus. de iure dot. Itaque mirum videri non deber, quod hic di- citur, perceptionem fructuum, quæ quidem ab vſufructu multum differt, ad hæredem pertinere. I. neceſſario.§. vlt. de pet.& com. rei vend. Poteſt& alirer reſtitui hic dos mulieri, nempe conſtituendo vſumfructum in ipſius perſona, volen- te domino proprietatis, quo caſu finiretur morte multeris, nec ad hæredem eius tranſiret. d.§. finitur. Præterea poteſt maritus ita vlumfructum cedere domino proprietatis, vt do- minus pro eo mulieri prerium det. Ac ſi deeo conueniat inter dominum& mulierem, decedatque mulier ante, quam ma- ritus ceſſerit vſum fructum domino, poterit eius hæres hanc ceſſionem à marito petere. Si enim ſtatim ceſſiſſet vſumfru- ctum ante mortem mulieris, nec moram feciſſet maritus, mu- lier hæredi ſuo pretium reliquiſſet. In ſuperiore caſu, cum v- ſusfructus mulieri conſtitutus eſt, volente domino proprie-
tatis, idem dici non poteſt. Nam ſi mulieri conſtitutus, ſtatim 5 Bb 2

““ 8
4
3—* 3
“ — —
ſ ———
——
—— —*
— ————
3—— “ 3 2——————— ͤ8ſͤſͤſſͤſſſſſſſ1———— 1* 8 3 ͤ—“——————— ———————————. —————————————„— 5
— —=
1
— * 3 —*—— 2*
——
—
—
— ——
2 2— 2 4— 8 5
—
.— 2
4 8 .““ 2— 4 e* ——— e* 3 25———.———*—* Se— ———-—*———————— 3 ———————————————.— 8——— 1— 4 —————— 2————— 8 4——————————————*—— 2 ———————“————————— .— 2——*———— 2*————— 4 8— 1— 8 82 E— 3——— 4 ———-——————————————— 2 3— ———— 2 4—————————————— —— 3—————————————————x::O:-A-——————— ————————————.———————— 3 ———yü,———,—————y——————.————————————————— 3———————— 2————————————————*—— 2 ———*—— 8.—————— ———————— 4 4
—— —
292 efiet vſusftuctus, non ideo ad hæredem eius transferretur. Ergo hæres poſt eius mortem cogere maritum ad cedendum vſumfructum non poterit. Hæc noſtra eſt de huius capitis in- terpretatione ſen tentia, quod vulgo per obſcurum eſſe credi- tur. Ac memini quendam noſtri ordinis hominem, cuius ex- tant non condemnandæ lucubrartiones in lus ciuile, cum me ſuperioribus annis Lutetiæ agentem conſuleret, affirmare nullum in Pandectis locum æque fibi obſcurum videri.
LVIII MODESTINVS LIB. 51N- GVLARIT DE HEVREMAITII.
Eruus dotalis hæres ab aliquo inſtitutus, inau. iuſſu, vel Sauhe, vel repudiare debet hæreditatem„ ſid ne maritus aut facile repudiando, vel teméye ſuſcipiendo, incognitam
ſacceſtionem dotuw iudicio vxori ſuo obliget conſulendum
eft, mulierem coram teſtibus intenrogart, oIunn Velit omit-
terenan acquirere hereditatem. E thi repudiare ſe dixerit, fa- cile maritt iuſſurepudiabit. Quodſihæreditatema gnoſce- re maluerit, readendus eit àmarito ſeruus vxoti, ca condi- rione, vt cum iuſſu eius adierit, rurſam marito retradatur. ta& muriti ſolicitudini conſuletur,& vxorts defiderio parebitur.
Quia maritus conſtante matrimonio adminiſtrator, ac dominus eſt rerum dotalium, l. in rebus. C de iure dot.conſe- quens eſt, ſi ſeruo dotali hæreditas ſit delata, eum iuſſu maxiti veladire, velrepudiare debere. Verum ea hæreditas adita au- get dotem,& reſtituitur mulieri ſoluto matrimonio: quoni- am in fructu non eſt. l. aditio. de acquir. hæred. niſi apparear ceſtarorem voluiſſe eam marito acquiri. l. ſi legato. ſupra de iure dot.l.hinc quæritur.§. poteſt. de pecu!xꝗ. 5
Sed ne mariius. Hoc conſilium, cautioque Modeſtini vtilis eſt, non tantum marito, ſed aliis etiam, quinegotia aliena ge- runt, vt in talibus negotiis, quæ periculoſa caprioſaque ſunt,
Aomini voluntas, conſenſuſque requiratur.
Reddedus eta marito. Hęc temporaria ſerui redditio, quam
excogitauit Modeſtinus, videtur nec iuri nec rationi ſatis con- uenire. Dos enim conſtante matrimonio non recte ſoluitur. C.ſi dos conſtan.mat. Et qui rem aliquam ſic dat, vr ſtatim re- cuperet, dominium non transfert in accipientem. l. qui ſic. j. de ſolut. Sed hoc adinuentum eſt vtilitate ſuadente, contta ſubtilitatem iuris, quod hacratione ſine incommodo euiuſ- quam conſulatur marito. Ac veriſimile eſt, multas huiufmodi cautiones in lbris wε*7υνι ενμμάμμηναυ à Modeſtino congeſtas fuiſſe. Cuiuſmodi libros nonnulli ex barbaris Doctoribus conſcripſerunt, ſed commentis parrim frigidis, ac inepris, par- tim vafris, arque veteratoriis refertos, vt eos ſtudioſorum le- ctione prorſus indignos cenſeam.
LIX IVTL IANVS I.LIIB. II. AD VRSEVM FEROCEM.
FE lie meæ emancipatæ,&ᷓ agræ vir in hoc repudium mi-
ſit, vt mortua ea dotem potius hæredibus eius, quam mi- hireaderct. Sabinus dicebat, vtile mihi eius dotis recupe- randæ indiicium dandum eſſe.
Tametſi cum pater dotem ſtipulatur, mortua in matrimo- nio vxore, ſibi reddi, facto diuortio, dotis actio mulieris ſit. J. ſi cum dotem.ſupra:tamen cum ideo fit diuortium ægrotante muliere, vt ne in matrimonio decedat, ſicq; pater dote fraude-
tur, vtilis ex ſtipulatu actio propter æquitatem danda eſt. l.idu-
bium. C.de repud. Quod exemplum& Pontifices ſecuti ſunt c. z. de renunt.in 6.
LX. PROCVLVS I.IB. V. EPISTOLARVM. 82 fliafamilias nupta deceſſerit,& pater funus ei fece- rit: tametſi ei dotem port aliquod tempus gener reddere deberet, tamen continuo ſãcer agendo conſequitur, vt im- penſamfuneris praſentem recipiat: cetera doti ſtatutotem- Pore ſoluantur. b
Franc. Duareni(bmment.
Actione funeraria conuentus maritus à patre ob funus 8i-
liæ ſuę, ſumptum cogitur ſtatim refundere ex dote filiæ, quam habet.l. in eum. cum ſeq. ſup. de relig.& ſump. quamuis aliag ante tempus legitimum dos ab eo exigi non poſſit.§. exactio,
C. de rei vxo. actio.
LXI. PAPINIANVS LIB. XI.
QVAESTIONVM.
Otalem ſeruum vir inuita vxore manumiſit: ſolus vin Daurs alibertoinſtitutus, portionẽ hæreditatis, quam vt patronus conſequi potuit, ac debuit, reſlituere debetr al. teram vero portionem dotis iudicio, fi moda vxor manu. mittendi refragatur. b
8
LXII. VL PIANVS LIB. XXXIII Vod ſi vir volitate mulieris ſeruos dotales manumißi cum donare ei mulier ſeruos Voluit: nec de ubertatu
cauſaimpoſitis eipræſtandis tenebiur.
LXIII. PAVLVS L.IB. II. AD
1EG. IVI. ET PAP.
Ez definit ſeruus in dote eſſe: quia cui manumittend cauſam donare liceret, ei quodammodo donaret, quad
permitteret manumittere.
LXIIII. VLPIANVS LIB. VII.
AD ILEG. IVL. ET PAP.
8 8 dotalem ſeruum voluntate eius manumiſerit, debet v-
vori reſtituere, quicquid ad eum peruenerit. Sed&ſiquidii bertatiscauſa maritus eiimpoſuit, id vxori praſta bit: Plane ſioperæ fuerint marito exlibitæ, non æſtimatio carum: nun Heehanan hocnomine vxori maritum quidpiam praſta-
Sed& ſi poft manumißionem aliquid fuerit ei libern
S⸗ vero negotium gerens mulieris non inuitæ, maritus
re. impoſuüumiid vxoripræſtandum est fed& ſireum maritu acceperat, expromiſſöremwe, æque aduerſus ipſum obliga- tionem debet præſtare. Item quicquidad eum ex bonis iiber- ti peruenerit, eque præſtare cogetur, ſimodo ad eum qudſi ad patronum peruenerit. Ceterum ſi alio iure, non cogetur preæſtare. Nec enim beneficiam, quod in eum libertus cn- tulit, hoc vxori debet, ſedidtantum, quodl iure patronatus adſéquitur, vel adſequi potuit. Plane ſi ex maiore partt, uam debet, hæres ſcriptus fuerit: quod amplius eſt, nonpræ- ſtabit. Et ſi forte, cum ei nihil deberet libertus hæredem eum ſcripſit, nihil vxori reſtituit. Hic incipit diſputatio de ſeruo dotali manumiſſo, quæ his quatuor capitibus continetur. Nam quia permittitur marito
ranquam domino ſeruum dotalem manumittere: l. ſeruum dotalẽ.de manu.l.& ſi dotis. C. de iure dot. l.. C. de ſer. pign.
dat. manu. quæritur an eo nomine aliquid reſtituendum ſit
mulieri ſoluto matrimonio? Tres autem caſus conſiderandos hic eſſe Papinianus, Paulus, arque VlIpianus docent. Primus caſus eſt, Cum vir vxore inuita,& refragante ſeruum dotalem manumiſit. Quo caſu non mado pretium ſetui reddere coge- tur vxori, ſed præterea quicquid ad eum ex ea manumiſſione, vel ob eam quacunque ex cauſa peruenerit. Quate ſi hæres inſtitutus ſit ex aſſe à liberto, non ſolum tertiam partem, quꝝ debetur ei tanquam patrono,§. ſed noſtra. Inſtitu. de ſucceſſ. liber. ſed reliquam etiam vxori reſtituer. Quamuis enim li⸗ bertus totam hereditatem ei non debueritta nquam patrono, libertus tamen intelligitur ideo hæreditatem totam ei reli⸗ quiſſe, quod patronus ipſius,& dominæ maritus eſſet. Se⸗ cundus caſus eſt, cum mulier conſenſit manumiſſioni do- nationis cauſa. Quo caſa nihil reſtituitur vxori. Nam o
hanc cauſam valet inter coniuges donatio, vrante diximus.
l. ſiconſtante.§. ſi vir. Tertius caſus eſt, cum maritus nego- tium
1.

¹ p
1 1. V§ L.I3 Ivr. IT D49— 4ote.: quiu cu nan
r, er 2uudamnuub as ere.
PIANVS LIT G. IVI. ET PDA2
Tens mulieris uon iuis, Auntate cuus manumimm, dad eum qeruenerij.ai aumpeſeit, il vxmimas exbtuite, nun fmaus evxeri maritum quiiu uniſiauem aliquii fun kaudum eit; eu Gſim ure, eque aduerſus ii tem quicquid adeun an fecagetur, muubin u. Ceterum ſialuumm efcum, funtinam adultuntum, Gudunir u petuuf. T lueſ ernun tus ſuerit: qud an u ii njal deberet lhenusleus
M. 2 ſ 4 de letuo dotalimanmd
jn Tit. Joluto matrimonio
tium gerens mulieris, manumittit ſeruum permittente mu- liere. Quo caſu reſtituit maritus vxori, quod ad ſe quaſi patro- num peruenerit. Sic enim lex lulia& Papia à prudentibus ac- cepta eſt.
Dabit autem(vt ait lex Iulia) quod ad eum peruenit: Perueniſſe accipimus, Hiue iam excgit, Hiue exigene poteff: quia actio ei delata eſt. Adiicitur in lege, Et ſi dolo malofa- ctam ſt, qub minus adeum Peeuupuen Si filium echæreda- xerit patronus, vt adl eum bona liberti pertineant: Viden-
dem eit, an hæres hot nomine teneatur,& tum nihil, neque
adibſum, neque ad hæredem eiu⸗ perueniat: quomodo fieri poteit, vt hoc nomine tenedtur:
Verha legis luliæ.& Papiæ, hæc videntur fuiſſe, tum ex hoc loco, tum ex aliis quibuſdam. l. filius emancipatus.§. vlt. adl.
Corn. de falſ. Si quid ex onis liberti ad virum hæredem ve eiu, peruenerit, aut dolo malo eius factum ſit, quo minus peruen'tat, Ex quibus
æanta pecunta erit, tantam pecuniam dato vxori. verbis apparet, ita demum reſtitutioni locum eſſe; ſi quid ad vitum peruenerit, vel eius hæredem,&c. Proinde vt hæres mariti teneatur, ad filium qui à patre exhæredatus eſt, perue- niſſe non ſufſicit, quia lex de hærede loquitur.
De viro, hæredeque eius lex tantum loquitur: de ſocerõ,
ſacceſöribuſque ſoöceri, nihilin lege ſcriptum eſt:& hoc La- beo quaſomiſſum adnotat. In quibus igitur caſibus lex defi-
eit, non erit nec Vvtilis actio danda.
Sicut non ſufficit aliquid perueniſſe ad filium patroni, vt
patroni hæres teneatur, ſed oportet velad patronum ipſum, vel ad hæredem eius perueniſſe(vt iam diximus) ita ſi quid peruenerit ad ſocerum, id eſt, patrem mariti ac patroni; non continuo patronus tenebitur. Nam lex ita demum teneri pa- tronum vult, ſi quid ad ipſum, non ſi quid ad alium peruene- rit Iraqne ſi ponamus ad maritum, qui dotem accepit,& ſet- uum manumiſir, nihil perueniſſe, ſed ad ſocerum, deficit lex Papia, adeo vt ne vrilis quidem actio danda ſit mulieri. Ex ſen- teutia autem legis tunc videtur teneri ſocer, quatenus ad eum Paruemir) cum ipſe dotem accepit, ſeruumq; manumiſit quia lex Iulia, quæ fauorem mulieris,& dotis reſpicit, ad ſimilia producicur interpretatione. l. fructus.§. interdum. ſup. At cum ponimus ad ſocerum quidem aliquid perueniſle, ſed pa- tronum eum non eſſe, nec iudicio dotis teneri, hic caſus diſſi- miſis eſt ei, qui lege lulia exprimitur. Nec patiuntur verba le- gis, acne ſententia quidem, vt vel maritus, vel ſocer hoc caſu teneatur. Alia eſt huius loci interpretatio vulgo probata rece- Ptaqus. Sed hæc longe æquior, probabiliorque nobis viſa eſt.
Sod ait lex, Duania pecunis erit, tantam pecuniam Aitοotendit æſtimationem hæreditatis, velbonorum liber- noni ipſam hæreditatem voluiſſe legem præſtari: niſi ma- ritus ipſas res tradere maluerit. Et hoc enim benignius ad- mitti debet.
Pecuniæ verbum variè accipitur. l. pecuniæ. de verbo. ſi- gni. l. talis ſcriptura. de lega. I. I. ſed Iulianus.§. mutui datio-
nem. ad ſenatuſconſ. Macedo. Sed benignius eſt, pro pecunia numerata,& æſtimatione rerum hic accipi. Sic enim fauetur
maleri in hoc iudicio, vr benigne 3& humaniter cum marito agaur. Ac boni conſulere debet mulier hanc æſtimationis præſtationem, cui fauore quodam ſingulari agere in hoc calu permittitur, cum ius patronatus in æſtimationem venire non ſole æ. l. naturalis.§. vlt. de præſcr. verb.§. ſi ergo plane. l. 2.§. vltim. de lega. 1. l. 2-⸗ quib. ad liber. procla. l. nemo prædo. de reg. iu. 1
Maluerit. Qui quantitatem debet loco ſpeciei,& velut ſpeciei aſtimationem, dando ſpeciem liberatur. I. fideiuſſor. iaf a de doli excep. quamuis alias aliud pro alio ſolui non poſ- ſit.I.z. ſupra de reb. cred. Hoc amplius in propoſita ſpecie, in- teritu rerum Liberaretur maritus, propter eandem rationẽ. l. Titiæ textores.§. vlt. inf. de lega. i.tametli debitor quantitatis nullo caſu fortuito liberetur.i. ncendium. C.de reb. cred. l. in ratione.§. incertæ. ad legem F aediam.—
253 I XV SCfVOL. A I. 1B. 5S1 NGV. LARIOQVASTIONVM PVBILI- CE TRACTATARVM.
TAEcdàctio, etiam conſtantè matrimonio mulieri com petit.
Actio de dote, vt ante diximus, manente adhuc mattimòo⸗ nio compètit propter inopiam mariti. l. ſi conſtante. ſupra in quam actionèm non minus veniunt bona liberti ex lege lulia, quam ſi ſoluto iam matrimonio ageretur. l. proxi. ſup.
LXVI IABOILENVS IIB. VI. EX
POSTERIORIBVS LABEONIS
TXhu rebus, quasprater numeratam pecuniam doti vir Lhabeat, dolum malum,& culpam præſtare eien bportere,
Seruius ait, éaque ſententia& Publij Mutij eſt. Namls in Licinnia Gräcthi xore ſtatuit quod quæ res dotales in aſe⸗ ditione, qua Gracchus occiſus erat, periiſſent(quia Gracchi kulpa ea ſeditio facta&ſſet) eas Licinniæ præſtari oportéeret.
Res dotales, quæ in pecunia numerata non conſiſtu nt; pẽ- riculo non ſunt mariti, ſed vxoris. l. plærunq́ue..res in dotem- ſupra de iure dot. Sed in his rebus maritus culpam præſtare debet. l. etiam.§. z. ſup. vt relpondit P. Murius pro Licinnia
Gracchi vxore, cuius vulgo nota eſt hiſtoria. Quia Gracchi culpa. Niſi ergo tulpa Gracchi facta eſſet ea ſeditio,ob factum inimicorum non teneretur ſecundum Mu- tij ſententiam. Atque hinc colligi poteſt interpretatio vulga- ris dicti, damnum, quod quis patitur ab inimicls ſuis, tulpa ſud pati intelligitur.l.ſi merces.. culpæ. ſupta loca. Sic enim accipi- enduma id eſt, ſi eius culpa ſuſceptæ ſint inimicitiæ. Nam alio- quin factum alienum; quod virare non potuit, à quoquam præſtari, durum& iniquum eſt. l. ad eos. ſupra commod. l. ſed & de damino: ſupta loca.& cond. ltaque snbev, qunamuis ge- nerale ſit, tamen hac exceptione temperari ac mitigari de- bet, nec cum ſententia auctoris pugnẽèt.
SFeruis vxoris, vir nummös in veſtiarium deaerat: qjnõ peracto, deinde intraannum diuortium interceſſerat. Pla- cuit Labeoni& Trebatio, qualia veſtimentä poſt dinortium eſſent, talia viro redai. Idem iuris futurum fuiſſe,ſt ip ſa ve⸗
Rimenta vir emiſſét,& ſetuis deqiſſet. Ouod ſi veſtimenta
non redderentur: tunc virum pretium in dotem compenſd= De ſeruis dotalibus intelligi hic locus poteſt, qnos in vſu ſuo habet maritus: ideoque cogitur eis victum; veſtitumque ſuppeditare. lin rebus.§. poſſunt. ſupra commo. Quare totam pecuniam quam dedit; repetere non põteſt, cum ſuum magis; quam alienum, id eſt, negotium vxoris geſſerir. Guoniam au- tem proprium eius negotium eſt, pro eo duntaxat tempote, quo conſtat matrimonium, veſtimenta; quæ in longius tem- pus comparata erant; ſtatim ſoluto matrimonio reddentur? ſed ita vt ſi vſu detrita ſint;& deminuta eorutn æſtimatio, id damnum compenſet matitus cum operis ſeruorum, quibus eſt vſus, vtive potuit conſtante matrimonio. De famulis no- ſtriremporis, qui liberi homines ſunt, quæri ſolet, ſi ante tem- pus locationis finitum recedant ab hero ſuo; an veſtimenta reddere cogãtur,& an hero, quaſi manu iniecta, eoldem exu- ere liceat. Qua in re ſemper quid actum ſit, ſpectandum eſt, & an herus dominium amiſerit veſtimentorum, an ea tan- tum vſus temporarij cauſa conceſſerit. l. id veſtimentum. ſu- pra de pecul. Si enim veſtimenta manſerint in heri dominio, videtur ea retinere iure ſuo,& famulo adimere poſſè. argu.l. ſi ſeruus. C. quod cum eo. Alias actione experiri, non ius ſibi dicere debet. l. extat. deeo quod met. caut. niſi fotte ſuſpecta ſit fuga, vt plerunque accidit. I. ait prætor.§. ſi debitorem. inf.
de his, quæ in fraud. cred. Alia qua ſtio hic tractatur, quæ to-
ties agitata eſt apud ſcholaſticos doctores, vt vix quiſquam
crediturus ſit, tam multas, variaſque eorum opiniones, re-
ſponſa, conſilia, extare, niſi cui es lege contigerit, An veſti⸗
menta, otnamentave vxori couceſſa à mariro, vxor ſolutò
matrimonio reddere debeat? Et ſane quatenus iuris eſt hæe 3

“ 8 3“——————— 3 2 3 4— 9— 4 4“ ——
8 8 8 —— 3 62——————
294 Franc. Duareni Comment.
q æſtio, nec difficiis admodum, nec obſcura mihi videtur. Nam ſi ponamus, maritum vxori non donaſſe, ſed precario tantum dediſſe, vt cultior ornatiorque apud ſe eſſet:l.ſi vt cer- to.§. interdum. commod. conſtar, eas res mariti ſemper ma- nore, atque ideo ab vxore reddendas eſſe. Si vero ponamus donalle matitum, ſequendum eſt ius de donationibus inter coniuges conſtitutum, de quo diximus ſub tit. de donat. intet virum& vxor. Plæramque autem valet huiuſm odi donatio, vt Siimmodica non ſit,&&c. l. ex annuo. eodem titu. Aliquando rara non eſt iure ciuili, ſed morte donantis confirmatur, niſi ante mortem reuocata ſit. l.cum hic ſtatus. eod. tit.· Si vero 5 bium incertumque ſit an maritus donauerit; necne Tn 3 facti eſt magis, quam iuris, quæ ex coniecturis decidenda eſt. l. vtrum. de donat. inter vir. Nec ad luriſcon. magnopete per- tinet, ſicut nec aliæ huiuſmedi, quæ in ſtatu onisetural hn. ſantur, de quibus in Scæuola copioſe diſſeruimus. Sed 10b- ſcuritas hæè nullis coniecturis poſſit explicati, donationem jaterueniſſè credendum non eſt. l.led ſi vir.l. mortis ſuæ cau- ſa. eod.. Compenſaturum. Hodie nulla compenſatio oppoſita, dotis ſolutionem impedire poteſt, vt luſtinianus anriquum ius e- mendans conſtituit.§. taceat. C. de rei vxor. actio.
Filiafamilias aiuortiofacto, dotem patri redai iuſſerat. Deinde parte dotus perſoluta, pater deceſſerat: reliquam par- tema ſinecdum delegata, nec pronuſſanouandi animopatri fuiſſet, mulieri ſölui debere, Labeo& Trebatius putant. I- que verum eſt.
Dos, quæ profecta eſt à patre, communis eſt patri& filiæ, quamdiu maner in poteſtate patris, led mortuo patre, propria iliæ eſt, quamuis hæres non extiterit patri.§. videamus. C. de rei vxor. actio. Idque locum haber, etſi filis dotem iuſlerit pa- tri ante, quam moueretur, reddi, modo nulla nouatio inter- ceſſerit. Qua de re aliquid attigimus ſupral. ſi marito. 9.fi vo- luntate..
Mancipiain dotem æſtimata accepiſti: pactum conuen- rum deinde factum eit, vt diuortio fatto, tantidem æaſtima- tu redderes: nec de partu dotalium ancilarum mentio facta eit. Manebit(inquit Labeo) partus tuus: quia ls pro periculo mancipiorum penes te&ſe debet. b b
Partus ancillarum non lucratur maritus, quia in fructu no
ſunt. l.in pecudum, de vſu. l. vetus, de vſufruct. led eos omnes reddit vxori ſoluto matrimonio, niſi ancillarum periculum
ſuſceperit, qui eas in dotem æſtimatas accepit, vt hic dicitur.
Sed aduerſari videtur huic ſententiæ reſcriptum Antonini, cuius hæc verba ſunt: Dabium non eſt, post aſtimationem dotis, pactione velſtipulatione interpoſita, vt ipſæ ⁊es diſſoluto matrima-
nio extarent, vxorireddantur,& aucillas cum partu ex ſtipulatu
iudicio reſtitui oportere. l. I. Cod. ſolut. matrimonio. In hoc e- nim reſcripto æſtimata dos fait, vt periculum viri eſſe videa- tur. l. plærum que. de ĩure dot. ſed nihilominus reſtituitur par- tus ancillarum mulieri. Verum ita reſpondit Antoainus ſe- cundum ea, quæ proponebantur, vt ſæpe ab aliis, qui de iure conſulebantur, factitatum eſt. Nihil enim ei propoſitum fuit, cur maritus partum rexinere poſſe contra ius commune vide- retur: quia non ſufficit, ancillas æſtimatas eſle, vt periculum ſit viti:ſed videndum eſt quo conſilio æſtimatæ ſint. l. æſtima- tis. ſupra eo. titu. l. ſi inter. C. de iure dot. Conuenerart enim vt res, quæ extarent, vxori redderentur, ſcilicet quales tunc re- perirentur, niſi culpa mariti periiſſent, deterioreſve redditæ eſſent, ac ideo fortaſſis inita fuerat æſtimario earum, vt eis culpa viri deperditis, vel diminutis, æſtimationem probare mulieri neceſſe non eſſet. In hoc autem capite perſpicuum eſt, ita factam fuiſſe æſtimationem rerum, vt viri periculo eſſent, non mulieris.
Mulier, quæ centum datis apud virum habebat, diuor- lio facto ducentaa viro errante ftipulata erat, Labeo putat, quanta dos fuiſſet, tantam deberi: ſiue prudens mulier plus Aet ſtipulataxiue imprudens. Labeonis ſententiam probo.
Malier, quæ centum in dotem dedit marito, vtiliter ab eo
ducenta ſtipulatur.l. ſi diuottio.inf. de verb. obli. niſf maritus er errorem ea promitt at. l. ſi per errorem. ſup. de uriſd. Sius imprudens. Error conſideratut ex parte promittentis tantum, non etiam ſtipulantis, nec quicquam re ferr„ſciuerit ſtipulator, an ignorauerit. Alia caula eſt eius, qui pecuuiam accipit ab alio, cum ſimulans ſe creditorem eſte,⸗ ccepta pecu- nia furti ſe alliget. l. quoniam. ſupra de condict. furt. l. falſus, infra de furt.
yxor, Aiuortio facto partem dotis receperat,partem apad virum reliquerat, deinde alij nupſerat, iterum Vidua facta ad priorem virum redierat, cui centum doti dederat: neque cius pecuniæ quæ reliqua ex priort dote erat, mentionemſe- cerat: diuortio facto, reliquum ex priore dote iiſdem dichus viram redaiturum ait Labeo, quibus reqdidiſſet ſi ſuperius diuortium inter eos factum non ſet: quoniam prioris duu cauſa in ſequentem dotis obligationem eſſet translata: ꝗ hoc verum put. b b
Dotis conſtitutio, ſi matronium ſolutum,& denuocon- tractum fuerit, inter eoſdem repetita, acrenouata intelligi- tur.. ſtipulatio. l. dotem. l. diuus Seuerus. ſupra de iure dotid. que etiam tunc locum obtinet, cum interim mulier alij na⸗ pſit, aut cum aliæ res in redintegrando matrimonio in dotem datæ ſunt, ex quo naſcebatur quæſtio, quam hic tractas labo- lenus. W
Si vir ſocero, iniuſſu vxoris, manente matrimonio, da. tem acceptam feciſſet: etiam ſi id propter egeſtatem ſqceri
factum eſſet, viritanen periculum futurum, ait Labeo,& hoc verum eiſt.
Cum maritus, cui dos promiſſa eſt, paciſcitur ne eam petar, ea mente id facere intelligitur, vt gratis ſubeat onera mauii- monij,& hactenus debitori gratificetur, non vt ſoluto matti- monio, quod nunquam accepit, reddat. l. ſi marito. 5. ſupra. L.vlt. de pactis dot. Cum autem acceptilatione liberat debito- rem, aliud dicendum eſt: quandoquidem accepiilatio, ſolutie quædam eſt,& qui acceptum facit quod ſibi debetur, id per- inde haberi vult, ac ſi re vera acceptum ab eo ellet.§. item pes acceptilationem. Inſtitu. quib. mod. tolli. oblig.
si quis pro muliere dotem viro promiſit, deinde harede muliere relicta deceßit: qua ex parte mulier ei hares eſſet, pro ea parte dotis periculum, quod viri fuiſſet, ad mulierem pertinere, ait Labeo: quia nec melius nec æquius eſſet(quud exigere vir ab vxore non potuiſſét)ob id ex detrimento viri mulierem locupletari. Et hoc verum puto.
In hac ſpecie mulier non videtur agens ſummoueti debere,
cum duplicem perſonam ſuſtineat,& tanquam vxor experia. tur aduerſus maritum, ab eo autem non tanquam vxor, ſed tanquam hæres promiſſoris conuenire debuerit. Sed hac ſub- tilitate reiecta hic admonet labolenus, in hoc iudicio æquia- tem maxime ſpectandam eſle, in quo ſolebat olim addi à præ- tore, Quod aquius melius. vt auctor eſt Cicero lib. 3. Officio idque ex hoc loco,& aliis quibuſdam facile peripici poteſt.. cum Cornelius. infra de ſolut.
LXVII. POMPONIVS LIB. XN
EPISTOLARVM.
Npartem dotis redende erit id, quod mulieri ex peaubi I ſerui reſlitui debebit. Et ideo c dolum& culpamin 2 peculio, vel acquirendo, vel conſeruando maritus praſfare debet:& fructus ex eo percepti, quomodo cuiuslibet rei dota- lis, ad maritum pertinebunt.
Si quid ſeruus dotalis acquiſierit, non ex re mariti, nec ope- ra ſua, id peculium marito non acquiritur, ſed dotem augeti hinc quæritur. de pecul. Proinde quæ de dote conſtituta ſunt: ad hoc peculium, tanquam dotis portionem, pertinete di⸗
cuntut. E 8. rR AN-
———
———½ʃ— ☛‿

un, e
3
ac redoua
4
u vxerg, mManentenan etiam 7 il 2 I A Prptergſa
1
len periculum fuumal
oa promilli eſt eaciläiurs elbgitur Ntgtatis luden on dioti gratiſicetut, nonniin m accepit, reddut. l ſiman im au em acceptilztioneh eſt: quundoquidemacceyi crptum facit quod ldicax evera acceptumad coelle quid mod toll. obli
dutem viro pramiſt, 1 quuex purte mulerai alum, quad vuri fuſtauu nuiu ner melius, net eſuus nuu zetuiſſt obidexdin Er hox verum rute.
abcoautem nontage 34 lotis coauenife ze bale
„lenus, in hocldd ooet labolenus indoe
u. vt auctot elt * quibaſdam kac
ſolut.
FRANCISCI DVARENIIVRIS erehieehehn nn,
1 N 1 1 1I. V L. V M I. D E I VIEL IS
IRATVR Accurſius cur titulus de tu- telis titulo de concubinis ſit ſubſcriptus, ex quo apparet eum non intellexiſſe or- dinem quem luſtinianus dixit ſe ſecu- turum in Epiſtola ad iuris doctores miſ- ſa, quos anteceſſores vocat. Nam ipſe a- ctiones propoſuit,& de his diſſeruit à ti- tulo de iudiciis. Et cum de actione dotis dixerit ſubiicit materiam tutelarum. De tutela diſſeruimus
per locos communes. Primus locus huius diſputationis eſt,
Quid ſit tutellx. C A y. I. Vtela vt luſtinianus definit in l. 1. hic. eſt vis,& poteſtas in capite libero iure ciuili data ac permiſſa, ad tuendum eum quiſe per ætatem tueri non poteſt. Singula huius defini- tionis verba explicaturi ſumus breuiter.
In primis dicitur vis& poteſtas. hæc duo vetba coniunge- re ſolent Iureconſulti vt in l.i.hic. cum—εαι᷑ 2Qeά⁶⁵αάμνενrimere volunt.l. Scire leges.ſupra de legib.. ſe quitur. Inſtit.de in- terd. Deinde dicitur, in capite libero. Hæc verba referunt in- terpretes ad tutores, melius eſt referre ea verba ad pupillum:
hæc verba ſignificant caput non minui ob tutelam. Præter-
ea dicitur in definitione, iure ciuili data, ac permiſſa. Quidam enim tutores lege dantur, quidam lege non dantur, ſed per- mittuntur tantum. Deinde dicitur, ad tuendum eum. Hoc verbum, ad tuendum, oſtendit pupillo dari tutorem, ad tuen- dum, vnde tuitores vel tutores dicuntur. I.1. hic. Hinc colligi- tur ſi non tuetur, tutorem non eſſe. Tutor autem, qui non tuetur, punitur etiam extra ordinem. l. patronus.&l. eos. hic.
Deinde dicitur, eum, hoc verbum emphaſim habet ad tuen-
dam perſonam. Hinc apparet manifeſte differentia inter tu-
tores& curatores. Nam tutor proprie ad tuendam perſonam pupilli datur.l. qui à perſona. infrà de teſta. tutel. Curator ve- ro potius rei, quam perſonæ. l. in copulandis. Cod. de nupt.
Gurator ſolam rei familiaris, vt inquit Imperator, ſuſtinet ad-
miniſtrationẽ. Præterea dicitur in definitione, qui per ætatem
ſe tueri non poteſt. Hæc verba ſignificant, quid interſit inter
tutorem datum pupillo,& datum furioſo. Nam curator fu-
rioſo quidem datur ad tuendam perſonam, non tamen pro-
pter ætatem. C A v. II.
Quis poßiit tutorem dare. b Lpianus in i. muto.. tutoris datio.hic.ait ius dandorum tutorum iure magiſtratus nõ cõpetere, imperi, aut iuriſ-
dictionis. Non enim quiuis magiſtratus poteſt tutorem dare,
quamuis imperium, aut iuriſdictionem habeat, niſi cui id lex nominatim tribuit. Multa ſunt quæ magiſtratus facere poſ- ſunt, etiam ſi illis ea iure magiſtratus non competant. l. 1. ſu- pra de offic. eius cui mandat.eſt iuriſdictio. Alia etiam habent ſpecialiter ſibi conceſſa.l.. infra de tutor.& curat. dat. ab his qui. Recenſentur etiam aliquæ perſonæ quibus ius dando- rum tutorum eſt conceſſum. Alius autem nec tutorem dare poteſt, nec mandare tutelæ dationem. I. nec mandante. infra de tutorib.& curato. dat. ab his. vbi hunc locum, qui ſtrictim explicatur, fuſius explicabimus. S equitur, CAv. III.
Quis poſit tutor dari.
E quibuſdam perſonis dubitatum fuit veluti de muto, 1 in primis certum eſt mutum& ſur- dum tutores dari nonpoſſe. J. 1.§. fi. hic. Furioſus etiam pro- hibetur turor dari.lfurioſus.hic. Qui tamen ſi datus ſit vtili- ter, nihilominus datus intelligitur, cum ſuæ mentis eſſe cœ- perit, cum remiflus fuerit furor. Idem dicitur in l. ſi hœreditas. §. ſi furioſus.. deteſta. tut. Simile eſt ꝙ dicitur de furioſo iu- dice dato in l. cum furioſus. ſupra de iudiciis, cũ ſcilicet furor fuerit remiſſus. Quæritur de eo, qui eiuſdem municipii non eſt, an poſſit tutor dari? De hac quæſtione vide l. ẽt non mu- niceps.hic, In quibuſdã exemplarib. deeſt negatio, nõ, led re-
fulturum ſuo filio finita die, aut li cxriceri
ceptior eſt negatio, quod&& h Pr obant, quĩ inſpexerunt Flo- rentinas Pandectas, quem errorem peperit difficultas. l. ius rentinas Pandectis. quuxator- datis ab his, vbi dicitur ius dã- di tutores conceſſum'eſſe omnibus magiſtratibus, modo e- inſdem municipii ſint, qui tutores dantur. tamen nequc Cod. qui tu ores vel curator. dar. poſſvidetur aduerſari. nam in di- Kal. etiam, dicitur dari poſſe turorem etiam non municipem. Sed interpretatio& cõciliatio harum legum mihi videtur pe- tenda exl. diuus. infra de tutor.& curator. datis ab his, qui ius dandi. Verum eſt municipem eſſe debere tutorem, ſed ſi ma- giſtratus non reperiat idoneum tutorem in ſuo municipio, bevieinie municipiis idoneũ eliget,& nomina eorum, qui ſi- 1 1 donei 9 Lebuneof,ragiaſdem mittet. Queſh etiã ſtio tractatur in. vit.&cl. cute la. hi lerouneiien C. rcce mulſertator ai tute ic. Et extat tit. in C. quando ttela tncen Hfü ungi poſſ. Nouel. de hæ. ab in teſtat. quę duntur: vnmm ou matri& auiæ, cæteræ fœminæ exclu- Viguſs dunn änpulare etin I. 2.Aüando mulier tut. off. adminiſtratione torelh tutrix fuit filiorum ſuorum, pro 6 ex clus, omnia bona mariti ſunt obliga- „Mexitur etiam de filiofamilias, an tutor dari poſſit. hæc quæſtio tractatur in l. ſi filiusfa. hic. ex qua notandum eſt pa- trem ſi conſenſerit turelæ filüffamilias nomine con accnr in ſolidum, pro male adminiſtrata tutela. Si vero non agnoue- rit, pater tenebitur ſaltem de peculio: hoc locum noꝶ haber in tutore teſtam entario. l. Lucius. de adminiſt. tut. b
Quibus tutores dentar. C àA v. IIII.
E” reſ pondendum eſt tutores dari im puberibus etiam in 3 uiris.l.2. hic.& non petentibus. Curator vero petenti d. tur, niſi in quibuſdam caſibus exceptis, ſi impubes furi ſas ſit, dabitur ne ei tutor vel curator? hæc quæſtio tracdarur in J. 3. hic.& dicitur tutorem potius dandum eſſe, quam Bud torem: habenda enim eſt ætatis ratio potius quam tutoris ur dementiæ. Idem de muto& ſurdo quod de furioſo di anus dicendum eſt. l. muto. in princi.&§. ſurdi. hic. uumuis
Quæritur etiam de eo cuius pater ab hoſtibus captus eſt. an ei dari tutor poſſit? hæc quæſtio tractatur in! Mtr§ fi. hiic. vbi Iuriſcon. ait, tutorem ei non dari propter ius oſtli ni. nii,& ſpem reditus, non enim eſt ſui iuris pupillus le ius l. berorum interim pendet.§. ſi ab hoſtib. Inſtit. quib mod 9. Pot. ſoluit. Expectabitur ergo reditus paternus, Sein rernn u⸗
rator datur, ne conſilio pupillus egeat. Præterca dicitur tuto⸗
rem habenti, tutorem non dari, quod verum eſt. fed hoc per- petno waum non eſt. Nam quidam caſus excipiuntur in leg. quæſitum. l. ſolet. l. penul. hic. dator botius curator quam tu-
tor.datur tamen& tutor aliquando. Extat titulus in C. quib. caſibus tutorem habenti tutor detur. ‚Anlp.
C ar. V. Quomöodo tutor detur.
E= certum eſt tutorem à Prætore dari debere bure, non ⸗etiam in diem, à die, aut ſub conditione: huc pertinet lex,
Muro. S. ſub conditione. Idem dicitur in J. actus. infra de re-
gul. iuris. Conditiones, quæ tacite inſunt, etiam ſi expreſſæ non ſint, non reddunt negotium conditionale, nec nocens velut, tutor dandus eſt pure, ſed tamen conditio hæc ſi latit dederit ſubauditur. Quę conditio ideo nõ nocet, quia admo- net tutorẽ oſficii ſui. Sed his quæ diximus aduerſari videtur l. ſi ſub conditione. infra de teſtamenta. tutela, vbi dicitur tu. torem in teſtamento ex die& in diem tutorem dari poſſe. I. dem dicitur in. ad certum. Inſtit. qui teſtam. tuto. dar. poſſ. Sed dicendum eſt quod hic dicitur, intelligendum eſſe de le- gitimis tutoribus,& à prætore datis. od vero dicitur in d. ſub conditione, de tutoribus teſtamento datis. Ratio h 4 ius iuris eſt, quia cum teſtamento pater tutore die, vel in diem, idcirco fit, quod ſperet præt
U m dat, ex Otrem con- t conditio:
—,

e — 8— 4— 3———— 4— — 3———— ——— 2 1 5—— n8—** —— ö.—.——— 6——————————--——— 3— 5 —— 2————.—— 8— 4 —————————————-—** 4. 2— 5 5—— 4 ————————————————ͤͤſͤͤͤͤ— 4— ————————————————————————— 8 — 2 4 2— 5 3—— 2— 3— 2—————— ————— 3————— 4 4 1 3 3 4 3 2 3—————————y*.— —.—** 8
— —— ——
—
————————. —.————— 4—— 9 4———————.————. 2———— —————*—,————yy——————————— 5——— —————-————————————————————————.————— 4——-———„—————— 5——————————.——— e————— 2————— 4— 49—— Sri bere 3*— 3 3————** ſſͤIW1—————————————————————————————— 2.——,———.— —-————. 5—— L————————————————— 2——— 8———— ————COCO— 5——————————— 4———— ————————————— 4————% ů A————*—— — 2*———y——————————————.————— 5—————— 4 hs————— ——— 4—.———————*..————— ſſ 4——— 3——— 4— 8— nenrer— *—————.— 4———————————.-————————— 71 3——.—.——————————————— 5—— 4———————————————— 84“ ——.——————————————————n——————————— 3— 4 ——————— ͦ—————— 2————————————— 8
ſ⸗dhc ratio ceſſat in prætore qui ſtatim dicitur proſpicere pupillo. Alius locus ſequitur, in quo quæritur, Quomodo tutela finiatur. C A r. VII.
T Tlc locus explicatur iu l. quęſitum.j. ſi arrogati.I. ſi quis tu-
tor. hic.& eſt titulus in Iaſtit. quib. mod. tut. finatur.& in C. Quando tutor vel curator eſſe deſinat. Pauca etiam ſub hoctituſo traduntur. Primum igitur pupilli deportationler arrogatione perimitur tutela. Poteſt. n. impubes, vel 8 us deportari. l.ſi arrogati. hic. de impubere põt ſuppliciuun ſms ſi doli capax ſit,& proximus pubertati.l. excipiuntur- e ſena- tuſ. Sila.. 1IN TIrT. II. IL I B. XXVI.
PDANDECGCT. DE TESTAMENTARIA TVTELA. C a p. 1. Quid ſit tettamentariatutela
BESTAMENTARIA tutela eſt, quæ teſtamento L S P datur à patre liberis. Er hec differt àdatiuadlegiti- Hes ma. Et ideo de teſtamentaria prius hic tractatur, S S quã de datiua,& legitima, quia alias turelas ante- cedit,& deficiẽte demũ teſtam Eraria, deferatur tutela proxi- mis agnatis, quibus omnibus deficientibus locum habet dati- ua. Ex I. 1. hic, colligitur quæ ſit hæc tutela. Legib. duodecim tabularum lieebat teſtamento tutores dare. l. verbis legis. de verbo. ſignific. eius legis meminit luriſconſ. Nam verbum le- gaſſit de quauis re generaliter vſurpatur. Sed cur hæcturela dicitur teſtamentaria, non legitima, cũ lege duodecim tabu- larum conceſſa ſit? Verum quidem eſt propterea hanc tute- lam teſtamentariam, legitimam gici.l.obuenire. hic. Sed ad
diſtinguendum, ea legitima dicitur teſtamentaria. Legitima
autem lege tantum defertur, vt de adoptione dicitur. Nam adoptio alia eſt arrogatio, alia adoptio ſcilicet tantum. Cum autem dicimus teſtamentariam tutelam eam quæ teſtamẽto qata ſic idem accipiendum eſt de codicillis teſtamẽto confir- m tis.. hic. Sed accipiendũ eſt hoc ꝙ de teſtamento dicitur, ſiex eo hæreditas adita fuerir. l. ſi hæteditas. J. ſi nemo. hic.& 1.ſi nemo. J. de regul iur. Sed ſi adita ſit hæreditas ex eo teſta- mento, quo turor datus eſt, retrotrabitur aditio ad id tempus quo mortuus eſt teſtator. l. Tutoris. hic. vt Ateſtarore ipſo ꝓ- tinus& immediate tutela proficiſcatur, non ab hærede. Argu- mento eſt quod ipſe hæres teſtamento tutor dari poſſit. Sed quid ſi teſtamentum ruptum ſit agnatione poſthumi, an va- ebit tutoris datio? Hæc quæſtio tractatur inl. ſi pater. hic. vbĩ dicitur eoſdem tutores dari commodius eſſe, licet re vera ru- ptũ ſirteſtamentũ. Inl. lure. S. vlt. hic tractat ur queſtio de in- Officioſo teſtamento. Sed hãc quæſtionẽ alibi tractauimus. l- dem dicitur inl. ſeq. de eo, qui dicit falſum eſſe teſtamentum. CA v. II. DQuis teſtamentotutorem dare poſit& cui.
T Nprimis parentes liberis ſuis impuberibus quos habent in Lpoteſtate ſua turores dare poſſunt. I. i. hic. Quod deliberis dwimus de poſthumis etiam intelligendum eſt, quia poſt- humi in numero liberorum ſunt, præſertim cum de eorum commodo agitur. lqui in vtero. ſupra de ſtatu homi. Poteſt& auus teſtamento tutorem dare nepoti, ſed ita demum valebit rutoris datio, ſi filius ante auum decellerit, ne auo mortuo, fi- lius recidar in patris ſui poteſtarem. Et quamuismulta ſingula- ria habeant milites, idem tamen nec militi licet. l.⁊. hic. Idem dicitur in l. ſi hæreditas.. qui filium. hic. Quid autem cautum fuerit lege Vellea, cuius mentio fit in d. ũ. qui filium, dicemus adl. Gallus. J. de liber.&poſthumis. hęc inſtit. Quod ad poſt- humos auté attinet, notandum eſt eum qui poſthumo datus fuerit tutor, antequam poſthumus editus fuerit, tutorem nõ eſle leg. ſi nemo. hic. Sed porius negotiorum geſtor dicetur. Ma er filiis ſuis teſtamento tutorem dare nõ põt. l.4. hic. Imo nectpater poteſt liberis quos in poteſtate ſua non habet dare. I. 1.hic. Pater filio ſuo tutorem dare poteſt etiam exbæredato. Poteſt enim& exhæredato ſubſtituere vulgariter, vt videbi- mus inl. 2. infra de vulgari& pupill. ſubſtitut. Matet inſtituto tantum filio rutorem dare poteſt teſtamento ſuo, quaſi rei tutorem det potius quam perſonæ. Deinde inquiri debet tu:
Franc. Duareni Comment. b
tor datus à matre. ſine inquiſitione autem admitttitur tutor, quem teſtamento pater nberis ſuis dedit. Ex his notari poſ- ſunt duæ dfferenciæ iutèr patrem& matrem, qui liberis ſuis tutorem dant teſtamento ſuo, ex l. 4. hic. Patronus quoq;te- ſtamẽro fruſtra dat tutorem impuberi liberto.l. qui tutelam. §. fi. hic. Alius locus ſequitur huius tituli in quo quæritur,
CAv. III. Suis tutor detur.
E quibuſdam perſonis quæſtiones tractantur, de quib.
probabiliter dubitari potuit. Veluti de furioſo, an furio- ſus tutor teſtamento dari poſſit. Hæc quæſtio tractatur in.ſ hæreditas.. ſi furioſus. hic. Et ſimpliciter datus tutor furiolus intelligitur datus ſcilicet vbi furere deſierit. De ſeruo pro- prio tutore dato hic reperitur antinomia. ex§. I. quiteſtam. tut. dar. poſſ.& l. etſi non adſcripta. C. de fideicommiſſ.libert. In d.. dicitur, ſi ſeruus alienus pure datus fuerit, tutor inui- liter dari, ſed ſi ſub hac conditione ſi liber erit, recte dariide non obtinenti ſeruo proprio, ſi nulla mentio libertatis facaa fuerit. Nam ſi ſine libertate tutor datus eſt, tacite directam libertatem conſequitur. At in d. l. etſi. non dicitur fideicom- miſſariam libertatem ei relictam videri. Ego autem ſæpe dini, cum in vna lege plus eſt ſeriprum quam in altera, non pro- pterea eſſe pugnantes. dict. l.& ſi minus dicit. d.§. i. plus dicit. ſi in d.l.etſi, diceretur non directam libertat em, ſed fideicom- miſſariam relictam, eſſer antinomia. ſed d. 8 plus adiicit.d. leg.
etſi. Hoc autem intelligendum eſt, niſi teſtator errauerit. Nã
perl. ſi quis tutorem. hic ſi quis dederit tutorem ſeruum quẽ putabat liberum, nec tutor ſeruus erit, nec liber. Idem in Lqui tutelam.§. 1. eo. oportet ergo liberum eſſe turorem. Notan- dum tamen eſt ſeruuin prius liberum eſſe poſſe, quam tutor ſit. Huc pertinet l. quæro ad finem tituli.§. Lucius. vbi ante- quam ad iuſtam ętatem perueniat& tutor ſit, hber nihilowi- nus eſt ſeruus. Nemo enim ante iuſtam ætatem tutor eſſepo- teſt. d.l. quæro. 5. Lucius. De ſeruo alieno quæſtio tractatur in d. l. ſrhæreditas.§.ſet- uus alienus. hic. quæ lex repugnat cum titulo inſtit. quiteſta- mẽ. tutor. da. poſſ. Nam ibi dicitur conditionem adiici debete ſi liber erit. At in d. leg. ſi hæreditas. dicitur etiam pure valere hanc tutoris dationem. Sed quod ego ſæpe admonui,& hic faciendum eſt, vt quæ de ſeruo alieno dicuntur in Inſtit. ſimul & coniunctim,& vno contextu legantur cum d.§. ſeruusa- lienus.& nulla omnino erit difficultas, aut repugnantia. Præ- terea tutor incertus dari non poteſt. l. tutor incertus.& l. duo ſunt Titii. hic. quia teſtator certo cõſilio debet proſpicere po- ſteritati ſuæ. Ex d. l. duo ſunt Titii. locus communis notandus eſt de iure& facto. Quæritur de matte an ea poſſit teſtamẽto tutrix dari? Hæc quæſtio tractatur in l. Iure noſtro. hic. vbi di- citur, dari non poſſe, quod noua luſtiniani conſtitutione e- mendatum eſt. Nouel. de hæred. ab inteſtaro. Præretea is cum quo teſtamenti factio non eſt, ſcilicet paſſiue, tutor dari non poteſt. l. teſtamento tutores. hic. Minor etiam tutor dari
aon poteſt. d.l. quæro.§. Lucius. hic.. Deinde queęritur de eo qui eiuſdem municipii non eſt, in d.
I. quæro. in principio. Et Paulus reſpondet dari poſſe. Hocta- men cum exceptione intelligendum eſt. Non enim intelligi⸗ mus neminem excuſandi habere facultatem, qui teſtamento tutor dari poteſt. Imo poteſt quis ſe excuſare, vt videbimus infra ſub titulo de excuſat.tutor. Nam lege duodecim tabula- rum excuſationes à tutela permittũtur. l. tutor. eo. Vnum hic notandum eſt quod qui ſe excuſant, quod nolint ſuſci pere o- nus tutelæ ſibi iniunctæ teſtamento, legata ex eo teſtamento
omnia amittunt.I, qui tutelam. eo. imo& quæ legata luntfi-
liis eorum, in honorem patris. C A r. IIII. Quomodote tamento tutores dentur.
T Tlc locus explicatur in l. ſi quis filiabus.& aliis legibus.hic
ex quibus apparet multum intereſſe, quibus verbis fiat hæc tutoris datio in teſtamento. Nam ſi quis liberis tu⸗ tores dederit,& nepotibus etiam dediſſe videtur. Si veron- liis dederit non item. Liber orum enim appellatio latius patet
quam filiorum. l.liberorum. infra de verbo. ſignific.& len 3 qu
——388““ſ

d.l.& ſ minssdct iſ on directam ldenaenſa . anriaomi ſcdag.luade eendum eſt, niſtteſtaen l quis dederit tutotemtm or leruus etit necldella rergo liberum elle trrotea. prius lberumeſſe pole e ro ad hinem uitul,.Lucs perueniat& tutor ſi. dan dum ante iuſtam xtatemmn 3. ſtiotrackaturind.ſthant rtepugnat cum titulo iulh idi dicitur conditionemat ühereditss. dicitur etim, Sedquod ego lxpe aina cleruo alieno dicunturint Contertu legantur cumd erit dilicultas, aut tepuyrs non poteſt..nnto peem ot certocõblio debetyx unt Titü. locus communsa ritur de matte an ez uu ottactatur in llurec nod noualuſtiniani couln
ſt ſeri r b lanipruamqum m at
.M de hæred abioteſtuo u icet Jallur 1 Miaor etung
1 dio non eſt, ſci
. utot⸗ Nam lege u
ttũ ol. erwittütur.tul
relam. 69. alu.
oharl
jn Tit. De confirmando tut oxe.
quis ita. hic. Et hine notandus eſt locus communis de legum
interpretatione tam extenſiua, quam reſtrictiua, vt loquun- tur vulgo. Tator autem teſtamento datur non tantum pure,
ſed& ſub conditione ex die& in diem. l. pen. eod. l. tutor da- tus.§. vlt. eod. vbi dicitur in tutoris datione nouiſſimam con. ditio aem ſpectandam eſle, vt in legatis non leuiſſimam, vrin lertate. Huc pere net l. quod traditur. l. ſub diuerſis. infra, de
condit.& demonſtrat. Quod diximus intelligendum eſt ſi plures ſepatatim conditiones adſcriptæ ſint. Nam ſi coniun- ʒim, omnibus parendum eſt. Sub conditione autem tutores darià Prætore non poſſunt, vt diximus ſupra ex l. mutuo. 5. 1. ſupra de tutelis. Hinc quæritur ſi tutor datus fuerit ſub con- ditione,& nondum conqditio extiterit, quomocto proſpicie tur pupillis: l. ſi quis ſub conditione.j. hicivbi dicitur pẽèden- te conditionè à prætore dari poſſe interim tutorom pupillos Hic luriſconſultus meminit Senatuſconſalti cuiuſdam quod: hodie non extat. Tractatur etiam quibus verbis teſtamento tutor dari poſſit. Hęc quæſtio tractatur in l.ylt. C. eo. vbi dici-
citur licere&t verbis Gręcis tutorem teſtamen to dare, nõ mi-
nus quam verbis legitimis, id eſt, Latinis& directis. Idem di-
citur de libertate in J. directas. C. de manu. teſtam. Ex his duo- bus locis ſumpfſ aliquando interpretationem I. verbis. infra. de vulgari& pupill. ſubſtit. quæ male vulgo accepta eſt, etiam
ab Alciato, de verbis ciuilibus, legitimis, directis, precariis, diſ-
ſerenti. Præterea tutor teſtamento certæ rei aut certæ cauſæ dari non poteſt. l. certarum. hic. Tutor enim perſonæ potius datur quam rebus. Curator autem rebus. l. in copulandis. C. de nupt. Sed hoc ita accipiendum non eſt, quaſi tutor rebus non detur, ſed potius perſonæ. Nam deductis rebus inutiliter turor datur. Quamuis autem tutor certæ rei non derur, ſed perſonæ, tamèn ſi pupillus in diuerſis prouinciis bona habeat veluti ia Syria& Africa, poterunt ei plures tutores dari, quo- rum alter curam habeat terum Syracuſarum; alter Affica- rum: quamuis ambo ad perſonam regendam dati ſint. leg. Ti- lium& Mænuium.§. tutores. infra de adminiſtrat. tutor.
Quot modis teſtamentotutor dari poſüit.
† Wtorcs teſtamento tripliciter dantur, adminiſtrationis 4 cauſa, honoris cauſa,& notitiæ cauſa. Notitiæ cauſa dan- tur qui alios inſtruunt. Qui honoris cauſa dantur, ipſi nihil adminiſtrant, ſed ſunt cuſtodes,& obſeruatores aliorum qui adminiſtrant. In l. ſi plures.l. 3. de adminiſt. tut.& in l. quod ſi forte.infra de ſolut. horum honorariorum tutorum fit men- tio, quibus& recte ſoluitur. Nam& ipſi quoq; tenentur niſi slios diligẽter obſeruauerint. In l. 1. C. de periculo tutor. mẽ- lio fit tutorum qui dantur notitiæ cauſa,& in I. quæro, hic. De honorariis menrtio eſt, etiam in l. lure noſtro§. i. hic. tractatur quæſtio, an recte tutor detur, ſi ſe quis adſcripſerit in alieno teſtamento tutorem pupillo: Hæc quæſtio oritur ex eo quod dicitur eum qui ſibi adſcripſit legatum in teſtamento alieno puniri pœna falſi. l. 1.§. vltim. infra ad l. Cornel. de falſ. Pœna autem falſ, vel quaſi falſi eſt deportatio, vel confiſcatio bo- norum. Extat titulus in Codice, de iis qui ſibi adſcrib.in teſt. Quid igitur dicemus de tutela,& de eo qui ſe tutorem adſcri-
Phr in alieno teſtamento? Et luriſconſultus in l. ex ſententia.
hic. ex ſententia Senatuſconſulti Libonianiait, ſibi videri non
eſſe cogendum tutelam gerere, nec debere puniri pœna falſi,
vt ĩs qui ſibi legatum adſcripſit. Tutelam enim gerere onus eſt,& nemo præſumitur affectare tutelam alienam, vt lega- tum. Poſtremus locus huius tituli eſt,
C A y. VI. 4 De eſfectu tutele teſtamentariæ.
Htsaus huius tutelæ teſtamentariæ eſt quod teſtamento tutor datus ſatiſdare non cogitur, alii coguntur. Hoc ideo iit quod eius fidem,& diligentiam teſtator probauit. Inſtit. de ſatiſdat.tutor.l.te ſtamento. eod. Si quis tamen tutor teſta- mentarius paratus ſit ſatiſdare, in geſtione tutele cæteris præ- feretur, niſi idem etiam ſatiſdare parati ſint. Quodautem dicitur ſatiſdationem ab his no eligi, id cum cauſæ cognitione ſtatuendum eſt, vt dicitur in d.l. teſtamento. Cum autem ab homine locuplete,& non ſuſpecto ſatiſdatio exigitur, contu-
297 melia afficitur, vt hic dicitur.& datur ei actio iniuriaru. l.j cre- ditores. ad fi. de priuil. cred. vulgo alius ẽt locus citatur in l. ſ vero§. vlt qui ſatiſ. cogant. ſed oc bene nõ Pbat, vt lexã no- bis citata.
11T III LI B XXVI
4 PA N DECG T.
DE CONFIRMANDO TVTORE 7 5 VI 4 tutores aliquando inutiliter dantur teſta- mento; ideo necefle eſt eos confirmarià Præ- dore. Sunt autem hie tres caſus diſtinguendi- APtimus eſt de his qul dantur à patre,& hicon-
AuEee us ftmantur àprætote, ſine diſquilitione vlla aut ſaiſdatione, ura ſi pater né iure teſtamentum feccri t. I. hic.
Eſt lex Modeſtini Græca quæ perperam traducta eſt. Male le-
girur nibil ampliut. legehdum eſt ni bilplerung in l.. hic, idem dicitur& in l. ſi filio.hic. Excipiendi ſunt duo calus in quib.in-
4 ülidſe neceſſaria eſt. Inprimis ſipater dederit tutorem filio uo naturali, velſpurio. Nam quod ſupra dictum eſt, intelligi- rur de patre qui teſtaméto né iure facto, legitimo filio ruroré dediit. Altercafus eſt, erſi legitimo filio tutor àparente etiam lolénitet datus fit, dubiũ ſc an durauerit pattsvolirax,iin confrmando:hic. Eſthiclocus Communis deſernand, ve. lantate téſtatoris,& non ſeruanda. Secundus caſtnsoli cunn« matre dat us eſt tutor teſtamento, is enim confirmatur à præ- tore, ſed cum inquiſitione. l.2. hic. Non exigitur tamenabeo tiſdatio, ſedtantum pracedetinquiſitio. Iqem àientnn de.
J. O. eo.& l.pater hæred.tit. præcedenti.
Hoc enim eius affectui tribuitur. Neceſlaria tamen eſt ſatiſ-
ria non eſt antequam fuerit confirmatus, nec currit ei tẽpus
8 1O.I.1.& z. C. eo. Alius effectus eſt quodante hanc confirmationem alius tutor dari poteſt I. 3. C. eod.& is tutor erit qui interim tutor datus erit.
TIT. IIII. LIB. XXVI * 3 PaNpbzcx. DE LEGITIMIS TVTORIBVS. C a r. I.
DuonvI ſupra, cum tutor nullus datus eſt eſtamento, legitimæ tutelæ locum eſſe. Nam lex defert deinde cam proximis agnatis. Dici-
d turque hæc tutela legitima, quia ipſo iure tu-
E— tores fiunt per legem ſine vlla datione aut cõ- firmatione Prætoris, quos lex tutotes eſſe volu ſt. leg. inteſta- to,& leg. ſi plures. eod. Frater præ fertur patruo, quia prior eſt agnatus. Idem habetur in. ſi reliquero. hic. Hæcautem computatio graduum quomodo facienda fit docui ſupra ſub titulo de ritu nuptiarum. Quxritur qui agnati fint, in l. ſunt autem agnati. hic. Agnario nomen iuris ciuilis eſt, vt dicitur ſub tit. de legitima agna. ſucceſ.in Inſtit. Agnatiſunt, qui no- bisiuncti ſunt per vitilem ſexum„ qui& nomen retinent. Hinc ſorar mea licet mihi ſanguine coniuncta ſi te non tamen mihi eſt agnara, ſed tranſit in aliam familiã. Hoc ergo iure tu- tela non defertur cognatis. Hociure nouiſſimo immutarum eſt Nouella conſtitutione Iuſtiniani„de hæredit, ab inteſtat.
ſublata eſt differentia inter agnatos,& cognaros. Excipiuntur
fœminæ agnatæ' licet proxime ſint in gradu. l. r.& l. agnatæ. Eſt enim virile officium tutelam gerere. Dicitur autem hæc tutela legitima, quod eam lex deterat proximis agnatis. l. I.& l.legitimos. hic. Oportet autem eos eſleſ& agnatos& con- ſanguineos, quibus hæc tutela defertur. leg. 1. hic. Nam cognatio nomen eſt iuris naturalis,& agnatus eſſe poteſt etiam qui non eſt conſanguineus„ Vt frater adoptatus.

4
4 1 1 8 3 3 4 3 4 1 4 3 4 4 4 4 4 4 3 3 4 1 3 4 4 4 3 4 4 8 3 3 3 4 4 3 4 1 4 48 4 4 4 1 3 1 ö 4 4 3 4 4 3 6 1 4 4 2 4 4 4 3 3 4 3 1 3 8 ö 1 ö 4 4 3 1 t 3 3 3 1 3 4 4 ö 1 1 — 6 42 ſ“ „ 1 4 4 — 8 h 4 . 5 1 † 1 1 ¹ 8 1 4 . 3 3 V 4 4 3 4 1 4 5 33 1 “ 4 4 1 4 4 4 5 *⁴ 3 4 44 6 4
298
Excipiuntur etiam minores qui perfectæ ætatis non Luns gui tutores legitimi eſle poſſunt. leg. vltim. C. de legittutor. 3 4- lia tutela legitima quæ defertur parronis, cuuus mentio eſt in
I. z. hic luſtinianus in Inſtitutionibus ſub titul. de legitima
patronorum tutela, docet cur hæc tutela patronorum legiti-
ma dicta ſit, quam tamen lex duodecim tabularum non in.
troduxit. Dicta eſt legitima, quod lureconſulti itia ſunt in terpretati legem duodecim rtabularum quaſi idẽ de fade6s ſtacuerit, quodde agnatis conſtituir, quod 2guud 3 Pe onus tutelæ pertinere, qui ſpem ſucceſſionis habe Aut en k. autem capitélex duodecim tabularum defert hætedi aem berti patronO, filibertus impubes deceſſerit. Merito B 8 iam ad eo hæctutela pertinere debet. Verbunn antern 81 accipiendum eſt, non tantum verbum legisl— B gis. iufra de Verbo. ſignitl, Eſtque hic locus communis dgin-
terpretarione, quam vulgo exteh ſiuam vorant: ala eſtlesie tima tutela parentum, cuius mentio eſtin. S. 3·§:N m dic & In ir Aeeg paremr. Hæc löeidänie dutela heni ad 5 emplo tutelæ quæ patronis de ertur jatroductaſis intrpr-
tatione prudentum. Non quodex les duodęeim balaxum deſcendat. St parens emancipauerit tilum
ſuum, eius legitin mus tutot eſt. Sed dierit aliquis, agnatus eſt patri flius. Sad quia emarici patus eſtfilius agnarus am plius non eſt. Nam 9 pitis diminutione ętiam minima ius agnatlonis tollitur.§ v f. Inſtir. de legit. agnat. tutel. Nam agnatio nomen iuris ciun 8. eſt. Ciuilia erga iura ciuilibus tolluntur. Eſt enim& eman- cipatio nomen iuris ciuilis. Præterea qui emancipatur in aliam fainiliam tranſibat,& quaſi redigebatur in ſeruitutem, exibat de familia patris. Agnati autem iunt qui eiuſdem fami- liæ ſuut: De mote emancipationis& familiæ emprore vide Theophilum lib. i. Inſtit. Semper autem parens contracta fi- ducis viderur emancipaſſe, de quo olim dubium erat. 5„vltim. Inſtit. de legitima agnat. ſucceſſio. Theophilus etiam aliam rationem adfert, cur exemplo patronorum,& quomodo hęc patronorum tutela introducta ſit. Eſt& alia tutela, quæ di- citur fiduciaria, cuius mentio fit in leg. 4. bic. quæ quia ex le- ge non deſcendit, legitima non dicitur, ſed fiduciaria. fra- ter emancipati fratris turelam gerat. quæ igitur fiduciaria dici- tur quod maior fides attribuatur fratri in tutela fratris impu- beris, cuius ante parens defunctus tutelam geſſerat nec au- tem per interpretationem quidem haæc tutela legitima dici poreſt, vt patronorum& parentum, quia ceſſat ratio legis: Illic ſuccedunt patronus liberto, pater fiſio, frater autem fra- tri emancipato non ſuccedit, iure digeſtorum. Sed bæc o- mnis differenria de emancipatione,& patria poteſtate ſub- lata eſt Nouella luſtiniani conſtitutione de hæred. abinteſt. Cuius Nouellæ reſpectu etiam legitimi tutores fratres dici poſſunt. Inſtir. de fiduciaria tutela, vbi mentio fit non ſolum fratrum ſed etiam filiorum fratris, vel ſororis&æt. Hoc Theophilus exemplis declarat, quomodo frater nanciſcatur tutelam frattis eiuſque liberorum, ſi is defunctus eſſet, quo- rum pater velreſpectu horum nepotum auus tutelam ante- quam defunctus eſſet geſſit, aut gerere potuit. In quibuſdam autem vetuſtiſſimis exemplaribus in Inſtitut. hæc verba,&s cæterorum, nonleguntur. Et ealectio mihi ſemper ſuſpe- cta viſa eſt, quia ratio quam ſubiicit luſtinianus ibidem, con- uenit ſaltem fratribus, non etiam liberis fratrum. Et inſtitu- tionibus quæ editæ ſunt à Ferreto hæc verba deſiderantur, quanquam eam lectionem ſecutus ſit Theophilus: nec ratio- ne caret, quamuis verbis ſequentibus non conueniat. Quæ- ſtio eſt de fratre emancipato an tutor legitimus ſit an fiduca- rius? Hæc quæſtio tractatur in l. 4. C. de legitima tut. Et dici- tur eum legitimum tutorem eſſe. Quod autem dicitur in d.l. 4. noa conuenit cum iure digeſtorum, quod certum eſt. Sed quia eo tempore admittebantur fratres ad fratrum ſucceſſio- nem. quæſtio d. l. 4. edita eſt. lure quoq; legitimus tutor frater erit, ſublata differentia emãcipationis&patriæ poteſtatis. Tu- tor fiduciarius aliter accipitur apud Vlpianum in Fragment. Inſtit. quę nuper edita ſunt, refert ad vererem vitam& morẽ. Qui liberum, inquit ſub tit. de tutelis, caput emancipatum ſi- bi, velà parente velà patrono manumiſit, per ſimilitudinẽ pa- troni tutor efficitur, qui fiduciarius tutor appellatur. Haius iurs quodattinet ad tutelam nulla reperio veſtigia. Verum quidem eſt, quod manumiſſor ille fiduciarius omnino non ſit
Franc. Duareni Commeut.
imaginarius, quia ſuccedebat etiam emancipato, ſi iu= per- ſonæ quæ illi præferebantur, non admittebantur ad onor. oſſeſſionem:i tit. Inſtirut. de bon. poſſeſ. Huius tutelæ legiti- mæ de qua hic loquimur, hoc propriuni eſt, vt omniumtute- larum legitimarum, quæ capitis diminutione perimuntur.3. legitimos.§. vl.& l. 2. hic. l. tutela. ſupra de cap.dimin. Oæte- ræ tutelæ minima capiris diminutione non tolluntur: hæc au- tem rollitur. Et ratio eſt, quia hæc defertur agnatis. Agnatio- nis autem nomen ciuile eſt,& hæc eſt tutela delata tanquam agnato. Agnatio perimitur emancipatione. Mitum ergonẽ eſt quin õt capitis diminutione perimatur. quod in aliis tuts- lis non obrinet. Pater enim& fraternomina ſunt naturalia, &licet frater velparer emancipetur, non tamen deſinum eſ. ſe qui fuerunt, pater ſcilicei& frater,& propterea emancipa- tionenotolluntur. Iura enim naturalia non rolluntur ciuili ratione§. vltim. de legit. agnat. tutel. 5. naturalia.de iure nat. gent. Scciuil. iw2ninp tnaino ser1 ZuSAe NI T TT. V n. B...XV T
DE TVYTOR ET CVRA T D.
TIS A B H 1 8- Cy T SlcrNMſtin primis, qui ſint hi qatiui iu.
Wores. Datiui tutores dicuntur, qui àprætors D dantur,& hoc nomine vtuntur ẽt lurecon. nes eſt à nobis confictum vocabulum. dariuustu- ror. j. tem pupill. ſaluam. for. Er quia hi dariui tutores à prætore dantur, prætorii&t dici poſſunt. Huicautẽ tit. reſi pondetalius tir. C. Qui dare tutores poſſint.& laſt. de Attiliano tutore. Hos omnes tit. explicaturi ſumus.
1*‿— 3 C A P. II. Quis tutorem dare poſsit.
Vpra titulo generali de tutelis hunc locum attigimus in 8 nterpretatione leg. muto.. tutoris datio. ſupra de tutel tutoris datio neque imperii neque iuriſdictionis eſſe dicitur. Nam quod quis imperium habeat tutorem dare poteſt, niſi hoc ei ſpecialiter ſir attriburum. Exempla autem reperiun- tur in l. J. eodem. hic. vbi recenſentur omnes quib. lege con- ceſſum eſt turores dare in l. 3. hic, tractatur quæltio de ma- giſtratibus municipaliꝛbus. Qui magiſtratus municipales ſint vulgo non intelligitur. ego vero ſic de his ſentio. In munici piis populo Romano lubiectis erant quidam magiſtratus Romani à populo, aut à principe adregendas prouincias miſ⸗ ſi, qui præfecti dicebantur, quorum meminit Pomponius Feſtus Præter hos magiſtratus Romanos ſunt etiam quidam alii magiſtratus municipales, vtduumuiri, decuriones,& quos municipes ex ſuo municipio el gebant, vi hodie in Gallia paf- ſim nulla eſt ciuitas, vbi non ſint magiſtratus regii,& prætet hos ſint decuriones. Les Eſcheuinr. Decuriones autem dice- bantur olim ſenatores ciuitatum ad exemplum Romanæ vt- bis leg. pupillus.§. decuriones. de verb. ſig. Alii erant etiam magiſtratus qui defenſores ciuitatum appellantur, de quibus titulus eſt in Codice, de defenſo. ciuit. Si velimus compararè magiſtratus, Præfectos prouinciarum comparabimus Con- Iulibus Romanis, decuriones ſenatoribus, defenſores autem tribunis plebis.lIn§. Attilianus tutor. recitatur ius Antiquum, quod lege Atrilia ſtatutum erat.& cur Attiliani tutores dicti ſint, in leg. nec mandante. eod. hic dicitur non poſſe mandaii à Præſide turoris dationem. Quæ enim ſpecialiter lege, ſe⸗ natuſcon.& cæt. competunt man dari non poſſunt, nec man⸗ data generali iuriſdict one, hæc turoris datio tranſit. Qux- ritur de decurionib. an poſſint tutores dare L. vbi abſunt: cod. & quomodo& quando eis liceat, jbigem docetur. Contin- git aliquando, vt eidem pupillo,& Prætor Romæ,& P tale prouinciæ dent tutores. l.pupillo, circa finem. Quomoc 0 autem hic locus accipiẽ dus ſit docui ſub titulo de tutelis, ſlupf- Curator datur certæ rei, cauſæ, negotio, patrimonio. Turd autem perſonæ datur& tamen hie tutor datur alter rebus 4 talicis, alter prouincialibus. Dixi ſub illo titulo omnes hos tu- tores dari perſonæ, potius quam rei, quamuis diuidatut in-
ter egs adminiſtratio. Citaui textum in l. Titium,& Mzuiun. 1nt
— —
———*†2N„

CA. 1.
u gſtig briwis, zlnte Datiui iores dieunagaig Kboc nomige nunnnai. 2coanctum vocadolm t n pupill. laluam, fot. Ron- I, pixiori ẽt dicipollm C.Q duce tnrorespolinl Omuces tit. xplicatuiiſumu
CʒVr. II
tutorem dye poba.
ai de rutelis hunclocna muto. tutoris duuio.in uperi neque iuriſdictions nam habeat tutorem dm undatum. Exempla aute b tecenfentur omnesqu ein 3. hic, trectatur qus du. Qumagiſtratusmun cpo veto Bcdehstenti. ladiectis erant quidm t 4 ftincipe adtegeud: 45 antut, quotum memintie ſtratus Romancsſuntemn eles n uumoficn icipio el gebantztho u dinoa ftmagiſttastch . ecutionein lum Koe alüe
1
Ibus, de mone erecäaui 1 wor Anikallt,
Prætot 1 10, 4 ſ. nuoplll. 4 mhoß lo circa hi Kv . popue abetuoe
1 u 1 aam le 5 Truus rumu
In Tit. Detut. K5 curat. dat. ab hi: qui. 299
infra de adminiſtratio. Præfectus vbi adhibitis decẽ perſonis
ex Senatu,& Prætore tutelari, illuſtrib. perſonis, tutores dar. C.de tuto.& curat.illuſt. perſ.& clariſſimar. perl. Hæ omnes perſonæ tutorem dant, ita demum ſi ſanæ mentis ſint. l. nec mandante.§. I. eo.
CAp. III.
Qui dere tutores poſßint:& qui non poſint. Vædam perſonæ tutores dari non poſſunt, quibus co- gnicis, quæ dari poſſint facile erit cognoſcere: de his igi-
tur perſonis videndum eſt. In primis mulier tutrix dari no po- teſt. leg.ſcire oportet.hic. quia tutela officium virile eſt. Ex- cipitur tamen mater pupilli,& auia. Nouella& titul. Inſti. de hæred. ab inteſt.& titul. quando mulier tutor. off. fungi. poſ. Præterea Modeſtinus in d.. ſcire oportet. quæ Græca eſt,& male verſa, ait legatum prouincialem Romæ tutorem dari non poſſe, vbi legendum eſtſſprouincialem hominem,& legẽ- dum eſt, praterea Romanus magiſtratus, non Princeps Roma- nus. Princeps enim tutores non dabat. Præterea in d. l. ſcire. Si parentes aliquem tutorem eſſe noluerint, ſi is datus fuerit tu- tor non erit, ſalua tamen eius exiſtimatione. in I. ſeq. quę eiuſ- dem Modeſtini eſt, vbi conſiliarios euaeòm⸗ vertir interpres, legendum eſt decuriones. Etiam qui decuriones non ſunt, tu-
tores eſſe poſſunt, filiorum decurionum. Quęſtiones aliquot tractantut de cęco milite colono ſub tit. C. qui dari tuto. poſſ.
in l. z. dicitur cæcum tutorem dari nõ poſſe, nec miles etiã da- ri tutor poteſt.l.4. C. eo.de ſeruis eſtl.in ſeruili. de colono&
cæteris, videte l. vlt. C. eo. tit. Quæſtio vtilior tractatur de de-
bitore& creditore pupilli, an poſſit tutor eſſe? videl. credi- torem. C. eo. tit. vbi dicitur dari poſſe. Hoc tamen quia peri- culoſum erat, immutatum eſt, vt qui ſeres minor. oblig.& v- bi cautum eſt ne debitor aut creditor tutores ſint. Qusad ſie- runt, puniuntur. Alia quęſtio tractatur de prætore,& alio ma- giſtratu, an prætor, aut alius magiſtratus ſe tutorem dare poſ- ſit? Et dicitur non poſſe. Dari tutor etiam is non poteſt, qui alterius municipii eſt. l.z2. hic. Idem dicitur in. neque. C. eo. qui dari turor. vel curato. poſſint. Ergo oſtendi quomodo accipienda ſit l.etiam. ſupra de tuelis. vbi dicitur: etiam non municeps tutor dari poteſt. Cuius legis interpretationem di- xi ſumendam eſſe exl. diuus. eo. hic. Et dixi prætorẽ aut Præſi- dem prouinciæ, hac de re admonendum. Abſens etiam tutor dari poteſt. l.. hic. Eſt enim hoc munus publicum quod etiã inuito iniungitur. Hoc tamen denuntiandum eſt abſenti, vt mox dicemus. Alia quæſtio tractatur de filiofamilias, an is re- cte tutor detur patri? Quidam putant dari non poſſe, quod id indecorum ſit. Tamen conſtitutum eſt, filium patri recte tutorem dari, id eſt, curatorem, loquimur enim hic promiſcue.ldem dicitur in l.i. infra, de curat. furio. Præ- terea magiſtratus collegam ſuum tutorem dare poteſt. l.vbi abſunt. hic. Libertus recte tutor datur nec poteſt ſe excuſare à turela, ſi modo liberi ſint ei patroni futuri. 1. libertus. eod. hic. Nã contingit aliquando libero patroni iura patronatus amit- tere. Alius locus huius tituli ſequitur in quo quæritur, C A v. IIII. Quibus perſanis detur tutor velcurat.
Mpuberi tutor tantum datur. Nam puberiinutiliter tutor
darur. l. Seiæ. ad finem tituli. Et hocadeo verum eſt, vt tu- tor neceſſe non habeat ſe excuſare. Abſenti quoque vt præ- ſenti tutor darĩ poteſt. l. 1. C. eo. Ventri autem aut partui tu- tor dari non poteſt. curator poteſt. l.ventri. hic. Extat tit. de ventte in poſſ. mitten. Serue tutor dari non poteſt præterquã in exceptis caſibus. Tutela quæ lege defertur eſt iuris ciuilis, qusę autem iutis ciuilis ſunt, ad ſeruos omnino non pertinent. Excipiuntur quidam caſus in quibus datur etiam ſeruo tutor, vt ſi de ſtatu ſuo litiget.l.ei qui eo. hic. l.1. C. eo. Idem in l. ſi im- puberi, quæ eſt Papiniani obſeruatione digna. Præterea no-
tandum eſttutorem ei tantum dari, qui eiuſidem municipii eſt vel prouinciæ, ciuitatis. l. 1. hic. l. etiam. ſupra de tutel. Etiam
non municeps tutor dari poteſt, modo ei qui eiuldem muni- cipii ſit decur. Hinc contendunt quidam pupillo clerico ma- giſtratum regium, tutorem dare non poſſe, ſed hæ ſunt quæ- ſtiones canoniſtarum. Præterea habenti tutorem non recte datur tutor.l. 2 hic. 1 ſoror.& l. tutor. hic. huc pertinet titulus
C. in quib. cauſis habẽti tutorem tut. dari põt. Sed ibi ſunt ex-
ceptiones noſtræ regulæ. Qui detur curator quæritur, curator
datur puberi, furioſo, prodigo, ventri, partui non edito. l. nec mandante.§. vlt. hic. l.& ventri.l.is cui..diuus Pius.hic. vbi lo- cus eſt notatu dignus in leg. curator.& J.in omnem. l. curato- rem. hic.dicitur aliquando eriam imputari curatorem dari.& in l. ventri. dicitur curatorem habenti curatorem dari, quam- uis tutorem habenii tutor non recte detur. G A P. V. De Mkcio magiſtratus indandotutore.
E primis videre debet magiſtratus, vt tutorem det perlone,
non rei certæ aut cauſæ ſeu negotio, vt dicitur in I. im pube- ri. hic. niſi in exceptis caſibus, qui magni momenti ſunt„vt in adeunda hæreditate, l. cum in vna. de appellat.& dict. limpu- beri, hic, matrimonium ſine tutore pupillus contrahere o- mnino poterat. Vlp. in fragmentis Inſtit. titul. de turel. Cura- tor autem certæ rei datur, aut cauſæ. l. non tantum. hic. Die feriata tutor dari poteſt.l. nec mandante. hic. Debet eriam ex inquiſitione tutor dari à Prætore. l. Qin dando. eodem. Et qui- dem in omnes inquiritur. Poſtremum eſt, vt ſiabſentemtu-
torem dederit Ptętor hoc ei ſignificet intra triginta dies. l. vlt.
hic.vt ſcire poſſit an gerere tutelã debeat, an vero potius ſeſe excuſare is qui abſens tutor vel curator datus eſt.
1 11. VI I I B. XXVI
EANDECIT.
QI PETANT TVTORES VEL
CVKA T. E T NXBIDEI r. OC A p. I.
VA ſunt partes huius tituli, vt videtis priorem pattem 8 diuidemus in tria capita. Qui petant tut ores, quidam er enim turores pupillis petere coguntur, aliis permitti- tur petere, aliis prohibetur...— CaA p. II. De his qui coguntur tutores pupillis petere.
E co numero in primis eſt mater, quæ filiis im puberibus cogitur tutores petere. l. 2. hic. Mulier quæ ex ſenatuſcõ- ſulro Tertilliano admittitur ad ſucceſſionẽ filii ſui im puberis defuncti, ab hac hæreditate repellitur, ſi tutorem einon pe- tierit. Idem dicitur in leg. z.§. ſi mater. infra ad ſe natuſcon- ſul. Tertil. Cuius ſenatuſconſulti ma gnam partem hic explica- turi ſumus: legendum autem eſt in d. l. z. hic: qua defunttorie petit, ita enim hoc verbo vtitur Vlpianus in dict. l. 2.§. ſima- ter. ad Tertil. Hoc autem accipien dum eſt non tantum de fi- lio legitimo, ſed etiam de naturali. Nam& ad huius quoq ue
ö
hareditatem mater admittitur.§. vlt. ad Tertil. vide leg. vlt. CS. qui pro tut. vbi dicitur naturali filio etiam matrem tutorẽ
cogi petere, etiam vulgo quæſitis. Necexcuſatur mulier iuris
iSnorauthe Eſſe enim quaſi iuris ignorantiam ſcripſit Accur- 1
us, quem plærique omnes ſequuntur. Mihi videtur ignoran- .„⸗„. ⸗ · tia iuris poſitiui. Poteſt enim non negligere filium mater,
& tamen eitutorem non Petere. Iure enim naturali mater nõ
cogitur liberis tutores petere, ſed ure ciuili ſeu poſitiuo:
hic autem ignorantia iuris non prodeſt mulieri, quia de com-
modo,& lucro eius agitur. l. error.& I. iuris. ſupr. de iuris&
facti ignor. Nam alias in damnis amittendæ rei ſuæ iuris igno-
rantia excuſat. d.l.error. niſi ſit cra ſſa& intolerabilis ignora- tia. Vt ſi edictum promulgatum ſit, non excuſatut is, qui ſe ignorare dicit, quod omnes ſcire debent. Exempli gratia pro-
mulgatum eſt edictum, ne quis in æde ſacra deambulet, ex-
cuſatur tamen alienigena. l. vlt. de decret. ab ord. facien. quia 0* 1 3. 6
abfuitforte tẽpore quo edictum fuir promulgatum: ſed quid
dicemus de confirmatione tutoris„ſipater teſtamento ſuo
inutiliter tutorem dederit, an mater cogetur petere confir-
mationem tutoris? Et dicitur cogi tutoris confirmationem petere debere. leg. vltim. hic. Quxæritur etiam an mater
cogatur curatorem petere? hæc quæſtio tractatur in leg.
I. vbi dicitur, quod marris ſollicitudo in tutorib us petendis fi. liis requiritur non autem in curatoribus„ niſi in lis calibus à quibus petitur curator impuberi, adultis cutatores non petẽ- tur. Præterea ſenatuſconſultum Tertillianum loquitur tan⸗ tum de tutorib. petendis impuberibus. Quando autem im- puberi curator detur, diximus ſi upra ſub tit. proximo. Idem qi⸗ citur in l.2.§ p curatores. ad ſenatuſc. Tertillia. vbi locus cô-

398
munis eſt de interpretatione legis, vetbis legis deficientibus. Mater autem legata relicta à matre impuberis, eodemq; ma- rito non ideo amittit, ſi liberis ſuis impuberibus turores non etierit. Senatuſconſultum loquitut tantum de hereditate fi- ji impuberis defuncti.. fina. hic. Notandum eſt aliquos eſſe caſus, in quib. excuſatur mater, quæ filio etiam impuberi tu⸗ torem non petierit: hos caſus hic recitabimus.. Primus caſus eſt, ſi mater minor erit vigintique annis- C. ſi aduerſ. delictum. lib.2. Secundus caſus eſt ſi filius pubes dece ſſerit. 1 3. C. ad ena- tuſcon. Tertil. ſenatuſconſultum enim loquitur de heredler te eius, qui impubes deceſſit. lIdem dicitur§. vltim. Inſti. de ſe- natulcon. Tertii.. Tertius caſus eſt, ſi interſit pupilli& impuberis, tmofesei non peti. l. 2.§. tractant. infra ad Tertull. Eremplieadaore i- ctum eſt impuberi ſideicommiſſum ſub hac conditione, ſi tu- tores non habuerit:intereſt hoc caſu pupilli tutorem non ha- bere, ne deficiente cõditione amplum forte fideicommiſſum impubes petere non poſſit,& hoc quoque caſu mater excuſa- tur: nullum exemplum magis idoneum haberi poteſt de in- terpretatione legum, quam in d. l.: ad Tertill. Quartus caſus eſt, ſi mater pręuenta fuerit ab alio, qui tu-
1.2.
torem petierit, qui filiis ſuus datus ſit.l.z. hic. alias fruſtra ma-
ter peteret. Hodie procurator regius apud nos ſolet pupillis &c impuberibus petere tutores. Si igitur is anteuetterit ma- trem, ea excuſari debet. Marer enim debet petere tutores filiis ſuis, qui iadigeant, l.cum iure. 9. C. qui petant tutor. Quintus caſus eſt, ſi caſu aliquo impedita ſit mulier, quo minus tutorem peteret. tunc enim excuiſari debet, nec repel letur ab hæreditate impuberis. l. cum à matribus. Cod. eo. vbi locus eſt inſignis de caſu fortuito. Alium ſimilem habemus in l. Præſes prouinciæ. Cod. de appellat. Hactenus de matre quæ tutorem cogitur petere filio ſuo. Erxeodem genere eſt libertus, qui cogitur etiam petere tu- torem filiis patroni ſui. l. 2. hic. Atque grauior eſt cauſa liber- ti, quam matris, quia ille etiam extraordinem punitur. Hæc autem ab hæreditate tantum repellitur
Ca v. III. De his quibus permittitur tutores petere ſi ve- lint, licet non cogantur.
Alnumerantur inl. 2. in principio, hic conſanguinei, edu- catores&c. in l. auita. C. eo.& in I. ſciant. C. de legit. hæ- red. vbi dicitur eos non prohiberi petere tutores, quod niſi fecerint repelluntur ab hæreditate. Idem igitur de his dicitur quod de matre hic. Nos autem hicdicimus eis permitti pete- re tutores, eos tamen nõ cogi. Ego bunc locum intelligo cum pupillus matrem habet, quæ ei ſucceſſura eſt, per ſenatuſconſ. Tertullianum, quæ quia præce dit in ſucceſſione omnes con- ſanguineos, ea cogitur petere tutores. d.l. ſciant. debet intelli- gi de his, quæ ſuccedunt pupillo, ſublata iam è medio matre. Et quẽadmodum mater repelleretur ab hereditate ſi tutorem nõ petiiſſet, ſic et iam hi qui ſuccedent. Alius locus huius tituli eſt in quo tractatur C A v. IIII.
De his qui tutores petere prohibentur.
Icontinentur in l. auita. D. eo.&l. 3.§. ſi quodam. hic. vbi
excipitur creditor, quod poſſit tutorem petere. Vnde colligitur alios eſſe, qui petere vetantur. Hoc autem ea ratio- ne fit, quod iuris authoribus ſemper ſuſpecti fuerint, qui tu- tores petierunt, aut ſe ingeſſerunt tutelæ. l. ſcire oportet.§. vlt.ſupra titul. præced. voluerunt iuris authores præcludere viam, ne omnes ambirent tutelas aliorum, quod id ſui com- modi,& quæſtus gratia facere viderentur. licet ergo conſan- guineis tantũ tutores petere impuberib. Nunc videndũ eſt de euratorib.hic.n.huius tractatus ordo id expoſcere videtur.
De curatoribus. CAP. V.
D curatoribus pauca hic dicemus, quia certum eſt cura- corem dari tantum petenti.§. item inuiti. Inſtit. de cura- tor.l. 3ʒ.l. curatorẽ.hic. Curatores ergo petẽt ipſi adulti, ſi præ- ſentes ſint, vel ſi abſentes ſint procurarores eorũdem. Excipi- tur caſus cũ quis litem habet cum adulto. tunc enim&inuitus cogitur adultus curatorem accipere.d. l.z2. à nobis citatis.
Franc. Duareni Comment.
C A P. VI. Vbi petantur tutores.
E hac re titulus eſt ſpecialis in Codice luſtiniani. Vbitu. DDot peuam eft lex vnica. Amagiſtratib. eius loci vnde pu pilli ipſi originem habent per conditionem patris, vel eius loci vbi ſunt eorum facultates, peri&& dari debenttutores. Ina- lio autem loco vbi morantur, ſi inde oriundi nõ ſint, necſuas facultates habent, non accipent tutores. Quid ſi in vno loco originem habeant, in alio loco facultates ſuas? Quidam pu- tant vtrobique tutorem dari debere. Adid probandum citant . pupillo. ſupr.tit. præcedenti. Sed tamen eſt alia lex, quæ vide tur cõtraria in l.propter litem.§. vlt. infra de excuſat. tut. quæ explicat quomodo accipiendum ſit, quod dicitur in d. leg. pu.
illo. dicitur neminem vltra centeſimum lapidem cogi tute. 5 gerere, niſi in eadem prouincia pupilli ſit, licet datus tu. tor, inquit, ad vniuersũ patrimoniũ datus intelligatur, ramẽſe excuſare põt ne vltra centeſimum lapidẽ tutelam gerat, niſin eadem prouincia pupilli parrimonium ſit, alias illarum rerum præſides dabunt tutores in illa prouincia.
TIT. VII. L. IB. X XV I. PAND. C A v. J. Deadminiitrat.& periculo tutor. Gcurat.
VIVS rubricæ ſunt plures parres,& in C. lu. 9 ſtiniani tres ſunt tituli huic noſtro reſponden- tes. Primus de adminiſtrar. tutor. Secundus de 275 2 pericul. tutorum. Tertius ſi ex pluribus: nos El confuſionis vitandæ gratia. quæcunque ſctipta ſunt ſub hoc titulo, in hæc tria capita diuidemus.
CAp. II.
De adminiſtratione tutorum.
Vm autem de adminiſtratione tutorum quæritur, pti.
mum conſideranda ſunt ea, quæ ipſam adminiſtrationè antecedunt. Sunt enim veluti quædam proœmiaadminiĩſtra- tionis tutelaris, de quibus nunc videndum eſt: poſtea de his tractabimus quæ adipſam adminiſtrationem pertinent.
CA v. III. De his quæ ipſam adminictrationem pracedunt.
Llud in primis adminiſtrationem præcedit, quod tutor li⸗ Ieuh datus eſt vel in teſtamento à patre, velà magiſtra- tu, velà lege, ſi nolit gerere tutelam, cogitur extraordmẽège- rere,& adminiſtrare. Quid autem ſit extra ordinem gerete ſæpe alias dixi. In iudiciis ſolitum erat, vt iudices à Prætoribus darentur qui cauſas cognoſcerẽt, ſed ſæpe hoc ordine præter- miſſo ſolebat Prætor authoritate ſua exequi,& cognoſcere, cũ fauor cauſæ aut perſonarum id ſuadebat. Sunt ergo quadam
extraordinaria auxilia, quib. licet vti aduerſus tutorem contu-
macem. Primum potertit Prætor iubere eius pignora capi.E enim hoc genus vnum quo tutor coercetur ad adminiſtratio- nem tutelæ ſuſpiciendam. tit. de admi. tut. Huc pertinet quod dicitur in l.ſi quis magiſtratus. de munerib.& honorib. ſi quis magiſtratus in municipio creatus munere ſibi in iuncto fungi detractet, per præſidem munus agnoſcere cogẽdus eſt, is re- mediis quibus tutores quoq; ſolent cogi ad munus: quodin- iunctum eſt cognoſcendum. Prætor igitur aliquando mittit in poſſeſſiionem, de quare eſt ritulus, Ex quib. caul.in poſl. e tur. huius rei exemplum eſt in cautione damni infecti. Hecex- traordinaria auxilia, quibus vtitur Prætor. Deinde prehendi tur tutor detrectans munus tutelæ,& in vincula cõicitur. fœnus. 29. hic.& l. 3. de ſuſpect. tuto. Solet etiam dici eius do⸗ mũ poſſe poſſideri, ſed hoc qũo ſit accipiendũ, docui aliquãdo ſub tit.com.diuid. Cum igitur aliquis tutor datus eſt pupillo extra ordinem, cogi poteſt ſubire tutelam.
Secundo tutor antequã tutelã ſibi iniunctã gerere poſſ t ſ⸗ riſdare cogitur. ante ſatiſdationẽ. n. nihil agere aut adminiſtta- re põt.l. muto.S.j.ſupra, de tut. Cogitur autẽ ſatiſdare rem pu- pilli ſaluã fore. Hæc ſtipulatio numeratur à luriſconſul. intet cões, id eſt, inter eas quæ nõ tantũ ſunt rætoriæ, ſed ẽt iudicia: les. l..⁰ J. de ver. obli. Poreſt enim prolleiſe non tantũ ex præ⸗ toris, ſed ẽt ex iudicis officio. Exẽpli— præror tutorem
2
dat, is cogitur ad ſatiſdandum. Hoc fit prætoris officio Juitu torem

1at. G& pericub tut gan
tudric lunt blures ena itres lant ritulihaic voht imus de adminiltreun b tutotum. Teniis lant aonis ritande gratia quamn hrcuia capita iuidenn
C4. II
miniſtratune tutorun, iminiſtratione tutotum n
adaſunt ea, quxipſamum im veluti quxdam ptogni uidus nunc videndumett pum adminiſtrationem;e
C v. III. alminiftrationem nt
wiſtrationem præcedt, g llin teſtamento àpatte, e etere tutelam, cogiturem Quid autem it ernrcte s Dütum erat, vtiudicti- gnoſcetẽt.ſed epe hocais authotitate ſua exegqui K aarumid ſuadebat. ures quid licet ntiaduetlcstuuc
Prætot inbete tin 411 1 M
In Tit. Deadminiſt. Sẽ peric. tut.
torem dedit, aliquando id fit etiam officio iudicis à prætore dati quando res aliter expediri non poteſt, veluti tutor datus aliquem nomine pupilli conuenit, reus conuentus obĩicit ſe non recte ab eo conueniti, quod tutor non ſit. Res, id eſt, lis expediri non poteſt. Neceſſe ergo eſt vt iudex qui datus eſt à prætore hanc litem dirimat. Iudicis ergo officio tutor coge- rur ſatiſdare, de hac tutorum ſatiſdatione extat titulus in In- ſtit.& in C.de tutor.& curat.qui non ſatiſd.. Excipiuntur nonnulli tutores qui non coguntur ſatiſdare, vt tutor teſtamentarius eius enim fides probata eſt à teſtato- re,& ideo non cogitur ſatiſdare. Item is qui ex inquiſitione datus eſt. l. teſtamento. ſupra, de teſtam.turel. Tertio tutor datus antequam adminiſtrer, inuentarium ſiue repertorium omnium rerum pupillarium conficere de- bet. l. tutor qui repertorium. hic.& l. tutores. Cod. eod. for- ma conficiendi inuentarii traditur in leg. vltima. Cod. de iure
delib. Et quamuis ea conſtitutio loquatur de conficiendo in-
uentario rerum hæreditariarum, tamen poteſt ex ea colligi quomodo debeat à tutore confici inuentarium rerum pu- pillarium, cum eadem ſit ratio. l. 3.§. tutores. infra de ſuſpect. tut.vbi dicitur, niſi tutor confecerit inuentarium, in vincula coniiciendum eſſe. Neceſſaria& iuſtiſſima cauſa. Exemplum eſto, ſi forte pater, qui tutorem teſtamento dedit, vetuit con-
fici inuentarium rerum pupillarium. id enim aliquando pro-
deſt pupillo, matrimonium eius tenue forte detegatur, vt di- citur in leg. 1. C. de aliment.pupil. præſtan. hocque conſtitu-
tũ eſt, vt hac in re voluntati teſtatoris pareatur. iuſtiſſima et-
iam cauſa eſt, cum tanta eſt inopia pupillorum, vt inuenta- rium confici non poſſit, nec eo nomine tutor vel magiſtra- rus conueniri poteſt, argumento eſt, quod dicitur in l. Me- diterraneæ. C. de ann.& tribu. huius autem inuentarii ma- gnus eſt vſus& effectus, præterea quæ nota ſunt ſatis,& quæ poteſt vnuſquiſque ſatis aſſequi per ſe, præter iam dicta duo ſunt præcipui effectus. Primus eſt, quod debitores pu- pillorum poſſunt conueniri ex inuentario, ſi tabulæ, quæ ſcriptæ ſunt inuentarii, incendio, vel alio caſu perierint. l. chi- rographis, 77. hic. Alius effectus eſt, quia ſi in inuentario quic- quam deſcribere curauerit tutor, etiam ſi poſtea contendat non tantam eſſe quantitatem patrimonii pupillaris, is non audietur, quamuis hoc probare velit. l. vltim. C. arb. tutel. Et
hoc eſt introductum propter fauorem pupillorum: eſt præ-
ſumptio iuris, contra quam nulla admittitur probatio. Con- fecto enim inuentario, cogitur tutor tutelam gerere. Sita- men plures ſint tutores, vel vni decerni poteſt adminiſtra- tio, vel tutela inter eos diuidetur.. 3. hic. Spectatur enim quid vtilius ſit futurum, an vt decernatur vni adminiſtratio, vel diuidatur inter eos tutela:de hac diuiſione dicemus ſuo loco. hæc ſunt proœmia adminiſtrationis: nunc videndum eſt de
ipſa adminiſtratione. 3 C A p. IIII. De hus quæ adcuram& adminiitrationemtu-
b torts pertinent.
E primis ad adminiſtrationem tutoris pertinet, cura mo- rum pupilli, vt eum recte inſtituat. l. Cum plures. 12.§. cum tutor. hic. Idem habetur in l. qui filium. vbi pupil. edu. debeat.
Secundo ad curam tutoris pertinet maxime ſalus,& inco- lumitas pupilli poſt eius morum inſtiturionem. l. conſilio. ſu- pra de tutor.& curator. dat. ab his. huc pertinet, quod dicitur de alimẽtis pupillo præſtandis,& vbi pupillus educari debear.
Tertio, tutor curam habere debet rerum& patrimonii pupilli ſui. Nam vt ſub titulo de tutelis dictum eſt, tutor prin- cipaliter pei ſonæ datur, ſed in conſequentiam etiam rebusi- plius dari intelligitur. Cum enim tutor poteſtatem habeat in perſonain ipſam, æquum eſt etiam, vtin res eiuſdem pote- ſtatem habeat. Huc pertinet quod dicitur in l. generaliter. hic. quotieſcunque generaliter non fit nomine pupilli, quod qui-
uis pater familias idoneus faceret, non videtur defen di. Siue
igitur ſolurionem, ſiue iudicium, ſiue ſtipularionem detre- ctet, non videtur defendi. Idem diciturin leg. tutor qui tu- telam. hic. tutor quitutelam gerit, quantum ad prouidentiam pupillarem attinet, domini loco haberi ſolet. Ex his igitur regula quædam confecta eſt„ ex qua multæ conſequuntur. Prumum eſt, tutorem debitores pupilli conuenire poſſe, imo
301
debere. l. ſi tutor. hic.& l. debĩtoribus. C. eodem. Addendum eſt& ſi tutor victus fuerit in iudicio, in cauſa pupillari eum à ſententia appellare debere, ſi bonam cauſam habeat.l. ſi bo- nam. Cod. eod. tit. Nec ſufficit appellare, ſed appellatio- nem perſequi oportet: id tamen facere non cogitur procura- tor inuitus. l. inuitus. Cod. de procura. vbi dicitur quod nemo inuitus procurationem ſuſcipere cogitur, nec eandem vltra prouocationis cauſam extendere. Sed nec defenſionem ab- ſentis ſubire compellitur, cum fidem ſuſcepram implere ſuf- ficiat. Ratio igitur eſt diuerſa procuratoris& tutoris. Pro- curator enim non datur ad litem generaliter, niſi aliud ex- preſſum ſit,& ſpecialiter ei mandatum. Si datus eſt ad li- tem quandam inſtituendam, poſt ſententiam non cogitur amplius defendere, niſi hoc ei ſpecialiter fuerit mandatum. Alia eſt cauſa tutoris. Nam tutor non tantum prouocare de- bet à ſententia, quæ iniuſte contra eum lata eſt, ſed etiam proſequie non enim datur pupillo, vt litem exerceat, aut in- ſtituat, ſed ei datur pleniſſima poteſtas, in his omnibus, quæ ad perſonam pupilli, vel eius rem pertinent. vide l. ſi actor. Cod. de appellat.& in iure pontificio. cap. non iniuſte, ext. de procur. Addendum eſt etiam tutorem cœptam litem perfi- cere debere, ſi nondum rationem adminaiſtrationis reddide- tit. l. ita autem.§. fin. hic. Sed quæſtio eſt an ſatiſdare debeat tutor, cum aliquem in ius, aut in iudicium vocat pupilli no- mine? Hæc quæſtio tractatur in leg. 2 4. hic. vulgo hic dici- tur eum non debere ſatiſdare, niſi forte incertum ſit, tutor ſit, nec ne. De procuratore dubium non eſt, quin ab eo exigatur cau- tio ratihabitionis, ſi incertum ſit an ei mandatum fit necne, vt
agat. l. non ſolum.§. qui alieno. ſupra de procurat.& l. 1. Cod.
eodem tit. de procurat. Detutore loquitur etiam l. utores. &l. vltim.§.defenſionem. Cod. de adminiſtratione tutorum. Idem de procuratore conſtitutum eſt, ſi diligenter inſpexe- rimus verba legum. Nam ſi certum ſit procuratorem man- datum habere, non cogitur ſatiſdare.& huc pertinet tit. C. de ſatiſdat.& Inſtitut. de fatiſd. in leg. Si is qui procuratorem. de procurator. dicitur, ſi quis apud acta conſtituerit aliquem Procuratorem ſuum, non exigi ſatiſdationem à procuratore, quia certum eſt eum procuratorem eſſe, ſed quoties dubium id eſt, ſariſdatio exigitur. leg. prim. Cod. de procur. leg.& ſi pupilli. ſupra, de neg. geſt. Quid ſi tutor victus fuerit omni- no, non tantum à iudice ordinario, à quo appellatum eſt, ſed etiam à iudice, ad quem prouocauit, an actio& in ipſum tu- torem danda ſit, an vero in ipium pupillum? Et breuiter di- cendum eſt, ſententiam latam in cauſa pupillari, aduerſus tu- rorem, aut pro tutore prodeſſe, aut nocere ipſi pupillo, non ipſius tutori. Nam quamuis tutor rem in iudicium deducat, id tamen non tam ſua cauſa facit, quam pupilli,& ideo actio iudicati datur pupillo,& aduerſus pupillum. leg. z. hic. vbi no- randum eſt, quod dicitur litigatorem condemnare. Idem in leg. 4. infra, de re iudi. vbi dicitur tutor quoque vel procura- tor, in eadem conditione ſunt, vt nõ debeant videri ſe liti ob- tuliſſe,& idcirco denegari in eos debet iudicati actio, niſi ſcientes,& prudentes actionem calumnioſam inſtituerint. l. non eſt ignotum. C. de adminiſtrat. tuto. Tutor autem non tantum deber exigeroe ab extraneis debitoribus ſed etiam à ſeipſo.l. quoties. hoc titulo primo. hic quæritur an ſoluens tu- tori liberetur? Et vt recte ſoluatur pecunia debita pupillo, & vt plena ſit ſecuritas ſoluentis, conſultum eſt, vt præter tu- toris authoritatem accedat etiam decretum Præroris. huc pertinet l. ait Prætor. ſupra de minorib.&§. pen. Inſt. quib. a- lien. lic. vel non licet.& leg. 1. C. ſi aduerſus ſolut. reſtit. huc quoque pertinet I. conſtitutionem. l. ſancimus. C. co. Et eſt conceptio in d. I. ſancimus. hoc enim non eſt intelligendum de reditibus, qui quotannis penduntur.
Secundo ſi pupillus conueniatur, tutor eum defendere& tueri debet.l. turoris, hic. idem dicitur inl. vltim. C. eod. ſed quæritur vter ſuſcipere iudicium debeat, an tutor an pupil- lus? hæc quæſtio tractatur in leg. i. hic.& dicitur tutori licere vtrum mallert, aut iudicium ſuſcipere, aut pupillum exhibere, qui eo authore iudicium ſuſcipiat: ita tamen vt pro his, qui fari non poſſunt, vel quia abſunr, ipſi tutores iudicium ſuſci- piant. Pro his autem qui ſupra ſeptimum ætatis annum ſ unt, & præſto erunt, authoritatem præſtent. Ex hoc loco obiter
Ce

3. 3 b*.—— 2* 4 — 2“ 3 ee.“ 3——— —————————— ““—— 3— 8—“ 8 ſ— 4—— 8 3“—
— —— ͤee*“
—-—— ——
302² Franc. Duareni(omment.
notandum eſt, eum qui fari non poteſt, id eſt, infantem op- poni ei, qui ſeptimum annum etatis habet, quamuis videa- mus eos, qui nondum attigerunt annum ſeptimum loqui. Sed ego alias dixi in interpretatione cuiuſdam legis de ver- borum obligatione, infantem definiri eum, qui nondum eſt ſeptem annorum, verum quidem eſſe, quod infantes lo- quantur ante annum ſeptimum, ſedtamen oportuiſſe certum tempus definiri, ſicut eriam certum tempus definitum eſt pu- bertati. Et in huiuſmodi temporibus definiendis Iurecon- ſulti noſtri maxime cius rationem habuerunt, quod pluri- mam accidit. Tutor autein conuentus pro pupillo bonam fi⸗ dem agnoſcere debet, ſi videat iure peti,& debitum eſſe Q ab eo nomine pupilli petitur, non recte fungitur officio ſuo, finon ſatis fecerit. l. quoties, S. ficut. hie.& l. i turoris. C. eod. Addendum eſt etiam tutorem iplurn ſibi ſoluere poſle, ſicut enim bonam fidem agnoſcere debet circa alias perſonas, ita etiam quod ſibi Jebetur, id ſibi ſoluere deber& poteſt. Alias ſi forte ſit debitum vſurarium ſibi imputare debet, ſi non à ſe ipſo acceperit. Quarto ad officium& adminiſtrationem tutoris perrinet, ex pecunia pupilli prædia comparare; ſi eius pecunia ad eam rem ſufficiat. l. ita autem. hic, Alioqui eam collocare,& fœ- nori dare debet. Et eſt in ea lege loeus communis notandus de quæſtionibus facti. Et ideo hoc neceſlarium viſum eſt iu-
ris authoribus, vt iubeant coerceri tutorem, qutitrhancrem
pecuniam pupilli non impendit. dict. leg. ob fœnusil. tutor, qui repertorium. l. nifi. C.æod. Si autem tanta pecunianon ſit, vt ſufficiat ad prædii comparationem, ad vtilitatem pupil- li fœnori danda eſt. l. ſi tutor. l. cum plures. cum ſeq. hic. Ex multis aliis locis idem facile colligi poteſt. exempla ſunt infi- nita, ſed ramen hoc abrogatum eſt noua luſtiniani conſtitu- tione 72. vt quiſe res minor. obligat. Eaenim lege conſtitu- tum eſt, ne tutor cogatur pecuniam pupillarem fœnori dare. Experientia enum docuit id non ſemper vtile eſſe pu- pillis, quia fiebat nonnunquam, vt hominibus non idoneis
* Illorum pecunia mutua darerur,& ita perderetur. Sed hoc
iure, quod in Paudectas relatum eſt, cogitur tutor pecu- niam pupilli fœnori dare. Imo poteſt tutor ipſe veluti qui- uis extraneus, à pupillo mutuo accipere. l. non exiſtimo: hic. hoc tamen intelligendum eſt, modo palam;& bona fide id ab eo fiat. Nec obſtat dict. lex, ob fœnus. quia ſi id faciat pa- lam, id ſibi vitio verti non poteſt. Huius ſtipulationis forma
& conceptio cum pecunia pupillaris creditur, docetur in leg.
quoties. hic..
Qujnto ad officium tutotis pertinet res pupilli non dona re, namn quamuis domini loco habeatur, vt ſupra diximus:⸗
non tamen ei permittitur res pupilli perdere& diſſipare. l. cũ plures. hic. Ildem dicitur in leg.. infra de tutel.& ratio. diſtr. huc perrinet l. tutor.§. vltim. hic.& l. non omni. C. eod. tit.
Sexto, tutor non poteſt vendere res pupillares. Sed hoc quomodo accipiendum ſit docet Conſtantinus lm perator inl. lex quæ tutores. C. eod. qua derogat orationi D. Seueri,
cuius mentio eſt in l.i, de rebus eorum, qui ſub turel. Ea ora- tione prohibebatur tãtum alienatio prædiorum ruſticorum: vrbanorum autem admittebat. de hac venditione loquitur etiam l.vlt. C. eod. quæ lectionem tantum deſiderat.
Septimo, tutor non tantum ipſe gerere debet pro ſua viri- li parte, ſed etiam ſi videat contutorem ſuum male verſari in adminiſtratione tutelæ, eum accuſare debet ſuſpecti, alias tenetur.l. etiam. hic.& l. actus. eod. tit. Nam quamuis àcon- tutore ſuo non poſſit rationem actus ſui exigere, tamen po- teſt, imo debet, eum ſuſpectum facerce.
Octauo, confilium tutor requirere debet eius cuius con- ſilio teſtator tutelam geri voluit.l. quidam decedens. 4. hic. in aliis libris eſt l. ita autem.§. Papinianus. eo. huc quoque per- netl. Titium& Mæuium. hic.
Nono& vltimo, ad officium tutoris pertinet poſtquam finita eſt tutela, admonere pupillum ſuum, vt curatorem ſi- bi dari petat.d.l.ita autem..ſi tutor.hic.hæc pertinent adad. miniſtrationem pupillatem.
C A p. V. De periculotutorum vel curat.
arieMom tutoris vel curatoris in eo eſt, quod actio tutele aduerſus eum detur, ſi quid fecerit, vel prætermiſerit ad-
uerſus ea, quæ iam diximus. Et notandum eſt eum conue? niri ex eo tempore, quo ſciuit ſe tutorem datum,&iuſlus fue- rit tutelam ſubire.l. prima. hic. idem dicitur in leg. quidam. 9. vltimo. l. qui iuſſus.& l. tutor. hic. hæc autem omnia accipi- enda ſunt, ſi appareat culpam tutoris interueniſſe. None- nim hoc generaliter& indiſtincte accipiendum eſt; ſi damno aliquo ochus ſit pupillus: ſed intelligendum eſt, ſi culpa in- teruenerit tutoris, alia enim damna præſtare non cogitur tu- tor. l. ſi ſine. l. Atutoris l. tutores. l. qui poſt. l. cum poſt hic. Sed qua culpa hoc accipiendum ſit, quæritur, nec ſatis de eo conuenit inter iuris interpretes. Et breuiter dicendum eſt tutorem præſtare omnem culpam, non tantum laram, ſed& leuem. l. quicquid. C. arb. tutel. Sunt tamen duo loca, quz videntur contraria, vnus eſt in l. tutor, qui repertorium.9. competit. hic. alter inl. 2. C. arbit. tutel. Ego lapeien vos admonui in antinomiis explicandis videndum eſſe, an lex vna generalis ſit, altera ſpecialis, quia per ſpeciem derogatut generi. d.l. quicquid. generaliter loquitur. dict. lex. tutor qui repertorium, ſpecialiter. propterea nulla hic dicenda eſt an- tinomia. Verum ita vnam legem hic interprerari debemm, vt exceptio ſit alterius legis. l. in toto. de regulis iur. Ratio autem huius exceptionis magna eſt,& eo omnia referenda ſunt, vt tutor ea præſtet quæcunque ad bonum patremfami- lias pertinent. In his autem duobus caſibus leuis culpa bono patrifamilias imputanda non eſt. hic tractatur quæſtio hu- iuſmodi an turor honorarius ſubeat periculum tutelæ: Etdi- cẽdum eſt excuſſis aliorum facultatibus eum teneri. 1.3. hic. deim dicendum eſt de eo tutore, qui notitię cauſa datur. Quę- ritur etiam de patre an pater pro filio tutore dato teneatur? hæc quæſtio tractatur in l. Lucius. hic. vbi dicitur pattema- ctione de peculio& de inrem verſo teneri, nec multum vi. deri in hoc caſu facere patris ſcientiam,& conſenſumad ob- ligandum eum in ſolidum, niſi forte contutore, vel quo alio
volente cum facere ſuſpectum interceſſiſſet,& quaſ in ſe pe-
riculum recepiſſet. Sed huic ſententiæ contraria videtur l.ſ filiusfamilias. ſupra de tutelis. vbi dicitur: Si filiusfamilias tu- tor à Prætore datus ſit, ſi quidem pater tutelam agnouit, in ſolidum eum teneri debere: ſi non agnouerit, duntaxat de peculio. Sed dicendum eſt dictam I. Lucius. loqui de tutore teſtamentar io. dict.l. ſi filiusfamilias. de datiuo tutore, quem Prætor dedit.
Caſus igitur diuerſi ſunt, ſed an ratio quoque diuerſa ſit
Satis mihi videtur probabilis diuerſitatis ratio. fides& dili- gentia eius tutoris quem pater teſtamento dat liberis ſuis, probata videtur iudicio teſtaroris, vnde etiarn videmus nul- lam ab eo exigi ſatiſdationem. In datiuo autem tutore aliud conſtirutum eſt. hæc diſtinctio Barroli eſt& recepta, nec mi- hi videtur reiiciẽda:alius locus huius diſputationis eſt, in quo quæritur,
C A v. VI. Quid veniat in hoc indicium tutele. 8 intelligamus quid præſtet in hoc iudicio tutor, facile in telligemus quomodo actionis formula concipienda ſit.
Primum in hoc iudicium venit, vt rationem reddat tutot adminiſtraræ tutelæ,& reliqua reddat ſi quæ reliqua ſint.. tutorem. Cod. arbit. tutel. Quæſtio eſt de fructibus rerum pupillarium, an tutor reddere debeat fructus? Et certum eſt eum cogi ad fructus reddendos.leg. ſi ſine. hic. Et quod ma- gis eſt, dicitur non tantum cogi ad fructus reſtituendos, qui percepri ſunt, ſed etiam ad eos fructus, qui percipi potuerunt- Sed quid de vſuris dicemus? Et dubium etiam non eſt, quin debeantur,& peti poſſint iure ciuili. l. tutor, qui reperto- rium. hic.vbi eſt prolixa de his diſputatio,& locus communis notandus. Huc pertinet ritulus Codicis de vſuris pupilla.& coniungendus cum dicta leg. tutor, qui repertorium. Alia quæſtio tractatur de ſumptibus à tutore factis, an ſum pruum A tutore factorum ratio habeatur in hoc iudicio? Et dicen- dum eſt, ſi tutor ſumptus fecerit, vt ſe aleret, eorum non haberi rationem, eos non reddi. excipitur tamen vnus caſus niſi ſalarium ei conſtitutum ſit. Qui locus oſtendic tutele officium non eſſe gratuitum, ſi magna ſit inopia tutoris. 14 tutoribus.§. vltim. hic. alias non eſt dubium, quin ſumptuum
in adminiſtratione rerum pupillarium factorum ratio ha⸗ beatuf,
————ℳꝛK;K——ꝗ————0oſſſ

Otarius ſubear otum facul
le tutclis.vbidicitur: Hitiut it, ſi quidem pater tuttlm debere: ſi non agnouci um eſt dickam. Lucim b ü Rlusfamilias. de duiuot
5 ſunt, fedan ratio quoq
robabilis diuerfitatis tatis
gem patet teſtamento die do teſtaroris, vnde etum ſt aationem. In datiuoadteme ſtinctio Datroli eſtKnen us locus huius dilpataroci’
C 4 F. VI.
uur in hoc iudictum utal
doactionis fotmu cium venit,
„nele &relqua Tes
In Tu. Deauthor. tutorum.
beatur, vt docebimus infra ſub titulo de tutel.& ration. di- ſtrahend..
Hec actio ceſſat ſi teſtator prohibuerit rationem à tutore exigi. l. ira autem.§. quidam decedens: hic. An autem teſta- tor poſſt hoc cauete teſtamento ſuo, controuerſ iuris eſt a- pud interpretes, ſed tamen in dicta lege dicitur teſtatorem id prohibere. Ea tamen voluntas teſtatoris non eſt tantæ pote- ſtatis, ſi conſtiterit tutorem male verſatum eſſe in admini- ſtratione tutelæ, vt non poſſit eo nomine conueniri, ſed tan- tum prohibetur ſcrupuloſa ratio. Huc pertinet, quod dici- tur in leg. ſi ſeruus. de legat. 1. Simile eſt etiam, quod dici- tur in leg. Aurelio.. vbi. de liber. legat. Alia quæſtio huc per- tinens tractatur pro qua parte tutores teneantur. Et ani- madauertendum eſt in primis, ſi plures tutores dati ſint pupil- lo, eos ipſo iure teneri in ſolidum, niſi diuiſa ſit inter eos ad- miniſtratio à magiſtratu,, vel à teſtatore. l.tres tutores.& l. ſi duo. hic. Ex bono tamen& æquo ſi vnus conueniatur in ſo- lidum pro alio, etiam ſi non fuerit diuiſa adminiſtratio, da- tur exceptio. Harum autem exceptionum tria ſunt genera.
Prima ordinis dicitur, ſi vnus ex tutoribus conueniatur in ſolidum, poterit hanc exceptionem opponere, quæ ordinis
dicitur, cum nihil geſſit& nihilgerere debuit, quia tutor ho-
norarius tantum fuir. l. 3. hic. de hac re extat titulus in Codice luſtiniani, Si tutor vel curator non geſl. Secunda exceptio diuiſionis appellatur, quæ deficiente prima exceptione opponi ſolet. hæc autem exceptio cõpetit cum omnes ſoluendo ſunt, vt diuidatur inter eum, qui con- uenitur in ſolidum,& alios qui ſunt ſoluendo, actio. l. 2. C. de diuid.tute.l. 1.§. nunc tractemus. in fra de tutel.& ratio. di- ſtrah. l. ſi plures.hic. Tertia exceptio dicitur exceptio cedendarum actionum, exempli gratia, nulli fuerunt honorarii tutores, aut cæteri ſoluendo non ſunt, tunc in ſubſidium hæc ei ſupereſt exce- ptio, ſcilicet cedendarum actionum. IIle petit, vt ante o- mnia ei cedatur& præſtetur actio competens aduerſus con- tutores ſuos. l. 2. Cod. de diuid. tut. hæc exceptio eſt magni vſus, quia niſi cedat aduerſarius eam actionem, non con- demnabitur tutor in ſolidum: huius ceſſionis mentio eſtin l. ex pluribus. hic. Norandum etiam hiceſt: Cum non ceſſę- rit actionem ſuam pupillus forſan, quia id ab eo petitum non fuerit, tamen ex bono& æquo viſum eſt tutori à quo ſoli- dum eſt exactum actionem in factum vtilem dari. l. 1.§. nunc tractemus. infra, de tutel.& ratio. diſtrah. de prima& ſecun- da parte huius tituli diximus, nunc videndum eſt de tertia.
1 CAy VII. De agentibus& conueniendis vno vel plur.
Vic parti rubricæ reſpondet titulus Codicis, Si ex pluri- X Abus turorib. vel curator. omnes, velvnus:& qui pender ex ritulo de pericul. rutorum. Certum eſt autem vnum ex pluribus tutoribus poſſe conueniri pro pupillo. l. Decreto.§. vitim. hic. Cum diuiſa eſt tutela, non eſt dubium, quin vnus agere vel conueniri poſſit, ſed tamen benigne permiſſum eſt vni tutori agete, ſi duobus ſimultutela permiſſa ſit. Dicit au- tem lex benigne, quodid ob vtilitatem,& fauorem pupillo- rum receptum ſit, quod rigore iuris non admitteretur. Hinc quæſtio tractarur in leg. Inter tutores.36. hic. Vnus ex pluri- bus tutorib. inter quos eſt diuiſa tutela, agit aduerſus debito- rem pupilli, qui conuentus eſt, is obiicit companſationem pecuniæ debitæ àpupillo ob adminiſtrationem alterius tuto- ris: tutor qui agit dicit ad ſe hoc non pertinere. quæritur an compenſatio locum habeat. Et Papinianus dicit locum ha- bere compenſationem, quod pupillus ipſe agere videatur cum pupilli nomine agitur. Pupillus autem etiam pecuniam debet, ergo merito compenſario locum habere debet. Diui-
ſio autem tutelæ iuris non eſt, quia omnes tutores in ſoli-
dum ſunt tutores, ſed eſt iuriſdictionis;& venit à prætore qui turelam diuidit. b 111. VIII. LIB. XXVI. PANDECT.9 DE AVTHORIT. TVTORVM. b C A r. I.
nam ſuſtinere hoc caſu intelli
303 Io titulus particula quædam eſt& appendix —h tituli præcedentis. Nam magna pars admini- ſtrationis eſt authoutas, ſed quia hæctes ple Ao niorem tractationem requirebat, ſeparatim hic titulus conſcriptus eſt. Habet autem hic
ticulus tres præcipuos! ocos. Primus eſt in quo quæritur,
C A v. 11. SOuid Vet aut horitas tutoris.
Nborere dicitur turor, cum approbat ꝙ geriturcũ pu- pillo. l. etiam. hic. videndum autem eſt quomodo au- thoritas interponatur in leg. 2. hnius titul. Iuriſconſultus ait
nullam eſſe differentiam, an authoritas turoris non interue-
nerit, an perperam interpoſita ſit. In primis vt tutor autho= rare dicatur, eius conſenſus neceſſarius eſt. leg. prim.. vltim. hic. Nam ſitutor per vim retentus ſit, non ideo conſentire intelligendus eſt. leg. non multum. hic. Prætor hunc conſen- ſum oporter in ipſo negotio pupillo tutorem anthorem feri. l. obligari..vltim. hic. qui locus oſtendit non ſufficere ſolum conſenſum tutoris. Nam alias tutor poſſet per nuntium id facere, quod hic negatur. Alias conſenſus non requirtit prę- ſentiam in ipſo negotio. l. Labeo. ſupra, de pact. l.i. de con- trah. empt. videtur tamen aduerſari I. ſi quis bona.§. iuflus. de acquiren. hæreditat. vbi dicitur iuſſus cius qui alium in po- teſtate habet, non eſſe ſimilis tutoris authoritati„‚quæ inter- ponitur perfecto negotio: ſed præcedere debet. Sed quan- do dicimus in ipſo negotio, non dicimus tutorem non poſſe conſentire ſtatim contracto negotio-& hoc tantum dicitur ad excludendum conſenſum abſèeniis„qui per nuntium vo- luntatem ſuam declarare volebat. Ergo poteſt etiam incon- tinenti poſt contractum negotium author feri ptæfens tu- tor. Quæ enim incontinenti fiunr, negotiis ipſis vel contra- ctibus inſunt. leg. lecta. ſupra, de rebus credit. leg. juriſgen⸗ tium.§. quinimo. ſupr. de pact. in leg. obligari.. vrim. hic, di- citur non requiri neceſſario præſentiam eius qui cum pupil- lo contrahi Præterea notandum eſt hanc authoritatem pu- re interponendam, nec admittere conditionem. l.& ſi con- ditionalis. hic.J. Actus legitimi. de reg. iur. licet non recen- ſeatur in dict. leg. actus. tutoris authoritas, addenda tamen eſt. Illic enim actus legitimi nou recenſentur omnes in dict. leg. luris regula. Nec dicam ibidem omnes actus legitimos conditionem non admittere, ſed eos actus legitimos qui non recipiunt conditionem adiecta conditione vvtiari„quia quæ- ri poterat an conditiones iis actibus adſcriptæ pro non ſcri- ptis habeantur, an eos omnino vitient. Deinde quæritur an Rerellarſe ſit orfüßvarie& ſubſeriptio tutoris authorantis. æc quæſtio tractatur in leg. i dici ſgnadonem tutori naseſewenl; filne ier biicrrat. 1 non eſſe, vbi obiter nota modum reſpondendi Scæuolæ. Hinc quæritur in leg. acci-
pientis. hic. an i illi p Sus. an idem tutor datus duobus pupillis, ſi vnus ad= uerlus alterum agere velit,& èc
ccontre, quia opus habent tu- toris authoritate, poſſit vtrique author eſſe,& ei qui agit&c
ei qui conuenitur? Et ibi dicitur vtrique fieri authorem, vul- go exiſtimant duo iudicia eſſe, non idem. ſeg verba d.1xrefta. gantur omnino, vbi alter dicitur edere iudicium, alter pupil⸗ pillus accipere. Idem autem tutor dicitur duplicem heo. 2h gi. Sedaiunrt, quomodo iura- bunt de calumnia? Poteſt, ſi factum incertum ſi t& proba- tio pendeat ex teſtimoniis, quę non nota& incognita ſint tu- tori,& vna hoc caſu ſufficit authoritas& vtrique applicatur pupillo. Alius locus huius tituli e. C A v. III De perſõnis quæ authorare poſunt. b Leor& curator poſſunt authorare, quod ex rubrica hic — ſatis intelligitur. in leg. 4. huius tituli dicitur vnius tuto- tis authoritatem ſufficere, ſi forte plures tutores eidem pu- pillo dati ſunt. Hæc autem quæſtio plenius deciditur in leg. vItim. C. de autho. præſt. quæ conſtitutio eſt edita ad ius vo- tus emandandum, cuius mentio eſt apud Vlpianum in fra- gmentis Inſtitutionum. Excipit autem luſtinianus in d. l. vlt. vnum caſum niſi tale negotium geratur quod tutelæ finem imponat, cuiuſmodi eſt arrogatio. Hoc enim caſu omnium tutorum authoritatem requiri,& interuenire debere con- ſtituit. Præterea notandum eſt eos qui non gerunt tutelam non poſſe authores eſſe ſuis pupillis. l. 4.hic. Nec obſtat lex Cc 2

304 pupillum. infra, de acquiren. hæred. quæ vt contraria d. leg. 4. huius tituli opponitur: in illa eniru lege dicitur etiam eos qui non gerunt tutelam, poſſe authores eſſe pupillo. Sed ego in- telligo d. l. 4. huius tituli, de honorariis tutoribus, vel datis notitiæ cauſa, quod hi non poſſint authores eſſe, quibus non eſt conceſſa adminiſtratio. In d. I. pupillum. dicitur eum, qui tutelam non gerit, poſſe etiam authorem eſſe. Longe diuer- ſa eſt ratio vtriuſque legis. Quidam enimgerere non potoſt, cui tamen non eſt denegata adminiſtratio. Alia quæſtio tractatur de curatore impuberis in leg. cura- torem. hic. vbi dicitur curatorem etiam impuberi dari poſle. Sed ad ea quæ ſolennitatem iuris deſiderant explicanda, au- thoritatem tutoris requiri. in leg. cum in vna. infr. de appell. exemplum eſt de ſolennitate iuris, ad adeundam hæredita- tem non poteſt curator impuberis author ei eſſe, ſed dandus eſt ad eam rem tutor, quia hæc maiorem ſolennitatem requi- runt, vt& ad nuptias contrahendias neceſſario dandus eſt im- puberi curator, vt Vlpianus in fragmentis etiam notat. Cæ- cus etiam poteſt author eſſe.letiam. hic. ſed quæſtionem,& dubitationem facit l. luminibus. Cod. qui tutor. dar. poſſ.vbĩ dicitur cæcum tutorem dari non poſſe, verum eſt non pro- deſſe pupillo cæcum habere tutorem, tamen ſi poſt acce-
ptã tutelam factus fuerit cæcus, nihil obſtat quominus autor
fieri poſſit, quia cæcitas non adimit iudicium. Ego contra omnium ſententiam in diſputationibus anniuerſariis cap. 23. docui& oſtendi cæcum etiam iudicem dari poſſe. Quxritur an tutor cogendus ſit authorari ſi forte author eſſe nolit? Hæc quæſtio tractatur in les tutor.& inl.ſi tutor.& dicitur tutorem cogendum non eſſe. Si tamen ſine iuſta cauſa au- thorare recuſauerit, actio tutelæ pupillo dabitur in ipſum tu- torem.
C A r. V. De vſa& effectu huius authoritati.
Agna eſt vtilitas& magnus etfectus huius authorita-
tis. Primum, nulllum negotium recte contrahitur ſi- ne hac authoritate, ex quo obligetur pupillus. l. obligari. hic. ſtipulando tamen pupillus poteſt ſibi acquitere etiam ſine tutoris authoritate: huius rei multa exempla ſequuntur ſub hoc titulo.l. impuberis.& l.poteſt. hic. De iudicio criminali quæri poteſt vtrum tutor quoque author pupillo ſuo eſſe de- beat. Erin l. Clarum. C. de authorit. præſtand. dicitur in his etiam iudiciis tutoris authoritatem requiri, ſiue pupillus ac- cuſetur, ſiue alium accuſet. Ea tamen conſtitutio apud nos antiquata eſt moribus noſtris. Non enim obligatur pupillus
ſine tutoris authoritate, niſi locupletior factus ſit. l. pupillus.
5. pupillus, hic. Hinc oritur quæſtio: quid ſi ipſo tutore autho- re contraxerit pupillus cum tutore ſuo? Et dicitur in le. i. hic authoritatis interpoſitionem hoc caſu valere, ſi adeundo he- reditatem pupillus fiat debitor tutoris. Idem dicitur in l. pu- pillus.hic. An autem pupillus naturaliter obligetur accipien- do pecuniam. Ex his quæ diximustractatur da quæſtio inl.
defendente: hic.vbi eſt exemplum conficiendorum actorum.
Aliud habetis in l. proxime. infra. de his quæ in teſta. delent.
fuaciat indisata. Hinc moris eſt apud nos, vt poſt ſententiam fiat præceptum condemnato, cui niſi pareatur, procedatur ad executionem. Ex hoc etiam loco notandum eſt pupillum non adiiſſe hæreditatem tutore authore: qui nouellus cura- tor dixit, abſtineo pupillum. Vñde etiam Scæuola teſpondit pupillum proponi abſtentum.
TII. IX. LIB. XXVI. PANDECT.
GANDO EXFACTO TVTORIS VEIL
CVvRAT. MINORES.
V oſunt loci præcipui huius tituli qui pendent exgenerali titulo de adminiſtrat. tuto. Primus eſt quando ex facto tutoris minor agere pofſit. alter eſt quando ex facto tutoris minor poſſt conueniri.
Franc. Duareni Comment.
CàA v. VII. Quando ex facto tutorii minor agere poſut. Nandan eſt& pro regula firmiſſima habendum, ez
negotio contracto, àAtutore nomine pupilli, vtilem a. ctionem pupillo competere, non directam. l. 2.& k.tutot. hic. Idque ideo, quia regula& ratio iuris repugnant. Neino enim alteri actionem acquirit. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. de verbor. oblig. Inuentæ ſunt ſtipulariones vt vnuſquiſque ſibi acqui- rat, non alteri: vtilitatis tamen cauſa receptum eſt, vt hoc caſu detur actio vtils pupillo contra ſtrictam rationesn& la⸗ ris regulam, aduerſus eum, qui cum tutore aur curatore con. traxit. Si igitut tutor contraxerit aut ſententiam obtinuerit nomine tutorio, actio ex eo contractu, aut iudicati nontu. tori aut curatori dabitur, ſed ipſi pupillo. L. C. eod hæcda
priori loco. C A v. VIII. Quando ex facto tutori minor conueniri poßit.
P Tin primis certum eſt minorem ex facto tutoris, ideſt Le contractu conueniri poſſe. l. poſt mortem. l. tutori.3.. C. eod.& l. vltim. hic. eadem ratio eſt partis quæ totius. Tu- tor qui erat cohæres pupillo cauit in totum,& ei aduerlusi- pſum pupillum actio dabitur pro parte pupilli. Quæſtio hic tractatur ad hunc locum maxime pertinens, an ex dolo tuto- ris minor conueniri poſſit? Hæc quæſtio tractatur variis in locis huius tituli,& koruiro titulorum iuris. Sed breuiter ſci- endum eſt, ſi dolus extra rem pupilli admiſſus ſit, eo nomi- ne pupillum non conueniri. Abſurdum enim eſſet ob quem. cunque dolum, in quacunque re admiſſum, à tutote pupil- lum conueniri. l. 4. hic. Si in adminiſtratione tutelæ tutor do- lum admiſerit, dicendum eſt pupillum teneri, ſi modo locu- plerior factus ſit. Huc pertiner l.3 huius tituli. Alia quaſtio tractatur, an pupillus conuentus ex contractu cum tutore ſuo inito poſſit illum tutorem vocare vt authorem? Gallice dicimus appeller agarand. An vero vt adſit cauſæ, Gall. ſommer agarand. Quidam exiſtimant tutorem poſſe vocarià pupillo ſuo non vr authorem, ſed vt adſit tantum cauſæ,& ſuſtineas cum pupillo litem: non vt teneatur turtor pupillum in de- mnem omnino præſtare,& remouere omnino Ällite.
Secundo tenetur pupillus ex dolo ſuitutoris, ſirem ſuam
ab ipſo tutore ſeruate poſſit, ſi idoneus ſit&ſoluendo. l.i.hic.
vbi caſus eſt de iureiurando in litem, vbi iuriiurando in litem non eſt locus, alias ob dolum poſſefloris iuratur in litem. lin actionibus. de in lirem iurando. Sed ob dolum tutoris in li- tem non iuratur in infinitum contra pupillum, viſum eſt iuris authoribus, ſi detur actio aduerſus pupillum, ne perueniatat ad iuſiurandum in litem. Damnatur ergo pupillus ob dolum tutoris, ſi rem ſuam à turore ſeruare poſſit. Si vero hæc dao non concurrant, catenus tenebitur vt cedat actionem ſibi competentem aduerſus turorem:& ea ratione liberatur. vltim. ſupra de adminiſt. tuto. Sed aduerſari videtur lxnequs interdicto. infra de regul. iur. ſed ego puto hanc legem loqui de dolo tutoris qui extra rem pupilli admittitur, non de dolo admiſlo in re pupilli: ille enim interdum nocet. l. 4.hic. ſed quomodo nocebit pupillo dolus? In libera poteſtate tutotis dolus non continetur. l. creditor. ſupra mand. l. ſi pater. de his quæ in fraudem creditor. l. in peculio. fupra de pecul. Cuma- licui datur adminiſtrandi poteſtas non conceditur illi vt do- lum admittat. verum eſt, ſed nihilominus pupillus tenetur di- ctis caſibus ex dolo tutoris. Sed ipſe tutor tenetur pupille quemadmodum procurator, qui dolum admiſit tenetur do- mino actione mandati, ſi propter eius dolum damno afficia-
tur dominus: non enim hoc mandaſſe videtur, licet general-
zer mandauerit. IN TII. X. I. IB. XXVI. PANDECT. DESVSPECT. TVTOR.
te ex lege duodecim tabularum: vnde Sei 8 3& 6.
r

otum tkulo
enatenfopllsthän nici. Adſardum enineknn cunque readmilſa un M. a, ann. Kin admidiſtratione rn um eſt papillum teneth in Perunerl.z huics d onuentu excontnaha Morem vocate vt authora
24. Anveto wadltcauls dimant tutotem polle voa
Ldrtadlittantum cautz)
n t teneatur tutor ooy
e, Kremouere omnino:
pllus ex dolo ſuitutoti,
oiht, Kidoncus ſit&ſolua
ado in ltem, vbiiurüuem. olum p Alleflocis iuratutus nurando. Scdobdolumm tum contfa pupillum ſie 0aduerlus pupillum,teyes Damaatuc ergopqpiluus tote leruare polſi. Äſeu us tenebitut vtcedut i3 3 tutorem:& ea faliobe 3 „tuto. Jed adaetluiſilar l iur ſed ego puto 2 5 tem pupil admüntalhn 4 e cuim interdam mag o dolus In ldetꝛß 9
In Tit. Deſuſpect. tutor.
& legitima dicitur. Crimen autem vocatur quia actio ciuilis non eſt, ſed potius accuſatio quædam„& ſic criminale potius iudicium quam ciuile. Extra ordinem enim punitur nor ſuſpe ctus,& irrogatur ei infamia. hoc iadicio non agimus a
commodum priuatum vt in ciuilibus iudiciis fit. Alius locus
huius tituli eſt in quo quæritur, Quus poftulet ſuſpectum, aut tutorem ſu- ſectum faciat.
E G accuſatio quaſi publica eſt. l. 1.§. conſequens, hic. HCabes ex populo competit, licet coniunctæ perſonæ facilius admittantur quam extraneæ. l..§. notandum. hic.& Ipietatis. C. eo. rit. quaſi publicam diximus, quoniam ea iudi- cia publica dicuntur quorum accuſatio cuiliber patet. 9. 1. In- ſtit. de public.iudic. quamuis aliquando docuerim hane non eſſe definitionem publicorum iudiciorum, ſed etymologiam tantum. publica enim iudicia ſunt quæ ex certis& publicis le- gibus deſcendunt, quorum iudiciorum ordo conſtirutus eſt totius cognitionis& proceſſus. l. Ordo. de public. iudic. vt quĩ teſtes ad nittendi, qua pœna plectendi rei, quæ dilationes dandæ, non quod ſingulorum ex populo accuſatio eſſet. O- lim anitnaduerſio in facinoroſos homines erat populi: ſed quia illorum criminum vindicatio maxime ad publicum ſta- tum pertinebat, publica dicuntur: quæ ergo illis legibus at- tribuuntut, publicis iadiciis non conueniunt ſuſpectis tutori- bus, niſi hoc vnum quod cuilibet pateat hæc accuſatio. Se-
aratus erat ordo in ſingulis iudiciis, non eſt ergo accuſatio ſuſpecti tutoris publica, quod ex hoc apparet: nam remotus non ob dolum infamia non notatur. l.infamem. infra de pu- blic. iudi. Varie appellatur hoc iudicium: aliquando appellatur accuſatio, aliqñ crimen, aliquando actio. Vocabulum actionis latiſſime accipitur, vt actio perduellionis apud Ciceronem ꝓ accuſatione. Rarius apud lureconſultos pro accuſatione acci- pitut: ſolent enim accuſationes ab actionibus diſtinguere: ſed
uæſtio eſt an impuberibus hæc accuſatio competat. Et Iu- riſconſultus in l. impuberibus. ait, impuberibus non compe- tere. Alius locus huius tituli eſt in quo quæritur, 2
Qui fuſpedtus poſtuletur.
Texl. 1.§. oſtendimus. hic, apparet nullum eſſe tutorem Eumicade generis ſit qui non poſſit ſuſpectus acculari etiam teſtamentarius, cuius tamen fidem teſtator ſecutus eſt, ſuſpsctus poſtulari poteſt. l.z.& 4. hic. Alius locus eſt huius tituli in quo quætitur,.
Apud quos hæc accuſatio inſtituatur.
I locus explicatur in l. I.§. damnis. hic.& l.cognitio. ſu- Ha⸗ de officio eius cui mand. eſt iuriſdict.ſuſpectituto- ris crimen quod ſpecialiter lege defertur, iure magiſtratus non competit. leg. 2§. ſuſpe cti. infra ad Turpill. vnde videtur hæc cognitio non poſſe mandari, vel mandata iuriſdictione non tranſire cum iuriſdictione. dict. leg. prim. de officio eius cui mandata. Sed tamen mandata iuriſdictione generaliter in legatum hæc ſuſpecti tutoris cognitio tranſire dicitur. dict. leggognitio. qua autem ratione id fiat apparet ex verbis eiuſ. dẽ, I. propter vtilitatem pupillorum. Vlpiano ergo viſum eſt à ratione iuris recedendum eſſe propter vriliratem pupillo- rum, hæc cauſa, vtilitas pupillorum hoc poſtulat, vt celerius & facilius remousatur tutor: vt ſi forte præſes grauioribus negotis implicitus non poſſit huic cognitioni operam dare. Hæc autem ſuſpecti tutoris cognitio non com petit iure ma- giſtratus, ſed lege ſpeciali competit, quoniam merum impe- rium non tranſit. Ergo neque mandatur niſi propter vtilita- tem pupillorum. Alius locus huius tituli eſt,
De qkcio magiſtratus apud quem hæc accu- cuſatio inſtituitur.
M Agiſtratus de hac aecuſatione pro tribunali cognoſce- Lre debet non de plano. leg. 1.§. ſuſpecti. infra ad Tur- pul. eit enim grauiſſima cauſa cum agitur de fama tutoris& pupilli vtilitate. Deinde ad officium magiſtratus qui de hac
305 accuſatione Evenoſeit pertinet, vt ſuſpectum tutorem remo- ueat pendente ac accuſatione, quãdiu pendet hoc iudicium,
& ei interdicat adminiſtratione tutelæ, ne amplius graſſe-
tur. l. eum quem. hic. Alius locus huius tituli eſt in quo tra- ctatur
De cauſis ob quas competit hæc abtio.
Hlelocwsexplicatur in leg. 3.§. nunc videam us. hic. Et to-
ta diſpuratio hoc in ſumma habet, quod propter fraudem negligentiam& deſidiam ſuſpectus tutor remoueatur. Item facultatum aliquando ratio habetur, quæ tamen conſidera- tio tanta non eſt, quanta eſt morum, vr propter paupertatem ſtarim quis vt ſuſpectus remoucatur, ſicut& in teſtibus.J. 3. de teſtibus. l ſuſpectus. l. impuberib. l. ſuſpectum. hic. l. 3.&e l.
poſtulantis. C. eo. Alius locus huius diſpurationis eſt in quo quæritur, Quando heæc accuſatio inſtituatur.
c accuſatio inſtituitur manente& durante adhuc tu- 4 tela. l... C. eo. poſt finitam autem tutelam nimis ſero in-
itueretur. Vnde ſi cœpta ſit hæc accuſatio,& pendente lite
finiatur tutela, ſoluitur quoque hæc accuſatio: adeo vt nulla
ſequatur condemnatio. I. poſt finiram, hic. Alius locus ſe- quitur,
Doepana quaæ in hoc iudicium venit.
RIHuV M remouetur tutor ſuſpectus, eſtque hic præci-
puus finis huius accuſationis, deinde ſi quid atrocius ad- miſerit tutor extra ordinem coercetur. l..§. vltim.& l. z. hic. quo caſu remittitur ad præfectum puniendus ſeuerius, cuius poteſtas eo rempore maior erat quã prætoris. Præterea hoc iudicium& ſententia inurunt infamiam ſi ob dolum ſuſpe- ctus ſit tutor. I. 3.§. vltim. hic.&§. ſuſpectus. Inſt. eod. ſi ob negligentiam aut culpam remotus ſit, infamia non notatur. An autem remotus tutor ob latam culpam infamia notetur quæritur? Et dicitur non notari, licet alias lata cul pa dolo cõ-
Paretur,& ita interpretamur dict.§. ſuſpectus. hoc docui in
tractatu de in litem iurando... Ego vero puto latam culpam etiam dolo hic com parari,& intelligo dict.§. ſuſpectus.de leui culpa, latæ enim culpæ do- lus eſt adeo proximus vt nihil ſupra.l. quod Nerua. depoſi. l.1. ſi menſor falſ.mod. dix. Pœna ergo eſt vt remoucatur ſuſpe- ctus tutor. Excipiuntur coniunctæ perſonæ quæ non facile remouentur: ſed adiungitur iis tutor vel curator vitandæ ſu- ſpicionis cauſa. l. ſi tutor, hic.“
TIT. I LIB. XXVII. PANPDECT.
DE EXCVSATIONIBVS
tutorum.
recitabimus. Primus eſt in quo quæritur, Quomodo fiut excuſatio.
Orma huius excuſationis hæc eſt. In primis profeſſio hu- ius excuſationis fieri debet apud tribunal, apud ma- giſtratum, vel apud acta, vt dicitur in le. ſcire oportet. hic. Modeſtinus Græce ſcripſit, cuius ſcripta omnia male veria ſunt„melius ergo eſt ipſum Græcum authorem conſpicere. Deinde qui vult ſe accuſarc poteſt libellos dare, id eſt, per li- bellum ſe accuſare apud magiſtratum. Aduerſari tamen vi- detur quod dicitur in leg. excuſare. hic. vbi Iuriſconſultus ait
3 IVs tractatus præcipui quidam loci ſunt quos ordine
turtorem datum non poſſe ſe excuſare per libellos. Sed hoc
ita accipiendum eſt vt totum hoc negotium non poſſit pera- gi per libellum, vt ei libello ſubſcribat ſtatim magiſtratus. Sic accipitur libellus in pleriſque locis iuris noſtri, veluti in leg. noc quicquam.§. vbi decretum. ſupra de offic. proconſul.& dict. leg. excuſare. hic. per hanc legem poteſt explicati, quod vulgo male intelligitur. Poteſt ergo tutor per libellos ſe ex-
cuſare, ſed non vt ſtatim ſubſcribat ei libello magiſtratus. id
enim tantum fit cum cauſæ cognitione. Poſtquam profeſ-
ſus eſt tutor nolle ſe turelæ onus ſubire, cauſasque excuſatio-
nis protulerit, ſi cauſa cognita admiſſa ſit eius excuſatio, liber C c; 5

————————. .————————— —————
—
—
—
—
———*—— ———— 1—. 2 —— 2= 2—————————
306
erit ab omni periculo. l. ſi tutor. C. eo. quid ſi eius qui male e- lectus& nominatus eſt tutor excuſatio non admittatur? Pro- uocare poterit. l. ſcire oportet. in principio. hic.& l. tutores.
C. eod. Idem dicitur in leg.i. infra, quando appell. ſit.
Quando ſe excuſare debeat tutor.
Auſæ excuſationis allegandæ ſunt intra quinquaginta (ie⸗ vt dicitur in d.l. ſcire oportet. hic.& leg. quinqua- dierum incipit cedere q ſi tutor ſit datus qui cum abeſſet centum
ginta. C. eod. Hoc autem tempus ſo. ex quo ſe tutorem eſſe datum ſciuit: qui aberat? Et ſi quis abſens datus ſit tutor beſſet miliaria ab vrbe, einumerabuntur viginti miliaria in fingu- los dies:& poſtquam in vrbem peruenerit, alios triginta dies habebit ad probandam ſuam excuſationem: ad perſequen- dam autem ſuam excuſationemn poſtquam cauſæ excaſatio- num propoſitæ ſunt, dantur quatuor menſes. d.I. quinqua- ginta. hic. Præterea notandum eſt hoc tempus cedere ex quo quis datus eſt tutor pure ſine conditione aut die. Nam ſi quis tutor datus ſit ſub conditione aut die, quod fieri teſtamento
oteſt, vt ſupra docuimus, tempus hoc non cedit antequam conditio aut dies aduenerit. l. Titius. hic.
De cauſis excuſationum.
Nprimis excuſatio admittitur propter ſtatus pupilli& tu- Loris diſparitatem, fi alter ingenuus fit, alter vero liberti- nus. l. l.& l. cum ex oratione. hic. 1.3. Cod. eo. hæc quæ hic di- cuntur ſequuti ſunt, qui mores noſtros introduxerunt, qui- bus nobiles ſe excuſare poſſunt ſi dentur tutores plebeiis, ꝙ ſcio receptum eſſe.“
Secundo excuſatur tutor propter matrimoniũ aut ſpon-
ſalia. l.i.& l. 4. hic. Puta ſi vir vxori ſuæ datus ſit tutor auc cu- rator, is excuſationem habet. L maritus. C. qui dari tutor. po funt.. Tertio, ætas excuſat àtutela. l. z. hic. quod eſt intelligen- dum de ætate ſeptuaginta annorum„de qua xærate titulus eſt in Cod. luſtiniani, qui ætate ſe excuſant. Locus autem com- munis notatu dignus eſt in dict. leg. z. de ætatis probatione. Ego id declaraui ſupra ſub titulo de probat. quomodo per na- tales ætas probetur.
Quarto, numerus etiam liberorum atutela excuſat. leg. 2.
hic. Huc pertiner titulus Cod. qui numero liberorum ſe excu- ſa. Vacatio munerum olim concedebatur apud Romanos vt Allicerentur homines ad liberos procreandos. quia putabatur hoc maxime pertinere ad reipublicæ vtilitatem: quod ego la- tius declaraui lib. 1. diſput. de iure trium liberorum. addenda eſt etiam l. bello. hic.
Quinto numerus quoque tutelarum excuſat à tutela, ſi quis tces tutolas non affectatas habeat, excuſatur à tutela l. 2. 3. 4.. 6.1.ſpadonem.l. ſi quis inrer. leg. non tantum.l. ſi quis tres. hic. Huc pertiner tit. C. qui muner. tutel. ſe excuſ. vbi eſt de hac re copioſa diſputatio.
Sexto, propter profeſſionem quis excuſatur àtutela.l. fi duas. & l. G. hic. vt ſunt grammatici, rhetores, ſophiſtæ&c. vbi et- iam numerus profeſſorum qui vacationem habent recenſe- tur. Vnde notandus eſt locus communis de priuilegiis pro- feſlorum, ſed hoc eſt intelligendum de his profeſſoribus qui
profeffionem ſuam exercent.l. generaliter. de epiſco.& cle-
ri.& l. qurfub pratextu. C. eodem. Idem dicirut de clericis, vt iis tantum clericis priuilegia concedi intelligatur qui lunt in miniſterio eccleſiæ.
Septimo, adminiſtratio reipublicæ iuſtam tribuit excuſa- tionem à munere tutelæ. l. Athletæ.& l. non tantum. hic. Sed ſciendum eſt d. legem non loqui de iis magiſtratibus qui in magiſtratu ſunt, ſed de his qui aliquando adminiſtraturi ſunt. Adde l. adminiſtrantes:. hic.
Octauo, ob inimicitias quis excuſatur à tutela. d. l. Athletæ. hic.& Inſtit. eo. titul. vbi dicitur hoc ſimpliciter accipien- dum non eſſe. Nono" iuſta eſt excuſatio à tutela, ſi quæſtio ſtatus mota ſit inter pupillum& tutorem, modo id per calumniam aur fi- ctionem factum non ſit. l.z. hic.
Decimo, ruſticitas& literarum imperitia excuſat. l. z. 5.
Franc. Duareni(ommint.
ſimiliter.& Inſtitut. eodem. Sed videtur Iex 1. huius tituli con- traria eſſe. Ego alias docui cap. 3. diſputat. anniuerſ.quid ſit literas neſcire, aliter quam hactenus explicatum ſit. Sedvt conciliemus hæc duo loca, notandum eſt exceptionem addi reſcripto Diui Seueri ex dict. leg. i.hic, ſi modo expers nego. tiorum non ſit. Poteſt etiam aliter conciliari hæc antinomia vt ſi hæc reſponſa ſibi mutuo coniungantur, quia narratio tantum eſt& hiſtoria: ita conciliamus plures leges.
Vndecimo, excuſat etiam à tutela paupertas; ſi quis adeo inops ſit vt conſtet eum imparein oneri iniuncto. vt dicitur in leg. paupertas.& l. poſt fuſcepram- hic. quando autem quis pauper iudicandus ſit non poteſt certa regula definiri, quam- uis aliquando in certis cafibus in iurereperiatur expreſlum, vt pauper eſſe definiatur, qui non habet quinquaginta in bo- nis, vbi pauper accuſare prohibetur. Hoc caſu& aliis exce pris nulla certa regula definiri poteſt an quis pauper fit. luſti- nianus autem ait pauperem hoc caſu eſſe qui impar ſit oneri iniuncto.
Duodecimo, militia quoque& miffio militaris à tutel excuſat. Huc pertinet titu. de excuſat. veter.& l. ſed& milit. hic. àA conueteranorum tamen tutela non excuſantur vetera- ni. Vnum hic notandum eſt quod dicicur de milite impube- re in dict. leg. ſed& milites.. qui autem. hic. Poteſt neim- pubes miles eſſe? Etreperitur in iure ciuili mentio nontan- tum militum impuberum, ſed eriam impuberum tribuno rum. Quidam putant, hoc negligentia imperatorum acci⸗ diſſe, quipermiſerint ad hos honores impuberes peruenire. habetis hac de re textũ expreſſum in leg. Vltim. C. de milit. te- ſtamen.&§. iam vero. dict. leg. ſed& milites.ſed ego alias di- xi illum locum& alia ſimilia accipienda eſſe de ſimulata mi. litia ex Suetonio in Claudio, quæ militia titulotenus mili- tia crat. Huius militiæ mentio eſt in Epiſtolis Ciceronis li- bro ſeptimo, ad Trebat. cum ait: Sum admiratus cur Tribu- natus commoda dempto præſertim labore militia contem- pſeris. b
Decimotertio, abſentia reipublicæ cauſa excuſat à mune- re tutelæ. l. non ſolum.& l. adminiſtrantes. hic. Huc petti- net titulus C. ſi tutor reip. cauſa abfuer. quibus exlegatione
reuerſis annus vacationis tribuitur horum munerum.
Decimoquarto, aduerſa valerudo aut virium corporis, ob quod non poſſit quis huic oneri ſupereſſe, excuſat etiamà tu- tela. l. non ſolum.& l.poſt ſuſceptam. hic. huc pertinet tit. C. qui morb. ſe excuſ. qui autem morbi ſint qui excuſent àtute la, ſcire poſſumus, ex ritulo de ædilit. edicto ſupra. Hinc que- ſtiones aliquot tractantur de quibuſdam perſo nis veluti de ſpadone: an ſpado excuſetur à tutela. Et luriſconſultus re ſponqdet in l. ſpadonem. hic. non excuſari. ldem de captov- no lumine dicendum eſt. hic enim non excuſatur. l. fratet. Cod. eodem. Decimoquinto, priuilegium& immunitas à principe con. ceſſa excuſat etiam à tutela. leg. non tantum. hic Hæc priuile· gia ſolebant olim concedi nobilibus à ciuitaribus. l. Iuriſperi ros.§. pen. l. adminiſtrationis.§.vlt.& l.vlt. hic.
Decimoſexto, lis eſt iuſta cauſa excuſationis, ſi quis litem habeat cum minore pupillo. l. propter litem. hic. Idem dici- tur in le. ſi vt allegas. C. de excuſa. rut. Sed notandum eſt No- uella Iuſtiniani quæ inſcribitur, vt hi qui obligat. habere ſe perhib. huic iuri derogatum eſſe: hac enim conſtitutione ple- ctitur graui pœna, qui celauit ſe debitorẽ eſſe pupilli cum tu- tor darerur. Huic ergo iuri locus eſſe non poteſt, niſipolt ſuſceptam tutelam tutor pupilli debitor factus, ſit: tunc enim poteſt petere ſine pœna ſe liberari onere tutãlæ iam ſuſceptæ. Quod de lite diximus obtinet etiam ſi quis verea- tur ne litem cogatur inſtuuere nomine pupilli cum coniun-
cta ſibi perſona. l. humanitatis. C. eod; tit. Ex ea lege colligi⸗ tur interpretatio edicti prætoris de poſtulando, His qui ad- uocatos non habebunt ego dabo. Nam certæ ſunt perſonæ quæ poſtulare prohibentur niſi contra certas perſonas,& pro cek⸗ tis quibuſdam perſonis.
Decimoſeptimo, diſtantia locorum iuſtam præſtat excu- auſonarn Atutela.Lpropter litem.§. licet.hic.& l. 2. Cod. eod tit 9
Decimo-
————

b atesH. qui autem Rc. dant Feritur in iure ciull derinn am, led eriam impadamt „hoc negligentia maaum dos honotes impaderm 2 preſlum in leg etin en nict. leg.les Kilites ſttg milla accipienda eſſeceim laudio, qux militia dnlo * meatio eſtin Epiſtobsn dcumait: Sum adwixuug. dto prxſetum labote milne
3
ntia reipublicæ cauſaercui &l. adminiſtrantes.Nic. W eip. cauſaabfuer. quibu a ns tribuitur horum manen
etſa valetudo aut vitiuma ic oneni ſaperelſe, excultt t ſuſceptam. hic. hucpens atem mordilat quielcus ulo de rdilit. edictoſupuas tur de quibuſdam belbcn aſcrur Arutcla. Etluficor- hic. non excuſati. ldem an ſt. hic enim non cxculuu
n Kimmanitsinide legium&immanitai-
ecimooctauo, munus etiam à principe iniunctum excu-
ſal àtutela, Gallice vne commiſſion du Koy. veluti cum ad tem- pus à principe alicui munus aliquod iniunctum eſt, interim is 8 4„. 2
excuſatur. l. Geometræ hic. non loquitur de magiſtratu. car« eſt vne autre choſe. Idem habemus in J. iuriſperitos.& in l. ad- mianiſtrantes. hic. Vade quidam perperam colligunt officia publica perpetua eſſe debere,& ad hoc probandum citant hãc legem: ſed lureconſultus noluit dicere eum honorem non poſſe finem accipere, ſed dicit tempus præfinitum non elle,
inter quæ magna eſt differentia.
Decimonono, munus publicum excuſat à tutela. l. menſo-
res.hic.& l. exactores. C. eod.tit. 4 Vigeſimo, exilium perpetuum non temporarium excuſat
2*** 4 1
quoque à tutela. l. plane. hic. Exilium autem hic accipiendum
eſt, quod ſit ſalua ciuitate, vt ego docui in diſput. ann. c. 37. de crimi. dixi exilium variam habere ſignificationem, vt exul aliquando dicatur eriam, qui ciuitatem nõ amiſit, vt Quidius:
Quippe relegatus dicor non exul ab illo, Parcag, fortunæ ſunt tibi verba meæ. In eadem ſi gnificatione reperitur etiam in iure ciuili. velu-
tiin l. ſed& ſi quis. ſupra ſi quis caut.& l. exilium. infra de in-
terdict.& releg. Vigeſimoprimo, is etiam qui domicilium non habet in eo loco vbi tutela gerenda eſt, excuſatur à tutela. l. vlt.& I. iuriſ- peritos.§. vlt. hic.& llldem Vlpianus. F. vlt. quæ lex male ver- ſa eſt, in ea legendum eſt, vtrunque, vbi interpres vertit alter-
utrum. Ex huiuſmodi cauſis,& aliis ſimilibus, volui tantum
præcipuos attingere. Excuſatur tutor vel curator à tutela, vel cura. Ex ſuprad ctis naſcitur quæſtio quæ tractarur in d. l. ſpa- donem.§. qui iure. hic. an coaceruatæ aliquot ſpecies imper- fectæ quas recenſuimus excuſationem àtutela præſtent. Di- ximus ætatem ſeptuaginta annorum excuſare, numerũ trium liberorum, numerum trium tutelarum. Ponamus quendam ſexaginta annorum eſle, eundem duos liberos& duas tutelas habere, an excuſabitur à tutela? Videtur hoc caſu excuſatio competere ſecundum illud vulgare dictum, quæ non proſunt ſingula multa iuuant:& tamen dicitur in d.. qui iure. ob tales ſpecies imperfectas excuſationem non competere. Notan- dum eſt præterea quamuis ob dictas cauſas excuſetur tutor, tamen ſi ob tutelam alicui, qui teſtamento datus eſt tutor, ali- quid legatum ſit àteſtatore, ſi ſe excuſauerit àtutela, legatum non debere conſequi. l.legararius.& l. ſeq. l. neceſſarios.& l. amiciſſimos. hic. quod tamen cum exceptionibus in dict.l. ex- preſſis accipiendum eſt.hactenus de cauſis excuſationum, ſe- quens lo cus huius tituli eſt De hus qui ſe excuſare non poſſunt. b
X eorum numero eſt libertus, ſi libertus tutor datus ſit à
patrono liberis ſuis, ſe excuſare non poteſt, habet tamen hic caſus plures diſtinctiones. l.liberum. l. nequaquam. liiuriſ- peritos.. vlt. l. Titius.§. vlt. hoctit. Is etiam qui promiſit patri liberorum ſuorum ſe turelam ſuſcepturum, id munus detre-
ctare non poteſt, etiam ſi alioqui iuſtam exceptionem habeatr.
ni extant duo tituli, huic noſtro reſpondentes. ⁴ᷣ hos omnes hic explicaturi ſumus, quod ad pri-
mum attinet, Vbi pupillus educari debeat, Vm quæritur vbi pupillus educari debeat, id à prætore cauſa cognita ſtatuendum eſt. l.. C. eo. Id decretum prę- toris locum etiam habet, quamuis pater pupilli hac de re ali-
quid ſuo teſtamento ſtatuerit. Poteſt enim prætor ab eius vo-
luntate iuſta ex cauſa recedere. l.i. hic. In hac cauſæ cognitio- ne habenda eſt ratio ſuſpectarum perſonarum, ne apud eos educetur. I. ſi diſceptetur. hic. Inter has autem perſonas, de quibus quæri poteſt apud quas poſſint aut debeant pupillie- ducari, præferenda eſt mater ceteris. l. 1. C. eo. tit. modo ma- ter vitricum non induxerit, vr ibidem dicitur. quid ſi nolit o- nus ſuſcipere is, apud quem educandus eſt pupillus? Apræto- re cogendus eſt, l.1,§. quantus. hic.& l. 1. C. eo. Alius locus hu- ius tituli eſt
b Dealimentis pupilbo præſtandis. I- primis notandum eſt tutorem cogi ad alimenta pupillo ſuo præſtanda. l. I. C. eod. tit. modo ſufficientes facultates habeat pupillus: pupillum enim de ſuo alere tutor non cogi- tur. l. 3.§. vlt. hic. Quid ſi abſens ſit tutor& interim conque- ratur pupillus apud prætorem de alimentis, quid ſtatuendum
erit? d traditur inl. vlt. huius tituli. Eſt& mirabilis in ea lege
ratio. Ratio decernendi aduerſus abſentem eſt paulo alienior Aiure communi. Hincigitur notandus eſt locus communis de abſentibus conueniendis& damnandis, quod exigit vrili- tas pupillorum contra rationem iuris communis: ium ptus autem factos in alimenta pupilli turor imputabit in ratione
reddenda adminiſtrationis ſuæ in iudicio tutelæ. l.z.& 4. hic.
Idem dicitur in l. 2.& l. vlt. C. de aliment. pupillo præſtandis.
Audiendus autem videtur pupillus, ſi dicat, ſe alitum non
fuiſſe, quod tamen probare debet. lxvlt. C. eod. Decretum au-
tem prætoris tutorem tutum reddir, vt non ſit diſceptandum
an patrimonij pupillaris facultates exceſſerit tutor necne: tu- tius ergo eſt tutorem adire prætorem, cum de modo alimen- torum quæritur, modo is prætori non obrepſerit. l.2. hic. Nec Patris quidem voluntas excuſat tutorem dolo malo verſa-
Ium. d. l.2. hic.& l.z2. C. eod.
IN TIT. III. LIB. XXVII. PaNbEer. b DE TVTELæ ETRAT. DisTRaHINM. 98 fle titulus tres habet partes, prima eſt de tutele actio Pne, ſecunda de actione rarionũ diſtrahendarum, ter- Vtia de vtili actione curationis cauſa. Videamus pri- mum deactione tutelę directa, prima parte huius ti.
mentis pupillo præſtandis. In Codice Iuſtinia-
307
4
2 Nleg,non tantum Re 5 Iſpadonem.§. 1. hic. In Codice Iuftiniani ſequitur titulus, ſi u nobilibus aciaitan 15 tutor aut curator ex falſis allegationibus excuſat. ſit, de guo Deactione tutele directa Herkk⸗KL’lrdi⸗. hic aliquid dicemus. 1. 1. i AKaf. 3 loal ℳ 05,— Hic primæ parti reſpondet titulus Codicis, arbitrium tu- uſta cauſ excula lie ITIF EXIII. IIB. v. C 1 Itelæ. Arbitrium autem turelæ, vt id intelligant tyrones ällo. loropter iee u 81 Tyr:. Pro actione,& iudicio tutelæ accipitur. dabatur enim arbiter cercula. rut zeiuga ORAVTGVRATOR. vel iudex tutelæ iudicio. Hinc Cicero inſectatur lureconſul- ndist; eki culbuis 98% X hoctitulo notandum eſt, ſi tutor ex falſis al d0s nratdnep r Mutena, quod tot feculis definiti non po- amnelſe: hac caimꝗ vi⸗ AE 3 dumeſt. itutor ex 2 ah cuerint, vtrum rem vel litem, athitrium veliudicium dicere o- le debitolé elef f SLdcgauloubus excuſatus uerit, cum mihilomi- porteret. Primus igitur locus huius actionis eſt,
nu locus eſſe non 4 4 ꝗ WeN nas niele periculum ſuſtinere. Ipſo enim iure 1
ufl e r Hc,, Aden exculatus non eſt. Notandum eſt etiam, hoc b 22 ,e ue
et pupilli daer 4 n b 2 h ius ſingulare elſe. Nam alias cum ob fallisal. Quid veniat in hociudicium tutele
Pxn Cdtine cmih, waeredef iaſtnitenna lleſtiwonincerehgio iudleznrisjpſ Nprimis in hociudicium venit, vt tutor rationem reddat ürimas owige afii 29 eumtrieste den Phuſte 5 ne a'e ideo opus eſt aduerſus pupillo adminiſtrationis ſuæ adminiſtratæ, vel neglectętu- — cod i. Eia 5 intelligen d3 5 17 1l mee 1 üef nfradere iudic. Etita rtela.l...hic. Deinde in hoc iudiciuin venit dolus& culpa, nec aicacis. tulunch. ancic. 3 3 e3t totus Ille titulus u iniani, ſi ex falſis inſtr. lata tantum, ſed etiam leuis. l. quicquid. C. arbit. tute. Egota- cxtolis de era iuß men excepi duos caſus ſub ti.de admini. tut. In rationibus ex- „440,-1. 3 rlocse, 1 1 T. 1 LIIB XXVII igendis,& prædiis ex pecunia haßilati comparandis leuem iſi conti 2 14. B. X.. culpam non præſtat turor. l.z2. C. art it.tut.& l. qui repertoriũ.
. al PA NDECT. ſupra de adminſtr. tut. quia in prædiis comparãdis„R& rationi- a locofi usa i9 VBI PVPILLVS EPDVCARI VEIL bi exigendis bru Jenn ous Julſqus fall poreft Non ergo
ann m S cer-e⸗— AMORARI DEBRAr. ob leuem culpam hoc caſu tutor damnandus eſt.
ter licc 1 Cc 4

305 Franc. Duareni(omment.
Hoc etiam iudicio petitur, vt tutor reddat pupillo rationes actus ſui, rationes ipſas ſeu codices tationum& actionum.l.1. 5. offic. hic, Tutor enim tabulas ſeu codices cõficere debet a- ctus ſui,& finita tutela pupillis ſuis illas reddere. Sed ad qd ꝓ- ſunt pupillis hæ rationes, ſiue codices rationum? Conducunt pupillo, vt ex iis cognoſcere poſſit, quantum à tutore ſit red- dendum ſibi ex ca adminiſtratione, ex his bonis, quæ admini- ſtrauit tutor. Modus enim patrimonij ex inuentario perſpici- tur. l.1.& l. vlt. C. arbit.tutel.
In hoc etiam iudicium veniunt res depoſitæ& comm oda- te.l.ſi tutor.hic.Si pater pupilli antequam decederet, res quaſ- dam depoſuerit apud tutorem vel curarorẽ, aut ſi quid com- modauerit, id reſtituere hacactione tutor tenetur: ſed qua ratione tutor tenetur propterea actione tutelæ cum contra-
.*.. 5 ⁴ xerit cum patre pupilli, cum tutor nondum eſſet? Actio tute
læ bonæ fidei eſt. Quid autem æquius eſt, quid bone fidei ma- gis conueniens eſt, quam vt tutor pupillo luo reddat quod ac- cepit à patre,&t quæ poſſidet quauis actione repeti? Nam ſponte reſtituere tutor debet, quæ ſpectant ad commodum pupilliidem dicendum eſt, ſi pecuniam acceperit, vt redderet res apud ſe depoſitas& commodatas. d.l. tutor. poſſet etiam condictio ob turpem cauſam competere pupillo aduerſus tu- torem, ſi ſtricti iuris actio eſſet, quæ tamen actio ſeu condi-
ctio ineſt bonæ fidei iudiciis. argum. l. vlt. ſupra de condict. ob turpem cauſ. Quxritur an geſta poſt pupertatem in hociudi-
cium veniant? Hæc quæſtio tractatur inl. ſi tutor. hic. vbi di- citur eum non teneri niſi de his, quæ ita connexa ſunt priori
adminiſtrationi, vt diſſolui non potuerint. Idem dicitur inl.
Tutor. C. arbit. tutel. Alia quæſtio hic tractatur. Pupillus agit ....„. 2 tutelæ actione. is contendit omnia bona ſua retineri atutore,
ſibi nullam pecuniam ſupereſſe ad litis ſumptus, an audiendus
ſit pupillus, ſi petat interim ſibi ſumptus miniſtrari?& in LIm- peratores. hic, dicitur tutores hoc caſu non debere cogi mini- ſtrare ſumptus pupillis ſuis niſi forte plane conſtiterit eos de- bere. Hodie alio iure vtimur, ſi monachi contra abbatem
ſuum conquerantur. cap. ex parte. extra de accuſat. ſed alia ra-
tio eſt pupilli& tutoris, quia monachus alendus eſt exbonis monaſterij, pupillus autem exſſuis tantum bonis alitur. hæc de primo loco huius actionis.
Cui& aduerſus quem detur hæc acrio.
H-= actio datur pupillo aduerſus tutorem: datur etiam hæredibus ipſius pupilli in hætedes tutoris. leg. tutela. C. arb. tutel. Huc pertinet titulus C. de hæred. tutor. ex cuius tit. l. 1. 2.& 3. ius fingulare notandum eſt, quod quamuis tu- tor cogatur præſtare culpam leuem, hæredes tamen eius la- ram tantum culpam præſtare coguntur, niſi forte aliquid ad eos peruenerit, alias autem regulariter obligationis cauſa& conditio hæredum gratia non immutatur. l.z.§. ex his. de ver. obligat. Datur autem hæc actio in plures tutores in ſolidum: quod tamen intelligendum eſt, vt diximus ſupra ſub ti. de ad- miniſt. tut. cum exceptionibus, ſi vnus conueniatur nomine plurium perſonarum. datur enim exceptio diuiſionis, ordinis & cedendarum actionum, quo te remitto: de quibus omni- bus loquitur hic Vlpianus in l.1.§. nuns tractemus. hic. Non eſt hac de re alius locus in iure notatu dignior, vbi legendum eſt: Si ſoluendo tutores ſint,& delenda negatio non, in nouis ex- amplaribus. Alius eſt locus hic pertinens in l. ſi ex duobus. hic. L. interdictæ. C. arb. tutel. Vnum hic norandum eſt, cum ab v- no pupillo plures tutores conueniuntur, licet diuerſa ſint do- micilia, coram vno iudice omnes conueniri debere. l. omnes. C. arbit. tute.& huc pertinet titulus, ex quib. cauſ. ad eundem iudicem eatur. Ratio aurem huins iuris ſumitur ex l. cognitio. infra de libe. cau. ne diuerſa iudicia ex eadem cauſa oriantur. Quxritur de filiofam. an hæc actio detur aduerſus filiumfa- milias.& I. C. in l. i.& z. huius tit. oſtendit etiam aduerſus fi- liumfamilias hanc actionem dari, quia ſicut paterfa. ita filiuſ- familias ex omni obligatione tenetur.l. filiusfam. de oblig.& act. niſi in quibiidam caſibus exceptis. Pater autem quatenus in peculio eſt tantum tenetur. dd. ll. Ex quibus autem cauſis teneatur di- ximus ſupra ſub tit.de admi- niſtr. tuto.
Quando competat hec tutelæ actio.
Tcertum eſt ante tutelam finitam non dari. l. niſi.&l. f
tutor Reip. l. ſi pupillus. l. eum adhuc. hic. Ceteræ tamen actiones interim poſſunt intendi. d. l. ſi tutor§. vlt. hic. Quæ- ſtio tractatur de præſcriptione temporis, an præſcriptio ob- ſtet agenti actione tutelæ?& dicitur non obeſſe. l.tutores. C. arb. tur.& l. neque. quib. non obſt. longi tempo. præſcr. Hæc actio in quibuſdam caſibus ceſſat. In primis ſi ab vno extuto- ribus ſolutum ſit.l. ſi ex duobus. hic. quamuis tranſactio cum vno facta alteri neque proſit neque noceat, ſolutio tamenab vno ex tutoribus facta ceteros liberat ab hac actione. l. 2. C. de tranſact. Secundus caſus eſt, ſi probatum ſit nomen àno- uiſſimo curatore..ſi probarum. hic. exempli gratia, Turorin collocanda pupilli pecunia non elegit idoneum nomẽ, iq eſt, idoneum feneratorem. finita tutela curator probauit hocno. men. Hoc caſu iuſta eſt defenfio tutoris, ſi is conueniaturh. nita tutela à pupillo huius rei nomine. Exiſtimarem tamen poſſe ſuccurri pupillo per reſtirutionẽ in integtũ, ſi alitertem ſuam ſeruare à ſuo curatore non poſſit. Nam non tantum mi. noribus, ſed etiam maioribus ob iuſtam cauſam ſuccurritut hoc beneficio reſtitutionis in integrum ex generali clauſula edicti prætoris: Ex quib. cau. maio. Et ſi qua alia iuſta cauſa mihi eſſe videbitur. De prima parte huius tit. vidimus: nuncvi- dendum eſt de ſecunda.
De actione rationum diſtrahendarum.
Hæ* quoque actio datur pupillo ad uerſus tutorem ſicm & ſuperior, ſed differt actione tutelæ, vt ſpecies à gene- re. generaliter enim actio tutelæ competit ob adminiſtratam turelam, vel neglectam. Hæc vero actio ita demum datur, ſi tutor interceperit aut interuerterit bona pupilli. l. ⁊. hic. Ra- tiones diſtrahere, verbum eſt iuris antiqui opinor, quod tamen
alibi non legi. Rationes autem diſtrahere idem eſt, quodra-
tiones diſpungere, quod frequenter in iure ciuili reperitur. Hæc actio etiam in eo differt ab actione tutelæ, quod hæcin ſimplum detur, illa vero pœnalis eſt,& in duplum. 1. 2.§. vlt. hic. Et in hoc duplo de rationibus diſtrahendi‚ rei etiam perle- eutio continetur.
Præterea hæc actio datur hæredibus, non autem in hære. des. l.1.§. vlt. hic. quia pœnalis eſt. l. 1.§. rationibus, vſque adf- nem. hic. ſequicur tertia pars huius tit. in qua tractatur
De vtili actione curationis cauſa.
Ec eſt tertia actio, quæ dicitur vtilis curationis cauſa. in Irubr. hec actio eſt negotiorum geſtorum, quæ datur mi- nori aut furioſo, aduerſus curatorem. l. niſi. hic. Sed cur vtilis actio competere dicatur non directa? Directa actio negotio- rum geſtorum non competit aduerſus curatorem nec cura- tori. l. curatoribus. C. de negot. geſt. quia actio negotiorum geſtorum ex edicto præroris ei datur, qui vltro aliena negotia geſſit, nec puto prætoris edictum perfectum eſſe. l.i. ſuprade neg. geſt. Et in eo edicto de neg. geſt. loquitur de eo, qui gerit abſentis negotia, curator vero vt plurimum gerit negotiami- noris præſentis. Cum ergo nulla actio propoſita eſſet obad⸗ miniſtrationem curatoris, vilum eſt iuris auctoribus ſufficero actionem vtilem neg. geſt. idque propter vtilitatem non di⸗
rectam, quæ ex mente, non verbis edicti naſcatur. Aliud erxs-
plum huius actionis eſt in l. Joſthumo. ad fi. huius tituli.
rTI T. IIII I. I B. XXVII PANDEGr.
DE CONTRARIA TVTELE,&c.
ꝑ Nquibuſdam liris ita legitur, de contraria&v⸗ tili actione turelæ, ſed in noua editione melior ceſt lectio. Sub hoc igitur tit. agitur de actione tu-
83 8 telæ contraria, quæ datur tutori aduerſus pupli-
Dlum ex hs cauſis, de quibus hic loquitur VIp.ial.
1. Quia contra, id eſt, viciſſim datur. De hacactione videndum
eſt. Primus locus huius actionis eſt, in quo quæritur, Ex quibus cauſis hæc actio contraria competat.
Nprimis hæc actio contraria datur tutori aduerſus pupil
lum, propter ſumptus à ſe factos in adminiſtrationem 1 telæ

A.hnir 3
eKdeſeaoma lpte .* Lrhn. Perreſtimmionéin Gnda norib mäant dus ob iuſtan cag 4 nonis in integ e 4
ationum diſtrahendnn
0 darur pupillo adderſa unn
ſteractione tutelr n io tutelx competihꝛtn m. Hxc vero ꝛciointena nteruerterit dona poyillu am eſt iats antiqui opda acsautem diſtrahereitentt uod frequenter in iueci- dffertadactione tutrle,g ropcnalseſt,&in duple
eracionibus diſtrahendhrit
datur hæredidus, nonu Wnals eſt. l...§. xationba ia paus huius tit. in quauat aiuue curationu cuſ 0, qux dicitut vtilis curuiu dnegotiorum geſtorumſu lus curatorem.nili h 6 ur non ditecta: Direckuce ompetit aduerſus curuotasi
de vegot. ge ſt. quiaactongn
xrotis eidatur, dui einuirs sedictum petfectume ab”
o de neg. geſt oquiute tot veto vi plurimum bi ergo nulla cdio 2*— oris, vilum eſt iurs au 2
eſt. idque proptel 12 on veibis edictinaſcall-
*
din„Poſthumo.a
caulis= 7 um datu, Delou
2 Tut. Detutor. Sꝓ' curat ori9.
delæ. I. 1. hic. Petit etiam tutot vſuras& acceſſiones. I.3: hic. Quid ſ ſumptus à tutore facti excedant facultates ipſius bu- pilli? Hoccaſu nihilominus refundentur tutori, ſi modo tutor iuſtam cauſam illas faciendi habuerit. d. l. z. hic. Hinc tracta- tur quæ ſtio eulgo agitari ſolita. Quid ſi tutor cum nomine pupilliageret, fuccubuerit, an expenſas litis tepetere poſſit à pupillo, hacactione contratia tutelæ: hic diſtinctione vren- dum eſt.Si tutor iuſtam litigandi cauſam habuerit, certum eſt cas expenſas tepetere poſſe: nec obeſt ei quod ſuccubuerit: ſufficit eum bona fide egiſſe. Huc pertinet l. quoties. 5. ſicut. ſupra de adminiſt. cut. l3§. ſufficit. hic.. ſumptus. C. de admi- niſt. tut. Sufficit quod vtiliter geſſerit, licet effectum non ha- buerit.l. ſed an vltro.§. 1. de neg. geſt. Alia quaſtio naſcitur er ſupra dictis: quid ſi res in quam ſumptus fecit tutor perierit, in rerum natura non ſit? Et nihilominus dicitur pupillum illos ſumptus refundere tutori debere. d. l. 3.§. ſafficit. hic. Hæc Prima cauſa ob quam hæc actio datur turori aduerſus pu- pillum. Altera cauſa eſt, ſi tutor obligauerit ſe, aut bona ſua pro Ppupillo, vt liberetur. l.vlt.& l. z.§. contrarium. hic. Aliud di- cendum eſt, ſi tutor aliquid ſoluerit pro contutore ſuo. N am hoc iudicium contrarium tutori non competit huius rei no- mine aduerſus pupillum. d.§. contrarium l.i. C. de contra. tut. indic.Et quod magis eſt, hoc iudicio tutelæ contrario non po- teſt cogi pupillus ad cedendam actionem, nec pupillus etiam id poteſt facere, etiamſi id maxime velit, vt oſtendit Modeſti- nus in l. Modeſtinus. infra de ſolut. Si quis ſoluerit pro ſuo correo, vel contutore, debet in ipſa numeratione petere ſibi cedi actionem: poſt ſolutionem autem id facere non poteſt, quia ſolutione facta nulla actio ſupereſt, quę cedi poſſit. N am er ſolutionem vnius ſublata eſt omnis obligatio: vterque li- her den ea ſolutione. Quomodo igitur ſuccurretur tutori, qui pro ſuo contutore ſoluit? Datur ei vtilis actio, qui ſolidum ſoluit. Hoc eſt intelligendum niſi is dolo malo ſolidum ſolue- rit, vt dicitur in l..§. nunc tracte. ſupra tit. præcedenti. No- tãdum eſt in ſumma, ſi ex alia cauſa qua tutelæ aliquid debea- tur à pupillo tutori, eum non poſſe hoc iudicio illud conſe- qui. l.1. S. hoc iudicio. hic. Niſi forte tutor exactionem debiti ſui diſtulerit ob tutelam, ne eſſet moleſtus pupillo: hæ ſunt cauſæ,& ſi quæ ſint ſimiles ob quas datur hæc actio, none- nim omnes recenſuimus. Alius locus eſt huius tituli„in quo tractatur
De qualitate huius actionis. Ec actio dicitur prætoria, argum. l. 1. his verbis prætoer Lontrariam induxit actionem,&c. Præterea hæc actio
eit perpetua. l.3.§. vlt. hic. eſt enim rei perſecutoria. Hæc de
contraria actione tutelæ directa. Quædam de vtili dicendum eſt, vt rubricæ ſatisfaciamus. 1
De Vtilicontraria actione tutelæ. Ctio contraria tutelæ competit in primis tutori aduer- A ſus pupillum, vt diximus, l... 9. hæc actio. hic. Competit etiam ei qui protutore negotia geſſit& curatori. Ego autem hic complector ſub contraria actione etiam actionem vtilem tutelæ. 1 Hæc contraria vtilis negotiorum geſtorum actio compe- tit minori, furioſo,&c. contra curatorem. Finito officio tute- læ aut curatelæ hæc actio competit. L.I.§. finito.& l. 4. hic.
TIT. v. L. IB. XXVII b PANDECrT. DE EO GVIPRO TVT. PROVE-
VS hoctit. tractatur de actione, quæ dicitur yprorutelæ actio. Videndum igitur in primis 3 ☛ de perſonis. Deinde ſimul videbimus de cauſis.
Cui detur hac aclio.
Ecadio darur impuberi cuius negotia geſta ſunt, ab eo T 4 zai Motutoregeſſit. vel per errorem, vel finxit ſe tuto- 5 meſſo. Quja hoc calu actio tutelæ cõpetere nõ potuit, opus uit hacactione. I. I. hic. Hæc igitur actio datur impuberi.l. i. 59 gas quaf. Opertet autemm cum eius ætatiselie; quapo-
. 5 95 teſt ei tutor dati, vt eihec aco detut, alias non ei Jabitur, ſed alia actio. ſcilicet actio negot. geſt. Deinde hæc actio da r ali- quando aduerſus verum tutorem, fiis ſetutorem eſſe ignota- uerit,& nihilominus in co errore tutelam geſierit. J. quæro. hic. Quemadmodaum in conditionibus impſendis requl imus ſcientiam. l.2. de condit.& demonſt. ita& hoc calu ſe jentiam requirimus. Præterea in L.1. C. eod. dicitur,& aduerſus mulie- rem hanc actionem competere, quæ tutelæ capax non eſt. Quid ſi ſeruus tutelam gefferit? Et ſi ſeruus ipſe tutelam geſ- ſerit, Iuriſconſultus in l.. hic, ait.§. i. hanc actionem dariad- nerſus dominum. V
Quando haæc actio detur. [£cactio datur eriamſi nondum finita ſit tutela, cuius L Ateiratio eſt, quia re vera nulla tutela eſt. I..§. cum vero. hic. Quæ in hanc adtionem weniant.
Ioe ſocheium veniunt ea omnia, quæ in iudicium tutelæ Lvenire ſupra diximus. l. 1.§. vlt.& l. penult. hic. Quamuis quod diximus verum ſit, tamen reperitur duplex dfferentia inter hunc protutorem& verum tutorem. Prior differentia eſt, quiais qui protutore negotia gerit, non poteſt rem pupilli vendere, quæ à vero tutore vendi Poteſt. l.2. hic. Deinde rem in iudicium deducere non poteſt proturor, quod poteſt verus
tutor. l. 1. C. eod. TIT. VI. LIB. XXVII PANDECT. QOD FAILSO TVTORE
7 95 edicto his proſpicitur, qui à falſis tutoribus alluntur: duplex autem remedium competit ei, qui falſi tutoris auctoritate accedente cum pu- pillo contraxit. Primum eſt reſtitutio in inte- Jgrum ex tribus cauſis.
eum faſum tutorem eſſe. l.. hic. Sec
5 28 2
„quæ ei datur 1 rem m eſſe menti- tus eſt.l. nouiſſimo. hic. Si aut em ahſit dolus à falſo tutore, hec actio aduerſus cum non datur, ſed recurrendum eſt ad reſti- tutionem in integrum. l. falſis. hic. 4
Eſt etiam alia actio, quæ datur aduerſus eum cuius dolo 6 tutor falſus auctor factus eſt, licer aduerſus turorẽ fal- ſum hoc caſu actio non detur, cum dolo carear.l. huius actio- nis, hic. ex l. ². huius ris. obiter notandum eſt h—
re& per tuitionem Prætoris, plærunque oppo ni duo ipſo iu- 11I. VII. LIB. XXVII.
A NDECT.
DE FIDEIVSSORIBVS ETI NOME NATORIB. TVTORVM.
89 lo titulus duas partes habet, prior eſt de fide= Siuſſoribus& nominatoribus turorum. Poſte- rior eſt de hæredibus tutorum. Ad priorẽ par- tem quod attinet, notandum eſt, fideiuſſorem non minus quam rutorem obligari, etiamſi de vſuris quærarur. 1. 3. hic. nec refert, an per ſtipulationem le- gitimo iure concepram fideiuſſor obligatus ſit. l. cum oſten- dimus.§. vlti. hic. Eſt ius lingulare propter fauorem pupillo⸗= rum. Fideiuſſor enim non aliter obligatur quam per ſtipu- lationem legitime conceptam. l. ſ.§. fariſdatio. infra de verb. oblig.& l. blandi tus. Q. de fideiuſſoribus. Et tamen hic obli- Batur, ſi nominatus ſit à teſtatore& non contradixerit. Ea.- dem cauſa eſt affirmatorum„ſed dubium non eſt, quin hi al- firmatores obligentur, vt fdeiuflores ipſi: quamuis per 04 mnia hæc obligatio non ſit ſimilis fideiufſoriæ obligationi Nam fideiuſſor ſemper tenetur,& affirmator nontenetur, ſi idoneus fuerit prinvipalis tempore affirmationis, vel in eo
2 8— 5 8 3 3 2 4 8 2 44
falſus, vel malus dolus non fuerit. Hic locus diligenter no-
tandus eſt de aſfirmaroribus: alius fimilis eſt in l.& elegan- ter.§. vle.& lſe quenti. ſupra de dolo. Nominator etiam con-

—
———
—
—— 2 d
3 ͤͤͤ——— ———— ſſ— 4—— 4n——— 4———————————————— ——— 3* 4—*—— ͤͤͤ—— 4 4—„—.—— 4 2 4—* 3. 3—————————;;———————— 4——— ————————————————————*—————————————— — 3————— 3 5—— ͦ—õÿʒ——— 3.—— 2————— 4 ——— S lhatheteheeade 2.—. 8——. 1— 4——— 3 ——————— 4 3 3 2 1.———————— ————-—————————— 4s————— ————————————————————— 3 1u A———— 8 S——————————————*——————— 4——— 3 ————————————;——— 3———— 5—— 1 ——————.————.———-————..——— 8— 2 1— ———————— 2—————————*——*— 8—— reereer e .— 4 ₰———————-———————————————.————— —————;y—*— 5—.———=————————.————. 6 —————————————————————————————————“ ——.——————-V————õ——õÿ—— ————. ¹—..——— 2 ——
4 10
ueniri, poteſt, qui idoneos non nominauit. l. z. hic. De his no-
minatoribus aliquid etiam dicemus infra ti. ſequenti, De ma- iſtratibus conueniendis.—
De his fideiuſſoribus notandum eſt, eos ita demum con- ueniri debere, ſi excuſſæ fuerint prius facultates tutoris. Huc pertinet Conſtitutio Nouella laſtiniani de fideiuſſoribus eſt Nouel. 4. Hodie moribus noſtris ſolet in obligationum in- ſtrumentis adiici clauſula, qua beneſicio ſuo fideiuſſor, ſcili- cet, beneficio diuiſionis renunciat.
Deinde animaducktendum eſt, reo ſoluente, tutorè ſcilicet fideiuſſorem liberari. l.z. C. eod. Quid ſi plures fideiuflores ſint an linguli in ſolidum conueniri poterũt, an vero pro par- te quiſque ſua tencatur Hæc quæſtio tractatur in l. pupillus. hic.vbi ius ſingulare: quia plures fideiuſſotes in ſolidum con- ueniri poſſunt. Diuidetur tamen inter eos actio, ſi omnes ſoluendo ſint, vt dicitur in. ſ ſideiuſſores.infra de fideiuſſor. Idque continetur oratione Dioi Adriani: ſed hic ius ſingulare
eſt. Quod non niſi ex per) z8ua. Hæc verba obſcura ſunt, ſed dilu- fra rem pupil.ſal. fore. Diuiditur
cidius explicantur in l. vlt. in B Altera
igitur inter eos actio: alias in ſolidum conueniuntur. pars huius tit. eſt b De heredibus tutorum.
A³Bhacre ſunt ſinguli tituli in Codice luſtiniani. Licet au- D cem tutela mortuo tutore ad hæredes eius non tranſeat, co tamen mortuo hæredes eius tenentur. J. curatoris. C. de ne- got.geſt. ſicut& curatoris hæredes tenentur. Sed quomodo teneantur tutoris hæredes quæritur. Hic diſtin guendum eſt. Nam in primis ſi lite conteſtata cum pupillo tutor deceſſerit, hæredes eius eodem modo tenentur, quo tutor ipſe defun- us ſine vlla diſtinctione. l.vlt. hic. idem dicitur in I. alio. C. de in lirem iurand. Si vero lis conteſtata non fuerit cum tutore defuncto,& conueniatur hæres tutoris ob adminiſtrationem tutelæ, hoe caſu ob dolum defuncti& latam culpam hæres tenetur, non autem ob leuem culpam. l.1. C. de hære. tutor. i- dem dicitur in l.curatoris. C. de neg. geſt. Quid ſi hæres ipſe culpam admiſerit quid dicemus?& luriſconſulti in l. 1.& leg. cam oſtendimus. hic. aiunt, hæredem tutoris ob dolum ſuum, & culpam conueniri poſſe.
TIT. VIII. LIB. XXVII. PANDECT.
DE MAGISTRATIB. CONVEN.
Vʒ hoc titulo tractatur de actione, quæ iure prodita eſt, aduerſus magiſtratus, quitutores . idoneos non dederunt, velſatiſdationem non B3² exegerüt: magiſtratus enim municipales hoc D nomine tenentur,& ita accipi debet§. vlt. In- ſtitut. de ſatiſdation. tutor. Quod hic dicitur de magiſtratibus, non debet intelligi de maioribus magiſtratibus, ſed de mino- ribus. Non enim datur actio aduerſus prætorem, aut præſidẽ, Scc. ſed aduerſus magiſtratus municipales tantum, qui hanc ſa- tildationem exigere ſolent, licet non ſemper tutores dent,& hoc rectè explicat Theopbilus in Inſtiturionibus, in d.§. vlt. Idem dicitur in l. magiſtratus. C. eod. 5
Nominatores aurem ſunt, qui nomina eorum, qui tuto-
res eſſe poſſunt, ad prætorem aut præſidem, aut alios ma- iſtratus qui ius dandi tutoris habent, detulerunt. Et hoc caſu datur aduerſus eos nominatoris actio. Idem dicitur in 1. Emilius. fupra de adminiſt. tut. De hac actione per- locos
communes tractandum eſt, Cui& aduerſus quem dAdetur hæc actio.
Ha*⁴ actio in primis eis competit, qui in tutela vel eura- tione fuerunt,& eorum hæredibus. l. 1.§. non tantum.
hic. Quæritur an hæc actio detur ei, qui ſolidum ſoluit pro contutore ſuo. Et lureconſultus inl. proponebatur, hic. ait non dari: quia hoc ſenatuſconſultum pertinet ad fauorem pu- pilli, alias durum eſſet pupillum teneri. At hic ille fauor ceſſat. mirum ergo non eſt, ſi dicatur eo caſu magiſtratum conueni- ri non poſſe. Hæc actio datur aduerſus magiſtratus municipa- les, vt dicitur in§.vlt. Inſtit. de ſuſpect. tut. licet deeretum prę- toris interponant. Soli autem m agiſtratus tenentur non fide- iuſlores, qui rem pupilli ſaluam fore promittunt, vt dicitur in
Franc. Duareni Comment.
L.i.hic. Decuriones aurem dicti ſunt, quod publici con ſilij raria, decimus quiſque cooptabatur in ſenatum, vimibhiw- detur. l. pupillus. de verb. ſign. Sed quid ſi plur es magiſtratus ſint, an cõtra omnes in ſolidum dabitur hæc actio? Hæc quæ- ſtio tractatur in l. magiſtratus. hic, ſi plures fuerint in dolo in ſolidum tenentur, ſi in culpatantum, dicitur aduerſus do⸗ diuidendam eſſe actionem.idem dicitur in l. 5. L. o. ti. Quid ſi conuenerit inter eos, vt vnus periculũ ſuſcipiat? lureconſin 1. 1. S. ſi inter. hic ait, hanc conuentionem non obſtare quo- minus in ſolidum conueniãt ſinguli eorum. eſt enim hicjus publicum, quod priuatorum pactis immutari non debet. i.ius publicum. ſupra de pact. Hinc igitur notandus eſt locus com- munis de iure publico. Quid dicemus de hæredibus magiſtta- tuum? an idem dicemus quod de tutorũ hæredibus diximus? Iureconſ.in l. 4. hic.& l.lImperator. in 1. 2. C. eod. oſtendunti. dem dicendum eſſe de hæredibus magiſtraruum, vt ob dolum tantum& latam culpam tencantur. Alius locus huius actio- nis eſt, in quo quæritur, 3
Qucæ ſit cauſa& finis huius adtionis.
Rimum datur hæc actio aduerſus magiſtratus, qui negſe- Drum tutorem idoneum dare. l. 1.§. magiſtratibus, hic, ſed ita demum tenentur magiſtratus, ſi moniti non dederint d. l. l. hic. Secundo ſi ſatiſdationẽ non exegerint. d..§. magi ſtratibus. hic.Finis autem huius actionis eſt, vr damnum quod
ſubiit pupillus ei ſarciatur. d. l. I.§. magiſtratibus. hic. De qualitate huius actionis.
Ctio turelæ vtilis dicitur in l. vlt. hic. Eadem actio in ma- giſtratus datur quæ in tutores, ſed vtilis tantum, vt dici-
tur m l. 1. C. eo. de magiſtratib. conuen. quia directa actio hoc caſu competere non poteſt. Deinde hæc actio dicitur ſubſi- diaria, quia non datur niſi prius excuſſis facultatibus omnium tutorum, fideiuſſorum,& nominatorum. l. aduerſus. C. cod. Excipiuntur tamen tutores, quod diligenter notandum eſt, ui ſoluendo non ſunt, vt dicitur in l. i.§. vſque adeo. ſupra de tutel.& ratio. diſtra. Obiter hic duo notanda ſunt exl. 1§.i hic. de ſtipulatione ſiue cautione, que à tutoribus exigitur pu- pillus ipſe ſtipulabitur, ſi fari poſſit, ſi vero fari nequcat. ſerums eius ſtipulabitur. qui ſi deſit, adhibebitur ſeruus publicus: ſi& is deſit, magiſtratus pupilli nomine ſtipulabitur. Eſt locuscõ· munis de ſtipulatione alteri facta contra iuris communis re gulas propter pupilli vtilitatem. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. infra de verb. oblig. Deinde notate exl. vlt. C. cod. actionem dari aduerſus tabularios, ſi quid ab iis quod ad damnum pertineat eius, pro quo ſcriptum eſt inſtrumenrum omiſſum erit, alias ſi dolus malus eorum interuenerit, dabitur aduerſus cos actio falſi: fallum enim ſine dolo committi non poteſt. l.nec exem- plo. C. adl. Cornel. de fal. b 5
T I T. IX. I. 1 B. XXVII. PaNDECT.
DI REBVS EORVM QVISVI
TVTILA,&c.
V hoctitulo extat ſenatuſconſultum, quod inten pretantur Iureconſulti. Pertinet autem hocſena- Je tuſcõſultum ad alienationem rerum pupillarium, 3quæ prohibetur niſi decretum prætoris cum cau, ſæ cognitione interuenerit. Verba ſenatuſconſulti extant in!, 1. hic. De his autem orationibus principum, quæ pro ſenatuſconſultis habentur, alias diximus. Quod autem pertinet ad hoc ſenatuſconſultum, ego in certa capita,& loco congeſſi, quos ordine videbimus.
Qua alienatio probibita ſit.
Nprimis dubium non eſt, quin alienationis vocabulo ia- relligatur venditio: nam ſenatuſconſultum proprie inte j- gitur de diſtractione, intelligitur etiam de donatione vt ea etiam prohibeatur, adeo vt non valeat donatio proptet nu⸗ ptias. l.prædia, C. de præ diis& aliis reb. mi. ſine decret: Prohibetur etiam ſeruituris impoſitio& remiſſio. 44 .
3dͦ—.“,“—
— —

actioaduerlisna, d dneum dare... nn 8 r nagſiranu, ſimonu 1 auonè non exegerinl im huius actionä chr 3 aut.4 1r§. magikrhut
alatate huiug actianu.
dicituria lvk hic kateaih ar intmote: ſed iuma 8 ſtrꝛiid. conuen quuci poteſt. Deinde hæc rcbdt nili ptius excuſſis facutain 2,& nominatorum. dtan aroter, quoddilxgentermn t,t dicitut inL.. lqgta
Odbiter hic duo notancab de cꝛutione, quę atutothu
„l faripofft, i vero fuiut-
deſt, ꝛchibebitur ſeruug apill nomine ſtipuladiu. j utter facta contraiursa nultan em. Lſtipulatioiliſt ze notate exl.vlt. C. eodat: quid ab iis quodac däimm⸗ eltinſtrumentumomilm weruenerit, dabituradtens
4⁴⁷*⁵
dolo committi non pos b
.kal.
„VVU X 1 13. XXI PANDPIcGIT.
einteruenelu- ti his aute ota 5 d bentut, alns ſcouſaltumyep nidebimus. ziuſt e, vrivprabuus 14 74 1„ „2natiol’ jenariol, ui al un on eſt Kuſoaſalunß m ſcusuſcor Je gs — Faleat dom Lco tnon au 25 0 Kaliredog ar xuts im
In Tit. Dereb eorum quiſub tut. 371
enim ſpecies alienationis. l. 3.&l. vl. C. de reb. alien. nonalien.
13.§. pen. hic. Alienationis etiam appellatione continetur permutatio&
tranſactio.. 4. C. eo. tit. Idem dicendum eſt de datione in ſo-
lutum. l. ſi minor. C. co. Alienationis etiam verbo continetur repudiatio legati.l. magis.. fundum. hic. Et generaliter quod
de alienatione dicitur in ſenatuſconſulto, de quacunque pro- miſſione accipiendum eſt, qua quis ius ſibi in fundo compe- tens remittit, vt dicitur in l. 7. ſi ad reſoluendam. C. eod. Alie-
natio tamen neceſſaria hic non prohibetur, quæ non pendet
ex voluntate eorum qui alienant, ſed ad quam etia n inuiti a- diguntur. l. I.§. ſi cõmunis, hie. vbi Iureconſultus loquitur de
diuiſione. Diuiſio autem eſt ſpecies alienationis. Res enim
vel pars eius, quæ mea nõ fuit, diuiſione mihi acquiritur, nam
ante diuiſionem fundi pars ſocij mei in toto confuſa erat,&
mea in toto. Præterea fieri poteſt aliquando, vt tota res vni
adiudicetur qui condemnetur, deinde adtãtundem præſtan-
dum.
Minor alium ad diuiſionem prouocare non poteſt, ipſe autem prouocatus recte dinidet: aliud igitur eſt exemplum a- lienationis, quæ non prohibetur ſenatuſconſulto, veluti ne- cefſaria. d.l. i. hic.& l. inter omnes. C. eod. Vnde conſequens eſt, ſi vterq ue minor ſit, neutrum alterum prouocare ad diui- ſionem poſſe..ſi pupillorum. hic. Prædium quoque minoris in pignus dari non poteſt. l.1.§. vlt. l.z.& 3. hic, niſi reſcripto principis pignoris obligatio confirmetur. Valet etiam cum fi- ſco facta hæc pignoris obligatio. dd. ll.
Quarum rerum alienatio prohibita ſit ſenatuſconſulto.
Ertum eſt prædiorum ruſticorum& ſuburbanorum a- —lienationem prohibitam eſſe, quorum fit mẽtio in ſena-
tuiconſulto, hic. l.1.& l. ſi prædium. C. eo. ſenatuſconſulto nõ eſt prohibita alienatio prædiorum vrbanorum, quia iuris au- ctotes videbant prædia vrbana& ædificia oneri plærunque eſſe, ruſtica vera vlui. Sed tamen lex à luſtiniano edita eſt, qua prohibetur alienatio rerum vrbanarum. l. lex quæ. C. de ad- miniſt. tut. Quæſtio eſt de rebus emphyteuticariis, vectigali- bus& vſuftuctu, an hæc prædia poſſint obligari aut alienari. hæc quæſtio tractatur in l. 3. ad fin. hic. quo te remitto. de his pPrædiis vectigalibus loquitur quoque l. etiam. C. eo.
Quxritur etiã de lapicidinis,& ſalinis, an alienari poſſint? Et lureconſultus in l.zů. 4.&.hic ait, nec eas quoque alienari poſſe. in d. l.5.§.. hic quęſtio tractatur de rebus bona fide poſ- ſeſſis.& lureconſultus ait alienari eas res non poſſe.
Quid dicemus de rebus datis in pignus minori: an hæ res obligatæ alienari poterunt àturore? minime. Cur ita quia pu- pilli non ſunt.d.. j. hic. hoc tamen eſt intelligendum cũ exce- prione, quæ ibidem traditur, niſi pupillus ius dominij à prin- cipe impetrauerit.
Alia quæſtio tractatur de rebus communibus inl. neque: 9. pen. hic.vbi dicitur eas alienari non poſſe. b
Qui bus 7 erſönis interdicatur hæc alienatius ' 4 Ec alienatio interdicitur tutoribus, curatoribus,& aliis
* 2
huiuſmodi perſonis, vt ſenatuſconſulto continetur: id
autem explicatur fuſius à lureconſulto in l. neque in primo. hic.& in l.z2. C. de curat. furio. Quæritur de patre qui tutor aut curator datus eſt filio ſuo, an is alienare poſſit res ipſius filij⸗ Et Imperator in 1.3. C. eo. reſcripſit ne patrem quidem aliena- re poſſe bona filij ſui. Notandum tamen eſt, ſi pater pupilli e- iuſdemqꝗ; tutor velit diſtrahere prædium aliquod filij ſui, præ-
rorem debere propenſiorem eſſe ad conſentiendum diſtra-
ctioni, quam alia perſona eſlet. l. ſi pupillorum.§. ſi pater. hic.
Alius locus huius tit. eſt in quo tractatur
b De eſfectu huius prohibitionis nrus eſt effectus huius prohibitionis, vt alienatio ad- 1 uerſus eum facta ipſo iure nulla ſit& irrita, vt nõ quæra- mus, an ſit circumſcriptus minor necne. l. z.1. ſ quidem. C. eo. Idem etiam dioendum eſt, etſi alienatio facta ſit ſecundum Lolenmitatem ſenatuſconſulto requiſitam: ſit tamẽ obreptum Prætori. hoc expreſſum eſtl. 1. hic. Idem dicitur in I. etſi præſes C. eog. Animaduertendum autem hic eſt, ſi minor, qui ven- didit prædium ſuum, locu pletior factus ſit ex illa alicnatione & velit vindicarerem alienatam, eum ſubmoueri poſſe exce- ptione doli. d.l. upillorum.§. ylt. hic. Et aliquando non pecu
niam tantum ‚ſed etiam vſuras præſtare debet minor. Huius
rei exemplum eſt in l. ſi fundus.§. vltim. hic. Poſtremus locus huius tituli eſt in quo quæritur,
Ex quibus cauſis concedatur hæc alienatis.
L Tin primis permittitur prædij minoris alienario, ſi pa-
Lter pupilli teſtamento ſuo cauerit, vt prædia alienentur: hoc enim expreſſum eſt ſenatuſconſulto. Vnum hic diligen- ter notandum eſt, quod in l. vltim. huius rituli dicitur, ſi teſta- mentum quo pater voluit diſtrahi prædium minoris, factum ſit irritum, poſſe nihilominus tutores prædium illud alienare. Quamquam enim teſtamentum irritim factum ſit, volunta- tem tamen teſtatoris probat,& ad id ſolet hic loeus adduci. Non hic loquimur de teſtamento iniuſto non ſolenni: ſed de teſtamento quod irritum factum eſt, diminutione aliqua capitis. Secunda cauſa eſt, æsalienum. Si ære alieno oneratus ſit minor, prædia eius alienari poſſunt, vt ære alieno liberetur, id
etiam ſenatuſconſulto expreſſum eſt. Idem dicitur in l.ob æs.
C. eod. Sed hoc ſit cauſa tantum cognita, oportet enim decre- tum prætoris cum cauſæ cognirione, quæ deſctibitur inl. ma- gis.§. non paſſim, hic. interuenire. hoc etiam caſu huc perti- net l. ſi pupillorum, hic,& l. minorum. C. eo. vbi dicitur hoc
per libellum fieri non poſſe, qui locus maxime prodeſt ad in-
terpretationem l. nequicquam. in prin. de offic. proconſul.& legati. Tertia cauſa eſt, ſi id permiſerit princeps. hic enim reſcri- Ptum vim habet decreti prætoris. l.2. C. quando decreto opus non eſt.
TIT. LXXIIII L.IB. v. C. 81 MAIOR FPACTVS ALIEN. FAc.
Br lo titulus appendix eſt præcedentis,& propter- e eaconiungendum puraui. Diximus venditio-
ratam habuerit. Sed quæritur quis ſit effectus huius raribabi- tionis? Et diſtinguendum eſt: eſt enim quædam ratihabi- tio expreſſa, quædam tacita quæ per lapſum temporis induci- tur. Expreſſa hunc effectum habet, vrconfirmet alienatio- nem, quæ ſine decreto facta eſt, perinde ac ſi decretum inter- ceſſiſſet, vt dicitur in l. i. hic. N otandum igitur eſt, hac ratiha- bitione nullum alium defectum ſuppleri niſi decreti præto- ris. Nam ſi minor deceptus in ea venditione, hac ratihabitio- ne non efficiet quominus recedi poſſit àtali contractu. l. 2. C. de reſcin. ven.
Aliud eſt genus ratihabitionis, quæ inducitur lapſu tempo- ris, cuius mentio eſt in l.vlt. hic, celebratiſſima. Cui conſtitu- tioni repugnare videtur, quod dicitur in l. vlt. C. de tempo. re- ſtit. in integ. pet. vbi conſtituitur quadriennium continuum. Sed hic nos loquimur de alienationibus inutilibus, quæ nul-
lius momenti funt. d. l. vlt. loquitur de tempore quod conſti-
tuitur pupillo ad reſtitutionem in integrum petendam, quod facile ex verbis dictæ legis colligitur. Hodie in Gallia nõ ſerua- tut hæc conſtitutio, vbi præſtituitur tem pus decem annorum tam ad reſtitutionem impetrandam, quam ad promouendum contractum eſſe nullum. 1
I II. X. LIB. XXVII. PaNpPECT. DE CVRATORIBVS FVRIOSO, PRO- DIGO ETAIIIS,&c. Torvu hunc tractatum in quinque locos partiemur. Pri-
mus eſt in quo quæritur,
Quibus deturcurator.
b b b

—
—
Franc. Duareni Comment. Quis detur curator his perſonis.
Vm quærxitur quis detur curator his perlonis, de quibus
locuti ſumus, dicendum eſt hunc locum plene nontra- ctari ſub hoctit. ſed in titulis ſuperioribus explicarum fuiſſe. quæritur inl. i. hic, an filius poſſit dari patri furioſo curator⸗ hæc autem quæſtio tractatur in 1.1. 2.& 3. hic.& l. s qui. ſupra de tuto.& curat.dat. ab his qui ius dand. tuto. In quibus omni- bus locis dicitur poſſe dari, quamuis ratio naturalis repugnate videatur, quia iniquum eſt patrem à filio regi. Tamen viſum eſt lureconſultis, filio potius curationem permittẽdam quam extraneo alicui. Alia quæſtio tractatur de marito& vxore, an maritus vxori furioſæ curator dari aut conſtitui pofſit?& inl, virum.hic.& l. z. C. qui dar. tutor. poſl. id prohibetur, ne for- te propter affectionem vxoris erga maritum non auſirille re. petere curationis ſuæ rationem. Alius locus eſt huius ituliin
quo tractatur. De oflcio& poteſtate huius curatoris.
Ic locus etiam hic nõ plene tractatur propter rationem
H uam ſupra adduximus in loco præcedenti. Acuratore qui his perſonis datur, exigitur ſatiſdario. L..§.. hic.l.lt.. el cum antiquitus. C. co. de hac ſatiſdatione dictum eſt ſupraſub tit. de adminiſt. tut. Omnia quæcunque ad furioſum ſpectant, hic curator procurat& adminiſtrat. ſ. Iulianus.& l. pignus.hic.
1. 2. C. eo- hæreditatem adit, pignori dat, dominium transfert.
3 12
quod ibi dicitur non committi eis ante vigeſimumquintum annum adminiſtrationem rerum ſuarum: idque contrarium videatur quod dicitur ſub tit.de curatorib.in Inſtit. non poſſe eis inuitis curatorem dari. Budæus putauit hæc pugnantia eſ- ſe, quod ego tamen nõ puto. Cum enim dicitur, eis inuitis cu- ratorem non dari, nõ eſt intelligẽdum, quod ideo rerum ſua- rum adminiſtrationem habeant. Dantur ergo curatores mi- noribus petentibus noninuitis, excepto milite, vt dicitur in l. 3. C. ſi curator.
Secundo, furioſo, prodigo, muto ‚ſurdo, mente capto,& generaliter his omnibus, qui ſe regere non poſſunt, datur cu- rator, vt dicitur in l. 2. huius tituli. Olim furioſi in poteſtate agnatorum& gentilium erant: nam lege duodecim tabula- rum agnati is legitimi curatortes erant. Hodie tamen præto- res eis curatores dare ſolent ex inquiſitione, etiam ſi agnati non ſint. idem dicitur in l.i. C. eod. Quæritur de filiofamilias, quid ſi filiusfamilias inciderit in furorem 4 dabiturne ei cura- tor àprætore:hæc quæſtio tractatur in Il. vlt. in prin. C. cod. v- bidicitur quod curator ei non datur, ſed pater ſit ei legirimus curatot. Quæritur etiam de prodigo, quid ſit prodigusꝛid do- cet VlIpianus inl. 1. hic.& in l. Et mulier. eod. de prodigo tra- tabimus in lectione publica in explicatione l. is cui bonis. de verbor. obligat. Ventri etiam curator datur. l. bonorum. hic. Curator etiamn datur bonis hæreditariis. l. 3. hic. de hoccura- tde eialüs 4 iufi⸗ de curat- bon. dund:vbi hær ſio ocOtta- I. vlt.§. ſin autem. Cod. cod. Donare tamen hic curator non Kabütn us. Cmeiſaue⸗ aier Hiens Gallivocant- ler bonis di⸗ oteſt nec manumittere: quia ea res ex adminiſtratione non 4 Lhendi no lim Derbai arum. hic. ne⸗ S lathnn ber- eſt. l. ab agnato. hic. Recte quoque ei ſoluitur. l. conſilio.§. bu un ocnzaiſnnene datur.Socundus locushuigs tltu- vltim. hic. ſi intermiſſus ſit furor& dilucida habeat interuall,
. poterit furioſus res ſuas gerere dum ſapit.l. cum aliis. C. eod. A quibus detur curator. Non tamen interim mutatur curatot, nec deſinet eſſe, neque D iam prætorem Romæ vel præſidem in prouin- tamen agit mierln.. cia ex inquifitione dare ſolere curatores, tametſi olim De officio eius curatoris ꝗui bonis datur. loquitur lurecõ· agnatis& tutela,& cura deferretur, vt apparet ex z. farioſi. ſultus in l. cuius bonis, hic: vbi ait eius officium ad hæredese- Inſtitut. de curat.l. ſæpe. hic.& l.vltim.§. ſin autem. Cod. eoc. ius non tranſire,& eo mortuo dandum eſſe alium curatotem De hac darione obſeruandum eſt, quod cautio interuenire bonis. Poſtremus locus huius tit. eſt, in quo quæritur, debeat,& ea quidem pleniſſima. Quæſtio tractatur de fra- b Quando finiat ur hæc cura. tre emancipato in leg ſ. C od.eod.vbi dicitur eum legitimum Ic locus pauciſſimis verbis explicatur in I. 1. hic. vbidici⸗ curatorem eſſe ſorori furioſæ, licet iuris ratio contraria o- Ha hanc curam finiri cum furioſus ſanitatem aut bonos mnino videatur, cum emanciparione tollatur agnatio. Qux- mores recuperauerit. Intermiſlo tantum furore non deſinit ritur de patre, an poſſit ſilio ſuo dare curatorem hæc quæſtio eſſe curator, vt iam diximus ex d. l.cum ex aliis. C. eod. tractatur inl.ſi furioſo. hic. Alius locus huius tituli eſt in quo Hic finirur tractatus de tutelis,& ita totius quattæ patti quæritur, Pandectarum.
FRANCISCI DVARENI IVRECON sSVITIIN t1b. wnrvll DIGESTO-
QVITESTAMENTA FACERE POSSVNI. Hinc incipit quinta pars Digeſtorum de Teſtamentis.
———— — 4 —— ——ÿ—ÿ—xx————— ———
— 1 ———
— 8s 2 1 5 — 3 u E— 8 ————— 8 2— ee⸗— 8 — 8—ÿ—————— 2—— ——— 1——* ——*————*—*„ 4 8—— —.— 2——„—— —————— — ——————=—
—õyõy—;—
—
—
———
quemadmodum teſtamenta fiant. Hic titulus duas habet pat- tes. Prior pars eſt de perſonis, quæ teſtamenta facere poſſunt Poſterior eſt, quemadmodum reſtamenta fiant. Antequam de ſingulis partibus dicamus, de quibus dicemus leparatim, videndum eſt
5 VS TINTANVS libros Digeſtorum ((Partitus eſt in ſeptem partes. Prima O pars, quam u œpdm vocauit, incipit ab N initio Digeſtorum. Sccunda incipit à
Atractatu de iudiciis. Tertia àA tractatu
de rebus creditis. Quarta à tractatu de pignoribus& hypothecis. Quinta ab
Quiq ſit teſtamentum.
—õö
2 hoctractatu. Sexta à titulo de bonor.
pofleſſ Septima àtit. de verbor. obligat. De hac quinta parte Ehnitio teſtamenti extat hic in leg. 1. ex Modeſt. lib. 1. loquens luſtinianus C. de veteri iure enucle. in l. ſecunda. v- pandect. ſic enim legendum 18 Alia eft definitio VL bi de confirmatione Digeſtorum tractat, his verbis vtitur. piani huic non diſſi milis. Inſtit. titu. 20. de teſtam. ſed pars de Quintus exoritur Digeſtorum articulus, in quo deteſtamen- Rnitionis tantum eſt apud Vlpian. ſumptaà verbi ruuzchia. tis& codicillis, tam priuatorum, quam militum, omne quic- Nos autem Mudeint deſaunidmem e explicaturi ſumus, quid antiquitus dictum eſt, inueniat quis repoſitum, qui de ſingulaque eius verba declaraturi. In primis dicirur in geli⸗ teſtamentis appellatur. Et certe verum dicit: eſt enim copio- nitione, teſtamentum eſſe Lame aunf Sententia, genuse
ſiſſime& fuſiſſime deſcripta hæcpars, vt per ſingula capita& titulos legendo oſtendemus. Quod ait hanc partem dete- ſtamentis appellari, inſcriprio eſt totius huius parris. Titul. au- tem primus huis partis eſt, qui teſtamenta facere poſſunt,&
um telta-
in hac definitione. Sentenrtia enim dicitur non ſol dr en⸗
roris, ſed etiam legislatoris, item Senatuſconſulti. leg.&x tentia. 2 9.de teſtam. tut. Idem ſignificat teſtatio mentis aba
luſtinianum,& conteſtatio mentis apud Vlpian. ſenrc volun.

erigitur ſ nldurio uß nia quxcunqyucac. adminiſt rat. lulaauxl aadit, pignoii ürimiin d. eod. Donateumenlim ere: qala eareser atmäih
ee quoquecilcuiula us ht turor& dilacicaddban as getete dum lipit. na
muxatur curatot, qecctiiaa
tatotis quibonis dum om 4, hic: 1biait eius offcummtt do mottuo dandum eſeum cus huisstit. eſt,in quoqun unde fuiutur hec cun imss verbis explicamminll aniri cum furioſus ſanitu: . latermillo tantum furuj rmas exd.l.cumexꝛul aus detutelis,& itatouu
IVREC
8E8T0.
OSSVNI.
ſtamentis.
In Tit. Quiteſtam. facerepoſſunt. ½
voluntatis,& teſtatio mentis, velconteſtatio idem ſunt. Grã- .„. X* matici rident luſtinianum admodum ridiculè, quòd dixe-
rit teſtamentum eſſe teſtationem mentis, ſed mhil eſt in lu-
ſtiniano quod reprehenſione dignum lit: verum enim eſt, te- ſtamentum teſtationem eſſe mentis. Si dixiſſer Iuſtinianus teſtamentum eſſe teſtationem voluntatis, nullam anſam reprehenſionis reliquiſſet Grammaticulis. fortẽ dixit luſti- nianus mentis potius, quam voluntatis, quòd hæc parono- maſia aliquid venuſtatis habetet. Dicitur in diffinitione, ſententia voluntatis. non ſatis viſum fuit Modeſtino dicere ſententia: ſed addidit, voluntatis. Ego hic percurram paulò ſcrupuloſius ſingula verba, nec hæc erunt iautilia. His ver- bis oſtendit Modeſtinus teſtamentum non eſſe, quocun- que modo ſententia noſtra exprimatur, ſed cùm ſignifica- mus nos velle aliquid fieri, vt ſequentia verba oſtendunt, de
eo, quod poſt mortem noſtram fieri,&cæt. ſententia eſt no-
ſtræ voluntaris. Cum quis decernit ſe aliquid velle fieri, tunc dicitur teſtamentum eſſe, atque hinc vulgò dicitur, ver- ba enunciatiua non eſſe apta ad teſtamentum faciendum. Dialectici vocant enunciatiuam orationem, qua aliquid af- firmatur, aut negatur eſſe. Oportet autem verbis diſpoſiti- tiuis vti, vt vulgò vocantur. Exempla ſumuntur ex variis lo- cis, exl. Titia cum teſtamento. 3 5.§. Caius. infra de leg. 2. 1. ex his verbis. C. de teſtam. mili. l. ex hac ſcriptura. de donat. l. verba. de teſtam. Hæcigitur verba idonea non ſunt adteſta- mentum faciendum, licet ex coniectura voluntatis beni- gnius interpretando voluntatem teſtatoris, pro diſpoſitiuis accipiantur. Hinc notandum eſt, abſque voluntate nullum
eſſe teſtamentum. harum rerum cognitio in docendo eſt ma-
xime neceſſaria. hæc enim ſunt fundamenta maximarum co- gnitionum. Verum eſt quod Galenus ſcribit quodam in lo- co eum, qui exercitatus eſt in his, quæ confeſſa ſunt& certa, multo certius iudicare de dubiis, quod eſt verum in iuris ciuilis tractatione. id nunc ego oſtendam exemplo. Ex eo
quod diximus, ſine voluntate non conſiſtere teſtamentum,
quæſtio hic tractari ſolet ſi quis metu coactus fuerit, vt teſta- mentum faceret, an teſtamentum ſit nullum ipſo iure, an vero valeat? Et quidam exiſtimant nullum eſſe teſtamen- tum ipſo iure, propter metum qui videtur voluntatem ex- cludere, ſed non ita eſt. Nam id quod metus cauſa geſtum eſt, ipſo iure valet, quamuis propter prætoris auxilium ratum non ſit quod reſcindit, quod metus cauſa geſtum eſt: non enim exiſtimauit prætor æquum eſſe, vt ratum habeatur, quod metu compullus quis fecit. Quamuis enim voluntas
recte dicatur interueniſſe, hæc tamen voluntas libera non
eſt, ſed coacta: dicitur tamen volunrtas interuenire, quia principium agendi eſt ineo, qui metu coactus eſt, nec poſſit dici omnino inuitus facere. l. ſi patre cogente. 22. ſupra de ritu nupt. Ariſtot. lib. 3. Moral. ait, quod metugeſtum eſt, nec eſſe voluntarium, nec inuoluntarium, ied mixtum eſſe, & magis voluntarium: quoniam principium agendi in nobis eſt. Ego hoc obiter attingere volui, vt oſtenderem vim ver- borum, quibus Modeſtinus in hac definitione vſus eſt. Hæc quæſtio pertinet ad edictum prætoris de eo quod metus cau- ſa. Præterea dicitur in definitione, voluntatis noſtræ, hæc ver- ba emphaſim quandam videntur habere. Hoc verbo oſten- dere videtur Modeſtinus ad ciues tantum Romanos pertine- re teſtamenti factionem. Sententia eſt, quod ſentimus nos, qui ſamus ciues Romani. factio teſtamenti ad ciues tan- tum Komaunos pertinet, id ſatis oſtendunr verba legis Falci- diæ. deinde quodait, noſtræ, videtur voluntatem alterius excludere, quaſi teſtamentum in voluntatem alterius non de beat conferri, vt dicitur in l. illa inſtirutio. 32. de hære. in- ſtit. Hoc enim genus inſtitutionis hæredum improbatur, Ego tales hæredes inſtituo, quos Semipronius voluerit. ra- tioque hæc adfertur: quia certum debet eſſe conſilium te- ſtantis, ideoque legirimum teſtamentum non dicitur, quod bender ex alieno arbitrio. Quidam adducunt l. captatorias. 70. de hæred. inſti. ſed hic non eſt captatoria inſtitutio, de eo- que dicemus poſtea fuſius. asta. luſtam ego interpretor legi- timam ‚ſolennem, quæ certam formam legibus& iure præ- ſcriptam habet. Hæcinterpretatio colligitur exl. 1. de iniuſto rupto. vbi dicitur teſtamentum non iure factum, in quo ſo- lennia iaris deſunt. Solenne igitur teſtamentum dicitur vbi
ſolennia iuris interuenerunt, id J ge apertius expreſſi um eſt in definitione VIpiani Inſti. d. tit. 20. deteſta. in prin. vbi ait, in id lolenniter factum, vt poſt& cæt. ne quis dubitaret qſuomo- do accipiendum eſſet verbum iaſta, in hac definitione pofi- tum. ſic differt teſtamentum à codicillis. differentia teſta. menti& codicillorum ſatis manifeſta eſt ex diſtinctione titu- Iorum. l. ſi dem. Cod. de codicil. hoc argumento vtitunr lIm- per. in. d. l. ſi dem. hæc definitio ſic explicata non conuenit codicillis. Codicilli poſſune quidem ds finiri, ſententia volun- tatis noſtris de eo quod poſt mortem noſtram fieti volumus. hæcomnia verba conueniunt codicillis: ramen non eſt iuſta, legitima& ſolennis ſenrentia. Sed cur non dicitur ſolennis & iuſta ſententia codicillorum? Solet-fferrihæc ratio: quia codicilli nullam ſolennitatem deſiderant. hoc ait luſtinianus in Inſtit. Sed obiicitur huic ſententie. J.vlt. C. de codicil. vbi dicitur, quinque teſtes neceſſarios eſſe in codicillis conficien- dis. Solenniras quædam eſtadhibere quinque teſtes, cum ad probationem ſufficiant duo, nec ſufficit dicere ideo non eſſe iuſtam hanc ſententiam, quia non tantam ſolennitatem ad- hiberi neceſſe eſt, quantam deſiderat teſtamentum. nam obii- ci poteſt plenam eſſe in ſuo genere: itaque aliter reſponden- dum eſt meo iudicio. Igitur reſpondeo, iuſtã, in hac definitio- ne ſignificare legitimam, ſicut iuſta hæreditas dicitur pro le- gitima. l. 3.§. de illo. ſupra pro ſocio. Iuſta ætas etiam dicitur. lus plerumque accipitur pro lege, tamerſi& ad ius prætorium & ad reſponſa prudentum nonnunquam referatur: in codi- cillis nihil legitimum eſt, ex legibus non proficiſcuntur, non ſunt introducti legibus Romanis. Ante Auguſtum nullus e- rat codicillorum vſus. Inſtitut. de codicil. ſed moribus rece- ptus eſt non aliqua lege lata à populo Romano, ſic interpre- tamur hic iuſtam. Certum eſt hæc verba detinitionis teſta- menti codicillis non conuenire. Dixerit aliquis, ergo hic non definitur genus, ſed tantum ſpecies teſtamenti. Dicitur te- ſtamentum quoddam iuſtum, aliud iniuſtum, vr infra tit. de iniuſto rup.& irri. teſtamen. Reſponſio ſatis expedita eſt ex eo quod dicitur inl. 2. infra quemadmo. teſtam. aper. qui lo- cus confirmat, quæ à nobis dicta ſunt de interpretatione hu- ius verbi, vbi dicitur ininſtum reſtamentum non eſſe proprie
teſtamentum, ſed abuſiue dici teſtamentum. Meriro igitur
definitur teſtamentum à Modeſtino, hoc modo, quæ ſint hæc ſolennia nos in altera parte huius tituli docebimus. For- ma teſtamenti conficiendi deſeribitur aliquot capirib. huius ti. Iſtitutio hæredis etiam interuenire debet. l.proxime. in- fra de his quæ in reſtam delen. Siteſtator habeat filium in ſua poteſtate, eum heredem inſtituere, aut nominatim exhære- dare debet. Sienim præteritus ſic, rumpit teſtamentum. l.in- ter cætera. infra de hb.& poſthum. Hinc tractatur quæſtio ab aliis, de filio exhæredato à patre ſine iuſta cauſa, an ceſtamen-
tum nullum 6it? Cenſent nonnulliteſtamentum nullum eſ-
ſe, adducunt conſtitutionem luſtiniani, vt cum de appel. cog. hanc queſtionem tractaui ſupra in tit. de ino ffi. eſtam. Ex no- ſtra interpretatione ſatis colligitur quantum aberrent, qui exiſtimant nullum eſſe teſtamentum. Querela enim inoffi- cioſi teſtamenti neceſlaria eſt, vt reſcindarur teſtamentum contra oflicium patris factum. Hinc tractatur quæſtio, an re- ſtamentum ſit iuris ciuilis, an inriſgentium? Ex his quæ dixi- mus, videtur iuris ciuilis eſſg. dicirur enim iuſta ſententia,& eam interpretamur legitimam. Eodem pertinet, quod dicitur
in l.z. hic. hocrefertur ad legem duodecim tab. exl. verbis le-
gis. 120. infra de verb. ſign. Alli diſſentiunt,& contendunt iu- riſgentium eſſe. Mouentur auctoritate Theophili, Inſt. de iur. natur. gen.& ciui.vbi ait, apertum teſtamentum eſſe juriſgen- tium. vt breuiter dicam quod ſentio, hi mihi verbis magis vi-
dentur diſlentire, quam re. Hic mihi Modeſtinus teſtamen-
tum ciuile& legitimum definire videtur. voluit enim defi- nite teſtamentum, quod apud Romanos vſicatum eſt: quo- niam alia teſtamenta nullam vim habebant apud Romanos. Sic obligatio definitur apud luſtinianum in laſtitut. tit. de ob- ligatio.in princip. Ibi enim videtur legitimam& ciuilem tau- tum obligationem definire, quoniam videbat eam tantum obligationem confirmatam eſſe legibus Romanis,& eam tantum ad agendum valere, quamuis naturalis obligatio di- catur obligatio. Poſſet ergo latius defintri teſtameutum, id- eo non eſf credendum, Gallos nullum teſtamentum facere,
Dd

——
—
——
314 quamuis non faciant teſtawentum ſecundum formam iu- re ciuili præſcriptam, alias teſtamentum dicitur iuriſgen- tium eſſe: quoniam vſitatum fait teſtamentum apud alias gentes. Cicero quodam in loco, docens nos debere curam poſteriorum habere, dicit ex hac affectione teſtationes mo- rientium natas eſſe. Deinde dicitur in definitione Mode- ſtini hic, Deeo, quod quis fieri,&c. Hoc verbo admonemut ſufficere conſenſum eius, qui teſtamentum facit, ad teſta mentum faciendum, ſic intelligitur differre à contractu. leg. 1.§. conuentionis, ſupra de pactis. ideo recte dicimus appel- latione teſtamenti non contineri contractum, nec appel- larione contracus contineri teſtamentum. l. verba contra- xerunt, 20. infta de verbor. ſignificat. quamuis ſoleat argu- mentum duci à teſtamentis ad contraëtus,& contra. Boſt mortem. Senſus horum verborum eſt; quod quis fieri velit, ita ve poſt mortem ſuam valeat. Hanc interprerationem col- legiex definitione Vlpianià nobis iam recitata. Hoc eſt, quod alibi dicitur, ambulatoriam eſſe& reuocabilem teſtatoris vo- luntatem vfque ad mortem. leg. 4. de adimen. lega. Hinc et- iam dicitur morte conbrmari teſtamentum, eſt dictum Pau- li relatum in capite cum Marthæ. de celeb. miſſa. in antiquir. Decret. Vnde ſi in vendendo pactum interuenerit, vr ali- quid poſt mortem fiat, non dicetur teſtamentum, quia id ſta- rim ratum eſt, quamuis eius executio differatur poſt mortem. Nam vishuius conuentionis nõ differtur. l. ſcrupuloſam. C. de contrahen. ſtipulat.& C. vt ab hæredi.& in hæred. Hic quæritur, an hæcverba ſint accipienda de morte naturali, an de morte ciuili? Quæſtio& dubitatio naſcitur ex eo, quod plerunque deportatio ſerui comparatur morti. Dicitur mors quædam ciuilis eſſe, interpretatione quadam ciuili. leg. prima & vltim. infra de bonor. pofleſ. contra tabul. ſed certum eſt hæc verba de morte naturali eſſe accipienda. Ego aliquid at- tigi hac de re in leg.ex ea parte. 121.§. I. de verb. obliga. Hunc locum accuratius tractaturus ſum adl. Gallus. 29. infra de li- ber.& poſthu.
Explicauimus definitionem teſtamenti, quæ traditur à Modeſtino in leg. 1. huius tit. ex quo poteſt coguolci quid ſit teſtamentum,& quomodo accipiendum ſit hoc verbum, v- bicunque reperitur in iure cinili: ſed animaduertendum eſt hic reperiri homonymiam, ſicut& in aliis pleriſque vocabu- lis. Teſtamentum diximus eſle declarationem, ſen conteſta- rionem voluntatis noſtræ,&c. ſed aliquando accipitur pro lcriptura, pro taulis, pro codice ipſo, in quo teſtamentum conſcribirur per hypallagen. Qupmodo enim aliter poſſet
—
accipi quod dicitur teſtamentum apertum ‚teſtamentum lur-
reptum? I. Paulus reſpondit. 16. ad leg. Cornel. de falſ.& l. 1. quemad. reſtam. aper. Teſtamentum apertum dicimus, tabu- las ipſas in quibus deſcripta eſt voluntas teſtatoris: fed alia eſt ſignificatio teſtamenti, cum dicimus teſtamentum eſle de- clararionem noſtræ voluntatis,&c. nec poteſt aliter accipi in leg. vnum teſtamentum. 24. hoctit. Si quis deſcripſerit te- ſtamentum, voluntatem ſuam vltimam in multis tabulis,& mulrtis exemplaribus, non unt tot teſtamenta, quot ſcriptu- ræ, ſed vnum teſtamentum. Sic vocatur iuriſcon. teſtamen- tum iudicii teſtatio, quæ deſcribitur pluribus tabulis. vnum eſt enim tamen teſtamentum, cum teſtamentum accipitur pro ſcriptura. ſic accipitur etiam pactum in leg. iuriſgenrium. §. quod fere. ſupra de pact. ibi, pactorum, id eſt, inſtrumen- rorum, quibus pacta deſcribuntur. Sic Cicero in orat. part. dicit. icxiptorum aliud eſt publicum,&c. Quem autem vlam & vtilitatem habeat hæc quæſtio de homonymia huius vo- cabuli, docuerant qui in hunc locum ſcripſerunt. Exem- plis vulgaribus ſpectanda ſemper eſt mens& voluntas pro- ferentis, veluti legislatoris. ſic facile iudicabimus quam fi- gnificationem ſequi debeamus,& an hoc verbum pro eon- teſtarione iudicii& voluntatis, an pro ſcriptura accipere de- beamus. Veluti ſcriptum eſt, vt in ſingulateſtamenta certum vectigal pendatur, cuiuſinodi ſunt ſtacutain lralia. Pone de- ſcriptam eſſe plutibus exemplis eiuſdem voluntatem vlri- mam, an pro ſingulis huiuſmodi ſcripturis vectigal exigetur, an ſufficiet ſemel tantum vectigal pendere? Hic ſeque- mur propriam teſtamenti ſignificationem,& dicemus ſe- mel tantum vectigal pendendum eſſe, quaſi vnum tantum ſit teſtamentum. Quid ergo, ſi ſtatutum ſit, vt tabelliones
Franc. Duareni Comment. b
pro ſingulis teſtamentis certam mercedem dpetæ ſuæ grati accipiant? Nos pro ſcriptura ipſa tunc accipiemus teſtamen- tum. Hæc exempla demonſtrant, quid de ſimilibus iudican. dum ſit, quoties occurrit in edicto aliquo, ſtatuto, vel leges⸗ liqua, hoc vocabulum.
De his, qui teſtamentum facere poſſunt, au
non poſſunt.
Ie enim inſcribitur hic titulus noſter, Qui teſtamentafa- Ocere poſſunt,& quemadmodumteſtamenta fiant. Sepa. rati ſunt hitituli lib. 6. C. Iuſtiniani,& præcedit tit. qui teſta- fac. poff.& à perſonis incipiendum eſle admonet Caius. J. f quæramus. 4.hoctit. Hæcverba Caii non ſunt intelligenda, vt vulgo Doctores intelligunt, de ordine& modo cognitio- nis in iudicio, ſed de ordine docendi& diſputandi de teſta. mentis. Aiunt vulgo in iudicio, ſi proferatur teſtamentum, & is contra quem prolatum eſt teſtamentum obiiciat, eum qui teſtamentum fecit, non habuiſſe teſtamenti factionem prius hanc quæſtionem decidendam eſſe, quàm quæratun d. ſolennitate& ordinatione teſtamenti, quia prius, inquiunt, de perſonis eſt inquirendum, ſecundum hanc Cai ſen- tentiam,& hoc longias producunt ad perſonam iudicis& procuratoris, ſi dicatur iudex competens non eſſe:& ſi quis velit iuriſdictionem declinare alicuius, tanquam iudicis non competentis, prius cognoſcendum eſt an iudex competens ſir, an non ſit. Sed alius eſt horum verborum ſenſus. Hice- nim agitur de ordine docendi. Si quis velit dicere detteſta- mentis, ordo exigit, vt de perſonis quæratur in primis, deinde de folennitate teſtamenti. Mouet me quod hoc caput ſum- ptum exlib. z. Inſtit. Caii ſit. Caius in Inſtitutionibus ad inſti- tuendos inuenes eam methodum ſequi voluit, quam videbat ad docendum accommodatiorem eſſe. Si ex libro Reſpon- ſorum alicuius Iuriſconſul. hoc ſumptum eſſet, multo facilius
admitterem vulgarem interpretationem: ſed ſatis apparet er
inſcriptione ipſa, quomodo ſcripſerit Caius, de perſonis prius inquirendum eſſe. Quid ſit teſtamenti factionem ha- bere, notent tyrones ex titu. de hæred. qualitat.& differ. in Inſtit. l. filiusfamil. 16. hoctit. Teſtamenti factio actiuam& paſſiuam habet ſignificationem, teſtamenti factionem habe-
re dicuntur, qui teſtamentum facere poſſunt,& hi quibusa- liquid teſtamento relinqui poteſt. De his igitur perſonisvi-
deamus. Er notandum eſt in primis& pro regula ponendum, omnibus permiſſam eſſe teſtamenti faciendi facultatem, niſi id quibuſdam interdictum ſpecialiter reperiatur. Lex duo- decim tabularum generaliter permiſit omnibus ciuib. Roma- nis teſtamentum condere,& lex quoque Falcidia. L.verbisle- gis. de verbor. ſignifi. Sed certis ex cauſis interdicta eſt teſta- menti factio. Hæ cauſæ diligenter notandæ ſunt& obſer⸗ uandæ: quoniam vbi nihil tale prohibitum eſſe reperitur, ſemper dicendum eſt permiffam eſſe teſtamenti factionem- Hæ cauſæ collliguntur partim ex hoc tit. partim extit. Cod.& Inſtitut.quib.permifl. non eſt fac. teſtamen. Exempligratia, Quidam prohibentur facere teſtamentum propter inopiam iudicii& conſilii, cuiũſfmodi ſunt impuberes. Impubes enim teſtamentum facere non poteſt: quia iudicio caret, aut ſal⸗ tem infirmum habet conſilium. I. ſi frater. C. qui teſtamem fac. poſſ. Addendum eſt, ne tmore quidem auctore impube⸗ rem facere poſle teſtamẽtum, quamuis alia negotia getere& contrahere poſſit cum auctoritate tutoris ſui, hoc ſatis expret⸗ ſum eſt in leg. prim.§. 1. de tut.& ratio. diſtrah.& ratio ſolet adduci ſatis probabilis, quia vis teſtamenti confertur in
tempus, quo futurus non eſt tutor: morte pupilli finitur tu-
tela,& deſinit tutor eſſe. At nullam vim habet teſtamentum
ante mortem: morte teſtatoris confirmatur teſtamentum. 4. infra de adimen. lega. Addendum eſt, reſtamentum quod factum eſt ab impubere non conualeſcere, licet poſtea pu⸗ bertatem ſit afſfecurus, idque expreflum eſt in Inſtitut. quib. non eſt permiſ.fac. teſtam.§. præterea teſtamentum,&c. quia ab initio nullam vim habuir, ideoque ex poſt facto non po- teſt conualeſcere. Addendum eſt, ne militem quidem, qui im- pubes eſt, poſſe teſtamentum facere. l.vl. C. de teſt. mili. Hac fuſtinianus noua conſtitutioneſeſt enim vna ex nouis deciſio- nibus, quæ inſartæ ſunt Codici poſt primam C. editionem)
derogar iuri vetexi Sed quaæritur quomodo æſtimanda üt 84
Itu omodo xrdinn er⸗
— 4
—
2———
———— 2— ☛⏑—⸗——8& BBͤ e—
½
——ͤ——t
—— ά—B8₰ðbOp———

ü. zenti. Monet ne u Cꝛĩ urCaicsin loſtiunundd merhodum ſequi olut an modatiotem elle. Ke nlal docſumptumeſam n interprerationem ſeilid aomodo ſciipſerit Ciis,: ſe. Quid htieſtamedilt zer titn. de hæred. quulen 1. hocut. Teſtamoentitach Rarionem, teſtamenti fu mentum facere poſfunt,i inquipoteſt. De hisigmm neſtin ptimis& proregui Ereſtamenti faciend tun cdum ſpecialitet tepenuu eralitet permiuit ommda- lere,& lex quoque ficdun
6*
afe dllgentet notande nihil tale probibitum dr 12—. permiffim eſſeteſtameͤit
—
4
partim ex hoc Hefin non eſt fac. teſtamen 6 (acete teſtamentum 7
.. 999 modi ſant impabets 9 von poteſt: quiindic 1 100 P—( 8 5 um. l. ufratet O
are enun⸗
—
1 eſtarotis con unchs „Addendumekt, hand
1.1 onualelc KFe R 3
ere.Vv- ig , 2 nu ſtenim via(0
Sedcerris ex caufis urettä
In Tit. Quiteſtam. facere poſſunt. 315
bertas: Hæc quæſtio tractatur dicto hoc tit. l.à qua ætare.. ſic .n. eſt legendũ, vt in Florent. legitur. Pandectis. ibi verſ. verius
eſt in maſculis,&cæt. his verbis vtitur Vlpianus quoniam id controuerſum erat ipſius temporibus, idque ſatis conſtat ex
is quæ ſcripſit Vlpianus ipſe in luſtit. titul. de tutel. ad f. ſde fert Vlpianus opiniones contrarias Caſſianorum& Proculia- norum: fuerunt enim ſectæ diuerſæ luriſconſul. Proculus & Proculiant exiſtimabant eſſe ætatem quatuordecim an- norum, alii ex habitu corporis iudicandum eſſe. luſtinianus autem voluit pubertatem maſculorum eſſe in decimoquarto anno: ſed Proculianos ſequuntur pontifices in cap. puberes. de deſpon. impu. c. cum igitur, de matrimonio. ſed viſa eſt lu- ſtiniano inuerecunda huiuſiodi corporis inſpectio. l. vltim. Codic.quando tutor.vel curat. atque ideo ſtatutum eſt certũ tempus, definitumque eſt tempus quatuordecim annorum in maſculis,& duadecim in fœminis. quamuis alii aliis tardius vel citius pubeſcant: ſed iura conſtituuntur de iis, quæ vt plu- rimum accidunt.leg.iura. ſupra de legib.& ſenatuſconſul. Sed cur diſtinguuntur maſculi à fœminis, cur idem tempus non ſtatuitur i fœminis quod in maſculis? Quidam vir eruditus exrecentioribus, deteſtamentis ſcripſit,& dixit nullam ra- tionem eſſe cur diſcrimen ſtatuatur in teſtamentis inter ma- ſculos& fœminas. Ait, cum de matrimonio quæritur, quia citius pubeſcit mulier,& citius apta eſt ad generandum, recte præſtitutum eſſe tempus quatuordecim annorum in maſcu- lo, ſed cum quæritur de teſtamenti factione, nullam ait ra- tionem eſle.— non eſt ſagacior, quam puer eiuſdem ætatis, ideo videtur ca- rere ratione, vt fœminæ permittatur duodecimo anno face- re teſtamentum, maſculo autem non, niſi decimoquarto. Sed animaduertere debuit, mulierem citius perfectionem ſuam conſequi ſexui ſuo congruentem, tam animi quam corporis, quam maſculum. citius enim creſcit, perfectionem etiam ani- mi ſui citius aſſequitur congruentem ſexui„ citius aſſe- quitur prudentiam, quæ deprehenditur in mulieribus, quam vir aſſequatur iudicium& conſilium, quod ſolet eſſe in vi- ris. Simile eſt quod dicitur in leg. 2. Codic. de his qui ve- niam ætat. vbi citius impetrat veniam ætatis mulier, quam maſculus. In venia ætatis hoc diſcrimen obſeruatur inter mulierem& maſculum. In reſtirutione in integrum tempus vigintiquinque annorum in vtriſque ſtatutum eſt leg. 1. ſu- pra de minor. x x v. ann. Ex hoc autem loco obſeruandum eſt mulieres habere teſtamenti factionem, licet infirmum ſit mulierum conſilium: tamen non eſt viſum vtile eis inter- dici teſtamenti factionem. Nihil in hoc iure reperitur quod adimat teſtamenti factionem mulieri. Olim mulier erat ſub perperua tutela, ſed nihil tale reperitur in hoc iure, quod no- bis reliquit Iuſtinianus. Sed quæſtio eſt de ætate, quæ ſic à nobis explicata eſt. Nunc quæritur, quando fœmina dica- tur eſſe duodecim annorum,& maſculus quatuordecim, vtteſtamentum facete poſſit? Hæc quæſtio tractatur in dict. leg. à qua ætate.& dicitur non eſſe neceſſe, vt maſculus exceſſerit decimumquartum annum. Ex eo quodin eiuſdem leg. fin. dicitur, poſt ſextam horam noctis,&cæt. apparet ſuffice- re vltimi diei aliquod momentum attigiſſe: poſt ſextam ho- ram noctis dies vitimus cœptus eſt. Ergo ſufficit diem cœ- ptum eſſe vltimi anni, etiam ſi quis non exceſſerit vltimum annum. Valer itaq; eius teſtamẽtum, quod fecit trecenteſimo ſexageſimo,& aliquo momento ſexageſimiquinti diei: tot enim diebus conſtat annus. leg. cum hæres. 4. Stichus ſi hæ- redi meo anno ſeruierit. infra de ſtatu liber.& leg. ita vulne- ratus. 1 5. f. ad leg. Aquil. Hic igitur notandum eſt diem cœ- ptum pro completo haberi, etſi complerus non ſit, quod ſua- det fanor teſtamenti: ſicut& in plæriſque aliis cauſis nihil eſt fauorabilius quam teſtamenti factio. leg. prim. de ſacro- ſanct. eccleſ. leg. in teſtam. 12. ff. de reg. iur. Id ego declara- rurus ſum aliquibus exemplis. Vnum exemplum eſt in leg. in vſucapionibus.6. ff. de vſucap. Quidam poſſedit rem alienam excauſa venditionis bonam fidem habens, exiſtimans eam e- ius eſſe propriam, qui eam vendidit, poſſedit triennio, ita vt ſi upereſſet vltima dies tertii anni, quæritur an dicatur poſſediſ- ſe triennio? Quæſtio ex eo naſcitur„quodnon eſt comple- tus vltimus dies. Ait ibi luriſconſ. perfectam eſſe vſucapionẽ, & rem eiacquiſitam eſſe. Fauorabilis eſt hæc vſucapio, fa-
Quoniam, inquit, fœmina duodecimo anno
uorabilis eſt is, qui poſſedit rem aliquam iuſtum titulum ha- bens cum bona fide,& alias fauor reipublicæ verſatur, quod res incultæ deſererentur. Igitur hic fauorabilius interpre- tamur tempus,& interpreramur completum eſſe triennium, quamuis vltimus dies eius triennii cœptus tantum ſit, non et- iam perfectus. Similis locus de viucapiope eſt in leg. vlti- ma, de diuerſis& temporalibus præſcript. vbi idem dicitur. Simile exemplum eſt in leg. i. de manum. eſt locus pertinens ad interpretationem legis Eliæ Sentiæ. Lex enim Plia Sentia vetuit minorem viginti annis manumittere ſeruum. Sed quæritur quomodo accipere debeamus minorem vigin- ti annis? Ait luriſconſul. eumn hahendum eſſe pro minote viginti annis, vt manumittere poſſit, qui peruenit ad vlti- mum diem viceſimi anni, quamuis eum non exceſſerit. Ex- igit fauor libertatis, vt manumiſſio ſerui valeat, quæ alias nõ valeret propter legem fliam Sentiam. Sed diflicultas na- ſcitur ex leg. 3.§. minorem. ff. deminor. vbi luriſconſul. ſic in- terpretatur hæc verba edicti prætorii: Quod cum minore vi- gintiquinq, annis, vt computatio fiat à momento admomen- tum, vt vltimus dies cœptus non habeatur pro completo. Sed hoc etiam fauor& vtilitas minoris ſuadet. hic enim luriſcon. reſpexit ad vtilitatem,& fauorem minorum. Cum itaque quæritur, an minor reſtitui poſſit in integrum, quia negotiũ aliquod cum eo geſtum eſt, in quo captus eſſe proponitur: ſi forte quid contraxerit cum aliquo vltimo die viceſimi quinti anni, Iuriſconſ. dicit, eum reſtitui poſſe, hoc exigit fa- uor. Sic eſt intelligendum quod dicitur in dict§. minCrem. contra in leg. ad rem publicam. 8. ff. de munerib.& honor. v- bi cum lex ait ante vice ſimumquintum annum neminem ad rempublicam adminiſtrandam admittendum eſſe„ viginti quinque annorum eum eſſe accipimus, qui cœpit viceſi- mumquintum annum. Sed ibi Iutilcontul. ait ia honoribus hoc ita accipi fauoris cauſa, qui non habent admimiſtratio- nem Reip. alioqui nullus fauor eſſet minoribus committere adminiſtrationem Reip. res eſſet odioſa& interpretatione potius reſtringenda, quam extendenda. Et notandum eſt apud Vlpianum in interpretatione edicti prætorii de minori- bus, hæc ita fuiſſe diſtin cta vt diximus: hæc diſtinctio integra erat apud Vlpianum, ſed hæc ſunt diſtracta& collocata fub diuerſis titulis à Triboniano. Eadem eſt inſcriptio trium le- gum, quas adduximus leg. in vſucapionibus. leg. ad remp.& dict. leg. 3.§. minorem. In præſcriptionibus autem tempo- ralibus ſpectamus ſingula momenta. leg. in omnibus- ff. de oblig.& actio. vbi luriſconſ. ait, omnibus temporalib. actio- nibus, niſi totus nouiſſimus dies compleatur, non finit ob- ligationem. Non enim repellit præſcriptio temporis, niſi totus nouiſſimus dies completus fuetit: hoc enim intereſt in- ter vſucapionem& præſcriptionem temporis, quod hæc præſcriptio nullum fauorem habet. Quxritur de pubere, qui minor eſt vigintiquinque annis, an poſſit facere teſta- mentum? Certum eſt eum facere poſie teſtamentum ex hoc loco.& leg.ſi frater. Codice qui teſta. fac. poſſ. Adqdi- tur ibi, licet vigoris,& cæt. id eſt, licet eius prudentiæ& iudi- cũ non ſit, vt idoneus videatur ad terum ſuarum adminiſtra- tionem, tamen ei permittitur teſtamentum facere: imo di- cendum eſt, etſi curatorem habeat, nec acceſlſerit curatoris auctoritas, tamen eius teſtamentum ratum& firmum eſſe. leg. cum pater. 77·§·curatoris. de legat. z. leg. Aurelio. 20.§. Caius. de liber. legat. Poteſt minor legare liberationem cu- ratori ſuo, niſi dolus acceſlerit,& hoc intereſt inter teſta- menta& contractus. Nam ſi minor vendiderit, vel aliud negotium contraxerit, cum curarorem haberet, ſine cura- toris auctoritate, nullum eſt ipſo iure quod geſtum eſt. leg. 3. Cod. de in integr. reſtitut. Sedteſtamentum poteſt reuo- care quoties voluerit, quod non licet in contractibus, nec minor reſtituitur aduerſus teſtamentum: nam reſtamen- tum nullam vim habet ante morté cius. hoc exprimitur in l. Labeo.& leg. verba contraxerunt. de verbor. ſignificat. vbi Iuriſconſ.ſic ait: Verba contraxerunt& geſſerunt, non perri- nent ad ius teſtandi. Sed norandum eſt ſi minor dolo in- ductus ſit adteſtandum,& extraneum inſtituerit, relictis le- gitimis, ſaltem legitimis ſuccurri per actionem de dolo. Hæc eſt natura actionis de dolo. datur enim quoties do- ſo alicuius in alrerius pernicem aliquid factum eſt, nec 1 4 Du uen

—
—
—
—— —— 3
— —
316 Franc. Duareni Comment.
alia comperit actio,& hoc ſatis expreſſum eſt in l. Lucius. 88. §. Sempronia. ff. de legat. ⁊2.
Diximus teſtamenti factionem quibuſdam interdictam eſſe, propter inopiam conſilii& iudicii: cuius generis eſt im- pubes, de quo ſatis dictum fuit: Idem dicendum eſt de furio- ſo, aut mente capto homine. Furioſus, aut mente captus te- ſtamenti factionem non habet. In teſtamenti factione re- quiritur integeitas& ſanitas mentis. leg. ⁊ ſt. hoctitul. An ſit integer corpore,& ſanus, nihil refert, ſed ſanitas tantum mentis requiritur. Is qui graui morbo eſt correptus, vel le- nio, poteſt facere teſtamentum, ſi ſauæ ſit mentis. l ſenium. C.& l. in aduerſa. ff. eod. item in§. furioſi.Inſtit. quib. non eſt permiſ. facere teſtamen. Et hic notandum eſt, non tantum nos loqui de furioſis, ſed de dementibus,& breuiter de o- mnibus in quibus ſanitas mentis deſideratur. De eo qui de- mens eſt, ſatis eſt apertus locus in 1. 2. de inoffic. teſtam. vbi di- cirur nullum eſſè dementis teſtamentum. Solet quæri, quid dicendum ſit de homine fatuo?(ux ſtionem facit, quod fa- tuo datur curator, ſicut furioſo. leg. z. de poſtulan. vnde vide- tur idem quod de furioſo dicendum eſſe. Sed obĩici poteſt a- doleſcenci minor curatorem quoque dari, quamuis factio- nem teſtamenti is habeat.
Diximus adoleſcentem minorem vigintiquinque annis poſſe teſtamentum facere, etſi curarorem habeat: nec cu- ratoris auctoritas acceſſerit. Nonigitur eflicax ſatis eſt ar- gumentum quod ducitur à fatuo ex leg. ⁊. de poſtul. Exiſti- mo in hac quæſtione illud inſpiciendum eſſe, an iudicio& mente careat is de quo loquimur. Sitalis fit is, dicendum eſt factionem teſtamenti non habere: quia fanitas mentis re- quiritur in eo ‚qui teſtamentum facit. Sed ſi homo ſimplex ſit euad, paulo ſtupidior& imperitus, non ideo dicitur te- ſtamenti factionem non habere: nam videmus teſtamen- ti factionem permitti minoribus vigintiquinque annis jis, qui exceſſerunt decimumquartum annum vel duode- cimum, ſecundum diſtinctionem, quæ ànobis proxime tra- dira eſt, licet infirmum ſit eius conſilium furioſi igitur aut dementis nullum eſt teſtamentum. Notandum tamen eſt, ſi factum eſtteſtamentum ab homine ſanæ mentis, ſuperue- niente furore vel dementia, non infirmari teſtamentum, id- que expreſſum eſt in Iaſtit.§. furioſi. quib.non eſt permil.fac. teſt. Idem dicitur inl. i.§. ſi quis aurem. de bonor. poſſeſſ ſe-
cun. tab. ff. Quod autem dicicur teſtamentum à furioſo factũ
non valere, hoc eſt intelligendum, niſi ſit aliqua furoris in- termiſſio,& intermiſſo furore reſtamentum fecerit. l. furio-
ſum. Cod. eod. Srhabuerit interualla aliqua& intermiſſum
furorem, modo ſint clara interualla, vt facile apparcat ad mẽ-
tis lanitatem rediiſſe,& furorem intermiſiſle. Nam erſi ali-
quando quieſcat furor, quia eſt furoris inumbrata quies, non ideo dicitur ad ſanitatem priſtinam mentis rediiſſe. Idem di- citur de furioſo iudice dato. leg. furioſus. de iudic. Inde exiſtit quæſtio, ſi furioſus homo, vel mente captus teſtamen- tum fecerit,& in eo teſtamento bona ſua teliquerit fi liis ſuis ſiue amicis hene merentibus, ſi ita teſtatus ſit, vt vir ſapiens&, prudens teſtaretur, an valeat hoc caſu teſtamentum? Et vul⸗ go receptum eſt, hoc teſtamentum valere paucis diſſentien- tibus: quoniam, inquiunt, à ſenatoribus Romanis ita fuit iu- dicatum, vt eſt apud Valerium lib. 7. capit. 8. vbi loquitur de centumuiris, quos putant ſenatores centum eſſe. Centum- uiri ratum habuerunt teſtamentum hominis, cuius nota eſſet
inſania, quod more prudentis hominis teſtatus fuiſſer quam- uis cauſa non fuiflet, cur teſtamentumillud ratum haberetur.
Centumuiri cognoſcebant de teſtamentis: ſed hoc me non multum mouet, hoc forte ab eis ita iudicatum eſſe, quod cer- tum ius de eare tunc conſtitutum non eflet. Hodie autem certum ius eſt, quod requirit in eo qui teſtamentum facit, mé- tis ſanitatem, nec teſtamentum ex euentu ratum habendum eſt, vt ab homine ſano factum, id forte caſu ita euenit. Nul- la igitur ratio eſt, cur ab eo quod dicitur furioſi hominis te- ſtamentum nullum eſſe, hunc caſum excipiamus. Ex euen- tu tamen poſſe æſtimari fateor, an factum fuerit teſtamen- tum tempore intermiſſi furoris, an non ſit: qua de re plæ- rique dubitant, ſi ſit furioſus quidam, qui habeat tempo- ra intermiſſi furoris dilucida. Hæc quæſtio quia facti eſt,
Pendet ex coniecturis& ex euentu, ſicut ex aliis coniecturis
oteſt hoe æſtimari: inſpiciendus erit tenor teſtam enti, vi- dendum erit, an moreſane prudentis hominis teſtatus ſit, an aliqua ſuperſint veſtigia furoris in teſtamento, an aliquidit in teſtaméto qu od furoris ſpeciem redoleat.hæc conie ctura cum aliis valer ad probationem. Non eſt autem præſumen- dum quem farioſum eſſe, niſi id probetur. leg. nec codicil- los. Codic. de codicill. ſed quomodo probabitur furor: la hac re nihil poteſt certi definiri, quæ facti ſunt, relinquenda ſunt iudicis arbitrio videnda& examinanda. leg. z. fl. dete- ſtib.& leg. mora. 3 3. ff. de vſur. Exempla tamen conie- cturarum, quæ reperiuntur apud noſtros auctores, iadicem vtcunque inſtruunt,& ſunt obſeruanda, veluti in leg. ob quæ vitia. 4. ff. de ædil. edict. Solet alius locus adduci ex leg. quidam in ſuo. 27. de condit.inſtitut. de eo qui iuſſit reliquias ſuas cadauer ſuum proiici in mare poſt mortem ſuam: hoce- nim teſtamentum facile creditur iſſſani hominis eſſe& de. mentis, ideoque Iuriſconſultus ait, perſpicuis rationibus hanc ſuſpicionem amouendam eſſe: quod aiſi perſpicuis a tionibus hæc ſuſpicio amoueatur hæredi, qui reliquias teſta- toris non proiecit in mare, nullo modo legitimus hæres con- trouerſiam de hære ditate facere poterit.& vulgare illud di. ctum eſt in can. legimus 93. diſtin. Fatuum fatua loqui. Soler adduci exemplum à noſtris Doctoribus de quodam Parauino doctore, qui iuſſit cadauer ſuum efferri ſine luctu, ſed adhiberi voluit tibicines cũ choreis& tripudiatione. Sed vt ego admonui, comiecturæ ſunt, quæ vtcunq; iudicẽͦin- ſtruunt, fallaces tamen ſunt. Sæpe furor ſimulati ſolet, vt de Vlyiſe dicitur,& de Solone apud Plutarchum,& a- lios. ludicis ergo maxime verſatur prudentia in huius rei cognitione. Mchi etiam quod dicitur placet medicos in hac re adhibendos eſſe.& ſolet adducilex, ſemel. cauſaria. Co- dic. de re milit. lib. 12. Cum miles petit remiſſionem pro- pter vulnus, ob quod dicit ſe futurum non eſſe bello idoneum, medici adhiberi debent. Solet etiam adduci lex ptim. ff de ventre inſpic. vbi cum quæritur, an mulier præ- gnans ſit, an non, iudicio obſtetricum hæc lis dirimenda di- citur. Hactenus de furioſis, mente captis,& dementi- bus. Aliud exemplum eſt de prodigis, quibus eſt interdi- ctum bonis: hi teſtamenti factionem non habent, poſſunt tamen teſtamentum facere antequam eis interdictum ſit bo- nis,& valebit teſtamentum. leg. is cui lege. 18. Idem dicitur in§. item prodigus. Inſtitut. quib. non eſt permifl. facere te- ſtamen. Sed mirantur aliqui qua ratione hoc conſtituium ſit:
nam prodigus iudicio non caret vt furioſus: natura adimit
teſtamenti factionem furioſo, non etiam prodigo,& ſi quis diſpet& profundat bona ſua, non ideo dicendus eſt iudi- cio carere. Cur ergo ei non licet teſtamentum facere? Mi-⸗ nor vigintiquinque annis, quamuis non habeat retum ſua- rum adminiſtrationem, ſed plærunque curatorem habeat, non tamen ei interdicitur teſtamenti factione. Qua ii- tur ratione conſtitutum eſt, vr prodigus non habeart teſta- menti factionem? Conanus vir doctus hanc quæſtio- nem mouet, ex qua tamen non potuit ſe expedire. Sed reſpondendum eſt, ideo prodigum teſtamentum facere non poſſe: quia ei interdicta eſt bonorum adminiſtratio. l. prim. fl. de curat. furio. In adminiſtratione bonorum eſt teſta- menti factio, Res enim ſuas teſtamento relinquere, vel hæredi, vel legarario, hoc eſt res ſuas adminiſtrare. Merito igitur dicitur is, cui bonis interdictum eſt, teſtamentum facere non poſſe,& quod dicitur prodigum non catere iudi. cio,& ſimilem eſſe adoleſcenti, qui tamen habet teſtamenti
factionem, id verum non eſt: nam mags eſt ſimilis futio-
ſo, quam adoleſcenti qui exceſſit annos pubertatis. Furio⸗- ſo ſimilem eſſe oſtendit Iuriſconſul. in leg. prim. ff. de curat: furioſo,& al. vbi ait prodigum ſanos motes non habere. Et alio loco ait, prodigos quod adipſorum bona attinet, furio- ſum facere exitum. leg. his qui in ea cauſa funt. 12.§. Diuus.ff. de tuto.& curat.dat. ãbhis&cæt. eſt locus obſeruandus. Mo- ribus ergo ſimilis eſt prodigus furioſo. Adoleſcentia autem non ſtatim arguit prodigalitatem. Prodiguseſtis, qui diſſi pat omnia bona ſua. d.. l. ff. de curat. furioſ. Ergo cum dici- mus prodigo interdictum eſſe adminiſtratione bonorum ſuorum, id eſt, quem conſtat his moribus eſſe: de adoleſcen-
te non idem eſt: quamuis enim magna ſit leuitas cius xæta-
tis: ta-
Nlüf. umay. tquad.
lentuf.

t
d'dus mma de de Sche Prhe tua— ¹ Dohone apud Duma arur prudentuih um uodcieinnrlarnachn lolet addaciler,ſemel an Cum miles petit tewillan nod dicit ſe fururum tuug deridedent. Holet cümt ac. vbicum quxritur, um co obſtetricum bæc ludi furioſis, mente capts, d eſt de prodgis, qubut denti factionem non kader xere antequam eisinteti atum. leg.is c lege. 1. lt ttrus. quib. non elt ernil lqai quatatione hoc ct aod catet vt turioſus: uan farioſo, nonetiamptod, Honafua, nonideo diceatzt inon licet teſtamentunker ais, quamais non ndenr⸗ , led plærunque caurtonat tamentt— vt prodigus* 1 Conanus vüf doctus dur g
*
git ſe eäpell;
mime verk
gur tet
AAT men noh N¹ 4B
ADO 0 M
od dicitut htod 3 D hode ni
4: nam mag 8.1
.,“–“ 1 el 2„..„ 3 ns rerdictum K1 Filiifa — odigum dch da uan.
eipia di- cku tantaur.
1 In Tit. Qui teſtam facere poſſunt. b 317
tis:tamen nonnulli prudentes reperiuntur,& nihil minus, quam bonorum profuſores. Furioſi,& eius qui prodi- Bus eſt, nulla eſt voluntas id eſt, pro nulla habetur eorum vo- luutas. leg. furioſi. 41. ff. de reg. iur. Quædam alia adduci ſo- lent, Ied ea tractaui ſub tit. de verborum oblig. ad l. is cui bo- nis. Dixi quoſdam prohiberi teſtamentum facere, propter iafirmitatem cõſilii& iudicii, vt ſunt impuberes, mente capti & prodigi. Nunc videndum eſt de his, qui prohibentur te- ſtari, quod ſui iuris non ſint, cuiuſmodi ſunt filii familias& ſerui. leg. qui in poteſtate.6. ff.hoc tit. Idem in leg. ſeruum. C. eod. hi ſunt qui in poteſtate ſunt parentum vel dominorum. Idem dicitut Inſtit. qui. nõ eſt permil fac. teſta. in princ. quod adeo verum eſt, vt etfi teſtamentum fecerit filius familias, & poſtea emancipatus ſit, teſtamentum non conualeſcat.l. filiusfamilias. idem dicitur in leg. 1.§. 1. ff. de legat. z. Addit Iu- riſconſ.in hac leg.qui in poteſtate.& Inſtit. quib. non eſt per- miſ. fac. teſtam. etiam ſi pater filiofamilias permittat teſta- mentum facere, nihilominus tamen iure teltari non poſſit. Sed huius iuris ratio inquiri ſolet, quæ obſcura eſt, præſertim cum accedit patris voluntas& coniſenſus. VIlpian. in Inſtit. tit: de teſtam. rationem adfert, quoniam filiusfamilias nihil ſuum habet, vt de ſuo reſtari poſſit. Quicquid enim acquirit fi- lius, patri ſuo acquirir. l. ſi quis à parente. r.& leg. placet. 79. de acquir: hæredit. Hæc ratio vera quidem eſt fortaſſis ſed certe vera non eſt. Nam alioqui filius patre conſentiente & permittente, teſtamentum facere non prohibererur. O- portet igitur id duplici ratione conſtitutam eſſe: ideo ceſſan-
te ratione Vlpiani non ceſſat ius, cum duplex ſir ratio. So- let adduci§. affinitatis. Inſtit. de nupt. ceſſat quidem vna, led
altera manet. Ego igitur tametſi non improbo quod Vl- pian. aic nempe ideo conſfitutum eſſe, quoniam fi˖lius nihil ſunm haber vnde teſtari poſſit: tamen mihi aliam videtur ra- tionem fuiſſe huius prohſbitionis, ne alias cogamur fateri ſal-
tem patrepermittente, filium teſtari iure poſſe, quod tamen
hic negatur Ego ſolitus ſum hanc rationem adferre, quam
attigit Accurſius& alii, quirem omnem non latis explicant,
quia teſtamenti factio publici iuris eſt. leg. 3. hic. ff. Priuatum ias dicitur, quod ad ſingulorum vrilitarem pertinet princi- paliter. leg. i.§. huius ſtudii. ff. de iu ſtitia,& iure. Publicum,
quod ad publicam vtilitatem pertinet magis, quam ad vtilita- tem ſingulorum, cuiuſmodt eſt teſtamenti factio. Teſta-
menti factio non tantum ad rationem& formam conſcribẽ- diteſtamenti, ſed ad perſonarum quoque conditionem, quæ teſtamentum facere poſſunt, pertiner. Exempli gratia, lex ait: Cuus Romano permitti facere teſtamentum, quibus verbis
concepta eſt lex Falcidia, credibile eſt mentionem factam
fuiſſe ciuium Romanorum, vt his Verbis excludantur ſerui, qui ciues non ſunt. Et cum patrumfamilias mentio fit, ex-
claduntur etiam filiifamilias qui patresfamilias non ſun qui-
que ſui iuris non ſunt. Pone ita ſcriptam eſſe legem, an dice-
mus pertinere ad ius priuatum, an ad publicum? Non dice-
mus ſerui factam eſſe inrerdictionem teſtamenti, propter
dominũ: nã permittente domino, ſeruus poſſet teſtamentum
facere quia quæ priuati iuris ſunt, poſſunt priuatorum con- ſenſu tolli& murari, quæ vero publici ſunt non poſlunt. leg.
iuriſgentium.§. vltim. ff. de pact. leg. ius publicum. eod. Sed quia id publici iuris eſt, ad homines ſeruilis conditionis, vel
qui alienæ poteſtati ſubiecti ſunt, viſum eſt indecorum per- mittere. Idem puto dicendum de filiofamilias, quod de fer- b uo. Plinius lib. 8. epiſtola quadam ad Rufinum filiosfamilias vocat mancipia, quia ſunt in manu& poteſtate parentum. Filiusfamilias autem donare cauſa mortis poteſt volente pa- tre, etſiteſtamentum facere non poſſit. leg. tam is. 2 5. ff. de donat. cauſa mort. Ceſſat enim ratio, de qua diximus in do- natione cauſa mortis. Donatio enim cauſa mortis non eſt iuris publici. Excipitur miles in§.vltim. Inſtit. quib. permiſ. non eſt facere teſtam. de eo dicam lub titul. de milit. teſtam. ldem dicendum eſt de aduocatis, de doctoribus, de magiſtris, qui quafi caſtrenſe peculium habent: aduocati enim quaſi milites dicuntur. leg. fori.& leg. aduocati. Codic: de ad- uoca. diuer. iudic. dicuntur& milites eſſe togatæ militiæ. leg. vltim. C. de inoffic. reſta. Idem dicitur etiam de presbyteris,& aliis eccle ſiarum miniſtris.l. ſacroſanctæ. Cod. de epil.& cler. Qurſtio hic eſt, an filiusfamilias poſſit teſtamentum faccre
vliim. vbi Bonif. conſtituit, filium ſine con
hodie de bonis aduentitiis: Tem pore horum luriſconſ.filius- familias bona tantũ profectitia habebat, quaſi ꝓfecta àpatre- quicquid. n. acquirebat, acquirebat patri, excepto caſtrẽſi pe- culio. Sed conſtitutionibus Imperatorum factum eſt, vta- liqua bona aduentitia ſibi, vel à matre, vel ex alia ſimili cauſa habeant, corumque tantum habeant proprieratem, pater ve- rovſumfructum. leg. vltim. C. de bon. quæ lib.& l. i. Cod. de bon. mater. prærer quoſdam caſus exceptos in quibus nec v- ſumfructum habet pater bonorum aduentitiorum: vr ſi con- tra dicente patre filius adierit hæreditatem, vel ſi quid relictũ ſit filiofamilias, ita vt nihil patri ex eo acquiratur. auth. vt li- ceat matri& auiæ. Quxſtio igitur eſt, an filius qui habet ad- uentitia bona de his ſaltem teſtari poſſit? videtur teſtari poſſe, ſi vera ſit aut ſimplex tantum ratio Vlpiani; ſed dixi alteram fuiſſe rationem huius prohibitionis, præter eam, quam ad- fert Vlpia.& dicendum eſt, nede aduentitiis quidem bonis teſtari poſſe. leg. nemo. C. qui teſtam. fac. poſſ. diximus in cer- tis caſibus aduentitiorum bonorum plenam proprietatem eſ- ſe filiifamilias, quæritur an ſaltem de his bonis teſtari poffit? Ds hacre ſolet diſputari in vtramque partem. Ego putone hoc quidem caſu poſſe. d.l. nemo. vna eſt ex nouisconſtit. e- mendat. l. vlt. C. de bon. quæ lib. quæ lex videtur permitti in hoc caſu filiisfamil.teſtamentum facerc. Ergo hic ſequemur ius antiquum,& rationem iuris antiqui. Non obſtar Nouel- la luſtiniani, vt liceat matri& auiæ. Videtur enim luſtinianus ibi permittere fiilisfamilias teſtamentum facere„ſi bona hu- iuſmodi habeant, quorum habeant plenam proprieratem, quorum vſumfructũ nõ habeat pater. lbi. n. dicitur diſpone- re eos poſſe, ergo& teſtamentum facere, ſed in Græca con- ſtitutione legitur αάφι iεn ανανέφσ: ſed ouεν ſ. gnilicat ad- miniſtrare, non diſponere. Hæc ſententia mihi videtur his argumenris ſatis probata. Diximus filium qui eſt in poteſtate patris, non poſſe teſta- mentum facere, etiam ſi parer id ei permiſerit quia quod iu- re conſtiturum eſt de conditione perſonarum, quæ teſtamẽ- tum facere poſſunt vel non poſſunt, id non ad priuati ali- cuius commodum, ſed ad publicum ius pertinet. Hinc quæ- ri ſolet, ſi in piam cauſam aliquid legauerit filius teſtamento,
an valeat eius teſtamentum ſine conſenſu patris, velpatre cõ-
ſentiente? lure noſtro id non videtur definitum, ſed extat conſtitutio pontificia Decret. lib. 6. titul. de ſepult. c. licer. S§. vb Lnln patris ſe- pulturam ſibi cligere poſſe, pro anima autem non iudicare poſſe, niſi conſentiat pater, aut niſi caſtrenſe peculium ha- beat. Hac igitur conſtitutione derogatur iuri ciuili: quia permittit iudicare, id eſt, teſtari pro anima, ſi conſentiat pa- ter. Quidam ſcribunt hoc verbum alibi non reperiri, ſed ta- men legitur in conſtitutionibuslmperatorum eiuſdem tem- Poris quæ ſunt in lib. feud. in titul. de prohib. feud. alien. Iudi- cium vero nos aliquando vocamus teſtamentum. Solent autem pontifices fauere teſtamentis„quibus eccleſiæ, id eſt, ipſis miniſtris eccleſiæ relinquitur, fauor etiam eccleſiæ id a- liquando ſuadet. Denegabant ſepulturam mortuis, qui in- teſtati deceſſiſſent, aut cogebant eos dare quinque ſolidos curioni parochiali, ſed hit abuſus ab hinc decem annis aucto- titate ſenatus Pariſienſis correctus eſſl. Alia etiam quæſtio hic tractari ſolet, an filiusfamilias à patre poſſit emancipari
adfaciendum teſtamentum, vt cæteris in rebus in poteſtate
maneat. Nullum ius certum eſt de hacre, ſed ducuntur ar- gumenta in vtranque partem ex variis locis, ſicut exl. z2. ad Macedonia. ex leg..§. hoc autem. ad ſenatuſconſul. Trebel. Nulla ratio iuris videtur prohibere, quominus adteſtamen- tum faciendum emancipetur filius à patre,& in ceteris rebus maneat in patris poteſtate. Nam videmus in quibuſdam rebus, veluti in caſtrenſi peculio filiofamil. haberi pro patre- familias. dict. leg. 1.§. hoc autem, ad Senatuſconſul. Trebel. in aliis pro filiofamilias. Sed de hacquæſtione nos plenius di- cturi ſumus alio in loco, hęc de filiofamilias quam diximus fa- ctionem teſtamenti non habere, quia ſui iuris non eſt, ſed in poteſtate parentis. Aliud exemplum eſt de ſeruo. Seruus dicitur ob eandem rationem factionem teſtamenri non ha- bere. l. ſi filiusfamilias. hoc titul. Alia ratio prohibitionis po- teſt adduci: quia cuiuis non eſt, cum ne liber quidem ſit. At cum tantum permittatur teſtamenti factio iure ciuili, in- 3

2 —————— ———
—
——————*
——
—
Albins vi.
318 quit Boetius, nihil agi niſi inter ciues poteſt. Peregrinus ergo teſtamentum facere non poteſt. ad id probandum ſo- leo adducere verba legis Falcidiæ in leg. 1.& 2 infra adl. Fal- cid. vnde fir, vrhodie in Gallia, qui dicuntur Albini, teſta- mentum non faciant. Albini autem videntur dici, quaſ ali- bi nati. lure Romano reſcripto etiam ab Imperatore impé- trato, peregrinus teſtamentum facere non poteſt. Mores tamen noſtri indulgentiores ſunt in hac re, quam ius Ro-
manum. Nam ſi Albini liberos reliquerint„ſuccedunt eis ab inteſtato,& excludunt fiſcum,& literas naturalitatis im- petrant à Rege, vt perinde habeantur, ac ſi nati eſſent in e. gno noſtro. Seruus igitur teſtamentum facere non pote 6. & quia ciuis non eſt,& quia eſt in domini poteſtate. Ad-
dendum eſt, ne domino quidem permittẽte eum tacere poſ-
ſe teſtamentum, vt ſuperius diximus de filiofamilias. Prohi- betut enim facere teſtamentum propter decus publicum. 50- litus ſum huius rci confirmandæ gratia adducere locum er lib. 2. Plinii. Poteſt quidem dominus voluntati ſerui parere, &curare cam vltimam voluntatem ſerui ſui executioni man- dare, ſed teſtamentum legitimum non erit. Propteroa dicit Plinius, tanquam legitima teſtamenta ſeruo,& cæt.& ille lo- cus oſtendit non eſſe aliis perſonis permiſſum legare, vel te- ſtari, niſi ciuibus. Seruis ciuitas quædam eſt domus. Ex his quæ diximus, ſequitur eũ qui captus eſt in bello ab hoſtib.te Pementurn apud hoſtes facere non poſſe. l. eius qui. 8. hic. erui enim fiunt capientium, hoc iure tamen non vtimur in orbe Chriſtiano, niſi aduerſus Turcas,&alios infideles. Cum bella geruntur inter Chriſtianos, nulla captiuitas eſt, quæ Ieruitutem inducat, hoc vulgo receptum eſt,& ſolet hacra- tione confirmari. Inter Chriſtianos, bella tant um ciuilia ſunt. Eccleſia Chriſtianorum communis quædam ciuitas eſ- ſe in elligitur, cum ſunt ceiuſdem ciuitatis ciues, bella quæ- geruntur lunt ciuilia. At in bellis ciuilibus capriuitas nulla eſt, quæ ſeruitutem inducat, idque expreſſum eſt leg. ſi quis ingenuam. 19. infra de capt.& poſtlim. reuer. Notandum tamen eſt, ſi is qui captus eſt ab hoſtibus te ſtamentum fece- rit ante captiuitatem, id teſtamenrum confirmari lege Cor- nelia, ſi apudh oſtes deceſſerit, vt hic leg. 2. leg. Cornelia. ſi vero redierit ab hoſtibus, confirmatur iure poſtliminii. leg. retro. infra de capt.& poſtlim. Is qui rediit ab hoſtibus fin- gitur ſemper ciuis manſiſſe, quamuis re vera ex ciue peregri- nus factus fuerit, ſed propter ius poſthminii quod vtilitatis cauſa conſtiturum eſt perinde habetur, ac ſi nunquam ab ho- ſtibus captus fuiſſet. Lege etiam Cornelia fingitur is, qui de- ceſſit apud hoſtes, propter conſeruationem teſtamenti de- ceſſfiſſe antequam caperetur. At certum eſt, ſi deceſſiſſet antequam caperetur, teſtamentum eius ratum fore. Sed ob- lici. ur in leg in bello.§. codicill. infr. de capt.& poſtlim. vbi Iicitur codicilios, quos apud hoſtes quis fecerit, cum abillis captus eſſet, confirmari,&tamen diximus confirmari id quod factum eſt ante captiuitatem, non autem id quod factum eſt apud hoſtes. Sed luriſconſul. oſtendit codicillos confirma- ri, cum ante captiuitatem factum eſt teſtamentum, quaſi pars quædam ſit, acceſſio& ſequela te ſtamenti. l. 2.§. codi-
cillorum. infra de iure codicil. de hoc plenius dicemusſub tit.
de iure codicil.
Lege Cornelia. Locus eſt communis de iure ſui, quod vul- go ius ſuitatis vocatur, de quo dicam ſub ritul. de hæred. inſti. quæ diximus de iis qui capti ſunt ab hoſtibus, eadem intelli- genda funt de obſidibus. Obſides teſtari non poſſunt, niſi eis permittatur à principe. leg. obſides. 11. hoc titul. Obſides non videntur eſſe liberæ conditionis, cum obſides dantur ſi non fides data ſeruetur ab eo qui eos dedit, poteſtas datur, in eos ſæuiendi. Princeps eis permittete poteſt,& indulgere vt teſtamentum faciant, ſed de his obſidibus videndus eſt locus inl. Diuus.& ſeq. infra de iure fiſci. vbi dicitur bona eorum ſi- cut capriuorum in fiſcum cogi. Addit tamen exceptionem Iuriſconſul. niſi accepto vſu togæ Romanæ pro ciuibus Ro- manis habiti ſint. Ergo quod diximus de obſidibus, intelli- gendum eſt cum duplici exceptione, niſi hoc eis nominatim princeps permiſerit, vel niſi eis vſus togæ Romanæ con- ceſſus fuerit. Vſus togæ Romanæ non conceditur per- egrinis, ſicut nec eis quibus aqua& igne interdictum eſt, vel deportati ſunt. leg. ſed ſi hac leg. ſupra de in ius. voc.
nutu fieri poſſint codicilli. quæſtio pender exleg nutu. à1:de
Franc. Duareni(omment.
Kcl.i. de hære. inſtit. Hic enim pro peregrinis habentur. Ho-
die apud nos hæc omnia obſoleta ſunt: nam ſi capti ab hoſtib.
non fiunt ſerui capientium, multo minus obſides in ſeruitu- tẽ redigũtur. Sed quia hoc crebra mentio eſt hoſtium, viden- dum eſt quomodo hoſtes hic intelligamus. Diciturin. qui latronibus. 1 3 hic, eos qui à latronibus capti ſunt, poſſe facere teſtamentum, ſed cur hoſtes non dicuntur latrones? lure- conſulti hoſtes à latronibus diſtinguunt.j. hoſtes. de capt.& poſtlim.& l. hoſtes. 18. de verb.ſig. Dicuntur hoſtes quibus ſolenni ritu bellum indictum eſt, ceteri prædones ſunt, etiam ſiſpeciem aliquam hoſtium habeant. Ex ecd. leg. quilatro- nibus. ibi, Item quia apud exteros.&c. notandum eſt legatos apud hoſtes conditionem ſuam non mutare. Hæc de ſeruis& de his qui ſpeciem aliquam ſeruorum habent. Inde quaſtio oritur, quid ſi quis ſeruus non ſit, ſedtamen dubitet, an ſer- uus ſit, vel putet ſe ſeruum eſſe, an poſſit facere teſtamentum? Mirum eſſe viderur, quod expreſſum eſt duobus capitibus huius tit. l. qui teſtamento. 14.& l. 5. de ſtatu. vbi dicitur hunc non poſſe Pei teſtamentum. Manummiſſus quidam te- ſtamento domini ſui: cum procul abeſſet, ignorabat deceſ- ſiffedominum, ignorabat aditam eſſe hæreditatem: cum itaq; aliter non eonlequatur libertatem, quam ſi deceſſerit domi. nus,& adita ſit hæreditas, non poterat reſtamentum facere.
Rationem lolitus ſom adferre, quia hic videtur deficere vo-
luntas quæ neceſſaria eſt in teſtamento faciendo: non eſt
autem certa voluntas eius, qui tum dubitat de ſtatu ſuo, cum
teſtamentum facit: ignorat enim an valiturum ſit teſta- mentum. Sic intelligo quod dicitur in dict. leg. qui teſtamen- to. in fi. Certams lagem,&. Eius rei arg. eſt, quod dicitur inl. an inutilis ff. de accept. vbi quæritur, an acceprilatio in- utilis habeat vtile pactum. In pacto quidem ſi fficit con- ſenſus duorum: hic videtur conſenſus eſſe. Ait itaque ibilu- riſconſ.valere id pactum, niſi deficiat conſenſus. Poteſtenim deficere conſenſus, ſi vnus eorum putet hoc ioci gratia&lu- di fieri. Deinde fuit occurrendũ audaciæ ſerui, qui cũ putatſe
ſeruum eſſe, aut dubitat an ſeruus ſit, an liber, non dubitat fa-
cere teſtamentum, quod non ignorat propriũ eſſe cinium. Sequitur aliud mem brum diſtinctionis iam à nobis tradi- tæ. Diximus quoſdam prohiberi facere reſtamentum pro- pter inopiam iudicii& conſilii, alios prohꝛberi quod ſui iutis non ſint. Addendum eſt quoſdam alios prohiberi facete teſtamentum, quod ſenſu aliquo corporis deſtituti ſint: cu- iuſmodi eſt mutus, ſurdus, quorum fit mentio in leg. quiin poteſtate. 6.§. I.& l. ſi mutus. 7. hic. exceptio eſt ſuperioris di- cti. Surdus& mutus facere teſtamentum non poſſunt, niſ permiſſu principis. hæc intelligenda ſunt ſecundum diſtin- ctionem, quæ traditur in leg. diſcretis. Cod qui teſtam. face- re poſſ. In ea conſtitutione, quæ eſt vna ex nouis deciſioni- bus luſtinia. additur exceptio iis, quæ dicta ſunt de muto& furdo, in primis ſi diſcreta non ſint bæc vitia. Si quis igitvr mutus& ſurdus ſit natura, ita vt non poſſit ſcrihere& loqui, non porerit facere teſtamentum. Sedſi diſcreta ſint hæc vitia, vt poſſit vei ſcribere vel loqui, poterit facere teſtamen- tum,& valebit. Hoc igitur obſeruandum eſt, mutum& ſurdum ſimul natura non poſſe teſtamentum facere. Adden- dum eſt teſtamentum ab eo factum etiam in piam cauſam no valere. Inter pias cauſae numeratur cauſa libertatis. leg.¹. Cod. de commun. ſeruo man.& ramen teſtamentum factum Amuto& ſurdo natura ſimul, quo libertas relinquitur, non valet. Si non natura ſit mutus, aut natura ſurdus,& didice-
rit pingere& ſeribere, poterit facere teſtamentum. Quæ i-
gitur ſcripta ſunt in iure veteti in d.l. 5.& y. huius titul.& In ſtit. quib. non eſt permil. fac.teſtamen. accipienda ſuntſecun- dum hanc diſtinctionem. Dixerit aliquis, is qui lurdus eſt natura, poteſt voluntatem ſuam nutu ſignificate: ſedrece-
ptum eſt nutum ad teſtamentum faciendũ non ſuflicere:ad
teſtamentum enim faciendum opus eſt voce,& voce atticu- lata. ĩid colligi ſolet ex leg. iubemus. C. de teſtamen. Exem- plum eſt, quod ex facto incidit aliquando. Quidam pa
*
—.. 3 trem ſuum ægrotum in lecto iacenrem moribundum ita at,
tum: nam opus eſt voce. De codicillis quæſtio eſt, 3
lga-
— —==„
Nuu —... 2. 1 1 Au 5* oquebatur: ſi vis me hæredem tuum eſſe, manum meac=u
preme,& ille manũ eius premebat; tamennõ eſt teſtamen naus, a compns
ſane
ꝶ Ae—=
—=ꝑ ————

di qurrin, macwpi tum. ln pacto quiden l eure Onſenſus eſſe. Ariag n, nii deficiat conſenius dan aus corum puret hociodiga urrendũ andaci ſenu,win dan ſeruus lit an lber unt dnonignorat proptitles drum ciſlinchonis iamam prohiber facere teſtaue coaili,alios proh beq eſt quoldam aliosptohi u auquo corpoti dekir u, quotum tit wento nus.).Nic. exceptioeſtlje cere teſtamentum noopaus ntellgenda ſunt ſecuudis leg.s icretu. Cod qu ber e6, ue eenten Pdois, qua dcdaſimäc aanon lint bæc rin. öa ,ita vtnon holitlaiꝛnt nentum. Sedä dſa lß hareenn Kur obſeruandum et, ſle teſtamentum acſé-
V am in pamcils etiam inpana
20 Hactum. d dertalb 6 69
eſtr 3
v opas 0., chnan, ubemus.. c ldt alquanc S ge 1 0 bom eſſe, 4 c dem 7,t menco i ewedat) illus qu 19 De codiclls u lofesdae
In Tit. Quiteſtam. facere po ſunt.
lega. 3. hæc quæſtio eſt paulo alienior à propoſito noſtro. de ea dicemus alio in loco. Quæſtio eſt, an hæc conſtitutio lu- ſtiniani locum habeat in milite. Si miles ſit natura mutus aut ſurdus, quæritur an ei licebit facere teſtamentum? Qui- dam exiſtimant militem exceptum eſſe:& hor ſumunt exl. jure militari. 4. infra de milit. teſtamen. quinimo& mutus. Inſtit. eod. Quæſtio eſt, an id quod dicitur in dict. leg. 4. de- beat intelligi de eo qui eſt ſurdus& mutus natura. Ego vt bre- uiter dicam quod ſentio, exiſtimo conſtiturionem luſtiniani de qua loquimur, ad militem quoque pettinere: nam ius ſin- gulare non facile induci debet interpretatione niſi verbo- rum ſignificatio id ſuadeat. Si verborum ſigniſicatio aperta ſit, ius ſingulare interpretatione inducipoteſt, alias non po- teſt. l. quod vero. ſupra de legibus. ſed nulla lex eſt, nulla conſtitutio quæ ſignificet milites exceptos eſſe. Ante conſti- tutionem luſtiniani mutus aut ſurdus non poterat facere te- ſtamentum, nihilque excipiebatur. hoc ſctibunt luriſconſulti ſine exceptione vlſa. Quid igitur ſi mutus poſſ̃t ſcribere te- ſtamentum? Quid ſi ſurdus loquendi facultatem habeat? lure antiquo non licebat: ſed quoties ſurdus habehat fa cultatem loquendi, vel murus ſcribere poterat, adibat Princi- pem,& Princeps ei permittebat,& ſic intelligitur quod dici- tur in dictal. 4. Excipiebantur milites qui poterant facere te⸗ ſtamentum, ſi vel ſcribere, vel voce ex rimere volunrtatem ſuam& ſupremum ſuum iudicium decſaranc poterant, nec etat eis neceſſe adire Principem. Sic poteſt commode intelli- gi quod dicitur in dicta leg. 4. de aliis qui à principe reſcriptum impetrarunt teſtamenti faciendi cauſa, cum muti 8 ſurdi na- tura ſint, quæritur quam vim habeat hæc diſpenſatio? Qui- dam dicunt hoc abſurdum eſſe, vt adeatur Princeps, vt ab eo impetretur quod natura negat. I. 3. 1upra de vſufruct. earum rerum quæ vſu conſu. Sed ego puto hic videndum eſſe, an ſenſu omnino careat, vt non dfkerar ab infante& furioſo. Rario non permittit vt teſtamentum eius, etiam ſi Principis authoriras accelſerit, vllam vim habeat: ſed tamen fieri poſle exiſtimo, quamquam raro id fiat, vr qui tale vitium habeat, poſſit tamen nutu declarare voluntatem ſuam. Mucus& ſurdus poteſt contrahere matrimonium. capit. cum apud. de ſponſal. in Decretal. quod tamen non contrahitur ſitie con- ſenſu,& diſtinguuntur hi ab his qui iudicio carent. l. ſeruo inuito. 6 5.§. ſi pupillo. ad ſenatuſconſultum Trebell. l. ſurdi. 10. infra de manu. vindi. eſt vnus locus qui adduci ſolet corruptus ex l. 1. qui& à quib. manu. vbi ſolet ſic legi in vulgaribus exemplaribus, mutum ſurdum ita natum ma- numittere poſſe ait, videtur enim loqui Iuriſconſul. de eo qui mutus& ſurdus eſt natura. In Florent. legitur motus, loco mutus. Superius diximus quoſdam prohiberi teſtamentum fa- cere: quia ſenſu aliquo corporeo diminuti ſunt: cuiuſmo- di ſunt ſurdus& mutus, ſecundum diſtinctionem quæ à no-
bis tradita eſt. Ad hunc locum refertur quæſtio de eunu-
chis, quæ tractatur inl. cunuchis. ſ. Cod. qui teſta. facere poſ. Si quæritur ergo, an eunuchus teſtamentum facere pofſit, an idem dicemus quod de muto, de ſurdo„ R aliis huiuſmo- di qui ſenſu corporeo carent? Eunuchus tametſi perfecto corpore non ſit,& neceſſaria maxime corporis pars ei abſit: jdeoque morboſus dicatur. l. ſin autem. 7. ſupra de ædil. e-
dict. tamen non ideo prohibetur teſtamentum facere, cum eſt integer mente& iudicio. nec enim ea corporis imperfe-
ctio eſt einſmodi, vt propter eam teſtamentum facere non poſſir. Non male dicimus non poſſe eum contrahere ma- trimonium: quia liberos procreare non poteſt. l. ſi ſcrua. 39. §. ſpadoni. ſupra de iure dot.& eum noh poſſe poſthumum hæredem inſtituere. l. 6. led eſt quæſitum.§. ſpadonem. infra de liber.& poſthum. Sed quænam fuit ratio hac de re dubi- tandi apud veteres, vt neceſſe fuerit hoc ius, quod à nobis re- citatum eſt ex Conſtantio Imp. ita conſtitui? Ridiculum eſt quod ait ibi Accurſius, Eunuchum non poſlſe facere teſta- mentum, quia teſtes non habet,& teſtes in teſtamento faci- endo necelſarij ſunt. Sed omiſſis iocis, aut nugis potius: pro- babile eſt de eo dubiratum fuiſſe, quod lex pubatipusrankden actionem teſtam enti permiſit, vt iam à nobis ſupra oſten ſum
fuit. Ler enim vult puberes tantum teſtamentum facere, im- puberibus illud non permittit: at eunuchi non pubeſcunt,
nus hie præſcripſit in teſtamento ccœci.
319
ideoque non videntur habere teſtamenti facdionem. Ne vi⸗ dear hoc comminiſci, locus eſt hac de re Pauli libr. 3. Sentent. titul. de teſtamen. Intelligit Paulus ſpadonem non pubeſcere, ſed quo tempore alij qui Ipadones non ſunt, pubeſcunt, po- teſt facere teſtamentum. Hæc ſententia Pauli ex veterum opinione non proficiſcitur, de qua diximus ſupra hoc titul.ad interpretationem l. à qua ætate. De eare diſſenſio fuit inter Proculianos& Caſſianos. Quidam iudicabant puberem iudicandum eſſe ex inſpectione habitus corporis, alij indeco- ram eſſe illam inſpectionem iudicabant. Addendum eſt& hoc, alia quoque ratione videri in dubium vocatum fniſſe à veteribus: quoniam credebantur ennuchi, nec viri, nec mu- lieres eſſe. Lampridius in Alexandro ſcribit Alexandrum terrium genus hominum eſſe eunuchos dixiſſe: quod nec viri, nec mulieres eſſent. Idem ſcribit Valerius Maximus cap. 7. lib. 7. decretum fuiſſe à quodam ptætore Vrbano in cauſa cuiuſdam Genutij Romæ, qui bonorum poſſeſſonem ſecundum tabulas petebar. Quædam hac dere attigi libr. 4. de benefic. capir. quarto. Quod de eunucho dictum eſt, idem dicendum eſt de eo qui manus amiſit. l. qui manus. 10. hic. Non idem dicemus de eo qui manus amiſit, quod diximus de eo qui loqui non poteſt. Poteſt enim ficri teſtamen- tum per nuncupationem, in quo manus neceſſaria non eſt. in liubemus. C. de teſtam. dicitur poſſe eum qui non poteſt icribere, alium deſcriptorem adhibere. ideo etſi non poſſit ſcribere, tamen non prohibetur teſtamentum facere. Haic ſimilis eſt quæſtio de cœco, an teſtamentum facere poſſit.& de eo exrat conſtitutio Iuſtiniani inl. hac conſultiſſima. Cod. de teſta.§. cœcus. Inſtit. quib. permiſl. non eſt facere teſta. Recepta autem eſt maior ſolen nitas in hoc teſtamento, quam in aliorum hominum teſtamento qui cœci non ſunt. Tanta ideo ſolennitas requiritur in teſtamento cwci, ne quid falſitatis admittatur. hanc rationem adducunt ex Iuſtiniano inl. penult. Cod. de fideicomm. Quæ ſit forma& ſolenni- tas in hoc teſtamento faciendo adhibenda, diſerte exprimit Iuſtinianus in dicta conſtitutione ſua. in ea lectione tantum opus eſt. Eſt autem hæc forma eo diligentius à nobis nunc obſeruanda, quod nec moribus necconſtitutionibus Ponti- ficiis abrogata eſſe dicitur. Forma quæ præſcripta eſt in iure
ciuili ad faciendum teſtamentum, hodie vix vnquam obſer-
uatur. Derogatum eſt huic ſolennitati pattim conſtitutioni- bus Pontificiis, partim eriam moribus cuinſque prouinciæ, in cap. cum eſſes. de teſta. Vult Pontifex ſufficere duos teſtes cum curione parochiali ad faciendum teſtamentum. non id. co tamen dicemus abrogatam eſſe formam, quam luſtinia- Non dico, quin poſ⸗ ſit tolli ſtatuto aliquo, aut moribus„ ſi manifeſta ſit lex ali- qua huic ſolennirati contraria: hoc facile concedam. Sed Ii vel moribus receptum ſit, vel lege aliqua municipali cau- tum, vt poſſit quis facere teſtamentum adhibitis duobuste- ſtibus: non ideo dicemus ſufficere duos teſtes in teſtamento cœci, quia leges priores ad poſteriores trahuntur ſicutiet- iam poſteriores ad priores, niſi manifeſte leges ſint contra- riæ: Lnon eſt nouum. ſupra de legibus. Si aperta& manifeſta ſit legum contrarieras, fateor poſteriores leges prioribus derogare. leg. vlti. deconſtitut. princip. Sed hæ leges non ſunt contrariæ. Pugnantia ſiquidem hæc non ſant, tot teſtes adhibendos eſſe in teſtamento hominis cœci,& adhibitis duobus teſtibus pofle reſtamentum fieri, vna lex eſt genera- lis, altera ſpecialis. ltaque ita has leges interpretabimur, vt vna alteri deroget,& vna cum exceptione alterius legis intelli- gatur, vt dicamus poſſe fieri teſtamentum adhibitis duobus teſtibus, niſi ab homine cœco faciendum ſit. Hactenus de his qui prohibentur teſtamentum facere: quia diminuti ſunt aliquo ſenſu corporeo, alij prohibentur facere reſtamentum ob crimen. Nunc videndum eſt de iis qui prohibentur teſtamen- tum facere ob crimen aliquod, aut pœnam. Huius generis eſt damnatus pœna capitali, quià ſenrentia qua damnatus eſt non appellauit. I. quià latronibus. 13.§ ſi quis capitali. hoc ti- tul. Duo obſeruanda ſunt ex capite. Vnum eſt, ſi quis da- muatus pœna capitali non appellauerit à ſententia, teſta-
mentumabeo factum non valete. Alterum eſt, ſiprouoca-
uerit, interim eum poſle facere teſtamentum. Exempla ſunt 4

———— —— 1 ——
————
— ⁰—
—.——
— ————————
— 4 e. 2 8
———
——ͤͤͤͤͤſͤͤ 3— —
320 Franc. Duareni Comment.
inl. eius qui apud.8.§. ſi cui. Si quis deportatus ſit in inſulam. hæc enim eſt pœna capitalis. l. 2. de pœnis. Hi quibus aqua & igni interdictum eſt, amittunt ciaitatem. Atqui ciuis non eſt, qui peregrinus eſt. De his quibus aqua& igni interdi- Kum eſt, Dion ſcribit in Tyberio conſtitutionem quandam Tyberij fuiſſe ne factionem teſtamenti habeant, quod hic ſatis eſt expreſſum in d. S. ſi cui. ibi, nec id quod poſtea. Ergo ſi quis ante condemnationem fecerit teſtamentum, id te- Kamentum ratum habendum eſt, etiam ſi poſt accuſatio- nem&c in reatu fecerit teſtamentum. l. ſi quis poſt. 9. vbi ſi quis cum in cuſtodia eſſet, teſtamentum fecerit ante conde- mnationem, valet cius teſtamentum, multo magis antè ac- cuſationem poteſt. l. poſt contractum crimen capitale. 1 5. ff. de dona. Sed difficultas naſcitur ex l. qui pœnæ. 8. de manu- miſſ. ibi dicitur, eos qui capitalium criminum rei ſunt, non poſſe ſeruos manumittere. ergo non poſſunt de rebus ſuis diſponere, cum etiam magnus ſit fauor libertatis. Sed quod ibi dicitur, reos capitalium criminum non poſſe ſeruos ſuos manumittere, verba ſequentia ſatis oſtendunt, quomodo id accipiendum ſit, id eſt, cum dolo malo ſeruos ſuos manu- mittunt, ſatis proſpicientes futurum vt condemnentur. Et ſic eſt intelligendum quodiam diximus, niſi in fraudem fiſci diſponant de rebus ſuis& dolo malo: hæc fraus ex variis coniecturis colligitur, quas alij tractant. Fraus enim ex con- iecturis arguitur. l. Jolum. 6. Cod. de dolo malo. His quæ diimus, addendæ ſunt quædam exceptiones. In primis ex- cipitur crimen læſæ maieſtatis. is enim qui accuſatus eſt læ- ſæ maieſtatis, de bonis ſuis diſponere non poteſt: interdicta enim eſt ei alienario faculratum ſuarum, non tantum poſt accuſationem, ſed etiam poſt admiſſum crimen. l. donatio- nes. 3 z.§. vlci. ff. de donatio. leg. ex iudiciorum. 20. ff. de ac- culat. Simulatque quis hoc crimen admitrit, ſtarim eius bona fiſco acquiruntur, etiam ſine vlla accuſatione& con- demnatione. in aliis autem criminibus ſententia neceſſaria eſt. Idem de crimine hærericæ impietatis dicendum eſt, id- que eſt expreſſum iure Pontificio in cap. cum ſecundum. de Hæretic. lib. 6. Ait tamen Bonifacius in ea conſtitutione non poſſe occupari bona ante ſententiam, qua iudex pronun- ciet bona confiſcata eſſe. Præterea excipitur is, qui ſibi mor- tem conſciuit ſceleris conſcientia& metu ſupplicij. l. 2. Cod. eod. Similis diſtinctio eſt in l. ſi quis filio exhæredato. 6.§. eins. infra de iniuſto rup. de publicatione bonorum in l. vlti. de bonis corum qui mor. Præterea ad hunc locum per- tinet qui inteſtabilis eſt. Inteſtabilis eſt, qui teſtamentum facere non poteſt: cuius mentio eſt duobus in locis ſub hoc titul. in leg. is cui lege. 18. vltim.& l. cum lege. 6. veluti ſi quis damnatus ſit ob crimen famoſam. l. ob crimen. ſupra de teſti. Inteſtabilem eſle, eſt non poſſe teſtari. Teſtari eſt teſtamentum facere, teſtati etiam dicitur is, qui teſtimo- nium dicit. Hinc annotandus eſt locus communis de in- terpretatione iuris. Creditur à pleriſque in legibus pœ- nalibus extenſionem& interpretationem extenſiuam non recipi, quod tamen falſum eſſe admonui in pleriſque lo- cis, aduerſus quos ſolet obiici dict. lex, is cui.& l. cum le- ge. ſed non mirum eſt luriſconſul. tam late interpretari ver- ba legis, quam late patet eorum verborum ſignificatio. Extenſio eſt, cum id quod ſcriptum eſt lege aliqua, pro- ducitur ad id, quod ſcriptum non eſt, interpretatione, quod plerunque neceſſe eſt. leg. non poſſunt. ſupra de le- gibus.& leg. ſi quis id quod. ſupra de iuriſdictio. Aduerſus hanc interprerarionem quædam obiici ſolent. In primis obiicitur quod diximus de filiofam. Diximus filiumfami- lias non poſſe teſtamentum facere, ſed poteſt adhiberiteſtis in teſtamento. l. ad teſtium. hic. vbi qui ſunt in poteſtate, poſſunt adhiberi teſtes cum patre in teſtamento faciendo. Fi- lij autem ſunt qui in poteſtate patris ſunt, ergo poſſunt ad- hiberi teſtes in teſtamento faciendo. Alio ſimili argumen- to impugnatur hæc ſententia, ſumpto ex l. quoniam. Cod. de hæret. Hæretici non poſlunt facere teſtamentum,& tamen adhibentur teſtes in alieno teſtamento, male ergo di- citur eum, qui inteſtabilis eſt, non poſſe adhiberi teſtem in te- ſtamento faciendo. Variæ opiniones reperiuntur in gloſſ. Ac-
curſ. Quid igitur dicemus? Ego reſpondeo ad vtrumque.
nec filiumfamilias, nec hæreticum homines inteſtabiles eſ-
ſe. Nulla lex eſt quæ dicat filiumfamilias, authominem hære- ticum inteſtabilem eſſe. Filiusfamilias quidem non habet te- ſtamenti factionem.l.qui in poteſtate. 6 ſupra eod.nechære- ticus: ſed non dicitur inteſtabilis. mentum facere non poteſt, ergo teſtis adhiberi non po- teſt in teſtamento alieno, nego conſequentiam. non enim recte concluditur. Sed ſi ita diceres, Filiusfamilias inteſta. bilis eſt vel hæreticus, ergo non poteſt teſtis adhibeti in alieno teſtamento, bona eſſet concluſio, ſed antecedens fal- ſum eſt, atque ita hoc argumentum diſſoluitur. Quod di- citur de hæreticis, non ſimpliciter intelligendum eſt, ſeq cum diſtinctione, quæ traditur in dicta leg. quoniam. Cod. de hæreric. Exiam dictis naſcitur quæſtio, an infamis polſit facere teſtamentum? Infamia notarur quis ob delictum ſuum, anigitur poſſit facere teſtamentum? Conuenit in. ter omnes, infamibus teſtamenti factionem non eſſe inter- dickam. Ad impugnandum teſtamentum non poteſt oh. ĩici, quod aliquando infamia notatus& aſperſus fuerit. ſtator. Primum enim nulla lex reperitur, quæ prohibean infamem teſtari, ergo infami permiſſam eſſe teſtamenti fa. ctionem dicendum eſt. Diximus enim ſupra, omnibusper- mitti teſtamentum facere, niſi quibus nominatim teſtamen. ti factio interdicta eſſe reperitur. Præterea argumentum etiam aliud eſt ex I. eius qui apud. 8.§. ſi cui aqua. ſupra eod. vbi relegatus nec libertatem amittit, nec ciuitatem:&ta- men relegatus notatur infamia, vt videtur pleriſque. Ad. ducitur l. cognitionum. ff. de extraord. cogn. vbi dicitur, a- licuius minui exiſtimationem, quoties manente libertate circa ſtatum dignitatis pœna plectitur, vt cum relegatur. Sed tamen animaduertendum eſt, quod luriſcontultus ait minui eius exiſtimationem, non dicit eum notati infamia: nec ego verum eſſe puto, quiſquis relegatur in inſulam, eum
infamia notari. Sæpe accidit, vt alicuius grauetur opinioa-
pud bonos& graues viros, nec tamen infamia notetur. Qui notantur infamia enumerantur in edicto prætoris. ff. de his qui notan. infam. Sed ego moueor quod luriſconſul. in d. eius. tam anxie& ſcrupuloſe docet,& demonſtrat variis er- emplis, qui ob pœnam& crimen, velconditionem amittant teſtamenti factionem:& tamen non meminit eorum qui- bus infamiæ nota inuritur, argumento eſt enim infamemte- ſtari poſſe. Sed aliud argumentum eſt ex l.1. C. de ſecun. nup. vbi dicitur mulierem, quæ intra annum luctus ſecundo nu- plit, infamem fieri, idque etiam expreſſum eſt edicto illo Ptæ- toris, tit. de his qui notan. infa. ff. Et ait dict. l. i. verſic. præter- ea&c:hac pœna plecti, vt vltra tertiam partem bonorum ſuo- rum, non poſſit marito ſecundo teſtamento relinquere. ma- nifeſte ille locus oſtendit eam poſſe teſtamentum facere, mo- do non excedat tertiam partem bonorum ſuorum legando. Eſt vulgaris quæſtio de vſurario, an poſſit facere teſtamen- tum? Eſt hac de re conſtitutio Pontificia in c. quanquam. de vſur.in 6. Ea conſtitutione prohibente non poteſt vſurarius facere teſtamentum, ſi manifeſtus ſit vſurarius,& eius teſta- mentum nullum eſſe dicitur, niſi ſatisfecerit, vel idoncam cautionem dederit. Igitur duo neceſſaria ſunt: oportet enim manifeſtum eſſe, deinde non ſatisfeciſſe, vel idoneam cautio- nem non dediſſe. Quxæritur etiam de excommunicato.& vulgo receptum excommunieato non eſſe interdictam teſta menti factionem: quia nullo iure id expreſſum reperitur,& ſæpe leui ex cauſa& fere nulla, quis excommunicari ſoler ratione abſurda eſſet eiuſmodi interdictio, nec poſſet obſet- uari ſine vllo incommooc. Cœpimus diſputara de his qui teſtamenti factionem ha-
bent, aut non habent. Totum hunc locum quatuot capiti-
bus concludimus. Diximus enim quoſdam prohiberi face- re teſtamentum propter infirmitatem conſilij& iudicij:ꝰ lios quia ſui iuris non ſunt: alios quia ſenſu aliquo corporeo diminuti ſunt: alios quia damnati ſunt vel aliqua infamia notati. his quatuor capitibus concludimus locum de perſo⸗ nis, quæ teſtamenta facere poſſunt: ideoque notandume
omnibus aliis permiſſam eſſe teſtamenti factionem; quipro- hibiti non reperiuntur, euiuſmodi ſunt plerique, de quibus olim dubitatum fuit,& de quibus extant conſtitutiones Im⸗ peratorum, veluti ſocij omnium bonorum, cohæredes. l..C.
co. Duo coierunt ſocietatem omnium bonorum, vel qucb elata
Si velles dicere, teſta.

üinp eddn neadee fhnadd Reſt 1 si velle w
rtendum eſt, quod mian onem, non dicit eum doen t0, riſguisrelegamiiin e accidit, rtalicuius Fuen nos, nectameninfimianwn merantur in edicto ptxu dego moueor quod lurier 5 docet,& demout & crimea, velcondiione
umen non mewint
cur, ugumento ſt enmi Tumentumeſterl(.. qur iatra annum lactut e etiam erpteſlumeſtett n. infa. ff. Etait dict. L.ſeti wtvkratertampattem doer ſecundo teſtamento reiyr Ät eim poſſe teſtamenrn 6 n partem donotum luom⸗ e vſurario, an biſ kerns ſbteurio Ponticzin.t one probidente nonpotei manifeſtuslit lirm— icitut, nil latofkcete⸗ „ o nccellatuſmt:q tur duo nece
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt. 321
delata eſt hæreditas quædam, quæ nondum eſt diuiſa inter cohæredes, vnus vult facere teſtamentum de bonis commu-
nibus, quæritur an poſſit? Quæſtio naſcitur ex eo, quod bona
eius propria non ſunt, ſed communia. Ideoque non videtur
ſine iniutia ſocij poſle de his bonis diſponere: tamen hic dicitur, poſſe hos facere teſtamentum: ſociecatem& commu- nionem non impedire, quominus de his rebus teſtamentum faciant. Nam quæ nobis communia ſunt cum aliis, noſtra
ſunt pro patte. ldeoque de ea parte dubium non eſt quin poſ-
ſimus diſponere arbitrio noſtro. Idem conſtitutum eſt de venditione rerum communium. l. falſo. C. de commun. rer. alienat. Et hoc eſt, quod vulgo dicitur, quod commune eſt, meum dicere poſſum. l. ſerui electione. ſ.§. 1. infra de legat. 1. Locus eſt communis, quem quia alienus eſt à propoſito noſtro, nos nunc omittemus. De aliis fuit dubitatio apud vereres, an teſtamenti factionem haberent. Si quis inſtitue- rit ptincipem in ſuo teſtamento, dubitatum fuit an poſſit ali- ud teſtamentum facere& alium hæredem inſtituere? qua ſtio eſt inl. ſi quis imperatorem. 6. Cod. eo. Propter principis au-
thoritatem& poteſtatem alium hæredem inſtituere non li-
cete videtur. Sed princeps priuatorum iure vtitur in te ſta- mentis. l.ex imperfecto. C. de teſtam. Propterea dubitatum fuit an Imperator,& an Auguſta, quæ eſt Imperatoris vxor, poſſit teſtamentum facere.. cum hæredes. 7. C. eo. licet Im- peratori, ſicut hominibus priuatis teſtamentum facere, idque de propriis facultatibus, non de rebus imperij, ne ſucceſſori e- ius id graue ſit. Hic tractatur quæſtio difficillima totius huius tractatus & diſputationis, cuius temporis habenda ſit ratio, cum quæri- tur de ſtatu& qualitate teſtatoris& conditione. Oportet teſtatorem eſſe ſanæ mentis, oportet eſſe ſui iuris,& ciuem Romanum: ſed quo tempore hæc qualitas ineſſe ei debet, an tempore teſtamenti oporteat talem eſſe, an vero tempore mortis? valde difficilis eſt hæc quæſtio. In l. z. hic dicitur, in eo qui teſtatur eius temporis, quo teſtamentum fecit, integritas mentis non corporis ſanitas exigenda eſt. hinc aperte expri- mitur teſtamenti faciendi tempus. Simile eſt quod legitur inl. qui in poteſtate. 6. õ. ſurdus. ſupra eod. Quidam loquen- di facultate, vel audiendi præcluſus erat tempore facti teſta- menti, poſt factum teſtamentum factus eſt ſurdus, velmu- tus, valet eius teſtamentum: ſed locus eſt contrarius in leg. r. §. exigit. de bono. poſſ. ſecundum tabul. vbi ſi quis petat bo- norum poſſeſſionem ſecundum tabulas ſcriptas à teſtatore, oportet vt teſtator cuius bonorum poſleſſio datur, habuerit ius teſtamenti faciendi, etiam tempore mortis ſuæ. locus dif- ficilis eſt, ſed mihi videtur ita diſtinguendum eſſe pro explica- tione dict. leg. 1. in õ. exigit. Duo caſus conſiderandi ſunt, vnus eſt cum ob murationem ſtatus, aut qualitatis, ſiue con- ditionis teſtamentum fitirritum:& hoc caſures expedita eſt. Nam certum eſt vtriuſque temporis rationem habendam eſ- ſe, vt ſi teſtator capite minutus fuerit: nam capitis minutio teſtatoris teſtamentum irritum eflicit. l. ſi quis filio.§. irritum. de iniuſtorupro& itr. teſta.& Inſtitut. quemadmod. teſtam. infirm. vt ſi fuerit deportatus in inſulam, ſi fuerit damnatus in metallum, ſi amiſerit vel libertatem, vel ciuitatem: hoc caſu dicitur minui capite. Exeinplo illud oſtendam: pone tempore facti teſtamenti teſtatorem liberum& ciuem fuiſ- ſe, ſed tempore mortis fuiſſe ſeruum aut peregrinum factum per deportationem forte, an valeat teſtamentum? Et certum eſt non valere teſtamentum: nam capitis hac diminutione irritum conſtituitur teſtamentum. E contrario ſi ponamus ſeruum fuiſſe, aut percgrinum tempore facti teſtamenti,&
tempore mortis fuiſſe ciuem& liberum, nec hoc caſu vale-
bit teſtamentum. Vtrumque ergo tempus exigitur,& tem- pus facti teſtamenti,& tempus mortis. In hoc igitur caſu verba Vlpiani in dict.§. exigit. nullam difficultatem habent, Rec vlla lex eſt, quæ huic ſententiæ noſtræ aduerſetur. Non enim aduerſatur l. z. huius titul. nec lex, qui in poteſtate. eo. naml. z. huius titul. loquitur de ſanitate mentis. Si quis fue- cit lanæ mentis tempore facti teſtamenti„& poſtea furere perit, non ideo irritum fit teſtamentum. de quibus iam Imus, puta cum caput minuitur. Alius caſus eſt cum mu- cato ſtatu, aut qualitate teſtatoris„ irritum non fit teſtamen- dum,ſicut diciturin leg a.&l. qui in poteſtate. ſupra eod. Er-
go licet ſanæ mentis non fuerit tempote mortis, nihilomi- nus valet eius teſtamentum.& hoc expreſſum eſt in l. 1.§. ſi quis autem. de bono. poſſeſſ. ſecundum tabul. Non enim ex huiuſmodi cauſis irritum conſtituitur teſtamentum. hoc eſt intelligendum, cum proponitur aliquem fuiſſe idoneum tempore teſtamenti tantum. Cum vero proponitur ali- quem fuiſſe idoneum tempore facti teſtamenti, tunc vnum tempus exigitur. Sed cum proponitur idoneum tantum fuiſſetempore mortis, tunc recte VIpianus ait, Prætorem exigere duo tempora, etiam ſi non loquatur de mutatio- ne ſtatus, propter quam irritum fit teſtamentum. InS. exi- git. proponitur eum qui teſtamentum fecit fuiſſe ſana men- tis tempore mottis tantum: nam conſtar tempore facti te- ſtamenti eum furioſum fuiſſe: proponitur præterea e- um ſanos mores recepiſſe tempore mortis ſuæ: erat tamen
ei interdictum bonis, vt prodigo tempore facti teſtamenti.
Prætor hoc caſu hoc tempore non contentus requitit tem- pus facti teſtamenri. Sic videtis verum eſſe quod Vlpianus ait nonnunquam exigi duotempora: nam præter hoctem- pus mortis quo teſtamenti factionem habuiſle dicitur teſta- tor, aliud exigitur. Si quis velit argumentari, dicit præto- rem non requirere vtrumque tempus, quod non requira- tur tempus mortis. ſed hoc eſt calumniari. Sententia Me- nandri vulgo nota eſt, Bonas leges eſſe: ſed qui eas nimis
exacte inſpiciant, ſycophantas eſſe. huc pertinet lex 1. ad
exhiben. hunc ſenſum verba ſequentia oſtendunt in dict.§. exigit. verſic. proinde ſi impubes&c. Im pubes erat tempo- re facti teſtamenti, vel furioſus: deinde erat pubes factus, vel ſanæ mentis tempore mortis: quæritur an bonorum poſſeſſio peti poſſit? Ait ibi Vlpianus poſſe peti, quia Præ- tor exigit vtrumque tempus: nam hic proponitur teſtato- rem, de cuius teſtamento quæritur, habuiſſe teſtamenti fa-
ctionem tempore mortis„ non eriam tempore teſtamen-
ti. Prætor hoc tempore non contentus, quamuis hoctem- pus non ſit neceſſarium, exigit aliud tempus. Ratio lo- quendi non repugnat huic interpretationi. ego id oſten- dam ſimilitudine. Ponc Iuriſconſaltum aliquem interro- ar de teſtamento, quod factum eſlſe dicitur ab eo, qui erat anæ mentis tempore tantum mortis, non etiam tempore teſtamenti, an hoc tempus ſufficiat? Recte luriſconſul. re-
ſpondebit interroganti non ſufficere, ſed vtroque tempo-
re oportere teſtatorem ſanum eſſe: non enim prodeſt ſa- num eum fuiſſe tempore mortis, ſed præter illud rem pus
exigitur ſanitas mentis tempore facti teſtamenti hoc eſt
quodammodo exigere ſanitatem mentis vtroque tempore. & teſtamenti& mortis tem pore. Sic abſoluta eſt prior pars tituli noſtri. Diximus daplicem eſſe diuiſionem huius titu- li vt inſcriptio ipſa indicat, eamque ſecuti ſumus,& ſenten- lam quoque Caij luriſconſul. in l. ſi quæramus. 4. ſupra eod. Nunc videndum eſt quæ ſit obſeruatio neceſſaria in teſta- — faciendo, vt ſecundum iuris regulas quis teſtatus eſſa icatur. 85
De teſtamentts ordinandis.
b L primis animaduertendum eſt, tria olim fuille teſta-
mentorum genera vſitata apud Romanos, quæ hodie ob- ſoleuerunt. horum meminit luſtinianus in Inſtit. titu. de te- ſtam. in princip. Gellius lib. 15. c. 27. Vnum erat, quod fiebat calatis comitiis in concione populo calato, id eſt, conuo- cato per cornicinem,& teſtator rogabat populum. Alte- rum genus teſtamenti dicebatur procinctum, hoc teſta- mentum fiebat à militibus in procinctu, cum in prælium exituri eſſent, bropter imminentis periculum mortis: men- tio eſt huius genetis teſtamenti frequens apud veteres. Ter- tium genusteſtamenti fiebat per æs& libram, imaginaria quadam venditione: adhibebatur enim libripens& emptor familiæ,& alia huiufmodi quæ à Theophilo tractantur in Inſtitut. titul. de teſtamen.& ab aliis. Plutarchus hunc ri- tum ſolennem rider in libr. de his qui ſero à numine puniun- tur. vbi inter leges ridiculas& improbandas meminit hu- ius legis, qua lege alius vnum hæredem relinquit, alijbona vendit. Clemens Alexandrin. libro quinto Antinomatum, hunc ritum nõ ridet, ſed meminit vt rei ſeriæ, oſtendere volens
————
——
———

“
äſ 4—
k
Serr e wen
,*“
3²² Franc. Duareni(omment.
pterea in teſtamentis conſtitutum eſt, rogatos eſſe debere
quanta ſit vis ſymbolorum: ait etiam in grauioribus cauſis Romanos vſos fuiſſe ſymbolis, veluti in teſtamenfis, in ado- pcionibus, in emancipationibus Huius ritus meminic vt ſymbolici, vt oſtendat non eſle nouum multa huiuſmodi ſymbolica reperiri in ſactis ſcripturis. Theophilus docet cuius neceſſitatis& vtilitatis cauſa comparatum fuerit hoc teſta- mentigenus tertium. Alia duoteſtamenta non fiebant ab o- mnibus. Teſtamentum calatis comitiis non fiebat omni tem- pore. Si quis forte ægrotus vellet facere teſtamentum,eP GQanda erant comitia, quod erat graue: hac ratione fie 5 vt plerique inteſtati decederent. Teſtamentum reine um tantum ſiebat àmilitibus, ac ne omni quidem tempore, ed in procinctu ab in prœlium exituris: quia vero hæc genera teſta- mentorum ompnino exoleuerunt, de iis nihil amplius dicturi ſumus hic de teſtamentis qiſſerendum eſt quæ abrogata non ſunt. Duplex eſt genus teſtamenti quod abrogatum non eſt: vnum quod fit per nu ncupationem& dicitur nuncupatiuum. Aliud eſt quod dicitur in ſcriptis. Videamus primum de teſta-
mento nuncupatiuo.
De nuncupatiuo teſtamento.
Hviuss teſtamenti per nuncupationem facti mentio eſt in . hac conſultiſſima.§. per nuncupationem. C. deteſtam. &§. vltim. Inſtit. de teſta. Oſtendit Imp. ibi quid ſit teſtamen-
tum per nuncupationem fieri: nempe cum line ſcriptura, vo-
ce& lingua exprimit teſtator voluntatem ſuam, dicitur per nuncupationem teſtamentum facere. Hoc enim eſt nuncu- pare. Nuncupata dicebantur expreſſa oratione in duodecim tabulis. In hoc teſtamento quod fit per nuncupationem, quæ- dam neceſlaria ſunt vt valeant: ea nos ordine explicaturi ſu- mus. Primum ſeptem teſtes intereſſe debent. d. leg. hac con-
ſultiſſima§. per nuncupationem. Septem teſtes ſunt neceſſa-
rij ſcut in teſtamento, quod ſit in ſcriptis: de quo prius locu- tus fuerat Imperator. Horum ſeptem teſtium mentio quoque eſt in Inſtitut.titul. de teſtamen. ordin.. vltim. Secundo co- ram his ſeptem teſtibus palam teſtator nuncupare debet hæ- redes ſuos,& voluntatem ſuam exprimere, vt dicitur in l. hæ- redes palam. 21. hoctitu. Palam, id eſt, audientibus teſtibus, qui adhibiti ſunt. Sine igitur nominatione, aut alio actu, qui
nominationis vim habeat, non valet teſtamentum quod per nuncupationem dicitur, de quo dicemus ſub titu. dehæredi-
bus is ſtitu. Doce bimus bi, quibus verbis hæredes inſtitui de-
beant. tunc dicitur ſatis nuncupari hæres, cum ita declaratur, vt de eo ſatis conſtet, alias non dicitur hæres nuncupatus eſſe:
vt ſi forte, exempli gratia, tradidit annulum ſuum. Scio hunc morem fuiſſe veterum, vt hæredi à ſe relicto annulum tra- derent: cuiuſinodi exempla ſunt apud Valerium lih. 8. c. 16. Annuli traditio non ſufficit. poteſt enim tradere annulum cuſtodiæ cauſa, non quod hæredem ſuum eſſe velit. l. cum pater. 79.§. pater pluribus. de lega. 2. Hoc refertur ad mo- rem veterum, cuius meminit Valerius Maxim. Obſerabant enim annulis ſuis arcas, in quibus pretioſiſſimæ res repone- bantur. l. ſignatorius annulus. 73. de verborum ſignificatio- ne. Tertio, teſtes debent eſſe in conſpectu teſtatoris. l. ſi non ſpeciali. ↄ. C. de teſtam. ita vt mutuo ſe conſpicere poſſint& teſtator& teſtes. Lege aliqua municipali poteſt relaxari hæc obſeruatio teſtamenti, vt poſtea dicemus. Ergo non ſuffice- ret teſtatorem, qui forte decumbit in lecto ægrotus, au- dire, ſed oportet videre: nec teſtimonium admittitur eo- rum, qui dicunt ſe audiuiſſe teſtatorem loquentem: quia
poteſt quis facile ſimulare vocem alterius& effingere. Cy-
nus in dictam. ſi non ſpeciali.hac de re aliquid ſcribit. Quin- to, rogati teſtes eſſe debent, vt valeat teſtamentum, non ſuf- ficit ſeptem teſtes interfuiſſe, ſed oportet eos rogatos eſſe& admonitos, vt interſint teſtamenti factioni. d. l.hæredes pa- lam.§. in teſtamentis. hic. Hoc ſingulare eſt in teſtamento faciendo: nam in contractibus non eſt neceſſe teſtes roga- tos eſſe. leg. ad fidem. 11. ff. de teſtibus. Si à tranſeunte ali- quid intellectum ſit, is idoneus teſtis eſt: quamuis adhibi- tus aut rogatus non ſit, vt illic intereſſer. Sed certe teſtes rogati vt intelligant quid gerarur, teſtimonij poſtea per- hibendi cauſa, maiorem auctoritatem habent,& pro-
teſtes.
mwa Superius cœpinus oſtendere, quæ neceſlaria ſunt inte. ſtamento faciendo, quod fit per nuncupationem, quod vul- go dicitur nuncupatiuum: his quæ iam diximus addenda ſunt quæ ſequuntur. In primis addendum eſt vno conte. xtu teſtamentum fieri debere, vt dicitur in dict. leg. hæredes palam.§. vltim. Quæ diximus de teſtibus, de rogationete. ſtium,& aliis huiuſmodi, ſic intelligimus vt fiant vno con- textu, ſine vlla intermiſſione: nam ſi quis cœperii facerete- ſtamentum adhibitis aliquot teſtibus: deinde ex intermil. ſione cœptum teſtamentum perficere voluerit, nullum eſt teſtamentum: quia vno contextu actionis perfici debet, yt hic dicto§.vlt. Iuriſconſul.ait. Quid ſit vno contextuactio. nis teſtamentum facere, ibi docet. Eſt autem nullumalie. num actum teſtamento immiſcere. Si alienus actus, id eſt, qui non pertinet ad teſtamentum immiſceatur, non qdci. tur vno contextu fieriteſtamentum: ſic aliquando diximm de ſolennitate ſtipulationis, actus alienus vitiat ſtipulatio. nem. l. 1.§. cum præſens.& l. continuus. 137. de verb. obli⸗ gat. Excipitur tamen nece ſſitatis cauſa, vt dicitur in duabus Imperatoriis conſtitutionibus, l. caſus.& l. cum antiquitas. C. de teſtam. Si qui forte ex teſtibus aliquò abfuerint proptet contagionem morbi, propter periculum aliquod impen- dens, non ideo viriatur teſtamentum. Aliquid hic de iu. re relaxatur, ſed plenior eſt aliena conſtirutio in l. cum anti. quitas. Exemplis enim ſatis perſpicuis demonſtrat quoddi- ximus, ſipotio ſumenda fuit à teſtatore ægrorante, nonic- eo vitiatut teſtamentum. Excipitur ergo cauſa neceſſitatis, vel in perſona teſtatoris, vel in perſona teſtium adhibita. 9i enim ex cauſa neceſſiratis contingat intermitti quod gere- batur, nihilominus valet teſtamentum. Quæſtio hic tra- Ctarur, ſi contractus aliquis initus fuerit in teſtamento, an is vitiet teſtamentum, an vero nihilominus teſtamen- tum valeat? Quæſtio pendet ex his quæ iam diximus, ana- ctus ſit alienus, an vero ſit pertinens ad teſtamentum: nam propter alienum actum intermixtum vitiatur teſtamentum: non item ſi ſit actus ad teſtamentum pertinens. Vulgo rece- ptum eſt contractum, qui ad teſtamentum quoquo modo pertinet,& quicito expeditur, ſi intermixtus fuerit, noavi-
tiare teſtamentum. Hanc ſententiam vt probabilioremé
veriorem ſequor: tametſi magna ſit diſſenſio& magnaopi- nionum varietas. Si contractus videatur tanquam pats i- timæ voluntatis teſtatoris, tanquam ad ſuptemum eius iu⸗ dicium quoquo modo pertinens, non vitiatur teſtamentum. Argumenta ducuntur variis ex locis. In primis exl. 1.§. affi gnare. de aſfig. liber. In teſtamento aſſignat libertos lie- ris ſuis teſtator qulbus voluerit, hæc aſſignatio non videtur exteſtamento eſſe magis, quam venditio, locatio, autalius contractus. Aſſignatio libertorum nec eſt inſtitutio hære- dis, nec legatum, nec fideicommiſſum:& tamen ea teſta⸗ mentum non vitiat. Cur ergo idem non dicemus de ven- ditione, locatione,& aliis huiuſmodi contractibus? Prater- ea pignus dicitur conſtitui teſtamento. l. non eſt mirum. 26. ſupra de pign. actio. Pignus contractus eſt,& tamen conſti⸗ tuitur teſtamento,& ſæpe huiuſmodi obligationes ſolent conſtitui teſtamento. Exempli gratia, teſtator inſtituit hæ- redem ſuum, iubet ei vr reſtituat, vt ſoluat certam pecu- niam illi, vel illi,& eo nomine obligat omnia bona ſua, pi- gnus acquiritur teſtamento. Addunt aliqui& hæreditali aditionem, quæ quaſi contractus quidam eſt, fieri poſſete- ſtamento, hoc ſumitur ex l. ſi auia. 6. C. de iure deliberan. Quidam me inſtituit hæredem ex duabus vnciis in ſuo te- ſtamento, hæreditatem non adij: feciteſtamentum, ineo teſtamento volo Titium ex iiſdem vnciis mihi ſuccedete. Hoc reſtamento videris hæreditatem exillo teſtamenro ad- iri, quandiu hæreditas ſlo animo aditur. l. pro hærede. 20. de acquir. hæred. Sic videris aditionem hæreditatis ſerite⸗ ſtamento, quæ quaſi quidam contractus eſt. Ergo idem de aliis centractibus eſt dicendum. Idem eſt dicendum,&li quis ſuum teſtamentum faciens, alicui locet prædium, ve vendat: venditio, locatio eſt, ſi quidem accedat conſenlus eius, cui teſtator ſe vendere aut locare velle dicit: nam in
locatione vel venditione conſenſu duorum opus eſt. I. 1.9“ conuen-
aoͤ

1 — aad perſpicuis demantag nda fuitaà teſtꝛꝛott axporun um. Excipitur ergo calen dis, vel in perſons teſtunan ans contingat intetmidg talet teſtamentum. G u aliqus initus fuett N- zum, an vero nihilomug: do penderer his quæimän ro it pertinens ad teſtnen mmintermirtum vitiatm uh dteſtamentum pertinen , qui ad teſtamentum 3 apeditur, fiintermiuute Hlunc ſententiam it ytod merũ magna ſit diſlenbogt contractus videaturtuq
zento. A ven contractus qdl 9 gerl ſauia G acui — ecichuas m— em vaci e — hs banimo an cir
7n Tut. Qui teſtam. facere poſſunt.
Sonuentionis. de pactis. Hi actus non videntur alieni à teſtamento eſſe. Teſtator qui ſe vendere dicit, aut locare illi, autilli, declarat voluntatem ſuam deco, quod poſt mortem ſuam fieri vult. teſtamentum igitur eſt ex defi- nitione teſtamenti. Quomodo igitur hic actus dicetur a- lienus, necpertinens ad teſtamentum? hoc ego attigi in ex- plicatione definitionis. Dixi teſtamentum eſle ſenten- tiam vnius, contractum eſſe duorum. Dixi ſic accipienda eſſe ea verba, quod quis voluerit, vt ſufficiat conſenlus ſo-
lius teſtatoris. Poteſt accedere conſenſus legatariorum,
vel bæredis: ille conſenſus adhibitus non nocet teſtamen- to, quamuis etiam eo conſenſu interueniente aliquis con- tractus ineatur, velut contractus venditionis, aut locatio- nis. Prærerea in teſtamento faciendo per nuncupationem, vnum eſt necefſarium: cuius meminit VlIpianus in dict. leg. hæredes palam.§. ſi quid. hoc titul. Si quid mutare, in⸗- quit, placuerit, omnia ex integro facienda ſunt. Qnidam adhibuit teſtes ad faciendum teſtamentum ſuum præſen- tibus teſtibus, cum teſtes eſſent in eius conſpectu, is inſti- tuit hæredem illum, velillum, cætera diſpoſuit, quæ ad ſu- premum illius iudicium pertinent, vt videbantur: deinde ſtatim pœnitentia ductus, voluit alium hæredem ſcribere, vel aliquid immutare ex teſtamento à ſe facto„quæritur an mutare ei liceat,& ſi quid mutarit, an valebit teſtamentum? Ait Iuriſconſult. ita demum valere teſtamentum, ſiomnia de quibus iam diximus, ex integro repetierit. hoc eſt intel- ligendum poſt perfectum teſtamentum. Nam ſi teſtamen- rum perfectum non fuerit, omnia ex integro repetenda non ſunt. Sic eſt intelligendum quod dicitur in leg. ſi ita ſcriptum. 1 4. infra de legat. 1. Et hoc ante impletum. Sed hic incidit difficultas quæ multis plurimum negocij exhibuit: ex eo quod dicitur in Inſtit. titul. de adimen. legar. in§. primo vbi dicitur: Si quis teſtamento ſuo aliquid legauerit,& co- dicillis poſtea factis ademerit, valere ademptionem legati: igitur relictum teſtamento, codicillis recte adimitur. Hic autem dicitur, nihil mutari poffe, niſi omnia ex integro fiant. hæc videntur contraria eſle. Significant autem illa verba, MWſi omnia ex integro. id eſt, niſi ſolenne fiat teſta- mentum. Codicilli verò multum differunt à teſtamen- to. cum teſtator ſcribit codicillos poſt teſtamentum, non o- mnia repetit ex integro, quæ neceſſaria ſunt ad teſtamen- tum faciendum. Haæc antinomia mihi videtur non ad- modum difffeilis, ſi quis expendat quid ſit mutare aliquid ex teſtamento. In hoc loco ait Vlpianus, Si quid poft factum &c. omnia ex integro facienda ſunt. Mutare teſtamen- tum, eſt aliud facere teſtamentum„‚quam factum fuit. Ex- empli gratia: Quidam aduocauit teſtes teſtamenti facien- di cauſa, præſentibus teſtibus nominauit hæredem ſuum Seium: ſic abſolutum eſt teſtamentum. Deinde cum te- ſtes abirent, rurſus vocauit eos,& dixit ſe velle idem teſta- mentum manere, ſed tamen loco Seij ponere Sempro- nium, quaſi eo teſtamento tantum ſcriptus fuerit Sem- Pronius, non Seius. Hic vult mutare teſtamentum, quæ- ritur an valeat teſtamentum? Ait ita demum valere teſta- mentum, ſi omnia ex integro repetita fuerint, quia muta- uit quod ad ſubſtantiam teſtamenti pertinet,& quod pri- mum in ſuo teſtamento non ſtatuerat„ hoc eſt velle teſta- mentum renouare, ſicut dicitur contractus venditionis reuocari in leg. iuriſgentium.§. adeò autem. ſupra de pact. Sed quod dicitur de codicillis, nihil ad rem pertinet. Qui
enim ſcribit codicillos, non mutat teſtamentum. vult i-
dem teſtamentum manere, quod prius fecerat. hic aurem vult reuocari teſtamentum ſuum,& loco eius hæredis, quem ſcripſerar, alium ſcribi vult, quaſi eo teſtamento quod prius feccrat, nominatus eſſet alius hæres. cillos poſt factum teſtamentum alia eſt voluntas. Deinde ſequitur apud Vlpianum in dict. leg. hæredes palam.§. ſi quid ibi, Quod vero quis obſcurius. Hic oſtendit quomodo intelli. gendum ſit quod dicitur aliquem quid mutare ex teſtamen- to. Si quis enim declarauerit, quod erat obſcure expreſſum in luoteſtamento, hic non dicitur mutare teſtamentum ſuum: ideoque ſolennia fepetenda non ſunt. Eſt locus communis de declaratione. Vulgo dicitur, qui aliquid declarat ſe feciſ- ſe aut dediſe, nihil facere, aut dare videri: ſed datum ſ gni-
Eius qui facit codi-
323 ficat, vt inquit Iuriſconſult. Poſtremo in hoc teſt mento fa- ciendo teſtes idoneos adiberi oportet, cum quibus teſta- menti factio ſit, id eſt, qui inteſtabiles non ſint. Sed de teſti- bus proprius eſt locus infra. nos de teſtibus, tam quiadhiben- di ſunt in ſcripro teſtamento, quam in nuncupatiuo, ple- nius dicemus. Nunc videndum eſt deteſtamento quod fic in ſcxiptis. b De tſtamenito in ſcriptis.
PEſtamentum aliquando fit non tantum per nuncupa- Iuctamen quamuis aliqua nuncupario ſit neceſlaria ‚ ſed etiam in tabulis, in ſcriptis,& ita inſcribitur hictitulus, vt ne teſtes quidem intelligant, qnid in eo teſtamento couti- neatur. Forma autem huius teſtamenti traditur in leg. 21. hac conſultiſſima. Codice de teſtament. ordin. Expedit in- terdum teſtatori ſecretum eſſe, quod ſuo teſtamento con- tinetur, ſiforte timeat inſidias captatorum: ne forte quis inſidietur morti eius, ſperans eius hæreditatem ſibi obuen- turam eſſe. Vtile igitur eſt nemini notam eſſe teſtatoris vo- luntatem, quid, quemve ſcripſerit in teſtamento ſuo hæ- redem. Teſtator ergo tabulas clauſas& complicatas tenet, oſtendit eas,& exhibet teſtibus præſentibus obſignandas. Hæc eſt, inquit, vltima mea voluntas, quam ego his tabu- lis deſcripſfi, hoceſt meum teſtamentum, rogo vos vt ve- ſtris ſigillis obſignetis. Teſtes obſignant id teſtamentum, duamuis non incelligant quid conrincat. Formam vſſtatam in conficiendo hoc teſtamento refert VIpian. in fragmen- tis ſuarum Inſtitut. Meminit Iſidorus quoque in libro ſexto 1w,0. capit. 4. quem certum eſt ex eo loco, libros Vlpiani eum habuiſſe. Perſequamur ergo ſingula, quæ in eo teſta-
mento faciendo neceſſaria ſunt: ſicur à nobis factum eſt de teſtamento, quod ber nuncupationem fit. Ac inprimis hoc teſtamentum ſcribi oportet, quamuis in eo ſit aliqua nun- cupatio. Nuncupare enim eſt voce aliquid exprimere. Sed alterum genus teſtamenti vocatur nuncupatiuum, quia fit tantum per nuncupationem, ſine ſcriptura. Ergo hocteſta- mentum ſcribi oportet, idque expreſſum eſt in dict. leg. hac conſultiſſima. Addendum eſt, nihilreferre in qua materia deſcribatur teſtamentum„vt luſtinianus in Inſtitut. de te- ſtamentis.§. nihil intereſt„Fc. ait, ſiue in charta, ſine in membrana ſcriprum fuerit, valere hoc teſtamentum. Haic ſimile eſt quod dicitur in leg. 4. chartæ. de bon. poſſ. ſecun. tabul. vbide opiſthographo mentio eſt, in quo veteres ſo- lebant in membranis deſcribere& teſtamenta ſua,& libros, inſtrumenta, acta publica, ſicut hodie in membranis deſeri- buntur. Dicebantur volumina„à voluendo, quia itavolue- bantur notis, tamen ſcriptum teſtamentum non valer. quia notæ, literæ non ſunt. leg. 6. ſed cum patrono.§. vltim. in- fra de bonor. poſſeſſ. Nam ſingulæ notæ aliquando ſigai- ficant ſyllabas, aliquando dictioncs. An teſtamentum Ami- lite notis recte ſcribatur, nos dicemus ad interpretationem I. Lucius. 11. infra de reſtam. milit. Igitur teſtamentum Kribi oportet. Nihilautem refert an latinè, an grecè ſcribatur, vt Theodoſius ait, d. leg. hac confultiſſim 4.§.vltim. Olim verba quædam erant ſolennia in teſtamentis, quæ dicebantur le- gitima& ciuilia: quia legib.& iure ciuili prodita erant. Cau- tum erat ſiquidem quibus verbis teſtamentum fieret, qui-
bus verbis hæres inſtitueretur, quibus verbis quid cuique le-
gareturteſtamento. Hæc verba erant latina ‚Vt docet VIpia- nus Inſtitut. titul. de fideicommiſſ Legarigræce non poteſt, ſicut poteſt fideicommitti. Legatum actus eſt legitimus. ita- que verbis legitimis oportet vti legando. leg. vitim. de te- ſtament. tut. ſupra,&l. directas. Cod. de teſtamen. manumi. Hæc tria capita olim coniuncta fucrunt. Hoc quod inter- pretamur,& hæc duo: horum trium capitum eadem eſt in- ſcriptio. Nec dubium eſt„quin hæc ſeparata fueruit à Tribo- niano, quia diuerlis titulis congruere videbantur. In eadem conſtitutione, hac conſultiſſi ma. conſtituit Theodoſius poſ⸗ ſetutorem dari teſtamento græcè, poſls etiam libertarem dari,& poſſe teſtamentum fieri. Etvalebunt hæc omnia perinde ac ſi latinè ſcri pſiſſet teſtator, in l. verbis ciuilibus. ſu- pra de ſubſtit. valga. verba ciuilia& legitima cadem ſunt. I. tem verba formalia in vſi eſſe deſierunr, nec obſeruantur hodieLi. quoniarm.Sel.26 in eſtamentis. C. deteſta, ordi,
— —ſ

524 Verba forma'ia Imperator vocat, quæ pro forma quadam & ſolenn itate obleruabaautur. d. l. in teſtamentis. nempe quæ introducaſunt pro ſolennitate actus. Similis locus eſt in dict. L. quoniam. modo enim ex verbis teſtatoris appareat quem heredem ſibi eſſe voluerit, talia verba formalia non ſunt ne- cellaria. Similis etiam locus eſt in l. omnes. Cod. de contra- hen.& commit. ſtipul. Verba erant ſolennia, Spondes?ſpon-
0.& non poterat olim aliis verbis concipi interrogatio& reſponſio, ſed viſum eſt ſatis eſſe, ſi vtantur talibus verbis, quæ voluntatem& promittentis,& ſtipulantis declarent.
Superiori loco oſtendimus quomodo teſtamentum in
ſcripiis fiat, ſi reſtator ſola nuncupatione contentus non ſic. ſaria eſſe, vt valeat hoc teſta-
Diximus quædam nece ſle h ſt, vt ſcribatur. Diximus, ni-
mentum, quorum primum e hilreferre, quibus verbis conceptum ſitteſtamentum. Nam
verba formalia hodie in vſu non ſunt, quæ olim pro forma & ſolennitate introductafuerant. Addendum eſt, etſi erra- uetit teſtator in aliquo nomine& appellatione, non ideo vi- tiariteſtamentum, vt dicitur Cod. eod. inl. 4. fi in nomine. K&Kl. 7. errore. Sufficit teſtamentum his verbis conceptum eſſe quibus voluntas teſtatoris ſignificetur, etſi erratum ſit in nomine. Sinominatus ſit Titius, pro Sempronio, aut con- tra, valet teſtamentum. Iſque inteliigitut ſcriptus hæres eſ- ſe, de quo teſtator ſenſit. Eſt locus communis de errore, qui alibi à nobis explicatus eſt. Idem dicendum eſt de er- rore ſcribentis in d. leg. 7. vbrſi hbrarius errauerit in teſta- mento ſcribendo, error librarij teſtamentum non vitiat. eſtque etiam locus communisin l. 93. ſi lbrarius. ff. deregu. jur. in l.lmperator Ticius, de ſtatu hom. vbiobtenorem te- ſtamenti male concepti Imperatot reſcripſit non vitiari ſta- tum liberorum. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. 24. Am- biguitatis. Cod. cod.Vnum hic notandam, ſi dolo, aut negli- gentia, vel culpa librarij aliquid peccatum ſit, ideoque da- mno aliquis affectus ſit, vel hæres, vellegatarius, eo nomi- ne dari actionem ad id quod intereſt aduerſus eum, qui ſcribendo peccauit.& hoc expreſſum eſt in l. vltim. C. de ma giſtr. conuen. Addendum eſt etiam quod vulgò dicitur, etro- rem præſumi in ſcribente ma is, quam dolum, aut malitiam. Adid probandum aacocieur pemhrim. C. de his qui ſibi ad- ſcrib. vbi ei, qui ſibi adſcripſit legatum in alienoteſtamento, imperator remittit pœnam legis Corneliæ, in quam ait, cre- dote magis errore, quam malitia incidiſſe. Sed ineptiſſimi ſunt, qui hæc annotare ſolent ex eo capite. Reſcribit enim cuidam militi Galieno,& fit quoque mentio commilitonis. Error facilius præſumitur in milite, quam in aliis,& facilius etiam ignoſcitur militi propter errorem. I. Regula. ff. de iuris & fact. ignorantia. Ideo cum quæritur an error, an malitia præſumenda ſit, dicendum eſt quæſtionem eſſe facti, quæ ex variis coniecturis definienda ſit. Oportet igitur teſtamen- tum de quo loquimur ſcribi. Nihil autem retert quis ſcribat, an teſtator ipſe, an quiuis alius iuſſu teſtatoris. d. l. hac conſul- tiſſima. poteſt igitur ab alio ſcribi teſtamentum iuſſu teſta- toris, nec neceſſe eſt, vt ab ipſo teſtatore teſtamentum de- ſcribatur. Similis locus eſtinl. 28. ſeruus. hoc tit. vbi ſeruus, qui iuris ciuilis communionem non habet, l. 20. qui teſta- mento. hic. poteſt alterius teſtamentum ſcribere. Hinc quæ- ritur, an ſaltem teſtator debeat manu ſua ſcribere hæredum nomina? Eſt ea de re conſtiturio Iuſtiniani in l.iubemus. 29. C. eod. vbi ſtatuit vt teſtator ipſe nomina hæredum deſcribat propria maau, velnuncupet præ ſentibusteſtib. Apertiſſima fant verba huius conſtiturionis luſtiniani: hoctamen ius e- mendatum eſt alia conſtitutione poſteriore eiuſdem laſti- niani in Nouel. vt ſponſal. largit.§. quia verò, ante hanc,&c. qui locus non requirit interpretationem accuratiorem, o-
pus tantùm eſtlectione. Deinde teſtamentum quod dicitur
in ſcriptis, pot eſt in pluribus exemplis deſcribi. l. vnum. hic.
Addenda eſt exceptio ex Iuſtiniano in Iuſtitut. de teſtamen.
§. ſed& vnum. modò ſolennitas fuerit in omnibus exemplis obſeruata, alioqui non habebuntur pro teſtamentis. Ego lu- pra docui, quando vnum teſtamentum dicitur,& quando plura, cum pro ſcriptura teſtamentum accipitur. Hadenus de ſcriptuta..
Secundo vr valeat hocteſtamentum, idoneos teſtes ad- hibere debet teſtator, de quibus diximus, cum diſputaremus
Pranc. Duareni Comment.
de teſtamẽto nuncupatiuo,& huiuſmodi teſtes eſſe debent.
uibus non ſit interdictum teſtimonium.§. teſtes. Inſtit.cod. de reſta. ordin. ſed de conditione teſtium proprius erit locus infra, qui ànobis explicabitur.
Tertio, ſubſeriptio teſtium hic neceſſaria eſt, ego ſuperius dixi, hoc teſtamentum ita fieri. Teſtator tabulas clauſas complicatus offert teſtibus præſentibus& à ſe vocatis, vt eas tabulas obſiguent,& illis tabulis ſubſcribant. d. leg. hac conſultiſſima. Subſcriptio hic neceſſaria eſt ad formam & ſolennitatem huius teſtamenti. idque expreſſum eſt dict.
leg. hac conſultiſſima. Huius ſubſcriptionis quoque men-
tio eſt in leg. penul. hic. Et ex his verbis colligitur ratio ſub. ſcribendi: Ego Titius hoc meo chirographo Semproniiteſta- mento ſubſcripſi,& c.& id teſtamentum obſignaui. Quarto præter ſubſcriptionem teſtium obſignatio quo- que neceſſaria eſt, vt dicitur in dict. leg. hac conſultiſma. Signare teſtamentum, eſt ſignum imprimere teſtamento, vt fieri ſolet. Hæc obſignatio olim fiebat annulis, qui di- cebantur ſignatorii. 2. leg. ſignatorius. 73. ff. de verborum ſiguificatione. Vnde dicitur ornamentorum appellatio- ne non contineri annulum ſignatorium. Geſtari enim ſo- let in digitis, ad quaſcunque res obſignandas, ad obſgnan- Ja teſtamenta, contractus, ciſtas quoque in quibus res ali- quæ repoſitæ ſunt cuſtodiæ cauſa. De his ſignaculis iatelli- gendum eſt, quod dicitur in hoc loco. Rationem obſignan- di docet Paulus libro 3. Sentent. Et eum locum adduxi- mus libro ſecundo Diſput. Teſtationem vocabant hancra- tionem teſtandi, de qua hic loquimur. Teſtatio eſt veluti teſtimonium eorum, quiinterfuerunt rei geſtæ, in ſcriptu- ram reda qtum. Nam non olim vſitatus etat mos tabellio- num. Hæc ratio ſignandi ex iure prætorio orta eſt, vtait luſtinianus in§. ſed cum paulatim. Inſtitut. de teſtament.
jure ciuili veteribus legibus adhibebantur teſtes, qui ſub-
ſcriberent. de obſignatione tamen nihil cautum erat. hoc à Prætore adinuentum fuit. Hinc variæ quaæſtiones ortæ ſunt. Quæſtio eſt, an eodem ſignaculo poſſint omnes te- ſtes obſignare, an poſſint non tantum proprio, ſed alieno teſtes vti? Et dicitur nihil referre an vno annulo, an pluribus, an proprio, an alieno quis vſus ſit. ð.poſſunt.Inſtitut. de te ſtament. Fieripoteſt vt teſtes annulum ad manum nonha- beant: ideo vtilitatis cauſa receptum eſt, vt pofſint etiama- lieno annulo obſignare. Huius obſignationis mentio eſt in leg. adteſtium. 22. hoc titulo: vbi etiam variæ quæſtio- nes hac de re tractantur. Eciam annulo teſtatoris ſignari poteſt teſtamentum. In ea. leg. ad teſtium.§. ſignum au- tem. vtrum annulo tantum impreſſo&c. Hæc quæſtio eſt paulo difficilior, an poſſit quis quouis alio ſigno vti in3obſi gnatione teſtamenti, non annulo: Probabilius eſt, vtannu- lo tantum ſignet, non etiam ſigno, modo habeat annulus characterem. Sed mirum eſt quod luriſconſult. hanc ſab- tilitatem probat ſine magna, vt videtur, ratione. Quor- ſum hic requiritur impreſſio annuli, potius quam ſignial terius, modo ſit aliquis character? Hac ratione quidam adducti exiſtimauerunt inemendatum eſſe hunc locum: & auſi ſunt addere negationem. Sane hæc lectio nonni⸗ hil mihi ſuſpecta eſt. Fortaſſis ita non malè poſſet legi, Ni- hilrefert, an quis annulo, an ſigno obſignet, modo illu ſignum habeat aliquem characterem: ſed quia hoc valde incertum eſt, nihil de eo adfirmare auſim. Puto autem probabilem rationem adferri poſſe, licet quidam ex E centioribus magni nominis exiſtiment, nihil cetti hic por- ſe tradi. mihi videtur hæc eſſe probabilis ratio, quia chara- cter annuli, qui geſtari ſolet in digitis, notior eſt amicise- ius qui teſtamentum facit,& ideo facile recognoſci po⸗ teſt. Vtilius eſt ergo ad fidem faciendam, ſi quando dee- ius fide dubitetur: nam poteſt vacillare teſtamentum, li- gnotus ſit character. Vtilitatis igitur cauſa, vr faciliot li & expeditior prohatio, ſi quando characteris fides in du- bium vocetur, probabile eſt hoc ita conſtitutum fuiſle. Ego hoc probabilius, aut veriſimilius nihil poſlum hic adferie: neceſſariæ rationes à iuriſconſulris exigendæ non ſunt. An noctu, an interdiu obſignari debear teſtamentum nih referre, ait idem luriſconſult. in dict. leg. ad teſtium.§. polle
& nocte. Quiu —
dicerent elle O in.laln admoni lieloril dicillos rarium tone ſe tammn tom,& teſtame excodic tomut⸗ ti ſole uibus vicem hoctit. nerete
FE el
expli Nriqo in teſt inl.l dere, lital rata videl men turm dicio: went nel in 1

.. Rt eum bop Aput. Teſtationem — loquimm. Teken „Aolinterfuermt regcd, um non olim vütaneta 5 gnand exiare prætonio on 4 cum paulatim. lnſtim a leg bus adhibedantu uash gnatione tamen nihil caum lum fuit. Hac vait qus uu codem lignaculo polt Poſunt non tantum hropii nibireferre an vno annud- d quis vſus ſit.. poſlunt- wrteſtes annulum ad ma cauſa teceptum eſt, ma ure. Huius obügnaton u. hoctitulo: vbictiam ia acur. Edam anpolo tke . In ea. leg. ad teſtium. ſ tuntum impteſſo&c. lir ollit qais quouis alioſu- „nonanaulo: Proꝛdüime in etiam bgno, moc ber icum eſt quod lurſcouli⸗ magna, Vt viderut, m oceiio annuli, hiu gais chatacter: ll uim tum elle M
unt Hane hæc ei
— adtrmafe 20
nm.
jn Tit. Qui teſtam. facere poſſunt. 325
Quinto ſubſcriptio teſtatoris neceſſaria eſt in hoc teſta mento faciendo. d. l.hac conſultiſſima. hoc eſt intelligendũ ex alia luſtigiani conſtiturione, niſi totum teſtamentum manu ſua teſtator ſcripſerit. Siteſtator non alij teſtamentura de- ſcribendum mandauerit, ſed ipſe ſcripſerit, ſubſcriptio eius non eſt neceſſaria.l.cum antiquitas. 28§.vlt. C. eod. Eſt noua conſticutio Iuſtiniani: eſt enim hac conſtitutio facta Aluſti- niano poſt primam Codicis editionem. id ſubſcriptio decla- rat. Hæc conſtitutio eſt edita ad emendationeml. hac conſul- tiſſima.& quod dicitur d. l. hac conſultiſſima. intelligendum eſt cum hac exceptione. Sexto, hoc teſtamentum& quæcunque pettinent ad hoc teſtamentum, debent perfici vno contextu actionis: ſicut
nuncupatiuum teſtamentum. d l.hac conſultiſſima. Quomo- do ſit intelligendum vno contextuactionis fieri debere teſta
mentum, nos ſupra oſtendimus. Septimo, illud etiam notandum eſt, quod ſupra obierua- uimus de mutatione teſtamenti, poſtquam perfectum eſtte- ſtamentum. Nos diximus, ſi poſt perfectum teſtamentum quid voluerit mutare teſtator, omnia ex integro agenda eſſé. Hoc pertinet ad vtrunque genus teſtamenti. d. I.hæredes. Kſi quid ſupra. cod. tit. vbi his verbis, Quod vero quis obſcurius in teſtamento vel nuncupat, vel ſcribit,&c. oſtendit luriſcon- ſul. ſe de vtroque teſtamento loqui. Sola enim voluntas non potoſt mutare quod tam ſolenniter factum eſt.§.ex eo. Inſtit. quib. mod. teſta. infir, Fruſtra adhiberetur tanta ſolennitas in condendis teſtamentis, ſi duobus teſtibus poſſet mutatio teſtamenti probari: facile duo teſtes corrumperentur, quiĩ dicerent, poſt factum teſtamentum aliquid ab eo muratum eſſe. Quomodo ſit intelligendum quod dicitur de codicillis in§.i. Inſt. de ademp. leg. nec ego ĩd repeterem, niſi à quodam admonitus eſſem, ſe non intelligere quod diximus. Loquitur hic Iuriſconſultus de eo qui mutare vult teſtamentum, qui co- dicillos ſcripſit, quamuis aliquid reperiatur in codicillis con- trarium dee rhcee non mutat teſtamentum, ſicut de muta- tione ſententiæ, l. actorum. ff. de re iudic. vbi iudici ſenten- tiam mutare non licet. Mutare tamen& corrigere teſtamen- tum,& codicillos conficere, quibus forte aliquid contrarium teſtamento deſcribatur, non ſunt contraria. Cum enim quid ex codicillis petitur, non petitur ex eodicillis, ſed ex teſtamen- to mutato& emendato.& poteſt teſtator ſi velit, non repeti- tis ſolennibus teſtamenti facere codicillos,& relictum ali- quibus legatum adimere. Sed qui corrigit, non habet animum faciendi codicillos, nec teſtamentum imperfectum valet in vicem codicillorum.l.vlt. C. de codicil.& l. ex ea ſcriptura. 29. hoc tit. Hæc eſt forma& obſeruatio neceſſaria in vtroque ge-
nere teſtamenti. b De teſlibus in teſtamento idoneis.
Go dixiteſtes idoneos eſſe oportere, qui adhibentur in
eſtamento vtroque faciendo. Qui teſtes idonei ſint non explicaui, ſed reieci in hunc locum, quod hoc commune ſit vtrique teſtamento. Videamus igitur qui teſtes idonei ſint in teſtamento. Etin primis ſequenda eſt regula quæ traditur in l. 1. ff. de teſtib. omnes teſtimonij dicendi facultatem ha- bere, quibus nominatim interdictum non eſt: vnde ſi quis ve- lit aliquem repellere à teſtimonio dicendo, oportet profe- rat aliquam legem, qua ei interdicatur teſtimonium: vnde videndum eſt quibus interdictum ſit teſtimonium, in teſta- mento faciendo. Hi omnes ad quoſdam locos facile viden-
tur mihi Foſle referri: ſicut& teſtes qui producuntur in iu-
dicio ad fidem faciendam, quamuis inter hos& teſtes teſta- mentarios multum interſit. Plerique enim teſtes ſunt ido- nei in aliis negotiis, qui tamen in teſtamentis non ſunt ido- nei. Primum igitur quidam prohibentur teſtes eſſe propter infirmitatem conſilij, cuiuſmodi ſunt impubes, furioſus, mu- lier. Inſtit. de teſta.§. teſtes autem. hi etiam enumerantur in I.qui teſtamento, z0. hic. Impubes, qui iudicio ſatis firmo non eſt, non habetur idoneus teſtis. De furioſo idem dicitur in d. I qui teſtamenio.§. nec furioſus. Huius generis eſt mulier. In aliis tamen negotiis mulier poteſt teſtis eſſe, idque probatur atgumento ex lege lulia de adulteriis. nam adulteram damna- tam adulterij dicere teſtimonium vetat lex lulia: ſatis ergo ſi⸗ Snum eſt mulierem adulterij non damnatam poſſe teſtem Produci.d. l. ad teſtium.. mulier. hoctitu. Solet hic quæri,
cur mulier teſtimonij dicendi facultatem in teſtamento non habet? Recentiores qui hac de re ſcripſerunt, hom: nes magni nominis fatentur ſe neſcire hoc, nec poſſe rationem huius iu- ris perſpicere. hæc ratio mihi videtui homini politico non ad- modum oblcura. Non enim exiguntur rationes à iuris inter- preribus, quales à mathemaricis. Ciuiles& probabiles ratio- nes hic exiguntur non neceſſatiæ: ideoque nos non admo- dum ſuperſtitioſos eſſe oportet in his rationibus inquirendis, alias multa corum quæ certa ſunt, ſubuerterentur. l. non poſ- ſunt. ſup. de legib.& Senatuſconſul. Animaduertendum eſt igitur hanc rationem ſubtilem introductam eſſe, ne quid
falſi in teſtamenris admittatur. Falſa teſtamenta frequenter
Romæ fiebant:& ſæpius quid falſi in teſtamentis admitteba- tur, quam in aliis actibus. Lex Cornelia de falſis, ideo teſta- mentaria dicitur, quia præcipue introducta eſt ad puniendos falſarios, qui aliquid falſi in teſtamentis admittunt. In con- dendis legibus ſolent perſpicere iuris prudentes ad ea, quæ vr plurimum accidunt. l. 3. iura conſtitui oportet. ſup. de legi. Ideo ſtatutum eſt vt maſculi tantum adhiberentur. Olim mu- lieres inteſtabiles erant, niſi quibus erat id permiſſum. Hinc apparet nugatoriam eſſe eorum ſententiam, qui dicunt mu-
lierem nec admitti debere ad teſtimonium: quia non adhibe-
tur in reſtamentis. 8
Superius cœpimus tractare de his, qui idonei teſtes non
ſunt in teſtamento. Addendum eſt iis, quæ iam diximus, quoſ- dam repelli à teſtimonio in faciendo teſtamento ob delictum aliquod, ob damnarionem, ob interdictionem. Exempla ſunt in d. l. qui teſtamento,& aliis quibuſdam. In d. l. qui teſta- mento.§. eum, qui. dicitur repetundarum damnatum adte- ſtamentum admitti non poſſe, quoniam in iudicio teſtis eſſe vetatur. idem dicitur in leg. Seio. ff. de reſtib.& l. repedunta- rum. eod. titu. in Pand. Flor. in d.§. eum, qui. non additur ne- gatio. Ego receptam lectionem probo, quia alias antinomia inexplicabilis eſſet. Nam in l.repeduntarum. dicitur, quoniam repeduntarum damnatus eſt, ad teſtimonium admitti non poſſe. Deinde d.§. eum, qui. ſequentia verba, quoniam in iu- dicio teſtis eſſe vitatur, id ſatis demonſtrant. Damnatus au- tem repeduntarum vetatur teſtis eſſe in iudicio, ergo multo magis vetatur in teſtamento teſtis eſſe. Quiſquis enim veta- tur in iudicio teſtis eſſe, multo magis in teſtamento. In teſta- mentoteſtes maioris auctoritatis& ponderis adhibebantur, quam ad quiduis aliud probandum in iudicio. vt ſup. dixi. ſi ita legeremus vt in Pand. Flor. Adhiberi poſſé exiſtimo: queniam iniudicio jeſtis eſſe vetatur. bona non eſſet hæc ratio. Verum eſt quod ſpeciem aliquam veritatis habet, non ſatis rem ex- pendenti. Lex vetat in iudicio eum teſtem eſſe, de teſtamento non loquitur: ſed ratio ſuadet, vt qui in iudicio teſtis eſſe veta- tur, in teſtamento teſtis non adhibeatur. hic obiter obſeruan- da eſt regula: Qui non poreſt teſtis eſſe in iudicio, multo mi- nusin teſtamento. Affirmatiue tamen non ita colligitur. Po- teſt teſtis eſſe in iudicio, ergo poteſt eſſe teſtis in teſfamento. Exemplum eſt in muliere, quæ poreſt teſtis eſſe in iudicio,& tamen in teſtamento teſtis eſſe non poteſt.
Ad hunc locum pertiner prodigus, cui bonis interdictum eſt. Pertinet etiam is, qui improbus inteſtabiliſque eſt ob cri- men aliquod. d. l. is, cui lege.& l. cum lege. hic. Sed vtrun- que caput iam à nobis explicatum eſt. Si quis ob crimen fa- moſum damnetur, Senatuſconſulto cautum eſt, vt inteſta- bilis ſit. Huius verbi hæc vis eſt, vt nec poſſit teſtamentum facere, nec eius teſtimonium in teſtamento recipiatur. Alij prohibentur in teſtamento teſtes eſſe, quia ipſorum res agi videtur. Idoneus teſtis nemo eſt in re ſua, vt dicitur in]. nul- lus. fl.de teſtib.& l. omnibus. C. eo. In horum numerum re- fertur is, qui in poteſtate eſt teſtatoris. d. l. qui teſtamento. in prin.& Inſt. eo tit.. pater. Negocium hoc eſt teſtatoris, vt Iu- ſtinianus ait, in Inſtit.§. ſed neque hæres. de lega. Cum enim negocium ſit teſtatoris, dicendum eſt etiam negorium eſſe fi- lij;, qui eſt in poteſtate teſtatoris. Nam filius qui eſt in poteſta- te,& pater qui eum retinet in ſua poteſtate, vna atque eadem perſona eſſe cenſentur.] vlt. de impub.& aliis ſubſtit. C.&§. ei vero, de inutil. ſtipu. Inſti. Hæc ratio ex ſubtilitate artis pro- fecta eſt, vt mox oſtendam. Quid poteſtatis verbo ſignifice- tur docet luriſc. In primis hoc verbum ad liberos, qui ſunt in
poteſtate parentum, refertur. alia eſt igitur filij emancipati cauſa. Poteſtatis verbum late pater. l.z1 5. poteſtatis verbum.
————
6
C

8— ͤͤ“
—
——
——
——— ———
88 8 ——. ͤͤͤͤͤͤ 8
—.. 8 3 ——
——
— ———
3 26
ff. de verb. ſigniſi. Non ſolum poteſtatis verbum ad ſeruòs&
filios noſtros refertur: ſed& ad alios quoſdam, veluti ad eutn
quem quis redemit captiuum. l. ſenatus. 43.§. qui ab hoſtibus. infra de leg. 1.& l. ⁊. 1.6. mulier. ff. de capt.& poſtlmi. reuerl. I. Titio centum. de cond.& demon. Eadem rations repellirur hæres Ateſtimonio. Hæres ſctiptus in teſtamèto allcuius ido-
neus teſtis non eſt, quia res ipſius agitur. 3. l. qui teſtamento. hic. Idem ait Iuſtinianus de eo, qui in poteſtate hæredis eſt. in d.§. ſed neque hæres. Inſtit. de teſta. ord. Ratio rraditur 4 Iuſtiniano in eo loco, quia hoc totum negotium an d adte-
ſtamentum ordinandum pertiner, inter teſtatotern 12
4 75. 4 3 ⸗ d5. dem agi videtur. his verbis vticur hiſftinianus 9ꝛ, uanoc to⸗- in teſtamen-
tum,&c. Olim hæres quidemidonens teſtis eratin to faciendo: ſed repellebatur à teſtimonio taix
eo loco ait luſtinianus. Cum teſtamentuni fiehat Per as& li-
bram, adhibebatur familiæ empror. Te ſt arorye liam ſuam, facultates ſuas cuidain emm Prori. Hic tuips 01 liæ, negotium quoddam contrahebat cum hære— e.le ſecundum hanc obſeruationem& ſolennitatem non vic tur refellendus hæres eſſe à teſtimonio dicendo. Sed ui ceſſit heres in locum familiæ emptoris, in defuetidin ea ſolennitas,& ea imaginaria venditio, hodie cteditut hoc negotium inter teſtatorem& hæredemn agi. in d.§. neque, ait Imper. creditur, quia re vera nullun negotium in- ter teſtatorem& hæredem contrahitur. Teſtamentum eſt declaratio voluntatis de eo, quod teſtator poſt morrem ſuam fieri vult. Hic ſolus teſtator declarat voluntatem ſuam, non adhibet alios, nec hæredem, nec legatarium: non ſicut in con- tractibus interuenit duorum conlenſus. l. 1. 5. conuentionis. de pact. Sed quadam interpretatione iuris, videtur totum hoc negotium agiinter hæredem& teſtatorem, quia ſuccel- ſit hæres in locum familiæ emptoris, Alia ratio æque ſubtilis colligitur ex verbis Iuſtiniani in§. legatariis. Inſti. co. quia hæ- res luris lucceſſor eſt. Hæreditas eſt ſucceſſio quædam iuris. Cum dicimus Titium bæredem extitiſſe Sempronio, non hoc ſignificamus, ad eum bona perueniſſe, quæ erant Sem-
pronij. Nam& ſi quis nulla relicta bona reperierit: tamen
poteſt hæres eſſe. Hæredem eſſe, eſt tenere eum locum
quem defunctus tenebat: hæreditas eſt, etſi hæres nulla cor- pora hæreditaria reperierit. 10. hæreditas. ſupra de pet. hærè.
Alias ſi nihil reperiret in bonis defuncti, diceret hæres ſe non teneri creditoribus hæreditariis. Imo hæres eſt,& ſi nihil ſit hæreditarium. Si quæ ſint bona, in ea quoque bona ſuccedit. Seneca& alij tident iureconſultos, quod diſtinguant hæredi- ratem à bonis hæreditariis: ſed oſtendunt le iuris cinilis im- peritos eſſe. Cum ſuccedat hares in locum defuncti,& ea-
dem perlona habeatur, in co negotio quod geſlit defunctus
non poteſt teſtis eſſe. Nam interpretatione& iuris intellectu eſt eadem perſona. Alia cauſa eſt legatarij& tutoris, vt Vl- pianus ait dictal. qui teſtamento. hic. legatarius poteſt teſtis eſſe in eo teſtamento, quo aliquid ei relinquitur. Tutor etiam in eo reſtamento, in quo tutor datus eſt, teſtis eſſe poteſt: hoc enim negotium non intelligitur agi inter legatarium& teſta- torem: ſicut inter hæredem& teſtatorem. Legatarius non ſuccedit in ius: ſicut hæres ſuccedit in rem, vt dicitur AIuſti- niano in dict..legatariis. Hæc lubtilitas mouit vetères iuris ne ſtei auctores, vt legatarium ad teſtimonium admitterent in teſtamento faciendo, hætedem autem repellerent. Sed hic occurrit difficultas. Cum dicimus legatarium idoneum eſſe teſtem in teſtamento, in quo legatum ei relictum eſt: qui fieri hoc poteſt, cum ſecundum regulam à nobis tradi- ram, nullus idoneus teſtis fir inre ſua? Hic autemn res legatarij agitur. Intereſt legatarij propter legatum quod ipſi relictum eſt. Veriſimilis eſt affectio legatarij in rem legatam: veriſimi- le eſt eum propenſum fore ad teſtimonium dicendum pro
teſtamento, vt legatum ſibi relictum in eo teſtamento con-
ſeruet. Hæc affectio videtur eum repellere debere à teſtimo- nio in teſtamento faciendo. Ego ſcio quid vulgo reſpondere ſoleant. Solet dici legatarium teſtem eſſe idoneum inter æ- redem& alios: vbi controuerſia eſt de teſtamento, in cauſa teſtamenti idoneus reſtis eſt, non in cauſa legati. Si petat le- gatum, non erit idoneus teſtis in ea cauſa: ſed ſi controuerſia ſit inter hæredem& alium, crit idoneus teſtis„quia non agi- tut de legato: ſed an teſtamentum ſit iure factum, annon.
„
Franc. Duareni Commeni.
mR& hære-—
Nam, vt ipſi dicunt, poteſt valere teſtamentuin, er leat legatum: hæcnihil habent commune inter ſe: opotte probare legatum teſtamento relictum eſſe. Sed quote tunt? Semper hic profecto res legatarij agitur tametſi nond
legato quæratur in ea cauſa: ſed de vi teſtamentitantum, dar
men certo ſeit legatarius ſe non alioqui peruenire poſſe ag le.
gatum, quam ſi teſtamentum valeat, quamuis certo non ſci. at,& ſi valeat teſtamentum, ſe legatum ſibi relictum conſe cuturum. Facile hæc affectio in tem ſuam poteſt eum im dl lere ad teſtimonium dicendum pro teſtamento. Non he
idoneum teſtem in te ſua. dicta l. nullus.& l. omnibus. auſa propria cuiuſque eſt, in qua commodum velincommodunt ad aliquem ſuo nomine perrinet. l. i.§. in proptia. ff. quando appell. ſit. Certum eſt ex hac cauſa, ſi victus fusrit hæresin teſtamento, aliquod incommodum pertinere ad legatarium
Anobis
td relictum ſit, an non ſit. Nullum eſt igitur Periedlen ne icat. Hæcra-
de dubitatum fuit, an propter incertitudinem perſonarum vitiaretur hoc legatum. Addit ibi Martianus, teſtibus adhibi- tis. Certæ ſunt perſonæ, quæ teſtamentum ſignant, licet
Kameut lui, ledideo
linon 732
Ir aAcd elr vacld igitut illud ſatis eſt reſpondere ad id, quod obiecimus neminen elle
Q

— teſtem nonelle i tke aaetmin haredie ſütn 11 teſtmonio dienconn Daum iarer teſtꝛtoremäed 88 lacceſſot,& quialdemn
reſt lſtinianus: quiriith
am. Quicam ertetedrih
hanc fententiam retenm,
ter deftdipoſſe mihiniten
rveteribus iaris authonba
ter de teſtamento, ztqueit un tam de teſtamẽto quott co quodin ſcriptisſit Epas cos Primus eſtia laſtt.“i⁰ ait legatarios in teſtademn, zut— quodyan ſcriptis cõᷣciut. Küler quide teſtamento ſcium onem. idſatis contertuhtc de teſta eo. tradit fornm cperſequitui wſquead ſits amento auncupatiuoiier tcſtamentis, qux ſclip 4 ſoe ſcrptis Ac qubum Krpüt, ad teſtamenau
6 er oonce. nutem adea qux b wercdl
44.legatariis-d dereln rind.leguariis lit 3 nento, quodfit in cfen de teb⸗dub.ldemten
jum lole er legatal cieul
* 1
In Tit. Qui teſtam. facere poſſunt.
ſed ideo non obſtat noſtræ ſententiæ ille locus, quia loquitur de eo teſtamento, quod ſit in ſcrĩptis. Alius locus eſt in I. di- ctantibus. 22. C.de teſta. vbi teſtator teſtibus adhibitis ad te- ſtamentum faciendum relinquere non prohibetur. Idem eſt & teſtis& legatarius in hoc caſu:& tamen imperator ſimpli- citer loquitur de teſtamento, quod fit in ſcriptis. Ergo lega- tarius idoneus teſtis eſt in quocunque teſtamento, etiam in teſtamento quod nuncupatiuum dicitur. Ego reſpondeo, in ea lege quærian valeat teſtamentum, non autem quibus teſti- bus probari poſſit reſtamentum. Mirum eſt quod omnes qui- cunque hac dere ſcripſerunt, cum oſtendere volunt legata- rium idoneum teſtem eſſe, recurrunt adillam l. dictantibus: Illa quæſtio nihil habet commune cum noſtra. Si quis adſcri-
ſerit ſibi legatum, inutile eſt legatum,& punitur pœna falſi. 4 ſi quis, in princ. ff. ad legem Cornel. de falſis.& O. de his, qui ſibi adſcrib. in teſtamen. vnde hic quæritur, ſi teſtibus
legatum ſit adſcriprum, an puniendi ſint pœna falſi? Et dici- tur eos non eſſe puniendos: hic autem quæritur, an ſint ido-
nei teſtes. Fieri enim poteſt vt ſint idonei alij teſtes, proptet
numerum eorum, quibus legata relicta ſunt. Alius locus eſt
in dict. l. qui teſtamento. ſupra eod. quem adducit aduerſus hanc ſententiam. Hic locus maius exhibuit negotium iis, qui hanctueri opinionem volunt, quam alij omnes iam adducti.
Sed ego ita reſpondeo, aiunt, hic Iuriſconſ. loquitur deteſta-
mento generaliter, nec diſtinguit teſtamentum, quod fit per
nuncupationem ab eo, quod in ſcriptis conficitur: verbum in-
ſtituere, quo vtitur Vlpianus ambiguum eſt. Sienim diceret, qui teſtamento hæres ſcribitur, vel nunenpata„‚nihil ambi- guitatis eſſet.& ſic luriſconſulti plerique ſolent diſerte loqui, vt in d.l.hæredes palam. Inſtitui dicitur& is, qui ſcribitur,& is qui nuncupatur. In ambigua oratione ea interpretatio acci- Fienda eſt, quæ vitio caret, vt dicitur in l. ambigua. ſupra de
egib. Itaque videtur hoc verbum accipiendum eſſe de teſta⸗-
mento ſcripto. Deinde verbailla ſequentia id oſtendunt, in
eo qui tutor ſcriptus eſt: nam hoc verbum etiam refertur ad
legatarium. Deinde ego animaduerti à Iuſtiniano mentio⸗- nem fieri cuiuſdam conſtitutionis luæ ea de re, quæ deſidera- tur in d.§. legatariis. Inſtit. de teſtamen. ordi. ait enim ſeper-
miſiſſe ea conſtitutione legatarios teſtes eſſe, ſi eaconſtiturio
extaret, ea omnem controuerſiam finiret. Hæ ſunt coniectu- ræ noſtræ, quæ ſi cui non placeant, ſequatur communem opi- nionem. Qui eam tuentur reſpondent ad regulam traditam in d.l. nullus. ff. de teſtib.& d. l. omnibus. C. eo. non dicere le- gatarium teſtimonium de legato ſibi relicto: ſed in cauſa tan- tum teſtamenti. verum eſt autem prodeſſe in conſequen- tiam: ſed dicunt quædam permitti in conſequentiam, quæ principaliter non permitterentur. Adducunt l. I. ſupra de aucto. tut. Tutor in re ſua in negotio; quod pupillus cum
ipſo contrahit, auctor eſſe non poteſt pupillo: ſed tamen id ei Permittitur in conſequentiam. Hoc fuco ſolent hanc opinio-
nem tueri& tegere, quæ mihi non placet: ſed probabilius eſt, meo iudicio, quod diximus, accipiendum eſſe de teſtamento quod ſit in ſcripuil.. Dicere cœpimus de teſtibus, quia admittuntur in faciendò teſtamento. Diximus variis ex cauſis interdictum eſſe teſti- monium in faciendo teſtamento. Addendum eſt quoque quoſdam remoueri à teſtimonio; quia ciues non ſunt. lex e- nim requirit ciues eſſe. d.l. hacconſultiſſima. C. de teſta. ord. teſtamenti factio iuris ciuilis eſt. l. hic.3. mirum igitur non eſt, ſi qui communionem non habent iuris ciuilis, teſtes idonei non eſſe dicantur. Itaq; ſeruus idoneus teſtis non eſt in teſta- mento faciendo.§. teſtes autem. Inſtit. eo.& d.l. qui teſtamen⸗ to.§. ſeruus, hic. Seruus iuris ciuilis communionem no habet. nam quod attinet ad ius ciuile, ſerui pro nullis habentur. l. quodattinet. 3. ff. de reg iur. Addidit luriſcon. ind. J. ſeruus. &c. ſeruum ne prætorij quidem edicti communionem habe- re. quia ius prætorium ſubſequitur ius ciuile in teſtimonio di- cendo. l. Seio. 14. ſupra de teſtib. Teſtamentum igitur in quo ſeruus teſtis eſt adhibitus, nullum eſt, quod tamen accipien- dum eſt, niſi tempore teſtamenti„ communi exiſtimatione habitus fuerit liber. Tunc enim dicitur valere teſtamen- tumex æquitate quadam& vtilitate exigente, aduerſus ſubti- litatem iuris.l... C. eo. Huius reſcripti mentio eſt apud luſti- nianũ Inſti.g. ſed cum aliquis. eod. titu. de teſta. ord. vbi luſti- manus ait ex quadã liberautate hoc inductũ fuiſſe:vtilitas ho⸗
327 minum ſuaſit, vt à ſubtilitate& rigore iutis hic paululum rece- deretur:vtilitas enim hominum exigit vt ignoſcatur commu- ni errori hominum. Eſtque locus cõmunis de cõmuni errore: vtilitas autem hominũ exigit vt venia detur publico errori. l.3. de ſupel. lega.l. Barbarius Philippus. ſupra de offf præto. l. 2.& 3. ſupra, ad Macedo. Sicque ea, quæ Barbarius Philippus geſſit in prætura, rata habita ſunt. Eo tempore ſerui ſolebant obre- pere ad honores. Dion in Auguſto ſcribit, Maximũ quendam cum ad quæſturam promotus eſſet, randem agnitum à domi- noſuo in ſeruiturem redactum eſſe. Aliud eſt exemplum quod attigi adl.3. ſupra ad Macedo. Si quis filiofamilias mutua pe- cuniam dederit, qui publice exiſtimabatur paterfamilias eſſe, tunc ceſſat exceptio Senatulc. Macedoniani. Sed hic quæritur, an requiratur omnium exiſtimatio, vtteſtamentum firmum habeatur? Quidam hæréẽtes verbis reſcripti, exiſtimant omniũ exiſtimationẽ neceſſariam eſſe. ait enim l. 1. C. eo. cum omniũ conſenſu liberorũ loco habiti ſint. Quid ergo ſi vnus, aut alter ex ciuibus ſciat ſeruum eſſe eum qui ab aliis creditur liber, an nihilominus valebit teſtamentum? Quæſtio tractatur ex ver- bis d.l.cum enim dicat omnium conſeniu, nullum exci pit. Sed quod dicit omnium conſenſu, ideo viderur dictum eſſe, quia conſenlus maioris partis in ciuitate aliqua, pro omnium con- ſenſu habeturl.quod maior. ad municipalem. eſtque etiam lo- cutio vſitata,& hyperbole: ideo dictum eſt omnium cõſenſu, quia ita accidiſſe proponebatur. Reſcriptum illud eſt perſona- le:ſcriptum eſt in certa cauſa,& ad certas perſonas cum ex fa- cto conſultus eſlet Imperator. Reſcriptum autem nõ eſt con- ſtitutio generalis, quamuis hodie reſcripta vim generalium conſtitutionum habeant. In hac cauſa, de qua quæritur, pro- poſitum erat omnium conſenſu, nullo excepto ſeruum habi- tum eſſe liberum, qui adhibitus eſt ad teſtimonium in teſta- mento faciendo. nõ ideo tamen concludendum eſt omnium conſenſum, nullo excepto; neceſſarium eſſe, vt teſtamenrum
Valeat. Sic ego hunc locum interpretor, quamuis aliqui diſſen⸗
tiant,& requirant conſenſum ſingulorum ciuium. His capiti- bus continentur ſummatim& generatim ea; quæ pertinent ad teſtium condirionem, qui adhibentur teſtamenti faciendi cauſa. Alij quibus non interdicitur nominatim teſtimonium, ĩdonei teſtes lunt, propterea quod teſtamentum ſcripſit, recte dicitur idoneus teſtis eſſe in eo teſtamento. J. 27. Domirins Labeo. hic. non ideo prohibetur teſtis eſſe in teſtamento, quod tabulas teſtamenti ſcripſerit. Si expendantur omnia quæ à nobis dicta ſunt de his; qui prohibentur teſtes eſſe in teſtamento; nihil reperietis cur idoneus teſtis non ſit, quiĩ ſcripſit tabulas teſtamenti. Nam forte alia ratio mon ebar 5 mitium Labeonem cur quæreret, an is idoneus teſtis eſſet. —— bulas ſcriberet, ne madteftimonium. Teſtes autem ro⸗= gatos eſſe oportet. d. l. hæredes palam.§. in teſtamentis. hoc tit. Hinc exiſtit quæſtio difficilis& vulgo agitata, quo temy ore conditio teſtium inſpicienda ſit? Ego nihilreperi difkcillis in hac diſputatione. Dicimus teſtem debere eſſe ciuem liberum hominem, ſanæ mentis,&c. Ponamus tempore teſtamenti teſtem fuiſſe ciuem; ſanæ mentis, deinde temn pore mortis fu- iſſe ſeruum,& furore correptum. Duo ſunt loci hac de re, v= nus eſt in d. l. ad teſtium.§. i. Si liber homo erat, quo tem pors Eguauit teſtamentum,& mortis tempore fuerit redactus in ſeruitutem, nihilominus valet teſtamentum. Alius locus eſt in d. I. 1. C. eod. eo tempore, quoteſtamentum ſignabatur, &c. Oportet liberos homines eſſe quo tempore teſtamen- tum ſignabatur, vel ſaltem habitos fuiſſe publice liberos quamuisliberi non eſſent. Hnic ſimile eſt quod diximus hic de conditione teſtatoris. in l. i.§. exigit. infra de bonorum poſſeſ. ſecund. tab.& l.².&⁰. quiin poteſtate:hic. In eo qui te⸗ ſtatur ſpectamus ſanitatem mentis, quo tempore teſtamen- tum facit. Sed hic incidemus in difficillimum nodum,& quem doctiſſimus quiſque& maxime exercitatus in iuris ciuilis ſcientia vix expedire poteſt. Videtur enim rarione de- fendi non poſſe quod diximus, valere teſtamentum etſi mu⸗ tata fuerit teſtis conditio poſt factum teſtamentum: vt puta ſi effectus fuerit ſeruus ex libero homine. Ego ſic oſtendo. nam teſtamentum per ſeruum probari non poteſt. i controuerſia oriatur de teſtamento inter ſcriprum hæredem& legitimos hæredes forte: quomodo poterit ber liberum hominem n 04
bari? Si non poſſit probari, inane& inutile eſt teſtamentum i? Sin 4 4
—

2.— Be.———“ K 3 3. 2 k5 8“— 4——————————— 2— 2 8 1 2 8 3 4— 38 3 4 8* 3 8 8——————— 4 8———.————— 8—— 4— 4*————— 3—————— 4 8 3 24 2— g 3 3—————õ. 1“ 8— 3— —— 8*————— 2 e ——. 8————— 4—— 3 3 3— 8— 3 2———————— —— 3 8— 3———————————— 8——— 8 6 b*———————————“————— 8——— ————— ſſſ“———————————— 8————.—— 8 1— e— E“—-———————*— i 83——.————————————*—————— ——— 8— 4— 3—————* 4—— 2*— .————— 3. 5 2= ensenetenrennerngr ur— 1e— 4 3 ——ööö—ö——v——————————————„ 5 Seerpeigr ee— 1 3 3 ———————— 3——————.*————-————— e 1— Be—... ————————.———————————.——————2———— SE 1 ..— 3 1——— 4—————.———————.—————— 2——— —————— 2— 2 W—— 1—— e*‧..————————- „ 4 8 1.———————————— 2— 2—— 8 4— 2 r.——————— Ee — er— ſͤͤ————*———————————————.— 1———,— 2 3..—— ———————————————=—— 4————— ℳõx́'é— Nũ—————— —.— 2——————————.——————.———— —————————— 4 4— 2———————— ————.—————— 4 4— 9————————y mm—————— ———————— 8—————————————.————————— ————j——————— 8—— 4————————. 1 ————— S— 8———————— 1—.——.————— —————————.——————=———— 2——— —————————————————-——*———————————————— 8 .————— 4————— 2————— ———.————— 4———————*—————————— 3
——————
328 PFranc. Duareni Comment.
quo tempore teſtimonium dicunt, hoc nihil ad rem perti⸗
quod non poteſt per ſeruum probari. Id etiam probatur hac ratione: quia in iudiciis ſpectamus tempus, quo teſtimonium dicitur, cum quæritur de conditione teſtis: hoc vulgo rece- ptum eſt,& adducuntl. 1 0. quoniam liberi. C. de teſti. quæ ad rem non multum pertinet. Adducunt etiam 1.z.§. duæ. infra de Carbo. edic. vbi dicitur, quæſtionem de ſtatu ex Carbo- niano edicto non ſemper differri. Finge teſtes eſſe, qui ean- dem fidem poſt temporis interuallum non ſint habituri: vt ſi ex libero ſeruus factus fuerit, vt interpretantur. Sed hoc ali- ter etiam poteſt intelligi de eo, qui propter ſpatium longi temporis non recordans rei geſtæ, non eſt habiturus candem fidein. Adducunt alium locum, qui magis hanc ſententiam iuuat inl. 3. ſupra de teſti. vbi dicitur, iudicis officio inquiren- dum elle, cuius conditionis ſit teſtis. Ergo id fit quo temporè teſtimonium exigitur. Adducunt etiaml. notionem. 99.§. in- ſtrumentorum. ff. de verb. ſign. vbi dicitur dilationem dariin præſentia eius, qui teſtimonium dicturus eſt de actuſuo in ſeruitute geſto. Ego puto verum eſſe quod vulgo dicitur, tempus quo teſtimonium dicitur inſpiciendum eſſe, cum quæritur de conditione perſonarum: quamuis enim id nullo certo iure definitum ſit, tamenid ratio ſuadet: fides maxime neceſlaria eſt in teſte, cum teſtimonium ab eo exigitur. Si ex viro probo corruptus moribus euaſerit, quod plerunque ac- cidit. Homo, vt ait Plato, eſt animal facile murabile: facile de- prauatur& corrumpitur. Siſidem nonfaciet. Si hoc verum eſt quod dicitur, vt verum eſt, in iudiciis ſpectandum eſſe qualis fuerit teſtis, cum teſtimonium ab eo exigitur, non qualis fuerit ante iudicium: fruſtra id dicitur ſpectandum eſſe tem- pus teſtamenti. Cur igitur hic ſpectatur tempus teſtamenti,
non poſſit probari per teſtes in iudicio? Hoc videtur inane
eſle& illuſorium, ſi controuerſia oriatur de teſtamento. Hæc
quæſtio valde difficilis eſt, extantque de ea variæ opiniones
interpretum, in quibus referendis multorum dierum labore opus eſſet, nec id maxime neceſlarium eſt. Ego breuiter di- cam quod ſentio, more meo. Partim hic recedam à quorun- dam opinione, partim etiam aliorum diſſentientium opinio- nes conciliabo. Animaduertendum eſt, hic iuris noſtri aucto-
res loqui de teſtamento ſcripto: non autem deteſtamento,
quod fit per nuncupationem. in d. l.1. teſtes,&c. C. eod.dici- tur, teſtamentum ſignabatur. Hæc verba oſtendunt Adrianum loqui de teſtamenco, quod in ſcriptis conficitur: non de eo, quod fit per nuncupationem. Teſtamentum quod ſcriptum
eſt tantum oblignabatur: factum per nuncupationem
non obſiguabatur: iiſdem vtitur verbis luriſconſul. in d.
I. ad teſtium. Hoc igitur obſeruandum eſt, quod hic dicitur de conditione teſtium inſpicienda, ad teſtamentum ſcriptum pertinere. Quare hoc quod ſcriptum eſt de teſtamento ſcri- pto, producimus adteſtamentum nuncupatiuum. Hocigitur teſtamentum, quod in ſcriptis conficitur, valet ſi teſtes idonei
fuerint tempore facti teſtamenti: nec aliud tempus requiri-
tur, puta tempus mortis. Sedcuius vtilitatis eſt, dixerit ali- quis, cum ortalite de teſtamento in iudicio, teſtes quorum mutata eſt conditio, non ſint idonei adteſtimonium dicen- dum in iudicio? Ego reſpondeos in primis ſi quæſtio ſit tan-
tum de ſolennitate teſtamenti, non de veritate, veriſſimum
eſſe, atque ideo certum quod hic dicitur, ſcilicet ſpectandum eſſe tempus teſtamenti. De teſtamento oritur controuerſia inter ſcriptum hære dem& legitimos hæredes. Legitimi hæ- redes contendunt, non quidem falſum eſſe teſtamentum, ſed non ſolenniter factum. Hic quæſtio eſt de obſeruatione & ſolennitate teſtamenti, non de veritate. Aiunt non ſolen- niter eſſe factum, quia in teſtamento debent adhiberi ciues
& liberi homines. At hi, qui fuerunt adhibiti ad faciendum
hoc teſtamentum, ſerui ſunt non liberi: quæritur, an ratum debeat eſſe hocteſtamentum? Heæc res nullam habet dubi- tationem. Non hic quæritur de veritate teſtamenti quam ſir neceſſe probare teſtibus, ſed quæritur de ſolennitate. quæri- tur an ſufficiat ad ſolennitatem teſtamenti hos teſtes, de qui- bus quæritur, idoneos fuiſſe tempore teſtamenti, cam poſt- ea eorum conditio mutata ſit: an vero ideo teſtamentum inutile ſit Et dicendum eſt nihilominus valere teſtamen- tum,& conditionem teſtium inſpiciendam eſſe, quo tempo- re ſignabatur teſtamentum. Et ſi quid poſtea contigerit in perſona teſtium, nonid nocet teſtamento. Quod autem dicitur in iudiciis conditionem teſtium inſpiciendam eſſe,
net: conuenit enim eos liberos fuiſſe tempore teſtamenti
quamuis ſerui nunc ſint: conuenit etiam ab iis ſignatum 8 iſſe teſtamentum. Quæſtio nunc eſt iuris, an Valeat teſta- mentum ſignatum à libero homine, qui ſeruus eſt quotem-
pore exigitur teſtimonium. Et eadem eſt ratio teſtamenti
nuncupatiui, quamuis de ſcripto loquantur luriſcõſulti. Quiq ſi quæſtio ſit de veritate teſtamenti magis, quam deteſta-
mento? Dicendum eſt nihil nocere mutationem ſtatus ſite.
ſtamentum ſcriptum ſit, quod diligenter notandum eſt. Nam loquitur Imperator de teſtamento ſcripto in d. l. 1. C. eod
& lureconſultus in d.l. ad teſtium. Sed ſpectatur tempusid. dicij, cum agitur de probatione teſtamenti. Sed in hociu. dicio animaduertendum eſt quæri de ſubſcriptione& obſi. gnatione teſtamenti: non autem de eo quod teſtamento continetur. Ponamus teſtamentum factum eſſe in ſcripti
adhibitos teſtes eſſe cum ſubſcriptione& obſignarion. J. lud teſtamentum profertur in iudicio, vocatur in dubium 6.
des teſtamenti, quid opus eſt probare? Opus eſt probare ſip.
ſcriptionem& obſignationem, ſi poſſit fides fieri harumte. rum, certe vincit ſcriptus hæres in iudicio. At dixerit aliquis hi teſtes quorum cõditio mutata eſt, ne idonei quidem erunr ad probandam ſubſcriptionem, vel obſignationem, ſi deca lis ſit, ſecundum keulamn à nobis traditam. Dicimus non re- cipi teſtem in iudicio, qui idoneus non ſit tempore, quote- ſtimonium ab eo exigitur. Si hoc verum eſt, intercidet teſta- mentum. Cum aperitur teſtamentum, vocantur teſtesytre- cognoſcant ſigilla ſua. Non ſunt autem idoneiad recogno. ſcendum ſigilla ſua, quia mutata eſt eorum conditio eſte- nim ſuſpecta eorum fides propter mutatam eonditionem, quamuis olim fide digni habiti ſint. Sunt qui exiſtimentte- ſtes, quorum conditio mutata eſt, poſſe recognoſcere ſub- ſcriptionem ſuam: quia hoc facti eſt, non iuris. Hancſenten- tiam nullo iure probare poſſum,& verum eſt quod dixi,&
vulgo receptum eſt conditionẽ teſtis inſpiciendam eſſe, quo
tempore ab eo dicendum eſt teſtimonium. Scio interrogai poſſe in iudicio ſeruum, ſi alias non poſſit veritas erui.l. ſet- ui.. ſupra de teſtib.& l. interrogari. 1 5. C. de quæſtionib. ſed hoc non prodeſt ad fidem faciendam. ergo inane& eluſo-
rium eſt, quod hic dicitur, valere teſtamentum, quia ſpecta-
tur tempus teſtamenti, non aliud tempus. Sed quamuis iqo- nei teſtes non ſint propter mutatum ſtatum, reſpondeo, nonideo intercidere teſtamentum: quia poterit aliunde pro- batio ſumi, poterit comparari ex ſcripturis: non enim ſolum requiritur obſignatio, ſed etiam ſubſcriptio teſtamenti. lta autem teſtes ſubſcribunt, Ego Titius hoc teſtamentum Oeij obſignaui annulo meo. Cum vocantur ſignatores ad reco- gnoſcenda ſigilla ſua, hoc intelligendum eſt, ſi idonei fint,yel ſi viui ſint, quia poteſt aliunde probari ſubſcriptio. Scio quol- dam exiſtimare, cum vnus teſtis mortuus eſt, corrumpite- ſtamentuml. 4. eum ab initio.& l.„. vel negare. inf. quem- admo.teſta. aper.& l.2. C. eo. Sed poſtea contrarium oſten- dam, hac enim ratione incerta eſſent omnia teſtamenta. Hoc igitur quod diximus magnam rationem haber, ſic interpte- tando vt nos interpretati ſumus de teſtamento ſcripto: non autem de eo, quod fit per nuncupationem. Hoc ego produ- co longius propter ſimilitudinem rationis. Quoties quis te- ſtatione ſolenni ſibi cauit, quæ teſtatio veluti conditionem quandam teſtium habet, eum tutum eſſe arbitror, etſi poſt- ea mutata fuerit teſtium conditio, vt aliquando accidit in per- ſona teſtium. Nec hoc puto ſingulare eſſe in teſtamentis- dem puto dicendum in quocunque alio actu, in quo eadem eſt ratio. Teſtationes olim fiebant à quibuſcunque perſo- nis de quacunque re id docui.& veterum multis authoritati- bus comprobaui libro 1. Diſputationum, cap. 30. vbi do- cui quid ſit teſtari. Hodie his teſtationibus non vtimur: led ſi receptæ eſſent apud nos, idem dicendum eſlet, quod dete- ſtamento. Poteſt fides fieri, ſi vocetur in dubiam id, qu geſtum eſt, poteſt probari vel per literarum comparationem, vel per coniecturas, alias etſi forte reſtes adhibiti ad eas tabu⸗
las conſcribendas, tunc non ſint idonei. Id docebo exem- plo. Hi, quos hodie vocamus notarios, eodem hodie fun-
guntur officio, quo olim hi ſignatores, qui erant homines priuati. Hodie igitur ponamus admiſſum eſſe tabellionem ad tabulas conſcribendas de venditione, de locatione, velde
*e e ee quocum
——— ᷣ—

wade michne 'Tuia muxatz eſt eonm un a fides ptopter murm ligni haditi git Sont qi 8
aomutataeſt, polee terga
dun hocfactieſt, non iun dare pollam,&renmneig conditioné teſtis inſpiceutn udum eſtteſtimonium Siln um, ſialas non polft mine & linterrogiti 1. C.dem dem faciendam. ergo in lcitur, ralere teſtameutm, ai, nonalind tempus.deig aopter mutatum ſtacun, teſtamentum:quiapoteit omparati exſcriptuts: una , ſed etiam ſubſcriptio t dunt, Ego Titius hoctetun co. Cum vocantur ſgum „hocintelligendumelblitu dabande probariſudlcijiu-
vnusteſtis mortumeſt, ur
ab initio.&l. ſ. velneguti
,C. eo. Sed— 2*. 3 4
acerta eſſent omlateſur cincert dder,let man ſumusde teftuneruf
In Tit. Qui t eſt dA m. facere poſſunt. 329
quocunque alio contractu, poſtea eum damnatum eſſe lege Cornelia de falſis, an ideo illius inſtrumenta corrumpentur, tanquam aà talſario notario confecta? Non puto: quoniam conditionis mutatio non debet ei nocere, qui tabulas ab eo conſcribi curauerit. Inſpicimus ergo tempus quo tabulæ con- ſcriptæ ſunt, nec mutatio ſtatus ei officit: aliud dicendum eſt cum nulla teſtatio ſolennis facta eſt. Hic loquitur lurilconſ. de teſtamento ſcripto.& ſi producamus ad alia negotia id in- telligondum eſt de negotiis de quibus teſtatio facta eſt. Sed obiicitur vulgaris locus ex lib. 2. de feud. titu. 19. Cum quæſtio oritur de beneficij conceſſione, cum quis conten- dit feudum ab alio ſibi conceſſum eſſe, probare id neceſſe eſt, non per quoſuis teſtes, non per extraneos: ſed per pa- res curiæ, per eos qui eiuſdem patroni clientes ſunt. Sed nihil nocet inueſtitura, ſi pares eſſe deſierint. Sufficit pares fuiſſe tempore inueſtituræ, vt eod. loco,& tamen eius temporis habetur ratio, quo eſt facta inueſtitura. Illo quidem loco ait auctor huius rei varias fuiſſe opiniones,& tamen hanc receptam eſſe, quæ eriam ratione& vtilitate non caret. Nam propier eam mutationem non ideo ſuſpecta eſt fides teſtium: non ideo ſuſpecta eſt fides teſtis, quod extraneus ſit. Non i- dem dicimus vt de eo, qui corruptus moribus eſſè cœpit, vel ſeruus effectus eſt, id etiam poteſt habere locum in nuncupa-
torio teſtamento. Pone ad teſtamentum faciendum adhibitos
eſſe teſt s ciues Romanos, quendam ſine culpa ſua deſiiſſe ciuem eſſẽ, an ideo minus fidem faciet? Non mutatus eſt qui- dem eius ſtatus:ſed ob eam mutationem ſtatus non poteſt di- ci ſuſpecta eius fides eſſe. Extraneos non remouent à teſtimo- nio dicendo Romanæ leges. Non eſt neceſſe ciuem Roma-
num eſſe teſtem. In teſtamento vero hoc requiritur, maioris
cautionis gratia. Subtilitas quædam& obſeruatio neceſſaria eſt in teſtamento faciendo, ne quid falſi admittatur, quia ple- runque Komæ contingebat, vt falſa teſtamenta fierent. In iu- dicio cum quæritur de probatione, non poſſunt reiici teſtes tanquam fide non digni: quia ſunt extranei. Superiori loco diſſeruimus de his, quæ adteſtamentorum ordinationem pertinent, quæ forma, quæ ſolennitas neceſſa- ria ſit in vtroque genere teſtamenti,& eo quod per nuncupa- tionem,& in eo quod in ſcriptis conficitur. Nunc de vi& effe- ctu dicendum eſt, vt intelligamus quem vſum, quam vtilita- tea habeat ſuperior diſputatio& tractatio de ſolennitate& obſeruatione teſtamenti
De eſfectu ſölennitatts ſeruatæ inm b teſtamento.
Ir duo in primis notanda ſunt. Vnum eſt, hac forma de Lqua iam diximus, non ſeruata, teſtamentum nullum eſſe, nec peti quicquam ex eo teſtamento poſſe. l. ſi vnus 12. C. de teſta. ord. dicitut in ea lege, vel coram teſtatore,&c. quia de- bent eſſe teſtes in conſpectu teſtatoris, vt ſapra dixi. huc per- tinet quod dicitur in l. 3. teſtandi. C. eo. teſtamenti factio, de qua locuti ſumus, publici iuris eſt, itaque non poteſt mutari volauntate, aut arbitrio teſtatoris. Nam quæ publici iuris ſunt, priuatorum hominum voluntate mutari non poſſunt. Quod ibi etiam dicitur iuri publico derogari nemini permiſſum eſ- ſe, hoc eſt quod dicitur in l. nemo poteſt./ 5. de legat. 1. nemo poteſt facere ne leges in ſuo teſtamento locum habeant. Quodidem dicitur in eadem lege, non iuriſdictionis formam mutate licere. Iuriſdictionem vocat prætorium edictum,
quod perpetuæ iuriſdictionis cauſa propoſitum eſt. ſic acci-
hiunt luriſconſ. in pleriſque alis locis, vt in l. quamuis. ſupra
°in ius vocan. Quamuis prætor ſimpliciter dixerit ſe pœna- lem actionem daturum aduerſus eum„qui in ius parentem vocauetit: tamen moderanda eſt iuriſdictio prætoris. Sic ac- cipitut in l.poſtquam.. q. Imperator. vt legat. nomi. cau. Edi- cta proponebantur àprætore perpetuæ iuriſdictionis caula. l. ii quis id, quod. ſupra de iuriſdict. non poteſt teſtator mutate formam quæ proſiciſcitur ex edicto prætoris. Ego iam dixi ſupra ſolenni tatem, quæ obſeruatur in teſtamentis magna ex Parte ex iuriſdictione prætoria natam eſſe, præſertim teſtium ſigaatio,& obſignatio.§. ſed cum paulatim. Inſtit. de teſta. Ex bis legibus notandum eſt hanc formam& obſeruationem non tantum ad probationem, ſed etiam ad ſubſtantiam teſta- mentipertinere,& neceſlariam eſſe. Quod dicitur ſeptem te-
ſtes puberes& ciues Romanos adhibendos eſſe, non tantum pertinet ad probationem, ſed etiam ad ſubſtantiam, vt ſine eo ſubſiſtere non poſſit teſtamentum, etiam ſi alias forte con- ſtet de voluntate teſtatoris. Exempli cauſa, ſi forte confite- antur legitimi hæredes, inter quos& ſcriptos hæredes con- trouerſia eſt, ita voluiſſe teſtatorem: non ideo tamen hoc te- ſtamentum conualeſcit hac confeſſione eorum, quamuis confeſſio videatur idonea eſſe ad probationem inter eos, cum de voluntate teſtatoris controuerſia ſit inter eos,& ſcri- ptos hæredes, ſatis eſt ſolennitatem, quæ iure publico intro- qucta eſt, non fuiſſe obſeruatam. Id colligitur ex dictal. ſi v- nus. ſi hoc tantum requiratur ad probationem, non ad ſub- ſtantiam teſtamenti, non dixiſſet Imperator ibi, iure de ficiet teſtamentum. his enim verbis ſignificat teſtamentum ipſo iu- re nullum eſſe, hic non deficit ius, ſed probatio tantum, vt ait Iuriſconſ. in I. duo ſunt Titij. ſupra, de teſta. tutel. Duo ſunt Titij, Titius datus eſt tutor, quæritur vter datus ſit tutor? Et dicitur eum datum eſſe tutorem de quo ſenſit teſtator, quod ſi ignotum ſit de quo ſenſit teſtator, ius non deficit, ſed pro-
batio. Ex eodem loco obſeruandum eſt, etiam ſi quid vel mi-
nimum& leuiffimum omiſſum ſit, nihilominus intercidere teſtamentum, etiam ſi vnus tantum de teſtibus defuerit, ſi o- mnes non ſignauerint in eodem loco, iure deficit teſtamen- tum. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. cum hi. 8.§.ſi prætor. de tranſact. ait lurſcon Si in decreto interponendo„prætor de quibuſdam inquiſierit, de aliis non inquiſierit, tranfactionem non valere. Sed obiiciet aliquis quod dicitur in l. 1.§. vlt. ver- ſic. quale eſt enim,&c. ſupra de ventre inſpiciendo. ex quo loco colligere volunt, ſi quid leue omiſſum ſit, non ideo iure nullum eſſe, quod geſtum eſt. In inſpiciendo, cum mulier dicit ſe prægnantem eſſe, certa ſolennitas neceſlaria eſt: tamenbi dicitur, ſi quis omiſſum ſit ex his, quæ leuia ſunt, non ideo iure deficere, quod geſtum eſt. Sed ego reſpondeo, hic nihil eſſe quod non magni ponderis& momenmii ſit, nihil eſſe quod le- ue& contemnendum ſit. Vnum ſiquidem ex ſeptem teſtibus deeſſe, leue non eſt: velteſtes coram teſtatore non fuiſſe: hoc enim maxime pertinet ad veritatem teſtamenti& rei geſte
cognoſcendam. Poteſt ſupponi alius qui decumbat in lecto,
& voluntatem& vocem ementiatur,& ſimulet. In inſpectio- ne ventris multa reperiuntur ſatis leuia,& non maguopere neceſſaria, veluri quod dicitur de tribus luminibus in eadem
lege§. tria lumina. vbi luriſconſ. ait tria lumina adhibenda eſ-
ſe. Quid ſi tertium lumen defuerit? non debet nocere partui. d. L. in fin. deinde animaduertendum eſt quod luriſconſ.in d. 1I.§. vlt. ait, ſi quid per ruſticitatẽ omiſſum ſit, ignoſcendum eſſe ruſtieitati: nam his verbis oſtendit etiam ea, quæ leuia ſunt non eſſe omietenda, quamuis ruſticitati venia detur, ſ quid forte per ruſticitarem omiſſum ſir. Quinimo inteſta- mento neceſſitatis cauſa quædam omittuntur„‚quæ non ma- gnopere neceſſaria videntur. Exemplum in l. caſus. 8. C. de te- ſta. quod exemplum ſupra à nobis explicatum eſt. Quod dici- tur vno contextu actionis teſtamentum fieri debere, ſapta eo. l.hæredes palam. 21.§. vlt. non eſt perpetuum, ſi quid in-
termiſſum Peobeernceoſkanam ægroti potionem: adhibetur
tamen nihilominus legitimus numerus teſtium. Quod dici- tur, ex teſtamento non ſolenni nihil capi poſſe, adeo verum eſt, vt ne princeps quidem ex eo teſtamento quicquam cape- re poſſit. l. ex imperfecto. 3. C. eo. ſi quis obiiciat Principem ſolutum eſle legibus, l. Princeps. ſupra de legib.& ſenacuſ- conſul. ſi quidem Princeps olim ſolebat legibus latis, vel ſena- tuſconſultis ſolui: leges ei ſubiiciebantur, vt nullis legum vinculis ſubiiceretur& adſtringeretur, vt ſcribit Dion in vita Auguſti. Sed reſpondet huic obiectioni Alexander Impera- tor, auctor d.. 3. licet, in quit, lex imperij ſolennibus iuris Im- peratorem ſoluerit: nihil tamen tam proprium imperij eſt, quam legibus viuere. Simile dicitur in l. digna vox. 4. Cod. de legib. Lex, quæ de imperio fertur cuiuſque Principis, dicitur lex regia. l. 1. ff. de conſtit. Princ. Reges etiam dicuntur Im-
peratores in pleriſque locis Cod. Ex iam dictis naſcitur ꝗ æ- ſtio tractata inl. ſi quis teſtamentum. 2. hic. Quidam e-
ſtendit ſe velle facere teſtamentum,& hæredes tam in pe=
mo, quam in ſecundo gradu inſtituere& ſubſtituere: cœ-
pit teſtamentum ſuum, nominauit primos hæredes: ſeilicet
inſtituit duos hæredes Titium& Semproniam in primo gra-
du: antequam autem ad ſecundos hæred 8 perueniſlet, mor- 8;

— ——
—
—— —
88ooooöooöoöoſoſſſͤſſſſ—
330 tuus eſt, quæritur an Titius& Sempronius; quos conſtat ab eo nominatos fuiſſe, poſſint hæreditatem petere ex teſta- mento? Videtur hæreditas ad hos pertinere, quos nomina- git teſtator, vel quos certum eſt eum ſcripſiſſe: quod enim cæteros omiſit, id videtur tantum eis nocete debere, non et- jam eis, quos ſcripſit. Sed luriſconſ. ait ex hoc teſtamento, ne hæredes quidem nominatos in eo, poſſe quicquam capere. quia imperfectum eſt teſtamentum: non poteſt enim dici fe- ciſſe teſtamentum. Hoc igitur eſt intelligendum, cum appa- ret eum voluiſſe ſecundos heredes adſcribere, alias primns hæ- redibus debetur hæreditas ex eoteſtamento- Sed quia ratio- ne hoc ita conſtitutum eſt, cum voluntas teſtatoris de primis hæredibus certa ſit, cur hæc imperfectio nocet hæredibus, de quibus teſtator voluntatem ſuam declarauit Ideo ncet 5. quia conſtat teſtatorem non feciſſe keltameeunee Er Te poſt ſecundos hæredes ſcripros zdirelder con Knc 9 85 qua primi inſtituerentur; ſ licuiſſet ei abſoluere teſtamen- tum. Hæc eſt ratio cur ex teſtamento imperfecto nihilcapi poteſt. Hic difficultas naſcitur ex antinomia exl. iubemus. §. quod ſi non fuerit. G. de teſta. vbi teſtator in teſtamento faciendo nomina hæredum ſcripſit manu ſua, velſaltem no- minauit, ſi vero neque nominauerit neque ſcriplerit manu ſua nomina hæredum, vult inſtitutionem nullam eſle. Quid igitur ſi quoſdam nominauit: alios neque nominauit, neque ſcripſit? Hic ait luſtinianus pro parte valere teſtamentum, & pro parte non valere. Valet, inquit, inſtitutio eorum, qui pro parte nominatiſunt: aliorum non valet inſtitutio. Te- Ramentum non valet pro parte, quo ad eos qui neque nom nati ſunt, neque ſcripti. Hic autem dicimus, quia teſtator ſe- cundos hæredes non expreſſit: ſed tantum primos, adeo in- Utile eſſeè teſtamentum, vt ne priores, qui hæredes nomina- tiſunt Ateſtatore, quicquam pofſint petere. Hæcvidentur mirabiliter pugnantia eſſe. Variæ ſunt opiniones in gloſſis Accurſianis. Ego dicam quod probabilius mihi eſſe viſum eſt. Diſſimilirudo magna eſt in vtraque ſpecie, tam d. l.ſi quis, um teſtamentum, quam in d. l. iubemus. nec valde obſcura ediſſimilitudo iis, qui rem totam paulo diligentius expen- dere volunt. Inl. iubemus. teſtator totam ſuam voluntatem expreſſit. conſtat enim voluiſſe hos omnes; de quibus quæ- ſtio eſt, ſibi hæredes eſſe: ſed aliquid omiſlum eſt in forma. Dictauerat forte teſtamentum olim ſcribendum, nonſcri- pſerat manuſua nomen vnius ex hæredibus. Aliquid ex for- aa omiſſum eſt: ſed tamen voluntas teſtatoris ab ipſo eſt de- clarata. Sed quæritur, quia aliquid omiſſum eſt ex forma& obſeruatione ſolenni: quia debent ſcribi nomina hæredum propria manuteſtatoris, an teſtamentum non valeat propter hanc omiſſionem? Et ait Imp. luſtinianus teſtamentum nul- lum eſſe quatenus omiſſum eſt, id eſt, quod ad eosattinet, qui non ſant ſcripti à teſtatore. in d. l. ſi quis cum teſtamen- tum. teſtator non expreſſit totam voluntatem ſuam. Quos enim ſecundos hæredes ſibi habere vellet non declarauit: non abſoluit quicquid volebat complecti ſuo teſtamento. In hoc caſu forte adieciſſet conditionem aliquam inſtitutioni
primorum hæredum, ſi teſtamentum totum ſuum implere ei 6
licuiſſet. in l. iubemus. totam voluntatem declarauit, ſed hic aliquid de voluntate omiſſum eſt. Non enim conſtat detota volauntate teſtatoris, itaque ne hæredes quidem nominati ab co, quicquam petere poſſunt. An dicendum,& ſi quædam le- gata, vel fideicommiſſa omiſſa ſint, non valere teſtamentum? Dicimus quidem, ſiſecundos hæredes ſcribere volens occu- buit antequam eos nominare poſſet, non valere teſtamen- tum: an idem dicemus de legatis? Volebat legata quædam re- linquere, is hæredibus inſtitutis mortuus eſt antequam poſ- ſet legata relinquere. Breuiter idem dicendum puto,& hoc eſt ſatis expreſſum in l. ex ea ſcriptura. 29. hic. Idem in l. fi- deicommiſſa. 11.§. i. de legat. 3. Idem vulgo dici ſolet de eo qui deceſſit antequam tabellio ei totam ſcripturam teſtamenti recitaſſet. Hodie ſolent adhiberi ad teſtamentum faciendum, 7a dicuntur tabelliones. Deſcribere voluntatem teſtatoris olent,& hoc eſt moribus receptum, vt articulate& diſtin- cte recitent, vt videat teſtator an hoc ſenſerit, an aliquid ad- iectum vel omiſſum ſit. Quid ergo, ſi antequam totam ſcri- pturam recitaſlet tabellio, occubuit teſtator? idem vulgo di- ci ſolet. argumentum ducitur ex hac lege. Solent enim te-
ſtatores plerunqus adimere, plerunque adiicere, cum hæc
Franc. Duareni Comment.
ſcriptura recitatur,& forte aliquid luſtuliſſet, ſi notarius ei totam ſcripturam recitaſſet. id accidit ſuperioribus annis in hacvrbe. Ex his, quæ diximus, conſtat teſtamentum quod factum eſt ſolennitate omiſſa, nullum eſſe, nec poſſe quic- quam ex eo teſtamento peti, Sed quidam caſus exceptirepe- riuntur, in quibus ex teſtamento minus ſolenni capitur: hos caſus nos ordine recitabimus. Primus caſus eſt, cum teſta. mentum à milite factum eſt iure militari: valebit enim teſta. mentum, ctiam ſi ſolennitas vſquequaque obſeruata non fuerit: ſed de eo dicemus infra ſub tit. de milit. teſtam. ge. cundus caſus eſt, fideicommiſlſa etiam ex teſtamento non ſo- lenni capiuntur, ſi fuerit adiecta vulgartis clauſula, quæ codi. cillaris dicitur, nempe, Si teſtamentum meum non valetiure teſtamenti, ſaltem valeat iure codicillorum. I. vltim. C. 3 codicil. Solet quæri an teſtamentum non ſolenne valeat yt codicilli? Et certum eſt non valere. Si forte quis teſtamen- tumfaciens, voluerit adhibere quinque teſtes. Nam quia- que teſtes ſufficiunt in codillis. l. vlt. de codicill. hoc teſt- mentum non valet etiam iure codicillorum. quia nonapp. ret eum codicillos facere voluiſſe, ſed teſtamentum. Ante. ſtamentum an codicillos facere voluerit, eſt quæſtio facii quæ ex coniecturis iudicatur. l. non codicillum. 14. C. deteſta, vbi ſi quis inſtituerit hæredem,& exhæredauerit filium luum & adhibuerit quinque teſtes, non valet teſtamentum: Jui inſtitutio& exhæredatio ſatis oſtendunt eum non codicil- los, ſed teſtamentum facere voluiſſe. Nam hære ditas nonpo- teſt adimi, nec dari in codicillis.§. dari. Inſti. de codicil. Teſta- mentum imperfectum non valet etiam in vim codicillotum: niſi teſtator expreſſerit ita ſe velle,& niſi adiecerit cauſulam codicillarem. Idem dicendum eſt, erſi clauſula adſcribatur huic ſimilis, quæ ciuſdem poteſtatis ſit. Exemplum eſt in d.j ex ea ſcriptura. 29. hic. Teſtator in faciendo ſuo teſtamento adiecit hanc clauſulam, Hoc teſtamentum meum volovale- re omni iure& poteſtate. Hæc verba ſignificant ad verbum perinde ac ſi dixiſſet, Volo teſtamentum meum valere iure codicillorum, ita vt ſi inteſtatus dec eſſerit, id eſt, ſite ſtamen- tum iure ab eo factum non ſit, nihilominus poſſint peti quæ relicta ſunt ab eo. 1 168 Coæœpimus oſtendere quibus caſibus, etſi omiſla ſit obſer- uatio& ſolennitas teſtamenti, petere poteſt legatarius lega- tum ſibi relictum,& fideicommiſſarius fideicommiſſum. âd. dendum eſt ſupradictis,& hæc eſt tertia exceptio, ſi quis apud acta voluntatem ſuam declarauerit, vel Principi precibus ob- latis: tunc enim valet teſtamentum, ex eoque teſtamento agitur perinde ac ſi ſolenniter& iure perfectum eſſet. ko- mnium. 19. C. de teſta. ibi dicitur, quod inſertum mera ſide precibus. his verbis oſtendit ſufficere declaratam eſſe volun- tatem defuncti apud acta cuiuſque magiſtratus, erſi munici- palis magiſtratus ſit. Nam magiſtratus municipales habent facultatem actorum conficiendorum. l. vltim. Cod. de magi- ſtrat. municipal. Si in actibus cuiuſuis iudicis, aut municipij voluntatem ſuam declarauerit, valet teſtamentum, quamuĩs ſolennia defuerint: multo magis ſi precibus Principi oblaiis defunctus voluntatem ſuam declarauerit, quaſi toro iurete- ſte. Is videtur declarare voluntatem ſuam, qui præſentibus Iureconfultis& conſiliariis Principis declarauit. I. ampridius in Alexandro ſcribit, VlIpianum conſiliarium Alexandri& magiſtrum ſcriniorum fuifſe. Hunc locum imitari volens Bo- nifacius Papa octauus lib. 6. titu. de conſtit. cap. 1. dixit pon- tificem Romanum habere omnia iura in ſcrinio pectoris ſui. Quid ſi precibus oblatis nihil reſcripſerit Princeps: Nibil hic neceſſe eſt quicquam à Principe reſcribi. Suflicit Principem aditum eſſe. Sufficit eum qui teſtamentum facere volebat voluntatem ſuam Principi declaraſſe. Sufficit ſola inſinua- tio. Vnde vulgo dicitur inſinuatione donationum& alio- rum quorundam contractuum, nullum eſſe neceſſariumiu- dicis decretum, cum lex vult omnes donationes inſinuarivi- que ad certam ſummam,& lex regia in Gallia ſine præſ⸗ nitione ſummæ. ſufficit enim apud tribunal magiſtratus profiteri ita donationem factam eſſe. Decretum tunc de- mum neceſſarium eſt, vbi neceſſaria eſt cauſæ cognitio.« nec quicquam.§. vbi decretum. ff. de officio proconlulis. Cum autem hic neceflaria non ſit cauſæ cognitio„conle⸗ quens eſt ſufficere ſolam profeſſionem, nec neceſlarium elle
decretum. Quarta

a kacere Foluille Nandan 4 dcodtlie det end am nonvälet etam in inai ennita ſeyelle, Knüsdern m dicendumeſt, erlckuite dem poteſtati ſi. Prnia dic. Teſtator ig Haciencdo un am, Hocteſtamentum deng ſtate. Hzc verh ligriian , Volo teſtamentum mem linteſtarus decellent, äelzi um noo ht, nihilominus u.
dere quidas caſibus, etſon ektimenti hetete poret 8 5deicommilſarius fdeiconn. d8,& hæc eſt tertiꝛ euceyuaſ a declatauerit, pel Drincyin
lerteſtamentum, excoquecth
ſolenniter& iure derfecunt ſta. idi dicitut, quod ienr ſtendit ſufficete decluunt acta cuiuſque maßiltane
Num magiſtratus unnüht⸗ coaficiendotum! itin lu actibus cuiuſus udichzane gerit, valet tektmenm, multo magsͤſ— m ſuam declaraueri, dlaldd temſuam, quſd eclaraut 1 lacium- mitao-
dura
- am. de. ie decretu ſit cauſæ 9 3: aci ee neg Sen
n pote
—
In Tit. Qui teſtam facere poſſunt.
Quatta exceptio eſt, cum ru ſticus in rure agens teſtamen- tum tacit.hæc enim obſeruatio, de qua diximus, tunc relaxa- tur propter ruſticitatem& ſi m plicitatem,& alias cauſas, quæ exprimuntur luſtiniani conſtitutione. leg. vltim. Codic.de te ſtam. Locus communis eſt de ruſticitate obſeruandus hic o- biter. Statuit Iuſtinianus hanc ſolennitatem remitti, non in vrbibus& oppidis, aut etiam caſtellis„in quibus literati ho- mines reperiuntur: ſed in aliis locis vbi non facile reperiun- tur homines literati, qui hanc ſubtilem obſeruationem no- uerint. Ergo ratio loci hic habenda eſt, nec tantum relpe- xit Iuſtiniaaus ad ruſticitatem hominum,& ſim plicitatem, ſed etiam ad difficultatem, quæ accidit propter locum. Vnde facile reſponderi poteſt ad quæſtionem vulgo agitatam. Si vrbanus in vico quodam reperiatur,& ibi teſtamentum co- gatur facere, an cogatur facere obleruatis ſolennibus, an vo- ro valeat delicdentia ſolennibus? Et dicendum eſt non va- lere. Duplex eſt ratio huius legis. Vrbanus igitur homo, etſi cogatur in vico facere teſtamentum, nõ ideo relaxatur quic- quam de ſolennitate iuris. Prima cauſa eſt, ruſtieitas. Alte- tera eſt inopia hominum literatorum. Vt igitur teſtamentum hoc modo factum valeat, oportet vtranque cauſam concur- rere. In hac conſtitutione 4 mentio Digeſtorum& lſtitu- tionum. Digeſta ergo& Inſtitutiones compoſitæ ſunt à Iu- ſtiniano ante hanc conſticutionem: quod videtur mirum iis, qui imperit ſunt hiſtoriæ iuris. eſtque hic locus communis de iuris interpretatione. Poſteriores conſtitutiones emendant ptiores, cuiulmodi ſunt Nouellæ, de quibus nulla eſt dubita- tio, ſed dubitatio eſt de Codice, Pandectis,& Inſtitutioni- bus. Sed cogor ſæpe repetere Codicem luſtiniani, Decio conſule, tertio anno imperii luſtiniani editum eſſe. Septimo anno impetii eiuſdem, Iuſtiniano conſule ſolo, compoſiti ſunt libri Pandectarum,& Inſtitutiones. Octauo anno imperii eiuſdem luſtiniani, Theodoto Paulino conſule reuo- catus eſt Codex,& conſtitutiones, quædam nouæ inſertæ ſunt Codici, ex quibus vna eſt hæc lex, quam interpretamur. ſubſcriptio id ſatis oſtendit. His poſterioribus conſtitutio- nibus dubium non eſt, quin vetera iura emendentur, tam quæ in veteri Codicis editione, quam quæ in Pandectis& Inſtitutionibus teperiuntur. Hæc de teſtamento à ruſtico homine facto quatenus valeat. Hinc ſoler tractari quæſtio de teſtamento tempore grauiſſimæ peſtis facto non obſer- uatis ſolennibus. Quæritur an idem dicendum ſit, quod de teſtamento facto ab homine ruſtico: Quæſtio eſt con- trouerſi iuris. Soletque diſputariin vtramque partem:& pu- gnandum eſt vtrinque rationibus tantum. nihil enim hac de re iure certo conſtitutum eſt. Ego opinionem eorum ſequor,
qui aliquid relaxandum putant de iuris ſolennitate. Primum
mouet meratio omnibus hominibus inſita& innata, quam maxime amplecti& ſequi debemus, quando ius certum de- ficit. Ait Ariſto. in Rhet. cum deficit lex iudicandum eſt, rhaesεs u.& adducitur vulgaris locus in leg. ſcire oportet. 13.§. ſufficit. ſupra, de excuſat. tuto. natura enim nos docet omnia neceſſitati cedere. Neceſſiratem ne di quidem niſi ſuperant, vt ait Plato lib. 5. de legibus, vulgo dici ſolet neceſ- ſitatem non nabere legem. Quæ nam maior eſt neceſſitas, quam cum grauiſſima peſtis graſſatur, quo tempore non poſ⸗ ſunt teſtes conuocari? Deinde videndum eſt in hacre vtin o- mnibus ſimilibus quæſtionibus, nunquid ſimile reperiatur
*...— iureconſtitutum, vt de hocteſtamento idem dicamus, qua-
ſi eadem ratio, eadem æquitas,& vrilitas mouere nos debeat leg. non poſſunt.& leg. neque leges. ſupra de legibus. In iis enim quæ non reperiuntur iure definita, ius fimile ſequen- dum eſt. Et quidem varia argumenta ex iure noſtro duci poſſe ad id probandum exiſtimo. Vnum eſt exl.. dc bono. poſleſſ. ex teſtam. milita. ff. vbi dicitur eos, qui reperiuntur in hoſtili loco, quamuis in numerum militum non ſint relati; tamen teſtamentum facere poſſe, non obſeruatis ſo- lennibus: quia non poſſunt aliter facere teſtamentum. Vi- ſum enim eſt inhumanum ob hanc neceſſitudinem adimi eis teſtandi facultatem. valebit ergo eorum teſtamentum quo- cunque modo voluntatem ſuam declarauerint. Deinde argumentum qucitur ex leg. calus. Codic. vbi propter caſum & contagionem, quæ inopinato accidir, aliquid relaxatur de ſolennitate& ſubtilitate iuris, ſi forte coacti fuerint te⸗
da ex eo naſcerentur.
— 3 ſtes recedere& intermiſſum ſit teſtamentum„quod vno contextu actionis fieri deber, vt iam diximus. Hic caſus vi⸗ detur ſufficere ad relaxandum aliquid ex iuris ſolennibus. Katio igitur& æquitas ſuadet,& veilitas hominum, vt idem dicamus de teſtamento, quod tempore ſæuiſſimæ peſtis fa- ctum eſſe broponitur. Quinto hæc obſeruatio& ſolennitas negligitur in teſtamento facto inter liberos. Ex imperfe- cto enim teſtamento inter liberos facto relicta dabentur. Sed quia magna varietas iuris hic reperitur, ego oſtendam breuiter& ſummatim quid à quoquo Imperatote de eo con- ſtitutum ſit, vt Iuſtinianus oſtendit in Nouella. 18.& No- uella 117. de teſtam. imperfect. In primis de hacre conſti- tutio extat Conſtantini in leg. vltim. Codic. famil. erciſ- cun. vbi dicitur valere teſtamentum inter liberos factum, quoties teſtator voluntatem ſuam declarauit, etſi voluntas eius non ſit aperte verbis expreſſa: ſed ex indiciis tantum& coniecturis colligi poſſit. id ſuader fauor liberorum, quibus hæreditas obueniſſer, etſi pater inteſtatus deceſſiſſet. Præ- ter ea viſum eſt in hac re patri fauendum, qui patrimonium ſuum inter liberos diuidere voluit, vt omnem litium occa- ſionem eis adimeret. Hanc conſtitutionem ſecuta eſt alia, quæ Theodoſii eſt, in leg. hac confultiſſima.§. ex imperfe- cto. Codic. de teſtam. Verba Theodoſii hæc ſunt. Ex ien- perfecto,& cæt. niſi inter ſolos liberos. notandum eſt hanc conſtitutionem eſſe pleniorem& vberiorem. Nam Con-
ſtantinus in dict. leg. vltim. Codic. famil. erciſcun. loquitur rantum de patre inter liberos teſtamentum ſuum facien-
te. Hic autem Theodoſius loquitur de vtroque parente. A-
liæ duo ſunt conſtitutiones luſtiniani Nouellæ. Vna eſt Nouella 18. de triẽte& ſemiſ. Altera eſt N ouell. 1⁊. quæ vul-
go inſcribitur, de teſtam. imperfect. In vtraque conſtitu-
tione multa reperiũtur conſtituta pertinentia ad teſtamen- tum, quod pater facit inter liberos. Emendar conſtitu- tiones Conſtantini& Theodoſii„& ait conſtitutionem
Conſtantini veterem ſim plicitatem redolere, qui vult quam-
cunque voluntatem ſafficere, etſi ex ſolis indiciis colliga- tur. Expertus erat luſtinianus quot quantaque incommo- Plerunque ita reſtamenta ſcribeban- tur àparentibus, vt opus eſſet coniectore& interprete ad ea explicanda. Statuit itaque ſcribenda eſſe nomina hære- dum,& alia multa quæ lectionem tantum deſiderant. Queæri ſolet ſi cœptum ſit teſtamentum à patte, nedum ab- ſolutum, an valeat ſaltem inter li'beros: Eſt difficilis quæ⸗- ſtio. Exemplum vnum eſt in leg. ſi quis cum teſtamentum. 2 5: hic.& leg. furioſum. 5. C odic. qui teſta. facere poſſ. Cœ- hit pater teſtamentum facere, nominauit filios ſuos hære- des cum vellet alios hæredes adiicere, vel legatarios, furore correptus eſt, vel interiit. Diximus ſu perius non valere hu- iuſmodi teſtamentum: ſed quæſtio eſt an ſaltẽ valeat inter li- beros, fauore liberorum? Er certum eſt non valere, quia defectus non eſt tantum ſolennitatis: ſed etiam volun tatis: vbi defectus eſt tantum ſolennitatis, teſtamentum ratum habetur, propter fauorem liberorum. Sed hic eſt defe- ctus voluntatis. aliquid volebar teſtaror quod tamen ca-
ueré nonpotuit, propter ſuperuenientem furotem, vel mor-
tem. Sic dicunt hoc accipiendum eſſe, neminem videri dif- ſentientem: ſed tamen vereor ne hoc poſſit commode de- fendi. Obſtare maxime videtur c onſtitutia Conſtantini. h vltim. Codic. famil. erc. cuius verba ſcio poſſe multis modis accipi. Sed mouet me quod vtitur eiſdem verbis, quibus lu- riſconſ.in dict. l. 2 5. hic. Itaque nihil videtur probabiliter de- fendi poſſe valere etiam teſtamentum„in hoc caſu, ſi modo fuerint obſeruata ea quæ conſtituta ſunt à luſtiniano in No- uella 1177. Qupd dicunt deficere voluntatem: reſpondeo non
deficere: ſi deficeret volũtas inutile eſſet teſtamentum. Sed
hic voluntas dici quidem Poteſt obſcura eſſe& ambigua: quia cum teſtator nominauerit filios ſuos hæredes„ incer- rum eſt quid poſtea mutaturus, aut adiecturus fuiſſet ſi ei li cuiſſet teſtamentum abſoluere. Sed non eſt alienum teſtaa mẽtum obſcurum benignius interpretari fauore hberorum. Alia quæſtio eſt de cæco. Quæritur ſi cæcus teſtamentum fecerit inter liberos ſine obferuatione legitima, an valeat te=
ſtamentum? De neceſſaria ſolennitate in teſtamento cœ-
ci diximus ſupra, in leg. hac conſultiſſima. Codic, qun
2 ke 4 —

2
— —y— 2
4 * 8 2 —
45 5“
— 1Iſſ“ 8 1
4
332 teſtam. fac. poſſ Maior ſolennitas neceſfaria eſt in teſtamento
cœci, quam aliorum. quia maius eſt periculũ falſitatis. Quæ
ritur ſi teſtamentum cęcus faciat inter liberos, an valeat eius teſtamentum, ſine ſolennium obſeruatione: Quæſtio eſt ex contrariis legibus, non quidem ipſo iure: ſed xan ⁵eisaoi. De eo genere antiaomiæ dixi ſuperioribus locis. Non ſunt enim contrariæ ipſo iure, ſed caſu& euentu colliduntur. Nõ ſunt igitur pugnantia. Poteſt proponi aliqua hypotheſis, in qua hæc pugnantia reperientur: veluti ſi ponamus cœcum teſtamentum facere inter liberos, an ideo remittetur ſolen- nitas nece ſſaria, quia pater eſt? In hac quæſtione obſeruan- da ſunt ea præcepta, de quibus diximus in eqloco. Viden- dum eſt vtra lex ſit ſpecialis an generalis: vtra ſit lex vtilior, id vobis cogitandum relinquam.
Sexta exceptio additur ex iure Po„ex c. cui 3 de teſtam. in eo capit. eſt conſtitutio Alexandri tertii Ponti- ficis, qua improbat conſuetudinem quæ inualuit in quodam loco de ſolennitate adhibenda in teſtamento faciendo de ſe- ptem teſtibus. Conanus, qui de hac re ſcripſit, exiſtimat hoc ita conſtitutum eſſe ab Alexandrotertio, vt facile pa- reret via ſacerdoribus ad bona& poſſeſſiones noſtras. Et hac via ſacerdotes omnium poſfeſſiones inuaſiſſe ait. Quæ- ſtio eſt vulgo agitata& tractari ſolita, an leges ciuiles ea con- ſtitutione pontificia ſublatæ ſint? Certe ſi verum eſt, quod ait Alexander in eo loco, omnes conſtitutiones emendari fatendum eſt. Ait enim, quod ſtaturum eſt legibus ciuili bus contrarium eſſe iuri diaino: quia in ore duorum, veltrium
ntificio, ex c. cum eſſes.
debet conſtare omne verbum. Sed in eare oſtendit quam
fuerit peritus iuris diuini. Quodallegat exiure diuino: ni- hil ad rem facit. De conſuetudine quæritur, an conſuetu- dine poſſit ſolennitas& obſeruatio tolli? Quidam exiſti- mant non poſſe tolli propter conſtitutionem Iuſtiniani in l. vlcim. Codic. de teſtam. luſtinianus oſtendit conluetudi- nem non valere, quia inualuit, vt omnis ſolennitas reiiciatur. Sed haac ſententiam non puro veram eſle. nec etiamab a-
liis recepta eſt. Conſuetudo enim in ea conſtitutione præ-
terita improbatur, non furura. Dubium non eſt quanta ſit vis conſuerudinis. leg. ſi non ſpeciali.9 Ca dic.de teſta.& leg. 2. Codic. quomod. teſtam. aper. Sed cuius loci copſuerudo ſpectabitur? an eius lociin quo teſtamentum fir, an veroeius
lociex quo teſtator originem habet? Et lababilu eſt quod
etiam vulgo receptum eſt, mores eius loci ſpectandos eſſe, in quo teſtamentum conficitur. Solet adduci lex 1. de e- men. liber. quæ non ad rem multum pertinet: magis haonc ſententiam iuuar, meo iudicio, lex, ſi fundus. 6. ff. de euict. vbi cam quæritur quomodo cauendum ſir de euictione, an de dupla an de ſimpla, mos eius loci ſpectandus eſt, in quo contrahitut. Iſocr. in Egynetico, de conſuetudine loci ſer- uanda, loquitur de teſtamento facto apud Egynetas. Hoc intelligunt vulgo niſi mos vel cõſuetudo ad perſonas ciuium referatur. Hæceſt lententia eorum, qui ſcripſerunt ad leg. 1. de ſumma Trinit.& fide cathol. b Superioribus locis oſtendimus quomodo accipiendum ſit, quod ſupra annotatum eſt ex teſtamento quod iute& ſolen- niter factum non eſt, nihil capi poſſe. Explicauimus quaſ- dam excepriones, quibus alia addenda eſt. Si quis ſua ſpon- te agnouerit teſtamentum non ſolenniter factum; leg. non dubium.in fi. 16. Codic. de teſtam. ſi teſtamentum factum ſit ſine legitima obſeruatione, de qua diximus, tamen is, qui a- gnouit teſtamentum, qui comprobauit, implendi, inquit, ne-
ceſſitatem habet. Forte ſcriptus eſt hæres is, qui ſucceſſurus
eſt hæres ab inteſtato. Legata quædam ab eo relicta ſunt, is ea ſoluere non vult quia ſolenniter non eſſe factum teſta- mentum dicit: tamen ſi probetùr eum agnouiſſe teſtamen- tum, cogetur præſtate: veluti ſi cauerit, vel aliquid præſtite- rit. leg. vſrim. Codic. ad l. falcidiam. Plinius in quadam epi- ſtola ait, Anriquiorem ſibi fuiſſe voluntatem teſtatoris, quam leges quaſcunque. In initio huius diſputationis diximus duo annotanda eſſe. vnum, ex teſtamento non ſolenni nihil capi poſſe„de quo ſatis dictum eſt. Alrerum eſt, Exteſtamen- ro iure facto hæreditatem,& cætera quæ in ea ſunt, vindi- cari. Certiſſimum eſt& vulgatiſſimum voluntatem teſta- roris ſolennem ſeruandam eſſe, imo pro lege habendam eſ- Ic. His enim verbis vritur luſtinianus in§. diſpona t. in No-
Franc. Duareni Comment.
mentum: nuda camen voluntate teſtatoris ipſius, r
uell. conſtit. de nupt. alias de his qui nupt. iterant. Sed ait: di. ſponat ſicut dignum eſt. Itaque ſi ſecundum leges teſtamen- tum fecerit, eius voluntas ſeruabitur pro lege. ldem etiam cautum erat lege duodecim tabularum, cuius mentio eſtinl. verbis legis. 120. ff. de verbo. ſignifi. Imitatus eſt hac in te legem veterem in qua dicitur, ius eſto. hoc eſt intelligen- dum, modo conſtet de ea voluntate, alias ius non deficit: ſed probatio. leg. duo ſunt Titi.ʒo. ſupra de teſtam. tutel. Con- ſtare poteſt etiam ſi non proferantur tabulæ teſtamenti. 0o- ſtare poteſt ex monumentis publicis& actis in quibus inſi nuatio teſtamenti& publicatio facta eſt,& ad hoc vtilſma eſt publicatio teſtamenti. leg: publicari. 2. Codic. Publicara teſtamentum quid ſit non ſatis vulgo intelligitur. Id docet Paulus lib. 4. ſententiarum. titul. de viceſ. Viceſima autem e. rat vectigal, quod exigebatur ab hæredibus, quibus hæredi. tas defuncti obuenerat. Ait ibi Paulus in princip. poſtquam apertum eſt teſtamentum conuocatis ſignatoribus, id obſ. gnatum redigi in puhücnm archiuũ, vt ſi quando exemplum eius inrerciderit, ſit vnde pexi poſſit. eadem fere verba ſunt A. lexandri in hac leg. publicati. 3. Codic. eodem. Publicatum dicitur teſtamentum ab illo publico ſſigno. Nam alia ſigna quibus obſignabatur teſtamentum, non erant publica‚ lec priuatorũ hominum, vt ex iam dictis ſatis conſtat. De hacpu- blicatione alii quidam loci ſunt ſub hoc titulo, veluii inleg. teſtamento. 18.& leg. conſulta. 2 3. Codic. eodem. vbi dici. tur publicanda eſſe teſtamenta omnia apud cenſuale offi cium, vel apud magiſtrum cenſus. Apud magiſtrum cen- ſus fiebant inſinuationes, vt noper dixi ad leg. vltim. deiure empbyti. Teſtamenta omnia in anuabäãtur apud magiſtrum cenſus, vt ei notæ eſſent faculrates cuiuſq; quid quilq; alteri legaſſet. Obiter notandus eſt locus de vetuſta conſuetudi- ne, quæ dicitur, ſeruanda eſt. In dict. leg. conſulta. veta tur ne apud alios magiſtratus bæ inſinuationes fiant nec a- pud detenſores eccleſiarum. Inualuerat ille abuſus, vtapud defenſores eccleſiarum inſinuationes teſtamentorum he· rent. Eadem ſunt verba eiuſldem auctoris in leg. tepetita. 36. Codic.de epiſ.& cleric. Eſt pars huius conſtitutionis,
ibique poſita eſt, quia videbatur ad officium clericorum
maxime ſpectare. Hæc obiter de publicatione teſtamen- torum,& breuiter. Nam proprius locus eſt lub titul. quemad. teſtam. aper. vbi fuſius hac de re tractaturi ſumms.
Quod dicitur peti ex teſtamento iure& ſolenniter facto. hoc
eſt accipiendum niſi muratum, reuocatum, aut relciſſum
fuerit teſtamentum. Itaque hic locus attingitur, ſed paucis Alureconſultis ſub hoc titulo, vbi quæritur, quis poſſi mu- tare teſtamentum,& quo modo? Etcertum eſtin ptimis nemini licere mutare teſtamentum, niſi teſtatori ipſi, quifo cit etiam ſi Princeps ſit. Principis enim reſcripto teſtamen- tum iure factum reſcindi non poteſt. l. ſiteſtamentum.io. C.
de teſtamen. Hic locus communis obſeruandus eſt de po-
teſtate Principis. Princeps nunquam præſamitur velle 7 poteſtate abſoluta, id eſt illa, quæ ſoluta eſt legibus.l. Prin- ceps. ff. de legib.& leg. digna vox. 4. Codic. co.&§. vlt. Inſtit quib. mod. teſta. infir. Vnde dicitur reſcripris, quæ contraius impetrataſunt, iudices obtemperare non deberc.l. reſcripta Cod. de precib. Imper. offer.& leg.1. Cod. de pet. bon. ſubla id enim per importunitatem creditur exortum eſſe à princi pe, vt ſi confiſcationem bonorum alicui conceſſerit princeps. Aliud dicendum eſt ſi motu proprio id fecerit princeps& ne⸗ anine petente. Et hæc dlauk hodie in reſcriptis adſeribi lo- let, vt fraus Hiat huic legi. Vnde literæ dicuntur inciuiles eſſe. quæ impetratæ ſunt contra ius, nec eas literas exequi debent maxgiſtratus: niſi iterum id iuſſerit Princeps admonitus, 1e velle. Eſtque id quod vulgo dicitur exſpectandam eſle ſe⸗ cundam iuſſionem, cum iterum reſcriplerit princeps ſe alr quid velle, non eſt dubitandum de eius poteſtate.leg2·Cod. de crimi. ſacril. Solins igitur teſtatoris eſt reuocatc tetta⸗ non te⸗ uocatur.§. ex eodem. Inſtit. quemad. teſtam. intir. De eo meminit Capitolinus in vita Pertinacis, vbi legem vocat oc ſenatuſconſultum. Si ſola voluntate reuocaretut, aut mu- taretur aliquid ex eo teſtamento, fcuſtra adhiheretur tan- ta ſolennitas, quam neceſſariam eſſe in teſtamento faciendo ſupra diximus. Nam poſt ſolennem illam obſeruacionis cxiſte
d

d non eraa Vtexiam dickis lacde„
m loci ſant ſub hoctuub g Fonlulta.a 3. Coir unn teſtamenta omoit; an ſtrum cenſas. 4pat nakd Oucs, nuper dnatle„ ta omnia infinuabätur nau Heat fac ultates cuiulqy qui dandus eſt locus de reuhan cruandacſt. la dict egaut agiſtratus hæ inſnuziiocst chatum. laualucrat ilechus
um inbauationes teſtawenn
tveiba ciudem aucdomsu: &deric. Eſtpats buuat quia videbatut ad offcunt liec oditet de publicauur er. Nam proprios locudh er.*bifuſias hac de reuatn teſtamento iure& ſolenuis mutatum, reuocatum, un laque hic locus rrirzm octnulo, diquxritui,, &quomodo! kicemmdh cſtamentum, nill uekaw 5t. Proncipis cdim elfn⸗ ndi non pote Kütetma aus communĩis obſetuunio 1 oceps nunquam hee lekila, gur ſoluꝛckti Ana ror.4. Codicco. 6 ade dicitur relcnpes nu 2beemperue nondedee esobtempe 1 Cadcupase
Ijn Tit. Qui teſtam facere poſſunt. 333
exiſterent facile duo, aut tres teſtes, qui dicerent ſe præſentes fuiſſe cum teſtator diceret ſe velle id teſtamentum non valere,
aut ſe velle aliquid ex eo teſtamento mutare:& ſic nullius eſ- ſet momenti tam ſubtilis obſeruatio teſtamenti. Quid ergo ſi pœniteat teſtatorem, quomodo poterit mutare teſtamen- tum? In primis poterit reuocare, omnia ex integro faciendo. leg. hæredes palam. 21.§. i. hic. Deinde poterit ipſe delere quod ſcriptum eſt in teſtamento. Si deleuerit teſtamentum, id ratum habendum non eſt. leg. ſi vnus. 12.§. de his autem quæ interleta. Codic. hoc titul. Cum quid deletum eſt in te-
ſtamento ratum non eſt habendum, ſi àteſtatore conſulto fa- ctum ſit.Si caſu id factum ſit vel fraude ab alio, aliud ſeruatur.
Sed hac de re proprius erĩt locus ſub titul. de his, quæ in teſta.
delentur. Præterea poterit teſtator ſigna teſtium& ſignacu-
la turbare& linum incidere,& cætera huiuſm odi facere, ex quibus apparet eum mutaſſe voluntatem. leg. ad teſtium. 23.§. ſigna. hic. Extat hac dere conſtitutio Iuſtiniani in leg. noſtram prouiſionem.; o. Cod.de teſtamen. Præterea mu- tatum& reuocatum intelligitur eſſe teſtamentum, ſi contra- ria oſtendatur teſtatoris voluntas, ſimul cum lapſu decennii. leg.ſancimus.⁊7. Codic.codem. vtrunque igitur neceſſarium eſt, quod declarauerit ſe nolle teſtamentum à ſe factum vale- re, quodque lapſum ſit tempus decem annorum. nam ſolo la-
pſu temporis non intelligitur mutatum teſtamentum, ſicut dicitur ſolo tempore obligationes, contractuſve non tolli.
L. obligationum. fere. 43.§. placet autem. de obligat.& actio. Ex ſolo ſiquidem tempore non intelligitur voluntas a-
licuius mutata. leg.ter.& leg. eum, qui. 22. ſupra de pro- e d ſteriori teſtamento nuncupatus ſit Princeps
bationibus. Si declarauerit ſe velle teſtamentum, quod prius fecit, non valere, idque poſſit probari duobus vel tribus teſtibus,& lapſum ſit decennium: hiæ lapſus tem- poris, cum quali quali declaratione voluntatis ſufficit ad infirmandum teſtamentum. Hic videtis quam aperte exprel- ſam ſit, ſola voluntatis declaratione non reuocari teſtamen- tum iure factũ, etiamſi poſſit oſtendi vel coniecturis, vel ex te- ſtimoniis duorum, vel trium teſtium teſtatorem noluiſſe hoc teſtamentum valere. Hincque colligi poteſt quid reſpon-
dendum ſit adillam vulgarem quæſtionem. Quidam pauper
alium pauperem inſtituit. Deinde poſt factum teſtamentum factus eſt locupletior, non mutauit teſtamentum. Poſt mor- tem eius dubitabatur, an eius teſtamentum valeret. Dice- batur credibile non eſſe eum, qui cum inops eſſet inſtituit pauperem hominem„cogitaſſe de magnis illis opibus, quas poſtea comparauit,& non eſſe credibile tantas opes illi volu- iſſe relinquere. Sed dicendum eſt nihilominus valere teſta- mentum. Præſumitur, inquies, muratam eſlſe eius volunta- tem. Eſt quidem coniectura. Sed non ſufficit mutatio vo- luutatis, etſi idoneis teſtibus probari poſſit. Hinc etiam col- ligi poteſt, ſi quis teſtamentum fecerit inſtanre periculo mor- tis, eo conualeſcente non reuocariteſtamentum. Et hocin- tereſt inter donationem cauſa mortis,& teſtamentum. Do- natio cauſa mortis, quæ fit propter periculum mortis ab infir-
mo ægrotante cõualeſcẽte eo reuocata eſſe inrelligitur, etiam
ſi ea expreſſim nõ reuocetur.leg. non omnis nuineratio. ff. de reb. credit. Idem de teſtamento dici non poteſt, fruſtra ad- hiberetur tanta ſolennitas in teſtamentis ſi facile poſſet pro- bari mutatio voluntatis. Deinde teſtamentum reuocatur a- lio teſtamento iure facto.§. poſteriore. Inſtit. quib. mod. te- ſta. infirmentur. Atque ideo cum fit poſtea aliud teſtamen- tum fruſtra adiicitur claulula, quæ adiici ſolet teſtamento po- ſteriori, qua declaretur teſtatorem voluiſſe omnia caſſa eſſe, quæ erant in prioriteſtamento conſtituta. Sedid eſt intelli⸗ gendum, niſi quid aliud expreſſum ſit priore teſtamento.leg. ſi quis. 2 2 in princip. de leg.ʒ. Ad hæc quod diximus poſterio- re teſtamento reuocari prius: leg. Alumnæ. 30.§. qui filias infra de adim. leg. f eri poteſt vt teſtator poſterius teſtamentũ faciat animo tantum aliquid mutandi expriore teſtamento- Quod diximus poſteriori teſtamento prius reuocari, intelli- gendum eſt cum exceptione; quæ traditur in leg. 2. infra de iniuſto, tupto& irrito.& leg. hac conſultiſſ̃ ma.§. ſi quis autẽ. Codic. deteſtam. Nam plerunque fit vt etſi poſterius teſta- mentum iure factum non ſit, prius tollat propter fauorem liberorum, modo teſtes quinque interueniant, vt ſi extra- nei in priore hæredes inſtituti erant, in poſtetiore liberi.
ſtinianus in Inſtirutionibus
Ponatur teſtamentum ſubſtractum
Poſſe legatum petere& grauifſima eſt Ccuſat pe ſi quis ſubſtraxerit teſtam entum leg Lutariotll
quod ſubſtractum eſt valere,& nihi
vult enim Iuſtinia. ibi, quinque teſtes adhiberi„nec requi- rit eos eſſe rogatos. aliam ſolennitarem non requirit. In co- dicillis etiam, qui murari ſolent, quinque teſtes interuenite
debent. Hacpertinet quod dicitur in leg. ſi duobus filiis.
12.§. ſi prius teſtamentum. de bon. poſſeſſ. contra tabulas. quĩ locus difficilis eſt. Quæſtio Proponitur de hac ſpecie. Qui- dam fecit teſtamentum in quo exhæredauit filium,& inſti- tuit extraneum. Deinde aliud teſtamentum fecir in quo præ- teriit filium. Prius teſtamentum iure factum eſt, non au- tem poſterius, quæritur an poſſit filius bonorum poſſeſſio- nem contra tabulas petere? Quæſtionem facit quod teſta- mentum valere debet, antequam locus ſit huic bomorum poſ-
ſeſſioni. Proponitur in hac ſpecie poſterius teſtamentum
iure factum non eſſe. Ait tamen luriſconſ. filium hanc bo- norum poſſeſſionem petere poſſe. quod videtur alienum à
ratione iuris, cum reſtamentum non valeat. Sed non ſimpli- citer ait luriſconſ. eum petere poſſe bon. poſleſ. contra tabulas
ſed addit, ſi remoto quoque filio, id eſt, ſi filius non eſſet„Vi- dendum eſt an ſcripti hæredes ab inteſtato ſucceſſuri eſſent veluti legitimi. Exiam dictis naſcitur quæſtio, Si prius teſta-
mentum factum ſit in ſcriptis, poſterius autem factum ſit per
nuncupationem, an poſteriore teſtamento prius tollatur? lu-
Inlar ltitur„§. Poſteriore, loquitur generali- et deſeſtamehro iure facto. Ergo intelligere dedemus et⸗ iam de teſtamento per nuncupationem facto. Teſtamentum
ſed etiam quod fit per nun- nner cipitur tamẽ caſus obſerua- tione digniſſimus in leg. nolum us. 20. Codic. de teſt. Si in po⸗
—»aut quiuis aſius ex magnaribus&potentibus, hoc caſu per Doftorids teſtamẽ- tum, quod factum erat per nuncupationem, non intel
ſcri-
Priacipibus occupare alienas hæreditares. idque odioſum eſ- ſe maxime populo. Exemplum vnum
Suetonium. Is in Domitiano inquit, Conßſcabantur alieniſe
nam præcipua tantum capita attigi- entur. Di- poſſe peti, quid ſi pro- „an poterit ex teſtamen- d berhhoon ac4e hac re in leg. ſi legatarius. 2 5. Codic. de ſeg. dicitur ibi, ſi legatari xeri a0t
leg* legatarius ſubſtraxerit teſtamentum„‚non
9 nem- Paulus. 1 6. ff. ad leg.
— on poſſe eum qui ſubſtra- xerit teſtamentum, quicquam petere, 5 Jnifäbir
b G nihilominus val breſta valere teſtamentum. Hæc non ſunt Pugnantia, Teſtamentum
non poſſe à legatario qui ſubſtraxit ilaeaue-Bnum hr amittat legatum legatarius, illa ſubſtractio tamen non debet nocere aliis„ quibus eodem teſtamento aliquid relictum eſt
Eridem videtur dicendum de hærede„qui ſubſtraxit teſta- mentum, namquamuis hæreditate careat, id tamen aliis no-
cimus ex teſtamento non ſolenni nihil
cere non debet.
DE HAREDIBVS IN
8STIT VINDT Ss.
G Rpo poſtulat vt poſtquam de teſtamentis dixi- Emus, nunc dicamus de inſtitutione hæredum, velhæredibus inſtituendis. Nam teſtamenti N præcipua pars eſt inſtitutio hæredis, ſine qua LD teſtamentum non valet. leg. proxime. ff. de his, quæ in teſta. delen. Nullum eſt enim teſtamentum, quod hæ- redem non habet. Ex hæredis inſtitutione teſtamentum vires apit:dicitur; totius reſtamenti caputs fundamentum hęre: dis inſtitütio. Teſtamentum præterea dici non Poteſt, in quo
ligi-
4
—* vGG“
—“— 8—,
—

4——. 8“ ͤͤͤͤͤͤ“ 4—— b——— 15—— 2* vir 4 4 8 4—————* 1„— 4 4— 8“..— 8*—— ————— *—— 4— b b—— ““—.—— 1—*— 1— 1——— E— 2——————————— S ——.————————— b b . 1nwe—————— 2— 3— ſ——— 8 94———— 4 a“²“ 4 8— 3—————————— 2———————————— 4—— 8——————.— 5————— ————————— 2——— 4————— —— 4—-—————— 3.. 1——— 2 u.——— 8 —— n—————— 2 e het i. 1——————— —————————————„ 4:—— Te.. —————.————————————.—. 1— 3„. 3 1 ——— S———————————,—· e—— ————
—y
———— ——
—
64— —
——— — 3—— 2—— 4—— —————
8 — 5 ——— — ——— 3————————. 8ö—öͤſſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſſͤſſſſſſſ— 3—. 3—————— 3 ————————.—————————— 2——— 2 4———— —— 4e„——*—„—=——— 2——————————————* ————————— 3————————————————.
——————————————————————————— 4—————õ—————————————————————— 2 ...———————————.————————————*
————————————-———.—.— 2———-———.—
——————.——— 8—=—— 1—————
— b 8———— 2————————————————.— 8.—— 2———————————————— ————*————————.—————,.——————————— —— ͦ———————————————————— 3—
—“ 4 2———— 3—— 5——————.————
— 8———*——
———————.—
heen
334 nemo inſtitutus eſt: ſed potius codicilli l. vltim. f. deiure co- dic. Itaque poſt titulum de teſta. in Cod. Iuſtiniani ſequitur tit. de hæred. inſtit. licet hic ordo ſeruatus non ſit in Pandect. Huic titulo reſpondet alius titulus in Codice, alius in Inſtit. nempe de hæredum qualitate& differentia. Hlos tirulo⸗ 1- mul explicabimus. In primis videndum eſt, quid ſit hete L inſtituere, deinde per alios locos communes de hæredibu
inſtiruendis tractaturi ſumus. b CAyv. I.
Quid ſit heredem inſtituere. ibere vel nuncupare
Nſtituere hæredem, eſt hæredem icr in teſtamento eum quem quis ſucceſſorem ſibi eſſe vult.l.
.* 4„ 2* 1. hic. non tantum ſi quis ſcriptus ſit, ſed etiam ſi nanforacu ſit, dicitur hæres inſtitutus cſle. Videtur autem
hæredem dictum eſſe, quaſi ſtatuere in loco ſuo. Hæreditas
dicitur eſſe ſucceſſio in vniuerſum ius defuncti. l. nihil aliud.
fl. de reg. iur. Hæreditas nomen ris eſt.& hæredixas 44 mnoſa, dicitur eriam hæreditas. leg. hæreditatis zppellano⸗ 4 ne dubio. 119. ff. de verb. ſign. hæres dicitur, quem quis ſibi ſucceſlorem facit, ſaltem hæres teſtamenrarius. vnde dicitur in leg. hæreditas. ſo. in princ. ſupra de petit.hæred. hæredita- tem c etſi nulla corpora hæreditaria reperiantut. Ratio za, que exigit vt nihilominus dicatur hæres, etiam ſi dicat ni 3 ſe reperiſſe in bonis defuncti. Hæredem igitur inſtituere 3 ſucceſſorem collocare in loco ſuo. Exemplis demonſtran- dum eſt quomodo id fat. Exempla vulgaria ſunt& protrita in hoctit.l.I.& leg. his verbis. veluti Titzum inſtituo hæredem meum, quamuis de eo fuerit dubitatum apud veteres. Vlpian. in Inſtit. hoctit. ait, recepta erant, inquit, hæc verba Jitiu= bæ- res eſto. Hæc verba dicebantur ciuilia à iure ciuili. leg. verbis ciuilib.7ãinfra. de vulg.& pupil. ſubſtit. alias dicuntur forma- lia& legitima. leg. vltim. C. de teſta: tut.& l. direttas. 1 4. C. de teſta. manu. Hodie ſufficiunt quæcunque verba ad declaran- dam voluntatem teſtatoris. l. quoniam. i 5. C„de teſta. linc obiter notandum eſt, quod eſt animaduerſione dignum: mo- rientis hominis& iam balbutientis teſtamẽtum valere. Cuiss quis balbutit non eſt exigenda ab ea ſolennitas aliqua verbo⸗ rum, ſufficit eum his verbis vti quibus voluntatem ſuam de- claret. hoc eſt intelligendum modo articulate loquatur& in- telligi poſſit. Qui enim articulate nõ loquitur ſimilis eſt mor- rao er mbemnus. 29.§. ſin autem forſitan. Cod. de teſta. Sed intelligendum eſt quod hic dicitur, ſi ita loquatur, vt inrellgi poſſit. 2 1 3 Præterea notandum eſt inſtituere hæredem eum quoque
recte dici, qui ſecundum hæredem primo hæredi lubſtituit.
1.1. de vulgar.& pupil. ſubſtit. Is qui ſubſtituitur alteri primo hæredi, recte dicitur inſtitutus eſſe, quamuis ſubſtitutio non- nunquam opponatur inſtitutioni, vt cum dicitur hæredes in- ſtitui, aut ſubſtitui. d. l. 1. Sed de eo ditemus fuſivs in tit. de vulg.& pupil. ſubſtit. Ex his intelligitur ſatis quid ſir bæeredem inſtituere,& quibus verbis inſtitutio hæredis fiat. Alii ſunt loci quidam præcipui huius tituli quos nunc perſequemur. Qusritur in primis de perſonis, quę hæredes inſtitui poſſunt. velnon poſſunt. Quxætitur etiam de ratione inſtituendi, id eſt uo modo inſtitui debeat hæres. Quæritur etiam de vi& et- Arda inſtitutionis. Nos igitur primum de perſonis dicemus. (CAb. I11. Qui poſſunt hæredes inſtitui, vel non.
Eperſonis Piar hoc in primis obſeruãdum eſt; Omnes hæredes inſtitui poſſe, cum quibus teſtamenti factio eſt. Vlpian. in Inſtit. titul. qui hæred. inſtit. poſſ.. extranei.& ſeq. & Imp. Inſtin. Inſtit. de hæred. qualita.& differ. Ideſt, qui poſ- ſunt ex alicuius teſtamento capere, vel alii acquirere. Qui- dam enim erſi capere non poſſint ex teſtamento: tamen aliiĩ acquirere poſſunt, vt ſerui. Videndum eſt igitur quænam ſint hæ perſonæ, cum quibus teſtamenti factio eſt, aut non eſt: vt intelligamus quænam perſonæ hæredes inſtitui poſ- ſint, vel non poſſint. De quibuſdam perſonis nominatim & ſpecialiter tractatur ſub hoctitulo, de quibus probabiliter dubitari potuit. De his quoque nos dicemus. In primis quæ. ritur de ſeruo, an poſſit ſeruus hæres inſtitui? Ego hunclo- cum percurram, vt feſtinemus ad alia, quæ magis vtilia ſunt.
Seruus qui iure ciuili pro nullo habetur, videtur teſtamen-
cur peregrinus ciui. Excipitur vnus caſus. Nam deporta-
Franc. Duareni Comment.
tifactionem non habere: ſed tamen hic dicitur nibil referre, an quis liber ſit, an ſeruus, vt recte hæres inſtitui poſſit.leg. nõ minus. 31. hoc tit. Nos tantum inſpicimus;, an teſtamenti factio ſit cum domino ſerui, non an ſit cum ipſo ſeruo. Non enim recte inſtituitur ſeruus. leg. neque. 10. Codic. eod. Et regula eſt, quæ traditur leg. ſi mihi.i 2.§.regula. de leg. i. vt quibus legare non poſſumus, ne ſeruis quidem eorum legate oflumus. Nihil autem intereſt an proprius ſit ſeruus te- ſtatoris an alienus, vt valeat inſtitutio. Aliquid tamenänter- eſt in ratione inſtituendi. Nam proprius ſeruus poteſt ſine libertate inſtitui hæres. Ex eo enim quod hæres inſtitutus eſt, liber fir. Seruo alieno non poteſt relinqui libertas, nec hæres inſtitui poteſt, niſi ſub conditione, Cum liber erit.l. ſi alienum. 47. in princ. hoctit.& ſimil. Quid dicemus de ſeruo hæreditario? Seruus hæreditarius non videtur nec proprius teſtatoris eſſe, nec alienus. Non videtur eſſe in cuiuſquam dominio: ſed tamen dicitur eum hæredem inſtitui poſſe. d. l non minus. Eſt locus communis de hæreditate. Hæreditas pro domino habetur. Res hæreditariæ ſi ſubtilitatem ſpecte- mus, in nullius bonis ſunt: ſed tamen vtilitatis cauſa receptũ eſt vt pro domino habeatur hæreditas. leg. hæreditas. 6. ſf. ge acq rer. domi. Itaq; ſeruus hæreditarius recte hæres inſtitui- tur. Nam acquirit hæreditati. Idẽ dicitur Inſti. eo.§. ſeruus ẽt alienus poſt domini mortem,&c. Excipitur ſeruus adulteti acculatus. l. his verbis. 46..interdum. hic.& ſ. eſt tamen. luſt. eo. Lex Iulia de adult: vetat ſeruum adulterii accuſatum ma- numitti à dominaſua, cum qua adulterium admiſſum eſſe di- citur: vtpoſſit quæſtio haberi de ſeruo veritatis eruendæ cau- ſa. Si ergo manumiſius ſit, vr ſubducatur quæſtioni, nonva- let manumiſſio, quia hoc fit lege prohibente: nec etiam valet inſt tutio. Eſt locus ſimilis in l. ſi poſtulauerit. 2).in princ. ff adl. lul. de adalt.& l. proſpexit. 12. ff. qui& à quib. manu ib. non fi. In illis locis intra 60. dies vetatur mulier manumit- tere leruos In dict.leg.proſpexit. debemus intelligerelegem Iuliam de adulteriĩis. eſtque eadem inſcrĩptio d. J.ſi poſtulaue- rit.ff. de adult.&illa duo capita coniungi debent vt rectius ex plicentur. Præterea ſerui vetantur hæredes inſtitui in frau- dem creditorum lege Flia Sentia. Si fraudandotum credito- rum ſuorum gratia quis ſeruos ſuos manumiſerit,& hare- des inſtituerit, nec manumiſſio, nec hæredis inſtitutio vale- bit, excepto vno ſeruo hærede neceſſario futuro teſtato⸗ ris. hoc enim cautum eſt dict. l. Elia Sentia. Et hinc multæ quæſtiones oriuntur, de quibus l. qui ſoluendo. 42².& 60.& ſi is qui ſoluendo./.& l. ſi non lex.8 3.& aliis quibuſdam ca- pitib huius tit. Hæc ſufficiant de ſeruis. Ex eo quod diciturde ſeruis, dubitari poteſt an idem dicendum ſit de eo, qui apud hoſtes eſt. Tractatur iſta quæſtioin leg. illa inſtitutio. 32.9. 1.hic. Hic diximus eum hæredem inſtitui poſſe, qui ſibivel aliis poteſt reſtamento acquirere. Is vero, qui apud hoſtes eſt. nec ũbi nec aliis videtur acquirere poſſe. Non poteſt ſibi, quia ſeruus eſt: nec aliis, nec hoſtibus, quia peregrinus eſt. Se non eſt verum eum amiſiſſe omnino ciuitatem, nec verum eſt etiam eum omnimodo ciuem eſſe: ſed pendent iura ciui⸗ tatis. F.item ſi quis ab hoſtibus. Inſtit. de rerum diuiſio. Quæ- ſtio etiam eſt de peregrino, qui ciuis non eſt, an recte hætes inſtituatur? Et certum eſt eum non poſſe hæredem inſtitui. Opponitur ciuis peregrino, id ſatis oſtendunt verba legis Fal cidiæ. Teſtamenti factio iuris ciuilis eſt. Vlpianus in Inſtit. icul. qui hæred. inſtit. poſſunt, id aperte ait. Deditiorum iu- quit, numero hæres inſtirui non poteſt, quia peregtinus e Idem in l. i. Codic: hoc titul. Vlpianus ergo tanquam cettum hoc ponit, eum qui ciuis Romanus non eſt, non poſſe hære⸗ dem inſtitui. Sed quia dubitatur cuius temporis habendael- ſet ratio, dicit ſufficere eum ciuem fuiſſe tempore facti teſta- menti,& tempore mortis nec media tempora ei nocere. J. alienum ſeruum. 47.§. in extraneis. hoctit. ff. Hinc cõſequens eſt eum, qui deportatus eſt in inſulam, non recte hæredem inſtitui. Accurſius& Accurſiani non recte interpretantut hunc locum: necintelligunt quid ſit peregrinum eſſe. P e⸗ regrinum eſſe, eſt ciuem non eſſe. Deportatus amittit ci⸗ uitatem deportatione,& ad peregrinitatem redigitur. leg. ſunt quidam. 17. ff. de pœn.& l. ſed ſi haclege. 10.§. ſed ſ per pœnam. ff. de ius 8vocan. Peregrinitas opponitur ciuitati: ſi-
tler
—
—

eruus hæreditariu 5* G reditati. Iqẽ dicitur lta nortem„Kc. Ercpim n 146 Linterdum Neſch Veratleruum adulteri 1n 1, Cum qua adukketiun üdi. /haderide leruo reiiztene lt, vrſubducunf orter bo 1 7 prohidente ntt umlls in poſtulavent ht, proſpexit. nä ff auiKiguhn 1Dtra G0. djes petaturmuan e. Nrolpert.debemwinlg eſtque eadem inlciipcodliy iao capita coriug qtbenni ſerui vetantur hæredes uiii e Kli Sentia. Siftaoddcmn. Juus ſetuos ſuos mnumitn nanumiffio, nec hꝛretüiutn ruo hærede neceſſuno m. aeſtdict.l. Elaent hi de quidusl. quilollenda & 1— ler.3.Kls gum Rciant de ſeruis. Er:odmi Lan idem dicendum üet iſte quæſtioin lgui am hrredem inſttuiuleſf — ur acquitere polleNo„ nec hoſtibus, qua⸗e En milille omninocisu
* dos lſtitd rrmmäui
n Tut. De hartdul-inſtiuendi.)
elex militis teltam ento capiunt, non ex teſtamento pagani.l. exteſtamento. 5 Codic. de milit.teſta. 81 relicka ſit hæredi- tas deportatoa an illa liſcoſacquiratur 2 Quxſtio eſt aliena 1 propoſitonoſtro, pettinetenim adtitul, de his quib.ytincig. Queritur eriam an Princeps recte hæres inſtituarur 2 Re- ſpondeo Principem recte hæredem inſtitui Poſſe. quoniam id prohibitum non reperitur. Omnibus ciuibus teſtamento legare licet, præterquam ſi cui nominatim prohibearur. De Principe nihil prohibirum reperitur. Et huc pertinet quod dicitur in leg. pen. hic. Im perator litis cauſa bæres inſtitui non debet, vt opponatur durior& potentior aduerſarius. ldem di- citur in Inſtit. titul. quib. mod. teſta, infir.§. vltim. vbi luſli- nianus oſtendit hoc manaſſe ex oratione Pertinacis Impera- toris. Ea oratione expreſſit Pertinax, ſe hæreditatem nullius admiſlurum eſſe qui litis cauſa hæredem inſtituerit Princi- pem. Sed opponitur huic ſententiæ lex, ex hoc edicto. 8,§. ſed hæredem. ff. de alienat. iudic. mutan. vbi ait Vlpian uszedi- ctum Prætoris de alienatione iudic.& cæt. ad hære dis inſtitu- tionem, aut legatum non pertinere. Quod ait Prætof, 5 quis alienauerit, Hæc verba de venditione intelligun tur& alia huiuſmodi alienatione. Sed ſi quis hæredem inti 4 edictum Prætoris non perrinet. Ergo non videt lleinuti- lis inſtitutio, cum quis inſtituit Imperatorem iudicii mutan- di cauſa, vt aduerſario ſuo potentiorem aduerſatium 0pPo- nat. Quidam eruditus exiſtimat inſtitutionem huiutm non eſſe mutilem, ſi quis inſtituerit Principem ha dicii mutandi cauſa: nam Paulus in dict. leg. pen. hoctitu ait, inſtitutionem hæredis non haberi pro inutili. Admo- net quidem hoc inuidio lum eſſe, ſed tamen non vetat hære- dem inſtitui, ideoq; hæredis inſtitutio valet. Recepra auté o- pinio& interpretatio mihi verior eſſevidetut. Egol pretor, non licere Ütis cauſa hæredem Principem in Oratione enim Pertinacis oſtenditur non admiſlatn ditatem eius; qui hæredem Principem litis cauſa inſ ue rit. Paulus de Principe non eſt auſus aliter loqui. Dixit au. tem inuidiolum eſt, modeſte: nec aliis verbis vtitur iu leg. ex imperfecto. ² 3. Hfl. de lega. z. inueresundumn eſle ait. vter- que locus Pauli eſt lib./. Sentent. Vtrunque caput eandem inſcriptionem habet, vt certum ſit eodem in loco hæcà Pau-
lo ſcripta eſſe.& tamen fatemur non licere Principi quicquam ex imperfecto teſtamento capere. leg. 3. Codic. de teſta. Sed ſupereſt vt reſpondeamus ad dict. leg. ex hoc. edicto. de alie- na. iudic. mur: cauſa. Ego reſpondeo edictum quidem de a- lienat. iudic. mut. cauſa facta, non pertinere adeum, qui hæ- redem aliquem Potentiorem inſtituit, qui potentiori legauit. Sed hæcverba, de Principe non intelliguntur. Nam maior ratio eſt in Principe. Quis enim eſt qui cum Principe aur li- tigare velit, aut auſit: Nihil ergo aduerſatur noſtræ ſententiæ quod obiicitur ex d. leg. ex hoc edicto. Hæc àbonis Pri ncipi- bas ſcripta lunt, quod malorum principum exemplum eos commoueret. Plerique principes auaros& rapaces inſtitue- bant hæredes: alii etiam ne bona occuparentur. Corne.
acit. in vira Agric. Bonus batens non ſcribit hæredem Prin- cipem fraudatis liberis ſuis, niſi ſciat Principem auarumn eſſè & rapacem. Sic jgitur nos intelligimus quod dicitur in leg. pen.hic. 1ee
Alia quæſtio eſt de collegio, an collegium inſtitui poſſit?
Tractatur hæc quæſtio in leg. collegium. 8 Codi. Collegium
ocietas homiaum eſt, ita contfacta, vt expluribus perionis, quaſi vna perſona& vnum corpus fiat. hoc collegium voca- tur corpus. leg. 1. quod cuiuſque vniuerſitatis. ff. Aliud enim eſt collegium, quia ſinguli ex quibus collegium coaleſcit&
conſiſtit.l. in tantũ„§.vniuerſitatis. lupr. de rer. diuiſ. Que col⸗ legii ſunt, néſunt ſingulorũ, ne pro parte quidẽ: ſicut diximus hæreditatem haberi Pro perſona⸗ leg. mortuo. de fideiuſſ. V. niuerſitas& collegium, perſona quædam eſt imaginaria. Er-
So cum quæritur an collegium inltitui poſſit, nòn inſpicimus an ſinguli capaces ſint hærediratis, an ve ſinguli inſtitui pol- ſint, led an totum cori dus. Ergo non ſine cauſa quæſitum fuit& qubitatum, an collegium inſtitui poſſit. Ait Impera⸗ rr, olegium ſi nullo ſpeciali priuilegio ſubnixum ſit, hæ. reditatem capere non poſſe dubium non eſt. dict. leg. colle- Sium, Godic. hoctitul. Hoc idcirco dixit, quia collegia legi- bus Komanisinterdhckalunt, Hec lier Solleg un conſfe 5*„=
—,„ —
tuere, legibus Romanis. omnhes esitn huiuſmodi ccœtus lu-
Permiſſum eſt tamen certis artificibus ſocietatem coire. quod hi magis neceflarii Vviderentur ad rempub. in leg. 1. in princ. ſupra quod cuiuſque Vniuerſit. leg. 1.& 3.in fra de colleg.h 05 die ob huiuſm odi incommoda, legibus regiis in Gallia prohi- bitæ ſunt, quæ peaeεe verbô Vr xcu dicuntur, Confracriæ vul⸗ goappellantur. ld recte conſtiturum eſt, quamuls aut nulla mʒ ut minimam executionem conſtitutio habuerit. Alia quæ- ſtio eſt, ſi quis inſtituerit extraneum hominem& ignorum; an valeat inſtitutio hæredis: Hic dicitur etiam extraneum hominem& ignotum recte hæredem inſtitui poſle. leg. ex- traneum. 9. Codic. eodem. Hæcverba ſubobſcura funt. non dubito quin ſit pars cuiaſdam reicripti, Sic intetpretor hæc verba. Quidam cum animam ageret, inſtituit extraneum hæredem, ſegitimi hæredes adeunt Principem, conqueruntur eum, cum iam animam ageret, inſtituiſſe hæredem extraneũ: nec veriſimile eſt defunctum prælaturum fuiſſe extraneum ſuis hæredibus: niſi animam ageret: tamen dicitur inſtitutio- Cœpimus oſtéderè quæ perſonæ kæredès in
pscti fuerunt Veteribus propter comiurationem in remp.
ſtitui poſſint, aut quæ non polſint. Addendum eſt ſupradictis incertam perſonam non poſſe hæredem inſtitui. Ita ſcribit Vlpianus in laſtit. titul. qui hæredes inſtitui poſſ. Idem fuſtinianus ait conſtitutum fuiſſe à veteribus. I nſtit. de legat.§. incertis. vbi
legara incertis perlonis, inquit, olim in utiliter relinquebãtur.
ſtit. quam apud Inſtinianum in dic. locis. Quſſcqquis primus ad funus meum venerit, hoc eſt exemplum Initit.* xcperfo- na incerta eſt, quæ iaſtituitur teſtamento. iceoque dicitur in- utilis eſſe inſtirutio. Rario eſt apud Vlpianum in rodem loco, quia certum eſſe debet conſilium teſtatoris. Non poteſt vi- detiteſtamentum eſſe, quod ex certò co nlilio teſtatotis non proficiſcitur. Ius eſt hoc antiquum, quodluſtinià nus ſi gnifi- at in dict.§. incertis.& ſequenti, cettoemendatum eſle. Sec conſtitutio cuius meminit luſtin. in dict.§.incertis. non repe- ritur in Eodice luſtiniani: ſicut& aliæ plæręque, quarum me- minit in Inſtit. De incertis perſonis nihil reperitur in Codice,
Exempla huiufmodi reperiuntur tam apud VIpianum in In-
quam qudd dicitur de paaperibus& ca Priuis. leg. nulli. 2 98.&e I. ſi quis ad declinandam. 37. de epiſc.& cleric. Hinc conſe- quens eſt non valere hanc i nſtitutionem, Dæredor mei ſunto, uors Titius voluerit. leg. illa inſtitutio. 32. in prin. ff. hoc titul. Neteres conſtituerunt per ſe firma teſtamenta eſle debere. Cum autem inſtitutio confertur in alterius arbitrium poteſt certum eſſe dici conſilium teſtatoris. Certum igirur debet eſſe conſilium teſtatoris. Qnuomodo valebit ins ſtitutio collata in arbitrium alterius? Sed de hoc genere inſtitutionis dicemus in ſeq.c. Multa enim obiici ſolent ad- uerſus hanc ſententiam. Nos hæc obiecta diluemus ſuo lou
co. Pergamus. Eadem oratione municipium; ſiue muni⸗=
ſtituerit: inurtilis eſt inſtiturio, ſecundum ius
ductis. Qui ſcripſerunt in dict.§. incertis. mirantut quo- modo id ſcripſerit Plinius, cum tem pore Vlpiani potuerit re- linqui ciuitatibus. leg. ciuitatibus. 12 2. de leg. t.& leg. 2. inf. lereh. dub.& leg. omnibus. 6. infi. ad Senat. Treb. Ego ſcio oc ius mutatum eſſe conſtitutionibus. Poteſtenim cinita- tibus relinqui quocunque rit: l. hæteditatis. iz. Codic. hoc ti⸗ tul. Eſt Leonis Imperatoris conſtitutio, qua veteri iuti de-
miſſis, an ſaltem per fideicommiſſum poſſit aliquid relinqui ciuitati. Dubitatum de co erat an te Senatuſc. Apronianum, cuius méẽntio eſt in Pandect. dict. leg. oömnibus ciuitatibug. ad Senat. Trebel. VIpian. in Inſtit. titul. à nobis adducto, aui hgie inſtit. poſf: Exceptiones duas addit. Poterat in-
———
——
6 1

8———————
—— r——— 8
—————„ 2— *———— Eiens
——————————
—
8 5———
336 quit olim legati ciuirati à libertis ciuitatis. Poterat etiam per fideicommiſſum relinqui. Vnde facile reſponderi poteſt ad leg. ciuitatibus. de leg. i.& leg. 2. de reb. dub. vt inrelligamus tempore Vlpiani non licuiſſe vel Remp. inſtituere hæredem, vel ei quicquam legare extra caſus receptos. Legatum eſt ver- bum generale. Legare etiam dicitur, qui figeicommiſſum re- linquit. lIdeoque quod dicitur in dict. leg. cinitatibus- P intelligi de fideicommiſſo. Deinde quod dicitur in dict. eg. 2. ff. de reb. dub. intelligédum eſt quo caſu legatũ cinitatib. xe- lichum valet. Valet autem legatum municipibus Mliberto. Nonigitur mirum videri debet quod ſcripſit Plinius in ca epi- ſtola.cum idem ius Vlpianus ſcripſerit:& cum nihil FePeria⸗ tur in Codicè& Digeſt. ex quo argui poſſir eum kallum ddi pſiſſe. Addit idem Vlp. eo loco Deos quoſdam nos zredes i. ſtituere poſſe, non quoſſibet veluti louem Tarpeium&c. Hoc redolet ſuperſtitionem veterum. Sed quodad Deum at- tiner, dubitandũ non eſt quin valeat inſtiturio.. 1.§. ad muni- cipum. infr. ad leg. Falcid. vbi lex falcidia dicitur ad legata nn. nicipum,& ca, quæ Deo relinquũtur pertinere. Sed quem ef- fectam habet legatum Deo relictum? Hoc interpretatut Iuſtinianus in Nouel. de Eccleſ. titul.§. ſi quis in nominè ma- ni Dei. Ex iam dictis naſcitur quæſtio de tempore, quod ſpe- Eari debeat, cum quæritur an cũ aliquo teſtamenti factio ſit, an non ſit: an hæres inſtitui poſſit, an nõ poſſit. l. ſi alienũ. 47. §. in extraneis. hoc tit. dicitur extraneis hæredib. ſpectãda eſle tria tempora. Tempus teſtamenti facti, tempus mortis té- ſtatoris,& tempus aditæ bæreditatis. In primis igitur opor- tet cum eo qui hæres inſtituitur, teſtamenti factionem eſſe eo tempore, quo teſtamentum fit, temporè mortis teſtatoris,&e tempore aditæ hæreditatis. Non enim Valet inſtitutio ante aditam hæreditatem. Loquitur autem Iuriſconſul. de extra- neis, ſed cur non idem in ſuis& neceſſariis hæredibus conſti- turum non eſt? Nam in ſuis hæredibus neceſſaria eſt aditio hæreditatis. leg in ſuis.i 1. infra de libe.& poſth. lpſo iure ſui fiunt hæredes une vlla aditione. Ergonon dicemus tria tem- ora eſſè neceſſaria in ſuis hæred bus, ſed duo tantum, tempus teſtamenti facti& tempus mortis. Similis locus eſt in leg.ſed ſi. 6. S. ſolemus. Dicimus triatempora ſpectari. Si igitur me- dio tempore, id eſt, inter teſtamentum& mortem⸗vel inter mortem& aditionem hærediratis, fuerit incapax hæreditatis, is qui hæres inſtitutus eſt, qu a forte redactus eſt ad peregrini- tatem, hoc non nocet inſtitutioni. Similis locus eſt in leg- liber homo. 59.§. ſi hæres. hoc ritul. Sed de perſonis, quæ ex teſtamento capere poſſunt,/ el non poſſant hactenus. His ad- dendum eſt, eum cum quo teſtamenti factio non eſt, poſſe nibilominus hæredem inſtitui collata conditione in tempus, quo capax futurus eſt.l. in tempus. 62. hoc titul. Conditiona- s inſtirutio hic valet: pure non valeret. Si quis inſtituerit hæredem eum qui capax non eſt: quia peregrinus eſt non va- let inſtitutio, etiam ſi ex peregrino factus fuerit ciuis. Sed cum inſtiturio conditionem habet,& confertur in id tempus, quo capax futurus eſt, valet inſtitutio ſ poſtea capax reperiatur, quo tempore hæreditatem aditurus eſt. Simile eſt quod dici- tur de ſtipulatione.l. ſirem meam.&l. exiſtimo. de verb. ob- lig. Rem meam mihi dari ſtipulari non poſſum, vtilis erit ſti- pulatio ſi eam ſtipuler ſub cõ ſitione collata in id tempus, quo mea eſſe deſierit. Hactenus de perſonis. Sequens locus eſt,
. C àA p. III. Sauumodo heredes inſtituendi ſint.
Vr valeat inſtitutio hæredum, non ſufficit eum, qni inſti- tuirut capere poſſe, quamuis id neceſſarium ſit, ſed ha- benda eſt ratio inſtiturionis. Videndum eſt qua ratione in- ſtitui debeat hæres. In ratione hæredum inſtituendorum
quædã obſeruanda lunt, ſine quib. non valet inſtitutio. Huiuſ-
modi hoc eſt, quod hæredis inſtitutio fieri debet in teſtamen-
to: non in codicillis.§. codicillis. Inſtit. de codicil. neque e- nim quis exhæredatur codicillis, neque inſtit uitur, ne con- fundatur ius codicillorum& teſtamẽti, alias inutilis eſſet tan- ta ſolennitas quæ deſideratur in teſtamentis. leg. non codi- cillum. Codice de teſta. ord. Olim teſtator debebat ab inſti- autione incipere ſuum teſtamentum. idque videtur ſignifi-
Franc. Duareni Commenl.
care lureconſultus in leg. 1. hoc tit. ff. Sed hoc ius abrogatum eſt. non ſpectatur ordo ſcripturæ: nihil refert, an quis incipiat ALegato vel ſiqeicommiſſo, an vero ab inſtiturione hæredis. ante hæredis inſtitutionem. Inſtit. de legatis. I. ambiguitates. 24. C. de teſta. vbi luſtinianus ait, Si vitio ſcriptoris ſctiptum ſit legatum vel fideicommiſſum ante hæredis inſtitutionem, nihilominus valere teſtamentum. Hæc conſtitutio loquitur de vitio ſcriptoris tantum, non de culpa teſtatoris: ſedtamen Iuſtinianus in tit. de lega.§. ante hæredis. plenius loquitur. Ait enim valere teſtamentum quocunque modo ordo teſtamen- ti interuerſus fuerit, forte alia conſtitutio fuit luſtiniani ea de re. In eo loco Iuſtinianus ait ſua conſtitutione ius antiquum emendaſſe. Ea dere nulla alia extat, quam ea, quam recita- uimus. Secundo, hæres inteſtamento aut ſcribi aut nuncu- ari debet l.i. hic. Oportet autem ſcribi nomen hæredisin ta- bulis, vel nuncupari. conſtitutio Iuſtiniani, d e qua diximus, quæ eſt Codic. ſub titul. de teſt. leg. iubemus. ² 9. addit nomi. nandum eſfe hæredem, vel ſcribendum à teſtatore. Quod autem dicimus de nomine, idem eſt intelligendumn de de- möſtratione, quæ facta ſit eo ſigno& nota, quæ nominis vice fungatur. Demonſtratio tantam vim habet, quantam no- minatio.l. certã. 6õ. ſup. de reb.cred.& l. ſi nominatim.; 4 inf. de cond.& demo.& leg. quoties. 9.§. ſi quis nomen.& le. nemo, hic. 58. Nihil emim refert an quis ita dixerit, Titius mi- hi herer eſto, an vero dixerit, hic mihi hæres eſto, quem digito oſtẽdo.hoc eſt quod dicit Iuriſconſ.in d.l. certum. nibiltetet. re, an res aliqua ꝓprio nomine deſignetur, an alia norta, quæ nominis vice fungatur. falſa demonſtratio hic non nocet. Ö quis errauerit in nomine, vel ſi quis falſam demonſtrationem adiecerit, non ideo inutilis eſt inſtitutio. Poteſt quis frater appellari, quitamen frater non eſt. Quid ſi demonſtratio maledictum aliquod aut contumeliam contineat? Si quis ad- dierit demonſtrationis loco aliquod maledictum, an vitie- tur hæredis inſtitutio: De hactel.his Verbis. 48.§. vlt.& l.non ideo.. C.
Hic reperiuntur duo capita, quæ videntur pugnantia eſſe vnum eſt dict. leg. quoties.g. ſi quis nomen: alterum in digi I.his verbis.§. vltim. hic. in leg. his verbis.§. vltim. dicitut ill inſtitutio valere, Filius meus impiiſſimus& male de meme- ritus hæres eſto: quia pure facta eſt. in I. quoties. dicitur non valere inſtiturionem, ſi quid cõtumelie cauſa fuerit additum;
ſed hæc diuerſa ſunt non pugnantia. In qua lege diciturſſ
quid contumeliæ cauſa fuerir additum, non valere inſtitu⸗ tionem, hoc verum eſt,& huic conſentaneum eſt, quod dici tur in leg. turpia legata. 74· delegat.1. In dict. leg. his verbi- dictum eſt, cum maledicto hæredem inſtitui polle: non an- tem cum contumelia. Poteſt quis maledictum alteri dicete, non tamen contumeliæ cauſa. In leg. his verbis videtur pꝛ ter maledictum dicere filio admonendi& obiurgandi eum cauſa, vt quamuis is male meritus ſit de ſe, tamea cumhe- redem inſtituere velit. Ergo dicendum eſt,& ſi maledictum aliquod adiectum ſit inſtiturioni hæredis, id non vitiare in- ſtitutionem, niſi contumeliæ cauſa adiectum ſit, tunc odio ſcribentis legatum, vel inſtitutio pro nulla haberi debet. Öi mihi videtur hæc antinomia explicari poſſe. Alii alia conmi- niſcuntur, ſed hæc mihi placent. Valet igitur inſtitutio hꝛ redis, vel cum hæres appellatus eſt nomine proprio, velcun certa nota deſignatus eſt, quæ nominis vice fungatut. D ximus autem, cum certum eſt& indubitatum ſignum. Nam ſi teſtator vlus ſit verbis adeo obſcuris, vt incertum ſit quem hæredem eſle voluerit, ea incertitudo vitiat inſtitutionem- leg. intempus. 6 2.§. quoties. hic. Teſtator duos habebat am- cos eiuſdem nominis: vnum hæredem inſtituit, quia non apparet quem inſtituerit hæredem, inurilis effectue tal inſtitutio. Hic ius non deficit: ſed probatio tantum: Qur ritur ſi erratum ſit in corpore, an is error noceat inſtitu⸗ tioni? Dicimus errorem in nomine, in demonſtration non nocere: ſed ſi in corpore erratum ſit, ait Vlpianusn 1 lam eſſe inſtitutionem. vt hoc titul. leg. 9. quoties. in princ Adeo nocet ertor in corpore vt neque is, quem oſtendit, nominauit teſtator, hæres ſit, neque is de quo iple te un ſenſit, quod mitum eſt. De eo de quo errauit dubium no. eſt, quia error excludit conſenſum. Sedcur is de quo el
. 474. vO“ ſit teſtator, non poteſt vindicare hæreditatem:; cunun
——— —— ͤ—————— +—
— 24——
—. ——— 8—————
——

niſconlin dleammt Puo nowine deltzaenu nt aatur. falla demonlraolten omine, vel liqasfilinaea 60 inatilis cſt ſtiturio. hrr nen kratet don eſt. Vila aod ant contumclam cqurta tationis loco alquod macitr De hactelk retda lſt
ur duo capita, ur iiem 8 uocies.. U qus nomca in am dic. in leg. hs rerdus ſ. in Flas meus impüfimuäm gui hare facka eſt. il qunn dem, i quid cõtumel cauir lunt non pugnantia. lu qu r canſa fuerit additum,”chté meſt,& huic conſenremti egata. 14.de legu. ndi mulecicto hætedem iatime cla. Doteſt qus malciim? b V„ mmelir cauſ. lnleg. M Mcere flo admonend dci e meritus ſtdeſe, u
3 Bmalc merntus—. neklb“
go dicendumcthl welt Ei Dni hrreds ſtul 3 Etciaſtitutiom hæte x cauſaadectunl, coatumelix ci* aſtitutio probulaue
a, reliaſtitutio fronae, p,
jn Tit. De herednſtituendu.
luntate teſtatoris nitatur? Voluntas autem teſtatoris in teſta-
mentis, magis ſpectanda eſt quam verba. Sed hic luriſconſ ait neutrum hæredem fore,& rationem reddit, quia ſcriptus non eſt. Sed mitum eſt quod dicitur magis ſpectari quod ſcriprum eſt, quam voluntatem teſtatoris. N onne voluntas roſt dcds debet eſſe potior, quam verba? Mirum ſane non eſt id nobis videri obſcurum, de quo diſſenſio fuit inter veteres Iurecon- ſultos. Quorum autem fuit opinio non valere, eos mouit hæc ratio, quam adduxi. hæc fuit ſententia Labeonis. l. La-
beo. 7. de ſupellect. lega. Videbatur hoc durum eſſe Tube-
roni, cum conſtet de voluntate teſtatoris: tamen nos quod ſcriptum eſt magis ſequi. Sed tamen præualuit aliorum opi- nio, veluti Seruij, quem omnes poſtea ſecuti ſunt. d. l. Labeo. Cum quis errauit in propria& communi rei appellatione, credibile non eſt aliquid aliud ſenſiſſe, quam quod communi verbo ſignificatur.l. ille aut ille. 2⁰.§. 1. infra de leg. 3. Plæ- runque recedimus à propria ſignificatione verborum& de- flectimus ad abuſum: quia non omnes nouerunt proprĩis ver- bis vti.l.non aliter. 6⁷. de leg.3.& l. cum de lanionis. 18. infra de inſtr.fun... Superius diximus de teſtatore qui errat non in nomine
proprio hæredis, ſed in corpore, vt ſi quis ita dixerit, Hunc ego fratrem meum hæredem inſtituo, cum Tirius in eius conſpe- ctu eſſet, quem fratrem ſuum errore ductus exiſtimaret. Di- ximus inſtitutionem hanc propter errorem inutilem eſſe,& adeo inutilem, vt neuter inſtitutus eſſe intelligatur: nec is, quem demonſtrauerat teſtator, necis de quo ſenſit. l. quoties. in princ. hic. Hinc igitur eſt perſpicuum errorem in corpore eius qui inſtituitur hæres, nocere inſtitutioni,& inſtitutionem omnino reddere inutilem. Idem dicendum eſt,& ſi quis in nomine rei errauerit,& appellatione communi. dicta lege, quoiies. in princip. Idem dicitur de errore in re. l. 4. de lega- tis I. Sed aduerſus hanc ſententiam obiicitur locus commu- nis de ſententia,& voluntate teſtatoris. In teſtamentis dici- tur voluntas teſtatoris ſpectanda magis, quam verba eiuſ-
dem. Omnes iuris auctores plurimum tribuunt voluntatite-
ſtatoris. Aiunt voluntatem teſtatoris ſemper ſpectandam eſſe.& diximus ſupra ſub titulo de teſtam. ordin. nihil referre quibus verbis vtatur teſtator. l. quo fuit ſententia Labeonis. d. l. Labeo. de ſupellect. leg. liſdem verbis fere vtitur Tube- ro in ea re, quibus Cicero in orat.pro Cecinna. Nihil opus eſt, inquit, verbis, cum res, cuius gratia verba com parata ſunt, in- telligitur. Mirum ergo videtur quod hic dicitur, ſpectari ver- ba magis quam voluntatem teſtatoris. Nam hic proponitur conſtare de voluntate teſtatoris. Cum enim dicimus, erra-
tum eſt, duo his verbis complectimur. dicimus, quod voluit
vnum inſtituere, vel vnam rem legare: deinde, quod alterum
nominauit, velaliam rem legauit,& tamen magis amplecti-
mur verba teſtatoris, quam voluntatem. quod videtur alie- num eſſe à ratione. Atque ita viſum Tuberoni, qui fuit ſocer Seruij.l.z.ff. de origi.iuris. Si verum eſt quod hic dicitur de voluntate, tacita voluntas tanti facienda eſſe videtur, ac vo- ſuntas expreſla. Deinde voluntas quibuſcunque verbis ex- prella ſufficere debet. Si quis veſtem legare volens, quid re- fert an veſtem dixerit, an alio nomine appellauerit, modo ex coniecturis voluntas teſtatoris colligi poſſit? Quamuis hæ rationes probabiles& ſpecioſæ ſint: tamen certum ius eſt his rationibus omnino contrarium. Nihil enim apertius dici poteſt, quam neutrum inſtitutum videri, neutram rem lega-
tam eſſe. Sedſupereſt, vt obiecta diluamus,& refellamus ea,
quæ pro Tuberone adduci poſſunt, aduerſus Seruij ſenten- tiam& aliorum, qui Seruij ſententiæ aſſentiuntur. Quid re- ſpondebimus ad locum illum, qui magnopere vrget de vo- lantare teſtatoris, quæ videtur potior eſſe debere quibuſcun- que verbis, cum de ea conſtat? Ego cogitaui aliquando poſſe hic fingi ſpeciem in qua appareat ne alterum quidem inſtitu-
tum eſſe. Pone Titium ſuppoſitum fuiſſe, vt ſæpe partus ſup-
poni ſolet, deductum fuiſſe mecum„in domo paterna habi- tum fuiſſe fratrem. Ego teſtamentum faciens, cum eſlet in conſpectu meo, hunc ego hæredem inſtituo. Dixi ei, Mr frater ego te heæredem inſtituo. hic erratum eſt in corpore ipſo. certum eſt hunc Propter errorem non recte inſtitutum dici: nam defieit voluntas. Qupd ſi frater meus aliquis appareat, non poterit etiam petere hære ditatem: nam quædam forte erant in hoc fratre opinato, quæ nonin ftatre mèo conſpexi.
337 Sed hæc hypotheſis non conuenit verbis Vlpiani in d. J. quo- ties. Loquitur enim de eo, quem voluit hæredem eſſe. Ergo ita fingere ſpeciem debemus, vr teſtator vnum ſibi eſſe velit hæredem,& eum non ſcribat, alterum ſcribat: ſed non velit eſſe hæredem propter errorem. Alterum exemplum eſt vul- gare de lſaac& filio eius lacob& Eſau. Iſaac cum vellet inſti- tuere Eſau filium ſuum, deceptus ab vxore ſua benedixit la- cob. hæc ſpecies magis conuenit verbis Vlpiani, alter deficit voluntate, alter ſcriptura. vnum inſtituit, ſed hic deficit vo- luntate. Alterum autem ſibi voluit hæredem eſſe, ſed hic in- ſtitutus non eſt. Tractemus ergo hanc ſpeciem,& videamus an ſecundum ius Romanum valeat illa inſtitutio. Conanus exiſtimauit inſtitutionem vtilem eſſe, etiam ſecundum ius Romanum, ob euidentem teſtatoris voluntatem. ait Eſau hæredem inſtitutum eſſe ſecundum ius Romanum. hic im- prudens relabitur in errorem Tuberonis, quamuis forte non animaduertat id ſe facere. Tubero hac ratione mouebatur: quia vbicunque eſt euidens teſtaroris voluntas ‚nihil aliud quærendum eſt. Hoc igitur omnino eſt improbandum& reiiciendum: quia maxime aduerſatur verbis Vlpiani. Eui- dens voluntas nihil poteſt eum adiuuare, qui inſtitutus non eſt, vt hæreditatem vindicet. Loquitur hic Vlpianus de eo, quem voluit inſtituere, ergo non ſufficit euidens teſtatoris voluntas in hoc caſu. Ego igitur contra dico: nam licet& manifeſta& euidens dicatur voluntas patris, hoc non ſuff- cit. Ego hanc ſententiam quæ verbis perſpicuis Vlpiani niti-
tur, argumentis& rationibus etiam confirmaturus ſum. Nam
in primis in propoſita ſpecie non poteſt dici Eſau ſcriptus, aut
nuncupatus hæres eſſe, ergo non poteſt inſtitutus dici. Inſti-
tuere hæredem eſt, vel nuncupare, vel ſcribere hæredem. l.. hic.& l.iubemus. 29. C. deteſta. In hac ſpecie dicitur pater magis inſtituere voluiſſe, quam inſtituiſſe. hæc multum dif- ferunt. Aliud eſt inſtituere aliquem, aliud eum inſtituere velle. Aliud eſt quicquam agere, aliud agere velle. l. amplius. flirem ratam habe.&.i. ſupra de eden. Antequam lis conte- ſtata ſit, actor dicitur petere velle in iudicio, non petere: idque indubitatum eſt in his, in quibus ſola voluntas non ſufficit. De aliis actibus in quibus ſola voluntas ſufficit, magna eſt quæſtio. l.i. C. de ſumma Trinit. l. ſerui electione. ſ. de lega. 1. &l. ſi quis ſtipulatus. de verb. obligat. Conuenit autem inter omnes in his actibus, in quibus ſola voluntas non ſufficit ali- ud eſſe velle agere, aliud agere: ſicut aliud dicitur, agere velle in iudicio,& aliud in iudicio agere: hic autem ſola voluntas non ſufficit ad inſtitutionem hæredis. Oporret eum qui in- ſtituitur hæres, vel nuncupari vel ſcribi: oportet voluntatem
aliquo modo exprimi: oportet voluntatem exprimi his ver-
bis, quæ apta ſunt& idonea ad voluntatis declarationem. nec nouum aut mirum videri debet, quod hic dicimus lolam vo- luntatem non ſufficere. Si ſola voluntas fufficerer in teſta-
mentis, quorſum tanta ſolennitas adhiberetur, quantam ad-
hiberi neceſſe eſſe diximus ſupra in tit. de teſtam. ordin. Ego igitur contendo in inſtitutione hæredis ſolam voluntatem non ſufficere: oportet voluntatem aliquo modo verbis ex- preſſam eſſe idoneis ad voluntatis declarationem. Exem- plum huius rei luculentum eſt in l. quidam cum filium. 44-
hic. Quidam voluit inſtituere filium hæredem, ſed nolebat
patri ĩpſius eam hæreditatem acquiri: videbat, vt ſi forte ſim- pliciter eum hæredem inſtitueret, hæreditatem patri acqui- ſitam iri: nam quicquid acquirit filius, acquirit patri..placet. in- fra de acqui.hæred. Volebat eum inſtituere ſub conditione, ſi
Aàpatre emanciparetur, ſed nolebat aſſentiri teſtatori filius, vr
adderet eam conditionem, ne patrem offenderet: ſed aliam
rationem iniit, qua hæreditas ad ipſum petuenire poſſit, et-
iam ſi à patre emancipatus non ſit. Suppoſuit amicum quen- dam quem hæredem inſtitueret, nihil tamen fidei eius com- miſit teſtator: poſt mortem eius quæritur, an poſſit ab hoc fi- deicommiſſum peti? hic manifeſta eſt teſtatoris voluntas: certum eſt hoc fuiſſe teſtatoris conſilium, vt hic hæres inſti-
tutus hereditatem reſtitueret filiofamilias: ſed hic dicitur non
poſſe hanc hæreditatem vt fideicommiſſariam peti: quia te- ſtator nihil eius fideicommiſit. Voluntas ea tacita non valet ad fideicommiſſum: quia nullo modo expreſſa eſt verbis. Si ſententia Tuberonis vera eſſet, maxime hic locum haberet: nam in fideicommiſſis ſola voluntas ſpectatur. In inſtitutio- ne hæredum, in legatis, alia ſpectantur,& tamen ait luriſcon-
——— Ef ₰

338 FPranc. Duareni Comment.
ſultus fdeicommiſſum peti non poſſe, etiam ſi manifeſtum ſit eum fidem ſuam interpoluiſſe,& promiſiſſe filiofamilias
ſcei hæreditatem reſtituturum: quia tamen teſtator fidem
eius non eſt ſecutus, nihil cogetur reſtituere. Aliud exem- plum colligi poteſt ex l. vlt. eiuſdem tit. hic. Quidam ita ſcti-
pſit in teſtamento ſuo, Quoniam ſilium meum qun deceſſit, hæ-
redem habere non potui, quem cupiebam, I itius mihi hæres eſto.
Hæc verba adiecit, quia putabat filium deceſſiſſe falſo rumo-
re perlato:& his verbis vſus eſt, Quia eum heredem hubere
non potui, Titiu⸗ mihi hæres eſto. In hac ſpecie dubitari poteſt,
an ille cuius teſtator obiter meminit in teſtamento ſuo, poſ- ſir hæreditatem eius petere, ſi forte non deceſſerit: quia fal- lus rumor perlatus erat ad teſtatorem„quod ille deceſſerat. Si ſpectemus voluntatem teſtatoris, videtur inſtitutus eſſe: tamen dicitur inſtitutus non eſſe. Hæc de errore in corpore eius qui inſtituitur. idem dicendum eſt de ercore in rei com- mani appellatione& nomine.& hoc pertinet ad aliam par- tem dictæ l. quoties. hic. Teſtator vult lancem relinquere, ve- ſtem legat. nec veſtis debetur nec lanx. Idem dicitur in l. 4. de lega. 1.& l. in ambiguo. de rebus dubiis. In ambiguo ſermone non vtrunque dicimus: ſed id quod volumus. Id apertius ex- primitur& declaratur in d. l. Labeo. de ſupellectile legata: vbi Seruius ait neminem videri quicquam dixiſſe, cuius proprio nomine vſus non ſic. veluti ſi quis lancem legare volens, vo- cet veſtem, non eſt proprium nomen quo tes ſignificatur. O- portet igitur voluntatem verbis declarari, quæ apta ſint& i- donea ad rei declarationem. Neque quicquam refert an quis omnino nihil dixerit, an vero is locutus ſit ea voce, quæ nullo
modo apta ſit ad rem ſignificandam. Non recipimus volun- tatis coniecturam aduerſus manifeſtam verborum ſignifica-
tionem. Abuſum nos aliquando recipimus pro vera& pro- pria verborum ſignificatione, cum homines vulgo abutan- tur ſigificatione verbi alicuius. l. librorum. ſo.§. quodta- men Calfius. de lega. 3. d.l. nam aliter, eodem.& d. l. cum de laniouis. de inſtr. fund. Sed cum verba omnino aliena ſunt,& huiuſmodi ſunt vt non poſſint talem interpretationem reci- pere, coniectura voluntatis non admittitur aduerſus aper- tam verbotum ſignificationem. Si quis forte alleget teſtato- rem ita ſolitum fuiſſe loqui, hoc in more habuiſſe, vt lancem, veſtem vocaret, non eſt admittenda hæc probatio contra à- pertam verborum ſigmificationem. Nam nullo ſenſu nec
proprio, nec abuſiuo id ſignificant verba, de quore ſtator di- cirur ſenſiſſe. Deinde valde periculoſum eſſet recipere vo-
luntatis coniccturam contra apertam& propriam verbo- tum ſgnificationem. Nam facile defunctorum voluntas e- uerteretur,& ad nihilum reciderer. Facile enim exiſterent homines, qui dicerent teſtatorem pro more habuiſſe vi bo- uem, aſinum appellaret:& aſinum, bouem vel equum. Sic eſt intelligendum quod dicitur in d. l. ille, aut ille. de lega. 3. Cum voluntas ambigua eſt, videndum eſt an aliquibus coniecturis poſſit explicari. Sed cum non eſt ambigua, voluntatis quæ- ſtio non eſt admittenda. Ego igitur concludo verum eſſe, verborum proprietatem interdum magis ſequendam elle, quam voluntatem teſtatoris, etiam ſi de voluntate apertifſi- me conſtet. idque hoc receptum eſt vulgo, ne quis me hoc confingere putet. Hinc etiam concludimus hæredem inſti- tuendum eſſe verbis apertis ad voluntatem teſtatoris decla- randam, de quibus diximus ſupra: Titium hæredem meum facio. Titius hæres eſto. nos enim formalia verba non requi- rimus. Sufficit quibuſcunque verbis vti, modo ea verba apta ſint ad voluntatem declarandam. d. l. quoniam. C. deteſta. Hinc naſcitur quæſtio tractata in.vlt. C. hoc tit. Quæſtio tra- ctatafuit à veteribus, ſi quis ita ſcripſerit in ſuo teſtamento, Sempronius Plotii hæres eſto, an valeat hæc inſtitutio? Teſtato- res non ſolent ita loqui: ſed quia accidit vt quidam teſtator
his verbis vteretur, dubitatum fuit apud veteres, quomodo
accipienda eſſet hæc inſtitutio. In primis videndum eſt, an te- ſtator acce perit hæreditatem ab aliquo nomine Plotio: ſi ac- ceperit ab eo, ſatis manifeſtum eſt his verbis voluiſſe Sem- pronium inſtituere hæredem his verbis, Eſto hæres meus,& per conſequens Plotii. Hæc coniectura ſufficit ad declaran-
dam voluntatem teſtatoeris. Deinde poteſt, etiam ſi forte in-
ſtituerat Plotium,& dixit, Plotij Sempronius hæres eſto, cre- dibile eſt eum Sempronium ſubſtituiſſe Plotio. In nomine Proprio error non nocet, quod de nomine proprio alterius
intelligendum eſt. 1. 4. de legat. j. Nam non facile creditus quis in ſuo nomine proprio erraſſe. Eſt locus communis hine notandus, de coniectura voluntatis, quomodo ambiguam voluntatem teſtatoris conie cturis explicare debemus. divo- luntas teſtaroris non poiſit vllis coniecturis explicari, dicen.
dum eſt, nullam eſſe inſtitutionem: non quod ius deſiciar, ſeq
probatio.vt dicitur in d. l. duo ſunt Titij. ſupr. de teſtaatutel. Superius diximus, quæ ſit ratio inſtituendorum hæredum, Addendum eſt ſupradictis hæredem inſtituendum eſle yelin totahæreditare, vel in parte hæreditaria, ita vt in ius vniuer. ſum ſuccedere intelligatur. Is dicitur hæredem ſibiinſtitucre, qui inſtituit ſucceſſorem in locum ſuum, poſt mortem ſuam, Nihil enim aliud eſt inſtituere hæaredem, quam deſignare quem ſibi quis velit ſuccedere,& perſonam ſuam repreæſen. tare. vnde dicuntur hæredes iuris ſucceſſores eſſe. d.l.9. quo- ties.§. hæredes. hoc titu. vt enim ibi dicitur, ſuccedunt in ius, & ius inter ipſos diuidunt. Hæreditas eſt ſucceſſio iuris. Legr- tarius ſuccedit in rem legatam. Donatarius in rem donatam. Emptor in rem emptam. Hæres vero non ſuccedit in rem ſed in ius& in locum defuncti. Itaque etſi defunctus nullam rem reliquerit in patrimonio ſuo, nihilominus dicitur hætes qui declarauit ſe velle hæredem eſſe. Ideoque conuenieturà creditoribus hæreditariis, nec poterit allegare quod nihilte. pererit in hæreditate. d. l. hærediras. de pet. hæred.& d. l. hæreditatis appellatio, ſine dubio.ff. de verb. ſignific. Vnde quæritur, ſi quis ſit inſtitutus ex recerta, an valeat inſtitutio:
Si quis ita dixerit in ſuo reſtamento, Titius mihi herer eſtotx
fundo Corneliano. Videtur ex his, quæ diximus, hæredis ialii tutio non valere, quia hæres non ſuccedit in rem aliquam ſed ſucce dit in ius vniuerſum: tamen benigna interpretatio- ne recepta eſt huiuſmodi inſtiturio. d. l. quoties.§. ſi duolli, §. ſi ex facto.& l. 35. ex facto. hic. Nos hic accipitnus hanc inſtitutionem perinde ac ſi teſtator nullam fecillet fund mentionem, perinde ac ſi dixiſſet teſtator, Titius hæres eſto. Fquitas& vtilitas ſuadet vt ita defuncti voluntatem inter- pretemur, ne alias quod geſtum eſt, irritum ſit& nullum. Re- licimus omnino fundi mentionem, quaſi inſtitutus eſſet ſim- pliciter his verbis, Titius hæres eſto. non enim polſlumasin- terpretari eum hæredem eſle& capere ex hæreditate fundum illum, cuius mentio facta eſt àteſtatore,& reliqua bonaper- tinere ad legitimos. Id enim alienum eſt à ratione iuris, nec id permittitur niſi militibus. l. ſi certarum. 17. ff. dè milit. e- ſta.& l. ius noſtrum. de reg. iur. Huc pertinet quod dicitut in d. l. quoties.§. ſi duo. hic. Addendum eſt quod dicituf in d. l. ex facto. hoctit. Proponitur ibi, duos hæredes inſti- tutos eſſe. Vnum ex rebus Iralicis, alterum ex Prouincill- bus rebus,& quæritur an hæc inſtitutio valeat? Et dicitur hu⸗ iuſmodi inſtitutionem receptam eſſe, eoſque intelligibare- des ex æquis partibus perinde ac ſi nulla rerum Italcatum, aut prouincialium mentio facta eſſet. Non poſſunt autem dici hæredes ex rebus quas expreſſit, quia hæredem eſſe, cl ſuccedere in locum defuncti. Sic igitur nos interpretamut has inſtitutiones valere quaſi rerum nulla facta eſſet mentio- Quodad inſtitutiones attinet, nihil facit expreſſio rerum quod ad inſtitutiones attinet,& perinde eſt ac ſi partes cy- preſſæ non eſſent. Ideo æqualiter ſuccedunt,& pro partibus æquis ſuſtinent æs alienum. mentio tamen rerum otioſannon eſt in hac ſpecie. Nam interpretamur relictas eſſe ſinguls res iure prælegati. Is, qui inſtitutus eſt ex rebus ltalicis, caples res Italicas iure prælegati, tanquam ſbi prælegatas: is, quiin- ſtitutus eſt ex rebus prouincialibus, capiet tes prouincials iure prælegati, tanquam ſibi prælegat:s. Agnoſcunt æs alie num pro æquis partibus, etſi res vna prælegata alterate hluts æſtimetur. hoc pleniſſime tractatur in d. l. ex facto. Eſtqus locus communis notandus de loco, in quo quæque tese 6 dicitur. Valet igitur inſtitutio hæredis, etſi teſtator mentio-
nem certæ rei in inſtitutione hæredis fecerit,& aliquandoad-
iectio omnino reiicitur. Aliquando ſic interpretamur yt va- leat iure prælegati. Fit tamen interdum vt qui ita inſtitutus eſt, habeatur pro legatario, nec hæres eſſe intelligatut, veluti cum vnus inſtitutus eſt ſimpliciter, vel ex parte quota,a tet ex re certa, veluti ex fundo Corneliano, vt, Sempronius mihi hæres eſto: Titius mibi hæres eſto ex fundo Cotne- liano. Tirius hic eſt legatarius. In aliis exemplis qux ac⸗
duxi ſupra, omnes i ſtituuntur ex re certa,& tunc interſu —————————————— tal ₰
—
„
—y
—————
——————

mulmodüinſtitutio.dl. guun 53 a lacdo hie Nosbte derinde ac ſi teſtatot nuln rinde ac ſi dixiſſet teſtarot, Ii tas ſuadet it ita defuncdi um u quod geſtumeſt itritum ti tundi mentionem, qualinlim 4, Tniusbæreseſto. nonecuy redem elle& capete erbznt nio tacka eſta teſtaote, Krei 1os. ld cnim allenumeſtämm d miltribus. l. ficerrarum yf um. de reg. iut. Hacpenuna- duo. huc. Addendumetf octit. Proponituiibi, tmè am exrebus ltalici, atemne itut an hæciaſtitutio nen onem teceptam eſſe, eoſſun adus perinde ac l aull nn mcotio ſacta eſſet. Nae das quuser peellt, g e a detuncti. Sc Eand alere quaſi terumault 7 ones attinct, nibil fact eꝗ
de tkal „ ner.& perinde cin es acunet, E 4 dooK-
lbeo qualterlun 1r aljenum. mentio uume Tidur
Nam— b b,. inſtitutus 8 4 lers deruii, anquam Lür etg x uincialbus- Nog
In Tit. De hered inſtituendis. 35
tamur voluntatem teſtatoris, vt à nobis dictum eſt. Sed cum vaus tantum inſtitutus eſt ex re certa, alter autem inſtitutus oſt ſimpliciter, vel ex quota parte: tunc interpretamur eum, qui ex certa re ioſtitutus eſt, eſſe legatarium. I. quoties. C. hoc tit. Actionibus hæreditatiis conueniuntur ii, qui inſtituti ſunt vel ſimpliciter, vel ex parte cerra. Isautem qui ex re certa in- ſtitutus eſt, legatarius eſt. idque ita interpretamur ex veriſi- mili mente teſtatoris. Teſtatores loquuntur aliquando abuſi- ue. Nam hic inſpicimus vim vetborum. Ad hunc locum per-
tinet quæſtiol. ſi ita quis. 74. hic. Quidam ita inſtitutus eſt,
Titius mihi hæres eſto, excepto illo fundo, excepto vſufructu illius fundi. Sic enim legendum eſt vt in Florent. Pand. Quo- modo interpretabimur hanc inſtitutionem, an erit hæres ex reliquis bonis excepto vſufructu, ita vt hæredes legitimi hæ- redes ſint in eo fundo, qui exceptus eſt? Ratio iuris non pati- tut vt ita voluntatem teſtatoris interpretemur:quia pro parte decederet inteſtatus,& pro parte teſtatus. Nos hic interpre-
tamur inſtitutum eſſe eum quaſi nihil exceptum ſit. Quarto
notandum eſt, pluribus hæredibus inſticutis partiam diſtri- butionem plærunque neceſſariam eſſe: arque interdum ne- ceſſariam non eſſe. Neceſſaria eſt cum quis plures hæredes ſibi eſſe vult inæqualiter, non æquis portionibus. Si quis velit habere hæredes æquis partibus, nihil eſt opus partium diſtri- butione: ſed ſi velit eos hæredes ſibi eſſe ex inæqualibus pat- tibus, tunc neceſſaria eſt partium expreſſio. Exempli gratia, Titius mihi hæres eſto ex alſe: Sempronius mihi hæres eſto extriente. ſine hac partium expreſſa diſtributione, nunquam intelligeremus eos itainſtitutos eſſe.§. ſi plures. Inſtit. de hæ- redib. inſtit. Vade naſcitur quæſtio inl. ſi quis hæredes. 14. hoc titu. ff. in hac ſpecie quæritur quomodo hæreditas inter
haæredes diuidenda ſit? Ambiguitas verborum hic difficulta-
tem parit, an tertiam partem hæreditaris auferet Mæuius ex hac inſtitutione, ita vt reliquas partes alij hæredes habeant. Reſp. luriſconſ.non, ſed his verbis oſtendi primo loco hære- dem inſtituere Titium, Seium ſecundo loco, Mæuium tertio. Ambiguitas hoc modo facile explicatur. Hic quæritur in quot partes hæreditas diuidenda ſit, cum teſtaror plures hæredes inſtituere vult ex partibus inæqualibus? lureconſulti admo- nent vſitatam diuiſionem eſſe hæreditatis in duodecim vnci- as: ſed tamen plures vel pauciores partes teſtatorem poſſe ad- ſcribere. Poteſt diuidere hæreditatem in 100. in ſo. in l. 13. in- terdum.§. 1.& l. ſeruum. ſo.§. vlti.&§. hæreditas. Inſtit. de hæred. inſtit. de vtilitate& commoditate huius diuiſionis ſo- lennis ſcripſi lib. z. Diſputa. vbi adduxi locum Galeni, in quo ſcribir magaam eſſe authoritatem huius diuiſionis in 12. par- tes:& veteres vſos fuiſſe hac diuidendi tatione in diuiſione horarum, in diuiſione hæreditatum. Quamuis autem hæc ſo- lennis diuiſio ſic, tamen non prohibetut teſtator vel plures, vel pauciores partes adſcribere, vt ego dixi. ſed cum plures partes adſcribit teſtator, vel pauciores, reducitur ad aſſem hæc teſtatoris diuiſio. Facile eſt diuiſionem quam fecit teſtator ad hanc ſolennem diuiſionem reuocare,& plærumque id vti- le eſt, quamuis non ſit neceſſarium, Vt ſequentia exempla oſtendent. Admonet hic luriſconſ. facile hoc fieri poſſe. idem dicitur in§.& ſi plures. Inſtit. de hæred. inſtit. Atque ideo va- riæ ſpecies hic tractantur. d. l. interdum.§. 1.& ſeq. in quibus quæritur quomodo hæreditas diuidẽda ſit, ſi teſtaror velplus, vel miaus diſtribuerit: ſi forte exceſſerit numerum duodecim vnciarum, in diſtributione partium: vel ſi forte in pauciores partes hæreditatem ſuam diuiſerit. In primis occurrit quæſtio de eo, qui minus diſtribuit. Ait teſtator, Tutius ex quadrante Beres eſto, Scius ex quadrante hares eſto. hic minus diſtribuit. his enim duobus quadrantibus, totus as non continetur. Sin- guli quadrantes continent tres vncias,& conficiunt ſemiſ- ſem aſſis: vnde ſupereſt alius ſemis. Sic nos interpretamur hanc inſtitutionem, quaſi ſinguli ex ſemiſle inſtituti ſint:&
ſic hæc diuiſio teſtatoris reducitur ad aſſem:& perinde eſt ac
ſi dixiſſet, Titius ex ſemiſſe hærer eſto; Seius ex ſemuſſe hæres eſto. Ratio iuris nõ patitur vt aliter interpretemur: quia alias dece- deret teſtator pro parte teſtatus,& pro parte inteſtatus, quod non eſt permiſſum niſi militibus, vt ſupra diximus. Quid ſi exceſſit in diuiſione duodecim vncias? Exempli gratia, Titiu⸗ ex duodecim vnciis muhi hæres oſto, Sempronius ex ſemiſſe hæres No. Quomodo hæreditas inter eos diuiderur? Ait Iuriſconſ. Eque pro rata decreſcet. Reuocabimus facile ad ſolennem&
vſitatam diuiſionem hæreditatis. Nam perinde accipimus hanc diuiſionem, ac ſi vr un inſtituiſſet ex octo vuciis, alte- rum ex quatuor. Is qui inſtitutus fuit ex duodecim vnciis, ca- piet octo: is qui inſtitutus fuit ex ſex vnciis, capiet quatuor. Eadem eſt proportio ab octo ad duodecim, quæ à qnatuor ad ſex. Sed opponitur huic ſententiæ conſt tutio luſtiniani vt contraria in l. cum quæſtio. 2 3. C. de leg. eſt difficilis locus. Iuſtinianus in ea lege, vbi eſt omnino eadem ſpecies, ait teſta- torem videri ſex vncias ademiſſe primo hæredi, quas adſcri- pſerat ſecundo. In re multum intereſt: nam ſecundum con- ſtitutionem Iuſtiniani hæreditas diuidetur inter eos æquis partibus, ac ſi vterque ex ſemiſſe inſtitutus eſſet: ſed ſecun- dum ſententiam Vlpiani, diuiſio non fit æquis partibus. Qui dicunt referre, an dixerit ex aſſe vel ſemiſſe, maxime aduer- ſantur verbis luſtiniani. Ego ſemper exiſtimaui ea conſtitu- tione emendari ius antiquum, idque ſubſcriptio oſtendit. Lampadius& Oreſtes fuerunt conſules poſt primam Codicis editionem. Ideoque hæc conſtitutio inſerta fuit Codici poſt ptimam Codicis editionem. Iuſtinianus diſſentit ab VlIpiano
in coniectura voluntatis. ProbabHlior mihi videtur ſententia
Iuſtiniani: non quod ſit maioris anctoritatis: nam vſitatum erat& ſolenne, vehæreditas dinideretur in duodecim vncias: ideo in dubio non debemus interpretari teſtarorem à ſolen- ni& vſitata diuiſione receſſiſſe. Al. jalias lolutiones commi- niſcuntur, ſed mihi hæc longe probabilior viderur eſſe. V pia- nus in d. l. interdum.§. ſed ſi ques. ponit exempla, in quibus modo reducitur ad aſſem diuiſio reſtatoris, modo nonteuo- catur. Inl. lulianus. 1 5. hic pluſculum eſt difficulratis. In hac ſpecie quæritur, an teſtator videatur exceſſiſſe⸗ ſſem, cum di- xit, Titius ex dimidia parte hæres eſto. poſtea dixit, Er qua parte Seium inſiitui, ex ea parte Sempronius hærer eſto. Videntur hic eſſe octodecim partes, videturque hic teſtator exceſſiſſe aſ- ſem. Sed luriſconſultus ait teſtatorem hic alſem no n exceſſiſ- ſe: quia duo coniuncti pro vno habentur, Sem pronius& Se- ius. Sic diuiditur hæreditas inter hos, vt vnus rantum capiat, quantum alij duo hæredes. non dixit, Ex quanta parte inſtuui Seium, ex tan/a parte Semproniu muhu haras eſto. tunc enim ex- ceſſiſſet duodecim vncias: ſed dixit, ex qua parte. verba teſta- toris oſtendunt voluiſſe eum hos duos in vnum ſemiſſem coniungere. In ſequen. l. 17. item quod Sabinus. eſt alia ſpe- cies. Diſputatum eſt de pluribus iaſtitutis, quorum vnus inſti- tutus eſt ſine parte, alteri partibas adſcriptis. Quxritur quo- modo inſtitutuseſſe videatur? D.ſtinguendum eſt. Si enim nondum aſſe completo inititutus ſit ſine parte: in id, quod ſupereſt ex aſſe inſtitutus videtur. nos hanc coniecturam ſu- mimus ex conſuetudine recepta: nam vſitatum erata pud Ro-
manos hæreditatem diſtribuere in duodecim vncias. Quid ſi
totus as completus ſit? Eſt quæſtio quæ pertinet ad diſputa- tionem de iure accreſcendi,& ad coniunctos, de quo dicemus poſtea. Ita dixit teſtator, Titius ex ſex vnciis mahi heæres eſto, Sempronius mibhi hæres eſto ex ſex vnciis. poſtea dixit, Maæuius heres mchi eſto. Hic teſtator exceſſit aſſem. Inſtituit duos ex ſe- miſſe: deinde poſt completum aſſem, inſtituit Mæuium ſine parte. Quam partem capiet Mæuius? Nosinten pretamur te-
ſtatorem inſtituiſſe Mæuium in alium aſſem ‚quaſi teſtator in
vigintiquatuor vncias hæreditatem ſuam diuiſerit, quaſi du- pondium teſtator fecerit, non duodecim vncias. Deinde quæ- ritur, quid ſi teſtator compleuerit nonum aſſem, ſcilicet du- pondium, deinde Mæuium inſtituit ſine certa parte, quam partem Mæuius capiet in hac hæreditate? In ſuperiore Tacie diximus Mæuium in alium aſſem ſuccedere„& tantum cape- te, quantum ii qui in ſtituti fuerunt ex aſſe àteſtarore, an idem dicemus in hac ſpecie? hic dicitur idem non eſſe dicendum,& hunctertium in quadrantem non in alium aſſe m venire. Sed quid refert, an hoc caſu diuidatur hæreditas in tres aſſes,& ſingulos accipere dicimus duodecim vncias: velhæreditatem diuidamus in aſſem,& vnumquemque capere trientem? ſed hic aſſem referimus ad ſecundum aſſem de quo in primo caſu: non ad tertium aſſem.
Superius diſſeruimus de partium diſtributione, quæ fit in
inſtitutione hæredum. Oſtendimus quomodo partes diſtri-
buuntur. hinc naſcuntur aliquot quæſtiones: vna eſt in l. z2.
huius tituli, Si quis ita inſtituerit, Titaus& Sempronius hæredes
muihi ſunto ex hus partibus quas adſeripß, vel quas adſcripſero, nec
vllæ partes adſcriptæ reperiantur in teſtamento. Quatitur 2

340 quomodo hæredes in ſtituti videantur? Hæc quæſtio tracta- tur in l. 2. vbi dicitur referre, an e tator verba retulerit ad præſens tempus, an ad futurum. Nam ſiteſtator ita ſcrĩpſe- rit, Ex hus partibus quas adſcripſero, referendo verba ad futu- rum tempus, ait luriſconſultus valere inſtitutionem, ſi ver- ba concepta ſint in præreritum tempus, hoc modo, Ex his partibus, quas adſcrip ſi, ait inutilem eſſe inſtitutionem. Hæc verba ſatis clara ſunt& perſpicua: ſed tamen ratio quare ita conſtitutum ſit, obſcura eſt. Videndum eſt igitur qua ratio- ne vna conſtitutio dicatur inutilis: altera vero vtilis eſſe dica- tur. Ratio hæc videtur eſſe, quia cum teſtator refert rriha ad futurum tempus, hoc modo, Ex his partibus quas adicripſe- ro, videtur teſtator dubitare an partes adſcripturus ſit, der. ne:& cogitare ſi forte non adſcripſerit partes, eos fore x- redes ex æquis partibus. Nos interpretamur hanc 8 zror voluntatem, quaſi voluerit ex his partibus quas ad cripſerit, eos hæredes fore. Quod ſi nullas partes adſcripſerit, eos ex æquis partibus hæredes fore. Cum autem verba retulit in tæteritum tempus, idem dici non poteſt. nec enim poteſt vlla probabilis eſſe dubitatio teſtatoris. quia poteſt noſſe an aliquas partes adſcripſerit, an non. Vnde dicitur inutilem eſ⸗ ſe illam inſtitutionem. Alia quæſtio eſt in d. l. quoties. 9.§. 1. ſupra eo. Si erratum ſit in parte, quam teſtator adſcribi vo- luit inſtitutioni hæredis, ſi per errorem adſcripta ſit minor, aut maior pars, an valeat inſtitutio? Videtur ex his, quæ dixi- mus in d. l. quoties. non valere. Nam ſi quis in re errauerit, veluti ſi quis veſtem legare volens, legauerit enſem, inutilis eſt hæc diſpoſitio teſtatoris: inutile eſt hoc legatum, nec debetur id, quod ſcripſit teſtator, nec id de quo ſenſit. Vnde hoc videtur dicendum eſſe cum teſtaror maiorem partem adſcripſit, de minori ſentiens: aut ſi minotem adſcripſerit, de maiori ſentiens. Sed luriſconſul. ait hunc errorem nihil obeſle, imo ex ea parte videri inſtitutum eſſe, de qua ſenſit teſtator, licet aut minorem, aut maiorem adſcripſerit. Nec obſtat id quod dicitur de eo, qui aliud ſcripſit, Junn ſenſit. hic enim non aliud ſcripſiſſe dici poteſt, quam enſerit, ſed
plus. anr minus. Atque ita ad rem non pertinet, quod adduci-
tur ex d. l. quoties. d. l. a. de legat. 1.& l. in ambiguo. intra de reb. dub. Aliæ quædam ſunt huiuſmodi queſtiones ad eun- dem locum pertinentes: ſed difficultatem non habent, ideo eas omittemus. 3 Quinto addendum eſt cum quæritur de ratione inſtituen- dorum hætedum: hæredem inſtitui non tantum pure, ſed et- jam ſub conditione. Sed de hoc dicemus ſub titu. de condit: inſtitut. Eſt locus proprius de conditionibus, quæ adiiciun- tur inſtitutioni hæredum. Addendum eſt, quamuis ſub con- dirione hæres inſtitui poſſit: ex dietamen, aut ad diem non recte inſtitui. l. hæreditas ex die. 34. ff. hoc tit.&§. hæres& pure. Inſtit. eo. Ratio iuris hoc non patitur in teſtamento pa- gani. Hic enim decederer pro parte teſtatus,& pro partein- teſtatus: pro parte temporis teſtatus& pro parte temporis inteſtatus, ſi ei liceret, ad diem, vel ex die hæredem inſtituere. hæc iuris ſubtilitas negligitur in teſtamento militis. l. miles ita hæredem. 41. infra de milit. teſta. vbi miles ad diem& ex die inſtituere poteſt. Solet obiici l.9. Extraneum. C. eo. Sed ea ita accipienda eſt vt diximus, cum quis moritur, non poſſe fi- lium tantum inſtituere, ſed etiam extraneum. Sexto, inſtitutio hæredis in arbitrium alterius conferri non debet. l. 32. illa inſtitutio. Inſtitutio nulla eſt, quæ confertur Ateſtatore in voluntatem Titij. non eſt iuſta ſententia de eo, quod teſtator poſt mortem ſuam fieri velit, ſed de eo, quod Titius velit. Huc pertinet quod Vlpianus ait, in Inſtit. tit. qui hæred. inſtit. poſlunt. Certum eſie debere cenſilium teſtatoris. hic non eſt certum conſilium teſtatoris. ideoque dicitur nullius momenti eſſe illa inſtitutio. Obiicitur l. Si quis Sempronium. 68. hoc eo. titu. vbi ſi inſtituo Titium, ſi Sem- pronius in Capitolium aſcenderit, valet inſtitutio, quæ tamen videtur in arbitrium Sempronij collata eſſe: quia berun eſt ei Capitolium aſcendere, vel non aſcendere. Sed Iureconſ. ait, multum intereſſe inter has conditiones, quos Titius voluerit, & ſi Titius in capitolium aſcenderit. Nam cum dicit, quos Titius voluerit, confert inſtitutionem in expreſſam volunta- tem Titij. cum autem dicit ſi Titius in capitolium aſcenderit, non confert in eius voluntatem, quamuis pendeat ex eius vo- luntate. Deinde hic firmum eſt conſilium teſtatoris. Duo e-
Franc. Duareni Comment.
nim vult: vnum, Titium ſibi hæredem exiſtere. Deinde vult Sempronium in capitolium aſcendere. 3 Septimo. Captatoria inſtitutio improbatut. Si quis igitur inſtituerit hæredem eaptandæ eius hæreditatis gratia, hæcin- ſtitutio inutilis eſt. l. captatorias. 70.& l. ſeq. hic. Captatoria inſtitutio eſt, quæ fit captandæ alterius hæreditatis cauſa. vel- uti inſtiruo Titium ex ea parte, ex qua me hæredem inſtitue- rit. turpis eſt hæc inſtitutio. Plæraque huiuſmodi in iure no- ſtro referuntur ad honeſtatem, quæ eſt tertium præceptum iuris. Idem dicitur de legato in l. captatoriæ ſcriptuiæ. 64. in- fra de legat. i. idem dicitur etiam de teſtamento militis. 1. ca- ptatorias 11. C. de teſtam. mili. Quiacum hoc turpe habeatur, ne in teſtamento quidem millitis eſt admittendum. lnteſta. mento militis negliguntur ſubtilitates iuris, quæ in aliorum
teſtamentis ſunt neceſſariæ: ſed hoc ab honeſtate omninoa-
lienum eſt, ideo nec in teſtamento militis tolerari debet. In- telligitis quid ſit captatoria inſtitutio, quæ male ab Accurſia- nis explicatur, qui captatoriam inſtitutionem eſſe dicunt, qua in arbitriura alterius confertur. Captatoria igitur inſtitutio eſt, quæ fit captandæ alterius hæreditatis cauia. vnde conſe-
quens eſt, ſi duo inſtituerint ſe inuicem hæredes mutua affe-
ctione ducti, nullam eſſe captatoriam inſtitutionẽ: nam tunc nulla eſt talis conditio, quæ conferatur ad ſecretum alienæ vo- luntatis. teſtamenta autem ſecreto fiunt, vt diximus. Hinc cõ- ſequens eſt, vt dicitur in l.illæ autem inſtitutiones. 1y. hic, ca- ptatoriam non eſlſe inſtirutionem cum verba referuntur ad tempus præteritum. Idem dicitur l. hoc articulo. 29.& l. cje- mens. 8 1. hoc eod. tit. Cum enim refero verba ad præteritum tempus, manifeſtum eſt me non captare eius hæreditatem. Hactenus de ratione inſtituendorum hæredum: deque his quæ obſeruanda ſunt in inſtitutione hæredum: nunc viden- dum eſt de effectu inſtiturionis. De effectuinſtitutionisxM. CAr. IIII.
P& præcipuus effectus inſtitutionis eſt, quod hære-
di inſtituto acquiritur vniuerſum ius defuncti. l. quoties. 9.§. hæredes. hic. Excipiuntur quidam caſus. Vnus eſt inl. 46 quidam cum filium. hic. Si quis promiſerit ſe hæreditatem te- ſtituturum alteri,& hac ſpe inductus fuerit teſtator ad eum inſtituendum bæredem, cum conſilium eſſet teſtatoris, at- que etiam alterius, quem volebat inſtituere hæredem teſta- tor, vt hic nomen ſuum accommodaret:? actio mandatiad- uerſus eum dabitur, quod tanquam mandatu alterius hære- ditatem adierit. nam teſtator non eſt ſecutus eius fidem Fidei. commiſſarius quidem ſecutus eſt eius fidem. Ego obſeruaui ex eo capite, nullius momenti eſſe voluntatem teſtatoris: niſi aliquo modo declarata ſit. idque eſt quod iactatur vulgo, nihi eſſe in intentione teſtatoris, quod non ſit in diſpoſitione. hoc
itaque caſu hæreditas ex fideicommiſſo non poterit peti-
Ideoque hic falcidia locum non habebit, cum non ſit ſidei.
commiſſum.
Secundus eſt caſus. Siteſtamentum mutatum ſit er falla cauſa, falſo rumore perlato. I. vlti. hic. Quidam accepit fal: ſum rumorem de eo, quem inſtituerat in teſtamento fuo, ac-
cepit eum occiſum eſſe. ideoque mutauit teſtamentum ſu-
um. ſicque aliud eſt teſtamentum quod fecit hoc adiecto, Quia heredes non poſſum habere quos v'olui, inſtituo Seium hæ- redem. Oritur controuerſia inter eum, qui hæres inſtitutus eſt in priori teſtamento,& eum qui in poſteriori inſtitutus eſt. Imperator cum hac de re cognoſceret, primum hæredem inſtitutum videri ait, ita tamen vt legata relicta in poſterioli teſtamento debeantur. falſa enim cauſa legata non relpict: ſed tantum reſpicit inſtitutionem hæredis. Hoc ita acciditer facto. Eſt hic locus communis de falſo rumore. Fallusru- mor non nocet, vt hic. idem dicitur in l. miles, qui. 1l.. mulier. ff. ad l. lul. de adult. Sed, inquiet aliquis, Falſi cauſi non nocet, nec legato, nec inſtitutioni. I. 32. falſa demon- ſtratio. infra de condit.& demonſtrat. Quomodo ergo hic nocer inſtitutioni? Quod dicitur falſam demonſtrationem nocere inſtitutioni, ita accipiendum eſt: niſi alia voluntss te- ſtatoris eſle appareat.l. cum tale. 70.§. falſum: infra de condit. & demon.
Tertia exceptio eſt. Cum quis eum hæredem inſtituir, quem filium ſuum eſſe, aut fratrem credebat, errore ductus. fi pater.& l. nec apud, 7. C. hoctit. Quamuis enim falſadde-
. monſtratio

1. len 1 utrhonem cum rerdan dem dicitnrl hacmohn Len Cum enim tefeto reia, b AMlalhe diane eue ant n mttunone hercän
W dA
„ AAE Onz.
4
de ml n.
mn eit me non cz „ 8* 4 dE mituuendo 2„
4 . 8 4 ph IIN. 4)
A
* 5„5 8 1*** 8* 4 4 1 puus eftectus Dlbturcnhe—
8 Fairitur vainerſum ins teini Erdpiuntur quidam cam. ſa m. hic. K. quss promiſerttleten & dac lpe inductus fuert redem, cum conſilum elan
1, quem volebat iaſtituenim
ſfuum accommoctitet acin u, quod tanquam mancmas mteltatot non eſtſecuu cut dem ſecutus eſtcius qdem. i amomeati nana ſit. idque eſt quoduucumn eſtarotis, quod non tiaciea heas ex Hdeicommiſdo uouy a locum non habebit, cnu
4½
g. Kiteſtamentum mühale
1. 4 p e pet Ko. l. vlti. nMc. Citan
auem ioſtituerat in rlunn ad. deoque munut atm a dumeotum quod he , baiee quar bakenufan — ſu intet eum, q 1 daro. eum quiin pokeu
2n
4
iherd- 1
10 d
scommunts deé a; dem dicitut
444 4
†* eſſe voluntutentt
ocn
In Tit. De lib. eo poſthu. hared. inſtituendi: 24
monſtratio non noceat, videndum tamen eſt an errauerit te- ſtator. Cum his ergo exceptionibus eſt intelligendum, hære- dem inſtitutum, in vniuerſum ius defuncti ſuccedere. Hoc
autem ſic accipiendum eſt, vt ſtatim acquiratur hæreditas ſi pure hæres inſtitutus eſt, ſi ſub conditione, expectandus eſt conditionis euentus. Vnde fit vt cum duo ſunt gradus hære- dum, vnus eſt inſtirutus, alter ſubſtitutus: non admittatur ſub- ſtitutus ad hæreditatem, niſi deficiat inſtitutus. l. 37. cum in teſtamento. hic. Eſt enim inſtitutus ſub conditione, veluti hoc modo, Si Primus hæres non erit; Secundus hæres eſto. ſic non concurrunt inſtitutus& ſubſtitutus. Notandum tamen
eſt interdum poſſe bonorum poſſeſſionem agnoſcere, etiam
ſi quis fuerit inſtirutus ſub conditione. hoc amplius ait Iuriſ-
conſ. eum poſſe diſtrahere res hæreditarias.. 23. Si quis inſti-
tuatur.hic.& l. Ariſto.j. g.vlt. infra de iure delib. Sæpe etiam accidit, vt non expectetur conditionis euentus, videlicet cum certum eſt eum hæredem futurum; qui inſtitutus eſt, etiam ſi non extiterit conditio.l.3. ſi quis ita, hic. Circa conditionis euẽtum tractatur quæſtio. in l. Lucius Titius fratrem. 2 5. hoc tit. de qua dicemus ſub tit. de condit.inſtit. Fit etiam interdum vt admittatur concurſus inſtituti& ſubſtituti, quamuis ſub-
ſtitutus videatur vocari ad hæreditatem ſub conditione. Ex-
emplum eſt in l. ſi paterfamilias. 40. ex quo ſumptum eſt quod ſcripſit Iuſtinianus in§. vlti. de vulga. ſubſtit. in Inſti. Si quis inſtituerit ſeruum quem putabat patremfam.& ei ſub- ſticuerit Seium, hæreditas diuidetur inter Seium& dominum ſetui.ſed hic locus pertiner ad ti. de vulg.& pup:ſub.& ibi con- jungemus alium locum l. cum proponas. 3. C. eo. Alius effe-
ctus inſtitutionis eſt circa compenſationem. I. ſi compen- vonſt patie vel&x conſiſtere ſolennitas& forma teſtamenti, quod tamen aper-
ſarionem. l. ſi compenſandi. 6. C. eo. Si quis inſtituerit credi- torem ſuum hæredem animo compenſandi, tollitur omnino
debitum: tunc locum habere poteſt quod ibi dicitur, cum quis
proparte hæres inſtitutus eſt. Sed cum quis ſolus inſtitutus eſt hæres, confunditur debitum cum credito. alioquin idem à
ſciplo exigeret, qnod fieri non poteſt. l. ſi ab eo. 7. C. de neg.
geft. Hoceſt intelligendum, niſi appareat teſtarorem animo
compenſandi hæredem inſtituiſſe. l. ſi adulta. 6. C. de hæred. act. tuncque compenſatio locum habebit. Sed id probate o-
Pottet. non enim id præſumitur niſi appareat talis teſtaroris
voluntas:& vtrunque poterit petere legatarius,& legatum& debitum.l. creditorem. 85. infr. de leg. 2. Alius effectus inſti- tutionis eſt circa ius accreſcendi, cum plures hæredes inſtituti ſunt in teſtamento propter coniunctionem hæredum, qui in- ſtituuntur, ſæpe fit vt portio vnius deficiens accreſcat alteri. De hac coniunctione multa ſunt capita. Sunt etenim duode- eim capita de hac re inſignia ſub hoc tit. Ea hic nos explicaturi ſumus,& ſimul aliquid hic dicemus de coniunctione legata- riorum. nam difficile eſt ea ſeparare.
1NTIT III
De liberis,& poſthumis hæredibus inſtitnendis. e Lo titulus ſubiicitur titulo de teſtam entis. quia
inſtiturio, aut exhæredatio filij, qui eſt in pote- ſſtate, dicitur neceſſaria ad ordinationem& ſo- d lennitatem teſtamenti. Sub tit. de teſtamentis . deſcribitur forma& ſolennitas obleruanda in faciendo teſtamento, vt ſeptem adhibeantur
ciues Romani puberes: vt vno cõtextu fiat teſtam entum,& a-
lia huiuſmodi. Sed præterea illud quoque neceſſe eſt, vt filius, qui eſt in poteſtate patris, inſtituatur à patre, aut nominatim exhæredetur. l. inter cetera. 30. ff.hoctit. Idem dicitur Inſtit. de exhæred. lib.§. I. Ideo autem ſeparatus eſt hic locus à tit, de
teſtam.& poſitus eſt hic tit. ſeparatim de liberis& poſthumis
hæręd. inſtit. quia plenam tractationem requirit,& difficilli-
mus eſt. Diuiditur autem hictitulus in duos locos præcipuos.
Vnus eſt de liberis inſtituendis, qui iam nati ſunt: alter eſt, de Poſthumis hæredibus inſtituendis. Dehis omnibus inſcribi- tur hic titulus, nec diſtinguuntur in hoc titulo in Digeſtis, ſed in Codice ſeparati ſunt tituli. N os titulos omnes& C odicis Iuſtiniani& Digeſtorum&ln ſtit. ſimultractaturi ſumus. To-
tum hunctractatum in hos duos locos dinidentes, de quibus ordine dicemus. b b
CaA v. II. V De liberis, qui iam nati ſunt, inſtituenais. 1
D liberis igitur iam natis notandum eſt eos inſtituendos, ¶ Aaut exhęredandos eſſe à patre, vt iure& vtiliter fiat teſta- mentum. d. l. inter cetera. d.§.1. Iriſtit. de hæred. inſtit. vbi lu- ſtinianus ait;, ad ordinationem& ſolennitatem teſtamenti hoc neceſſarium eſſe. Nam quamuis pater poſſit filium ſuum ab hæreditate ſuaremouere& excludere: tamen cum eius nem id facere, propter amorem& affectũ patris in filium, qui natura patri inſitus eſt. Si pater ſilium ſuum omiſerit ſilenrio, nos facile interpretamur ex obliuione patris id accidiſſe. Non enim credimus patrem eum voluiſſe exhæredare, cum ſilen-
mentionem non facit in ſuo teſtamento, creditur per obliuio-
tio eum præterierit; ideo diſtinguimus præteritionem ab ex-
hæredatione: ltaque teſtamentum in quo præreritus eſt filius. dicitur nullius momenti eſſe. Hæcratio colligitur ex§. ſed fœminini quidem ſexus. Inſtit. de exhæred. liber. E goſolitus ſum ad hanc ſententiam confirmandam adducere quendam
locum Apuleij ex ſecunda ciusA pologia Inſectatur quendam
Pontium, quod remouerit mulierem quandam ab hæredita- te ſua,& ducentos ei denarios adſcribi iuſſit, vt intelligeretur potius eam exterruiſſe iratus, quam oblitus præteriiſſe. Si nul- lam mentionem feciſſet eius fœminæ in teſtamento„ poſſet credi eam oblitus omiſiſſe: ſed cum aliquid ei reliquerit in ſuo teſtamento; non poſſumus interprerari eam ideo omiſiſſe, quod oblitus eſſet. Sed mirum fortaſſe videbitur quibuſdam,
quod dicitur hoc ad ſolennitatem teſtamenti pertinete, vt fi-
lius inſtituatur à patre vel exhæredetur. In eo non videtur
te dicitur in d.l. inter cetera.&§. 1. Inſtit. de exhæred. liber. Qud dicitur inſtituendos eſſe, aut exhæredandos filios, hoc non videtur pertinere ad ſolennitatem reſtamenti. Et ſane Papinianus in l. ů. ff. ꝗe iniuſto rupto.hæc diſtinxit: Papinianus
diſtinguit teſtamentum in quo ſolennitas iuris defuit, quod
ait non iure factum eſſe, ab eo quo filius præteritus eſt, quod ait nullius momenti eſſe. Sed animaduertendum eſt hoc capur eſſe exlibris definitionum Papinia. ſic enim inſcribitur- Papi- nianus lib. 1. Definit. Papinianus cum ex profeſſo definiret,
ſubtilius& accurarius hæc diſtinxit, quam cæteri, qui hæc tra-
ctarunt paulo craſſius& rudius. Sed diſerimen tantum eſt in- ter eos in ratione docendi& tractandi„in re ipſa nihil inter- eſt: ceteri hæc omnia adſcripſerunt ſolennitati& ordinationi:
quia videbant teſtamentum nullum eſſe„niſi id obſeruatum
eſſet, niſi filius inſtitutus eſſer, aat exhæredatus paterno te- ſtamento. Etcredibilc eſt lege ĩpſa, quæ lata eſt de teſtamentis ordinandis, hoc adiectum fuiſſe poſt deſcripram ſolennita- tem deteſtibus,& aliis huiuſmodi. Ideo hoc perinde accipi. mus, atque ſi ad teſtamenti ordinationem pertineret, cum ta- men ſubtilius diſtinguendo hæc ſeparari debeant. Filius ergo, qui eſt in patris poteſtate, inſtitui debet aut exhæredari à pa- tre, alias teſtamentum nullius momenti eſt: vnde de rarione inſtituendi,& de ratione exhæredanditractatur. De ratione inſtituendi diximus ſub tit. de hæred. inſtit. De ratione exhæ- redandi nunc eſt dicendum. videamus igitur, quæ ſint neceſ- ſaria in exhæredatione filij, ne teſtamentum inutiliter factum eſſe dicatur. CaA v. III. Deratione exhæredanai, G&guæobſeruandiſintin exhæredatione flj.
„
Dimamilndec quod dicitur in l... 2.& 3. ff. hoc titu. de
liber.& poſthum. filium deberc nominatim exhæredari.
Non enim dicitur eſſe exhæredatus filius niſi nominatim ex-
hæredatus fuerit. Breuiter nominatim exhæredatus dicitur filius, cum eſt exhæredatus nomine, vel cognomine, vel præ- nomine expreſſo: vel adiecta demonſtratione aliqua, quæ no- minis vice fungatur, ĩta vt dubium non ſit, teſtatorem voluiſ-
ſe eum ab hæreditate ſua remouere. Eilius meus. vnum forte
tantum filium habet, non nominat eum nomine ſuo, recte ta- men eum exhæredat, ſi dicat, Filius meus exherer eſto. d. J. 2. ff. hic locus eſt obſeruandus de nomine& dem onſtratione, qu 2 vice nominis fungitur. Idem ſi is, qui vxorem habebat nomi- ne Sciam, dixerit natum ex Seia, recte exhæredat. Simile ex- emplum eſt in l. ·. idem eſt, eo. tit. ff. Qmis nominatim dici⸗
F— 3.

54² tur exhæredandum eſſe filium d. I. 2. conſtat generalem ex- h æxredacionem non ſufficere. Si filius inter ceteros exhære- datus ſit, exhæredatio non Valet. d.§. 1. Inſtit. de exhæred. li- pber. Inter ceteros interpreratur Theophilus indefinite, Titius herer eſto, Sempronius hæres eſto, alij omues exhareda ſunto. Hic generaliter inter ceteros exhæredatus filius eſt, non nomina- tim, ideoque dicitur exhæredatio inutilis eſſe. Quod ſi ita dixerit, Ceteri omner filii, vel filiæ exhæredes ſunto, valet exhære- datio, vt dicitur in l. Titius. 2 5. ff. eo. Hic enim non dicitur in- ter cæteros exhæredari, ſed nominatim& diſette: non poteſt apertius voluntatem ſuam exprimere, quam cum mentio- nem facit filiorum. Cum autem dicit, Ceter? omnes vec beredes ſunto, credendum non eſt de filiis ſenſiſſe. ſed cum dicit, filij ceteri, non poſſumus dicete eum oblitum fuiſſe filiorum. Diximus exhæredationem factam inrelligi ‚cum facta eſt ex- preſſo nomine, vel adiecta aliqua demonſtratione certa, quæ nominis vice fungatur. F ormalia verba, quæ olim erant vſi- tata, hic neceſſaria non ſunt, non magis quam in inſtitutione hæredum. Formalia verba dicuntur in l. in teſtamentis. 26. C. de teſta. quia pro forma& ſolennitate introducta erant, nec licebat aliis verbis vti. Ab hac formalitate, vt ita dicam, merito receſſum eſt.& conſtitutiones hac de re ſunt in l. quoniam indignum. 17. C. de teſtament. vbi conſtitutum eſt ſatis eſſe ſi verbis vtatur teſtator quæ eandem vim habeant. Sic dicen- dum eſt in exhæredatione. Exempla ſunt ff. hoc tit. in 1. z.§. filius. Locus eſt apertior in. 3. C. de liber. præter. Si ſequere⸗ mur formalia verba, hic diceretur præteritus eſſe. Illud au- tem d.l. 3. C. de lib. Cum enim manifeſtiſſimus eſt,&c. eſt lo- cus communis de interpretatione verborum. Perinde nota eſt voluntas teſtatoris ex hac conceptione verborum ad ean- dem l. 3. ibi, Alenus meæ ſubſtantiæ èo. Quid ſiteſtator ver- bis contumelioſis vſus ſite Et certum eſt his quoque vérbis ex- hæredarionem factam valere. Et hoc intereſtinter inſtitu- tionem& exhæredationem. Diximus enim inſtitutionem verbis contumelioſis factam non valere:& tamen exhære- datio valet, quia non alienum viſum eſt eum conuirtiis inſecta- ri, quem quis remouet ab hæreditate ſua: ſedalia eſt ratio in- ſtitutionis. Nam eum proſequi conuitiis, quem ſucceſſorem nobis elegimus, hoc videtur abſurdum eſſe. Hosc eſt intelli- gendum: niſi appareat teſtatorem erraſſe, cum his verbis vſus eſtin exhæredando filio ſuo. Si appareat ideo teſtatorem ex- hæredaſle filium ſuum: quia credebat falſo latronem eſſe, gla⸗ diatorem eſſe, tunc poterit dici exhæredatio non vtiliter facta eſſe, propter errorem teſtatoris. Etror teſtatoris in hacre conſenſum eius& voluntatem excludit, l. ſi poſthumus. 14.§. vlt.hoc tit.ff. in ea l. in fin. ibi adieciſſet,&c. ſic eſt legendum. Pater cum filium exhæredauit, propoſuit elogium, exhære- dauit cum elogio, cum teſtificatione quadam, quaſi adie cta cauſa exhæredarionis, quia latro eſt. In Norico male legitur, vbi ſic legitur, Cum filium exheredare propoſuuſſet. non enim ſic legendum eſt. Igitur duo probanda ſunt, ſi hac conceptione teſtator vſus exhæredauit, quem ſcio ex me natum non eſſe. probare debet is, qui exhæredatus eſt, ſe ex eo natum eſſe-de- inde teſtarorem erraſſe. Nam forte illam cauſam adiecit ita
commotus non errore. Oportet probare teſtatorem credi-
diſſe eum ex ſe natum non eſſe. Secundo neceſſarium eſt in exhæredatione, quod pure, ſine vlla conditione fiat. 1.3. f.hic.
filius non poteſt ſub conditione exhæredari à patre, quamuis
pollit ſub aliqua conditione inſtitui. Sed ſi quis exhæredaue-
rit filium ſub conditione, nullius momenti eſt exhæredatio.
Rationem tradit Vlpianus in I. ſub conditione. 18. ff. de bon. ofl. contra tab. Si ſub conditione, iaquit, exhæredatus ſit
filius àpatre ſuo, datur ei bonorum polſeſſio contra tabulas,
quaſi præterito. Non valet enim exhæredatio facta ſub con- ditione,& habetur pro præteritione. quoniã certo conſilio&
iudicio filij à parentum ſucce ſſione remouendi ſunt. Cum
agitur de exhæredatione filij à ſucceſſione paterna, quod du- rum eſt& inhumanum, merito certum iudicium teſtaroris requiritur. Certum autem non videtut ſatis eſſe iudieium, quod ſuſpenditur in futurum euentum conditione aliqua ad- iecta. Addenda exceptio exl. ſi pater. 4. Cod. de inſtit.& ſub- ſtit. ſub condit. Vbi ſi filius inſtirutus à patre ſub conditione, ſub contraria conditione exhæredatus ſit, valet inſtitutio,& valet exhæredatio. Quamuis enim non poſſit filius ſub qua- ais conditione hæres inſtitui: ſed ſub ea tantum, quæ eſt in ſua
Franc. Duareni Commient.
oteſtate,& non poſſit exhæredari ſub conditione: tamen va- ſet in ea ſpecie. quia in omnem euentum neceſſe eſt eum aut inſtitutum, aut exhæredatum eſſe, ſiue nauis ex Aſia venerit ſiue non venerit. Sed de eo dicemus ſub tit. de condit. inſtit Præterea vt valeat exbæredatio filij, oportet eum exhæ. redari ab hæreditate, id eſt, Aiure vniuerſo: non autem àcerta re. Sià certare eum excluſerit pater, à certo puta fundo, non dicitur exhæredatus efſe, ſed habetur pro præterito filius,& teſtamentum nullum eſt. Hæreditas non eſt res certa: ſeq jus quoddam incorporale. Hæres ſuccedit in vniuerſum ius non inrem certam. Præterea, ſi exhæredatus ſit à certare, nulla eſt exhæredatio, vt dicitur in l.cum quidam. 1 9. ff. hoctitu, Si nuſſerit exhæredem eſſe filium ſuum certi fundi. Reſpondet obiectioni. Adhoc impugnandum quod Paulus it, argu⸗ mento vti poſſumus, quod dictum eſt ſupra de hæredum in- ſtit. Diximus, ſi quis fuerit hæres inſtitutus ex certo fundo valere inſtitutionem,& perinde accipiendam eſſe acſi ſaere inſtitutus fuiſſet. l. 1. ff. de hæred inſtit.& l.5. ex facto. eo. iit, Receptum enim eſt hoc in ſtitutionis genus ex re certa. Vnde videtur idem dicendum eſſe in exhæredatione, cum pater ex- hæredat filium à certo fundo, vt intelligatur exhæredatusa tota hæreditate. Sed reſpondeo non eſſe eandem rationem in ſtitutionis& exhæredationis. Inſtitutio fauorabilis eſt, be. nigneque accipi debet: exlæredationes non ſunt adiuuandæ interpretatione. d.l. cum quidam. vtuntur autem luriſconſil- ti verbo, adiuare, pro extendere. l.hoc modo. 62. fl. de condit. & demonſtr. quaſi per ſe non ſufficiat ſcriptum ſine aliquo adiumento. Nos adiuuamus, quod eſt officium lureconſulli Sed quæ ſunt dura, quamuis propter aliquam vtilitatemte- cepta ſint, nos non adiuuamus interpretatione: ſed potius re- ſtringimus. d. l. cum quidam, cum vulgaribus. Eſt locus com- munis de interpretarione. Hinc vulgo dicimus, Odia reſttin- genda, fauores ampliandos. Quarto exhæredari debet filius à toto gradu, ſi vnustan- tum ſit gradus hæredum: non ab vna perſona.& ſi ſint plures gradus hæredum, ab omnibus gradibus exhæredandus eſt. Cum filius exhæredarur, videndum eſt an ſit tantum vnus gradus inſtitutionis, an ſint plures. Si ſit vnus tantum gradus, non debet exhæredari ab vna perſona: ſed ab omnibus qui- cunque in eo gradu inſtituti repe iuntur. Si ab vna petſona tantum exhæredatus ſit, inutilis eſt exhæredatio. quia repe- ritur ab alia perſona præteritus: ſiue ita dixerit teſtatot, Ei- lius meus ex heres eſto. deinde duos inſtituerit hæredes ſiuein- ter duas hære dum inſtitutiones Titij& Sempronij eumer- hæredauerit. Plærunque reperiuntur ineptæ exhæredatio- nes, quæ non ſuſtinentur& adiuuantur inrerpretarione: qua ſunt odioſæ, veluti ſi teſtator dixerit, Quiſquis mih: heresenn, filius exhæres eſto. vitioſa eſt exhæredatio. d. l. 3.§. filius. f. hoc tiu. Quod autem ibi ex lIuliano addit, quoniam poſt aditam, &c. Quia hoc pendet ex his quæ poſtea dicturi ſumus: dice- mus non valere exhæredationem ſine inſtitutione hæreds. Ex inſtitutione hæredis pendent omnia,& legata,& fidei. commiſſa,& exhæredationes,& oportet aditam eſſe hæredi- tatem ex teſtamento. Cum autem dieit teſtator. S: Tutus mihi heres erit, filius exhæres eſto: his verbis oſtendit ſe nolle filium eſfſe exhæredem: niſi Titius fuerit bæres. At Titius non poteſt eſſe hæres, niſi filius exhæredatus eſt: ſed ante adi- tionem hæreditatis reperitur præteritus. At præterito filio, quomodo poteſt valere teſtamentum? In exhæredatione quoties poteſt aliqua ſubtilitate euerti, hoc facile fit: in in- ſtitutione idem non fit. Inſtitutiones enim adiuuamusinter- pretatione. Diximus, ſi plures gradus ſint, debere filiumab
omnibus gradibus exhæredari. Eſt autem vnus gradus inſti-
tutorum hæredum, alius ſubſtitutorum: oportet igitut eum exhæredari ab omnibus gradibus. Ratio eſt perſpicua.quia aliquando contingit vt teſtator nolit hæredem eſſe aliquem in primo gradu, quem velit eſſe in ſecundo gradu. ideoqueè oportet teſtatorem filium exhæredari ab omai gradu. Nam forte ſi in mentem ei veniſſet, eum inſtituiſſet in ſecundò gradu. Sed fit aliquando vt exhæredatio antecedat omnes inſtitutiones? aliquando fit vt ſequatur: aliquando vi e*⸗ hæredatio ſiat in medio inſtitutionum& ſubſtitutionum. Si hoc fecerit, an intelligetar eum exharedaſſe ab omni⸗- bus gradibus? Si quidem eum exhæredauerit ab initio, faci- le intelligerur eum exhæredaſſe ab omaibus Pasde
42
—
———j

Sed reſpon 64½ 89 gallren 8 rin; 4. 1* en. lnſliruio ben d.l. cum nenedaseae da quidam. muuN é pro errendere.1hocncas 6— als non luſden linn lamus 2a, quamdis dene ühind Pter aqun admmamuzs laterptetaidn am quidam, cum migrrda 7 die — hn. Hhe nuigocicmg nedati debet Rli; totogntt rredum: nonabm. derſoma 2, ad omnidas gadödas erdan tredatur, videndum eſta eus, zu ſint plures. Kiſtruurm tedani ad vna perlona: ſediden adu inſtituti tepe iuntut gicn arus fr, iautils eſt erhzretm aapexteritus: Üue kadienn a. deinde duos iſuuetim n inſtituriones Tiij deumn rrunque teperiuntut ineytec nentur& adiuuantur mrerplen ii teſtatot dixetit, Quſſum gola eſt exhæredatio. d..ſ5 ibi ex lalano addit, quonunpe det ex his quxæ poſtea dcuii rredationem ſine uſtimm redis pendent omna, 4 8 dationes, opoi rtlim Cum autem dei ekau Abera efe: h- edäcte 2n, vin Tkissfuerihas
1 7 8, nifi Hlius exhæredatuse 3
4 e)
—“
reritus. Aup teperitut præteftt 7 lnis ere teſtamencum; u 2 ubelltate euefti, 4 14 kL 4. en laſtirutiones enim in
N. 10
4
1 4
ao
4
. 1
gradbus. oel 928 8
— In Tit. de uib. ẽæ poſth. heredinſtituendis. 343
ſtio, quæ ex coniecturis pendet. Sed animaduertendum eſt,
Nam quod initio poſitum eſt, in ſequentibus capitibus facile
repetitum eſſe intelligitur. Quiĩd ſi poſt omnes gradus? De
eo, qui exhæredauit poſt omnes gradus nihil dicitur in dict. leg 3. ff. cod. ſed mentio eſt aliqua in l.i. Cod. de liber. præter. Qudam exiſtimant idem dicendũ eſſe de eo, qui poſt omnes gradus cxhæredauit, ex d. l.1. C. Sed tamen oſtendit impera- tor quæſtionem verſari in ſtatu coniecturali. Ideoque ſpe- ctandam eſſe voluntatem teſtatoris. Proinde ſi quis filios inſtituit ſuos hætedes,& inuicem ſubſtituit: hic ſunt duo gra- dus. Deinde filiam ſuam exhæredauit. nos facile interpteta- mur eam exhæredatam ab omaibus gradibus. quia vna con- ceptione complexus eſt vtrumq; gradum inſtitutionis& ſub- ſtitutionis. Sed maior dubitatio eſt, ſi nonm ſit complexus conceptione vtrunq; gradum..
Cœpimus diſſerere de his quæ neceſſaria ſunt ad exhære-
dationem filii, vt valeat teſtamentum. Primum diximus no- minatim exhæredandum eſſe filium. Secundo exhæredan-
dum eſſe pure,& ſine conditione. Terrio diximus ab hære-
ditate exhæredandum eſle, non autem à certa re: quamuis
inſtitutio ex re certa non valeat. Quarto diximus exhære- dandum non eſſè à certa perſona: idque expreſſum eſt aper- te in leg. 3.§. filius. ff. hic. Idem dicitur in leg. non putauit. 8. §. ſi ab vno. ff.de bon. poſſeſſ. contra tab. Præteritus dicitur filius cum exhæredatio nullam vim habet. Exempli gratia teſtator inſtituit duos hæredes Titium& Mæuium, exhære- dauit filium ſuum à Titio tãtũ: hoc modo, Titius filio meo ex- heredato hæret eſto, Mauiur heres eſto. Sunt duo hęredes inſti- tuci in eodẽ gradu, Titius& Mæuius: ab vno tantũ exhære- datus eſt filius, nempe à Titio: à Mæuio nõ eſt exhæredatus, quia exhæredatus eſt à certa perſona, dicitur vitioſa eſſe ex= hæredatio. Dicitur hæc exhæredatio vitioſa eſſe: ſed cur ita? Dicitur hæcexhæredatio vitioſa, ſicut cum quis ex- hæredatur à re certa. l. cum quædam. ff. hic. Si quis fuerit in- ſtitutus ex ſemiſle, poteſtare iuris intelligitur ex alſe inſtitu- tus, perinde ac ſi ſimpliciter inſtitutus eſſet. l. interdum. 13.§. 1. f.de hęred. inſtit. Sed in exhæredatione idem non dicimus. exhæredationes interpretatione non ſunt adiuuandæ. dict.J. cum quidam. Ergo ab vna parte exhæredatio facta nõvalet. nam quod ad aliam partem attinet, præteritus reperitur. id accidit cum ab vno tatum hærede exhæredatus eſt filius. Re- cte igitur hic dicitur exhæredationem factam à certa perſona non valere. Erratum eſt reſtatoris: ſed illud erratum, cum a-
gitut de exhæredatione, quia eſt odioſa, non adiuuatur inter-
pretatione. d. l. cum quidam. Quintum eſt ab omnib. gradib. exhæredãdum eſſe filium, ñ plures gradus ſint. Eſt vnus gradus inſtitutorum hæredum, alter ſabſtirutoruin. id expreſſum eſtinl. 3.& l. 41. ex facto. 5. Lucias. de pup. ſubſtit. Cum dicimus præterito filio inutile eſſe teſtamentum, nos inrelligimus præteritum, ẽtſi ab vno gradu exhæredatus ſit, imo ẽt inſtiturus. Exempli gratia, Te- ſtator inſtituit Ticiũ in primo gradu,& ſubſtituit ei filiũ. Cer- tum eſt non valere teſtamentũ. d. l. ex facto.§. Lucius. Quam- uis enim inſtitutus ſit in ſecundo gradu, tamẽ in primo gradu præteritus eſt. ergo non ſufficità eũ primo gtadu exhæredari, imo ne inſtitui quidem, ſecundum diſtinctionẽ quæ à nobis poſtea tradetur. Nã cum omiſit teſtator in vno gradu filium, nos interpretamur hoc per incogitantiam factũ eſſe à patre, at; ideo nullum teſtam ẽtum eſſè dicitur, quod ad illum gra- dum atrinet. Hinc quæſtiones facti naſcuntur in d. l. 3.§. filius. ff.hoctit. quæ à nobis iam tractatæ ſunt. Diximus, ſi exhære- datio omnes gradus præcedat, velin medio graduum pona- tur, valere exhęredationem. Sed quid dicemus ſi ſequatur ex- hæredatio omnes gradus? Imperator de ea quæſtione dicit in Lr. G. de libertis præterit. Si dixerit teſtator ſe ab omnib. gra- dib.exhæredare nulla eſt dubitatio. l. 2 F.ille aut ille.§. cum in verbis. ff. de lega. 3. 1dem in hac ſpecie, Quidam filios inſtituit
hæredes,& inuicem ſubſtituit: poſtea exhæredauit filiam, va-
let exhæredatio. quia compendio ſermonis eos inſtituit, ac inuicem ſubſtituit, exhæredata filia intelligitur ab omnibus Sradibus in hac ſpecie, omnes enim gradus comprehendun- curvnaconceptione verborum. Si diuerſa eſtent capita, v- num caput ad exhæredationem pertinens, dubium eſſet an exhæredatio referenda eſſet ad gradum inſtitutorum hære-
dum an ad Scadum ſubſtitutotum: Xeſt voluntatis quæ-
cum exhæredatio præcedit omnes gradus, veriſimilius eſſe, repetitam eſſe in ſequentibus gradib. quã cum exbæredatio ſequitur omnia capita. Cum antecedit exhæredatio omnia capita; facile intelligimus repetitam eſſe omnibus ſequenti- bus capitibus: non ita facile cum quædam capita antecedunt. Occusrunt exempla apud luriſconſul. huius repetitionis. V- num eſtin leg. auia quæ neporem. 7 5. ff. de cond.& demon. Conqditio adiecta inſtitutioni facile in telligitur repetita in le- gato, quod ſecutum eſt. Conditio igitur adiecta in ſtitutio- ni, in legato peſtea facto repetita iatelligitur. Si legatum prius factum fuerit, non facile id admittimus.& ſ let adduci
locus ad improbandum, in leg. filium. 27. ff. quando diesl.
ced. Teſtator inſtituit filuumfam. hæredem ex parte: deinde
dedit ei fideicommiſſum. Poſtea adiecit condiionem- lega-
to prius facto non adiecirt. quæſitum eſt an vide atur adiecta conditio legato, ſicut inſtiturioni. Inea. leg. ſi filium. ibi, S: bure ſit datum, ſic interpretatur hæc verba, quaſi reipondeat Scæuola pure datum eſlſè fideicorn miſſum in hoc loco, quod
verum puto. Sed tamen alius eſt ſenſus horum verborum, reſpondit enim de iure, relicta quæſtione facti, in qua quæri-
tur de voluntate teſtatoris, an voluerit teſtacor repetere cõ- ditionem in legaro. Quod erat tantum proprium luriſconſ. præſtitit Scæuola. Ait, Sure ſideicommiſſi eutli diem cedere. Simile exemplũ eſt in l. teſtatore.ic 7. ff. decondit.& demon. & l. qui Romæ. l. 22.§. Agerius. de verb. obli. Exhæredatio i- gitur facienda eſt ab omnibus gradibus, ſi plures gradus ſint inſtitutorum hæredum. Quod ſiab vno tantum gradu ex- hæredatio facta ſit, rumpitur tantum ille gradus à quo præte-
ritio facta eſt. dict. l. 3.§. ſi ita. ff. hoc tit. ibi præteriit eum à pri-
mo gradu, cxhæredauit à ſecundo. primus ille gradus rumpi- tur,& teſtamentum exordium ſumit à ſubſticutione, Idem
dicitur in dict. l. ex facto.§. Lucius.ff. de vulg.& pup. ſubſtit.
Hinc naſcitur quęſtio in l.ſi à primo hærede. 8. ff. hic. Paterfa- milias inſtituit duos hæredes. Titium in primo gradu, Sem- pronium in ſecundo. primo hærede exhæredauis filiũ fuum, à ſecundo præteriit eũ. Ergo ſubſti tutio rũpitur: alter gradus manet. Antequam locus ellet fubſtitutioni, interim dum de- Lberat Titius primus hæres, an hæredi tatem adiret, deceſſir filius. Poſt mortem filii euenit caſus ſubſtitutionis, quia re-
pudiauit primus hæres, quæritur an hæreditatem capere poſ-
ſit: Videturcapere non poſſe. ſed tamen Iuriſcõ ai t, ſubſtitu- tũ hereditatẽ capere non Poſſe, quia ab initio nõ valuit ſubſti-
udio un etneab würid non valuerit, poſtea conualeſce-
renon poteſt. Exhæredatio& inſtitutio eſt neceſſaria ad ſo- lennitarem teſtamenti. Idem dicitur in Inſtitut.tit. de exhær.
. liber.§.i. Notandum tamen eſt interdum accidere vt gradus nonrumpatur ob præteritionem. Et quod diximus eſt intel-
ligendũ cũ hac exceptione. Exceptio eſtl. poſthumus. 14.§. p vulgo. ff.videlicet cũ inſtiturus eſt filius in primo gradu,& eſt Ptæteritus in ſecundo, valet teſtamentum, nec rum pitur ille gradus ob præteritionem. Teſtator inſtituit filium& Ti- tium hæredes in primo gradu:in ſecundo ſubſtituit Meuium. in hoc ſecundo gradu non inſtituit, neque exhæredauit filiũ. Ait luriſconſ.non ideo rum pi illum gradum⸗ quia filius, quĩ exhæredatus eſt in ſecundo gradu, inſtitutus eſt in primo. ra-
tio eſt quia nulla miuria facta eſt, qui poteſt ſtatim ex primo
Sradu hæreditatem adire. Cum nos ponimus exhæredarum
eſle in primo gradu,& præteritum in ſecundo, idem d cinon
poteſt. vel cum ponimus eum eſſe ſubſtirutum. Nam ex- Pectandum eſſer donec excluſi eſſ ent hæredes inſtituti in pri- mo gradu. Ethincannotant quidam filium ſubſtitutioni vul⸗ gari, nullo modo oneratum eſſe quia adeundo hæreditatem
poteſt excludere ſubſtirurum. Nallam igitur iuſtam con-
querẽdi cauſam habet de ſubſtitutionc. Imꝰ vero dicunt filio
ſubſtitui poſſe vulgariter in legitima, cum tamen ea nulloo⸗
nere grauari debeat. leg. omnimodo. 30. de inoffi. teſta. Cod.
Sextũ eſt, hæredem inftitutum eſſe oportere in teſtam ëto, vs valeat ex hæredatio:& hæreditatem aditam eſſe, alias ex-
hæredatio nullum effectum haber. Oportet inſtitutum eſ-
ſe aliquem hæredem,& inſtitucum hæredem adiiſſe hære-
ditatem. leg. filium 2 0.§. ſed cum exhæredatio. ff. de bonor.
poſſeſſ.contra tabul. Si adita non fuerit hereditas teſta-
mento, in quo filius eſt exhære datus poteſt, petere bono- Ff
4
3¹
—

————
ttt—
344 rum poſſeſſionem contra tabulas: quia exhæredatio nullam vim habet, perinde eſt ac ſi præteritus eſſet paternis tabulis. Hcgenerale eſt de omnibus quæcunque teſtamento adſcri- pta funt. leg: proxime. ff. de his quæ in teſta. delen.& leg.ſi ne- mo. 14 2. f. de reg. iur.& leg. ſi nemo. 9. ff. de teſta. ture. Eo- dem pertinet quod dicitur in l. Papinianus. 8.§. ſub conditio- ne. ff. cinoffic. teſta. Antequam ſit adita bæreditas, querela inofficioſi teſtamenti moueri non poteſt. Hinc naſcitur quæ- ſtio tractata inl.ſi ita ſcriptum. 1 3. 9 vltim.ff. hic. Teſtator ita dixit, Tiuius poſt mortem filii mihi hærer eſto, filius æx here reſto. ait Iurecõſultus nullam eſſe exhæredationem. quia filius poſt mortem ſuam exhæredatus eſt, non valer exhæredatio in hac ſpecie. Vt valeat exhæredatio, opottet hæredem eſſe ex te- ſtamento,& aditam eſſe hæreditatem ex teſtamento. At Ti- tius non poteſt hæres eſſe„ niſi poſt mortem filii. Nam col- lata eſt iuſtitutio Tiii adtempus quo morietut filius. Exhæ- redare filium poſt mortem ſuam ineptum eſt. Ergo inutilis eſt exhæredario. Idem eſt, quodattigunus in d. l. z.§. filius. ff. hoc tit.vbi dicitur vitioſam eſſe filii exheredationem hoc mo- do, Quiſquis mihi heres erit, filius exhares eſto. Filii exbære- datio non valet, uiſi exiſtente hærede ex teſtamento. At hæ- res non eſt, niſi valeat exhæredatio. Flius ergo præteritus re- peritur. Non poteſt enim dici exhæredatus eſſe niſi extiterit conditio. Non poteſt hæres eſle, niſi exhæredatio valeat. Pponamus eum velle adire hæreditatem, non poteſt, quia in- terim filius reperitur præteritus. ergo teſtam entum non va- let. Non enim poteſt hæreditas adiri, niſi exhæredatio va- leat, hac ſubtilitate omnino euertitur exhæredatio: Septimo. Vulgo dicitur exprimendam eſſe cauſam ingra- titudinis,& probandam eſſe vt valeat exhæredatio. De eo exrat luſtiniani conſtitutio, vt cum de appel. cogn.§. aliud quoque capitulum. Iuſtinianus in ea conſtitutione derogat iuri antiquo. Ait non licere patri filium ſuum exhæredare: ni- ſi probatus fucrit ingratus filius:& niſi iuſta& legitima fue- rit cauſa ingratitudinis: niſi cauſam ingratitudinis adſcriple- rit teſtamento ſuo. Vult enim vt ex certa cauſa exhæredetur filius, quæ lege expreſſa ſit. Cauſas ingratitudinis exprimit
ibidem in§. cauſas. vult autem vt ea cauſa aaſcribatur à te-
ſtatore. Poſtea vult hæredem probare eãcãm ingratitudinis. Deinde ſuÄbiicit luſtinianus, poſt prolixam orationem de cau- ſis ingratitudinis, ſi hæc obſeruata non fuerint, teſtamen-
tum icritum eſſe, ſic verba Græca luſtiniani vulgo inter- pretantur. Vultautem lubuerti teſtamentum quantum ad
inſtitutionem attinet, legata vero& alia rata manete. Ergo exhæredatio nulla eſt, in qua hæc obſeruata non fuerunt. Vnde colligunt aliqui hodie propter illam conſticutionem laſtiniani querelam inofficioſi teſtamenti locum non ha- bere. quam quæſtionem ſupra tractaui ſub tit. de inoffic. teſt. Iure antiquo ſi pater exhæredauit filium in reſtamento, valet teſtawentum, ſedtamen datur filio inofficioſi querela, qua contendit ſe indigne àpatre exhæredatum eſſe. Hodie qui- dam dicunt non eſſe locum querele inofficioſi teſtamenti. Sic ratiocinantur, aut cauſa adiecta eſt& expreſſa exhæredaris- nis, aut non expreſſa. Si expreſſa nõ eſt irriturn eſt teſtamen- tum: ideo non eſt neceſſaria querela ad teſtamentum rum- pendũ. Si eſt expreſſa, aut eſt iuſta& legitima, aut non eſt. Si nõ eſt, adhuc nullum eſt teſtamẽtum. Vult. n. ob vnam ex his cauſis quas expreſſit Iuſtinianus, exhæredari filium poſſe. Si vna eſt& probari poſſit ab hærede, iuſta eſt exhæredatio. Si nonſorobauerit hæres, irritum eſt adhuc teſtamentum. Si teſtamentum eſt irritum, non eſt neceſſaria querela. Eſt quæſtio agitata vulgo, de qua ſupra dixi ſub tit. de inoffi. te- ſta.& oſtẽdi quantopere erratum ſit vulgo ab interpretibus in hac quæſtione tractanda. Ego dixi valere exhæredationè, etſi hæc obſeruata non fuerint, de quibus loquitur luſtinia- nus in ea conſtitutione:& ſentio competere querelam inof-
ficioſi. Mouet me, quod nunquam ius antiquum correctum
eſſe dicendum eſt, niſi id manifeſtum ſit, leg. præcipimus. C. de appel. At luſtiniani conſtitutio commodiorem recipere poteſt interpretationem. Verboſitas Iuſtiniani cauſa fait, vt puto, cur non ſatis perciperetur ab interpretibus. Senſus huius conſtitutionis eſt, non licere patri exhæredare filium ſine iuſta cauſa, alias per querelam inofficioſi teſtamenti ſubuerteretur teſtamentum. Docet autem luſtinianus quid
Franc. Duareni Comment.
præſtandum ſit ab hærede, vt ſuperior ſitin querela. Non tractat quo genere actionis ſubueniendum ſit filio aduerſus patris teſtamentum, ſed docet vt obtineat hæres in eo iudi. cio cauſam vnam eſſe exprimendam à teſtatore exhhis, quæ in conſtitutione ſua adſcripſit. Deinde vult eam probari ab hærede. quod ſi non fecerit, vult filium exhæredatum polle vincere in querela inofficioſi teſtamenti. Hæc conſtuutio pertinet ad emendationem iuris veteris: non vtintellexerunt alii vulgo, hoc tantum emendauirt luſtinianus. Olim in que- rela inofficioſi teſtamenti vincebat hæres, etſi hæc non ob- ſeruata eſlent. Primum non erant cauſe definicæ ingeati- tudinis, propter quas exhæredari poſſic filius. hæc expteli. cauſæ non requirebatur. Cauſam ingraritudinis exprime- re cogitur teſtator per conſtirutionem luſtiniani. Si di catur iagratus fuiſſe filius aduerſus pattem, hoc nonadmit- tetur: quia pater non adiecit in teſtamento, ſe ob eam cauſam exhæredaſſe filium. Tertio non incumbebat ante luſtinia- ni conſtitutionem probatio hæredi: ſed probare debebacſ- lius ſe male non eſſe meritum de patre. Itaque illa conſti- tutio facta eſt; vt apparet; in gratiam exhæredatorum. Nf hæc obſeruata fuerint ſubuerti teſtamentum ait. Sicinter- pretantur verba Græca; quaſi luſtinianus voluerit, nullum eſle omnino teſtamentum. Verba Græca, irrito facto te- ſtamento, vel ſubuerſo ſignificant: quæ quidem verba am- bigua ſunt: ſed in ambigua oratione, ea interptetatio accipi- enda eſt, quæ vicio caret. leg. in ambigua. ff. de legib. Ecſant antecedentia& ſequentia verba oſtendunt q́uomodo eaver. ba accipienda ſint. Ego efficacius argumentum ſolitus ſum adiicere. Cum ait luſtinianus non licere parenti filium ſaum exhæredare, niſi hæc tria fuerint obſeruata: ſubiicit irritum eile teſtamentum, ſi hæc non fuerint obſeruata. Hæcver- ba referuntur ad illa tria, id eſt, niſi legitima cauſa à teſlatore fuerit adiecta:& niſi fuerit ab hærede probata, valt teſtamen- tum euerti, neceſſe vt ad hæc tria referantur verba loſtinia- ni: ſed abſurdum eſt hæc verba referri ad probationem, ſii- ipſo iure intelligeretur nullum eſſe teſtamentutn. Öcultum eſt poſt probationem quærere, an querela admittenda ſit, an non ſit. Nimis ſerum eſt id quærere: ſed quærendumeſtyter vincere debeat, quid pronuntiandum ſit. Hæc igitur veiba neceſſe eſt referri ad ſententiam, non ad rationem agendi:& niſi hæc tria præſtita fuerint ſubuertitur teſtamentum. Qui. dam elabuntur ita, vt dicant ſuſpenſam eſſe vim teſtamenti. hoc eſt ſophiſtarum, quamuis ab iis hoc proferatur, quidi- cunt ſe hoſtes eſſe ſophiſtarum. Aiunt ex euentu pendere vim teſtamenti: vt ſi probatum fuerit; valeat teſtamentum, alis non valeat. hoc perquam ineptum eſt, iudicio mso. Ineptum eſt quærere, poſtquam mota eſt querela,& poſtquamte- cepta eſt probatio, an comperat querela, an non competat- Quid opus eſt ſubtiliratem excogitare,& hac ſubt lite excogitata conſtitutionem luſtiniani interpretari, cum alitet verba Iaſtiniani commodam interpretationem recipere pol- ſint? Etgo vtvaleat exhæredatio, neceſſe eſt hæc tria adiici quæ ſunt in conſtitutione Iuſtiniani. Verum quidem eſt, quod in querelainofficioſi teſtamenti non obtinebitur, nil hæc tria probata fuerint.
Superius diximus de ratione exheredandorum liberorum, quæque neceſſaria ſint, vt valeat exhæredatio fili. Dixi- mus valere teſtamentum, ſi recte filius exhæredatus ſit, alias propter præteritionem filii inutile eſſe teſtamentum. E diximus quo caſu valet exhæredatio, competere poſſe quere- lam inofficioſi teſtamenti. Si filius ſine legitima cauſa,& legibus probata à patre exhæredatus fuerit, ante reſciſſum teſtamentum per querelam inofficioſi, nihilominus valere
teſtamentum. Notandum tamen eſt, ſi exhæredatio facta
ſit non mala mente, led vt conſuleretur filio à patre, non elle locum querelæ ino fficioſi teſtamenti, non poſle teſtamen⸗ tum reſcindi tantum abeſt, vt teſtamentum nullum ſit, Vt reſcindi omnino non poſſit: nihilenim eſt de quo queri pol⸗ ſit filius. Agit querela inofficioſi filius, quia conten it ſe iniuria affectum eſſe. leg. Papinianus. 8.§. 1. ff. de inoff. teſta. Hac pertinet lex, multi. 18. ff. hoc titul. Pater vi⸗ dens filium ſuum impuberem eſſe,& eius ætatis, vt hæfedi- tatem ſibi debitam facile conſumpturus ſit, vel forte prodii- inſtituit extraneum hæredem,& fidei eius commire lilio
ortalle

ut luſt
mianus noa liere uah
1hec wif 3, I an im, ſ— 7 doo tuerntodſenn A Mla tru, d eſt diltleoina⸗ 1 K nif fuertabrred Pmaa ceſle v ad hrc— lodahu ac miarefcrantuna im eſt hec verdareferri adgrohe Fererur nullum eſſe teſtamemn aem qurrere, zu quereluute lerum eſtid quxtere: ſciquum Jud pronuntiandum Ht. M madlenentiam, non adrson rhra fuerint lubucrtnurtettm ea t dcant ſuſpenſaneſem m, quamas ad is hoc htote
de lophiſtarum. Aiunterecenm orodarum fuerit, rlleattet derquam ineptumeſt,udtom
6 4
1 Lr tqaam motaclt quetck, iht
) un competat queteh, ntu- abeilitatem excogtaate, K&k neionem loſtinianiinteteu om wodum iaterptetatisen encxhrredatio, necele tku cucione luſtiniani Venn woK. ioli teſtamenti 1ono uctint.
as detatione erhete üat, vt valeat erhæred
4 d0. competer Alet erhætedatio, co udg
2„„, lib. Ee poſth. hared inſtituendis.. 345
cedunt, videtur continuari eadem hæreditas. Ergo fi domini
fortaſſe alimenta prębeat. Pater hic exhęredauit filium ſuum, & tameh ob hanc exbiæredatiènem de patris teſtamento cõ- queri non poteſt filius, Exhæredatio enim fit ad commodum filit, non notæ cauſa. Similis locus eſt in l. ſi patronus. 12.9. ſi quis non mala mente.&l. Paulus reſpondit exhęredationem. 47. in prineip. ff. de bonis lib. Bonorum poſſeſſi o contra tabu- las non datur ei qui exhæredatur à patre ſuo, niſi forte non malo animo eũ exhæredauerit. Idem eſt inl. eum qui.i J.fl. de annuis lega. Ego alias adduxi exemplum ex Martiali dePhi- lomuſo, qui erat filius prodigus. In hac igitur ſpecie inſtituit hæredem,& eius fideicommittit, vt hæreditatem reſtituat fi lio ſuo poſtquam ad frugem bonam redierit, vel factus erit legitimæ ætatis. Hic hæres fiduciarius dicitur à iuris aucto- rib. l. Seius Saturninus. 46. fl. ad Trebel. Cum hæres inſtitui-
tur quaſi contracta fiducia, nominat eum quem ſibi velit hę-
redem eſſe,& agit eum eo vt reſtituat hæreditatem filio.& hic verus hæres non eſt,& reſtituit hæreditatem fideicom- miſfario, cum omnibus fructibus perceptis: cum alias in fi- deicommiſſariam hæreditatem ftuctus non veniant. leg. in fideicommifſi. 3.§. cum Pollidius. de vfur. Quo argumento etiam dicitur, eum reſtituere hæreditatem, non detracta falcidia. Addendum eſt,& quod hic dicitur de exhæreda- rione, idem dicendum eſſe de præteritione filii. Sicut hic
dicimus ob exhæredationem, quæ à patre facta eſt non ma-
lo animo, non poſſe de teſtamento conqueri filium: ſicetiam dicendum eſt, ſi conſulendi cauſa,& non malo animo præ- terierit filium. leg. ſi emancipatus. 16. ffde bono. poſſeſſcon- tra tabu. Pater præt eriit filium in ſuo teſtamento„id eſt; neque inſtituit, neque exhæredauit. Inſtiruit fiduciarium quendam hæredem,& rogauit eum vt reſtitueret hæredita- tem hlio ſuo. id fecit conſulendi filio ſuo cauſa. Quæritur an bonorum poſſeſſio contra tabulas competet filio? Præ. terito enim fi io datur bonorum poſſeſſio contra tabulas, etſi fideicommiſſum ei rellctum ſit. leg ita tamen. 27.§. qui roga- tus. ad Senat. Trebellia. Sed hoc eſt intelligendum: niſi præ- terierit filium,& alium hæredem inſtituerit, vt conſuleret lio. Nunc videndum eſt, cum dicimus liberos exhæredandos eſſe, quid appellatione liberorum hic contineatur. Dicimus, ſi liberi inſtituti non fuerint; neque exhæredati; inutile eſſe teſtamentum: quo modo hic liberos accipimus? Et certum eſt, ſi vim& conſuetudinem loquendi veterum inſpiciamus, appellatione liberorum contineri omnes quicunque deſcen- dunt ex eo, de quo quæritur, teſtatore. Appellatione libe- rorum non tantum continentur filii, ſed etiam nepotes, pro- nepotes,& alii deſcendentes. leg. quid ſi nepotes. 6. ff. de te- ſtã. tut. Lliberorum 2220. ff de verborum ſignific.& latius pa- tet liberorum appellatio, quam filiorum propter vſum& cõ- ſuetudinem loquendi. Nuͤlla alia ratio poreſt adferri. Filii diſtinguunturd nepotibus, liberi non diſtinguuntur.& vide- tur hoc nomen iuris ciuilis eſſe: filiorum appellatio naturalis. In ſeruitute concepti, liberi non ſunt.& proprie Iureconſulti
liberos vocant qui ex ciuibus Romanis nati ſunt: imo ex iu-
ſto& legitimo matrimonio nati. Liberi videntur dici àli- bertate:& ſic intelligendum eſt quod dicitur in leg. 1. ſolu. matri. intereſſe Reipublicæ ciuitatem repleri liberis. Idem dicendum eſt,& ſi ſecto ventre nati ſint.l. quod dicitur. 12. ff. hoc titul. ied de eo plenius dicemus infra cum tractabimus de poſthu.hæred. inſtit.
Liberos accipimus de his, qui in poteſtate ſunt: non autem de emancipatis, qui ſui iuris ſunt. leg. inter cætera. 30. ffrhic. cum dicimus filio præterito, qui eſt in poreſtate, nullum eſſe teſtamentum: intelligimus eos, qui ſunt ſui, de quibus eſt lo- cus inſignis, leg. in ſuis. 11. ff.hic. filius, qui eſt in poteſtate pa- tris, quem nemo gradu præcedit, is dicitur ſuus hæres eſſe.§. ſui autem. Inſtit de hæred. qualita.& differen. Dieuntur au- tem ſui: quia viuo patre quodammodo intelliguntur domini eſſe. Et hæc duo necetlaria ſunt, vt ſuus hæres quis dica- tur. Oportet primum eſſe in poteſtate. iraque poſthumus ſuus non dicitur, quià natus non eſtante mortem teſtatoris. leg. vltim. ff. de collat. bono. præterea oportet vt eum nemo antecedat. leg. 13. poſthumorum. de iniuſto, rupto,& irri. & dict.§. ſui. Inſtit. de hæred. qualit. Nepotes non dicuntur ſui quãdiu viuunt fili, quia filii eos antecedunt. Gum ſui ſuc⸗
eſſent, non liceret eos exhæredare: ſed dicuntur quaſi domi- ni. eſt ius ſui quod ſuitatis ius vulgo dicitur. leg. 1.§. vltim. de liberis agno. propterea ius ſui videtur continuario quædam dominii eſſe. vnde notandum eſt, non eſſe neceſſariam adi- tionem hæreditatis in ſuis hæredibus. in leg. in ſuis. de ſuis& legiti. hæred. Aliis eſt nece ſſaria aditio hæreditatis. leg. Pre- tia rerum. 63. ff. ad leg. Falci.&.vltim. de hæredum qualit. & differ. Quæſtio eſt, an etiam poſſeſſio, quam habebat de- functus, continuetur in ipſos, quaſi poſlſoros fuerint viuò patre,& poſſeſſio in ipſos transferatur morte patris? Dubi- tatio naſcitur exl. cum hæredes. 2 3. f. de acquir. poſſeſ. vbi di- citur poſſeſſionem non transferri, niſi corporaliter appre- henſam. Hæres inſtitutus, ſimularque teſtatur ſe hæredem eſſe velle, ẽt ſi non apprehenderit res hæreditarias: tamen he- res efficitur,& conſequitur dominium omnium rerum hæ- reditariarum:poſſeſſio autem in ipſum non transfertur. l. 1.§. Scæuola, ff. ſi quis teſta. lib. eſſe&c. Sed quæſtio eſt, an quod dicitur in dict. l. cum hæredes. de ſnis hæredibus accipiendum ſit? loquitur enim de iis, qui hæredes ſunt inſtituti. Variæ ſunt opiniones. Sed puto nihil vetare, quin poſſint dici quaſi poſſeſſores, etiam viuo patre. nihilque prohibere in i- pſos continuari poſſeſſionem: ſicut nec dominium. N am tra- ditionib. alioqui acquituntur dominia. l.traditionibus. C. de ſolidum. J. ſi vt certo. 5.. ſi duob. ffcommoda. Si igitur hoc admittitur in doininio, cur non idem dicetur in poſſeſſione? Et verba Pauli luriſcon.in hac l. in ſuis. ſatis oſtendunt filium non eſſe verum dominum. dicit enim Paul. eum quodammo- do eſſe dominum. Nihil eſt igitur incommodi quin idem di- camus de poſſeſſione. Moribus noſtrisin Gallia res dubitationem non habet. nam certum eſt poſſeſſionem à morruo transferri in ſuccef- ſorem: non tantum ſi filius ſit, ſed quiſquis fuerit legitimus hæres. Mortuus enim transfert pofleſſionem in eum„qui ſuccedit. Ideo que quod dicitur in d. l. cumhæredes. de acquir.
pofl. apud nos non obſeruatur. Eſt quædam poſſeſſio, quæ
nihil habet facti, quæ eſt ciuilis,& effectus eos habet, quos
vera poſſeſſio. Dixerit aliquis, diſpurationem hanc videri in- cilemmeſſe, cum dicamus domiaum non eſle, poſelorem non eſſe: ſed quaſi dominum,& quaſi poſſeſſorem. Quid au- tem refert an eum vocemus dominum, an quaſi dominum
poſſeſſorem, an quaſi poſſeſſorem? Non abs re lureconſulti
dominum quodammodo eſſe dixerunt filium ſubſtantiæ pa-
ternæ, viuo adhuc patre: non verum dominum. id enim ma- gni effectus eſt. Filius viuo patre, non diſponit de ſubſtantia
Paterna, nec poteſt quidquam ex his bonis petere Apatre:i- mo ne eam quidem partem, quæ vulgo legitima dicitur. Pa- ter omnia bona ſua vendere& alienare poteſt: conſumere Poteſt, quicquid in parrimonio ſuo eſt, necpoteſt à filio im- pediri. Dicirur in leg. 1.§. ſi impubere. ff. de colla. bono. hanc præmaturam eſſe petitionem filii, qui petit portionem ſuam hæreditatis, viuo adhuc patre. Sed dicitur quaſi dominus, propter ſpem probabilem conſequendæ haæreditatis poſt mortem patris. Nec effectu caret hæc ſpes, aduerſus tertium; qui lucratiuo titulo nititur veluti donatione. Huius rei cauſa introducta eſt querela inofficioſæ don ationis. leg. 1. de inof- fic.donat. Cod. Si pater contra officium patris donauerit bo- na ſua alicui,ita vt ne legitima quidem portio ſuperſit filio: de ea donatione poterit conqueri filius, quaſi ob eam cauſam o⸗ miſerit portionem ſuam, quæ ipſi quodammodo debebatur àpatre. De venditione idem non reperitur cautum iure ci- uili. Non dicitur venditio reſcindi vt inofficioſa, ſicut dona- tio reſcinditur. Et hac ratione fit, vt fraudentur filii ſua legi- tima portione ab impiis parentibus. Hoc ſenſu dicitur hære- ditas propria filii& ei debita. leg.1.§. Largius. de ſucceſſo. e- dict. leg. cum ratio. de bon. damnart. leg. 7. ſcripto hærede. in fi. fH. ſi tabu. teſta. nullæ extab. vnde liberi. Nouel. Iuſtin, de hæred.& falcid.& leg.vltim. Codic. de codicil. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, an filius poſſit vſucapere pro hærede? Vul- g0 dicitur vſucapere non poſſe pro hærede: quia inquiũt, hæ-
reditatem non percipit non eſt proprie hæreditas: ſed eſt con-
tinuatio quædam dominii& ad id probandũ adducunt l. 2. C.
pro hæred. Ral. dicitur, nihil ꝓ hęrede poſle vſucapi, ſuis hæ-
pact. Sed fieri non poteſt, vt duo domini ſint eiuſdem rei in
Seseueue 8
4 8 1 — ²““—j——õ

346 redibus exiſtentibus. Eſt breuis aphoriſmus, quo videtur hæcſententia prima facie confirmari. Aiunt rationem eſſe, quia hæres non eſt: ſed hoc colliguntex dict. leg.in ſuis. verſ. itaque poſt mortem. nos tamen parum mouere debet hæcra- tio. Nam dicitur continuatio dominii. Quod autem dicitur in d. l.z. C. pro hærede. videtur alio ſenſu accipiendum. Vide- tur hic eſſe ſenſus eius legis: Cum hæredes ſui efficiuntur, nihil videtur poſſe vſucapid id eſt, alius nihil poteſt ex Ibun hæreditariis hoc titulo quicquam vſucapere.i quis po ideat res hæreditarias titulo pro hærede, quaſi hæres ſit, vſucapit
ro hærede. Sed in luis hæredibus non videtur poſſe habers oeum quia ſui hæredes, mortuo patre, ipſo iure hæredes- unt. Itaque in eis aditio non eſt neceſſaria. videtur etiam quodammodo in ipſos poſſeſſio transferri. Sicut; viuo pa- tre, domini quodammodo erant; 5* poſſeſſor es: 1a A1de videtur poſſeſſio& dominium continuatum quodammodo. Si videntur poſſeſſores& domimretui iam cum non apprehenderint, qui fieri poteſt, vt alius eam rem vſucapiat? Illis autem verbis non ſignificat imperator ſuum hæredem non poſſe vſucapere pro hærede„ſed nihil poſſe vſucapi ab alio, ſuis hæredibus exiſtentibus. Et notan- dum eſt, quod dicit, obtinuit. Oſtendit enim hoc contro- uerſum fuiſſe, quamuis poſſet dici poſſeſſorem rerum hære- ditariarum poſie eas res vſucapere: non enim vere poffidet cas ſuus hæres: ſed tamen habetur pro poſſeſſore: atque id- co obtinuit videri eas quaſi vere poſſidere Et hic eſt effe- ctus illius quaſi poſſeſſionis, quæ dicitur continuari. Ex his intelligitis, quomodo accipiendum ſit quod dicitur, de libe- ris, vel filiis exhæredandis, vt valeat teſtamentum. Adden- qum eſt, etſi filius familias miles ſit, idem dicendum eſſe. Si quis ſilium habeat in ſua poteſtate, eum debet nominatim ex- hæredare, aut inſtituere, etiam ſi hæres ſit ipſo iure. Ieg.filius- famil. 26. fl.hoctitul. Cautum quidem fuerat edicto diui Au- guſti ne quis filium militem exhæredaret: ſed ſublatum eſt hoc edictum diui Auguſti, vt ait Paul. in dict. l. 26. quamuis
igitur multa priuilegia milites habeant: vt tamen filius priua-
tus inſtitui à patre, vel exhæredari debet: ita& filiusfamilias miles. De eo dicemus infra ſub titul. de militari teſtamento. Quod dicitur de filio, qui eſt in poteſtate, idem dicendum eſt de eo qui recidit in poteſtatem patris facto teſtamento.. filius à patre. 28§. 1.ff. eodem. Filiustamil. miles fecit teſta- mentum, habebat filium non in ſua poteſtate: ſed in aui po- teſtate.hic fecit teſtamentũ iure militari.(Nã alias filiusfami- lias teſtamentum facere non poteſt.) nec inſtituit, nec ex-
hæredauit filium ſuum: quæritur an rumpatur teſtamentum.
Hio non exat in eius poteſtate: ſed in aui poteſtate. ideo non videtur rumpiteſtamentum. Nam hic loquimur de eo qui eſt in poteſtate teſtatoris. Sed tamen Iureconſul.ait in dict.§. 1. rumpi teſtamenrum, quamuis multa adiiciat diſputando. Mortuo auo recidit nepos in poteſtatem patris ſui. Hinc ſe- quitur neceſſe non eſſe emancipatum aut inſtitui, aut exhæ-
redari. Hoc enim& idem dicitur de eo qui captus eſt ab ho-
ſtibus, qui captiuitate iura ciuitatis Romanæ amiſit. Sed e- mancipato datur bonorum poſſeſſio contra tabulas ex Præ-
toris iuriſdictione. leg. maximum vitium. Codi.de liber. prę-
ter. iure ciuili nullo remedio ei ſuccurritur. Bonorum poſ- ſeſſionem dat Prætor humanitatis cauſa, filio emancipato, qui præteritus eſt paterno teſtamento. Inde quæritur, quid ſifilius præteritus ſit à matre. Mater fecit teſtamentum, in eo teſtamento non inſtituit, neque exhæredauit filium ſuum an dicendum ſit valere teſtamentum. Et dicendum eſt vale- re. Omnia quæcunque diximus intelligenda ſunt de pater- no teſtamento. Præteritio autem matris habetur pro exhæ- redatione.§. vltim. Inſtit. de exhæred. lib. Sed ratio huius dicti eſt, quia mater non habet filios in poteſtate ſua, mater non habert ſuos hæredes. ieg. 4.§· ad teſtamenta. ff. de bono. poſſ. contra tabul. Cum dicimus, præterito filio dari bono- rum poſſeſſionem, intelligimus de præterito tabulis pater- nis. Prætor enim eos vocat ad ſucceſſionem per bonorum poſſeſſionem contra tabulas, qui ſui futuri eſſent, ſi in pote- ſtate manſiſſent: vocat itaque emancipatos qui non ſunt in poteſtate. cur ergo dicitur præteritia matris haberi pro ex- exhæredatione, cum filios in ſua poteſtate non habeat? Sub. tilitate iuris dicũtur non elle in poteſtate, ſed quod ad eman-
Franc. Duareni Comment.
ſTores& domini rerum hæreditariarum, et-
cipatos attinet, ſi non eſſent emancipati, eſſent in patris po- teſtate. Excipitur etiam præteritio militis. ſed de eo dicemus infra ſub tit. de niilit.teſta.
Cœpimus oſſendere quid appellatione liberorum conti- neatur cum dicimus liberos inſtituendos, aut exhæredandog eſſe, ne eis præteritis teſtamentum rumpatur. Diximus li. berorum appellationem late hic patere,& pertinere ado- mnes, quicunque ex teſtatore deſcendunt per lineam maſcu. linam, nec vlla eſt dubitatio de filiis qui ſunt in primoradu, qui ſunt ſui hæredes Parr teſtatori. Sed quæ ſtio eſt, què filius gradu præcedit, an ſit neceſſe talem nepotem inſtituere, aut exhæredare, ne rumpaturteſtamentum. Videtur id neceſ. ſarium non eſſe, quia ſuus hæres non eſt: quia filius eum gra⸗ du præcedit. Diximus duo neceſlſaria eſſe, vt quis ſuus hæ. res recte dicatur: vnum quod ſit in poteſtate: alterum quod primunm locum obtineat. Sed tamen dicendum eſt,& hunc inſtituendum quoque eſſe, aut exhæredandum, ne ipſopra- terito rumpatur teſtamentum: nam accidere poteſt, vt ſucce- dat in locum filii, ſi filius forte viuo adhuc auo moriatur.§i enim nepos qui in eius locum ſuccedit præteritus repetiatur, id eſt neque inſtitutus, neque exhæredatus, rumpetur teſta- mentum. leg. 3. ff. de iniuſto rupto.& Inſtit. de exhæred.liber. §. poſthumorum. Nam per legem Velleam de qua iafradi. cemus ad leg. Gallus. nepos ſuccedit in locum patris ſui‚id eſt, in locum filii,& efficitur hacratione ſuus hæres auo. In pro- poſita igitur ſpecie cum filius deceſſiſſe proponatur. viuo adhuc auo,& nepos in eius locum ſucceſſerit, certum eſtrũ-
pi teſtamentum in quo nepos præteritus eſt, id eſt, in quo
nepos neque inſtitutus eſt hæres, neque exhæredatus: quia ſuus hæres reperitur auo tempore mortis: quamuis tempote facti teſtamenti non fuerit ſuus hæres auo: quia filiuseum- no gradu antecedebat, tamen tempore mortis eum filius non præcedebat. Itaque recte dicetur ſuus hæres auo. nosau- tem inſpicimus tempus mortis, vt dicetur in dict. leg..&d. §.poſthumorum. Sed de hac ſucceſſione nepotisin filiilo⸗
cum ex lege Vellea, nos fuſius dicturi ſumus ad leg. Gallus.
Quidigitur dicemus, ſi filius qui nepotem præcedit gradu, mortuo iam teſtatore deceſlerit, an nepos hoc etiam caſ rumpetteſtamentum? Teſtator quihabebat filium,& ex eo nepotem præteriit nepotem in luo teſtamento, poſt mot- tem teſtaroris filius deceſſit: mortuo filio, nepos ait ſeſuc- ceſſiſſe in locum filii, ideoque vult rumpere teſtamentum propter præteritionem. Quxæritur an aui teſtamentum rumpere poſſit. Qnæſtio tractatur in leg. ſi quis poſthumos. 9.§. i filium, vbi dicitur nepotem non rumpere teſtamemi- non enim poteſt dici ſuus hæres vnquam fuiſſe auo. In hoc caſu non dicimus inſpiciendum eſſe tempus mortis teſtato- ris. Tempore autem mortis filius antecedebat nepotemy. no gradu: hic autem proponitur ante filium deceſſiſſe, viuo etiam auo, nec refert an filius deceſſerit ante aditam hæredi- tatem, an poſt aditam, non enim hic inſpicimus tempus aditæ hærediratis, cum quæritur de iure ſui hæredis ſedin- ſpicimus tempus mortis teſtatoris. Idem dicitur in leg. ſ quis filio exhæredato. 6. in prin. titul. de iniuſto rupto&it- rito teſtam.vbi dicit Iuriſconſ. agnoſcendo eum rumpetete ſtamentum, quem nemo præcedit mortis tempore, quo né⸗ pe tempore moritur teſtator. b In eadem l. ſi quis poſthumos.§. ſi filium. tractatut᷑ quæ- ſtio alia de filio, qui deceſſit apud hoſtes poſt mortem aui- Teſtator habebat filium& nepotem: præteriit nepotem t iam propoſitum fuit. Filius, qui antecedebat nepotem vno
gradu, fuit captus ab hoſtib. deceſſit apud hoſtes poſt mor-
tem aui, an hoc caſu nepos rumpet teſtamentum? Pau-
lus reſpondet in dict.§. ſi filium,& cæt. Diuerſum eſt.&c Eſt varia quidem lectio in vulgaribus codicibus. Sic in Flo⸗ rent.legitur: nec dubito quin ita ſit legendum. rumpit enim his caſibus teſtamentum. Nos hic ponimus nepotem prate- ritum fuiſſe,& filium, qui eum antecedebat vno gradu, ca⸗ ptum fuiſſe ab hoſtibus,& apud hoſtes deceſſiſſe poſt mor- tem aui, an nepos rumpet teſtamentum? Viderur ex his quz diximus non poſſe rumpere teſtamentum, quia deceſſit fllius poſt mortem aui, id eſt, tempore morris aui. Igitur non po· teſt nepos ſuus hæres dici auo. Sed tamen lurilconſ. ait ne- potem rumpere teſtamentũ:& tamen in ſuperiore caſu non
rumpit.
—

rurus, neque exhzrei. d. de miuſto rupto.&y
n. N 1 n. Nam per legem ſel de llus. neposſa
tnura tiu anotempots notdi: unn anon fucrit luuhtei uu:qil
edebat amen tempotemonaa
ltaque teche dicetur(uus nen
tempas morrs, ndiceturinaa
m.§edde hacſucceloneni
llea, Nos fuſims dcturiſimnd- e alius qui nepotem ge tnore deceſletit, in repo du enrum: Teſtatot quibdeduki etur nepotem in luoteſtamean, lu deceſſit: moctuo ſo, in 2 Su, ideoque vut tunper nionem. Quziitur i au Qusſt'o tractaturialeg.i oun ritur nepotem nontunprt dciſaus hæres vnquamtula in piciendum eſle tempu r urem mortis flius anteceiäiur tem proponitut ante tüum t ſert an nilus decellett ime i adicam, von enim hirinpc
„ , cum quxritur de imelite
moctis eſtatotis. lden 2 naro. Siapein. titu. deini 1 cit lurilconl ignoſcesddeue
„ iis bewool anemo pexcedi mott
2/ Tit. Delib. C. pofth. hæred inſtit. 4,
tumpit. ait iraque diuerſum eſſe in hoc caſu, cum filius ca- ptus ab hſtibus. deceſſit in eodem ſtatu apud hoſtes. Ra- tio eſt, quia lex Cornelia fingit eum, qui deceſſit apud ho⸗ ſtes, ante quam captus eſſet, deceſſiſſe. leg. in omnibus. 1 8. ſt. de capti.& poſtlimi. reuer.§. vltim. Inſtitu. quibus non eſt permiſ. Si hanc fictionem legis Corneliæ accipiamus pro veritate, vt eſt accipienda, nos dicemus nepotem fuiſſe ſuum hæredem auo. tempore mortis aui filius captus ab hoſtibus
roponitur, viuo adhuc auo. Lex Cornelia tunc fingit eum deceſſiſſe. Ergo dicendum eſt nepotem hic rumpere teſta-
mentum, quaſi, auo mortuo, fuerit ſuus hæres, quaſi mor- tuo auo nepotem non præceſſerit filius. mendoſa lectio ſice-
mendanda eſt, Quod moriente auo ius patriæ poteſtatis ſu- ſpenſum erat. Sic loquuntur luriſconſul. vt in§. ſi ab hoſtibus. Iaſtitu. quib. mod. ius patr. pot. ſol. Cum pater captus eſt ab
hoſtibus interim pendet ius liberorum, id eſt ſuſpenditur. Si-
milis locus eſt in leg. penult. de ſuis& legit. vbi Papinianus vocat ſuſpenſi iuris conſtitutionem, quæ ad poſtliminium pertiner. Ait Paul. rumpit his caſibus&s cæt. In ſuperiore caſu non pependit ius patriæ poteſtatis: ſed abſciſſum omnino fait morte aui. Hinc quæritur, quid ſi in propoſita ſpecie hæres inſtitutus omiſerit hæreditatem? Ecce, teſtator in- ſtituit extraneum hæredem, exhære dauit filium ſuum, ne- potem præteriit, mortuus eſt auus: deinde mortuus eſt filius, ſupereſt nepos, extraneus inſtitutus à teſtatore omittit hæ- reditatem,& repudiat: an hæreditas deferetur nepoti tan-
quam ſuo? Ex his, quæ diximus, videtur non deferri. Nam
ſui hæredes primum vocantur ad hæreditatem: hic non recte dicitur ſuus hæres. hic vere non erat in primo gradu: ergo non poteſt deſtituto teſtamento, ab inteſtato ſuccedere a-
uo. quodtamen eſt abſurdum. Sed Iuriſconſul. ait in hocé.
ſi filium. in hoc caſu non eſſe inſpiciendum rempus mortis a-
ui: ſed tempus quo teſtamentum deſtituitur, cum teſtamen-
tum factum eſt ab aliquo. prima cauſa eſt hæredum inſtitu-
torum in teſtamento. eis deficientibus hæreditas deuoluitur
ad legitimos hæredes. Sed cum quærimus de conditione legitimorum hæredum, an ſui fuerint teſtatori ‚an non fue- rint, nos tunc inſpicimus tempus non mortis teſtatoris: ſed tempus quo deſtituitur teſtamentum, id eſt tempus, quo cer- tum eſſe incipit teſtatorem deceſſiſſe inteſtatum, cum hæ- res inſtitutus repudiat hærediratem. tunc enim dicitur pro- Prie inteſtatus deceſſiſſe. Si effectum inſpiciamus ante quam repudiauit hæres hæreditatem, dubium eſt, an teſtator de- ceſſurus ſit inteſtatus, an non. Sed poſtquam hæres omi-
ſit hæreditatem, iam certum eſſe incipit inteſtatum deceſſiſſe,
& nepotem ex eius teſtamento hæredem fore. Ergo ſi eo tempore nepos reperiatur in primo gradu, dicendum eſt eum tanquam ſuum hæredein ſuccedere: atque ita modo tempus mortis, modo tempus, quo deſtituitur teſtamen- tum ſpectamus. Si quis velit hoc plenius intelligere, vi- deat duos locos in Inſtit.§. cum autem. de hæred. quæ ab in- teſta.&§. proximus. Inſtit. de legiti. agna. ſucceſ. leg. 1.§. ſci- endum. de ſuis& legit. Ex iam dictis naſcirur etiam quæ- ſtio tractata in leg. ⁊ 3. filio, quem pater. hic. ff. Quæſtio na- ſcitur ex eo, quod dicimus de ſucceſſione nepotis in filii lo-
cum ex lege Vellea. Duo ſunt capita in dict. l. filio, quem pa- ter. Prior ſpecies, quæ eſt in g. vlt. pertinet ad inſtitutum hæ-
redem, deinde arrogatum. Altera pertinet ad filium exhæ- redatum. Quidam inſtitutus eſt hæres. poſt factum teſta⸗ mentum arrogatus eſt à teſtatore: quæritur, an hac adoptio- ne ruptum ſit teſtamentum? Videtur prima facie ruptum
eſſe teſtamentum, propter adoptionem.l. filius à patre. 28 ,5. d
vlt. ff. hoc tit. Si quis inſtituerit heredem:& deinde adopta- uerit alium, qui reperitur præteritus„rumpetur teſtamentũ. qui tranſit in eius familiam& poteſtatem:nec eſt inſtitutus, nec exhæredatus, itaque videtur ruptum eſſe teſtamentum Præteritione. Sed Iureconſultus ait, in hac ſpecie teſtamen- tum non rumpi. Fuit enim idem inſtitutus, qui poſtea ad- cptatus eſt: nec ideo rumpetur teſtamentum, quod muta- uerit ſtatum ſnum ſecuta adoptione. Nam nulla ratio, nulla æquitas id patitur: tametf ſubtiliter dici poſſit, quia propter alterius arrogationem rumpitur teſtamentum, qui hæres in-
ſtitutus non eſt. Sed hæc ſubtilitas hic negligitur, quia pro-
7
ponitur idem inſtitutus in teſtamento,& poſtea Ateſtatore arrogatus. Altera ſpecies eſt in princip.eiuſdem legis ‚de ex-
hæredato filio. Pater filium emancipatum exhæredauit:
deinde adoptauit. hac arrogatione qui erat in patris poteſtate denuo recidit in patris poteſtatem. Quxritur an teſtamen- tum rumpatur, an vero noceat ei facta exhæredatio? Ait lu- reconſultus, ei nocere factam exhæredationem. Illa verba, quem pater iterum arrogauit,&cat. ſic accipi debent, quem pater arrogando irerum in ſuam poteſtatem redegit. Non
enim hic intelligendum eſt duplicem arrogationem interceſ-
ſi ſe. Fuerat emancipatus filius, deinde arrogatus à patre. hac arrogatione iterum recidit in poteſtatem patris. Exhæ- redatio facta antea ei nocet, ne rum bat teſtamentum, quam- uis in filiam tranſeat per arrogationem,& ea arrogatione ſe- cuta, videtur rumpi teſtamentum, quaſi alius homo arroga- tus eſſet. Tamen hic non poteſt dici adoptiuus filius eſſe, quia naturalis eſt filius. Cum naturalia&ciuilia iura concur- runt, præualent naturaliaiura. leg. non putauit. S.§. ſi quis e- mancipatum. ff. de bono. poſſeſ. contra tabul. Si quis velit hunc locum intelligere, videndum eſt illud caput. Vlpianus ait Papinianum ita ſcripſiſſe, nempe dict. leg. filio quem pa- ter. cuius eſt hæc inſcriptio: Papinianus lib. 1. quæſt. vbi di- cuur, neimagine,&cæt. id eſt, ne veritas naturæ adumbretur aliqua imagine. Adoptio enim imago quædam eſt& vm- bra naturæ. Is qui adoptatur tanquam filius, vere filius non eſt ſed pro filio habetur, quadam iuris fictione& i nterpreta- tione, imaginem potius& vmbram filii habet. Si hic filius
adoptiuus diceretur, hac vmbra adumbaretur veritas natu-
ræ, quæ tamen præualere debet. In ea leg. filio quem. ibi,
quoa non translatus Icat. diligenter ſunt obſeruanda hæc ver=- ba, nihil enim ſolet redundare in reſponſis Papiniani. In hac ſpecie filius emancipatus qui arrogatus eſt à teſtarore
poſt exhæredationem, non dicitur arrogatus in antiquam familiam, ſed redditus priſtinæ conditioni: quia ante eman- cipationem fuerat in patris poteſtate,& nihil refert, an eum in hac ſpecie arrogauerit loco filii, an loco nepotis. Quod hic
dicitur, Vlpianus in dicta leg. non putauit.§. ſi quis eman-
cipatum. ait intelligendum eſſe de filio emancipato eodem
exhæredato, non autem de extraneo. Sed hic nocet ex-
hæredatio præcedens ne rumpatur teſtamentum: extraneo autem non nocet exhæredatio. Teſtator exhæredauit cx-
traneum qui filius eius non erat, deinde arrogauit eum, is vult rumpere teſtamentum. Quxritur an rumpatur reſta- mentum, an vero noceat ei exhæredario? Ait Vlpianus rum- Piteſtamentum,& exhæredationem ei non nocere. Qur eſt ratio diuerſa inter filium emancipatum& extraneum?
Ratio certe alia eſt emancipati& extranei. Extraneus e-
num perarrogationem efficitur nouus filius patrifamilias te-
ſtatori, transtertur in eius familiam, qui in eius familia nun= quam fuit.id dici non poteſt de filio emancipato: nam in fa- milia fuit antequam emanciparetur. Vnde in hac lege dici- tur reſtitutus eſſe familiæ priſtinæ, in qua familia aliquando
fuit. Hæc eſt differentia, quæ traditur inrer filium eman- clPatum, qui exhæredatus fuit antequam eſſet arrogatus,& Xtraneum. Quidam vulgo aliã adferunt rationem„& aiun:
mnextraneum ineptam fuiſſe exhæredationem, vt dictum eſt à Iuriſconſul. Paulo leg. quidam cum filium. 132. ff. de
verborum obliga. Sed tamen intelligendum id eſt cum ex- ceptione, ſi forte extraneus ſit, qui aliquando recaſurus ſir in poteſtatem rteſtatoris, veluti per arrogationem, non omni-
no inutilis eſt hic exhæredatio. Exemplum diſſimile non eſt
Si quis exhæredauerit filium opinatum, qui forte creditur
eius filius: quia veretur e aſpiret ad ſuam hæreditatem, non poteſt dici omnino inepta aut inutilis eſſe exhæredatio. Sed
cum quæritur, quæ ſit diuerſitas Vtriuſque ſpeciei ex ſen- tentia Papiniani, dicendum eſtid quod retulimus quia in
lio concurrunt naturalia& ciuilia iura: præualent na- turalia ne imagine adumbretur veritas naturæ. Qui au- tem extraneum adoptat, nouum filium ſibi adiungit,
quod non poteſt dici de filio emancipato, qui poſtea ado-
ptatus eſt. Hæc de liberis iam natise nunc videndum eſt de poſthumis.
6duo iam diximus ſupra in leg. ſi poſthumus. 13.§. vltimo.
ö
3 3 4
—
1ee eeshue

348 De poſthumis.
Ltera pars eſt tituli, vt ſupra admonuimus. In primis t.
gitur notandum eſt, filios nondum natos qui naſcituri ſunt& poſthumi dicuntur, inſtituendos eſſe aut exbhæredan- dos: ſicut diximus de liberis iam natis, ne iis præteritis telta- mentum rumpatur. l. de iniuſto rupt. 3.&§. poſthumi. loüir. de exhæredat. liberorum. Poſthumi, inquit Vlpia. in dict. l.z. per virilem ſexum deſcendentes ad ſimilitudinem filiorum nominatim,&c. Dehis, qui non deſcend 1 xum, diximus ſuperius. Idem dicitur inl..C. de poſthumis hæredib. inſtit. Poſthumiigitur rumpuant teſtamentum agna-
ſcendo. d.l.z. in princ. Cum autem naſcuntur, dicuntur agna-
ſci defuncto,& natiuitate ceorum tum pitur teſtamentum.& hoc intereſt inter poſthumum,& eum quiiam natus eſt. Sem- per dicitur rumpere teſtamentum filius iam natus, quipræte- ricus eſt teſtamento: ſed ſi præteritus ſit poſthumus in teſta- mento, non ſtarim rumpitur teſtamentum, quia fieri poteſt
vt nunquam naſcatur,& abortiat prægnans mulier: ſed tum
demum rũpitur agnatione. Sed videndum eſt quomodo poſt- humus accipiatur. Et quis ſit poſthumus docet luriſconſ. d.l.3. Varia eſt huius verbi ſignific ario. Nam in primis poſthumi di- cuntur, inquit, qui poſt mortem parentis naſcuntur, quaſi nati poſtquam humatus eſt pater,& hæceſt propria verbi ſi⸗ nificatio, quæ etymologiæ conuenit.
Alia eſt huius verbi ſignificatio. Poſthumus etiam accipi- tur proeo, qui poſt factum teſtamentum naſcitur d. leg. 3. in prin. ver. ſed& hi, qui poſt teſtamentum,&cæt. Hos autem poſthumos dici argumento eſt quod dicitut in eadem leg. 3. §. nominatim. Docet rationem inſtituendorum eorum, qui naſcuntur poſt factum teſta mentum, vel mortem teſtato- ris, vel eo adhuc viuo. Itaque ſi teſtator dixerit, Peſthumu⸗ muiha hares eſto, his verbis inſtitutus videtur non tantum qui naſcitur poſt mortem patris teſtatoris: ſed& qui naſcitur poſt factum teſtamentum, viuo exriam adhuc teſtatore. An hæc
ſit propria verbi ſignificatio, an vero extenſio& interpreta- tio, propter coniecturam voluntatis, ſolet hic quæri. Qui- dam dicunt non eſſe hanc propriam verbi ſignificarionem: ſedideo inſtitutionem valere, propter coniecturã voluntatis.
quia teſtator qui his verbis vtitur, Si quis mihi peſthumus na- tur fuerit, mihn hæres eſto? videtur exiam ſentire de eo, qui na- ſcitur poſt teſtamentum, etiam ante eius mortem. Sed vt
credam hanc eſſe propriã verbi ſignificationem, mouet me
præter ea, quæ iam adduximus, Caii locus in libro a. Inſtitu. Ait enim poſthumorum duo eſle genera. quidam, qui poſt mortem teſtatoris naſcuntur. Alii, qui poſt factum teſtamen-
tum naſcuntur, viuo etiam parente, ex quo apparet pro-
priam eſſe etiam hanc ſignificationem. Hæc enim ſignifica- tio defenditur vſu loquendi teſtatorum:& vſus maxime ſpe- ctatur, cum quæritur de ſignificatione verborum, leg. 7. La- beo. de ſupell legat. Alii habentur loco poſthumorum, qui tamen poſthumi non ſunt, veluti ſi quis adoptatus ſit Ateſta-
tore poſt factum teſtamentum. leg. filius à patre. 28.§. 1. ff.
hoc titul.vbi dicitur hac adoptione rum piteſtamentum, ſi is qui adoptatus eſt præteritus ſit. Iuriſconſ. ibi, vt oſtendat diſ- putando, non videri hic ruptum eſſe teſtamentum, vtitur argumento ab enumeratione partium. Non eſt ei natus fi- lius: ſi eſſet ei natus, rumperet teſtamentum non eſt etiam adopratus. hic igitur loco poſthumi eſt, nec rumpet teſta- mentum. Interpretatio autem eſt Iureconſaltorum, qua re-
ceditur à proprietate verborum, vt ſæpe accidit. Hoc etiam vulgo producitur ad eum, qui legitimus factus eſt, de quo
tamen eſt magna controuerſia. Quidam habet filium na- turalem, vel ſpurium:eum neque exhæredauit„neque inſti- tuit: præteriit eum ſuoteſtamento. Poſt factum teſtamen- tum, legitimat eum: vel fit legitimus reſcripto Principis: hac legitimatione an rumpatur teſtamentum? Hoc ſimile eſt arrogationi, imo multo maior eſt cauſa, quam arrogationis. Sed hanc quæſtionem alio loco commodius tractaturi ſu- mus. Ex his intelligiris, qui poſthumi ſint. Igitur teſta- mentum rumpitur agnatione poſthumi ſi in eo teſtamento Praterſeus ſit poſthumus. Sed oportet poſthumum naſci. Nam ſi natus non fuerit, noa dicitur rumpi teſtamentum. Exempli gratia, ſi abortum fecerit vxor, vt dicitur in leg. 2. Codis.de poſthum.hæred. inſtitu. non dicitur nunc natus eſ-
unt per virilem ſe-
Franc. Duareni Comment.
ſe. Lex autem ait, natiuitate eius rumpi teſtamentum iei.
tur abortus vxoris teſtamentum non rumpit. Natus qicci⸗
tur, qui viuus in lacem editus eſt,& cum ſpiritu, qui formam generis humani habet, ad monſtrum non declinans, velpro- digium. leg. quod dicitur. i 2. ſt.hoc tit. N ecrefert an vixe. rit diu, au ſtarim mortuus fuerit. Is qui naſcitur ſecto ventte matris naſcitur etiam filius. Nihil autem intereſt, ſimem-
bra aliqua in eo corpore deficiant: niſi ſcontra formam hu-
mani generis editus ſit. leg. non ſunt liberi. 14. ff. de ſtatu hom. Eodem pertinet quod dicitur in leg. 3. Codic. de liber. præter. Poſtquam ſtarim eſt abſtractus ab hac luce, emiſa voce quæritur an rumpatur teſtamentum? Quidam puta- bant rumpi. Sed luſtinianus ſtatuit, vt non rumpatur teſta. mentum, ſiue vocem aliquam emiſerit, ſiue mortuus ſit ſta- tim, nulla emiſſa voce. quia forte mutus naſcirur. Eodem pertinet quod dicitur in leg.qui mortui naſcuntur. 129. fH,da
verborum ſignifi.
Qui poſthumos inſtituere poſcit.
b(hhima tractare de poſthumis hęredibus inſtituendi,
docuimus qui ſint poſthumi:quomodo hoc vetbum ac.
cipiendum ſit in hoc tractatu. Nunc ſuperſunt quo lociptæ.
cipui à nobis explicandi. Vnus ad perſonas pertinet, in quo quæritur, quis poſthumum inſtituere poſſit,& quem poſt. humum iaſtituere poſſit. Alter locus eſt de ratione inſti. ruendorum poſthumorum. Incipiemus ab eo quod Vppia. nus ait in leg. placet.4. ff.hoc titul. Omnis maſculus poſthu- mum inſticuere poteſt, ſiue iam maritus ſit, ſiue nondumy. xorem duxerit. Idem dicirur de hermaphrodito in leg. ſed eſt quæſitum. 6..vltim. ibi, ſi in eo virilia præualeant. male in quibuſdam codicibus legitur, maxime. Sic legendum eſt Hermaphroditur, plane&c. Is enim pro maſculo habetur,in quo virilia præualent. leg. quæritur. 9. de ſtatuhomi. Hine colligunt nonnulli fœminas non poſſe poſthumum inſtitue- re: mouentur eo, quod Vlpianus ait, maſculum omnem poſthumum hæredem inſtituere poſſe: quia nominatim expreſſit maſculũ. Certe his verbis videtur excludere fœmi- nas, quaſi fœminis nõ liceat Paſthimos hæredes ſcribere. idè
colligitur ex d. l. ſed eſt quæ ſitum.§. vltim. ibi, ſi virilia præua- lebunt.
His enim verbis ſignificare videtur, ſi muliebeis ſexus magis præualeat, vt pro fœmina habeatur, tune non poſſe poſthaumum hæredem inſtituere, ſed tamen conſtares aliis locis mulierem poſſe p. ſthumos hæredes inſticuere, nec quicquam intereſſe inter malculum& fœminam ina hac te, & dari querelam inofficioſi teſtamenti poſthumo aduetls teſtamentum matris: quia potuit eum hæredem inſtitue- re. leg. poſthumus. 6.§. i.ff.de inoffic. teſtam. Imputatut ma- lieri, quod poſthumum hæredem non ianſtituerit. Huius nodi explicandi cauſa, quidam dicunt ideo mentionem fr- ctam eſſe maſculi in hacre: quia mulier non poteſt poſt- humum habere. Sed hoc aperte falſum eſt, præſertim er dict. leg. poſthumus.§. i. ff. de inoffic. teſta. vbi luriſconſul éi-
mili modo, inquit,& eum qui poſt teſtamentum matti
factum exſecto ventre extractus eſt. Ego fateor id tr⸗
rum eſſe, vt mulier poſthumum habeat, ſed tamen accidit ali quando. Explodenda igitur eſt hæc opinio. Cur ergofr cta eſt mentio maſculorum à Iuriſconſultis in his capitibus Ego ſemper exiſtimaui ideo hic factam eſſe mentionemma ſculorum: quia fœminarum teſtamentaad hunc tractatun
non pertinent. ob præteritionem matris non rumpitur teſti-
mentum. Præteritio matris habetur pro exhæredatione: ideo tota hæc noſtra diſputatio, de hæredibus poſthumi- inſtituendis, ad teſtamenta maſculorum tantum pertinct. Docent nos lureconſulti lub hoc titul. quomodo liberi, l poſthumi inſtituendi ſint, vel exhæredandi, ne illis præteti- tis rumpatur teſtamentum. At præteritis filiis in teſtamem to matris, non rumpitur teſtamentum. Nos igitur ani- maduertere debemus omnes quæſtiones quæcunque hic tractantur, co ſpectare, ne præteritione filii, vel polt⸗ humiteſtamentum rumpatur. Variæ ſunt qnæſtiones de exhæredandis liberis aut poſthumis: variæ cautiones lu- reconſultorum, ne ob præteritionem reſtamentum rum⸗ patur. Et quia omnia ad eum ſcopum referuntur, non?
mirum, ſi quæſtiones proponantur de maſculis. Sed cun quæritut,

. ke eſt haeim maritug d 4 dem 42* 1 lem dicinur de hernina „ h. vim 1 7 2 24 un di, lin eo ſiclam * B legiur, aarinc. c
II, Nlane Ic. Benim tualent. leg. quæri dalh 8 uertur.9. teltnd aualh fœmins non polſe ollm fco, quod Vlpianmsait, ma Arredem inſtituere polle: an ulu. Certe his verbis ridetutcmt n no Mcat poſthumosben led eſt quxfitum..rlum i
enim verdis ſignifcute ſiiem
tualeat, vt pto fœmina hben um hære dem ioſtituere, ſciums
tem polle. ſthumoshætetai
„
teiſe inter maſculom& femm n mofciof teſtumenti palte autis: quia pouuitteum Mete a4. 6. f. ⸗Kde inofficteſtm dumum hrredem nos icſim ula, quidam dicunt item hacte: qui muleer rot
Sed hoc aperte kallumekkg
5 19 5. H.de mofſic. teth.dir mai,& cum quipoſi diaf 9 u6 ventte errractus cſt. 5p
er pofthumum habeat ſctuEs
Mendu ig beccriu Aulocum luniſcon bu deo hic ſactam cfen n ſtamenta
kto nan.
aia eitur eſt bæc opiu?
z7 Tit. Deli-&y pofth. hared inſtit. 342
quæritur, an maſculus poſſit poſthumum hæredem inſtirue- re, cur facit maſculi mentionem in hac re: Quia hic nulla que- ſtio eſt, niſi de teſtamentis maſculorum. Ildeo cum hic ambi- guitatis aliquid oritur, ſemper ad titulum iplum, ad quem o- mnia referenda ſunt, reſpicere debemus. Et vtile eſt imtio tra- ctatus totum argumentum referre. in d. l. 6. Sed eſt quæſi- tum in fine, de hermaphroditis, in quibus muliebris ſexus ma-
gis incaleſcit, quæſtio aliena eſt à propoſito. Cum igitur ait
Vlpian. in d. liplacet. 4. ff. hoc tit. omnem maſculum poſſe hæ- redem poſthumum ſcribere: perinde eſt ac ſi dixiſſer quem- cunque poſſe hæredem ſcribere, niſi iuris ratio prohibeat. Et dum dixit maſculum poſſe poſthumum hæredem iaſtitue- re, hoc eſt intelligendum, ne præteritione rumpatur teſta- mentum. 7 In d. l. ſed eſt quæſitum. 6. ff. hic. alia eſt quæſtio de eo qui geuerare non poreſt, an is poſſit poſthumum hæredem initi- tuere? In hac quæſtione diſtinguunt ſpadonem à caſtrato. Aiunt ſpadonem poſſe hæredem inſtituere: caſtratum non poſſe. Qui ſint ſpadones,& qui ſint caſtrati, docet Theophi- lus in Inſtit: tit. de adopt. melius quam Accurſius& Accurſſia- ni, quorum ineptiſſima eſt de hac re ſenrentia. Spadones eos eſle, ait Theophilus, qui ob impedimentum aliquod veluti frigiditatem liberos generare non pofſaat, quo lumm otoge- nerare poſſunt. Caſtratos eſſe ait, qui omnino per naturam generare non poſſunt. In caſtratis nulla eſt ſpes liberorum procreandorum, in ſpadonibus aliqua ſpes eſt. l. ſi ſerua. 39.§. ſpadonem. ff. de iure dot. Srultum eſlet& nugatorium inſti- tui poſſe poſthumum ab eo, cui exſecta ſunt yxilia, quia libe- ros procreare non poteſt. Is enim qui poſthumum inſtituit, inſtituit ex ſe naſciturum. Ergo cum certum ſit filium ex eo
naſci non poſſe, ſtultum eſſe diceretur, eum poſſe hæredem
poſthumum inſtituere. ſed in eo in quo ſpes eſt procręandi, non eſt eadem ratio. Spadonum quidem appellatio genera- lis eſt.l.ſpadonum. 128. ffl. de verbo. ſignifi. tamen hic ſpado diſtinguitur à caſtrato. Eodem pertinet quod dicitur inl. fi quis poſthumos 9. in princ. vbi legendum eſt abdugatur, non abdicatur forte. Si quis inſtitueri poſthumos, quos certum eſt habere non poſſe, quia caſtratus eſt; non valet inſtitutio. Sed ſi eos inſtituerit quos forte habere poteſt, inſtirutiò poſt- humi valet. Videadum eſt, an natura quis omnino non poſſit liberos procreare, vt eſt caſtratus. Quæ ſierit al quis, quorſum hic diſſeritur de his qui generare non poſſunt, au poſthumum
hæredem inſtituere poſſint, an non, cuiuſmodi ſunt caſtrati?
hoc videtur nugatorium& ineptiæ plenum. Quorium per- tinet hæc quæſtio? Certum eſt neminem naſcicurum ex eo, qui poſthumum inſtituit hæredem, cuius natiuitate rumpa- tur teſtamentum. Inutilis ergo videtur omnino hæc quæ- ſtio, an caſtratus poſſit poſthumum inſtituere, an non poſſit. Quidam eruditi nõ valentes aliter ſeſe expedite, aiunt fructũ huius quæſtionis eſſe in eo, qui naturaliter non agnaſcitur te- ſtatori, ſed ciuiliter. 1 Superius iam diximus, naturaliter quoſdam agnaſcere te- ſtatori, vt ſunt liberi ex eo& vxore eius procreati. Hi poſth- mi dicuntur, ſiue nati fuerint poſt mortem teſtatoris, ſiue mortuo teſtatore poſt factum teſtamentum. Alij poſthumi dicuntur: pura, qui arrogati ſunt poſt factum teſtamentum. Hi videntur agnaſci ciuili quadam ratione: non autem natu-
rali,& ideo viile eſt, inquiunt, iis qui naturales hberos pro-
crearę non poſſunt, cuiuſmodi ſunt caſtrati, poſthumos in-
ſtituere, ne rumpatur teſtamentum hac ciuil arrogatione: ſi
forte poſtea præreriti reperiantur. Sed ego puto auum fuiſſe
ſcopum noſtrorum luriſconſultorum, cum diſſerunt de in-
ſtituendo poſthumo, ab eo qui eſt caſtratus, in qua nulla ſpes eſt procreandorum liberorum. Volunt oſtendere lurecon- ſulti teſtamentum ſtatim nullum eſſe, in quo poſthumus in- ſtitutus eſt à caſtrato homine, ab eo, qui liberos procreare non poteſt. Ecce teſtamentum in quo hæres inſtitutus non eſt, non valet. Initium& fundamentum teſtamenti eſt hæ- redis inſtiturio. l. proxime. ff. de his, quæ in teſtamen.§. ante hæredis inſtitutionem. Inſtitu. de lega. Caſtratus enim, qui inſtituit poſthumum, non videtur hæredem inſtituere. igitur nullum eſt eius teſtamentum ſtatim ab initio. Cum quis igi-
tur inſtituit filium ex ſe naſciturum,& certum eſt ex eo nalci
non poſſe perrerum naturam: quia eſt caſtratus: certe recte
dicitur inutile eſſe eius teſtàmentum. de eo qui per rerum na- turam liberos procreare poteſt, idem dici non poteſt:& ſi forte inſtituerit poſthumum in ſuo teſtamento, valet inſti- tutio: quamuis forte propter valetudinem non ſᷣt aptus adli- beros procreandos. Ideo vtilitatis cauſa receptum eſt, vt poſ- ſit poſthumum inſtituere,& valeat inſtitutio poſthumi:& hoc intereſt inter natos& poſthumos, quod nati ob præteri- tionem ſtatim rumpunt teſtamentum: naſcituri non ſtatim rumpunt teſtamentum: ſed poſtquam nati fuerint. l. 3.§. ex his. ff. de iniuſtorupto. Sed in eo, qui caſtrarus eſt, qui dicitur non poſſe poſthumum hæredem inſtituere, nos idem dici- mus quod de eo, qui nullum hæredem inſtituit. Eo ſpectaſſe
Iureconſultus oſtendunt quædam capita ſub hoc titulo; Drx
ſertim dict.l. ſi quis poſthumos. in princip. hic. Quidam fe- cit teſtamentum recte, ſolenniter,& legirime. Deinde fecit aliud teſtamentum in quo inſtituit poſthumum hæredem: Quxritur an hoc teſtamento poſteriori, prius teſtamentum rumpatur? Quæſtio ex eo naſcitur, quod dicitur ſpadonem eſſe, caſtratum eſſe, arque ideo inutilem eſſe inſtitutionem
poſthumi. Er ait lIuriſconſul. Siis ſit qui facile non poſſit ge-
nerare natura tamen non omnino impediri generare, vale- re poſterius teſtamentum,& ſuperius rumpi. quia poſteriori teſtamento valido rumpitur ſuperius. ſi vero caſtratus fuerit, & inſtituerit poſthumutn, illa inſticutio nullius eſt momen- ti. Derindè eſt enim ac ſi Chimeram inſtitueret, quæ non po- teſt eſſe. nam nulla ſperatur natiuitas. Igitur ſi per naturam habere non poteſt liberos, ſuperius teſtamentum non rum- pit. Ex his intelligimus, quis poſſit poſthumum inſtituere,& à quo poſthumi inſtitutio facta valeat. Poſthumum autem ex quacunque vxore inſtituere licet, vt dicirur in dict. J. pla- cet. 4. ff. eo. Et ſi forte vxorem non habeart, quia vxorem po- teſt habere, valet inſtitutio:& ſi vxocem habeat, poteſt ex alia vxore poſthumum inſtituere, quia poteſt poſtea aliam v- xorem habere. hoc eſt intelligendum, niſi ea mulier alij nu- pta ſit. Si dicat, Inſtituo poſthumum, qui ex me naſcetur ex Seia, valet ita demum inſtitutio, ſi alia nupta non ſit. Si alij nu- pta ſit, habetur turpis illa inſtitutio. Simile eſt quod dicitur in leg. 27. poſthumum. ex qualibet vidua natum ſibi filium hæredem inſtituere poteſt. Vidua dicitur, quæ alij nupta
non eſt. Igitur ex ea, quæ alij nupta eſt, non poteſt poſthu- inſtitui ſine expectatione mortis alienæ, aut diuoruij. Expe- ctatio& cogitatio mortis alienæ, eſt plena iriſtiſſimi euen- tus. l. inter ſtipulantem. 83.§. ſacram. de verb. oblig. ff. Cogi- tatio diuortij inter coniuges eſt inhoneſta,& contra bonos mores. l.reprehendenda. Cod. de iaſtit.& ſubſtit. ſub condit. fact. Idem dicendum eſt de ca quam nefas eſt ducere vxo- rem. Idem igitur dicendum eſt,& ſi quis inſtituerit poſthu- mum hæredem ex ea, quam nefas eſt vxorem habere. l. ſi quis poſthumos. 9.§. ſed ſi ex ea. hic ff. Hic locus pertinet ad nu- Prias inter perſonas, inter quas iure nuptiæ contrahantur, aut non contrahantur. Hinc naſcitur quæſtio tractata in l. filius à patre.ꝛ 8.§.ſi quis eo tempore. Ego inſtitui in teſta- mento meo filium ex me& Titia naſciturum. Cum Titia non poſſum matrimonium contrahere: quia minor eſt, ante tempus legitimum non poſſum. Mulrum intereſt inter hanc ſpeciem& eas, de quibus diximus. Hic non prohibetur ma- trimonium. Non eſt turpis hæc coniunctio. Poteſt vxorem ducere honeſte,& expectato tempore legirimo. Hic nulla eſt triſtis expectatio, vel euentus, vel cogitario rei inhone- ſtæ& turpis: ſi quis cogitet eam ſe vxorem ducturum,& ex ea ſuſcepturum liberos poſt legitimum tempus. in aliis exem- plis ſpes eſt aliqua vxoris ducendę, ſi forte alij nupta eſt, ſi for- te diuerterir, vel ſi forte mottuus ſit maritus: ſed ea ſpes tur-
pis eſt. Hæc de perſonis.
mus inſtitui. Turpis eſt hæcinſtitutio: quia non poteſt ita
De ratione inſtituendorum poſthumorum.
VItum momenti habet ratio inſtituendi poſthumos, M. rumpatur teſtamentum. Non ſatis eſt inſtituere poſthumum hæredem, ne naciuitate eius rumpatur teſta- mentum: ſed refert quomodo inſtituatur. arque hinc va- riæ naſcuntur quæſtiones. Primum occurrit quæſtio de eo, qui ſub conditione inſtituitur. leg. 22. cum poſthumus.& l.
2 6
—
—-—
—
ö—ꝝſͤſͤ—“““ ͤ—
—

8
——
— ——
—
. —
——
——— —
— —
—=
““ 4—
——
———
„*—
—— 4
—
359 poſthuma. 24. ff. hoc titu: vbi filius non recte inſtituitur ſub conditione: niſi conditio ex eius poteſtate omnino pende- at, vt dicemus infra ſub ritu. de condit. inſtitu. Pone poſthu- mum iaſtitutum eſſe ſub conditione, qui deinde natus ſit: quæritur, an eius nariuitate rumpatur teſtamentum; quaſi præteritus ſit: quaſi propræterito habendus ſit is, qui non pure, ſed ſub conditione inſtitutus eſt. Non enim ſufficit inſtitui filium: ſed oportet recte inſtitui. Ideoque videtur rumpi teſtamentum natiuitate poſthumi, quaſi inſtitutus non ſit, qui ſub conditionee inſtitutus eſt. Adducitur tamen hac de re lureconſultorum noſtrorum diſtinetio obſer- uanda. vt in d. l. cum poſthumus. hoc tit. ſf. ſi acciderit condi- tio, quo tempore naſcitur, inſtitutus reperitur pure. cum enim extitit conditio, perinde eſt, ac ſi nulla conditio adſcri- pta eſſet. Inſpicimus igitur an extiterit conditio, an non ex- titerit tempore natiuitatis. Eo enim ſolo tempore rumpirur teſtamentum. Et hocintereſſe diximus inter natos flios& poſthumos, quod ſub conditione inſtituro filio nato: ſtatim rumpatur teſtamentum. Sed fi ſub conditione inſticnus ſit poſthumus, non ſtatim rumpitur. eodem pertinet quoddi- citur in dict. l. poſthuma. 24. ff. hoc titu. Proponitut ſub conditione inſtituta filia poſthuma efle,& nata pendente adhuc conditione: ea certe rumpit teſtamentum. nam tem- pore natiuitatis reperitur præterita. Keperitur enim inſti- tuta ſub conditione, quæ nondum extitit: petinde eſt ac ſi præterita eſſet. Sed vtilitatis cauſa receptum eſt, vt cum ex- titerit conditio ante natiuiratem, non rumpatur teſtamen- tum. Sic diſtingnenda hæc ſunt. Alia quæſtidò eſt ad racionem inſtituendorum poſthumorum ſpectans, quæ tractatur in l. commodiſſime. 10. ff. hic. Si vnus tantum caſus expreſſus ſit Ateſtatore, an altero caſu eueniente, rumpatur teſtamen- tum? 91 1 Teſtator inſtituit eum, qui naſcetur poſt mortem ſuam, non inſtituit ſi nalcetur poſt factum teſtamentum, ſe ad- huc viuo, eum caſum omiſit. Altero igitur caſu eueniente, qui omiſſus eſt Ateſtatore, quæritur anrumparur teſtamen- tum quaſi præteritus ſit filius, an vero recte videatur inſtitu- tus eſſe. Ait Pomponius Commodiſſime,&c. Eſt cautio Pomponij lureconſulti, qua nobis conſulit, vt ita eum, qui naſciturus eſt inſtiruamus, ne præteritione eius rumpatur teſtamentum. Suadet autem vt in vtrumque caſum inſtitua- mus hæredem, vt ſiue viuo me, ſiue mortuo me, inſtituam hæredem: aut etiam temporis nulla facta mentione, ſi alter- uter caſus omillus ſit, eo caſu qui omiſſus eſt. Sic enim le- gendum eſt vt in Floren. In aliis legitur, Eo caſu, quo omiſ- ſus eſt. Ait igitur Pomponius, nato filio, eo caſu, qui omiſ- ſus eſt àteſtatore, rumpi teſtamentum. Videndum eſt igi- tur, ne quis inſtituatur, niſi aut omnibus caſibus expreſſis, aut infinite nulla facta temporis mentione: ne altero caſu eueniente, qui omiſſus eſt, rumpatur teſtamentum. Sed huic ſententiæ multa aduerſantur. In primis aduerſatur!. Titius: 2.§. Lucius ff. hic. Lucius Titius cum teſtamentum faceret, inſtituit id quod neptis ſua in vtero haberet. exiſti- mabat enim eam prægnantem eſſe. Ea iam pepererat eo ipſo die, quo teſtamentum factum eſt, inſcio& ignorante teſtatore. Quæritur an rumpatur teſtamentum ob præ- teritionem, quaſi natus filius ex ea nepte prærerirus elſe vi- deatur. Siverum eſt quod hic dicimus, videtur præteritus geſle,& ob præteritionem reſtamentum rumpi. quia vnus caſus expreſlus eſt,& alter caſus euenit. Inſtituit id, quodin vrero habebat neptis ſua: inſtituit eum, qui erat naſcitu- 38 rhic iam erat natus. non expreſſit autem vtrunque ca- um.
res eſto. Sed cum dicit, quod naſcetur ex nepte mea, non videtur hæc inſtitutio pertinere ad eum, qui iam natus eſt. Alius eſt locus contrarius in l.vlt. C. de poſthu. hæred. inſtit. In hac ſpecie exprimitur tantum caſus mortis. ibi enim te- ſtator inſtituit eum, qui naſcetur poſt mortem ſuam: de eo, qui naſcetur ſe viuo, nullum verbum facit: attamen aperte conſtituit Iuſtinianus, etſi teſtator expreſſerit tantummo- do caſum mortis, ſi inſtituerit cum filium naſciturum poſt
mortem ſuam: etſi filius, viuo teſtatore, natus fuerit poſt fa-
ctum teſtamentum, valere inſtitutionem: nec teſtamen- . 8 0 2
Franc. Duareni GComment.
Et ſecundum hanc Pomponij ſententiam videtur ita inſtitui debuiſſe, ſiue natus fuerit, ſiue naſciturus erit, hæ-
tum rumpi, quaſi præteritus ſit filus. Hæc videntur mitas biliter pugnantia eſle. Et ſane hæc conſtitutio Vna eſt er nouis luſtiniani conſtitutionibus, quæ inſertæ ſunt Codicj poſt compoſitionem Pandectarum,& poſt primam Co Ji. cis editionem. idque inſcriptio indicat. Ideo ſi hic contra- ria repetirentur, abſurdum non eſſet dicere hac conltitu- tione ius antiquum corrigi& emendari. Sed melius eſt, vt dicamus ius anriquum ſuppleri veluti quadam interpreta- tione magis, quam abrogari. Sic enim interpretari debe. mus, quia omnino pugnantia non lunt. vt priotes leges ad poſteriores,& contra poſteriores leges ad priores trahan. tur. l. non eſt nouum. ff. de legibus& Senatuſconſul. lgicur explicandæ huius quæſtionis gratia, diſtinguendum eſt. Diſtinguendum eſt, vt concilietur ſententia Pomponij, cum ea Iuſtmiani conſtitutione,& cum Pauli reſponſ. in dict. 5 Lucius. In primis verum eſt quod Pomponius ait, proptet caſum omiſſum rumpi teſtamentum. Siteſtator inſtitue- rit in vnum caſum tantum, altero omnino omiſſo: co caſu qui omiſſus eſt eueniente, rumpi teſtamentum verum eſl Sed cum quaæritur, an ſit omiſſus caſus, an non ſit, diconon tantum ex verbis: ſed etiam ex mente& voluntate teſtato. ris id æſtimandum eſſe. Exemplum eſt in dict. l. 25, Titius.
§. Lucius. ibi dicitur, Albeſcente cœlo, id eſt, ineunte die,
apud Apuleium. Alij male legunt, coaleſcente. In hacſpe- cie ſaris apparet, ex coniectura voluntatis teſtatoris, alte- rum caſum omiſſum non eſſe: tametſi verbis expreſſus uon ſit. Nemo eſt cui non ſatis perſpicuum ſit, perpenſis q̃ii- genter circumſtantiis huius hypotheſis, iam fuiſſe volun- tatem teſtatoris vt inſtitueret partum neprtis ſuæ, ſine iam natus, ſiue naſciturus eſſet. Ideo inſtituit quod in vtero ha- beret, quia nondum putabat eam peperiſſe. Eodem die paulo ante factum teſtamentum pepererat, nec longum erar Interuallum. Ideo coniectura voluntatis ſuadet, vt inter- pretemur caſum hunc omiſſum non eſſe. Sic itaque non aduerſatur ſententiæ Pomponij. Nos interpretamur exſen- tentia teſtatoris inſtiturum eſſe eum, qui iam natus erattem- pore facti teſtamenti, licer verba teſtatoris referantur ad eum, qui naſciturus eſt. Eſtque locus commanis de inter- pretatione, obſeruatione dignus. Nos ſic interpreramur verba teſtatoris, vt quod ab eo ſcriptum eſt, ad alia produ- camus, de quibus ne cogitauit quidem. Tanta vis eſt huius interprerationis, quia id dicimus ex ſententia eius eſſe, quod credibile eſt eum dicturum fuiſſe, ſi de eo conſultus& in- terrogatus fuiſſet, vel de co cogitaſſet. Exemplum ſmic adducitur in illis legibus. Eſt etiam ſimile in pactis. vt ff.de pactis. l.tale pactum. 40. in fi. Quid igitur dicemus in dubio- Teſtator verbis non expreſſit vtrunque caſum:& dubiam eſt, ande eo caſu cogitauerit, an non cogitauerit. quomodo interpretabimur? Tunc recurrendum eſt ad conſtitutio- nem Iuſtiniani, in dict. l.vlt. Cod. de poſthum. hæred. inſtit.ln re dubia facile creditur teſtator de alio caſu cogitaſſe. Nosbe- nignius interpretamur voluntatem teſtatoris, ne teſtamen- tum rumpatur. Ergo ſi quis ita dixerit, ſi filij intra decem menſes poſt mortem meam editi fuerint, hæredes ſunto:& nati fuerint filij ante mortem eius poſt factum teſtamen- tum, non rumpent teſtamentum, quaſi præteriti: cum enim caſus omiſſus eſt, rumpitur teſtamentum: cum non eſt omit ſus, non rumpitur teſtamentum. Sed cum quæritur an omil ſus ſit, an non ſit, non tantum verba, ſed etiam mentemte- ſtatoris ſpectamus. In dubio autem dicimus non rumpirteſta mentum. Copimus tractare de ratione& forma inſtituendorum poſthumorum, quomodo inſtituendi ſint poſthumi, ne es præteritis teſtamentum rumpatur. Diximus cum plures ca- lus ſunt, quibus filius tanquam præteritus poteſt rumpete teſtamentum, in omnem caſum eiuſmodi eum inſtituen- dum eſſe, adeo vt, ſi vnus caſus omiffus fuerit, iſque euene- rir, natus poſthumus tanquam præteritus rumpat teſta- mentum. Hinc quæſtio eſt in I. ſi ita ſcriptum. 13. in princip:ſi hoctit. Ita ſcriptum eſt in teſtamento, Si mihi filius natus enl, ex beſſe hæres eſlo. ex reliqua parte vxor mea haæres eſto. Teſtatot cogitabat ex vxore ſua preęgnante poſſe naſci aut filium, aut f⸗ liam. Vnde ſi naſcatur ſibi filius, vult ſibi ex maiore parte hæ-
redem eſſe, quam ſi filia naſcatur:& ſiue natus fuerit lliase la

e aatum, alteto omdide 1 dar, au iten hi ma u:ſedetiam exmeuu
um eſſe. Er mnend
8 vI inſtir Ueret d'n
9
um Aturun eſler. ldeo inſhe ondum ee di — eam heperi. mnreſtamentun Deperetu n. ldeo coniectura roluntrade m hunc omillum non c 1 wentix Pomponij Nainrennh uinſtiturum eſſecum, nu unn bamend, Ücet verda teknonnn — eſt. Eſtque locwmanmn dſeruatione dignus. Nositt 8, wqpuodad eo ſcrigeuncha danne cogttauit quidem. I 8, quiaid dicimmerſentenun um dicturum fHiſſe, ſi de cuct ſer, vel deco cogialſet. Im glegibas. Eſtetiam ümien dum. 40.infi. Cuidigimän non expteſſit verunque din cogitauerit, an non cogtun I.) Tanc recurtendum cta a dict lrlt Cod depoſhmir editur teſtutot de llocii aßr etamur volontatemt ekumne Eeo f qus ia dimi nnem meamecditi fuerin, 1 ante mottem eius ho
iuape s wu üdie
99
Kbi l„ Darl
rur ſibin e ßue acof
22 Tit. Delubres pofth. hred inftr
filia, vult vxorem ex teliqua parte hæredem eſſe. ergo ſi natus fuerit filius vxor ex quatuor vnciis hæres erit. Si vero nata fuerit filia, vxor habebit octo vncias, quia vult ſibi filiam eſſe hæredem ex triente,& vxorem ex reliqua parte. reliqua pars
eſt octo vnciarum. Poſt mortem teſtatoris natus eſt filius
& filia præter cogitationem teſtatoris: cogitabat enim naſci- turum filium tantum, aut filiam. De vtroque non cogitabat: non ſperabat vtrunque naſciturum ex vxore fua, quæ præ- gnans erat: vterque tamen natus eſt. hic quæritur an valeat teſtamentum, an potius ruptum ſit? Diximus rumpi teſta- mentum eo caſu eueniente, qui omiſſus eſt. At hic caſus omiſſus eſt. Teſtator hos tantum caſus expreſſit, nempe ca- ſum quo natus erit filius,& caſum quo nata erit filia. Caſum autem quo natus erit vterque non expreſſit. Cum igitur hic caſus euenerit, qui omiſſus erat, videtur ruptum eſſe teſta-
mentum. Et hic luriſconſul. ait ſubtilitate quidem iuris rum-
pi teſtamentum: ſed humanitate ſuadente, non rumpi. Cum duo enim ſimplices caſus expreſſi ſunt, coniunctus etiam vi- detur expreſſus. l. 2. ff. de verborum obligatio. Cum ſtipula- tiones Iureconſultus ait quaſdam in dando, quaſdam in fa- ciendo conſiſtere, complectitur etiam mixtas, id eſt eas, quæ tam in faciendo, quam in dando conſiſtunt. Sed quomodo hæreditas diuidetur inter filium, filiam& vxorem defuncti,
ſeruata prop ortione ſecundum voluntatem teſtaroris? Ait
Iulianus diuidendam eſſe hæreditatem in partes ſeptem, ita vt quatuor partes habeat filius, duas habeat vxor,& filia vnam. Hoc exiſtimauit Iulianus conſentaneum eſſe volun- tati teſtatoris, quod verum eſt. Teſtator, qui ita inſtituit, vt diximus, voluit filiu m habere altero tanto amplius, quam vxorem, quia inſtituit filium, ſi naſcatur, ex octo vnciis: vxo- rem autem ex quatuor. Eręgo vult filium habere altero am- plius, quam vxorem. Sifilia nata fuerit, vult vxorem altero ranto amplius habere, quam filiam. Ait enim: Si filia nata mi- hi fuerit, ſit heres ex triente, vxor ex reliqua parte. Secundum igitur voluatatem teſtatoris, vxor altero tanto habere debet amplius, quam filia. Coniungam us Pird hos caſus, de qui- bus ſeparatim cogitabat teſtaror, conſentaneum erit volun-
tati teſtatoris, ita hæreditatem diuidere, vt filius altero tan- to amplius habeat quam vxor, vxor altero tanto amplius ha-
beat quam filia. quod fit cum ita hæreditatem diuidimus vt ex ſeptem vnciis habeat filius quatuor, duas vxor, vnam filia. Vxor igitur habet altero tanto amplius, quam filia:& filius habet altero tanto amplius quam vxor. Recttiſſime igitur & maxime ſecundum voluntatem teſtatoris in hoc ex- emplo hæc diuiſio hæreditatis fit. Pro exemplo lulianus do- cuit diuidendam eſſe hæreditatem in ſeptem partes: in alias
tamen partes poreſt diuidi, nec refert in quot partes fuerit
diuiſa, modo hæc proportio ſeruetur. Vnde ſi dicamus octo partes habere filium, quatuor vxorem, duas filiam, eadem proportio eſt. Sic hæreditas dinidetur in 14. partes. hoc ſatis notum eſt is, qui in Arithmerica exercitati ſunt. Similia ex- empla de hac proportione ſunt in l. clemens patronus. 89. ff. de hæred. inſtit.&l. ſi quis teſtamento Titio& Seio. 78. §. apud Iulianum. ff. de leg. 1. Ex his quæ diximus naſcitur ce- lebris illa quæſtio de poſthumis nepotibus inſtituendis, tra- ctata apud Scæuolam in I. Gallus. 29. ff. hoc titul. de lib.& poſthum.
Explicatiol. Gallus. 0 Veſtio eſt, quomodo inſtituendi ſint poſthumi nepo-
tes, ne quaſi ipſis præteritis rumpatur teſtamentum, poſtquam nati fuerint. Gallus oſtendit ſic eos poſſe inſtitui, ne nati rumpant teſtamentum, Si filius meus, viuo me,&o. Non hoc ſcripſit Gallus, quaſi ante eius rempora non poſſent poſthumi hæredes inſtitui: ſed quia vulgo non erat notaratio inſtituendi:& volebat proſpicere& conſulere iis, qui teſtamenta faciebant, ne ipſorum teſtamenta natiuitate poſthumorum rumperentur, ſi non ſatis caute teſtamenta ſua conſcripſiſſent. Docuit itaque ſic poſſe eos inſtitui. Propo- ſuit formulam, quæ viderur ei commoda ad hancinſtitutio- nem, ne aliquo caſu omiſſo rum peretur poſtea teſtamentum, nato poſthumo. Eſt tamen magna de hacre controuerſia,
Et quidem exiſtimant non licuiſſe ante Gallum poſthumos
351 nepotes hæredes inſtituere: id vetitum eſſe lege 12. tabula-
rum, Jna à Gallo abrogata fuit. Sic interprerantur verba il-
la, Gallus ſic poſſe inſtitui poſthumos nepotes induxit, quaſi hac formula Galli abrogata ſit lex 12. tabul. quæ veta bat poſt- humos nepotes hætedes is ſtitui. Ad ſententiam ſuam pro- bandam id adferunt quod air luſtinia. Inſtitut. de bon. poſſ. in princip.iure ciuili non licuiſſe poſthumum alienum hæredem inſtituere,& de hoc poſthumo intelligendum eſſe quod hic dicitur. Ducunt enim argumentum ex l. pen. de legat. 1. vbi dicitur obtiauiſſe ſententiam Galli, alienos poſthumos legi- timos hæredes nobis fieri. Hæc ſententia mihi nunquam pro- bari potuit. Nam primum certum eſt non fuiſſe hanc autho- ritatem Galli Aquilij, aut aliorum Iureconſultorum eius tem- poris, vt leges ferrent, aut leges iam latas abrogarent, RKe- mendarent. reſpondebant de iure. Verum eſt eoram reſpon- ſa vim& authoritatem legum poſtea habuiſſe.§. reſponſa. Inſtit. de iure nat. gent.& ciuil. Vis& authoritas legum eo- rum reſponſis poſtea attributa eſt conſti: utionibus Princi- pum: extat conſtitutio Theodoſij in Cod. Theodoſiano, quæ vim legum reſponſis luriſconſul.tribuit, quæ iam in libros re- dacta erant. Munus luriſconſul. veterum verſabatur in cauen- do, in reſpondendo de iure, in interpretando, vt ait Cicero ad Quint. fratrem lib. 3. Interpretabantur ius ciuile, edicta&
leges,& reſpondebant plerunquc ex facto conſulci. Si quid
inciderat, de quo dubitaretur quid iuris eſſet, adibantur Iu- riſconſul. Munus igitur eorum verſabatur in reſpondendo,
verſabatur etiam in cauendo. Cauere non eſt de iure reſpon-
dere. Reſpondebant de his, quæ iam euenerant. Sed cautio-
nes luriſconſul. pertinent ad ea quæ nondum euenerant, vt ſi quis velit contractum aliquem celebrare, adic Iariſcouſ. cius conſilio vtitur in contractu ineundo. Exempla lunt harum
cautionum apud Marcum Varronem, qua lege quid emen- dum, vel ſit vendendum. vnde Manilij leges, id eſt pactiones, quæ adſcribebantur contractibus. Is formulas conſcripſit de quibuſcunque contractibus. Quæę conditio adſcribenda eſſet vẽditioni cuiuſque rei. Et Gallus noſter præcipue dedaus fuit his cautionibus conſcribendis.& extat cautio ſtipulationis, quæ Aquiliana dicitur, à nomine auctoris huius,& formu. la etiam de dolo malo. Quod igitur in primis me mouet il- lud eſt, quod non licuit veteribus luriſconſ.qualis fuit Gallus Aquilius, leges tollere: imo ne prætoribus quidem hoc per- miſſum fuit. In edictis ſuis Prætores aliquando excipiuns le- ges, vt in edicto de maioribus. contra leges Prætor nihil de-
cernit. leg. cum ſponſus. 12.§.vlt. f de publi.in rem act. Quod
adducitur ex§. 1. de bon. poſſeſſ. in Inſtitu. parum me modet, vbi dicitur, Poſthumus alienus iure ciuili non poterat hæredita- tem adire, quamuis bonorum poſſeſſio ei daretur a Pratore. Lo- quitur luſtinianus de poſthumo alieno. Quod autemn hic dici-
tur, ad poſthumos alienos non pertinet. Cautio Galliad ſuos
poſthumos pertinet. ego oſtendam alienos non eſſe, defini- tione, quam tradit Iuſtinianus Inſtitut. de lega.§. Poſthumus. Poſthumus, inquit, alienus eſt, qui natus inter ſuos teſtatori hæres futurus non eſt. Sic dieitur poſthumus alienus in l. ex- traneo. 6. ff. de ventre in poſſeſ. mitt. Qui natus, ide ſt, qui cum natus fuerit, non eſt futurus inter ſuos hæredes teſtatoti. Sic diſtinguenda ſunt hęc verba, quamuis hic amphibolia ſit. Ali j aliter diſtinguunt. Suus faturus hæres,& inter ſuos futurus
idem eſt,& promiſcue his verbis vtitur Vlpian. in l..§. i. de
ventte in poſſ. mitren. Suum hæredem naſct,& inter ſuos hæręa des naſci. Exemplum adfert luſtinianus, vt ex emancipato fil 6 conceptus nepos. Pater emancipauit filium. Deinde conce- ptus eſt filius: ex eo filio emaucipato ſi nepos ille non poteſt eſſe ſuus hæres auo, eſt extra familiam aui. quia pe ſt emanci- pationem conceptus eſt. hic eſt poſthumus extraneu:: non eſt futurus hæres ſuus teſtatori poſthumus. lgitur poſthnmus, de quo hic loquimur, non eſt alienus. quod ſic oſtendo ex dehni- tione luſtiniani. Poſthumus alienus eſt qui quandocunq; na-
tus fuerit, non eſt futurus ſuus hæres teſtatori. At hic de quo loquimur, ſi natus fuerit, poteſt eſſe ſuus hæres teſtatori. Ex-
empli gratia, ſi filius qui gradu præcedit nepotem, deceſſerit
viuo teſtatore, nepos poſtea natus naſcitur ſuus hæres te-
ſtatori. Nemo enim reperitur tempore natiuitatis qui eum
antecedebat. Si natus poteſt eſſe ſuus teſtatori, nom recte dici-
tur alienus poſthumus eſſe ex illa definitione luſtiniani. Er- 65 2
8

A quilij. Atqu
potetat.
centum ei lego.
352 Sdin chinc notanda eſt differentia poſthumi ſui,& Mieni. Poſthumus alienus iure antiquo hæres inſtitui non poſthumus ſuus iaſtitui poterat. Obſcura videtur ratio quibuſldam huias diuerſitatis: ſed ſatis colligitur ex contextu luſtiniani in§. iacertis.&§. poſthumus.& aliis, In-
ſtit. de legat præſertim ex Theophilo. Primum ſcribit Iuſti-
nianus incertis perſonis nihil potuiſſe relinqui iure 8 Quiſquis filio meo filiam ſuam deſponderit„heres méus eſto ve Huiuſmodi inſticutio& huiuſmodi legata crant inutilla. Rationem adfert luſtinianus. quia cettum de- bet eſſe conſilium teſtatotis. Hic certum conſilium non eſt, cum quis inſtituit, vel cum quis aliquid relinquit incertæ erſonæ. Hacratione ne ſuis quidem poſthumis vider etur poſſe quid relinqui, ſicut nec allenis: quia ſui etiam poſt. humi ſunt incertæ perſonæ. Non enim ſunt in rerum natu- ra: ſed ratio coniunctionis, quæ eſt inter teſtatorem& ſuos hæredes, ſuaſit hoc in ſuis non prohiberi ſed tantum in alie- nis. Propter hanc incertitudinem, vilum eſt hactenus id
probhiberi, ne quid poſthumis tantum alienis relinquere-
tur. Hoc colligiur ex d.§. incertis.& 5§. ſequen. Et Theo- philus ait alienos poſthumos ſimiles elſe incertis perſonis. eolque refert luſtinianus inter incertas perſonas. Sic iure antiquo non erat permiſſum poſthumis alienis, tanquam perſonis incertis, quicquam relin quere. Se8 quo iute id prohibitum fuerit quæri ſolet. ldem Theophilus alio in In- ititu.tit. de bon. poſſeſſ. in princip. ait hoc prohibitum eſſe le- gib. 12. tabularum.& ſicinterpretatur, quod ait luſtinianus, prohibitum eſſe iure ciuili. Taurellus, vir alioqui non con- temnendi iudicij, diſſentit, ductus tamen, vt mihi videtur, fuiili argumento: Argumentum ducit ex verbis l. 12. tabu- larum, his: vti quiſque legaſſet ſuæ rei, ita ius eſto. l.1 20.ver- bis legs 12. tabular. ff. de verborum ſignifi. ſic interpretatur Taurellus ea verba leg's duodecim tabularum, quaſi lex, quæ vritur his verbis generalibus„pertineat ad quoſcunque hæredes inſtituendos etiam eos, cum qyuibus teſtamenti fa- tio non eſt: ſed hoc falſum eſt. ad ciues tantum pertinent ea veiba legis 1 2. tabul.& eos tantum, cum quibus teſtamen- ti factio eſt. Nihilergo mouere nos deber, quod adducitur ex illa l. verbis legis. fl. de verborum ſignific. Non licuit igi- tur per legem 12. tabular. poſthumos alienos hæredes inſti- tuere propter rationem quam adduximus. Gallus Aquilius hac cautione, quam interpretari incipimus, eam legem non abrogauit, ſed voluit oſtendere lege 12. tabula. prohi- bitum non eſſe. Voluit oſtendere legem duodecim tabula- rum non pertinere ad hos poſthumos nepotes, quamuis ea lex vetet poſthumos alienos inſtitui. Ea enim non pertinet ad nepotes poſthumos; cum loquatur de alienis. Sed vt hæc commodius explicentur, animaduertendum eſt tria gene- raeſſe poſthumorum. Quidam ſunt ſui poſthumi, qui alie- ni eſſe non poffunt: quandocunque nati fuerint, ſemper ſui hæredes futuri ſunt teſtatori: vt poſthumus naſciturus exteſtatore& eius vxore, quam habet prægnantem, quando- cunque naſcatur hic filius, ſuus erit. Verum eſt eum, qui non eſt in rerum natura, non eſſe in poteſtate teſtatoris. l. vlci.ff. de collat. bon. Sed dicitur ſuus propter ſpem: quia ſi natus eſſet tempore morris teſtatoris, ſuus eſſet: quia nemo eum præcedit.& de his intelligenda eſt l. 4. placet. ff. hoc titul. Klij ſunt poſthumi, qui dicuntur alieni, ſiue extranei, qui nou polſlunt eſſe ſui quandocunque nati fuerint. Et ſic in- terpretor definitionem luſtiniani in§. peſthumus, de legat. in Inſtitu.& exem plum quod affert luſtinianus id ſatis de- monſtrat, cum loquatur de eo, qui eſt conceptus nepos poſt emancipationem filij, quandocunque is natus fuerit, non poteſt eſſe ſuus hæres auo. Hic poſthumus non recteinſti- tuebatur lege duodecim tabularum. Itaque iure ciuili non poterat hæreditatem adite, vt luſtinianus dicit in§. i. de bo- no. poſſeſ. Sed tamen Prętor ei dabat bonorum poſſeſſionem ſecundumtabulas: nec id mirum eſt. Nam Prætor dabat bo- norum poſſeſ. ſecundam tabul. aliis plerſque perſonis, quæ non admittebantur iure ciuili ad hæreditatem. Sed tan- dem couſtitutio edita eſt à luſtiaiano, qua voluit alienos et- iam poſthiumos hæreditatem polſe adire, cuius mentio eſt in§. i.de bon. poſſeſſ. in Inſtit.& d.. poſthumus. Inſtit. de le-
Franc. Duareni(bmment.
dobiicitur ex illo§.tenon pertinet aàd cautionem Galli
at. Sed ca non extat. veriſimile eſt eam Græce conſctiptam kuille. Sed mirum eſt quod lu ſtinianus ait in d.§. poſthumus:
poſthumum alienum antea potuiſſe inſtitui,& nunc non vdolle. eſt enim antinomia. nam videtur pugnare cum eo 4
quod Iuſtinianus ait in§.1. de bono. poſſeſ. Quod ait luſtinia-
nus, antea poterat hæres inſtitui, referendum eſt ad ius præ-
torium: non enim dicit, poterat hæres inſtitui iuri ciuili: ſed dicit, poterat hæres inſtitui. Inſtitutus hæres poſthumusalig. nus petebat à Prætore bonorum poſſeſſ. ſecundum tabulas.
Ergo poterat hæres inſtitui. Non negat luſtinianus in., po.
tuiſſe hæredem inſtitui: ſed negat potuiſſe adire hæreditatem
jure ciuili. Sed cur dicit luſtinianus, inutiliter antea ei legaba.
tur? Apertam tradit differentiam inter inſtitutiones& lepa. ta. Ratio non eſt obſcura. Nam per bonorum poſſeſſionem non proſpiciebatur legatis: ſed hæreditatibus tantum. Pote- rat hæres antea inſtitui propter ius prętorium: quia bonorum poſſeſſionem ei dabat Prætor. de legatis idem dici non pote- rat. Sed tamen notandum eſt iuriſdictione præroria hocer- iam quodammodo emendatum fuiſſe. Nam permiſtumeſſ per fideicommiſſum poſthumo alieno relinquere. l. 6. qui- dam relegatus. in fin. cum ſeq.leg.de reb.dub. Permiſſumeſſ eis fideicommiſſariam relinquere hæreditatem,& fideicom- miſlum. Eſtque vna differentia inter fideicommiſſa& legat⸗, cuiuſmodi pleræque aliæ reperiuntur apud Vlpianum in lIn- ſtit. titu. de leg.& tit. de fideicom. de quo ſcripſi etiam lib.ꝛ. diſput. In fideicommiſſis enim ſola voluntas ſpectabetur.1. pen. de lega. 1. Alij ſunt poſthumi,& hoc eſt tertium genus. Poſthumi nepotes, quĩ poſſunt naſci ſui, ſi pater eorum decel- ſerit tempote mortis teſtatoris,& dubitari poterat an eſſent ſui, an alieni, an eſſet ſpectandum tempus teſtamenii, an tem- pus natiuitatis. Ideo Gallus ait eos poſſe inſtitui. Hipoſthumi nepotes, de quibus hic loquimur,& quorum gratia concepta eſt hæc formula à Gallo Aquilio, dubitari poteſt, an ſint ſui,an alieni,& ſic an poſſint inſtitui ſecundum legem 12. tabul. an
non. Si naſcerentur tempore teſtamenti non eſſent ſui, qvia
filius eos præcederet:& tamen poſſunt naſci ſui, perſonal- lii è medio ſubducta. Sed ait Gallus poſſe eos inſtitui, collata inſtitutione in id tempus, quo ſui naſcentur:& congruit hæc ſententia Galli cum luſtiniani definitione. Ex definitionelu- ſtiniani conſtat poſthumos nepotes pro alienis habẽdos non eſſe. Nam poſfunt naſci ſui, ſi filius viuo auo moriatur. Ego hinc concludo legem tabu. 12. ad hos poſthumos, quorum gratia conſcripta eſt formula Galli Aquilii, non pertinete: & non eſle prohibitam inſtitutionem horum poſthumo- rum lege 12.tabul. Non enim conſtituit legem aliquamno- uam, quod ei non licebat: ſed inuenta eſt ratio vtilis& com- moda inſticuendi hos poſthumos nepotes, ve alioqui ia- utile fiat teſtamentum. Nullus mihi vnquam occurrit o- cus in iure ciuili, in quo poſthumi hi nepotes alieni dican- tur. 5.
Superiori loco diximus, formulam Galli Aquilii de in- ſtitutione poſthumorum nepotum, ad poſthumos alienos non pertinere:& æam iuri ciuili veteri conſentaneam ma- gis eſſe, quam contrariam. Iure veteri prohibebatur inſtitui poſthumus alienus: Gallus de poſthumis alienis non lo⸗ quitur. Non enim recte dicuntur poſthumi alieni, qui nati auiquando faturi ſunt hæredes teſtarori, ex definitione lu- ſtiniani in J. poſthumo. Inſtitu. de leg. Induxit igitur Gallus Aquilius rauionem inſtituendorum nepotum poſthumo- rum non omnibus notam eo tempore. Non quod prohibe- rentur inſtitui: ſed quod ratio inſtituendi non erat vulgo no- ta:& plerunque ob ignotam rationem in ſtituendi, ſic delicie- bant teſtamenta, vt poſtea rumperentur. Qui dicunt ius po- uum ab Aquilio inductum eſſe,& hanc cautionem Aquilia nam contrariam eſſe iuri ciuili, dem forte dicturi ſunt de for- mula ſtipulationis, quæ à Gallo eodem auctore compolſta fuit, cuius mentio eſt lub tit. Inſtitu. quib. mod. oblig. Sed ta⸗ men falſum eſt. Non diſſimilis eſt iſta caurio de inſtitutione poſthumerum nepotum illi Aquiliane ſtipularioni. llla âqur- liana ſtipulatio non eſt contraria iuti ciuili cum iure ciuili nul la tolleretur obligatio, niſi verbis contracta eſſet,& quædam obligationes contraherentur conſenſu, velre: induxit Aqui⸗ lius formulam quandam& ſtipulationem in quam conuer-
terentur omnes obligationes, quæcunque ſe, aet bwulnſ conuatr⸗

Izrorebe d duae deren inſtj dwrumolele m iaſtinni gadd
1 4
1 1 : 6 SM Cce 0 ..„ 3„ oten c poll„ Ke * 1 1 1 4 aund Dalc l 1 a
dude lall doe
Mlg mtn teſtatoris,& ohre—
6 n ehtandemn unle Llaec Gallusait eos polleliu 1 4 8 A udus hic loquimu— 1,44 rdelorudga
AK.
*
7 pothnt mltitui ſecundum e dentur tempote teſtamenuronds ederet:& tamen pollunt miiti dducka. Jed ait Gallus pole cor aid tempus, quo ſuinaccenar: cum laſtiniani deiinitione Eii- a poſthumos nepotes proꝛbenin Hone natci fu, ſi Höus rioaper legem tada. 11. ad dos poltm pea eſi formula Galli Aqul m
robibitem inſtiturionem hom,
dul. Noncnimconſttuitlegni
non crbat: ſedinuenneſttabt
11 26* nch dos polthumos hepoles,a-
wenrum. Nullus midi moent
quo poſthumi hi repatäe
4
Arimus, formolam bdl 4
n
Laworum nepotum) apct
1 1. & eum iuti ciuil reten ceie
atrariam lufe retetiprwibe⸗ „Ahnmis 10 ae dicuntur poſthuma
s teſtatoii, A s „ 4 T 4— 1 4434
*
8 .“
5 1*
* — 3 5 —— —
* . 8 onm odratothlt
4
1
5 ew
4 40 ſeg. locollg H 1
contradæ eſſent, zeinde acceptilatione tollerentur. Ille 9
hanc formulam induxit„ nullum ius nouum conſtituit. 56 quia nondum ratio obligationum conuertendarum inſtipu-
ſationem erat vulgo nota: neque intelligebant forte id ſibi licere, eam patefecit. Idem accidit in hac formula inſtituen-
dorum poſthumorum nepotum. Præterea, ei ſi alieni hi poſt-
humi eſſent, de quibus loquitur Gallus,& qui prohiberen- tur inſtitui veteribus legibus, ideo ratio iuris permittit, vt eo modo inſtituantur, quo inſtitui poſſe Gallus docuit. Is qui cum teſtamenti factio non eſt tempore facti teſtamenti, ta-
men inſtitui poteſt in id tempus collata inſtitutione, quo ca-
pax futurus eſt, quo tempore erit cum eo teſtamenti factio.
kin tempus. 6². ffide hæred. inſtit. Obiicitur nobis ab his, qui diſſentiunt, l. pen. de lega. I. Paulus ibi refert ſententiam Gal- li,& ait obtinuiſſe, vt poſthumi alieni legitimi nobis hæredes
fierent. Ergo hæc cautio Galli de poſthumis alienis accipien-
da eſt, non de ſuis. Qui contrariam ſententiam tuentur; in- ter quos eſt milius, nullum habent firmius fundamentum opinionis ſuæ, quam hoc caput Pauli. Sed mihi videtut ille locus, ſi recte intelligatur, nihil omnino ad rem pertinere: Nam certum eſt Paulum in eo capite, non de inſtitutione hæ- redum, non de teſtamento: ſed de legitimis hæredibus, id eſt ab inteſtato venientibus, loqui, illis verbis, Legitimo⸗ nobis heredas fieri. Legitima hæreditas ea eſt proprie quæ defer-
tur lege rantum, non etiam teſtamento. l. 3.§. de illo. ff. pro
ſoc. Cum itaque Paulus dicat legitimos hæredes nobis fieri,
de hæredibus ab inteſtato accipere debemus. Quidam ita le-
gunt, Apoſthumo herede inſtituto fideicommiſſum dari poteit. ſic legit Conanus, vt oſtendat hoc caput Pauli adteſtamen-
tum& iaſtitutionem hæredis pertinere,& ait hoc ſum- ptum eſſe ex libro 4. Sentent. Pauli, qui hodie extat, vbitit. de fideicommiſſ. ait, a poſthumo hærede enſtatuto fideicommiſe
ſum dari poſſe. nec dubitat quin ex eo libro hoc caput ſumptũ
fit. Sed hoc aperte falſumeſſe indicat inſcriptio capitis, qu talis eſt in Pandect. Flor. Ex lib. ſingu. Pauli de iure codic. llla
igitur ſententia Pauli tametſi vera lit, nihil habet commune cum noſtra,& aliter ſic legitur in Florent. A fratrus poſthumo
ſideicommiſſum dari poteſt. Non ergo loquitur Paulus de in-
ſtituto hærede, ſed de legitimò hærede, id eſt, de hærede ſuc- cedenrte ab inteſtato. Poſthumus enim frattis ſucce ſſurus eſt ab inteſtato. Notandum igitur eſt Paulum hic loqui de hære- de legitimo: nam de inſtitutione nullum eſt verbum. Deinde
anmaduertendum eſt de eo poſthumo, qui omnino alienus
eſt, loqui Paulum. Poſthumus etenim fratris alienus eſt o- mniso patruo. Iuſtinianus definit poſthumum alienum ‚qui natus hæres teſtatori ſuus futurus non eſt, ſed fratris poſthu-
mus, quandocunque natus fuerit, nunquam eſt futurus hæ- res patruo, nunquam eſt futurus in eius poteſtare, eſt ergo
poſthumus fratris omnino alienus. Senſus igitur verborum Pauli, de quibus agitur, eſt: Patruus cum hæredes inſtituere nollet in teſtamento, ſed hæredes ab inteſtato habere vellet, cuiuſmodi erat poſthumus fratris, is codicillos tantum ſcri- pſit,& his codicillis fideicommiſit huius poſthumo(quem vxor fratris forte in vtero habebat) vt Titio centum daret, nullo facto teſtamento, ſciebat tamen eum ſucceſſurum ab inteſtato cum natus eſſet. quæritur an hoc fideicommiſſum valeat? Hoc ſcriptum eſt à Paulo lib. ſingu. de iure codicillo. quod in codicillis ſcriptum eſſet.& ait, A fratru poſthumo f-
deicommiſſum dari poſſe. Dubitandi tamen cauſa fuit duplex,
an hoc fideicommiflum valeret. In primis, quia poſthumus
alienus eſt, ideoque non videtur fideĩcommiſſum ab eo vtili-
ter relinqui poſſe, ſicut nec poſthumoalieno inutiliter lega- batur. Inſtitu. de leg.§. poſthumo. Deinde non videtur iure ciuili hæres eſſe poſſe. Si poſthumus alienus iure ciuili hæres inſtitui non poteſt, quomodo poteſt ab eo fideicommiſſum relinqui? Vtrique obiectioni reſpondet Paulus breuiter. So- la, inquit, voluntas ſpectatur in fideicommiſſis. His verbis di- luit obiectum de legato inutiliter relicto poſthumo:hic enim non de legatis loquimur, ſed de fideicommiſſis, in quibus ſo⸗ lavoluntas ſpectatur. In legatis pleraque alia. In legatis ſer-
uabantur ſolennitates iuris. exempla ſunt apud Vlpianum tit.
de legat.& tit. de fideicommiſſ. Deinde ad alteram obiectio- nem reſpondet, ad id quod dictum eſt de hæredibus, ſcilicet
iure ciuili Poſthumos alienos hæredes efle non poſſe. Ait
erà Deuepnu ueinie
Paulus: obtinuit ſentenria. Cum dubitaret ur, an poſthu ai
alieni legitimi poſſent eſſe hæredes:& eſſent vari- opinio- nes Iureconſulrorum, obtinuit tandem ſententia Galli, alie-
nos quoque poſthumos legitimos nobis hæredes fieri. Alie-
ni quoque poſthumi poſſunt nobis ab inteſtaro ſuccedere.
Derteſtamento vero Paulus non loquitur. Ideo ad hanc for-
mulam Galli non poſſunt referii ea verba Pauli. Hæcenim caurio pertinet ad inſtitutionem poſthumorum nepotum: non pertinet autem ad hæreditatem, quæ defertur ab inte- ſtato. Ego ſcio hoc verbum nonnunquam referri ad hæredi-
tatem exteſtamento. Hæreditates enim teſtamentariæ lege
confirmantur. l.lege obuenire. 1 30.ff. de verbor.ſignifi. facit
I. 20. verbis legis. eod. titul. vbi dicitur quam late pateant ver-
ba illa, Vti quis legaſſit rei ſuæ, ita ius eſto. Sedam biguitas, ſi qua ſit in his verbis, facile explicatur ex his quæ diximus. Ego oſtendi tam ex inſeriptione capitis, quam ex antecedentibus
& ſequentibus verbis, intelligendum eſſe hoc cap. penulti. de
lega. 1. de codicillis& de hæredibus qui ſuccedunt ab inteſta- to, nullo factoteſtamento. In codicillis hæres non inſtitue- batur: ergo nihil neceſſe eſt recedere à propria ſignificatione
orum verborum. Et certum eſt proprie eos legicimos hæ-
redes dici, quibus lege tantum defertur hæreditas ſine teſta- mento. Hqreditas teſtamentaria lege quidem defertur: ſed non lege tantum. Et certum eſt quædam aliaà Gallo Aquilio inducta fuiſſe in hæreditatibus tam ab inteſtato, quam ex te- ſtamento, præter hanc cautionem, de qua hic loquimur. Vnus
locus eſt apertus in l.ſi ita quis hæres. 74. ff. de hæred. inſtiru. Si quis ex certa re inſtitutus ſit hæres, perinde habetur ac ſi 4
nulla rei certæ facta mentione, ſimpliciter hæres inſtitutus eſſet, ne quaſi eo præterito rumpatur teſtamentum. Ex his intelligitis quod fuerit conſilium Galli Aquilij in hac formu-
la concipienda de poſthumis nepotibus hæredibusinſtituen-
dis. Nunc videndum eſt de lege Vellea.
8
1
De lege Vellea.
b Ierpre n Scæuolæ, quæ continetur variis capitibus Lhuius legis, vertitur tanquam in cardine quodam, tam in
conſilio Galli explicando„quam in lege Vellea. Vnde ne- ceſſe eſt antequam ad Scæuolæ verba veniamus explicanda,
aliquid de lege Vellea dicere. Legis Velleæ duo fuerunt ca-
pita præcipua. Prius caput, cuius mentio eſt in haclege,§.
nunc de lege Vellea&c. pertinet ad inſtitutionem poſthu-
morum nepotum, qui naſcituri ſunt viuo teſtarore. Formula
8 e⸗. 4 f Galli Aquilij pertinet tantum ad cos Poſthumos nepotes,
qui naſcituri ſunt poſt mortem teſtatoris. Naſcituros autem
poſthumos viue teſtatore olim inſtituere non licebat hæ-
redes, ante legem Velleam. idque aperte oſtendit Vlpian. in Inſtit.tit.qui hæred. inſtit. poſſ. Is qui in vtero eſt poteſt hæ-
res inſtitui naſciturus poſt mortem teſtatoris iure ciuili. alias
naſcitur viuo teſtatore„ex lege Vellea. Ego dixi ſupra
poſthumos qui in rerum natura non ſunt, non videri inſti-
tui poſſe, ſi ſubtilitatem inſpiciamus: quia lex vetat inſtitui
perſonas incertas: incerta autem perſona eſt, quæ non eſt
in rerum natura, ſed humanitate ſuadente receptum fuit,
vt ſui poſthumi propter coniunctionem quam habent cum teſtatore, inſtituantur hæredes: teſtatore mottuo viſum eſt
iniquum eos natos rumpere teſtamentum,& non poſſe in- ſtitui hæredes, alios autem qui naſciruri eſſent viuo teſtato- resnon erat permiſſum inſtituere, ctiam ſi ſui naſcituri eſ.- ſent. Sed lex Vellea tandem hoc permiſit.d.õ.nunc de lege
Vellea.& ſane diuerſa eſt ratio eorum, qui viuo teſtatore
naſcituri ſunt,& eorum, qui naſcituri ſunt poſt mortem te-
ſtatoris. Qupdad hanc rem attinet, non videbatur, abſque
yllo incommodo& iniquitate, denegari poſſe teſtatori in- ſtitutio naſciturorum poſt mortem ſuam, ne cius teſtamen-
tum rumpatur. Non eos viuos inſtituere poteſt, qui naſci- turi ſunt poſt mortem ſuam. Igitur non tam hoc neceſſe fuit in his qui naſcituri eſſent viuo teſtatore, quam in iis, quipoſt mortem eius naſcituri eſſent. Ideo non proſpexit ius antiquum iis, qui naſcituri eſſent viuo teſtatore: nam reſtator poteſt expectare dum nati fuerint,& cos natos in-
ſtituere ſi viſum fuerit. Plenior igitur eſt Proſpeckio leg. Vel-
leæ, quam iuris veteris. Verba legis Velleæ re eruntur in d.§. b b 6 3 b
,5

nunc de lege Vellea. Hoc primum caput legis Velleæ permi- ſit teſtatori omnem malculum inſtituere, qui ei ſuus hæres furutus crit. Hæc verba pertinent ad eum qui ſuus hæres fu-
tucus erit: nec diſtinguit eos ab his, qui naſcituri ſunt poſt monrtem, ab his qui viuo teſtatore nalcentur. lus antiquum
prohibebat inſtitui poſthumum alienum,& excipiebat eum tantam poſthumum, qui naſciturus eſſet poſt mortem teſta⸗ toris. Opus igitur fuit lege publica ad id conſtituendum, quod a nullo lureconſultoruin induci poterat. Hoc eſt primum ca- put legis Velleæ.. Alterum caput eſt de nepotibus natis tempore teſtamen- G ti. Pertinet hoc caput ad inſtitutionem nepotum, qui tempo- re teſtamenti iam natierant. Lex Vellea non quidem permiſit eos inſtituere: nam nullo iure prohibitum erat. Sed ſi filij de- ſierint ſui eſſe morte, vel alio caſu, ita demum nepotes rum- puntteſtamentum, ſi inſtituti non
ſuus hæres eſſe deſierit, vult neporem ſuccedere in eius lo- cum,& hac ſucceſſione vult rumpiteſtamentum ſi inſtituti non fuerint. Huius legis Velleæ mentio eſt pleriſque in locis, velut in l.poſthumorum.i 3.in fine. de iniuſto rupto.& l. 2. de vulg.& pupil. ſabſtitut. Quidam habet filium& nepotem vtrunque viuum: pone eum inſtituiſſe tantum filium,& dein- de ſilium deceſſiſſe: filio mortuo ſuccedit nepos in eius locum per legem Velleam: quia lex vult, ſi quis hæres ſuus eſſe deſie- rit, allum in eius locum ſuccedere. Igitur nepos quaſi agna- ſcendo hac ſucceſſione rumpet teſtamentum ſi præteritus ſit. in d.§. nunc de lege. quod addit Scæuola, quæ voluit nobis vi⸗ uis natos ſimiliter non rumpere teſtamentum Eſt optima in-
terpretatio huius cap. legis Velleæ, non poteſt eſſe clarior. Ex-
emplum inſtitutidnis poteſt eſſe huiuſmodi, Si filius meus vi-
uo me moriatur nepos meus hares eſto, qui in eius locum ſucceſſu-
rus ſit. Hac ratione ſibi confulit te ſtator, ne ſucceſſione in filij loeum quaſi agnaſcendo rumpat teſtamentum nepos, quaſi is præteritus ſit. Hactenus de lege Vellea, de qua dice- mus plenius poſtea. Redeamus ad Aquilianam formulam, qua Gallus induxit nepotes inſtituendos eſſe.Si ſic ergo inſti- tutio facta fuerir, non poterit rum pi teſtamentum agnatione
poſthumi. ſed hic quæri ſolet, an ſit neceſſaria inſtitut io filij?
Quidam aiunt neceſſariam non eſſe:nam eius, inquiunt, nul-
ja mentio facta eſt à Gallo in formula ſua, ſed tamen inſtitu- tio hæredis neceſſaria eſt, alias teſtamentum non valet, præ-
terito filio, quemteſtator habet in ſua poteſtate. Sed reſpon- dent his verbis tacite inſtitutum videri filium, Si filius meus, viuo me, moriatur, nepos meus hares eſto. Sed hoc falſum eſt, vt oſtendam in§. in omnibus. Quæri etiam ſolet an idem ſit de exhæredatione, quod hic dicitur de inſtitutione. Nam Gallus nullam mentionem facit exberedationis, ſed certum eſt idem de exhæredatione intelligendum eſſe. Inducta eſt enim hæc cautio à Gallo, ne præterito nepote rumperetur eius natiuita- teteſtamentum. At non neceſſe eſt nec filium, nec nepotem,
nec poſthumum inſtitui, ne rumpatur teſtamentum: ſed ſuffi-
cit eos nominatim exhæredare. Oportet enim eos inſtituere, aut exbæredare. ſi nominatim exhæredati fuerint, valet teſta- mentum. Supereſt ſola querela ine fficioſi teſtamenti, ſi ſine iuſta cauſa exhæredati fuerint.& mihi videtur hoc ſatis aper- te cautum eſſe inl. 3. de iniuſto, rupto. Ergo mutatis paulu- lum verbis formulæ Aquilianæ, nos ita concipiemus exhære-
dationem, Si filius meus, viuo me, morietur tuno poſthumus ex-
heres eſio. Igitur hæc formula Gallicouueniet non tantum in-
ſtitutioni, ſed etiam exhæredationi. Ad ver ba, in detem men- ſibus,&ς. Neceſſe fuit hoc adiici formulæ: ſed ideo hoc adie-
ctum eſt, quia legitimus partus non eſt poſt decem menſes.l. inteſtato. 3.§. poſt decem. ff. de ſuis& legit: hæred. Partus qui nalcitur poſt decem menſes à tempore mortis mariti, non ſuccedit ei ab inteſtato:& huc pertinet iudicium illud celebre Iuſtiniani in Nouellaz 9. de reſti.& ea, quæ par. in vndecim. menſe. Iluſtinianus damnauit eam mulierem, quæ vndecimo mẽſe pepererar poſt mortem mariti ſui.luſtum fuit hoc iudi- cium luſtiniani,& maxime conſentaneum iuri veteri. Et mi- rum eſt Alciatũ Paradox. lib. 3:iniuſtitiæ& iniquitatis argue- re Iuſtinianum, quod eam mulierem damnauerit. Mouetur
auctoritate Philoſo.& medic. Medicorum ſententia eſt&
Philoſophorum poſſe naſci partum& decimo& vndecimo
FPrana Duareni("ument.
fuerint. id continetur al- tero cap. legis Velleæ. d.: nunc de lege Vellea.&§. ſeq. Si quis
menſe. ideo luſtinianus non videtur ei recte eam damnaſle, ſed abſoluere potius debuiſſe, exemplo decreti Adriani, quod
extat apud Gellium in noct. Atti. lib. 3. cap. 16. Referrautem in eo decreto Adrianum id ita ſtatuere ſe dicere, requiſitisye. terum Philoſophorum& medicorum ſententiis. Sed hęcnon debuerũt mouere lureconſultum: nam etſi incertum ſittem-
pus: tamen vrile fuit tempus certum definire: alioqui multa
incommoda inde naſcerentur. In definiendo certo tempote ſpectandum fuit, quod vt plurimum, non quod rariſſime con- tingere ſolet. idque homines politici ſatis intelligunt. Sicut pubertas eſt conſtituta 14. annorum in maſculis, cum tamen
alij citius, alij tardius pubeſcant. Sed iura non conſtituumtur de his, quæ rariſſime accidunt, exſententia Theophraſtil.z
ff. de leg.
AAd§. Quidam redte.
Oendn noſter in hoc cap. ſicut& in ſequentibus aliis,in- terpretatur formulam Aquilianam, quæ iam recitata eſt iupra hacl. in princip. Docet Scæuola non fuiſſe nobis pro-
poſitam hanc formulam à Gallo Aquilio, vt per ommia cius
verbis ſeruiremus: ſed vt eius exemplum ſequeremur, quod nobis ab eo propoſitum eſt, vt oſtendatur eius conſilium. In
hac cautione ne poſthumorum nepotum natiuitate rumpe-
retur teſtamentum, voluit hoc exemplo conſilium ſuum no-
bis demonſtrare: vt hoc exemplum, quod ita nobis propoſuit,
ad alios caſus accommodemus. Itaque non eſt ita accipienda bæc formula, vt nihil ex ea detrahere, aut ei aliquid addere li-
ceat, hoc enim perquam abſurdum eſſet. Vnde ait Scæuola,
Quidam recte admittendum credunt, etiam ſi non exprimat de morte filij,&c. Docuit Gallus hac formula propoſita,in
quem caſum conferenda ſit inſtitutio nepotis poſthumi,&
ſi non omnimodo his verbis vramur in inſtiturione poſthu- mi: ſi tamen hi caſus tacite intelligantur ex verbis teſtators, hoc videtur ſufficere. Nec aliud fuit Galli conſiliam, quam- uis Accurſiani exiſtiment hicreprehendi Gallum à Scæuola. Adillaverba,
De morte Flii„&c. THAneaadan de morte filij expreſſit Gallus in formulaſia
hoc modo, Si filius meus viuo me morietur,& inſtitutio-
nem nepotis poſthumi in eum caſum confert, quo ſe vino morietur filius. Idem ergo nos dicemus, etſi ille caſus expreſ- ſus verbis non fuerit, ſed tantum tacite intelligatur& conci- piatur ex verbis teſtatoris. Huius rei demonſtrandæ gia- tia varia adduci ſolent exempla. Et difficile eſt exemplum
aliquod ſatis commodum& aptum reperire iudicio quo-
rundam, in quo omiſſa ſit hæc conditio, Si filius meus viuo
me morietur,& tamen tacite intelligatur ex ſententia Gali Aquilij,& valeat inſtitutio poſthumi neporis naſcituri. He-
cundum cautionem Galli& conſilium, in hoc exemplovi-
detur recte ſequi id quod dicitur, filius meus hæraæs eſto,& ſ
quis mihi ex eo nepos naſéetur, hæres eſto. hic omittiuur ili
conditio, ſi filius meus viuo me morietur. Inſtitutio namque poſthumi nepotis, verbis expreſſis teſtaroris non confertur
in eum caſum, quo filius morietur viuo teſtatore, ſed tamen concipi in eum caſum, colligitur ex verbis teſtatotis. Hoc
tamen exemplum non videtur aptum ad inſtitutionem
poſthumorum, ſecundum cautionem Galli: nam videtut teſtator filium& nepotem eodem gradu hæredes inſtitue-
re. Nihil eſt in hac inſtitutione expreſſum Ateſtatore, er
quo appareat euidenter voluiſſe alterum alteri ſubſtituete, id eſt, nepotem filio: Eilius meus hæres eſto,&. His vetbis te-
ſtator videtur filium& nepotem ex æquis partibus& eodem
gradu hæredes inſtituere. Hoc igitur inſtitutionis genus
non connenit cautioni Aquilianæ. Aquilius ſiquidem do-
cuit nos quomodo oporteat inſtituere nepotem naſciturum, collata inſtitutione in mortem filij. Non enim aliterinſti- tuitur poſthumus nalciturus. Ego veroin ſuperioribus iam oſtendi, cum olim ſubtilitas iuris minime pateretur incertas perſonas, cuiuſmodi ſunt poſthumi: tamen permiſſum eſſe inſtituere quoſldam, vtilitate hoc exigente, ac in primis poſt⸗ humos filios: deinde eo ventum eſt, vt inſtituere liceret ne-
potes, qui naſcituri eſſent ſui poſt mortem filij qui eos gradi anteco⸗

woulludiumg uw quoditanchö
nadete aureilgi dum eſlet. Vaceeſen redunt, etiam lionan lus hac formub nand
uutio nepoti golte amur in inſtuutcnen ellgantut exvetdsea ud tun Galliconllima
teptehendiGalum 1ia
7 1 ₰ 2 Flu 421 4
erpteſſit Gallusiafunii viuo me morietur, Kui m calum confen, qoti
dicemus, etüilecaiuen
am aciteintelligaugbu duios rei demonltant
ſthumi nepois ſalim
In Tit. De lib. Eo poſthu. hered inſtituendin.„ 355 3 antecedit aliter non licet naſciturum poſthumum poſt mor- te ſuo hærede eſſe, ſuccedat in locum filii, ne ea ſucceſſione tem teſtatotis inſtituere. Ergo cum inſticuitur ſimpliciter,
non collata inſtitutione in eum caſum, non videtur recte in- ſtitutus eſſe. Itaque nos diximus ſupra hanc inſtitutionem nepotis naſcituri ſubſtitutionem quandam eſſe: qua in te, quamuis aliqui diſſentiant, tamen non eſt dubitandum quin
ſie quoddam ſubſtitutionis genus. leg. cum in teſtamento. 37.
ff. de hæredib. inſtit. ibi aperte dicitur duos eſſe gradus inſti- tutionum. Nepos non inſtituitur ſimpliciter, ſed ſubſtitutus eſt ſecundus hæres non primus: necpoteſt admitti ad hære- ditatem, niſi excluſo filio, ergo eſt ſubſtitutio. At hic nulla eſt ſubſtitutio, reperiuntur enim filius& nepos eodem gra- du inſtituti. Hac rarione quidam moti aliud exemplum ad- ferunt huiuſmodi, Eilius meus hæres eſto, è ſinepos ex eo naſca-
tur, eum ſubſtituo. Sed puto etiam in alio exemplo conditio- P
nem illam tacite intelligi ex natura actus, Séi filius meus me vi- vo morietur,& ſubſtitutionem eſſe: nam ex natura actus vi-
detur tacite intelligi hæc conditio, ſi filius meus me viuo mo-
rietur, ſecundum ius antiquum. Nam ſecundum ius anti- quum, non aliter inſtituebatur poſthumus naſciturus nepos, quam collata conditione in id tempus, quo ſuus naſciturus eſſet. Videbatur quidem poſthumus nepos alienus eſſe, ſed tamen cenſuit Gallus, quia ſuus hæres naſci poreſt, non eſſe alienum, veluti ſi viuo teſtatore morietur filius. Secundum
luſtiniani conſtitutionem aliud dicendum eſſet, vtcunque
dubitatum fuerit à veteribus de poſthumo alieno, an poſt-
humus alienus poſſit hæres inſtitui, an non poſſit:ea dubita-
tio omnino ſublata eſt ea conſtitutione Iuſtiniani, cuius ĩpſe meminit in§. 1. Iaſtit. de bono. poſſeſ. quamuis ea conſtitu- tio in Codice luſtiniani deſideretur. Ergo nonintelligitur conditio ineſſe ex natura actus. Ecce, quod ego nunc dictu- rus ſum, fortaſſe videbitur nouum: Nihil hodie referre an ea
conditio ſit verbis expreſſa, an tacite inſit. Tunc quæreba- tur, an ineſſet conditio, an verbis expreſſa eſſet, cum ſub ea
conditione inſtitutio facienda erat. Sed cum hodie etiam a-
lionus poſthumus inſtirui poſſit, non eſt laborandum de hac
inſtitutionis conditione propter conſtitutionem luſtiniani. Aa S. dem credendum eſt. Lia interpretatio eſt formulæ Aquilianæ. Docet Scæ- uola idem quod ſuperiori capite, non eſſe nobis propo-
ſitam hane Aquilii formulam, vt eius verba per omnia ſequa- mur, quaſi ne fas ſit ab eius formulæ præſcripto recedere, ac
quaſi non liceat aliis verbis vti. Exempli gratia, meminit ne-
potum in ſua formula Gallus, ibi, Tuncſi quis mihi uepos. Qid ergo dicemus de pronepote? Si quis forte velit inſtituere
pronepotem, nonne licebit, ſecundum hanc cautionem Gal- li, pronepotem quoque inſtituere, qui eſt naſciturus poſt
mottem teſtatoris? Si verba potius amplectamur, quam ſen- tentiam Galli, non videtur pronepos inſtitui poſſe: ſed ſpe- ctandum eſt magis conſilium Galli Aquilii, vt docet Scæuo-
la, quam præſcriptum formulæ eius.& quod ab eo expreſ-
ſum eſt de nepote, producendum eſt ad pronepotem,& ali-
os omnes, qni poſt mortem teſtatoris naſcituri ſunt, in qui-
bus eſt eadem ratio& eadem vrilitas. Dubium non eſt quin
cadem ſit vtilitas in pronepote, quæ eſt in nepote, quia ru-
pturus eſt teſtamentum ſi naſcatur ſuus: ſcilicet ſi quo tem- porę naſcitur, excluſi ſint filius& nepos, qui eum antece- dunt, Tria autem exempla hic extant huius inſtitutionis pro- nepotis. Primum exemplum eſt, cum filius mortuus eſt& nepos adhuc viuir. Tune enim verbis paululum immutatis, vt rei de qua agitur conueniat, commodiſſime inſtitui poteſt pronepos, hoc modo, Si nepos meus viuo me morietur, lunc ſi pronepos,&oc. Alter caſus eſt, cum filius viuus eſt,& nepos
mortuus, Sifilius meus, viuo me, morittur, tuno ſi quis mihi pro- nepot, Sc. Tertius caſus eſt, cum vterque viuit tam filius quam
nepos,& tunc poteſt ita inſtiturio pronepotis concipi, Si filius Gnæꝛpos me vino, morietur, tunc ſi quis mihi pronepos naſcetur,
bares eſto. Hic videtis verbis nonnihil immutatis ex formula
Aquiliana, facile eam poſſe ad omnes caſus aptari, in quibus eadem ratio& eadem vtilitas eſt. Illa quidem verba, ſaem, edendum eſt Galam,,&c. obſcura Pnrüs præſertim, qui non intellexerunt ea quæ à nobis dicta ſunt de lege Vellea,
de fucceſſione ſcilicet, quæ fit altero capite legis Velleæ. Le-
ge Vellea cautum eſt vt nepos, mortuo filio, vel eo deſinen-
teſtamentum rumpatur, ſi nepos præteritus reperiatur. Hac
tus ſit. hoc continetur ſecundo capite legis Velleæ. In ver- ſic. Quod imiliter admittendum eſt, ita ſane ſi prius neos,&c.
Ait Scæuola, hoc caput ita demum verum eſſe, ſi prius ne-
pos, deinde filius decedat. Nam ſi filius prius deceſſerit, de- inde nepos, qui inſtitutus non eſt ſuccedat, hac ſucceſſione nepotis in locum filii, rumpetur teſtamentum. In hoc exem- plo, Filius meus hæres eſto. Si ſilius& nepos viuo me, mariantur,
tunG ſi quis mibi ex eo pronepos naſcatur, hæres eſto. Ponamus
filium deceſſiſſe viuo teſtatore, deinde deceſſiſſe nepotem, quæricur an pronepotis inſtitutio valeat? Non valet. quia nepos ſuccedet ante mortem ſuam in locum filii,& hac ſuc- ceſſione rupturus eſt teſtamentum, quia præteritus eſt ne- pos. Rupto teſtamento non poteſt eſſe vtilis inſtirutio pro- nepotis. Nam rupto teſtamento, omnia intercidunt quæ- cunque in eo conſtituta ſunt. Hic quidem pronepos nemi- nein reperit, qui ipſum antecedat,& ſuus naſci videtur: ſed ruptum eſt teſtamentum,& rupto teſtamento nulla eſt in- ſtitutio quæcunque eo teſtamento continetur. Hocautem non accidit, ſi ponamus deceſſiſſe nepotem ante filium, de- inde filium,& poſt mortem vtriuſque natum eſle pronepo-
tem:tunc enim inſtitutio huius pron epotis valet,& vrilis eſt- ctenim recte inſtirutus eſſe intelligitur, cum non ſueceſſerit nepos in locum filii: quia ante filium deceſſerat,& mortuo
vttoque natus eſt is pronepos, qui ſi præteritus eſſet rumpe-
ret teſtamentum. Et hinc notandum eſt id de quo nonnul- li dubitant,& quod iam paucis attigimus, his verbis condi- tionalibus formulæ Aquilianæ, Si filius meus, vinomemorie- tur, non videri inſtitutum eſſe filium. Dixi nullam his ver-
bis videri contineri inſtitutionem. Conſilium enim Galli tantum fuit formulam præſcribere, quæ ad nepotum naſci-
turorum inſticutionem pertineret. Non enim credebat cui- quam dubium eſſe, quin hæredis inſtitutio præcedere debe- at. Ideo de inſtitutione filii nihil dixit, quæ tamen necefla- ria eſt. Nam ſi his verbis conditionalibus intelligeremus in-
ſtitutionem hæredis contineri, hac ſucceſſione, de qua loqui- mur, nunquam rumperetur teſtamentum, etiam ſi ponere- mus deceſſiſſe filium, deinde nepotem. hic dicitur ſucceſſio- ne rumpi teſtamentum, ſi filius deceſſerit, deinde nepos,
quia nepos reperit ſe præteritum, ideo rumpit teſtamentum.
Si rumpit teſtamentum, apertum eſt, inſtitutionem nullam eſſe. Hic occurrit antinomia ex eo, quod diximus hac ſucceſ- ſione rumpi teſtamentum,& reddi inutilem inſtitutionem pronepotis. Difficultas naſcitur ex! poſthumus, 12. ff. de in- iuſto, rupto. Sed intelligendum eſt hanc ſubtilitatem ‚cu- ius hic mentio eſt, temperatam eſſe variis modis iure præ-
torio. Loquitur enim ibi Iureconſultus de bonorum poſſeſ-
ſione:ſed quomodo id intelligendum ſit, dicemus commo- dius ſub titulo de iniuſto, rupto,& irrito facto teſtam. Alii
coniecerunt omnia in hunc locum. ſed hæc ſuo loco explica- buntur ànobis. b b
Ad§. Et quia ſi tantumin mortem,&c.
MlIEuiiac eſt Moricalsckio vbi legitur,& quid ſi tan- W 1
tum in mortis filti caſum conciperet. Legendum eſt interrogatiue. Interpretatio eſt verborum formulæ Aqui- lianæ, ſuperiori non diſſimilis. Docet Scæuola quod expreſ-
ſum eſta Gallo de morte in formula ſua, id tranſmittendum
eſſe ad alios caſus, qui ea formula expreſſi non ſunt, in quibus eadem eſt ratio& eadem vtilitas. Non ehim credendum eſt
Gallum, qui mentionem fecit mortis in formula ſua, ideo id
feciſſe, quod nihil ex ea formula immutare liceret. Propoſu-
it enim nobis exemplum, quod poſſimus ad omnes caſus ad-
aptare, in quibus periculum ſit, ne præteritione alicuius rum- patur teſtamenrum. Et hoc exemplum eſt interpretationis, in qua conſiſtit ars boni& æqui, quam nos hic profitemur. Scire enim leges non eſt verba earum tenere, ſed vim& po- teſtatem. Nihil facilius eſt quam leges omnes quæcunque
ſcriptæ ſunt, quacunque in prouincia, quocunque in regno,
ediſcere& complecti memoria,& verborum ſignificatio- nem ſcire: ſed non eſt hoc lureconſultum eſſe,& artem boni & æquitenere. Ars iuris in æquo& bono coufiſtit:quod ſcri- ptum eſt ſic interpretandum eſt, vt id porrigarur ad ſimilia, un d 2.
igitur ſucceſſione ecepita teſtamentum, ſi nepos præreri-
—
8

——
— —
————
—= —
—
— 4 1 4 3—— 4 8 1 4 5* 3 894 1“ 8 ö 8 8 2* 4 6 3—— 8 5— 32 3 3* 1 3„— 3 8 2—. 8———“ 6 — 1— 88 6 Seee 3—— 4— 3 8 4 8 n 4 6 8. Seeh 3 9 4—.— 3 3 8——.——.— 2.———— 8— 4 1 b* 8„ 6 5 Seneee a 8—— 3 1— v 4 1 „ v„ Se K— 3 4— 3 b 4 8 3—— 3 2““—*———— 1—ͤſͤ — 1———————*—* 8 3 4———— ö 4““ 1—— 4——— 3 5 v²“—“.— 3 ſ“ 2 8 1 8 8 8 1 8————— 8—— 4 ſ 8 5——— 35— 1 1— 5——.—*——— 8 1— 3 3—.“““ ͤ—— 3 5 n . 4——— 8—— 3 3—“—— 44—. “ 3—,— Cſ“* ö“ 4 5“..— 2— — 1“““ 4—“=—— ö“““—*———— 2 5 5 2.—. ſſſ———— 1—————————————*— 4 *.——————— 4———. 2— ſ———— 2— 3 3 4— 4 *— 8———— 8—.—— 24—.— 2* 3 8 4 4 —.———————————.—.—— 2—— 4 4 5 2— 3———————————.—————.—— ————— 3— 5— 4— 2 —.—————** S„ 22**.——— 2 4 3————.— 2——„———„ 2————. 2— 6——.— 4„.—.————— 8 ——————————— 5—-—Z—Zö—ͤͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤ111.—— 5———— —yõ—————————————————————————.——— 1— 3 4 — 5* 2 ſſſſſ 4— 22———.—.—————————.—————— 2 ——— 8—————————————————.—— 8. —*—*———— 1e hhee———————— 8— 5———— . 4————*————————————-——————— 4—x 3—— ——————————— 3—————ÿä————————— 4—— .———————————————*———————— 2——————— ———— ————.———— — 4—. 3—— ———————— 9 4*— 8 ——*——*——— —— 2——————————— —————— 3————.—— —————— 2———— 1 5 5———— 5——————————————— ———————————————————— 3
353 in quibus eadem ratio., eadem vtilitas,& eadem æquitas. Ratio interpretandi maxiine vtilis eſt. Videmus ſiquidem lu reconſultos maxime occupatos eſſe in interpretatione le- gum, edictorum,& formularum: quod imitari debet, qui ve- ram iuris ſcientiam nanciſci deſiderat. Hæc igitur exempla in- terpretationis continentur arte boni& æqui. Plerique co- nantur in certas regulas redigere, quod ad artem ponidee. qui pettinet: ſed ego vos ſæpe admonui hæc in vniuerſum 3 finiri non poſſe.ſed ponenda ſunt nobis ante oculos exempla Iureconſultorum. Luu ſtantumò. Senſus horum rerbo. rum eſt, poſſe in ſtitui poſthumum nepotem naſciturum po mortem teſtatoris, non tantum ſu morietur, verumetiam ſub aliis condi nilibus etſi ea conditio expreſſa ſit verbis formulæ 4 quilianæ. Poſ- ſumus ita concipere inſtitutionem: Si filius meus, viuo me, de- portabitur in inſulam Si filius, me viuo, emmancipatus fuerit: Si filius meus, viuo me, ſuus eſſe deſierit, vel alio aliquo ſimili modo, vt breuiter omnia paucis complectamur. Ad hunc e- nim vſum conſcripta eſt hæc cautio Galli. His igitur verbis, Sr filius meus deportabitur in inſulam, tunc ſi quis nepos mi- hi&c. vtilis eſt inſtitutio.confertur enim in eum caſu m, quo nepeſuus naſcituus eſt. Non minus autem eſt naſcitutus nepos hoc caſu, ſi filus deportabitur in inſulam, quam ſi mo⸗ rietur. ſubducitur enim de medio flius. Scæuola ſic interpre- tatur, quaſi legem aliquam, hanc formulam Aquilianam. Lex
enim non eſt, ſed recepta fuit communi conſenſu pro qua-
dam lege. Nulla vero lex tam circumſpecte poteſt ſcribi,vt omnia quæcunque ad eam pertinent, poſſint comprehendi. Non poſflunt hæc omnia in mentem Legislaroris venire:& ſ veniſſent infinita ſunt: ac multa ſunt relinquenda iuducanti- um arbitrio, in quo maxime verſatur ars boni& æqui. Quod
ergo ſcriptum eſtà Gallo Aquilio,& expreſſum formula de morte filii, id nos in interpretanda ea formula, quaſi lege qua-
dam, producemus ad alios caſus ſimiles. Similes ſunt caſus in
hacre plures. Magna tamen eſt quæſtio, an mors ciuilis com-
paranda ſit narurali, quod ab aliis hic ſolet tractari. Eſt cadem certe ratio in hoc caſu, Nam que madmodum deſinit ſuus hæres eſſe filius per mortem: ita per deportalionem, per a⸗ quæ& ignis interdictionem,& per emancipationem, deſinit eſſe ſuus.& quia deſinit ſuus eſſe, nepos naſciturus rumpet teſtamentum ſi præteritus ſit. Scæuola admonet id colligi ex ſententia legis Velleæ, non ex verbis. Hic videtis non ſine
cauſa nos ante de lege Vellea diſputaſſe,& oſtendiſſe quid
contineretur vtroque capite legis Velleæ. Lex Vellea vult in primo capite inſtitui poſſe naſciturum nepotem viuo teſta-
tore, ſi filius ſuus eſſe deſierit. Inter formuſam Galli& legem
Velleam hoc intererat, quod formula Galli pertinebat ad ne- potem naſciturum poſt mortem teſtatoris: lex Vellea per-
tinebat ad naſciturum vino adhuc teſtatore. Non credebant
utem veteres valde neceſſarium eſſe prouidere& conſulere inſtituere volentibus naſcituros in vita teſtatoris: ſed poſt mortem tantum. Nam dicebant, poſtquam nati fuerint poſ- ſe eos inſtituere, ſi viſum fuerit. Sed prouidendum fuit iis qui naſcituri ſunt poſt mortem. Abſurdum enim eſſet eos non poſſe inſtituere, qui tamen natiuitate rumperent teſtamen- tum. Sed lex Vellea permiſit inſtituere poſthumos nepotes naſcituros viuo teſtatore. Et ſunt verba legis Velleæ plenio- ra& vberiora verbis formulæ Aquilianæ. Lex Vellea ait, S quis ſuus hares eſſe deſierit. quibus verbis permittit generaliter inſtituere poſthumum naſciturum, viuo teſtatore. Genera- liter ſub conditione, Se filius ſaus hæres eſſe deſierit. In formula Galli Aquilii verba non tam late patent. Formula Galli A- quilii non eſt lex, ſed exemplum tantum nobis propoſitum ad imitandum. ideo non eſt generale. Sed lex Vellea genera- liter loquitur, Si quis ſuus hæres eſſe deſierit, vt liceat eum, qui in eius locum ſucceſſurus eſt& naiciturus, etiam viuo teſtato- re, inſtitui. Hoc colligitur non ex verbis, inquit Scæuola, Imo videtur ex verbis colligi, ſed lex Vellea pertinebat ad ne- potem naſciturum viuo teſtatore. Hic quærimus de inſtitu- endo eo qui naſcicurus eſt poſt mortem teſtatoris. Secun- dum cautionem Galli ita inſtituebatur nepos, S' filius meus, vꝛuo me, morietur, tunc ſi quis nepos poſt mortem moam,&c. Dua ſunt conditiones, vna refertur ad mortem filii: alia ad
mortem teſtatoris, ad tempus quod ſequitur mortem teſta-
toris. Sccundum legem Velleam ita inſtituebatur, S: filius, vi-
PFranc. Duareni Commeni.
b hac conditione, Si filius tionibus ſimilibus, tam-
uo me morietur, ſiue deport abitur, ſiu eſuus F deß rit:tune Fous mihi ex eo nepos, viuo me, ꝗc. non dicit post mor tem meam. Vi- detis quid interſit inter inſtitutionem nepotis, quæ fit ſecun. dum formulam Galli Aquilii,& eam quæ fit ſecundum le em Velleam. In noſtra autem ſpecie proponitur caſus, quinec pertinet ad verba formulæ Aquilianæ, nec ad verba legis Velleæ. Si filnus meus, viuo me, deportab tur, tunc ſi quis nepos off mortem meam naſcetur, hæres&ſto. Hæc enim inſtitutio non poteſt dici facta ſecundum formulam Aquilianam. quia for- mula Aquiliana loquitur de morte, non de deportatione. Nõ conuenit etiam verbis legis Velleæ. quia lex Vellea non per. tinet ad inſtitutionem eorum, qui ſunt naſcituri poſt mortã teſtatoris: ſed viuo eo. Hic autem inſtitutio fit poſt mortem eius. Quid igitur dicemus in hac ſpecie? Scæuola ait inſtitutio. nem in hac ſpecie videri factam ſecundum cautionem Galli ſed in cautione Galli in qua fit mentio mortis, ſupplendosali- os caſus, ex ſententia legis Velleæ. quia apparet ita Velleum ſenſiſſe. Nam cum ea lex lata ſit poſt formulam conceptama Gallo Aquilio, credibile eſt eum fenſiſſe, etiam in inſtitutio- ne poſthumorum naſciturorum poſt mortem teſtatoris, de quibus conſcripta eſt formula; hos caſus pertinere. Accur- ſiani aliter hæc verba interpretantur. Sicenim aiunt, 5ite- ſtator mentionem mortis fecerit in inſtitutione nepotis na. ſcituri, ille caſus expre ſſus àteſtatore, porrigitur ad alios caſus ſimiles, nempe deportationem, emancipationem,& ſimil. Et hincrolligunt hanc theſin, Prouiſionem factam ateſtatote, ad alium caſum ſimile m porrigi. Qui hoc colligunt ex verbis Scæuolæ, oſtendur t ſe hoc omnino non intelligere. Inle- ge hoc verum eſt: ſed interpretatio legis multum diffettab
interpretarione teſtamenti. Dico quod ſiteſtator expreſe-
rit vnum caſum, niſi appareat euidenter eum de alio caſuſen. ſiſſe, non produce mus ad alium caſum. veluti ſi dixerit,&i f lius, me viuo, morietur, nepos qui mihi ex eo naſcetur heru tite nam& ſi emancipatus fuerit, vel in inſulam deportatus: ta- men nepos non erit hæres. Nam ſequenda eſt voluntaste- ſtatoris, cum manifeſta eſt. Ex hoc paruo errore, multima- gni nati ſunt. Hinc collegerunt em ancipatione tolliipſtitu- tionem, quo nihil abſurdius dici poteſt. Aiunt, quemadmo- dum re cte dicitur inſtitutus eſſe nepos naſciturus, ſj mortuus filius fuerit:ita etiam ſi emancipatus fuerit. Sed præpoſtervs eſtordo. Dicunt, cum teſtator mentionem mortisfacit,& inſtituit nepotem in caſum mortis filii,& ſi non expreſferit deportationem fili, eſſe locum inſtitutioni, quod eſt abſur. dum. De hoc eſt diſputatio Alciati Parad. lib. 3. cap. 9. Cum nepos eſt ſubſtitutus ſub conditione, S: filius emancipaiusfut- rit: verum eſt emancipationem facere locum ſabſtitutioni- & hoc ſenſit Scæuola. Ponamus teſtatorem ſub hac condi- tione inſtituiſſe nepotem, Ss filius emancipatus fuerit. vetum eſt emancipate filio locum eſſe ſubſtitutioni:quia hoc expter ſum eſt àteſtatore: ſed ſi filius inſtitutus ſit& nepos ſubſtitu- tus, ſi filius morietur, abſurdum eſt dicere, ſi emancipatus ſi filius, ſubſtitutioni locum eſſe.
Aa§. Suid ſiir, qui Flium apud hoftes.
— eſt variis exemplis formulam à Gallo 4-
quilio eonſcriptam, de poſthumorum nepotum inſtitu- tione ad alios caſus poſſe accommodari, quam qui expre ſint ipſa formula. Diximus propoſitam eſſe hanc formulam velut exemplum. non enim eſt lex. Leges, iura conſtituun- tur generaliter: exempla vero proponuntur de ſingulis te- bus: ſed qui nobis proponit aliquid leco exempli, hoc ſentit
in aliis omnibus ſimilibus rebus idem ſequendum eſſe. Hic
proponitur hypotheſis, in qua dubitari poteſt, an poſthumus recte inſtitui poſſit ſecundum cautionem Galli Aquiliiſicuti in ſuperiori ſpecie dubitatum fuit in§.& quid fi tantum. an poſthumus nepos recte inſtituatur, non tantum ſub condi-
tione, Si filius morietur: ſed etiam ſub conditione, Si filiuse-
mancipatus fuerit, vel ſi filio aqua& igni interdictum fuerit, vel ſi deportatus fuerit. Similiter hic quæritur in hac ſpecie, an nepos poſthumus recte inſtitui poſſit, cum filius decedet apud hoſtes mortuo teſtatore. Si ponamus ſilium teſtato- ris deceſſiſſe apud hoſtes, mortuo iam teſtatore, in hoc calu nepos poſtea natus rumpit teſtamentum,& tamen huic in- commodo proſpectum non eſt per Gallum Aquilium. Non poteſt fieri quin rumpatur teſtamentum hac ratione, ide
in Eumpa m ꝛgnalion
„ 7 e 4 24 5

otte non de nanan, a
——
„
— E —
ꝓ
—
—
—
— ——
—
— Z— — —
dold
5 — ˖» — —— —— — — —— —. S S — — ——O—üü4
— — — — — — —
—
——
Dc qpodlitclaum at euidemter eun de ldai lum caſum. velurtilcun, uqui mnbi ext0 aſan h t, velin inlulam depenm. Nom ſequencaelche Erbocpatuoenctaau erunt ewancpatiode ln dicipoteſt. Aium, gas eſſe depos palcituns in ncipatus fverit. Sedymmi tator mentionem mauii morrishlü,&ſnoncr um inſtitutioni, qwotciä Alcäati Darad.ib.z cpy aditione, Sfiiu mauha aem facete locum lidte amus teſtatotem lid Rr fbu mancyemfunie
lie ſubſtitutioniqui decn
u in ſtitutus gia veyoble mmeſt dicete, lemulcha
c.
a Tlun nui han
In Tit. De lib.& poſt hu. hared inftituendis. 357
agnatione poſtbumi nehoris, etſi fuerit inſtitutus nepos ſe- cundum cautionem Galli Aquilii. Nam fi fuerit ita inſtitu- tus, Si filius meus, viuo me, morietur, vt expreſſum eſt for- mula Galli Aquilii, non videtur recte inſtitutus eſſe, ad hoc incommodum vitandum. Nam proponitur filius deceſſiſſe apud hoſtes mortuo iam teſtatore„& inſtitutus reperitur nepos ſub hac conditione, Si filius, viuo me, morietur. Quid jgitur dicemus? Scæuola noſter oſtendit, ſecundum cautio- nem Galli Aquilii, poſſe etiam nepotem poſthumum inſti⸗- tui in hunc caſum, ne hoc caſu eueniente rumpatur teſta- mentum. Poterit, exempli gratia, ita poſthumum nepotem inſtituere teſtator, Si filius meus apud hoſtes deceſſerit, tunc ſi quis mihi ex eo nepos,&c. Etſi vnum caſum expreſſerit Gallus in formula ſua, caſum ſcilicet mortis, tamen vt ſupra admo- nuimus in§.& quid ſi tantum. idem dicendum eſt& in o- mnibus aliis caſibus, quibus ſuus hæres naſcitur poſthumus poſt mortem teſtatoris,& teſtamentum rumpit ſi inſtitutus non fuerit. Igitur in hoc. quid ſi, qui filium apud hoſtes,&c. Scæuola proponit quæſtionem, quare non induxit Gallus Aquilius vt nepos non rumperetè ſic eſt intelligendum, vt nepos natus poſt mortem teſtatoris non rumperet teſta- mentum, vt inſtitui poſſet collata inſtitutione in hunc caſum, gi filus,&c. ne teſtamentum rumperet. In formula Galli A- quilii confertur inſtirutio poſthumi in eum caſum, quo filius morietur viuo teſtatore. Cur non induxit etiam vt nepos in- ſtituatur, ne rumpat teſtamentum hoc caſu, collata inſtitu- tione in hunc caſum, Si filius decedet apud hoſtes poſt mortem meam, nepos ex eo naſciturus hæres eſtoẽ Quare non hoc indu- xit, ſicut induxit, ne nepos rumperet teſtamentum, ſi filius viuo teſtatore mortuus fuerit, tunc deinde nepos non rum- peret? Videtur Gallus hos omnes caſus debuiſſe exprimere, & non tantum dicere in formula ſua, Si filius meus morietur, viuo me, ſed& dicere debuit, Si fiius meus morietur poſt mor- tem meam captus ab hoſtibus. nam reperietur nepos iuus cum naſcetur,& rumper teſtamentum. vnde videtur in hoc et- iam caſu prouidere debuiſſe Aquilius, ne rumperetur teſta- mentum. Nam filius, qui deceſſit apud hoſtes, fingitur de- ceſſiſſe antequam captus eſſet ab hoſtibus. Cur non indu- xit vt nepos non rumperet teſtamentum, collata conditione
in hunc caſum, Sifilius deceſſerit antequam ab hoſtibus redirets
His verbis oſtenditur eandem eſſe dubitationem de prone- pote, ſicut de nepote: cum proponitur filius eſſe apud ho-
ſtes: ita etiam dubitatur de pronepote, ſi proponatur filius
& nepos apud hoſtes eſſe. Et has quæſtiones Scæuola hic ſo- let coniungere. In d.§.& quid ſi tantum. diximus quod di- citur de nepote in formula Galli, idem credendum& eum ſenſiſſe de pronepote. Vnde non tantum quæritur, ſi filius apud hoſtes ſit, quomodo inſtituendus ſit nepos, ne rumpa-
tur teſtamentum, ſi forte filius deceſſerit poſt mortem aui⸗
Sed etiam quæritur, ſi filius& nepos capti ſint ab hoſtibus,
quomodo inſtituendus ſit nepos, qui natus eſt poſt mortem
aui: cur hoc non induxit Gallus in pronepote? In nepote ita debuit concipere formulam, Si filius meus apud hoſtes deceſſerit paſt mortem meam, nepos,&c, In pronepote, vt proponan- rur& filius& nepos apud hoſtes eſſe,& poſtquam deceſle- runt, mortuo iam teſtatore, natum eſſe pronepotem: cur hocnon induxit Gallus? cur non ita concepit formulam ſu- am? Nam non tantum ſi filius mortuus fuerir, viuo teſtato- re: ſed& ſi mortuo teſtatore deceſſerit apud hoſtes: proprer legis Corneliæ fictionem rumpet teſtamentum nepos: qua- re non induxit, vt nepos non rumperer, vel etiam adhuc illis viuis, vel etiam filio vel nepote adhuc viuis, is qui naſcetur poſt morrem aui, ſcilicet pronepos: Qui, eſt lectio Noricæ editionis. in Florent. legitur, aui, non qui. lectio Norica mi- hi planior videtur& expeditior: tamen Florentina poteſt de- fendi. Satis acute& probabiliter defendit eam Taurellus: ſed ita vt ſatis oſtendat, quam verum illud Euripidis, Simplex eſt veritatis oratio. nihil enim opus eſt ambagibus ſi quis No- ricam lectionem ſequatur vel vtranque dictionem coniun- Sat. Et videtur probabile eſſe, coniungi vtranque dictio- eu debere, vt& legatur aui, vt in Flor. Pandect.& qui, vt. in Norico Codice.& credibile eſt hanc eſſe veram lectio- dem. Nam etſi, aui, non legatur:tamen ſubaudiri debet, ita ſcilicet poſt mortem aui, qui,&c. Quare non induxit Gal- lus Aquilius, vt vel nepos hoc caſu, mortuo filio apud hoſtes,
non rumperet teſtamentum, vel adhuc viuis filio& nepote,
non rumperet pronepos: quare in eum caſum noni inſtituit. Nam ſi inſtituiſſet eos, non rumperent teſtamentum. O- ſtendit ſe non ſine cauſa hanc quæſtionem& dubitationem propoſuiſſe, quia hic caſus ad legem Velleam non pertinet. Lex Vellea pertinet ad eos, qui naſcentur viuo teſtatore, per- tinet inquam ad inſtitutionem nepotum, qui naſcentur vi- uo teſtatore. in hac autem ſpecie ponimus nepotem eſſe na- tum poſt mortem aui. Hic ergo caſus ad legem Velleam non pertinet. non ſine cauſa igitur propoſita eſt hæc quæſtio.
Ad verſ. Melius ergoeit vt in eiuſmodi Atilitate,&c.
D Eſpondet hoc loco Scæuola ad propoſitam quæſtio- JXnem. Et ait, melius eſt hanc admitti interpretationem, vt recte inſtitui poſſit nepos in omnem caſum, quo nepos naſciturus eſt ſuus& rupturus teſtamentum, quaſi fuerit hoc conſilium Galli, qui formulam propoſuit. Oſtendit Scæuo- la quid ipſum mouerit præcipue vt ita reſponderet. Mouit eum vtilitas rei, deinde etiam lex Vellea. Vtilitas legis ali- cuius facit vt eam interpretatione adiuuemus,& extenda- mus, ſi quid non ſatis ſcriptum ſit: ſi quid non ſatis defini- tum ſit lege. Sic Iluriſconful. in leg. hoc modo legato dato. 62. ff. de condit.& demonſtrat. ait legem, quæ pertinet ad ſobolem procrandam, quæ maxime vtilis eſt Reipubl. ad-
iuuandam eſſe interpretatione. Et hoc eſt quod dicitur in
leg. non poſſunt. 12.& ſeq. ff. de legibus, cum quid lege ex- preſſum eſt, bonam occaſionem eſſe,&c. quæ tendunt ad eandem vtilitatem vel interpretatione, vel certe iuriſdictio= ne ſupplere. Vtilitas ea eſt, quæ dicitur boni& æqui apud Horatium. Publice autem vtile eſt conſeruari teſtamenta & vltimas voluntates defunctorum. leg. vel negare. ff. quem-
admod. teſtam. aper. Hæc vtilitas ſuaſit vt hæc cautio ad te-
ſtamentorum conſeruationem pertinens adiuuaretur inrer- pretatione. Mouit etiam lex Vellea, quæ multos modos rumpenditeſtamentiabſtulit. Ergo ad exemplum legis Vel- leæ nos debemus producere ad conſequentiam per interpre- tationem hanc formulam à Gallo propoſitam, quamuis v- nus tantum caſus ſcilicet mortis filii in ea formula expreſſus fuerit. Interpretatio dicitur peculiari vocabulo, quam vo- camus extenſionem. in leg. patroni. ff. de verbor. ſignificat.
vbi dicitur patroni appellatione patronam contineri, ſcili-
cet pet interpretationem. id eſt, quod ſcriprum eſt de pa- trono, porrigitur ad patronam, propter ſimilitudinem ra- tionis& æquitatis. Id fit enim per interprerationem, non ex propria vi verborum. Sic accipitur hoc loco interpre- tatio. Poſſunt igitur hi omnes caſus exprimi à teſtatote, Si morietur filius, Si deportabitur, Si emancipabitur. In o- mnem caſum poteſt conferri inſtitutio nepotis, qui ſuus na- ſciturus eſt. vt hic verſic. Quicquid mihi liberorum natum erit. Hoc verbum mihi, habet emphaſim, id eſt, quiſquis mihi natus erit ſuus. Is mihi naſcitur, qui naſcitur in pote- ſtate mea,& in primo gradu, qui dicitur ſuus hæres. Quam- obrem ita generaliter concipi poteſt inſtirutio, Si quis na⸗ tus fuerit ſuus, ita vt poſſit rumpere teſtamentum, ſi præter- itus ſit. Hic locus obſeruandus eſt& diligenter notandus ad conuincendum errorem vulgarem eorum, qui putant caſum vnum expreſſum Aàteſtatore, ad alium caſum non ex- Preſſum produci interpretatione. Aiunt, ſi teſtator ita inſti- tuerit nepotem poſthumum, Si filius, me viuo, morietur, quamuis nullam fecerit mentionem aut deportationis, aut captiuitatis: verba tamen teſtatoris ad eos caſus produci,& hanc admittunt extenſionem non tantum in interpreta- tione legis: ſed exiam in interpretatione vltimæ volunta- tis. Sed niſi cuidenter appareat teſtatoris voluntas, non admittitur hæc extenſio, quæ in legum interpretationè recepta eſt. Hic error conuincitur verbis Scæuolæ in hoc loco. Nam ſi verum eſſet, quod illi adferunt, fruſtra di- ceretur inſtiturionem valere etiam in eum caſum qui à Gallo expreſſus non fuit. Cur tam curioſe quæteremus an valeret inſtitutio collata in alium caſum, quam qui ex- preſſus eſt à Gallo in formula ſua, ſi ille caſus ad omnes alios produceretur interpretatione? Producit Scæuola verba le=: gis, id eſt formulæ, quæ recepta eſt pro lege,& quam veluti
——————— 9—

358 Franc. Duareni(omment.
legem Scæuola interpretatur Interpretatio eſt legis, non au- tem verborum teſtamenti, ſi quis velit legem A quiliam vo- care. Hic d fficultatem mouent nonnulli de conditione, Sub conditione non poteſt, ſuus hæres inſtitui. leg. 4. ſuus quo- que. de hered. inſtit. Quomodo ergo valet inſtiturio ſub con- ditione facta? Hic docer Scæuola poſthumum ſub conditio- ne inſtituendum eſſe. Hic ſub conditione inſtituitur.& ſub ca conditione, quæ non eſt in eius poteſtate, filius non po- teſt hæres inſtitui, veluti ſub conditione fortuita, vel mixta. Non mihi videntur qui hanc difficultatem mouent, ſatis ex- pendiſſe quod dicitur in d.l. ſuus quoque. de hæted. inſtit. Su- um hæredem vocant aliquando lureconſulti, qui ſuus naſci- turus eſt. l. vlt. de collat. bono. Nepos iam natus non recte& proprie dicitur ſaus, quia non eſt in primo Pralu Set WWäris 47 hæred. qualit.& differ. ſed tamen luus vocatur, quia poteſt lu- us eſle ſublata filii perſona. Sic etiam poſthumus naſciturus, qui poteſt eſſe ſuus. Sed quomodo id accipiendum ſit nos di- cemus ſub tit.de cond. inſtit. vbi eti ꝛim iaterpretabimur dict.
leg. ſuus. cuius interpretatio omiſſa eſt à nobis interpretando
titul. de hæredi. inſtituendis. quia videbatur pertinere ad rit. de conditionib.inſtit.
Ad S. Si eius, qui filium habebat. Hbess proponitur ad ea, que ſuperius dicta ſunt ma-
xime pertinens, vt magis acmagis explicetur conſilium
& ſententia Galli Aquilii. Qnidam filium habebat: nurus, v- xor filii, capta eſt ab hoſtibus. Pater teſtamentum fecit, inſti- tuit nepotem nalciturum, hoc forte modo.non enim hic ex- rimitur à Scæuola modus inſtitutionis: ſed credibile eſt ita inſtitutum fuiſſe, Quicquid liberorum mihi natum erit. Nam poteſt ita inſtitui generalitet, vt diximus. Ita factum eſt te- ſtamentum, natus eſt nepos apud hoſtes, viuo teſtatore: poſt mortem teſtatoris rediit ab hoſtibus. quæritur an hic caſus ad Galli cautionem, an ad legem Velleam pertineat? Notan- dum eſt enim quod dicitur, nurum peperiſſe apud hoſtes, vi- uo teſtatore: ſed rediit poſtliminio nepos ille poſt mortem aui. Scæuola omittic hanc quæſtionem, vt rem ſubtilem ma- gis, quam vtilem: quia conſtabat teſtamentum non rumpi ſi iaſtitutus fuerit. receptum enim erat hoc genus inſtitutio- nis tempore Scæuolæ, vt apparet. Mihilrefert vt /um ex iure antiquo,&;. His verbis oſtendit inutilem eſſe diſputationem: curioſi hominis eſſe his quæſtionibus immorari, quæ inuti- les ſunt. Quxæſtiones pleræque ſubtilitatem habent,& mul-
ta acute excogitata, quæ tamen nullam vtilitatem adferunt. Et eius eſt, qui ſe profitetur interpretem iuris, has quæſtio-
nes magis ſubtiles, quam vtiles omittere. Verum eſt quod quidam ſcripſit de Philoſophia, Philoſophiæ non eſt quiduis eſculentum. Sic eriam mihi videtur dicendum eſle de luriſ- pru dentia, Iariſprudentiæ non eſſe quiduis eſculentum. Sed quæ fuit cauſa dubitandi an hic caſus pertineret ad Galli for- malam, an ad legem Velleam? Nam probabiliter dici poteſt ad vtranque pertinere hunc caſum. Poteſt pertinere ad le- gem Velleam, ſi veritatem ſpectemus, nam lex Vellea perti- net ad eos, qui naſcuntur viuo teſtatore. Alia ratione vide- tur pertinere ad Galli cautionem. quamuis enim re vera na- ſcatur nepos viuo teſtatore: non tamen ſuus naſcitur. nam ſuus dici non poteſt qui eſt apud hoſtes, nec eſt in poteſtate. Ideoque forte dici poteſt magis ad cautionem Galli pertine- re: quia ſi ſcopum conſideremus ad quem ſpectauit Gallus, voluit inſtitui eum, qui naſciturus eſt ſuus poſt mortem te- ſtatoris. Sed poteſt fingi non captum eſſe ab hoſtibus eum, qui reuerſus eſt ab hoſtibus: ſicque à principio natiuitatis in poteſtate aui fuiſſe. l. retro. 16. ff. de capt.& poſtlim.
Ad S. E erſitan addubite: quis
le quæſtio tractatur ad eos caſus pertinens, qui ad Galli — formulam& cautionem accommodantur. Sic enim eſt
intelligendum quod dicitur in initio, Forſitan addubitet quuis in iſtis caſibus,&. id eſt, in caſibus ad Galii formulam accom- modatis, in quibus nepos& pronepos inſtituitur, ſi poſt mor- tem patris natus fuerit, ſecundum formulam. Et eſt hic quæſtio tractata, an pronepotis inſtitutio ideo non valeat, quod nepos non recte& ſecundum formulam inſtitutus di- catur. Sed eſt proponenda ſpecies, vt melius hoc explice-
tur. Quidam paterfamilias habet filium iam natum, nepo⸗
tes& pro nepotesnon habet: ſed ſe habere ſperat de fiio. iſque de nepote& pronepote cogitat: facit teſtamentum. Io
eo teſtamento primum iaſtituit filium ſuum. Deinde colla. ta inſtitutione in tempus mortis ſuæ inſtituit nepotem, ant pronepotem naſciturum, hoc modo, Si quis mihi nepor, aut pronepos naſcetur post motem meam, eum hitredem- inſtituo. Hæc inſtitutio fit ſecundum præceprum Aquilii. Poſt fa- ctum teſtamentum nepos naſcitur viuo patre ſuo, qui iplumn antecedit: nam poſuimus teſtatorem habuiſſe filium,&ne potem ex eo filio natum adhuc viuo patre, id eſt filio teſtato. ris. quod eſt notandum diligenter in hac ſpecie. Nam non
naſcitur ſuus nepos, cum patrem habeat, qui eum antece-
dit in iure ſui. Deinde pronepos naſcitur, moritur nepor deinde filius:poſtea naſcitur pronepos poſt mortem teſtato- ris. Hic pronepes petit hæreditatem ex teſtamento. Diei tur illa inſtitutio nullius eſſemomenti. Quæritur an illa in ſtiturio valeat? Obiicitur aduerſus inſtitutionem qnodne- pos non recte inſtitutus fuit. ideoque teſtamentum ruptun eſſe, tanquam nepote præterito. Nos poſuimus vttunque inſtitutum eſſe& nepotem& pronepotem collata condito- ne in tempus morris teſtatoris, hoc modo, Si quis mihi ninan vel pronepos poſt mortem meam natus fuerit. Sie fuit nepos& pronepos inſtitutus. At nepos natus fuit viuo teſtatore, Ergo non habendus pro inſtituto: ſed pro præterito potits. nam euenit ille caſus, quo noninſtitutus fuit. Ergo dicea- dum eſt vt in leg.commodiſſime. 10. ff. hoc tit. filium inſtitu- tum: eueniente altero caſu, qui omiſſus eſt àteſtatore, præ- teritum videri. At hic caſus expreſſus eſt mortis: euenn au- tem alter caſus. Nam viuo teſtatore natus eſt. Si enim rum- patur teſtamentum, quomodo inſtitutio valere poteſt pro- nepotis, qui recte inſtitutus fuit: ſed obeſt ei prætetitio nepo- tis, qui in vnum tantum caſum inſtitutus, præteritus eſle vi- detur,& ſi præteritus eſt, conſequens eſt nec inſtitutionem valere, rupto teſtamento. Scæuola noſter in hac ſpecis ait inſtitutionem pronepotis, qui narus eſt poſt mortem teſta- toris, valere: neque ei obeiſe nepotis inſtitutionem, quz non videtur recte facta eſſe. Et hanc affert rationem Scæuo- la. Hic enim ſuus hæres eſt,& uaſcitur poſt mortem. He pronepos, de quo hic quæritur, naſcitur ſuus hærres,& poſt mortem teſtatoris. Si naſcitur ſuus& poſt mortem teſtato. ris, valet inſtitutio, nec ei obeſſe dicendum eſt inſtitutionem Repodis,a non recte facta dicitur. Cur autem non obeſt inſtitutio nepotis? Quid reſpondendum eſt ad id, quodobi- citur, teſtamentum rumptum videri præteritione nepors quia inſtitutus fait in eum caſum, qui non euenit:& eocalũ eueniente, qui omiſſus eſt, præteritus videtur. Ex his veibi Scæuolæ facile reſponderi poteſt huic obiectioni. Nepos, de quo hic loquimur, non dicitur ſuus natus. quia proponitot natus viuo patre,& deceſſiſſe viuo patre. Ego dixi in hacl cie patremfamilias habuiſſe filium,& ex eo nepotem: vtrum- que deceffiſſe filium& nepotem: ſed nepotem deceſſidlean ts filium. Itaque nullo vnquam tempore poteſt dici nepos ſuus hæres faiſſe: cum enim natus eſt, pater eum antecedebat in iure ſui. Suus dici non poteſt, niſi qui in primo gradu eſt ſed quo tempore mortuus eſt, adhuc habebat patrem fuua- quia proponitur deceſſiſſe ante patrem. Qup igitur tem pore poteſt dici ſuus hæres eſſe? Nepos quidem non recte in⸗ ſtitutus& præteritus rumpit teſtamentum ſi agnaſcatut te- ſtatori, id eſt ſi ſui hæredis ius aliquando conſequutus fuerit: ſed nunquam hoc poteſt dici de nepote in hoc caſu. Eixo non poteſt dici ruptum eſſe teſtamentum. Nec obſtat inſti⸗ tutio nepotis, quæ dicitur male facta eſſe. Vnde non ſige cauſa, in propoſita hypotheſi diximus mortuum eſle nepo tem ante filium. Quia ſi contra proponeretur filium deceſſil ſe ante nepotem, ſucceſſione nepotis in locum filii rumßete- tur teſtamentum.vt ſupra hac eadem leg.õ. idem credendum. Nam tenet primum gradum, itaque rumpet reſtamentumti præteritus. Verum enim eſt eum eſſe præteritum, quiim v num caſum inſtitutus eſt, cum alter caſus euenit. Sed hoc nt- hil obſtat.Ideoque nihil refert quomodo inſtitutus ſit hic pe⸗ pos, in hoc caſu. quia etſi præteritus fuerit, hoc non poterit nocere inſtitutioni pronepotis. b
b 8⸗
Notulæ quædam ad eundem S. Forſitan. 5
In

änit taue. nerpteſlus eſt matirn ttnote natuzeſt Keit 94 in ſtieurio vlts pen tuneſed odeſt eiperniin um inſtiturus, ptereigi cooleqnens eſt necinlen
Scxuolanoſterinhule qui narus eſt poſtmnnas ceiſe nepotis inſtinwinn, Et hancaffettratotense K uaſcitur poſt wimn. ttur, naſcitur ſus bras trur ſaus& poſtmotert delſe dicendumeſtintur a dcitur. Cutautenhi ſpondendum eſtaiiifn rum videri ptæteriioder
1 7
calum, quinon eleniel
oræteritus viderut- kut
8
poteſt huic obiecton Ne
1
citur luus Datus. guügte le viuo patte. Egodn 5
. Oen üllum, Kexeo uepyie,
I terss em: ſed nepoteſ en ote eibe
In Tit. D lib.&F poſth. heredlinſtituendis. 359
Iucpos post teſtamentumò. Non aliter Scæuola calus per- Oreder ad formulam Galli exprimit. quos autem expri- mit, hi ſunt, cum nepos ac pronepos inſtituirur poſt mortem teſtatoris. hæc breuiter& conciſe ſcripta ſunt. ideoque ob- ſcura videntutr. Hic nepos ſub conditione inſtitutus fuit, ſi naſceretur poſt mortem teſtatoris. natus eſt autem viuo ad- huc patre ſuo. Deinde ex eo concipiatur, id eſt, pronepos ex nepote concipiatur. Diligenter hæc verba notanda ſunt. Hic ergo pronepos naſcitur, mortuo patre,& deinde auo. Pa- trem pronepotis intelligimus nepotem. Nepotem in hac ſpecie intelligimus patrem pronepotis. Auus pronepotis, eſt filius teſtatoris. Noricam lectionem hic magis ſequor. Mo- ritur igitur primum nepos. Deinde poſt mortem nepotis, moritur filius teſtatoris. Naſcatur, id eſt poſt mortem te- ſtatoris. In iſtis enim caſibus hoc ſubaudiendum eſt, quamuis hoc expreſſum non ſit. Nam loquimur de poſthumo naſci- turo poſt mortem teſtatoris. Idque verba ſequentia oſten- dunt, vt de eo dubitandum nullo modo fuerit. Quod minime eſt, Sæ. Nullum eſt periculum, ait Scæuola, ne propter ma- lam inſtiturionem neporis, inſtitutio pronepotis vitietur. Hic enim ſuus,&œ. Vt valeat inſtitutio, ſufficit eum ſuum hæ- redem naſci,& naſci poſt mortem. Cur nepos nunquam ha- buerit ius ſui hæredis, ego iam dixi. Montuo patre,&sο. In qui- buſdam libris aliter legitur:in Floren. legitur, Viuo patre, dein- deaus. Emilius Florentinam lectionem interpretatur: ſed non ſine fuco. Eius ſcripta qui volet legat. Norica lectio mihi videtur longe planior& expeditior, quæ conſentientes etiam alios veteres codices habet. Sequitur, E-go etſi prone-
pos ad mitteretur, qui natus erit,&æ&c. Verba hæc oblſcura ſunt,&
alii varie interpretantur. Hic mihi videtur horum verborum ſenſus eſſe, Si pronepos admittitur, vt ante diximus, ſi prone- pos ſuccedit in locum filii. Hinc conſequens eſt, argumento ducto à ſimilitudine, eum poſſe adoptari loco nepotis, ſi pro- nepos admitritur, vt diximus. Ergo ſi natus erit ex nepote, id eſt,pronepos. Hoc obiter annotare voluit Scæuola, quod pertinet ad tit. de adopt. Colligit pronepotem adoptari pol-
ſe, vt ſit neporis loco,& verum eſt.§. Et tam filium. Inſtit. de
adopr.vbi dicitur non tantum me poſſe filium alienum in ne- potis locum adoptare, ſed& nepotem meum, vt ſit mihi filii loco:& pronepotem, vt ſit mihi pronepotis loco.
Aa S. In omnibus hus ſpeciebus, Sc.
EÆc ſubiicit Scæuola vt oſtendat, quamuis nepotis inſti- Atutio neceſlaria non lit, vt diximus: tamen filii inſtitu- tionem neceſlariam eſſe, ſi teſtator filium habeat. Iu ſuperio-
ri capite diximus, etſi nepos inſtiturus non ſit, aut non recte
inſtitutus à teſtatore, nihilominus valere pronepotis inſtitu- tionem. Daͤbitari forte poterat an idem dicendum ſit, etſi filius inſtitutus non ſit, aut non recte inſtitutus ſit: Er ait Scæuola idem dicendum eſſe. Ex aliqua. Si teſtator, qui vult
poſthumum nepotem naſciturum inſtituere ſecundum for- mulam Galli, habeat filium, neceſle eſt vt filius ſaltem pro
parte hæres inſtituatur. Nam præteritio filii ſemper nocer, quamuis non ſemper nocear nepotis præteritio. Nam filio præterito, nullum dicitur eſſe teſtamentum. leg. filio præteri- ro. 17. ff. de iniuſto, rupt.&c.& leg. inter cætera. 30. ff. hoc tit. Nec conualeſcit poſtea, etiamſi viuo teſtatore deceſſerit. leg. ſi filius. 7.&§. 1. de exhæred. lib. in Inſtit. Sed de nepote idẽ di- ci non poteſt, etiam ſi quis nepotem præterierit. poteſt vale- ré teſtamentum: poteſt etiam rumpi: ſed hoc pendecex e- uentu. Nam ſi nepos natus ſuccedat in locum filii, fllio for- taſſis mortuo rumpet teſtamentum. Sed contingere poteſt,
vt nepos præteritus moriatur ante filuum: arquc ideo teſta-
mentum non ſitruptum. Et ſic multum intereſt inter inſti- tutionem filii& nepotis. Adiecit autem Scæuola verbailla, Vi ſilius quntaxat qui eſt in poteſtate, ex aliqua parte ſit hæres: vt excluderet emancipatum filium. Nam filii emancipati in- ſtitutio non eſt neceſſaria, nec rumpit teſtamentum, quam- uis ei detur à Prætore bonorum poſſeſſio contra tabulas. Ad verſic. Quod non eſt neceſſs,&. ibi, ſibi decedat: quia non ha- bet iura tui hæredis.l. pen. cum apud. f. hic. Rurſum ibi, Quo- rum=. di liberos nepotis, aut pronepotis velimus inſtituere ſecundum formulam Galli præſcriptam, non eſt neceſſe in- Ituere nepotem, aut pronepotem, vt valeat inſtitutio libe- rorum, qui ex eis naſcenrur. Nam forte contingere poteſt,
vt nepos, vel pronepos moriatur ante filium teſtatoris. Non
eſt legendus hic verſic. Qugrum ſi lijberi, Gœ. cum parenthe- ſi, vt in Norico libro, id eſt᷑, neporis& pronepotis. Nam etſi eſſent præteriti nepos& pronepos, poteſt fieri vt teſta- mentum non rumpant. Ex his verbis norandum eſt: ver- bis formulæ Aquilianæ non videri ſilium inſtitutum eſſe, S⸗ filius meus, viuo me, morietur, tuuc ſi quis neos,&o&c. Ex eo quidam exiſtimant non eſſe neceſſariam filii inſtitutionem, & ſatis videri inſtitutum his verbis filium. Ducunr argumen- tum ex leg.82. ſi ita quis hæres in ſtituatur. ff. de hæredibus in- ſtituendis. Inſtituo te heredem, ſi legitimus hæres non vindica- uerit hæreditatem meam. Hlis verbis, inquiunt, legitimum
hæredem inſtitutum videri. vnde dicunt& idem hic dicen-
dum eſſe, cum poſthumus naſciturus inſtituirur, Si filius meus, viuo me, morietur,&c. Sed verba Scæuolæ manife- ſtiſſime hunc errorem conuincunt. Requirir nominatim eum inſtitui: nec ſufficit eum racite inſtitui. Et ad id pro- bandum nos etiam aliis argumentis vſi ſumus ſupra. Argu-
mentum duximus ex§. idem credendum.&§. quid ſi is, qui
filium. ſupra ead. hac leg. vbi docet, qua forma inſtituendus ſit filius. d. vero leg. ſi ira quis inſtituatur, nihil ad rem perti- net. Nos enim loquimur de teſtatore habente filium. nihil prohibet alium inſtitui ſub hac conditione, Si legitimus hæres
bhareditatem meam non vindicauerit. Sed hic ponimus teſta-
torem habere filium in ſuapoteſtate, qui nominatim inſti- tuendus eſt. Et quia nominatim inſtitui debet filius, ideo
dicimus his verbis, quæ tantum conditionem babent, inſti-
tutum recte non videri, Si filius meus, viuo me, morietur. A- lias dicunt non poſſe defendiinſtitutionem Galli: nec poſſe
fieri quin hæreditas caduca fierer. Secundum conſtiturio-
nem luſtiniani hæreditas tunc caduca dicitur generaliter, cum is qui hæres inſtitutus eſt moritur viuo teſtatore. In conſtit. Iuſtiniani, Cod. de caduc. tollen. ſi hæreditas fit ca- duca,& acquiritur fiſco, quomodo poteſt vtilis eſſe inſtitu- tio poſthumialieni, ad quem non peruenit hæreditas? Sed hoc perfunctorie quæſierunt. Aiunt non inſtitui filium ſub conditione: ſed poſthumum. Sed illi non intellexerunrt
quod diximus in interpretatione tit. de hæredibus in ſtit. Di-
xi leg. Papiam non habuiſſe locum in filiis vſque ad tertium gradum. Vlpia. in Inſtit. de caduc.& tit. ſeq. lus antiquum ſeruatum eſt liberis. Vnde erſi filius hæres inſtitutus deceſ-
ſerit, viuo adhuc patre, non ideo fit caduca eius hæreditas
per legem Papiam: ſed ius antiquum ei ſeruatur. Ad verſic.
Nam fruſtra exhæredabitur,&&c. Nam in omnibus his ſpe⸗ ciebus inſtitui oportet filium, ſaltem ex parte aliqua, ſi pater
nolit eum in totum inſtituere. Hocigitur adiecit Scæuola, guia poterat dubitari, an ſufficeret filium exhæredari. Dixi- mus ſupra, quod vt valeat teſtamentum oportet filium, qui eſt in teſtatoris poteſtate, inſtitui, aut nominatim exhæreda- ri. ergo ſufficit exhæredatio. Quid eſt igitur quod dicimus oportere filium ex aliqua ſaltem parte inſtitui: Sedait hic non ſufficere exhæredationem filii. Nam abſurdum eſſct fi- lium exhæredari poſt mortem ſuam. Exhæredatio non ha- bet vim niſi adita hæreditate ab hærede. leg. 20. filium.§. ſed cum exhæredatio. de bono. poſſeſſ. contra tabul. Sihæredi- tas adita non ſit, exhæredatio non valet, neque quicquam eorum, quæ in teſtamento ſcripta ſunt. Abſurdum eſt ali-
quem exhæredari poſt mortem ſuam. Idem in hoc caſu con-
ringeret, ſi patet exhæredauerit Klium,& inſtituerit poſt-
humum ex filio naſciturum, poſt mortem filii,& poſt mor-
tem ſuam, éi filius meus, viuo me, morietur. Poſthumus inſtitutus ſi filius mortuus fuerit non poteſt adire hæredita- tem: niſi filius deceſſerit. Nam fruſtra,&c. Oportet igitur filium inſtitui ſaltem ex aliqua parte. Nam exhæredaretur poſt mortem ſuam. In hac autem ſpecie non poteſt exhære- dari, in qua non proponitur alium hæredem eſſe inſtitutum à patre. Sed ſi proponeremus alium inſtitutum eſſe hære-
dem à patre, valeret exhæredatio. Eo enim hærede hæredi-
tatem adeunte, adhuc viuo filio, valeret exhæredatio. Sed ſi ponamus exhæredatum eſſe filium,& nullum alium eſſe inſtitutum præter nepotem naſciturum„ certe exhæredatio- nis effectus confertur in tempus, quo morietur filius: alias autem exhæredatio filii valet.& hoc eſt expreſſum inl. vlt. de
conqdit: inſtit. Hic non valet exhæredatio, quia ablurdum eſlet aliquem exhæredare poſt mottem ſi uam. Sed vbi poſſet vires

—
—
“
—— —
5 3 — 9 — 2— 4— 4— 1 65 .———— ————ÿüäüÿüäüä
—————
li non fuerat cautum& expreſſum.
mor etur,&c.
3 60 habere exhæredatio, aliud dicendum eſt,& ſicintelligenda eſt d. l.vlt. quæ alioqui contraria videretur.
Nunc de lege V³ ellea.
Oſt explicatam Galli Aquiln formulam, ſequitur diſpu⸗- Drauio de lege Vellea, de qua iam aliquid attigimus ſu- pra. Hæc lex voluit, vt hic ait Scæuola, viuis nobis natos dcni. liter non rumpere teſtamentum: Similiter, Se. Vt enim L quilius Gallus voluit, poſthumos naſcitur os poſtm erieſ ne. ſtatoris non rumpere teſtamentum: ita etiam aue tor au legis non voluit nobis viuis natos rumpere keſtaenrmn. Vterque ergo eodem ſpectanit. vtriuſque fuit Au bopne & Galli Aquilii,& Vellei. Vterque enum reſpexit ad con 4 uationem teſtamentorum, ne teſtamenta præteritione poſt- humorum umperentur. Sed Velleus hac lege lua id ſappla⸗ uit, quod in formula Galli deſiderabatur, quod formula Gal- Aquilii formula perti-
1 aſ e 3 is. net ad poſthumos, qui naſcuntur poſt mortem teſtatori
conceptio ipſius formulæ a b De his, qui nalcuntur viuo teſtatore, nullum verbum eſt, nulla litera in formula Galli. Sed hoc ſuppleuir Velleus haclege ſua, quæ Vellea dicitur. Dixerit aliquis; po- tuiſſe fortaſſis Galli formulam produci ad hunc quoque ca- ſnm. atque ideo nihil opus fuiſſe haclege Vellea. Formula Galli Aquilii producitur ad pleroſque caſus de quibus ante
diximus. Cum Gallus ait, Si filius meus, viuo me, morietur,&c.
non idem intelligimus, etſi filius, viuo teſtatore, fuerit de- vortatus: quamuis quoquo modo deſierit eſſe ſuus. Deinde quod Gallus ait de nepote nos, producimus ad pronepotèm,
Si filius& nepot, viuo me,&c. tunc pronepos,&c. Cur ergoi-
dem noa dicimus in boc caſu, vt Galli formulam produca- mus ad hunc caſum de his, qui naſcuntur viuo teſtatore, cum videatur eadem ratio eſſe? vt ſicut Gallus ita concepit formu- lam, Sr filius, me viuo, mor etur, iunc,&. ita nos concipia- mus ex mente& lententia Galli,& quis mihi nepor, viuo me, naſcetur, is haru eſto. Quid vetas formulam Galli ad hunc caſum extendi interpretatione,& ſi hoc poterat hieri ‚quid o- pus erat Legislatorc? Sed dicendum eſt, ne Gallo quidem li- cuiſſe illud inducere formula ſua, quod Vellea lege cautum eſt de poſthumis naris vino teſtatore. Id Gallo non licebat, qui lureconſultus tantum erat: qui lareconſulti tantum offi- cio in hac re fungebatur. non enim licuit ei contra leges ali- quid conſtituere. Nun licebat per legem nepotem naſcitu- rum, viuo eſtatore, hætedem inſtituere, vt ſæpe iam ſupra
diximus. Lex prohibebat quicquam relinquere teſtamento
lis, qui in rerum natura non eſlent, vr dicitur in§. incertis.& §. poſthumo. de legat. in Inſtit. Excipie bat lex propter hu- manitatem poſthumos ſuos. Ideoque poſthumitantum alie- ni prohibebantur inſtitui: ſed leg. 12. tabularum permitte- batur poſthumos tantum ſuos initituere, de filiiu poſthumis nulla erat dubitatio quin pobent inſtitui. leg. placet. 4. ff. hoc tit. de poſthumis vero nepotibus dubitabatur, quia ſitem- pore teſtamenti non ſui eſſent, videtur eorum inſtiturio pro- hibita eſſe. Lex 1 2. tabularum loquebatur de poſthumis alie- nis: Sed Gallus rarionem excogitauit qua poſſit nepos poſt- humis poſt moftem teſtatoris naſciturus inſtitui;, ſalua lege 12. tabularum. quaſi pro ſuo potius, quam pro alieno haben- dus ſitis, qui aliquando naſciturus eſt luus: nempe poſt mor- tem tilii, qui eum præcedit in iure ſai:& ſic Gallus interpre- tatus eſt legem 12. tabularum. Id præſtitit Gallus hac in re, quod offlcio Iurecontulti conuemebat: non exceſſit fines
muneris ſui: id non conſtituit contra legem, ſed ex lege ipſa
per interpretationem quandam induxit. De naſcituris viuo teſtatore nihii complexus eſt formula ſua, quia contra le- gem feciſſet. Lex non permitt ebat eos inſtitucre. Noneſt cadem ratio eorum, qui naſcuntur poſt mortem rteſtatoris, & corum qai naſcunturviuo teſtatore. Magna vtilitas exi- gebat, vt inſticutio permitteretur eorum, qui naſcituri ſunt poſt mortem teſtatoris, aec poterat ali: er fieri abſque iniqui- tate. Nam bipoſthumi, qyni naſcuntur poſt mortem teſtato-
ris ſui, rumpunt teſtamentum, ſi non fuetint inſtituti, vel
exhæredati Iniquum igitur eſſet non licere inſtituere. Ergo id induxit Gallus ex lege 12. tabularum, vtinſtitui poſſent. Non eſt idem periculum eorum, qui naſcuntur viuo teſtato-
re: quia poteſt expectare dum nati fuerint,& poteſt eos poſt
PFranc. Duareni(omment.
hoc ſatis indicat: Si filius, viuo me,
vino teſtatore, non ad eos qui poſt mortem naſcuntur.
deſcendunt per virilem ſexum. Ad verſic.
mortem ſuam inſtituere:& ſi vereatur, ne nati ſe viuo rum. pant teſtamentum: acẽos quaſi præteritos poteſt poſteain- ſtituere. Hacratione factum eſt vt Gallus Aquil. nihil com- plexus ſit de his poſthumis formula ſua. Opus igitur fait Le. gislatore ad hancrem, in qua abroganda erat lex necelſatia, Lex igitur lata eſt, cuius Legislator fuit Velleus, vnde nomen accepit lex Vellea.. Nune delege I ellea,&SC. Velleus igitur non lureconſal. tus fuit, vt Accurſius ait: ſed Legislator. lureconſultorum ſententias nõ lolent iuris noſtri auctores vocare leges, quan- quam luſtinianus abutatur hoc verbo in quibuſdam ſuis con- ſtitutionibus. Lex eſt quod populus conſtituit:&„Vthabe. tur in Inſtit. tit. de iure naturali gent.& ciuili, lex fit popu. liauctoritate. Sententia lurecontulti non recte lexappella. tur. Ideo formula Galli non eſt lex: nec eam vocar legem Scxuola. quia ſatis intelligebat earn legem populum nonmm. liſſe. Et paulo poſt vocat Galli ſententiam: ſicut etiam Galli ſententia dicitur in leg. pen. ff. de leg. 1. Hanc diſte rentiam perſpicue docet& illaſtrat locus ille Vlpiani, quem adqduxi- mus ex illius Inſtit. tit. qui hæredes inſtitui poſſunt.§i poſt mortem naſcatur poſthumus, qui ſuus futurus eſt, exiure c- nili inſtituitur, id eſt, ex lege duodecim tabularum. Sinobis viuis naſcatur, ex lege Iulia, id eſt, ex lege lulia Vellea, veler lege lunia Vellea. Ille locus aperte oſtendit non licuiſſe an- te legem Velleam poſthumos naſcituros viuoteſtatore, ha- redes inſtituere: ſed eostantum, qui naſcuntur poſt mor. tem teſtatoris. quia non poterat aliter prouideri conſerua- tioni teſtamentorum. quod non accidebat in natis in vita teſtatoris. Hæc de origine legis Velleæ,& de diſcriminequod reperitur inter legem Velleam& ſententiam Galii, de qua prius diſſeruimus. Nunc de cadem lege Vellea rurſus quæ- dam alia. Verba autem eius legis, aut ſaltem pars aliqua hic extat in d.§. nunc de lege Vellea,&c. Ad verſic. Quiteſta. mentum faciet, is omnis virilis ſexus,& c. Videntur aadenda eſſe hæc verba, aut his ſimilia, Inſtituendi poteſtatem habe- to. Vellea lex igitur dat poteſtatem inſtituendi omnis visils ſexus, qui teſtatori ſuus futurus erit. quod non licebat aute, vt ego dixi. In hoc capite legis Velleæ non dubitatur, quin alia fuerint verba, quæ hic deſiderantur, quæ difficile eſto- mnino ſupplere. Certum eſt aliquid expreſſum fuiſle de co- rumiaſtitutione, qui viuo teſtatore naſcituri ſunt, de quo tamen nullum verbum hic. Si quis dixerit, hoc quoque cou- tineri verbis illis generalibus, omnis virilis ſexus, quiei ſuus hæres,&c. Scio his verbis contineri eos qui naſcuntur viuo teſtatore: ſed conrinentur hi quoque, qui naſcumtur poſt mortein feſtatoris. Cum dicat, Omnis v'rilus ſexus, quiti ſuus hæres faturus erit. Et certum eſt non fuiſſe ea compte- henſa lege Vellea, quæ ad formulam Aquilii pertiaent hoc
ſatis couitat ex verbis§.& quid ſi tanrum. Diximus ibi, Ä
teſtator inſtituerit poſthumum naſciturum poſt mottem ſuam ſub hac conditione, Si filius ewancipabuur, Si hlis deportabitur in inſulam, ex ſententia legis Velleæ per inter- pretationem hoc admittendum eſſe. qvia legis Velleæ velba
generalia ſunt. vt infra ibi, Si quis ex ſuis hæredibus ſuus hæ-
res eſſe deſierit. Filius enim deſinit ſuus hæres eſſe nontan- tum ſi mortuus fuerit, ſed etiam ſi deportabitur. Sed hocin- duci non poteſt ex lege Vellea: quia pertinet ad eos, qui na- ſcuntur viuo teſtarore. Ergo ſiteſtator inſtituerit poſthu⸗
mum ſub hac condicione, Si filius emancipabitur: hic caſus
non poteſt dici comprehendi verbis legis Velleæ: quia eiſt caſus deportationis coriprehenlus fuerit verbis legis Vellez- tamen verba eius legis pertinent ad eos, qui Ruteunun
t Scæuola ait, ex ſententia tantum eſſe legis Velleæ, non etiam ex verbis. Sed quæcunque fuerunt verba legis Velleæ, Sex- uola ſatis nos docet de his qui viuis nobis naſcuntur, legem à Velleo latam fuiſſe. Verba legis Velleæ hæc, Qur teſtamen- tum faciet,&. latiſſima ſunt. Ibi, Omnis vrilis ſexus, Ic. permittit lex omnes inſtituere, qui per virilem ſexum de- ſcendunt. Sic enim accipienda ſunt verba legis Velleæ, ex leg. 3. ff. de iniuſto, rupto,&c. Idem eſt Inſtitut. in rit. de ex-
hæred. libe. in princip. Permittit igitur omnes in ſtituere, qit ui ſuus hara]s turus erit. H.æc verba late patent,& multos caſus comple⸗
ctuntur, de quibus ante diximus. Hic tractatur qualtio — Ell

ten d ue ua
cam R& lententiam Gal ie eadem lege Vellewin zlegs, ꝛm laltem zu 9 ſelle, Kc. Ad rettt. A nls ſerus,&c. Videnue lia, luſtituendh potekamn oteſtateminſtituencionne rurus etit. quodnon len legs Vellex non didim, deſiderat tur, quædii eſtalqquid exptelluntult reſtatore naſcituri ſmn
S§iquis direrit, docqut
8, omuis vitilisſerus, qn coatineti eos quinacun rbi quoque, qui nlamn dicat, Omnu vnſf cetwumeſt non fulleeu
formulam Aquli peri
aidſ tantum. Dums nom nalciturum pah. §i klas ewanchaduu rlententia legis Velle-
zam elſe. qpia legi ſele Siquser lisderiten ndebgit ſuus hætesc 3 riam bim d dea: quia erticet ate 3 55 eſtatot ualinen 9 2— rdiu 1 Aäls emanch 2,
4. nchl⸗ N lcu-
umu5.
rien.
Izepottdim d0⸗ li depotia 4
In Tit. De lib.&õ pofth. hared inſtituendis 361
eius legis interpretationem pertinens, in principio. Ad verſi.
Et videtur primum caput,&ο. Quæſtio naſcitur ex verbis legis Velleæ. In hoc primo capite dicitur, Qui teſtamentum faciet, &c. Quiſuus,&c. Quæritur an hæc verba referenda lint ad tempus teſtamenti, an ad tempus natiuitatis: an ſic accipian- tur, vt ita demum poſſit inſtitui naſciturus viuo teſtatore„ ſi tempore reſtamenti natus oſſet ſuus: an vero etiam ſi tem- pore teſtamenti ſuus hæres non eſſet: quia filius eum gradu præcedit? Quidam filium habet viuum: ex eo fllio forte ha- bet nurum prægnantem, ſperatque naſciturum ſibi ex filio nepotem. ſi nepos hic naſceretur tempore teſtamenti, non eſſet ſuus. Nam pater eum præcedit in iure ſui: ſed ramen, patre mortuo, poteſt eſſe ſuus. atque ideo ne rumpat teſta- mentum inſtituendus eſt ſecundum huius legis præſcriptum. Quxęſtio eſt ergo hic, an ſpectandum ſit tempus teſtamenti, an vero ſufficiat ſpectare tempus natiuitatis? Et videtur Scæ- uola velle ſpectaritempus, quo naſcetur nepos: non autem tempus, quo teſtamentum fit. Ergo& ſifilium,&&. Teſta- tor filium habet& ex eo nepotem nondum natum: ſed na- ſciturum ſperat: inſtituit nepotem naſciturum. valet inſtitu- tio ſi inſpiciamus tempus teſtamenti. Videtur non poſſe ſuus dici. quia filius eum præcedebat in iure ſui. Sed ait Scæuola, non eſle ſpectandum tempus teſtamenti. Ad verſi. vt non ſo- lam. verbal egis Velleæ in hoc primo cap. nos ſic interpre- tamur, quaſi norauerit hoc primo cap. Velleus, nontantum illud. Ad verſ. Si nepos, qui eo tempore inſtituatur, quaſi lex vo- luerit non tantum inſtitui poſſe nepotem naſciturum, ſi fili- us iam deceſſerit tempore facti teſtamenti: verum etiam ſi filius viuo patre non deceſſerit. Ad verſic. Quid enim neceſſe eſt,&ο⁄. Hæc verba ſic interpretatione reſttingite, vt ad tem- pus teſtamenti referantur magis, quam ad tempus quo na- ſcentur. Verba legis Velleæ, quæ retulimus, commode hanc interpietationem recipiunt. Melius eſt vt intelligamus ge- neraliter verba legis Velleæ, quæ generalia ſunt᷑, vt liceat in- terpretari non tantum ſi filius deceſſerit, viuo teſtatore: ſed
etiam ſi adhuc viuus ſit. Deinde ſequitur, Nam& ſiita verba
ſunt, Qui teſtamentum,&c. Eandem lententiam confirmat argumedto ducto ex ſecundo capite eiuſdem legis Velleæ.
Sed de hoc capite aliquid eſt videndum priuſquam hoc argu-
meotum exponamus. Secundum caput legis Velleæ perti- ner ad inſtitutionem nepotum, qui iam nati ſunt viuo teſta- tore, ante quam teſtator teſtamentum faciat. Cum teſtator
habet filium& ex eo nepotem, ita vr filius totum ius ſui ha-
beat, non etiam nepos: quia præcedit nepotem vno gradu. Verba legis Velleæ in hoc ſecundo capite ex§. ſeq. colligun- tur. ex§. ſeq. Et bene&c. ibi, Si quis ex ſuis hæredibus ſuus hæ- res eſſe deſterit. Addendum eſt ex variis capitibus illud, liberi eius& cæteri in locum ſuorum hæredem ſuccedunto. Ad- dendum etiam illud, nec minus teſtamentum ratum eſto. Si inſtiturti fuerint hæredes. Velleus igitur in hoc lecundo capi- te vult nepotem ſuccedere in locum filii, cum filius ſuus eſſe deſiit:& ſimiliter pronepotem ſuccedere in locum nepotis, vel filii, ſi filius, vel nepos deſierint ſui hæredes eſſe,& ita ſuccedere vt ea ſucceſſione non rumpant teſtamentum ſi in- ſtituti fuerint. Quid igitur, dixerit aliquis, noui induxit Vel- leus hoc ſecundo capite legis ſuæ? Nam ante legem Velleam licebat nepotes hæredesinſtituere. Nulla enim lex eſt anti- qua, quæ prohibeat nepotes iam natos inſtirui. de his qui-
dem, qui nondum ſunt in rerum natura, aliquid legibus pro-
hibitum fuit: ſed de iam natis neporibus, vt dixi, nulla eſt vnquam lex lata, quæ eos inſtituere prohiberet. Hoc capite introducta eſt. Hoc introduxit Velleus vt nepos luccedat in locum filii. Nepos enim, quem filius præcedit, ſui ius non habet. Sed hoc conſtituit, vt mortuo filio ſuccedat in eius locum:& ſui hæredis ius nanciſcatur. Idem conſtituit etiam vt hac ſucceſſione ita rumpatur teſtamentum, ſi nepos præ- teritus ſit:& addidit hoc iuri veteri. Iure veteri licebat inſti- tuere nepotem natum: ſed& licebat etiam præterire. Non rumpebatur enim teſtamentum ob præteritionem nepotis, ſi quis inſtituiſſet filium: ſed portio quædam accreſcebat ne- poti. Erat quoddam genus accreſcendi iuris, de quo inl. ma- gnum vitium. C. de lib. præter. Sed hac lege Velleus conſti- tuit vt nepos præteritus rumpat teſtamentum, ſi præteritus ſit:ſi vero inſtitutus ſit, non rumpat. Introducitur ergo ſuc- ceſſio nepotis in locum fili, ſi filius deſierit eſſe ſuus hæres⸗
& non rumpitur teſtamentum ſi inſtitutus ſit. Hæc ſucceſ- ſio dicitur ſimilis eſſe arrogationi. leg. Poſthumorum. 13. ff. tit. ſeq. de iniuſt. rupt.& Inſtit. õ. poſthumorum. de exhære- dat. liberorum. Videtur enim quædam agnatio recens, cum hi ſuccedant in locum aliorum deficientium. Ex his autem ver- bis legis ſatis colligi poteſt forma& ratio inſtituendi nepotis, ne ſucceſſione,& quaſi quadam agnatione rumpatur teſta- mentum. Si filus meus viuo mnè, morietur, nepos mihi haæres eſto. Ego mortis mentionem facio pro exemplo. Nam verba le- gis Velleæ latius patent. Eocalu eueniente, quo ſuus hæres eſſe deſierit filius, nepos ſuccedit in locum filii, non rumpert teſtamentum hacagnatione,& ſucceſſione. quia recte hoc modo,& ſecundum legem Velleam inſtiturus eſt in hoc ſe- cundo capite. Ex his intelligitis quid fuerit cautum hoc ca- pite ſecundo legis Velleæ: redeamus ad quæſtionem cœ- ptam. In primo capite quæfitum fuit, an Verba legis Velleæ in primo capite, eum dicit, qui teſtamentum faciet, is omnis virilis ſexus, qui ei,&c. an ea verba referenda ſint ad tempus reſtamenti? Nos diximus non eſſe referenda adtempus te- ſtamenti: ſed ad tempus natiuitatis, perinde ac ſi dixiſſet Le- gislator, Omnis virilis ſexus, qui ei ſuus hæres fucurus erit cum naſcetur. nec neceſſe eſt ita reſtringamus verba huius le- gis hac interpreratione. Scæuola hanc ſentemiam, quæ erat dubia,& quæ pertinet ad interpretationem leg's, confirmat argumento ducto ex hoc ſecundo capite. In hos ſecundo ca- pite, dicitur nepos ſuccedere in locum ſlii. nec retert in hoc ſecundo capite, quo tempore,&c, cum agatur de inſtituen- do nepote iam nato. Dicitur enim inſtitutio vtilis eſſe,& ſi fi-
lius tempore teſtamenti viuus fuerit, lex vulr nepotem ſuc-
redere in locum filii, qui poſtea defunctus fuerit. Hoc ar-
gumento certe idem dicendum eſt, vt nihil referat, cum
quæritur de inſticutione eorum qui naſcituri lunt villo toſta- tore, an tempore teſtamenti viuns ſit filius, an non ſis, vt ſemper valeat corum inſtiturio. Nam& ſiita verba,&n. Quidam legunt vno tractu vſque ad hunc locum,& hæc coniungunt. quæ lectio non mihi diſplicet. Sed parum refert ſiue hæc coniungantur, ſiue ſeparentur. Argumentum ex eo ducitur, quod lex Vellea in ſecundo capite non vult ſuc- ceſſione liberorum rumpi teſtamentum, ſi forte contingat filium decedere poſt teſtamentum,& nepotem ſuccedete
in eius locum. Et itainterpretandum eſt, vt etiam,&oc. Verba
legis Velleæ in hoc ſecundo capire non pertinent tantum ad Iucceſſionem nepotis in locum fihi: ſed ad ſucceſſionem o- mnium aliorum, qui per virilem ſexum deſcendunt, vt ſi v- nus deſierit ſuus hæres eſſe, ſequentes in locum deficientium ſuccedant. (Ad S. videndum.
I hoc capite legis Velleæ cautum eſt, vt ſi quis ex ſuis hæ=
redibus ſuus eſſe deſierit, liberi& cæteri in eius locum ſuc- cedunto: nec ea ſucceſſione rumpatur teſtamentum ſi inſti⸗ tuti fuerint. Hoc ego iam explicaui ſuperius. Hoc igitur ca- put legis ad inſtitutionem nepotum pertinet, qui iam nati ſunt, quo tempore fit teſtamentum. Nam alias periculum eſt, ne ſi quaſi agnaſcantur, præteriti rumpant teſtamentum. Eſt enim quaſi quædam agnatio, non proprie agnatio. Nam agnaſci dicuntur, qui poſt mortem naſcuntur, filioque mor- tuo nepos ſuccedit in eius locum& ius ſui nanciſcitur. Proui⸗ ſum eſt igitur hoc capite legis Velleæ ne hac ſucceſſione,& quaſi agnatione nepotis rumpatur teſtamentum. Si quis ex ſuis hæredibus ſuus hæres eſſe deſierit,&&c. In his verbis ſubau- diendum eſt, viuo adhuc teſtatore.& fortaſſe id expreſſum fuit alia parte legis. Verba legis Velleæ hic nec plena, nec per- fecta ſunt. Sed ex aliis locis id facile colligitur ita eſſè intelli-
gendum,& hoc addendum eſle, viuo teſfatore. Eſt locus a-
pertus in l. poſthumorum. 1 3. ff. de iniuſt. rupt. Ratio ſatis perſpicua eſt ex iam dictis. Nam is demum rumpit teſtamentũ propter præteritionem, ſi præteritus ſit, qui reperitur in pri- mo gradu tempore mortis teſtatoris. J. ſi quis filio exhæreda- to. 6.§.. eo. ti.de iniuſt.& leg. ſi quis poſthumos. 9.§. i. ff. hoc tit. de lib.& poſth. Et intelligendum eſt etiam in primo capite legis Velleæ, etiam in formula Galli. alias nullum eſt pericu- lum, ne quaſi agnatione, vel præteritione rumpatur teſta- mentum, ſi forte filius, qui gradu præcedit nepotem, deceſſe- rit mortuo iam teſtatore. Nepos nullo caſu poreſ rumpere

————— —— 8—————*— 2.——.— — 4———.———— 4—. ——. 3 1 b. 1 8— 2.——————— —. 6 4— 2—————ÿ’99-—————————————————————— 12„— 1 4———————————————————————— —.———j———————— 2——*———————.——————— 5 3——————— 2 Berer.——————————. 1————.————.—— r————— 2— 3—.— —.———————.—————————————— 8— ————————————.———— 84—— 2—.*— —————————— 2————————————— 2——— ————. 5————*—.——— 4— 4*— —.—. 5—————————— 5*—— 2 8* 2. A — 1——————————— 2—— 8* ö— — 8 1——.—————— — 12—————————— S————————————. 4
—
—
3 62 teſtamentum, etſi mortuus ſit filius, quĩ primum gradum te- nebat, quia tempore mortis teſtatoris adhuc filius eum præ- cedebat, adhuc fuperſtes erat. Itaque exemplum inſtitutio- nis ex ſecundo capite legis Velleæ, quod vulgo traditur, hu- iuſmodi eſt, Si filius meus, biuo me, morietur, nepor meus hærss eſto. vel, Sime viuo, filius meus deſierit ſuus hares eſſé, tunc né- por mihi hæres eſto. Confertur inſtitutio nepotis in eum ca- ſum quo præteritus rumperet teſtamentum, ſi inſtitutus non eſſet nepos, ſi contingat filium mori viuo teſtatore,& nepos in eius locum ſuccedat, hae ſucceſſione rumpet teſtamen- rum: quia filius eum non præcedit,& fit ſuus hæres. Eind na- ſcitur quæſtio tractata de eo, qui filium haber apud hoftes. Videndum eſt, inquit Scæuola, num hac,&c. Quidam pater- familias habet filium captum ab hoſtibus,& ex eo nepotem. Si vercatur teſtator ne filius, qui eſt apud hoſtes, ibi decedat poſt mortem ſuam, atque ita nepos præteritus ucda eſea⸗ mentum, quomodo nepotem poterit inſtituere? Non vide- tur poſſe inſtituere ſecundum legem Velleam: Si filius meus, vpiuo me morietur, tund nepos mihi hares eſo. Ponamus filium decedere poſt mortem teſtatoris, ſed apud hoſtes. Hoc caſu etiam poterit rumpere teſtamentum. quia lex Cornelia fin- git eum, qui deceſſit apud hoſtes, deceſfiſſe antequam cape- retur. leg. in omnibus. 18. ff. de capt.& poſtlimi.& tamen non eſt prouiſum conſeruationi teſtamenti in hoc caſu per Vel- leum. quia ſecundum legem Velleam in hoc ſecundo capite Inſtitutio confertur in tempus mortis, quo mortuus fuerit fi- lius viuo teſtatore, euenit autem caſus longe aduerſus. Nam moritur filius poſt mortem teſtatoris: ſed moritur apud ho- ſtes. quæritur an hic caſus poſſit accommodari verbis legis Velleæ, vt ita dicamus vel ex verbis, vel ex ſententia legis Vel- leæ, Si filius meus deceſſerit poſt mortem meam aud hoſtes, nepos hares eſto. Alias enim rumpet hoc caſu teſtamentum nepos, & non tantum cum filius decedit, viuo teſtatore. Nam fin- gitur filius deceſſiſſe antequam caperetur, propter legem Corneliam. videndum igitur quid dicendum ſit? Ad verſic. MNihil enim addidit, quo ſignificaret:&òο. Videndum zinquit, eſt. Probabilis eſt de ea re dubitatio. Nihil enim addidit Velleus lator huius legis. Nihil eſt expreſſum lege Vellea, quo ſigni- ficetur hoc tempus ſucceſſionis. Ideo non niſi per quandam interpretationem& extenſionem videtur induci poſſe hic caſus. De hoc caſu ſucceſſionis nihil expreſſit Velleus. Ideo non videtur ex verbis legis Velleæ hoc colligi poſſe. Ad ver- ſic. Mißi quod licet audenter, poſſis dicere,&. His verbis ſigni- ficat Scæuola poſſe dici etiam hunc caſum conuenire verbis legis Velleæ. In hoc ſecundo capite ait lex Vellea, Si quis ex ſuis hæredibus ſuus hæres eſſe deſierit viuo testatore, liberi& ceteri hæredes in eius locumſuccedunto. Ait Scæuola, Audenter la- cet. tu potes dicere hunc caſum conuenire verbis legis Vel- leæ, cum ait lex, Si quis ex ſuiis hæredibus ſuus eſſe deſicrit viuo teſtatore. Nam filius in hoc caſu dici poteſt deſiſſe ſuus hæres eſſe, viuo patre, licet poſt mertem deceſſerit. quia deceſſit a- pud hoſtes,& certum eſt redire eum non poſſe. Fit autem hoc propter fictionem iegis Gorneliæ, quæ fingir eum qui deceſſit apud hoſtes, deceſſiſſe eo momento quo captus eſt.
l.lege Cornelia. 1 2. ff. de teſtam.& propterea ait, licet auden- ter. hoc enim audenter dictum videtur: quia ſi veritatem in- ſpiciamus, id dici vere non poteſt. nam re vera non poteſt di-
cimortuus, viuo teſtatore: ſed poſt mortem teſtatoris deſiit
ſuus hæres eſſe. Nam captiuitate iura patriæ poteſtatis non
ſoluuntur, ſed tantum pendent.§. ab hoſtibus. Inſtir. quibus
mod. ius pat. poteſta. Hic videtis ergo verba legis Velleæ pro-
duci interpretatione ad eum caſum, qui non ſatis expreſſus
eſt verbis legis. Exempli gratia, qui deceſſit mortuo teſtato-
re apud hoſtes, fingitur deceſſiſſe viuo teſtatore. Et ſimilis eſt
interpretatio ſupra, in§. quid ſi is qui filium. vbi exemplum
eſt ſimile, quod fuit adductum ad explicationem formulæ A-
quilianæ. Formula Galli producitur ad hunc caſum Scæuolæ
noſtriinterpretatione,& ad omnem alium caſum, quo nepos
Præteritus rumpereè poteſt teſtamentum. Sic etiam produci- tur lex Vellea in hoc ſecundo capite de quo loquimur.
Ad S. le caſus in diftccili eſt. MGus variiſque modis proſpectum eſt conſeruationi
teſtamentorum à Gallo,& Velleæ legis auctore, ne ne- Potes vel agnatione, vel quaſi agnatione, id eſt, ſucceſſione te-
Franc. Duareni Comment.
ſtamenta defunctorum rumpant. Hic tamen proponitur de. ſus, in quo non videtur ita nepos inſtitui poſſe ne teſtamen. tum defuncti rumpat, ſiue legem Velleam ſpectemusin vtto- que capite, ſiue formulam Galli. ldeoque dicitur hic caſus in difficili eſſe. In hoc enim caſu non videtur ratio iniri poſie quia ita inſtituatur nepos, vt non rumpat teſtamentum. Non videtur enim ſufficere nee cautio Galli, nec lex Velleain vtto. que capite ſuo. Vnde de quo hic quær itur, eſt interpretatio, Nulla lex ſiquidem tam caute, tam diligenter, tamque cixcum. ſpecte ſcribi poteſt, vt non multa accidant inopinato, in du bus interpretatio& Sxsa non ſit neceſſaria. Exemplum eſt luculentum. Vque naſeatur viuo patre ſuo,&c. Nalcitur nepos viuo patre: deinde pater decedit ante mortemteſtato. ris: hic nepos rumpit teſtamentum, ſi præteritus ſit.& tamen nec ex formula Galli, nec ex cautione legis Velleæ poteſt ia inſtitui vt non rumpat teſtamentum. Hic caſus primum ad formulam Galli non videtur perrinere. Formula enim Aqui- lii pertinet ad eos qui ſui naſcuntur. Vult Gallus inſtitui ſo. cundum præſcriptum formulæ ſuæ eos nepotes, qui ſuina- ſcuntur. Hic non naſcitur ſuus. naſcitur enim viuo adhuc ſuo patre. Hic enim poſuimus naſci nepotem viuo patre: deinde patrem decedere in cuius locum nepos ſuccedit. manifeſtiſ- me apparet formulam Galli hic non pertinere. Ad legem Vcl. leam nihilo magis pertinet hic caſus. Adprimum caput non pertinet eadem ratione, quia diximus non pertinere ad for-. mulam Galli. Nam Velleus in primo capite inſtitui vulteos, qui ſui naſcuntur. Et diximus ſuperius inſpici tempus natiui- tatis. At hic non naſcitur ſuus, quo enim tempore naſciturſ- lius, eum præcedit vno gradu. Ergo non videtur ſecundum primum caput legis Velleæ inſtitui poſſe, ne rumpat teſta- mentum. Ad ſecundum caput legis Velleæ non pertinet et- iam hic caſus: quia ſecundo capite legis Velleæ inſtituuntur nepotes iam nati, ne ſucceſſione in liberorum locum poſtea rumpatur teſtamentum. Ergo hic caſus omnino adlegem Velleam nonpertinet, nam patre mortuo, ſuccedit neposin locum filii teſtatoris,& hac ſucceſſione rumpit teſtamen- tum. Tametſi ob ea, quæ iam diximus, non videatur poſle in- ſtitui nepos in hoc caſu ne rumpat teſtamentum, nec ex pri⸗ mo, nec ex ſecundo capite legis Velleæ: tamen Scauola ait poſſe ex duobus capitibus commixtis inſtitui ex ſententialu- liani. Oſtendit Scæuola cur ille caſus in difficili ſit. Wnn enim, Jaus hæres eſt,&c. Oſtendit nec ad ſuperius caput legis Vellea, nec ad poſterius caput eiuſdem legis pertinere hunc calum. Ad primum caput non pertinere: quia loquitur de his quiſſi ſunt eo tempore quo naſcuntur. Hic autem ſuus non eſt quo tempore naſcitur: quia pater præcedit eum. Nec poſteriarea- l'us ſuccedendo,&c. Poſterius caput legis Velleæ prohibetru- pere teſtamentum eum nepotem, qui inſtitutus fuerit: ſed loquitur de nepote iam nato tempore facti teſtamenti. Hic autem proponimus non fuiſſe natum tempote factiteſta- menti: ſed poſtea natum viuo adhuc patre. Denique& ſuperio- re capite, vt liceat,&&c. Explicat planius& apertius quid conti⸗ neatur vtroq; capite legis Velleæ. Superiori capite id permit- titur, quod iure antiquo prohibitum non erat. Non erat er- enim prohibitum iure antiquo, ante legem Velleam, inſtitue- re nepotem natum viuo adhuc teſtatore. Qui cum naſceren- tur ſui erunt,&c. At in ſpecie noſtra nepos cum naſcitur ſuus hæres dici non poteſt: quia pater eum præcedit. ergo non po- teſt dici hic caſus pertinere ad primum caput legis Velleæ. Te- ſteriore capite nõpermittii iuſtilui, ſed vetat,&. Poſteriore cap. nõ permittit Velleus inſtituere nepotes iam natos. Nã id pro- hibitum nõ erat. Quid ergo facit in hoc ſecundo cap. Velleus Vult in hoc ſecundo cap. nepotes, qui iam nati ſunt tempote teſtamenti, ſi filius, qui eos antecedit, deſſierit ſuus hæres eſſe, eos ſuccedere in eius locũ. Duo continentur hoc capite: Primo vt ſuccedat nepos in locũ filii, flio mortuo. Secũdo vt ob hanc ſucceſſionẽ teſtamentũ non rumpatur ſi nepos inſtitutus fu- erit. Neve ob eam rem minus,&&. Ait nõ minus ratũ eſſe teſta- mentũ, quod ſuccedat nepos in locũ filii. Si expendamus hæc duo capita legis Velleæ, non videtur hic caſus pertinere adle- gem Velleam,& rumpi videtur teſtamentũ. Quid enim refert an quis præteritus ſit, an inutiliter inſtitutus fuerit? Ratioin- ſtituẽdi nepotis cõtinetur his duobus capitibus lęgis Vellex. At hic caſus non conuenit rationi inſtituendi, quæ traditur capitibus eius legis. Quomodo igitur fieri poterit, ne rum- patur

*inſtitui poſle, nem 1 apur legis Velleæ nonn, do apite legis Veleeu
9
1 1
am diximus non ridtaun tumpat teſtamentum, a legs Velle;: tamen ha commirtis inſtituiexſerta rille caſusin diſficiliſt. la dec ad ſuperius caputſei ſdem legis pertinete daut ninere: quialoquimtteä- tur. Hicautem ſuwsaon e prxcedit eum. Neyie ascapat legs Velleæaui- potem, qui iaſtitun foea totempote facti tektenn ſulle natum tempote lir oadhuc dart DHainudf car planius Kaperuuqui ellex. zaperiotichirde ohibitum nonera ſe woante legem Velleimi
danu aucteſtatote. Lu n
e noſtra nepos cum ni
. Old ereum præcedi:epo aatet eump eeb ſela
aſtitutuse g ütecintitne g
In Tit. De lib.&o pofthu. hared inſtituendu: 335;
patur teſtamentum? Non enim ſatis eſt inſtituere: ſed opor- tet vtiliter inſtituere. Initio poſitum eſt nepotem nondum natum inſtitutum eſſe: ſed vtiliter non poteſt dici inſtiturus, cum inſtitutio non ſit facta ſecundum præſcriptum legis. Nullo iure poteſt nepos nondum natus in hac ſpecie inſtitui. Hoc probatum eſt arguwento à diuiſione parrium necex primo nec ex ſecundo& vt perfectior ſit diuiſio, poterit ad- dere quis l. duodecim tabul. ius antiquum, quonon licebat nepotes natos inſtituere ex ſententia Vlpiani Inſtitut. Se- quitur, Iuliano tamen videtur duobus,&o. Subtiliter diſ puran- do hic caſus de quo loquimur ad neutrum caput legis Velleæ videtur pertinere. Et quæ hactenus à nobis dicta ſunt diſpu- tando, eo pertinent vt oſtendamus ſubtilitatem iuris non pa- tivt ſecundum legem Velleam ſiue ex primo, ſiue ex ſecundo capite nepos recte inſtituatur, vt natus non rumpat teſtamen- tum, luliano viſum eſt. Duobus quaſi capitihus lagus commiſtis, Ic. lulianus ſic interpretatus eſt legem Velleam, qu⸗ſi duo- bus capitibus coniunctis, ne rumpantur teſtamenta: ſi inſti- tutus fuerit in hoc caſu nepos, qui naſcitur poſt factum teſta- mentum viuo adhuc patre ſuo:& poſtea patre mortuo ſac- ceſſerit nepos in eius locum. Quomodo commiſcentur duo capita legis Velleæ, ita vt ex eius legis præſcripto recte 1 nſtitu- tio nepotis facta dicatur? Hic caſ pertinet quadantenꝰ ad pti- mũ caput legis Velleę, quia naſcitur nepos viuo teſtatore. Pri- mum caput legis Velleæ pertinet ad nepotum inſtitutionem naſciturorum viuo teſtatore. In ſpecie noſtra nepos inſtitui- tur, naſcitur poſt teſtamentum viuo adhuc teſtatore. Ad ſe- cundum quoque caput accommodari poteſt hic caſus. Nam ſecundum caput legis Velleæ pertinet ad nepotem iam na-
tum tempore facti teſtamenti, cum teſtator habet filium&
nepotem iam natum. In hoc caſu nepos reperitur natus tem- pore ſui patris,& ſuccedit in locum patris ſui. Secundum ca-
put pertinet ad nepotem& filium iam natos. Perriner etiam ad ſucceſſionem nepotis in locum filii, quamuis naſcatur poſt
factum teſtamentum: tamen reperitur natus viuo patre,& patre morruo ſuccedit in eius locum: ſed quia non naſcitur ſuus, nec eſt natus tempore facti teſtamenti, ſi ſeparatim in- ſpiciamus hæc capita, ad neutrum caput dici poteſt pertinere, niſi ea coniungamus. Nos ita coniungimus, quaſi Veileus ira
dixerit in primo capite, Qui ſuus naſc etur, qui ſuus futurus eſt.
uo tempore naſcetur, vel ſuus factus crit ſacceſſione, vel quaſi aguatione: Sic vt primum caput recipiat interpretationem ex ſecundo capite. In primo capite ſic dicit, Qui ſuus futurus erit, eum naſcé ur. Verba ſunt legis in primo capite, in quibus vide- tur aliquid deficere: ſi verba ſpectemus, interprerationem re-
cipiunt ex poſteriore capite, quod pertinet ad ſucceſſionem.
Primum capur pertinet ad eos qui agnaſcuntur, id eſt, qui na- ſcuntur poſt factum teſtamentum. Secundum ad eos, qui quaſi agaaſcuntur, vt quod dictum eſt in vno capite adalte- rum producatur:ſicut diximus in leg.non eſt nouum.ff. de le- gib. vnam legem ad alteram produci. Nos itaque ita concipi- mus verba primi capitis legis Velleæ tam ex verbis quam ex ſententia, Quiſquis ſuus futurus erit cum naſcitur, ve quaſi a- gnatione ſuus futurus trit. Nec diſſimile eſt quod ſupra dixi- mus in§.& quid ſi tantum. Sic nos interpretati ſumus formu- lam Galli, vt ex ſententia legis Velleæ multa ſumpſerimus ad ſupplendam Galli cautionem,& quod in ea deſiderabatur. Vriliter ergo poterit inſtitui, ſecundum ſententiam legis Vel- leæ, nepos nalciturus in ſpecie propoſita, qui non erat natus tempore factiteſtamenti: ſed naſciturus poſt factum teſta- mentum, viuo adhuc patre. Poterit ita inſtitui hic nepos, Si filius meus, viuo me, morietur.&s naſcatur nepos viuo me, ſiue na- ſcatur nepos adhud filio meo viuoretii contingat filium meum poſt- ea decedere, es nepotem in eius locum ſuccedere, nepos hæres eſto. Exſententia legis Velleæ poterit ita inſtitui nepos, vt ſucceſ- ſione non rumpat teſtamentum. In caſu vero luliani poteſt dubitari ſi naſcatur nepos viuo patre ſuo. Ponamus nepotem viuo patre ſuo natum, emancipatum à patre. Primum quæri- tut an ſit ei futurus hæres, an recte videatur inſtitutus eſſe: Deinde qualis ſit hæres, an ſuus an extraneus? Hic ait Scæuo- la futurum hæredem eum, qui poſtea emancipatus eſt: non tamen vt ſuum hæredem neceſſarium: ſed vt extraneum. Er- go dicandum eſt in hoc caſu nepotem inſtitutum Apatre ma- nere hæredem, nec vitiari inſtitutionem propter hanc ſtatus mutationem, quamuis poſitus ſit extra familiam patris. hæc
mutatio ſtacus non facit, quominus valeat inſtitutio prius re- efacta. Sed non poterit dici ſuus hæres eſſe, ſed extraneus. De hoc tamen potuit probabiliter dubitari.& ideo dicit, quod
magis probandum eſt. Hoc enim non caret dubitatione, quia .„ 9
videtur ſpectandum tempus inſtitutionis, quo tempote in- ſtitutus erat ſuus. Et ſi poſtea fuerit emancipatus, videtur non deſinere ſuus eſſe. Sed hic incidit difficultas in qua multi fruſtra laborant. Nam videtur ſubtiliter diſputando nepo- tem, qui poſtea emancipatus eſt, hæredem eſſe non poſſe:& emancipationem poſtea ſecutam obſtare inſtitutioni. Nam ſabſtituitur nepos, ne præteritus rumpat teſtamentum pro- pter ius ſui, quod ſuitatis vocant. Rumpere teſtamentum ſui hæredis iura nactus: ſed ne hoc contingat, inſtiruitur hæres. At certum eſt emancipatum non poſſe rumpere teſtamen- tum propter ius ſui. Emancipatus enim poteſt præteriri, nec eſt Akcee emancipatum inſtituere hæredem, nec ob præter- itionem iure ciuili poteſt rumpere teſtamentum, quamuis bonorum poſſeſſio contra tabulas ei detur à Prætore. Sed hic de iure ciuili loquimur.& hic inſpiciendum eſt propoſitum teſtatoris. Cum teſtator hunc inſtiruit hæredem„ideo vide-
tur id facere ne ſuus poſtea factus rumpat teſtamentum. 91
igitur emanciparus eſt, non eſt periculum vt teſtamentum
rumpat. ergo non infirmatur inſtitutio, quæ prius facta fue-
rat. Multæ variæque ſolutiones referuntur in ſcriptis alio- rum: ſed mihi longe verius& probabilius eſſe videtur, in hoc caſu, ideo valere inſtirutionem hæredis, quod præſumatur pater pietate paterna ductus inſtiruiſſe filium luum hære- dem magisque vt ne teſtamentum ipſius rum peretur. Scio patrem hac ratione prouidiſſe conſeruationi teſtamenti ſui: quia alias rumperet teſtamentum. Sed non eſt præſumen- dum patrem alias non inſtituiſſe filium. Nam erſi vellet flli- um ab hæreditate ſua excludere, poſſet eum exhære dare no- minatim,& ſic prouidere conſeruationi teſtamenti ſui. Atq; ideo quod ab aliis ſubtiliter adductum eſt, nõ videtur adrem pertinere. Poteſt igitur adire hæreditatem, nec emancipatio nocet inſtitutioni: non erit tamen habendus pro ſuo hærede, ſed pro extraneo. Itaque ſua ſponte adire poterit hæredita- tem, non coactus, tanquam hæres voluntarius. Sui autem iu- re ciuili coguntur adire hæreditatem, quamuis iure prætorio detur eis beneficium abſtinendi.
Adl. 16. Si filius hæres.
Haasuus diximus de forma& ratione inſtituendorum
L Looſthumorum-ſequitur quæſtio ad eundem locum per- tinens, tractata in l. 16. ſi filius hæres. ſup. eod. tit. ſft. Hæc lex
omnium iudicio habetur valde obſcura& difficilis ‚adeovr
quidam magni nominis interpretes ie genue fateantur ſe eam nunquam intelligere potuiſſe, cuiaſmodi fere ſun t, quæ ſum- pta reperiuntur ex quæſtionibus Africani, cuiuſmodi eſt lex, frater à fratre. ff. de cond. indeb,& l. centum Capuæ. ff. de eo quod certo loco.& aliæ com plures.& vulgo dici ſolet, lex eſt Africani, id eſt, difficilis& obſcura. Dicam ſi mpliciret& bre-
uiter, diſcuſſis aceurate omnium aliorum opinionibus, quod
mihi probabilius viſum eſt in hac quæſtione. Incipiemus ab hypotheſi, ex qua naſcitur quæſtio& difficultas. Hypotheſis in priore patte legis hæc eſt: Quidam paterfamilias habebat filium,& ex filio nepotem: habebat etiam vxorem prægnan- tem, ex qua ſperabat poſthumum naſciturum. Hic paterfa- milias teſtamento ſuo inſtituit filium ſuum hæredem,& ne- potem ei ſubſtituit vulgariter, Si fllus meus hæres non erit, ne- por hæres eſto. Poſthumum autem præteriit, qui naſciturus erat ex eius vxore prægnante poſt mortem teſtatoris, antequam vel peperiſſet, vel abortum feciſſet vxor, quæ erat prægaans. filius decedit non adita hæreditare. Poſt eius mortem mulier abortum fecit. poſthumus natus non eſt. Hic eſt h ypotheſis, ex qua nata eſt quæſtio apud Africanũ tractata, iudicio meo. In hac ſpecie non inutiliter proponimus vxorem prægnan- tem fuiſſe, quæ poſtea abortum Keerti Sic nos interpreta- mur hæc verba, Poſthumo, non nato, sc. Allis quibuſdam pla- cet, vacuum ventrem fuiſſe. Sed rectius ſic intetpretamur. Poſthumo non nato, mulierem abortum feciſſe. his verbis ſi- gnificat Iuriſc.aliquem in vtero fuiſſe: ſed non natum fuiſſe.
2
Deinde ponimus etiam filium deceſſiſſe mortuo teſtatore,
quod magni momenii eſt. idque indicant verba illa„quia eo
tempore,&c. ex quibus neceſſe eſt, vt intelligamus mortuum
Hh 2.
—————“——— —————————— ———.————————

—————————— 4———“— ——————.————— —õ——— 4————————— — 1——·——————————— ————————————————————————
—
———
ͤ“———— 4 , 3 5—„* 3 ſſſſſſ 6 23— ͤͤͤͤ““—— 4 ——“——
—
364 eſſe filium poſt mortem teſtatoris,& hoc debet etiam intelli- gi in priorè partelegis. Nam inter priorem& poſteriorem le- gis partem nihlintereſt, niſi quod in priori parte neępòs fuit ſubſtitutus: in poſteriore non fuit. Ex hac hypotheſi quæri- tur, quis hæres faturus ſit: Quæſtio hic eſt de hæreditate. A- fricanus ait, Pofflmmo non nato neporem,&c. his pauciſſimis verbis multa complectitur. Africanus ait nepotem futurum hæredem primum patri,& hoc dubitationemn non habet iu- dicio meo, eſt enim fururus hæres patri ab inteſtato. Nam pa- ter decedit inteſtatus. ideoque ei filius ſuccedere debet ab in- teſtaro. Deinde auo futurus eſt hæres, proptèr ſubſtitutio- nem ex teſtamento: quia aui teſtamento ſubſtitutus fuiſſe nepos proponitur, Auo ſuum haredem,&c. Addſt ueurun hæredem ſuum vtrique tam patri quam auo, quod adtniral i- le quibuſdam viſum eſt. Ex his verbis magna oritur quæſtio, magna difficultas, quomodo po ſſit luus hæres eſſe auo ex hac lubſticutione. Multa enim obſtant, quominus poſſit ex hac ſubſtitutione ſuus hæres eſſe auo. Primum quia ſuus hætes non dicitur, niſi qui in primo gradu eſt.§. ſui autem. lInſtit. de hæredum qualitate& differ.&§. ita demum. de hæred. quæ ab inteſta.& leg. poſthumorum. 1z.ff. tit. ſeq. de iniuſt. tupt. Non enim ſufficit in poreſtare fuiſſe: ſed oportet eum in pri- mo gradu eſſe. Filius autem tempore mortis teſtatoris tene- bat primum gradum. Quomodo ergo nepos poteſt dici ſuus eſſe auo? Præterea filius fuit ſuus hæres auo. quia proponitur mortuus ſtatim poſt mortem aui. Ergo ſtatim acquiſiuit hæ- reditatemm. Nam in ſais hæredibus aditio neceſlaria non eſt.J. in luis. hoctit. 11. ff. hoc autem ius ſui videtur excludere ſub- ſtitutionem. Præterea ſuus hæres tranſmittit hæreditatem et- iam non aditam. l. apud hoſtes. C. de ſuis hæred. Habetur au- tem hæreditas pro adita, vt tranimittat eam ad hæredes. Ita- que non poteſt dici nepos ſuccedere ex ſubſtitutione ſed duo non poſlaunt eſſe hæredes ſinguliin lolidum. l.hæreditate. 17.
§. pater. fl. de conſtit. pecun. Nodus difficilis eſt,& hic variæ
opiniones reperiuntur. Sunt qui dicant hoc eſſe intelligen- dum, auo eſſe hæredem, nen directo& immediate: ſed pro- pter perſonam teſtatoris, iuxta vulgarem regulam„ Hares hæ- redis mei, meus eſt hares..vlt. C. de hæted. inſtit. Sed huic ſen- tentiæ manifeſtiſſime pugnant verba Africani, Tam patri, uam auo ſuum hæredem,&s&ς. Cum tam diſerte exprimat Atri- canus nepotem futurum hæredem tam patri, quam auo, cer- te ea interpretatio conſiſtere non poteſt. Cum dicunt exiſte- re hæredem nepotem patri,& per conſequens auo, à pleriſq; hacſententia probata eſt, quod exiſtiment aliter hunc locum intelligi non poſſe, quam quod propter ſubſtitutionem exi- ſtiment rolli neceſſitatem neceſlarii hæredis,& ſuitatem. Be- noequidem neceſſitas tollitur ſubſtitutione. I. 1.§. ſi propo- natur. ff. ſi quis omiſſa cauſa teſtam. Sed ſuitatem tolli proba-
re non poſſunt. Eſt igitur alia quærenda diſſfolutio huius no-
di. Ego aliter teſpondeo, ego dico in hac ſpecie nepotem ſu- um hæredem fururum ram patti, quam auo directo& imme- diate. Quod obĩccitur de iure ſui, quod non reperitur, niſi in primo gradu, verum hoc eſt. Sed cum quæritur an hæres qui dicitur ſuus eſſe, primum locum tenuerit: an tenuerit, non eſt inipiciendum tempus mortis teſtatoris, vt pleriſque videtur, ſed eſt inſpiciendum tempus, quo vnus gradus deſtituitur. Id explieaui ſupra adl.ſi quis poſthumos.. S. ſi filium. hic. Ego dixi facto teſtamento, cum quæritur de iure ſui, inſpicien- dum eſſe tempus.quo teſtamentum deſtituitur. Cum quis petit hæreditatem ab inteſtato. Siteſtamentum factum eſtà defuncto, nunquam eſt locus ab inteſtato ſucceſſioni, quan- diu hæreditas adiri poteſt ex teſtamento. l. quandiu. 39. ff. de acquir. hæredi.& l. quandiu. ⸗0. fl.de regul. iuris. Ergo expe- ctaadum eſt, dum certum fuerit neminem ex teſtamento hæredem fore, dum deſertum fuerit teſtamentum. Sic loqui- tur luſtinianus in Inſtit.. cum autem.de hæred. quæ ab inte- ſta.&§. Proximus. de legit. agnat. ſlucceſ. Ante non dicitur quis inteſtatus, quam eius teſtamentum deſtitutum fuerirt,& antequam certum fuerit nepotem ex eius teſtamento hære- dem fore, cum teſtamentum fecit. Cum teſtamentum non fecit, nulla eſt dubitatio. d. l. ſi quis poſthumos.§. ſi filium. ff. hic. Cum quæritur de ſubſtitutione, eadem eſt ratio. quia ſic- ut facto teſtamento nunquam eſt locus ſucceſſioni ab inte- ſtato: niſ certũ ſit ex eo teſtamento, quod à defuncto factum eſt, neminem fore hæredem: ita cum duo hæredum gradus
N
Franc. Duareni(omment.
ſunt inſtitutionis, nunquam locus eſt ſubſtiturioni, niſi cer⸗ tum fuerit ex primo gradu neminem fore hæredem. Hic. tem proponitur teſtatorem inſtituiſſe filium in primo gradu & nepotem ſubſtituiſſe. Ergo cum quæritur an ſuus dicide⸗ beat nepos, ad quem deuoluitur hæreditas morte filii, certe inſpicimus tempus, quo deſtituta eſt hæreditas, quia certum eſt ex eo tempore filium non fore hæredem. Succedit autem exteſtamento hic nepos, propter ſubſtitutionem, tanquam ſuus hæres: quia quo tempore cœpit poſle adire hæredita- tem, erat ſuus,& in primo gradu. Cum vero quaritur anrum- patur teſtamentum, non inſpicimus tempus mortis,vt dicitun in dictal. ſi quis poſthumos.§. ſi filium. ego id docui ſupra in interpretatione eius capitis. Ad alterum argumẽtum relpon- dendum eſt. Obĩicitur nobis filium fuiſſe ſuum hæredem, ha- buiſſe ius ſui:atque ideo non fuiſſe opus adirione ad acquiten- dam hæreditatem. ipſo enim iure filium extitiſſe hæredem teſtatori. Si ipſo iure extitit hæres teſtatori, quomodo poteſt dici ex ſubſtitutione hæres efſe: Hæc videntur pugnantia. Re- ctius viderur dicendum hæreditatem eſſe quæſitam filio atg; ita exclulum eſſe ſubſtirutum, vr non ſit locus lubſtitutioni quæ ſub hac condirione facta fuit, Si filius hæres erit. nam 3 vera hæres fuit. Supereſt vt hoc obiectum diluamus. Egoigi- tur in hac ſpecie reſpondeo filium nunquam habuiſſe ius lui hæredis. Præteritie enim poſthumi,& incertitudo natinita- tis eiuſdem impediunt ſuitatis ius. Animaduertendumeſt in hac ſpecie noſtra, quandiu vixit filius, poſthumum ſemperin vtero fuiſſe, qui poterat naſci,& rumpere teſtamentum. Qua. diu enim vixit filius, an poſthumus naſciturus eſſet, incertum ſemper fuit, an vero mulier abortum eſſet factura, quandin incertum pariter fuit, non poterat delata dici hæreditas, no quidem iare ſui. Hoc vero nos colligimus ex duabus legibus Digeſt. de acquir. hæredi. nempe, l. cum quidam. 30. 9. luum.
&l. 8 3. ventre præter. Diſtinctio hæc fere traditur in d..xen-
tre.& l.cum quidem. Diſtinguunt lureconſulti, an mulier va. cuo ventre fuerit, quæ putabatur prægnans eſſe: an veromu- lier aliquem in vtero habuerir, ſed tamen incertum fueritan eſſet paritura. Aliquando contingit vt mulier prægnans eſſe putetur, quæ tamen vacuo ventre eſt. Et hic error nocet hæ- redi extraneo: ſuo autem hæredi non nocet, ſed ſuus hæres interim hæres eſt. Sed cum quæritur de muliere, quæ vacuum ventrem non habet- ſed incertum eſt an ſit paritura, an vero abortum factura: non diſtinguitur ſuus ab extraneo. Suushæ- res non poteſt acquirere hæreditatem, non magis, quam er- traneus, vt in noſtra ſpecie. Hic proponitur prægnantemfu- iſſe mulierem,& incertum fuiſſè an paritura eſſet, an abortum factura. Scio enim abortu mulieris non rumpiteſtamentum. 1.2. C. hocti. Sed quia poſthumus ſemper in vtero fait quan- diu vixit filius, interim non poterat filius acquirere hætedita- tem. Ideo non impedit ille primus gradus, qui nepos ſuus hæres recte dicatur eſſe. Hæc de priore parte huius legis: ye- niamus ad alteram. Ait Africanus, Quod ſi nemo,&c. Hæcſpe- cies ſimilis eſt ſuperiori: niſi quod in hac poſteriori ſpecie ne- Po⸗ ſubſtitutus non fuit. Ponenda igitur ea omnia ſunt pto hypotheſi, quæcunque dximus in ſuperiori ſpecie hoc exce- pto. Ponendum eſt teſtatorem inſtituiſſe filium ſuum hære- dem. Præterea ponendum eſt eum omiſiſſe poſthumumer vxore ſua, quam habebat prægnantem. Ponendum eſt etiam poſt mortem teſtatoris deceſſiſſe filium, vxore adhucpræ- gnante, antequam ea vel peperiſſet, vel abortum feciſſet. ll lud tantum excipiendum eſt quod diximus. quod in hacſpe: cie non fuit ſubſtitutus poſthumus nepossin prioriſpecie fuit Quesritur de hereditate, quæritur, quis hęres futurus ſit auoꝰ Hic reſpõdet Africanus, CQuod ſi nemo,&c. ipſe filius inteſta- to,&c. Ait ipium Rliũ heredem fore inteſtato auo, nõ autem nepotéẽ. Ego ſcio quoſdam hocintelligere de nepote, qui eſ filius fili:: ſed hoc ineptum eſt. Dixit,i deJuo emphaſim ha- bet, vt oſtenderet diſcrimé inter priorẽ& poſteriorẽ ſpeciem. In priori ſpecie ſuccedit nepos,& ſuccedit ex teſtamentoi in hac poſteriori ſuccedit filius,& ſuccedit ab inteſtatopatti- Quia, inquit, eo tépore,&. His verbis ſignificat morte fllii- mo vero moriẽte filio& animã agẽte, deſtitui teſtamentũ:& rem recidere ad cauſam inteſtati, perinde ac ſi teſtamentũ fa- ctũ non eſſet.Solus filius proponitur inſtitutus fuiſſe, non ne- pos. Ergo moriente filio, certũ incipit eſſe neminem ex eote- Kameuto hæredęm fore. Gum certum ſit neminẽ exeo 88 12 ee äena

b unänn 9
lam aud de
. dlium foille
5 onoscolligi n
Hanoger drba dempe,lcum quitam ai. linctio hxc kerettaätuni ungnant lareconlultiam — Drxgnauselleruſ zerit, ſedtamen incenun vcoatingt ermuletyraa oventre eſt. Ethic etrorun arredi nan nocet, ſdlun quxritur de muliete qun cerrum eſt an ſtpuüun agritut ſuus dderunarbe rreditatem, non mags g Hic ptoponiturex;unr vilſe an patituraellenmin nulleri non tumpitetime humosſemperin nrenüi potetatlius ꝛcquuetetr
niſi in illo extremo vit
In it. De ib.es poſth hered inſtituend b 365
mento hæredem fore, hæreditas recidit ad cauſam inreſtati. & tunc defertur hæredibus legitimis. Filius eſt legitimus hæ- res qui inſtitutus fuit. Deſicit cauſa teſtamenti: hæres extitit
filius, qui eſt proximus hęres ab inteſtato. Inteſtato patri,&c.
Ipſe filius inteſtati patris hæreditatem acquirit,& eam hære-
ditatem tranſmittit ad nepotem teſtatoris: ſicut euenice do-
cet ſimilitudine. Hæc ſimilitudo non multum videtur ad- ferre lucis rei, de qua diſſerimus. videtur enim æque obſcura eſſe. Sed ſi quis velit verum huius loci ſenſum aſſequi, viden- da eſt ei l.vlt. de condit. inſtit. Ait ibi Papinia. quaſdam condi- tiones eſſe, quæ poſſunt impleri vltimo vitæ momento ealias eſſe quæ vltimo vitæ momento impleri non poſlſunt, vt hæc conditio, Siin Alexandriam ierit, heras eſto. Hæc conditio pendet ex voluntate hæredis: ſed tamen quocunque tempo- re impleri non poteſt. Ergo cum incipit animam agere, cer- tum eſſe incipit deficere conditionem. Aliquando talis con- ditio eſt, quæ poteſt impleri etiam extremo vitæ tem pore: ve- luti, St decem dederit. Is qui hæres inſtitutus eſt ſub hac con- ditione, non cogitur ipſe per ſe manu ſua dare alteri. nihil e- nim in datione intereſt, an à me, an ab alio alteri detur. In fa- ctis multum intereſt à quo quid fiat: atque ideo moriente hærede, cui adſcripta eſt hæc conditio, poteſt impleri hæc conditio. Hinc pendet ſenſus noſtræ legis. in ea l. vlti. ibi Nam ſupe- rior quidem, Ic. id eſt, ſi Alexandr am ierit filius, quæ condi- tio poteſt impleri vltimo vitæ momento, etiam viuo filio de-
ficit conditio. Rurſum ibi, Quiſi neminem,&o. eſt eaddem
ſenrentia, quæ in hac lege, Filius, cui adſcripta eſt hæc condi- tio. Si Alexandriam ierit, ſi nullum ſubſtitutum habeat, ſimul atque incipit animam agere: quia certum eſt eum conditio- nem implere non poſſe, incipit legitimus hæres eſſe patri, quaſi deſtituto teſtamento,& legitimam hæreditatem ſibi quæſitam tranſmittit ad nepotem, etſi ſubſtitutus ſit nepos, tranſinittitur etiam viuo filio ex ſubſtitutione. Dixerit ali⸗ quis in primo quoque eaſu huius legis idem dici poſſe, quod in hoc poſteriori, ſcil. moriente filio: certum eſt enim eum hæa- redem non poſſe exiſtere. Sed hoc intereſt inter priorem& poſteriorem ſpeciem, quod in primo caſu deſicit inſtitutio fi- li, eo incipiente mori,& adhuc manet ſecundus gradus ſub- ſtituti nepotis, ideo non poteſt dici ab inteſtato hæres eſſe: quia quandiu eſt locus ſucceſſioni ex teſtamento, non aditur hæreditas ab inteſtato, vt dictum eſt. Sed in ſecundo, cum in- cipit mori, certum eſt neminem poſſe hæredem exiſtere ex teſtamento,& quia proximus hæres eſt filius, ab inteſtato tranſmittit hæreditatem ad nepotem. Sed hic incidit difficul- tas. Mirum eſt enim quomodo hic poſſit certum eſſe neminẽ fore hæredem ex teſtamento moriente filio, atque ideo legi- timus auo dicatur hæres. Dicimus certum eſſe incipere nepo- te nexteſtamento hæredem fore ‚cum filius moritur, etiam
antequam exhalauerit animam, videtur hoc verum non eſſe. Nam eo moriente, mulier poteſt abortum facere. Hic pro-
ponitur prægnantem eſſe mulierem, nonne eodem momen- to, quo moritur filius, poteſt mulier abortum facere? abortu
autem ſecuto, ceſſat impedimentum acquiſitionis hæredita-
tis: cur ergo non poterit acquirere hæreditatem abortu facto? ergo certum non eſt cum moritur filius, nepotem ex eoteſta- mento hæredem fore. Nam poteſt ſibi acquirere hæredita-
tem, ſi eo momento quo moritur filius abortum faciat mu-
lier. Eſt difficilis nodus. Quidam dicunt hoc non eſſe præſu-
mendum. Neminem reperi, qui hune nodum diſſoluat,&
mihi ſatisfaciat. ſed allô reſpexit Africanus. Dico, etſi abor- tum fecerit mulier eo momento vitæ extremo„quo filius moritur, non poſſe hæreditatem adite. Scio eum qui eſt in
ertremis vitæ conſtitutus poſſe donare, poſſe teſtamentum
facere. vt inl quoniam. C. de teſta. Is qui balburit poteſt face- re teſtamentum. l. Pamphilo. 37.§. 1. de leg. z.& l. Seia. 42.§. 1. ff. de donat. cauſ. mort.& l. ſ pPater. 47.§. vlt. ff. de fideicom. liber. Sed cum dicunr in extremis, eſt formula loquendi„‚qua ſignificare volunt eſſe moribundum, non autem eſſe in ex- tremo illo momento. Sed luriſconſulti diſſerentes de hære- ditate quæ defertur,& de conditione, hæc diſcuſſerunt vns-
.ꝙε. Quandiu Mægnans eſt mulier,& incertum eſt an ea ſit
paritura, an abortum fa
Paritur. ctura, ſcio rationem iuris prohibere iuris ſui hæredis hæredi
tatem filio acquiri: ſed abortu facto, momento, etſi certum ſit non pofſe
diſtinguit ab eo quod non iure factum dicitur. non vocat te- ſtamentum iniuſtum, aut non iure factum Papinianus, in quo filius præreritus eſt. Diſtinguit teſtamentum in quo ſo- lennia iuris defuerunt, ab eo in quo filins præteritus eſt, quaſi inſtitutio& exhæredatio filii ad ſolennia non pertineant. Cæteri tamen Iureconſulti hæc craſſius tractantes, adſcripſe- runt ſolennibus ordinationem teſtamenti. d. l. inter cætera.& §. 1. Inſtit. de exhæred. liber. vbi dicitur aperte& diſerte ad ordinationem teſtamenti inſtitutionem& exhæreda filii pertinere. Hanc igitur differentiam Papiniani c reconſulti confundunt, nec quiequam intereſt int
impedimento eſſe præteritionem poſthumi, adhuc non po- teſt adire hæreditatem illo momento. Alia difficultas eſt ex 1. illud notandum. 4.§. vlt.& l. ſed etſi. ſ. ff. de bon. poſſ. contra tab. lbi dicitur filium impeditum adire hæreditatem, propter poſthumum nondum natum: quia incertum eſt an ſit naſci- turus, an non, interim tranſmittere bonorum poſſeſſionem, vel ſecundum tabulas, vel contra tabul. Si hoc verum eſt, non poteſt defendi quod hic dicimus, filium vltimo vitæ momen- to hæredem eflici ab inteſtato: quia non poteſt adire propter præteritionem poſthumi: quia incertum eſt, an mulier pari- tura ſit, an abortum factura. Si hoc eſt verum, bonorum poſ- ſeſſio ſecundum tabulas videtur tranſmitti ad hunc nepo- tem, qui hæres eſt filii: quia non potuit agnoſcere bonorum poſſeſſionem propter præteritionem. Hic dicitur ſuccedere ab inteſtato, quaſi omnino ſit deſtitutum teſtamentum. Hæc repugnantia ſunt, bonorum poſſeſſionem ſecundum tabulas tranſmitti,& ſuccedere ab inteſtato, tanquam deſtitutum ſit omninoteſtamentum. Sed ſi diligenter expendamus verba d. killud.§. viti. nihil omnino aduerfatur haic ſententiæ. N on dicit ſimpliciter tranſmitti bonorum poſſeſſionem, vel ſe- cundum tabulas, velcontra tabulas„ſed dicit interdum hoc decerni à Prætore, cum aliter conſultum eſſe non poteſt hæ- redi, ſed ad hoc extraordinarium remedium Prætoris non o- Portet confugere: quia filius ab inteſtato ſuccedit auo& hæ- reditatem ab inteſtato quæſitam tranſmittit ad nepotem, ni- hil opus eſt, vt hic aliquid decernatur à Prærore coutra iuris regulas. Tunc id decretum à Pprætore interponitur, cum aliter conſultum eſſe non poteſt hæredi, cum alias hæreditatem eſt amiſſurus hæres, cum euidens æquitas& vtilitas id exigit.
INTIT. III DIGEST. L. I B. XXVIII
DEINIVSTO, RVPTOET
IRRITTOFACTOTESrTA. C A r. IJ.
Se le titulus eſt veluti appendix ſuperiorum rtit. S de teſt. de liberis.& poſthum. Huic tit. reſi pon- det alius in Iaſtit. nem pe tit. quib. modis teſta- men. infir. In Codice nullus eſt proprius titu- e lus de hac re, ſed quædam leges ad hunc titu- lum pectinentes extant ſub tir. deteſtam. qua- rum interpretatio ideo in hoctem bus dilata eſt. Inſcriptio au-
tem huius tit. ſatis oſtendit tres præcipuos eſſe locos: De iniu-
ſto, rupto,& irrito facto teſtam. Vt igitur via& ratione pro- cedat diſputatio noſtra, de his tribus ſi gillatim& ſeparatim di- cturi ſumus. Primum dicemus de iniuſto teſtamento, ſecun- do de rupto, tertio de irrito teſtamento. b CA b. I. I
b Deteſtamenuo iniuſto. ILcamenrum iniuſtum vel non iure factum dicitur à lu⸗ 1 reconſultis, in quo ſolennia iuris defuerunt. l. 1. hic. quæ
fint hæcſolennia iuris, quæ neceſſario obſeruanda ſunt in te- ſtamento faciendo, diximus ſub tit. de teſta.
men Teſtamentum enim, ait Modeſtinus, dicitur iuſta ſententia noſtræ volunta-
tis in l. 1. ff. de teſta. Hoc autem verbum iuſta, ad iuris ſolennia
refertur. Iuſta enim ſententia non eſt, cum obieruata non ſunt ea, quæ legibus ſunt introducta ſed tunc dicitur iniu- ſtum eſſeteſtamentum. An autem iniuſtum dicendum ſit te- ſtamentum in quo filius præteritus eſt, quæritur? Si filius ſit prætetitus qui eſt in patris poteſtate, teſtamentum nullum eſt l. inter cætera. 30. ff. de liber.& poſth. An dicendum ſit in- iuſtum, probabiliter quæritur? Papinianus inl. 1. hoctit. ff.
tionem xteri lu. er eos Iu-⸗ 3
——— 8——— 4
. v —

lib.& poſthu. hoc caput ſumptum efl
366 Franc. Duareni Comment.
moulult. niſt in ratione docendi. Papinianus hic diſtinguit
teſtamentuin, quod iniuſtum eſt ab eo, quod nullius mo-
menti eſt, quia filius in eo præteritus eſt. Mouit forte Papinia- num, quod hæc obſeruatio non eſt neceſſaria in omni teſta-
mentorſed cum teſtator habet filium in poteſtate ſua. Cæte-
ri lureconſulti conſiderarunt hoc neceſſarium elle, nec mi-
nus neceſlariã eſſe inſtitutionem, aut exhæredationẽ in filii in poteſtare conſtituti, quam aliam ſolennitatem. Papinia-
nus animaduertit non eſſe neceſſarium in omni teſtamento:
ſed tunc adhibendam eſſè hanc ſolennitatem, cum pater ha-
bet filium in ſua poteſtate. Deinde admonui ſub titulo de
eex lib. I. definit. Pap.
hocque inſcriptionem indicare.& cum ex profeſſo ſingula definiret Papinianus, ſubtilius& accuratius hæc diſtinxit, quæ in alio opere fortafſis non ſeparaſſet& ſecutus eſſet morem aliorum lureconſultorum. Sed omiſſa hac controuerſia de vocabulis, conſtat vtrunque teſtamentum inutile eſſe, tam ĩd in quo ſolennia iuris defuerunt, quam id in quo filius præ- teritus eſt. ſ.filio præterito. 17. ff.hic. Ex eo quod dicitur nul- lius momenti cſſe teſtamentum huiuſmodi, conſequens eſt neque hæredis inſtitutionem valere, neque legata, neque fi- deicommiſſa, neque quicquam eorum, quæ in teſtamento conſcripta ſunt. Nam tametſi libertas maxime ſit fauorabilis- tamen ex eo teſtamento, quod nullius momenti eſt, non de- betur. d. l. filio præterito. Huic ſimile eſt quod dicitur de te- ſtamento reſciſſo, per querelam inofficioſi teſtamenti. l. Pa- pinianus. 8.§.vlt. f de inoffic. teſta. Si reſciſſum fuerit teſta- mentum propter exhæredationem filii per querelam inoffi-
cioſiteſtamenti, neque legata, neque libertates quidem, quæ
co teſtamento relictæ ſunt, valent, quamuis libertas maxime fauorabilis ſit, vt iam ſuperius à nobis dictum abunde eſt. l- dem papinia. in leg. 17. filio præterito. infra hoc tit. ait, Si præ- teritus,& c.& id ab eo vt exceptio quædam additur. His enim
verbis oſtendit Papinianus, quamuis teſamemeund le. Wn
fillas præteritus eſt, dicatur nullius momenti eſſe, conualeſce- re tamen propter æquum& bonum, ſi filius, qui præteritus eſt, abſtinuit ſe patris hæreditate. Nam quod dicimus, teſta- mentum nullius eſſe momenti, in quo filius præteritus eſt, hoc ita accipiendum eſt æquitate ſuadente, ſi præteritus Afta- tribus partem ſuam auocauit, ex bono& æquo voluntas te- ſtatoris hic tuenda eſt: quamuis ſubtilitas iuris refragari vi- deatur. Subtilitas iuris hic refragatur, quia ſi nullum eſt, tan⸗ quam ea obſeruata non fuerint, quæ ad teſtamenti ordina- tionem pertinent, quomodo poteſt conualeſcere propter vo⸗ luntatem teſtatoris teſtamentum? Nam quæ introducta ſunt legibus ad teſtamenti ordinationem, priuati iuris non ſunt: ſed publici.l.3.ffrde teſta.& cum teſtamentum ab initio non conſtitit, quia ſolennia defuerunt, non conualeſcit ex poſt fa- cto. l.). ſi filius eius. ſup. de lib.& poſthum. Sed tamen ait Pa- pinianus ex bono& æquo tuendam eſſe teſtatoris volunta- em. Subtilitas iuris hic negligitur, propter euidentem æqui- tarem. Nam quod diciturteſtamentum nullum eſſe, quod legibus ſit conſtitutum, teſtamentum nullius eſſe momenti, in quo filius eſt præteritus, hoc præcipue reſpicit fauorem fi- lii, quamuis ad ordinationem teſtamenti, quæ publica eſt, pertineat. Sed præcipue hic reſpexerunt Legislatores ad per- ſonam filii præteriti, qui iniuria afficitur à patre eodemque teſtatore, cum in illius teſtamento præteritur. Itaque æquum
& bouum, æquitas& humanitas exigit vt conualeſcat teſta-
mentum, propter voluntatem teſtatoris. De aliis ſolennibus
idem dici non poteſt, vt de teſtibus, cum ad ius publicum re-
ſpiciant omnino illa ſolennia. Sed ſi inſtitutio filii numeran- da ſit inter ſolennia, certe ad filii commodum præcipue per-
tinet. Hic quæri ſolet à vulgaribus iuris interpretibus,& eſt
quæſtio vulgo agitata,& difficilis explicatu. An quod hie di-
citur de legatis, abrogatum ſit conſtitutione Iuſtin. Nouel.
115. quæ inſcribitur, vt cum de appella. cogn. Cum teſtamen- tum reſcinditur per querelam inofficioſi teſtamenti, certum eſt legata nihilominus deberi ea conſtitutione Iuſtiniani, qua conſtitutione ſublatum eſt ius antiquum: cuius rei à nobis mentio facta eſt in d.l. Papinianus.&.§. vlt. ff. de inoffic. teſta. Vult autem luſtinianus cum reſcinditur teſtamentum per querelam inofficioſi teſtamenti, propter exhæredationem filii, inſtitutionem quidem filii non valere, potioremque eſſe
cauſam filii, quam hæredis inſtituti: tamen ea legata, quæ in
iuſto teſtamento.
coteſtamento relicta ſunt, Vvalere. De filio exhæredato nul la eſt dubitatio, licet inſtitutio hæredis infirmetur. 1e u tamen conſeruantur, arque ita derogari iuri anriquo. B conſtitutio non tantum reſpicit ad fauorem fllii, ſed etiam 4 ſtatoris, vt legata præſtentur ſecundum voluntatem teſtaie, ris. Ego ſcio multa inducta fuiſſe ea conſti ũtione in grarjun
filii exhæredati, cui competit querela inofficioſſ teſtamentis
ſed reſpicit etiam ad voluntatem teſtatoris, quæ etiam fau rabiliseſt. Sed quæſtio eſt, an idem dicendum ſit deteſa- mento, quod nullum eſt propter præteritionem filii, ſ 13. teritus ſit filius, qui erat in patris poteſtate. quo caſa hi ba. pinianus ait, nutilem non tantum eſſe hæredis inſtitutionein ſedetiam legata omnino deberi: an dicemus hoc abrogatum eſſe conſtiturione Iuſtiniani? Quamuis hic reperiantur va. riæ opiniones: tamen receptius eſt ad præteritionem quo- que filii conſtitutionem Iuſtiniani pertinere:& idem dicen dum eſſè de præteritione filii, quod de exhæredatione ua nihil referat, anteſtamentum reſcindatur per Auerekahdun officiofi teſtamenti, ob exhæredationem filii: an vero nul. lum ſit ob præteritionem ipſius. Qui diſfentiunt ab hac opi. nione eo mouentur, quod exiſtiment vbique lnſtinianen de exhæredatione tantum loqui:non autem de præteritione in§. ſi autem.& c.& aliis ſeq. Si loquitur de filii exhæreduio- ne tantum, non de præteritione, ius antiquum quod ad ſili præteritionem attinet, ranquam immutatum& intactuma luſtiniano obſeruari deber. Sed illi falluntur iudicio med. Primum laſtinianus in ea conſtitutione,§. aliud quoque ca pitulum. loquitur tam de præteritione, quam de exhæteda- tione. Ait enim non licere parentibus præterire, aur exhæ- redare filium ſine iuſta cauſa:& niſi ea cauſa adſcripta ſit te- ſtamento,&c. Nec eſt recipiendum quodilli aiunt depta- teritione matris hoc eſſe accipiendum. Loquitur enim depre- teritione parentum ſimpliciter. Deinde in§. ſin autem hæc obſeruata,& c.vulgo ita legitur. Sin autem euacuato,&&c. Nul- lam exhaæredati liberis præindicium generari. Ille locus eos fefellit. in Græco Codice luſtiniani aliter legitur;& mals hoc verſum eſt è Græco in Latinum. Sic vertendum erat, non ſcriptis, non autem exhæredatis Hæredibus non ſcriptis lie- ris, non autem exhæredatis. hæc verba generalia ſunt,& per- tinent non tantum ad exhæredatos: ſed etiam ad prætetuos, ſiue ſint præteriti, ſiue exhæredati liberi, vere dicuntur non ſcripri hæredes. Hæc igitut verba referenda ſunt ad id quod ſupra dicitur in õ. aliud quoque capitulum. Non licerèparen- tibus præterire, aut exhæredare liberos ſine iuſta cauſa, eaque expreſſa. Hoc autem eſt diligenter obleruandum: quiapræci-
puum eſt fundamentum eontrariæ opinionis,& puro nullum
vnquam diſſenſiſſe ab hac opinione, quam nunc tuemur, qui non motus fuerit verbis illis interpretis. Hæc ſententiano- ſtra confirmatur etiam alio argumento ducto ex verbis eiul- dem conſtitutionis, cui ego puto reſponderi non poſſe. Cer- tius eſt eam conſtitutionem Iuſtiniani locum habete in ex-
haæredatione, quæ eſt facta ſine cauſa,& hoc eſt certum&in-
dubitatumæenec aduerſarii quidem hoc poſſunt inficiari. luſti⸗ nianus ſtatuit non licere parentibus filios exhæredare: niſ inſerta fuerit cauſa iuſta,& vna ex his cauſis quæ referuntut in ſua conſtitutione. Vbiilla verba, Si hac obſeruata nonfue- rint,& c. ſic ſunt accipienda, id eſt, ſi cauſa exhæredationis ad- ſcripta non ſit teſtamento,& alia non interuenerunt, nul- lum voluit præiadicium liberis non ſcriptis hæredibus fieii
Vualt enim quantum ad inſtiturionem, teſtamentum irritum
eſſo, legata autein præſtanda eſſe, quo caſu filius exhæreda- tus eſt non rite, non adiecta cauſa, quæ neceſſario eſt expti⸗ menda. Conſtitutio illa Iuſtiniani de legatorum conſerua⸗ tione locum habet, cum exhæredatio non rite facta ſt: vi puta, non expreſſa cauſa. At hæc exhæredatio, preteritio quæ dam eſt. cum enim exhæredatio recte non fit, nihil ali⸗ ud eſt, quam præteritio. Ergo de præteritione idem dicen⸗
dum eſt, ſi id in exhæredatione, quæ recte non eſt facta, lo-
cum habet. Si quis hoc neget, poſſum probare multis argu- mentis. Vnum ſufficier ex§. ſane, de hæred. quæ ab inteſtat⸗ deferun. Inſtitut. vbiprobatur, vt ſi filio emancipato, qu præteritus eſt, datur bonorum poſſeſſio contta tabulas: ita
ctiamn datur ei, qui rite exhæredatus non eſt. quia is præteti
tus eſt habendus, qui rite non eſt exhæredatus. Hac de in-
2 2
—re e, eͤ—ͤ—
„ ͤ——2ꝙ—ͤ-—
—————
——

oqurnon autem ennn
Sedili fäluni onſtutione,§.alia 4 teretitione, qu n . patentidas brerettean 4:& tilſi ecauſa at nu ecipiendum quodilunt piendum. Loquinuaa. cuer. Deinde inſ. lum⸗ S. Jmanten euacnxna tiud cuum generan. llen loſtiniant aliter leeiur, Latinum. Sic vertentuna durs Heredibus nodlon ahrcverbagenerali ir xredaros: ſed etiam adgr ereduii ldeti, etedm uvetbatefetenda lunali ne capitulum. Nonlern * lderos bne iuſtꝛcuu gentet obleruandum:ſi
uttarix opinionis&pe
Pnione, quam nunc tuem ls interpreti. Hec rrr ugumento dactoci 5 puto telpondeti Gonxuh m laſtinianilocum dur Enecauſa,& hoccttam uidem hoc poluntitut arentidus Hlios er
jn Tit. Pe iniuſto, rupt. Sæ irri fact: teſt. 8 36
C A v. III. De rupto teſtamento. TIo obſeruanda eſt diuiſio, qua vtitur Vlpianus in Inſti- H rtitul quenadtmodum teſtament. infirment. vbi dicit teſtamentum iure factum duobus modis infirmari, ſi ruptum aut irritum factum ſit teſtamentum. Aliquando dicitur non iure factum, cum in eo ſolennia iuris defuerunt, de quo iam diximus. Aliquando ſolenne eſt& iuſtumteſtamentum,& id teſtamentum duobus modis infirmari, ait Vlpianus ſi ru- ptum ſit: deinde ſi irritum factum ſit. Videndum eſt quibus de cauſis teſtamentum ruptum dici poſſit. Et in primis dicen- dum eſt rumpi teſtamentum agnatione ſui hæredis. Exem- pligraria. Si poſthamus præteritus paterno reſtamento, poſt mortem teſtatoris naſcatur. Teſtamentum in quo poſthu- mus præteritus eſt, valet in initio,& fieri poteſt vr poſthumus non naſcatur. Non dicitur autem inuiile eſſe, ſieut teſtamen- tum in quo filius iam natus præteritus eſt. Sed ſi contingat poſthumum naſci, rumpitur. h.3. poſthumi. ff. hoc titul. Hæt Anobis explicata ſunt ad formulam Galli,& legem Velleam.
ſub titu.de libe.& poſthum. Alia eſt cauſa filiorum ſuperſti-
tum, aliapoſthumorum. Superſtites faciunt iniuſtum teſta- mentum, hi vero rumpunt ſi naſcantur,& interim antequam naſcantur valet teſtamentum.in d. l. poſthumi. 3.§. Nomina- tim.& c. Hæc etiam explicata ſunt. Difficultas tamen eſt in ea. z.§.vlti.& I. 4.&. Tamerſi vere dictum ſit teſtamentum rumpi nato poſthumo, qui præteritus eſt, tamen interdum euenit, vr pars teſtamentirumpatur,& vnus gradus. Plerique
fortaſſis gradus ſunt in teſtamento, gradus ſcilicet inſtituto-
rum& gradus ſubſtitutorum. Exemplo id docet Vlpianus in dict.J. 3.§. vltim. ibi, vt puta ſiproponas.&c. Teſtator duos gradus hæredum fecit in ſuoteſtamenro, ſcilicet gradum in- ſtitutorum haæredum,& gradum ſubſtitutorum. A primo gradu poſthumus eſt exhæredatus, à ſecundo non eſt. Docui quomodo id fiat in leg. 3.§. filius. ff. de hb.& poſthumis. Pri- mus gradus valet à quo poſthumus eſt exhæredatus. Secun- dus autem gradus rumpitur. Sed quidrefert, dixerit aliquis,
an ſecundus gradus rumpatur, cum primus valeat? quid hoc prodeſt poſthumo præterito? Hoc poteſt prodeſſe, vt ego
nunc dicam. Nam fieri poteſt, vt qui inſtituti ſunt in primo gradu, repudient hærediratem: vel moriantur ante aditam hæreditatem: ſecundi autem gradus, eis de ficientibus, ruptio prodeſt poſthumo, vi ſuccedat, qui alias nen ſuccederet ‚leg. ſi tupus non eſſet ſecundus gradus. Itaque primus gradus valet à quo poſthumus exhæredatus eſt: ſecundus gradus ruptus eſt. Ruptio hæcnon poreſt prodeſſe poſthumo, niſi deficientibus hæredibus inſtitutis, in primo gradu: quia ru- pto ſecundo gradu non continuo primus rumpitur, in quo primo gradu filius eſt exhæredatus. Sequitur in leg. 4. Denique, C c. Exhis, quæ diximus, naſcirur quæſtio, Teſta- ſtaror duos fecit gradus hæredum in teſtamento ſuo, vnum inſtirutorum, alterum ſubſtitutorum. interim dum delibera- bant primi hæredes, an hæreditatem adire vellent, antequam hęreditas deuoluta eſſet ad ſecundum gradum, natus eſt poſt-
humus. hic poſthumus præteritus fuerat in ſecundo gradu: non autem in primo. Quaritur ſi deficiat primus gradus, id eſt, ſi hæredes inſtituti in primo gradu repudiant hæredita- tem, an fecundus ruptus habendus ſit? Ait Vlpianus hæredi-
tatem eos obrinere non poſſe. Quanquam de eo probabi-
lior fuerit dubitatio. quia quo tempore natus eſt poſthumus,
hæreditas nondum verlabatur in eo ſecundo gradu. Sic lo- quuntur lureconſul. in l. non putauit 8.§. à primo. de bonor. poſſeſl. cont. tab. Nam adhuc deliberabant primi hæredes, an
hæreditatem adire deberent, interim natus eſt poſthumus. A
primo gradu exhæredatus fuit poſthumus, non à ſecundo: ſed non erat locus ſubſtitutioni donec certum eſſet ex primo gradu neminem futurum hæredem. dict. l. quandiu. ff. de ac- quir. hæred. cum ſimil. Quomodo ergo poterit poſthumus non natus rumpere hunc ſecundum gradum, cum nondum
in eo verſaretur hæreditas? Sed ait, propter ſpem dicendum ruptum eſſe illum ſecundum gradum. Sequitur l.]. Nam&s ſ ſab canditione. Confirmat ſimilitudine quod prius dixit. Siſa conditione ſit heres inſlitutur. Ecce, qui eſt inſtitutus ſub con- ditione, S, Tatiut hoc anno Conſul factus fuerir: ab eo poſthu-
mus eſt præteritus. Pendenre conditione natus eſt foſctad⸗ mus. hic quæritur, an natiuitate poſthumi ſit rupta illainſti-
tutio? Dubium facit, quia pendente conditione, non vide-
tuùr verſari hæreditas in eo gradu. Sedtamen ait, idem dicen- dum eſſe propter ſpem, licet hæreditas nondum verſetur in eo graduſ:tamen ſpes eſt fore vt verletur in eo gradu. In ea l. ibi, Sed etſi ſit ei ſubſtitutus. Si ſit ei quis ſubſtitutus, qui fuit inſtitutus ſub conditione, quo caſu pendente conditione na-
41 tuepxreritis poſthumus, ſiue poſtea extiterit conditio, ſi-
ue defecerit, dicitur ruptum eſſe reſtamentum, ita vt nec ſub- ſtitutus à quo præteritus filius, nec exhæredatus, nec in ſtitu⸗ tus poſſit hæreditatemn capere. S uperior ſpecies percinet ad poſthumum, qui naſcitur pendente conditione, ver ſatum iri in eo gradu. Et ibi, Poſt defectum autem,&c. Conditio erar huiuimo di, Si Titius hoc anno Conſul faclusſuerit,&c. Præ- teriit annus,& certum eſt eo anno Conſulem Titium factum non fuiſſe. Natus eſt poſthumus poſt defectum conditionis. ait VlIpianus eumgradum nonrumpere, à quo præteritus eſt. quia nullus eſt gradus, quia conditio defecit, quo tempore poſthumus narus eſt. Cuius effe ctus hoc ſit ego mox dicam. Effe ctus eſt, quia non nocet ſequenti gradui: alias ſequen- ti gradui noceret. Hoc oſtendunt verba illa ſequentia, Rum- pendo autem teſtamentum.&c. In ſuperiori ſpecie nos poſui⸗ mus à primo gradu exhæredatum eſſe filium, à ſecundo præ- teritum. Quid dicemus è conuerſo, ſià primo præteritus ſit: àſecundo autem exhæredatus fuetit,& ru perit agnatione primum gradum, à quo præteritus eſt, an ſubſtitutus pote- rit ſibi vindicare hæreditatem, an ſit totum ruptum teſta- mentum? Hic ait ruptum eſſe totum teſtamentum. Cum rupit primum gradum, à quo præteritus eſt, locum ſibi fa- cit non ſubſtituto, vt propter ruptionem primigradus, hæ- reditas non deuoluatur ad ſubſtiturum. Atque ideo viden- dum eſt an prins us gradus, à quo præteritus-4 filius, ruptus ſit, an non it. Vriſc eſt hoc inquirere, vt ſciamus an ruptus ſit ſecuudus gradus, an non ſit, à quo ſecundo forte gradu exhæredatus eſt poſthumus. Hinc vulgo illud dicitur, Qued nullui eſt, rum pi non poteſt. His verbis. 0 uamuis filius ſequen- tem gradum à quo,&c. oſtendit quid interſit intet filium iam natum, qui pręteritus eſtteſtamenro paterno,& poſthumum naſciturum. Eſt obicura ratio diuerſitatis inter filium iam natum& poſthumum. Quoòd hic obiter dicitur de filio iam nato, plenius habetur explicatum ff. de lib.& poſthum.l. 3.9. fllins.&§. vlrim. vbi fillio iam nato præterito à primo gradu, & exhætedato à ſecundo, teſtamentum dicitur exordium ca- pereà ſecundo gradu. Infirmatur primus gradus, ſecundus noninfirmatur:& perinde totum teſtamentum accipimus ac ſi vna tantum inſtitutio eſſer. Pro non ſcripto habetur ille primus gradus à quo præreritus eſt filius. Diuerſum tamen ius eſt in poſthumo prærerito, vt hic dici tur. Ibi, Patiatur va- lere. filius, qui præteritus eſt à primo gradu, patitur ſequen- temgradum valere, àquo eſt exhæredatus, nec ideo infirma- tur ſecundus gradus, à quo exhæredatus eſt rupto primo gra- du, à quo præteritus eſt. Sed aliud dicitur in poſthumo. Nam rupto primo gradu, à quo præteritus eſt poſthumus, rumpi- turtotum teſtamentum, etiam ſecundus gradus à quo exhæ- redatus eſt. Sedintelligenda eſt ratio diuer ſitatis, eam breui- ter tradam. Ratio diuerſitatis eſt, quæ colligitur exll. 3.§. ex his hoctit. Diximus hanc eſſe differentiam inter filium iam natum& poſthumum, cum vterque præteritus eſt, quia filio qui iam natus eſt, præterito, inutile ſtatim eſtteſtamentum. Cum autem præteritus eſt poſthumus nondum natus, valet teſtamentum abinitio. Sed ſi contingat poſthumum naſci, agnarione teſtamentum rumpetur. Ponamus filium iam na- tum præteritum eſſe in primo gradu,& cxhæredatum à ſe- cundo. Dicim us perempto primo grad u, exordium capere te- ſtamentum à ſecundo: quia filio præterito à primo gradu, gra-
dus ille nullus eſt. Ideoque hæreditas verſatur in ſecundo, non
in primo, cum ab initio nullus fuerit. Atqui à ſecundo gradu filius eſt exhæredatus non prætse- rirus. Ergo non poteſt ille ſecundus gradus rumpi ob præ-
teritionem filii, cum præteritus filius proponatur à primo
gradu, non à ſecundo. Cum autem poſthumus eſt præteri-
tus à primo gradu, exhæredatus autem à ſecundo, non eſt
nullus ille gradus, à quo poſthumus eſt præteritus. ldeoque in

z688 Franc. Duareni(omment.
eo gradu hæreditas verſatur, quo tempore naſcitur illum gra-
dum rumpendo, hæreditatem, quæ in eo gradu verſatur, au-
fert. Ob hanc rationem poſthumo præterito à primo gra-
du, totum teſtamentum rumpitur, non tantum primus gra- dus, ſed etiam ſecundus. nam primum gradum rumpendo facit ſibi locum, non ſubſtituto, reperitque hæreditatem in illo gradu. Ergo hæreditatem in eo gradu, ad ſe tranſmittit. Sad cum filius natus eſt præteritus in primo gradu, nun-
quam reperit hæredem in illogradu. Vnde idem dicendum
eſt in poſthumo præterito, quoties nullus reperitur, eſt 8 ritus tempore natiuitatis, ille gradus in quo prætetitus elt- Exempligratia. Si naſcatur poſt defectum conditionis, præ- teritus eſt à primo gradu, in quo inſtitutus fuit ſub onditid. ne, S: Titius hoc anno Conſul factus fuerit,&c. defecit condi-
tio: poſt defectum cõditionis, natus eſt poſthumus. Hic quæ-
— I 1.„ ritur, an rumpatur ſecundus gradus à quo exhæredatus fuit poſthumus? Dico non rumpi ſecundum gradum, quia de- ficit conditio, nunquam hæreditas verſata fuit in eo gradu.
Ideoque non poteſt eum gradum rumpere. Quoties tum-
pit primum gradum, rumpit& ſecundum: vt autem rumpat,
oportet eum valere. Ergo ſi nullus fuerit, non rumpet. Ali- ud exemplum eſt huius rei inl. 1.§. ſi venter. ff. de ventr. in pofl. mitten. Cum igitur natus eſt poſthumus,& iam deceſ- ſerant inſtituti in primo gradu: quia tũc ille gradus eſt nullus, præmortuis hæredibus ante eius natiuitatem„nihil inuenit quodrumpat. Dico igitur in hoc caſu non rumpi ſecundum gradum, à quo pe ſthumus exhæredarus eſt: quia eſt eaddem ratio, quæ in filio iam nato. Nam quo tempore naſcitur poſt- humus, hæreditas non verſatur in eo gradu: ſed in ſecundo, à quo exhæredatus reperitur. Ergo ille gradus firmus manet, nec nariuirate poſthumi rumpitur. Ex his intelligi poteſt l. ſi poſthumus à primo. 14. ff. de lib.& poſthum. Ea lex vi- detur difficilis: ſed his intellectis, quæ diximus, facilis erit ex- plicatio.
Diximus ſuperiori loco, quomodo agnatione peſthumi rumpatur teſtamentum. Docuimus quid interſit inter poſt- humum& filium iam natum. exl. huius tit. ·.& exl. 3.§. vlti. de lib.& poſthum. Vnde ſenſum etiam diximus percipi poſſe l. ſi poſthumus à primo. 14. de lib.& poſthum. Addendum eſt ſupradictis, non tantum filij agnatione rumpi teſtamen- tum: ſed etiam nepotis. Nepos agnaſcens teſtatori rumpit
eius teſtamentum: ſicut filius, ſi nemo eum præcedat tem-
pore mortis teſtaroris: vt dicitur in l. ſi quis filio exhæreda- to. 6. in princip. ff. hoc tit. Nihil enim neceſſe fuit eum ex- hæredari, quem pater præcedebat. Nepos agnaſcens defun- ctorumpit teſtamentum, ſi eum filius non præcedat tem- pore mottis teſtatoris. Tunc enim dicitur agnaſci ſuus hæ- resteſtaroti, cum eum nemo præcedit tempore mortis. Hic
inſpicimus tempus mortis in ſucceſſione ab inteſtato. Non i ſpicimus tempus moitis: ſed tempus quo defertur hære- das, cum quis ſuccedere vult abinteſtato. Si deſtitutum ſit teſtamentum, quod factum erat, inſpicitur tempus quo ei deferrur hæreditas, quo tempore hæres inſtitutus in teſta- mento omitrit, vel repudiat forte hæreditatem. leg. ſi quis poſthumos. 9.§. ſi filium. ff. de liber.& poſthum. In ſucceſſfio- neab inteſtato hoc tempus aliquando eſt tempus mortis te- ſtatoris, ſi nullum factum ſit teſtamentum, ii ſtatim atque mortuus eſt teſtator, defertur hæreditas vel filio ſuo, vel proxime agnato. Aliquando non eſt tempus mortis: ſed tempus, quod ſequitur mortem. Breuiter eſt tempus illud, quo inteſtatus eſt mortuus, quo tempore deſtituitur teſta- mentum. d. l. ſi quis poſthumos.§. ſi filium. In eo.§. verbail- la, lunt le gis, Ss inteſtatus moritur,&c. quibus lex vult, ſi quis inteſtatus moriatur, hæreditatem deferri vel eius liberis, vel eius agnatis. Si defunctus nullum fecit teſtamentum, hære- ditas ſtatim defertur proximo agnato, quia verum eſt eum inteſtatum mortuum eſſe ſimulatque deceſſir. Si fecit te- ſtamentum, expectandum eſt, an hæres aditurus ſit hæ- reditatem, an omiſſurus& repudiaturus. Poſtquam omiſit, aut repudiauit hæreditatem, tunc certum eſt inteſtatum de- ceſſiſſe teſtatorem. Inte ſtarus enim decedit is ex cuius teſta- mento nemo adit hæreditatem Inſti. de hære. ab inteſt.§. 1. Ex iam dictis naſcitur quæſtio tractata hoc titu. in l. poſthu- mus. 12.§. I. Teſtator paterfamilias in teſtamento ſuo inſti⸗
tuit extraneum hæredem, vxorem habebat prægnantem. poſthumum præteriit, neque enim inſtituit, neque exhare- dauit. Poſthumus natus eſt viuo teſtatore, teſtator perſeuc rauit in eadem voluntate: non mutauit teſtamentum ſaum. Queæritur an ſit ruptum teſtamentum? Ex his quæ diximus videtur omnino ruptum eſſe teſtamentum, nec poſſe ex te. ſtamento ſuccedere eum, qui hæres ſcriptus eſt. Et hocfa- tetur Vlpianus ex ſubtilitate iuris eſſe. quia tamen oſthu- mus præteritus viuo teſtatore natus deceſſit, licet 6 uile, de quo iam diſſernimus, inſpiciamus, teſtamencum quia ruptum eſt, nullum effectum habeat: tamen dicitur conuale. ſcere propter æquitatem. Et ſi ſignatuna fuerit teſtamen. tum, Prætor dabit ei bonorum poſſeſſionem ſecundum ta. bulas. ait Vlpian. Ergo Prætor non unpartitur officium lu- um bonorum poſſeſſionis ſcilicet, niſi ſolennia turis præto- rij interuenerint. Oportet enim ſolenaia iuris interuenire vt hæres ſcriptus vratur auxilio iuriſdictionis prætotiæ. O. portet ſignatum eſſeteſtamentum ſignaculis ſeptem teſtium. Hæc ſignacula teſtium ortum habent ex iure prætoxio. z. ſed cum paulatim. Inſtit. de teſta.& diximus ſupraſub tit. qe teſtam. Oportet igitur ſolennia iuris prætorij interuenite, vt quis habeat bonorum poſſeſſionem à prætore:& hoceſt expreſſam in I. z. f. de bon. poſſ. Nunquam datur bonorum poſſeſſio ſecundum tabulas: niſi teſtamentum factum ſit ſecundum formam iuris prætorij: puta ſi ſeptem ſignacula ſint adhibira. Si teſtamentum factum ſit ſine ſctiptis pet nuncupationem, non niſi vtilis actio dabitur. Hic lgitur notandus eſt obiter caſus, in quo neccſſaria eſt bonotum poſſeſſio ſecundum tabulas hæredi ſcripro. Quibuſdam vi-
Ius Cl
detur admodum rarus caſus eſſe, nec poſſe reperiri, in quo
neceſſaria ſit bonorum poſſeſſio ſcripto hæredi. Sed cur eſt neceſſaria? Suus hæres, imo quiuis extraneus poteſt acci. pere ſecundum teſtamentum bonorum poſſeſſionem:& tamen iis proſpicitur ſatis iure ciuili. Hic animaduerten- dum eſt bonorum poſſeſſionem ſecundum tabulas dati ei,
qui zure ciuili ſuccedere non poteſt: puta quia teſtamen.
tum forte ſecundum formam iuris ciuilis factum non eſt. Et hoc aperte dixit Vlpianus in Inſtit. titu. de bonor. poſeſſ Ait enim dari bonorum poſſeſsionem ſecundum tabulas,
etiam ſi iure ciuili deficiat teſtamentum& non valeat, ſimo-
do ſolennia iuris prætorij interuenerint. I. 4. ff. de Catbo. edict. Nec eſt contra bon. poſſ. Interdictum quorum bonorum nen datur cuiais hæredi: ſed ei tantum, qui accepit bono- rum pofleſsionem à Prætore. Formula ipſius interdictiid ſatis declarat. Interdictum igitur quorum bonorum, non datur niſi ei, qui bonorum poſſeſsionem à Prætore accepit. In hoc igitur caſu, licet ſecundum ius ciuile teſtamentum videatur omnino ruptum, dicendum eſt tamen, ſi it ſigna- tum, hæredem bonorum poſſeſsionem ſecundum tabulas accipere poſſe. Quidam qubitant, an hæres poterit adireiu- re eiuili,& hoc controuerſum eſt. Sunt qui exiſtiment pol- ſe, propter verba Vlpia. in d. l.poſthumus. 12. in princip.ibi ita legunt, Hereditatemque obtinebit. Sed mendoſa eſt ectio: legendum eſt enim: Remque obtinebit, vt in Florent. Sed quia non intelligebant quid eſſet rem obtinere,& quorſum hoe ſcriptum fer ab Vlpian. mutauerunt rem, in hæreditatem. Sed quomodo hoc accipiendum ſit ſatis oſtendit aliis locis Vlpia. in Inſtit. tit. de bon. poſſeſſ.ad fin. vbi ait in fi. Bonorum poſſeſſionem quandam eſſe cum re, aliam ſine re. Cum ita datur bonorum poſſeſsio vt nemo poſsit aliquam rem cuincere, di- citur dari bonorum poſſeſsio cum re. Sic etiam loquitur pau- lo poſt Vlpia. in d.l. poſthumus. in fin. princip. Qut rem abin- 19e⸗ auferre,&c. Sed hic occurrunt antinomiæ, propter quas redditur tota hæc diſputatio obſcura& difficilis. Prima antinomia eſt C. de poſthum. hæred. inſti. in l. 2. ibi, Poſthu- mopræterito. Duo continentur his verbis, quamuis bre- uiſsima ſint. Vnum eſt, poſthumo præterito rumpi teſta- mentum ſi natus ſit. Alterum eſt: Si poſthumus natus ſtatim decedat, ruptum teſtamentum non reſtitui:& tamen hic dicimus conualeſcere& dari ei bonorum poſſeſsionem, qui ſcriptus erat hæres. Vulgo diſtingui ſolet. Dicunrt referre, an poſthumus natus decellerit viuo teſtatore, an vero po mortem teſtatoris. Aiunt, ſi decedat viuo adhuc teſtatore,
reſtitui teſtamnentum quod ruptum eſt& conualeſcere, da- 8 rique
—·————
—————BA&——„ͤ
———————
——6
„——————

lionem! neh
dr
3 niß dede niſi teſtamenmig
4)
llepten, atum fachum ſig h Viilis actio daditur mn quo necellanaiin 4 hæredi leripto. Güi „— ſe decpolle rai liellio ſcrioeo darcde n mo quluis ertaneuh r Rum donorum polllhn lure cuil. Hic uin lonem ſecundum udulst don poteſt: Duta quith mam iuris ciulls fedunr dusid laſtit. titu. de bonan
pollegionem ſecunämt teſtamentum& nonvca- interuenetint. l. 4. fK larerdidum quotun led ei tuntum, qui æann ore. Formulz iplc in am gitur quorum boaotm. n pollebionem à Pizuar
4 ſecundum us ciuite tet
dcendum cſt tamenll n poſebionem ſecundum duditant,an htes potertu rumeſt. Sunt qui cuiſi 14.Lpoſthumus.12. Wpf „alenebit. Hed mendok d weabuinebit, ktin! lotent 4 ertem obtinete,& Juus 7 in Rarcäe dtu
In Tit. De iniuſto, rupt.&oirri fact. teſt.
rique ftripto hæredi bonorum poſſeſſionem ſecundum ta-
bulas mortuo eo. Quod VIpia. noſter ait in inirio d princ. ibi, viuo teſtatore, non loquitur ſimpliciter de poſthumo, qui na-
tus decedit: ſed qui decedit viuo teſtatore. Lex autem ſecun-
da, Cod. de poſthum. intelligitur de poſthumo qui naſcitur poſt mortem teſtatoris, non vino teſtatore. Et hoc caſunon reſtituitur teſtamentum. Rationem diuerſitaris hanc addu-
cunt. quia cum adhuc viuo teſtatore poſthumus natus dece-
dit, creditur teſtator in eadem voluntate permanete magis,
quam cum decedit poſthumus poſt eius mortem. Quiain
priore caſu iuſta eſt&probabilis eius voluntas, cũ videt deceſ- ſiſſe poſthumum natum ſe viuo quem præteriir. In poſterio- re ſpecie non eſt eadem voluntas. Ego vereor ne idem dicen- dum ſit, etſi poſt mortem teſtatoris poſthumus deceſſerie.
Vlpia. noſter hic loquitur de poſthumo, qui viuo teſtatore
natus decedit. Sed hoc multum mouere nos non debet: quia de vita teſtatoris hoc forte expreſſum eſt: quia ita acciderat in ſpecie propoſira. In dilputationibus lureconſultorum quæſtiones ex facto incidentes plerunque tractantur: nec ſunt quæſtiones ab eis excogitatæ. Et cap. 12. ſumptum eſt ex lib. diſp. Vlpia. Mouet me vt diſſentiam ab aliis, atque ita hæc verba Vlpiani interpretor, quod Vlpianus ipſe in Inſti- tu. tit. quemadmod. teſta. rump. ſimpliciter ait rupto teſta-
mento dari bonorum poſſeſſ. ſecundum tabulas ſctipto hæ- redi, ſi ſeptem teſtium ſignaculis obſignatum ſit teſtamen-
tum. Hoc dicit,& ſi nemo rem euincere poterit. Hoc enim ita eſt intelligendum ſine vlla diſtinctione. Vlpia. ita ſcribit con- ualeſcere teſtamentum, quod ruptum eſt:& dari bonorum poſſeſſionem. non poteſt melior Vlpiani eſſe interpres, quam Vlpianus ipſe. Mihi itaque videntur verba VIpiani eſſe intelligenda, non tantum ſi poſthumus præteritus de-
ceſſerit, viuo teſtatore: ſed& ſi deceſſerit poſt mortem te-
ſtatoris, vt detur bonorum poſſeſſio ſecundum tabulas ſcri- pro hæredi, ſi modo ſeptem teſtium ſignaculis teſtamen-
tum fuerit ſignatum, vt iam diximus. Sed quid reſpondebi-
mus ad d. l. 2. Ego reſpondeo verum eſſe quod dicitur in d. l. 2. ruptum eſſe teſtamentum: tamen non etiam reſtitui te- ſtamentum. Sed addenda eſt exceptio ex hoc VIpiani loco: niſi ſignatum fuerit teſtamentum ſeptem teſtium ſignis: quo caſu propter ſolennitatem iuris prætorij dabitur bo- norum poſſeſſio ſeeundum tab. ſcripto hæredi. Si igitur nos
vtramque legem interpretamur vt vni per alteram deroge-
tur: vt per eam, quæ ſpecialis eſt, generali legi derogerur. l. in toto iure. ff.de regul. iur. Vna lex eſt ſpecialis, altera gene- ralis. d. l.z. generalis eſt, noſtra autem ſpecialis. Sic pugnan- tia hæc dici non poſſunt. Pergamus ad alias antinomias.
Alia antinomia eſt ex l. qui vxorem. 1ſ. hic. Quidam habebat
vxorem prægnantem, teſtamentum fecit,& poſthumum ex ea naſciturum præteriit. Deinde in hoſtium poteſtatem peruenit. captus eſt ab hoſtibus: natus eſt ei filius apud ho- ſtes& mortuus. Quxritur an valeat teſtamentum, an non valeat? ait ſimpliciter Iuriſconſul. rumpi teſtamentum, etiam
Ii fllius ante moriatur quam pater:& tamen proponitur de- ceßsiſſe filius ante patrem. Ait etiam Iuriſconſul. ad nullum pertinere hæreditatem ex eo teſtamento. Hæreditas erge
deferetur legitimis hæredibus ab inteſtato. Vulgo ita dici fo- let, quamuis filius in ea ſpecie mortuus ſit ante patrem, ta- men propter legem Corneliam intelligitur pater deceſsiſſe prior ante filium. Lex Cotnelia fingit eum, qui deceſsit apud hoſtes/deceſſiſſe ante quam caperetur: quo tempore non erat
mortuus filius, ac ne natus quidem. Sic elabuntur: ſed eadem ratione poteſt refurari hæc diſtinctio, qua& ſuperior refuta-
taeſt: quia pro certo habent, ita diſtinguendum eſſe, an fi-
lius decedat mortuo teſtatore, an vero ante mortem teſta-
toris, eo confugiunt, vt dicant ſecundum fictionem legis Corneliæ patrem deceſſiſle videri ante filium; atque ideo mitum non eſſe, ſi teſtamentum ruptum eſſe omnino dica- tur, adeo vt hæreditas ex eo teſtamento ad neminem perti- neat. Quſa igitur ſuperior diſtinctio à nobis refutata eſt, necpoteſt conſiſtere, nec hæc quidem quæ eam ſubſequitur defendi poteſt. Quid igitur dicemus? Idem quod in ſupe- roris antinomiæ explicatione. nos dicemus rumpi teſta-
mentum in hac ſpecie, ſicut& in aliis. Qui interrogatus re-
ſpondebit ruptum elle teſtamentum,& non reſtitui, non
male reſpondebit. Conſentaneum eſt hoc iuri ciuili, nec iuri prætorio contrarium eſt: ſed hoc accipiendum eſt cum ea ex- ceptione, niſi ſolennia iuris prætorij interuenerint: quo ca- ſu hæres ſcriptus bonorum poſſeſſionem habebit,& tem ob- rinebit, ira vt generi per ipeciem derogetur. Quod dicitur in d.l. qui vxotem. generale eſt. Generaliter dicitur ſtatim ru- ptum eſſe omninoteſtamentum. In ea ſpecie non proponi⸗ tur ſeptem teſtium ſignaculis ſignatum eſſe teſtamentum. Nhilhuiuſmodi proponitur, ſecundum id quod proponitur, recte reſponſum eſt ruptum eſſeteſtamentum. Sed quo ca- ſu hæc inreruenerint, de quibus loquitur Vlpianus, ſeptem teſtium ſigna, tunc quamuis ruptum dicatur eſſe teſtamen- tum iuris ſubtilitate, tamen bonorum poſſeſſio ſecundum tabulas datur.. 1 Alia eſt anrinomia exl. Gallus. 29.. idem credendum. ff. de liber.& poſthum. vbi Scæuola ait, ſucceſſione rumpi reſta- mentum, quaſi agnatione, cum nepos ſuccedit in locum fi- 1) prius mortui. Sinepos ſit præteritus patris teſtamento, vt 1 teſtator ita dixerit, Filius meus bæres eſto:& ſi filius meus&5 nepos meus me viuo morientur, tuno ſi quis mibi ue pos naſceturs Beres mihi eſto. Si nepos deceſſerit ante filium, deinde filius, tunc ſucceder pronepes:dicitur recte& vtilitet pronepos in- ſtitutus eſſe: ſed ſi prius decedat filius, deinde nepos, non di- citur vtiliter eſſe inſtitutus pronepos: quia ſucceſſione ne- potis in locum filii prius mortui, ruprum eſt teſtamentum: rupto teſtamento non poteſt vtilis eſle inſtitutio prone- potis, corruunt omnia, quæ ſcripta ſunt rupto teſtamento. Ita teſtator pronepotem inſtituit, Ss filias&s nopos meus, Vius me, morientur, tunc pronepos&&. Quò caſu moritui filius, vi- uo teſtatore: deinde nepos ſucceſſione rumpit teſtamentum, & tamen hic dicemus, ſi viuo teſtatore natus præteritus ſit poſthumus, teſtamentum non rumpi. Sed ex his quæ dixi- mus facile apparet diſſolutio& explicatio. Siin lege dice- retur rumpi teſtamentum ſucceſſione,& in alia non rumpi diceretur, pugnantia eſſent. Sed hoc non dicit Vipianus hic: non negat rumpi teſtamentum, ſed addit exceptio- nem. Aic bonorum poſleſſionem fecundum tabulas dan- dam eſſe ſcripto hæredi, ſi ſeptem teſtium ſignis teſtam en- tum ſignatum lit, non ſimpliciter dicit dandam eſſe bono- rum poſſeſſionem ſcripto hæredi, ſed ita demum ſi ſolennia iutis prætoriiinreruenerinr. Ergo eſt intelligendum quod hic dicitur,& om nia quæcunque contraria nobis bici poſ- ſent, quæ huiuſmodi ſunt, ita ſunt diluenda. 8i quis mihi proferat centum ſpecies, in quibus dicatur, mortuo poſthu- mo, quia natus eſt viuo teſtatore præreritus, teſtamentum rumpi nec reſtitui: dicam non eſſe contraria, ſed omnia ve- ra. verum eſt addenda exceptio, de qua iam diumus dicen- dum tamen eſt, quo caſu iuris prætorii ſolennia interuene- rint, dandam eſſe bonorum pollellionem ſecundum tabulas ſeripto hæredi. Et hoc ſemper animaduertendum eſtin con- ciliatione horum locorum, ſecundum illam regulam d. l. in toto iure. ff.de regul iut. Sequens quæſtio eſt, anidem dicen- dum ſit in præteritione filii iam nati, quod hic ait Vlpianus in præteritione poſthumi? Magna& difficilis qoæſtio eſt. Hic diximus præterito poſthumo, tamen dari bonorum poſſeſ ſionem ſecundum tabulas ſcripto hæredis ſi poſtea deceſlerit: an idem dicemus ſi teſtator prærerierit filium ſuum iam na- tum: ſi ſeptem reſtium ſignaculis ſignatum ſit reſtamentum, an dabitur bonorum poſſeſſio hæredi ſcripto? Pone præ- teritum eſſe filium natum in teſtamento, deinde deceſſiſſe vel viuo teſtatore, vel mortuo teſtatore. Diffcile eſt quæ- ſtio in kſi filius eius. 7. ff. de liber.& poſthu. dicitur teſtamen- tumn in quo filius eſt præteritus, adeo non valere,vt nunquam poſtea conualeſcat.& idem dicitur in Inſticu. de exhæred. li- ber.§. 1. Hoc teſtamentum igitur adeo nullum eſt, vt non conualeſcat etiam ſi filius moriatur, viuo patre ſuo. Et ſane ex his, quæ iam diximus, apparet differentia,& ratio diuer- ſa filii iam nati,& poſthumi. l. 3.§. ex his. ff. hoc tiru. Filiĩ Ptreeie iniuſtum teſtamentum faciunt: poſthumi non faciunt iniuſtum, ſed rumpunt ſi naſcuntur. Leges veteres iubent filium inſtitui, aut exhæredati. vetant præterixi finum in teſtamento, ita vt exhæredatio dicatur pertinete ad or- dinationem teſtamenti. l. inter cærera. ff. de liber.& poſthu. §t.Inſtitu. de exhæredat. liber. Hæ leges nom iubent poſthu-

—.““ 8 4
5———.—— 2——— 3 6 8—*— 8 8 8—————— 8 —“ 4—— d———. ————— 8“—“— 4 ö 5 4 8 5 3— 98 3— — 4— ZZZöſöſſ ö“ ö 4——. 3—..— ————— 1—— 3——.——. 4. „*—————————————.———————“— 5 4—— .— 4.———————.— 85 be—*4.——— 2— 1 — 9 e ſſſ——————*— 8 88“————.——— 8—y 2—— ——— 4 3——— 4— 6 4 *—— 4 4 4=— 2 ———————————— 2.—* 8——— 3*.——— 3————. ——————— 2 8——————————————————————————— 5———
—— 5——————————“—————— 2
— n— ſſſſſſſ“—— 3— 4———————————.—
———„ eenn——— 5—— ,————***—————*———————
———————————— 2—————— 2——————————— 4——— 5————————————————— 2 4—————— 3 8— 5——— 2———————.— 8 ————————————— 2 1———— ———:—— 8———————————— 1————— 2———.— 8——————
—
—— ——
370 maum inſtitui, aut exhæredari: imo vix erat permiſſum vt is, qui nondum natus eſt inſtitueretur hæres: ſed vtilitatis cau- ſahoc eſt receptum. Ideo filij nati iniuſtum faciunt teſta- mentam. Teſtamentum dicitur non iuſtum eſſe, non iure factum. Hoc verbum ad veteres leges refertur, vt ſæpe dixi. Ex his, quæ diximus non videtut conualeſcere teſtamentum, in quo filius natus præteritus eſt. Sed manife ſte videtur ad- uerſari ſecunda pars huius l. peſthumus. 12. in princip. ver- Idem& circa iniuſtumò. In prima parte Vlpianus locutus eſ de rupto teſtamento, cum teſtamentum ruptum eſt præteri- tione poſthumi. poſtea loquitur de iniuſto. Iniuſtum teſta- mentum dicitur, in quo filius iam natus præteritus eſt: vt iam diximus. Ergo mhil refert in hac re an poſthumus, an vero filius iam natus præteritus ſit. Sed animaduertendum eſt, quod idem VIpianus hic ait, Si bonorum poſſeſſio datafue- rit ei, qui rem ab inteſtato.&c. Si ſcriptus hæres ſit is, qui pote- rar ſuccedere ab inteſtato. In ſuperiori caſu nihil refert, quis hæres ſcriptus ſit, ſiue extraneus, ſiue is qui ab inteſta- to rem auferre poteſt: datur enim bonorum poſſeſſio ſe- cundum tabulas. Sed cum agitur de iniuſto teſtamento, in quo filius iam natus præteritus eſt, multum refert quis hæ- res inſtitutus ſit. Nam ſi extraneus inſtitutus ſit, non da bi- tur ei bonorum poſſeſſio. Sed cut hic loquitur conditiona- liter? ſed cur non ſimplieiter dixit dandam eſſe ei bonorum poſſeſſionem? Mihi videtur ita hoc dictum eſſe: quia erat quæſtio de legatis, an legata præſtanda eſſent. Primum vult dari ci bonorum poſſeſſionem, qui alias ſucceſſurus erat ab inteſtatd,& quo caſu bonorum poſleſſio ei datur, vult ab eo præſtari legata. Alciatus lib. Parerg. cap. 8. aliter inter-
pferatur iniuſtum. Iniuſtum vocat in quo ſolennia iuris
non interuenerunt,& ait diſtingui iniuſtum teſtamentum ab eo, in quo præteritus eſt filius. Ego iam dixi, ſubtiliter hæc diſtingui à Papiniano, ſed tamen hanc differentiam con- fundi ab altis, vt Vlpian. l.3.5. ex his. Similis eſt locus in I. ſi
quis filio exhæredato. 6. in fi. princ. ibi, nec enim&c. vbi filios
præteritos ait iniuſtum teſtamentum facere. Ergo iniuſtum teſtamentum hic accipiemus, ſiue in quo filius iam natus præteritus eſt, ſiue in quo ſolennia iuris defuerunt. Quod ad filium attinet iam natum, iniuſtum eſt teſtamentum, nec conualeſcit filio mortuo teſtamentum, niſi hæc duo con- currant, ſi ſolennia iuris prætorij interuenerint: deinde ſi hæres inſtitutus ſit, qui ab inteſtato auferre hæreditatem po- terat. Alterum autem ſufficit cum poſthumus eſt præteri- tus, ſcilicet ſufficit ſolennia iuris prætorij interueniſſe. lam ſu- perius diximus variis modis rumpiteſtamentum, quod iure factum eſt: veluti ſi poſthumus præteritus agnaſcatur defan- cto. Addenda ſunt alia exempla, quæ nos ſummatim& bre-
uiter perſtringemus. Aliud exemplum eſt, cum nepos ſacce- dit in locum filij ex lege Vellea, de qua ſatis diximus ſupra. Hic
dicitur quaſi agnaſci, quia iã natus erat tẽpore facti teſtamen- ti, ſed quaſi agnaſci. Non enim erat ſuus, quia pater eũ præce- debat tempore facti teſtamenti, ſed mottuo patre ſui hæredis iura conſequitur,& rumpit teſtamentum. Aliud exemplum eſt in adoptione, ſiue arrogatione. l. 8. verum. alias certum, hic.ff. Eſt alius locus de hac adoptione vel arrogatione in l. ſi quis hæres. 18. eo. Idem Inſtit. quib. mod. teſta. infir.§. 1. De hoc diximus n⸗ lub tit. de lib.& poſthum. adl. filio quem pater. vbi hanc legem interpretati ſumus,& l. non putauit. 8. §. ſi quis emancipatum. de bon. poſl. contra tab. Aliud exem- plum extat apud VIpianum in Inſtitu. de vxore, quæ conue- nit in manum viri: quo genere matrimonii ſubiiciebatur o- mnino poteſtati matiti ſui vxor, non aliter, quam filius arro- gatus, vel adoptiuus. ideoque efficiebatur ſuus hæres. Huius rei duobus in locis in Inſtitut. meminit VIpia. ſcilicet ſub tit. quib. mod. teſta. rumpan.& ſub tit. qui hæred. inſtitui. Sed hoc ius omne exoleuit. Aliud exemplum eſt cum teſtamen-
tum mucatur alio facto teſtamento. poſteriore teſtamento
iure facto prius rumpitur. l.1. hic. Oportet enim poſterius teſtamentum iure factum eſſe, ita vt hæres ex eo exiſtere poſ- ſit. De hoc in l.cum in ſecundo.16. hic. idem dicitur in Inſti. de teſta.ordi.õ.poſteriore. Diximus 3. ſub tit. de teſta. nihilrefer- re, an poſterius teſtamentum factum ſit in ſcriptis, an vero ſi- ne ſcriptura per nuncupationem. Sufficit iure factum eſle te- ſtamentum, quod fit per nuncupationem: non enim minus
Franc. Duareni Comment.
dicitur iure factum, quam quod fit in ſcriĩptis. quod intelli eh- dum eſſe diximus cum exceptione, quæ traditur in l. Wihn⸗ mus. C. de teſtamen. Conſtitutio eſt Theodoſij de eare u ſtimauit facile Theodoſius reperiri poſſe teſtes, qui mentian tur in gratiam principis, aut magnatum aliorum. IIluq ani. maduertendum eſt, quamuis prius teſtamentum poſteriori teſtamento iure facto rumpatur, tamen ſi teſtator exptelle- rit in poſteriori teſtamento. ſe velle, quæ ſcripta ſuntin prio- ri teſtamento, ex cauſa fideicommiſſi non iure directo vale- re, prius teſtamentum ratum eſſe. Quid igitur dicemus, ſi po- ſterius iure perfectum non ſit, teſtamentum prius ſit perfe- ctum, an poſteriori teſtamentum prius rumpetur? Ego dui non rumpi. Sed addenda eſt exceptio ex l. 2. hic. ff. Excipiun- tur duo caſus. Prior eſt, niſi poſterius teſtamentum iure mili. tari factum ſit. Teſtamentum enim iure militari factum eiſi in eo ſolennia non interuenerint, non minus valet, quamſi ſolenniter factum eſſet, adhibitis omnibus ſolennibus. Se- cundus caſus eſt, cum in poſteriori teſtamento ſcriptus eſt 3 hæres, qui alias ſucceſſurus eſſet ab inteſtato: tunc enim po- ſterius teſtamentum quamuis iure non ſit per fectum, valet& prius teſtamentum rumpit. Hoc tamen intelligendum eſſſi ea interuenerint, quæ conſtituta ſunt in conſtitutione Theo- doſij in l. hac conſultiſſima.§. ſi quis autem. C. de teſt. vbi vult primũ Theodoſius, vt in priori teſtamenro ſcripti ſint extta. nei, in poſteriori ſcripti ſint legitimi, qui alias ſucceſſuri ſintab inteſtato. Deinde vult adhiberi ſaltem quinque teſtes inpo- ſteriori teſtamento, his interuenientibus prius teſtamentum rumpitur,& valet poſterius: non quidem vt teſtamentum, ſec vt vltima voluntas inteſtati. Ex his quæ iam diximus conſtat verum eſſe, quod luſtinianus, ait in Inſtitu. quib. mod. teſt in- fir.§. ex eod.&c. nuda voluntate teſtamentum iare factum non rumpi. Teſtamentum iure factum eſt: deinde teſtator declarauit ſe omnino id teſtamentum reuocare: hæcteſtato- ris voluntas probatur duobus aut tribus teſtibus. Ait luſtinia. nus hoc non ſufficere ad reuocandum teſtamentum: fiuſtta enim adhiberetur tanta ſolennitas in conficiendo teſtamen- to, quantam adhiberi diximus ſub tit. de teſtamen. ſi probai
poſlſet duobus teſtibus teſtamentum mutatum eſſe per de-
clarationem voluntatis: tamen ſi declaratio voluntatis probi. betur teſtibus,& lapſum ſit tempus decennij, vtroque con- currente, teſtamentum intelligetur mutatum& reuocatum eſſe.l. ſancimus. C. de teſtam. Præterea inciſis vel ruptisteſta- menti tabulis, teſtamentum dicitur mutatum eſlſe. l. vlti- ff hic. Sed hic locus probatur, quo eaſu ſanæ mentis fuerit inci- ſis tabulis infirmariteſtamentum. Aliquid enim præter vu. dam voluntatis declarationem accidit, nempe inciſio tabuls- rum. Idem dicitur, eſtque aliquanto planior conſtitutioinl-
pen. C.de teſtamen.
C A v. IIII.
De irrito teſtamento.
HE= c eſt noſtri tractatus pars tertia. Vlpianus in Inſtitu. titu. quibus mod. teſtamen. rumpant. ait duobus modi irtitum fieri teſtamentum.In primis irritum fit, ſi nemoex eo hæres extiterit. itaque dicitur inteſtatus deceſſiſſe, quam- uis teſtamentum fecerit, ſi ex eo adita hæreditas non fit. Se- cundo irritum fit teſtamentum, cum poſt factum teſtamen- tum teſtator capite minutus eſt. amiſit enim libertatem, vel
ciuitatem. Exempla varia ſunt in l. ſi quis filio exhæredato.
6.§. irritum. Eſt locus communis de capitis diminut. quibus modis quis minuatur capite. Inſtitu. de cap. minu. in d.. õ.9. hi autem omnes. ff. hic. Eſt etiam locus communis de ap- pellatione ibidem. Hæc tantum lectionem deſiderant. Quod ſequitur, paulo difficilius eſt. Quxritur an hoc teſtamen⸗ tum, quod irritum eſt, conualeſcat iure prætorio: ſicut ſur
pra diximus teſtamentum ruptum conualeſcere? Quaſtio
eſt in l. 12. poſthumus. hic. Prius dixerat Vlpianus teſta-
mentum, quod ruptum eſt agnarione poſthumi prætetil’
conualeſcere, ſi ſgnatum ſit, ii ſolennia iuris prætotij iate- uenerint,& bonorum poſſeſſionem ſecundum tabulas dari ſcripto hæredi. Idem eg circa ininſtum& irritum. Ait Vlpia⸗ nus in dict. l. 2. propter ſolennitatem iuris prætorij conus-
leſcere hoc teſtamentum, cum exceptione tamen, gu
criptus
————

aus air in luſtitn. qudaa
dluntate teſtamequmn 7 am jare fackum elt dente cltamentum reuocut Obus aut tnibus teſtdeil teuocandum teſtameum. dlenditas in conſicendot umasludtit.deteltanenle eſtamentum muratmnek ꝛmen h declaratio rounas lttempus deceuvij, mn atelligetur mutatum&ra m. Drztercainciſs dni um dictur muaammelel 1r co alu lanæ menute dentum. Aliquid rinmm memaccidit, nempeinoh 1quanto puniot coulhe
/n Tit. De iniuſto, rupt. So irri. fact teſt.
ſeriptus eſt hæres, rem ab inteſtato auferre poſſit. 4 eſt qui alias ſucceſſurus eſt ab inteſtato. ſic multo facilius teſtamen- tum non iure factum confirmatur. Eodem pertinet quod lu- ſtinianus ait in Inſtitu.tit.quibus modis teſtamen. infir. S. non tamen. Ait enim teſtamentum, quod irritum factum eſt, ali- quando conualeſcere, ſi ſeptem teſtium ſignis ſignarum fue rit:& teſtator tempore mortis ciuis Romanus& in ſua pote-
ſtate fuerit. Si vero ius ciuile ſpectemus, non fufficit teſtato-
rem mortis tempore ciuem Romanum fuiſſe. Nam ſi poſt
factum teſtamentum, medio tempore fuerit capite minutus, irritum fit teſtamentum. ſed ſi ſolennia iuris prætorijinterue- nerint, dicitur ad§. non tamen. ſufficere ad bonorum poſſeſ- ſionem accipiendam, iſi fuerit ciuis mortis tempore: etſi me- dio tempore capite minutus fuerit, inter mortem& poſt fa- ctum teſtamentum. Sed mirum quod hæc exceptio non ad- ditur hic,& prętermittitur etiam ab V! piano in Inſtit. Sed ani- maduertere debemus, huius loci explicandi gratia teſtam en- tum, de quo hic loquimur, conualeſcere propter ſolennita- tem iuris prætorij, duobus concurrentibus. Primum oporter defunctum ciuem eſſe tempore mortis ſuæ. Hoc quoque ne- ceſſarium eſt, bonorum poſleſſionem datam eſle ei, qui ab inteſtato ſucceſſurus eſſet. Supplendum eſt ergo ex hoc VI- piani loco, quod deſideratur apud luſtinianum in d.§. non ta-
men. Vlpianus in Inſtit. mihi videtur vtrunque expreſſiſſe, in
tit.de bono. poſſeſ. in fin. Quæ bonorum poſſeſſio cum re, id
eſt, cum effectu habetur, ſi nemo alius iure hæres ſit: Si nemo
alius quam is, qui ſcriptus ſit, iure hæres ſit, id eſt, ſi nemo alius
ſucceſſurus erat ab inteſtato. Sic interpretamur locum Vlpia.
vt ſi quis forte dubitet cur Iuſtinianus hoc non expreſſit in d. H.nontamen. Mihi videtur id ſatis apparere ex his, quæ ante à nobis dicta ſunt in I. 12. poſthumus. hic. Vt detur bonorum poſſeſſio, non ſunt hæc omnia neceſſaria: ſed vt detur cum ef-
fectu, oportet eum inſtitutum eſſe, qui alias ſucceſſurus erat
ab inteſtato. Ergo quod dicitur in§. non tamen. dandam eſſe
bonorum poſſeſſionem, ſi tempore mortis teſtator ciuis Ro-
manus fuerit: addendum eſt eam bonorum poſſeſſionem fu- turam cum re, id eſt, cum effectu, ſi hæres in ſcriptus erit, qui ſucceſſurus erat ab inteſtato. hæc igitur tria ſunt coniungen- da in l.poſthumus. hic. 12. ff. ſcilicet. d.§. non tamen.& Vlpia- nus in Inſtit. tit. quibus modis teſta. rumpan. Addendum eſt, & plerunque requiti declarationem voluntatis teſtatoris, vt conualeſcat hoc teſtamentum. l. qui ex liberis meis. 11.§. te- ſtamento. ff. de bono. pofſeſſ. ſecund. tabul. Paterfamilias poſt factum teſtamentum, ſe arrogandum dedit: ſe tranſtu- lit in aliam familiam, vel cum eapite fortunas quoque ſuas in familiam& domum alienam tranſtulit ‚vt ait ibi Iu- reconſultus:deinde ſui iuris effectus, declarauit ſe eodem te- ſtamento velle mori. ait Iureconſultus valere teſtamentum, propter declarationem voluntatis. quia declarauit ſe velle eo- dem teſtamento mori. Ergo dicet aliquis, præter ea quæ iam
diximus, declaratio voluntatis eſt neceſſaria? Sed id verum
eſt, cum teſtator capite minutus eſt per arrogationem. Poteſt autem capite minui aliis modis per ſententiam, per adoptio- nem. Sed cur hic neceſſaria eſt voluntatis declaratio? Ratio eſt, quia cum ſe arrogandum alteri dat, transfert ſe& omnes ſuas fortunas in alium, atque ideo videtur mutaſſe volunta- tem, videtur pœnitere teſtamenti iam facti. ſed hec coniectu- ra ceſſat cum is declarat ſe velle eodem teſtamento mori:tunc ca voluntaris declaratio neceſſaria eſt. Et ſic intelligendum
eſt, quod dicitur in d. l. qui ex liberis.§. teſtamento. alias vo- luntatis declaratio neceſſaria non eſt.
C A v. VI.
De hus, quæ in teſtamento delentur.
Jlotitulus pars eſt ſuperioris tit.& ad teſtamentum ru-
Lptum pertinet: ſicut variis modis rumpi teſtamentum dicitur, ita etiam queri poteſt, ſi deletum fuerit reſtamentum, uruptum dicendum ſit. In hac quæſtione vtendum eſt di- ſtinctione ſumpta ex VIpiano in l. 1. ff. hoc tit. Diſtinguen- dum eſt teſtamentum non conſummatum, ab eo quod con- ſummatum eſt. Vlpianus in d. l. 1. in princip. vſque ad§. ſed conſulto deleta. loquitur de teſtamcuto ‚quod nondum erat
3
3.§. vltimo. ff. hic.
371 conſummatum, in quo aliquid deletum eſt. in§. ſed tonſulto. loquitur deteſtamento, quod deletum eſt poſt conſumma- tionem. Videamus de teſtamento nondum conſummato. Teſtamentum nondum perfectum erat: in ipſa confectione teſtamenti aliquid deletum eſt, quæritur, an id valeat? Vlpia- nus noſter hic ait, Si conſulto aliquid deletum ſit àteſtatore, pro non ſcripto eſſe: ſi inconſulto, Valere, ſi legi poſſit. Et do- cet quid ſit poſſe leginam quędam poſſunt extinſecus intelli- gi, ſed hoc non eſt ſcripta legi. Si quid igitur conſulto dele- tum ſit, id pro non ſcripto eſt: ſi inconſulto, valet, ſi modo poſſit legi: ſi non poſſit legi, non valet, etiam ſi inconſulto deletum ſit, etiam ſi extrinſecus poſſit intelligi. Sed qua ra- tione? viderur hæcratio eſſe: quia teſtator videns aliquid de- letum eſle, ita vt legi non pofſit: nihilominus abſoluit& per- fecit teſtamentum, videtur id probare quod non mutauerit. Idcoque id accipimus, atque ſi ab eo conſulto deletum eſſet, quamuis ab eo inconſulto deletum ſit. Si enim non proba- ret ea non reliquiret deleta. Sic ſunt intelligenda quæ ſcripta ſunt vſque ad dictum g. ſed conſulto. Diſtinguit itaque ibi VIpianus ea, qua conſulto delera ſunt ab his quæ inconſulto. Ideo ſi teſtator adiecit, lituras fecit, hæc non videntur referri ad ea, quæ deleta ſunt inconſulto, niſi poſſit probari incon- ſulto feciſſe. ideo generalis hæc ſubſcriptio non eſt ſatis tuta, ſi plures ſint lituræ. Poterit enim probari aliquid caſu& in- conſulto deletum eſſe, ideo turius erit adiicere in ſubſcri- ptione qua in parte deletum ſit. ſed ſi vna tantum ſit litura, ſatis tuta erir. Ad verba illa, Sed hoc ita demum,&c. hæc omnia referuntur ad omnia antecedentia. Quicquid hacte- nus in dict. l. 1. dictum eſt, debet intelligi, cum aliquid dele- tum eſt ante conſummationem teſtamenti, cum teſtamen-
tum ipſum conderetur. Nunc incipit diſputatio de teſtamen-
to, quod deletum eſt poſt conſummationem. Videndum ergo eſt, quid dicendum ſit. Perfectum eſt teſtamentum, aliquid inductum eſt& cancellatum vel delctum. Quari- tur an valeat? ait lureconſul. dicendum, ſi conſulto aliquid deletum ſit, eum qui petit, exceptione ſubmouendum eſſe. Quare non dicit pro non ſcripto habendum eſſe: ſicut di- ctum eſt in ſuperiore diſtinctione conſulro deleta non vale- re? Quia ſi ſummum ſtrictum que ius inſpiciamus, poſt con- ſummationem teſtamenti non videtur illa inductio ſuffice- re ad reuocandum teſtamentum: ſed tamen exceptio datur ex veriſimili mente teſtatoris. Quid ſi inconſulta aliquid de- letum ſit poſt conſummationem reſtamenti: Ait Iurecon- ſultus inconſulto deleta peti non obſtante exceptione: et- iam ſi forte legi non poſſint. Hic ſine diſtinctione ait in- conſulto deleta peti non poſſe, ſiue legi poſsint, ſiue non Poſsint. In ſuperiore caſu inconſulto deleta valent ſi legi Pobsint. Sed quænam ratio diuerſitatis eſt? in hoccaſu ceſſat ratio ſuperioris diſtinctionis. Ego dixi in ſuperiore caſu te- ſtatorem videri probare id quod non mutauit, erſiſincon- ſulto id factum ſit, conficiendo teſtamentum id videtur pro- bare: quæ ratio ceſſat, cum teſtamentum eſt perfectum et- jamſi legi non poſsint, modo intelligi poſsit extrinſecus quid adicriptum ſit. Vnum hic annotandum eſt, cum te-
ſtator aliquid, debet, videri eum conſulto debere, niſi fa-
uor cauſæ contrarium ſuadeat, niſi contrarium proberur. l. Cum ait luriſconſul ibi fauore libertatis ita conſtitutum eſſe ab Antonino„‚manifeſte oſtendit in aliis cauſis idem dicendum non eſſe, pura in legatis. Sed quod dicitur de fauore libertatis, hoc ſolet produci interprera- tione ad quamuis piam cauſam, vt pura ſi aliquid pauperibus legatum ſit. Ex ſuperiori diſtinctione variæ quæſtiones na- ſcuntur, nos cas breuiter complectemur. Continentur au- tem quatuor axiomatibus. his pauciſsimis verbis multæ quæ- ſtiones continentur, quæ partim ſunt facti, partim ſunt iu- ris. Primum axioma eſt: Deleto nomine vnius hæredis, reliquam partem teſtamenti valere. Teſtator plures hære- des ſcripſit in teſtamento ſuo, vnius nomen deleuit& indu- xit. Quxritur an reliqui hæredes poſsint ex teſtamento pe- tere. Ait Iureconſul. in I. 2. hoc tir. ff. reliquam partem teſta⸗ menti valere. Secundum eſt, Inductis nominibus omnium hæredum, propter odium vnius cæterorum inſtitutionem valere, niſi contraria teſtatoris voluntas probetur. Teſta-
tor plures hæredes ſcripſir in teſtamento, omnium nomina

4 3
—————— 1— 8— E——— —————— õÿ———————
——————.——— *—..— ————,—
——————.———
—*—
— —
——
———
—
——
——
—
372 1. geleuit ob vnius odium. Quætitur an omnium inutilis ſit in- ſtitutio? hic eſt quæſtio voluntatis. nam poteſt teſtator vo- luiſſe odio vnius gtiam cæteros excludere ab hæreditate ſua: fieri etiam poteſt, vt inducendo omnium hæredum nomina, voluerit tantum hunc, quem odio habuit, excludere. quæſtio igitur eſt voluntatis. ſed ait Iureconſultus cæterorum inſtitu- donem non eſle infirmatam in dubio,& legata valere. Ter- tium eſt axiomain l. z.hic. ff. nihilominus legata deberi, hane eſſe ſententiam Antonini, qui Philoſophus dictus eſt, refert Iuriſconſul. Hinc obſeruari poteſt& ediſci mos actuum fau. ſcribendorum à notariis, qui notis lcribebant:huiulimo lene empla reperiuntur apud Lampridium, apud Sagiro inum. a1 n eadem l. 3. ibi. Von poteſt vllum teſtamentumò. Eſt locus co 8 munis de hæredum inſtitutione, teſtamentum non vale- re ſine hæredis inſtitutione: ergo inductis nominibus hæ- redum, legara non ptæſtabuntur. Pronuntiauit fathe Cr. ſar pro legatariis: non tamen dicit teſtamentum va 827. 5— gata valere: non quod teſtamentum valeret, ſed quod teftato vderetur volaiſſe valere ab inteſtato. Quartum axioma, vno ex pluribus exemplaribus teſtamenti incilo cætera firma ma- nere, niſi contraria voluntas teſtatoris probetur. 1 vnum te-
ſtamentum. 24. ff. de teſtamen. IN TIT. VI.
pDE VVLGARI EI PVPILL A- KI SVBSTITVTIONE. C aA b. I.
e VI ctit. reſponder alius in Cod. Iuſtiniani, de
d impub.& aliis ſubſtit. Tractatum fuit ſupra de „hæredum inſtitutione generaliter ſub titu. de de hæred inſtit. nunc ordo poſtulat, vt de in- . ſtiutione, quæ ſit in ſecundo gradu, dicamus, quæ ſpe ies eſt inſtitutionis,& ſubſtitutio dicirur. Teſtatores in teſtamentis ſuis non tantum inſtituunt hæredes in primo gradu:fed eriam in ſecundo, ne forte, primo hærede deticien- te, moriantur inteſtati. Ideo ſubſtitutionem ait fieri Iuſtinia- nus in principio conſtitutionis ſuæ, de cadu. toll. Huc pertinet
quod Modeſtinus ait in l.i. ff. hic. Contentus fuit Modeſtinus
ſimplici& rudi enartatione, ſiue deſcriprione, docere volens qui ſint inſtituti,& qui ſubſtituti, ſicut& Vlpian. in Inſtitu. Qui hæred. inſtit. oſſint. iiſidem fere verbis vtitur. Ait, hare- des inſtitutos dici in primo gradu, ſubſtitutos in ſecundo, vel ſequentibus. Vulgares interpretes alias definitiones excogi- tant, quas exactiores putant eſſe: ſed harum quaſdam depre- hendimus omnino eſſe ineptas, alias non neceſſarias ad id ex- plicandum, de quo ²gitur. Cum tes ipſa ſine definitione diale- ctica ſatis intelligitur, non eſt laborandum de definitione, in- quit Galenus ſubtit. de dffer. pulſuum.& notat philoſophià medicorum ſuitemporis, qui dialecticam definitionem in o- mnibus rebus tequirebant. hoc vitium eſt noſttis interpreti-
bus familiare. Ne tamen à conſuetudine recedere ommino vi-
deamur, nos hic trademus exactiorem definitionem, ſimplici definitione Iureconſulti. Subſtatutio, eſt inſtitutio hæredis in ſe-
cundo, vel wlieriore gradu facta. Animaduertendum eſt hic,
nos definire nõ ſubſtitutionem generaliter& ſimpliciter: ſed
ſubſtitutionem hæredis: ſicut facit Modeſtinus, qui ait in d. l. 1. fubſtitutos eſſe eos, qui inſtituti ſunt in ſecundo velſequen- ti gradu. Hic ergo definimus, non quamuis ſubſtirurionem
ſed ſubſtitutionem hæredis tantum. Subſtitutionis vetbum
æquiuocum eſt. nam ſubſtitui dicirur legatarius in locum le- gatarij: fideicommiſſarius in locum fideicommiſſarij:hæredis jIudex in locum alterius iudicis: arbor in locum alterius arbo- ris:pecora in locum pecorum demortuorum. Hæc homony-
mia explicanda eſt antequam definiamus. Nihil vnquam de- finiendum eſt, quod homony mum ſit: niſi homonymia prius explicata ſit, vt docet Galenus. Si quis igitur petat à me ſubſti-
tutionis definitionem, quia homonymum eſt verbum,& va-
riæ ſign ficationis, ego prius hanc homonymiam explicabo. Oſtendam quam varie accipiatur, vt iam à nobis dictum eſt: deinde ſingula, quæ ſignifttantur hac voce, ego definiam. De- finitiones ſunt rerum, inquit Galenus, non nominum. Imi-
Franc. Duareni Comment-
tabimur ergo morem lureconſultorum noſtrorum, qui deß. niunt non ſubſtitutionem quamlibet: ſed bæredum tantum lubſtitutionem. Sed cur, dixerit aliquis, mentio hęredum non fit in titulo, in inſcriptione ipſa, ſi ſubſtitutio hæredis tantum definiaturꝛritulus eſt ff.de vulgari& pupillari ſubſtitutione,& Cod. inſcribitur, de impub.& aliis ſubſti. In neutro loco men. tio vlla fit hæredis: ſed nihilominus tamen ſubſtitutionem hæredis accipere debemus, in inſcriptione ipſa. id oſtendunt verba Modeſtini in c. i. hic. Ideo mentio hæredum facta non eſt in inſcriptione& titulo ipſo, quia id ſatis intelligi poterat ex ſuperioribus titulis. Nam in tit. de hæred. inſt. tractarur de hæredis inſtitut. non de qualibet inſtitutione. nam inſtituo, verbum non minus æquiuocum eſt, quam ſubſtituo. Nos igitur intelligere debemus de ſubſtitutione hæredis: ſicut qe inſtitutione hæredis ſupra diſputatum eſt. Similia exempha occurrunt paſſim, tam in Digeſt. quam in Cod. Ego pauca adferam.& alia huiuſmodi obſeruari potetunt legendo. In tit. de magiſtrat. conuenien. qui ſatiſdationem non petierunt pupillis, cum tutores darent; hoc intelligitur ex ſupradiq. Aliud exemplum eſt in titu. de confeſſis. Titulus de confellis pertinet ad eos, qui confeſſi ſunt in iudicio. Aliud exemplom eſt in dicto titu. deſpollicita. Tit. de pollicitationibus pertiner ad eas pollicitationes, quæ fiunt Keip. id non expreſſumeſt ſed tamen intelligitur ex ſuperioribus tit. Superiores enim
tituli pertinent ad publicarum rerum adminiſtrationem. in
Codice huiuſmodi tit. deprehenduntur, veluti in tit. dever. borum ſignific. qui accipiendus eſt de ſignificatione verbo- rum, quibus teſtatores in ſuis teſtamentis vtuntur. id exſupe- rioribus tit. intelligitur. Tit. de ſatiſdat. in C. intelligitut de ſatiſdatione. quæ fit in iudiciali cauſa, in iudicio. Tit. de inlit. iuran. pertinet ad tractatum tutelarum. Animaduertendom eſt igitur in primis hic nos definire ſubſtitutionem hætcdis more lureconſultorum, quamuis ſubſtitutio ſit aliaterum, alia perſonarum. Subſtitutionem itaque hæredis, hic def- nimus eſle, inſtitutionem hæredis in ſecundo gradu, velvl- teriore factam. Singula verba huius definitions hic explica- turus ſum: ſed ſimpliciter, more meo, omiſſis alioruminuii. libus argutiis. Dicitur in definitione noſtra, Inſtatutio. lnlti- tutio genus eſt in hac definitione. nam inſtitutio& lubſtttũ- rio differunt vt genus& ſpecies. Omnis ſubſtitutio iſtiutio eſt:non tamen contra. Necmouere nos debet quod Mode- ſtinus ait in l. i. hic. ff. Opponit enim ſubſtitutioneminſtitu- tioni,tanquam inſtitutio& ſubſtitutiò ſpecies ſint diuetſæ,& ſeparatæ:& vocat inſtitutos, qui ſunt in primo graduinſtituti ſubſtitutos autem in ſecundo vel tertio. Sed nouum noneſt vt genus aliquando pro ſpecie ponatur, quamuis inſttviio. nis verbum generale ſit nomen,& com prehendat tanquam ſpeciem, ſubſtitutionem: tamen aliquando pro ſpecie a- cipitur,& opponitur ſubſtitutioni, tanquam ſpecies diuer- ſa& ſeparata. id frequens eſt in iure ciuili. Exem plum vnum
eſt in adoptione in l. 1. de adopt. Aliud exemplum eſt inco-
gnatione inl. non facile. 4.& l. Iuriſconſultus. 1 0. ff. de gra dibus. Sic etiam inſtitutio nomen generale eſt,& dvas pe- cies habet quarum altera inſtitutio dicitur, altera ſubſtitutio. Et cum dicimus inſtitutum, cum quis in ſtituitut in primo gradu, nos inſtitutum tantum intelligimus: ſicut dicima cognatos eſſe, qui per perſonas fœminini ſexus coniungur- rur, intelligimus cognatos tantum. Sic etiam Ceuntut eß timæ hæreditates, quæ ab inteſtato deferuntur, intelligno- tur lege tantum. ſic dicendum eſt de inſtitutione& ſubſti⸗ tutione. Quamuis igitur Modeſtinus de inſtitutione locu- tus ſit, vt de ſpecie oppoſita ſubſtitutioni: nihilominus t- men recte dicetur ſubſtitutio inſtitutio eſſe. Inſtitutio hære- dis quid ſit, docuimus exl. 1. ff. de hæred. inſtit. Inſtituereis dicitur hæredem qui ſtatuit, quem ſibi poſt mortem ſuam ve- lit eſſe ſucceſſorem, vt eundem locum eneat, quem defus⸗- ctus poſt mortem eius. Ideo ſubſtituere dicitur quaſi ſub alio, quaſi poſt alium hæredem inſtituere. Ex his naſcitur quæſtio, an inſtitutio proprie ſignificet ſubſtiturionem? Ego proptie appellatione inſtitutionis, puto ſignificari lubſtitutionem. Qui de ſubſtitutione loquens, vocat eam inſtitutionem, nou eum improprie loqui puto. Animal hominem& brutum proprie ſignificat. has ſpecies ſub ſe complectitur. De ſub⸗
ſtitutione loquentes Iureconſul. hoc verbo vtuntur. id dd in!.

n. Söpan atumterum adwidittann. 3
prehen untut,zewin, diendus eſt deſtſeha 4 Jauncrioen luss teſtamentis num Ti. de ſatiſdas nC. h
-NL Nülh adiciulicauſs inintc li umrutelitum. Auinatn nos dennite ſübſtirniorm „ quꝛmuss ſubſtiuto hid nutionem itaque hæleih- m hæredis in ſecundogan veia huius degaiiod er, more meo, omillslor a detinitione noſtta, lfen Raitjone. nam inſtitmolt pecies. Omnis ſubſticiti Necmouere nos debetmu pponit enim ludſtitwim Klobſtitutio ſpecieslma nos, quiſunt inptimorii undo vel tenio. Sednomm ſpecie poratut, qumuii nomen,& compiebentan em: namen alquando ſu bſtirutioni, tanquam her
ageſtin iute cuil. Eurs
de adept. Alod exempht
ſeck dt otio nomen generul 1 aiſtiutio dictul, rne
z ioſtiruwrtb. tum) cum quls uli 1
tantum worelligincs le
In Tit. De vulg.& pupill ſubitit. 32;
inl. Gallus. ff. de liber.& poſthum. vbi Scæuola in principio ſtatim hoc modo loquitur, Gallus ſic poſſe inſtitui poſthu- mos nepotes induxir,& tamen ſubſtiturio eſt: nam filius nepotem præcedit. Huc pertiner quod dicitur in leg. mulier. 20.§. vltim. f. de condit. inſtit. Ego te inſtitui hæredem ſub conditione, fi me inſtitueris: quia enim dubito an meinſti- tueris hæredem, addo hanc conditionem inſtitutioni, ſi me hæredem inſtitueris. Tu Titium inſtituiſti,& ei me ſubſtitui- ſti. Quæritur an dicatur exiſtere conditio? Iureconſultus ait conditionem extitiſſe videri. Hac argumento probatur, ap- pellatione inſticutionis proprie ſignificari ſubſtitutionem. Nam in conditionibus maxime ſeruatur verbotum proprie- tas. l. 43. qui hæredi.& l. Mæuius.3 5. ff.de con.& demonſtr. Sed quæritur cum huius verbi tam varia ſignificatio ſit, quo- modo accipi debeat, ſi velin teſtamento, velin lege, velin a-
lia quacunque diſpoſitione huius verbi mentio reperiatur, an
intelligemus de inſtitutione, quæ fit in primo gradu: an de ea quæ in ſecundo? probabiliter enim dubitatur de* inſtitu- tione id accipiendum ſit. Ego ſæpe admonui huiuſmodi quæ-
ſtiones, quæ facti ſunt, quæ in ſtatu coniecturali verſantur,
nullis poſſe diſtinctionibus, aut diuiſionibus omnino com- prehendi,& in vniuerſum definiri. leg. mora. ff.de vſur.& leg. pen.§. vltim. de impen. in rebus dota. fact. Qum ſpecies ali- qua proponitur, non difficile eſt homini prudenti,& qui iu- dicio præditus ſit,& in his exercitatus non mediocriter, vide- re quod fuerit conſilium eius, qui meminir huius verbi. Ecce id paucis exemplis oſtendam. In dict. leg. mulier. in fin. ff. de condit. inſtitut.inſtitutionis verbum ad ſubſtitutionem per-
tinere dicitur. Generaliter enim accipitur, quia lata eſt²huius
verbi ſignificatio.õignificatque tam inſtitutionem, quæ fit in primo gradu, quam quæ in ſecundo. Et cum nihil apparet cur huius verbi ſigniſicatio reſtringatur, nos late interpretamur etiam de ſubſtitutione.Similiter cum quis ita dicit, Zitius ha.
rer meus eſto,& ſi hæres meus non erit, Sempronium inſtituo: nemo dubirat, quin verbum hoc, inſtituo, de ſabſtitutione
intelligatur in hac ſpecie. Vis verborum hoc ſatis oſtendit, apparet enim Sempronium inſtitui in ſecundo gradu. Ergo verbum, inſtituo, perinde accipitur, ac ſi teſtator dixiſlet, ſubſtituo. Aliud exemplum. Lex iubet filium, qui eſt in patris pote- ſtate, inſtiruià patre:& eo præterito nullum eſſe teſtamen- tum. hic quæritur an ſufficiat filium ſubſtituere? Lex de in- ſtitutione loquitur, vult filium inſtitui. Dixerit forte aliquis, uia hoc verbum ſignificat ſubſtitutionem, ſufficere filium lbſtitui,ne teſtamentum rumpatur& valeat teſtamentum. Sed tamen nos hanc legem aliter interpretamur. Interpre- tamur enim eam de inſtitutione in primo gradu, alias præte- ritus reperiretur à primo gradu. Lex vult præteritionem filiiĩ rumpere teſtamentum, imo teſtamentum nullum eſſe. Cer- te filius reperitur præteritus à primo gradu, ſi inſtitutus tan- tum ſit in ſecundo gradu. Itaque cum filius, qui eſt in patris poteſtate, ſubſtituitur, teſtamentum dicitur nullum. Se- quitur in definitione verbis hæredis. Adiecimus hoc ver- bum in definitione noſtra, quia non quæcunque ſubſtitutio hic definitur, vt iam diximus: ſed ſubſtitutio tantum hære- dis. Itaque nihil aduerſantur huic definitioni quæ vulgo ob- iici ſolent de legatis, de fideicommiſſis,& de donationibus cauſa mortis. Aiunt in legatis, in fideicommiſſis,&c. reperiri ſubſtiturionem,& tamen ea non eſt inſtitutio hæredis. Sed ſufficit ita reſpondere, hic non definiri quamcunque ſubſti- tutionem: ſed definiri tantum ſubſtitutionem hæredis.& id conſultius eſt exprimere,& ſi expreſſum non fuerit, tacite eſt intelligendum ex ſententia Iureconſulti, atque ita facile diluuntur hæc ſophiſmata. Et certum eſt in legatis, in fidei- commiſſis ſubſtitui poſſe. hoc generaliter traditum eſt in§. ſin autem. C. de cadu.tollen. Nam non tantum. hoc etiam expreſſum eſt in leg. vt hæredibus. de legat. 2. Eſt aliud ex- emplum de donatione cauſa mortis in leg. quoties. C. de do- nat. quæ ſub modo. Homonymum igitur eſt hoc voca- bulum,& ad alias res pertiner. Reperitur mentio ſubſtituti iudicis in leg. penult. iudicat. ſolui. Pecora dicuntur ſubſtitui in locum demortuorum pecorum. l. Si grege legato. ꝛ22. fl.de leg. prim. Arbores aliæ ſubſtituuntur in locum demortua- 1 um. leg. in fraudem. 45. ff. Je iure fiſci. Item ſubſtituuntur
4
tutores in locum aliorum tutorum.j. tutores. 38. 6. in eum. ff. de admin. tuto. Hæchomonymia diligenter obſeruanda eſt in initio, vt intelligamus quid defintamus. Hinc naſcitur quæſtio, an fideicommiſſum recte dicatur ſubſtitutio? Ego Titium hæredem inſtituo,& fidei eius commmitto, vt reſſi- tuat hæreditatem meam Sempronio, an Sempronius recte dicatut ſubſtitutus eſſe? Ecce ego dixi ſubſtitutionis verbum ad fideicommiſſum pertinere, vt luſtinia. ait in eo.§. ſin au- tem. Cod. de cadu. tol. Nec egò dubito, quin vere& proprie fideicommiſſarius dicatur ſubſtitui hæredi: hic eſt mos lo- quendi Iureconſultorum, qui ſubſtiturionis verbo etiam in hacre vtuntur. Et cum quæritur de proptietate verborum, vſus maxime ſpectandus eſt. leg. Labeo. ff. de ſupellect. leg. vnum exemplum eſt in leg. generaliter.§. cum autem. C. de inſtitut:& ſubſtitut.ſub cond.fact. Pater filium ſuum inſti- tuit,& iuſſit eum reſtituere hæreditarem poſt mortem ſuam. Papinianus reſpondit hanc conditionem ineſſe, etſi expreſ- ſa non ſit, ſi deceſſerit ſine liberis. l. cum acutiſſimi. C. de fi- deicom. vocatque fideicommifſariam illam inſtitutionem, ſubſtitutionem, vt dubitandum non ſit de vſu& more lo- quendi lureconſultorum. Subſtituitur, quia ponitur loco hę- redis: ideo dicitur recte ſubſtiturus eſſe. Subſtitutustamen hæres non eſt, etſi fateor hoc fideicommiſſum ſubſtitutio- nẽ eſſe:fideicõmiſſarius tamen heres non eſt l. i. l.& poſtulan- te. 44. ffl. ad ſenatuſcon. Trebel. ſed dicitur loco hæredis ha- beri propter ſenatuſcon: Trebellianum& Pegaſianum. ls qui reſtituit hæreditatem eſt hæres, qui eſt hæres, non poteſt de- ſinere hæres eſſe. Hac ratione fit, vt ſubſti tutio hæredis di- ſtinguatur à reſtitucione fideicommiſſaria atque ita diſtin- guenda ſunt, quæ aduerſus noſtram definitionem adducun- tur. C. tit. de inſtitut.& ſubſtitut. ſub condit. fact. Hic animad-⸗
uertunt quidam reſtitutionem opponi ſubſtirutioni, tan-
quam diuerſum ſit,& tanquam reſtiturio fideicomwilſlaria ſubſtitutio non ſit. Sed ibi intelligere debemus de ſubſtitu- tionibus hæredum, idque repetendum eſt ex ſuperioribus ti- tulis compendii cauſa. ixa loquutus eſt compoſitor horum li- brorum: quia videbatur id ſatis intelligi poſſe ex præcedenti- bus titulis, vt ſupra admonuimus. Atque non diſtinguitur ſimplex ſubſtitutio à reſtirutione hæreditatis ſed reſtitutio hæreditatis, reſtitutio fideicommiſſaria ‚non recte ſubſtitu- tio hæredis dicitur, quamuis recte dicatur ſubſtitutio eſſe. ſi c accipiendus videtut locus in leg. recuſare. 6.§. Titius. ff. ad ſe- natuſconſul. Trebell. qui locus aduerſus noſtram etiam ſen⸗- tentiam adducitur. Hic nos ſubſtitutum hæredem intelligi- mus: quia fuit propoſitaſpecies de hærede inſtituro. Sic eſt intelligendum quod dicitur in dict. leg. tutores. 38.§. hæres. ff.de admi. tut. hic non habuit ſubſtitutum„& tamen hic Proponitur per fideicommiſſum debuiſſe hæreditatem reſti- tuiſſe, ſed hic intelligere debemus ſubſtiturionem hæredum. Subſtitutio compendii cauſa, in his locis dicitur ſubſtitutio hæredis, propter verba antecedentia. Verbum igitur hoc ambiguum eſt,& prout exigit ſubiecta materia accipitur,& modo pro ſubſtitutione hæredis, modo pro ſubſtitution 0 deicommiſſaria accipitur. Deinde in detinitione dicim us, in ſecundo: quia inſtitutio in primo gradu facta, non recte di- citur ſubſtitutio, id vocabulum ſatis ſignificat. Subſtirutio eſt alicuius poſt alium inſtitutio: vnde in ſpecie l. ſi quis ita. 82. ff. de hæredi. inſtitu. de qua eſt magna controuerſia: di- cendum eſt non eſſe ſubſtitutionem, ſi legitimus hæres no- luerit meam hæreditatem vindicare, Titium hæredem inſti- tuo. Quæri ſolet, an ſit hic ſubſtitutio?& dixi adl. Gallus. ff.de liber.& poſthum. ſupra, his verbis non intelligi ſubſti- tutionem eſſe. Tirius inſtitutus intelligitur in primo gradu ſub conditione, Si legitimus hæres&c. Sed obiicitur l. ſi
quis mihi bona. 25.§. ſed ſi mandauit. ff. de acquiren. hæred. Sipater mandauit filio ſuo, vtadeat hæreditatem ſibi delatam
ex inſtitutione filius adire poteſt, etſi ex ſubſtitutione delata fuerit:& contra ſi mandauerit, vt ex ſubſtitutione delatam hæreditatem adiret,& delata fuerit ex inſtitutione, adire po- teſt filius: vnde videtur appellatione ſubſtitutionis inſtitu- tionem contineri etiam eam, quæ primo gradu ſit, ſed ea in- terpretatio non arguit eam eſſe propriam verbi ſignificatio- nem. Hic voluit oſtendere luriſconſultus, quod dictum eſt à patre, produci ad inſtitutionem propter coniecturam vo-
b li

——— —
8——— 2—— ——————— “————* 5 ———————— 4 ————=—— 1— —..—.—.— ————
—— ——
—
———— 3. 4 4 — 8—————— 2.— 2*„—* ——*—. 5—.— 2——.—————————— 2* —— 2*————————.—— 4—.—— 8——;———*— 4—. 5———————. —— rr———— 4— 2— 3 8 4——.—— ——,—— ͤ—— 2—.—. 4 ————— 4————— 2 Lee —*—,— 3—..———— 3 4———————— — 4—-————.„———————————.. 4. 5———————————————— 8———— 2— 4 2*— ————————————————— 8 4—— 3.—— ——.— 3. 2———.— —— 2 4——— 4 3*——..————— ——— 1— 8 2— 2— 2————.. 4———*——————— *——.————..———————.— 5— — r— rar 2— 3—— 8————————=—————.——— 8 4 e——————— 2————————————.—— 2— bn ———— 8—————————————————————.—— ————44—. 15—————————————— ————
—
——-—
3 74.... luntatis: quia credibile eſt patrem idem ſenſiſſe de inſtitutio- ne facta in primogradu, quod de ſubſtitutione,& credibile eſt id ab eo dictum fuiſſe: quia credebat inſtitutum eſle filium in ſecundo gradu. sic quod dictum eſt de ſubſtitutione pro- pter coniecturam volũtatis, extenditur adinſtitutionemi nõ tamen inde recte colligeretur, ſubſtitutionem eſſe inſtitu- tionem factam in primo gradu. Præterea in definitione Aiei tur, vel vlteriore gradu. hoc verbum adieci, vt ſophiſtis os ob- ſtruerem,& ne cauſam eis contendendi præberem. Hære- des inſtituti dicuntur etiam ſi in terrio, vel quarto gradu ſint ſubſtituti. Secundi hæredes dicuntur ſubſtituti à Cicerone, tamen Caius in Ioſtit. ita definit ſubſtitutionem, Vt ſit ſecun- di hæredis appellatio: ſecundi hæredes dicuntur inſtituti in tertio gradu...
S3 Serias docuimus quid ſt ſubſtitutio, quam definiuimus ita, Subſtitutio eſt inſtitutio hætedis In ſecundo ‚vel ſequen- tigradu facta. Siogala verbahuius definitionis explicauimus. Vulgaris definitioà noſtra non abhorret. Vulgo dicitur lub- ſtiturio, ſecunda inſtirutio. Non male dicitur ſecundainſtitu- tio eſſe: ſicut ſecundihæredes dicuntur, qui ſubſtituti ſunt a- liis. Sic ſecundæ nuptię dicuntur omnes, queęcunque poſt pri- mas nuptias celebrantur, etiam ſi ſinttertiæ, vel quartæ. Sed ambiguitas horum verborum præbuit occaſionem rixandi hominibus ſophiſtis. Dubitari poteſt,& eſt quæſtio apud 0os agitata, an ſit ſubſtitutio in hac ſpecie, I itius æx ſemiſſe hæres eſto, Sempronius ex ſemiſé heres eſto. Videtur eſſe ſub- ſtiturus Sempronius ſecundum hanc definitionem. quia hic ſecunda eſt inſtitutio. eſt prima inſtiturio,& ſecunda. Sed ca- uillatio eſt. Cum dicimus ſecundam eſſe inſtitutionem, nos
intelligimus hic ordinem ſucceſſionis, nos inrelligimus v. num in locum alterius ſuccedere. Spectatur hic ordo ſucceſ- ſionis, non modo ſcripturæ, vt verbis VIpiani vtar in l. 2.§. vlt.nic. Ia definitione noſtra, verba ſunt magis ſignificantia, & magis perſpicua. Ex his naſcitur quæſtio, an ſit ſubſtitu-
tio in hac ſpecie, cum vnus adtempus hæres inſtituitur, al-
ter autem inſtituitur ex tempore? Hoc genus inſtiturionis
permittitur militibus. l. miles ita hæredem. 4 1. fl. de milit. te- ſta. Ego video Iureconſultos vti libere verbo ſubſtitutionis in hac te.In ea l.miles ira hæredem. Triphoninus vocar ſub- ſtitutum eum, qui ex tempore inſtituitur, altero ad tempus inſtitato? nec id alienum eſt àdefinitione noſtra. Sunt enim gradus hæredum, inſtituo Titium hæredem vſque ad decem annos:& ex illotempore Sempronium inſtituo. Decimo an- no Sempronius ſuccedit in locum Titii, qui primus inſtitu- tus fuic. Recte igicur ſubſtitutus eſſe dicitur in hac ſpecie. Qui diſſentiunt ab hac opinione, argumentum ducunt exl. quærebatur. 19.§. vltim. de milit. teſta.& ex l.7 3. licet Impe- rator.de leßat Sic ratiocihantur, Legata relicta ab inſtituto rzſtands untà ſubſtituto. At in hoc genere ſubſtitutionis
egata relicta ab inſtituto non cogitur præſtare ſubſtitutus. In d. l. quærebatur. ait lureconſultus, Si quis ad decem annos inſtiruerit Titium hæredem:& ab eo legata quædam relique- rit,& poſt decem annos inſtituerit Sempronium, ea legata non cogetur præſtare Sempronius:& tamen ſi ſubſtitutus eſſet ea legata præſtaret Sempronius. Ego nihilominus puto hunc ſubſtitutum eſle.& quod dicitur inl. licet. legata relicta ab inſtituto, præſtanda eſſe à ſubſtituto: ea regula locum non habet in hoc genere ſubſtitutionis militaris. In hac enim ſubſtitutione militari multa ſingularia ſunt, quæ in aliis lub- ſtitutionibus locum non habent: vt poſtea dicemus adl. cen- turia. 27. ff. de milit. teſta. Ergo quod dicitur in dict. leg.licet Imperator. intelligendum eſt de vulgari ſubſtitutione. In ſub- ſtitutione militari id locum non habert, vt cum reſtator inſti- tuit Titium ad tempus vſque ad decem annos,& ex eo rem- pore inſtituit Sempronium, quamuis Sempronius dicatur recte ſubſtitutus in hac ſpecie: legatatamen à Titio relicta non præſtabit. Ratio hæc eſt diuerſitatis: quia exiſtimo in hac ſubſtitutione militari in ſpecie l. quærebatur.. vltim. le-
gata deberi à primo hærede. Ideoque recte dictum eſt hære-
dem ſubſtitutum ad ea præſtanda non teneri. Primus hæres adeundo hæreditatem quaſi contraxit,& quaſi contrahen- do ſe obligauit legatariis. l. ex maleficio.. hæres. de oblig.& actio.& Iſtit. de oblig. quæ ex quaſi contract. Cum igitur Primus hæres qui ad decem annos inſtitutus eſt tencatur ad
Franc. Duareni(omment.
præſtanda legata à ſe relicta, cur dicetur ſecunqdus hæres ex eo tempore inſtitutus eſt, ad ea legata præſtanda ten niſi contraria voluntas teſtatoris eſſet? Ia ſubſtiturio gari Sempronius ſubſtitutus hæres non admittitur ad har ditatem, niſi deficiente primo hærede, id eſt non zaecnd hæreditatem: ſi non adiuit hæreditatem, cur legatariis 8 garetur ad præſtanda legata, nihil enim contraxit. Sic wi videtur accipienda d. lex, licer Imperator. de lega. 1.& ä! quærebatur.§. vlt. ff. de teſta. mili. 45 Alia quæſtio eſt ad eandem definitionẽ pertinens qe ſub ſtitutione facta filio exhæredato. Pupillariter ſubſtituere 9. teſt pater filiis ſuis non tantum inſtitutis hæredibus: ſed er. iam exhæredatis, vt dicitur in leg. 1.§. ſubſtituere. ff hic. lde dicitur in Iuſtit. de pupil.ſubſtit. in hac autem ſubſtitation non videtur eſſe ſecundus gradus. quod ſi verum eſt waſe definimus ſubſtitutionem eſſe inſtitutionem hæregis nle cundo gradu factam. Cum pater ſubſtituit filio ſuo impube. ri, ſi mpubes decedat,& eum inſtituit hæredem, tes expeci. taeſt: hic reperiuntur duo gradus. ſed cum teſtator fliom
qat teneri ne vul-
ſnum exhæredauit, quo modo poteſt dici ſubſtitutus inſe.
cundo gradu inſtitutus eſſe:& tamẽ dicitur ſubſtitutus. Nanc inſtitutionem vocamus ſubſtitutionem. hoc verbo viitur lu. riſconſultus. Hoc obiicitur ad conuellendam definitionem quæ à nobis tradita eſt. Vulgo ita dici ſolet, ſecundum haære. dem in hocgenere inſtiturionis dici eum, qui datus eſthætes filio à patre reſpectu hæredis paterni: quia ſi pater filium non inſtituit, ſed exhæredauit potius, tamen inſtituit alium hæ. redem. l. 2.§. quiſquis.hic. ff. nam neceſſe eſt vr primum hæxe- redem ſibi faciat: deinde filio ſubſtituat. Ergo quamuiser- hæredauerit fllium, reſpectu hæredis paterni, dicitut hætes datus filio, in ſecundo gradu eſſe. Titius hæres meus eſto, flliu exhaæres esto, eique Sempronius heres eſto. Sed vix defendi po⸗ teſt hæc ratio: nam etſi pater inſtituat ſibi hæredem cumſab- ſtituit pupillariter filio ſuo, non ſunt tamen hæredes eiuſdem hæreditatis. vnus eſthæres hæreditatis paternæ, altet eſthz- res pupillaris: per vulgarem ſubſtiturionem ſucceditur pa⸗ tri, per pupillarem ſucceditur filio in bonis filii. Inſtit. de pu⸗ pill. ſubſtit. Præterea miles poteſt ſubſtituere filio ſuo impu- beri, etſi teſtamentum non faciat. dict. leg. miles ita hętedem. § vltim. ff. de milit. teſta. Pone igitur milite m ita iaſtituere, Si filius mous impubes deceſſerit, T itius heres esto. hæc inſtitu- tio dicitur ſubſtitutio pupillatis eſſe, tamen non eſt ioſtitu- tio facta ſecundo gradu. Ex quo conſequenss eſt, male def⸗
niri ſubſtirutionem, inſtitutionem ſecundo gtadu factam,
nec ſufficere ea quæ Anobis dicta ſunt. Ad hoc obiectum q luendũ, omiſſis nugis, exiſtimo teſtamentũ militare, ꝙ patet facit filio ſuo impuberi, ita appellatum fuiſſè, quod patresſo- lerent filios ſuos inſtituere. Solebant filios ſuos inſtituere he- redes in ſuo teſtamento, non exhæredare,& deinde eisſub- ſtituere: veluti Filius meus heres eſto, 2e f impubes deceſſeri Iitius ei heres eſto. hæe ſubſtitutio fit tantum im puberibus⸗ liis, cauſa ingratitudinis in hanc ætatem nõ cadit,& quamuis liceret olim patri exhæredare ſine iuſta cauſa, tamẽ probabile eſt hoc non fuiſſe vſi tatum. Iraque hoc teſtamentum dictum eſt ſubſtitutio pupillaris: deinde nomen quod vſitatum erat & réceptum, perpetuo ſeruatum eſt: tametſi teſtando miles nullum hæredem ſibi faceret,& filium exhæredaret. abuſio eſt, quæ non eſt infrequens in iurs ciuili. ſæpe occurritvtia 1.2. quemadmod. teſtam. Teſtamentum iniuſtum dicitut et iam teſtamentum per abuſionem, quamuis iuſta noſtræ vo- luntatis ſententia non ſit. Sic obligatio naturalis, dicitur ob- ligatio abuſiue. leg. fideiuſſor obligari.§. fideiuſſor accipi f. de fideiuſſo.& mandator. quamuis definitio obligationisei non conueniat. Obligatio eſt iuris vinculum, quo neceſſita- te adſtringitur alicuius rei ſoluendæ.§. 1 Inſtit. de oblig. Hac ratione mihi videtur hoc teſtamentum ſemper à Iureconſul- tis ſubſtitutio dici, quamuis plerunque vnus tantum gradus reperiatur. Dicuntur etiam ſecundæ tabulæ. Sed de eo ple- nius dicemus in diſputatione de pupillari fubſtitutione in hoc tractatu. Explicata definitione ſubſtitutionis, ſequuntur quædam diuiſiones ſubſtitutionum.
b Ca r. II. Diuiones ſubſtitutionum.
Vſits
—

editur dlo in bonuflilt lespoteſtlabſtituetellon oa facit. dcd. leg mlaiit Doae igitur müiteminit enſcrut, Tuiu herereftnhi piluis elle, tamentnondi
Er quo conſequetsthu Rranonem ſecundo gutt dis dcka ſunt. Ad hocchti ſbmoteſtamentũ minr appellatum fulle, awin
te. Solebant Rlios uosintr
„non exhætedate,& ceiutt bereneflo, Sfinpuiatz bititurio Bttuntumiyäte a hanc xtatem no aut k dare line uſttraula min m. ltaque hoc rtinenm geinde nomen quod nim runtumeſt: namethir ceret,& hlium chetba⸗ nensin iurt ciuili ſepeoan
„ 4 7 inioſtun, 6 Teſtamentumimu
In Tit. De vulg&s pupill ſulitit. 375
X y Sitata eſt hæc diuiſio: Subſtitutionum quædam eſt di⸗
recta, quædain obliqua, ſiue fideicommillaria, velpre- caria. Eſt hæc vulgaris duiſio, de qua quid ſentiendum ſit, nunc videndum eſt. Directa ſubſtitutio vocatur, cum recto iure quis hæres inſtituitur, cum quis inſtituitur verbis dire- ctis, verbis ciuilibus, verbis legitimis. hoc modo, T itius hæres
eſto, Si Titius heres non erit, Seius hæres eſto. Vtraque inſtitu-
tio directa eſſe dicitur, tam prima, quam ſecunda. Vterque inſticuitur directo iure, directis verbis, iure ciuili. Recto iu- re inſttuere, eſt inſtituere iure ciuili. Sic loquitur Iluſtinia- nus in Inſtit. de fideicommiſſ. hære.§. 1. Iuſtinianus loquens de hæreditate, quæ reſtituitur, ait eum qui reſtituit ii ſtitui recto iure,& hęc inſtiturio fit verbis ciuilibus. Iuſtinianus vo- cat verba ciuilia, quæ verba iuris ciuilis ſunt. l. verbis ciuilibus.
hic. ſf. Heres eſto, verbum ciuile eſt. His tantum verbis per-
miſſam eſt iure ciuili hæredes inſtituere. Er pleraque exem- pla reperiuntur apud VIpian. in Inſtitut. Legitima dicuntut àlegibus, ciuilia vero à iure ciuili. Legitima vocat Impe⸗ rator in leg.vltim. Cod. de teſtam. tut.& l.vltim. de teſta. ma- num. Legitima verba erant Latina. Sed ait perinde tutoris da=
tionem, vel libertatis valere, quæ factaeſt verbis Græcis, ac
ſi Latinis facta eſſet. leg. eam quam. C. de ſideicom.in l. dire- ctis. de teſtamen. manu. Ideoque dicitur directa inſtitutio& ſubſtitutio. Exemplum eſt in leg. quærebatur. de milit. teſta.
Fideicommiſſaria ſubſtitutio, cum quis non recto iure hæres
ſubſtituicur: ſed verbis tantum precariis hæreditas ei relin-
quitur. Exempla ſunt in Inſtitut. de ſingul. reb. per fideicom-
miſſ. relict.§.1. Dicuntur verba precaria, quia precatur is, qui ita relinquit hæreditatem,& fideicommittit eius, quem hæ- redem inſtituit. Precaria verba ideo ſic dicuntur inl. cohæ-
redi.. filii. hic. ff. vnde etiam dicitur precaria ſubſtitutio in.
cum proponas. C. de pact.& dict. leg. quærebatur. de milit.
teſtam. Sed cur fideicommiſſum non dicitur relinquirecto
iure? Quia lummo directoque iure fideicommiſſa non va-
lent. Si enim le ges veteres populi Romani ſpectemus;, fidei-
commiſſa nullam vim habent. fideicommiſia recepta ſunt v-
ſu paulatim. Inſtit.de fideicom. hære.§. 1. Ex fide tantum hæ- redis pendebant, nec vllam habebant preſtandi neceſſitatem.
Hæres non eſt fideicommiſſarius. Itaque in eum tantum vti-
les, non directæ actiones transferuntur.§. 2. Inſtit. de fidei- com. hæred. Huc pertinet fideicommiſſi definitio apud VI- Pian. in laſtit. de fideicommiſſ. ibi ait, fideicommiſſum eſſe, quod relinquitur non verbis ciuilibus, ſed precariis. Nam qui alicui fideicommiſſum relinquit, non ait, hæres eſto: ſed vult ei hæreditatem reſtitui tanquam ſi hęres eſſet. Sic eſt intelli- gẽda vulgaris ſubſtirutionis diuiſio in directam& obliquam.
Hæc diuiſio vtilis eſſe poteſt ad homonymiam, de qua dixi-
mus ſuperius, explicandam. Non enim ita accipienda eſt, quaſi ſubſtiturio, de qua diſſeruimus ſub hoc tit. ita diuidatur in ſuas ſpecies. Nam de fideicommiſſaria ſubſtitutione hic non diſſerimus, ſed de dire cta tantum. Sed hæc diuiſio pro- deſt ad homonymiam huius vocabuli. Fideicommiſſarius e- nim hæres non eſt. l.poſtulante. ad Treb.& leg..ſi filiustam. ff. ꝙ cum eo. diximus tamen ſuperius fideicommiſſum recte
ſubſtitutionem dici. Et licet magna ſit contentio de hacre:ta- 4
men vſus veterum loquendi hoc ſuadet. Adduximus l. gene- raliter,§. cum autem. C. de inſtitut.& ſubſtit. ſub cond. fact. vbi dicitur fideicommiſſatiam ſubſtitui hæredi„ quaſi ſucce- dat in locum hæredis. Alibi dicitur fideicommiſſariam ſucce- dere in locum fideicommiſſarii. l. Publius. 35.§. Titia. ffide cond.& demonſt. l. 6 ². A filia.§.vltim. ff. ad Trebel.& l. cum proponas. C. de pact. De fideicommiſſaria ſubſtitutione proprius locus eſt lub titu. ad Sen. Trebell. Duo ſunt tituliin laſtit. de fideicom. hære.& tit. de ſing reb. per fideicommiſſ. relict. ex quibus titulis ſum pta eſt illa vulgata diuiſio& rece-
Pta. Aiunt ſubſtitutionem obliquam aliquando fieri de vni-
uerſitate, vt cum quis rogat hęredem reſtituere hæreditatem, vel partem hæreditatis,& ad hanc ſubſtitutionem pertinet titul. de fideicommilſl. hæred. Aliquando fit de ſingulis rebus, vt cum quis fideicommittit hæredis ſui, vt reſtituat hæredita- riam rem aliquam.& ad hanc pertinet titul. in Inſtit. de ſingu- lis rebus per fideicom. relict. Iam videndum eſt de ſubſtiru- tione directa, de qua diſputatio eſt ſub tit hoc. Explicandæ
lunt digiſiones auædam inſigniores huius directæ ſubſtitu- onis.—
CsA r. III. Direëtæ ſubititutionis ſpecies. I7Vlgaris diuiſio directæ ſubſtitutionis mihi ſemper ine- W eTülme viſa eſt. Vulgo diuidi ſolet hæc ſubſtitutio in vulgarem,& pupillarem, exemplarem, compendioſam,& breuiloquam: conſtituunt enim quinque ſpecies. Ego ali- ter, docendi cauſa, diuidere ſolitus ſum ita, Subſtirurio quæ- dam eſt vulgaris, alia eſt pupillaris, alia quaſi pupillaris alia mi- litaris. De lingulis videndum eſt.& in primis de vulgari. C A v. IIII. De ſubſtitutione vulgari. Cvbſtitutionis vulgaris mentio eſt in ipſo titulo& inſcri- 8 ptione huius tractatus,& de ea proprius eſt titulus in Iu- ſtit.de vulg.ſubſtit.vulgaris ſubſtitutio dicitur, cum ſecundus hæres inſtituitur collata inſtitutione in eum caſum, quo pri- mus hæres non erit: quo caſu adita non fuerit hæreditas à primo hærede. Exempla ſunt in leg. 1. ff. hic.& Inſtiutis de vulgari ſubſtitutione.§. 1. Poteſt hoc exemplum adferri, Si Titius noluerit eſſe hæres, vel non potuerit. vel ſi Titius vi- uome, mortuus ſit, vt in formula Aquilia. Ideo dixi in defi- nitione, in caſum non aditæ hæreditatis. tunc dicitur ſubſti- tutio vulgaris eſſe, quoties confertur in caſum non aditæ hæ- reditatis A primo hærede. De his caſibus dicemus tractantes de hoc genere ſubſtirutionis, poſtea ſuo loco. Hæc dicitur vulgaris quaſi communis,& vulgo vſiratas& in qua dele- ctus perſonarum non habetur vt in aliis ſubſtitutionibus. Subſtitutio pupillaris non fit niſi àparente. Milicaris non, niſi Amilite. Eadem ratione videmus vulgarem formulam, vul- gare pactum,& alia huiuſmodià Iureconſultis dici. Vulgaris formula dicitur in leg.ſi ſeruus. ff. de furtis. Exceptio vulgaris in l. 6. Bebius.§. ex diuerſo. ff. de pact. dotal. Vulgaris actio in Iqui dam cum ſilium. 13.§. vltim. ff. de hæred. inſtit. Valgare præmium inl. edicto. 46.§. extat. ff. de iure fiſci. Ex quibus fa-
cile intelligitut cur dicta ſit vulgaris ſubſtitutio.
De pupillari ſubititutione. b
AMeuum genus directæ ſubſtitutionis eſt pupillaris ſub- ſtitutio. Eſt autem ſubſtitutio pupillaris, quæ fit impu- beri filio ſub conditione, Si impubes deceſſerit. I. 2. hic.& eſt tirul. in Inſtit. proprius de hoc genere ſubſtitutionis, de pupil. ſubſtit. Iureconſultus in leg. 2. hic. ff. Moribus, inquit rece- ptum eſt vt parentes filiis, quos habent in ſua poteſtate, teſta- mentum faciant. Filius impubes, qui eſt in patris poteſtate teſtamentum facere non poteſt,& periculum eſt neis dece- dat impubes. ideoque inteſtatus, qui tamen propria bona habet. Ideo vtilitatis cauſa receptum eſt, vt pater ei teſta-
mentum faciat, ſi impubes deceſſerit. Ergo ſi exceſlſerit pu-
bertatem, expirat hæc ſubſtitutio. Itaque poteſt alium quem- cunque voluerit hæredem ſibi inſtituere. Vnde dicitur pu- bertate expirare hæc ſubſtitutio pupillaris. leg. in pupillari
ſubſtitutione. 1 4. hic. ff. ſed cur dicitur pupillaris Pupillus di-
citur reſpectu tutoris. Pupillus& tutor relatiua ſunt. Pupil-
lus dicitur impubes, qui deſinit eſle in poteſtate patris per
mortem patfis. I. Pupillus. 139. ff. de verborum ſignificatio.
cur ergo dicitur hæc pupillaris ſubſtitutio? Multa hic com- miniſcuntur vulgares interpretes, huius nodi diſſoluendi gra-
tia. Quidam dicunt ideo dictam eſſe pupillarem ſubſtitutio-
nem: quia confertur in tempus quo non eſt amplius futurus
in patris poteſtate. Pupillus autem, verbum variam ſignifi-
cationem habet. Pupillus enim, etiam dicitur is, qui eſt in patris poteſtate. l. vltim.§. pupillus. de verb. oblig. Ego id o- ſtendi fuſius in explicatione eius l. vltim. vnde proprie& re- Cte dicitur pupillaris ſi ubſtitutio.—
CA.
VI. 2u De ſabſtitutuune quaf pupillari.
ctum eſt de duobus generibus directæ ſubſtitutionis, rulgari& pupillari: nunc videndum de tertio genere, b li 2

˙‧0ſſſſſſſſͤſͤſͤſͤſͤſͤſſͤſͤſͤſſ⸗⸗² 5 ͤöoöoöoöoöoͤſͤſſſ“— “ 2
“
*— 4 —
—,,
—— —
e S— ———————————*—.—. 2 8—— 4 4 L— 4 3 4 ————— r—— 5““ 2 4 8 8““„— 5 8 3 b 8 3— 8 2 8 e 8—— ſſſſ— ⁰ 1— 6. 5— 1. 8 8——— — S 8— 4—“ eeaee 3 ee— 2 ————. 8—.——. 3— 8 5 2 2—— E——“ 4 95————.. 3— 1 2— 5—————— 2 4 ee 5— 5 4 1 2“— A— 3——. ———“—*—— 4— 4 d.——.—— 3——— 4.*.—. —. 4.————.— 4.———— 4 ——-ꝰ———— 7————— 3————. ——————.——— 2 —— 3. 3— ——————— 8—————— 8 4 7.————. 2—— K————— ———————— 3.——— 5.—— 8 —,——. 2——— 3——————— 2 2.— 5— 3 ——————————“—“——— 2——. ——*—— 5— 4— 3——— 2. ——. 2—————*———————————— be——*—————*— 4————. —————.————-——————————————* 2 ————————.————————.———* d-————————— ——————————————— ————————.—— ————————— 1———————— —— 5———— ſ“— 8 when entt er rerr—— —————— b5 ————— 4 8 1*—— 1—.—————— 5———— 2———— ——— 5——————————...——. ———— 6————— e2— 4 1—— — 4———— n————————— ——— ſſſſſ——————————————. 4 ———„ 1——————.— 2. ————— 2——*——— 8.———————————————— 2 aaesas— ———* 8— 5—.——— 4——————— ͦ— ͤͤ— 2 8 3 1—..——* 5————— 2——————— 5————————————— 4— ———————————õʒÿyõyõꝛʒ————yö—————— 2— 2——— 4*—— 14 ———————.———.———.———————*— ————————————————————
———
—
———
—————
——
576 Franc. Duareni Commeunt.
quod quaſi pupillarem ſubſtitutionem vocamus. Eſt ſubſti- tutio quaſi pupillaris, quæ fit à patte filio furioſo„aut mente capto, ad exem plum& ſimilitudinem pupillaris ſubſtitutio- nis. Mentio vero huius ſubſtitutionis eſt in leg. humanitatis. Codice de impuber.& aliis ſubſtitu.&§. quaratione. Inſtitut. de pupil. ſubſtitut. Sicut permittitur patri filio ſuo hæredem inſtituere ſub conditione, Si filius impubes deceſſerit, quia non poteſt in ea ætate facere teſtamentum: ita permittitur patri facere teſtamentum filio furioſo collata inſtitutione hæredis in tempus, quo deſierit eſſe furioſas: vt ita inſtituat hæredem & ſubſtituat ei, ſiin ea infirmitate deceſſerit, vt non poſſit ſibi facere teſtamentum. Hac ratione dicitut inducta eſſe hec ſubſtitutio. Qua ratione excitati,&c. inquit luſtin. in Inſtit. de pupil. ſubſtitur.§. qua ratione. Quibus verbis oſtendit ſe hoc genus ſubſtirutionis introduxiſſe ad exemplum ſubſtitu- tionis pupillaris. Itaque hanc ſubſtitutionem vocare ſoled, quaſi pupillarem, quod ad exemplum ſubſtitutionis pupilla- ris introducta& comparata ſit. Noſtri opifices verborum, fabricati ſunt ei nouum nomen: vocaruntque eam exem- plarem, quoniam introducta eſt ad exemplum ſubſtitutio- nis pupillaris. quamm inepte hoc ab eis excogitatum ſit, ego docui lib. 2. Diſpu. Hac enim ratione dicendum eſſe pecu- lium quaſi caſtrenſe, exemplare, quia ad exemplum peculii caſtrenſis receptum eſt. l. vlrim. C. de inoffic. teſtam. Sed vt rectius vocatur quaſi caſtrenſe peculium: ita rectius dici poſ- ſe videtur hæc quaſi pupillaris ſubſtitutio. Ild ego admonui, non quod de verbis admodum ſolicitus ſim. Oportet pro- feſſorem magis rerum ſolicitum eſſe, quam verborum:& magis in cognitione rerum verſari: ſed nihil vetat iuris pru- dentiam nitidiorem& mundiorem reddere, quæ ab ineptis hominibus obſcurata& conſpurcata eſt. De hac ſubſtitutio- ne dice mus plenius in interpretatione leg. humanitatis. Cod. & l. ex facto. hoo tit. ff.
De militari ſubſtitutione.
Am de quarta& vltima ſpecie directæ ſubſtitutionis, quæ
dicitur militaris. Militaris ſubſtirutio vocatur, quæ fit iure militari extraneo, qui hæres extiturus eſt, quia iure militari tantum fit. Er non eſt permiſſum hoc genus ſubſtitutionis, niſi militibus tantum. Eam Iubſtitutionem voco militarem, exempla lureconſultorum ſecutus, quiteſtamentum, quod fit à militibus, vocant militare. Militibas ergo permittitur extraneis ſubſtituere, qui hæredes extituri ſunt. l. milites et-
jam. ſ. ff. de milit. teſtamen. Pagani ſubſtituunt iis, qui hæ-
redes extituri non ſunt, collata inſtitutione in eum caſum, quo extituri hæredes non ſunt: ſed in eum caſum, quo hære- des extituri ſunt, non poſſunt: niſi pater filio impubeti. Sed extraneo neino paganns poteſt ſubſtituere, in hunc caſum collata inſtitutione, Si Heres extaturus ſit. l. 7. verbis ciuilibus. hic.ff.vbi ſic Papinian. Verbis ciuilibus ſubſtitutionem poſt decimumquartum annum æratis fruſtra fieri conuenit. Po- teſt quidem pater intra decimumquartum annum ſubſtitue- re filio ſuo, Si impubes deceſſerit. poſt decimumquartum an- num non poteſt verbis ciuilibus: ſed verbis precariis& fidei-
commiſſi hoc licet, vt dicemus poſtea ad leg. 39. cohæredi. hic. Sed militi hoc licet. Solennitates inrerdum, quæ intro-
ductæ ſunt iure ciuili, remittuntur militibus, quæ ſubrilita- re magis quam vtilitate nituntur. Ergo miles poteſt ita ſub-
ſtituere, Titius heres eſto:& ſi deceſſerit intra vigeſimumquin-
tum annum, vel quandocunque deceſſerit, Sempronius herer eſto. Non confert conditionem in eum caſum, quo hæres exti- turus non eſt. Aliud exemplum eſt huius militaris ſubſtitu-
tionis. l. 41. Miles ita hæredem. ff. de milit. teſtamen. Miles vnum inſtituit ad decem annos, alium extempore decem an-
norum. militi hoc permiſſum eſt: pagano autem non eſt. hic
ſubſtitutionem quandam ſuperius diximus. Reperitur enim
gradus hæredum. Ego militarem hanc voco, vt dixi: ſicut militare teſtamentum dicitur à Iureconſultis, quia fit iure mi- litari. cæteri vocant ineptiſſime compendioſam. Non minus vocant inepte compendioſam, quam ſuperiotem ſubſtitutio- nem dicunt exemplarem: quia compendio verborum mul- tas ſubſtitutiones complectitur. Hoc non eſt verum. Hæc
lubſtitutio militaris poreſt fleri expreſſis formulis. Erpfimi certum tempus poteſt, etiam compendio verborum poſlont exprimi multa tempora in leg. C enturio. 27. fl. de milit. teſtz. men, Titius hæres eſto: Sõi Titius intra decem annos dece ſerit Sempronius here: eſto nonm agis eſt compendioſa hæc fob⸗ ſtitutio, quæ fit verbis, quam hæc, Iitius hares eſto. gi Ti. tius hæres non erit, Sempronius hares eſto. Aliquando hacſub- ſtiturione multa comprehenduntur tempora hoc modo, Quandocunque T itius deceſſerit, Sempronius hæres eſto: poſt mortem eius hoc compendio verborũ multa tempora com. prehendit, vt tempus pubertatis, tempus quod ſeqyitur pu-
bertatem,& perinde hoc accipitur, ac ſi omnia hæctempota
expreſſiſſet.& ita intelligendum eſt quod dicitur in leg. 8, Precibus. C. de impu.ibi enim compendio, legitur, non com- pendioſa, quod ineptum eſt vocabulm. In vulgaribus librig legitur compendioſa.
Hæc ſunt quatuor præcipua genera ſubſtitutionis. Vade mirabitur forte quiſpiam, cur inſcribatur hictit. de duabus tantum ſubſtitutionibus, cum aliæ ſint ſubſtitutiones. Qua- re rectius videtur inſcriptus eſſe titulus C. de impuh.& alis ſubſtitut. generaliter, vt comprehendat omnium ſubſtitutio- num genera, de quibus diximus. Sed quæ ratio mouerit com- poſitores Pandectarum, non difficile eſt ex eorum dictis co. gnoſcere. Vulgaris& pupillaris, tempore lureconſultotum vſitatæ erant,& ordinariæ. quaſi pupillaris ante luſtinianum vſitata non fuit. Introductum eſt hoc genus ſubſtitutionii Iuſtiniano. l. humanitatis.& hoc ſatis conſtat ex leg. ex facto. hic. ff. Si quis vellet inuito filio ſubſtituere, adibatur Prin- ceps qui hoc reſcripto ſuo permittebat. Cum Pandectę com poſitæ ſint ex libris Iureconſulrorum,& tempore lurecon- ſultorum non eſſet vſitatum hoc genus ſubſtitutionis, meri- to omifſum fuit. Quid de militari ſubſtitutione dicemus? Nihil eſt etiam expreſſum de ea in hoc titul. quia mililaris ſubſtitutio videtur magis ad tit. de militari teſtamemto perii- nere. Miles qui facit teſtamentum iure militari, inſtituittam in primo, quam in ſecundo gradus quamuis obiter de eaali- quid attingatur in dict. leg. Centurio. non eſt propriahaius tractatus. In Codice ſaſtiniani hæ omnes attinguntur. Ila conſtitutio Iuſtiniani fuit facta biennio ante cõpoſitionem Codicis.
A p. VIII.
Aliæ ſubſtitutionum diuiſiones.
Oaure alia diuiſio ſubſtitutionis, quæ traditur in leg.
1ic. ff. Subſtututio aut duplex eſt, aut ſimplex. Simplexſub- ſticutio eſt ſola vulgaris, aut ſola pupillaris. Cum autem b· mul coniungit teſtatot has ſubſtituriones& vulgarem& pu- pillarem: tunc dicitur ſubſtitutio duplex eſſe, aut miru Theophilus in Inſt. duplicem vocat Laſgarem& pupillarem. Sequitur alia diuiſio ſubſtitutionis. Eſt& alia diuiſio, vi ſe⸗ quitur. Subſtitutionum quadam eſt mutua&s rrciproca, Tus. dam non reciproca. Huius ſubſtitutionis exempla ſunt in 3 hoc tit. in l. 4. Iam hoc iure.& l. 4 3. Lucius.& in§. ſi plates. Inſtit. de vulgari. Cum teſtator ira inſtituit, Titium& õen- pronium inſtituo, eoſque inuicem ſubſtuuo mutua eſt fubſtitu- tio. Vterque ſubſtituitur alteri,& hæc ſubſtitutio ſit aliquan· do compendio verborum, vt in d. leg. 4. hic. ff. Aliquando expreſſis formulis verborum vt Titius hæres eſto, Sempyd- nius hæres eſto: Si Iitius hæres non erit, Sempronius hares tſlo. Sepronius heres non erit, Titius heres eſto. Hæc ſubſtitutio hoc modo non fit compendio verborum. perinde eſt enim cum teſtator ſimpliciter ita dicit, eos inuicem ſubſtituos atq; ſias
omnes formulas vetborum expreſſiſſet. Quidam eamappel.
lant inepte breuiloquam. nam non ſemper eſt breuiloqua-ii enim aliquando expreſſis formulis. Eſt& aliud maius pecci tum commiſſum ab eis in ratione docendi. Nam in diuiſions facienda ſubſtitutionis, quintam ſpeciem hanc breuiloquam ſubſtiturionem faciunt. Sed debet eſſe hæc propria,& ſepa rata diuiſio in reciprocam& non reciprocam, quia nullz eſt ſubſtitutio, quæ non ſit aut reciproca, aut von reciptoca- Nulla eſt enim ſubſtitutio, quæ non reciproce poſſitſeri Et ſi poneremus hoc quintum membrum, poſſem addete fextum, vt ſit quædam duplex,& ſeptimum vr ſit tacita: ſed hæ diuiſiones debent eſſe ſeparacx. Alia enim eſt bn
Q

Ggei mohho ludſtituere rüdn
oPermirtedat.Cunpaaz conſultocum,& renpuit tum hocgenm ſübetnuiun da militan ſobſteuionr! dum de en in hoc tiel. gur Tadtr.e militar teltanen tamenuminre miltaiin undo gradu quamuiobirt leg. Centurio. noneſtg tmianihæ ompes amigr ut facta dicanio autecii
47. VIII. ſuutiuuum diuijtuna ludſttmionis, qax naim denler ef, aunſmyber M , aut lola papillars Ca dus ſubſtituiones& vuge
ſudſtitutio 9fe ell, 1
lcem vocut rulauttmd Arurionis. Eliuadut
a4un fnanu en as ſobſtitutionis erenfäl⸗ me Kl.lucn Ken, eſtatotitainſtiut, 1 aasers ſacfunein oid
mattl eraaon eru 872 düiuu oiects go rerbotum. kadhias
In Tit. De vulg. ę pupill ſubitit. 377
alia expreſſa. In hacre offendunrt,& oſtendunt ſe artem diſ⸗ ſerendi non tenere, quæ maxime neceſſatia eſt lureconſulto.
Sequitur alia diuiſio ſubſtitutionis. Subſtitutio quaædam eſt tacita, quædam expreſſa. Quæ ſit ſubſtitutio expreſla, faci- le eſt intelligere exiis, quæ dicta ſunt. Exempla ſunt vulga- ria, Si Titius heres non erit, Sempronius heres o. Tacite ex- empla tiia colliguntur exl. 4.lam hoc iure. huius tituli. Pater filio ſuo ſubſtituere poteſt in vtrunque caſum: in eum caſum quo hæres non erit inſtitutus, vel in caſum quo impubes de- ceſſerit. Si expreſſerit vnum caſum ita, S heres non erit, Sem-
pronius heres eſto, tacite etiam intelligitur ſubſtituiſſe in alium caſum,&s impubes deceſſerit. Et contra ſi ei lubſtituerit in ſe-
cundum caſum, Si impubes deceſſerit, intelligitur ei quoque ſubſtituiſſe ſin primum caſum, Si hæres non erit.& vter eo- rum caſus euenerit, admittetur ſubſtitutus ad hæreditatem. Hæc ſubſtitutio tacita dicitur, quia tacito iure intelligitur ſub- ſtitutus magis, quam ex depoſitione teſtatoris. Quæri ſoler, an ſubſtitutus recte dicatur inſtitutus ex tacita voluntate te- ſtatoris? Non eſt certa voluntas teſtatoris in hac tacita. Ideo dicendum eſt hanc ſubſtitutionem ex iuris diſpoſitione ma- gis eſſe, nempe ex conſtitutione. D. Marci. Simile eſt quod
diximus de iure accreſcendi. Diximus ius accreſcendi eſſe ex
lege. leg.ſi in teſtamento. j. ff.hoc titulo. Si eſſet ex certa vo- luntateteſtatoris, ſubſtitutio eſſet: ſed tamen lex, quæ hoc inducit, ſecuta eſt coniecturam aliquam leuem& obſcuram voluntatis. Hæc leuis coniectura adiuuatur lege, vtilitatis cauſa: propterea luriſconſul. in dict. leg. 4. dicit, Iam hoc iure vtimur ex D. Marci&& Veri conſtitutione. In dict. leg quar- ta, duplex eſt exemplum ſubſtitutionis tacitæ. Vnum eſt cum pater expreſſit primum caſum, Sa heres non erit. Alte- rum eſt cum pater expreſſit ſecundum caſum, Si impubes de- ceſſerit. Tertium exemplum eſt, in verſicul. Quod ius ad tertium quoque genus,&c. Ius conſtitutum eſt à D. Marco de vulgari& pupillari ſubſtitutione. D. Pius ſecutus eſt ex- emplum D. Marci. addit tertium genus ſubſtitutionis tacitæ, vt cum habet pater duos filios impuberes, eos inſtituit hære- des, eoſque inuicem ſubſtituit. Hoc compendio verborum continetur vterque caſus in perſona vtriuſque,& caſus, Si- hæres non erit:& caſus, Si impubes deceſſerit. hæc tacita di- ci poteſt, quia formulis non expreſſis concepta eſt. Quidam aiunt eſſe tacitam: ſed certum eſt non eſfſe tam tacitam, quam cum formulæ exprimuntur in teſtamento: ſi comparetur cum ea quæ ſit expreſſis formulis, merito dicenda eſt tacita. Hæc eſt rudis& ſimplex deſcriptio ſubſtitutionum. Nunc accuratius& exactius de ſingulis videndum eſt, ac in primis de vulgari ſubſtitutione. In diſputatione de vulgati ſubſtitu- tione quidam præcipui loci ſunt. Vnus eſt in quo quæritur quomodo fiat ſubſtitutio vulgaris, quibus verbis. Alius lo-
.„ 2 3 8.. cus pertinet ad effectum ſubſtitutionis.
C A v. IX. Quibus Verbis fiat vulgarl ſubititutio.
Vod attinet ad hunc primum locum ſubſtitutionis vulgaris, quibus verbis fiat ſubſticutio vulgaris, alii ſcrupuloſius hoc excutiunt, vt ſedulitas eorum nimis argu- ta t ihi videatur in hac re, meritoque reprehendenda. Quort enim reperiunt exempla, tot faciunt ſpecies huius ſubſtitu- rionis. Qui naturam nouerit huius ſubſtitutionis, ci none- rit mulcum laboraadum in formulis& conceptionibus. E-
go vobis antea aliquem guſtum dedi: nunc aliquid attingam
breuiter. Cum dico, Si Titius hæres non erit„Sempronius be- res eſto, verba hæc generalia ſunt. Multi calus comprehen- duntur his verbis teſtatoris. Specialius poteſt ita fubſtituere, Si nolaerit Titius heres eſſe, vel ſnon potuerit, Sempronius hæ- res eſto. Poteſt enim teſtator hos caſus exprimere, vt in leg. 3cum proponas. Codice de hæredibus inſtituen. Cum quis Beaeraliter loquitur, Sa heres non erit, idem eſt acſi caſus illi expreſſi eſſent, Si heres non potuerit eſſe, vel noluerit. Vulgo vocant verba ſpecialia. fit etiam aliquanto ſpecialius„& ſin- gulatibus verbis, vt illi loquuntur. Multis modis accidere po- teſt, vt quis hæres non ſit. Poteſt hocaccidere morte, vt ca- ſus vnus eſt in formula Gall, Se filins me viuo, morietur. Solet
hic tractari ab aliis, an vnus caſus expreſſus ad alium extenda-
tur. veluti ſi quis expreſſerit alterum tantum caſum, S: heres
aſe noluerit.& omiſerit alterum, éi hares eſſe non potuerit, an intelligatur facile in alterum caſum ſubſtituiſſe: an extenſio fiiat caſus expreſſi à teſtatore ad alium, qui omiflus eſt? Eſt quæſtio facti. Spectanda eſt hic magis voluntas teſtatoris. ſi appareat certa teſtatoris voluntas, dubitandum non eſt, quin ea ſit ſeruanda, quo modo expre ſſa. l. 44. Quidam cum fi- liumfamil ff. de hæredib. inſtit. Si voluntas non apparet, ego puto caſum, qui expreſſus eſt, ad alium caſum interpretatio- ne extendendum non eſſe. l. 10. commodiſſime, ff. de liber. & poſthum. Hæc quæſtio pendet ex diſtinctione, qua vſi ſumus ad d.l.commodiſſime. Quod obiicitur ex leg. Iam hoc iure. 4. ff. hic. dico in eo caſu hoc ſingulariter conſtitutum eſ- ſe à Diuo Marco: non ortum ex voluntate teſtatoris, quaſi certa ſit voluntas teſtatoris. ſed id ex lege& conſtitutione eſt. Sed ſemper, vt ego dixi, ſpectanda eſt teſtatoris voluntas, ſi appare at. poteſt apparere ex coniecturis& iis, quæ in alia par- te teſtamenti expreſſa ſunt planius. Animaduertendum eſt ex hac ſubſtitutione quædam verba referri ad eum cui ſubſti- tuitur, alia referri ad perſonam eius, qui ſubſtituitur.veluti, hæres eſto, referuntut ad perſonam ſubſtituti. Et notandũ eſt licere teſtatori qu otcunque voluerit gradus hæredum facere. §. I. Inſtitut. de vulg. fubſtit.& ex hoc apparet omnem ſubſti- tutionem fieri ſub conditione, ſaltem tacita. l. in ratione. 30. §. incertæ. ff. ad leg. Falcid. Vnde quidam voluerunt ſubſtitu- tionem eſſe conditionalem inſtitutionem. l. ſi quis ita hæres inſtituatur. 80. ff. de hæred. inſtit. ſed ibi non eſt ſub ſtitutio 3 quia nullus eſt primus gradus, nullus eſt primus hæresin eo
teſtamenro inſtirutus.
C A b. X. De eſfectu ſubſtitutionis v garls.
D concipienda vulgari ſubſtirutione dictum eſt: nunc
ie eius effectu videndum eſt. Primus effectus huius ſubſtitutionis vulgaris eſt, quod exiſtente conditione ſub- ſtitutionis admittitur ſubſtitutus ad hæreditatem: ea non exiſtente, repellitur ſubſtitutus ab hæreditate. His pauciſ- ſimis verbis nos multa complectimur. Duo hic præcipua conſideranda ſunt. Vnum eſt, exiſtente conditione ſubſti- tutionis, ſubſtitutum admitti ad hæreditatem. Iam ſuperius diximus ſubſtitutionem omnem fieri ſub conditione aliqua, vel tacita, vel expreſſa. Subſtitutus vo catur ad hæreditatem ſub conditione, ſi inſtitutus in primo grada hæres non erit⸗ ſi conditio illa extiterit, tunc ſubſtitutus admittetur ad hære- ditatem. Quamdiu enim inſticutus adire poteſt, ſubſtituto locus non eſt. l.zͤ.& l. quandiu. 6õ 8. ff. de acquir. hæted. Alte- rum eſt, non exiſtente conditione ſubſtitutum repelli ab he- reditare. Vnde quæritur quando conditio exiſtere dicatur, aut non exiſtere? Et hoc iudicatur primum ex verbis teſta-
toris. Expendenda eſt vis verborum, quibus teſtator vſus
eſt: deinde id iudicatur etiam ex mente ‚velvoluntate teſta- toris. Non tantum verba ſpectamus in inrerpretatione con- ditionis, ſed etiam mentem teſtatoris, quamuis vulgo dica- tur à verbis teſtatoris non eſſè recedendum ‚voluntas teſta- toris etiam dicitur regere conditiones. leg. in conditionibus.
19. ff. de cond.& demon. Vande dicicur hæc Vverba, Si hæres
non erit, in ſubſtitutione vulgari, non tantum ad ſubſtitutum pertinere, ſod etiam ad eos, qui ex eorum perſona ſuccedent. g. vltim. Inſtitut. de vulg. l. ſi paterfamilias. 39. ff. de hæred. in- ſtitu. Si quis inſtituerit filiumfamil.& ſubſtituerit ei ſub hac conditione, ſi hæres non erit, nos ita hanc conditionem ac- cipimus, Ss heres non erit filius, vel patrem ſuum hæredem non fecerit, in cuius eſt poteſtate, idque ex mente& veriſi-
mili teſtatoris voluntate magis, quam ex verbis facile colligi
atque intelligi poteſt. Nam teſtator in ſuo teſtamento adu- ciens hanc conditionẽ, patris nullã mentionem fecic. Eodem pertiner quod dicitur in leg. ſi quis filium. 7. ff. de acquiren. hæred. Quamais hæres non ſit filius, tamen ſubſticutus ex-
cluditur, quia hanc conditionem nos ita interpretamur, Si fi.
lius iſte hæres non erit, velpatri ſuo hæreditatem non acquiſierit.
Hinc multæ& variæ quæſtiones exiſtunt, quæ ex varietate
cuiuſque hypotheſis naſcuntur. Ego præcipuas tantum&
inſigniores hic tractabo. Prima quæſtio eſt, an pater adiens li 3
G 1 4

——————
—
—-—
——————
——————.——.— 6 ————————“— e Verre e— öo 3 2 5——.———— 5 8* 3 87.. ——————————„————— Peenhetneeee——————..———— 3 *— 2———— 2——————— Le*— 8 3 e—— 5———*— 8 1—„— 2 5————. 2 .—— 8————————————————õõõ— 4 5———— 6 — 2—y— S— 5*— 5———*—————————. 3—— — 2— 3———.—————— 8 —— 8 8 8—————.. ——— 5———————— 1———— ———— 4 3———— 4— 8 3————————————————— 2 2——————————————————— 4 ————————————— 7———— 8 ————.——————— 4—————— 1——— .—.———————————————————— 1——— ———————————————————————.————————————— ————Q—QOQꝭOVQD———————.—————————————————— —-———ʒÿÿõÿ———õõ——————————————ᷣ—ÿÿj——————— 2
378 hæreditatem filio delatam, non adeunte filio, ſecundum conſtirutionem luſtiniani, ſubſtituto præferatur? Anim ad- uertendum eſt inter ius Digeſtorum& ius conſtitutionum Codicis aliquid intereſſe. Iure Digeſtorum filius acquirit pa- tri hæreditatem ſibi delatam, leg. placet. de acquirend. hæ- red. Adiens hæreditatem iuſſu patris eum acquirit non ſibi, ſed patri. Conſtitutionibus autem quæ in Codice ſunt, ac- quiritur tantum vſusfructus patri, proprietas manet filii,& ſi filius nolit adire hæreditatem, pater cuius intereſt cam a- diri propter vſumfructum, vt ſibi acquirat vſumfructum eer cuſante filio, ipſe poteſt eam adire,& adiens pater eam ſibi acquirit, perinde ac ſi ipſe, non filius inſtitutus eſſet hæres. leg. vltim.§. vltim. C. de bon. quæ liber. quod eſt etiam con- tra ius ciuile? nam filius non poteſt inuito patre hæreditatem repudiare. leg. is, qui hæres.§. vltim. ff. dę acquirend. hæred. Iam intelligitis de quo hic à nobis propoſita ſit quæſtio. Po- namus hætreditatem delatam eſſe filiofamilias, qui erat in pa- tris poteſtate, filiumfamilias nolle adire hæreditarẽ: patrẽ ve- ro cuius forte intereſt adiri, proptet vſumftuctum adiſſſe hę- rediratem. Quxritur, an pater adiens hæreditatem exclu- dat ſubſtitutum, ſi quis ſit ſubſtitutus filio? Hic antinomia reperitur uerd esuo, vt Hermogenes vocat, de quo ali- quid diximus ſub titul. de legibus. Conflictus duarum le- gum hic reperitur, quæ contrariæ non ſunt ipſo iure, ſed ca- ſu& euentu colliduntur, vr Quintilianus ait, quamuis con- trariæ non ſint per ſe, tamen in hac hypotheſi videntur con- trariæ eſſe. Hoc ſæpe accidit, vt per ſe contrariæ non ſint duæ leges, ſed propter hyportheſin in qua non poſſit vtra- que conſiſtere. Talis antinomia videtur eſſe in hac hypo- theſi. Vna lex ait, Inſtiruto non adeunte hæreditatem, ſub- ſtitutum ad hæreditatem vocari. leg. 3. ff. de acquiren. hæred, Altera lex ait, Filiofamilias nolente adire, patrem adeuntem hæreditatem ſibi acquirere, perinde ac ſi inſtitutus eſſet. l.vlt. §. vlxim C. de bonis quæ liber. Hæ leges non ſunt contrariæ
pſo iure, ſed colliduntur in hoc caſu. Lex, quæ ait, Inſtitu- ito non adeunte ſubſticutum non admittisnon loquitur no- minatim de filio, qui habet patrem in cuius eſt poteſtate. Po- ſterior lex, quæ air, Filiofamilias nolente adire patrem ad- euntem ſibi acquirere, non loquitur nominatim de eo, cui datus eſt nominatim ſubſtitutus à teſtatore. hic enim eſſent contrariæ, ſed quia concurrunt in hanc ſpeciem.& filius cui ſubſtitutus eſt aliquis à teſtatore,& pater.& videntur non poſle ſimul hæ leges conſiſtere. Quxæritur vtra cedere de- beat alteri? Vel oportet intelligere de ſubſtituto loquentem legem, cum hac exceptione, niſi inſtitutus patrem habuerit, vellegem poſteriorem, quę loquitut de filiofamilias,& prio- rem intelligere cum hac exceptione, niſi ſubſtitutus datus ſit Ateſtatore. Sed vtra lex cum exceprione accipietur? Rece- ptius eſt& probabilius iudicio meo, in hac ſpecie patrem ſubſtituto pręferendum eſſe, idque multis& variis argumen- tis& rationibus confirmari ſolet: quarur aliæ ſatis firmæ ſunt, alie aliquid probabile habent. Sed quæ non proſunt ſin- ula, multa iuuant. Primum argumentum ducitur ex d. l.vlt. §. ſimilique modo. ibi luſtin. ait, patrem in hoc caſu admitti ad hæreditatem perinde ac ſi ab initio fuiſſet inſtiturus. His ver-
bis vtitur Iuſtinianus. Expendendum eſt quodait, perinde ac
ſi inſtitutus eſſet, admittendum eſſe: nam conſtart inſti- tutum præferri ſubſtituto. dict. leg. 3. ff. de acquirenda hæ- reditate. Ergo pater in hac ſpecie præferetur ſubſtituto. Probabile eſt magis hoc argumentum, quam neceſſarium. Namilla lex luſtiniani non loquitur de filio, cui datus eſt ſub- ſtitutus à teſtatore: atque ideo reſpondent qui diuerſam opinionem tuentur, nullam eſſe mentionem ſubſtitutionis in ea ſpecie, de quaid conſtitutum eſt à luſtiniano. Aliud argumentum ducitur ex dict. leg. ſi paterfamil. ff. de hæred. inſtituen. ex§. vltim. Inſtitut. de vulg. ſubſtit. Si quis ita ſubſtitutus ſit alteri, Si hæres non erit: nos ita hæc verba ac- cipimus. Si heres non erit, vel alium hæredem uon fecerit. Si i- gitur hæres inſtirutus alium hæredem fecerit, perinde ex- cluditur ſubſtitutus, ac ſi inſtitutus ſibi hæreditatem acqui- ſiſſet. Diſſentientes reſpondent id verum eſſe, cum filius, vel ſeruus adit hæreditatem. nihil enim referre an filius, vel ſer- uus, qui hæres inſtitutus eſt, ipſe ſibi acquirat hæreditatem,
mutata conditione: an vero adeundo hæreditatem, eam ac-
Franc. Duareni Comment.
quirat ſeruus domino, vel filius patri ſuo. Iacautem ſye- cie proponitur non adita hereditas eſſe 3 filiofamilias ‚ſedte- pudiata potius. vnde viderur nihil ad rem pertinere, quodci-. citur in dict. leg.ſi parerfamilias. 9 vltim. ſed in leg.ſi patetfa⸗ milias, Iureconiultus generaliter ait: Si heres non erit, ſuea. lium hæredem non fecerit. Er certum eſt in ea ſpecie per klium acquiri hæreditatem patri, eriam ſi non adeat: ſed repudien otius. b 3 Recte igitur dici poteſt, iudicio meo, filius in hoc caſu patrem ſuum hæredem facere:& hæreditarem acquiti pa- tri per filium. Vnde conſequens eſt perinde excluditabſti. tutum, ac ſiipſe filius hæreditatem ſibi acquiſiſſet.quia nibil
refert ad excluſionem ſubſtituti an inſtitutus ſit hæres, an
vero alium hæredem fecerit. Aliud— elt, quia
pater& filius vna atq; eadem perſona eſ ecenſentur.].yltim,
Cod. de impub.& aliis ſubſtit. Vnde nihil refert vter eorum hæres exiſtat, vter hæres extiterit. Alter quoque interpteta- tione iuris hæres eſſe intelligendus eſt. In haeigitur pecie, etſi non adeunte hæreditatem filiofamilias, hæreditas acqui- ratur patri: tamen per interpretationem luris poteſt dicihæ. res eſſe. Et huc pertinet quod diximus ad leg in ſuis.t qel- ber.& poſthum. hæred. inſtitu. Diximus filiumfamilias, qu eſt in patris poteſtate, etiam viuo patre, quodammodo do- minum eſſe bonorum paternorum, vnde dicitur ſuus hætes eſſe.. ſui. Inſtitut. de hæred. qualit.& differ. Ynde i hacſpe. cie, cum dicimus excludi ſuhſtitutum& præferri patrem ub. ſtituto, non recedimus à verbis conditionis, quam teſtalor adſcripſit teſtamento ſuo, Si hæres non erit. Nam interpreta- tione iuris dicitur adhuc hæres eſſe quodammodo. His augu- mentis hec ſententia defendi ſolet, quę mihi videtun eſſepro- babilior.
Supereſt vt, quæ abaliis obiiciuntur, diluamus. Nam con- traria opinio ſuos defenſores& aſlertores habet. Inprims dicunt abſurdum& à ratione alienum videri eum, quivoca- tur ad hæreditatem, voluntate expreſſa teſtatoris, potiorem non eſſe eo, qui vocatur tacite legs ſine expreſſa teſtutoris voluntate. Adducunt leg. vltim. Codice de neceſl. hæred.in- ſtituẽ. vbi dicitur eos, quibus ex verbis teſtatoris defertur hę reditas, præferendos eſſe iis, qui à lege vocantur.& hoc vul- gare eſt, teſtamentarios legitimis eſſe præferendos. Volun- tas teſtatoris lex eſt,& quocunque iure potior eſt habenda. §. diſponat. in Nouell, Iuſtiniani de nupt. Diſponat tſtator& erit lex eius voluntas. Ad hoc argumentum reſpondendum eſt. idque non eſt difficile ex his, quæ iam à nobis dictaſunt Nam ſatis iam oſtendimus patrem in hac ſpecie contravo· luntatem teſtatoris non omnino admitti. Imo verocx cils volũtate, quãuis nõ admitratur ex iudicioexpreſſo teſtauots. Nos ita interpretamur verba teſtatoris, Si hæreafilius non on id eſt, ſi hæres non erit, vel patrem, in cuius eſt oteltut, hæredem fecerit. quaſi credibils ſit teſtatorem, qui inſtitul eum, quem in patris poteſtate eſſe intelligebat, ita cogitaſſ ita ſenſiſſe.
Præterea obiicitur nobis l.cum proponas. C. de hæred it-
ſtit. In ea lege dicitur, Si ſeruo, qui eſt in poreſtate dominl ldi delata fuerit hæreditas, per ſeruum acquiri domino hæred tatem ſeruo non adeunte hæreditatem, non poſſe acquiri:àò ſeruus ne vi quidem vlla cogi poſſit ad adeundam hæteditr tem, non poterit acquiri hæreditas domino. Non enin 1,
uiritur ei, niſi opera& facto ſerui: ſed neceſſaria eſta 19
Arui ‚eo nolente adire,& reluctante pertinacitet domid ſuo, non poteſt hæreditas acquiri domino. Vnde fit vi i quus ſeruo ſubſtitutus ſit, ea non acquiratur domino: les 1 tur ad ſubſtitutum. Vnde dicendum videtur idem inno 1, ſpecie, de hæreditate, quæ filio delata eſt,& quam Kür 6 luit adire, vtea non acquiratur patri. Sed magna diſſimil
—. ⸗„ 1** ·.⸗ tlls. tudo eſt& differentia fili familias,& ſerui: domini, acha
..... 2 4.. 2 6 ka Ex conſtitutione illa luſtiniani, cuius mentio à nobis
eſt, d. l.vlt.§.vlt. Quamuis enim aliqua ſimilitudo ürinten 1 liosfamilias& ſeruos, quia vtrique ſunt in poteſtatea le 9, non eſt tamen credendum, nullam eſſe diſſimilitudineml ter eos: imo aperta eſt illa diſſimilitudo in d.kvltim. Alura proprium& ſpeciale in filiofamilias, quod filiofamilias 4 adeunte hæreditatem, pater eius poreſt adite, ſibiqueh⸗
... 7. utlus re tus ellet· editatem acquirere, perinde ac ſi inſtitu ob cu
ed defterr-

quod diximus as le u iſtitu. Diximus üimiat dam viuo atre, gwenn dernorum, vnde dema ed qualit.& differ. ſatens ludititntum& bteten 1 verdis conditions auns 0, di bera naneri:Nuninh hæteʒselle quocamncukh jendilolet, qug mibiſit
liis obücinntur, äluaml alores& allertores Mdar wione alcnum ridetieun, luntate erpteſſi eſtuon ur— e.rltim. Codice denectſi udusex verbisteſtatotii is, quiälege ocunmt legtimis eſſe prxfetaati quocunque iure politti-
uibiniani de nupt. Dipuun d boc ugumentum rje lecrhös, quxuam u mus paltem in nac hece u m omnino admitti. lwo aittatuter iudcernichi elhateſtatots, d’hen t, vel arrem, incuih 3 credidil itteltatoteakſ Aucelkeiatelligebu, ue
nn Tit. Devulg&ypuyill ulftit.
obcitur nobis l. qui liberis. 8.§. hæc verba. ff. hoc tit. Teſta- or in ſuo teſtamento inſtituit quendam filiumfamilias, qui
erat in patris poteſtate. deinde ſubſtituit, vt teſtamentum
faceret filio ſuo impuberi: Quiſquis mihi hæres erit, idem filio meo impaberi hæras eſto. hic filius inſtitutus acquiſiuit hæredi- tatem fratri ſuo. Qu æritur an pater intelligatur ſubſtitutus huic impuberiꝰ Ait lureconſultus, hæc verba: Quiſquis muihi heæres erit, Se. de patre accipienda non eſſe. Filium ipſum po- tius lubſtitutum videri, quam patrem, qui ex iudicio teſtato- ris venit.& tamen, ſi verum eſſet quod hic dicimus, his ver- bis videretur patrem vocari ad hæreditatem impuberis. quo- niam eum pro hærede accipimus, quem hæres inſtituti hæ- redem facit. Sed hæc diuerſa ſunt, non pugnantia. Diſſimi- litudo eſt vtriuſque ſpeciei. Diuerſæ ſunt hæ ſpecies, cum teſtator inſtituit filium,& ſubſtituit ei vulgariter, Si heres non erit. vel cum ſubſtituit pupillariter, Si filius iſte familias, Se. vel quiſquis mihi hæres erit, idem mihi hæres eſto. In hac ſpecie noſtra dicimus, patrem ex veriſimili voluntate te- ſtatoris admitti. verum in ſpecie dictę leg. qui liberis.§. hæc vetba. contra voluntatem teſtatoris fieret ea interpretatio, alias contingeret filium aut ſeruum, mutata conditione ex- cludi à patre veldomino. Si ita acciperemus: Quiſquis mibi heres erit, idem filio meo impuberi hæres eſto, de patre cui acqui- ſita eſt teſtatoris hæreditas per filium, ſi decederet filius an- te pubertatem, certe acquireret impuberis hæreditatem pa- tri, etiam mutata conditione contra teſtatoris voluntatem. ſed ille locus plenius à nobis poſtea explicabitur. Ex iam di- ctis concludendum eſt hæc verba, Si heres non erit, in ſubſti- tutione vulgari late eſſe accipienda. Opinio autem quam
defendimus, vt vera eſt, ita cum exceptione accipienda eſſe
videtur, vt aduerſariis ſatisfaciamus, niſi ex coniecturis con- traria teſtatoris voluntas appareat: nam ſi ex coniecturis contraria voluntas teſtatoris appareat, quod ſubſtitutum præferri patri voluerit, dubium non eſt quin ca voluntas ſeruanda ſit. Sed in dubio non id ſequemur.§. diſponat. in Nouel. de nupt. Inde quæſtio vulgo tractari ſolet de mo- nacho. Si monachus hæres inſtitutus fuerit, eique delata hæreditas,& ei datus ſit ſubſtitutus à teſtatore, an ſubſtitu- tus præferendus ſit monaſterio, an contra, monaſterium ſubſtituto? monachi acquirunt monaſterio ſuo, ſicut ſer- ni domino. leg.vltim. de epiſcop.& cleric. Quæſtio hinc pen- det, an ſeruis, an filiis familias monachi comparari debeant: nam in hac ſpecie multum intereſt inter filiumfamili.& ſer- uum. Quidam comparant monachum ſeruo, quidam po- tius filiofamilias: quia monachus non poteſt vendi, ſicut ſer- uus venditur, vt ait Barto. Debuit addere Barto. neec facile emptorem reperiri poſſe huius mercis, ſi venalis forte repe- riatur. Nos hanc quæſtionem monachis diſcutiendam relin- quamus, ad vtiliora properantes. Alia igitur quæſtio eſt, an Hſcus excludat ſubſtitutum, cum inſtituto aufertur hæredi- tas tanquam indigno: quia forte mortem defuncti teſtato- ris non eſt vltus. Hæc eſt quæſtio,, Titius hæres inſtitutus eſt teſtamento, Sempronius eſt ei ſubſtitutus vulgari mo- do, Si Titius hæres non erit, Sempronius ei heres eſto. occiſus eſt teſtator: neglexit inſtitutus in primo gradu vlciſci& vindi- care eius mortem. Ideoque ſe indignum reddidit eius hæ- reditate. Fiſcus aufert hæreditatem hæredi„ſubſtitutus ait adſe hæreditatem pertinere. Ait enim extitiſſe conditio- nem ſubſtitutionis. Conditio eſt, Ss Titius hæres non erit, Sem- pronius hæres eſto. Si Titius hæres non erit, hæc conditio ita intelligitur, ſi hæres eſſe nolit, vel non poſſit. Atqui hæres eſſe non poteſt in hac ſpecie. Indignum ſe reddidit hæredi- tate.ltaque videtur hæreditas pertinere ad ſubſtitutum. Hæc quæſtio magna ex parte pertinet ad leg. ſi ſequens gradus. 15. ff. ad Senatuſconſul. Sila. In hac ſpecie proponuntur duo eſſe gradus hæredum. vnus eſt gradus inſtitutorum, alter
eſt lubſtitutorum. Inſtitutus neglexit vlciſci necem teſtato-
ris. Air luriſconſul. ibi, an prior hæreditas&c. etiam ſi ſub-
titutus vltus fuerit mortem teſtatoris: tamen hæreditas ei non acquiritur. Nam pœnainſtituti hæredis, non debet eſſe Præmium ſubſtituti. Quidam intelligunt dict. leg. ſi ſequens. cum hæreditas adita fuit ab inſtituto hærede. in primo gra- du adiuit hæreditatem teſtatoris, non curauit vlciſci mor- tem teſtatoris,& filcus Petat eius hæreditatem: ſubſtitutus
372 ait eius hæreditatem in ſe transferri debere, quia præſtitit id, quod inſtitutusneglexerat, id eſt, necem teſtatoris vltus eſt. In hac igitur ſpecie, inſtiturus in primo gradu adiuit hæ- reditatem: arque ita ſubſtitutus erat excluſus aditione. Sed quæſtio ex eo erat, an id in præmium ei concedi deberet, quod id præſtiterat, quod inſtitutus neglexit. Sed dubium eſt an ita lex accipi debeat. nam de aditione hæreditatis nul- lum eſt verbum in ea leg. ſed quod oporteat hæreditatem adi- tam eſſe, id colligi ſolet ex alio locg, nempe ex leg. neceſſa- rios. 5.§. Non alias. eod. titul. ibi, Adiiſſe hæreditatem. vt pu- blicentur bona& acquiratur hæreditas fiſco. Iuriſconſ. ibi ait duo eſſe neceſſaria. Oportet occiſum eſſe patremfamilias teſtatorem,& adiſſe hæreditatem hæredem. pertiner ad a- liud quoddam caput Senatuſconſ. Silaniani, vt oſtendemus ſub eodem titulo. Multa ſunt capita Senatuſcon. Silaniani. v- num eſt de eo, qui neglexit vlciſci necem defuncti, cui adimi- tur hæreditas,& fiſco vindicatur. Alterum caput eſt de eo, quiĩ adit hæreditatem antequam quæſtio habita eſſet de familia. nam quæſtio haberi debet de omnibus ſeruis, qui ſub eodem tecto fuerunt, cum dominus interfectus eſt. Hoc caput re- peritur in l. 3.§. quod ad cauſam.&§. non tantum.& l. 1.§.oc- ciſorum. eo. tit. De hoc capite loquitur Iureconſultus in dic.. neceſſarios. 5.§. 1. Sed hoc nihil adrem pertinet, de qua hic diſſerimus. Quomodo igitur ſuſtinebimus eam interpreta- tionem? Ego puto interpretationem l. ſi ſequens. veriorem eſſe, quæ vulgo recepta eſt, vt inrelligarur de inſtituto, qui a- diit hæreditatem,& adeundo hæreditatem excluſit ſubſtitu- tum. Sic mihi videtur intelligenda eſſe in hac quæſtione, quæ ſcripti eſt& ſententiæ. Hoc enim non eſt ſcriptum: ſedratio exigit, vt ita interpretemur. Ecce, ſi intel] igeremus de inſtitu-
o, qui hærediratem nonadiuit, certe ablurdum hoc& ini-
quum eſſet. Quæ enim æquitas eſt, pœna affici eum, qui vl- tus non eſt necem teſtatoris, quod cius hæreditatem adire noluerit& contemſerit? certe ratio non patirur, vt is aliqua pœna afficiatur. Non exiſtimauit tantam elle hæreditatem,
vt accuſationem inſtituere deberet aduerſus occiſores de-
functi. quid ei vitio poteſt verti? Certe non poteſt eius ad- admiſſum aliquod argui in hacre, ſed qui adiit hæreditatem iurare debet, quod mortem defuncti vindicabit, ad quem peruenit eius hæreditas: quamuis id non ſit expteſſum ver- bis:tamen id intelligere debemus, quod non ſatis expreſſum eſt verbis legis, id definiendum eſt rideisn dνs, vt ait Ari- ſto. Inſtitutum ergo adiiſſe hæreditatem intelligere debemus, & ſic excluſiſſe ſubſtirutum. Sed hoc intelligendum eſt, niſi inſtitutus ille repudiauerit,& non curarit adire in fraud em fi- ſci. Si apparet hoc in fraudem fiſci factum eſſe ‚vt ſubſtitutus præferatur fiſco, hanc fraudem non obeſſè fiſco ſcio: ſed hoc in dubio non pręſumitur. Huc pertinet tit. de his quæ in frau- dem fiſci. Superioribus locis diſſeruimus de effectu ſubſtitutionis vulgaris. Diximus hæc verba, Si heres non erit, ſic aceipienda eſſe, Si hæres non erit, aut alium hæredem non fecerit. id multis exemplis ſupra demonſtratum eſt. Sequitur quæſtio eodem pertiaens, an hæres hæredis præferatur ſubſtituto, exclu- datque ſubſtitutum, in quibus caſibus hæreditas non adita tranſinittitur ad hæredem, De hac tranſmiſſione aliquid attigimus ſub tit. de hæredib. inſtit. Diximus hæreditatem, quæ adita non eſt, ad hæredem non tranſmitti,& hæc eſtre- gula in§. in nouiſſimo. Cod. de caduc. toll. Diximus locuple- tandi fiſci cauſa hoc ita conſticutum fuiſſe veteribus legibus, vt pleraque alia. veluti quod conſtitutum eſtà luſtiniano in titul. de caduc. toll. in princip. quod dies non cedat, niſi ab a- Pertura tabularum. Hocigitur publicum eſt, ad fiſcum lo- cupletandum pertinet,& variis conſtitutionibus eſt emen- datum, ſicut pleraque ex lege Papia, quæ fiſci locupletan- di cauſa conſtituta erant, quamuis omnino ſublatum non ſit. In quibuſdam igitur caſibus hæreditas, quamuis adita non fuerit, tranſmitticur ad hæredem. Primus caſus eſt in ſuo hærede. ſuus hæres tranſmittit hæreditatem ad quoſ- cunque ſuos ſucceſſores.l. apud hoſtes. Cod. de ſuis& legit. hæred.& L. 3. C. de iure deliber. Nec id mirum, cum in ſuisliæ- reditatis aditio neceſſaria non ſit.l. in ſuis. ff. de lib.& poſthu. Ideoq; non eſt mirum, ſi hæreditatem non aditam tranſmit-
tat ad ſuos hæredes, perinde ac ſiaditacſſer. Secundò, liberi
li 4

380
inſtituti Aparentibus ‚hæreditatem non aditam tranſmit- tunt ad eos, qui ex ſe deſcendunt. Si pater inſtituerit filium, aut mater, nihil enim refert, filius etſi deceſſerit antequam adierit hæreditatem, vel patris, vel matris, nihilominus eam ad nepotem, filium ſuum, qui ex ſe deſcendit, tranſmittit. Cod. de his, qui ante aper. tabul. l. vnic. Ea conſtitutio aliquid addidit iuri veteri. Hæc enim tranſmiſſio iure veteri locum tantum habebat in ſuis hæredibus: ſed hæc loquitur non de ſuis hæredibus tantum, ſed de quibuſcunque aliis conſan- guineis. Hoc igitur faeit non ius ſui, ſed ius ſanguinis. Sed hitantum tranfmittunt hæreditatem ad deſcendentes ſuos. ſui tranſmittunt ad quoſcunque ſuos ſucceſſores. Tertio, ſi uis deceſſerit intra annum deliberationis, tranſmittit ius deliberandi ad quoſcunque ſuos ſucceſſores.l. cum antiquio- ribus. Codic. de iure deliberã. Mortuus eſt hæres inſtitutus, nondum e flluxit annus, quem habet ad deliberandum an ve- lic hæres eſle. Deceſſit igitur ante aditam hæreditatem: hæ- res eius, vel Blius, vel frater, vel alius quiuis, idem tempus habet ad deliberandum. Itaque hac conſtitutione Iuſtinia- ni plane conſulitur hæredibus contra leges veteres, quæ tranſmiſſionem impediebant, ita vt ius antiquum non poſ- ſit hæredibus valde nocere, quantumuis negligentes ſint. Hi ſunt præcipui caſus tranſmiſſionum. Ad propoſitam quæ- ſtionem redeamus. Queſtio eſt, an hæres hæredis, ad quem tranſmiſſa eſt hæreditas, potior ſit ſubſtituto? Ponamus in- ſtitutum eſſe filium à patre, vel matre, nihil refert,& lubſti- tutum eſſe Titium vulgari modo, Si hares non erit. Poſtea hunc fllium inſtitutum deceſſiſſe hæreditate non adita. Ne- pos hæreditatem petit, id eſt, filius hæredis inſtituti, tanquam ad ſe tranſmiſſam. Subſtitutus quoque eam hæreditatem ſi- bivindicat ex voluntate teſtatoris, ex ſubſtitutione. Quæ- ruur vrer alteri pra ferendus ſit? Hic reperitur antinomia ex citcumſtautiis ſimilis ei, de qua fuperius diximus in alterius quæſtionis tractatione. Hic eſt con flickus duarum legum, quæ videntur pugnantes eſſe in hac hypotheſi, itaque necel- ſe eſt, vt vna alteri cedat. Prior eſt, quæ vult non aditam hæ- reditatem tranſmitti ad hæredem, id eſt, ad proximum hæ- redem, nempe filium, nepotem. Alcera lex elt, ſubſtitutum, mortuo inſtituto ante adirionem hæreditaris, admitti ad hæ- reditatem? concurrunt hæres hæredis& ſubſtitutus. Hæres hæredis profert priorem legem, quæ dicit hæreditatem non ad'tam ad hæredem hæredis tranſmitti. Alter autem profert alteram legem, quæ vult ſubſtitutum, mortuo inſtituto an- te aditionem hæreditaris, admitti ad hæreditatem. hæ leges contiariæ non ſunt ipſo iure. Prior lex ſubſtitutum nomi- natim non excludit. Lex, quæ ait hæreditarem non aditam tranſmitti adhæredem, non exprimit nominatim, etiam ſi darus ſit ſubſtitutus Ateſtatore. Poſterior lex etiam nomi- natim non excludit hæredem hæredis. Lex, quæ ait ſubſti- turum, mortuo inſtituto ante aditionem hæteditatis, admit-
ti ad hæreditatem, non exprimit nominatim erxiam, in quibus
caſibus hæreditas tranſimittitur. Eſſent enim contrariæ ipſo iure: ſed contrarieras reperitur in hac ſpecie. Oportet igi- tur vnam cum exceptione alterius intelligere, vel priorem
legem, quæ loquitur de hærede hæredis, itaintelligere, niſi
ſubſtitutum habear: vel poſteriorem legem, quæ loquitur
de ſubſtituto, ita intelligere: niſi hæres tranſinittat hæredi- tatem ad hæredem fuum. Queſtio igitur eſt vter potiot eſſe debeat, an hærtes ad quem tranſmiſſa eſt hæreditas, an vero ſubſtitutus? In hac quæſtione mihi videtur probabilior& verior opinio quæ recepta eſt, ſcilicet potiorem eſſe tranſ- miſſionem ſubſtitutione. In primis mouet me, quodiam ſæpe à nobis dictum eſt, hæcv erba, in ſubſtitutione vulga- ri, Si hæres non erit, ſic accipienda eſſe, aut ſi alium hæredem non fecerit. dict. leg. ſi paterfamilias. ff. de hæredibus inſtit. &§. vltim. de vulga. ſubſtit. in Inſtitu. Ad excludendum fub- ſtitutum nihil refert, an hæres inſtitutus ipſe hæreditatem a- deat, an vero alius cui per eum hæreditas acquiratur. Et ex- emplum eſt de ſeruo& filiofamilias, in dict. leg. ſi pater fami- lias.& dict.§. vltim. Ad excludendum ſubſticutum mihilre- fert, an ſeruo acquiratur hæreditas, an vero domino per eum acquiſita ſit. nihil refert an filio acquiratur hæreditas, an ve- ro patri per eum acquiſita ſit. Vnde dicendum eſt idem in hac ſpecie, nihilreferre an ei qui inſtitutus eſt, adquiſita ſit hæ-
FPranc. Duareni Comment.
reditas, an vero hæredi ad quem hæreditas tranſit. Praterea hoc conſtitutum eſt àluſtiniano, ne cui hoc videatur proba-
bili tantum ratione niti. Eſt conſtitutio Iuſtiniani hac dere. 2
Cod.de caduc.toll.õ.cum autem. ad fi. legis. quem locum ad- duximus ſub tit. de hæred. inſti. diſſerentes de iure accreſcen- di. Ait ibi luſtinianus, cum autem in ſuperiori parte legis,&c. Hoc refertur ad eam partem legis in qua Iuſtinianus de tranſ. miſſione loquitur, cum§. in nouiſſimo, vbi ait hæreditatem non aditam non transferri:niſi in cafibus exceptis, de quibus jam diximus. Ibidem ſe quitur, Neceſſe eſt,&c. Cur addidiſſet
Iuſtinia. eode m loco niſt in qurbuſdam perſonis,&s. niſiintel-
ligeret has perſonas excludere ſubſtitutum? quia hæreditag non trantmittitur, inquit: ideoque ſi quis hæres non adierit hereditatem defertur ad ſubſtitutum: quia non tranſminiitur, niſi quibuſdam perſonis. Igitur hæ perſonæ excludunt ſiblti- tutum. Hoc igitur referendum eſt ad perſonas, quas luſſinia- nus excepit in eadem conſtitutione.§. in nouitfſimo. ibi, er. ceptis videlicet liberorum perſonis, de quibus Theodoſianalex &c. Theodoſij autem eſtl. vlt. C. de his qui ante aper. tab. Ex- cipit ergo vtrunque caſum: excipit perſonas Uberorum: ex- cipit etiam eos, qui intra annum deliberandi decedunt: quia Iuſtinianus excipit tantum duo genera tranſmiſſionis:& di. ximus tria eſſe: poteſt dubitari, an idem dice adum ſit deter- tio, quod de tranſmiſſione ſuorum. Excipimus enim ttanl. miſſionem ob ius ſuttatis. nam tametſi de ea re ſit conrro- uerſia:tamen idem puto eſſe dicendum. Eadem enim eſtn tio. Sed cur Iuſtinianus hunc caſum non excepit? nonneceſe fuit hunc caſum tertium excipere, imo ineptum fuiſſet. Cer- tiſſimum enim eſt regulam intelligi de hęreditate, quæ defer- tur extraneo non ſuo. Certiſſimum eſt aditionem noneſſe neceſſariam in ſuo hærede. Sui hæredes, ipſo iure hæredes fiunt.dict..in ſuis. Nullo vnquam tempore fuit dubitandum de ſuis hære d bus, quin hereditatem tranſmitterent: nam ipſo iure eis acquiritur hareditas, quamuis beneficium habeant abſtinendi. Sed de aliis dubitatum fuit, qui non niſifdo ſuo acquirunt hæreditatem: propterea eos caſus excipete oportuit, in quibus ad acquiſitionem hæreditatis necellatia non eſt aditio hæredis. Hinc conclude mus, cum concur- runt hæres hære dis, ad quem ex legibus tranſmitiur hæle- ditas defuncti,& ſubſtitutus: potiorem eſſe cauſam ſubſtitn ti. Obiiciuntur nobis leuia qſnædam loca, de voluntate expi ef ſateſtatoris, ex§. diſponat. in Nouel. de nupt.&c. de qubus ſuperius diw mus. ſed hæc iam ſatis refutata fuerunt iu qus- ſtione ſimili.
Alia quæſtio eſt, an coniunctus potior fit ſubſtituto: 4 teſtator duos hæredes inſtituerit coniunctim,& vnilſabſii tutum dederit, vter potior ſit altero, an ſubſtitutus comr- iuncto, an coniunctus ſubſtituto: an poterit iuuare con⸗- iunctum interpretatio horum verborum, S- heres nen erit id eſt, ſi alium hæredem non fecerit? Et certi iuris eſt ſubſtiu⸗ tum coniuncto præferendum eſſe, niſi teſtatoris conitan voluntas appareat. Hoc eſt expreſſum in leg. 3. 5.ſi quos. de bon. poſleſſ. contra tabul. Teſtator inſtituit Titium& Sem- pronium. Sempronio ſubſtituit Caium. deficiente Sem- pronio accreſcet pars eius Caio, nec accreſcet Tuio. Con- iunctus coniunctum hæredem non facit: ſicut hætes hære-
dem ſuum, ad quem tranſmittit hæreditatem: ſicut beu 1
al,
-ᷣ
dominum, ſicut filiusfa nilias patrem ſuum. Ego dixi accipiendum, niſi contraria teſtatoris voluntas appare quæ voluntas colligitur ex conie cturis. Exemplum eſt in leg⸗ quidam teſtamento. 3 0. ff. hoc tit. In hac ſpeciè tres ſunt gta- dus hæredum. Teſtator in teſtamento ſuo duos ha redesim ſtituit. in primo gradu Proculum ex tribus vnciis, Qur⸗ tum ex nouem vnciis: atque ita compleuit totam hereu tem ſuam. hic eſt primus gradus. In ſecundo gradu ſe u. tuit ſingulis. Quieto ſubſtituit Florum, Proculo Soſiam.— eſt ſecundus gradus. Tertio gradu ita ſubſtituit, Si nequ
Florus, neque Soſias hæredes erunt, Colondia Leptitanomu ex nouem vnciis hæres eſto. Deinde inſtituit plures alos redes ex variis partibus. Itaque exceſſit trium vnciatumi 4 4 quantitatem in hoc gradu. Hoc contineturteſtamenoe dendum eſt quid acciderit poſt factum teſtamentum. Cdi tus, qui inſtitutus fuit in primo gradu ex nouem vncii lk
hæreditatem„ itaque excluſi fuerunt ſecundi& tertij huue.
—

=éS=S5 0
„Aahar adpen mainemdit zwir d gide herectea Ceruſſimum elt adiäoreau de. Suihætedes, plounn d vnquam tempotefuiann eteciatemtranſminercnn dias, quamais dencdam dubituum fuit, quirmn arem: ptopterea eos au acquificonem hæredtunn Hinc concludemus, orc quem exlegidus tjanſuin turus:potiotem eſlecuin 21 adam loca, de vobnrr aat. in Nouel. de nuptges Riam latis lcfutata fuxuu-
cotiuncaus potiotii üoblr Ciruerit conionctim, t gtaketo, anläbtm
potlot— wer
4 K 84 kfuuro: olell 1 nuto 8 anp
4 docum eibotum, Kbas
oſecerit? E' certiiutsthi wner ſiteſtuolödh le 4 nl 1.4
e
endum e lrckann Aerptellamin eg. 3, T. Auoriaſtiut Iun
8*ʃ chcll fabſtitutt Caum. r
In Tiit. de vulg. 2 pupill ſubſtir. 381
patte. Proculus& Soſias viuo teſtatore deceſſerunt. Procu- he„qui inſticutus in primo gradu fuit,& Soſias ei ſubſtiru- tus in ſecundo gradu, deceſſerunt. Qui ſunt inſtituri inter- tio gradu petunt hæreditatem, quæritur an hæreditas ad S6 pertineat? an vero ad Quietum, propter ius accreſcendis
Subſtituti petunt etiam. Quxætitur an ſubſtitutorum po-
tior ſit cauſa? Reſpondet luriſconſultus, Expendamus ver- ba huius fubſtitutionis in tettio gradu, Si neque Florus neque Soſas heredas erunt. Subſtituit hos in tertio gradu, Sineque
fiorus, neque Soſias hæredas eſſent, coniunttim. Iraque videtur
voluiſſe teſtator ita demum hæreditatem ad ſubſtitutos in tertio gradu peruenire, ſi tota vacauerit, at tota hæreditas no 1 vacauit: quia Quietus adiuit hæreditatem pro parte ſua. Di- ſteibuic teſtator, inquit Iuriſconſul. plures quam duodecim vncias,& iccirco,&&c. Vnde quod diximus fubſtirutum po- tiorem eſſe coniuncto,& præferri coniuncto, hoc eſt intel-
ligendum: niſi ex coniecturis appareat contraria teſtatoris
voluntas, niſi appareat eum voluiſſe coniunctum præferri. In ſuperioribus exemplis hæc conditio, Si heres non ei laviſe ſimam recipit interpretationem, ſi hæres non erit, vel alium hæredem non fecerit, idque ex mente& voluntate teſtato- ris. Pergamus ad cetera, quæ ad interpretationem eorun- dem verborum pertinent. Hæc igitur verba, Si heres non e- nt, interpretamur, ſi deſierit hæres eſſe poſſe. Neceſſe eſt, vt ita interpretemur. Nam& ſi quis hæreditatem non adie- rit, non ideo dicendum eſt ad ſubſtitutum hæreditatem per- tinere; id eſt, ſi hæres non erit: ſi nulla ſpes ſit eum, qui inſti- tutus eſt hæredem fore. Hæcinterpretatio ſ umitur ex leg. 3. de acquiren. hæred. Ergo cum dicimus, éi hæres non erii, nos ita interpretamur, ſi in ea cauſa ſit, vt non poſſit hæres eſſe: vel quia repudiauit, vel quia tempore excluſus eſt, vel quia capere non poteſt. Hinc quæritur, Quid ſi minor hæredita- tem ſibi delatam repudiauerit, quia poteſt in integrum reſti-
tui; an ſit locus ſubſtiturioni? quæſtio pendet ex interpre-
tatione horum verborum. Certum eſt minorem ‚ quire- pudiat hæreditatem, poſſe reſtitui in integrum, vr euma- deat. leg. i.& 2. Cod. ſi minor ab hæred. Iuem dicitur in l. vl-
tim. Cod. de repud. hæred. vbiillud etiam expreſſum eſt, de
quo olim magna erat quæſtio. Etiam ſi res in eodem ſtatu
non ſint:tamen propter ætatem, minores poſſunt reſtitui, et-
iam ſi res forte diſtractæ ſint. Obiicitur pro contrarial. quod
ſi minor. 24.§. Scæuola. ff. de minorib. Sed alias dirxi in tra- ctatu de minorib. 28. ann. poſteriorem eſſe conſtitutionem luſtiniani,& derogare iuri antiquo. eſt enim edita poſt con- 3 ſulatum Lampadij& Oreſtis,& propterea in l. quod ſi minor. refert tantum obiter Vlpianus Scæuolæ ſententiam, non probans eam: ſed recitans tantum. Vnde ſequenda eſt hodie conſtitutio Iuſtiniani, quæ poſterior eſt. Sed de eo dicemus plenius ſub titu. de acquir. hæred. Ad propoſitam quæſtio- nem, minor repudiauit hæreditatem: ſubſtitutus eam vindi- cat. Quæritur, an recte hæreditas delata eſſe videatur: Vide- tut ſubititutio non eſſe delata. Nam inſtitutus poteſt in inte- grum reſtitui, vt adeat hæreditatem„quam repudiauit. Sed ramen receptum eſt,& hoc verius eſt, interim locum eſſe ſub-
ſtitutioni: interim poſſe ſubſtitutum hæreditatem adire, tan- quam ſibi delatam ex teſtamento, propter omiſſionem inſti-
tuti. Et ad id, quod obiicitur, poteſt adire hæreditatem, in in-
tegrum reſtitutione impecrata: dicendum eſt eius reſtitutio-
nis nullam haberi rationem, antequam impetrata fuerit. Non enim hic ſpectamus quod contra ius ciuile euenire po- teſt extraordinario auxilio. Ipſo iure hæreditas defertur ſub- ſtituto, verum eſt extraordinario auxilio poſſe ſuccurri mi-
nori, qui repudiauit: ſed hoc auxilium non ſpectamus, quam- uis euenire poſſit. Argumentum ſumitur ex leg. ergo quan- diu. 4. ff. de fideicom. liber.& ex titul. de eo, cui lib. cauſa. in
Inſtit. Siſeruis relictæ ſint libertates in teſtamento,& nemo Sx teſtamento adeat hæreditatem„Vni ex ſeruis adiicitur li.
bertas bonotum ſeruandorum cauſa: ſed tamen ſi certum ſt neminem ex teſtamento hæredem fore. Quid ergo, ſi minor inſtitutus ſit, qui repudiauit hæreditatem, an erit lo- cus huic addictioni bonorum? Et dicitur nihilominus locum eſſè huic addictioni bonorum.§. ſt is, qui. in dict. titul. de eo cui lib.cauſ.in Inſtit. Huc pertinet, quod dicitur in l. ait prætor.
7 g. ſed quod Papinianus. fl. de minorib. D uplex dictum eſt
————
Papiniani: vtrunque tamen videtur ab VIpiano comprehen- di, aut ſaitem ſupplet& explicat, velemendat Vlpianus, quod à Papiniano dictum eſt: vel ſupplet, vel emendat, quaſi non ſatis elocutus ſit Papinianus. Duo igitur ſunt dicta Papinia- ni. Vnum eſt de minore, qui primuimn adiuit hæreditatem deinde abſtinuit hæreditate. Alterum eſt de eo, qui non adi- tam hæreditatem repudiauit. Depriore tantum dicendum eſt, de poſteriore dicemus in ſequenti capi te. Queæſtio eſt hu- iuſmodi. Minor eſt inſtitutus:ſubſtitutus eſt ei ſeruus, Si mi- nor hæres non erit, minor repudiauit hæreditatern. deinde reſti- tutus eſt in inregrum Quæritur, quid iuris: Papini anus ait re- pudiante minore hæreditatem, deferri ſeruo,& libertatem quoque: minore vero poſtea reſtituto& impetrata reſtitu- tione, adeunte hæreditatem, Papinianus ait, ſeruum illum, qui ſe immiſcuit hæreditati, liberum nihilominus manere. Viſus eſt ſatis non dixiſſe Papinianus Vlpiano. nam an hæres maneat iſte ſeruus, non dixit Papinianus. Sed tamen videtut ſenſiſſe hæredem non manere, ſed hæredem potius eſſe mi- norem, qui in integrum reſtitutus eſt,& reſtitutione impe- trata, adiuit. Libertatis fauor exigit, vt liber maneat ſeruus, nec obeſt hoc minori reſtituro, qui inſtitutus erat in primo gradu. Sed de quæſtione, an maneat hæres, videtur Papinia- nus ſenſiſſe cum dixit, liberum manere eum, hæredẽ non ma- nere. vult tamen Vlpianus velemendans„vel ſupplens, quod defuit in verbis Papiniani, eumn remanere non tantũ liberum, ſed etiam heredem: quamuis pupillus viiles actiones habeat hæredis loco. Verum eſt ipſo iure hæredem eſle ſubſtitutunt per repudiationem, repudiata hæreditate ab inſtituto. Lex vult hæreditatem ſubſtituto acquiri: ideo ipſo iure hæres fa- ctus eſt ſubſtitutus, minore reſtituto in integrum: nec deſi-
nit hæres eſſe. Præror non poteſt facere hætedem eum ‚quem
reſtituit in integrum, qui iure ciuili nõ ſthæres: cſt lubititu- tus ipſo iure hæres. Habetur quidem minor hæredis loco,& ei& in eum dantur vtiles actiones.§. quos autem ſolus. In- ſtitut. de bonor. poſſeſſ. Datei prætor bonorum poſleſſio- nem,&c eum facit hæredis loco. Hocigitur reprehendit in
Lanimſans VIpianus, quod non ſaris elocutus ſit. Hæc de prio-
re dicto Papin. de poſteriore dicemus in ſequenti capite. Nam pertinet ad explicarionem l.poſt aditam. C. de im pub.& aliis ſubſtitit.
Cœpimus oſtendere quam vim habeant hæc verba, Si hæ- ra non erit, in ſubſtitutione valgari,& horum verborum in- tetprerationem pertinere ad effectum eiuſdem ſubſtitutio- nis,& diximus ita accipienda eſſe, Si hæres non erit, id eſt, ſi hæ- res non erit, velalium hæredem non fecerit. Deinde, ſi hare non erit, id eſt, ſi deſierit eſſe poſſe hæres: ita vt certum ſit eum excluſum eſſe ab hæreditate. hæc omnia variis exemplis de- monſtrauimus. Alia ſunt exempla, in quibus admittitur horum verborum explicatio& interpretatio aut latior, aut anguſtior, quam verbaipſa ſignificent„ propter rationem aliquam. Vnum exem plum eſt in leg. 3. Cod. eod. titul. vbi
Imper. Alexander hæc Verba interpretatur, Si heres noneru:
id eſt, ſi hæres ex teſtamento non erit. hic reſtringitur inter- pretatio verborum propter mentem teſtatoris, Se heres non erit. Hæc verba videbantur late eſle accipienda, vt quocun- quemodo hæres exit fiue ex teſtamento, ſiue ab inteſtato, excludatur ſubſtirutus: ſed tamen con trarium dicitur in dic.l. 3. Mulier quædam inſtitura in primo gradu, cui fuerat alius ſubſtitutus ex teſtamento, omiſit hæreditatem,& adiit ab inteſtato. erat enim filia teſtatoris:& licet omittere hæredi- tatem ex inteſtato,& adire ab inteſtato: modo id ſine dolo& frande fiat,& legata præſtita ſint. toto tit. ſi quis omiſſa cau-
ſfateſta. Omiſit ergo hæreditatem ex teſtamento,& ad it
abinteſtato. Bonorum poſſeſſionem accepit, vnde hbeii.
Ait Alexander, nbſtituro locum quin feveri, So. Omittenco igitur hærediratem ex teſtamento, ſubſtiruro locum fe cir, et- ſi petierit bonorum polleſſfionem abinteſtaro. Hæc verbes Sihæres non eric, in lubſtitutione vulgari, ita lunt intelligen- da, Si hæres non erit ex teſtamento. Na m etſi ſimpliciter di= xerit teſtator, Sihæres non exit, nec aliud adiecerit, ta men apparet ita eum ſenfiſſe. vulr enim hæreden ſibi eſſe ex te- ſtamento: etſi hætes non erit, id eſt, ex reſtamento meo,& juem uis id expreſſum non ſit, id tamen ſatis intelligitur,& ſic
ubſtitutus excludit omnesab inteſtato venientes.l. 3. quan-
C——————— ¼¾¹— ———————

———— 4——— 4——— .—— 3.——————— —————.——.— 1.— ———————————— 2——— 9 ——— r.—*——„———— ———— 2———————.—.— 1 —————————=— 3——— 4 ——————— 5—————————— ———————————— —————————————
—————— ——————————— ——ʒ——
—— ————— —————
— ͦ-——ʒ;“—— ———
382 Fyanc. Duareni Comment.
dia.& leg. 39 · quandinu. ff. de acquir. hæred. Aliud exemplum eiuſdem interpretationis eſt inl. 3 3 alias 3 1. ſi mater ita- ſf. hoc tit. Hic locus pertinet ad interpretationem horum ver- borum, Si hæres non erit. Si quis tres gradus faciat hæredem,& ĩta dixerit, Si primus hæres non erit, ſecundaus hæres eſto: Si ſecun- dus hares non erit tertius hæres eſto. hæc verba intelligenda ſunt, Si ſecundus hæres non erit, id eſt, ſi neque primus, neque ſecun- dus erit. Primo adeunte, omnes ſequentes ſubſtitutiones ex- pirant ex mente teſtatoris, ita hæc verba ſunt accipienda: quamuis non ſit expreſſum. Cauillatio verborum admitten- da non eſt contra voluntatem teſtatoris. Si primus adierit hæreditatem in hac ſpecie,& tertius velit admitti ad hæredi- tatem, quod dicat extitiſſe conditionem: quia ſecundus hæres non eſt, nec quidem eſſe poſſit. eſt enim excluſus àprimo ad- eunte hæreditatem. cauillatio eſt contra manifeſtam volun- tatem teſtatoris. Idem dicitur in lcum in teſtamento. 37. ff. de hæred. Inſtit. Eſt enim cadem ſpecies. Primo igitur adeun- te ſequentes omnes ſubſtituti excluduntur. Aliquando etiam
extenduntur hæc verba, propter eandem voluntatem teſta-
toris. Exemplum eſt in leg. am hoc jure. 4. ff. hic. Si quis ſab- ſtituetit vulgari modo filio ſuo impuberi, intelligitur quo- que in alterum caſum ſubſtituiſſe, ſi impubes deceſſerit.& proinde hæc verba, Si hæres non erit, nos accipimus, ſi hæres non erit, vel ſi mpubes deceſſerit. Quomodo hoc accipien- dum ſit, ſupra oſtendi. Ego dixi non ideo caſum expreſſum interpretarione extendi ad eum, qui expreſſus non eſt, quod certa ſir hac in reteſtatoris voluntas. Obſtaret enim quod dicitut in leg.comm odiſſime. ff. de lib.& poſth.& l. Titius 25. §. Lucius. eod. tit. Sedex conſtitutione Seueri hoc ortum eſt magis quam ex certa teſtatoris voluntate. lureconſulti non fuit, qui eſt interpres voluntatis teſtaroris, ita voluntatem in- terpretari reſtatoris, qualis qualis eſt teſtatoris voluntas, quæ lege adtuuatur. ex conſtirutione oritur, nonex iudicio cer- toreſtatoris. Hoc eſt inrelligendum, vt dicitur in cadem le- ge, niſi voluntas teſtaroris efragetur, vt credibile eſt hocex- pteſſum fuiſſe in conſtitutione D. Marci. Exemplum eſt in l. quamuis. 4. C. de impub.& aliis ſubſtit. vbi voluntas teſta- toris apparet contraria ex coniectura, vt in hoccaſu, Si mih: Firmianus filius,&s Vxor mea lia, haredes non erunt, in locum eorum Hublius Firwianus hares efto. manifeſtum eſt, inquit Imperator, in eum calum factam ſubſtitutionem, quo vtri- ue hæredum ſubſtitui potuit. Hæc coniectura colligitur ex diſparitate perſonarum. Diſpares perſonæ ſunt, vnus enim eſt cui ſubſtitui poteſt pupillariter: alter cui non poteſt. Vxo⸗ ri ſuæ non poteſt ſubſtituere teſtator, Si impubes deceſſerit. i- taque hæc verba non ira aceipiemus, vt vtrunque caſum com-
lectantur. Huic eſt ſimile, quod dicitur in l. iam hoc iure. 4. ff. hic. Si ſubſtituerit pater duobus filiis ſuis, quorum vnus eſt pubes, alter impubes: in alterum tantum caſum ſubſtitutus intelligitur etiam impuberi: quia cum coniunxerit eos,& pa- riter ambobus ſubſtituerit, non eſt credibile reſtatorem vo- luiſſe iiſdem verbis ſubſtituere vni vulgariter, alteri autem bupillariter& vulgarirer. Vocaturcommune verbum, non vt plerique interpretantur, quia eſt directum& obliquum:
ſed quia verba quædam propria ſunt ſubſtitutionis pupilla-
ris, quædam vulgaris. Sed cum dico, eos inuicem ſubſtituo, dicitur verbum vtriuſque ſubſtitutionis commune. Hoci- taque caſu, ſi velir pater hoc facere, vt vni ſit ſubſtitutus Ti· tius, exempli graria, vulgari modo: alteri autem vtroque mo- do& vulgari& pupillari ſubſtitutus ſit, ſeparatim debet ſubſtituere: non debet eos coniungere,& non ita dicere, Si Seius& Sempronius heredes non erunt. Voluntatis quæſtionem.
Conſtitutio igitur D. Marci, quæ vult expreſſa vulgari ſubſti-
t itione, pupillarem quoque contineri, cum quis filio ſuo impuberi vuſgariter ſubſtituerit, intelligenda eſt, niſi contra- ria voluntas teſtatoris appareat ex coniecturis. Tuncenim is caſus, qui omiſſus eſt, non intelligitur contineri eo, qui ex-
preſſus eſt. Aliud exemplum ſimile eſt, in quo propter con-
iecturam voluntatis, non intelligitur contineri pupillaris vulgari ſubſtitutione, inl. vlti. C. de inſtit.& ſubſtit. lub con- dit. fact. Quæſtio hæc agitata fuit apud veteres lureconſul- tos. Teſtator habens vxorem prægnantem, ipſam hæredem inſtituit ex parte dimidia, partum vero ex alio lemiſſe,& ita lubſtituit. Si poſthumuN nattas nou orit, Iitius hæres eſto. Hæ
ſubſtitutio vulgaris eſt, Si natus nonerit. Ego ſupra dixi fub- ſtitutionem vulgarem poſſe fieri non tantum his verbis ge- neralibus, Si heres non erit. Sed ſpecialius poteſt teſtator in vnum tantum caſum ſubſtituere. Titius ſubſtiturus eſt ſub hac conditione. Si poſthamus natus non fuerit. Poſt mortem teſtatotis poſthumus natus eſt: ſed deceſſit impubes: Subſti- tutus petit hærediratem ex conſtirutione D. Marci Impe- ratoris. Ait enim illam ſubſtitutionem vulgarem porrigen- dam eſſe ad ſecundum caſum, ſcilicet ad pupillarem lab- ſtirutionem:& perinde accipiendam eſſe, ac ſi dixiſſet teſta- tor, Si non natus erit, vel ſi natu⸗ erit: ſed impubes dexeſſerit. Cum igitur illa conditio extiterit, videtur admittendus eſſe ſub- ſlirurus. hic tamen dicitur matrem pupilli præferendam eſſe ſubſtituto, quaſi hac ſubſtitutione vulgari, quæ exprel- a fuit à teſtatore, pupillaris non contineatur. Hic aperte conſtituit Iuſtinianus, vt dirimat eam veterum controuer- ſiam, potiorem eſſe cauſam matris, quam ſubſtituti: quo caſu deceſſerit, viua matre, poſthumus, vult matrem præ- ferri ſubſtituto. Quo autem caſu mater prior decelſerit, vult admitti ſubſtiturum ex voluntate teſtatoris. Conie- cturæ voluntatis teſtatoris aduerſus ſubſtitutum obſcuræ non ſunt. Vxor teſtatoris eſt mater poſthumi. Deindeinſti- tuta eſt mater hæres, vt conſtet abeo dilectam fuiſle. Sub- ſtitutus autem quali quali coniectura voluntatis teſtatoris nititur, quæ aliquando lege adiuuatur. Dictum fuit inini- tio huius diſputationis, exiſtente conditione ſubſtitutio- nis, ſubſtitutum admitti ad hæreditatem: ea vero nonexi. ſtente ſubſtitutum repelli ab hæreditate. Hinc orta eſt pro· lixa diſputario de interpretatione verborum: ex eo quod dictum eſt in initio, conſequitur non admitti concurſum ſubſtituti& inſtituti. Inſtiturus& ſubſtitutus non concur- runt, id eſt, ſimulad hæreditatem non admittunrur. ſed inſtitutus admittitur ad hæreditatem,& eo exclulo, ſubſti- tutus:vt dicitur in leg.ʒ.ff. de acquiren. hæredit.& ſimil. Ex- cipiuntur quidam caſus: ſed vnus eſt præcipuus& inſigniot in§.vltim. Inſtitut. de vulga.& pupill.& in leg. 40. alias 38. Sipaterfamilias. ff. de hæred, inſtituen. Species ibi propo- nitur, in qua inſtitutus eſt ſeruus alienus, quaſi liber homo, quem teſtator credebat liberum eſſe hominem,& eiſubſti- tuit alium ſic, Titius hares esto:& ſi J itius hæres non erit, Sem- pronius hares eſto. Hic hæres inſtitutus re vera ſeruus eſt al⸗ terius, qui domino ſuo acquirit, non ſibi. Hic quæritur, an do⸗ mino huius ſerui inſtituti, quaſi per ſeruum ipſi hæreditas ac- quiratur, excluſo ſubſtituto: an vero ſubſtitutus eo potior eſſe debeat? Dicitur in vtroque loco hæreditatem diuiden-
dam eſſe inter inſtitutum& fubſtitutum. vrrunque ſimul
admitti ad hæreditarem. Hocita conſtitutum eſt: quia non leues, ſed multæ non contemnendæ rationes, tam pro do- mino ſerui, quam pro ſubſtituto, adduci poſſe videbantur: Ego id oſtendo. id demonſtrari poteſt ex interpretatione horum verborum, Si hæres non erit. Si teſtator ſeruumin- ſtituerit,& ſubſtituerit ei, Si hæres non erit, cum ſcit eum eſ ſe leruum, videtur id ſentire teſtator, Se hæres non erit, aut do- minum ſuum hæredem non fecerit. Voluntas teſtatoris
hic non eſt obſcura. Cum autem inſtituit liberum, quem
ſcirliberum, videtur ita ſentire, Si hæres non erit, vel ſi mu⸗ tata conditione, alium hæredem non fecerit. Nam pote
fieri ſeruus,& acquirere hæreditarem domino ſuo eamad- cundo. Sedpone, vt in ſpecie propoſita, ſeruum eſſe alte⸗ rius, quem teſtator putat eſſe liberum, talis eſt cogitatiotte- ſtatoris& voluntas, Si neque hæres erit: aut, mutata con- ditione, alium hæredem non fecerit. Hæc eſt conditio ſu
ſtitutionis. hic autem non mutat conditionem, non fit ſer⸗
uus ex libero homine: ſed iam ſeruus eſt. Ergo hic non err ſtit conditio ſubſtitutionis. hac ratione ſubſtitutus vindi⸗
cat ſibi hæreditatem, quaſi euenerit conditio ſubſtitutio: nis. nam teſtator credebat eum liberum eſſe:& cius quiin-
ſtituit& ſubſtituit his verbis, non poteſt alia mens eſſe. Sed conmtra ſubſtitutum pro domino hoc etiam dici poteſt. qula teſtator acquiri voluit domino, mutata conditione eius,
quem inſtituit, cum videlicet ſeruus erit: facile idem te 4- tor creditur contradicturus fuiſſa, eo exiſtente iam ſeruo⸗
In hocigitur conflictu rationum viſum eſt mediam viam lu-
reconſultis eligere,& ſimul dominum ſerui&ſubſtitunit
de icig donig ſantia redia voctit nett tshi inho⸗ erhb reditat inter d Vade ſ rilulian tet domi hypothe lie eius füdltitan ciio hab begillen Gonen Norendit ſermami Krurſum koniusi cun qurt ſelealtet wo graüu niſt elg dactep Nonum, denpto un
itbet das 84 ttarect raionis polla ret dom et

conſterabeo üleämin — Dämi euſtente condiione 6 nadhæteditatem; eancnn llab hrtecditate. lumi preratione verdormn an cOnlequitur non adwin m loſtiruru K laditimutn d bereditutem nondomn Ahrrecitnem, Kcoeu f deacquten hrreätit 8: led vnus eſtptzcyuuii rulgr pupill.Kin de rred. iaſtituen. Syersi eſt ſeruusaljenus, quuikt tderum elle homidem ra eiln Tuuna benur heres inſtitutus reeubm quitit, oon ſidi. Hcqun ni, qaal perſeruum pibe cuto: anverofudciuns wroqve loco hæfecdizsenè um K lablhtutum. wuß n. Hocita conſtturuncif ootemnenderrtiohes, u lubſtituto, adduci lalei monſtrati poteſt er iene Jheru on eru. Ale 5 tci, Siharss non erit, Cl
tire teſtatot, S
oris aduerſus ludteunn
ditettus
In Tit. de vnlg · 65 pupill ſubſtit. 383
admittere, vt æquis portionibus inter eos hæreditas diui- datur. Secuci ſunr luriſconſulti exemplum Tiberij, qui ita pronuntiauit in perſona Parthemij ſerui Cælaris, qui ab a- lio iaſtitutus fuerat tanquam ingenuus. leg.& hoc Tibe- berius. 41. ff. de hæred. inſtit. Hoc præiudicium ſecuti ſunt
Iuriſconſul.in aliis imilibus huiuſmodi caſibus. Sunt qui di- cunt hoc iudicium carere omni ratione,& ſubſtitutum præ-
ferendum eſle,& hanc leoninam potius eſſe, vel vulpinam diuifionem,& adducunt leg. ſi non fuerint.§. Ariſto. ff. pro
ſocio. Sed credendum non eſt compoſitores Pandectarum
id in hos libros relaturos eſle, ſi id iniquum iudicaſſent. Sum- plerunt compoſitores librorum horum, quæ videbant ma- xime pertinere,& necellaria eſſe ad conſtituendam æqui& boni artem. Ferendum igitur non eſt: quod ab eis dicitur
de iniquitate huius iudicij. Nec vero nouum eſt hoc parti- tionis genus, quod aptum eſt pacificationi, vt cum ſimiles
ſunt rationes ex vtraque parte, diuidatur æqualiter tota hæ- reditas.& ſic eſt intelligendum quod dicitur in§. vltim. in Inſtitut.de vulg.& pupill.ſubſtitut. de parte. Theophilus hoc apettiſſime oſtendit in eius§. interpreratione. Sed difficul- tas hic naſcitur ex verbis Iuliani in dicta leg. ſi Paterfamilias. in fin. ibi, Igitur in hoc caſu,&c. quæ verba mulrum negotij exhibuerunt omnibus interpretibus. Vult lulianus ibi hæ- reditatem diuidi in duos ſemiſſes,& alium ſemiſſem diuidi inter dominum ſerui inſtituti& ſubſtituti,& ſubſtitutum. Vnde ſolet tractari quid de altero ſemiſſe fiet. Ego alias di- zi Iulianum ſcripſiſſe alterum ſemiſſemn diuidendum eſſe in- ter dominam hæredis inſtituti,& ſubſtitutum in ea tantum hypotheſi, de qua ei propoſita fuerat quæſtio. Circumſtan- tiæ eius hypotheſis hoc exigunt. Propoſitum fuit Iuliano, ſubſtitutum cohæredem inſtituto heredi: id non Norica le- ctio habet, ſed alij Codices habent. Teſtatur id Alciatus ſe legiſſe in quibuſdam veteribus libris manu ſcriptis, quam le- ctionem probat, eamque ſequor. Cohæredem, non habent Florentinæ. Nos igitur ponere debemus in hac ſpecie fuiſſe ſeruum inſtitutum ex parte: Sempronium ex altero ſemiſſe: & rurſum Sempronium fuiſſe ſubſtitutum ſeruo. vnde Sem- Pronius idem eſt& cohæres,&c ſubſtitutus. Et propterea cum quæritur de ſubſtitutione, quæſtio eſt tantum de ſemiſ- ſe:de altero ſemiſſe nulla eſt dubitatio. quia inſtitutus in pri- mo gradu eum ſemiſſem capit. De altero itaque tantum ſe- miſſe eſt quæſtio. Non me mouet quod quid⁊ eruditi dicunt hoc repugnare verbis lureconſulti, cum ait: Poteſt dici Sem- hronlum,&c. Si verum eſſet cohæredem ſubſtitutum fuiſſe Sempronio, certum eſſet in partem eum eſſe admittendum: de parte nulla eſſet dubitatio, nec diceret luriſconſul. poteſt dici, quaſi dubium ſit, an ad partem admittendus ſit, an non ſit. Hoc argumento vtitur Conanus, hanc lectionem im pro- bans. Sed quod dicir luriſconſ. in partem hæreditatis, de par- te hæreditatis accipiendum eſt, de qua agitur, ſcilicet ſubſti- rutionis. Ergo non male ita dicit lulianus in quæſtione pro- proſita: etſi cohæredem ſubſtitutum eſle ponamus. Dicen- dum eſt igitur hære ditatem dinidendam elle æquis portioni- bus inter dominum ſerui& ſubſtitutum. Sed in hypotheſi, de qua propoſita fuit quæſtio à Iuliano ſemiſſem tantum diui- dendum eſſe inter dominum ſerui& ſubſtitutum, quia de ſe- miſſe tantum quæſtio eſt. Et ſivelimus hoc ad theſin reuo- care, dicendum eſt totam hæreditatem inter dominum& fubſtitutum diuidendam eſſe, ſi agatur de tota hæreditate: vel partem hæreditaris, ſi agatur de parte. Huic ſententiæ no- ſtræ opponitur, velut contraria, l. cum proponas Alexãdrum.
Cod. de hæred. inſtit. videtur ibi cadern omnino eſſe ſpecies,
quæ eſt apud Iulianum. in dict. leg. ſi paterfamil. ff. de hæred. inſtit. vbi tamen hæreditas non diuiditur: ſed tota vel inſti- tuto, vel ſubſtituto defertur. Erat ſeruus hic Iulianus teſtato- ris&e alterius: hic inſtituit eum vt libertum, vt appareat ſimi- lem elle Ipeciem illi, de qua diſſeruimus apud lulianum. Ait Imp.in dict. leg. 3. cum vroponas. Voluntatis eſt quæſtio. Allo- duitur Vitalem militem, qui ſubſtitutus eſſe proponitur. De- inde ai t: Nam ſi credens, Sc. Hæc videntur pugnantia eſfe. E- go dicam breuiter quid ſentiam de hac re. In dict. l. cum pro- Ponas. 3. duo caſus Proponuntur& deciduntur, quibus cer- ta eſt voluntas teſtatoris. Tertius autem dubiæ voluntatis, 5 quo hic diſſer uimus, omnino omittitur,& proterea hæc
———
contraria dici non poſſvnt. Expendantut vetba ſequentia, neò per eum& alium. Duos caſus hic confiderauit Imperator. Primus caſus eſt, in quo defertur hæreditas fabſtituto cum vi- delicet teſtator proptium libertum ſuum eſſe credens„eum hæredem inſtituit, nec ad alium hæreditatem pertinere vo- luit. Hoc verum eſt, cum id certum eſt. Alter caſus eſtibi, Quod ſi verba,&o. in quo ſubſtituto locus nõ eſt: ſcilicet cum ſubſtitutionis verba hæc, Si hæres non erit, ad ius retuli„id eſt, ad interpretationem iuris. Nam bæcverba iuris interpreta- tione ita intelliguntur, Si heres non erit, vel aliuss haredem non fecerit. Si hæc verba ſic interpretemur teſtatoris, vt nolit ad a- lium, quam eum, quem inſtituit bona pertinere, ſubſtitutus non admittetur: ſi voluit ad alium pertinere, ſubſtiturus ad- mittetur. Et hi duo caſus ſunt certi. upereſt tertius caſus, quid ſi dubia ſit teſtatoris voluntas? non eſt ſatis certum& explo- ratum, quid teſtator voluerit. adducuntur rationes hinc inde tam pro domino ſerui, quam ſubſtituto. tunc ſequendum eſt iudicium Tiberij quod extar in d.j.& hoc. ff. de hæred. inſtit. eſt l.9. al. 41. b Quxæſitum fuit ſuperiori loco, an concurſus inſtituti& ſubſtituri hæredis adw ittatur? Diximus in quibuſdam caſibus admitti, quamuis alias inſtitutus excludat ſubſtitutum:& in- ſtituti potior cauſa ſit, quam ſubſtituti. Vnus eſt, quem expli- cauimus in l. ſi paterfamilias. de hęr. inſtir. Alius caſus eſt, in quo concurrunt inſtitutus& ſubſtitutus, in I. 41. libertus pa- trono. fl. de bon. libert. Libertus inſtituit pattonaum ſuum ſo- lum hæredem, cum ex le ge tantum partem ei deberer. non e- nim cogitur ei totum relinquere. S. ſed noſtra. Iuſt. ꝗe fidei- com. libert. fidei eius commiſit teſtamento ſuo vt proprium ſeruum manumitteret. Certum eſt hoc onus imponi polle Patrono, cum inſtituitur ſolus hæres: ſi tantum ei relinquere- tur pars legibus debita, non poſſet ei hoc onus imponere li- bertus. Sed quid ſi nolit forte patronus ſeruum manumittere, male fortaſſis demericum, an ſit cogendus? quid ſi dicat mal- le ſe habere portionem ſibi legibus debitam,& reliquam par- tem hæreditatis repudiare?lure conſultus ait cum audiendum eſſe, ſi ſubſtitutum habeat. Si ſubſtitutus ei non ſit aliquis, is cogetur ſeruum manumittere. hic videtis inter patronum & ſubſtitutum hæreditatem diuidi. Solet quæri, an i- dem dicendum ſit de porcione debita filio in bonis paternis. vt ſi ſubſtitutus quiſquam ei ſi t,poſſit capere legitimam illam ſuam, ita vt reliqua pars hæreditatis ad ſubſtitutũ perueniat? Ego hanc quæſtionem tractaturus ſum ſubti. de acquir. her. in l..& z. Non enim poteſt ſatis commode tractari, niſi prius aliam quæſtionem explicemus, an ita diuidi poſſit hæredi- tas, vt filius contentus ſua legi tima, reliquam partem repudiet. In his caſibus,& aliis ſimilibus concurrunt„& ſimulad hære- ditatem vocantur inſtitutus& ſubſtitutus, quamuis alias po- tior ſit inſtituti cauſa, quam ſubſtituti:& ſubſtitutus non ad- mittatur ad hæreditatem niſi exiſtente con ditione ſubſtitu- tionis, id eſt, non exiſtente herede eo, qui inſtitutus eſt in pri- mo gradu. Ex his naſcitur quæſtio, Si idem ſibi ſubſtitutus ſit, vtra potior ſit an inſtiiutio, an ſubſtitutio: Naſcitur hæc quæ- ſtio ex his quæ diximus, in ſtitutum icilicer præferri ſubſtitu- to niſi in caſibus exceptis. Pone aliquem ſibi ipſi ſubſtitutum eſſe. Nam plerunque accidit, vt quis ſibi ipſi ſubſtituatur, vt valeat ea ſubſtitutio,& vterque gradus pro vno habetut. Ex- empla ſunt in I.8. qui liberis.§.yltim.&l. vlt.§. Titius, hoc tit. Cum quis ſubſtituitur ſibiipſi, valet interdum ſubſtitutio, cauſa inſtitutionis mutata: non mutata cauſa ſubſtiturionis non valet ſubſtitutio, vt dicitur in vtraque lege. Hoceſt do- clarandum exemplis. Pone inſtitutum eſſe Titium ſubcon- ditione, ſi nauis ex Alia ven erit,& ſubſtitutum ſibi ipſi eſſe pure, valet ſubſtitutio. vt, Titius heres efto Rnauis ex iſia e- nerit:& ſi heres non erit, Titius heres esto, id eſt, ſi defecesic con- ditio. Vult teſtator ſi deficiat ea conditio, vt non poſſit hæres eſſe, vtn hilominus capiat hæreditatem, tanquam pure inſti- tutus. Aliud exemplum eſt in dict. leg. vltim.§. Titius. Cum ſeruus hæres inſtituitur alterius gratia, vt legatarij gratia, cui legatus eſt,& ſ ubſtituitur graria ſui ipſius, vt lit liber& hæres. egat quis Stichum Mæ uio,& in ſtituit Stich um, videtur gra- tia Mæuij legatarij inſtirutus eſſe, vt acquirat hæreditatem Mæuio poſtquam legatarij factus fuerit. hic eſt ſe ecundus gra-
dus. Ad verl. d? Siichus, c. hic ſubſtituitur ſibii pſisfed mutata
4 8——————— ————mõm—B———————

3 3 1 4 4— 4 4 8 ö 8* 3 1 4 1 I 3 3* 4 8 1 5 44 4 3 * ö —/ 8 ö * 1 1 4 5 111 I „ 4 1 4 8 4 4 3 3 8 4 3 1 4 4 öL ht 4 4 3 8 öͤ 4 4 4 4 3 1 ö* 4 1 4 4 4 4 4 4 4 1 4 4 3 3 1 4 4 4 4 4 Y 4 3 3 3 4 1 4 3 8 6 8 8 1 1 8 4 4* 8 1 3 4 4 8 3 4 4 4 3 3 4 4 4 5 8 1 4 3 ¹ 4 1 ͤ * 4 1 4 3 1 3 1 4 3 3 4 3 4 1 4 5 1 8 3 8 4 3 4 8 3 I 4 3 4 ⁄ 3 11 3 3 1 4 v 1 1 3 ſ 1 1 1 1 1 8 1 5 ¹ 8 8 4 1 6 3 42 4 4 4 5 4 3 3 ö 4 1 3 4 8 3 ö 4 4 5 3 4 ¹ 8½ 8 4 4 3 2 3 3 1 6 8 3 4 4 — v 4 b 5 4 4 6 8 5 4 * 4 3 4 4 B 3 ¾ 4. 4 8 f 4 3 4 5 3 3 4 4 ö 4 i 1 3 ö 1 4 8 4 4 4 3 3 3 1 1 8 1 8 1 3 5 1 3 3 4 8 4 4 4 1 8 4 4 3 1 3 3 8 8 4 3 öͤͤͤ ¹ 1 3 1 4 4 ö 1 8 t ͤ 4 4 4 8 ö ¹ 8 8 3 v 4 4 8 ¹ 1 “ 4 4 ö ö 4 1 8 1 4 8 1 ¹ 8 3 ℳ 8 4 1 4 38* 4 8 1 v 3 4 1 4 4 4 1 4 8 “ 3 1 4 öD 1 * 4 3 ö “ 3 ͤͤ 34 1 † 3 1II „ 4 ö 1 4 ¹ 1 4 4 4 5 1 4 8 3 1 3 ö 4 4 ½ 8 5 1 6 8 3 5 1 4 çOo 3 ö t — v 1 3 6 3 vn 1 1 4 3 — 4 1 v 4 4 4 4 9
384 caula ſubſtitutionis. Ideoque vtilis eſt hæc ſubſtitutio. Et iu- reconſ ait in d. l. vlti. effectuvnum gradum eſſe. in ea ſpecie Stichus ſtatim, mortuo teſtatore, fit liber& hæres: nec id ius obſtat, quod à nobis explicatum eſt, de inſtituto& ſubſtituto: vt inſtitutus potior ſit, effectu hic vnus tantum gradus eſſe in-
telligitur. Hactenus de concurſu.
Aliud hic obferuandum eſt, quod exiam dictis conſe- quicur, hanc ſubſtitutionem vulgarem expirare adita hæ- reditate. Cum primum adita eſt hæreditas ab hærede inſti- turo, dicitur finita eſſe ſubſtitutio vulgaris. Id conſequitur ex his, quæ à nobis dicta ſunt, Subſtitutum admitti ad hæ- reditatem, exiſtente conditione ſubſtitutionis. Conqditio eſt, Si heres non erit. Ergo excluditur omnino ſubſtitutus 2- dira hæreditate, exiſtente hærede eo, qui inſtitutus eſt in pri⸗ mo gradu. Ergo expirat ſubſtitutio, vt dicitur in leg. poſt a- ditain.. Codic. eodem. ſed tamen ibi his verbis, Direbtæ ſub- ſtitutiones,&e. excipiuntur, quæ fiunt impuberibus. Cum enim quis ſubſtituit filio luo impuberi, non omnino exclu- ditur ſubſtitutus aditione hæreditatis. Nam fieri poteſt, vt is cui ſubſtituitur, decedat impubes. Cum enim lubſtituitur quis impuberi, S: heres non erit, intelligitur quoque ſubſtitu- tus in alterum caſum ſcilicet, Velſi impubes deceſſerit. Adden- da eſt vna exceptio ex conſtitutione Nouella Iuſtiniani de hæred.& falcid. ea eſt prima Conſſitut. libri Nouellarum. Caſus eſtin ea conſtitutione, in quoſubſtitutus admittitur
ad hæreditatem, etiamſi inſtitutus eam adierit, proprer con-
tumaciam primi hæredis non parentis voluntati teſtatoris. Si cum iuſſus eſlet parere voluntati teſtatoris per contuma- ciam eiĩ parere noluerit, hæ reditas eiadimitur, quamuis eam ſibi aditione acquiſiiſſe videtur, atque ſubſtitutum excluſiſ- ſe: S& vult luſtinianus eam pertinere ad ſubſtitutum, ſi quis ei labſtitutus ſit. Hæreditas adita in eo caſu, pro non adita habertur anctoritate eius legis. Hinc quæ ſtio naſcitur, Si mi- ner vigiatiquinque annis adiit hæreditatem: deinde eam re- pudiauit, impetrara reſtitutione in integrum; an ſit locus ſubſtitutione vulgari, an vero dicendum ſit omnino ſabſti- tutionem vulgarem expirare? Dabium autem non eſt quin poſſit minor in hoc caſu in integrum reſtitui, cum eam vi- dear damnoſam eſſe. titul. Codic. ſi minor ab hæred. ſe ab- Ktin. leg. 1.& 2. Quæſtioigitur eſt, an ſit locus ſubſtitutioni vulgari, quaſi hæreditas pronon adita habeatur? Hæc quæ- ſtio tractatur in leg. ait prætor. 7.§. ſed quod Papinianus. ff. de minot. Et ſpecies tractata eſt in eo loco de ſeruo ſubſtitu- to. quæſtio eſt de eo, qui minorem vigintiquinque annis in- ſtituit,& ei ſubſtituit ſeruum, qui eſt neceſſarius hæres. Pro- ponitur minorem, qui inſtitutus eſtin primo gradu, adiiſſe hæreditatem. Deinde impetrata reſtitutione in integrum, eam repudiaffe:& quæritur, an ea repudiatio faciat locum ſeruo ſubſtituto? Refertur ſententia Papiniani ab Vlpiano, qui exiſtimabat ſeruum ſubſtitutumn hæredem eſſe non poſ- ſe. Exiſtimabat Papinian. expirare ſubſtitutionem vulgarem, adita hæreditate:& quamuis reſtitutus fuerit minor in inte- grum,& reſtitutione impetrata; hæreditatem repudiauerit: non ideo conualeſcere ſubſtitutionem, quæ ſemel expiraue- rat. hoc eſt dictum Papiniani, quod VIpian. ait eſſe verum: ſed non per omnia. Quibus verbis ſignificat Vlpian. id quam- uis verum ſit, non eiſe tamen accipiendum ſine diſtinctio- ne. Itaverum dixit,& nihilominus quædam in eo ſunt ſup- plenda. Nult igitur Vlpian. hoc Papiniani dictum eſſe acci- piendum cum aliqua diſtinctione& exceptione. Nam fi hæ- reditas ſoluendo non ſit, hæc repudiatio minoris locum fa- cit lubſtiruto: ſi ſoluendo ſit hæreditas, tunc non admitte- tur ſubſtitutus. Cum hac diſtinctione VIpianus cenſet di- ctum illud Papiniani eſſe intelligendum, qui dixerat non poſſe ſeruum ſubſtiturum hæredem exiſtere. Hæc diſtinctio Vlpiani rationem habet. Nam cum hæreditas ſoluendo non
eſt. humanirtas ſuadet, vt admittatur ſubſtitutus: nec tantum
admittatur ad hæreditatem, ſed etiam hæres eſſe cogatur.
Seruus enim eſt neceſſarius hæres, ſiue velit, ſiue nolit. Hoc
gratia teſtatoris fir. Humanum eſt hoc indulgere teſtatori in honorem teſtatoris, ne bona eius nomine væncant, ſed ſerui nomine,& ne iniuria afficiatur defunctus. Hæcratio ſumitur ex§. 1. quib. manu. non licet. in Inſtit.& ex lege Elia Sentia. Quamuss lex lia Sentia prohibeat manumiſſionem
Franc. Duareni Comment.
& inſtitutionem ſeruorum in fraudem creditorum: tamen
permittit vnum ſeruum hæredem inſtituere, qui hæres ne-
ceſſarius ſit, ſi bona non ſint ſoluendo, cuius nomine ven- dantur bona defuncti, ne defunctus iniuria afficiatur. Sed quæritur quid in aliis caſibus dicendum ſit? Ait Vlpian. tunc locum eſſe ſubſtitutioni vulgari, cum ſeruus eſt ſubſtitutus, cumque hæreditas ſoluendo non eſt. Pone igitur non ſeruum eſſe iubſtitutum, ſed alium, qui voluntatius tantum hæres eſt, non neceſſarius. Pone hæreditatem ſoluendo eſſe, quid dicemus, an locus erit ſubſtitutioni vulgari? In hac quælt. mi- hi videtur ſecundum Vlpian. ſententiam, atque etiam Papi- niani in eo loco non admittendum eſſe ſubſtitutum: etſi vul-
go diſſentiant interpretes,& dicant aditam hæreditatem pro
nulla habendam eſſe, propter reſtitutionem. idque obſcu-
rum non eſt dici ab eis aduerſus ſententiam VIpia.& Papinia-
ni, ex his quæ à nobis dicta ſunt. Videtur enim hæc ſententia eſſe Papiniani& Vlpia. quaſi expirare ſubſtitutionem aditio- ne hæreditatis,& ſubſtitutum excludi. Obücitur huicſen- tentiæ lex, ex contractu. 44. ff. dere iud. in d. l. ex contractu, proponitur ſpecies huiuſmodi: Pupilla quædam inſtituta fuit, eĩ ſubſtitutus fuit alius, adiuit hæreditatem ‚velimmiſcuit ſe hæreditati. Deinde tutores eam abſtinuerunr àbonis patet- nis. hæreditas peruenit ad ſubſtitutum. Quærxicur, an ſemen- tia quæ aduerſus eam lata fuit, poſfit mandari executioni ad- uerſus ſubſtitutum? Ait Scæuola poſſe. Ex eo loco annota- re ſolent hæreditatem ad ſubſtitutum peruenire, quæ ſemel adita fuit, ſi inſtitutus, qui adiit hereditatem reſtitutione im- petrata, abſtinuerit& repudiauerit. Nam filia, quæ damnata fuit, abſtinuit ab hæreditate, atque ita bona ad ſabſtitutum peruenerunt, non diſtinguit: ſed ait ſimpliciter bona ad ſub ſtitutum peruenire. Ergo dicendum eſt, quicunque fuerit lubſtitutus, quæcunque fuerit hæreditas, ſubſtitutoſempet locum fore, quaſi aditio hæreditatis pro nulla habeatur: pro- pter reſtitutionem in integrum& repudiationem, quæ poſt⸗ Xa ſecuta eſt. Sed mihi videtur, nullum argumentum duci poſſe ex eo Scæuolæ loco, aduerſus hanc VIpi. ſententiam. In expoſita ſpecie apud Scæuolam dicitur abſtentam fuife àtu- toribus ſuis puellam,& bona ad ſubſtitutum perueniſſe. De- inde quæritur de vi& effectu rei iudicatæ. Non expreſſit eo loco ex qua cauſa ad ſubſtitutum bona perue nerint. ai ſim- pliciter, bona ad ſubſtitutum perueniſſe. Itaque poteſt dici, perueniſſe bona ad ſubſtiturum: quia forte hæreduas none- rat ſoluendo, ſecundum diſtinctionem Vlp.in l. ait prætor.7. §. ſed quod Papinianus. ff. ꝗe minoribus.& hoc ſatis credibi- le eſt in hac ſpecie. Proponitur enim mulierem fuiſſe pupil- lam, habentem qui eam abſtinuerunt à bonis paternis. Boni tutoris non eſt pupillam abſtinere à bonis paternis, ſihære- ditas ſoluendo ſit. Credibile igitur eſt hæreditatem ſoluendo non fuiſle, atque ita perueniſſe hæreditatem ad ſubſtitutum, reſtitutione impetrata. Necillud aliter exprimere opus fuit. nam non quærebatur, an poſſent peruenite bona ad ſubſti⸗ tutum, an non: ſed quærebatur de vi& effecu rei iudicatæ. nam ſententia lata erat aduerſus pupillam antequam ſeab- ſtineret. Quæſtio erat quo caſu peruenerunt bona,& ex qus cauſa peruenire potuerunt& debuerunt, an actione iudi cati, quæ competebat aduerſus pupillam, poſſet 2g aduerſu ſubſtitutum. Non erat quæſtio, an bona peruenire potuerin, ac debuerint ad ſubſtitutum. Conſtabat peruenire potuiſe ac debuiſſe. Quod igitur argumentum duci poteſt ex ea lege, ad impugnandam ſententiam Vlpian.& noſtram? nullum prorſus. Sed hinc exiſtit quæſtio non minus difficilis, an qo caſu bona non perueniunt ad ſubſtiturum, quo caſu exclu-⸗ ditur ſubſtitutus quia forte hæreditas eſt ſoluendo: ad quem peruenient bona teſtatoris, an ad fiſcum, an ad hæredes abin- reſtato ſuccedentes? Quid dicemus? Alciatus& quidam alije⸗
*
xiſtimant fiſco hæc bona vindicari, aduerſus aliorum opinio nem. Eſt enim hæc noua opinio. Argumentum ſumunt adi probandum exl. vlt. ff. de ſucce ſſor. edicto. ibi dicitur, Sivnus ex ordine cognatorum, qui iure prætorio admittitur ad hæ- reditatem, quibus datur bonorum polleſſio,&c. Sivnuses agnatis, qui prioris gradus eſt petierit bonorũ poſleſſionem, Sita excluſerit eum, quiinferioris gradus eſt: geinde impe- trauit reſtitutionem in integrum, vt abſtineret& repudia-
ret, quæritur an admittatur is, qui inferioris gradus eſt, 1n an 3 88 pet
grod hæcin eſteal vir.fl Lylt.d ait,] ſtrare. lunt nu minlc Nonet conſtite flicau guepto tbocurl iunb an ſuccedt rescun heredt lleſ tot hun deme ſect⸗ & ho hosadg mittste

titati 8 . Moni vulgarh b dian. ſentenn ua
u fuit, polft mantu Scxuclz poſſe. Rreocns
¹d lubſtiturum medir
mui adüt heteditaten then
cpudiauetit. Namük 6 üirate„que itadonz ud guit; ledait ümplen Ereo dccendumet, aim we fuetitherects,d o hætediatis ptonulhbi integrum&erepociatona, hi ndetur, nullum zamr oco aduetſus banc Vpem Kcruolam dcitur abſterrat Kdonaadlubſtitutunpen effectuteiiudicatæ. No ubſtitutum bona peturna ditatum perueniſſe lu brutum: quia lottebet Im äſlinctionem Vipinlin 3.E. e minonids.& bac ropovitut enim mulenrs am abſtiouerunt ädodötc um adllinerei bonüöger edbie eitut eſthxrctuum demwenilt hrtedtutemil 1 . Necllutalteteni ut, in polſent hee 1 nurtedarutderi& 6 le T ſas po Nam ung erat adgetſds pqhut e
auu eruen
6 1 5 r afotte da muur
8 9 atotis, 2la 4 49,
oll
2d f 3 mtias, wadic
aaVIn medi,
voigio. AfPna P
100⁴ opic ſot. Scubg,
de lacck otio!
In Tit. De vulg. Co pupill ſulſtit.
petrata reſtitutione? Ait Iureconſul. non— in- ferioris gradus eſt ad hæreditatem: ſed eam quaſi vacantem fiſco vindicari. vnde videtur& idem eſſe in hac ſpecie, cum in- ſtitutus adit hæreditatem, adeundo excluſit fubſtitutum. De- inde reſtitutionem in inregrum impetrauit aduerſus eam ad- itionem, vt excluſo ſubſtituro, hæreditas fiſco vindicetur. Ego ab hac opinione tam diſſentio, quam qui maxime. Nihil me mouet reſponſum Papiniani in d. l. vlti. de ſucceſ. edict. nihil enim adrem pertinet. Loquitur enim de ſucceſſione in ordi- ne cognatorum:& quæritur an vnus ex cognatis alii ſuccede“ re debeat, impetrata reſtitutione in integrum: an vero exclu- ſus perpetuo maneat,& fiſcus ſuccedat. Hic quæritur de in- ſtituto& ſubſtituto.Itaque videtis ſpecies longe diuerſas eſſe. Qui hoc argumento vtuntur, hoc opinor ſentiunt, etſi diuer- ſæ ſint ſpecies, eandem tamen rationem eſſe vtriuſque. Ideo- que varium ius eſſe non debere. Sed mihi videntur falli in ea re idque duplicitet. Nam etſi verum eſſet eandem eſle ratio- nem, nec poſle diuerſitatis rationem adferri in vtraque ſpe- cie: non ideo tamen hoc argumentum recipiendum eſſet in his, quæ ſingulari iure conſtituta ſunt pro fiſco. Hæc interpre- tatio non recipitur, quæ fit per extenſi onem. quod mirum eſt ab aliis perſpectum non fuiſſe. Hoc tritum eſt; hæc rudi- menta ſunt iuris. l. quod vero. ff. de legib. locum habent cæ- tera non tantum in caſu, qui definitus eſt lege, ſed etiam in quo eſt eadem æquitas& eadem ratio. l.non poſſunt.& l. ne- que leges.ff. de legib. Sed quæ iure ſingulari conſtitutaſimt, veluti quæ ad fiſcum locupletandum conſtituta ſunt, non producenda ſunt ad conſequentiam. Et in his non recipitur hæc interpretatio,& argumentatio. idem ius eſſe debet, quia eſt eadem ratio. De hoc ego ſcripſi in l.ſi ab hoſtibus. 10.§. ſi vir.ff. ſolut. matrimon. Quodigitur Papinianus reſpondit in. l. vlt. de ſucceſ. edict. fiſci cauſa conſtitutam eſt. Verbum Pla- cuit, quo ibi vſus eſt Papinianus, mihi videtur id ſatis demon- ſtrare. Hoc verbo ſolent vti Iuriſconſul. cum oſtendere vo- lunt nullam certam rationem eſſe: niſi quia ita decretum eſt, vt in l. quamuis. Cod. de impub.& aliis. Placuit igitur hos ita. Non enim hoc ortum eſt ex certa voluntate teſtaroris: ſed ex conſtitutione D. Pij. Tamerſi autem hoc ſingulare ſit eius fiſci cauſa:tamen id probabili ratione ſtatutum dici poteſt. Id- que probare facile poſſum.Ex iis, quæ dicturus ſum, intellige- tis, cur id conſtitutum ſit in ordine cognatorum. Ecce veteres iuris auctores exiſtimauerunt cognatos boni conſulere hoc ſuccedendi genus, ſecundum ius prætorium& conſtitutio- nes quaſdam, cum iure ciuili nullo modo admitterentur ad hærediratem. Agnati rantum vocabantur ad hæreditatem, id eſt, qui coniuncti ſunt per virilis ſexus perſonas. Sed præ- tor humanitatè quadam motus, dat eis bonorum poſleſſio- nem: vocat eos poſt agnaros: magno igitur beneficio eos af- fecit pretor, quia contra ius ciuile eos admiſit ad hęreditatem, & hoc genus ſuccedendi inter eos introduxit. Magnum eſt hos admittere ad ſucceſſionem: maius eſt ſucceſſionem per- mitrere inter eos de gradu in gradum, hoc eſt ſucceſſorium edictum, cum ſucceſſio ſit quædam de capite in capur: t quæ fit in ordinibus, de ordine cognatorum, ad ordinem cogna- torum.Sane magnum fuit hoc beneficium prætoris non tan: tum cognatos vocare ad hæreditatem: ſed etiam permittere inter eos ſucceſſionem de gradu in gradum. Nam& hæc ſuo- ceſſio olim non erat permiſſa inter agnatos.§. placebat. de le- git.agna. ſucceſ. in Inſtit. ſed tamen poſtea conſtitutionibus Imperatoriis introducta eſt. Ideoque debemus hanc ſucceſ- ſionem interpretari ſtrictius:vt ſimulatq; is, qui in primo gra- du eſt, petierit bonorum poſſeſſionem: atq; ita excluſit alium, qui inferioris gradus eſt:& impetrat reſtitutionem prior co- gnatus, alter excludatur& fiſcus ſuccedat. Sed poteſt dubita- rian excludarur ſequens ordo. Dicimus excludi inferioris gra- dus cognatum: ſedan ſequens ordo excludetur? 8 equens or- do eſt viri&vxoris. Ex hoc reſponſo colligitur, non modo co- Snatum, qui in eo ordine inferioris gradus eſt: ſed& ſequen- tem ordinem omnino excludi. Nam dicit fiſcum excludere. Ego auſim affirmare ſequentem ordinem non excludi, quod b ſuperiori anno affirmaui, interpretando edictum ſucceſſo- rium,& hunclocum Papiniani. Dices fiſcum ſtatim admitri: ideoque ſequentem ordinem viri& vxoris excludi. Sedex- pendeillum locum eſle ex lib. reſponſ. Papiniani. forte enim
385 in ea ſpecie, de qua conſultus fuit Papinianus, nullus erat vir nec vxor, qui poſſet admitti ad hæreditatem. Non debemus
autem hoc reſponſum accipere tanquam conſtitutionem de eare: quamuis enim reſponſa luriſconſul. vim legis habeant: tamen intereſt multum inter reſponſorum,& legis generalis interpretationem.
Diximus ſupra, exiſtente conditione ſubſtitutionis, ſubſti- tutum admitti ad hereditatem. idque quomodo accipiendum ſit, variis exemplis, variis quæſtionibus demonſtrauimus. Nunc videndum eſt, exiſtente ea conditione ſubſtitutionis quomodo admittatur,& ad quæ bona admittatur ſubſtitu- tus. Hoc enim inter præcipuos effectus ſubſtiturionis vulga- ris numerari debert. Et in primis animaduertendum eſt ſubſti- tutum vulgariter exiſtente conditione ſubſtitutionis ‚capere bona teſtatoris ipſius,& ſuccedere ipſi teſtatori. Per ſubſti- tutionem vulgarem ſucceditur teſtatori, non ei cui fit fubſti- tutio:vt dicitur in§.. de puppil.ſubſtit. in Inſtitut.& hoc in- tereſt inter vulgarem ſubſtitutionem& pupillarem, quod
pervulgarem ſubſtitutionem ſucceditur teſtatori in bonis te-
ſtatoris: per pupillarem ſuhſtitutionem non ſucceditur teſta- tori, ſed pupillo, cui facta eſt ſubſtitutio. Sed negotium mal- tis faceſſit l. 2.§. vlt. ff. hoc tit. vbi Vlpia. videtur ſentire eum, qui ſubſtitutus eſt vulgariter, ſuccedere& hæredem eſſe ei, cui facta eſt ſubſtitutio: non teſtatori. Si, inquit, ita ſcripſerit teſtator, Si filius meus mihi hæresnon erit, Seius hære⸗ 2ſto. Secun- do quidem gradu Seius ſcriprus eſt heres:& ſi filius hæres non ex- titerit, Seius ei heres erit,&c. Certe hæc ſubſtitutio pupillaris non eſt:ſſed vulgaris, in primum caſum facta eſt, non in ſecun- dum. Et tamen ait, Seius ei hæres erit, id eſt, filio hæres erit. Ergo vulgariter ſubſtitutus ſuccedit ei, cui ſubſtitutus eſt: non autem teſtatori. Itaque hic ſubſtitutus capiet bona fili,
non teſtatoris. Variæ ſunt interpretationes huius loci. Sed
ego ſuſpicor ad verba Sabini hoc referendum eſſe, quæ omil- ſavidentur compendij cauſa& breuitatis. VIpia. hæc ſcripſit ad Sabinum, id indicat inſcriptio. Et plerunque fit, vt in his, quæ ad Sabinum ſcribuntur ab Vlpia.& aliis, verba Sabini in- terſerantur, interdum omittantur. Cum Sabinus de hacre diſſerens, loquerètur de patre teſtatore, hæc additio eſt VIpi. ad Sabinum, cum ita dicit, Seiur ei hæres erit, ei, ſcilicet teſtatori intelligenda eſt, de quo mentio facta eſt: quammuis mentio fa- cta ſit proxime filii. Hæc eſt coniectura noſtra. Alias poſſu-
mus accipere, Seiur ei heres erit, id eſt, eum locum tenebit in
hæreditate, quem filius tenuiſſet: quanquam hoc paulo du- rius forte videbitur. Per vulgarem igitur ſubſtitutionem ſuc⸗ ceditur teſtatori, non ei cui 5 t ſubſtiturio,& lubſtitutus capit bona teſtatoris ipſius, non eius cui ſubſtitutus eſt. Circa hanc rationem ſuccedendi quædam hic obſeruanda ſunt. Primum eſt, quod ſubſtitutus ſecundus ſecundo, idẽ ſubſtitutus primo intelli gitur. Hinc illud vulgo dicitur, Subſtitutus ſubſtituti mei, ſu ſtitutus meus eſt.Si teſtator mihi ſubſtituerit Titium, & Titio Sempronium, Sempronius mihi ſubſtitutus eſſe in- telligitur. Ego& Titius ſcripti ſumus hæredes in eodem teſta- mento,& mihi ſubſtitutus eſt Titius cohæres meus. Titio Se- ius eſt ſubſtitutus, Seius admittitur ad vtramque partem ex ſubſtitutione,& ad partem Titii& meam, ſi mea quoque pars vacauerit.l. ſi Titius cohæredi. 23. ff. hoc tit.& eo.1. 41. cohæ- redi. idem dicitur in Inſtit. rit. de vulg.§. ſed ſi inſtituto hære- di. Ad vtramque ergo partem admittitur ſubſtitutus, ſi vtrin= que defecerit. Nam fieri poteſt, vt vtraque defecerit:& etiam vt neutra defecerit.fieri etiam poteſt, vt altera defecerit, alte- ra vero non. Et ſic intelligendum eſt quod dicitur, ad vtramq; Partem ſubſtitutum admitti. Atque hinc notandum eſt eum admitti ad vtramque partem ex ſubſtitutione, quamuis aliq uĩ diſſentiant. Sententia quorundam eſt, ſubſtitutum ſecundo loco admitti ad partem ſubſtituti iure ſubſtitutionis: ad alte⸗ tam autem partem iure accreſcendi. Sed verius eſt iure ſub- ſtitutionis ad vtramque partem admitti vt aperte lIureconſ. oſtendit his verbis: In vtramque partem ſubſtitutum. Sed quo- modo dicitur in vtramque partẽ ſubſtitutus eſſe? Hoc fit hae ratione, quia cum teſtator his verbis vtitur, Si Titiux heræs non erit, Seius eſto-hec verba, Si T itius heres non erit, in telligun- tur tam ex primainſtitutione, quam ex ſecunda, ex ſemiſſe, ex quo inſtitutus eſt in primo gradu,& ex altero ſemiſle, ex quo inſtitutus eſt, licet in ſecundo gradu. Inſtitutio enim di- Kk

runc id locum habere, quod dicimus, cum deces tius, deinde Sempronius,& demum Seius: vt tunc Seius ad-
mittatur advtranque partem,&
386 Franc. Duareni(bmment.
citur etiam ea, quæ Bit ſecuado gradu. l. 20. mulier. 6. vlt. ff. de
condinſtit. Vnde etiam argumentum duci poteſt ad confir- mandam ſententiam noſtram. Nam ſi ex iure accreſcendi hoc accideret, non ex vi ſubſtitutionis, nulla eſſet tanta cauſa du- bitandi, vtreſcripro principis opus fuerit. Certum enim id eſt
ac indubitatum: ſed de ſubſtitutione quæritur. Igitur conclu-
dendum eſt, admitti ſubſtitutum in hac ſpecie ad vtranq; par-
tem ſubſtitutionis iure: non ad vnam partem iure ſubſtitutio-
nis, adalteram autem iure accreſcendi. Addendum eſt ex Pa- piniano in d.l. 4 ¹.cohæredi. in princip.ff. hoc tit. nihil referre vter prius deceſſerir, an ſecundus, an primus hæres aur vter prius repudiauerit. Item nihil referre, an primi inſtitu-
tio defecerit, an tertii. Videbatur hoc probabiliter dicendum, um primum decedit Ti-
ad partem Titii, deinde Sem- pronii. Sed ait nihil referre, an ante ſubſtitutionem, an poſt ſubſtirntus ſir. Hinc exiſtit antinomia ex leg. quæ habebat. l pen. hic. ff. ſed de ea dicemus in eo loco, qui ad pupillarem ſubſtitutionem pertinet. Loquitur enim de vi& poteſtate pu- pillaris ſubſtitutionis..
Secundo notandum eſt circa hanc rationem ſuccedendi,
coniunctos hæredes loco vnius haberi,& tantum capere plu- res coniunctos, quantum vnus capit, niſi voluntas teſtatoris contraria appareat.l. ſi pater.. hoc tit. ff. alias eſt l. qui liberis. 8.§. ſi patet. Similis fere ſpecies eſt in l. Attius fundi. 11. ff. de hæred. inſtit. de quo aliquid diximus ſupra. Cum teſtator in-
ſtituit vnum, Titism ſcilicet,& collectiue alios quoſdam fi-
lios, cum eos complectitur& coniungit, hi loco vnius haben-
tur,& antum capiunt, quantum vnus caperet: ſed hoc eſt in- telligendum, niſi appareat teſtatoris voluntas contraria. cu-
ius rei exemplum eſt inl.qui cũ plures.30.ff. hic. Aduertite ad
hanc ſpeciem, eſtator plures hæredes inſtituit ex diſparibus
partibus, ſcilicet Sempronium& Atrium nominatim inſti-
tuit: alias non potuiſſet eos ex diſparibus partibus inſtituere,
quamuis id neceſſe non ſit, cum æqualiter inſtituuntur. Inſti- tuit Titium ex ſex vnciis, Sempronium ex quatuor, Attium ex duabus: ac deinde ita ſubſtituit, Si Attius non adierit hæ- reditatein, ſubſtiruo ceteros cohæredes,& adiecit eis in ſub- ſtitutione cohæredem alium quendam, Seium, exempli gra- tia. Attius hæreditatem non adiit: itaque locus eſt ſubſtitutio-
ni vulgari. Quxritur quam partem hæreditatis accipiet,
quamque partem ſubſtitutus& Seius adiectus habere de- beat. Si verum eſt quod diximus, plures adiectos haberi loco vnius, videtur Seius adiectus in ſubſtitutione tantum capere debere, quantum alii omnes. Sedtamen hic dicitur, Seium virilem, cæteros hæreditarias partes habituros. Primum, in-
eundus erit numerus perſonarum, quæ ſubſtitutæ ſunt, vt ſi
tres ſint, tertiam partem capiat Seius: ſi quatuor, quartam par- tem capiat,& quod reliquum eſt, diuidetur inter eos pro por-
tionibus hæreditariis. Sed quare hi plures coniuncti non ha-
beutur loco vnius: Hoc fit propter veriſimilem teſtatotis vo- luntatem: quia teſtator hos om nes hæredes inſtituit in primo gradu ex diſparibus partibus,& ſubſtituit eos ex eiſdem parti- Pos rgo loco vnius non habétur, vt tantum hi capiant quan-
tum vnus caperet, propter veriſimilem teſtatoris volunta-
tem. Coniuncti etgo loco vnius habentur, niſi refragetur vo-
luntas teſtatoris.
An hoc ius correctum ſit conſtitutione luſtiniani, quæ eſt J. vlc. C. de impub.& aliis ſlubſtit. quæri ſolet? Nos dicemus in
interpretatione eius legis, in loco de pupillari ſabſtitutione.
pertinet enim ad pupillarem ſubſtiturionem. Tertio notan- dum eſt de hac ſuccedendi ratione, cum plures ſubſtituti ſunt inuicem, portionem deficientem cæteris accreſcere, etiam in- uitis. l.teſtamento. C. de impub.& aliis ſubſtit. Inter cohære- des enim locum haber ius accreſcendi,& accreſcit etiam pars deficiens vnius hæredis alteri inuito: nam mutua& recipro- ca ſubſtitutio non impedit ius accreſcendi. Cum quis ita inſti- tuit, Titius& Sempronius hæredes mihi ſunto, hæredes hi viden- tur quodammodo inuicem ſubſtituti, id eſt, iuris interpreta- tione:quoniam cum deficit vnius portio, accreſcit alteri, qua- ſi ſubſtitutus habetur hæres coniunctus. l. ſi Titio. 63.§. Iulia- nus. de leg. 2. Quamuis ſubſtitutio non ſit ne tacita quidem. Cum teſtator eos inuicem ſubſtituit, videtur exprimere quod
N
tione.
tacite ineſt. ideoque hæc ſubſtitutio mutua& reciproca non impedit ius accreſcendi. alias autem nemo cogitur hæredita- tem ex ſubſtitutione delatam inuitus acceptare. l. nec emere
C. de iure deliber. Sed hic coguntur cobæredes partem deß. cientem cohæredum acceptare, propter ius accreſcendi: ſeq habet etiam locum inter inuitos:ſed de hoc iure accreſcendi. quia plene diſſeruimus ſub thtu. dehæred. nſtit. nihil alindhic dicturi ſumus, præter vnum quod obſeruatione dignum eſt
& ad hanc ſubſtitutionem pertiner. Illud ergo obſeruandum eſt, quod dicitur in l. cum ex filio. 39.§. vlt. fl. hoc tit. Iusac- creſcendi ſequitur portionem, quæ defertur alicui iure ſub- ſtitutionis:id apparet in hac ſpecie. Quidam quatuor hæredes fecerat, Titium Sempronium, Gaium,& Mæuium. Titio, Sempronio,& Gaio ſubſtituit Seium, Mæuio nonſubſtituit.
Ille cui non erat quiſquam ſubſtitutus, deceſſit viuo teſtato- re:deceſſit etiam Gaius, cui erat alius ſubſtitutus. Quxritur
quantum ſubſtitutus hic capiet ex ea hæreditate? Videbatur ſubſtitutus capere partem tantum eius, cui ſubſtitutus eſt:ſed ait lureconſultus eum capere partem vtriuſque, id eſt partem etiam eius, cui ſubſtitutus non eſt. Cuius ſententiæ ratio eſt:
quia ſubſtitutus eodem iure eſt, quo inſtirutus, in cuiuslo-
cum ſuccedit. At inſtitutus cui ſubſtitutus eſt, cepiſſet eam partem alterius, Gaius cepiſſet partem Mæuii per ins accre- ſcendi. Vnde recte dicimus ius hoc accreſcendi ſequi partem illam, quæ defertur alicui iure ſubſtitutionis. Hæc de vulgari ſubſtitutione ſufficere nobis viſa ſunt. Alii alios effectus ad- dunt, cuiuſinodiille eſt, qui ad vulgarem tacitam pertinet, quæ continetur ſub pupillari expreſſa, fed de ea opportunius dicemus in c. de pupill. ſubſti. vbi interpretabimur, quodreli- quum eſt exl. 4. hoc tit. ff. Alios effectus addunt, quodteſta- mentum vires capit ex ſubſtitutione vulgari: nam ſæpe acci- dit, vt inſtitutio non valeat. ſed de hoc ſaris dictum eſt etiam ſub tit.de liber.& poſth.& ſub tit. de iniuſto rupto,&c.
(C A v. XI.
De pupillari ſubſtitutione. Dyier noſtra& diſpoſitio poſtulat, vt nunc dicamus de L pupillari ſubſtiturione, Subſtitutio pupillaris, vt ante di- ximus, ſit pupillo, ſeu impuberi filio ſub conditione, Stimpu- bes deceſſerit: ideoque dicitur pupillaris, quia pupillo fit id eſt
filio impuberi, quem pater haber in ſua poteſtate. Sic enim ac-
cipitur& pupillus, vt ſupta diximus: tametſi aliam ſignifica- tionem habeat.l.vlt.§. vlt.ff. de verb. obli. In primis igitur vi- dendum eſt, quæ ſit hæc ſabſtiturio,& cur introducta ſit, qui-
bus verbis fiat: quæ perſonæ ſubſtiruant,& quibus. Et quis
effectus ſit huius ſubſtitutionis. Nos de his diſſeremus per lo- cos communes, ſicut à nobis factum eſt de vulgari ſubſtitu-
b C A r. XII. Quæ ſit hæc ſubſtitutio.
FE iam dictis ſatis apparet, quæ ſit hæc ſubſtitutio. Eaeſt, Luæ fit pupillo, ſi impubes deceſſerit. Introducta eſt au- tem motibus, ad vtilitatem pupillorum, in gratiam filiorum impuberum, qui in ea ætate ſunt, vt ſibi teſtamentum facere non poſſint, vt ait Iuſtinianus in tit. de pupillari ſubſtitutione. in Inſtit. Vlpianus in l. 2. hic. ff. Eſt igitur com paratum hoc ſubſtitutionis genus in gratiam impuberum, ne alias inteſta- ti decedant, ſi contingat eos decedere ante pubertatem. quis impubes teſtamentum facere ſibi non poteſt, vt diximus ſub tit. de teſtamentis. Hæc vtilitas pupillorum ſuaſit, vt admit- teretur hæc ratio ſubſtituendi:& dicitur moribus recepta e ſe. Hoc enim non fuit legibus veteribus cautum: imo rece- ptum eſt moribus quodammodo contra leges. Leges vetetes permittebant tantum ciues Romanos Düberes facere teſta
mentum. l. 1. fl. ad l. Falcid& l. verbis legis. ff. de verb. fignifi. Aliis teſtamentum facere, hæredes inſtituere non licebat:ad-
eo vt hæredis inſtitutio, quæ confertur in alterius arbitrium,
nulla fit: vt ſi quis inſtiruerit hæredes, quos Titius voluerit.
Hoc igitur moribus receptum eſt contra iuris ſubtilitatem, ia hrdjam pupillorum„vt ego dixi. Hæc ratio ſubſtituendi pto⸗ abili etiam ratione defendi poteſt, ne omnino videatur legi- bus contraria eſſe. Nã pater& filius, qui eſt in poteſtate 8* Vjdem
Jutti tunp eum tdb Nanc

a en ubſti. iinterptendnnn 4. Aloseffectwattena 1 lodſtirutione ngum. Uleat. ſed de hoc dars dän
lab tt.ge niuftonn
CA XI apillcri ſabſtitutune bipoſitio poſtulat, m aur wiode, Subſtitutio pqpiln mpuderi tlio ſub condie dicitur pupillarss, qui pal ater haderin ſua poteſtarl vpea dirimas: tametſ ini le. f. de verd. obli lNmi xc ſubſtitutio,& cutintpctti rſonxæ ſubſtituant,& qus: turionis. Nos de his dſfemm nobs factum eſtde mg-
. 17. XII 6 1r 20 fitutu. herſeh kitut
poatet, qux Ethæc ſidäm
npabes decelletit lnis ir gui
vendi:& dict 1 ſeg bos reterd 3 7 mwodocontfa g zaes Romad fA 1 9
7
dconttal us † Tao, L Hrc 88 i
In Tit. De vulg. S pupill ſubſtit. 387
videntur eſſe vna perſona. l. vlti. C. de impub.& aliis ſubſtit. Hinc dicitur ſubſtitutio pupillaris, teſtamentum quod pater facit impuberi filio ſuo. Filius enim impubes non poteſt hæ- redem ſibi inſtituere:pater hunc defectum ſupplert, faciens ei teſtamentum, conferendo inſtitutionem in id tempus, quo non poteſt facere teſtamentum. diciturq; hoc teſtamentum eſſe filii.l.2.§. prius. ffl. hic.alias dicitur teſtamentum patris. Sic autem diſtinguitur teſtamentum filii, à teſtamento patris. Subſtitutio pupillaris dicitur teſtamẽtum filii eſſe, paulo poſt ſubiicitur vnum teſtamentum eſle, licet diuerſarum hæredi- tatum. Et docet Iureconſul. in l. patris& filii. 18. ff. hic. Sed quomodo dicitur vnum teſtamentum,& quomodo plures hæreditates? vnum teſtamentum dicitur, quia vnus& idem teſtator eſt, vna forma,& vna ſolennitas, vna obſeruatio. pa- ter vtunque facit. non enim hic requiruntur quatuordecim teſtes, quaſi duo teſtamenta ſint, ſed ſufficiunt ſeptem teſtes- Hac ratione dicitur vnum teſtamentum eſſe, teſtamentum patris& filii, vt Vlpi. ibi ait, etia iure prætorio. quia obſignatio- n es introductæ ſunt iure prætorio.§. ſed cum paulatim in In- ſtit. de teſta. Sed quia duæ ſunt hæreditates, vna patris, altera filii, dicitur duplex eſſe teſtamentum. Ex his intelligi poteſt, cur pupillaris ſubſtiturio dicatur eſſe pars teſtamenti paterni. L. qui plures liberos. 36. S. vlti.ff.hic. Pars enim prioris teſta- menti ſunt pupillares tabulæ, etſi in diuerſis tabulis vtrunque toſtamentum ſcribatur, vt aliquando accidit,& poſtea oſten- demus:tamen poſteriores tabulæ ſunt, velut appendix& ſe- quela prioris teſtamenti. Sequelam prioris teſtamentivocat Iuſtinianus in Inſtit. hoc eod. tit. Vnde fit, vt cum teſtamen- tum paternum non valet, ne pupillare quidem valeat. l.ſi quis eum. 14. in fi. ff.hoc tit. Ex ſuperioribus facile intelligitis, quæ ſit ſubſtitutio pupillaris,& cur hæc ſubſtitutio introducta ſit. Nunc videndum eſt, quæ ſit ratio ſubſtituendi pupillariter.
Ca v. XIII De ratione ſubſtituendi pupillariter.—
IIE ſubſtitutio, ſicut ſubſtitutio vulgaris, fit non tantum L Iſpecialiter& expreſſis formulis, ſed etiam generaliter. Eſt enim quædam tacita ſubſtitutio pupillaris, quę non expri- mitur àteſtatore: quædam expreſſa, quæ exprimitur ſpeciali- ter verbis ſpecialibus. Exemplum eſt, ſi deceſſerit impubes, vel ſi deceſſerit priuſquam in ſuam tutelam venerit.§. 1. In- ſtit. eod. his verbis, aut ſimilibus concipitur ſubſtitutio pu- pillaris. non enim verba ſunt formalia, quæ mutare non li- ceat, ſed aliis verbis id ſignificantibus vti licet. Hæc ſubſtitu-
tio fit paulo generalioribus verbis, etiam ſi quis hunc caſum
non expreſſerit, Si impubes deceſſerit. Exemplum eſt in l. iam hoc iure.4 ff. hic. Si quis vſus fuerit hoc verbo, Subſtituo filio mevimpuberi, quia vſus eſt communi verbo ſubſtituo, quod vtrique tam ſubſtitutioni pupillari, quam vulgari conuenit, & commune verbum dicitur in d. l. iam hoc iure. 4. Prius hic Iureconſultus locutus fuerar de pupillari& vulgari ſubſtitu- tione,& hoc verbum intelligendum eſt ſecundum materiam ſubiectam. Fit etiam ſine vlla expreſſione, etiam ſi ne genera- liter quidem quis fuerit complexus ſecundum caſum, Si im- hubes deceſſerit. Huius exemplum eſt in d. l. 4. vt ſi quis expreſ- ſerit tanrum primum caſum, Si heres non erit, pater, vtilitatis
cauſa, intelligitur in alterum etiam caſum ſubſtituiſſe, Si im-
pubas deceſſerit: ineſt hæc tacita pupillaris vulgari ſubſtitutio- ni, quadam iuris interpretatione. Nihil autem refert, an quis ſubſtituendo filio ſuo, hæredis nomen expreſſerit in ſubſti- tutione, an vero generaliter deſignauerit, ita vt ex inſtitutio- ne præcedenti poſſit intelligi quis ab eo ſubſtitutus ſit filio, vt ſi ita dixerit: Quiſquis miba hares erit, idem impuberi filio meo heres eſto. l. qui liberis. 8.§. hæc verba. hic. ſf. Hæc verba gene- ralia, etſi non exprimatur nomen hæredis, ſufficiunt ad hanc ſubſtitutionem pupillarem. Addendum eſt& ſubſtitui quo- que poſſe eum, qui naſciturus eſt poſt mortem pupilli, nec ad- huc in rerum natura eſt.J. ſubſtitui.15. ff.˖hoctit. Et quod obii- citur incertas perſonas inſtitui non poſſe, pertinet ad ti. de re- bus dubiis. Addendum eſt etiam nihil referre quo gradu quis ſubſtituat.J 11. quo gradu. ff. hic. Simile eſt quod diximus de vulgari ſubſtit..z 4:poteſt. hic. Sicut pater ſubſtituendo vul-
gariter, poteſt quor gradus hæredum voluerit facere:ita etiam ſubſtituendo filio ſuo impuberi. Et quod diximus de tempo- re, Si impubes deceſſerit, idem dicendum eſt de breuioritempo- re, quod continebitur ſubſtitutionc, velutiintra decimum an- num. l ſi ita quis. 19. ff. hocrit. Sed tempus pubertatis teſtator ſubſtituendo egredi non poteſt. I. verbis ciuilibus. 7. hic. ff. Hoc ſatis perſpicuum eſt ex his, quæ diximus. Eſt introducta pupillaris ſubſtitutio in gratiam impuberis, ne inteſtatus de- cedat, ſi contingat eum decedere ante pubertatem- Sed ſi pa- ter egrederetur tempus pubettatis ſubitituendo, hoc ius quod pupillorum gratia comparatum eſt, in eorum odium conuer teretur: nam eis auferretur teſtamenti factio. Deinde hæc ſubſtitutio poreſt fieri non tantùm purè, ſed etiam ſub con- ditione. d. l. qui liberis. in princip. hic. f Quomodo autem
dicitur pura eſſe, quæ habet conditionem, St jilius meus intra
pubertatem deceſſerit? vul go deci ſ olet conditionem hanc ineſſe actui,& conditionem quæ actui ineſt, non t eddere actum conditionalem. hoc ita 45 eis ſolet dici, ſed non ſatis acute. Inſtitutio eſt hic conditionalis, ſed ſubſtitutio eſt pura. Inſti- tuitur Titius non pure, ſd ſub conditione, Siimpubes filius de- ceſſerit, illa conditionalis ſubſtitutio eſt. Subſtitutio, quæ con-
ſtat ex inſtirutione& conditione, eapura eſt. Oportet eum hebetem eſle, qui hoc non intellexerit:& ramen non poſſunt illud diſcernere. Nullã enim condi tionem habet nec racitam, nec expeſſam ſubſtitutio: inſtitutio habet conditionem. Sub-
ſtitutio conſtat ex inſtitutione& conditione: hoc eſt igitur exemplum pupillaris ſubſtiturionis, Si=mpubes deceſſerit, Quiſe
quis mibi hæres erit, verba conditionalia ſunt. Præterea hæc
ſubſtitutio aliquando ſimplex eſt& ſola. Aliquando mixta cum vulgari ſubſtitutione, vt dicitur in l. 1. ff. hic. Interdũ ſola & ſine vulgari ſubſtitutione. hanc diuiſionem explicaui ſu- pra. Cum duplex eſt ſubſtitutiò, nihil prohibet vnum pupil- lariter, alium vulgariter ſubſtitui. l. cum ex filio. 37.§. filio. ff. hic. Teſtator inſtituit filium ſuum hæredem,& ita ſubſti- tuit, Si filius meus hæras non erit, T itias hære⸗ eſto. Si filius meus impules deteſſerit, Sempronius hæres eſto. Hoc modo tecte fit ſubſtitutio. Hactenus de formulis, quibus concipi ſolet ſub-
ſtitutio impuberis. His intellectis cætera non erunt obſcura.
Alia quædam neceſſaria ſunt in hac ſubſtitutione, quædam
Partim ad perſonas, quæ ſubſtituunt,& quibus ſubſtituitur,
reſpiciunt: quædam partim ad alia quædam. Sequens igitur locus eſt, in quo quæritur, quæ ſint ad pupillarem ſubſtitutio-
nem neceſſaria.
Sa v. XIIII Men b 2 2 ſa r neceſſaria ad pupillarem ſubſtitutionem.
T valeat pupillaris ſubſtitutio, quædam neceſſaria ſunt, de quibus eſt videndum. Primum eſt, ſubſtituendum el⸗= ſe hberis impuberibus,& in poteſtate teſtatoris exiſtentibus. l. 2. ff. hoc titu. hocad perſonas pertinet. Iureconſultus non diſtinguit hic naturales liberos ab his„qui tantum legitimi ſunt: conſequens eſt igitur idem de legitimis dicendum eſſe. d. J.z.& l. ſed ſi plures. 9.§. in arrogaro. Siue igitur quis habeat naturales liberos ex ſe procreatos in legitimis nuptiis: ſiue ha-
beat legitimos per arrogationem, porteſt eis ſubſtituere. In
poteſtate vero teſtatoris, impuberem cui ſubſtituit, eſſe opor- tet. Vnde conſequens eſt emancipato non poſſe ſubſtitui. Er- go pater non poteſt filio impuberi ſubſtituere pupillariter, ſi emancipatus ſit. Filius enim emancipatus,& pater non ha-
bentur pro vna perſona. Eſt autem hic obſeruanda cautio lu-
reconſultorum, cuius mentio eſt in d. l. cum ex filio. in princip. quæ cautio habet vim ſubſtitutionis pupillaris. Excogitata enim eſt ea velut ratio quædam ſubſtituẽdi filio etiam eman- cipato. Quidam duos filios habebat, alterum in poteſtate, al- terum emancipatum: vel duos habebat nepotes ex filio: vter- que impubes erat: ſed alter erat in poteſtate teſtaroris, alter erat emancipatus. Volebat vtrunque ex æquis partibus hære- dem habere:& ſi quis eorum impubes deceſſiſſet, volebar al- terum ei ſuccedere. vni eorum poterat ſubſtituere pupillari- ter: ei, quem habebat in poôteſtate ſua, facile erat ſubſtituers alterum pupillariter, Si impubes deceſſerit: ſed emancipato non poterat alterum ita ſubſtituere. Nec poterat etiam eos Kk 2
——— ————yõ———4— ů——————

—-—
poteſtare ſua, potuiſſer inuicem eos ſubſtituere: ſed quia alter
eſt emancipatus, hoc facere non poteſt. Si tamen conſilium
teſtaroris eſt& voluntas, vt vtrunque habeat ex ſemiſſe hæ- redem, etſi vnus eorum impubes decedat, alter ei ſub ſtitutus
ſit:quæritur an poſſit hoc fatere pater? Teſtator conſi aluit lu- reconſultos ſui temporis, qui excogitarunt hanccantionem,
quæ habet pupillaris ſubſtitutionis vim. Teſtator haber duos filios Titium& Sempronium: Tirium in poteſtate ſua, Sempronium emancipatum. Inſtituit Titium, quemm haberian ſua poteſtate ſolum hæredem,& legat alteri Sempronio 11- midiam partem hæreditatis, cum Sempronius in ſuam tute- lam venerit, id eſt, cum pubes factus erit,& ei Titio, quem habet in poteſtate. ſubſtituiteman cipatum in Aherutnerfum Si imputbes deceſſerit. Hac ratione te ſtator cenſequitur ſi duoa optat, ſcilicer habere vtrunquèe kæredem ex dimidia parte,& alterum ſubſtitutum alteti, ſi impubes degeſſerit. 81 Contin⸗ gat Semproninm decedere impuberem, ſuccedet ei Titius qui eſt in poteſtate, quia is ſolus infitutus eſt hæres,& fidei eius commiſit, vt reſtituat hæreditatem fratri ſuo, eum pubes factus fuerit. Ergo ſi pubes factus non tesrit, non dicitur exi- ſtereconditio. Vult hunc retinere alteram partem, nec eam acquiri alteri: niſi in ſuam tutelam peruenerir. Quod ſi hoc fuit conſilium veterum lureconſuſtorum, hæc fuit eotum cautio. Animaduertendum eſt tamen ſiteſtator in hoccrſu vellet emancipatum adoprare, nihil expedirius eſle: ſed forte nolebareum adoptare. Filio adeptiuo ſiquidem non minus, quam naturali poſſumus ſubſtituere pupillariter. Ex his quæ diximus, conſequens eſt marrem non poſſe liberis ſuis ſubſti-
tuere. Sabſtituitur enim his tantum, qui ſunt in poteſtate.
mater non haberliberos in ſua poteſtate. l. fœminæ. ff. de ad- opt. Sed difficultas oritur exl. ſi mater. 31. in princip. ff.hoc
titu. locus eſt ſubobſcurus& diffHieilis. Vocat ibi luriſconſul.
Africanus(de matre ſubſtituente filio fuo loquens) pupilla- res tabulas. Quid aliud his verbis ſignificatur quam pupilla- ris ſubſticutio? Iu eo tamen caſu ſubſtitutio vulgaris non pu- pillaris eſt. Ecce, ſi mater ita teſtetur,& ſubſtiruat, Meus ji-
lius cum erit annorum quatuordecim heæves eſto,& ſi heres non
erit, Titias hæres eſto. ita ſubſtitutio concepta eſt in hac ſpecie, ſed hæc formula non cõuenit ſubſtitutioni pupil. ſed vulgari. Mater hic non facit teſtamentum filio ſuo. Subſtitutio enim pupillaris eſt teſtamentum filii, quod pater facit filio. Sed cur vocat Iureconſultus tabulas pupillares? Pupillares tabulas vo- cat Africanus, quia hæc ſubſtitutio effectum habet non diſſi- milem ſubſtiturioni pupillari,& quamuis ſubſtitutio pupilla- ris non ſit omnino: proxime tamen accedit ad ſubſtitutionem pupillarem, ſicut illa ſubſtitutio, quæ facta fuit ex conſtlio La- beonis, Offilii, Caſſellii& Trebatii, cuius mentio eſt in dict. l. cum ex filio. 39. ff. hic. Ecce, eſt genus quoddam ſubſtituendi in gratiam matris, quæ vult hæredem eſſe filio ſuo, quo caſu impubes deceſſerit. Inuenta eſt ratio ita ſubſtituendi, vt hæ- redem habeat, quem mater vult filium ſuum habere, quo ca- ſj deceſſerit impubes, quamuis lex non permittat matri ſub- ſtituere pupillariter filio ſuo: quia non habet eum in poteſta- te. In hac ſpecie admittitur ſubſtitutus ad hæreditatem, quo caſu tantum deceſſerit filius impubes. Expendamus paulo diligentius hanc ſpeciem. Mater ita teſtata eſt, Filius meus cum erit annorum quatuordecim hæres eſto,& ſi hæres non erit, J itius hares eſto. Ponamus hune filium deceſſiſſe impuberem: cui ita ſubſtituit mater. certum eſt ſubſtitutum eiĩ ſuccedere, nec po- teſt excludi adita hæreditate ante pubertatem: quia heres tan- tum inſtituitur, cum factus fuerit annorum quatuodecim. Contulit enim mater inſtitutionem filii in id tempus, quo fa- ctus fuerit pubes. Habet igitur hæc ſubſtitutio effectum ſi- milem quodammodo pupillari ſubſtitutioni. Eſt ergo ſimilis hæc cautio illi, cuius mentio eſt in d.l. cum ex filio. ff. hic. non eſt tamen intelligendum, vt quidam putant, hanc ſubſtitutio- nem finiri pubertate: quia f concepta eſt hæc ſubſtitutio, ſi fictus pubes hæres erit. filio enim poſt puberratem non adeunte, fit locus ſubſtituto. videtur itaque quoddam genus ſubſtiturionis eſſe extraordinarium partim pupillaris,& par- tim vulgaris. Diximus ſubſtitutionem pupillarem fieri liberis imꝑuberi- bus, qui ſunt in poteſtate teſtatoris,& hoc in primis neceſſa-
Franc. Duarem Comment.
rium eſſe, vt valeat pupillaris ſubſtitutio: nam aliis perſonis fieri non poteſt. Hinc diximus, filio emancipato patrem fub- ſtituere non poſſe. Diximus etiam matrem ſuo filio non poſ- ſe ſubſtituere, quia iis tantum ſubſtituitur, qui ſunt in poteſta. te teſtatoris: excogitatum eſſe tamen genus ſubſtituendi vul- gari modo, quod vim& effectum habet quadantenus ſubſli- rutionis pupillaris, ſiue mater ſubſtituat blio ſuo, ſiue pater filio emancipato. ex d.l. cum ex Blio.& d. I. ſi mater. hic. ff. Ad.
dendum eſt quod dicitur in poteſtare eſſe debere, intelligen-
dum eſſe non tantum tempore facti teſtamenti: ſed etiam tempore mortis teſtatoris. hoc eſt ſumptum exl. cohæredi. 41.§. cum filiæ. ff. hic. Si quis non fuerit in poteſtate teſtato- ris propter emancipationem. Notandum igitur eſt requiri vtrunque tempus ia hac re, licet aliqui diſſentiant. Exiſtimant nonnulli ſufficere tempus mortis,& valere ſubſtitutionem pupillarem, etiam ſi filius non fuerit in poteſtate tempore fa- cti teſtamenti. Ego puto vrtoque tempore oportere eſle in poteſtate eum, cuĩ ſit ſubſtitutio,& tempore factiteſtamen- ti,& tempere mortis. De tempore mortis nulla eſt dubitatio.
4.
Id enim expreſſum eſt in d.§. cum filiæ. de temporeteſtamea⸗
ti, idem etiam ſuader ratio iuris. Cum requiritur aliqua quali- tas ad aliquem actum ratio iuris exigit, vt ea qualitas inſit eo tempore, quo actus geritur. Exemplum eſt in l. ſi alienum. ſ. in extraneis. ff. de hæred. inſti.&§. in extraneis. de hæred. qualit.& differen. in Inſti. vbi cum quæritur, an cumaliquo teſtamenti factio ſit, inſpicitur tempus teſtamenti,& tempus morris,& plerunque etiam tempus aditæ hæreditatis. Nec nos mouere debet, quod dicitur in l. 2.§. ſed ſi extraneum. hic. ff. Adducitur hic locus pro firmamento contrariæ opi- nionis. in d.. ſed etſi extraneum. dicitur extraneo poſſè etiam pupillariter ſubſtitui, modo teſtator poſtea cum adoptauerit. Ergo ſufficit eum adoptatum eſſe poſt factum teſtamentum, ita vt in poteſtate teſtatoris reperiatur mortis eiuſdem tem. pore. Sed alio ſenſu puto accipienda eſſe ea verba: non indi- cant enim ſi poſt ſubſtitutionem factam velit eum adopta- re in locum nepotis: ſed ſi velit ei lubſtituere pupillariter, po- teſt eum adoptare antequam ei ſubſtituat. Et poſtquam eum arrogauerit, poterit ei lbſtituere. Poſſumus enim nontan- tũ naturalibus,& ſed adoptiuis ſubſtituere, vt diximus ſupe- rius. Oporter igitur eum, cui fit ſubſtitutio pupillaris, in pote- ſtate eſſe. Excipitur poſthumus. Poſthumis filiis poſſumus ſubſtituere, vt hic VIpinianus ait. Certum eſt poſthumum, qui nondum natus eſt, in poteſtate non eſſe. l. vlt. ff. de collat. bonor. ſed tamen quadam iuris ratione perinde habetur, acſi natus eſſet.l. qui in vtero. ff. de ſtatu hom. Ergo iaterpretatio- ne quadam iuris poteſt dici in poteſtate eſſe, quamuis in po- teſtate non ſit: quia de ipſius commodo agitur. In gratiam enim pupillorum comparata eſt hæcſubſtitutio, vt diximus, ne inteſtati decedant.
Secundo, vt valeat pupillaris ſubſtitutio, liberiita debent eſſe in poteſtate teſtatoris, vt eo mortuo, in alterius poteſta- tem recaſuri non ſint. l. 2.§. I. hoc tit. ff. vt exempli gratia,ſi auus ſubſtituat nepoti, quem habet in ſua poteſtate: ſipater nepotem præcedat, certum eſt nepotem, mortuo auo, recaſu- rum in poteſtatem ſui patris: atque ita inuiilis erit ſubſtituio pupillaris. Ratio huius iuris manifeſta eſt. nam nepos in has ſpecie, ſi pubes eſſet, non poſſet facere teſtamentum. Non enim ſufficit aliquem puberem eſſe, vt teſtamẽtum faciat: ſed
quædam alia requiruntur. Oportet eum ſui iuris eſſe, l. qui in
poteſtate. 6. f. de teſta. at mortuo teſtatore, nepos in poteſta- te pattis ſui eſt. Teſtator ſubſtituendo pupillariter nepotiſuo, ſupplet tantum defectum æratis, vt diximus ſupra. Ideoc; ſub⸗ ſtitutio hęc confertur in tempus, quo factus fuerit pubes. Te- ſtamẽtum facere filio impuberi permiſſum eſt patri, qui pro- pter ætatem impuberem non poteſt teſtari. Si ob aliam ratio- nem fiat pupillaris lubſtiturio non valet. Inſpiciendũ eſt, cut introducta ſit ſubſtitutio pupillaris, de qua cauſa ſuperius di⸗
ximus. Inutilis eſt ergo ſubſtitutio pupillaris, facta iis liberis,
qui mortuo teſtatore recaſuri ſunt in alterius poteſtatem. Idem dicendum eſt in adoptiuo nepote. Nepoti adoptiuo, ſicut filio adoptiuo, ſubſtitui poteſt hoc genere ſubſtitutio. nis, ſi nõ ſit recaſurus in poteſtatem patris, mortuoteſtatote, à quo ſubſtitutio facta fuerit.& ſic videtur accipiendũ eſſe, ꝙ
dicitur in hac l. 2:§. ſed& ſi extraneũ. ibi, filio præcedente: dic enim
alah: poſthrn tum 3 tetio d
u d düa:

ancum. dicituremmenn odo teſtaror poſteꝛcum n uumellepoſtkickun ihg⸗ otis reperiatut motti eücn 10 ccipiend elle ea ned turionem factam reltem iſ velt eiſubſtituete epile gumeilübſtituat. Nipui udſtiruere. Doſlumusennn loptius ſubſtituere, it dim iftrlubſtitutio pupiln dhamus. Doſthumis dün
d.K. deſtau hom krgoiumn uciin poteſtate elſe, qum
ipfius commodo ziuu 1 arata eſt hæcſubſtituro ni-
wpillutisſubſtitutio, leni 2 6„Fteo moftuo, in irese a.§.* boc tit. H. eecff muem abetin ſus bori um eſt nepotem, motun 3 ge ita iamlil ris R eſt. mamrh
on pollet nn berem elle,it teltan 1. O ortet eum lat k9
8 1 Kbe 1 ¹ R** 1ais Kb
In Tit. De vulg. E pupill ſubſtit.
re, vt quis alii teſtamentum faciat, quam ſibi. l. verbis legis⸗
enim videtur legendum eſſe, id eſt, poterit extraneo ſubſti- tuere, adoptando in locum nepotis, filio præcedente, vtilis erit hæc ſubſtitutio. quia ſi filius ante non decedat, nepos recidet in eius poteſtatem, mortuo teſtatore: atque ita in- utilis erit ſubſtitutio pupillaris. Hæc lectio probabilis eſt. In aliis libris vulgaribus,& in Florentinis quoque legitur, præ- cedente, non male. Non eſt hæc reiicienda vulgaris lectio. Viſum autem eſt quibuſdam abſurdum eſſe, quod adiectum eſt, filio præcedente. Et hæc fuit forte cauſa mutandæ lectio- nis, quaſi non poſſit quis aliquem ſibi adoptare, niſi filio ræcedente. quod eſt falſum. Nam is, qui filium non ha- be poteſt aliquem ſibi adoptare loco nepotis.§. licet. Inſti- tut. de adopt.& l. adoptare. ff. de adopt. Sed cum ait luriſ- conſul. filio præcedente, non videtur hoc adiicere, quaſi neceſle ſit filium præcedere, vt valeat adoptio loco nepotis facta: ſed quia frequentius id accidit, vt quis adoptet aliquem loco neporis cum filius præcedit, quam cum non præce- dit. Si quis filium non habeat,& alium velit adoptare, ſo- let eum adoptare loco filii: ſi habeat filium, ſolet adopta-
re loco nepotis. Sed quod Vlpianus dixit in locum nepo-
tis, quorſum hoc pertinet? Nonne ſufficiebat dicere, Sieum adoprtauerit filio præcedente? Quid refert an loco filii, an loco nepotis eum adoptauerit, vt valeat ſubſtitutio pupil- lariter facta? Nihil ſane re fert. ſed hæc verba eo pertinent ad id, quod dictum eſt de nepote. b VIpianus de eo, qui vere nepos eſt& naturalis. quod de eo nepote dictum eſt, poſtea oſtendit locum habere in nepo- te adoprato: nec dubirandum eſſe quin idem dicendum ſit deeo, quem quis adoptauerit: ſiue enim extraneum adopta- uerit loco filii, ſiue loco nepotis, poteſt ei pupillariter ſub ſti- tuere. b—
Tertio, vt valeat pupillaris ſubſtirutio, neceſſe eſt filium
A reſtarore patre inſtitui, velexhæredari. l. 1.§. ſubſtituere. ff.
Hoc tit.& eod.tit.l. 2. 9. fed ſi eos pater,&c. non quod per ſe ſubſtitutio alias valeat: ſed quod alias non valeat teſtamen-
tum paternum. Et cum teſtamentuin paternum non valet,
ſubſtitutio pupillaris euaneſcit. Subſtitutio enim pupillatis
endet ex teſtamento paterno. Hocteſtamentum filii ſeque- 1 eſt reſtamenti paterni: nec poteſt conſiſtere, vbite ſtamen- tum paternum, quod principale eſt, non valet. Et certum eſt non valere id, in quo filius, qui eſt in pote ſtate, nec inſtitutus eſt, nec exhæredatus, vt diximus ſub tit. de lib.& poſth. Sed quid dicemus de nepote, an nepos inſtituendus eſt, vt valeat ſubſtiturio? VIpia. in l. z. ſi parer, inquit, præcedat nepotes, ita demum eis ſubſtitui poteſt, ſi ſint exhæredati, vel inſtituti. Er- go vt valeat pupillaris ſubſtitutio, oportet nepotes inſtitui, vel exhæredati, ne ſuccedentes in locum patris ex lege Vellea, rumpant teſtamentum. Dolege Vellea ſatis diximus ſup. adl. Gal us g. nunc de lege Vellea. de lib.& poſth.& ad l. poſthu-
morum. de iniuſt. rup. Altero capite legis Velleæ, cum pater
ſabductus fuit de medio, nepos ſuccedit in eius locum, quo caſu ſi non reperiatur inſtiturus, rumpit teſtamentum. dict. 1J. poſthnmorum. alias periculum eſt ne rumpant teſtamen- tum patris hac ſucceſſione:& rupto teſtamento patris, ſubſti- tutio quoque pupillaris euaneſcit. b
Quartum eſt, quod pater ſibi teſtamentum facere debet:
ſibi hæredem inſtituere debet, quamuis non cogatur filium
inſtituere: ſed ſufficiat filium exhæredare: cogitur tamen ſibi hæredem ſcribere. l. 1.& 2. hic ff. Nam ſine hæredis inſti- tutione non valet teſtamentum paternum. l. proxime. ff. de
his, quæ in teſtamen. delen.& cum teſtamentum paternum
non valet, ne pupillare quidem valebit. In l..§. cæterum,&c. fl.hic. Quxſierit forte quiſpiam cur hoc ita conſtitutum ſit, vt patet non poſſit filio ſuo impuberi teſtamentum facere: niſi ſibi teſtamentum faciat: Nam forte accidere poteſt, vr expediat teſtamentum fieri pupillo,& non expediat patri. Cur non conſulitur pupillo, vt teſtamentum ci fiat Apatre, & ſi pater teſtamentum ſibi non faciat:& ſi intelligat teſta- mentum tunc facere ſibi non expedire: Diximus pupilla- rem ſubſtiturionem gratia pupillorum comparatam eſſe, ne decedant inteſtati, ſi contingat ipſos ante pubertatem mori. Ego dicam breuiter quod ſentio. Huius rei ratio vi- detur obſcurior eſſe. Exiſtimo cx veteris iuris ſubtilitate hocins ortum habere. Ius publicum non videtur permitte-
Paulo ante locutus fuĩit
389
ff. de verborum ſignificatio. Lex duodecim tabularum,& le- ges aliæ veteres permittunt nobis facere teſtamentum dere noſtra, de re aliena teſtamentum facere non permittunt. Sed moribus receptum eſt pupillorum gratia, vt Nclens ſibiteſta- mentum pater, ſubſtitutionem hanc, de qua loquim ur, velat appendicem quandam adiiciat Iuo teſtamento, ita vt videatur idem teſtamentum eſſe, ſed cum acceſſione huius inſtitutio- nis, quæ dicitur pupillaris ſubſtiturio, ne alias videretut hoc contra leges inductum eſſe. Sic viſum eſt iuris prudentibus temperandum eſſe rigorem iuris ciuilis, vt nihilominus eius iuris auctoritas ſalua maneret. Contra leges aperte hoc indu- cere, vt quis alii teſtamentum faciat„non fuerunt auſi vete- res iuris auctores, ſed viſum eſt eis nihil repugnans, aut aduer- ſarium iuri publico, ſi pater teſtamentum faciens hanc appen-
dicem adiiciat,& ſub ſtituat filio ſuo,&: hæres non erit, aut ſi im-
pubes deceſſerit, vt ſi forte obiiciatur contra leges hoc factum, nec licere iure publico alii teſtamentum facere, poſſit reſpon- deri ſibi teſtamentum hic facere patrem, vnum atque idem teſtamentum: ſed huic teſtamento paterno accedere hanc appendicem ſubſtitutionis: in ſuo enim teſtamento pater adiicit ſubſtitutionem, id eſt, inſtitutionem eius bære dis, quem vult eſſe hæredem, non ſibi, ſed filio ſuo. Hoe ſubtiliter eſt excogitatum ab eis. Vnde dici, ur, patrem, quialii facitte- ſtamentum, ſibi debere facere.& hinc apparer cur introdu- cta ſit hæc ſubſtitutio pupillaris. Re vera videbatur potius inſtitutio, quam ſubſtitutio, praæ ſert m ſi hat exhære daro fi- lio: ſed color eſt quæſilus. Vnde diciturin d.§. cæterum,&cc, excipiendum eſſe militem. Nem miliubus mn condendiste- ſtamentis remittuntur& telaxantur ea; quæ ſubrihrare in- ris magis, quam naturali ratione nituntur: vi dic mus 1ub tit. de milita. te ſta. Sed quæritur, an ſmouldebcat Hetivtrun- que teſtamentum, an verovti unqueteſlamentum ſeparatim actum valeat? Subtilitas exigere vide tur, vi ſimul vtru nque fiat. Sed viilitatis cauſa paulatim eo ventum eſt, vt diuerſo tempore vtrunq; teſtamentum fadtum valeat, ſi prius factum
ſit ieſtamentum paternum: deit de teſtamentum hilii ex in-
teruallo, adhuc valet teſtamentum pypillare. l. ſ quis eum. 14.§. 1. Teſtamentum patris iure perfectum eſt: poſt aliquod temporis interuallum factum eſt hlio. vtrunque valet: nec po- ſteriore teſtamento alterum tolluur: quia diuerſa ſunt. Eo- dem pertinet quod dicitur in J. pattis& filii.18. fl. hoc tit. Va- ria erat ratio teſtamenti faciendi cum pater ſubſtituere vo- lebat filio ſuo impuberi. Aliquando iildem tabulis„‚eadem ſcriptura, eodem tempore, vtrunque teſtamentum conſcri- bebant teſtatores: aliquando diuerſis rabulis, dinerſis horis
deſcribebant.§. ſui aurem. Inſtit. de pupil. ſubſtit. Sed ita fie-
bat teſtamentum pupillare, vt prioris appendix eſſet. Opor- tet ita fieri, vt appareat teſtatorem voluiſſe ad prius teſtamen- tum referri. Sed an ſufficiat vna ſolennitas: Ecce VlIpianus in
d.l. patris& filii, hic 18. ff. oſtendit vnam ſolennitatem ſufli-.
cere. Non enim ideo multiplicabitur numerus teſtium, nec pro ſeptem teſtibus adhibebuntur quatuordecim, quod te- ſtamentum patris& filii dicatur: ſed lufficient ſeptem teſtes: perinde eſt enim ac ſi vnum teſtamentum eſſet duarum hæ-
reditatum.§. gitur. Inſtitut. eod. tir. Hoc eſt inrelligendum,
niſi diuerſo rempore factum ſit vtrunq; teſtamentum. Nam
ſi diuerſo tempore vtrunquete ſtamentum ſit factum, ſolen-
nia debent interuenire in vtroque. hoc ſatis colligitur ex l. 14. Si quis eum, quem.& l. 18. eum, quem.& J. patris& filii. hic. ſt. Pater teſtamentum fecit, perfkct ſuo teſtamento) fecit teſtamentum filio ſuo, ſeruatis ſolennibus. Accidit tamen nonnunquam, vt, etſi eodem tempore vtrunque fiat, tamen propriæ quædam ſolennitates obſeruentur in teſtamento ſilii, cautionis cuiuſdam gratia magis, quam neceſſitaris, vt di- citur in§. ſin autem. Inſtitu. eod.tit. Si vereatur pater, qui te- ſtamentum fecit filio ſuo& ſibi, ne aperto teſtamento ſub- ſtitutus impuberi, eins vitæ inſidietur, poterit proprio lino & propria cera teſtamentum pupillare obſignare:& in ſuo teſtamente cauete, ne teſtamentum pupillare aperiatur prius, quam pupillus mortuus fuerir. Poſſet enim b.a ſub- ſtitutus eſt pupillo, ei ſtruere in ſidias, vt hæres eſſet. Et huic ſimile eſt, quod dicitur C. de teſta. in l. 2 1. hac conſultiſſima. de eo, qui teſtamentum facit in riptis, 12 vt ne teſtes qui-
3 1
3 I 11 1 G 3 8

ria eſſe priori. In priori parte ait non e
ordinem ſcripturæ,& primum hære
390 dem intelligant, quid in eo teſtamento continetur. Hinc na- ſcicuc alia quæſtio, an inſtitutio hæredis paterni antecedere debeat? Duimus eum, quiteſtamentum facit filio ſuo impu- beti, ſibi quoque hæredem ſcribere debere, ſed an neceſſe ſit hæredis parerni inſtiturionem præcedere, an vero ſubſtitutio
pupillaris valeat, ſi ante inctirutionem hæredis paterni facta
lit: Quęſtio eſt tractata in 1.2. 9. prius. ff. hic. locus videtur ob- ſcurus eſſe. Vlpianus videtur pugnantia ſcribere. Duæ ſunt
partes huius capitis, quarum pars poſterior videtur contra- ſle conuertendum or-
dinem ſcripturæ, in poſteriori parte air, nihllominus valere
ſabſtitutionem. Deinde quæ dicuntur in priori parte, non vi-
snon eſſe conuertendum dem ſcribendum eſſe pa- tri deinde filio:& merito, quia conſtat vnum teſtamentum eſſe: imo videtur potius dicendum, quia vnum eſtteſtamentũ, conuertendum eſſè ordinem ſcripruræ. V nde quidam legunt in verſi. quæ ſententia& c. improbata non comprobara. Ego
dentur ſatis cohærere. Ait Vlpianu
de vtraque re quid ſentiam breuiter dicturus ſum. Prior pars
mihi videtur plana eſſe, vt ne apex quidem mutandus ſic ex vulgari lectione. Sententia luliani eſt, non valere ſubſtitutio- nem conuerſo ordine ſcripturæ,& merito: conſtat enim vnum eſſe teſtamentum licet duæ ſint hæredicates. Iurecon-
ſultus videtur tacitæ obiectioni occurrere, cum dicit,& me- riro. Si duoteſtamenta eſſent, nihil videretur referre, vtrum
prius, vtrum poſterius factum eſſet. Quemadmodum enim, ſi à duobus hominibus teſtamenta fiant, nihil refert vtrum prius, vtrum poſterius fiat. Duo teſtamenta diuerſa ſunt, quæ nihil habent inter ſe commune, atque vr valeat vtrunque teſtamentum, nihil refert vtrum præceſlerit. Vnde videtur jgem hic eſſe dicendum. Duo teſtamenta ſunt: vnum eſt pa- tris, alterum filii. Reſpondet itaque luriſconſult. obie ctioni, his verbis: Et merito, id eſt, quod non ſit conuertendus ordo ſcripturæ,& quod ſubſtitutio alias non valeat. Conſltat, in-
quit Vlpianus, vnum teſtamentum eſſe,&c. Supra docui quo-
modo vnum ſitteſtamentum. Vnum teſtamentumeſt quod duas partes habet. vna pars huius teſtamenti eſt ſubſtitutio pupillaris„quæ eſt pars poſterior,& pendet ex altera priori parte: eſt enim appendix& acceſſio prioris. Ea pats ſcilicet qua inſtituitur hæres filio, pendet ex altera parte, qua inſti- tuitur hares teſtatori. At ratio exigit ,vt præcedat ea pars,
quæ principalis eſt,& ex qua altera dependet,& ſine qua al- tera non poteſt conſiſtere. Vult Vlpianus his verbis oſtende-
re vnum eſſe teſtamentum, quamuis ſit duarum hæredita- tum, ſed hic locus poſtea explicabitur ad l. qui lberis. bic. ff. Hactenus de priori parte: poſterior eſt in verſ. Sed ſi quis,& c. Sic enim eſt legen dum, particula,& expungenda eſt. hic præ- cedit ſubſtitutio,& ſequitur inſtitutio,& tamen Vlpianus ait,
ſubſtituridnem valere, quod repugnans eſt iis, quæ dicta ſunt
inpriore parte. Ego alias ſuſpicatus ſum verba Sabini eſſe vi-
que ad hunc locum, Sed)i quss,& ab eo locoy erba eſſe Vlpia- ni notantis quod à Sabino ſcriptum fuit. Inſcriptio enim hu-
ius capitis indicat hoc ſumptum eſſe ex notis, quas ſcripſir Vl.
pian. ad libros Sabini,& plerunque accidit in his, quæ lumun- tur ex annotationibus VIpiani ad Sabinum, vt verba Sabini intermiſceantur verbis Vlpiani, ita vt non facile decerni poſ- Hint. Siita intelligamus, res non habet d flicultat em: ſed quia
pooc certum non eſt, ſed eſt coniectura tantum, quæ ſolet eſſe fallax, receptam opinionem ſequor. Recepta opinio eſt, quod
prius dicitur in priori parte, intelligendum eſſe cum exceptio- ne, quæ in poſteriore parte addicur. His enim Verbis, Sed/i quu,&c. oſtendit Vlpian. id accipiendum eſſe cum exceptio-
ne. Exceprio eſt„ſi eodem tempore& eadem ſcriptura teſta- mentum fiat vtrunque. Nam vtrunque teſtamentum poteſt
‿
fieri eodem tempore, poteſt etiam fieri diuerſo tempore,& diuerſis tabulis. Si eodem tempore& iildem tabulis: tunc ait
Iureconſul. ordinem ſucceſſionis non ſcripturæ ſpectari. Or-· ſ1us pertinere ad Senatuſconſultum Trebellianum: tamen
do ſucceſſionis hic apparet manifeſtiſſime cũ ait, Sfilius,&sc. apparet eum ſubſtituere his verbis, ita vt ordine ſucceſſionis præcedat inſtitutio hæredis paterni,& ſubſtitutio pupillaris
ſequatur. Quod igitur ditlum oſt,&c. concluſio eſt ſuperio- rum. Quod dicicur ſingulis liberorum ſubſtituere, dicimus ſubſtituere: quia non eſt àteſtamento filii incipiendum: nam
ſubſtituere eſt poſt alium inſtituere.
Franc. Duareni Comment.
Cœpimus oſtendere quæ ſint neceſſaria, vt valeat pupilla- ris ſubſtitutio. Diximus neceſſe eſſe liberos, qui ſunt in pote- ſtate,yt hæc ſubſtitutio fiat, vt pater teſtamentum ſibi faciat &alia huiuſmodi. Addendum eſt ſupradictis, hæreditarem ex teſtamento paterno adeundam elle, vt valeat pupillaris ſubſtitutio: ſicut enim neceſſe eſt aliquem hæredem inſtiu. tum eſſe teſtamento paterno: ita etiam neceſſe eſt aditam eſ. ſe hæreditatem ex eo teſtamento. Nam nihilrefert, an quis hæredem ſibi non inſtituerit, an is hætes hæreditatem non adierit. vtroque enim caſu dicitur inteſtatus deceſſiſſe.§. i. de hæred. quæ ab inteſta. in Inſti.& l. 1. ff. de ſuis& legi. Ergo quia non adita hæreditate ex teſtamento paterno irritum fit teſtamentum paternum, ideoque neceſſe eſt pupillarem fub- ſtitutionem euaneſcere, quæ ex teſtamento patetno vires
capit. l.z.§. adeo. hic. ff. Hic locus magis videtur pertinere ad
ſequens caput, in quo quæritur, quom odo finiatur pupilla- ris ſubſtitutio. ſed vulgarem diſtinctionem bic ſecuus ſum, quod videatur magis apta ad docendum id, quodnſtituimus. Et hoc eſt quod alibi generaliter traditur non adita hæiedi-
tate ex teſtamento, eſtamentum eſſe irritum.l ſi nemo ſubi⸗ it. 14 2. fl. de regul. iur.& l. ſi nemo hæreditatem. 9. fl. deteſta.
tute. Hinc quæritur, ſi quis coactus fuerit adire hæreditatem er Trebelliano Senaruſconſulto vel Pegaſiano, an ea aditio con- firmet tabulas pupillares, quamuis bæres inſtiturus non coga- tur alias hæreditatem adire, ſed ſponte ſua adeat. hoc enim voluntatis eſt. l. nec emere. C. de iure delib. tamen fideicom- miſlarius, cui per fideicommiſſum hæreditas: ſt rel cta, po- teſt cogere hære dem inſtitutum vt ade at:& ſi forte i ſtuutus hæres, deo nolit adire bæreditatem, quod eam damnoſam eſ- ſe vercarur, cogerur adire periculo fideicommi ffari. l. quia poterant. ff. ad Senatuſconſul. Trebell. Quid ergo ſt inſtuu- tus hæres teſtamento paterno, non ſponte, ſed cosctus adierit
hæreditatem, an ea aditio ſufficiat ad confirmationem pupil-
larium tabularum? Queſtio eſt in l. qui plores. 36.§.1 hic. fl. in qua recitatur veterum luriſconſultorum opinio. Diſſenſio fuit inter luriſconſ. Quintus Mutius putabat, deſtituto iure ci- uili teſtamento, ſecundas tabulas non oportete reſuſcitari ſc contraria ſententia obtinuit. Hæc diſſenſio orta eſt ex co, quod ſuperius diximus, teſtamentum pupillare diſtingui,& ſeparari àteſtamento paterno,& duo teſtamenta dici, quo- rum vnum eſt patris, alterum eſt filii, ſed dicitur etiam vnum teſtamentum eſſe aliaratione. Hinc nata eſt varietas illa opi- nionum. Dicebat igitur Scæuola, ſecundas tabulas non opor- tere reſuſcitari, deſtituto teſtamento iure ciuili. Cum hares in ſtitutus dicit Ie nolle adire, deſtitutum eſt iure ciuih teſta- mentum, eiſi adire cogatur: aditio ea certe non facit, vt iue ciuili valeat teſtamentum. Hoc enim eſt inductum auctori- tate Senatuſconlulti contra ipſum ius cinile. Si enim cætera conualeſcunt, quæ ſcripta ſunt in eoteſtamen to, conſequens erat pupillarem quoq; lubſtitutionem conualeſcere, quæ pais eſt prioris ieſtamenti. Eodem pertiner, quod dicitur in l.nam quod. 14.5. ſi quis compulſus. ff. ad Senatuſc. Trebel. aperie dicitur receptum eſſe, vt cætera valeant, quæ ſeripta ſunt inte- ſtamento legata, liberrates, ita conſequens eſſe lub ſtautio- nem pupillarem valere: quia ſubſtitutio pupillaris non minus eſt pars teſtamenti paterni, quam legatum vel fideicommit ſum, quod in eo relictum eſt. Sed quæritur an hæres paternus poſſit cogi hæteditatem adire, vt valeat ſubſtitutio? Quaſtio eſt in l. z. hic.§. interdum. Dubium non eſt, quin fideicomml ſarius poſſit hæredem cogere, qui figeicommiſſum ipium de- bet, ad 2deundam hæreditatem. hoc enim cautum eſt Sena-: tuſconſulto Trebell. Sed quæſtio eſt, an is qui ſubſtitutus
f
1 eſt pupillo 3 poſſit ſimiliter eum cogere ad adeundam hæredi-
tatem: quoniam aliter non poteſt valere ſubſtitutio pupilla ris. vel an is, cui fideicommiſſum relictum eſt à ſubſtituio pupilli. quamuis hic fideicommiſſum ſit,& videatur hic ca
hoc fideicommiflum non debetut ab hærede paterno. Et Se- natuſconſaltum loquitur de hærede 5 qui fideicommiſſurs debet: ſed ſubſtitutio pupillaris non eſt fideicommiſiaria, necpertinet ad Senatuſconſulcum Trebell. uidigitur dice- mus? Vlpianus in d.§. interdum. non dicit ſu ſtitutum pu⸗ pillo, poſſe cogere pupillum ad adeundum hgicditatem, Vt couua-
laitp ett,n fedes! ditpre ills a merun aleſce mcon. midus Viiles b dolas tet fa nrtor nißg eat, h: nqut quæ di
tlteat
iem te
hates G untur dot. nate e tanon anu, & 1

. hon un enmm harcütamt
coactus fuerit adie kang ufuho vel begaſianonan d,quamuis hætes itliinan due, ledh ponie ſua ua eere. C. de wre delhnat tommiſſom brrediss lug nſtirurum Nadear:lt d ccitnem, guodemen adie periculo deitomnii ulconful. Tiebell Cieg paterno, non ſpadte, cdcas dwo luthiciat ad conurwau
duauit. Hxc dſſenßocns u, teſtawentum rupillrc
Aerum eſt bli, ſcd dictu Iranone. Hincuaucſtmer ur§. uoOka, ſecundesuduun uio ieſtamentoiure culli e adre, deſttutum cſtutt-
oguur: aditio ea cette vodh
um. Hocenim eſ vädn contra pim ios cinile W8e rotaſantin eole tamennmr 3 11 1. leket † obllicurionem cobl
6 n f. a8 Senatule e
wpollus. de ths
Mcxteta valeant,q
Aalubktudo fufinne duialub reie
ddod Eodem pertine, quode eos ehe M.
ni, quam lep deld
**
In Tit. De vulgari t pupill ſubſtit. 391
conualeſcat ſubſtitutio pupillaris. ſed ait vt ex ſecundis ta- bulis fideicommiſſam conualeſcat, eum poſſe cogere.& hoc in caſu paululum eſt receſſum à verbis Senatuſc. N am Senatuſconſulrum loquitur de hærede, qui debet tideicom- miſſam. At hic hæres paternus non debet fideicommiſlum. arque hic tantum cogitur adire vt fideicommiſſum, quod relictum eſt in ſecundis tabulis conualeſcat. Ibi, vr puta ſi iam pupillus dæceſſit. Addit Vlpia. exceptionem, vt cogatur hæ- res inſtitutus paterno teſtamento, adire hæreditatem, vt ex ſecundis rabulis fideicommiſſum conualeſcat, modo iam pupillus deceſſerit. pupillo enim adhuc viuo„non poteſt hæres inſtitutus paterno teſtamento cogi vt hæreditatem adeat, vt fideicommiſſum conualeſcat. Poteſt igitur fidei- commiſſarius ab inſtituto petere, vt hæreditatem adeat peri-
culo ſuo, quatenus fideicommiſſum relictum ſibi tabulis pu-
pillaribus conualeſcat, ſi conting:t pupillum decedere ante
puberratem. Sed præmature petit. Viſum eſt enim turpe ſoli-
citum eſſe quenquam de viui hominis hæreditate. debet er-
go expectare mortem pupilli. Sed ſi iam locus ſit ſubſtituto
pupillariter, mortuo eam pupillo hæres poteſt cogi adire, vt fideicommiſſum conualeſcat:& hac aditione facta confir- mantur tabulæ pupillares. Huic ſimilis eſt quæſtio in eodem loco, de eo qui reſtitutus eſt hæreditatis adeundæ cauſa. Mi- nor 2ſ. anms inſtitutus hæres teſtamento paterno, reſtitu- tus eſt hæreditatis adeundæ cauſa. Is omiſerat hæreditatem, reſtitutus eſt in integrum, vt hæreditatem adiret,& adiit re- ſtitutus. Quæritur an hæc aditio proficiat ſecundis tabulis. an hac aditione tabulæ pupillares confirmentur? Videntur non confirmari, nec conualeſcere hac aditione. quia hæres non poteſt eſſe iure ciuili. Quirepudiauit hæreditatem, ex- cluſus eſt omnino hæreditate. eo repudiante ſtatim delata eſt hæreditas vel ad ſubſtiturum, vel ad legitimum hæredem. I ait prætor.§. ſed Papinianus. ff. de minoribus. Qui hæres eſt, non poteſt deſinere hæres eſſe.& duo non poſſunt hæ- redes eſſe in ſolidum eiuſdem hæreditatis. Sed hic VlIpianus
ait proficere ſecundis tabulis hanc aditionem, vt Prætorv-
tiles actiones decernat ſubſtituto. Hs verbis ſignificat, ſi merum ius, quod directum vocatur, ſpectemus, non con- ualeſcere: quia non poteſt dici hæres teſtamento paterno, vt conualeſcat ſubſtiturio. Is tamen vtilitatis cauſa eſt ad-
miſſus. quia quamuis hæres non ſit: tamen loco hæredis eſt. Vtiles actiones dantur ſubſtituto. quia præter eum, qui ex- cluſus eſt ab hæreditate, reſtituendo in integrum, non po-
teſt facere hæredem. Nontuit tanta poteſtas& auctoritas Prætoris, vt ſupra leges, vel contra ius ciuile, aliquid effice- ret.. quos autem. laſtit. de bon. poſſ. Quos enim prætor vo- cat, habentur tantum vice hæredum. jictitiis actionibus,
quæ dicuntur vtiles, quæ dantur veilitatis cauſa contra ſub-
tilitatem& rigorem iuris ciuilis: ſicut multa propter vtilita-
Ei qui vere
hæres eſt, dantur directæ actiones, ei qui fingitur hæres eſſe, dantur vtiles. Huc pertinet etiam quod dicitur in l. 7. ait præ-
tem receptaſunt; repugnante iuris ſubtilitate.
tot.. ſed quod Papin. fſf. de minor. Quem locum ante accu-
rate explicauimus. Diximus eum quireſtituitur, quamuis hæ- res non ſir iure ciuili, hæredis loco eſſe. Quodautem ait Vl-
pianus, Ergo etiam ſi minor,&c. oſtendit hos caſus ſimiles eſ- fe.& primum caſum de reſtitutione in integrum, ſicut prætor
hæredem facere non poteſt: ſed habet hæredis loco, quem ad
ſucceſſionem admittit. ita etiam ne Senatuſconſultum qui-
dem Trebellianum habet fideicommiſſarium, qui hæres non eſt, hæredis loco.& ei& in eum dantur vriles actiones. I. 1. ff.
ad Senatuſconſ. Trebellian.&§. 1. Inſtit. de fideic. hæredi. Ex his intelligitis neceſſariam eſſe aditionem hæreditatis ex pa- terno teſtamento vt conualeſcat pupillaris ſubſtiturio. Exci- Piuntur quidam caſus, in quibus neceſſaria non eſt aditio& nihilominus vtilis eſt pupillaris ſubſtitutio. kExxcipitur miles I. miles ita hæredem. 41.§.vltim. ff. de milit. teſtam. Nihil enim referr an adita fuerit hæreditas exté- ſtamenro militis, an non, vt conualeſcat pupillaris ſubſtitutio. Rario obſcura noneſt ex bis, quæ diximus ſuperius. Quod enim dicitur, fine Paterno teſtamento non valere ſubſtitu-
tionem pupillarem, ortum eſt ex ſubtilitate iuris. quoniam
videbant veteres, lalua legis auctoritate, non poſſe filio ſuo
patrem facere teſtamentum: quia leges permittebant tantum ciuibus ſibi facere teſtamentum, excogitarunt quoddam ge- nus teſtamenti faciendi, quod videretur à legibus non abhor- rere:& vocarunt ſubſtitutionem, quamuis magis ſit inſtitu- tio, quam ſubſtitutio. Ea autem quæ ſubtilitate juris magis, quam naturali ratione nituntur, remittuntur militibus, vt di- cemus ſub ti. de mili.teſtam. b Secundus caſus eſt, Si hæres inſtitutus paterno teſtamen- to, dolo malo in fraudera omiſerit hæreditatem ex teſta- mento, vt adiret ab inteſtato? quia forte eis ſucceſſiſſec ab in- teſtato,& ſi inſtitutus non eſſet. d. l. z.§. adeo. ff. hic. Edicto prætoris cautum eſt, de quo dicemus ſub tit. ſi quis omiſſa cauſ.teſtam. vt ſi inſtitutus ſit hæres ex teſtamento is, qui a- lias ſucceſſutus eſſet ab inteſtato,& omiſſa hæreditate ex te- ſtamento, velit ab inteſtato adire, quo intercidunt legata, fi- deicommiſſa,& quicquid teſtamento relictum eſt, vt quæ- cunque eo teſtamento relicta ſunt, perinde valeant ac ſi hæ- reditas adita eſſet ex teſtamento: nam alioqui hæres inſtitutus teſtamento, ſi poſſet luccedere ab inteſtato, nunquam adiret ex teſtamento,& legata non deberet. Huius fraudis coercen- dæ cauſa, propoſitum eſt id edictum à Prætorc. Quemadmo- dum igitur eo edicto Prætoris conſeruantur legata, fideicom- miſſa,& alia, quæ eo teſtamento relicta ſunt: ita etiam con- feruatur pupillaris ſubſtitutio. Tertius caſus eſt, cum eſt inſtitutus hæres teſſamento is,
qui ius ſui habet, vel ſuitatis, vt vulgo loquimur. Cum pater
inſtituit filium ſuum, quem haberin poteſtate ſua,& in pri- mo gradu eſt, is habet ius ſui. l. in ſuis. 11. ff. de liber.& poſth. §. ſui hæredes. de hæred. qualita.& differ. in Inſti. Si igitur te- ſtamento paterno inſtitutus ſit filius, qui ius ſurhabet: adi- tio hæreditatis non videtur eſſe neceſſaria. Sed huiuſinodi
haæredi acquiritur hæreditas ſine aditione. d. leg. in ſuis. de lib.
& poſth. atque ideo hæreditatem ad ſuos hæredes tranſmir- tit, quamuis adita non ſit. Et quod dicitur hæreditatem non aditam non tranſmitti ad hæredem, hoc non eſt inrelligen- dum de ea, quæ defertur filio, qui ſui ius habet. Hinc Üllud
vulgo dicitur, exiſtentia ſuiratis confirmari tabulas pupil- lares. fic loquuntur, id eſt, ſufficit exiſtere ſnum hæredem eum, qui inſtitutus eſt paterno teſtamento, vt tabulæ pupil- lares conualeſcant, quamuis ab eo adita non ſit hæreditas. Id ſumitur ex variis legibus: ſed præſertim ex leg. paterfa. 12. ff.
de priui. cred. exl. 10. ſi filius qui patri, hic.& locus eſt inſigni- or in d. filius qui patri. Cum quis haberet duos filios, vnum puberem, alterum impuberemeinſtituit eos hære des,& pube-
rem ſubſtituit impuberi, S⸗ impubes deceſſerit. hæc eſt ſubſtitu-
tio pupillaris. hic quæritur an poſſit ſeparare has hærreditates,
2 1s, fi velit adire paternam hæreditatem ex pupillari ſubſtitutio- inquit Vlpi. in Inſtit. tunc opus eſt. Fictitias actiones vocat,
ne,& abſtinere paterna? Ait Papinianus audiédum eſſe. Nec- eſſe eſt vt intelligantur de eo qui ipſo iure extitit hæres patri
ſine aditione, tametſi beneficium abſtinendi habeat à præto-
re. Nam ſi adiiſſet, non poſſer paternam hæreditatem repudi-
ate. Permittitur hic ſeparatio bonorum patris& fratris, quæ
nihil habent commune. Nam per pupillarem lIubſtitutionem ſucceditur pupillo, per inſtiturionem teſtatori. lus dicentem vocat Papinianus ibi, quem rius dixit Prætorem. Von inuitos, Gc. Prætor non obeſt huic pararton Abſtenſio hæredita- tis, quæ permittitur filio à Prætore, non remouet inuitum ab hæreditate paterna, quam adire cupit. Sed in hac Ipecie anim aduertendum eſt, non adũſſe hæreditatem paternam Rlium
qui in ea inſtitutus& fratri ſubſtitutus fuit,& tamen admit- titur, ad fraternam hæreditatem ex ſubſtirurione. Ergo ſine aditione hæreditatis paternæ valet ſubſtitutio pupillaris. In hac ſpecie dicitur non eſſe neceſſariam aditionem hæredi-
tatis paternæ: quia inſtirurus eſt hæres paterno teſtamen-
to. IS, qui ius ſui habet,& qui hæreditatem ſibi acquirit ſi-
ne aditione ipſo iure:& hoc ius ſui tantam vim habet, quam aditio ad acquirendam hæreditratem. Immo quod eſt ma- ius, hacſuitate confirmantur tabulæ pupillares:& ſi is, qui ius ſui habet, abſtinuerit ab hæreditate: Non eſt ranta du- bitatio de eo, qui adiit,& poſtea repudiauit. Sed de eo, qui abſtinuit, fuit dubitatio. Nam iure ciuili maner hæ- res? ſed dicitur conualeſcere ſubſtitutio pupillaris. Sed
in hac ſpecie& aliis ſimilibus(idem enim in aliis ſpecie-
bus dicendum non eſt generaliter) hoc ius ſui ſufficit
4
8

392 Franc. Duareni( omment.
ad confirmationem tabularum bupillarium, in commo-
dum& gratiam eius, qui ius ſui haber, vt poſſit ipſe ſucce-
derc ex fucceſſione pupillari. Et idem dicendum eſſe o- mnes fatentur, ſi alius extraneus ſubſtitutus eſſe pupillo
roponatur. Ego aliquando animaduerti pro explicationè huius loci,& aliorum huiuſmodi, nempe d. leg. ſi filius, qui patti.& d. l. paterfamilias. ff. de priuileg. cred. poſſe proba- bilirer dici, fuiſſe datum cohætedem filio in hac ſpecie. quamuis hæc interprerario ab omnibus exploſa ſit. Cum duo hæredes inſtituti ſunt teſtamento paterno; ſufficit ab vno aditam eſſe hæreditatem ad confirmarionem tabula- rum pupillarium. l. apud lulianum. 11. 9. idem Ialianus. fB. ad ſenatuſconſ. Trebell. Poteſt igitur fieti in hac ſpecie, vt a- lius fuerit hæres datus filio inſtituto in teſtamento pater- no. Reiicitur hæcinterpretatio: quia, inquiunt, hoc adiuua- re eſt:& in hac ſpecie nulla fit mentio cohæredis dati. Sed ego ſupra admonui non ſolere exprimi ea à luriſcobſulto, de quibus non eſt quæſtio, aut non eſt qubitatio. Queſtio erat de ſeparatione bonorum. Si quæſtio fuiſſet, an valeret ſabſtitutio pupillaris, recte diceretur: quia hoc expreſſum non eſt, hoc pro diuinatione habendum eſſet. Quod dicimus hic, fuperius interpretati ſumus. l. ex contractu. ff. de re iud. vbi dixi bona intelligi perueniſſe ad ſubſtitutum, ex qua cauſa peruenire potuerunt ac debuerunt. Sic hoc loco quæ- ſtio hic proponitur de ſeparatione vtriuſque hæreditatis,
tam eius quæ defertur ex inſtiturione, quam ex ſubſtitutio-
ne: quaſi certum ſit ſubſtitutionem valere. hoc non eſtex-
Feeſlam à conſultorc: nec ab eo, qui hæc ita perſcripſit in
is ſcriptis, quia de eo non dubitabatur. Atque ſic intelligi poſlet d.l. paterfamilias. ff. de priuil. credi. Sed pro recepta opinione facit quod diximus in ſuo hærede, neceſſariam non eſſe aditionem hæreditatis. huc pertinet quod dicitur inl. 30. cum quaſi abſente. õ. ſed ſi quis. ff. de fideicom. liber. Vt valeat libertas fideicommiſſaria relicta ſufficit hæredem ſuum exiſtere, etſi abſtinuerit ab hæreditate. Et quanquam hoc conſtitutum in libertate: tamen generaliter ait Iure- conſultus non eſſe ſine hærede eum, qui hæredem ſuum habet, quamuis ſe abſtinenrem. Notanda ſunt diligenter
hæc verba. Ait eum, qui ſe abſtinuit: non dicit, repudiauit:
etiam ſi abſtinuerit, poteſt dici quodammodo hæres eſle. quod pro deſt in eo caſu, ad confirmationem libertatis fi- deicomm ſſariæ. Idem dici poteſt in hoc caſu, quod hoc
ſufficit acl confirmationem tabularum pupillarium.& ſi ita
quis intell igat d.l. paterfamil.ff. de priuileg. cred.& d. leg. cum quaſi. nih iſ erit incommodi, quamuis vtraque lex intelligi poſſit, cum darus eſt cohæres hæredi inſtituro teſtamento paterno. b
Capimus ea explicare quæ præcipue obſeruanda ſunt & ſpectandia in ſubſtiturione pupillari vt valeat. Diximus
teſtamentum à patre ſibi factum eſſe oportere: itavt ſi pa-
ter ſibi teſtamentum non fecerit, non valeat teſtamentum filii, nec pupillaris ſubſtitutio. Et præterea diximus opor- tere exeo teſtamento aditam eſſe hæreditatem: nec ſuffice- re factum eſſe teſtamentum: ſed oportere id teſtamentum aliquem effectum& vim habere. Effectum autem non ha- bere abſque hæreditatis aditione, præter quam in exceptis caſibus. Addendum eſt, videndum illud eſſe, ne teſtamen- tum patris ruptum, aut infirmatum ſit. Nam dicendum eſt generaliter, Quoties teſtamentum pattis in ea cauſa eſt, vt non habeat effectum, tunc ſubſtitutionem pupillatem e-
uaneſcere, ſi id ex iure ciuili proficiſcarur, vt poſtea dice-
mus. Ideo ſi aliquo modo infirmatum ſit teſtamentum, aut ruptum, non valer pupillaris ſubſtitutio Id autem accidere poteſt facto alio teſtamento. Si Paterih teſtamentum fe- cerit& filio ſiaul, deinde ſibi fecerit aliud teſtamentum,
certum eſt poſteriore teſtamento prius rumpi:& rupto prio- re teſtamento, non poteſt conſiſtere teſtamentum filii. hoc
expreſſum eſt in leg.i4. al. 16. ſi quis eum.§. ſi ſuo teſtamento perfecto. ff.hic. Explicanda eſt hæc ſpecies, quæ videtur ali- quid difficultatis habere, prælertim in poſtremis verbis. Ex eo quod diximus poſteriore teſtamento prius rumpi: quæ- ritur, Pater ſibi fecit teſtamentum ſolenniter: alia hora fe- cit teſtamentum filio ſuo, an valeat teſtamentum hoc quod poſterius factum eſt? Videtur ſi lubtilitatem ſequamur, non
te conditione ſubititutionis, admittitur ſubſtitutus ad hæ-
valere: quaſi ruptum ſit teſtamentum paternum hocpoſte riore teſtamento. Sed luriſconſultus ait non rumpi,& ta- tum patris teſtamentum manere. quia teſtamentum filii
uod poſtea factum eſt, eſt velut appendix paterni teſtamen- ti: ſi ſibi fecit& filio teſtamentum,& poſtea ſibi fecit rum- pitur teſtamentum paternum& pupillare. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. poſt legatum. 5. 9. qui principale. ff. de his qui. vt indig. Cum quis accuſat teſtamentum principale, re- pellitur etiam ab eo quod legatum eſt ſecundis tabulis: quia cum principale teſtamentum accuſat, etiam acceſſorium ac- cuſat. Sed contra, qui accuſat acceſſorium non repellitur ab eo, quod relictum eſt principali teſtamento. Nam principale, ſine pupillari teſtamento poteſt conſiſtere. Variæ ſunt huiug loci interpretationes. Valgo creditur obſcurus eſſe: ſed quo-
modo accipiendus ſit, diximus ſatis ad l. Gallus. ff. de liber.&
poſthum. Cum dicimus poſteriore teſtamento rumpi prius, id verum eſt ſi poſterius teſtamentum iure factum ſit. ideo- que ſi in poſteriore teſtamento filius præteritus ſit, non rum- itur prius teſtamentum.l. 7. ſi filius eius qui in poteſtate. ſf. de lib.& poſthum. ld ego docui in interpretatione d. leg. Gal- lus. cum teſtator ita inſtituit, Si filius meus, viuo me, morietur, Titiius hæres eſto. His verbis non videtur inſtitutio filii contine ri quamuis multi diſſentiant. Vulgus interpretum cenſet, Uli verbis inſtitutum videri filium, Si viuo me. Sed certe hicnon inſtituitur filius, nec exhæredatur, ſed præteritus eſt.&go non rumpitur prius teſtamentum. Ego docui in formul Galli, præcedere debere filii inſtitutionem&c in es omiliam eſſe filii inſtitutionem: quia nulla erat de ea quæſtio, ſed de ratione inſtituendi poſthumi nepotis. Aliud exemplumeſtin querela inofficioſi teſtamenti. l. Papinianus. 8.§. ſed necim- puberis. ff de inofficioſo teſtamento. Si teſtamentum ru- ptum ſit per querelam inofficioſi, quaſi contra officium pie- tatis, filius indigne exhæredatus ſit à patre ſuo, ipſo iure teſta- mentum rumpitur. d. leg. Papinianus.§. ſi ex cauſa. Ropto eo teſtamento, pupillare quoque teſtamentum euaneſcit. Suf- ſicit autem pro parte valere teſtamentum, pro parte adri hereui- tatem, vt valcar pupillaris ſubſtitutio. Aique ita diſtinguitur in dict.. ſed nec impuberis. Huic ſententiæ opponitur lexex duob. 3 2.§.vltim.& l.& ſi contra. 33. ff. hoc titul. filius eman- cipatus qui præteritus eſt à patre ſuo, alio hærede inſtituto, bonorum poſſeſſionem petiit à Prætore. ea bonorum poſſel. ſione accepta, reſciſſum eſt teſtamentum. ait tamen ibi lurif- conſul. Africanus ſubſtitutionem pupillarem valere. Hic rumpitur teſtamentum paternum:& tamen Iureconſultus ait ſubſtitutionem pupillarem valere. quod maxime contta- rium eſt iis, quæ iam à nobis dicta ſunt. Sedalia cauſa eſt bo- norum poſſeſſionis, quæ iuris tantum prætorii eſt:nec facit vt quis deſinat hæres eſſe. In ſuperioribus exemplis teſraisen- tum rumpitur ipſo iure, non auxilio Ptætotis extraordinario. vt in d.l. Bapinianus. 5. ſi ex cauſa. hic non rumpitur teſtam err
tum ipſo iure propter bonorum poſſeſſionem contra tabulas:
nec hæres inſtitutus in teſtamento paterno, deſinit hæreselſe ipſo iure. Prætor non facit hæredem: nec facit vt is deſina hæres eſſe, qui hæres eſt iure ciuili.§. quos autem de bonor-
poſſeſſ. in luſtit. Qui hæres eſt ex iure ciuili, certe fieri nonpo⸗ teſt auctoritate prætoris, vt hæres eſſe deſinat. Nunquam hut ea Prætoris auctoritas vt quod alicui legibus conceſlum eſt, id adimere ei poſſet.Itaque bonorum poſſeſſio, ſucceſſio htæ- toria dicitur, non hæreditas. Hactenus de his, quæ neceſſaria ſunt in ſubſtitutione pupillari, cum quaæritur an valeat, necne nunc de eius effectu. 4
CA. XV. De effectu pupillaris ſubſtitutionis. IIE ſubſtitutio pupillaris ſmilom effectum habet ſub-
ſtitutioni vulgati, de qua prius diximus. Nam ex'ſten- reditatem pupilli: ea conditione non exiſtente, non admit- titur. Hæc ſubſtitutio fit ſub conditione, ſicut& vulgaris ſubſtitutio. Non poteſt enim aliter fieri, niſi ſub conditio- ne aut expreſſa, aut ſaltem tacita. Cum igitur ſub conditio-
ne vocotur ad hæreditatem, conſequens eſt, exiſtente con- ditione
feltau
ſectar
titutie zuu 12 juher hered qpitot modo tür. H panri, pupil cendur tert umen exiudic polkid totelte wittatu haedet hoc tit. ſumb ſttuict erttig, ſitutus amitt nento ntem. liberc Tturan dwpili dumeg ſtnele tnher 1 Lih m ad di ne di A
d

. n. E ddcn tre kl ſenrn un 4: quia nulla erzr e aarh Kthumi nepotis Aludern, Lmenti 1. Dapiniana;, olo zeſtamento. K Gelan nino ldcioſ, qmſ connch hrredatus lt pane bo gi leg. Papinianss.ſ.fercau te quoqueteſtamentumeun aereicfamenun, vijanuu lruſasffiratw. Acqueiait deria. Huic ſententixoya 1K& fcontra. z. f. hocuiuli neſti parte ſao, allo han eem perit aDretote. eadumm um eſt teſtumentum. aitum uſtirntionem papilctenm uum paternum:& uumea b — uuem val:re. poc nn dobis dccaſunt. Seiinm qur iuris tuntum ſteuiitt Ne. lat ge, don— Pixtaigeum, „dexcaula die non tunpin
oridoseremyir
In Tit. De wulg. Eo pupill ſubſtitut.
ditione, eum admitti ad hæreditatem: conditione autem de- ficiente, eundem repelli. Hiac variæ uæſtiones naſcuntur de interpretatione conditionis. Hæ fere quæſtiones in fa- cto& coniectura voluntatis conſiſtunt, in quibus quæritur, quid teſtator ſenſerit. Et animaduertendum eſt id, quod ſu- pra diximus, varias conditiones adſcribi ſolere huic ſubſtitu- tioni. Concipitur aliquando generaliter his verbis, Quuquis mihi hæres erit, idem filio meo impuberi hæres eſto. Siimpubes nius meus deceſſerit,&C. vel ſpecialiter, S: imputbes filiuus meu
decsſſerit, Titius hera eſto.§. ſubſtituitur. de pupil. ſubſtit. in
Inſti. Sed de generali conceptione in primis videndum eſt. Cum generaliter concipitur ſubſtitutio pupillaris, hoc modo, nis quis mihi hæres erit, idemi filio meo impuberi hæres ſt. Vi-
dendum eſt quæ ſit poteſtas horum verborum, Quisquis mi-
hi heres erit. Iureconſulti noſtri interpretantur hæc verba, ex teſtamento meo.l. qui liberis, 8.§. hæc verba. hic. ff.& d.§. ſub- ſtituitur. Hic reſtringitur ſignificatio verbi, propter con- iecturam voluntatis teſtatoris. Nam alias appellatione hæ- redis continetur non tantum hæres ex teſtamento, ſed et- iam ab inteſtato. Sed cum teſtator ſibi hæredem inſtituit teſtamento ſuo,& his verbis vritur, Quisquis mihi hæves erit, ſatis perſpicuum eſt eum intelligece de hærede, qui futurus eſt hæres ex teſtamento, non ab iateſtato: ſicut diximus ſu- pra, exl. 3. C. de impub.& aliis ſubſt. Hoc eſt intelligendum, vt ego dixi, cum quis hæredem ſibi inſtituit teſtamento: de- inde his verbis vtitur. Nam alias appellatione hæredis conti- netur hæres ſiue ex teſtamento, ſiue ab inteſtato. exemplum eſt in leg 3. ff. de iure codicillorum. Veluti de eo, qui codicil- los tantum facit. Quidam facit codicillos ſine hæredis in- ſtitutione. Codicillis fideicommiſſum dat hoc modo, Quiſ- quis mihi hæres erit, eius fideicommitto. hæc verba, Quisquis mi- hi hæres erit, neceſſe eſt vt intelligantur de his, qui futuri ſunt hæredes ab inteſtato⸗non autem ex teſtamento. Sic varie ac- cipitur hocverbum: ſecundum enim materiam ſubiectam, modo reſtringitur eius ſignificatio, modo etiam extendi- tur. Hinc quæritur, an his, qui ex ſubſtitutione hæres extitit patri, admittatur ad hæreditatem pupilli ex ſubſtitutione pupillari, propter hæc verba, Quisquis mihi heres erit. Et di- cendum eſt, nihil omnino referre, an quis patri extiterit hæ- res ex teſtamento paterno ex primo gradu, an ſecundo. Sed tamen videndum eſt, an admittatur ad hæreditatem patris
ex iudicio teſtatoris, vt hic dicitur in d.§. hæc verba. Paulò-
poſt: ibi, Partes quoque,&&c. Sufficit aliquem ex iudicio cer- to teſtatoris venire ad hæreditatem patris, vt his verbis ad- mittatur ad hæreditatem filii, Quisquis mihi hæres erit. Extat hac de re ſpecies in l. ex duobus impuberibus.32.§. filium. ff. hoc tit. Species minime obſcura eſt. Quidam inſtituit filium ſnum hæredem,& Titium: Titio ſubſtituit Mæuium-filio ſub- ſtituit his vetbis, Quisquis mihi hares erit. Titius qui inſtitutus erat in primo gradu, repudiauit hæreditatem:& Mæuius ſub- ſtitutus venit ad hæreditatem ex ſubſtitutione: mortuo filio, admittetur etiam ad hæreditatem pupilli. Nam venit ex teſta- mento, ex certa, expreſſaque teſtatoris voluntate ad hæredi- tatem. Sed quid ſi deſierit poſtea hæres eſſe? Ponamus eum adiſſe hæreditatem patris:ſed ablata eſt ei hæreditas, ſicut va- riis ex cauſis deſinit hæres eſſe, qui inſcriptus hæres fuit, quæ- ritur an is, qui hæres eſſe deſiit, admittatur ad ſucceſſionem pupilli, propter hæc verba, Quisquis mihi heres erit? Et dicen- dum eſt, ſufficere vt admitratuùr ad hære ditatem pupilli, eum ſemel extitiſſe hæredem teſtatori, etiam ſi forte poſtea deſie- rit hæres eſſe. Extant hac de re duo exempla præcipua ſub hoc ti.ff. Vnum eſt in l. 29. vel 31. in ſubſtitutione filio ita facta. Quidam hæres inſtitutus eſt paterno teſtamento: hæredita- tem adiit ex teſtamento paterno:deinde mota eſt querela in- officioſi pro parte. Ait Iuriicon. pro parte: quia ſi omnino ru- ptum eſſet teſtamentum per querelam inofficioſi, ſubſtitutio pupillaris non valerer, vt iam diximus. d. I. Papinianus.§. ſi ex cauſa. ff. de inof. teſta. Pro qua parte fuerat inſtitutus, ruptum eſt teſtamentum, is nihilominus eſt futurus hæres pupillo. Nam verum eſt eum hæredem fuiſſe teſtatori, quamuis deſi- erit hæres eſſe. Sic interpretatur lulianus hæc verba teſtatoris, quæ ambigua ſunt propter coniecturam voluntatis. Ambigua
procul dubio eſt hæc oratio, Quisquis mihi heæres erit. Poteſt
enim intelligi, Quisquis mibi hæres erit quando qur erit, quaſi
adempta eſt hæreditas.
393 velit teſtator, Quandocunque quis ſit ei hæres, etiam ſi hæres non ſit tempore mortis pupilli, vt admittatur ad hæreditatem pupilli. Et forte hoc ſenſit teſtator, Quis quis mihi hæres erit, ita vt perpetuo hæres ſit. Et hoc ſcriptumn eſt à luliano. Adex- plicaadam hanc quæſtionem ſumptum eſt hoc caput ex li- dro ſingular. Iulian. de ambig. Et hoc exemplo edocemur quomodo ſit explicanda ambiguitas, quæ reperitur in ora- tione. E hic locus fuit explicatus à nobis ſab rit. de legibus. sic igitur interpretatur luriſconſultus hæc verba ambi-
gua teſtartoris, Quisuis mihi heres erit, quatenus teſtator ita lenicric: vt quasdoecunque fuerit hæres, licet forte foſte⸗ deßerit hereseſſe, is admittatur ad hæreditatem pupilli, pu-
pillo decedente impubere. Vtilitas exigit vt ita interpre- temur: vr ſcilicet reſtamentum pupillare potius valeat, quam non valear. Cum ambigua ſit oratio teſtatoris, in dubio
nos amplectemur eam interpretationem, per quam fit vr
ſaluum maneat teſtamentum pupillare, voque ſubſtitutus pupillo admittatur ad eius hæreditatem. Hinc ſolet tracta- ri quæſtio, an ſufficiat ſemel extitiſſe conditionem? Derti- net hæc quæſtio ad locum de implemento conditionis. de quo inl. ſi hæredem. O. de inſtit.& ſubſtit. ſub cond. fact. In- ſtituit aliquis puellam hæredem, ſi nupra erit. ea nupta fuit: ſed deſiit nupra eſſe. Nos de hoc dicemus ſub ti. de cond. in- ſtit. Sequitur in d.l. in ſubſtitutione. in ſequenti ſpecie. Vbi hæc verba, S&i hæres non erit, aliter accipiuntur& referuntur ad impuberis mortem: in ſuperiori ſpecie ad tempus mortis non referuntur: ſed accipiuntur quandocunque hæres erir. Sed cur Iuriſprudentes ita interpretari ſunt, vt hic dicitur? Ecce in hac ſecunda ſpecie, interpretatio diuerſa accipitur⸗ ſed propter eandem rationem, ſcilicet propter conſeruatio- nem teſtamenti pupillaris. In ſuperiori ſpecie bæc verba,
Quusquis m hi hæres erit, ſic acci pimus, Quusquis mihi quando-
cunque hæres erit, propter conſeruationein teſtamenti pupil- laris. propter eandem rationem, nos ita hæc verba acci pimus, vt referantur ad mortem impuberis. Nque mihi Gaius fi ius hares e it: quia forte fuerit factus incapax hæreditatis, tempo-
emortis impuberis. Eſtque alia coniectura. Nam creditur teſtator voluiſſe ſeruare ius legitimarum ſucceſſionum inter filios ſuos. Ergo etſi aliter fuerit factus incapax, admitte- tur ſubſtitutus. Alind exemplum continetur in l. ex facto. 43. lulianus. alias lulius Longinus. Quisquis mihn haæres erit, ita ſubſtituit filiis ſuis teſtator. Quidam adiit patris hæredita- tem ex teſtamento, ablata eſt ei hæreditas Aflſo quia tacite fidem ſuam accommodauerat, vt reſtitueret cam hæredi⸗= tatem incapaci. ff. de his quibus vt indignis,&c. Hic quæri- tur an admittetur ad hæreditatem pupilli? Quæſtio pender exinterpretatione horum verborum, Quisquis muhi hæres erit, hic hæreditatem quidem teſtatoris adiit: ſed deſiit hæres eſ- ſe, quia ablata eſt ei hæreditas. Sed hæc verba nos plenius interpretamur, vt admittatur ad hæreditatem pupiilarem, ſufficit quandoque eum extitiſſe hæredem etiamſi deſie- rit hæres eſſe. Sed obiicitur lex, ſi tatam. 8 3. fl. de acqui- rend. hæred. de qua diximus ſup. ſub titul. de hæred. inſtitu- diſſerentes de iure accreſcendi. Si rogatus ſit tacite vt reſti- tueret hæreditatem non capaci,& fiſcus ademerit eihære- ditatem, tanquam indigno: ob eam cauſam ei portio de- ficiens non accreſcet, quaſi hæres eſſe non videatur, à quo Sed ego dixi in diſpuratione de iure accreſcendi, cur hoc fiat. Natura iuris accreſcendi eſt vt portio portioniaccreſcat, non perlonæ. leg. Si Titio.
de vſufruct. accreſcen. Inſpicimus enim quis rem habeat cum quæritur an ei portio deficiens accreſcat, an non ac- creſcat. Non quæritur autem an hæres ſit: ſed an rem ha- beat. Ergo ſi eiablata ſit hæreditas vt indigno, portio defi- ciens non accreſcet. Non inſpicimus an rem habeat, an non habeat: ſed inſpicimus an hæres dici poſſit, an non. In ſumma dicendum eſt, quoties quis venit ad hæreditatem teſtatoris, ex certo iudicio teſtatoris, ex certa& expreſſa eius volunta- te, his verbis admittitur ad hæreditatem pupillarem, etiam
ſi ablata ei ſit poſtea hæreditas: etiam ſi deſierit hæres eſſe.
Vnde luriſconſultus in leg. quibus liberis. 8.§. hæc verba. ff. hoc titul. ait, dominum, aut patrem his verbis non admitti ad hæreditatem pupilli, ſi filiusfamilias, vel ſeruus inſtitu- tus ſit,& his verbis ſubſtitutus. Sed cur non admittitur pater

394 Franc. Duareni(omment.
ad hæreditatem pupilli? Hæreditas enim ei acquiritur, adeo vt ne momento quidem reſideat in perſona filii, l. placet. 78. ffl.de acquir.hæted. Ego dixi accipienda eſſe hæc verba, Quiſ⸗ quis mihi hæres erit, ex certa& expreſſa voluntate teſtatoris. Pater quidem admittitur ad hæredicatem propter perſonam filii,per quem acquiritur:& dominus propter perſonam ſerui: ſed non venit ad hæreditatem ex certo iudicio teſtatoris. cre- dibile eſt enim teſtatorem potius ſenſiſſe de ſeruo& filio. Quiinſtituit ſeruum, videtur ipſius ſerui rationem habere: non autem domini. Si domini habuiſſet rationem; atque ſeruum inſtituiſſet propter dominum teſtator, nihil facilius fuiſſet ei quam inſtituere dominum hæredem: ſed rationem habet ſerui, non domini, forte quia ſperat fore vt manumit- tatur àdomino ſuo, ideo eum inſtituit.. Queſitum eſt in ſuperioribus locis quomodo accipien- da ſint hæc verba in ſubſtitutione pupillari, Quiſquis mihi hæ- res erit, idem filio mes impuberi hares eſto. Dixi mus his verbis ſubſtitutos videri, qui ſcripti ſunt à teſtatore, qui certo& ex- preſſo iudicio reſtatoris, ad eius hæreditatem vocantur. Non enim quiſquis hæres eſt teſtatori, quacunque ex cauſa is ad- mittitur ad hæreditatem pupilli ex ſubſtiturione pupillari, ropter hæc verba, Quisuis mihi hæres erit, vt dicitur in l. qui liberis. 8. ff.hoc titul. Vnde dicitur in ea lege, ſi hæres inſti- tutus ſit filius, qui eſt in patris poteſtate: aut ſeruus, qui eſt in poteſtate domini: ita vt quæſita ſit hæreditas patri, aut domino per filium, velſeruum, tamen neque dominus ne- que pater admirtetur ad hæreditatem pupilli ex ſubſtitu- tione. Pater enim& dominus ad hæreditatem teſtatoris ve- niunt non ex certo iudicio, expreſſaque voluntate teſtato- ris: ſed magis exiuris diſpoſitione, quia hæreditas expreſſim gelata eſt filio, aut ſeruo, vt hæreditas acquiratur domino, vel patri, quamuis vt his acquiratur qualis qualis ſit coniectura voluntatis, quam neceſſe eſt lege adiuuati. Cum ergo ex certa voluntate teſtatoris non admittatur ad hæreditatem patet, vel dominus, conſequens eſt eos non admitti ad hæredita- tem pupilli ex ſubſtirutione. Idem dicitur in. 3. hic. ff. Sed pone filiumfamilias inſtirutum eſle hæredem aut ſeruum,
quis admittetur in hac ſpecie ad hæreditatem pupilli pro-
prer hæc verba, Quiſquis mihi hæres erit? Ego dico ad hæredi- tatem pupilli ipſui filiumfamilias, qui inſtitutus eſt, aut ſer- unm admitti. Acquiret enim hæreditatem, ſi adhuc ſit in patris poteſtate, patri ſao: atque ita ſuccedet per filium pa- ter, ſi forte emancipatus ſit acquiret ſibi. Idem ſi ſeruusſit manumiſſus, ſi alienatus ſit, acquiret nouo domino. Sivero ſeruus adhuc manſerit in poteſtate eius, tunc ex lubſtitu- tione dominus effici poterit hæres. Nam acquiretur hære- ditas pupilli ſeruo ex ſubſtitutione,& per ſeruum domino. Ratio cſt. Nam credibile eſt teſtatorem potius de his ſenſiſ- ſe, quos ſcripſit hæredes, quam de patre, veldomino. Non eſt credendum niſi id oſtendatur, hanc inſtitutionem fieri reſpectu patris, veldomini. Si quis dicat, Fieri poteſt vt pa- tris, veldomini habeatur ratio in hac inſtitutione⸗ hocnon eſt credendum. Alioqui ſi vellet teſtator hæreditatem ſuam
ad dominum, vel patrem peruenire, fruſtra inſtitueretur
ſeruus hæres, vel filiusfamilias. Sed ideo creditur teſtator in- ſtituiſle filiumfamilias, vel ſeruum hæredem: quia ſperat vt js manumittatur ſeruus à domino, vel emancipetur à patre filius, atque ita ſibi acquirat hæreditatem, vel vt adeun- do hæreditatem, hoc officio magis ſibi deuinciat patrem fi- lius, vel dominum ſeruus: nam nemo poteſt cogi adire hæ- reditatem. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. qui hæredi. 4 3. ff.de cond.& demon. Sed hic occurrit difficultas ex leg. ſi pa- terfamilias. 39. ff. de hære. in ſtit. de qua diximus ſupra in diſ- putatione de ſubſtitutione vulgari. In ea lege, cum teſtator ſubſtituens vulgari modo his verbis vtitur,& Stic hus hæres uon erit: hoc verbum hæres, de patre, vel domino intelligitur, perinde, ac ſi teſtator ita dixiſſet, Si Stis hus hares non erit: aut
patrem, vel dominum ſuum haredem nõ fecerit:ita vt ſi patti, vel
domino acquiſita ſit hæreditas per ſeruum, vel filium, exclu- datur fubſtitutus, propter hæc verba,&i hres non erit. Si hæc verba, Si hæres non erit, intelliguntur de patre, velde domino in ſubſtitutione vulgari, cur non ita accipiuntur in ſubſtitu- tione pupillari? Videtur quidem interpretatio huius verbi diuerſa eſſe in ſubſtitutione vulgari& pupillari. ſed ſi recte
hæc verba expendantur, vtrobique videbitur eadem inter- pretatio eſſe. Ecce in ſubſtiturione vulgari cum teſtator his verbis vtitur, Si Stichus hæres non erit, exiſtente patre hærede per filium, veldomino per ſeruum, excluditur ſubſtitutus quia conditio eſt negatiua. Sic etiam in hac ſubſtitutione pupillari, cnm teſtator his verbis vtitur, Quisquis mihi heres erit, non exiſtente patre per filium hærede, veldomino per ſeruum, exiſtit conditio ſubſtitutionis,& fit locus ſubſtitu- to hærede exiſtente patre, vel domino, propter hæc verba, Quiſquis mihi hæres erit, cum hæreditas acquiritur per filium patri, vel domino Pei ſeruum: nam conditio affirmatiua eſt hic. videtis non eſſe ius diuerſum. Sed quæſtio eſt, cum cer- tum ſit locum eſſè ſubſtitutioni, propter hæc verba, Quiſquis mihi heres erit: cum quæſita eſt hærediras patri per filium, quis admitti debeat ad hæreditatem pupilli ex ſubſtitutione pu⸗ pillari, an pater, an filius: Dubirtatio ex eo naſcitur, quod etſi filius ſit ſcriptus hæres àteſtatore: tamen effectu hares eſt fade Sed hic Iureconſultus ait propter coniecturam vo- untatis teſtatoris, de qua iam diximus, priorem eſſe fli caulam, nec acquiri hæreditatem pupilli patri, niſi per h- lium, ſi forte filius adhuc ſit in eius poteſtate,& adeat. Se- quitur in d.l. qui liberis.§. hæc verba,&c. ibi, Sed neque hæredi. Quod dictum eſt de patre& domino, ait Iureconſultus idem eſſe in hærede hæredis. his enim verbis, Quisquis mih' herae- rit, non continetur hæres hæredis. Continetur is tantum qui hæres ſcriptus eſt teſtamento paterno, primiſque tabulis. Hæres hæredis non admittitur ad hæreditatem pupilli ex ſubſtitutione, propter hæcverba. Quamuis alias lata fitſi- gnificatio huius verbi hæres, vt appellatione hæredis conti. neatur quiuis ſucceſſor. l. in annalibus. 22. C. de legat.& l. ſci- endum. 70. ff. de verbor. ſign.& l. vlt. ff. de hæred. inſtit. Sed cur non continetur hæres hæredis his verbis, Quisuis mihi hæres erit: Ratio eſt ex cõiectura voluntatis teſtatoris. Hæcra- tio videtur facile colligi poſſe ex verbis Iureconſultiin d. leg. ſciendum. ff. de verbor. ſignif. vbi Iureconſultus hac verba, Qisquis mihi hæres erit, explicat,& ait his verbis, hæredem hæredis nc- conrineri: quia incertus eſt. nec vero credendum eſt teſtatorem ſenſiſſe de incerta perſona,& eum voluiſſe inſtituere eam quæ incerta eſt, cum certa ſit illa ad quamia- ſtitutionis verba referri poſſint. Obiecerit forte quiſpiam, quod à nobis dictum fait de eo qui ſucceſſit patri teſtatori ex ſubſtitutione vulgari. ex leg. ex duobus 32.§. filium. ff. de vulg. Diximus enim nihil referre an quis exiſtat hætes teſta- tori exinſtitutione, an ex ſubſtitutione: certum eſt autem hæredem hæredis non eſſe eum, qui ſuccedit ex lubſtitutio- nc. Gum dicimus eum, qui ſcriptus eſt Ateſtatore admitti his verbis, Quisquis mihi heres erit, generaliter accipiendum eſt ſiue ſit inſtutus in primo, ſiue in ſecundo gradu. ſufficite- nim ex certo iudicio teſtatoris eum vocari ad hærediratem. Hinc naſcitur quæſtio in. patet familias. hic. 46. fl. Paterfami- lias inſtituit ſibi poſthumum hæredem in primis tabulis hoc modo, Qui uaſcetur ex vxore mea, is mihi hæres eſto: ſecundis tabulis ludſtituit in vtrunque caſum hoc modo, Si poſthumus quem inſtitui hæres mihi non erit, aut intra pubertatem deceſſerit, Caiu frater meus hæres eſto. deinde adiecit, Si Caius frater meus heres non erit, Titius hærer eſto. hæc eſt ſubſtitutio vulgaris. ſub- ſtituit enim vulgari modo, Titin fratri ſuo, deinde adieci, Sita. titerit hæres Cai' frater meus, fidei eius cõmitto t reſtituat pani hæreditatis, veltotam hæreditatem Titio. In omnem euentum proſpexit Titio. Hocteſtamentum ita factum eſt. Videndum eſt quid poſt teſtamentum acciderit. Natus eſt poſthumus, adiit hæreditatem patris, ſed deceſſit intra pubertatem. lta- que locus eſt ſubſtitutioni pupillari. nec dubium eſt quinad- mittatur Caius frater teſtatoris ex ſubſtitutione. Quætitut an fideicommiſlum debeatur Titio à Caio fratre? Cuæſtio pender ex interpretatione verborum quibus teſtator vſus eſt. Teſtator dixit, Si hæres mihi erit. Fideicommiſſum non debeti Titio videtur: quia relictum eſt ſub hac conditione, Si Caiu extiterit hæres teſtatori. hic autem non extitit hæres teſtatoti,
ſed pupillo. Nam vr poſtea dicemus, per pupillarem ſubſtitu-
tionem ſucceditur pupillo, nonteſtarori:per vulgarem ſucce- ditur teſtatori. Ergo non extitit conditio:& tamen hic ait iu⸗ reconſultus deberi fideicommiſſum... In verſic. Nec aduer ſari hac verba,&o. Reſpõdet obiectiom-
b Verum
—
rgum retlia nollum pud( tore,i (allo tleer tleta! igend don elh decon⸗ lelbe. ionidi St e Abera eiam llart wdign em ell lgran Mheral num,

tina. un, exch— 5 V K
4
d
uba drrer„Rappelläiore nn t.Lin annaldas.Cn Ot. hgn. Kl. l.fde hrnae Ares hercds härerda, 1cdiecturarolantatstee. gi polle erverdölurecont dot lignif. nbi luxeconſum rr, explicn,&:ithä eii rqmaiacerrueſt. necyen le ge iacerta petlonn, Ka acenaeſt, cum cerraltile erti pocſat. Obieceti um n futt deeo qui ſucceſi gu grri erlexen duobus zſt anihilteterte an qus eniar zw erſudſtitmiione: ceme da ellecum, qui liceiins eum, qui ſeriptus cktärete mubi hera er, generlreim a orimo, fiein ſecundogu deſ arotis eum vocall 1 g oin gateifamilss e t3- hamum heredem in urmeezu mii housf
49 rrunque culum hoc 3. 3 ur ntr4, 1 29* C,.. 8(auſ
In Tit. De vulg.&; pupill. ſubſtit. 321
Verum eſt, Caium Seium hæredem extitiſle teſtatori: quia extitit hæres pupillo.& pupillus extitit hæres teſtatori: Sais ptopo ſitum eſt pupillum adiiſſe hæreditatem teſtatoris. lr. reditas patris eſt coniuncta& mixta cum hæreditate pupilli,
& hoc ſufficit ad implementum conditionis, vt fideicommiſ-
ſum debeatur his verbis relictum, Si mihi hæres erit. Sed repu- gnat quod diximus hæc verba non eſſe accipienda de hære- de hæredis. Sed ideo admiſſa eſt hæc interpretatio, quia ni- titur iudicio teſtatoris. Nos diximus his verbis, S: hæres erit, aut Tuiſuis bæra erit, eum contineri, qui iudicio teſtatoris vo- catur. At certum eſt Caium hunc admitti iudicio teſtato- tis, nec dubium eſt iudicium teſtatoris in hac re, quamuis non immediate ſuccedat ci. Præterea certus eſt hic hæres. in lqui liberis. ff. hic. certus non eſt hæres. Ergo propter in- certitudinem non reiicietur hæc interpreratio. Sequitur a- liorum verborum interpretatio, quibus vritur teſtator. In hac ſubſtitutione pupillari diximus de vi horum verborum,
uisquis mihi hæres non erit, de aliis verbis quæſtioeſt: pu- ta, Si impubes deceſſerit. his verbis concipitur lubſtitutio pu- pillaris, Titius mihi hæres eſto:& ſi impubes deceſſerit, Searoaue, bæras eſto. Quæritur quomodo accipienda lint hæc verba,& impubes deceſſeru. Et certum eſt late hæc verba interprerande e. propter conſtitutionem D. Marci, cuius mentio eſtinl.
4. iam hoc iure. ff. hic. Teſtator, qui his verbis vtitur, Siimpubes
deceſerii filiu, quamuis alterum caſum nõ expteſſerit: quam- uis non adiecerit, Si hares non erit, tamen his verbis intelligi- tur ille calus contineri, perinde acſi expreſſus eſſet. Recepta
eſt hæc verborum interpretatio,& confirmata auctotitate
D. Marci imperatoris: cum ante tempora D. Marci contro- uerſia& contentio eſſet de ea re. non enim certa eſt teſtato- ris voluntas in hacre. Is qui ad hæreditatem admittitur ob hanc tacitam vulgarem, quæ dicitur contineri ſub pupillari expreſſa, non poeſt dici venire ad hæreditatem teſtatoris ex certo eius iudicio. quod oſtendunt Modeſtini verbailla, Fam hoc iure vtimur,&c. Volens oſtendere hoc eſſe verum, argumentatur ab vſu& conſtitutione D. Marci. Et contro- uerſia fuit apud vetetes in ſpecie non diffimili, cum adhuc nullum ius certum eſſet. Mentio eſt huius controuerſiæ apud Ciceronem in multis locis in Bruto.& libro 1. de Ora- tore, in cauſa Curianorum. Scæuola ſcriptum defendebar, Craſſus voluntatem. Dicebat ſubſtitutum admittendum eſſe ex voluntate teſtatoris, quamuis is caſus expreſſus non eſſet à teſtatore: Scæuola contendebat ad alium caſum por- rigendum non eſſe hoc ſcriptum teſtatoris, qui expreſſus non eſſet. Et ſatis probabilis fuit hæc Scæuolæ opinio,& val- de conſentanea iis, quæ alibi dicuntur in leg. cominodiſſim e. de libe.& poſthum. ff. Craſſi ſententia quæ probabil bus ra-
tionibus nitebatur, confirmata eſt D. Marci conſtitutione.
Sicut ergo cum teſtator ſubſtituit impuberi eular modo, Si hercs non erit, continetur alter caſus,& impules deceſſerit: ita eriam continetur primus caſus cum ſubſtituit teſtator bu- pillariter. Quidam tamen diſſentiunt. Polytus contendit ambigua eſſe hæc verba, in aſterum,& c.& cum ambigua ſint, Lam eſſe interpretationem, quæ conuenit aliis locis, veluti l.quamuis. C. eod. Sed non videntur mihi ambigua eſſe, ſed generalia,& ſignificare vtrunque in alterum, id eſt, in alter- utrum. Er ſimile exemplum eſt in J. cum lege. ff. de teſta. ibi enim verb. inteſtabilis, vtrunque ſignificat,& qui teſtimo- nium dicere non poteſt,& qui non poteſt facere teſtamen- tum. Itaque ita accipimus legem, vr vtrunque caſum com- blectatur. Sed quæ ratio mouit D. Marcum„vt hanc opi- nionem probaret? Non enim hic aperta eſt teſtatoris vo- luntas, quam ſecutus videri poſſit D. Marcus in hac conſti- turione ſua. Ecce ego ſcio vtranque opinionem probabili- bus argumentis& rationibus defendi poſſe: vt defenſa eſt olim à ſummis lureconſultis& oratoribus: ſed opus fuit hanc opinionum varietatem dirimere aliqua conſtitutio- ne,& ius certum eonſtituere. Et cum paria ſint rationum mo- menta in aliqua: non magni refert plerunque vtrum cer- tum conſtituatur dant, Propter incertitudinem iuris.& vt dicam breui quod ſentio„Probabile eſt experimentis comperiiſſe D. Marcum lapientiſſimum hominem, qui dicitur philoſophus, hoc ad vtilitatem pertinere. Forte experiebatur homines propen-
„ne homines in captionem aliquam inci.
ſiores eſſe in ſententiam illam Craſſi, quæ ſententiam tue- tur& voluntatem:& negligere ſohtos in teſtamentis alte- rum caſum exprimere. ideoque forte adductus eſt vt hoc conſtituerer, nec id mirum eſt. Simile exemplum eſt in l. 2.
C. vt in poſſ. leg. vel fideicommill. vbi ſtatim in principio ſie
ait; Ipſis rerum experimentis cogn ouimus adpublicam vti- litarem pertinere vt ſatisdariones, quæ voluntatis defun- ctorum tuendæ gratia in legatis& fideicommiſſis inductæ ſunt, corundem voluntate remitti poſfint,&c. Nec vero omnium, quæ ſunt conſtituta à vereribus, ratio reddi po- teſt.l.non omnium. fi. de legibus. Alia quæſtio eſt pertinens ad aliorum verborum interpretationem, quibus teſtator vtitur in hac ſubſtitutione pupillari. in leg. 3 4. ex duobus. in prin. ff. hoc titul. cum teſtator his verbis vticur, vrer eorum ſupremus morietur. Quidam ſubſtituit duobus impuberi- bus filiis hoc modo, Vter eorum ſupremus morietur, ei Titium ſabſtituo, Si non eodem tem pore moriantur, res expedita eſt &claraeſed ſi ſimul moriantur, magna dubitatio eſt. Perierunt forte ambo ſimul in naue, vrt expreſſum eſt inl. ul duos. 10. fl.de rebus dubi's, quæ addenda eſt ad hanc l. ex duobus. vba plenior& diffuſior eſt hac de te di putatio. Quænitur an ſuh- ſtitutus admittendus ſit ad hæreditatem,& ad vtrius hære- ditatem admittendus ſit Hic lureconſultus ait vtrique eum hæredem fore, quamuis id non videatur pati verborum pro- prietas& ſignificatio. Supremus enim videtur dici reſpectu e- ius, qui antecedit. ratio artis Grammaricæ hoc ſuadet. Siam- bo igicur ſimul perierint, quomodo poteſt dici alter eorum ſuprem us deceſſiſſe? Si non poſſit alter dici ſupremus deceſ- ſiſſe, non videtur exiſtere condirio. Sed tamen ait luriſcon- ſultus eum admitti,& probant hanc ſententiem ‚vſu vece- Ptum eſt,& conſuetudine loquendi, quæ magis ſpectinda eſt, quam ratio artis Grammaticaæ vt ſupremus,&c. Sic in- terpretati ſunt veteres leges 1 2. tabularum, vi diciturin leg. 16 1. in vulgari ſubſtitutione.& l. 92 ptoximus. ff. de ver. ſign. Agnatum ita vereres intetpretati ſunt, proximum agnatum, etiam ſi ſolus eſſet. etſi proximus dicatur reſpectu alterius, qui remotior eſt: tamen hoc ita obtinuit vſus, qui maxime ſpectandus eſt. l. Labeo. ff. de ſupell.leg. Sed quæritur, quid ſi non ſimul perierint: ſed incertum ſit vter prior perierit? poteſt enim ſic accidere. Breuiter idem dicendum eſt.& ne quis putet eſſe commentum, aut gloſſam alicuius interpre- tis, hoc expreſſum eſtl. I1. qui ex liberis, in princi. ff. de bon. Poſſ. ſecundum tabul. quæ poteſt addi ad hancl. ex o uobus. quaſi acceſſio quædam. Sed obſtat J. 34 ·um, qui. ffad Sena- tuſconſ. Trebelliani. in aliis libris incipit, ſi eius, qui. Eſt hæc valde difficilis antinomia. Quidam duos filies hæredes in- ſtituit,&c iuſſit ei, qui nouiſſimus mortuus fuerar, reſtitue- te ſuam hæreditatem cuidam bropinquo. Quæritur ſi ſi- mul perierint, an ſit reſtitvenda hæreditas? Ait lurecon-
ſultus reſtituendam non eſſe; ſ propinquus non oſtenderit
quis nouiſſimus mortuus eſſet. Vultque eum cogi ad pro- bandum quis eorum nouiſſimus deceſſerit: adeo vt ſinom probet, non admittatur propinquus, ſed mater ex Senatuſ- conſul. Tertul. ad vtriuſque hæreditatem., Diuerſæ ſunt hæ ſpecies. Nam vna lex loquitur de ſubſtitutione fdeicom- miſlaria, altera de directa ſubſtitutione; doque ſubſtiturio- ne hæredis. Sed ratio vtriuſque cognita non eſt. Si expenda- mus paulò diligentius& accuratius has ſpecies, apparebit magna diſſimilitudo,& ratio diuerſitatis in vtraque ſpecie. In hac ſpecie, quæ perrinet ad fubſtitutionein dire ctat„in Primis ſpectatur vſus& conſuetudo loquendi? ſed præter conſuetudinem loquendi ſpectatur coniectura voluntatis, cum pater duobus glis impuberibus ſubſtituit, Vter eorum deceſſerit impubes Qupremus, vttique videtur ſubſtituere, etſi contingat cos ſimul decedere. Non autem alterum eorum üpretum mori. Vnde oriatur hæcconiectura voluntatis, ſic oſtendo neceſſario. Primi morientis hæreditas peruenit ad e- um, qui nouiſſimus morietur. Minor eſt, qui non poteſt te- amentum facere, nec alium hæredem inſtituere: ſi deceſſe- rit impubes ante fratrem ſuum neceſſe eſt vt hæreditas eius perueniat ad fratrem ſuum: ſuccedit ei frater ab inteſtato; in fideicommiſſaria idem dici non poteſt: quia fideicommiſ⸗ ſaria fit etiam maiori in d.. ſi eius, qui. Iuriſcon. non loquitur de minore: inſtituit teſtator filios ſuos hæredes R fideicom⸗
————
˖.
——— ò—
——— tr
— ——

—
3 96 millum ab eis reliquit:poteſt fideicommiſſum relinqui ab eo, qui maior eſt, maior autem poteſt alium facere hæredem. Vnde ceſlat coniectura voluntatis.“ 1 Coœpta eſt diſputatio de interptetatione verborum, qui- bus teſtatores vtuntur in ſubſtitutione pupillari: veluti, niſquir mihi hærcs erit: aut, Si filius meus impubes deceſſẽrit. Tactatæ ſunt variæ quæſtiones ad eum locum pertinéntes. Sequitur alia. Aliqua quæſtio eſt inl. cum quidam. C. de im- pub.& aliis ſubſtit. Quidam inſtituit duos filios ſuos impube- res,& ita eis ſubſtituit, Si vterq, impubes deceſſtrit, Titius hæra eſto. alter deceſſit impubes, ſupereſt adhucvnus ſuperſtes.ſub- ſtitutus vult admitti ad hæreditatem eius, qui iam deceſſit. Quxritur an admitti debeat? luſtinianus ait diſſenſionem fu- iſſe de hac re inter veteres lureconſultos,& tandem probat Sabini opinionem exiſtimantis ſubſtitutum non admitti, niſi vterque deceſſerit. Vult igitur Iuſtinianus, ſecundum Sa- bini ſententiam ſubſtitutum ita demum ad hæreditatem admitti, ſi vterque deceſſerit, non ſi alter tantum. Hoc ſua- det verbi proprietas. Dictio enim, vterque, vim collectiui ha- bet, vt Priſcianus ait, diciturque nomen collectiuum. Vnde cum ait teſtator, Cum vterque deceſſerit, altero tantum dece- dente impubere, non admittitur ſubſtitutus. Multum enim intereſt, an teſtator ita dixerit, Si vterque impubes deceſſerit: an vero ita, Si alter impubes deceſſerit. Sed cum ſit hæc verbi pro- prietas, mirum forte videri poteſt quibuſdam, quod de eo fuerit tanta contentio inter veteres Iureconſultos. Sed vi- detur hæc cauſa huius dubitationis& diſſenſionis fuiſſè: quia ab hac ſignificatione plerunque recedimus propter Voluntatis coniecturam. Nec deſunt exempla ſimilia in a- liis locis, veluti in l. falſa demonſtratio. 3 2.§. vlt. ff. de condi. & demonſt. Lego Stichum& Pamphilum, ſi mei erunt cum moriar:vno exiſtente in patrimonio teſtatoris tempore mor- ris eius, legatum debetur.& perinde Wipiaten hæc verba, Si mei erunt cum moriar, ac ſi teſtator dixi et, Stichumè ſi meus erit cum moriar, lego: Pamphilum, ſi meus erit cum moriar, dole- go. Hic ſermo plvralis, pro ſingularibus accipitur. Vnde vide- dur idem dicendum in hac ſpecie, cum teſtator ita dicit, S⸗ terque deceſſerit, vt perinde ſit ac ſi dixiſſet, Filio meo impuberi, ſi impubes deceſſerit, Titius heres é&to. Eilio meo ſecundo impube- riimpubes deceſſérit, I uins hæres eſto. Sed viſum eſt probabi- lius,& æquitari conuenientius, verborum proprietatem hic ſequi, cum præſertim voluntatis coniectura adiuuetur, cum ſermonem pluralem dicimus accipi pro ſingularibus,& pro ſeparatis orationibus paululum recedimus à proprietate& ſignificatione verborum, propter voluntatis coniecturam: ſed cum voluntate hic concurrit voluntatis coniectura. Hoc Ooſtendit Iuſtinianus his verbis. Oſtendit enim luſtinianus cauſam non eſle, cur recedamus à proprietate verbi,& hanc orationem coniunctam pro duabus orationibus ſeparatis non accipiamus. Credibile eſt enim patrem voluiſſe ius le- gitimarum ſucceſſionum conſeruare ab inteſtato inter fi- los ſuos, vt vno mortuo ante pubertatem, alter frater ei luccedat ab inteſtato: vtroque mortuo, ſubſtitutus admit- tatur. Charitas erga filios hoc ſuadet, ne alioqui videatur extraneum ſuis filiis antepoſuiſſe. Eodem perrinet quod di- citur ff. hoc titul. in leg. qui duos. 4 2. ibi, ambo mortui eſſent. Similis eſt ſpecies ſuperiori. vult enim lureconſultus, vt ad-
7
mittatur ſubſtitutus, oportere vtrunque iam deceſſiſſe,&
vtroque mortuo ſuccedet vtrique effectu: quia reperit hæ- reditatem eius, qui prior deceſſit in hæreditate eius, qui nouiſſimus deceſſit: capit bona vtriuſque, cius qui prior deceſſit: delata eſt hæreditas ab inteſtato ſuperſtiti: fa- Gtum eſt vnum atque idem patrimonium? itaque ſucce- dendo ei qui nouiſſimus deceſſit, capit bona virluſhiue: quia bona prioris reperiuntur in hæreditate nouiſſimi. Sed hic occurrit antinomia difficilis ex l. hæredes mei. /7.§. cum ita. filios ſuos, poſtea dixit, Fidei meorumn filiorum commiito, vt ſi quis eorum ſine liberis prior diem ſaum obierit, partem ſuam fratri ſuperſtitireſtuuat. Deinde ſubiecit, Quod ſi ðterque ſine liberis diem ſuum obierit omné hæreditatem ad néptem meam Clodiam pertinere volo. Hoc eſt teſtamentum: poſt hoc teſtamentum vnus ex his filiis deceſſit relicto vno filio: alter poſtea deceſſit ſine liberis: Quæritur an neptis ad hæreditatem admittenda
Franc. Duareni omment.
ſitz Defundto altero, videtur admittenda non eſſe neptis, pro⸗ „ 9⸗
ff. ad ſenatuſc. Treb. Hypotheſis eſt. Teſtator inſtituit duos
pter verba fideicommiſſi, Si Vterque ſine libsris diem ſuum ohi. erit, omnem hareditatem ad neptem meam Clodiam perriner⸗
volo. In hac ſpecie non eſt verum vtrunque deceſſiſſe ſineli
beris:alter tantum, puta nouiſſimus, deceſſit ſine liberis: prior vero deceſſit filio vno ſuperſtite. Ergo non videtur ex his, quæ diximus, hæc neptis admittenda eſſe ad hæreditatem. Et hoc
lureconſultus ait videri prima ſpecie propter conditionis verba. deinde ſubiungit, Sed cum in fideicommiſſis vo-
luntatem ſpectari conueniat,&c. Vult igitur in hoc ca- ſu admittendam eſſe neptem Clodiam ad haæreditatem, quamuis prima facie non videatur admittenda, propter hac verba, Si vterque. Hic videtur lureconſultus à proprietate huius verbi, vterque, recedere,& contra verbi proprietatem reſpondere in fauorem ſubſtituti, qui his verbis ſubſtitutus eſſe proponitur. Quid igitur dicemus? Dicendum eſt ſupe- riorem ſententiam accipiendam eſſe: niſi appareat contra- ria voluntas teſtatoris, quæ ex coniecturis colligitur, vt in
ſpecie d. 1hæredes mei.§. cum ita. Viſum eſt enim lurecon-
lulto in ea ſpecie, in qua de fideicommiſſo agitur, magis ſpectandam eſſe teſtatoris voluntatem, quam vim& pro- prietarem verborum. In fideicommiſſis maxime ſpeccatur voluntas teſtatoris magis, quam in inſtitutionibus hæredum & in legatis. l. 64. alias 66. cum proponebatur. ff. deleg. 2. Perinde igitur Iureconſultus accepit hæc verba, Si vterqueſß. ne liberis diem ſuum obierit: ac ſi dixiſſet teſtator, Si aſter eorum non iſſimus deceſſerit,omnem hæreditatem meam ad neptem perti. nere volo. Sed vnde colligitur hæc coniectura? Id lureconſul-
tus ſaris exprimit in dict.§. cum ita. ibi, Sed cum in fideicom-
miſſis,&;c. vbi ait hanc coniecturam voluntatis teſtatoris eſſe. quia ſi voluit teſtator totam hæreditatem, id eſt, vtriuſque hæreditarem,& primi& ſecundi filii coniunctim(vtr⸗que enim hæreditas eſt coniuncta& vnita vtroque moriente) ad neptem Clodiam pertinere. Abſurdum eſt eum noluiſſe vno liberorum moriente ſine liberis, ſaltem partemeius ad neptem non pertinere. Hic quodammodo argumentatur Atoto ad partem. leg. quæ de tota. ff. de rei vindicatio.& leg. ſi duo.ſo. ff.de adminiſt. tut. vbi eſt eadem ratio partis, quæ eſt rotius. Auus teſtator voluit neptem habere omniabona filiorum ſuorum& primi& ſecundi. Si nouiſſimus fratris quo- que portionem ſuſcepiſſet, id eſt, ſi vno moriente,& hæreditate eius delata ab inteſtato alteri: deinde is alter mortuus ſit, in cuius hæreditate poſt mortem alterius hæreditas reperitur. Hoc certe caſu teſtator vult totum pertinere ad Clodiam neptem, vt ſi hoccontingat, totum conſequatur. Abſut- dum eſt igitur ceſſante prima ſubſtitutione, nepti portio- nem denegari. Nam ſi poteſt in priore caſu totum capere, pet conſequens eſt in hoc poſteriore caſu poſſe eam etiam ca- pere partem. In hoc caſu bona prioris filii ad poſteriorem non deferuntur, quia rogatus eſt, Si vrerque ſine liberis decude- ret. non deceſſit ſine liberis: ſed ſuperſtite filio. alienum au- tem eſſet à ratione, neptem non capere bona nouiſſimi qui deceſſit ſine liberis. Sed obiici poteſt, eum qui aduer- ſarius eſt in hac cauſa Clodiæ nepti, nepotem quoquè elle auo teſtatori,& pariter coniunctum eſſe teſtarori. Eſtenim filius eius, qui dicitur deceſſiſſe. In hoc caſu ille filius ſu⸗ perſtes æque coniunctus eſt auo teſtatori, ac neptis hæc Clodia, quæ vult ex ſubſtitutione admitti. Vnde videtu ex coniectura voluntatis non eſſe Clodia huic præferen- da. Sed tametſi vterque æque coniunctus ſit auo teſtatoi ramen aliquid amplius habet hæc neptis, quia nominatim & expreſſe vocatur ad hæreditatem. Ille nepos ex lilio iam mortuo, non fuit vocatus à teſtatore. Nos dicimus credibile eſſe voluiſſe eum conſeruare ius legitimarum hæ- reditatum ab inteſtato. Sed præter hanc coniecturam hæc neptis vocatur à teſtatore,& in hac ſpecie admonemur ſpo⸗ ctandam eſſe voluntatem, præſertim in fideicommifſis,& propter voluntatem teſtaroris plerunque recedi à pro- pria ſignificatione verborum. Idemque dicendum eſſe in aliis ſimilibus ſpeciebus, in quibus apparet eadem ratio, veluti propter affectum aliquem,&c. Quæri ſolet ſi teſtatot his verbis vſus ſit, Si filii mes deceſſérint impuberes, Semproniu hares⸗ſto. an vno decedente impubere, ſubſtitutus admitten-
dus ſit ad hæreditatem: an hunc quoque caſum dicemus pettinete
rutle facile videri Ilisl teſtat elad
quære
mus h
ione! tnem, quom, lobſtit lobſtit litla ſitutic pllare totis h nottet 8§ad podere qʒæ ye nntusr natpu rhe nöbo tuusc lunt. ten, kto.

lligitur hæcconiecus b K.§cumita. ſdi, Ldan cconieturam rolunxautt Rtotam hæreditatem,iich mi& ſecundi 3lli couimch coniuncta& wiita vi 3 pertinere. Ablardancta dente line Übers, ſältenme ere. H quodꝛmmodo; qur de tota ff. derei ſin nill mmt. vdi eſteademtm trrot voluit neptem kderr drimi& ſecundi. Sinaniſumi ſr deſt, imomotient,li co alteri: deinde Waltet um ſt mottem altetis hættint not vult tetum pettiuenit antingat, torum coclecum nne peimn ſubſtitmtiote i poteſt in ptiore cuutaam
³
oc poſteriote cali polken⸗ ccalu bona ptioci ſũ u rogumeſt, aeſufe 1 deris: ſei ſupetſtit tio —
hrT „ reſtatoli) d 9s eſt auo Awin ſu
14 5 e 4. ſobſtitution adb duef
In Tit. De vulg.&æ pupil. ſubſtitut. 397
pertinere ad conſtitutionem luſtiniani: vt ſic accipiamus ac ſi teſtator dixiſſet, Si impubes vterque deceſſerit? Vulgo rece- ptum eſt idem dicendum eſſe: nec eaſententia mihi diſplicet propter voluntatis coniecturam. Sequendum eſt quod luſti- nianus ait in d. l. cum quidam. verſic. nos eiuſdem Sabini,&c. hic enim ſermo pluralis eandem vim habet, quam illa oratio, Si vterque deceſſerit. vim collectiuam habet vtraque dictio.& licet ſermo pluralis reſoluatur plerunque in ſingularia,& pro ſeparatis orationibus accipiatur: in ea tamen re fi gnificatio- ne verborum receditur. Sed quomodo hic recedimus à ſigni- ficatione verborum? In primis coniectura voluntatis, quia credibile eſt teſtatorem voluiſſe conſeruare ius legitimarum hæreditatum ab inteſtato inter filios ſuos. l. ½ 3. vel ſingulis.
hic. ff. Nec credibile eſt eum voluiſſe extraneum præferre fi-
liis ſuis.l. cum acutiſſimi. C. de fideicom. atque ita nihil obſtat huic ſententiæ, quod adiicitur ex dict. l. falſa.§. cum ita.ff. de condi.& demonſt. Illud etiam quæritur in hac ſpecie: an alter fratrum ſuccedat fratri ſuo ab inteſtato, an ex reſtamento? Apparet ex his quæ diximus eum ſuccedere ab inteſtato in d.l. vel ſingulis. hic. ff. cum ait lureconſultus credibile eſſe teſta- torem voluiſſe conſeruare ius legitimarum hæreditatum ab inteſtato inter filios ſuos. Non enim ſic accipere debemus, quaſi alter alteri ſubſtitutus ſit, quaſi alter alteri ſuccedat ex teſtamento ex ſubſtitutione. Sed obiicitur l. Titia Seio teſſe- ram. 87.§. Seia libertis. ff. de leg. 2. Illa lex de fid eicommiſſo loquitur ibi, Fideique eorum ita commiſit:&c. Eumque qui ex 2eJe vltimus deceſſerit,&œ. videtur eos ſubſtituiſſe inuicem in hoc fideicommiſſo. Ego iam dixi in fideicommiſſis magis ſpe- ctari voluntatẽ teſtatoris, quam in inſtitutionibus hæredum, aut legatis. Vnde his verbis propter coniecturam voluntatis facile interpretantur Iureconſulti alterum alteri ſubſtitutum
videri in fideicommiſſo, quod ideo non eſt producendum ad
aliss ſpecies. Hactenus de interpretatione verborum, quibus teſtatores vtuntur in ſubſtitutione pupillari: iam redeundum eſt ad propoſitum noſtrum.In initio huius diſputationis, cum quæreretur de effectu huius ſubſtitutionis pupillaris, dixi-
mus hunc eſſe præcipuum effectum, quod exiſtente condi-
tione huius ſabſtitutionis, ſubſtitutus admittitur ad hæredi- tatem, ea non exiſtente repellitur ab hæreditate, vidédum eſt quomodo hoc accipiendum ſit. Et in primis dicendum eſt
lubſtitutum admitti ad bona non teſtatoris: ſed impuberis cui
ſubſtitutus eſt, vt luſtinianus ait in Inſtitut. tit. de pupil. ſub- ſtit in princ.& hoc intereſt inter pupillarem& vulgarem ſub-
ſtitutionem, quod per vulgarem ſucceditur teſtatori, per pu-
pillarem ſucceditur Tupilo⸗ Subſtitutus pupillo, bonateſta- toris non capit, niſi primum effecta fuerint impuberis ante mortem. Eodem pertinet quod dicitur in l. ſed ſi plures ſint. 8.§. ad inſtitutos. Si quæ bona peruenerint à teſtatore ad im- puberem, quæ impuberi quæſita ſint, ea capiet ſubſtitutus, quæ vero bona à teſtatore pupillo quæſita non ſunt, ea ſubſti- tutus non capit. Capit etiam ea bona, quæ aliunde obuene-
rint pupillo: non tantum exbonis paternis. Exempli gratia, inſtitutus eſt hæres à patre, adiit hæreditatem paternam, pa-
tris bona ei quæſita ſunt. Sipoſtea deceſſerit impubes, ſubſti- tutus capiet bona etiam patris: quia ei bona patris quæſita ſunt. Ex quo conſequens eſt mortuo pupillo ante puberta- tem, excludi legitimos à ſubſtituto, qui ſuccederentab inte-
ſtato. l.ſi teſtamento. Cod. de impub.& aliis ſubſtit. Quandiu enim locus eſt ſubſtituto exteſtamento, nunquam hæreditas defertur ab inteſtato. ſic ſubſtitutus pupillo excludit fratres pupilli, omnes propinquos& legitimos& alios, qui aliàs ſue-
cederent ab inteſtato. l. 3. de acquir. hære. Ab his, quæ dixi-
mus, miles excipitur. Miles qui ſubſtituit pupillariter filio ſuo
in bonis ſuis tantum ſubſtituit.d.§. ad ſubſtirutos. Dicimus ad ſubſtitutum pertinere omnia bona, quæcunque peruenerunt filio quacunque ex cauſa:& tamen miles poteſt ita ſubſtitue- re filio, vt ſubſtitutus capiat ea tantum bona, quæ à ſe perue- nerint ad filium: cætera bona capient legitimi hæredes abin- teſtato ſuccedentes.hoc eſt ius ſi ngulare. Sicut miles poteſt Proparteinteſtatus,& pro parte teſtatus decedere: atque ita Poteſt velle vt partem bonorum cius capiat inſtitutus, partem capiant legitimi hæredes ab inteſtaro. I. miles ita hæredem. 41. ff. de militar. teſtam. ita poteſt facere ſubſtituendo filio ſuo impubeti vt ſubſtitutus capiat partem bonorum,& partom
capiant legitimi hæredes.
Secundo excipitur pater adoptiuus adrogatot in eadem l. ſed ſi plures.. in adrogato. Pater adoptiuus ſubſtituit filio in bonis tantum, quæ à ſe peruenerunt. De quarta, quæ de- betur filio adoptiuo in bonis adrogatoris, dubitatum fuit. quia debetur ex lege. Ideoque videbatur hon eſſe permitten- dum ſubſtituere ei in ea quarta: ſed contraria ſententia re- cepta fuit. nam ea peruenit à patre adrogato:& hæc ſubſti- tutio pettinèt ad commodum, non ad incommodum. Inter- pretatur ibi luriſconſul. latius quod dictum eſt, quod obuenit Apatre adrogatore, in eo ſubſtitutionem factam valere: vt id intelligamus obuenire à patre adrogato, quod eius occaſione acquiſitum eſt filio in gratiam patris. Se. cut non poteſt pa- ter adrogator ſubſtituere in omnibus bonis? Ego dixi ratio- nem non pati, vt tantum ei permittatur, quantum patri natu- rali, vt dicitur l. ſi arrogator. 22. ff. de adoptio. non facile ei permittendum eſt fraudare legitimos hæredes bonis impu- beris. Patri naturali quidem hoc eſt permiſſum, alij permit- tendum non fuit. Argumento eſt quod cum quis adoptat ali-
cuius filium, ei cauet ſe reſtituturum bona eius ad quos per-
ueniſſent ſi is adoptatus non eſſet. l. Non enim. ff. de adopt.fi- deicommiſſum onus eſt.l. cohæredi.§. cum filiæ. hic, ff. Ex iam dictis conſequitur eum, qui prohibetur ſuccedere patri, non ideo prohiberi ſuccedere pupillo: quia diuerſa eſt ſucceſſio.j. 1. fiis, qui. ff. hoc tit. quæ lex eſt notanda. hoc pendet ex his quæ diximus. Ponamus exemplum in ſpario, qui non pote hæreditatem pattis capere: niſi ad certam quantitatem, adv- nam vnciam, vel duas. Ponamus eum ſubſtitutum eſle im pu- beri, poterit ſuccedere exſubſtitutione: ſed hoc inter pretan- tur Iureconſulti, vt non poſſit capere, quæ ex patre obuene- runt impuberi, ſed quæ aliunde obuenerunt. Eſtque locus
communis de fraude legis vitanda. l. non dubium. ff. de legib.
& Senatuſcon. Huic ſimile eſt quod dicitur in dictal.ſ is, qui. Non inſpicimus an is capax ſit, qui ſubſtitutus eſt pupillo tem- pore mortis teſtatoris:ſed an capax ſit tempore mortis pupilli, quia ſuccedit pupillo non teſtatori.
Diximus cum ſit locus ſubſtituto, exiſtente conditione ſubſtitutionis, ſubſtitutum admitti ad bona impuberis tan- tum, non etiam teſtatoris. De hac ratione ſuccedendi tracta- tur quæſtio in. vltim. C. de impub.& aliis ſubſtit. S pecies eſt huiuſmodi, Teſtator inſtituit duos hæredes„Sempronium & Gaium, ſubſtituitque eos ſimul cum alio filio ſuo impube- ri, his verbis, Quiſquis mihi hæres erit,& Titiu⸗ filio meo hæres
No. Subſtituit hos duos quos inſtituerat hæredes,& adiecit
Titium, vterque hæres extitit teſtatori, deceſſit filius impu- bes& locum fecit ſubſtitutioni pupillari. Conſtar hos omnes admitti ad hæreditatem pupilli ex fubſtitutione pupillari. Sed quæſtio eſt quantam quiſque eorum partem ex hac hæredi- tate auferat: quantam capiat Titius,& quantam alij duo hæ- redes inſtituti? Dubitatum fuit de hacre non ſine cauſa: quia videbatur ex his quæ à nobis tractata ſunt de iure accreſcendi, Titium tantum capere debere ex ea hæreditate impuberis, quantam alij duo: quia coniuncti loco vnius habentur.l. pla-
ne. 34. ff. de legat. 1.& l liber homo. 5. alias 79.§. Titius
hæres eſto.& l.interdum. 1 5. ff. de hæred. inſtit. Hi hæredes coniunctim vocati ad hæreditatem impuberis videntur his verbis, Quiſquis mihi hæres erit,& Titius. Cum quis ita hære- des inſtituit, T itius hæres eſto, Mauiu⸗& Semprouius hæredes ſunto: certe Titius tantum capiet ex hæreditate, quantum alij duo. Alij duo vice vnius perſonæ habentur. hæreditas di- uidetur in duos ſemiſſes. Itaque videbatur ita facienda hære- ditatis diuiſio in hac ſpecie, vt duo hæredes dimidiam cape- rent:dimidiam alteram cohæres Titius. hic tamen dicitur hæ- reditatem diuidendam eſſe in hac ſpecie in tres trientes, quod tres hæredes ſint,& ſingulos hæredes ſingulos trientes cape- re debere. Sic diuiditur hæreditas in tres trientes, in tres par- tes,& viriles partes diſtribuuntur ſingulis hæredibus. Alia
quæſtio huic affinis tractatur in ead. l.vlti. Cod. hoc tit. Titius vna cum fRliis ſuis,& Sempronius heredes ſunto. In hac ſpecie quæritur, quantum quiſque ex hæreditate capere debeat. Videtur ex his quæ diximus diuidendam eſſe hæreditatem Ir tres ttientes: ita vt vnum trientem habeat Titius, alterum
Sempronius, tertium habeant filij: quia his nominibus col- lectiuis inducitur coniunctio quædam, d. l. interdum. ff. de
— ⁴————
——
1 Cy;y;y;ůůůÿůÿůÿÿÿ1m1— ᷣ—õ—-—õ—— 6——— 4—— 5— 2— 8——— 5 4“ 8 4 4 6.
—
—;—— — 49
— —
——

—— 1— 5—— e 2 — 6 — — 3 —— 3 —— 4— —— —y—
—-— —————
398 hæredib- inſtit.& l. qui quartam. 15.§. f. de lega. i. Cum quis dicit, Titzus& fratris hilij hæredes ſunto: his verbis, fratris Hllij, habentur loco vnius propter coniunctionem. Ergo in hac ſpecie, Titius vna cum filius ſuis& Sempronius haredes ſunto, Vi- detur Titium habere debere trientem vnum; Sempronium vnumtrientem,& filios alterum trientem. hi quidem inter ſe omnes coniunctti ſunt,& alij aliis ſunt co niunctiores, vt in ſpe- cie d. l. interdum. Sed in hac ſpecie luſti edita
tem diuidendam eſſe in duas partes, ita vt pater cum filiis ſuis dimidiam accipiat, Sempronius cohæres alteram dimidiam. Haæ ſuat quæſtiones quæ tractantur in hac conſtiturione lu- ſtiniani, de quibus nunc videndum eſt accuratius. de priore quæſtione nunc dicemus. Quæſitum eſt in hac ſi pecie, an hæ- redes inſtituti Sempronius& Gaius, qui lubſtituti ſunt his verbis, Quiſquis mili hæres erit, loco vnius haberi debeant? Certum eſt coniunctos haberi loco vnius:& difficile eſt con- ciliare hanc conſtitutionem luſtiniani cum aliis locis in qui- bus dicitur loco vnius haberi:& non plus hos qui coniuncti ſunt capere, quam vnumex hæredibus, qui nominatim ex- preſſus ſit. Eſt hoc aperte expreſſum inl. ſi pater. 9.1. qui libe- tis. alias 8.§. vlt. f. hoc tit. de vulg. In hac ſpecie quæ ſimilis vi- detur ſuperiori, dicitur hæreditatem diuidendam eſſe in duos ſemiſſes,& coniunctos loco vnius habendos eſſe. Si pater filio impuberi,&c. Si quis velit hæc verba Labeonis interpretari expoſita ſpecie aliqua, videtur non poſſe commodior ſpecies proponi, quam quæ eſt in conſtitutione luſtiniani. Labeo ait, Sonorum filii,&s. Titius accipit dimidiam partem bonorum filij, cæteri hæredes communiter dimidiam bonorum ha- bent. Mouet lureconſultos, coniunctos pro vna perſona ha- beri. Conſtitutio luſtiniani huic iuri contraria non eſt. Non cnim credendum eſt hacconſtitutione Iuſtinianum(quam- uis vna ſit ex nouis conſtitutionibus,& facta ſit poſt compo- ſirionem Pandectarum) abrogare hoc ius antiquum de con- iunctis, quod coniuncti loco vnius perſonæ habeantur. id ſa- tis conuincitur ex poſteriore parte eiuſdem conſtitutionis in quæſtione illa, Titius vna cum filiis ſuis,& Sempronius hæredes ſunto,&c. vbi habet, pro coniunctis.& pro vna perſona Titi- um vna cum filiis ſuis,& vult non tantum filios haberi pro vna perſona, ſed& Titium ipſum, ſed illa fictio nihil adrem
pertinet. idem inl. ſi quis Titio. ff. de vſufruct.accreſ.& d.l.in-
terdum. ff. de hæred. inſtit. filij pro vna perſona habentur. Conſilium igitur Iuſtimiani non fuit ius illud quod in Pande- ctas relatum eſt abrogare. Quid igitur dicemus? Difficilis eſt explicatio huius antinomiæ. Sed quod dicitur de coniunctis, ego admonui in tractatu de coniunctis accipiendum eſſe, ni- ſi voluntas teſtatoris contraria appareat, quæ iudicatur con- traria, aut ex verbis teſtatoris ipſius, aut ex aliqua coniectura.
Exemplum eſt in d. l. interdum. in princ. vbi luriſconſul. aitr,
cum teſtacor his verbis vtitur, Titius& fratris mei filii, æque hæredes ſunto. Hanc dictionem æque, facere vt viriles partes habeant: vt fratris filij, vnius perſonæ vice non fungantur, cunc ſacis eſt manifeſta teſtatoris voluntas. Idem dicendum eſt,& cum teſtator his verbis vtitur, Quiſquis mihi bæres erit.
Quiſquis, eſt nomen diſtributinum, quod vim cuiuſdam par-
titionis ac diſtributionis habet. Ego id oſtendam ſimilitudine pro iis, qui tyrones ſunt& rudiores. Cum dico, Heredes mei Aent Tuio centum, id eſt, hæredes ſimul dent centum, non vt
finguli dent. Cum dico, Quiſquis mihi hæres erit, det I itio cen-
tum. videtur hæc eſſe voluntas teſtatoris, vt ſinguli dent cen- tum, propter naturam huius dictionis quæ diſtribuit. Nos igitur hæc verba, Quiſquis mihi bæres erit, filio meo hæres eſto, perinde accipimus, ac ſi teſtator dixiſſet, T itius& Sempronius, & Gasus. Hoc autem caſu dubium non eſt, quin hæreditas diuidenda ſit intres trientes,& ſinguli ſingulos trientes capi- ant. Quidam ita argumentantur. Hocnomen diſtributriuum maiorem vim non habet, quam expreſſio nominum. At fi ex-
preſſa eſſent nomina horum hæredum, hæreditas non diui-
deretur in tres partes. argumentum ſumunt ex d.l.ſi liber ho- mo.§. ſi Titius. ff. de hæredib. inſtit. vbi diſtinguuntur nomi- na trium hæredum,& hæreditas diuiditur in duos ſemiſſes. Ergo idem dicendum videtur, cum teſtator his verbis vtitur, Quiſquis mihi hæris erit. Sed hoc argumentum eſt ſophiſti- cum. Ego fateor hoc nomen collectiuum non habere ma-
nianus ait hæredita-
libertæ, quaſi certa ſit& per
Gaius,& Sempronius, cadem oratione vocantur: igitur ha-
reditas diuidetur in tres trientes, propter naturam diſtributi- ui,& diuidenda eſt hæreditas in tres trientes. Ex his noncf. ſicile erit, vt puto, obiectum diluere ex dicta l. ſi pater. hic. f. vbi ſic, Si pater filio impuberi eoſdem quos ſibi,& te praterea,&c. In hac enim lege expreſſa formula non eſt ſubſtitutionis Haæc verba, eoſdem quos ſibi, verba ſunt Iureconſulti non teſtato- ris. nulla eſt conceptio& formula ſubſtitutionis. Labeo non refert qua formula teſtator inſtituerit. Igitur nos dicemusita
accipiendam eſſe formulam, vt appareat vere coniunctos eſle:
&in vnum corpus redactos eſſe à teſtatore. veluti hoc mode, Heredes, quos inſtitui in teſtamento,& Jitius hæredes ſunt ſili meo. hæc hypotheſis cõuenit verbis legis. in hac ſpecis inſtituit eoſdem hæredes, quos ſibi,& præterea Titium. Dubitandum non eſt, quin in hac ſpecie hæredes coniunctitn ſubſticuti ſint. his enim nominibus collectiuis, aut aliis ſimilibus comiunctio inducitur.& quamuis omnes coniun cti ſint, tamen alij alis ſunt coniunctiores, vt in d. l. interdum. Hiis verbis Heredes mei, inducitur coniunctio. Non eſt igitur neceſſe vt verba Labeonis intelligamus de his verbis, Cuiſquis mihi haru erit cs Titius. quia cum verba ambigua ſunt, ca interpretatioacci- pienda eſt quæ vitio caret, ſecundum regulam traditam do ambiguitate explicanda in j. in ambigua. ff. de legib.& Sena- tuſconſul. Sed aduerſus hanc diſtinctionem multa alia obicci- untur. In primis obiicitur LLucius. 88. alias 90. 9. Lucius ff.de lega. 2. qua lege nihil habetur difficilius in tractatu coniun- ctorum,& de ea aliquid ſupra diximus ſub tit. de hæredib. in- ſtit. Ego nunc ſententiam meam de eius loci interpretatione plenius explicaturus ſum. Lucius Titius teſtamentumfecit,in quo legat quoddam prædium ſuum his qui ex familia ſuaſunt, ne de familia exeat.& his verbis legat, Prædiolum meum dati volo libertis libertabuſque meis,& quos hoc teſtamentoma- numiſi,& Seiæ alumnæ meæ. cæterorum nomina non expti- mit, præterquam Seiæ. Quæritur ex hoc legato quantam par- tem Seia,& quantam cæteri liberti capere debeant? Sivcrum eſt quod iam diximus, Seia tantum caperc debet, quantuma- lij omnes qui nomine collectiuo vocati ſunt. hi omnes videa⸗ tur loco vnius perſonæ habendi eſſe. Itaque conſultus de eo Scæuola, quærens an Seia debeat habere diimidam partem, quaſi cæteri vnius loco habeantur: quia eius ſolius nomen expreſſum eſt: reſpondet, his verbis teſtatoris omnes advi- riles partes vocari: Seiam& omnes liberros& omnes liber-
tas prædij huius legati viriles partes capere, nec Seiam plus au-
ferre ex hoc legato, quam alij omnes liberti, velaliæ omnes
Picu⸗ teſtatoris voluntas. Sed non videtur tam perſpicua eſſe ex his, quæ iam dicta ſunt: cum his verbis, vocatis libertis libertabuſque meis videamr tur coniunctim vocati liberti& libertæ. Varia ſunt opinio- nes eorum, qui de hac re ſcripſerunt, quas facile eſſet, iudicio
meo, omnes confutare& refellere. Sed ego ſpero, perſpecta & intellecta interpretatione, facile reſponderi poſſe iis omni.
bus, quæ ab aliis adferuntur. Verum enim eſt quod quidam ſcripſit, Cam quis ſemel veritatem coꝑnouit, nihil opus eſſe alu
doctrina ad refellendos eos, qui à rela via aberrant Egopuio
ita accipiendam eſſe hanc ſpeciem Scæuolæ, quaſi teſtatot nullos habuerit libertos, niſi teſtamento manumiſſos: exce:
pta Seia alumna. Manumiſerat quoſdam ſeruos ſuos teſta
mento: nullos alios manumiſerat teſtamento, præter Sciam alumnam: his enim verbis teſtator vſus eſt,& quos hoc teſta⸗ mento manumiſi,& Seiæ. Hæc particula,&, geminata, mi
videtur hunc ſenſum habere, tam libertos, quos hoc teſta- mento manumiſi, quam Seiæ alumnæ. hoc enim videtur ad
ditum eſſe à teſtatore, maioris explicationis cauſa, ne quls putet eum ſenſiſſe tantum de his, quos teſtamento manu-
miſerat. Mouet me, quod hæc verba teſtatoris apertiſſme
demonſtrant Seiam hic libertam fuiſſe: quod quidam ne- gant. Ego non dubito, quin liberta fuerit. Mouet meilla quod vetuit teſtator fundum de nomine familiæ ſuæ exite:
neceſſe eſt igitut eos, quibus prædium legatum eſt, erfai 3 ia elus
l, zlu Bgc jlus mng ſtram nübus A! legatl delcot bumu nomi funter ſucced intet. damel jancti deonu ledtian homo. lectiuc ntum don cc retati ellelia
eam

inctjo. Non eſtigiu den 3 de his veibis, Loun erbaambiguaſuntscam d catet, lecundum tezulaa dainl. in amdiguark ceh un danc diſtinctionenma citur LLucius.88, alas Ftſls hadetur dtfcilius i lacd hnid ſupta dirimusſobti t auam meam de cius lociun lum. Lucins Titiusteſtanen Prdium ſfaum häsquielm Kkaverdislegat, Dradaban dalque weis,& quos hocttka aax mex. cæterorum nouba *. Wrritur erbocleguon acrreti libetti capete ceden 8, Seitantum capete ctden ze collectino vocatiſunt.lur ax habendiele. ltaquecue in Scia dedeut habere dinie xo babezntuk: qulacius ua
nadet, hüverdöteſtautuen
um& omnesldernos Am aviciles partes apele xrja quam alj ompes ldeni, ſi 3 K oeilpicuateſtutors wm t& pel p 1 ut ſoicua elſe elhs, d
In Tit. De vulg. Cẽ pupil ſubſtitut. 355
lia eius efle. At eſt etiam legatum prædium Sciæ. Ergo Seia er familia eius fuit. Nam certum eſt teſtatorem de toto prædio loqui, non de parre, vt Accurſius cenſet. Hoc ita cauet teſta- tor, quaſi his tantum, qui ex famnilia eius ſunt, prædium kelin⸗ quat. Conſequens eſt Seiam eſle libertam. Liberti enim olim accipiebant nomina ſuorum patronorum, à quibus erant ma- numiſſi. Titus Cecilius Eutychides in epiſtola quadam Cice- ronis d citur, qui manumiſſus fuerat à Pomponio Attico, Ce- cilius dicebatur à nomine patris adoptiui. Et propterea cum teſtator vetat, ne prædium de nomine ſuo exeat, hæcverba etiam adliberos pertinent. Eſt locus obſeruatione dignus in 1.36. al.; 8. pater filium.§.1. ff. de legat. 3. quem locum inter- pretatus eſt Alciatus in Diſpunct. Nos igitur ponemus Seiam alumnam, libertam teſtatoris fuiſſe. Cumigitur conſtet eam libertam teſtatoris fuiſſe, quæro quid habeat incommodi hæc interpretatio? Lego libertis libertabuſque meis,& ne quis dubitet de quibus libertis ſentiam: quia quoſdam liber- tos manumiſi teſtamento. de Seia autem mentionem faciens, quamuis liberta mea ſit: eam tamen non manumili teſtam en- to, addo,& Seiæ. Igitur prior particula,&, non eſt expungen- da. Igitur hi omnes vocantur in viriles portiones. quia omues ſunt ſimul vocati, nec vnus altero coniunctior eſt.& verba il- la, quæ ſubiiciuntur,& quos teſtamanto manumiſi,& Seiæ alumnæ, maioris declarationis cauſa adiecta ſunt, vt iam dixi. Ego igitur puro planum eſſe ſenſum& interprerationem hu- ius loci hoc modo. de aliorum opinionibus refellendis ego magnopere non ſum ſollicitus. Quiſquis volet poterit no- ſtram opinionem& interpretationem cum aliorum opinio- nibus conferre.—
Alia eſt obiectio aduerſus ea, quæ diximus, exl. quidam re- legatus...vit. cum legib. ſequen. ff. de reb.dub. Quidam fi- deicommiſſum reliquit Titio& poſthumo. cogitabat poſt- humum ſibi naſciturum ex vxore ſua prægnante. Titio, quem nominauerat,& poſthumo iuſſit hæreditatem reſtitui. nati ſunt ex vxore duo, veltres poſthumi. Quæritur quomodo ſuccedete debeant cum Tirio: Ait Iureconſultus hæreditatem inter Titium& poſthumos quotquot nati fuerint diuiden- dam eſſe in viriles partes: tamen hi poſthumi videntur con- iunctiores eſſe:& ideo pro vna petſona habendi. Ego reſpon- deo nullam coniunctionem eſſe, nec vllum eſſe verbum col- lectiuum. nõ enim dixit, Titio& paſthumis: ſed Tirio& poſt- humo:poſthumus autem nõ eſt nomen collectiuum, nec col- lectiuo ſimile. Poſthumum d xit teſtator, quia cogitabat ſibi tantum vnum poſthumum naſciturum, vt fere accidit. de aliis non cogitabat. Sed ita voluiſſe teſtator intelligitur per inter- pretationema vt ſi plures nati fuerint, videantur comprehenſi eſſe fideicommiſſo. Rurſum l. qui cum plures. ſolet obiici:nos eam ſupra interpretat ſumu.
In ſecunda quæſtione d. l. vlt. C. de impub.& aliis ſubſtit.
Si quis ita inſtituerit, Titius vna cum filiis ſuis,& Sempronius
hæredes ſunto. Iuſtinianus ait Titium& filios eius, pro vna perſona haberi. Solet obiicil. ſi quis Titio. vbi Paul. ait, Si quis Titio& hæredibus lais vſumfructum legauerit, dimidiam Titius,& dimidiam hæredes eius accipient. Proinde Titius& hæredes non habentur pro vnaperſona. Quomodo ergo hic habentur pro vna perſona? Longe diuerſa eſt hæcſpecies. In l. ſi quis Tirio. cum dicit luriſconſ. hæredibus ſuis, non ſi gnifi-
cat hæredibus Titij: ſed hæredibus teſtatoris. Sic ait teſfator,
Lego Titio& hæredibus meis vſumfructum. Filij autem hic
virilem partem non capiunt. quia habentur pro vna perſona.
Titius, cui ego lego& hæredes mei, nihil habent commune. Ind: conſtitutione luſtiniani legatur patri& filiis eius. Et hæc ratio mouit luſtinianum, quod pater& filius habentur prov- na atque eadem perſona...
. Dirimus ſupra hunc præcipuum eſſe effectum ſubſtitu- tionis pupillaris, quod exiſtente conditione huius ſubſtitu- tionis admittitur ſubſtitutus adhæreditatem impuberis. Hinc conſequitur ſubſtitutum teneri ad legata præſtanda, quaæ tabulis pupillaribus relicta ſunt. idque dubitationem non ha- bet. Sed hinc naſcuntur quæſtiones, quæ aliquid obſcuritatis habent. vna eſtinl. cohæredi. 41.§. cohæres. hic. ff. Quæſtio eſt ibi de contributione hæreditatis paternæ cum pupillari. In ratione legis Falcidiæ ineunda, cum quæritur de præſtatione
legatorum, lege Falcidia cautum eſt vt ſi legata excedant do-
drantem, id eſt, nouem vncias hæreditatis, hæres poſſit quar- tam hæreditatis partem detrahere& retinere. Itaque in ratio- ne legis Falcidiæ ineunda duo potiſſimum ſi pectantur. quæri- tur enim quantum ſit in hæreditate,& quis ſit modus, quæ quantitas legatorum. Nam niſi vtrumquͦe cognitum fuerit, non poterit iniri ratio legis Falcidiæ: niſi enimn cognoſcatur quantum ſit in xreditate, non poterit intelligi an hæreditas ſufficiat ad legatorum exolationem: niſi cognoſcatur etiam quantumn legatum ſit, non poterit intelligi an legata exce- dant dodrantem hæreditatis. Hinc quæ ſtiones oruntur de contributione hæreditatum,& de contributione etiam lega- torum. Sed hic locus ad contributionem legatorum non per- tinet, quamuis aliqui videantur ita ſentire. In ſummario Bar- toli eſt ita, L. egata relicta in ſecundis tabulis, contribnuntur cum relictis à ſubſtituto. Non loquitur de contriburione le- gatorum: ſed de contriburione hæreditatis paternæ cum pu- pillari. Maltum intereſt, an conferatur hæreditas parerna cum pupillari in ratione legis Falcidiæ: an vero ſeparatim vtri- uſque hæreditatis habeatur rario: confuſa hæred ratc paterna cum pupillari, maior& amplior fit hæreditas, vt plerumque impediat detractionem legis Falcidiæ. id oſtendetur in hac ſpecie. In d.§. cohæres impuberi filio datus eiqemqne fubſti- tutus,&c. ſpecies huinſmodi eſt. Pater familias teſtator qua- dringenta in bonis habebat. inſtituit duos hæredes, hliumn ſu- um& Titium, qui extraneus erat, ex æquis partibus, habebat quadringenta in bonis. Vterque ergo inſtitutus eſt ex lemiſ- ſe,& vterque habet ducenta: quia quadringenta in hæredita- te ſunt. Deinde Titium ſubſtituit filio ſuo impuberi, Stimpa- bes deceſſerit ſilius, Tatius ei heres eſto. In his pupillaribus tabu- lis, legata quædam reliquit vique ad ſammam ducentorum ducenta ergo legata ſunt à ſubſtituto tabulis pupillaribus, mortuo teſtatore d midia pars hæreditatis peruenit ad Ti- tium. fuerat enim inſtitutus ex dimidia parte; mortuo filio ante pubertatem, alteri pars hæred tatis ad eum peruenit ex ſubſtitutione pupillari: ita vttotam hæreditatem habeat. Le- gatarij ab eo petunt legata ducenta. Dicimus à lubltituto du- centa ſecundis tabulis legata fuiſle, hic detrahere vult quar- tam ex lege Falcidia: ait hæreditarem exhauſtam eſſe legatis, & ſi ducenta ſoluat, nihil reliquum ſibi fore. atque ideo lo- cum eſle legi Falcidiæ. Tabulis pupillaribus habet tantum dimidiam partem hæreditatis, nempe ducenta,& rotidem legata eſſe proponuatur iiſdem tabulis. lure igitur petere vi- detur detractionem quartæ partis ex lege Falcidia. Sed obii- ciunt legatarij, ideo non eſſe locum legi Falcidiæ. quia ſolutis ducentis remanet ei quarra pars:& eo amplior, remanent ei ducenta. In tota hæreditate quadringenta ſunt.& legata pro- Ponuntur tantum ducenta. ergo remanet ei dmidia pars. Vnde contendant integra legara ſoluenda eſſe line vlla de- tractione ex lege Falcidia. Sed ſubſtitutus ait, quamuis qua- dringenta ceperit ex vtraque hæreditate, tam ex hæreditate paterna, quam ex pupillari: tantum ex pupillari ſe habere ducenta,& nihil ad rem pertinere quantum habuerit ex hæ- reditate paterna. quia agitur de legatis ſoluendis, quæ relicta ſunt non paterno teſtamento; ſed pupillari. Ex ſubſtitu- tione pupillari, accepit tantum ducenta,& tota legata ſunt eo teſtamento. Ergo locus eſt legi Falcidiæ. Quæſtio igitur, an ſit habenda quoque ratio hæreditatis paternæ. Si aabeatur ſeparatim ratio harum hæreditatum, locus erit le- gi Falcidiæ,& non ſoluentur integra legata:& non erit lo-
cus legi Falcidiæ, quia habet dimidiam partem totius hæ-
reditaris. Reſpondet lureconſultus confuſionem vtriuſque hæreditatis fieti debere. Propterea quod; vr ante diximus, vnum arque idem teſtamentum eſt paternum teſtamentum & pupillare.& perinde accipere debemus inſtitutionem Ti- tij& ſubſtitutionem eiuidem, ac ſi eodem teſtamento re vera inſtiturus fuiſſet partim pure, partim ſub conditione. quod& hic accidit. Si re vera vnum tantum factum faiſſet teſtamentum,& in eo teſtamento teſtatot inſtituiſſet Ti- tium ex dimidia parte pure,& ex dimidia parte ſub condi- rione, certum eſt vtram que partem exiſtente conditione confundi, haberique rationem vtriuſque partis in ratione le- gis Falcidiæ. Ergo& idem dicendum eit in propoſita ſpe- cie. Nam hæcſubſtitutio, eſt inſtitutio ſub conditione facta, Si ſilius impubas deceſſerit. hoc eſt quod hic dieitur, ohæres,&c⸗ b b Ll 3

—— — N *
—————
————
— *—
———
——.————— —————— —————— 3——————— ————— ꝗᷣů————————*———— ——————— 5 3
400 Franc. Duareni Comment.
Deinde ſequitur, Non idem ſeruabitur alio. In ſuperiore ſpecie propoſitum fuit euadem ſubſtitutum eſſe hilio impuberi, dui fuerat eidem filio hæres datus primis tabulis paterno teſta- mento. Quid igitur dicemus, ſi proponamus alium ſubſtitu- tum filio impuberi fuiſſe, Si impubes deceſſerit? Ecce pater in- ſtituit ſibi lium impuberem& Titium ex æquis partibus: ſobſtituit eidem filio, Si impubes deceſſerit, non Titium cohæ- edem: ſed Sempronium. Vtroque mortuo, peruntur legata relicta à ſubſtituto: ſicut in ſuperiere ſpecie dictum eſt. Qæ- ritur de lege Falcidia, an contributio hæreditatum hic locum habeatlure conſul. ait non idem dicendum eſſe. Nam ille Fal- cidiæ, e&c. Non poterant legatarij ei obiicere„quod confuſa hæreditate paterna cum pupillari; ſuperſit dimidia pars hære- diratis, nedum quadrans, qui ſufficeret, ide oque legata inte- gra ſoluenda eſſe. Nam illam dimidiam partem non accepit: ſed inſtitutus paterno teſtamento. Singulorum autem hære- dum habenda eſtrario, cum quæritur de lege Falcidia. 17 7.in ſingalis.ff.ad leg. F alcid. Addit luriſconſul. Nam& cum lega- tum primv tabulu,&&c. ne videatur hoc abſurdum eſſe& para- doxon, quod dixit ſubſtitutum pupillo,& inſtiturum àpatre paterno teſtamento haberi quaſi cohæredem. Diximus ta- men perinde eſſe atque ſi Titius in ſuperiore ſpecie paterno teſtamento partim pure, partim ſub conditione in ſtitutus eſ⸗ ſet. ne inquam, hoc videatur mirum, ait, Nam eõ cum lega- tum, esc. His verbis oſtendit coniunctionem locum habere in er legatarios, quibus legata eſt eadem res pupillariteſta- mento& paterno. perinde ac ſi eodem teſtamento eadem res legata ti eſſet. In coniunctione bæredum diximus ex di- uerſis teſtamenris non conringere ius coniuntionis. Ergo cum eadem res legatur pupillari teſtamento vni,& eadem a- lij paternò teſtamento, non videntur eſſe coniuncti, ſedta- men concutrant hic,vt Iureconſultus ait. Haic ſimile eſt quod dicirur in l.3 4. plane.§. fi coniunctim. ff. de lega. 1. ſed hæcfu- ſius à nobis explicata ſunt in diſputatione de iure accreſcendi. Ego plura de hac contributione dicerem: ſed hic locus pro- prie pertinet ad legem Falcidiam, de quo diximus ſatis accu- rate ſuperiori loco. Alia qua ſtio eſt pertinens ad legatorum augmentum veldiminutionem inl. 35. Et ſi contra. hic. ff. Hic locus pertinet ad id quod ante dictum fuit à nobis, bono- rum poſſeſſione contra tabulas petita, non euaneſcere pupil- larem ſubſtitutionem, quamuis alias rupto teſtamento pater- no, pupillare teſtamentum rumpatur. Non enim infirmatur ipſo iure paternum teſtamentum, bonorum poſſeſſione con- tra tabulas petita. Manet igitur rata pupillaris ſubſtitutio. De legatis idem dicendum eſt,& legata valere, qua Afubſtitu- torelicta lunt, quamuis bonorum poſſeſſio perita fit. l. ex duobus. 3 4·§. vlt. hic. ff. Imo addendum eſt legata nonnun- quam augeri propter banorum poſſeſſionem contra tabu- las. quod videtur mirum eſſe, tantum abeſt vt bonorum poſ- ſefſio contra tabulas, qua reſcindirur teſtamentum pater- num, obſit legatis relictis pupillari teſtamento, vt etiam ea le- gata augeantur. Id oſtendit Africanus in hac ſpecie. Sed pro explicatione huius ſpeciei neceſſe eſt aliqua declarare. In pri- mis animaduertant tyrones bonorum poſſeſſionemn contra tabulas dari filio præterito paterno teſtamento: nec tantum hlio præterito, ſed etiam inſtituto, ſi præteritus ei viam aperuerit. l.3.§. ſi quis ex liberis ff. de bono. poſſeſ. contra tab. Cum plures filij eſlent, vnus præteritus eſt paterno teſta- mento, alter eſt inſtitutus forte in minima patte. H cinſti- tutus non potẽſt ex ſua perſona bonorum poſleſſionem con- tra tabulas petere, quia præteritus non fuit: ſed commiſſo edicto per eum, qui eſt præteritus, poterit petere bonorum poſſeſſionem contra tabulas. Quandiu enim poteſt peri bonorum poſſeſſio contra tabulas, non poteſt peti bonorum poſſeſſio ſecundum tabulas. Hic ordo ſeruandus eſt l. 2. de bonor. poſſeſ. ſecundum tabul. Et viſum eſt iniquum huic inſtituto filio non poſſe dari bonorum poſſeſſionem ſecun- dum tabulas, nec éontra tabulas. Ideoque viſum eſt, vt quam- uis inſtitutus ſit non præteritus, nihilominus propter edi- ctum commiſſum ab alio, detur ei bonorum poſſeſſie contra tabulas. Secundum eſt, quod reſciſſo teſtamento per bono- rum poſſeſſionem contra tabulas, legata nihilominus deben- tur coniunctis perſonis, veluti parentibus& filiis, aliiſque perſonis, quæ expreſſæ ſunt edicto Prætoris in tit. de legat.
præſtan. l.i. videbatur nullo modo legata deberireſciflo teſtar mento: ſed vxilitatis cauſa receptum eſt vt ſaltem filiis& per- ſonis coniunctis legata præſtentur. Hoc edictum Prætoris ad ſubſtitutum non pertinet. Subſtitutus præſtat legata o- mnibus. Ponamus legata eſle relicta partim ab impubere,& partim à ſubſtituto eiuſdẽ: petita eſt bonorum poſſeſſio con-
tra tabulas: impubes legata à ſe relicta præſtabit coniundis
tantum perſonis: ſubſtitutus autem omnibus etiam extraneis legata præſtabit. Hoc pertinet ad tit. de legatis præſtan. Sis
igitur hæc ſpecies, Paterfamilias inſtituit filium luum impu-
berem,& ei ſubſtituit alium, ſi impubes deceſſerit, reliquit legata ab vtroque tam abinſtituto, quam à ſubſtituto: petita eſt bonorum poſſeſfio contra tabulas, propterea quod ali- quis eo reſtamento pręteritus fuerat: petuntur legata ã ſubſti- tuto relicta. Quæritur an legata præſtanda ſint,& quatenus præſtanda? Ait Iureconſultus in l.; 3. Et ſ contra tabu ſas pelua
ni,&c. Bonorum poſſeſſione contra tabulas petita& teſciſo
teſtamento paterno, valere pupilarem ſubſtitutionem,&te- licta legata à ſubſtituto, ica vt etiam augeantur legata, pto- pterea quod extraneus filius non debec propter bonotum poſſeſſionem integra legata praæ ſtare: ne alias non ſolueren- tur, quia extraneus filius non debuerit. Duobus modis ac- cidere poteſt vt propter bonorum polleſſionem petitam ſoluantur integra legata, quæ alias non ſoluerentur. Pri. mum, quia quanto minus ſoluit impubes ex legatis à ſeteli- ctis, tanto amplius in hæreditate reperitur. Secundofieripo- teſt eriam vt plus peuenerit ad filium, propter honorum poſ- ſeſſionem. Flius inſtitutus fuerat ex tainima aliqua parte, vr ex vncia, reſcinditur teſtamentum paternum per bonorum poſſeſſionam contratsbalas: res recidit ad cauſam inteſtati, & conſequitur totam hæreditatem, ex qua vnciam tantum habuiſſet, vnde mulro plus ad eum peruenit. Fit ergo non- nunquam vt bonorum poſſeſſione contra tabulas petita,& reſciſlo teſtamento paterno, augeantur legata, quæ telicta ſunt ſecundis tabulis. His conſequens ſubiicit luriſconſul.vt quemadmodum augeantur legata propter bonorum poſſel- ſionem contra tabulas petitam, ita etiam legata diminuantur propter eam poſſeſſionem. Quud diximus augeii legata, non eo pertinet vt ſemper augeantur: ſed quia id plerumque accidit. Sed poteſt accidere etiam vt bonorum poſſeſſone contra tabulas petita, legata non præſtentur, quæ alias præ- ſtarentur integra, ſi impubes minus capiat. Seius forte ei ablatus eſt bonorum polſſeſſione contra tabulas petita: fa- tio ſuadet vt ſicut accedente portione hæreditatis legataau- gentur, ita etiam decedente portione hæreditatis legata mi- nuantur. Eſt locus communis de contrariis. Eſt enim eadem ratio contrariorum. Tamerſi autem verum ſit petita bono- rum poſſeſſione contra tabulas, nihilc minus valere pupilla- rem ſubſtirutionem. Notaadum tamen eſt ſi idem petatbo- norum poſſeſſionem contra teſtamentum paternum, qui ſub- ſtitutus eſt opilloeeum repelli ab hæreditate pupilli, tanquam indignum. j.is qui contra. 2. ff.hic. Vulgare illud eſt, eum qui impugnat teſtamentum, in quo inſtitutus eſt, vel aliquid ei relictum eſt, ab eo repelli tanquam indignum. I. Papinianus. 8.. meminiſſe. ff. de inoffic. teſta. Sed de eo quæſtio etat, qui impugnat teſtamentum paternum, non pupillare,& vultad-
mitti ad pupillare, quæritur an admittendus ſit? Et dicitut non
eſſe admittendus.l. poſt legatum.§. qui principale. ff. de his, quæ vt indig. Quandoquidem pupillare teſtamentum eſ acceſſio atque ſequela paterni teſtamenti. Sequens autem & poſtremus locus eſt huius diſputationis, nempe de pupil- lari ſubſtitutione, in quo quæritur quomodo finiatur pupila: ris ſubſtitutio.
CA r. XVI. b Quihus modis pupillaris ſubſtitutio finitur. Vanu modis finiti dicitur pupillaris ſubſtitutio. Inpti
V mis pubertate finiri dicitur in l. pupillari. 14. R& in!. ex facto. 41. in princ. hic. ff. Racio eſt manifeſta ex iam di⸗ ctis. Nam ſubſtitutio pupillaris ſub hacfit conditione,
filius impube: deceſſerit. Ergo poſteaquã factus eſt pubes, qula certum eſt eum non poſle amplius impuberem decederé, u cllun
tum citul fübſt retin ſet,) petm potel eſt& pppil meuii cowp annun qurſt modo Aaim Iuuru zalabe feiith pibere twlau maun decelll lntra tontin odenc
damt heci cum ileg ne. raniat ſeatar n deh Reer NA

eruider. Hoc— . nehtimuad di.ſanedtpuatzan
6 dononn dd 3 pre 63
8
Aaa. eri ad alium Pkopeerdan tutus tuerat exmi teſtamentum p
*
n
dalblca ü — Kterdun a. dal.. 4. 4, 3 tes tecidit 1(Alben 4 er qua nan opl zadeum petuenit, h poſleſee A im polleſlone contta naalu aaterno, auge M nerno, 30 enr Üeun Hacoaſequens lubici l eantur leguꝛ ptoptet doum upertam, iaetamlegrikn oaem. Quod driamn mper augeantur: ſed quui Aaccidere etiam vi bononni , lexguanon ptæſtentu,a inpades minus capi. 5
„„ ar eana em,
im polleſſione conttatobunr edente pottione hætetun ſente pocrione Dæredtust amunss de contratis. lis Tamerf autem erumtire
Lminnä nu udalss, mhiemnahtun
I NM
pelu tanq aotnc
ſne Alabe
mntit. De vulg. SE pupil ſalſfitut.
citur expirare pupillaris ſabſtitutio. alias iniuria fieret filio. nam ei adimeretur hæredis ſibi inſtituendi facultas, poſt- quam pubes factus erit. Addit in d. l. in pupillari, lureconlul- tus, Licet longiuas tempua,. Non tantum ltaqne licet filio ſubſtitui pupillariter, ſ ita vt diximus, ſubſtitutio cõcepta fue- rit, Si mnt ubes deceſſerit: Sed etſi longius tempus comprehen- ſum ſit: vt ſi ita dixerit teſtator, Ss deceſſerit filtus meus intra vi- ginti annos, vel quandocunque deceſſerit. Hoc eſt quod dici- tut in l. verbis ciaihbus. 7. hic. ff. Siteſtator exceſſerit quar- tum decimum annum, fruſtra fit ſubſtitutio, nullum ergo ef-
fectum habet: non valet ne iure quidem fideicommiſſi. Di-
cit Iuriſconſul. Verbis ciuilibus, quia verbis precariis poteſt onerarl fideicommiſſo àteſtarore, vt reſtituat hæreditatem eriam poſt quartum docimum annum, vt dicitur in l. cohære- di. 39.§. cum filiæ. hic. ff. Teſtator cum inſtituit filium ſuum, poreſt eius fidei committere, vt reſtituat hæreditatem, ſiue pubes, ſiue impubes deceſſerit, verbis precariis, vt peto, rogo. verba hæc ſunt precaria, quæ diſtinguuntur à ciuilibus. Ciui- uilia verba, ſunt verba iuris ciuilis, id eſt, legum ipſarum. Non enim licebat olim quibuſcunque verbis hæredem inſtituere: tamen dubitatum fuit apud veteres, an his verbis hæredis in- ſtitutio facta valere poſſit, Maeæ hæreditatis Titius dominus eſto: quia legitima erant,& ciuilia verba, quibus vtendum eſſet. Precaris verbis quia cum reſtitui iubet hæreditatem ſuam teſtator, nulla afficit iniuria impuberem. Nam teſtatoris tan- tum facultates, non pupilli, onerantur fideicommiſſo, vt di- citur in I.cohæredi.§. cum filiæ. ibi, Nec fideicommiſſo,& c. Sed ſubſtitutio pupillaris ſit filio impuberi de bonis ipſius:& fie- ret iniuria pupillo, ſi daretur ei hæres, quem mutare non poſ-
ſet, poſtquam cœperit habere teſtamenti factionem. Vnde
permittitur tantam patri ſabſtituere filio ſuo: quia eſt in ea poteſtate, vt ſibi teſtamentum facere non poſſit. Addendum
eſt& breuiori tempore interdum fieri hane ſubſtitutionem.
pupillarem. Nam etſi teſtator ita ſubſtituere ſoleat, Si filiu⸗ meua impubes deceſſerit: tamen ſi velit poteſt breuius tempus comprehendere, vt, Si deceſſerit intra decimum, vel ollauum annum.l. ſi ita quis. 19.& l. qui plures. 21. hic. ff. Inde naſcitur quæſtioinl. ex facto. 43.& item quæro,&c. Teſtator hoc modo ſubſtituit filio ſuo, Filius meus ſi impubes deceſſerit intra decimum annum, I itius hæres eſto, ſi intra annum decimum- quartum, Mauius. Filius deceſſit octo annorum, quæritur an ſubſticutus admittendus ſit ad hæreditatem pupilli? Titius petit hæreditatem, quoniam dicit intra decimum annum im- puberem deceſſiſſe. Idem quoque dicit Maæuius, ego ſubſtitu- tus ſum ſub conditione, ſi deceſſerit intra decimumquartum annum. At verum eſt eum intra decimumquartum annum deceſſiſſe. qui decedit intra annum decimum, etiam decedit intra annnum decimumquartum: maiori numero minor continetur. Quxæritur vter admittetur? Iureconſultus hic oſtendit quæſtionem eſſe voluntatis. Videndum eſt quid te- ſtator ſenſerit, ſi quid appareat ex coniecturis, id ſequendum eſt. ſi nihil aliud appareat, credibile eſt teſtatorem Titium, quem ſubſtituit breuiori tempore voluiſſe præferri Mæuio, quem ſabſtituit ſi intra decimumquartum annum deceſſerit. Videtur enim diſtinxiſſe hæc tempora teſtator, vt ſeruaretur ſuum tempus in ſingulis ſubſtitutis: ſicut dicimus generi per ſpeciem derogari.l. vxorem. 39. ꝗ. fœliciſſimo. ff. de leg. 3. vt cum aliquid generaliter legauit teſtator,& ſpecialiter poſtea id legauit. Hinc deciditur quæſtio vul go agitata de iuriſdictio- ne. Duo conſtituti ſunt iudices, ita vt vnus de cauſis pe- cuniariis cognoſcat, vſque ad decem aureos, alter vſque ad centum aureos. Is, cui iuriſdictio conceſſa eſt ad centum au- reos, vult etiam cognoſcere de iis, quæ ſunt intra decem au- reos. quia, inquit, ſi ſit cauſa intra decem aureos, eſt etiam in- tia centum: ſed credibile eſt legislatorem vnicuique ſuum numerum ſeruari voluiſſe. b Cocpimus dicere quibus modis finiatur pupillaris ſub- ſtitutio. De tempore diximus. Idem dicendum eſt etſi adita non fuerit hæreditas ex paterno teſtamento, vel ruptum, vel infirmatum paternum teſtamentum fuerit, vt diximus de vulgari ſubſtitutione. Diximus etiam ſu pra ſi deſierit fi- lius eſſe in Poteſtate patris tempore mortis eiuſdem, fieri et- lam irritam pupillarem ſubſtiturionem. l. 41.§. cohæredi.§. ſi cum filiæ. vbi expreſſum eſt. Quamuis fuerit filius in po-
401 teſtate teſtatoris tempore factiteſtamenti: tamen ſi non fue- rit in poteſtate tempore mortis, pupillarem ſubſtitutionem euaneſcere. Hinc conſequitur ſi arrogatus fuerit hlius poſt factam pupillarem ſubſtitutionem, eam ſubſtitutionem eua- neſce re, quia tranſit per arrogationem in alienam familiam. l.
7. nec ei.§. is duntaxat. ff. de adopt. Ait lureconſultus cauſæ cognitionem neceſſariam eſſe in arrogatione pupillorum, ne in poteſtate ſit tutorum tutelam finire,& pupillarem ſubſti- tutionem à parente factam extinguere. Vtilitatis tamen cau- ſa receptum eſt hoc caſu, vt detur actio contra arrogatorem: eius facto finita eſt pupillaris ſubſtitutio, vt dicitur in l.; 8. al.
40. cauſa cognita. f. hic. Cum quis arrogatur ab alio, cogitur arrogator cauere, id eſt ſatiſdare ſe reſtituturum hæreditatem iis, ad quos pertinerent omnia, ſi filius arrogatus non eſſet. Hac ſatiſdatione conſulitur legitimis hæredibus, coniulitur etiam ſubſtitutis, ſi qui ſint ſubſtituti pupillatiter filio arro- gato. Et ſi omiſſa ſit cautio, dabitur ramen viilis actio. Dire- cta enim non dabitur. Per capicis enim diminutionem extin- cta eſt ſubſtitutio: nec poteſt ex recto iure actio competere. Ildem dicitur in non enim.& l. his verbis. ff. de adopt. 6. cum autem. Inſtitu. de adop.& hæc proprie pertinent ad titu. de adopt. Aliud exemplum eſt de captiuitate tam patris, quam filij, ſi facta ſubſtitutione pupillari, captus fuerit pater ab ho- ſtibus, aut filius, aut vterque. Quaæſtio eſt hac de re tractata in l. 2 6. al. 2 8. Lex Cornelia. ff. hic. vbi duplex eſt quæſtio: vna eſt de patre capto ab hoſtibus, cum pater captus eſt ab ha ſti- bus. Altera eſt de filio, cum filius captus eſt ab hoſtibus, non etiam pater. Tertia eſt in l. ſi pater. 29. Cum vterque captus eſt ab hoſtibus.
Quod ad primam quæſtionem attinet, cum pater ſolus ca- ptus eſt ab hoſtibus, non eciam filius, ait Iureconſultus bi Haereditas ad ſubſtitutum,&c. Legem Corneliam confirmare teſtamenta eorum, qui apud hoſtes deceſſerunt, id eſt, contir- matteſtamenta facta abis, qui capri ſunt antequam caperen- tur. l. Lege Cornelia. ff. deteſta. Teſtamentum quod iure fa- ctum eſt, irritum fit captiuitate poſtea ſecura: ſed lege Corne- lia cõfirmatur vtilitatis cauſa, perinde ac ſi deceſſiſſet ante ca-
ptiuitatem is, qui captus deceſſit apud hoſtes. Lex Cornelia loquitur de teſtamentis factis ab his, qui capti ab hoſtibus, apud hoſtes deceſſerunt. Sed lulianus interpretatur ſic legem Corneliam, vt pertineat etiam ad ſubſtirutionem pupillarem, quam pater teſtamentum ſibi faciens, filio luo impuberi fecit. Cum confirmat teſtamentum à patre factum, confirmat o- mnem hæreditatem quæcunque ex eo teſtamento defertur, ſiue ex inſtiturione hæredis paterni, ſiue ex ſubſtitutione pu- pillari. ibi, Quæ ad quemque,&c. Sed dixerit aliquis, hic filius deſiit eſſe in patris poteſtate, viuo adhuc patre. Ergo ſab- ſtitutio pupillaris irrita fir ex his, quæ iam à nobis dicta ſunt in l. cohæredi.. cum filiæ. vbi cum filia, cui facta eſt pupillaris ſubſtitutio, exit ex familia Patris, viuente patre, irrita fit pupil- laris ſubſtitutio. Hoc autem accidit in hac ſpecie, in qua poni- mus captum eſſe patrem ab hoſtibuùs, filium ciuem reman- ſiſſe: patrem deceſſiſſe apud hoſtes, deinde filium in captiui- rate elle: quo autem tempore pater deceſſit apud hoſtes, filius non erat in eius poteſtate: ſed is, qui erat in poteſtate hoſtium, non poterat alium in ſua poteſtate habere. Ergo vi- debatur irrita facta pupillaris ſubſtitutio, quam tamen lulia- nus ait valere. Sed reſpondendum eſt huic obiectioni, non omnino libe- ratum fuiſſe patris poteſtate filium tempore mortis patris:
quanquam ratio ſuperior mouerit quoſdam ex veteribus, vt dicerent non valere pupillarem ſubſtitutionem, quorum qui- dem opinionem refert Vlpianus inl. pater. ff. de capti.& poſt- limi. reuerſ.quam, inquam, non probat. Nec enim probanda eſt talis opinio. Quoniam cum dicimus, irritam fieri pupilla- rem ſubſtitutionem, ſi filius ante mortem patris exierit ex fa- milia,& liberatus ſit patris poreſtate, ſic accipi debet, ſi omni- no liberatus ſit, vr nulla ſcilicet ſpes ſit eum teduci poſſe in pa- tris poteſtatem.
Verum hic ſpes quidem eſt eum poſſe ſubiici paternæ po- teſtati, ſi forte redierit pater ab hoſtibus, atque ideo dicitur pendere ius patriæ poteſtatis. l.penult. ff.de liber.& poſthum. &§. ſi ab hoſtibus. in Inſtitution. quibus modis ius patriæ por teſtatis ſoluitur. Quoniam igitur tempore mortis patris, mi-
1.

—————
40² FPFyranc. Duarenm Comment.
nime poreſt Eei fllius omnino liberatus eſſe paterna poteſta- te, merito etiam dicirur ſubſtitutionem pupillarem non eua- neſcere propter captiuitatem patris. Non obſtant igitur, hac ratione, obiectaveterum. Quamobrem dicendum eſt in hac ſpecie, conualeſcere ſubſtiturionem pupillarem per legem Corneliam. Ecce, quemadmodum in hac ſpecie itxito facto teſtamcato patris propter captiuitatem, in conſequentiam Hic irritum pupillare: ita etiam confirmato patris teſtamen- to per legem Corneliam, in conſequentiam quoque con- Srmatur pupillaris ſubſtitutio, quæ teſtamentum filij eſſe di⸗ citur. 1 Secundus caſus eſt in d. l. lex Cornelia: ff. hic. cum filius ſo- lus captus eſt ab hoſtibus, poſt factam ſabſtiturionem,& pa- ter manſit in ciaitate: ibi, Sed ſi pater, A. Si pater ciuis deceffit. Maior profecto dubitatio fuit in hac ſecunda ſpecie, quam in lupetiore. Non enim videtur in hac ſpecie, pupillaris ſub- ſtitutio, teſtamentum filij, quod irritum factum eſt captiuita- te eiuſdem, confirmari propter legem Corneliam. Lex ſiqui- dem Cornelia loquitur de teſtamento, quod factum eſt ab eo, qui captus eſtabholtibus. Lex Cornelia ait, Si quis teſta- mentum fecerit iure, deinde captus ſit ab hoſtibus,& apud hoſtes deceſſerit: id teſtamentum perinde tatum eſle, ac ſi an-
te captiuitatem deceſſiſſet. Filius poſt mortem patris ſui ca-
ptus eſt ab hoſtibus: deceſſirquea ud hoſtes. Quæritur igi- tur an ſubſtitutio pupillaris irrita facta ſit omnino? an vero conualuerit perlegem Corneliam, itavt ad lubſtitutum per- rineat cius hæreditas? Reſpondendum ita profecto mihi vi- detur, Si ſpe ctemus verba legis Corneliæ, videtur quidem non confi mari. Verum certe eſt, cum confirmatur pattis te- ſtamentum, ſubſtitutionem pupillarem in conſequentiam confitmari: vt in ſuperiore ſpecie patuit. Verum pater hic nunquam fuit captus ab hoſtibus: nunquæm quoque fuit eius teſtamentum factum irritum. Quomodoigitur poteſt teſta- mentum ſilij confitmari lege Cornelia? Nonenim conueni- unt verba legis Corneliæ huic ſpecici: quia non fecit hocte- ſtamentum filius: ſed pater. Reſpondet ad hæc obiecta lure-
conſultus, Non incommode dioitur, hæreditatem eius ea lege Cornelia,&c. His verbis vſus eſt Iulianus, quod videretur Id
minime conuenire verbis legis Corneliæ. Atque ides lure- conſultus ia l.1o. pater.. ſi mortuo. f. de capti.& poſtlim. re- uerſ. dandam vtilem eſſe actionem ait, deficiente directa a- ctione, propter vtilitatem. Sed tunc quidem id locum haber, vt lulianus hic ait, Si mortuo,&c. Quid igitur fiet ſi viuo patre? luriſconfultus in dict. Llex Cornelia. verſicul. Si vero viuo pa- tre, Sc. Alia, inquit, ratio impedit, ne lege Cornelia dicatur confirmata eſſe pupillaris ſubſticutio, ſi mortuus ſit filius, qui erat in ciuitate: quia omnino ſunt bona patris, pater capit eius
omnia ſunt patris.
Terrius caſus eſt inl. ſi pater. 27. ff. hic. Sed intelligi poteſt
ex iam ſuperius dictis. Ex his facillime intelligere poterimus quibus modis finiatur pupillaris ſubſtitutio. Ex his prædictis naſcitur quæſtio tractata in l. penul. hic. ff. Qui habebat filium, Sc. Species de qua conlultus Scæuola hic ex facto, fuit huiuſ- modi: Quidam habebat filium& filiam impuberes, in ea æta- te erant, vt poſſet eis fieri pupillaris ſubſtitutio à patre. Inſti- tuit filium hæredem, exhæredauit filiam: filio inſtituto, fi- liam ſubſtituit: filiæ exhæredatæ ſubſtituit etiam vxorem& ſororem luam. Subſtituit ei pupillariter, vt exiſtimo,& poſtea dicam. Si antequam nubiliseſer, decederet: ita factum eſt te- ſtamentũ, Teſtator inſtituit filiũ ſuum hæredem, ſubſtituit ei filiam exhæredatam:& filiæ exhæredatæ ſubſtituit vxorem ſuam cum ſorore. Deinde filia, quæ fratri ſuo ſubſtituta erat, deceſſit prior ante filium: deinde filius, vxor cum ſorore, quæ ſubſtitutæ fuerant huic filiæ, petunt hæreditatem filij& filiæ. Qu æritur ergo an ex iure ſubſtitutionis poſſint petere hære-
ditatem filij? Probabiliter quidem de eo dubitatum fuit.
Quia vxor, quæ ſubſtituta eſt filiæ, videtur etiam ſubſtituta ũilio eſſe: quandoquidem filia ſubſtituta filio fuit. Diximus enim in interpretationel. cohæredi. in princip. Tertium, qui ſubſtitutus eſt ſecundo, videri etiam ſubſtitutus primo. Hinc vulgo dicitur, Subſtitutum ſubſtituti mei, eſſeé ſubſtitutum.J. ſi
Titius. 2 5. hic. ff.&§. ſed ſi inſtituto. de vulga. ſubſtit. in Inſti-
curionibus. In hoc caſu, in quo proponitur filia, quæ ſubſtitu-
bona tanquam propria, præſertim hoc iure Digeſtorum, quo
ta erat filio, prior deceſſiſſe, dicitur non pertinere filij hates gitas ad ſubſtirutos filiæ. Eſt ſane hic locus valde dichcilis. Vulgo dicitur, hoc Scæuolæ reſponſum eſſe in elligendum de lubſtitutione pupillari. l. cohæredi. cum ſimil. de ſubſſitu, vulgati. In ſabſſitutione vulgari aiunt verum efle, Tertium, qui ſubſtitutus eſt ſecundo, primo quoque ſubſtitutum vide- ri: verum in hac pupillari ſubſtitutione, hoc dici haudqua. uam poſſe. Rationem hanc adferunt, quia finita eſt ſecunda Abſtitutio hoc caſu pubertate filiæ, cum finita ſit ſubſlitutio pubertate filiæ: nam filia prior pubes deceſſir, quomodopo- teſt vxor& ſoror iure ſubſtiturionis admitrti? Ecce lectio Flo- rentina,& aliorum veterum librorum, non conuenir huic ia- terpretationi. Sic legitur in d.l. penult. in fin. Cum filia mpu. besprior deceſſerit,&c. Alij vulgares libri habent, pube:. Et Ac- curſius animaduertit hanc lectionem. Inepta eſt tameninter- pretatio huius loci Accurſij. Ecce, non dubito quin fuerit ſub- ſtitutio pupillaris tam prima, quam ſecunda in hoc Scæuolæ reſponſo, etſi quidam exiſtiment vxorem ſubſtitutam faiſſe filiæ vulgari modo: exiſtimo pupillarem fuiſſe. lbi, Siante. quam nuberet,&c. Scio hæc verba ambigua eſſe. Poſlunte-
nim intelligi ſi antequam nubilis eſſet ætatis. poſlunt etiꝛm ad ipſarum nuptiarum celebrationem referti, quomodo acci- pi in dubio debent. In l. lancimus. Cod. de nupt. ſtatuit Iuſti- nianus quoties mentio fit nuptiarum, hæc verba referenda eſſe ad tempus, quo nuptiæ celebrantur. Sed conſtiturtio lu- ſtiniani tunc locum habet, cum apparet enm, qui hoc vetbo vfus eſt, aliud ſenſiſſe. Spectanda eſt enim voluntas in ambi- guis. At manifeſte apparet hanc non fuiſſe voluntatemteſta- roris, vt vulgariter ſubſtitueret. Nam proponiturffilia exhæ. redata. Conſtitutio luſtiniani pertinet ad declarationem hu- ius vetbi, cum obſcura eſt& ambigua voluntas eius, quihoc verbo vſus eſt. Dicendum igitur eſt de pupillari ſubſtitutione Scæuolam hic loqui. Sed cur reſpondit Scæuolaiure ſubſti- tutionis filij hæreditatem ad ſororem& vxorem non petti- nere? Hoc reſpondit ſecundum ea, quæ proponebantur,
quamuis in aliis exemplis ſubſtitutus ſecundo, ſubſtitutusef-
ſe primo intelligatur. in d. J. ſi Titius. loquitur Iureconſultus de ſubſtiturione vulgari, in qua ſubſtituti& inſtituti ſunt hæ- redes in eadem hæreditate. Vnus eſt ſubſtitutus cohærediſuo: deinde huic ſubſtituto alter eſt ſubſtitutus.& ait nihilreferte vter prior deceſſerit. In d.l. cohæredi. loquitur de pupillar bus
ſubſtitutionibus duabus, in quibus diuerſæ ſunt hæreditates. Pater, qui ſubſtituit pupillatiter filio ſuo, facit teſtamentum
filio de bonis filij, vel filæ. Sireſtator ita dicerer, Si filiuu meui impubes deceſſc rit, volo ei heredem eſſe Titium, velſliam:& 6 ſilia deceſſerit impubes, volo ei hæredem ſé Seium, diuerſæ ſunt hæreditates,& nulla ratio eſt cur ſubſtitutus vniintelligatus ſubſtiturus alteri. Hæc de ſubſtitutione pupillari. Iam viden- dum eſt de ſabſtitutione quaſi pupillari, quæ vulgo diciturer- emplaris ſubſtitutio.
C A r. XVII De quaſi pupillari ſubſtitutione.
IVius ſubſtitutionis quaſi pupillaris auctor fuit luſtini
nus, vt ipſe teſtatur in§. qua ratione. de pupil. ſubſti⸗ tut. in Inſtitut.& ſatis apparet ex conſtitutione eiuſdem. dee re in l. humanitatis. C. eo. In ea lege ibi, Parentibur indulte- mus. his verbis ſignificat ſe id indulgere, quodante permillum non erat. Ante luſtinianum non erat permiſlum ſubſtitue- re puberibus prætextu infirmitatis alicuius. Non erat moti⸗ bus receptum, vt filio iam puberi, qui teſtamentum facets
non poterat, quia erat furioſus, prætextu furoris vel inſitmi⸗
tatis alicuius, pater ei facere poſſet teſtamentum. Nonfuc- rant auſi veteres tam longe à præſcriprto iuris publici& legum veterum recedere. Ius publicum non permittebat quem ali facere teſtamentum: ſed ſibi tantum. l. 43. ex facto. hic. ff 5 hoc permillum fuiſſet, non erat opus vt id à Principe impls- rarerur. qui enim volebant aliis huiuſmodi perſonis teſtz- mentum facere, id ſolebant à Principe impetrate. ltaque ceo dixi Digeſtis in ſcriptumn eſſe haunc tirulum, de vul ari& pu- pillari tantum ſubſtitutione. Veteribus lurecon ultis erant tantum nota hæc genera ſubſti:utionis vulgaris& 4. 1
ris. Com
4
tui
quis aret ne.N mani diuer loqu inyu llol terpl lio ta kgol intet müor ſame conde unel vider duem lame late, ottus slu emn ae bob llo,n ſosin 18,, Toca

uam nubilis e mel ncelebrationem tefrni
ont nnptiatum, 9 uptiæ celebrantur, Käl ader, cum appateten pectanda eſt enin um Puret hanc nonffaͤll dltitueret. Nam nt laſtinianipertinetalcein at Lamdigun rolunnga adum gitur etdepopiluull 1. Scd cur teſpondt Kcxuuli tatem adſototem& ruore. aci lecundum ea, dur pron mplirfadſtitutus ſecundoxli n. in d. 1i Thius loqutul gui, in qualudſtitun& ikr ctate. Vauseſtlubſtitmuut no aereſt lubſtitutus. Kun la dl. cohrtedi loqututc dus, in quddus duerſe n ¹ papilatuet klo lao laint l e. Siteſtusotitadicera ale hertiem te Tnun,n 1u¹hn bertdem ſe dust uraiio eſt cur ſobſtratu„ c de ſubſtitutione apllud one quul cpilihgmſcge
dhn
. n
jn Tit. De vusg& pupil ſulftit. 5,
ris. Compoſitores Codicis inſcripſerũt de impub& dlür d ſtit.vt complecterẽrur omnes allas ſobſtitutiones, quæ 4 3 cipum conſtitutionibus inductæ ſunt. Humaniter igitur de induxit luſtinianus, vt ſicut pater filiis ſuis eu ver d Puß lariter ſubſtiruere poteſt, quia in ea ætateſunt, vt ſᷣibi te. mentum facere non poſſint: eadem ratione pater habens— lium furioſum, quĩ propter furorem non poteſt facere te 2. mentum, poſſiit ei facere teſtamentum. vnde dicitur enef 0 pupillaris ſubſtitutionis introducta elle. Qua tanione ſ itus ium vocare, quaſi pupillarem ſubſtitutionem cum a ian exemplarem vocent. De hocgenere ſubſtitutionis nos ſum- matim dicemus per locos communes.
Dui ſubſtituere potet hoc genere ſubſtitutionis quaſ Bſ pupillaris. CA r. XVIII.
Vſt nianus ait in conſtitutione ſua, parentib. ſe indulſiſſe vr
ſubſtituere poſſint filiis farioſis humanitatis cauſa. Et no tandum eſt luſtinianum loqui de parentibus,& hoc intere intet hanc ſubſtitutionem& pupillarem. Permittit Iuſtinia- nus non tantum patti, ſed ẽt matri ſubſtituere filio a kxio⸗ ſo, hoc genere ſubſtitutionis.& loquitur nomänatim 3 ins. tre, ibi, S quis vel quæ. Deinde ibi, Vtteſtatrici ee⸗— be conſtitutionis luſtiniani manifeſte oſtendunt hoc non ta tum patri, ſed etiam matri indultum eſſe.
imus diſſerere de ſubſtitutione quaſi pupillari. Do- uicriez cauſa& origo huius lubſtitutionis. Deinde quis poſſit ſubſtituere hoc genere ſubſtitutionis. Et diximus parentibus licere ita ſubſtituere, ſine vlla parentum diſtinctio- ne. Nam etiam matrem ſubſtituere poſſe filio dicitur. d. l. Hu-
manitatis. C. de iinpub.& aliis. Solet quæri quænam ſit ratio
diuerſitaris inter pupillarem ſubſtitutionem& hanc, de qua
loquimur. Patri tantum licet ſubſtituere filio ſuo impuberi 84 inspubes deceſſerit, vt diximus. Mater non poteſt ſubſtituere filio ſuo impuberi, S: impube” deceſſerit. Hoc igitur intereſt in- ter pupillarem ſubſtitutionem& hanc quaſi pupillarem. Ra- tio tamen diuerſicatis mihi videtur non ſatis vulgo nota eſſe. Ego ſupra admonui pupillarem ſubſtitutionem ortam eſſe 5 1 interpretatione prudentum: nonex lege aliqua aut conſti- tutione. Cum viderunt luriſprudentes permiſſum eſle ſibi te- ſtamentum facere: ſibi hæredem inſtituere vel primo vel ſe- cundo gradu verbis legis, non autem ali teſtamen tum facere: ramen induxerunt hoc genus ſubſtitutionis, ita vt legibus nõ videretur aduerſari, quaſi pater faciens teſtamentum filio ſuo, quem habet in poteſtate, videatur quodammodo ſibi ipſi te- ſtamentum facere: quia pater& filius qui eſt in patris pote- ſtate, dicuntur pro vna perſona haberi. l. vlt. C. hoc tit. Hic eſt ortus pupillaris ſubſtitutionis, vt diximus adl. 2. hic. ff Vete- res lureconſulti, quorum erat munus ius interpretari, non au- tem nouum ius condere non fuerunt auſi quicquam contra Jeges inducere aperte. Contrarium hoc autem fuiſſet publicis 1 legibus, ſi matri permiſſum fuiſſet teſtamentum facere filio ſuo.non enim hoc poteſt de matre, quia mater non habet fi- lios in ſua poteſtate ſicut pater. At luſtin. maior fuit auctori- tas, quam luriſconſultorum. Hæc igitur ſubſtitutio, quam vocamus quaſi pupillarem, ortum habet ex luſtiniani conſti- tutione, quæ lex eſt, quæque legis auctoritatem& vim habet. Non eſt veritus luſtinianus, ne contra leges aliquid induce- ret: neve ob id reprehenderetur quod contraleges veteres a- aliquid conſtitueret. non enim eam auctoritatem habebant lureconſulti, quam luſtinianus ipſe, qui Princeps& Impera- tor fuit. Spectauit ergo luſtinianus quod credidit expedire. Ideoque conſtituit aperte, vt liceat parentibus ſi filios furio- ſos habeant, eis teſtamentum facere, nec diſtinxit patrem à matre. Inde quæritur, quid ſi vterque parens velit facere te- ſtamentum filio, velitque ſubſtituere filio hoc genere ſubſti⸗- tutionis, hoc eſt ram pater quam mater? Lex quidem ait per- miſſum eſſe parentibus, hoc eſt non ſolum patri, ſed etiam matri: led quæritur, an vtrique teſtamentum facere permit- tatur,& ſi ab vtroque teſtamentum erit factum, vtrum po- tius obtinere debeat? Verba conſtitutionis hic deficiunt„& forte hoc non venit in mentem luſtiniano cum hanc conſti- tutionem ederct. cum verba conſtitutionis hic deficiant, confugiendum eſt ad legem communem& rationem iuris. Nosigitur ppectamus quod rationi iuris conſentaneum eſt,
& probabilius videtur patris teſtamentum præferri, niſi forte in ſuis bonis marer ſubſtituat. Hac ratione minus recedimus ab exemplo pupillaris ſubſtitutionis. nam in pupillari ſubſti- tutione prior eſt cauſa parentis, quam matris. non enim licet matri ſubſtituere filio ſuo impuberi pu pillariter. Præterea ſa- lubrius ſemper habendum eſt patris, quam matris conſilium in rebus filii. Argumentum ducitur ex l. 1.& 2. ff. de confir. tut. vbi patri filio ſuo tutorem teſtamento dare licet, ſine vlla diſtinctione ſimpliciter, adeo vt nulla inquiſitio neceſſaria ſit in eum tutorem, qui datus eſt à patre teſtamento, ſed cum ma- ter filio ſuo dat tutorem teſtamento ſuo, inquiritur in mores
tutoris ab ea dati& alia omnia quæcunq; videntur neceſſaria
ad tutelam adminiſtrandam, nec recipitur ſine inquiſitione
is tutor.
C A P. XIX. Cuifiat hæc quaſt pupillaris ſubstitutio.
4 LOcfars demonſtrat conſtitutio Iuſtiniani, quam inter-
1 Ipretamur. Conſtiturio luſtinianijaperte oſtendit liberis ita ſubſtitui. Omnibus liberis parentes ſubſtituere poſſunt hocgenere ſubſtiturtionis, veluti filiis, nepotibus, ronepoti- bus. hi enim omnes continentur liberorum ppelarroe:& hocintereſt inter hanc ſubſtiturionem& pupillarem: quia ſubſtitutio pupillaris ad eos tantum liberos pertinet, qui ſunt in poteſtate eius. teſtamentum facit. At hic non requiri-
tur vt ſint in poteſtate. Argumentum eſtquod matrilicet fa- cere teſtamentum liberis quos tamen no
te. Sed quæritur an non tantum legitimis ſubſtituere liceat,
n haber in poteſta-
ſed& naturalib. De adoptiuis non eftdubitatio: quia ſubſtitu-
tio pupillaris fit adoptiuis, ſi cut legitimis, ſed de naturalib. tan- tũ dubitari põt. Variæ ſunt opiniones, ſed exiſtimo naturali-
bus tantum non poſſe ſubſtitutionem fieri„de qua hic diſſe- rimus. Mouet me quod hæc ſubſtitutio quaſi pupillaris ad exemplum ſubſtitutionis pupillaris inducta eſt,& in omnib.
ſequimur hoc exemplum: niſi quatęnus aliquid aperte exce- Ptum reperitur. Excepta vero quædam reperiuntur conſtitu-
tione luſtinia.& aliis locis: ſed vbi nihil exceptum reperitur, dicẽdum eſt nos ſequi debere hoc exemplum, quia aperte di- citur exemplo ſubſtitutionis pupillaris inductam eſle. Qux-
ritur ẽt de impubere, an im uberi liceat ita ſubſtituere? Sunt qui cõtendãt nõ licere:ſed licere tantũ ſubſtituere hocgene-
re ſubſtitutionis filio impuberi,& ſuam opinionẽ his leuibus
argumentis aut potius nugis tuentur. Inquiunt, vbi eſt ordi-
narium remedium, non ad mittitur extraordinarium. Ego breuiter dico, etiam filio impuberi ſubſtitui poſſe hoc gene- re ſubſtitutionis. Id ſatis oſtendit Iuſtinia. in Inſtit.§. qua ra- tione de pupil. ſubſtit.vbi ait licere ſubſtituere filiis mente ca- ptis, etſi puberes ſint. Cum ait licere ſubſtituere, etſi puberes
ſint, manifeſte oſtendit etia mi mpuberib. ſubſtitui poſſe. per- inde eſt enim ac ſi diceret, non tantum impuberibus licere ita
ſubſtituere: ſed etiam puberibus. Præterea hac ratione ego moueor: quia alias non ſatis conſuleretur filio niſi quoque in hunc caſum ſubſtitutio fieret. Ponamus eundem& furioſum
& impuberem eſſe. Si pater ſubſti tuat in hunc caſum, Siim-
pubes deceſſerit: hoc caſu expreſſo, non ſatis ei conſuletur, quia forte deceder in ea infirmitate, vt nõ poſſit fibi teſtamentum facere. Hoc igitur genus ſubſtitutionis non tantum neceſſa- tium eſt& vtile filio impuberi: ſed ẽt puberi. Nã hoc remediũ pupillaris ſubſtitutionis nõ ſatis plen ũeſt, atq; ideo nugatoriũ eſt, quod dicitur nõ eſſe locũ extraordinario remedio, cũ or- dinariũ remedium eſt, magisqʒ nugatoriũ eſt, quod adducunt exl. qui habet. ff. de tut. Alſa eſt quæſtio, an filius patri furioſo ſubſtituere poſſit?variæ opiniones ſunt de hacre. Sed exiſti- mo filiũ patri furioſo ſubſtituere non poſſe. Lex de liberis rã- tum loquitur. Lex permittit tantum liberis ſuacedere non èt Parentib. Conſtitutio hęc non permittit ſubſtituere parentib.
nec eadem eſt rario. Si quis force dicat eandem eſſe rationem,
vt plerique dicunt, indecorum eſt, vt ait lureconſ. inl. 1 2. his qui in ea cauſa. ff. de tut. datis ab his. patrem a Hilio re 8i. Du- bitatum enim fuit, an filius patti furioſo curator poflit dari?
Videbatur indecorum eſſe patrem à flio regi, cum flius con- tra à patre potius regi debeat, ideo vix tandem receptum eſt, vr curator daretur ius patri furioſo, quod randem obtinuit 4

494
d.l.his quia in ea cauſa.& l. i. de cura. furio. cum hoc non niſi neceſſitatis cuiuſdam cauſa receptum ſit propter adminiſtra- tionem bonorum patris. Ratio non permittit, vt dicamus fi- lium poſſe patri ſuo furioſo ſubſtituere hoc genere ſubſtitu- tionis: nam teſtamenti factio publici iuris eſt. Non idem dici poteſt de teſtamẽti factione, quod de bonorum zanndaſftre tione. Non quiſquis adminiſtrare poteſt bona, is pote ace- re teſtamentum. Teſtamenti factio eſt iuris publici, ita vt von poſſit filiusfamilias, qui eſt in poteſtate patris, larete 18 in mentum, etſi pater ei permiſerit. l. qui in poteſtate.. 1 e 8 ſta. Ex his apparet probabilem eſſe hanc opinionem. 5 p mis conuenit verbis legis, quæ loquicur de liberis, non de pa-
rentibus. Conſentanea eſt etiam rarioni. indecerum eſt enim
Afiliopatrem regi. Præterea nos mouere deh⸗rexem um pupill&s ſubſtitutionis. parentes ſubſtituunt fillis pupi dan. ter, not filii parentibus. Qum ergo quæritur, cui hæc ſu 5 tutio fiat: dicendum eſt liberis tantum fieri. Addendum e liberis furioſis aut mente captis, vt ante diximus. atque ita lo- quitur conſtitutio luſtiniani in dict.lhumanitatis. quia filius, qui furore corripitur, non poteſt ſibi facere teſtamentum. humanitatis cauſa indultum eſt vt pater ei fucere poſſit teſta- mentum, collata inſtitutione in id tempus quo deſierit de- mens aut mente captus eſſe. Idem dicendum eſt de alio quo- cunque vitio, vel morbo, propter quem morbum, vel vitium non poteſt facere teſtamentum filius. Exemplum eſt ff. hoc tit. in l. ex facto. de muto. liberis ergo ſubſti uere licet, qui ꝓ- pter morbum, aut vitiũ, non pollunt ſibi teſtamẽtum facere. & intelligitur hoc cum morbus eſt perpetuus, vel vitium ſi- ne intermiſſione& ſine interuallo eſt.& ita loquitur conſti- tutio luſtiniani, vbi otioſum non eſt quod ait, perpetuo. Nam ſi habeat furoris intermiſſionem, nõ permittitur patri ei ſub- ſtitucte, quia poteſt in eo interuallo ſibi teſtamentum face- re fur ioſus. l. furioſum. C. qui teſta. face. poſſunt. Quod dici- tur de furioſo& mẽte capto, an ad prodigum pertineat, quæ- ritur? Et puto eandem eile rationem,& cauſam prodigi. Ec- ce ſpectare debemus id quod ego ſupra admonnui, cur indu- cta ſir hæc ſubſtitutio. Permiſſum eſt vt pater faciat teſta- mentum liberis ſuis, qui nou poſſunt ſibi teſtamentum facere propter morbum, aut vitium. At eadem eſt ratio prodigi, cui bonis interdictum eſt, nam ne is quidem ſibi facere poteſt teſtamentum, vt diximus ſupra inl. is qui. de teſtamenrtis. Et præterea furioſo ſimilis eſt:& furioſus dicitur à Iureconſul-
tis, quod ad bonorum adminiſtrationem attinet. l. s, qui.§.
Diuus. ff. de tutor.& curat. datis ab his, vnde dicitur nullam eſſe eius voluntatem. l. furioſi. ff. de reg.iur.
b C 4 p. X X. b Suomodo fiat hæc quaſt pupillaris ſubſtitutio. Lumui huius ſubſtitutionis facile concipi poteſt exem-
plo pupillaris ſubſtitutionis. Diximus ad ſimilirudinem Pupillaris hanc comparatam eſſe. ergo ſi quis intelle erit ra- tionem concipiendæ pupillaris ſubſtitui ionis, facile etiam poterit hanc ſubſtiturionem concipere. Diximus ita concipi formulam pupillaris ſubſtitutionis, S fihtu⸗ impubes deceſſerit collara inſtiturione in id tempus, quo pubes erit: quo tempo- re poterit ſibi reſtamentum facere. Sic etiam poteſt concipi hæc ſubſtitutio,&i deſierit demens eſſe, collata inſtitutione in id tempus, quo factus erit ſanus, ita vtreſtamentum ſibi face- re poſſit:nam re ſtamenti factio non adimenda eſt homini ſa- næ mentis, vt dicitur in l.ex facta. 4 3. in princ. verſic. etenim iniquum,&c. hic. ff. Poterit& aliter concipi. nihil etenim re- tert quomodo concepta ſit, modo verba idem ſ gnificent,& ad eundem finem tendant. Cætera quæ ſic obſeruanda ſunt facile intelligi poſſunt ex his quę diximus in ſubſtitutione pu- pillari Quæcunque conſtituta reperiuntur de ſubſtitutione pupillari, ad hoc genus ſubſtiturionis pertinent, niſi ſi quid
nominatim êxceptum reperiatur,& quæcunque diximus de
ſubſtitutione pupillari ſupra ex l. 2. ff. hoctit. quæ omnia hic pro repecitis habenda ſunt.illud proprium eſt huius ſubſtitu- tionis, quia non licet quemuis ſubſtituere, non lieet filio fu- rioſo, vel mente capto, quemlibet ſubſtituere, forte extra- neum. Expreſſium eſt Iuſtiniani conſtitutione, quis ſubſti- tuẽdus ſit. Si forte filios habebat filius furioſus, ſubſtituẽdi e-
Franc. Duareni(omment.
runt filii: ſi nõ hab eat ſili os, ſed fratres, hi fratres ſubſtituenqi erunt. At licet ſul ſtit iere filio impuberi etiam extraneum: hoc igitur intereſt inter hanc ſubſtitutionem& pupillarem, quod cum patei ſubſtituit filio ſluo impuberi, Si impubes de. ceſſerit, ſubſtituere ei poteſt queinlibet etiam extraneum. Hic autem extraneus non ſubſtituitur, ſi ſint vel filii deſcen- dentes ex«o, cui ſubſtitut io fit, vel eriam fratres. Sed quati. tur quid ſi is, cui fit ſubſtitucio, filios habeat furioſos, aut qe. mentes, an eos ſubſtituere liceat? Iuſtinianus prima facie vi. detur ſignificare in d. l. humanitatis. ad fi. his verbis, Sin vero etiam laberi teſtatori, vel teſtatric: ſint ſapientes,&c. non polle ſubſtitui ſapientes: non ſimplicirer dicit ſubſtituendos eſſeſi. lios mente captos, vel fratres: ſed ſi ſani ſint. Sed hoc mihi videtur perabſui dum eſſe, ideo non eſt credendum itaſenſil. ſe luſtinianũ. nec argumentum à contrario ſenſu recte duci. tur ex his verbis: quod ſi deſcendentes ex eo ſapiẽtes nõ fuc. rint, eos ſubſtituere non licere. Sed ideo videtur Iuſtinianus hæc verba adieciſſe, quia in initio conſtitutionis ait ſein- dulſiſſe parentibus, vt ſi liberos habeant furioſos, eis ſubſti. tuant. Deinde cum dicit ſi ſapientes ſint: his verbis videtur potius ſignificare non ſubſtitui iis, qui ſapientes ſint, led eos potius ſubſtitui. Si quis habeat filium furioſum, nepotemau- tem ſanæ mentis ſubſtituit filio, non etiam nepoti. Namer hoc argumento quod duci ſolet ab aliis Acõtrario ſenſu con- ſequitur abſurdum. Hic etiã quæritur, an ſit neceſſaria inſti-
utio filii, an vero ſufficiat ex»hæredatio, vt valeat hæc ſabſti-
tutio, an idem dicemus quod de ſubſtiturione pupillari? Sub- ſtitutio enim pupillaris fit filio, etiam exhæredato. leg. i.&. hic.ff. Vulgo dicitur non idem eſſe dicendum propter vetba conſtitutionis. Ait enim luſtinia. Liceat itſdem legitima por. tione ei, vel eis relicta,&&c. Non ergo licet hoc genere ſubſtiu- tionis aliter ſubſtituere filio, quam ſi legitima portio eifue- rit relicta. Ego tamen puro etiam exhæredato filio ita ſubſti- tui poſſe, nec quicquam intereſſe inter ſubſtiturionem pupil⸗
larem,& quaſi pupillarem in hac re. Non me mouent dicta verba conſſitutionis, cum ait luſtinianus relicta legitmapor- tione,&c. Iuſtinianus hoc adiicit eſſe relinquendam legiti-
mam, non quod ſimpliciter id ſit neceſſe, ſed quod aliasrum-
pi poteſt teſtamentum per querelam inofficioſi teſtamenti,
& per conſequens lubſticutio euaneſcit. Hoc vult luſtinia. ne
contingat teſtamentum ſubuerti per querelam inofficioſi. d
verba ſequenria latis oſtendunt, ibi, Querela nulla centrate- ſtamentum&c. Si ſimpliciter ita dixiſſet, probabilis eſſet hæc
opinio: ſed quia ſubiicit, quorſum id dixerit nempe nerum-
patur teſtamentum querela, liæc opinio conſiſtere nonpo-
teſt. Eſt ſimile quod dicitur in l. moribus. ff. de vulg.& pup.
cum loquitur de nepotib.ait oportere inſtitui vel exhæredari
nepotes,& tamen ſubſtitutio valet pupillaris, etſi fuerint exhæredati vel præteriti: ſed ideo id dicit, quia cõſultus eſt eos
exhæredare velinſtituere, ne rumpant teſtamentum, ſiſuc-
cedant in locum patris.
GAXr. XXI. Deeſfectu quaſi pupillaris ſubſtitutionis Liha huius ſubſtitutionis, ſimilis eſt pupillari ſubſti
tutioni. pauca quædam excipiuntur, quæ diximus de ef. fectu pupillaris ſubſtitutionis: ad hanc ſubſtitutionem quoque producenda ſunt, quæ exemplo pupillaris ſubſtitu- tionis comparata eſt. Vnde ſicut pupillaris ſubſtitutio, quæ facta eſt ſub hac conditione, St impuber deceſſerit, finiebatut pubertate: ita etiam hæc ſubſtitutio finitur morbo, aut vitio deſinente, propter quem morbum, aut vitium non potetat facere teſtamentum is, cui facta eſt hæc ſubſtitutio à batte! dicitur aperte in conſtitutione luſtiniani ibi, Si reſipuerit, 5 4. Præterea finitur hæc ſubſtitutio ſuſceptis liberis ab eo cut ſubſtiturio facta eſt.leg. 3. ex fact 0. hic. ff. Ait Paulus in eo reſcripto, de quo ibi mentio eſt, intelligendum eſle, ſuſceptis poſt ſubſtitutionem liberis à filio euaneſcere ſubſtitutionem.
Eſt enim, inquit, credibile Principem qui permiſit patri face-
re teſtamentum filio ſuo,& ſubſtituere ei, ita ſenſiſſe niſ ſul⸗ ceperit liberos, qui hæredes eſſe poſſint. Ex quo daidan annotant,& idem aiunt dicendum eſle in pupillari ſub-
. 1... srem ſtitutione, ſi forte contingat, quod rarum eit, unpubenen ibe
—-——

u godde fabſttmim I hrlio, etiam erhare non idem eſſe dicenämn nim laſtinia. Liceg kann e. Non ergo leer oc 1 nere dlio, quam lilegtng. ken pucoctiamerdarcätnih famintereſleinter ludlänin zilleremiin dacte. Nodgem aicum at laſtiniadmreläil mnus doc adicit elle einane nplcitet id ſit necelſe, ſcdn tum per querelam inolkiuit udcturo euaneſcit. Hacſui arun tadueriipet qucrelnät moſtendant,idi, Qunum mplicitet itacoxillet, todi din, quorſam ddxeit ua quercl hxc opiuio coli
ad dcitur al mordasfth
potib ut oponeteintnite lubſtitutio viler popilun cricſet ideo id dici, quucdu- ruere, e tumpant tekereuu 1.
—
5. 1 122 Iberos fuſcipere. nam& id aliquando accidit. Crkahüs e cos, qui fuerunt auctores buius ſibetitutſonis⸗noneontu 20 id reſpexiſſe, quod diximus, quia teſtamentum facerè no b 3 teſt: ſed quod liberos procreare non poteſt: ſed gai⸗ b ef interdum liberos procreare, præſertim ſi adiutorem ha eat, tunc euaneſcere ſubſtitutionem aiunt. Eſt locus domcunts de interpretatione reſcriptorum principalium. Bene cia 4 Principe conceſſa, ſi quid dubitationis habent, ſnhetptere debere ſecundum ias commune. Exemplo Pauli in hocre- ſponſo. Quæritur an de naturalib. rantum liberis poſſit eriam hoc intelligi, an ſubſtitutis naturalibus tantum liberis, non er⸗ iam legitimis euaneſcat hæc ſubſtitutio? Variæ ſunt pinio⸗ nes: ego dicam breuiter quod mihi videtur probabilius eſſe.
Exiſtimo tantum de legitimis hoc accipiendum eſſe. Cum lex loquitur de liberis, ea debet accipi de legitimis liberis, non ẽt de ſpuriis.l.generaliter. S. vlt. de inſt. ſub condit. fact. C. Cum quis reſtitui iubet hæreditatem ſub conditione, Si ſine liberis
deceſſerit:hoc accipiendum eſt de liberis iuſtis.l. cum auus. 1o. de condit.& demonſtrat. ſl. Qui diſſentiunt ducunt argu- mentum exdict. l. ex facto. 4 3. ff. hic. Aiunt quod Lutioſds nullos habere poteſt liberos, niſi naturales tantum furis us enim non poteſt vxorem ducere. Ergo cum dicimus 5 ce- pris liberis euaneſcere hanc ſubſtitutionem, neceſſario eſt in- rellgendum de Überis naturalibus tantum. Sed hoc argu- mentum eſt nugatorium. Paulus primum in d.l. ex facto. lo- quitut de muto. Propoſitum eſt ei patrem impetraſſe à Prin- cipe, vt muto poſſet ſubſtituere. Murus poreſt contrahere matrimonium. cap.cum apud. de ſponſa. Idem eſt in furioſo. Furioſus quidem non poteſt vxorem ducere: ſed fieri poteſt vt ex ea vxore, quam duxit ante furorem, poſtea liberos ha- beat, nam furor interueniens matrimonium non dirimit. l. patre furioſo. ff. de his, qui ſunt ſui, velalieni iur. Hacte- nus de ſubſtitutione quaſi pupillari ordo poſtulat, vt de ſub- ſtitutione militari nunc dicamus.
CAP. XXIII De ſubftitutione militari.
P'èt quartum genus ſubſtiturionis permiſſum militibus, E quodideo ſubſtitutio militaris à nobis dicitur. Hæc ſub- ſticutio fit à milite extraneo, qui ei hæres extiturus eſt. l. mi- lites etiã.ʒ.ff.de militari teſtamento. Et fir hæc ſubſtitutio nõ iure communi: ſed priuilegio militum. aliis non licet extra- neo ſubſtituere qui hæres ſit extiturus. Paganus poteſt quidẽ ſubſtituere filio ſuo, etiam ſi extiturus ſit heres: extra- neo non poteſt, ſi exriturus hæres ſit. Si non etit hæres, po- teſt ſubſtitui. nam poteſt ſubſtitutio fieriin hunc caſum, S4 beres on erit. Sed ſi hæres erit, non poteſt ſubſtitui. d. l.5. ff. de milit. te ſtament. M'les ergo ita ſubſtituit, Si Titius heres non erit, Seius hærer eſto. Et non tãtum hoccaſu: ſed alio etiam, Si hæres hon erit, aut quandocung deceſſerit. conferendo ſub- ſtitutionem in tempus mortis eius, Si deceſſerit intra 2 5.an- num, vel ſimpliciter, Poſtquam deceſſerit, etiam ſi fuerit he- res, etiam ſi adierit hærediratem, nihilominus teſtator vult al-
terum hæredem eſſe poſt eius mortem.& hoc eſt quod dici-
tur in lecundam caſum factam eſſe ſubſtitutionem.l. precib. C. de impub.& aliis ſubſtic. Secundus caſus eſt, caſus mortis. Sed cur hoc genus ſubſtitutionis non eſt permiſſum paganis, qui milites non ſunt? Subtilitas iuris hoc non patitur. non li- cet enim paganis adtempus, vel ex tempore hæredem inſti- tuere: militibus autem hoc licet.l. hæreditas. 34. ff. de hæred. inſtit.& l. miles ita hęredẽ. 41. ff. de milit. teſta.§. miles. Inſtit. eo. Sicut videbatur militi permittendum elle„‚Vtex certis re- bus hæredem habeat. l. ex facto. 3 5. ff. de hæredib.in ſtit. quod non licet Dazanis, Bubrülkas iuris refragatur huic ſubſtitutio- ni, quia qui ſemel bæres eſt, non poteſt deſinere hæres eſſe. l. qui ſoluendo. ⁷ 8. ff. de hæred. in ſtit.. ait prætor. 7.§. ſed quod Papinianus. ff. de minor.&§. reſtituta. ꝗe fideicõ. hæredit. in Inſtit. Alias diximus multas ſubtilitates obſeruari in teſtamẽ- tis priuatorum, quæ remittũtur& relaxantur in militũ teſta- mentis. Fere ius gétium ſequimur in teſtamentis militũ, ne- glectis iuris ciuilis ſubtiliratibus,& ſolennitatibus, cuiuſmo- di hæc ſunt. Subſtiturio igitur facta à pegano verbis ciuilibus & ditectis, poſt pubertatem,& poſt aditam hæreditatem, nõ Valet, vt dicitut in lverbis ciuilibus. 7. hic. ff. Idem dicitur in
yn Ti. De vull. ESpvpil ſubſfitut
ſerirt. In qua ſpecie Centurio tempus exceſſi
na filii: ſed capiet bona patris tantum.
405
§. vlt. de pupil. ſubſtit. in Inſtit. Valet ramen ea fubſtitutio, ve poſtea dicemus, quarenus eſt pupillaris: vt ſi fiat filio impu- beri, Filio meo impuberi ſideceſſerit intra 2 ſannum, vel quan- docunque deceſſerit, Titius haæres ſto. Pupillaris continetur his verbis. Qui enim ſubſticuit ſub hac condition e 3 ſi de- ceſſerit intra 25. annos, ſubſtituit etiam ſi deceſferic intra 14 ·nam minor numerus maiori continerur: alias hæcſubſti- tutio nullum effectum haberet. Sed cur d cit, verbis ciuili- bus? Quia verbis precariis poteſt ſubſtituere poſt 14. annum filio,& poſt aditam hæreditatem. cuiais pagano er iam hoc li- cet.1 cohæredi.§. cum filiæ. hic. f. Primum cum ſubſt tuic filio poſt pubertatem verbis fideieommiſſi, ea res filio non obeſt, nec vlla iuris ratio repugnat. ſubſtituit enim tãtum in ſuis bo- nis teſtator. Si ſubſticueret in proptiis boais filii ziniuria fie- ret impuberi: nec etiam poteſt dici hoc repugnaté iuris ſub- tilitatibus. veluti, quod dicirur non poſſe prinatum habere ad tempus, velex cempore hæredem: quia fideicommiflarius non eſt hæres. Ego autem docui ſæpe, quæ ſint verba ciuilia. Verba ciuilia dicuntur à ure ciuili,& d ſtinguunrur à precari- is ab Vlpiano ia tit. de fidecom.in lattit. Aliis verbis, quam ciuilibus, olim non licebar hæredem inſtituere. nec dubican- dum eſt, quin ſubſtitutio ſit in ndeicomn miſſo, dque ſacis do- cui ſupra. Quidam erudiii in hoc cractacu exiſticpaut ſubſti- tutionem recte dici de fidei: õmiſſoEgo docui iſhoctracta- tu de ſubſtitutione hæredis tantum agi, quamuis appellatio- ne ſubſtirutionis contineatur lubſtitucio fideicommiſlaria. Cum igitur hoc proprie& ſpecialiter conceſſum ſit mn ltibus, vt directo& verbis ciuilibus ſubſticuant extraneis„qai exti- turi ſunt hæredes, merico cnilitaris dicitut. Qiolsodo fiar hæc militaris ſubſtirurio ſupra docui. Dacu autern dupliciter fieri, Aliquando fit tempore expreſſo. J.centut 0. 13 hie. ff. fit
etiam compendio ſerm onis, quo modo mulca tem pora com-
prehenduntur: veluti, Titius hæres eſto, perinde eſt ac ſi ira Siue deceſlerit intra pubertatem, üne poſt pubertaté, ſiue deceſſerit ante aditã heteditatern, Khc SOlt acli tamhere ditatem,& licintelligendum eſt quod d'eicue C. de impub.& aliis. in l. precibus. ibi, ve¹ eompe na, oe, ita eſtle- gendum, non compendioſa. Tolerabilius eſſet labititutio- nem militarem diuidere in eam, quæ fit compendio,& eam, quæ fit expreſſis formulis. Nonnnlli autem eam„quæ fit cõ- pendio, conſtituunt quintam ſpeciem. Ex his inte! gitis, quæ ſit hæc ſubſtitutio, quom odo fiat,à quo fiat,& cun Hiat. Nuac de effectu huius ſubſticutionis aliquid breuiter eſt dicen- dum,& ſummatim.
Ca v. XXIII. Deeſfectu militaris ſubſtitutimnis.
DKeepons effectus huius ſubſtitutionis colligitur ex leg. 1 centurio. 1 3. ff. hic. Ibi proponitur miles centurio directo ſubſtituiſſe filio ſuo, ſi intra 2z. annum ſi ae liberis vita deceſ-
14. annorum Vnde videtis aliter eum ſubſtituiſſe, quam iure permiſſum ſit. leg. verbis ciuilib.⸗7. hoctitul. Non dico lubſtituiſſe verbis fideicommiſſi, quod cuique licet: ſed directo. Qu eritur ergo us ſit effe ctus huius labſtiturionis ‚an ſubſtitulus bo- na ex hac ſubſtitutione,& quæ bona capere debeat? Diſtin- guit luriſcon. an filius, cuiteſtator ſ ubſtituit, deceſſerir intra 14·aunos, an vero poſt 14. annos. Si deceſſerit intra quatuor- decim annos, tunc dicitur locus factus eſſe ſubſtitutioni pu- pillari. His enim verbis continetur fubſtitutio pupillaris. Cum enim miles ſubſtituit filio ſuo impuberi, ſi dece ſſerit in- tra 2. annum, intelligitur etiam ſubſtituere intra 14 annun: non tantum capiet bona militis, ſed etiam bona kilii, anquam ex pupillari ſubſtitutione, per pupillarem ſiquidem ſubſtitu- tionem ſuccedit filio in bonis fihi, ve ſupra admonui. Quid ſi deceſſerit 21 decimumquartum annum? Si fllius in hac ſpecie dece erit poſt 14. annum, ſubſtitutus non capiet bo- Quod dicitur per- miſſum eſlſe militi poſt pubertatem ſubſtituere licere„ id eſt accipiendum in bonis teſtaroris non filii, hoc eſt expreſ- ſum in leg. milites etiam.& l. miles ita hæredem. 41.5. exhære- dato. ff. de milit. teſta. Ratio eſt, quia priuilegium conceſlum militib. intelligitur conceſſum abſq; alterius incommodo&

40⁶6
iniuria. Priuilegia enim ira conceduntur militibus„vt ius al- filiusfam. 2 8. ff. de milit. teſta. At hic
terius non lædant. l.cum filiu 8. f. de milit. tet fieret iniuria impuberi, ſi liceret militi in honis fili poſt pu-
bertatem ſubſtituere,& bona eius ſabſtitutus capetet. aufer- ret enim filio facto puberi liberã reſtamenti factionem. l.4 1. ex facto.hic.ff. Fübſtirutione pupillari cõſulitur pupillo, quia confertur in caſum, quo decellerit impubes, lcilicet Unes x- tate in qua non poſſit ſibi teſtamentum facere. Ait üde in dict. leg. Centurio. in fin. Cum fruttiburs inuentiin 88 1 tate,&cæt. De quibus tamen fructibus hoc intelligen 5 ſit, non exprimit; nec etiam neceſſe fuit reſpondenti exX 2 cto. Sumptum eſt hoc caputer libro reſpon. Papivianie certum eſt conſultum fuiſſe ex facto Papinianum. ltaque ſic accipi dehent hæc verba, Cum fructibus, id eſt de quibus me coniuluiſti. Fuerat ei propoſitum quoſdam fructus inuentos fuiſſe in hæreditate. Ecce teſtator prædia& poſſeſſiones habebat: ex his fructus quoſdam percepit aute morté ſuam. hi fructus inuenti ſunt in hæreditate. Dubium non eſt quin eos fructus capiat ſubſtitutus; reperiuntur enim in patrt- monio teſtatoris. Sed de fructibus qui percepti lunt iacente hæreditate, magna eſt quæſtio. Sed videtur idem dicen- dum eſſe de fructibus perceptis etiam mortuo teſtatore, qui percepti ſunt iacente hæreditate, vel quos percepit hæres. Mouet me quod Papinianus ait, Bona patris capiet. Si hæc verbaintelliguntur de fructibus perceptis ante mortem te- ſtatoris, quid opus erar adiicerè cum fructibus perceptis. Nam certum eſt fructus perceptos ante mortem teſtatoris eſſe in bonis teſtatoris. Sufficiebat dicere bona patris eum ca- pere propter priuilegium militum. Et hoc magis admit- tendum eſt in interpretatione reſponſorum Papiniani, in quibus vix eſt vlla litera, quæ neceſlaria non ſit. nihil enim o-
mnino demi poteſt ex reſponſis Papiniani,„quin dematur ex
ſentẽtia ipſa. Hoc ego in Papiniani ſcriptis ſemper obſeruaui. De co auté dubitarur, propterea quod huiuſmodi fructus in reſtitutionem fideicommiſſariam non veniunt. leg. in fidei- commilſlariam. 18. fl.ad ſenatuſcon. Trebel. leg. iubemus, Codic. eodem. niſi poſt moram hæredis, ſi teſtator iuſlerit per fideicommiſſum reſtitui prædium aliquod, in hanc reſti⸗ tutionem omnino veniunt fructus medio tempore percepti-: niſi in caſibus exceptis. Vnde videtur hic idem dicendum eſſe. Sed dicendum eſt Papinianum hic non loqui de fidei- commiſſaria reſtitutione: ſed de hæreditate, quæ iure dire- Ko defertur ſubſtituto. Alia eſt autem cauſa fideicommiſ- ſaris reſtitutionis, in quã non veniunt huiuſmodi fructus. Sed hiomnes fructus debentur ſubſtituto cui directo hæreditas defertur. Hinc obiter obſeruanda eſt differentia ſubſtitu- tionis directæ& fideicõmiſlariæ, cuiuſmodi aliæ m ultæ dif- ferentiæ reperiuntur. Ia fructibus perceptis inter fubſti- tutionem directam& fideicommiſſariã differentia eſt. Dif- ferentia etiam eſt, quod ex lege Falcidia detrahitur quarta ars per Senatuſconſultum Trebellianum, de fideicommiſſo. Sed cum hæreditas defertur ſubſtituto, iure directo, non iu- re fideicommiſſi capit ea bona ſine vlla diminutione. Sena- tulconſultum Trebellianum ad ſubſtitutionem hæredis di- rectam non pertinet. l. 1. ff. ad Senatuſconſul. Trebel.& de fideicom.hære. in Inſtitutis. Et hodie etiam ex teſtamento militum locus eſt leg. Falcidiæ nouo iure. Nouel. luſtiniani de hæredi.& falcid. quamuis veteribus legibus cautum ſit in militum teſtamento falcidiam ceſſare. Conſtituit luſtinia- nus in ea Nouella conſtitutione, quod voluit in omni cauſa velle obſeruari, etiam militari. Et certum eſt eum multa conſtituiſſe de quarta detrahenda ex lege Falcidia. Ergo di- cendum eſt hodie in teſtamento militis locum eſſe legi Fal- cidiæ. Alia differentia eſt, quia hæres qui ſuccedit directo, ipſe bona capit, non petit ab alio. l. cum hæredes. ff. de acquir. poſſ. Ipſe iure omnia bona hæreditaria in hæredem transte- runtur. Sed fideicommiſſarius petit ab hærede, ipſe non capit auctoritate ſua: ſed petit ab hærede, qui adhuc hæres manet.§. reſtituta. Inſtit. de fideicom miſl. hæredit. Hoc ta- men non ita accipiendum eſt, vt hæres, qui directo ſuccedit, bona, quæ ab alio poſſidentur, inuadere& adimere poſ- ſit, neceſſe eſt enim vt iudicio petitorio agat. Nemini licet us ſibi dicere. leg. extat. ff. de eo quod met. cauſ.I. ſi quis in tantam. Codic. vnde vi. Præterea fideicommiſſarius iur-
Franc. Duareni(bmment.
hæreditaria non habet omnimodo, plerunque habetur loco
hæredis- ſed per omnian
on eſt habendus hæres. Vnum ex-
emplum eſt in leg.qui hæredi. 43§. cum hæreditas. ff. de con- ditio.& demonſtrat. Adiecta eſt conditio legato, Si decem heredi dederit, dando fideicommiſſario, non videtur condi- tioni paruiſſe. Nos igitur dicimus in hac ſpecie, directo hæ-
redem eſſe admittendum
ad hæreditatem iure directo: non
auté iute fideicommiſſi. Dubiũ non eſt, quin hoc ſit priuile-
gium milirum, vr poſſit
ex tempore& ad tempus hæredem
habere etiam directo: non dico iure fideicommilſſi, quia hoc eſt commune omnibus etiam paganis. Quid igitur pro⸗ hibet nos dicere, iure directo ſubſtitutum ad bona teſtatoris admitti? Sed opponitur huic ſententiæ lex, precibus. Cod. de impub.& aliis lubſtit. Ego breuiter ſpeciem recitabo. Mu- lier quædam adiit Diocletianum Imperatorem, cui expoluit maritum quondam ſuum militem feciſſe teſtamentum,& in eo inſtituiſle filiam cõmunem,& ei ſubſtituiſſe alium. Qnæ- rebat hæc mulier ab Imperatore, an ſabſtitutus iure peteret ab ea bona, quæ ipſa poſſideret. Ego, inquit, bona poſſideo quæ ſubſtitutus à me petit. Quæro an iure à me petatẽEx- ponebat tantum defunctum teſtatorem militem feciſſe te- ſtamentum, inſtituiſſe fillam,& alterum ei ſubſtituiſſe, Diocletianus, quia videt non ſatis expoſitam eſſe ſpeciem ab hacmuliere: non enim apparebat ex ſubſtitutione propoſi- ta in quem caſum ſubſtituiſſet teſtator, an in primum ania
ſecundum,& quomodo
ſubſtituiſſet: dicit,&Apertins, esc.
& diſtinctione vtitur quæ eſt obſeruatione digna. Nam multum intereſt an teſtator in primum caſum, an in ſecur- dum ſubſtituerit. In primum, Si hæres non erit: in ſecun- dum caſum, quandoque deceſſerit. Si fubſtituetit in primum caſum, vulgari modo, Si hæres non erit filius meus, Tinius he- rer ei eſto.& filius extiterit hæres, certum eſt ad ſe pertinete ſucceſſionem filii, adita hæreditate, excludetur ſubllitutus&o tu ſuece des filio tuo ab inteſtato ex Senatuſconſulto Terrl- liano. Si ſubſtitutio facta eſt in ſecundum caſum, quocalu deceſſerit intra certum tempus: aut deceſſit int: a puberts- tem, aut poſt pubertatem. Si deceſſerit ante pubettatem admittetur ſubſtitutus propter pupillarem ſubſtitutionem. Pupillaris ſubſtitutio his verbis continetur, quodcunque tempus expreſſerit teſtator, admittetur ſubſtitutus ex pupil- lari lubſtitutione: quo caſu is, cui ſabſtitutio facta eſt, deceſ
ſerit ante pubertatem.
Quid ſi deceſſerit poſt pubertatem?
Tunc bona, inquit Ilmper. quæ cum moreretur pater eium fue-
runt,&cat. His verbis
ſignificare videtur Diocletianus, fi-
lio decedente poſt pubertatem, valere quidem ſubſtitutio-
nem factam A teſtatore:
ſed iure tantum fideicommiſſi. Dici-
mus valere iure directo ſubſtitutionem ẽt poſt pubertatem:
—«* fack⸗ ſt 8 ili. hi 3„.*..
quia facta eſt àmilite: hic vero dicitur valere iure fideicom: miſſi. Quid igitur dicemus? Magna eſt varietas opinio-
num. Sunt qui dicant
in ſpecie leg. precibus. ſubſtitutio-
nem non eſle factam verbis directis: ſed verbiscommuni- bus.& hoc intereſſe inter ſpeciem Papiniani,& Diocletiari. In ſpecie Diocletiani non dicitur, directo: ſed proponiturfa-
ctum communi verbo,
ſubſtituo. Verbum communceſt
ſubſtituo,& conuenit tam fideicommiſlariæ ſubſtitutioni, quam directæ. Cum itaque verbum ſit commune, non
eſt mirum, ſi trahatur ad
fideicommiſſariam ſed in ſecie
Papiniani,& cæt. Hæc ſententia manifeſte falſa eſt iudicio vtitur, quaſi 19 iarut de fideicommiſſaria ſubſtitutio-
ne. Præponitur
lium inſtituiſſe& ſecundum heredemin-
ſtituiſſe. FEideieommiſſarius ſecundus hæres non dicitur: ſed ſubſtitutus verbis ciuilibus. Explicanda eſt igitur hæc ſen-
tentia. Alii diſtinguunt
„an vſque ad certum tempus facta
ſit, an vero ſine determinatione certi temporis:& dicunt hanc differentiam eſſe vtriuſque ſpeciei. In leg centurio.cer tum tempus expreſſum eſt. in ſpecie autem Diocletiani aiunt ſubſtitutionem non eſſe factam in certum tempus. idem col⸗ ligunt ex his verbis, non vſque ad certam ætatem. nulla ſatis bona ratio huius differentiæ adiici poteſt. Imo verba Diocleriani oſtendunt nihil referre an ad certum, an vero non expreſſo certo tempore facta ſit. Vr ego interpre- tor, duo ſunt: vel quia facta ſit expreſſe, ideſt expreſſo
tempore: vel compen
dio non vfque ad certam quan- titatem,

lla kam, K alenmi „ non ſatis er oftael m apparebat er luhlin nuiller teſtaror, m dn do ſobſtituillet: ich, umt:Gich qux eſt odſcruaiinede ¹ t 4 Ktarotin Primumcalcn., 1 n eimum„ Jihernan hee dactſerm.§ ludltrei „ A herer nen eru fluuma .— 11 ktert hares, cenum clha
½
. 81 3 lieuim,
ad inreſtatoer Senzuuſonl- dtacta eſtin lecundumeln um tempevant deceſit in utem. Adeceſſetit men un hropeer pupillꝛtem litke do hus vetbis comtinen, a eſtaror, admittetut lobliiun aocaſuus, cuiſabſlitutioficht
Qui ſ decellettpatmn
nper.„uι ε mermau jan rbu ſignitcute rienut Dol abenatem, vllere qudeli ate: ſed iuretantum 8deinmi
1 * 4 † 11 4.. be do labſtitutionemètpelt
. hicvero dicitut viveteimtt dicemus! Migmeſt m
7
ant in pecie leg. hrecdul ſed tetinr
vetbis ditectu
ater ſpeciem lapuini'Klr on d ctut, tecdo:lacna etbuncoee
4
i 4 dam u ne al cet
* *
1
4
1 4
ea dxreditate excludetuſh
85
jn Tit. De vulg. Se pupil ſubſtitut.,
titatem& nihil referre ſignificat. Alii dicunt iure fideicom- miſſi rantum valere ſubſtitutionem,&c. Quid ego lentiam, lcripſi hb. 2. Diſputat. valere hanc ſubſtiturionem ex cauſa fideicõmiſſi dico, id eſt perinde valet hæc ſubſtitutio, ac vale- ret iure ſfideicommiſſi, ſi verbis fideicommiſſi facta eſſet. Di- xi iam valere ſubſtitutionem fideicommiſſariam, etiam poſt pubertatem. dict.l. cohæredi.§. cum filiæ. hic. ſf. etiam jure communi. Sed quia fuerat facta nõ verbis fideicommiſſi, du- bitabatur quid iuris eſſet. Et Diocletianus animaduertit mi- litem eſſe teſtatorem,& ideo propter priuilegium militum, non minus valere ſubſtitutionem directo factam à milite, quam ſi verbis fideicommiſſi facta eſſer. Quia in hac ſpecie mater ſuccedet filio: ſubſtitutus vero capiet bona teſtatoris: nam hæc ſubſtitutio militis non pertinet ad bona filii, ſed ad bona militis tantum. dict. l. Centurio. hic.ff.l. miles hæredem. 41.§. exhæredato. ff. de milit. teſta. Reſcriptum enim eſt, non
lex generalis.& quod ait peti, non ideo ſignificat eſſe fideicõ- b
miſlum. b Superius cœpimus tractare de ſubſtitutione militari, quæ vulgo compendioſa ſubſtitutio dicirur. Diximus hoc genus ſubſtitutionis permiſſum eſſe militibus tantum, vt videlicet poſſint ſubſtituere& poſt pubertatem,& poſt aditam hære- ditatem. Paganis id non licet. ideoque dicitur militaris ſub- ſtitutio. Et diximus ſi à milite facta ſit hæc ſubſtitutio, eam valere iure directo, non iure fideicommiſſi. A pagano facta verbis fideicommiſſi dubium non eſt quin valeat iure fidei- commiſſi: licet enim pagano ſuam hæreditatem relinquere per fideicommiſſum, etiam poſtquam hæres inſtitutus adie- rit. Sic diximus accipiendum eſſe quod dicitur in leg. pre- cibus. de impub.& aliis. Vnde quæritur, ſi ſubſtitutio hæc facta ſit à pagano, qui miles non eſt, an aliquam vim habeat?
In hac quæſtione, quæ difficilis eſt, diſtingui ſolent verba,
quibus teſtatores vtuntur in hac lubſtitutione. Plerunque teſtatores vtuntur verbis ciuilibus& directis, veluti, hæres e- ſto. Verbum hoc ciuile eſt& directum. Aliquando verbis precariis& fideicommiſſi vtuntur, volo, peto vt hæreditatẽ meam reſtituas. Aliquando vtuntur verbis communibus, cu- iuſmodi eſt Subſtitutio. l. iam hoc iure. 4. ff. hoc tit. Quanquã in d.l. iam hoc iure. ideo commune dicitur:quia conuenit tam vulgari, quam pupillari: ſed non minus poteſt dici commu- ne quia conuenit etiam fideicommiſſariæ ſubſtitutioni. Pri- mum igitur videamus de verbis directis& ciuilibus. Quæ- ſtio eſt, ſi paganus, qui miles non eſt, hoc modo ſubſtituerit poſt pubertatem,& poſt aditam hæreditatem verbis ciuilibus
& directis, an omnino nullam vim& effectum habeat hæc
ſubſtitutio? Quæſtio pendet ex interpretatione verborum 1.8. verbis ciuilibus. hic. ff. Hic variæ opiniones reperiuntur. Sed ea, quæ recepta eſt magis mihi placet, ſcilicet ſubſtitutio- nem hoc modo factam à pagano, ne iure quidem fideicom- miſſi valere, ac omnino euaneſcere, id ſatis videntur ſignifi- care verha Papinianiin leg. verbis ciuilibus. ibi Fruſtra fieri. Quod enim fruſtra fit, nullum effectum, nullam vim habert. ſi valeret ſaltem ex cauſa fideicommiſſi non diceret Papinia- nus fruſtra fieri hanc ſubſtitutionem. Et quod alii reſpoa- dent, fruſtra fit, quantum ad pupillarem ſubſtitutionem, ca- uillatio eſt, meo iudicio. Melius eſt ergo, vt dicamus nullam vim habere, ne ex cauſa quidem fideicommiſſi valere. Atque ideo ſi quis ita ſubſtituerit, Quandocunque deceſſerit filaus meus, Iitius ei hrer eſto: verbis ciuilibus, filio mortuo poſt pubertatem,& poſt adiram hæreditatem non admittetur ſubſtitutus ad eius hæreditatem, propter hanc ſubſtitutio- nem, quia non licuit pagano ita ſubſtituere. Succedet igitur legitimus hæres filii, frater fortaſſis, vel alius, quiab inteſtato ſuccedet: nee poterir à legirimo hærede hæreditas peti tan- quam iure fideicommiſſi. quia nec iure quidem fideicommiſ- ſi valet hæc ſubſtitutio. Eodem pertiner quod dicitur in leg. 12.in pupillari. ibi, Licet lengius,&c. In hac ſpecie longius tẽ-
Pus comprchenſum eſt, quam 14. annorum, finietur puber-·
rate ſubſtitutio. Cum ait lureconſultus ſubſtitutionem fini- ipubertate, nec aliud addit, ſatis oſtendit neciure quidem fideicõwiſſ ſubſtitutum ad hanc hærediratem admitti poſſe. Huic ſimile eſt quod dicitur in§. maſculo. Inſtitut.de vulgar. ſubſtir. Quodaperrius dici poteſt, cum ait Imperator ſub- ſtitutionem euaneſcere, non poteſt apettius exprimere nul.
lo modo hanc ſubſtiturionem valere. argumento eſt etiam quod dicicur in leg. generaliter.§. ſi quis ſeruo.de fideicom- miſ. liber. in Inſtit. gi ſeruo pignori dato relicta fuerit liber- tas, Valet libertas relicta ex cauſa fideicommiſſ propter fa- uorẽ libertatis. his verbis oſtédit, ſi nullus fauor libertatis ei- ſet, verba directa non eſſe ſic inrerpretanda, vt quod geſtũ eſt ex cauſa fideicommiſſi, valeat. Ait Iuriſconlultus hoc ſuade- re libertatis fauorem. vnde colligitur aliud dicendum eſle vbi fauor libertatis non eſt, vt in hac ſpecie. Noſtram quoque ſententiam iuuat conſtitutio pontificia, de qua magna hic eſt diſſenſio in c. ſi pater. de teſta. in ſexto. Ait ibi Rom. Pont. ſubſtitutionem quæ verbis directis facta eſt, ſic accipiendam eſſe, vt directa ſit, quamuis interdum inquit, ex cauſa ad fi- deicommiſſum trahatur. His verbis ſignificat ſubſtitutio- nem in dubio accipiendam eſſe, vt valeat iure directo. Qui difſentiunt ab hac opinione confirmant ſuam ſententiam lo- co communi de voluntate teſtaroris. Voluntatem teſtato- ris ſpectandam eſſe magis, quam ſubtilitatem verborum. nec adeo multum referre quibus verbis teſtator vſus ſit l.2. Cod. commu. de lega. leg. in conditionibus, 19. ff. de con dit.& de- mon.& leg. 3. Codic. de lib. præter. ibi, vt melior ſenſu exiſtat, &c. Pro hac opinione contraria nihil adducitur quod firmius ſit&efficacius. Putant abſurdũ eſſe m agnopere nos hic hære- re ſubtilitatibus verborum. Siteſtator vſus eſſet his verbis, Volo vt hæreditarem meam reſtituas, valeret: ſed quia dixit,
hares eſto, non valet. hoc eſt ſubtilitati verborum hærere. Sed ego reſpondeo, Quamuis hæc opinio ſpeciem aliquam
humanitatis pręſeferat:tamẽ hic à recepta opinione receden- dum non eſſe. Nec mouere nos debet quod dicitur de vo- luntate teſtatoris. non eſt enim hic aperta teſtatoris volun- tas,& non aliter àverbis recedendum eſt, quam ſi manifeſte contraria teſtatoris voluntas appareat. Cum teſtator lubſti-
tuit verbis ciuilibus falſo dicitur teſtator voluiſſe, vt ſaltem ei reſtituatur hæreditas iure fideicommiſſi. Teſtaroris volun-
tas iudicatur vel ex verbis quibus quoquo modo expreſſa eſt,
vel ex coniecturis: niſi ſit quoquo modo expreſſa teſtato- ris voluntas, eius nulla habetur ratio. leg. quidam cum filium.
44:ff. de hæred. inſtit. At certum eſt hic teſtatorem nihil fi- dei committere hæredis, nec quicquam eſt in teſtamento, ex quo appareat idem ſenſiſſe. Sed dicet aliquis, cum eum vo- luerit hæredem eſſe directo, etiam voluit ſaltem ei ex cauſa fi- deicommiſſi hæreditatem reſtitui. Sed hoc non recte colli- gitur. Qui enim contra leges aliquid decreuit ſuo teſtamen- ro, non videtur etrare. Deinde forte voluit eludere ſubſtitutũ, & actum pro delectamento habere. arg. eſt quod dicitur in l. an inutilis. ff. de accept. Relinquitur vt dubia ſit teſtaroris vo-
luntas in hoc caſu. Quid ergo in dubio iudicabimus: In
dubio non iudicabimus, voluiſſe teſtatorem hæredem ſuum onerare. eſt locus communis de interpretatione teſtamen- torum& vltimarum voluntatum. Dicimus in in dubioteſta- torem hæredem ſuum grauare non voluiſſe, aut quam mini- mum onerare voluiſſe. leg. Titia cum teſtamento. 34.§. qui inuita filia.& leg. vnum ex familia. 67.. ſi rem. fl. de leg. 2. In dubio ergo non credemus teſtatorem voluilſſæ hæredem ſu- um onerare, niſi id appareat. Fideicommiſſum grauamen hæredis eſt. leg. cohæredi. 3 9.§. cum filiæ. hic. ff. Subſtitutio ſiue vulgaris, ſiue pupillaris, non eſt onus hæredis. Cum teſtator ſubſtituit filio ſuo vulgari modo, hac ſubſtitutione nõ oneratur hæres, ita datur ei ſubſtitutus ſi hæres non fuerit: ne ſubſtitutione quidem pupillari, ſi impubes deceſſerit. Sed fi deicommiſſo heres proculdubio oneratur, idq; licet teſtatori. nec dubium eſt quin valeat fideicommiſſum poſt puberta-
tem,& poſt aditam hæreditatem, ſi appareat hæc voluntas teſtatoris fuiſſe. Sed in dubio nos non ita iudicabimus, ſed
potius vt irrita ſit ſubſtitutio,& inanis poſt hoc tempus. Ni- hil ergo mouere nos debet locus ille communis de voluntate teſtatoris, quæ dicitur ſpectanda eſle, neglecta ſubtilitate ver- borum: quod ita accipiendum eſt, ſi ea voluntas appareat- Picendum eſt igitur propter voluntatem teſtatoris, quo- ties ex aliis verbis forte teſtatoris, vel ex coniecturis aliqui- bus apparet teſtarorem ita ſenſiſſe„ ſubſtitutionem dire- ctofactam, ita accipiendam eſſe, vt ex cauſa fideicommiſ ſi valeat. Exemplum eſt in leg. 16. ex facto tractatum eſt.
in prin. ff. ad Senatuſconſ. Trebel. Inſtituo Titium haredens

———. ——————————.——.——————— ————— 8—————————————— ———————————— ÿ—-——ℳN—— ———————ÿ———.—.———————————— —————————————— eee———..— ———*————— ————*——-———————j,——————=— ——--r————————————————— 1
408 b Franc. Dudreni Comment.
vulgo dicitur codicillaris, cuius mentio eſt in l.vlt. ff. de codi-
maum, rogo&s fidei eius eommitto, v“ faciat hæredem Sempro- nium. Quæritur an hoc fideicommiſſum Valeat„vt faciat hæ- redem: quia hoc verbum heres, ciuile eſt,& directum, non vi- detur valere, nec hæres inſtitutus ab eo poteſt alium facere hæredem. nam qui hæres eſt, non poteſt deſinere hæres eſſe. l. qui ſoluendo. 5 8. ff. de hæred. inſtit. vt alium faciat hæredem teſtatoris, fieri non poteſt. Ait tamen luriſcon. in d.l. ex facto ibi: Derum videri poteſt per hoc rogaſſe,&c. Sic ergo interpre- tati ſunt veteres hæc verba, quaſi teſtator voluerit hæredita- tem ſuam eireſtitui. Illa igitur verba, V7 hæredem facias, ſic accipi debent, id eſt, vt hæreditatem meàã ei reſtituas. Volun- tas teſtatoris hic non admodum obſcura eſt. Nam quamuis hoc verbum heres, per ſe directum ſit& ciuile:tamen cum a- liis verbis coniunctum indicat hanc voluntatẽ teſtatortis fuiſ- ſe, vt hæteditatem ex iure fideicommiſſi reſtituat. Rogo, ver- bum eſt precarium. 5.vltim. de ſing. reb.per fideicom.relictis. in Inſtit. Similis ſpecies eſt in I. 11 1. filiusfamilias.§. vt quis hæ- redem. ff. de legat... Nos igitur voluntatem teſtatoris ſequi- mur, quoties ea velex verbis eiuſdem teſtatoris, vel ex conie- cturis apparet. Idem dicendum eſt& cum ſubſtitutio facta eſſe proponitur in codicillis, quæ alias inutilis eſſet:tunc valet iure fideicommiſſi propter voluntatem teſtatoris. l. Scæuola. 76. ff. ad Treb. Pater habens filium impuberẽ inſtituit eumiin teſtamento,& codicillis poſtea factis, ei ſubſtituit pupillariter, Si filius meus impubes deceſſerit, Titius hæres eſto. GCertum eſt,
iure directo hãc ſubſtitutionem valere non poſſe. Hæreditas
enim potẽſt codicillis per fideicommiſſum relinqui: ſed hæ- reditatem dare, aut adimere iure directo non poſſumus niſi in teſtamento. Inſtitut. de codicil.§. vltim. Sed quærebatur, an ſaltem valeret ex cauſa fideicommiſſi? Et in dict. leg. Scæ- uola. reſponſum eſt, benigna interpretatione valere: ſi non jure directo, ſaltem iure fideĩicommiſſi. Mater de qua ibi, quæ ſuccedit abinteſtato filio ſuo ex ſenatuſconſulto I ertul⸗ lano, obligatur ſubſtitutis ex cauſa fideicommiſſi,& hære- diratem Jpt cogitur reſtituere. Aliud exemplum eſt de ad- emptione hæreditatis facta codicillis. in l. cum quis decedens. 35.§. Seiam. ff. de lega. 3. in dict. leg. Scæuola. exemplum eſt ſubſtitutionis. in dict.§. Seiam. exemplum eſt ademptionis. Eodem pertinet quod dicitur inl. z2.& l. illud 13.§.vltim. ff. de iure codicil. Si codicillos facere voluerit, inſtitutio, quæ facta eſt in his codicillis, valet ex cauſa fideicommiſſi. Siteſtamen- tum facere volens, putet ſe id facere, eſt quæſtio voluntatis, vt in dict.Sõ.vltim. Sed cur ſubſtitutio facta in codicillis, dici- tur valere iure fideicommiſſi poſt pubertatem,& poſt aditam hæreditatem? leg. verbis ciuilibus. ff.hic. propter veriſimilem teſtatoris voluntatem, quæ voluntas colligitur ex natura a- ctus. Codicilli inducti ſunt& recepti moribus primum, dein- de cõſtitutionibus Principum confirmati propter fideicom- miſſa. tit. de codicil. in Inſtit. Ergo cum apparet codicillos eum vlouiſſe facere non teſtamentum, quod ſcriptum eſt facile cteditur voluiſſe valere iure fideicommiſſi. Vnum exem- plum eſt in leg. inſulam. ff. de præſcrip. verb. Inſulam tibi ven- didi, vt aliam inſulam mihi ædifices. quæritur quis contractus ſit? Dicitur venditionem non eſſe: ſed contractus eſt qui proprio nomine caret. Vnde præſcriptis verbis in factum a- Ctio dabitur: non actio ex empto. ex natura actus id ſatis ap- parert. in dict. leg. Scæuola.& aliis huiuſmodi excinplis, quæ adducuntur, nullum eſt vitium in inſtitutione aut ſubſtitu- tione, niſi quod facta eſt in codicillis. In dict. leg. Scæuola. te- ſtator ſubſtituit filio ſuo impuberi, qui non eſt egreſſus tem- pus pubertatis. ſi facta fuiſſet in teſtamento ſubſtitutio nemo dubitaret, quin vtilis eſſet. Nihil ergo aliud obiici poteſt ad impugnandam eam ſubſtitutionem, niſi quia facta eſt in codicillis. Et quia codicillorum hic vſus eſt, vt fideicom- miſſarelinquantur: facile ex natura actus iudicamus hanc fuiſſe teſtatoris voluntatem, vt ex cauſa fideicommiſſi reſti- tuatur hæreditas ſubſtituto. Ex quo apparet differentiain- ter ſpeciem l. verbis ciuilibus.& dict. l. Scæuola in l. verbis ci- uilibus. ſubſtitutio facta eſt poſt pubertatem: ſi eadem facta eſſet in codicillis, non eſſet ſimilis ſpeciei, quæ tractatur in d. Ie Seeuola Eſſet enim duplex vitium.primum, quia facta eſſet in codicillis, deindequia poſt pubertatem facta eſſet. Cũ ſint diſſimiles ſpecies, nen eſt mirum ſiius varium reperia- tur. Hinc colligi poteſt magnam vim eſſe illius clauſulæ, quæ
cil. Clauſula eſt, Si non valet teſtamentum meũ iure teſtamenti valeat iure codicilloru. Propter hanc clauſulã fit nonnunqui vt inſtitutio, aut ſubſtitutio facta verbis directis, quæ alias in- utilis eſſet, valeat ex cauſa fideicommiſſi. quia teſtator voluit teſtamentum ſuum vt codicillos valere. Ergo Fernds accipe re debemus teſtamentum ab eo factum, ac ſi ipſe codicillos confeciſſet: nec enim minorem vim habere debet ea clauſu- la, ac ne maiorem quidem. Et propterea cum queritur, an. pter clauſulam codicillarem valeat ſubſtitutio iure fideicom- miſſi: diſtinguendæ ſunt ſpecies vt diſtinximus, iudicio meo, quamuis de eo magna ſit controuerſia. Nam in ſpeciel. Scæ. uola.& aliis ſimilibus, in quibus dicitur valere ſubſtitutio f.- cta, iure fideicommiſſi: quia facta eſt in codicillis: exiſtimo etiam propter clauſulam codicillarem iure fideicommijſſi va-
lere, ſi eadem ſubſtitutio facta proponatur in teſtamento, in quo inſerta ſit hæc clauſula, Ss non valet vt teſtamétum, valeat
Vt codicilli, dẽ viderur dicendum eſſe, vt ea ſubſt tutio valeat iure fideicommiſſi. De aliis non videretur idem dicendum eſſe, vt cum aliud eſt vitium: quia facta eſt poſt puberiatem.
dictal. verbis ciuilibus. Et quod diximus de clauiala cocicil-
lari, vt ſatisfaciam quorundam obiectis, concedimus hocita accipiẽdum eſſe:niſi appareat magis more tabellionum, quã teſtatorum adiectam eſſe in reſtamentis. Et fi hoc appareat, non eſt credendum tantam vim hanc clauſulam habere. Ar- gumento eſt quod vulgo dicitur generalem ſermonemadea non pertinere de quib. non eſt cogitatum. l. qui cum tutonb. ſf.de tranſact. Sedde hac re plura dicemus ſub tit. de iure codi- eillorũ, cum ad eum locum peruenerimus. Hactenus de ver- bis directis. De his quæ cõmunia ſunt,& media, quaæritur. ëi teſtator verbo medio, id eſt, quod conuenit tam ſabſtitutio- ni directæ, quam fideicommiſſariæ, vſus ſit: veluti, ſi dxerit, Quandscunque filius meus deceſſerit, T itiu⸗ bona eiu?: capiat,vel Titium ſubſtituo. Iureconſultus noſter cum ait in d. l. verbis ciuilibus. Fruſtra fieri poſt pubertatem, loquitur aperte de ver- bis directis& ciuilibus. De verbis communibus non eſtidem dicendum. Quid igitur dicemus: Recepta opinio mihi vide- tur probabilis, vt dicamus hanc ſubſtitutionem factam à pa- gano ante pubertatem iure directo valere poſt pubertatem iure fideicommiſſi. Mouet me quod hæc interpreratio fauo- rabilis eſt ipſi pupillo& ſubſtituto quoque vtilis. Fauor&v- tilitas ſuadet vt nos ita interpretemur. Nos enim interpreta- mur valere quatenus valere poteſt, cum verba conueniunt“- triq; ſubſtitutioni. Argumento eſt quod dicitur inl.pater Se- uerinam.§. conditionum, ff. de condit.& demon. Conditioã teſtatore adſcripta de tutela filii intelligitur vt tutor ſit amte pubertatem: poſt pubertatem curator. Confirmatur ẽt ſentè- tia noſtra conſtitutione Pontificia in capitul. ſi patet. de teſte⸗ mentis in 6. vbi ait Pontifex, fubſtitutionem intelligendam eſſe directam, cum ea cõuenit verbis& perſonis. Hoc verbũ ſubſtituo, conuenit perſonisèſ, quia impubes. De preca- riis nulla eſt fere dubitatio. Cum ſubſtitutio facta eſt velbi precariis, dubium non eſt quin valeat omni tempore iureſ- deicommiſſi: nec hoc proprium eſt militum. Hoc eſt tantum proprium militum, quod poſſint poſt pubertatem,& poſta- diram hæreditatem ſubſtituere.I. ſi frater. C. de fideicom.&l cohæredi§. cum filiæ. hic. ff. Vnum eſt notandum, quod hac fideicomiſſaria ſubſtitutio benigna interpretatione conueti tur in dircctam. Vnum exemplum eſt inl. neque.§. vlt.ff:de milit. teſta.& l. Antoninus. 42. ff.de fideicõ. liber. Si quisre- liquerit libertatem& hæredit atem alicui,& deceſſerit hæres inſticutus& ſubſtitutus, non adita hæreditate, ita accipimus hæreditatem& libertatem ſerui, perinde ac ſi directo inſtitu⸗ tus eſſet, cum nullus ſit hæres, ne euaneſcat fideicommilſum-
CAY. XXIIII De reciproca ſubſtitutione.
— Jlur lubſtitutionis reciprocæ mentio eſtin leg. iam hoc
iure. 4. ff. hoc tit. V ulgo in diuiſione ſubſtitutionis po- nitur, vt quintum membrum diuiſionis. Dicitur alia lubſtitu- tio vulgaris, alia pupillaris, alia exemplaris, alia militaris, alia reciproca. Ego iam ſupra admonui ſeparatam diuiſionem
faciendam efſe: nec hanc reciprocam ponendam VI qun⸗ tu
1
velc calit eund verbe duſp 3 herec molte toalt endi dandi tho: diam. comp goh hende tnezl Cam pendi dkpa reſtar tem! ſahſtu lnen e4. red. derir bert nen. imj Enn 7 7 doco diar

1 ComunizſE t Kmetig
n u exidecsſſert, Tiun baum mreconlaltmnoſter amun naſt ,ubtaum, loquiu dus. De verdis cowmundon prur dcemus: Receptr ohtin lamus hanc lubſtitutiodent tem iane directo väleteguln Mauet mequodhrcintam 0& ſudſtitnto quoqunii rainterptetemut. Nesetiar uvalere poteſt cum retdacms rgumento eſt quoddximi: mum, Kde condit.&demanl- de tutela fl iateligiuu um⸗ dertatem cacatot(ontmm one Dontiiciain cqitulimm
Doauifer labſtitutonem E
a codenit vetbis—— t perſonisi, quli imhe 3 dicio. Cum lodſtiruro cau oaeſt quin rdleat— umeſtwiürum toce c pcoptium 1
Huune
In Tit. De vulg&s pupil ſubſtit. 409
tum membrum eius diuiſionis. Propterea quod omnis ſub-
ſtitutio, aut reciproca eſt, aut ſimplex& ſine reciprocatio-
ne. Nulla ſubſtitutio eſt ſiue vulgaris, ſiue pupillaris, quæ
non poſſit fieri cum reciprocatione eorum, qui ſubſtituuntur
ſiue in primum, ſiue in ſecundum caſum. Aut enim ſubſti⸗ tuuntur ſimpliciter: aut cum reciprocatione,& mutua vice. Sic enim loquuntur lureconſ. in l. cohæredi. S. qui diſcretas.
hic. ff. de vulga. difficile non eſt exemplum adferre. Inſtituo
Titium& Sempronium hæredes, Si Titius hæres noh erit; Sem- pronius hæres eſto,&&c. De pupillari hoc modo. Quidam ha- bet duos filios, Primum& Secundum. Si primus impubes de- ceſſerit, Secundus hæres eſto. Si ſecundus impubes deceſſerit, Pri- mus herer eſto. Hi duo impubetes ſubſtituuntur pupillariter in ſecundum caſum& reciproce mutua vice. Ergo poſtquam diuiſimus ſubſtitutionem in vulgarem, pupillarem,&c. facié- da alia fuit diuiſio, veluti, Omnis ſubſtiturio reciproca eſt, aut non reciproca. Indocti non recte interpretati ſuntl. iam hoc iure. 4. fl. hoc tit. de tertio genere ſubſtiturionis. Ideoque pu- tarunt in ſumma illa ſubſtitutionis diuiſione, ponendam eſſe reciprocam.in d. l. 4. in princ. ibi, Quod ius ad tertium,&o. Id quomodo accipiendum ſit ſupra docuimus. Loquitur Mode- ſtin. in ea lege de ſubſtitutione tacita. Si ſubſtitutio fuerit fa-
cta in primum caſum, ſiue ſecundum, ex Conſtitutione D.
Marci, etiam in alterum caſum facta eſle intelligitur. Et pro- inde hæc ſubſtitutio valet propter conſtitutionem D. Marci. Tinum& Sempronium hæredes inſtituo, eoſque inuicem ſubſti- tuo. Hoc receptum eſt:& maior fuit ratio admittendi in ea reciproca, Omnes ſubſtituo. Cum etgo Jeriedt quomodo hæc ſubſtitutio fiat, dicendum eſt fiert vel expreſſis formulis vel compendio verborum. Hæc eſt expreſſa ſubſtitutio ſpe- cialiter, Si primus impubes deceſſerit, Secundus hærers eſto. Si Se- eundus impubes deceſſerit, Primus hæres eſto. Fit compendio verborum hoc modo, Primum Secundum hæredes inſtituo, 2oſq, inzicem ſubſtituo. d.l.4. hic. ff.l. cum in teſtamento. ff. de hæredi. inſtit. Vocatur breuiloqua à quibuſdam, quia breuiter multas complectitur ſubſtitutiones. hoc eſt ineptum& à ve- ro alienum, quod comprehendat multas ſubſtitutiones eom-
pendio verborum. Cum dico, Si Primus impubes deceſſerit, Se-
cundus hæres eſto. S&i Secundus impubes deceſſerit: Primus heres eſto: hic eſt reciproca,& tamen non eſt verborum compen- diam. Tolerabilius eſſet reciprocam diuidere in eam, quæ fit compendio verborum,& eam quæ fit expreſſis formulis. Er- go hæc ſubſtitutio compendio verborum, poteſt compre- hendere multas ſubſtitutiones. Sed quæ ſubſtitutiones con- tineantur, quæri ſolet. Ego id oſtendam aliquot exemplis. Cum quæritur, quæ ſubſtitutiones contineantur hoc com- pendio verborũ, Omnes eos inuicem ſubſtituo. id iudicandum
eſt partim ex verbis, partim ex mente Teſtatoris. Ponamus
teſtatorem. ſtituere duos filios ſuos impuberes,& eos inui- cem ſabſtituere hoc compendio verborum, Omnes eos inuicé ſubſtituo. His vetbis continentur quatuor ſubſtitutiones. Cõ-
tiuentur enim due vulgares,& duę pupillares. d. l.iamn hociu-
re. 4.&l. Lucius. 43. ff. hic.& l. cum in teſtamento. 37. f. de he-
red. inſtit.& l. z. C. de impub.& al. Continentur due vulgares
periude ac ſi dixiſſet teſtator, Ss Primus hæres n erit, Secundus herer eſto.&t Secundus hæres non erit, Primus hæres eſto. Conti- nentur etiam duæ pupillares hoc modo, Si Primus deceſſerit impubes, Secundus hæres eſto. Si ſocundus deceſſerit impubei. Primus hæres eſto. Ambo eius conditionis ſunt vr poſſit eis vulg uriter& pupillariter ſubſtitui à teſtatore. Aliquan- do continentur pupillares tantum. Exempli gratia. Si hęc ſub-
ſtitutio fiat duobus filiis impuberibus exbheredatis hoc modo,
Eos inuicem ſicbſtituo. Primum& ecundumque filium meum ex- heredo eosg, inuicem ſubſtituo. Nos perinde accipimus hęc ver- ba, Eosque inuicem ſubſtituo, ac fi teſtator dixiſſet„Si Primus mpubes deceſſerit, Secundus ei hærer eſto. Si Secundus impubes deceſſerit, Primus ei hæres to. Reperitur etiam exemplum in quo continentur vulgares tantum ſine pupillari: vt ſi duobus fxtaneis fubſticuerit teſtator: vel duobus filiis ſuis puberi- bus: aut filiis naturalibus tantum- aut emancipatis his verbis Eorinaide ſubſtituo. Nõ cõtinentur pupillares quia pupillaris ſubſtituo nõ cõuenit conditioni& etati eorũ. Quid ſi vnus ſit pubes, alter impubes:& teſtaror ſubſtituat his verbis, Eoſq, in- uicem ſubſt ituo:quæritur ſi vnus ſit ex legitimis, alter ex natu-
ralibus tantum. Quaſtio eſt dict. leg. 43. al. 45. Lucius.& d. l.
4. hoc tit. ff.& hoc caſu dicendum eſt contineri hoë ẽompen⸗ dio verborum vulgares tantum ſubſtitutiones, non pupilla- rem quidem vnam contineti, etſi vnus ſit cui fieri poſſit lab- ſtitutio pupillaris. Nam viſum eſt inconueniens, vt Modeſti=
nus ait in d. l. 4. valere vnã ſubſtitutionem in perſona vnius, in
perſona alterius n valere. Non eſt tredibile teſtatoré, qui his verbis vſus eſt, voluiſſe in perſona vnius valere, in perſona al- terius non valere. Idẽ dicitur in d.. Lucius: hic non continetur pupillaris, cum non poſſit duplex ſubſtitutio habere locum in naturali filio. Nec habebit qnidem locuum in alio filio, æqua- litatis ſeruandæ cauſa. Simile eſt quod dicitur in l. in teſtamẽ- to. 6. C. de teſta. milit. Intelligitis ergo quæ ſubſtitutiones
contineantur hoc verborum compendio, eoſque inuicem ſub-
ſtituo. Solet quæri an expreſſæ ſint au tacitæ hæ ſubſtitutio- nes, ſubſtitutio vulgaris& ſubſtitutio pupillatis, quæ conti-
nentur his verbis, eoſcue inuicem ſubſtituo. Modeſtinus in d-
leg. 4. has ſubſtitutiones videtur habere pro tacitis magis ex-
preſſis. Comparat enim tacitæ pupillari, quæ continètur ſub 3 4. 4„ 2..
vulgari expreſſa. Hoc autem ſcriptum eſt à Modeſtino, non
quod reciproca non ſit expreſſior: ſed quod ſpecialiter ex-
preſſa non ſit. Sed diſputatio hæc eſt de nomine non admo- dum vtilis. Non eſt enim ſimpliciter verum quod dicunt ali- qui tacitam pupillarem non excludere matrem: expreſſam excludere. l.vl. C. de inſtit.& ſubſtit. ſub condit. fact. Ego do- cui ſupra, illam legem interprerans, non ita accipiendam ei- ſe, vr tacita pupillaris non excludat matrem. Multæ ſunt aliæ in ea hypotheſi circumſtantiæ, de quibus facta eſt ea conſti-
tutio. Iam videndum eſt de effectu ſubſtitutionis.
CA v. XXV. De effectu reciprocæ ſubſtitutionui.
E Ffectus huius reciprocæ fubſtitucionis prim us eſt his ver-
bis, eos nuicem ſubtituo, primum vocari coniunctos he- redes:& eis deficientibus eos, qui diſiuncti& ſeparati ſunt. l. 41. Cohætedi. S. qui diſcretas. Ecce teſtatot ita inſtituit, 72- tius& Sempronius heredes ſunto: Mæuius hæres esto. Titium& Jempronium coniunctia inſtituit Mæuium ſæparatim ab aliis,& adiecit, eoſque inuicem ſubſtutuv. Quæritur Titio de- cedente, an ſuccedet ei ex ſubſtitutione ſolus Sem pronius, an vero etiam alter cohæres Mæuius? Si ſpectemus verba teſta- toris, quæ generalia ſunt, dicemus omnes cohæredes admit- ti ad hæreditatem Titii ex ſubſtitutione, id eſt, non tantum
Sempronium:ſed etiam Mæuium. ſed tamen ex mente teſta-
toris hæc verba, quæ generalia ſunt, intelligimus vt primo loco videantur vocati qui coniunci ſunt: ita vt Titio repu- diante partem ſuam, ſubſtitutus ei intelligatut Sempronius propter coniunctionem, vt vtroque repudiante admittatur quoq; alter. Hoc eſt ex mente teſtatoris magis, quam ex ver- bis. Nam verba, quibus vritur teſtator, videntur referri ad omnes hæredes. Hæc eſt vis coniunctionis. Ego dixi ſupra de hac coniunctione diſſerens; coniunctotum potiorem eſſe cauſam, quam diſiunctorum. l. 61. Hæredes ſine partibus. ff. de hære dib. inſtit. Si teſtator his verbis vſus non eſſet, eoſque inuicem ſubſtituo: ſed eos ita inſtituiſſet, Iuſtituo Titum& Sempronꝛum heredes, Mauium heredem inſtituo: dubium non eſſet quin pars Titii deficiens accreſcat Sempronio tantum, qui coniunctus eſt. nec creditur teſtatorem hoc ius mutare voluiſſe ſed magis corroborare. Ius accreſcendi ſimile eſt quodãmodo ſubſtitutioni, quamuis re vera ſubſtitutio non
ſit. l. 6 3. Si Titio& Mæuio.§. Iulianus. ff. de lega. 2. ſed quia
ſatis plene& accurate diximus de ea coniunctione, nos mul- ta qus ab aliis hic dici ſolent, omittemus.
Secundo, he ſubſtitutiones factæ verbis generalib. reſtrin-
guntur ex mente teſtatoris, vt non pertineant ad ea de quibus ſpecialiter à teſtarore cautum eſt. d. I. cohæredi. 4 1.§. qui pa- trem. hic.ff. Species eſt huiuſmodi, Teſtator inſtituit patrem & filium pro parte hæredes,& eis inuicem ſubſtituit: dein-
de inſtituit Titium& Mæuium ex æquis partibus,& ſubiecit
verbageneralia, eoſque omnes inuicem ſubſtuuo. Qaæritur an his verbis intelligatur ſubſtituere patrem& filium, quos alia parte teſtamenti ſubſtituerat inuicem: ſed dicendum eſt hæc verba ad filium& patrem non referri. Eſt locus commu- nis& vulgaris pertinens ad interpretationem legum, Gene- ri per ſpeciem derogatur. eoſque omnes, id eſt exceptis his, quos ego ſpecialiter inuicem ſubſtitui. Zubſtldu inuicem m
———õ———
—
————

——
— ——
—————
410 5 Franc. Duareni(omment-
patrem& filium, ſubſtiturione ſpeciali derogauit illi genera- li, omnes iniicem ſubſtituo. I. doli clauſula. ff. de verb. oblig. l. ſanctio legum. ff. de pœnis. l. vxorem.§. fœliciſſimo. de le- Zat. z. Tertio notandum eſt his verbis, eoſque inuieem ſubſtituo, hæredes videri ſubſtitutos ex quibus partibus inſtituti erant- Teſtator inſtituit plures hæredes ex diſparibus partibus„de- inde ſubiecit, eo⸗ omnes iuuicem ſubſtituo, non expreffit ex quibus partibus vellet eos admitti ad hęreditatem ex ſubſtitu- tione. Vnde forte dici poſſet ex æquis partibus eos ſubſtitu- tos videri. Cum teſtaror inſtituit plures hæredes, nec partes expreſſit hæreditarias, videtur eos ex æquis partibus inſtitue re. Ergo cum eos ſubſticuit, nihil aliud exprimendo 3 viden- tur ex æquis partibus ſubſtituti: led tamen verius eſt vt intel- ligantur ſubſtiruti ex iis partibus, ex quibus ſunt inſtituti. I- dem dicitur in Inſtit. titul. de vulg. ſubſtitut.§. ſed etſi ex diſ- aribus. Exemplum eſt appoſitum in leg. ſi plures. 22. ff.hic, vbi vnus eſt inſtitutus ex vncia, ſecundus ex octo vnciis, Ti- tius extribus: fic impleuit totum aſſem teſtator. Terrius re- pudiauit, quæritur quam partem ferent exhac tertia parte quæ defecit, ii qui inuicem! ubſtiruti ſunt? Illæ tres vnciæ, quæ deficiunt dinidentur in nouem partes. Is qui fuit inſti- rutus exocto vnciis, accipiet etiam octo vncias: qui ex vncia vna tantum inſtitutus eſt, vnam partem accipiet. Idem dici- tur de fideicommiſſaria reſtitutione alibi. Cum quis inſtituit plures hæredes& iuſſit vnum cum morietur, vt reſtituat par- tem ſuam cohæredibus, intelligitur fidei eius commmitte- re, vt reſtituat pro qua parte ſunt inſtituti hæredes. dict. l. Lu- cius. 78.§. pater puerum. ff. ad Senatuſconſ. Trebellianum. Sed addenda eſt exceptio ex eo loco Vlpiani in di. l. ſi plures. niſi alia mens fuerit teſtatoris. Hic nos dicimus ex eiſdem par- ribus inſtituros intelligi, ex quibus inſtituri ſunt propter con- ie Curam voluntaris teſtatoris, cum nihil aliud expreſſerit. Hęæc eſt coniectura voluntatis, quam nos amplectimur, ſi nõ appareat contraria voluntas teſtatoris: ſed facile ab eare ce- dimus, ſi mens teſtaroris alia ſit, quæ colligitur ex variis con- iecturis. Videnda eſtl. 23. quoties. cum ſeqᷓ. ad Trebel- ff. Te- ſtator iubet hæreditatem reſtitui cohæredibus, ſi dederint certam pecuniam ex quaotitate pecuniæ, quam iuſſit dari, colligitur quam partem ex hacreſtitutione teſtator vult ſin- gulos habere. Ex nominam quoque expreſſione id etiam colligitur, vt dicitur in dict ieg ſeq.34. nonnunquam. Ecce, multum referr anteſtator hæredes appellauerit ſimpliciter, an vero nominibus propris ſingulos hæredes deſignauerit.
1 3
ibus volo teſtitui hæreditatem: aut aliis ſi-
. ¹ 2 50 2 22 H 1 1 S g 3 5 5 4 4. tutione habere ſingulos pro hæreditariis portionibus, id eſt,
4
ex qua quiſque parte hæres eſt inſtiturus. Aliud dicendum
4
eſt ſi dixerit, Tirio, Mæuio: cum expreſſit nomina, videtur
rationem habere perlonarum-& propterea viriles portiones
conſequuntur. Cum autem non ſunt appellati propriis no-
minibus, tunc interprecamur rationem habuiſſe teſtatorem portionum hæreditariaruru. Hoc etiam colligitur ex§. ſed vt manifeſtetur. C. de caduc. tollen. de quo dixi ſupra lub titul. de hæredib. inſtitu. Cum teſtator onus aliquod iniungit hæredibus ſuis, non certis hæredibus nominatim, quos deli- gnet propriis nominibus, tunc intelligimus ſingulis onus im- pPoſuiſſe pro portionibus hæreditariis. Si vero nominauerit eos propriis nominibus, tunc intelligimus eos teneri pro vi- rili parte ad id onus:& teſtatorem perſonarum habuiſſe ra- tionem. In legatariis autem non diſtinguimus: ſed intelligi-
tur onus impoſuiſſe pro virili parte. hæres enim repræſentat
perſonam defuncti. l. 1. ſi certum petat. C. Non habetur ra- cio emolumenti, quod quis percipit iudicio teſtatoris: ſed in- ſpicimus pro qua parte repræſentet perſonam defuncti, etſi magnum ſit prælegatum. Ergo pro ea tantum parte onera-
ri poteſt. Legatarii non ſuccedunt in locum defuncti: ſed in
rem. Sed hæc diſtinctio notanda eſt in hæredibus. Et hoc a- pertius dicitur in leg.121. ſi hæredes nominatim. ff. de legat. 1.
Similis locus eſt in le.3 0. ſi ita liber. ff. de ſtatuliber. Ex his na-
ſcitur quæſtio, Quid ſi teſtator preter communem hæredum appellationem adiecerit propria nomina ſingulorum hære- dum? Si ſic dixerit, Titium& Sempronium heredes meos inſti- tuo, an videatur reliquiſſe pro hæreditariis portionibus, quia hætedes appellauit: an vero pro virilibus, quia propriis no-
4
minibus diſtinguunturiln hac quæſtione vulgo recutri ſolet ad diſtinctionem Pomponii in leg. ſi communis ſeruus. 3)
ff. de ſtipul. ſeruo. videndum eſt enim an proptia nomina pre. cedant nomen hæredum, an vero ſequantur. Si dixit, Tiu & Sempronio hæredibus meis, finguli partes intelliguntut ha. bere: ſecus autem dicendum eſſe, ſi dixerir, hæredibus meu Titio& Sempronio. In dict. leg. ſi communis ſeruus. de ſtipul. ſeruo. quæritur, ſi quis communis ſit ſeruus duorum Titi Sempronĩi,& aliquid eis ſtipulatus ſit, an acquitat eis p viti. libus portionibus: an pro dominicis, id eſt, pro qua quiſque corum dominus eſt ſerui. Vnus forte dominus eſt ſerui pr vna parte, alter pro duabus.& diſtinguit ibi Pompo. quomo. do ſtipulatio concepta ſit. Si, inquit, ſtipulatus ſit Tirio& Sempronio, nec appellauerit dominos ſuos, pro vitilibus partibus, intelligitur eis acquirere. Si vero dixerit, dominit ſuis, pro dominicis partibus intelligitur eis ſtipulari. Quidſi vtrunque concurrat, Dixit, Titio& Sempronio dominis meis? Referr an propria nomina præcedant, an ſequantur. Si præcedant, viriles partes intelliguntur acquiſite ex hacſſi- pulatione. Idem hic dicendum eſſe aiunt. Hæc ſententiami. hi non videtur ſatis tuta eſſe. nam ita demum intelliguntur ſubſtituti viriles partes habere ex ſentenria Vlpiani in.ſiplu⸗ res ſint inſtituti. 22. ff. hoc titul. ſi euidens ſit teſtatoris vo- luntas. vult enim VIpian. euidenter& manifeſte id exprel. ſum eſſe, antequam recedatur ab hac coniectura voluntati. Hic autem cum proponuntur nomina hære dum certe vix di-
ci poteſt expreſſam eſſeteſtatoris voluntatem. Nec ſimile eſt
quod adducitur de ſtipulatione communis ſerui. Diſſimiliu- do eſt ideo, quod magna coniectura voluntatis eſt, cumte- ſtator inſtituit ex diſparibus partibus: deinde nulla partium facta mentione, hæredes inuicem ſubſtituit. nam coniectu- ra voluntatis ſuader, vt intelligamus eos ex eiſdem patuibus ſubſtitutos eſſe, ex quibus inſtituti ſunt. propter hancenim coniecturam voluntatis, quæ non leuis eſt, requiritur eui- dentior probatio. Sic eſt intelligendum quod diximus his verbis, Eos inuieem ſubſtituo, videri cohæredes ex iiſdempar- tibus ſubſtitutos, ex quibus inſtituti ſunt. Addendum eſtin parte hæreditaria numerandum id eſſe, quod obuenit alcni hæredum iure accreſceudi, licet ex lege magis, quam exvo- luntate teſtatoris. Iuriſconſ. in leg. †.&s in teſtamentodbi ntque intereſſe&s. ff.hic. occurrit obiectioni. Dicimus pro qua pau- te quis inſtitutus eſt, pro ea parte ſubſtitutum videri. Pona- mus Titium inſtitutum eſſe ex vna vncia: ſed ei alteramvn- ciam acceſſiſſe ex iure acereſcendi, quæritur an ad pattem de- ficientem admittatur pro vna vncia tantum, ex quainſtitui- tur: an pro duabus vnciis, id eſt, pro vna vncia, ex qua inſtitu- tus eſt,& pro altera, quæ ei accreuit, admittatur? Ait Gaius in d. l. 5. nihilreferre. Dubitatio oritur ex eo quod pats, quæ obuenit ex iure accreſcendi, ex lege magis, quam ex volun- tate teſtatoris acquiritur. Et id referendum eſt ad legemlur
liam Papiam, vt inſcriptio oſtendit. Quodvero ius accreſcen
di veniat ex lege, non ex ſubſtitutione, ne tacita quidem, imi- le eſt quidem ſubſtitutioni. l. 63. al. 61. Si Titio& Mæuo. Iulianus. ff de lega. ꝛ. ſed in effectu ipſo intereſt inter ſubſtiu-
tionem ſiue tacitam, ſiue expreſſam,& ius accreſcendi: non
alienum tamen eſt à iure accreſcendi à voluntate teſtatotis hic eſt leuis quædam cõiectura, quæ lege adiuuatur. Sed qus non eſt alienum à voluntate teſtaroris,& coniectura aliqus voluntatis, licet obſcura& tenui, nititur. ideo quod accielci alicui per legem ex iure accreſcendi, in parte hæreditaria ha- betur, vt quanto maior eſt ea pars per ius accreſcendi, tanto maiorem partem conſequarur ex ſubſtitutione. Poſttemo notandum eſt ſpem huius ſubſtiturionis non tranſmitti ad hæredem. l. 21. qui plur es.& l. 46. Lucius.§. vlt. ff.hic. Plures hæredes inſtituti ſunt,& inuicem ſubſtituti. Vnus eorum de⸗
ceſſit: deinde extitit conditio ſubſtitutionis, ſuperſtites tam-
en titutionis, ircstan tum admittentur: hæredes hæredis defuncti non admitten tur. Hæres defunctus meram ſpem ſubſtitutionis nontrant-
miſit ad hæredesſuos. d. l. Lucius.§. vlt. Et idem eſtin alis ge⸗
neribus ſubſticutionis, in pupillari ſimplici.l. ſed& ſi plutes 9. hic. ff. In vulgari ſimplici, ratio eſt. Vulgare eſt enum non aditam hæreditatem non tranſmitti ad hæredes. l. quoniam ſororem. C. de iure deliber. Si hęreditas non adita, non tran mittatur, multo minus trantmittetur hæreditas quæ non
. 7. ⸗.„— 10 alicui eſt delata: puta ante conditionis euentum. düb h E C 2

1 *
MeKaagf Fauntur nomina hanan, ereſtarorig— Kiulani, duhds naonecommmeanl maßna coniectura foluna Alparidun Datn das dednu redes muicemſudlttutmn er, mntelligamusechercid er quibas maltiruiſintn mrans, qux non leuuelt mn K eſt mrelligendum qunt 2 25 uue, videri cohxredéai er qudus iaſtitwiilant, aänn aumerandum ideſſe, aunäa telceuch, lcet exlege wags, lrikcoalia leg ſ. Ninttan occurrt obiectioni. Drirun t, roeapatte ſabſtitumm
8½
8
*
Run elle are accttſcendi, quæriuun an prou vna rnciatantum de acis„ideſt, pto marncua , qur ci accteuit, adminari nc. Dubicatio oritut ereogpe
ex vna vncaa: Kia
*
I 91 ““ 6 ½. 2l.b!. 1
Kuo¹l.. 1
An etfectuiploimtens
* Kaccen teſſam Kicixe
n tele 4 4
roluntat unk. iS.o. 4 eom nitituf. e0- 8„*.„
u
tun alwtll
4 non l 3
eile 41. L bes.1 ärtese
In Ti. De conditio.inſtitui. 8 xr¹
eſt conditionalis inſtiturio. Qu'modo tranſmitteretur ad hæredem, cum nondum delata uit? Et hoc intereſt inter ſub- ſtitutionem& ius accreſcendi, quod ius accreſcendi ad hære- dem tranſmittitur: ſubſtitutio non traufſmittitur. l. ſi ex plu- ribus.de ſui& legit. here. lus enim accreſcendi ſequitur rem, portio portioni accreſcit. Sed dixerit aliquis, in hac lpecie hę- redes coniuncti ſunt. Iater hæredes ea coniunctio eſt, vt lo- cum debeat habere ius accreſcendi. Et ſi non eſſent inuicem ſabſtituti, pars tamen vnius deheiens accreſceret alteri,& ac- creſceret hæredibus hæredis. quia ius accreſcendi ſequitur rem. Subſtitutio accedens, non videtur tollere ius accreſcen- di: ſed potius confirmare. Quo modo ſit vt propter ſubſti- tutionem non tranſmittatur ad æredem quod ſine ſubſtitu- tione tranſmitteretur Ego reſpondeo hie Iocum non habere ius accreſcendi, propter ſubſtiturionem. Scio ius accreſcen- di tranſmitti ad hæredem,& ſequi rem: ſed hic ius eſt accre- ſcondi ex vna parte,& ſubſtitutio ex altera. Subſtitutio eſt potentior iure accreſcendi. leg. z. S. ſi duo. ff. de bono. poſſeſ.
contra tab. IN TIT. VII. DE CONDITIONIBVS
1NSTITVTIONVM.
C A 1. l.
Os rtrackatus, qui ad inſtitutiones pertinent, ſcquitur tit. de condit. inſtit. Quia inſtitutio- nem heredum tam in primo, quam in ſecundo gradu fieri ſub conditione diximus. Et quia hęc
d ſputatio de conditione pleniorem inquiſi- tionem exigere videtur, ideo ſeparatim poſitus eſt hic titalus, de conditionibus inſtitutionum. Inſcribitur autem de con- diionibus inſtitutionum tantum, non legatorum. De con- ditionibus enim, quæ adiciuntur legatis, alii ſunt tituli tam in Digeſtis, quam in Codice. Ad legata pertinent tituli de tondit.& demonſt. ff.& C. tit. de cond. inſert. lib. G. Hic agi- mus rantum de conditionibus inſtitutionum, que adſcribun- tur inſtitutioni hæredum.& huic reſpondet tit. C. de inſtit.& ſubſtitut.& c. ſub condit.fact. hos ĩgitur duos titulos ff.& C. nunc interpreraturi ſumus,& incipiemus ab explicatione vocabulorum inſcriptionis. Quid ſit inſtitutio, quid ſubſtitu- 1io, diximus ſub titul. de hæredib. inſtit.& titulo de vulga.& pupflla. ſubſtit. Admonuimus inſtiturionis verbum aliquan- do generaliter accipi vt cõpre hendat ſubſtiturionem. Omnis enim ſubſtitutio inſtitutio eſt. Aliquando ſignificationem e- ins reſtringi diximus, vt inſtitutio ſubſtiturioni opponatur. Hc autem accipimus inſtitutionem tam in primo, quam in ſecando gradu.In titul. Codicis hæc ſunt diſtincta: ſicut inl. 1 ff.de vulg.& papil. Subſtitutioni opponitur inſtitutio. Inſti- euti dicuntur in primo gradu: ſubſtituti in ſecundo, vel vlte- riore. Et hic locus oſtendit appellatione inſtitutionis cõtine- riſubſtitutionem etiaa proprie. idque ſupra oſtendimus. Et
adduximus locum ſub tit. de pupil.ſubſtit. qui ſub hoctit. ex-
tat f.in l.20. mulier, quæ viro.§.1. Ego tehæredem inſtituo, ſi me hæredem inſtitueris: me ſubſtituiſti, an dicemus extitil- ſe conditionem? Ait ibi luriſconſ. extitiſſe conditionem vi- deri, qui enim ſubſtitutus eſt, dieitur inſtitutus eſle. Subſti- kutio ergo fit non tantum pure: ſed etiam ſub conditione, vt o docui in l. qui liberis. in principio. S. ff. de vulg.& pupill. ſubſtitu. quamuis tem non ſatis expendentes, putent omnem ſabſtitutionem fieri ſub conditione„adeo vt quidam defi- niant, ſubſtitutionem eſſe conditionalem inſtirutionem. Sed ego dixi ſubſtirutionem vulgarem, quæ ita fit, Si Titius harer non erit, Seius hereseſto, fieri lub conditione poſſe, aliquando ctiam pure fieri poſſe. dict. le. qui liberis. in princ.& propter= ea dicimus adiici condirionem non tantum inſtitutionibus: ſedetiam lubſtitutionibus. Addidi,& reſtirutionibus, quia & reſtirutionibus, quæ ex cauſa fideicom miſſi fiunt, adiiciun- tur condiriones,& de his etiam loquuntur hic iuris auctores, &in. reſtituta. 37. ff. ad Senat. Trebell.&§. reſtituta. de fi- deicom. hæred. in Inſtit. Ex hoc titulo nonnulli colligunt ap- bellatione ſabſtitutionis non contineri reſtitutionem fidei- coumſl. aclam, quia in hac inſcriptione diſt inguũtur reſtitu- 19,& ſubſtitutio.&i hocargumentum reciperetur, idem di⸗
ceremus ds ſubſtitutione, nempe appellationè inſtitutionss non proprie contineri ſubſtitutionem. Hæc argumenta fri- uola& nugatoria ſunt. Ego oſtend, ſupra appellatione ſubſti- tutionis contineri reſtitutionem fideicommillariam:& ſub- ſtitutos dici eos, quibus aliquid per fideicommiſſum relin- quitur.& admonui in hac inſcriptione ſubaudiendum elle
verbum, hæredum. hoc modo, De inſtiturionib.& ſubſtitu-
tionib. hæredum. Hoc debert in telligi tanquam repetitum ex ſuperioribus tituͤlis, tit. de vulg.& pupil. ſubſtit. debemus et- iam intelligere de ſubſtitutione hæredunä. Quid ſi cundiiſ. C àA r. II. Ondiuonem ita ſolitus ſum definire: Conditio eſt adie⸗ œKio, qua legatum, vel inſtitutio hæredis ſuſpenditur in futurum euentũ. Hæc breuis definitio videtur ſatis aperta&ẽ apta ad docendum id, de quo inſtituitur diſputatio. Adiectio⸗ nem ego voco, ſecutus exemplum veterum iureconſulto- rum in l. muto.. ſi ſub conditione. ff. de tutel. Cum tutor ità datur, ſi ſatiſdederit, hanc adiectionem putat Iuriſconſul. eſſs admonitionem potius, quam conditionem. Ergo cum quis hæredem inſtituit ita, Heredem Titium instituo ſi decein dedé= rit, hoc adiicitur inſtitutioni à teſtatore. hæc adiectio eſt? ver- ba quæ in definitione ſequuntur, adiiciuntur pro dfferentia: Quid proprium ſit conditionis. CA p. III. O o proprium eſt conditionis, ſuſpendere id. quod agi- tur; in futurum euentum: vt ſi non luſpendat, non di- tatur eſſe conditio. Atque ita intelligimus modum adie uen inſtitutioni, non eſſe conditionem: ynstituo te heredem, vr des Iitio centum, hic modus eſt. hic modus non ſuſpendit. Maltum intereſt an dixeris, vt des: an vero ſi dederis: ita de demonſtratione dici poteſt. Proprium igitur conditionis eſt ſuſpendete in fururum euentum. Ex quò conſequitur, ſi adie- ctio onferatur in tempus præſens, aut præteritum, proprie conditionem non eſſe. I. 10. Inſtitutio talis. hic. ff. Eſt locus communis de conditione, quæ in præſens confertur, in l. cuni ad præſens. de reb. creditis.& l.conditio. 100. ff. de verb.o blig: Eadem eſt ratio cênditionis, quꝶ neceſlario extitura eſt. l. 14 pupillus.§. i. fl. de nouar. veluti, Si morietar, certum eſt hanc conditionem oiunino extituram eſſe. hic non ſuſpenditur in- ſtitutio hæredis. Conditio etiam proprie dicitur, quæ poteſt exiſtere,& non exiſtere: alias conditio non eſt. Iraq; recte di- ctum eſt ab Vlpiano in l. Cornelius. 6. ff.de hære. inſt. quæ⸗ dam habere figuram conditiohis, quæ conditiones tamen no ſunt. Vt ſi quid conferatur in præſens tempus, aut præteritum his vetbis: Si decem J itio dedit,& Rex Parihorua viuii, hæc figuram conditionum Habent. liſdem particulis vtimur cui conditiones adſcribimus. Hic eſſent addendæ quædam con- ditionum diuiſiones: ſed pertinent ad titulum ff. de conditi: & demonſtrat. Ego hic nihil tractare decreui, quod ad inſti- tutiones non pertineat. Deinde quibus verbis inſtitutio ſub conditione concipiatur, quæri ſolet. Ego iam exem⸗ plis demonſtraui: veluti ſi ita quis hæredem inſtituerit, S: de= cem dederit. Aliter in vniuerſum id definiri non poteſt quo- modo conditionaliter inſtitutio fiat, velcõditionale legatum coneipiatur. Non enim hac particula, Si, inducitur tantum cônditio: ſed aliis, veluti per dictionẽ, Quandiu. l.pater Seue⸗ rinam. ↄ9.§. vltim. ff. de condiri.& demon. Hic conditio quæ- dam eſt, quia legatum ſuſpenditur in futurum euentum: an ille ſit moratutus, pendet ex incerto euentu. Dies etiam in- certus conditionem facit: Lægò tibi quo die Titius conſul fa- ctus fuerit.l.dies incertus.53. ff. de condit.& demonſt. Aliud eſtexemplum in relatiuo, Qui, vt, Stichum, quimeus erit cum moriar, tibi lego. l. Stichum, qui meus. 6. ff. de lega:i interdum M etiam ablatiuis abſolutis induci conditio dicitur. Volo reſti- tuas hæreditatem Titio; acceptis centum numinis, videntur eniin ſic accipienda eſſe hæx ver ba, Si dederus centun, num naos: quanquarn voluntas teſtaroris hic examinanda eſt. Poſſunt enim hᷣæc verba accipi vt ſit modus, nempe vt det centum. at- que ideo cum videret Scęuola hoc ambiguum; non reſpondië ad guæſtionem propoſicam: ſed reſpondit de iure aperto;in I à teſtatore. 107. de condit.& demonſt. ff. Exià dictis exi- ſtit quæſtio tractata in l. ſi teſtamentum. S. C. de inſtitut. vel ſubſti.velreſtitutionib. ſub condition. Si quis ita ſcripſerit, ⸗
Ie harer Iſto ſecundum conditiones infra ſeriptat,& nilil oſtea
adictum ſit, an valear inſtitutio, an potins inutilis ſit, quaſ Am

—
conditione exiſtente. Quæſtio hinc pendet, an ſit conditio- V nalis hæc inſtitut o,an non. Si conditionalis ſit, nullis poſtea
conditionibus adſcriptis, dicitur inutilis eſſe. Si ita accipia- mus hæc verba, condiriones infra ſcriptas, id eſt, quas adſcri- pſero, cum controuerſia eſſet. Hac de re inter veteres, con- ſtitutionem edidit lmperat. qua eorum controuerſiam diri-
meret,& probat ſententiam ſuam argumento ducto ex re- ſponſo Papiniani, quod extat in leg. cum pater.7 9.§. vltim. ff. del. 2. vbi hæcverba, Morte prauentus non fecit, c. ſunt Pa- piniani. Ibi dicitur Vicos ciuitati,& c. vicos quoſdam teſtator
reliquit ciuitati,& adiecit ſe fines indicaturum. Solent fines in inſtrumentis publicis adſcribi: fines tamen non demon- ſtrauit. Ad id quod ibidem luriſconſ. addit, Non ideo minus ex cauſa,&. Idem viſum eſt Iuſtiniano dicendum eſſe in hac
ſpecie. ſunt enim ſimiles ſpecies. Quid enim refert an 5 ...]..„ ſc 1. dicat, ille hæres mihi eſto ſecundum conditiones infra ſcri
b ptas: an vero, lego fundum illum ciuitati, qui proprios fines b habet, quos poſtea indicaturus ſum? Ex quo annotandum eſt, teſtamentum hic pro imperfecto habendum non eſſe, re- iecta hac adicctione ranquam ſuperuacanea: alias poſſet dici
——
—
mentum. 2ſ. ff. de teſtamentis. Vnde probabiliter dubitatum fait in hac ſpecie an valeret. Sed conſtituit luſtinianus valere. hæc igitur inſtitutio pro pura habenda eſt. Sed hic occurrit antinomia. Opponitur huic conſtitutioni l. quoties. 9.§. tan- tundem. ff. de hæred. inſtit. ibi, Pro non inſtituto&c. In hac ſpecie luſtiniani teſtator deſtinabat addere conditionem,&
——
—— —— ——
————
—
2—
J. quoties. ibi, Qui conditionem deſtinaus&. his verbis oſten- dit ſe deſtinare addere conditiones. Iuſtinianus ait pro pura habendam eſle inſtitutionem. Marcellus ait eum pro non in- ſtituto eſſe qui ita inſtitutus eſt. Apud Accurſium hic variæ adferuniur ſolutiones,& dicit corrigi hanc legem Marcelli, queę opinio ab omnibus exploditur, quod correctio legum vi- tanda ſit. Sedilli non intellexerunt iuris hiſtoriam. Hæc con- ſtitutio Iuſtiniani vna eſt ex nouis conſtitutionibus, atq; ve- rendum non eſt, ne ſequendo hanc opinionem correctio- nem legum inducamus. Inl. quoties. recitatur tantum ab Vl- piano Marcelli opinio. Nihil affirmat Vlpianus, aut luſtiaia- nus ipſe,(nam hæc omnia tribuenda ſunt laſtiniano ial. 2. C. de veteriiure enucl.) non probat hanc Marcelli opinio- nem, nec improbat. Qua ratione in l.. quoque eiuſdem tit. ff.eadem Marcelli opinio videtur improbata efle ab Vlpiano. Queritur in eadem conſtiturione Iuſtiniani, Siteſtator inſti- tuerit hæredem, nec ſt arim adſcripſerit conditionem, ſ edcõ- ditionem adſcripſerit in alia parte teſtamenti, an inſtitutio cöõditionalis dicenda ſite Ait, Sin autem,&e. Ergo dicendũ eſt nihil referre, vt cõditionalis inſtitutio dicatur, an ſtatim poſt inſticutionẽ adſcripra ſic conditio, an vero adſctipta ſit in alia parte teſtamenti. Ec ſimile exemplum eſt in l. quibus diebus. 39.§. quidam Titio. ff. de condition.& demonſtrat. Satis er- go demonſtratum eſt quid ſit conditio, quomodo conditio
concipiatur. C A P. IIII. ue conditiones nocent inſtitutioni, quæ nan nocent.
In primis notandum eſt impoſſibilem conditionem inſti- Ltutioni non nocere. l. 1. hic. Impoſſibilis conditio eſt, cui natura impedimento eſt quomiaus exiſtat. Sic definit luſti- nianus in Iuſtit.§. ſi impoſſibilis. de inutilib. ſtipula. Titius, ſi diꝑito cœlum tetigerit, hæres mabi eſto. Quæritur au hæc con-
non eſſe inutilem, ſed pro non ſcripta habendã eſſe eam con- ditionem. Huic ſimile eſt ꝙ dicitur inl. ſi quis ita inſtitutus. 6.
ff. eo. Teſtator volebat magnificum aliquod monumentum
ſibi extrui& adiecir conditionem, Si in triduo proximo poſt mortem meam factum fucrit. Cum impoſſibile ſit triduo pro-
ximo tantum opus extruere: ideo VIpianus hanc conditio- nem tanquam impoſſibilem euaneſcere ait. Huic ſimile eſt
ꝙ dicitur inl. mulier. 20. in princ.ff.hoc tit. Si non exegerit pe-
æuniam hæres eſto. Quomodo impleri poteſt hæc conditio?
poteſt implerifi alios cohæredes habeat liberando eos acce- ptilatione, cauendo ſe nõ petiturũ ab eis, ſi ſolus hæres ſit: quia
teſtamentum imperfectum& nullum. l. ſi quis rum teſta-
ſinonnulli contra ſenriant. Sed manifeſte hoc apparet. In d-.
cellus dicabat inutilem eſſeiuſtitutionem ſecundum vetbo-
ditio noceat inſtitutioni, an ob hanc conditionem, quæ im- poſſibilis eſt, inutilis ſit inſtitutio? Air VIpianus in l. i. hic. ff.
memo eſt cui pofſit cauere. Hęc cõditio habetur pro nõſcri-
41² Franc. Duareni Comment.
pta, vt impoſibilis. Aliud exemplumeſt inl. ſi Mauia. 43. ff. de hered. inſtit.& filia viuat& c. nullam habet filiam nomi. ne Fuluiam: cum impoſſibilis ſit ea conditio, dieitur pro noa ſcripta habenda eſſe. Qupꝑd de inſtitutioueè dicitur, idem di- cendum eſt de legatis& aliis vtimis voluntatibus. l. obtinuj 3. f. de condit.& demon.§. impoſſibilis. de hæred, inſtit. im Inſtit. alia tamen cauſa eſt contractuum. Nam omnescon- tractus, adiecta conditione impo ſſibili, vitiantur.]l. impoſſi- bilis. 7. ff. de verb. oblig& l. non ſolum. 31. ff. de oblig.& ac;. &§. ſi impoſſibilis. de inutilib. ſtipu, in Inſt. Rationem huius differeutiæ& diuerſitatis ego ſcripſi ad d. l. impoſſibilis. ſf. qe verb. oblig. Ego dixi, cum quæritur an pro non ſcripta haben- da ſit conditio impoſſibilis, ſiue in vlrimis voluntatibus, ſins in contractibus, quæſtionem magis facti eſſe& Voluntars, quam iuris. Quæritur enim quid cogitatum fuerit à teſtato. re, vel contrahentibus. forte is, qui adſcripſit talem conditio, nem, cogitat ſe nihil agere: excogitat non poſſe parere con- ditioni eum, cui adſcripſit talem conditionem, atque ideo nihil conſecuturum eſſe. Poteſt etiam cogitare, cum adſcribis talem conditionem, eum, cui adſcribitur conditio, nihilomi- nus conſecuturum, quaſi iniquum ſit eum cogi ad parendum conditioni, quæ impoſſibilis eſt, quæ in ipſius poteſtate non eſt. Sic ambigua eſt voluntas cius qui conditionem adſcribit. In dubio igitur quid dicendum eſt? Diſtinguuntur vltimæ voluntates à contractibus. nos plenius interpreta- mur vltimas voluntates.l. in teſtamentis. ff. de reg. iuris. In cõ- tractibus, ſi quid parum expreſſum ſit, vel ambiguum, impu- tandum eſt contrahentibus, qui potuerunt curare vr ea ob- ſcuritas vel ambiguitas explicaretur. Ideo interpretamur eos nihilagere voluiſſe, adiecta tali conditione impoſlibili cũer duorum voluntate contractus pendeant. Legata autem vel inſtitutiones pendẽt ex vnius voluntate, ſcilicet teſtatoris: nec culpæ poteſt legatarii adſcribi, quod non curauit verba teſta- menti apertius concipi. Hinc naſcitur Jaadie inl. ſi Titius. 16. ff. hoc tit. an valeat hæc inſtitutio, Si T itius hares erit, Seius heres eſto: Si Seius hares non erit, Titius hares eſta. Impoſſibĩli- tas quædam hic continetur. vnde videtur pro non ſcripta ha- benda eſſe conditio, quia exiſtere non poteſt. Is enim Seiu non poteſt aliter hæres eſſe, quam ſi Litius prius hereditatem adierit:& Tirius non poteſt hæres eſſe, niſi Seius prius hæro- ditatem adierit. Si perat Titius à Seio vt hæreditatem adeat, Seius dicet ſe non poſſe prius adira hæreditarem, quam Ti- tius adierit. Vnde quæritur an inutilis ſit hæc conditionalis inſtitutio? Ait ibi Mattianus inutilem eſſe inſtitutionem, ci conditio exiſtere non poſſic. Hoc repugnat iis, quæ à nobisdi- cta ſunt. Cum conditio eſt impoſſibilis, videtur pro non ſe- ptahabenda efſe. Hæc conditio ſimilis eſt iis conditionibus de quibus iam diximus, quæ impoſſibiles dicuntur. Sed ſi am- be conditiones expendantur, neutra impoſſiilis eſſe dicitut:
ſed ambarum coniunctio facit, vt res non poſſit effectum ha:
bere. Si Titius herer erit, Seius heres eſto, hæc conditio eſt poſ- ſibilis,& altera quoque.& propterea quod dicitur de impol ſibili conditione adiecta, hic locum non habet. Namcum con ditio adſcribitur, quæ re vera impoſſibilis eſt, ea pronon ſcripta habetur:& dicimus puram elleinſtitutioncm. Qur-
titur, an idem ſit dicendum in ſpecie 1 4. ff.hoc tit. cum lcll·
cet hæredes ita inſtituri ſunt, Si ſocii benorum meoru vnapo- manſerint,&c. hæredes ſunto- An vtilis ſit hæc inſtitutio: Mat- rum ſignificationem. Nam ſi verha ſpectemus, videtur vele teſtator vt prius hæredes ſint, quam ſocii:& tamen condii non poteſt exiſtere ſub qua inſt ituti ſunt: niſi prius ſocieti: tem coierint. Vnde videbatur idem dicendum eſe, quodiu caſu d.l.ſi Titius.valere inſtitutionem. Si non poſſet iniri ſo⸗ cietas bonorum teſtatoris ante aditam hæreditaté, ſenten tia Marcelli vera eſſet: at quia poteſt iniri: ideo dicitur cona tio exiſtere poſſe. Pofſunt hæredes inſtitui ſub ea conditione ſocietatem coire futurorum bonorũ: ſcilicet bonorũ quęlbe rant ſe conſecuturos adita hæreditate,& impleta conditione Qupd dicitur de impoſſibili conditione, idem dicendum elt &de turpi coudicione, ſi conditio aliquam turpitudinem con- tineat: ſi conditio ſit contra bonos mores. l. conditiones, qu⸗ contra bonos. 9. ff. hoc tit. veluti: Si parentibus patronisuo alimenta non præſtiterit. Idem in l. conditiones contrac 4 cta, 14. tit. cο. Huic ſimils eſt ꝙ dicitur inli iſ. flius. co. qne “““ non po-
teni volui lu6 kra lam mMen um. tot: per ity Car tii dos e he dir t
di
R

Aaen dde ce u polldiae Aullam . DWace
blun
Mur qaid dicendumt d ¹Contractidus. uog„. ner.l. in teſtamentien dum expreſlum ſit,„elanh 9 entidus, qui botuerunte, dan explcatetur.läcoideen ecta taliconciiaqein— Daotacus peudeant, lann ex rnias voluntaee ſälrara ru adſcndi,guoduon cumm acipi. Hnc nalctut qurthii ent haciaſtitutio, KTunae araneu, Tius bouthal aunetux. rude videtutonu-
0, uu exillete nonpouit k
rraele, quumſi Tiuus riub oa poteſthæres elle, nilidcun perut Tuius Scio wthxttiin
b polle drd adite hæredkaer:
quatiu miautilsſt bexa ALucranus iautilem tſeintu oapoſt. Hoctepuguatimi luo ctimpollidils, ndetu rc condiio ſimiucttiöous nus qur impolldile äãrmn: cudaatut, neutra impollbn
In Tit. De condition inſtitut.
non poſſumus honeſte facere, ea dicimus quoque facere non ele Itaque interpretatione quadam iuris pro impoſſibili 3
abetur hæc conditio, quamuis re vera conditio impoſſibi- lis non ſit. Impe dimento ſiquidem non eſt natura quomi- nus exiſtat hæc conditio: ſed impe dimento eſt lex.& boni mores. Sic accipiendum eſt quod dicitur in leg. i. ff. hic. vbi mend ſa eſt lectio illa, vel alio modo. Et eſt emendanda ſic, Vel alwo mendo: ex Flor. Pand. mendum vocat ibi VIpia. vi- tium, ſiue conditio impoſſibilis ſit, ſiue aliud mendum ha- beat. puracontraria eſt bonis moribus, vel turpitudinem ali- quam continet: placet non vitiari inſtitutionem. Igitur quod ait Vipian. mendo, hoc referendum eſt ad conditionem, que conttaria eſt bonis moribus. Conditio ergo turpis, contraria bonis moribus, haberur pro non ſcripta, pro impoſſibili, quamuis praprie impoſſibilis non ſit,& ab impoſſibili di- ſtinguatur. exempla ſunt, quæ iam adduxi. Aliud exemplum eſt in l. quidam in ſuo. 27. hic. ff. Teſtator ſcripſit in teſtamen- to, Titius ita hæres eſto, ſi reliquias meas in mare abiecerit. hæres
inſtitutus conditioni non paruit. quæritur, an repellendus ſit
ab hæreditate? Eſt locus communis de ſepultura, humanum eſſe cadauera mortuorum ſepelire. Suſpicione non erat de- mentiæ is, qui talem conditionem adſcribit teſtamento ſuo. & ſi appareat à demente facta eſſe inſtitutio hæredis, non va- lebit: ſed hæteditas deferetur ad legitimos hæredes. Huic ſi- le eſt quod dicitur alibi, Ineptas defunctorum voluntates im- probandas& reiic endas eſſe. l. o. alias 1 3. ſferuo alieno.§. vl. ff.de leg.i. Alind exemplum eſt in l. quæ ſub conditione. 8. ff. hic.ſi quid ſub conditione iuriſiurandi relictum ſit. Teſtator hæredem inſtituit,& adſcripſit conditionem, ſi iurauerit ſe mihi monum entum edificaturum. Hæres paratus erat ædifi- care monumentum ſed tamen inrare nolebat. hic quæritur an conſequetur hæreditatem? Vlpianus ait huiuſmodi in- ſtitutiones à Prætore improbari, quæ ſub conditione iuriſiu- andi fiunt. Sunt enim qui nolint iurare, etſi veriſſimum ſit quod ab eis exigitur. Poreſt autem cogi omnino quodteſta- tor voluit implere, ſed non cogitur ivrare ſe id facturum. Diximus ſuperiori loco, ſihæres inſtitutus ſit ſub condi- tione iariſiurandi, eam conditionem pro non ſcripta haben- dam eſſe. Prætoris edicto hæc conditio iuriſiurandi remittti- tur hæredi, cui adſcripta fuit, vt dicitur in l. quæ ſub conditio- ne. Exiſt:mauit Prætor non eſſe vtile hæredem compelli ad jurandum: quod nulla id vtilitas, aut neceſſitas ſuadeat:& hocincommoda etiam quædam habeat. Quidam facile ad- ducuntur vt iurent ſpe hæreditatis conſequendæ. ita occaſio hes periurii dabitur, alii carebunt hæreditate: adeo timidi& ſperſtitioſi ſunt, vt nunquam adduci poſſint ad iurandum. Hec eſt ratio edicti Prætorii, quo edicto ſolum iuſiurandum temittitur: non etiam faciendi neceſſitas quod teſtatos fieri voluit:vt dicitur in eadem l. quæ ſub conditione.§. quoties.& 1. 26. hæc ſeriptura. in fin. pꝛincip. ff. de condit.& demon- ſtrat. Inttituo Tatium hæredem, ſi iurauerit ſe mihi monumen- tum ædiſicaturum. non cogetur iurare ſe id facturum: ſed ta- men facere id cogetur. Dixerit aliquis, ſi verum eſt, quod di- ximus de remiſſione iuriſiurandi, mirum videtur quod Præ- tot alio qnodam edicto ſuo iurare cogit. liiuſiurandum& ad
pecunias. 4.§. 1. ait Prætor. fl. de iureiur. Eum à quo tuſiuran- Aam ex'igetur, inquit Prætor, aut iurare cogam, aut ſoluere.
Cur non cogitat Prætor quoſdam adeo timidos eſſe& ſuper- ſtitioſos, vt iniuriam pati, quam iurare malint? Sed aliud ge- nus eſt iur; ſiurandi, de quo propoſitum eſt edictum à præto- re ſub illo tit. de iureiuran. luſiurandum eſt quod pertinetad lites dirimendas. Maximum eſt remedium expediendarum litium, ait Vlp. in l. 1. ff. deiureiur. Vtilitatis enim cauſa com- paratum eſt ad lites finiendas& dirimendas. Vtilitas igitur exigit ne hominum ſuperſtitionis& timiditatis ratio habea- tur:ſed vt is cum quo lis eſt, ſideferatut᷑ ei iuſiurandum, iurare aut ſoluere cogatur. Hic aurem cum quis inſtituitur ſub con- dicione iuciſiurandi, ſi jurauerit ſe aliquid facturum, nullius intereſt iurare, modo aliter fiat quod vult teſtator. Cum er- g0 quæritur, an quis iurare cogatut, expendenda eſt cauſa iu- Iitturandi. ſi deferatur alicui iuſiurandum litis dirimendeę cau. ſa, vtilitas ſuadet vt is jurare cogatur: ſi quis hæres inſtituatur ſub conditione, Si iuraue, t, nulla vtilitas eſt. Hinc facile ap- paret ratio J. 6 ſi cum Patruo. C. commu.vtriuſq; iudi. Diuitto facta eſſe Proponitur ſub hac cõditione, u alter haredi iure:
„
41 4 ſé nihil dolo feciſſe, hic cogitur iurare: nec remittitur luliu- randũ. Aliqua vtilitas verſacur in hac re vt ſe purget iuriſiurã- diteligione, hoc pertinet ad liré, quæ iater eos eſt, dirimen- dam. Erſic intelligendæ ſunt quædam leges de conditione iu- riſinrandi loquentes. veluti l. municipibus. ↄ6. f. de condit.& demõ.& aliæ quædam ſimiles. Municipibus aliquid relictum eſt ſub conditione, Siurauerunt. quæritur quomodo iurare
poſſint. Iurare cogentur, ait ibi luriſc. per eos per quos res eo-
rum geruntur. Et hoc intell genaum eſt de conditione iuriſ- iurandi, quæ non improbatas edicto prætoris. Improbatur autẽ conditio iuriſiurandi, q ue in futurum tempus confertur quæ conditio nullam vtilitarem adfert. Sed aliquando con- tingit vt ea conditio conferacur in præteritum tempus, pro- pter incertitudinem eius rei, quægeſta eſſe dic itur. Cum ea verba ambigua ſint. Si iurauerint, debemus eam interpreta- tionem accipere per quã ſit vt vitio careat omnino, quæ am- biguitatem habet.l. in ambigua. ff. de legib. Sic etiam intelli- gi poteſt. l. 6⁊. Antiſtius Labeo. f. de acq. hære. vbi quæritur, ſi quis inſtitutus ſit hæres ſub conditione, Si iurauerit, an iu-
rando videatur adire hæreditatem? Quxſtio fuit inter vete-
res Iureconſultos de hac re. Et quidarn dicebant opus eſſe adi- tione hæreditatis præter iuſiurandum præſtitum: ſed hanc quæſtionem ita tractat Iureconſultus quaſi improbanda non ſit. Poteſt etiam hic intelligi quæſtio de eo, qui ſponte iurat. Prætor quidem remittit neceſſitatem iurandi: ſed iurare mi- nime prohibet. Acq; ideo hæres ſi iurare velit, poteſt, quam- uis neceſſitate non adſtringatur: iuſiurandum remittit ſihę- res velit. Vnde quæri poteſt, ſi heres iurare voluerit, an iuran- do adire videatur hęreditatem? Parendo conditioni ſub qua inſtitutus eſt hæres, viderur hæres eſſe velle. Sed de eo dice-
mus ſub titulo de acquir. hære. Ponamus aliquid relictũ eſſe
municipibus. Si iurauerint. Quidã volunt iurare debere ſed dubitatur quomodo iurare poſſint omnes municipes? Et lu- reconſultus ait, vt iam ſupra dictũ eſt, municipes iurare poſſe per adminiſtratores, qui res ipſorum gerũt. Aliud exemplum conditionis improbatæ eſt in l.reprehendenda. C. eo. Inſtitu- ta eſt filia à matre ſab conditione, ſi à marito diuerterit. quæ- ritur an parere huic conditio debeat filia, an vero ea conditio ſit reiicienda,& pro non ſcripta habenda? Dubiratio ex eo naſcitur, quod diuortium legibus Romanis eſt permiſſum. ffl.& C. tit. de diuortiis& repud. Ideoque non videtur impro- banda eſſe hæc conditio. Sed teſcripſit Valerianus imperator
huic conditioni parendum non eſſe, cum materadſcripſit il-
lam conditionem inſtitutioni filiæ ſuæ, S⸗ ſilia a marito ſuo di- uerterit. Eſt enim, inquit, reprehendenda quidem mater, quæ hãc conditionem adſcripſit: ſed magis reprehendenda eſt fi- lia, quæ prætulit lucrum quoddam maritalis concordiæ. nam potuiſſe filiam, quæ ſub ea conditione inſtituta fuit, non pa- rere conditioni,& potuiſſe conſequi hæreditatem conditio- ni non parendo. Nam hæc conditio quæ contraria eſt bonis moribus, improbanda eſt,& pro impoſſibili habenda, licer
diuortium legibus permiſſum ſit. Non cogunt nos legislato-
res Romani inuitos manere in matrimonio, nec alia multa, quæ honeſta ſunt præcipiunt legislatores. Non eſt quidem credendum omnia quæcunq; honeſta ſunt, ad neceſſitatem redacta eſſe legum auctoritate, ſed non ideo tamen exiſti- mandum ea legislatoribus probari. non enim probaturrepu- dium vel diuortium, vt honeſtares: quamuis permiſſum ſit. Non cogunt quenquam legislatores ad manendum in matri- monio: ſed tamen improbant eas conditiones, quibus inui- tantur homines ad diuertendum, vt turpes& inhoneſtas. Nec dubium eſt quin fuerit hæc ſententia veterum Roma- norum. Ego obſeruaui locum quendam apud Senecam lib. 4. de beneficiis. cap. 16. qui hucpertinet. Scribit Gellius lib. 4:c. 3.& lib. 17. cap. 1. Poſt Romam conditam quingentis annis non fuiſſe diuortia facta Romæ, adeo res inhoneſta habebatur. Aliud exemplum eſt in leg. ſi quis ſub conditio- ne. 7. Si conditio adſcripta ſit inſtitutioni in fraudem legis, non miaus improbatur hæc conditio,& reiicitur quæ in fraudem legis adicripta eſt, quã quæ apere contta legẽ adſcri- pta eſt. Eſt locus communis de fraude facta legibus. leg. non dubium. ff. de legib.& ſenatuſconſul. Quidam ex teſta- mento legata capere non poterant. videbat teſtator ſe non poſſe eis legata relinquere, commentus eſt rationem, qua exiſtimauit ſe poſſe efficere, vt hi legata conſequantur con- Mm 3

414 Franc. Duareni(omment.
tra legem inſtituit Juos hæredes,& voluit eos cauere inui- cem, vt legata præſtatent„quaſi contra legem poſlet agi ex ea cautione. Ergo hic notandum eſt cum prohibetur diſpoſi- tio rei alicuius, prohiberi etiam conditionem eiuſdem rei, ne alias fraus legi id prohibenti, facile fiat. Hactenus de condi- tione iuriſiurandi,& de ca quæ contra leges, aut contrarla bonis moribus adſcripta eſt teſtamento.. Sequuntur alii caſus, in quibus nocet inſtitutioni condi- tio. Inſtituta eſt enim hac de re diſputatio, an conditio inſti⸗ turioni noceat, an non noceat,& quatenùs nocest. Primus caſus eſt, Cum filius qui eſt in patris poteſtate, inſtituitur ſub ea conditione quæ non eſt in pſius poteſtate; tunc inſtitutio nulla eſt propter hanc conditionem adie ctam imo torum teſtamentum nullius eſt momenti.in L. vltim. in princ. hic. ff. Quxædam conditiones in poteſtate noſtra ſunt, aliæ pendent ccaſu, aliæ mixtæ ſunt. Facilis eſt hæc diſtinctio quæ colligi- tur exl. vnica. C. de cad 9. tollen.§. ſin autẽ. Conditio aliquan- do ex calu pendet:vt, Si Titius con ſulf⸗ ctu fuerit. Ex poteſta- te noſtra pendet conditio illa, S decem dederit: plerunque ſi facile ſit ei decem dare. Nam an conditio ſit in poteſtate, an non, non poteſt aliter definiri, vt ait luriſconſ.in l. ſuus quoq; 4.§. puto de hæred. in ſtit. hæc vero conditio,&: decem dederit, ex circumſtantiis æſtimanda eſt, an ſit in poteſtate, an non. Mixta conditio eſt, cum teſtator relinquit filiæ ſuæ, Si nupſe- rit Titio. non enim pendet ex eius voluntate, ſed partim ex e- jus volantate, partim ex ſua. Filius igitur non poteſtlub qua-
cunq; conditione hæres inſtitui, ſed ſub ea tantum quæ pen-
der ex eius poteſtate. Siinſtitutus ſit ſub ea conditione, quæ in poteſtate eius non ſit: quia vel ex caſu pender, velex alte-
rius poteſtate, inutilis eſt inſtitutio. l. ſi pater filium. 4 C. de
inſtit. vel ſubſtit. ſeu reſtit. ſub condit. adeo inutilis cenſetur inſtitutio,vt ne teſtamentum quidem valeat quod aperte ex-
reſtum eſt in l. Lucius. 82. ff.de condit.& demonſtr. teſtator Inſtituit Klium ſub conditione, Si ſe filium eſſe probauerit, ait i- bi Iuriſconſ.teſtamentum inutile eſſe:non ꝙ ea conditio im- poſſibilis ſit, vr vulgo creditut. Poſſibilis quidem eſt, ſed non
pendet ex poteſtate filii, uius perſonæ adſcripta eſt reſtamẽ- to,& ideo inſtiturio nulla eſt. idem dicitur in l. ſuus quoq; 4. ff.
de hæred. inſtic. in dict. l. ſi pater filium. ibi, nec in defectum,
&cc. addit Imper. exceptionem, non valere inſtitutionemniſi
in gefectum eius conditionis exhæredetur, niſi exhæredetur ſub contraria conditione.. filius à patre. 28. ff. de lib.& poſt- hn. quia ſine extiterit, ſiue non extiterit conditio, non poteſt dici præteritus eſſe. Si quis ſimpliciter hæredem inſtituar lub conditione, S nauus ex Aſia venerit, naue non veniente, prę-
teritus reperitur filius. Ac tamet ſi idem dici poſſit de qualibet
conditione, quæ non exiſtit: tamen impurandum eſt filio, ꝙ non impleuerit conditionem, qusę etat in eius poteſtate. Si fi- lius ergo inſtitutus ſit ſub conditione, quæ non eſt in ipſius
oteſtate, inſtiturio nulla eſt. Idem dicendum eſt& ſi contra
leges,& contra bonos mores adſcripta ſicil.filius, qui fuit. 1 5.
ff. hoctit. vbi ea dicimur facere non poſſe quæ honeſte face-
re non poſſumus. Et hic notandum eſt nos loqui de filio, qui
eſt in poteſtate: non de emancipato. Nam emancipatus filius poteſt inſtitui ſub quacunque condirione ſine ex caſu, ſiue ex
7... 1 alterius Poteſtate pendeat. l. 2.§.1.de bonor. poſſeſ ſecund. tab.& l. 2.§. ſi ſub ea. ff. de bonor. poſ. contra tab. Hic incidũt
quædam antinomiæ, quarum explicatio nunc neceſlaria eſt.
Prima eſt inl. ſi quis hæredum. 7. C. hoc tit. ibi filia fuit inſti- tuta ſub conditione, Si nupta erit Titio. hæc autem conditio ex cius atbitrio non pendet: ſed pendet partim ex poteſtate eius Peniun ex alterius poteſtate. Quæritur, ſi hæc mulier nupſit itio, cui nubere eam vult pater, hanc conditionem adſcri- bens, Si Titio nupſerit. deinde ab eo diuerrit, an conditio im- pleta eſſe dicatur, an vidcatur paruiſſe voluntati teſtaroris? Hic obſeruandum eſt, quæſtionem hanc de conditione, S:
nupta erit Titio, ta tractari à luſtiniano, quaſi vtilis ſit inſtitu-
tio, quaſiq; teſtamentum valeat:cum tamen certum ſit ex iam dictis, filium non poſſè inſtitui ſub tali conditione, quæ in i- pſius poteſtate non eſt. Hoc argumento nonnulli conuelle- re nituntur quod iam à nobis dictum eſt de conditione, quæ non eſt in filii poteſtate. Sed hoc argumentum mihi videtur per quam leue eſſe, quamuis apud alios ſit magni ponderis. A- nimaduertendum eſt in interpretatione huius conſtitutionis qua de re ſit quæſtio, ſicut fere in cuiuſque legis interpreta-
tione. Non quæritur in ea conſtitutione an vtilis ſit eainſti- tutio, an non: ſed quæritur an ſufficiat mulierem ſemei nug pſi ſſe, etiam ſi non permanſerit in matrimonio. Non dubita- batur ergo, cum hæc quæſtio propof ta eſt luſtiniano, quin vrilis eſſet conditio. Proponebatur quæſtio quaſi certum ef.
ſet vtilem eſſe conditionẽ. ſed quærebatur quomodo paren.
dum eſſet conditioni, quid faciendum eſſet, vt dici poflet im. pleta conditio. forte fllia inſtituta ſub hac conditione erate.
mancipata à patre: forte exhæredara erat ſub contraria con.
ditione, forte teſtamentum factum erat à matre, quæ non ha. bet filiam in poteſtate,& poſſunt alia excogitari in quibusy. tilis ſit hæc conditio. Qup caſu valet hæc conditio, dubitatun quid faciendum ſit vt conditio impleta eſſe dicatur, an ſuff- ciat ſemel nupſiſſe, etſi poſtea diuerterit à matito? Quidam dicunt diuinationem eſſe quod diximus, vel emanciparã foil. ſe filiam,&c. Sed ſatis oſtendunt ſe non noſſe rationem hari efunn interpretandarum,& omni iudicio carere, nec dignos eſſe quiiuris interpretes ſe profiteantur. Alia quæſtio eſt huic
affinis de nepote, an quod diximus de filio idem dicendum ſir
de nepote, vt ſicut filius non poteſt inſtitui ſub ea conditione, quænon eſt in poteſtate ipſius, ita etiam nepos non poſſit; Quaæſtio eſt iuris controuerſi, in quo magna eſt diſlenſio,& magna opinionum varietas. Ego puto nepotem poſſe inſtitui ſub quacunque conditione, etiam quæ in eius poteſtate& arbitrio non ſit. Id mihi videtur tam aperte expreſſum eſſein 1.4.& ſeq. ff. de hęred. inſtit. vt de eo dubitandum non ſit. Ait enim ibi luriſconſ. ſuum hæredem ſub quacunq; conditione inſtitui poſſe, ſed excipit filium. His igitur verbis oſtendir VI- pian. multum intereſſe inter filium& nepotem quamumad hanc conditionemattinet. Imo dicendum eſt, etſi nepos ſitin primo gradu filio iam mortuo, ne hoc quidem caſu prohibe- ti ſub quacunque conditione inſtitui. Eſt ſuus hares nepos cum pater, qui erat in primo gradu, eum non antecedar ſni. in Inſtit. de hæredum qualit.& differentia. Iraq; luriſconſ.inl. ſed& ſi ſub conditione.6. S§. I. ait nepotes ſub omni concditio- ne inſtitui poſſe, etſi redigãtur ad filii conditionem, deſt, et- ſi filio mortuo nepotes incipiant primum gradum tenere,& ius ſui nacti ſint. Eodem pertinet quod dicitur in l. 1§.ſcien- dum. ff. de ſuis& legit. hæt edib. vbi eſt locus æque expreſſis, Diſcrimen eſt igitur apertum filii& nepotis: ſed quæ eſtratio diuerſitatis? Ego non poſſum probabiliorem rationem⸗ffer- re huius diuerfitatis, quam ꝙ leges magis fauent filiis, quam neporibus, cum propiores lint defuncto quam nepotes ar. gumento eſt quod dicitur in§. 1. ff. de exhæred. lib. in luſtit. Vbiluſtinianus ius antiquum recitat de filiorum& nepotum exhæredatione. Iure antiquo, non inſtituro filio, qui eratin poteſtate, teſtamentum nullum erat, propterea quod nõ luf⸗ ficeret filium exhæredare: ſed oportebat nominatim exbæ- redare. nepotes autem ſufficiebat exhære dare inter cæteros Ceteri exhæredes ſunto. Eſt aperta differentia, qua oſtenditut legislatores magis filiis, quam nepotibus fauere. Hoc eſt diſ crimen iuris antiqui, quod con ſtitutionibus mutatum eſtiſed
tamen admonemur eo iure antiquo magis fauere ſolitosfu-
iſſe legislatores filiis, quam nepotibus. Quæ adducuntutab aliis, qui contrariam ſententiam tuentur, leuia ſant. velati quod dicunt præteritione nepotis non minus rumpi teſts- mentum, quam prætteritione filii. l. poſthumorum.ff dein-
iuſto rupt. ſed hic non loquimur de præ teritione. Ego fateot
quantum ad præteritionem, non multum intereſſe, ſaltemſ nepos ius ſui habeat, id eſt, in primo gradu fit. Sed de nepote hic loquimur, qui inſtirutus eſt ſub ea conditione, quæ non eſt in eius poteſtate. Multo minus nos mouere debet quo adducitur ex conſtitutione luſtiniani, vt cum de appel. co gnoſc.ʒ.aliud quoque capitulum. Illa conſtitutio nullomo- do ad rem pertinet ſi recte intelligatur, vt nos interpretatl ſumus ſub tit. de inoffic. teſtam. ſupra de libe.& poſthu. Cum
enim ait Imper. non licere nec exhæredare nec præterite lios nec nepotes, niſi ea obſeruata fuerint, queę dicit, rotaca conſtitutio loquitur de querela inofficioſi teſtamenti. Siea non obſeruata fuerint de quibus loquitur, rumpetur tel 2- mentum querela nofficioſ teſtamenti,& propterea nihila hanc quæſtionem ille locus pertinet. Præterea loquitur de præteritione& exhæredarione: hic nos loquimur de inſtitu tione nepotis, quæ facta eſt ſub conditione, quæ none in
ipſius poteſtate:& inter hæc multum inte reſt. Multum en de Anrerhacmulcum iuter
aaöaa
Uec. dicii tor, linse nlet ſetel dolo ltelt s lleld ltut bgu oni mane

pi l 16 pin llium Hs ſginu mit
relle inter Klam Kreporna umer.lmo dicencumchen am mottno, nehoc quicenca Ondirione inſtirui. ERlund Empüimo gradu, eum nodnn um qualir.& üikerentialagt done. 6..ait nepoteslidoni hrechgitur adflü concrune TPotes wcpiant ytimungus
Ldem perinet quod dcmi.
egit hxrecih.bieſt locuz ur apertum bli& nepotuitit von polfum prodabilotenmn 9, Per mg legesmagsfun wopiotes iot dfunctoqnn d dciturinj.. Hdecabanlä untiquum tecitt de-tnn dere untiqno, non inſtiwwodun atum nallum erut proptettipi mredate: ſed opottebatorm rem ſo lidebat exbættcuri 30 Etapettad fetennn ſe Sh8, quam— 1., quod woſtitutioniddi
aomgäfun ar eo Iufè 10 iquo magöt
1
gee 9 mote ehweau 1900 volfcon aer⸗ 4
Ile locnt ic no 9
In Tit. De condit.inſtitut. 415
jntereſt an quis ſit præteritus, an inſtitutus ſub conditione. Opponitur huic ſententiæ, vt contraria, I. quoniam in prio- ribus. C. de inoffic. teſtam. l. ſcimus.§. cum autem. eo. titul. le- ges antem illæ de inofficioſo teſtamento, ſicut& aliæ quæ- dam ſuperiores, l. om nimodo.&l. nuper. pertinent ad legi- timam, quæ filio relinqui debet vt debita. Pater qui teſta- mentum facit, curare debet vt filiis illam legitimam relin- quat. Sinon reliquerit illam legitimam, quoquomodo di- citur in lomnimodo. ſi quicquam ei reliquerit non eſſe ſub- uertendum teſtamentum: ſed ſupplendum eſſe, quod deeſt
legitimæ, ac tantum capiendum ex ſubſtantia paterna, quan-
tum deeſt ad ſupplendam illam legitimam. Inl. quoniam in prioribus. quæritur, ſi forte pater legitimam reliquerit, id eſt, veltrientem, vel ſemiſſem: ſed tamen adſcripſerit con-
ditionem aliquam, veladiecerit onus, quid faciendum ſit?
Dubitatio ex eo oritur, quod quantitatem integram reli- quit: ſed non ſine onere, adſcripſit conditionem aliquam, veluti, Lego filio centum ſi iuerit Komam. Ait Imperator reiiciendam eſſe eam conditionem. debent enim filij illam legitimam habere ſine onere. Et dicitur in vtraque lege tam in l. quoniam in prioribus. quam in leg. ſcimus. õ. cum autem. reiiciendam eſſe conditionem, ita vt quod relictum eſt va- leat. Reicitur enim conditio,& nihilominus valet teſta- mentum. Hoc autem contrarium videtur iis quæ hic dixi- mus. Cum inſtituitur ſub conditione filius, dicimus teſta-
mentum non valere: ibi vero dicitur inſtitutionem valere,
non ſuccedere ab inteſtato. Si teſtamentum nullum eſt, po- teſt ab inteſtato filius fibi hæreditatem vindicare. Bartolus putauit hoc ius antiquum correctum eſſe& abrogatum illa conſtitutione luſtiniani. Hæc ſententia non poteſt defen- di, nullam enim probabilitatem habet. leg. quoniam ex prio- ribus. non eſt conſtitutio noua, quæ dici poſſit iuri antiquo
derogare. Ego ſæpe admonui diſtinguendas eſſe conftitu-
tiones nouas à veteribus, cognoſcuntur conſtitutiones no- uæ ex inſcriprionibus earum. Ea conſtitutio inſerta eſt Co- dici in prima ipſius Codicis editione. Cæteræ, quæ ſequun- tur, inſertæ ſunt Codici poſt ipſius primam editionem. Ve- rius eſt ergo eas conſtitutiones intelligere cum teſtamentum valet. In omnibus illis conſtitutionibus debemus intellige- te teſtamentum ita factum eſſe vt valeat:& queri deinoffi- cioſo teſtamento, quæſtio eſt an competat querela inofficio-
ſiteſtamenti. quæſtio eſt etiam de legitima, quæ debetur fi-
liis.& ponimus valere teſtamentum, alias non conuenirent
illæ leges titulo. Si enim non valet teſtamentum, fruſtra quæ-
ritur an competat querela inofficioſi teſtamenti. Ergo cum loquuntur illæ leges de conditione, quæ adſcripta eſt inſtitu- tioni, vel ei quod eſt relictum filio, intelligendum eſt vele- mancipatum eſſe filium, vel conditionem adſcriptam eſſe que
pendet ex eius voluntate. ſic intelligere debemus, vt dixi-
mus intelligendam eſſe l. fi quis hæredem. ff.hoc tit. In omni- bus igitur iis caſibus in quibus valet teſtamentum, dicendum
eſt eam conſtitutionem locum habere, alioqui teſtamen-
tum nullum eſlſe in quo filius qui eſt in poteſtate conſtitutus, ſub ea conditione inſtitutus eſt quæ ex eius poteſtate non pendeat.“ Cœpimus oſtendere quæ conditiones noceant inſtitu- tioni,& quæ non noceant. Addendum eſt ſupradictis aliud exemplum de quoinl. ſeruus alienus. 21.& leg. ſeq. ffhic. Si quis inſtituerit ſeruum ſuum ita, Seruus meus cum liber erit, ha- res meus eſto: hæc conditio adſcripta inſtitutioni eam vitiat, in ſeruo alieno non nocet. Si quis inſtituerit ſeruum alienum, Cum liber erit: cum à domino ſuo manumiſſus fuerit, in id tempus collata conditione valer inſtitutio. Ratio diuerſitatis traditur in ſeq.l. quia ratio ſuadet. Cauſa dubitationis ex eo oritur, quod in tempus capiendæ hæreditatis poteſt quis hæ-
res inſtitui. l. in tempus. 6². ff. de hære. inſtitu. Vnde videtur
vtilis eſſe hæc inſtitutio, Seruus meus, cum liber erit, hæres eſto. quia confertur inſtitutio in tempus, quo capere poteſt hære- ditatem. Sed viſum eſt, imputandum eſſe domino, qui ſer- uum proprium hæredem inſtituit,& poteſt ei libertatem da- te, ſi ei libertatem non det, ſi conferat inſtitutionem in tem- pus quo obueniet ei aliunde libertas. In ſeruo alieno idem di- ci non poteſt: quia ſeruum alienum liberum efficere teſtator non pPoteſt. De hoc exemplo ego nihilaliud hic dicturus
ſum: quia hæc diſputatio non eſt magnæ vtilitatis. Inducitur tamen ad quæſtionem, ſicut& pleraq; alia, quæ de ſeruis con- ſtituta ſunt. veluti ſi quis filium ſpurium inſtituerit hæredem,
collata inſtiturione in id tempus, quo legitimus effectus fue-
rit: aut, vt vulgo dicitur legitimatus. Cum quæritur an va- leat huiuſmodi inſtitutio, non incommode ſequemur diſtin- ctionem hic traditam de ſeruo proprio,& de ſeruo alieno: vt ſi poteſtatem habeat legitimandi, non valeat inſtirutio,& ſit imputandum ei cur legitimum eum non fecerit. ſi vero eam poteſtatem non habeat, inſtitutio valeat. Aliud exem plum eſt in inſtitutione hæredis, quæ confertur in voluntatem terrij, talis conditio inſtiturioni quoque nocet. l. illa inſtitutio. 32. ff. de hæred. inſtit. vbi ſi inſtituo hæredes, quos Titius voluerit: vel inſtituo Titium, ſi Sempronius voluerit, hæc conditio ad- iecta, ſi Sempronius voluerit, inſtitutionem omnino reddit inutilem. Nam hac conditione adiecta confertur inſtitutio hæredis in alienum arbitrium, quod permiſſum nõ eſt, vt ibi- dem in fin. Duplex autem ratio huius iuris eſſe viderur. Vna eſt, quia certum eſſe debet conſilium teſtatoris, vt Vlpian. ait in Inſtit. tit. qui hær. inſtitui poſſ. Hic certum non videtur eſſe conſilium teſtatoris, cum ita inſtituit„ Quos T itius voluerit. Præterea, teſtamentum eſt iuſta noſtræ voluntatis ſententia. I. l. ff. de teſta. non eſt igitur teſtatio& declaratio ſententiæ a- lienæ& voluntatis. Atqui ſi reciperetur hoc genus inſtiturio- nis, Quos T itius voluerit hæredes mihi ſunto: vel, ſi Titius volue- rit, Sempronius hares mihi eſto: hoc eſlet quodammodo alij fa- cere teſtamentum, non ſibi. Teſtamentorum vſus compara- tus eſt, vt vnuſquiſque ſibi hæredem inſtituat, non alij. Aliud exemplum eſt ſimile in l. ⁶. alias 68. ſi quis Sempronium. ff. de hæred. inſtit. Pompo. in ea lege oſtendit differentiam eſſe inter has inſtituriones, Sempronius hares eſto, ſi Titius iu Capi-
tolium aſcenderit:&, Sempronius hæres eſto, ſi Iitius Voluerit.
Cum enim teſtator inſtituit ſub hac conditione: Si T itias vo- luerit, confert omnino inſtitutionem in voluntatem Titij, i⸗ deoq; inutilis eſſe dicitur inſtitutio. Sed cum ita inſtituit, ⁷-
tius in Capitolium aſcenderit, Sempronius hæres eſto, non cõfert
expreſſe in voluntatẽ Titij inſtitutionem. Videtur tamen pri- mo aſpectu inter has inſtitutiones nihil intereſle. Nam cum
quis inſtituitur ſub hacconditione, Titius in Capitolium a-
ſcenderit, perinde eſſe videtur, ac ſi inſtituiſſet hæredem ſub hac conditione, Si Titius voluerit: quia pendet ex eius volun-
dtate an capitolium aſcenſurus ſit, an non ſit. Liberum eſt eĩ aſcendere, velnon aſcendere. Sed expreſſum hoc non eſt in-
quit Pompon. Simile eſt quod dicitur in l. ſo. al. 2z. nonnun- quam. ff. de condit.& demonſtr. Eſt vulgare dictum anti- quum. Expreſa nocent, non expreſſa uon nocent. Sed qiſſimilitu- do vtriuſque ſpeciei ſubtilius hic explicanda eſt. Ecce in prio- ri ſpecie cum Sempronius inſtituitur ſub hac conditione, ſi Titius voluerit, hoc principaliter agitur, vt ex voluntate Ti- tij pendeat inſtitutio: vt non niſi Titio volente hęres ſit Sem- pronius, hoc p̃rincipaliter agitur. Inſtitutio igitur hæc con- traria eſt veterum conſtitutionibus, qui decreuerunt teſta- mentum pendere ex alieno arbitrio non debere, vr iam di- ximus. In altera ſpecie non hoc ſpecialiter agitur, vt hæres ſit quem Titius voluerit, vt ex voluntate Titij omnino pen- deat inſtitutio: hoc principaliter agitur vr aliquid faciat Ti- tius quod fortaſſe intereſt teſtatoris fieri: Sempronius hæres e-
ſto, ſi Titius in Capitolium aſcenderit. Igitur Titio Capitoliũ a-
ſcendente, hæres futurus eſt Titius: conon aſcendente non
Poteſt hæres eſſe. In conſequentiam dicitur hoc pendere ex
eius voluntate. ſed hoc non dicitur pendere ex eius volun- tate. Argumento eſt quod poteſt Sempronius hæres eſſe, et- iam Titio nolente, modo Capitolium aſcendat Titius,& fa- ciat id quod teſtator voluit. Pone Titium teſtari& exprime- re ſe nolle Sempronium hæredem eſſe, an Titio nolẽte Sem- pronius hæres futurus eſt? Ego non dubito, quin hæres fu- turus ſit, ſi Qapitolium aſcenderit. Nam conditio extitit, ſub
qua inſtitutus eſt. In effectu hic videtis multum intereſſè in-
ter vtranque inſtitutionem. Hoc ius productum eſt quoque ad legata. d. l. nonnunquam. de condit.& demonſt. cui vide- tur repugnare l.. ff. de I. 2. vbi dicitur legatum conferti poſſe
in alterius voluntatem. Eſt difficilis antinomia. Nec refert in-
quit Vlp. an legetur alicui, S: T itius in Capitolium aſcéderit: an hvoluerit. in l. nonnunquã. ff.de condit.& demonſt. dicitur: ſi Mm 4

—
—————————— ———*—.
—
——
——————— ——
———
2 3 b—1————— ſſſͤſſſ—— 2—— 5— 1 — 4.— 2— 1 4—— E——— 8— 3 4 ———— 3————————— 4— 3—— ——————— erereeee— 2—.———=— 1— 2——— ͤ ——————— 3“——— —— 2———.„———*———————— ———— 7———————*————-“—— 3*——— 3——————. ————** 4———— 5— 4— 8 8 2 ——“*—“ 2———. 2 3—————— 3 — 5 eene 2——— 4———— 45 5— 5—————— 2—**———— 5————— 5——“ 43———.* ——— 4—————— 3——————— 8 4———* ——————— 5——————
——„————————————.— ᷣ YcÄ=———— 2——— — 8——my——————— 1——————————————-—————. 2 ———————————————,——— 5—————————— ——————————————————— 2. 6— ü———=————. 4———— ———————————————————“————*—————.—— 1—
416 le gatum ſit alicui, S⸗ Titius voluerit, inutile eſſe legatum. Ego alas dixi hæc verba, i voluerit, in hac lege accipienda eſſe pro Farbutratus ſit. conferri autem legatu n in alterius arbitrium poſſe certum eſt, non in meram voluntatem. 1. 11. fideicom- miſla.§. quanquam. de l.z. Cum quid confertur in alterius ar- bitrium non intelligitur in meram eius voluntatem collatum eſſe:ſed ſic intelligitur ſi arbitratus fuerit ita vt vir bonus ar- bicraretur: non ſi lbuerit. Ego exiſtimo hic accipi genus pro ſpecie; voluerit, id eſt, ſi arbitratus fuerit. Genus pro pecie fi- guta eſt vſitata. Verba antecedentia ſuadent ita accipiendum eſſe, illa ſcilicet, In arbitrium alierius,&c. loquitur itaque lu- reconſ. de arbitrio. Ambiguitas explicanda eſt exiis, quæ an- tecedunt& ſequuntur, Quid enim,&c. Anſi voluerit,&c. Di- xerit aliquis in d. l. nonnunquau ff. de condit.& demonſt. lu- reconſultus aliter interpretatur. Sed in lnonnunquam. expri- mitur formula legati, 7 ᷣuus legauerit. his verbis. Si Titius vo- let, ponit teſtatorem his verbis vlum eſſe. Cum teſtator his verbis vſus eſt: nos intelligimus eum contuliſſe in meram vo- lũtatem. in hac l.i. non exprimitur conceptio formulæ legati. Non dicit teſtator his verbis vrens, Titius voluerit, collata conditione in voluntatem Titij. Eigo hic nos accipimus ge- nus pro ſpecie. Voluntas genus eſt: Ipecies ſunt, ar bitrium& mera voluntas.l.fideicommiſſa. 11.§. quanquam. de legat. 3. Obiicitur ctiam huic diſtinctioni l. fideicommiſſaria. 23. §. etiam. de fideicom. libert. Sed quod dicitur in ea l.ſingulare eſt propter fauorem libertatis. Fauore libertatis hæc ſubtilitas negligitur. ltaque valet libertas fideicommiſſaria,& ſi collata fuerit in voluntatem alterius. In aliis legatis& fideicommiſſis hæc ſubtilitas verſatur. Certum eſt multa indicta eſſe contra rigorem iuris, propter libertatis fauorem. Inſtiturio igitur hę- redis non poteſt conferri in voluntatem tertij. D.xius au- tem in voluntatem terrij nõ poſſe conferri. Nam poteſt con- ferri in voluntatem ipſius hæredis. A. iam dubitari. 86. ff. de hę- redib. inſti.& l. Cornelius. 69. ff. eo. vbicum hæc condi io ad- iicitur, Hares eſto,ſi volet, non nocet: imo ineſt hæcconditio, ſi hæres non ſit neceſſarius:& ſi non exprimatur, tamen taci- te intelligitur. Cum autem eſt neceſſarius hæres, magnam vim& effectum habet: ex neceſſario hærede facit volunta- rium, vt hic dicitur,& in dicta l. iam dubitari. Sui hæredes poſ- ſunt inſtitui ſub hac conditione, 6 velit hæres eſſe, qui alias ne- ceſſarij futuri hæredes iure ciuili, quamuis à Prætore benefi- cium abſtinendi habeant: nec neceſſe eſt cum filius inſtitui- tur ſub hac conditione, eum exhæredari ſub contraria condi- tione, quia hæc conditio pendet ex mera eius voluntate. Imo inepta eſſet exhære datio ſub contraria conditione, in d.liam dubitari. oſtendit Marcellus. Ex his igitur intelligitis inſtitu- tionem hæredis conterri non poſſe in voluntatem tertij: in voluntatem autem hæredis ius vtiliter conferri. Atque ita
expedita eſt diſputatio de conditionibus, quæ nocent, aut non
nocent inſtitutioni hæredis.
C A p. V.
De eſfectu earum conditionum, quæ vtiles ſunt. D'mos ſupra quaſdam conditiones eſſe quæ reiiciuntur Lomnino, quæ viiles non ſunt, ſed pro non ſcriptis ha-
bentur: cuiuſmodi ſunt impoſſibiles, aut turpes,& propter- ea nihil amplius de effectu huiuſmodi conditionum diſſeren- dum eſt. Præterca diximus quaſdam conditiones eſſe, quæ inutiles ſunt: ſed non reiiciuntur. Et de his nihil etiam dice- mus. Aliæ ſunt vtiles, quæ neque reiiciuntur, neque nocent. De earum effectu nunc eſt videndum. Et in primis notan- dum eſt ex quo fere pendent omnia, quæ ſequuntur. Exiſten- te vtili conditione, valere inſtiturionẽ: ea deficiente, inutilem eſſe. l. 1. C. eo. inſtituta eſt filia ſub conditione hac, S: Antili fĩ- lio nupſerit. non prius hæres exiſtet, quam paruerit conditioni.
Et hic diſtinctio tradi ſolet, de qua plene diximus ſub ticul. de
condit.& demonſtr. vbi diſtinguuntur caſuales conditiones ab arbitrariis. Conditionis hic eſt effectus, quod ſuſpendit vim inſtitutionis. Sed quæritur, an im pleta conditione ab hæ- rede acquiratur hæreditas? Quxæſtio eſt in l. 13. ei, qui. ff. hic. Qudam hæres inſtitutus eſt ſub hac conditione, S& decens Ti- tio dederit, putans ſe inſtitutum, ſub ea conditione decem de-
Pranc. Duareni(omment.
dit, quæritur an hæreditas ei acquiratur? Videtur ei acquiſita eſſe. Si quis enim aliquid gerat pro hærede, videtur acquirete hæreditatem. l.pro hærèds. ff. de acq. hær. Tnio de cem dãdo videtur velle hæredem eſſe. videtur enim hoc animo date 4 hæreditatem ſibi acquirat, atq; ideo videtur nullam aliam adi. tionem neceſſariam eſſe. Contra tamen hic dic itur, quod pa⸗ rendo conditioni non acquiritur hæreditas. Parere conditio. ni ſub qua quis eſt inſtitutus, non eſſe pro harede ſegerere, argumento eſt, quod ſi quis parendi conditioni cauſa aliquid dederit, deinde hæreditatem repudiauerit, id poteſt repetere condictione cauſa data, cauſa non ſecura. l. 1.§. ſi parendi.fl. èe condit. cauſa dat. Ratio mini videtur ſatis probabilis exeo, quod inſtitutus hæres ſub conditione, parendo conditioni non arguitur voluntas hæreditatis acquirendæ. hoc non ne. ceſſario concluditur eum velle hæredem eſſe. PDoreſt aliu conſilium eius eſſe.ls, qui videt ſe inſtitutum eſſe ſub hac con. ditione, Si decem dederit, decem dat Titio, forte interim dum deliberat an hæreditatem aditurus ſit, non conſtituit apudſe hærediratem adire: ſed ita tamen, vt poſtquam delbberauerit, illa conditio ſit impleta:& nihil impediat& officiat ei condi- tio impleta. Sed de hoc plenius dicemus adl. pro hærede. ff de acqu. hæred. Cum ergo quæritur de effectu conditionir nullus alias eſt effectus, quam quod pendet inſtitutio hære- dis ex euentu conditionis. Ad hæreditatis autem acquiſitio- nem non prodeſt implementum conditionis. Atque hine quæritur quando exiſtere, aur deficere dicatur conditio? Hic locus latiſſime patet,& partifh verſarur in coniectura volun. tatis, partim in verborum ſignificatione. Quxæritur ergo in primis de pluribus conditionibus adſcriptis inſtitutioni hæredis ſiue coniunctim, ſiue diſiunctim, quando deſſccere, aut quando exiſtere vnaquæque dicatur. Aliquando plures conditiones adſcriptæ ſunt coniunctim, Si decem dederit Ti. tio,& ſi nauis ex Aſia venerit. Aliquando adſcribuntur diſiun- ctim, õi Titio decem dederit, vel ſi nauis ex Aſia venerit. In hac quæſtione ſequenda eſt regula tradita in l. ſicohæredi. ſ. ſ hic.&§.ſi plures.in Inſtit de hæred. inſtituen. omnibus con- iunctim adſcriptis parendum eſſe. hæc eſt coniunctionisna- tura. Eſt locus communis& vulgaris, de quo alias diximus. Et ſimilia ſunt exempla in leg.ſi quis ita ſtipulatus. 129. ff. de verbo. obligat. Si vero diſiunctim, ſufficere vni parere.. 4. ſi is qui ducenta..vtrum.&§. cum ita. ff. de reb. dub. Sedani- maduertendum eſt hanc differentiam negligi plerunquedia- ris auctoribus propter voluntatis teſtatoris coniuncturam. Et ſimile eſt quod dicitur in l. ſæpe. de verbo. ſignificat. Duo potiſſimum hic obſeruanda ſunt. Vnum eſtin l. generalitet in princ. Cod. eod. Ecce quidam inſtituit ita hære dem, filim meus hærts eſto,& ſi deceſſtrit vel ſine teſtamento, vel ſine liberis vel ſine nuptuu, Sempronto reſtitui hereditatem volo. hic plures conditiones adſcriptæ ſunt diſiunctim. hic filius deceſſitſ ne teſtamento: ſuſcepit tamen liberos. Controuerſieſtin- ter liberos inſtituti& ſubſtitutum. Subſtitutus vult prafer- ri, quia deceſſit ſine teſtamento hæres inſtitutus. Et tamen luſtinianus conſtituit liberorum, qui ex filio iaſtituto ſu⸗ ſcepti ſunt, potiorem cauſam eſſe debere, vt quamuis teſta⸗ tor plures conditiones adſcripſerit diſiunctim: perinde ta- men eſle accipiamus ac ſi coniunctim adſcriptæ eſſent. idque propter voluntatem teſtatoris. Si enim, ait ibi luſtinianus nihil eæ hi fuerit ſubſesutum, tunc,&c. id eſt, ſi neque teſtr mentum fecerit, neque nuptias contraxerit, neque libero ſuſceperit. Sic ipſemet Iuſtinianus imerpretatur hæc Verba. Coniectura voluntatis ex eo naſcitur, quod teſtaror libero- rum mentionem fecit, credibile eſt aum liberos, quia poſtes ſuſcepti eſſent, voluiſſe præferre ſubſtituto. Sed hoc produ- cit etiam Iuſtinianus adextraneum: quia mentionem ibero· rum fecerit teſtator. Simile exemplum eſt& proprie idemin I. Lucius. 81. ff. de hæred. iu ſtit. Ibi hæ conditiones inſtituuiont fratris diſiun ctim adſcribuntur, Si hæreditatem non aditrit:ꝰi liberos non habuerit, id eſt, ſi neque hæreditatem adietit, neque liberos habuerit, admittetur ſubſtitutus. Sed hoc amphius ait ibi Scæuola paulo ante finem, Qhas eo amy liuu,&c. le legendum. Etſi altera ex conditionibus adſcriptis extitetii non tamen admittetur ſubſtitutus. Petinde enim accipieu- dæ ſunt hæ' conditiones diſiunctim adſcriptæ, ac ſi coniun⸗ ctim adſcriptæ eſſent. Rationemque ſubiecit, quia mern. ne
Haciet ſelati mple inſtir umer dete. Jbat lurecc tem! auet Killu
gaanc uanc dami tetde

1 A parif verlarutidenn tdotum ſignificatione 8 dus conchtionibm lenat metim, lue funcim, an te vnaquxqpe dicatur. e. er lant coniunctim, gam . venent. Alquandoadlei N daderu, vel aauu er dum ada eſt regala macita inl ſan a laſtit de heredh inſtituen a 4 parendom clle. hxceſtcoun ocmunis& vulguss degwu emplain leg. lqus taſtpum Kyero dfiuncdim, ſuffertmn nram.&ſ.cum itaff. deraä Khunc üffetentiꝛm negixa ptet voluntais teſtutom en dcitet inl. ſxpe.de retdolpi bCruanda ſunt. Vaumckulg 1 Ecce quicamiinſtüntiam 7 iecr r vel int 2 amann iver ſunt Gfiunctm. Mäit Cepittamen idetos. Ca⸗ K ibſtirutum Sodihmm 1 lumeatohrrsintmm
nclt 7 euit derorum, quck 5 9 em e Krt düucn 1 pleri. 18
jn Tit. De condit. inſtitur.
nam fecit liberorutmn. Non eſt credibile liberos fratris ſui ſub- ſtituto poſtponere voluiſſe. Maltum referre dicimus an plu- res conditiones adſcribantur coniunctim, an diſiunctim: vt f plures conditiones adſcribantur coniunctim, omnibus pa- rendum ſit: ſi diſiunctim adſcribantur, ſufficiat vni parere. Ied quid dicemus, ſi plures conditiones adſcribantur neque diſ junctim, neque cõiunctim;: ſed in diuerſis partibus teſtamẽ- ti, vt ſi in vna parte adſcribitur conditio teſtamento, Ss Titio decem dederit: in altera parte, Si nauis ex Aſia veneru? Hic va- rietas iuris reperitut.videtel.ſi plures 17. f. hoc tit. ibi, Condi- tio qua prior,&c. In vna parte teſtamenti dixit, I itiu⸗ mihi bæ res eſto, ſi Sempronio dederit. In altera parte teſtamenti dixit, Tiuius mihi hæres eſto,ſ nauis ex Aßa venerit. Non eſt neceſſe omnes conditiones exiſtere: conditio quæ prior extiterit oc- cupabit inſtitutionem, ſiue decem dederit, ſiue nauis ex Aſia vensrit. vtra prior extiterit valebit inſtitutio. Ait autem ibi, Ex eadem parte,&c. quia aliud dicendum erit, ſi ponamus ex diuerſis partibus hæredem inſtitutum eſſe: tunc enim vtra- que conditio implenda eſt. Idem dicitur in l. 27. ſi te ſolum. ff. de hæred. inſti. Alia eſt ramen cauſa legatorum. In legatis a- liud dicitur. Et pleroſque turbat hæc iuris varietas. In legatis ſpectatur nouiſſima conditio, vt dicitur in l. 86. quod tradi- tum.Etl.·ĩ0. ſub dinerſis. ff. de conditionib.& demon. In li- bertatibus ſpectatur leuiſſima conditio,& ſi extiterit vna cõ- ditionum, tamen legatarius non conſequetur legatum. In li- bertatibus ſpectatur leuiſſima, ea intelligitur adicripta fauo- re libertatis. In inſtiturione hæredis prima cõditio, quæ prior extiterit. Certum eſt ex inſtitutione hæredis omnia pendere, quæ in teſtamento ſcripta ſunt. l.proxime, de his quæ in teſta. delent. Cœpimus oſtendese quando exiſtere vel deficere con- ditio dicarur. De pluribus conditionibus adſcriptis teſtamen- to ĩam diximus. Nunc videndum eſt cum vna rantum condi- tio adſcribitur. Cum vna tantum conditio adſcribitur teſta- mento, ca aut negatiue concipitur, aut affirmatiue: aut in non faciendo confiſtit, aut in faciendo. Si conſtat in non faciendo. veluti, Si in Capitolium non aſcenderit, hæc conditio videtur impleri nõ poſſe.nec vnquã poſſe dici exiſtere. Nã& ſi hæres inſtitutus ſub ea conditione, hodie non aſcendat Capitolium:
tamen cras, perinde, aut ſequentibus diebus poterit aſcen-
dere. Sed inuenta& excogitata eſt ratio, vt hæc conditio im- pleatur, ſcilicet per caurionem, quæ Mutiana dicitur, à Mutio lureconſulto eius cautionis auctore. Adl. 4. ſi qui ita ſint.§. I- dem lulianus. ff.hoc tit. de condit. inſtit. ibi, Cauentem,&s&. Is cauet id ſe non facturum quod loco conditionis poſitum eſt. Si ſolus hæres ſit, non eſt cur caueat. Arque ideo inutilis red-
ditur hæc inſtitutio.
De hac Muriana cautione videte l. 7. Muriana.& alias hu- iuſmodi. ff. de condic.& demonſt. Nam diſputatio de cautio- ne Muriaaa, uon eſt propria huius loci. Conditio conſiſtit ali- quando in faciendo,& affirmatiue concipitur. Si quæratur quando exiſtere aut deficere dicitur hec conditio, nullum vo- bis vtilius præceptum tradere poſſum, quam ſequendam eſſe vethorum ſignificationem: niſi teſtatoris voluntas contraria apparear ex coniecturis aliquibus. De ſignificatione verbo- rum nulla ptæcepta tradi poſſunt: ſed teſtatoris voluntas ſem- her verbis potiꝗr eſt, ſi ea appareat:l. in co nditionibus. 29. ff. de condit.& demonſt. Idergo non tantum æſtimatur ex ver- bis, ſed etiam ex voluntate teſtatorr.
Nuius rei varia exempla ſunt quæ nos hic explicaturi ſu- mus. Vnum exemplum eſt in l. ſi mater. 3. C. hoc titu. Mater inſtituit fillos ſuos hæredes ſub conditione, ſemancipati eſe ſent apatre: volebat enim hæreditatem filiis, non patri acquiri: pater defunctus eſt, vel ſententiam meruit, qua liberati ſunt hlij patris poteſtate, veluti, deportatus eſt. Quæritur an filij ſuccedere debeant, quaſi exiſtente conditione: Si verba teſta⸗
2
toris hic ſequamur, non dicemus hic extiriſſe conditionem,.
Inſtituti ſunt enim hæredes ſub conditione emancipationis,
Atconſtat gos emancipatos non eſſe. 5 ed quia aliaratione e- xierunt de patriapoteſtate, vr morte patris, aut condemna- lione: des dicitur exiſtere conditio. Hic dicitur videri exritif- Le conditionem, propter veriſimilem teſtatoris voluntatem. Speckamus conilium matris, qux hanc conditionem adlcri-
b Pſitinſtitutionihæredum. Nihil aliud ſpectauit mater niſi vt
commodiſſime. ff. de liber.& poſthu. quibus
417 hære ditas filiis acquiratur, non patri. Et quamuis caſus eman- cipationis tantum exprimatur: tamen credendum eſt, ſi de a- liis caſibus interrogata fuiſſet, idem omnino dicturamn fuiſſe. Similis ſpecies eſt, quæ multum confert ad huius legis expli- cationem. inl. mulier. 22. ff.d Senatuſconſ. Trebell. Erat fi⸗ deicõmiſſum cuidam relictum, ſi is factus eſſet ſui iuris mor- ts patris, is factus eſt ſui iuris emancipatione. Decreuit Im pe- rator cum hæc ſpecies ex facto incidiſſet, videri conditionem extitiſſe, propter conſilium& veriſimilem teſtatoris volun- tatem b Sed difficultas oritur ex locis communibus ‚de quibus à nobis ante dictum fuit. Loci communes& vul ares ſunt ex l.
deeimnns caſum expreſſum à teſtatore, ad caſum omiſſum non produci. Si te- ſtator hunc caſum expreſſerit, Si hlius me viuo, morietur, non Producitur ad alium caſum, qui expreſſus non eſt. Et præter- ea etiam difficultatem auget quod vulgo dicitur à forma con- ditionis recedendum non eſſe.l. Mæuius. 4.l. qui hæredi. 44. ff.de condit.& demonſt. Qui dare iuſſus eſt ſeruo alteno, im- plendæ conditionis cauſa, dando omnino condir ionem non implet. Idem dicitur de eo, qai deportatus eſt, qui non haber teſtamenti factionem. d.l. Mæuius. Mirum ergo eſt quod hic recedimus à forma conditionis,& quod caſus, qui omiſſus eſt à teſtatore, pro expreſſo habeatur. Teſtaror enim caſum ex- Preſſit emancipationis,&c extenditur ad alium caſam, qni o- miſſus eſt. Sed reſpondeo caſum omiſſum haberipro expreſ- ſo, quoties conſtat de teſtatoris voluntare. Et hac exceptione vſi ſumus, niſi euidens ſit teſtatoris voluntas contraria.
Et ita reſponderipoteſt ad d.l. qui hæredi.& ad I. Meuius. ff. e condit.& demonſt.& I. Titius.§. Lucius. ff. de haredib. in- ſtit. ad l.vltim. C. de poſthu. hæred.inſtit. non enim eſt verum quod vulgo dicitur, nihilreferre an ſeruo detur, an domin 0 cum per ſeruum domino acquiratur. Cum teſtator in ſtituir aliquem hæredem ſub conditione, ſi ſeruo alieno aliquid de- derit, hæc creditur eſſe voluntas teſta toris, vt deturi pſi ſeruo non autem domino. Quid intereſt, dixer: taliquis, an detur ſeruo, an domino, cum omnia quæ dantur ſeruis, acquirantur dominis: Seruus poterit in peculio ſuo retinere„donec ei do- minus ademerit. poterit ſaltem vti,& ſic intelligitur d. I. Mæ- uius. de eo qui eſt deportatus, quãuis deportatus, bonis publi- catis non poſſit ſibi acquirere quod ei relinquitur, ſed publi- cetur: poteſt tamen ſaltem vti. Nam opus eſt ei pecunia ad vi- ctum,& hoc videtur ſpectaſſe teſtator, qui deportato voluit relinqui. Atque hinc facile intelligi poteſt quod vulgo dicitur nihil referre quid ex æquipollentiis fiat. Colligunt hanc re-
ulam ex hoc capite. Et ponunt multos nodos, quos non poſ= ſunt diſſoluere. Ego dico æquipollẽtia nõ eſſe dare ſeruo& dare damino e- iuſdem. Rationem iam oſtendimus. Dare deportato cuius bona publicata ſunt,& dare fiſco: hæc paria non ſunt. Ar hæc Paria ſunt in ſpecie, quam hic tractamus, filium emancipatum eſſe apatre,& ſui iuris factum eſſe vel per cordemmachoece Patris, vel morte eiuſdem. 9— eegttsenaieenäeeradler enend heanern nterprer de,„6. generaliter.§. cum au- tem. tit. eod. C. pro explicatione huius ca pitis videndum eſt in
Primis reſponſum Papiniani, cuius meminit luſtinianus. Re-
Ponſum llod ahniani eätarin leg. o0. cum auus. ff. de con- ur cdemontt. Pater inſtituit filium, velauus nepotem ha= redem inſtituit, nihil enim: efert,& petiit ab eo vt poſtm or- tem ſuam reſtituat hæreditatem ſuam patruo ſuo, ſi decelle- 35 infra trigeſimum annum. Hic filius inſtitutus poſtea ſuſoe- Pit liberos. Oritur controuerſia inter eos liberos& fideicom- miſſarium, Fideicommiſſarius petit ex teſtamento. ait ſibi relictum eſſe fideicommiſſum ſub conditione, ſi deceſſerit Imtra trigeſimum annum. Conſtat eum deceſſiſſe intratti- gefimum annum. nulla eſt facta liberorum mentio„ Vt ap- Pareat voluiſle reſtatorem Lberos praferri fideicommilla- rio. Sedtamen contendebant liberi hoc durum elle ſubſſti- tutum ſibi præferri,& hoc videri alienum à teſtatoris volun- tate. Papinianus ex facho conſultus reſpondit pro liberis, & ait, Quod minus ſcriptum,&c. Pietas patris in filios„velne- potes, nonpatitur, vt videatur voluiſſe teſtator extraneum Præferre liberis. Exemplum eſt luculentum, in quo magis

——:—ꝛ:
418 Franc. Duareni Comment.
mata. Ego eam opinionem confirmabo his argumentis, qus ſequuntur. Primum, quia narura conditionis hoc nonpatitur yt filios ex teſtamento vocari intelligamus. Nam conqditioa diſpoſitione multum differt. Et vulgo dicitur, Quod in condi. tione eit, id in diſpoſitione non elſe.. ſi quis ſub conditione. 8.
ſpectatur teſtatoris voluntas, quam verba eiuldem, cum quæ- ricur an conditio defecerit. Hoc reſponſum Papiniani ma- gnopere ab aliis luriſconſul. probatum fuit,& ad alios caſus productum, propter vtilitatem& æquitatem. In primis pro- ducitur quadam conſtitutione ad filiam& omnes deſcen- dentes, cum reſponſum Papiniani non tam late pateat. leg. cum acutiſſimi. Cod. de fideicommiſſ. Papinianus loquitur de eo qui filium inſtituit. Hic luſtinianus loquitur de eo, qui filiam inſtituit. Reſponſum Papiniani iaterpretatur luſti- nianus& extendit in ea conſtitutione, vt locum habeat quo- ties teſtator aliquem inſtituit de ex ſe deſcendentibus. vt quo- ties hunc inſtituerit& onerauerit tali fideicommiſſo, ſem- per ivrelligatur ineſſe hæc conditio. S- deceſſerit ſine lberis, id eſt, ſine filiis, ſine nepotibus& aliis deinceps deſcenden- tibus. Adhuc larius idern Iuſtinianus propter vtilitatem& xæquitatem hoc reſponſum Papiniani interpretatione pro- duxit„ vt locum habeat nontantum ſi quis legitimos filios inſtituerit: ſed etſi naturales tantum, de quo videbatur ma- jor eſſe dubitatio. de hac conditione racita, S: deceſſerit ſine liberis, multæ& variæ tractantur ſpecies: ego eas, quæ viden. tur vtiliores eſſe, hic attingam. In primis quæritur, an filij hac conditione, ſi exprelſa ſit, S: ſine liberus deceſſerit, vocari vi- deantur à teſtatore ex teſtamento, vt ex teſtamento ſucce- daut filij nati, an vero tantum ab inteſtato? Quęſtio eſt agi- tari ſolita& valde difficilis: nec eſt ſine fructu. Non eſt hic diſputatio de verbis tantum: ſed dere magni momenti. Mul- tum enim intereſt an his verbis intelligamus ad ſucceſſionem venire liberos exteſtamento, an veroab inteſtato. Si intelli- gamus, videri liberos inſtitutos à teſtatore,& vocatos ex te- ſtamento, ea bona non poterunt alienari,& alienata reuoca- buntur. Certum eſt enim res, quæ ſubiectæ ſunt reſtitutioni, alienari non poſſe. authent. res, qaæ. Codic. commu. de le- gat., Si dixerimus ab inteſtato eos vocari, bona interim alienari poterunt ab hærede inſtituto. Hæc quæſtio pendet ex l. Lu- cius. 85. ad fin. ff.de hæredib. inſtitu. cuius ſpeciem ſuperius re- citauimus. Quidam inſtituit fratrem ſuum hæredem pluribus conditionibus adſcriptis diſiunctim. Vna ex his conditioni- bus eſt, Si filium filiam vs ex ſe natum natam ve nõ habebit. Sub- ſticuit ei alium ſub conditione, Si liberos non habuerit. Scæuo- la in d. l. Lucius. de hac condirione loquens ad finem, his ver- bis vtitur, Nam prudens conſilium teſtantis animaduertitur. Cũ teſtator his verbis vtitur, Subſtituo itiu fratri meoi ſi frater meus ſine liberis deceſſerit. Non tantum fratrem videtur præ-
ferri ſubſtituto: ſed etiam liberos eius. Sed quomodo intelli-
gitnus teſtatorem voluiſſe liberos fratris ſui præferre ſubſti- ruto? Qui contendunt liberos ex teſtamento venire ad hæ- reditatem, ſie interptetantur hæc Scæuolæ vltima verba, Eius liberos, quaſi Scæuola ſentiat eodem iure liberos vocari ad hę- reditatem, quo iure frater ad hæreditarem vocatur. At certum eſt iure inſtitutionis ex teſtamento fratrem ad hæreditatem venire. Præterea argumentantur huius ſententiæ defenſores, àloco communi de voluntate teſtatoris. Hic ſufficit voluntas teſtatoris quoquomodo expreſſa fuerit. ꝗd refert quib. verbis vſus ſit teſtator, modo ſententia eius manifeſta ſit? At conſtat teſtatorẽ his verbis. i ſine liberis deceſſerit, voluiſſe prius voca- riliberos, quam ſubſtitutum. Ideoque dicimus liberos exte- ſtamento vocari àteſtatore,& adducunt pro huins ſenten- tiæ confirmatione l. qui filium. 74. ad Senatuſconſul. Tre- bel. Teſtator inſtituit filiumm ſuum, mandar ei ne teſtamen- tum faciat priuſquam liberos ſuſceperit: quid his verbis ſigni- ficet teſtator, pronunciauit Imperator. Hic locus eſt ex libris Decretorum Pauli. Collegit enim decreta, quæ decreuerant principes cognoſcendo. Teſtator habebat filium& filiam. Filiæ mandauit ne teſtamentum faceret priuſquam liberos haberet. pronuntiauit hæc verba ſic accipienda eſſe, quaſi e-
ius fidei commiſerit vt reſtituat hæreditatem fratri ſuo, id
eſt, filio teſtatoris. Idem videtur dicendum& in hac ſpecie — tractamus. Cum teſtator ſubſtituit aliquem fillo ſuo
ub conditione, Siſne liberis deceſſerit, quaſi ex teſtamento ſuo videatur filios vocare ad hæreditatem ſuam. Hæc fere ſunt quibus ea opinio defendi ſolet, quæ ſane multos aſſer- tores habet. Mihi tamen probabilior videtur contraria opi- nio, quæ etiam receptior eſt,& rebus iudicatis ſæpe cone.
ſi quis omiſſa cauſa teſta. Cum quis dolo malo hæreditatem omittit ex teſtamento,& ab inteſtato adit, edicto Prætotis ſuccurritur legatariis, fideicommiſſariis,& iis, quibus quid eo teſtamento relictum eſt, quamuis alias iure ciuili non adita hæreditate ex teſtamento, quæcunque in eo relicta ſunt, eua. neſcant. Quid ſi ſub conditione dandorum decem haresiu. ſtitutus ſit, an Titio, cui decem dãda ſunt huius cõditionisim- plendæ cauſa, ſuccurretur hoc edicto? Dicitur non ſuccuni nam actionem non haberadid petendum, nec eſt legatarich
nec fideicommiſſarius, non poteſt cogi ad id dandum harc
inſtitutus. Sed non conſequetur hæreditatem hæres inſtitu-. tus ſub conditione, niſi decem dederit, hoc eſttantum in con ditione, quæ nihil diſponit. 1e
Secundum argumentum eſt ex iis, quæ Anobis annotats ſunt adl. Gallus. ſupra de liberis& poſthu. Ego multis exem. plis demonſtraui in formula Galli, Sir filius meus, me viuo,ma. rietur. His verbis filium inſtitutum non videri,& vt valeat A. quilij formula, debere præcedere inſtitutionem: euomni nunc volo pro repetitis haberi.
Tertium exemplum eſt exl.. C. de pactis. Quidaminſti. tutus hæres, rogatus eſt verbis fideicõmiſſi Ateſtatore, vtre- ſtitueret hæreditatem. ſi/ſine liberis deceſſerit,& duo ſuni roga- ti: deinde pacti ſunt de eo fideicõmiſſo, quæritur an pactua valeat? Dicitur pactum valere quo remiſſum eſt illud hdei:õ. miſſum,& ait, incertum conditionis inter fratres, finitum el- ſe ratione conuentionis, quod eſt notandum. Si liberosiatel. ligeremus venire exteſtamento ad hæreditatem his verbu, ſine liberis deceſſerit, hoo ſane pactum non eſſet ſeruandamin præiudicium liberorum: ſicut enim diximus, tes quæ ſabie- cte ſunt reſtitutioni fideicommiſſariæ, non poſſunt aliems- ri:& tamen dicitur hoc pactum eſſe ſeruandum. Hiaccoo- ſequitur liberos his verbis non vocari ex teſtamentoad hære- ditatem. b
Quartum argumentum eſt ex l. ex fcto. 19. fl. de hæred. inſtituen. vbi non inſtituit Seium teſtator, ſed his verbis vlus eſt, Si Seius haras non erit, Sempronius heres eſto. Adducuntat & alia quædam pro confirmatione huius opinionis, veluti filius familias. 11 1. alias 114.§. cum quis. ff. de lega. i. Sedhat mihi viſa ſunt maioris ponderis, cætera non omittemus. Adargumenta contrariæ opinionis breuiter reſpondendum
eſt. Primum ad locum communem de voluntate: aiunt vo- luntatem teſtatoris ſeruandam eſſe quocunque modo ſ· gnificata fuerit,& ſi non ſit expreſſaãteſtatore, ſed viden- dum eſt quid teſtator voluerit. Teſtator valuit praferii l- beros lubſtituto, ergo volauit eos ex teſtamento vocan. u- go conſequentiam. Quid ergo voluit reſtator: voluit ich legitimatum ſucceſſionum ab inteſtato inter eos conſetur- ri. arg. eſt quod dicitur in l. vel ſingulis.37. ff. de vulg.& pupil Teſtator ſubſtituit nouiſſimo ex liberis ſuis, ci qui nouiſſ- mus morietur. Ius, inquit ibi Iuriſcon. legitimarum hæredir- tum inter eos cuſtodire vult. Si vnus ex liberis moriatur, ful alios ei ab inteſtato ſuccedere: atque ira non recte colligitu Teſtator eos voluit admitti ad hæreditatem, ergo voluite ſuccedere ex teſtamento. Argumento eſt etiam quod dic- tur in l. conficiuntur. ff. de iure codicil. etiam legitimos he- redes ab inteſtato ſuccedere quodammodo voluiſſe teſtato tem,& tamen non ideo dicuntur ex teſtamento ſuccedern Idem dicitur in leg. 3. cod. titu. Is qui codicillos facit, nulſ hæredes inſtituit& fideicommiſſa quædam relinquit, vide⸗ tur velle eos ſibi ſuccedere, non quod quaſi ex teſtamento
Podamn veniant ad hæreditatem propter eam voluntatem:
ed ab inteſtato. atque ita poteſt reſponderi ad dict. Lacius in fin. ff. de hæredib. inſti. cum ait, fratrem,&c. non tantum fratrem, ſed etiam liberos, voluit præferre ſubſtituto, 70 ult quidem præferr e, ſed incertum adhuc reliquit, an roluern eos ex teſtamento ad hæreditatem vocari, an vero ab intelli to, cum hocincertum ſic, in dubio nos dicemus hanc ta- teſtatoris voluntatem, vt ius legitimarum hæreditatum in ter eos conſetuaretur. ad leg. qui filium. 77. in eide n 4.
nteta dota dum, qlide teltan tum y hoem k4.I doblei anret qudi tmmc tedat

Nlameſterl.n.C.4. 4 tus eſt verbis Kdeicogiſ,
„dere qaoteailmc etum condirionsiner en aclnn quodectaormtumäi eexteſtawento adhæredtarn 4 docſane zachumnanelli ocum: Rcntenim drinn, oal Rdeicommiſiir, wo eur hoc hackum ell ſerunntn au rerdu aon rocaiiextelham
gmmentumeſterl ex f⸗a aialheui Kciumteſtatot, cu ncn, Sempronuus herseh gto coaitmatione buiusyu 11.ann4 ſ cum quis ln auocs pondets, cxtet rn watrarir opinionibteuirtta locum commanem deoluix
In Tit. De condit inſtitut.
ſenatuſcon. Trebel. Reſpondeo, in ea lege diſpoſitionem eſſe non conditionem: hic agimus de conditione. Ibi verbis, malo tbi, diponit aliquid,& propter coniecturam voluntatis in- telligimus per lideicommiſſum relictam eſle hæreditatem pa- truo. Quæritur cum his verbis facta eſt ſubſtitutio, Si ſjine li- keris deceſſerit, an naturales non tantum legitimi excludunt
ſubſtitutum?& hoc videtur ſatis definitum eſſe ea luſtiniani
vonſtitutione.
AdS. cum autem, cum loquitur de iuſta ſobole: Iuſtam vo- cat ſobolem legitimos filios. Iuſtinianus hac conſtitutione vult reſponſum Papiniani etiam accipi, cum quis naturales filios inſtituit, vt hæc conditio inſit, Si ſne liberis deceſſerit. Sed cum quæritur de conditione, Si quis deceſſerit ſine liberis: pu- ta nati ſunt liberi naturales tantum: quæritur an præferan- tur ſubſtituto? Quxæſtio eſt in vtramque partem diſputari ſolita. Sed ego dico ſubſtitutum præferendum eſſe filiis na- turalibus tantum, quod ſatis oſtendunt verba luſtiniani, cum de iuſta ſobole loquitur. Quidam dicunt hoc eſſe accipien- dum, cum fit mentio liberorum in lege, non autem in teſta- mento,& diſtinguunt diſpoſitionem legis à diſpoſitione te- ſtatoris. Iuſtinianus in eo§. loquitur de conditione quæ in- telligitur ex diſpoſitione legis, non de ea, quam exprimit teſtator. Ego puto idem dicendum eſſe,& ſic intelligitur§. ſi quis rogatus.leg.ex facto.ff. ad Trebellia. Ait Iureconſul-
tus in eo.§. quæſtionem eſſe voluntatis, videndum eſſeex
circumſtantiis quid ſenſerit teſtator: ſpectanda eſt conditio & dignitas teſtatoris. Ex coniecturis colligere poterimus, an de naturalibus, an de legitimis tantum ſenſerit. Si nihil appareat, non eſt credendum teſtatorem ſenſiſſe de natura- libus tantum propter hanc conſtiturionem. Similes loci re- periuntur in l. vltim. Cod. de iure deliber. l. cum pater 77. a- lias 79.§. volo. ff. deleg. 2. Præterea hæc conditio apponi- tur, vt ius legitimæ ſucceſſionis conſeruetur, inter liberos. Ve- teres Iureconſulti volebant naturales tantum non ſuccedere, ſed legitimos. Alia exempla reperiuntur, veluti inl- vlt. C. de codicil. 3. Gœpimus multis exemplis oſtendere, quomodo inter- pretandæ ſint conditiones adſcriptæ teſtamento, ex vo-
luntate teſtatoris. Aliud eſt exemplum ſupradictis adden-
dum ex l. vltim. Cod. de inſtit. ſub cond. fact. ea lex incip. cum quidam. Teſtator cum haberet vxorem Prægnantem, fecit teſtamentum, inſtituit eam vxorem ex parte dimidia: par- tum vero qui ex ea naſceretur, ex altera parte:& ſubſtituit hoc modo, Si posthumus natus non fuerit, T itius mihi hæres e- N%. Poſthumus natus eſt: ſed impubes deceſſit. quæritur an ſubſtitutus admittendus ſit ad hæreditatem ex teſtamento: an veto mater ex Senatuſconſulto Tertulliano? Dubitabatur quidiuris eſſet. Dubitatio orta eſt ex interpretatione verbo- rum conditionis ipſius, ſi poſthumus natus non fuerit. Ve- rebatur enim ne ex vxore ſua pręgnante non naſceretur poſt- humus. Quæritur quomodo accipere debeamus hæc verba, ſi poſthumus natus non fuerit. Si ſpectamus id, quod expreſ- ſit teſtator, ſubſtitutus videtur excluſus eſſe ‚quia verum eſt pPoſthumum natum eſſe, licet impubes deceſſerit. None- nim alterum caſum expreſſit teſtator. non ita dixit, ſi poſthu- mus natus non fuerit, aut ſi natus quidem fuerit: ſed im pu- bes deceſſerit, Titius hæres eſto. Sed adhuc dubitationem facit conſtitutio Diui Marci in l.iam hoc iure. 4. ff. de vulgar. & pupilla. vbi dicitur teſtatorem qui in vnum caſum ſubſti- tuit, in alterum quoque caſum ſubſtituiſſe intelligi. hic ſubſtituit vulgariter in primum caſum: caſum autem hæ- reditatis non aditæ, ſpecialiter non exprimit, non dicit, S:
ercs non erit. ſed certum eſt vulgarem eſſe ſubſtitutionem.
4
Quxritur ergo quid iuris ſit. Exiſtimabant vereres lurecon- ſulti voluntaris eſſe quæſtionem. Nam etſi D. Marcus con- ſtituerit fubſtitutione in vnum caſum facta„alterum quo- que caſum contineri: tamen ipſa conſtitutione D. Marci et- iam hoc exprimirur, niſi appareat ex coniecturis teſtatorem aliud ſenſiſſe.& hic apparet teſtatorem aliud ſenſiſſe. Ideo- que dicebatur voluntaris eſſe quæſtionem. Ex coniecturis voluntatis colligit Papinianus matrem debere potius veni- re ad hæreditatem, quam ſubſtitutum. Ad dict. leg. eum qui- dam. ibi, ſi enim,&c.& ibi, Nos itaque,& c. Hoc multum con- fert ad interpretationem conſtitutionis D. Marci ‚in qua di- citur alterum caſum intelligi, ſi vnus expreſſus fuerit, In hac
419 hypotheſi martis cauſa debet eſſe potior, quam ſubſtituri, ob veriſimilem teſtatoris voluntatem. In primis, quia eſt ma- ter pupilli, vxor teſtatoris. non eſt dubius affectus teſtatoris ineam vxorem, cum eam ex parte dimidia heredem inſtitue-
rit. Hinc à pleriſque annotarum eſt, tacitam illam ſubſtitu-
tionem pupillarem ex conſtitutione D. Marci, contra ma- trem non admitti.& ſententia hæc vulgo recepta eſt, paucis diſſentientibus.
Ego tamen probabilius exiſti mo etiam cõtra matrem ſub- ſtitutionem hanc admitti: nec vllo iure contrarium probari, iudicio meo.In primis hæc conſtitutio Pertinet ad certam hy- potheſin, in qua erant aliæ coniecturæ. Non tantum exclu- ditur ſubſtitutus in hac ſpecie, quod mater pupilli eĩ aduerſa- ria ſit:ſed quia aliæ coniecturæ concurrun t, quia ſcilicet teſta- tot inſtituit eam ex parte dimidia, vthinc affectus teſtatoris in eum appareat.
Hæc præcipue coniectura mouit Papinianum& luſtinia- num. Sed qui contrariam opinionem tuentur ‚dicunt conſti-, tutionem eſſe aperte de hacre in l.precibus. C. de im pub.& a-
liis ſubſtit. In ea lege ibi, eo defuncto, adte omnino eius perti- neat ſucceſſio. Alloquitur matre
em quæ vocabatur patrona. Mater hæc libellum ſupplicem obrullra Principi, ka prin- ceps reſcribit. verſ. ſi primo tantum caſu,&cꝙ. Sed ego ita ea verba ſolitus ſum w uerſetur ſententiæ noſtræ. Si primo tantum caſu habuit ſub- ſtitutum, id eſt, ſi conſtet teſtatorem nectacite quidem ſub- ſtituiſſe in lecundum caſum. O um ſimpliciter teſtator ita loq uitur,& filius meus heres non erit, Tirius hœres eſto. eſt verum Titium tantum primo caſu ſubſtiturum eſſe. alter enim caſus intelligitur ineſſe propter illam conſtitutionem D. Maci. Vn- de cum ait Diocletianus„ primo ſi verum eſt tum caſu habuiſſe ſubſtitutum„ id eſt, ſi fuir hæ toris vt in primum caſum ſubſtitueret, in ſecundum Siimpubes deceſſerit. nam aperta voluntas maior eſt, quam illa conſtitutio D. Marci. Si hæc verba ita accipia- mus, nihilomnino iuuant opinionem, quæ vulgo recepta eſt, quod racita pupillaris pon admittitur contra matrem. Præ- terea ſi ea conſtitutione Diocletiani id fuiſſet expreſſum,& ita ſenſiſſet Diocletianus, vt vulgo interpretantur, nihil ma- gnopetèe opus erat hac conſtitutione luſtiniani, quæ poſte- rior eſt. Dubitatum fuit etiam tempore Iuſtiniani, vbi ta- men probabilior erat dubitatio, propter circumſtantias hy-
potheſis, in qua proponitur teſtator inſtituiſſe vxorem ex di- midia parte.
nterpretari, vt nihil ad-
4 primo tantum 3 C voluntas teſta- Si heres non erit, non
Sequuntur alia exempla, in quibus quæritur de interpre- tatione conditionis, quæ teſtamento adſcribitur& inſtitu- tioni hæredis. Vnum exemplum eſtin l. ſ ita ſcriptum. 19. ff. hoc titul. vbi quæritur quomodo accipienda ſit hæc co Titius hæres eſto: ſi Titius hare erit, Mauius herer eſt fruſtra adiici hæc con itio ſi hæres erit 1
eum inſtitui hæredemeſed Veteres exiſtimauerunt, quãquam fuit de ea re diſſenſio in ter eos
Lake„magnam vim eſſe huius con- ditionis,& ita acci piendã eſſe h
Er propria& vera eſt ere:nã fieri poteſt, vt ad Hinc quæritur, quid ſi æres coactus auctoritate Senatuſconſ. Trebelliani hæredi-
Vt eam reſtitueret fideicommiſlario: forte di-⸗ „I. quia poterat. 4. ff. ad ſe- ſtere hæc conditio? Dubita- tioexeonaſcitur, quod adiit coactus non ſponte, ſed peri- culo tantum fideicommilſarij„ propter reſtitutionem non animo amplectendæ hæredi tatis, poteſt adire,& quartam re- tinere: coactus vero non retinet quartam. Aliud exemplum eſt in 1. 2. huius tit.vbi quæritur de interpretarione huius con- ditionis, S. meéuus erit cum moriar, hæres eſio. Hæc quæſtio par- tim ad proprietatem verborum, partimn etiam ad conie ctu- ram voluntatis Pertinet. Si ſeruus fuerit omnino alienatus reinporé mortis teſtatoris, dicitur deficere conditio. Quid ſi vſusfructus tantum alienatus fuerit? Dicendum eſt condi- tionem non defeciſſe. meus eſt ſeruus, in quo alius vſumfru- Kum haberl. Recte dicimus ſt. de verb. ſign. Cuid ſi facric
—
8 3 8*—— —— ꝛW—
b

—— ——
———
—-——
4 ²⁰
alienatus pro parte? Hoc ambiguum eſt: meum dici poteſt, quod pro parte meum eſt. Hinc vulgo dicitur, quod commu- ne eſt, meum eſt.. ſerui electione. 5.§.i. f. de lega. i. Iurecon- ſultus hic ait, verius eſſe non deficere conditionem. Quid ſi duo ſerui ita hæredes ſint inſtituti, ſi mei erunt cum moriar? deinde vnus teſtatoris erat tempore mortis: alter autem non erat. Ait Vlpian. in d l. z.. 1. Celſus refte,&Sc. hoc eſt quod vul- go dicimus, ſermonem pluralem reſolui in ſingulares, J. fal- ſa demonſtratio. 33.§. vlt. ff. de cond.& demon. Aliud exem- plum eſt hoctit.ff. in l. mulier quæ viro. z0. S.ſi quis hæredita- rium,&c. Ibi quæſtio eſt, quomodo ſit intelligenda hæccon- ditio, T itius hæares eſto, ſi Stichum ſeruum manumiſerit, proba- bilis eſt dubitatio de hacre. quia Titius aliter hæres eſſe non poteſt, quam ſi conditioni paruerit. G onditioni autem nõ vi- detur poſſe parere antequam hæres ſit. Nam ſeruus non po- teſt niſi Adomino manumitti. dominus autem non eſt priuſ- quam adierit hæreditatem. l. 4. C. de his, quia Anon domi. Hic dicitur, ſi manumiſerit eum, quamuis ea manumiſfio inutilis ſit:tamen eum videri paruiſſe conditioni, ideoque eũ hære di- tatem conſecuturum. Dici poteſt manumiſiſſe quadã ſignifi- catione: id eſt, id fecit quod dominus ſolet, cum ſeruum ſuum manumirtit,& non male dicere poteſt ſe manumijſiſſe, quam- uis nõ vtiliter manumiſerit:& efte ctũ nõ habeat ea manu niſ⸗ ſio, quæ à non domino facta eſt. lta hæc verba conditionis in- terpreramur propter conie cturam voluntatis. quia non eſt credendum teſtatorem aliud ſenſiſſe: quod hic præcipue ſpe- ctamus. Simile exemplum eſt in l. Stichus ſi hæredi. 24. ff. de ſtatulibe. Stuchus ſi hæredi decem promiſerit, hæres eſto. quomo- docunq; poteſt, ait ibi Iurecon. promittere hæredi dicitur pa- rere conditioni, vt libertatem conſequatur, quamuis inutilis ſit promiſſio, nihilq; agat promittendo. Sedtamen nos ſic in- terpretamut hanc cõditionem. Quia credbile eſt teſtatorem ita ſenſiſle, cum intelligeret inter dominum& ſeruum nullã ebligationem vtiliter contrahi poſſe. Obiicitur nobis l.hæc conditio. 10. ffide cond.& demon. Si adſcripta fuerit hæccon- ditio inſtitutioni, nupſerit, velcum nupſerit filia. Filia ducta eſt ad mariti domum antequam pubes eſſet,& antequam nu- bilis eſſet, qnotempore certum eſt nuptias ratas non eſſe: ibi quæritur, an videatur paruiſſe conditioni vr hæres ſit? Ait lu- reconſultus, non videri paruiſſe conditioni: niſi eotempore nuplerit, quo nuptiæ effe ctum habere poſſunt. Sed reſpõde- dendum eſt ſpecies diuerſas eſſe. In d.l. hæc conditio. poteſt filia ita parere conditioni, vt effectum habeant nuptiæ. Quid prohibet filiam parere cõditioni: quam pater adſcripſit te ſta· mento, expectare rempus, quo nubilis erit,& tempus puber- tatis? Cum conditioni huic ita parere poſſit filia, vt condirtio effectum habeat: non eſt credendum teſtatorem ita ſenſiſſe, vt quandocunque nupſerir, etiam antequam nubilis ætatis eſ- ſet, quamuis nuptiæ ratæ non ſint, conditioni paruiſſe intelli- garur. Sed in hac ſpecie non poteſt aliter conditioni pareri. Ante enim aditam hæreditarem nõ poteſt hæres ſeruum ma- numittere, vt manumiſſio eff ctum habeat, atque ideo quo- modo poteſt parere cõditioni: Et quando apparet teſtatorem ita ſenſiſſe, nihil aliud exigitur. Atq; ſic intelligi poteſt l. Mæ- uius.·3. ff.ide cond.& demon. Iuſſus eſt hæres dare centum ei, qui teſtamenti factionem non habebat, qui deportatus erat, dando ei pecuniam, quamuis pecunia accipientis non fiat, ni- hilominus dicitur ſatisfactum eſſe voluntati teſtatoris, dici- turque impleta eſſe conditio. Ratio non videtur admodum obſcura eſſe. Nam Titio deportato, cum quo teſtamenti fa- ctio non eſt, non poteſt aliter pecunia dari vt effectum ha- beat.nec effectu caret. Nam& ſi nummi non fiant accipien- tis, nihil prohibet eum nummis vti. Nec poteſt ita date is, cui adſcripta eſt hæc conditio, vt alium effectum habeat. His ex- emplis admonemur, cum quæritur de interpretatione cuiuſ- que conditionis, ita ſequendam eſſe proprietatem verborum,
vt non recedamus à voluntate teſtatoris,& quomodo inter-
pretanda ſit conditio, non tantum ex verborum proprietate
iudicãdum eſſe:ſed etiam ex voluntate teſtatoris. Poſtremus
locus eſt de tempore, quo conditio impletur. C 4 v. VVI.
Quo tempore conditio impleatur.
D hunc locum præcipue ſpectat diſtinctio, quæ tradi- tur inl.conditionum. 19. ff. de cond.& demon. Ait lu-
Franc. Duareni(omment.
riſconſultus conditionum quaſdam eſſe, quæ viuo tantum teſtatore impleri poſſunt, alias, quæ eo tantum mortaoaa- lias quæ ad alterurrum tempus pertiaent. Exempli graua, Ti. tius ſi mihi nupſerit, certum eſt hanc conditionem non poſſe impleri, niſi viuo teſtatore. Si dixerit, ſi ad exequias meas ve- nerit, conſtat hanc conditionem non poſſe impleci, niſi mor. tuo teſtatore. Si ita dixerit, ſi in capitolium aſcenderit, m Ti- tio nupſerit, hæ conditiones pertinent ad alterutrum tempus. & de hoc quæritur quo tempote huic conditioni parere qde. beat? Ecce ratio exigit vt quicquid decernitur à teſtatorete. ſtamento ſuo, id executionem habeat poſt mortem ipſius.iq ſatis oſtendit definitio teſtamenti in I.I. de teſta. Omnia quz. cunque decernuntur à teſtatore in teſtamento fuo, raxio exigit vt intelligantut collata in tempus mortis ipſius. Va- de cum quæritur de conditione, videtur conditioni parea. dum eſſe poſt mortem teſtatoris, nee videri extitiſſe cond- tio, quamuis ei paruerit hæres, vel legatarius viuo adhucte. ſtatore. Sed vtilitatis cauſa receptum eſt in his conditioni. bus, quæ ex noſtra tantum poteſtate pendent, in iis quæex caſu pendent velmixtæ ſunt, nonitem. leg. conditionum. de condit.& demonſtr. Huic ſimile eſt quod dicitur inl. ſ quis hæredem. Cod. eod. S Titius Conſul factus erit viuo teſtatont, conditionem videri. hoc intelligendum eſt de iis conditioni. bus, quæ non pendent ex poteſtate. leg. 2. fl. de cond.& de. mon. Præterea quædam conditiones ſunt quæ poſluntim- leri moriente& animam agente hærede. aliæ ſunt, quæ non poſſunt. hæc diſtinctio traditur in l. vltim. hoc titu. hic locus nonnihil pertiner ad explicationem eorum, quæ diximus de condutionc arbitraria, lub qua poteſt inſtitui filius, quieſtin poteſtate patris. Conditionum, quæ ſunt in poteſtate noſtta, quædam pollunt impleri ab animam agente hærede, quz- dam non poſſunt. Hæc conditio„ſi Alexandriam ierit, eſt in poteſtate filij, ſi facile ei ſit Alexandriam ire. Ponamus eam conditionem propter perſonam, cui adſcripta eſt, eſſearbitra- riam,& ex poteſtate pendere. Certum eſt hanc conditionem etſi poſſit ab eo impleri, non tamen eo moriente poſſeimple- ri. Et quæri ſolet, an ſub tali conditione poſſit filius inſtiui quia non poteſt quocunque tempore impleri. neque enim tempore mortis poteſt ab eo impleri. Sed receptum eſt: ſub tali conditione poſſe filium inſtitui: quia hæc conditio poteſt impleri ab eo ante tempus mortis. Imputandum e- nim ei eſt, qui ante tempus mortis conditioni adſcriptæ non paruerit. Simile eſt in leg. ſ lbertus. 20.§. exiſtimo. ff. debon. lib. vbi luriſconſul. ait ſub hac conditione poſle filium in- ſtitui, cum teſtamentum fecerit. nec eſt credendum abho- mine moriente& in extremo vitæ momento teſtamentum fieri.
Aliæ ſunt conditiones, quæ impleri poſſunt ab hæredein extremo vitæ ſpiritu: veluti, ſi decem dederit. Nam non el neceſſe, vt ipſe, cui conditio dandi adſcripta eſt, det. Satisfe⸗ ctum eſle dicitur conditioni,& ſi data fuerit ab aliopeci- nia ipſius nomine. facta quidem dicuntur cohærere perſo⸗ næ. l.veteris, Cod. de contrahen. ſtipul.§. ne autem. Cod.de cadu. tollend. Multum intereſt à quo quid fiat: ſed à quoqui detur, nihilrefert. Quis Alexandriam eat, multum refen quamuis quædam facta excipiantur, d. l.veteris. Cod. decor trahen. ſtipul.& dict.§. ne autem. Cod. de caduc. tollend. i rum conditionum varius eſt effectus, vt docet Papiaian noſter in l. vlt. ff. hoc titul. Species, quam tractat Papinianlb hæc eſt, filius inſtitutus à patre ſub conditione, quæ pence ex eius poteſtate, vel ſi Alexandriam ierit, vel ſi decem dede rit, nepotes ei ſunt ſubſtituti. Inter vtramque conditionem multum intereſt,& eam quæ poteſt impleri extremo mie momento,& eam quæ non poteſt impleri eo momento: verſi. viuo filio,& c. Etiam viuo filio admittuntur nepotes? hæreditatem: quia eo incipiente mori, incipit certume d- lium non poſſe hæredem eſſe ex teſtamento, nec polſe pafeli conditioni, quamuis nondum ſit mortuus. Nam certumelt eum morientem non poſſe Alexandriam ire. lpſe fihus, cul
adſcripta eſt hæc conditio, Si Alexandriam jerit, ſi nou ſb- ſtitutum haberet, patti teſtatori, ſi is incipiat animam age⸗ re, dicitur ab inteſtato ſuccedere, quia proximus reerine tempore mortis. Altera ſpecies eſt conditionis, qu fad teſt impleri extremo vitæ momento. Filius inſtitutus eſt lo
0⁴„*.. conditione, ſi decem dederit, antequam omnino anim 3 8

* 1 d. k Kkr. lluiclmileekaud dede
od.§ Tuua(enſal faca m m. hoc intelligendunct. 2 — ana denterpoteſtate. leg uadam concitiones ſungan mimam gente hrredeaain ctio tadnut inl. vltim. un 14 epücationemeonn,a ann, lub qua potell untimitt oadnionum, quxſunrumm impleriad animam Pgente k 4. ec conditio, ſiAleunti holt eilit Alexanctiam ie.) peer per lonam auiadſcipadi nependere. Cerrum eſtdana
mpleri non tamenco motim tt, ꝛnſod taüconciione yiii duocunqye tempote imgin. a poteſt ad eo impleri. ded ouc polſe bunm inſtitui: qus a eo mute tempus motts. E inte tempas mottis condtvui
naſal. aut fub bac condiohet
umentum fecerit. neceltcttas Kin extfemo vitæ momeuis
moleripolut aa tiones, guꝛ imleifala ritu: veluti, ſidecem 4r dandi adſcrpuuch conchuo. — di, Kliduaftent
5 Ah 5 Ktr. cſtin leg,bhdertus 10 Kli
In Tit. Deconditio. inſtitut.
halauerit, pendet conditio: quia iterim dum expirat, po- teſt alius eius nomine dare decem. Ergo pendet ex euentuan extitura ſit conditio, an hæres ſit extiturus ex teſtamento, an non ſit. Vode non niſi mortuo filio admittuntur nepotes ſubſtituri. Ad verſic. Quia ſi Iubſtituti non eſſent; inteſta- to auo hæredes exiſterent. In hac ſpecie ſi ſubſtituti non el- ſent ncpotez, p. ocul dubio ſuccederent auo inteſt ato: quia quo tempore deſtituitur reſtamentum, reperiuntur proximi hæredes. Eigo ab inreſtato ſuccedunt auo. Cum factum eſt teſtamentum& deſtituicur, ſuccedit primus, qui reperitur tempore teſtamenti deſtitati: non tempore mortis. l.ſi quis Poſthumos.9 ff. de lib.& poſthum&l. ſi quis filio erhæreda- to. 6. ff. de iniuſto rupto.&§. cum autem. de hæred. quæ ab inteſtam. de fet.&§. proximus. de legi.agna. incceſſ. in laſtit. Teſtamentum hic non deſtituitur, niſi filio mortuo. Teſta- mentum dicitur deſtitui cum certum eſſe incipit eum, qui in- ſtiturus eſt, hæredem non poſſe exiſtere. At hic certum elſe incipit tantum eo mortuo, eum hæredem non exti- turum. hoc Papinianus probat ſimilitudine in verſic. Quem- admodum ſi exberedato,&c. Si ponamusexhæredarum eſſe filium, qui inſtitutus eſt ſub hac conditione, mutata ſpecie, vt pro inſtitutione conditionali, exhæredationem ponamus, in hoc caſu nepotes ſuccederent auo: nec obſtaret filius, quiĩ exhæredatus ſit.“ Diximus multum intereſſe inter eas conditiones, quæ poſ- ſunt impleri moriente hærede:& eas, quæ non poſſunt eo moriente impleri. In ſpecie tractata apud Papinianum in di- cta leg. vltim. ff. hoc titu. diximus; ſi filius inſtitutus ſit ſub hac conditione, Si eAlexandriam ierit;& nepotes fuerint ſabſtituti, eo adhuc viuo antequam expirauerit, nepotes ſub- ſtitutos admitti ad hæreditatem ex ſubſtitutione: quia ſimu- latque incipit animam agere, certum eſle incipit eum condi- tioni parere non poſſe: cum non poſſit conditioni parere, non poteſt hęres eſſe ex inſtiturione. Alterum autemgenus conditionis, quæ non poteſt impleri viuo filio, non admittit nepotes ad hæreditatem viuo filio. Sed dubitari poteſt uuii referat, an viuo filio admittãtur ad hæreditatem, an eo mot- tuo: eſt enim breue hoc ſpatium temporis: non videtur cu. randum eſſe de tam breui ſpatio temporis. Quidrefert igi⸗ tur, dixerit aliquis, an nepotes admittantur ad hæreditatem co animam agente, an poſtquam expirauerit? Non eſt au- tem credendum Papinianum tam accurate de hac re diſle- ruiſle, ſine aliquo vſu& fructu. Notandum eſt igitur in Pne mis, cum nepos admittitur viuo filio ad hæreditatem ex ub ſtitutione, ipſum acquirere patri, qui adhuc viuus eſt, quod tamen controuerſum eſt. Pater eſt inſtitutus(qui in ſpecie Papiniani dicitur filius) ſub conditione, Si atlexandriam ie- rit, incipit mori: eo moriente, dicitur deficere conditio. Certum eſt non poſſe hanc conditionem impleri, ideoque hæreditas deferetur ad ſequentem gradum, id eſt, ad nepo- potes ſubſtitutos. Nepotes ſubſtituti acquirent hæredita- tem, non ſibi, ſed patri. Nam filius Jris auid acquirit, pa- tri ſuo acquirit in cuius eſt poteſtate.l.placet.7 8.ff.de acqui-
rend. hæred. Filius autem animam agens non deſinit habe-
re nepotes in poteſtate ſua. Sed obiicitur à quibuſdam con- tra ſentientibus, l. vltim. C. de bonis quæ liber. Qnidam fi-
liofamilias legauit ſeruum, vt ſtatim eum manumitteret: an
acquiret patri ſuo hunc ſeruum, propter patriam poteſtatemè Ait luſtinianus non acquirere.& his verbis vtitur, S: enim in pſ momento. G&c. Quamuis alias vſusfructus rerum filio re- lictarum acquiratur patri, propter patriam poteſtatem, in co tamen caſu non acqutretur: quia momentatius eſt. Quem vlum poſſet ei afferre hæc acquiſitio ſerui, qui ſtatim eſt manumittendus? Vnde dicunt& idem eſſe dicendum in hac ſpecie. Pater moribundus non poteſt frui hæredita-
te, quid ei prodeſſet hæreditatis acquiſitio tam breui ſpatio?
Ego reſpondeo, multum intereſſe inter vtramque ſpeciem, & in hac ſpecie patri acquiri hæreditatem, etiam ſi incipiat mori.vtilis eſt autem hæc acquiſitio propter tranſmiſſionem ad hæredes. Dater hæreditatem ſibi quæſitam per filium ex ſubſtitutione, tranſmittet ad hæredes ſuos. Ergo dicendum eſt ſequendam eſle regulam, Patri in cuius poteſtate eſt filius 2cuiri hereditatem per filium. Sed dixerit aliquis, quomodo acquirere poteſt hanc hæreditatem filius, ſinc iuſſu patris?
4ꝛQ 2.““ Filius, qui eſt in poteſtate patris, non poteſt acquitere hæ- reditatem ſine patris iuſſu. l. ſi quis mihi bona. 25.§. iuflum. ff. de acquiren. hæred. At pater moriens quomodo poteſt iu- bere vt adeat hæreditatem filius? Sed dicendum eſt iuſſum hic non eſſe neceſſarium propter ius ſui hæredis; quod nepos habet. Acquirit hæreditatèm luus hæres etiain ſine aditio- ne. leg: in ſuis. i4. ff. de ſuis& leg. hæred. Cum eſt neceſſatia aditio, tunc debet præcedere iuſſus patris, nec obſtat huic iu- ti ſuitatis, vt vulgo loquuntur, perſona patris: non magis
A△
quam exhæredatus filius, qui antecedit nepotem. Et hoc ſatis
expreſſum eſt in leg. qui in aliena. 6.§. inteidum. ff. de ac-
quir. hæredit.& idem dicitur in le. filius patroni. 13. ff. de bon.
liber. Hæreditas igitur, quæ viuo patre eodemque filio de- fertur nepoti ex ſubſtitutione, moriente lilio acquitetur ipſi filio, in cuius poteſtate eſt nepos. Deinde notandum eſt, eam hæreditatem acquiſitam filio per nepotem„tranſmitti ad nepotem ipſum. Pater hæreditatem tranſmittit etiam non aditam ad ſuos liberos. lſi patet apud hoſtes ff. de ſuis& legit. hæred. Atque hinc colligi poteſt effectus huius diſtin- ctionis apud Papinianum. Quid refert;, an nepotes filio vi- uo admittantur ad hære ditatem: an eo mortuo? In priote caſu cum admittuntur nepotes viuo filio ad hæreditatem„ac- quiritur nepotibus hæreditas iure tranſmiſſionis filii, non aui. In altero caſu acquiretur hæreditas aui, non filii. Nam ſubſtituti ſunt ab auo. Vnde in priore caſu, ii non ſint hære- des filio, non poterunt aui hærediratem acquirere.eſt enim vna& eadem hæreditas. Permixta eſt aui hæreditas cum fi-
li hæreditate. Vnde apparet ſi mortuo filio admittantur ad
hæreditatem, poterit admitti ſeparatio bonorum flii à bonis aui. Alius effectus animaduerti poteſt in hoc genere ſuccel- ſionis. Ponamus ex nepotibus alios ſubſtitutos eſſe, alios non eſſe. In ſpecie Papinjani proponitur nepotes omnes ſubſtituros eſſe. ſed poteſt accidere vr quidam ſubſtituri ſint, alji non ſint. Ponamus quoſdam ſubſtituros eſſe, alios non eſſe,& ſubſtitutos nepotes admitti ad hærediratem filii, vi- uo filio. Si nepotes ſubſtituti non admittentur ſoli ad hære- ditatem: ſed fimul cum aliis, cum frattibus ſuis: quia cum ſuccedunt nepotes filio ab inteſtato, dicuntur ſuccedere pa- tri; non auo, vt iam ego admonni. Si mortuo iam filio, ſuc- cederent hi nepotes ſubſtituti, ſoli ſuccederente quia ſoli ſunc ſubſtituti,& alios excluderent, qui non veniunt ex teſta- mento: ſed ab inteſtato.& ſic videris non fruſtra diſputatum eſſe de hiac ratione ſuccedendi à Papinia. in dict. leg. vltim. ff. hic.Alia difficultas naſcitut ex verbis eiuſdem legis ad finem. Incidit dubitatio, quomodo valeat exhæredatio filii, quæ non poteſt effectum habere: niſi eo mortuo? Hunc locum tractaui ſub titu.de liber.& poſthum. interpretans leg. ſi ita ſcriptum. 1 3.§. vltitn. f. eodem. vbi dixi, exhæredationem fi⸗ lii non valere, quæ non poteſt valere niſi poſt mortem flii. Id accidit cum hæreditas non poteſt adiri niſi mortuo filio exhæredato. Cum exhæredatus eſt filius in paterno teſta- mento, ita demum valet exhæredatio, ſi adita fuerir hæredi- tas ex teſtamento. nam ſine aditione, nihil valet eorum„quæ in teſtamento ſcripta ſunt.§. I. de hæredit. quæ abinteſta. in laſtitut.& leg. prim. ff. de ſuis& legiti. hæredi. Si ponamus hæredes inſtitutos eſſe poſt mortem fili,& exhæredatum eſ- ſe fiium in eo teſtamento: dico eam exhæredationem non valere: quia non poteſt valere exhæredatio ſine aditione he- reditatis. At hæteditas adiri non poteſt, quandiu viuit: quia quandiu viuit reperitur præteritus: ſic exhæredatio quan- diu viuit, non poteſt effectum habere. Quomodo igitur ac- cipiemus quod Papinianus hic ait in fin. Quemadmodum ſi exhæredato?&c. Vulgo dici ſolet hoc intelligenaum eſle,
cum nepotes habent cohæredem, cuius hæreditatis adirione
confirmetur exhæredatio.& hocrationem habet. Sed non neceſſe eſt ad hanc ſolutionem confugere. Papinianus non loquitur de hærede poſt mortem filitinſt tuto: Sed cum fi- liux morietur. Multum intereſt, an confetatur inſtitutie hæ- tedum in tempus mortis filii exhæredati, id eſt, cum mortuus fuerit, an vero in tempus quo incipiet mori. Ponamus filium b exhæredatum eſſe, nepotes inſtitutos cum filius morietur, id eſt, cum incipiet animam agere. dico hoc caſu exhæredatio- nem inutilem non eſſe, quia poteſt viuo adhuc filio, effectum habere exhęredatio. quia poteſt aditi hæreditas cum incipiet
Nn

——— ———]ꝛ
———
— —
—— 4— 1——————————————— ——— 3 1— 8 5—*——ͤſ———————.— 3—— 4 — 2—— 5——— 2— 3 3 4 4 65———— 8„ —.—.————. 1.—————————— 8 ——.— 2— 3———— 2—*——**— 8—— 2—— — 8————— 8 2———— 4—. 4 4 3 8—“— 8——————.— Luar 8—————— ——*——— 5 3 g 8—————— 8 ——ͤ— ÿÿ—=———————**———————————— d—=—.— 2— 4 — 2———=——— er 4——.— 1— 4—————————————— 5— ——————————————————— 4—————— ———.—— 8—— 2 4—.—— 8——————— 3—————— 5— ———.— 8— 2———————*—— 4—— 8——* “ 4 5————— 2—— 25——— ——— ¹——————
——
8 ———— ———
422 b Franc. Duareni(omment.
mori. Eo moriente&c animam agente poterunt hæredes in- ſtituti adire hære ditatem, atque ita confirmabitur aditione hxreditatis exhæredatio filii antequam mortuus fuerit. Ideo- que non obſtat d.l. ſi ita ſcriptum.. vltim.ff. de lib.& poſthu. Sic hæc ſunt diſtinguenda.. Sequitur poſtremus locus, quo continentur exception regulæ iam à nobis traditæ. Regula eſt initio poſita, Defi- cicute conditione, inſtiturionem euaneſcere. Si adſcripta fu- erit inſtitutioni hæredis conditio, exiſtente ca conditione valet hæredis inſtitutio⸗ ea deficiente, inutilis eſt. Hoc tam- etſi verum ſit: perpetuum tamen non eſt, ſed cum exceptio- ne intelligendum. Conditio enim& ſinon extitetit. habe- tur tamen interdum pro impleta, henignantelprerarione, cum non ſtat per eum, cui adſcripta fuit„quominus impleat. & hoclocum habèt in conditionibus arbitrariis, Vol mixtis. Exempla ſunt ſub hoc titu.ff. in leg.&. quæ ſub conditione.§. quoties. Si adſcripta ſit condirio, S- Stichum manumiſerar. mortuo enim Sticho,& ſi non ſit impleta conditio, ea tamen habetur pro impleta. Similis locus eſt in leg. vter exfratri- bus. 23.ad fin. ff. hoc titu perinde eſt, ac ſi teſtator ita dixiſſet, Si per eum non ſtet quominus vxorem ducat. Simile eſt quod dicitur in leg. prim. C. eod. idem in leg. 2. Hoc locum habet, vL dixi, in conditionibus arbitrariis, aut mixtis. In his quæ ca- ſaales dicuntur, aliud eſt dicendum, S. ſin autem. C. de cadu. tollen. Eſt enim ius dinerſum, nihil tefert an per eum ſtete- rit, cui adſeripta eſt conditio vt omnino euaneſcat inſtitutio, ſi defecerit ea conditio: quod eſt expreſſum in leg. vltim. C. de neceſſa. ſeru. inſtit. vbi diſtinctio adhibetur inter eas con- ditianes, quæ pendent ex caſu,& eas quæ ex poteſtate. Si con- ditio in eius poteſtate ſit,& eius negligentia factum ſit& cul⸗
pa, quo minus exiſteret, inutilis eſt inſtitutio. Sicaſualis ſit?
puta, ſi nauis ex Aſia venerit, quæ non pendet ex hæredis vo- luntate aut poreſtate: deficiente ea conditione, quocunque modo defecerit, euaneſcit inſtitutio. Ad verſic. Tung huma- nitatis intuitu,&c. Fauor, inquit, libertatis ſuadet vt libertas maneat. Ratio nou eſt admodum obſcura. In his enim con- ditionibus ſpectanda ſemper eſt teſtatoris voluntas. l. in con- ditionibus. ff. de condit.& demonſt. Cum conditio caſualis
inſtitutioni hæredis adſcripta eſt, teſtator viderur euentum ſpectaſſe, cum intelligeret eam ex fortunæ temeritate, nonex poteſtate hæredis pendere. Sed cum adſcribitur conditio, quæ ex caſu non pendet, ſed ex poteſtate: videtur hæceſle cogitatio teſtatoris, vt conditioni pareatur, ſi ſieri poſſit Nos igitur ex veriſimili teſtaroris voluntate ita diſtinguimus. No-- tandum eſt omnem conditionem, cuiuſcunque generis ſit, haberi pro impleta, cum eius implementumimpeditur ab eo, 8. do. l. quæ doris. 33. ff. ſolut, matrimo. Vnde edictum propoſ-
qui debiturus eſt, impleta conditione. nec diſtinguimus, quæ conditio ſit, ſiue conditio arbitraria, ſiue caſualis. Si factum ſit per eum, qul debiturus eſſet exiſtente conditione, quo-
minus conditio extiterit, conditio habetur pro impleta. l. Iu- lius Paulus. 79.§. vlrim. ff. de condi.& demon. Exempli gra-
tia. Teſtator mihileganit ſub conditione, ſi nauis ex Aſia ve-
nerit. Hæres cum intelligeret fote, exiſtente ea conditione,
vel legatum debeat, impediuit ne nauis ex Aſia veniret: tunc
conditio habetur pro impleta, id eſt, perinde mihi legaium
præſt
quod dicitur in leg.iure ciuili.z3. ffl.de condit.& demon. lIdem
dicitur in l. Iure ciuili. ff. de regu. iur. vbi eadem ſunt verba:
niſi quod ia vno loco negatio eſt, in alia non eſt. In l. lure ciuili. de regu. iur. negatio eſt. in leg. Iure ciuili. de condit.& demon, non eſt negatio. in dictis legi. ibi, Quoties per eum&c. Hæc verba ſic interpretor, Cum fit per eum, qui debiturus
erat exiſtente conditione: ſicut in dict. leg. Iulius Paulus. in fin. Et rurſum ibi, Cum per promiſorem&c. Ego ſtipulatus
ſum à te ſub conditione, ſi nauis ex Aſia venerit: per te, id eſt
per promiſſorem, factum eſt, quo minus exiſteret conditio. Promiſſor eſt, qui debiturus eſt exiſtente conditione, non
ſtipulator. Vnde neceſle eſt hæc verba, ſecundum ſenten-
tiam Iulii Pauli, adeum, qui debiturus eſt, referre.& abſur-
dum eſt hoc intelligere de ſtipulatore. non debet enim ha- Peri pro implet in commodum eius, qui acquiſiturus eſt im- pleta conditione. Ahſurdum eſt hoc ira intelligere.
Sed quomodo interpretabimur caput, in quo deeſt nega- tio? Nam videtur intereſſe conditionem impleri eius, qui
tat, ac ſi re vera conditio extitiſſer.& ſic accipiendum eſt
acquiritur impleta conditione: non impleri autem intereſt eius, qui debiturus eſt impleta conditione. Quidam cenſenn delendam eſſe conditionem: alii addendam. 8i vterque l⸗ cus eſſet eiuſdem lureconſulti, magna rarioſuaderet eodem modo legendum eſſe in vtroque loco: ſed diuerforum aucto⸗ rum eſt. Vnus eſt luliani, alter eſt Vlpiani. Ego puto enn.
dem eſſe ſenſum vtriuſque lectionis,& nihil muranqum eſſe.
Ibi, Cuius intereſt conditionem.&òs. hæc verba mihi videntur ſine vllo incommodo, recte reterri ad eum, qui debitutug eſt, impleta conditione. Intereſſe noſtra dicitur, q ad cõmo- dũ vel incõmodum pertinet. intereſt mea qui debiturus ſum exiſtente condirione, conditionem impleri, vel non impleri. Hic ſenſus eſt, hoc ad me pertinet, ad commodum velin- commodum meum reſpicit vt impleatur, vel non impleatu conditio, ideoque dicitur intereſſe mea. Aliæ quædame. ceptiones addi poſſent: ſed propriæ ſunt tituli ff. de condit.x
demonſt. Alter eſt locus de perſonis, quem ideo omitto, qui
etiam pertinet hic locus ad eundem titul. de cond.& demon Vnum eſt tantum caput ſub hoc titulo, de perſonarum con-
ditione loquens.
IN TIT. VIII pIIVRE DELIBERANDI. C 4 7, 1.
ledum eſt ſuperioribus titulis de inſtitutoni- ) O bus, R iis, quæ ad inſtituriones pertinent. Di-
& ſtamento ſi velit. hic eſt effectus inſtitutionio, geNram inſtitutionis factæ primo gradu, quam ſecundo: tam inſtiturionis factæ pure, quam ſub conditio- ne; ſi modo extiterit conditio. Hanc inſtitutionem ſequi- tur acquiſitio hæreditatis: Tit. de acquirend. hæred in qao quætitur, quomodo acquirenda ſit hæreditas ei, cui delata eſt. Sed aequiſitionem tamen præcedit deliberatio nonnun- quam. Non eſt prudentis hominis temere adire hæredita- tem ſine magna deliberatione. Vnde præcedit acquiſitio- nem hæreditatis, deliberatio de acquirenda hæreditate. E quum eſt permitti hæredi, cui hæreditas delata eſt. delibera- re an aditurus ſit hæreditatem, an omiſſurus ſit& repudiatu- rus. Æquum non eſt eum præcipitari, cum tantum ſirpeii culumin aditione hæreditatis. Obſtringitur enim omuibus creditoribus hæreditariis, etiam ſi hæreditas non ſit ſoluen-
tum eſtàprætore, quo permittitur ius deliberandi, Prato- ris igitur edicto facultatem habet hæres inſtitutus, poſtde- laram ſibi hæreditatem, deliberandi an velit hæres eſſe: an vero potius hæreditatem repudiare malit. Eodem edicto præſtituitur ei tempus ad deliberandum, an velit hæreselle, ne deliberatio, quæ ipſi permittitur, damnoſa ei ſit, velcte- ditoribus hæreditariis, ſi forte in longum tempus diffetatut aditio hæreditatis, aut repudiatio eiuſdem. Et notandum eſt edicto locum eſſe, cum delata eſt hæreditas, vt aditi bol ſit. Et ob hanc cauſam prætoris edictum proprie propol tum fuit. Vnde quæſitum eſt, ſi differatur aditio hæted
tatis propter conditionem, quid dicendum ſit? Pram
ait, Siis, cui delata eſt hæreditas, nondum deliberaueriuan eam adire velit, an repudiare, præſtituendum ei eſſe tempus intra quod cogatur vel adire, velrepudiate. Quid igiturl inſtitutus ſit 5b conditione,& non eximat conditio ve non pareat conditioni: Hocnon vigetuͦ r ad edictum brꝛ- toris pertinere. Hæc quæſtio tractatur in leg. ſi quisiaſi- tuatur. 23. ff. de hæred. Inſtitut. Iureconſultus diſtinguit ar-
bitrarias conditiones à caſualib. Si conditio arbitraria lt qus
ex poteſtate& arbitrio hæredis inſtituti pendeat, cuicond-
tioni facile ſit parer e, vult hæredem cogi ad parendum con⸗
ditioni,& præſtituendum ei eſſe tempus intra quodpatea conditioni:& imitabitur edictum ſuum Prætor, vt larecon- ſultus ait in dict. le. ſi quis inſtituatur§. ſed ſi bonotum. Ver- ba edicti de iure deliberandi, hic ceſſant: ſed tamen ptodu- centur ad hunc caſum. Si vere conditio non pendes 5
t elus
0
((tum fuit hæreditatem deferri inſtituto exte.

eauk, d ntereſle a Wüae —
roßtir ri
am ioſtitutionis kac dunn inſliturionis ſache dore aan. mRern conditio. Hancinliir arreditnis: Titdeacqureut odo acqutend ſt hracins onem tamen pexcedtelden peadentis hominis temett u dehdetatonc. Vade reci 2, delidetatio de acquitenum ucn krredi, cuibærediss ceun ichrreditaem, anomiffamüh nos eſt eum ptæcipitui, on ac hrredtats. Obſttidgiurm rrrdicaris, etimmÜhætediuu G.Fſolac. mattimo. Nocrti mittitat iuzcelhen fcultutem hadet Nrtej uhn
empus ad dj
1. 7. augi öpermirtu, dmni 1
— 7 tep ato ei.l — lreſttarin
mn Tit Deiure deliberanddꝗ. 4³
eius poteſtate, ſed ex caſa, idem dici non poteſt. non prætor ei præſtituet tempus intra quod pareat conditioni. non enim pendet ex eius arbitrio. Aliter igitur ſuccurritur hæreditariis creditoribus. dabitur bonis curator, ſecundum diſtinctio- nem quæ traduut in di. leg. ſi quis inſtituatur ff. de hæred. in- ſtit.& tii. de curat. bonis. dand. Hoc ius igttur competit hæ- redi antequam adeat velrepudiet hæreditatem. Poſt aditam hæreditatem fruſtra petitur tempus ad deliberandum, vt di- cemus ſub tit. de acquir.hæredit. niſi in caſibus exceptis. Sed antequam hæres adeat hæreditatem, vel repudiet, tunc pro- deſt ei deliberatio,& datur ei tempus ad deliberandum, tam ipſius gratia, quam legatariorum,& creditorum, quibus debiturus eſt. Vnde quætitur in leg. prim. ff.hoc titu. Si ſer- uus hæres ſit inſtitutus, ſi ſit ſeruo delata hæreditas, an ei ſer- uo dabitur hoc tempus ad deliberandum:an vero dabitur do- mino, cui hæteditas acquiritur per ſeruum? Edictum de hæ- rede loquitur. Seruus eſt hæres inſtitutus. ergo videtur tem- pus ad deliberandum dandum eſſe ſeruo, non domino. VI- pianus tamen in interpretatione edicti non omnino hæret verbis:ſed ait dandum eſſe tempus ad deliberandum domino. Alienum eſſet enim à ratione iuris, vt intelligatur edictum Prætoris de ſeruo inſtituto. Nam ſerui pro nullis habentur. Imo hæreditas ipſo adeunte acquiritur domino. Non poteſt domino acquiri delata ſeruo hæreditas, niſi facto& opera ſerui.leg.cum proponas. C. de hæredibus inſtituen. quomo- do ergo dicitur pro nullo haberi apud Prætorem? Hoctem- pus ad del berandum petitur in iure apud Prætorem. Adeun- qus eſt Prætor, à quo petatur hoc tempus. Indecorum eſt ſeruum apud Prætorem petere in iure. Simile eſt quod dici- tur in leg. prim. ff. de poſtuland. Prætor quoſdam vetuit po- ſtulaie apud ſe in iure: quia indecorum ei viſum eſt homines notatos aliqua infamia poſtulare apud ſe, apud tribunal Præ- toris. Nam alias ſerui factum neceſſarium eſt in acquirenda hæreditate,& perſonæ ipſius aliqua ratio habetur. Præſti- tvitur igitur tempus ad deliberandum domino,& ſi plures ſint domini,pręſtituetur omnibus dominis. De filiofam. quę- ritur, an idem ſit dicendum? Plerunque eodem iure cen- ſentur filiusfamilias& ſeruus. nam vterque eſt in po- teſtate alterius.an dicemus præſtituendum eſſè tempus filio- fam. an patri? Verius eſt quod receptum vulgo. ideo vtrique præſtituendum eſſe tempus ad deliberandum, proptet impe- ratorum conſtitutiones. Nam neuter ſine altero poteſt hæ⸗ reditatem repudiare.leg.vltim. C. de bonis quæ liber. Quid ſi plures ſint hæredes? Multa ſupplenda ſunt quæ deſideran- tur in vereribus lureconſultis. Hoc pertinet ad interpretatio- nem edicti. Quid ſi plures ſint non vnius gradus? Alii ſunt iaſtituti in primo gradu, ali in ſecundo. Hæc quæſtio tracta- tut in leg. ſi plutes.10.ff. hoc titu. Sicut gradatim ſunt inſti- tati, ita gradatim eis præſtituetur tempus ad deliberandum. Primum iaſtitutis in primo gradu tempus præſtituetur. Et poſtquam exclaſi fuerint, præſtituetur inſtitutis in ſecundo gradu. Quæritur de legatario an præſtituetur tempus lega- tario? Si legatarius dicat ſe velle deliberare, an debeat lega- tum cognoſcete? Et dicendum eſt edictum Prætoris ad le- gatarium nõpertinere. nulla vtilitas exigit vt legatario tem- pus decur ad deliberandum: quia legatario non poteſt da- mnoſum eſſe legatum, ſicut hæreditas. Hæreditas poteſt damnoſa eſſe propter æs alienum: ſed legatum non poteſt. Legatarius non tenetur ad æris alieni exſolutionem. Et hæc ratio diuerſitatis traditur in leg. ſi hæreditatem. 3 2. ff. man- da. Mandatutuo adii hæreditatem, quam alias aditurus non eram, habebo actionem mandati aduerſus te. Sed ſi lega- tum agaoui mandatu tuo, nulla actio poterit mihi compete- re. An idem de fideicommiſſario dicendum ſit, quæritur? Fdeicommiſſarius vniuerſalis hæredis loco eſt habendus. Eadem cauſa fideicommiſſarii vniuerſalis eſt, quæ hæredis: quia reſtituta hæreditate ſubit onera hæreditaria. 5. reſtitu-
ta. Inſtitut. de fideicommiſſ. hæreditat. Cœpimus tractare de
iure deliberandi, poſuimus argumentum huius titu. ex quo cognoſcitur, quæ fuerit cauſa edicti proponendi à Prætore, Diximus etiam de perſonis, quibus competit ius deliberan- di. Nunc de tempore aliquid videndum eſt. b
Prætor ait in edicto ſuo, Si tempuu ad deliberandum petet, dabo. nec defiait certum tempus, ex quo intelligitur Præto-
rem id commiſiſſe arbitrio iudicis; vel ius dicentis potius. Cum dicit, Tempus, inquit Vipianus, ius dicentis, id eſt, Pra- toris qui ius dicit. Nam prætor aditus tempus præſtituit ad deliberandum. Ius dicens Præror eſt. l. ſi filius, qui pasri. 0. ffl.de vulgat.& pupil. Præroris eſt proprie ius dicere magis, quam iudicare. Simile eſt quud dicitur in leg. ſi cutatoris. 9. C. eo. Moderatum Ge. Cum ait lex Præſidem modera- tum tempus ad deliberand un ſtatuere debere, ſatis oſtendit nullum certum tempus deſinitum eſſe. Cur ergo, dixerit a- liquis, Paulus in leg. 2. huius ritult pauciores, quam centum dies dandos non eſſe, ait? quæ leg. ꝛ. incipit. Itaque,& c. Mi- rum eſt vnde hoc inferatut. Sed videtur hoc ſumptum eſſe ex edicto ſucceſſorio. Edictum ſucceſſorium magnam affinita- tem habet cum hoc edicto de iute deliberan.& propoſitum eſt in gratiam creditorum hereditariorum ſicut hoc edictum. ſed hoc intereſt inter vtrumque edictum, quod ſucceſſorium edictum pertinet tantum ad bonorum poſſeſſionem id eſt, iuris prætorii ſucceſſionem: hoc autem ad ſacceſſionem iu- ris ciuilis pertinet. Ait VIpianus in leg. 1- de ſucceſ. ed:cto. Prætorem præſtituere tempus ei, cu bonorum poſſeſſo- nem dedit. Ea ratio ſuccedendi introducta eſt à Prætore,
propter bonorum poſſeſſionem, cuius etiam auctor fun
Prætor. Edictum ſucceſſorium propoſuit creditorum hære- ditariorum gratia,& præſtituit certum tempus hæredibus ad adeundam hæreditarem, intra quod adeant, vel repudient hæreditarem. præſſtituit extraneis centum dies: hberis& pa- rentibus ſpatium vnius anui. non fuerunt adeo arctandi, qui ad bona fere propria venire dicuntur. Cum vellet oſtende- re Paulus Prætorem in præſtituendo tempore ſecundum hoc edictum imitari debere, quoad fieri poteſt, edictum ſuc- ceſſorium, dixit, itaque,& c. Edictqucceſſorio non dantur
pauciorès, quam centum dies. Mehus eſt igicur, vt Piætor
præſtituendo tempus, i: itetur edictum illud ſunm. Quod ergo dicitur in edicto ſucceſſorio,pi oducitur ad hoc edictum ſicut priores leges ad poſteriores trahuntur,& poſteriores etiam ad priores. l. non eſt nouum ff. de legibus& Senatui- conſul. Addendum eſt ex noua conſtitutione luſtiniani, non maius tempus, quam nouem menſum dandum elſſe: uiſi id à principe impetratum fuerit. C. de iure deliberan. leg. vltim. §. Et hæc quidem. Sed nonne, dixerit aliquis, hæc contra- ria ſunt, quod dicitur de centum diebus& nouem menſibus, & quod expreſſum eſt edicto Prætoris, quo dicitur modera- tum tempus dari debere,& definiendum eſſe arbitrio Præ- toris. Sed dicendum eſt arbitrio iudicis commiſſam eſſe de- finitionem temporis, quatenus lege definita non reperitur, vel ſucceſſorio edicto, vel conſtitut one luſtiniani, poterit ar- bittari&e moderatum tempus præſtituere: dummodo non det minus, quam centum dierum: nec maius nouem men- ſium. Hine quæritur, ſi plures ſint gradus hæredum, quo- modo præſtituendum ſit hoc tempus? Quęæſtio hæc eſt in L fi plures.io.ff.hic.vbi dicitur pet ſingulos gradus præſtituen- dum eſſe tempus. Quidam ſunt inſtituti in primo gradu, alii ſunt inſtituti in ſecundo. per ſingulos gradus hæc præfinitio temporis obſeruabitur. Tempus dabitur iis, qui ſunt in pri-
mo gradu,& iis excluſis, tempus quoque præſtituetur ſe-
quentibus,& ſic deinceps. Non ſimul iubebit Prætor inſtitu- tis& ſubſtitutis intra certum tem pus:puta intra centum dies adire, velrepudiare hæreditatem. Nam non eſt locus ſubſti- tutioni: niſi excluſi ſint inſtituti. l. quandiu. 6⁸. ff. de acqui- rend. hære. nihil tamen prohibet vno& eodem tempore de- liberare. Permittet& inſtitutis& ſubſtituris, modo in idem rempus non incurrant deliberantes. Prætor poterit iubere mhſtituto hæredi in primo gradu, vt deliberet intra centum
dies& poſt eius temporis lapſum ſubſtituto vt deliberet intra alios centum dies. ſed non poterit ita fieri, vt tempora deli-
berationis eadem fint. Sed quætitur, an ſæpius dandum ſit
tempus ad deliberandum, an ſemelillud tempus dare ſuffi- eiat? Qu xſtio eſt ff. hoc titu in leg. 3.& 4. Ait Vlpianus, Neæ
von alludd. c. Prætor dedit tempus hæredi petenti ad delibe-
randum,& centum dies dedit: poſt lapſum eius temporis a-
dit rurſus Prætorem hæres, oſtendit ſibi non ſuffecaſſe illud
tempus, petit tempus prorogari. quæritur an poſſit? Ait pol- ſetempus longius ei concedere: ſed non niſi ex magna cauſa.
Huic ſimile eſt quod dicitur de dilatione, quæ datur litigato- No 2

4²4 Franc. Duareni Comment.
ri in iudicio. leg. omnino. ff. de feriis. Sed videtur contra- ria eſſe luſtiniani conſtitutio. C. eod. leg. vltim.§. Et hæc qui- dem.&§. vltim. Ecce dubitandum non eſt, quin ea conſtitu- tio Iuſtiniani deroget iuri antiquo in multis caſibus. eſt qui- dem vna ex nouis conſtitutionibus. Sabſcripta eſt poſt Con- lul. Lamp.& Oreſt.& hac conſtitutione reperitur ius anti- quum nonnihil correctum eſſe: ſed tamen nomexiſtimo ta- libus verbis, quib. vtitur Iaſtiaianus, excludi grauiſſimam& maximam cauſam.& exiſtimo poſſe concedi longius tempus ad deliberandum ob maguam& grauiſſimam cauſam, ſecun- dum ſententiam lureconſultorum. Si quis ita conſtituat, vt ex nulla cauſa quantumuis graui& magnanon poſſit conce- dilongius tempus, hoc eſſet ſtulcum,& nulla eſt lex, queę non recipiat interpretationem ex magua cauſa. Exempla funt in leg. Licet. de arbitris. ff.vnde quamuis dicat lmperator ſem el, & non ſæpius dandum eſſe, intelligendum tamen eſt, niſi e1 graui& magna cauſa. Simile exemplum eſt in leg. quamuis. ff. de in ius vocand. Ex cauſa iuſta non datur actio aduerſus eum, qui venia non petica vocauit parentem in ius. ng et- iam eadem ratione puto poſſe hoc tempus coarctari. odie apud noſtrates dantur fere quadraginta dies ad deliberan-
dum, pro centum diebus,& pro tempore annuo edicti ſucceſ-
ſorii.
CA v. 1I1. De effectuiuris deliberandl.
Tàm vidimus, qua ex cauſa permittatur hoc ius deliberan-
i, quo modo detur,& cui perſonæ detur, item quantum
temporis detur. Nunc quis ſit effectus eius iuris videndum eſt. Multi variique eftectus ſunt, de quibus breuiter& ſum- matim dicemis. In primis, interim deliberat hæres an expe- diat ei hæreditatem adire, an porius omittere, propterea Tndc periculum eſt adire hæreditatem. Si enim hæreditas forte ſoluendo non ſit, hæredi periculoſum eſt cam adire: quia ad-
eundo obligatur omnibus creditoribus hæreditariis:& tene-
tur quaſi ex contractu. Haius igitur iuris magna eſt vtilitas propter deliberationem, ne præcipitetur, ne ſtatim cogatur hæres iudici in iudicio interroganti reſpondere, an velit hæ- res eſſe: an vero hæreditatem repudiare. Hinc conſequitur copiam inſtrumentorum& rationum kereditariarum ei faci- endam eſſe, vt dicitur in leg. hic. ff. ex ſententia Atiſtonis. In- terim dum deliberat hæres, Prætor debet ei copiam facere inſtrumentorum inſpiciendorum, ex quibus inſtruere ſe po- terit, quantum ſit æris alieni. Simile eſt quod dicitur in leg. Ariſto. 2 8. ff. de acquirend. hæred. Sententia Ariſtonis re- fertur in vtroque loco ſic, eriſto dixit. Eares magnam du- bitationem nou habet ſi reperiantur inſtrumenta in domo teſtaroris. Sed quid ſi apud alinm depoſita ſiat inſtrumen- ta& rationes? Quid hoc caſu facturus eſt hæres interim dum deliberat: an dabitut ei actio antequam hæreditatem adierit?
Non videtur eum poſle experiri actionibus hæreditariis. Hoc
etiam caſu, extraordinario auxilio ſubuenietur hæredi deli- beranti, vt cogatur is apud quẽ ea inſtrumenta depoſita ſunt inſpicienda ei tradere. Hodie autem propter conſtitutionem Iluſtiniani, non eſt admodum neceſſaria hæc deliberatio. Iu- ſtinianus conſtituit, vt ſi quis adierit hæreditatem facto in- uentario, id eſt, deſcriprione rerum hæreditariarum ante a- ditionem, ſecundum formam, quæ expreſſa eſt ea ſua conſti- tutione, non teneatur niſi vſque ad modum& quantitatem rerum hæreditariarum, quæ deſcriptæ reperiuntur in eo in- uentario publico& ſolenniter facto. Propterea ũine pericu- lo,& ſi res hæreditariæ ſoluendo non ſint, poterit hæres adi- re. l.vl.§.& ſi quidem. hic. C. Si velit hæres hoc remedio vri
Aluſtiniano introductũ eſt, ſuperuacua eſt deliberatio. Et ho-
die cum ſuſpecta eſt hæreditas hæredibus, ſolent ita adire, cõ- fecto inuentario& deſcriptione rerum hæreditariarum. Mẽ- tio eſt huius aditionis in§. ſed noſtra. Inſtit. de hæred. quali- tat.& differ. b Secundus eſt effectus. Hæres poſt temporis lapſum ſi non repudiauerit hæreditatem, neque adierit in ſolidum, credi- toribus hæreditariis obligatur. hoc expreſſum eſt C. eod. ea onſticutione Iuſtiniani vltim.§. Sin autem hoc aliquis. ad
fin. Hoc inuentarium permittitur quaſi beneſiciam quol. dam, quod ſi aſpet natus fit, datum eſt ei tempus ad delbe. randum centum dietum. quod ſi intra centuin dies non eh teſtatus ſe hæreditatema tepudiare, perinde habetur ac f hx. rediratem adiſſet,& in ſolidum tenebitur creditoribus ha. reditariis, non vſque ad modum patrimonii defancti. EBe. ctus ergo hic eſt, quod poſt eius temporis lapſum, quodej datum eſt à Prætore ad deliderandum, ſinon repudiauetit hæreditatem, obligatur in ſolidum omnibus creditoribug hæreditariis quaſi adierit. hoc eſt intellgendum, niſi hæres ille ſubſtitutum habeat. Sibæres ſubſtirutum habeat, non eſt dicendum poſt temporis lapſum, quod ei datum eſt ad de. liberandum, eum habendum eſſe prohærede. Fierete iniuria ſubſtituto, qui forte vult hæredicatem adite. l.quam. diu. 68. ff. de acquir. hæred. Duo ſunt gradus hæredum. V. nus eſt inſtitutus in primo gradu, alter eſt ſubſtitutus vulga-
1 2. 8.
riter in ſecundo gradu. primo hæredi datum eſt tempus cen. tum dierum ad adeundam hæreditatem, intra eos centum dies neque adiit neque repudiauit. quodnam eſt officium Prætoris? Prætor ei denegabit hæreditarias actiones cxcla- det eum ab ea hæreditate poſt temporis eius lapſum: perin⸗ de habetur, non dico ac ſi adiiſſet hæreditatem: ſed ac ſi hæ. reditatem repudiaſſet& omiſiſſet, propter ſubſtitutum: a- lias fieret iniuria ſubſtituto. Nec vllo incommodo aflciun- tur creditores hæreditarii: quia habent alium, puta ſubſtitu. tum, quem conuenire poterunt. in dict. leg. quamdiu. ibi, Neque adire,&c. Neceſſe eſt ei præſtituere tempus poſt. quam primus excluſus fuerit. Nam quandiu inſtituto locus eſt, ſubſtitutcus non admittitur. In conſtitutione luſtiniaui dicitur obligari creditoribus: ſed ea intelligenda eſt cum er- ceptione. Interdum accidit vt creditores hæreditarii mittan- tur in poſſeſſionem bonorum hæreditariorum:& interdum etiam curaror bonis diſtrahendis detur. Hoc deſcriptumer-
tat variis in locis, veluti in leg. ſi diu incertum. 8. ff.quibuser
cauſis in poſſeſ. eatur.& leg.4. ff. de reb. auctor. iud. poſſ.&l.
1. ff, de cura. bonis dando, in dict. leg. ſi diu. ait Iureconſultus,
Si diu incertum ſit. Videntur hæc pugnantia eſſe his, quæ iam
Anobis dicta ſunt de effectu iuris deliberandi. Dicimus, aut
adit hæreditatem intra tempus datum ad deliberandum: aus
repudiat: atque ita vel obligatur creditoribus hæreditariis, rel non obligatur. Quid eſt igitur quod alibi dicitur de miſiio- ne in bonorum polſeſſionem,& de curatore bonis dandor Sed hec diuerſa ſunt. Interdum accidit vt locum non habeant quæ diximus: ſed miſſio in bonorum poſſeſſionem locum habeat, vel curator bonis dandus ſit. Pone abſentem eſſe hæredem: non ponit diem ad deliberandum: non dabic Pię- tor tempus ad deliberandum, niſi petatur. Aditio hæredit⸗- tis non eſſet differenda hoc caſu, curator dabitur bonis ven- dendis. Pone conditionem adſcriptam eſle inſtitutioni hæ-
redis, quæ non expoteſtate, ſed ex caſu pendeat: nondabi-
tut tempus ad deliberandum hæredi inſtituto ſub tali condi-
tione, non poterunt locum habere, quæ hic dicimus: ſedin- terim æquum eſt mitti creditores in poſſeſſionem bonorum,
& interim bonis dari curatorem. Ponamus multos gradus
haredum eſſe. Poteſt enim teſtator quotcunque gradus ve-
lit hæredum facere. leg. poteſt. ff. de vulg.& pupill. fubſtitut. Si per ſingulos gradus præſtiturio temporis obſeruetur, din
incertum erit, an extituri ſint hæredes. Non poterit hoc tas
diu differri ſine iniuria creditorum hæreditariorum. Interim æquitas& ratio poſtulat vt aliter creditoribus conſulatur, ve- luti per miſſionem in bonorum poſſeſſionem, Sic intelli gendum eſt quod dicitur in dict. leg. ſi diu. Ex quibus cauſiin
Ponl& leg. 4. de bon. auct. iudic. poſl.& leg. prim. de cutat.
onis dan. Et animaduertendum eſt hoc edictum coniun- ctum fuiſſe cum edicto de in bon.poſleſl. mitt. Secundum ordinem edicti Pretorii debebat poni hic titulus poſt tit. qul ex cauſ.in poſl. eatur. aute titu. de reb. auct. iudic. poſſiden. E- go id obſeruaui ex inſcriptionibus. Et quod dicitur in 1. 2. de.
ſtatu homin. Hermogenianus loquicur, non Tribonianus-
Inſcriptiones, quæ reperiuntur ſub hoc tit. oſtendunt hæc ſumpta ex lib. Paul. ſo. ad edictum.& VIpian. lib. 60 14 edi- ctum. Necpoteſt plene quiſquam intelligere niſi legibushis coniunctis, quæ ſeparatæ ſunt à compoſitoribus pandecta⸗- rum.⸗.
Cœpimus
nim

** 1 1 1 4. 38s 7uo d ti K
enhte Doterunt.in d 14 . Neceſſe eſt ei reli Alus kuerit. Nam anci ccitotidas: ſec einelgn am ccidit ncredtores berd m donorum harcdiaciam an diſtradends detur. Hr velor n leg. liciu cenml unt.& leg. f deteh auae 44 anc a dict eg.ſi din iln 2. denrat hæc pogmatäcki de efcctu iuris del beraud l aneratempas datumadddelba uvelodäguurcreditoriutm eit girarqaodaltbidinr pollcthoncm,& de caatoxeh mnc. laterdumaccictt vtloamu ad miſho in donotum poleim gor boais dandus Üt. Donedt dait em addelberandumans derundum, bib petunn, fen tenda hoc cala-— adtiodem adſcrptam ck u- a poteſtate, ſed eralerimn derandam hrted uſtiuo ant locum Rdere, qur dre cdicoresin holſcſlaa.
uuri curuofem. Donume ““
aſa, curnorcm:
Ipn Tu. Deiure deliberandi.
Carpimus explicate eſfectus iuris deliberandi. Addendus eſt ſupradictis tertius effectus. Hæres, cui datum eſt tempus ad deliberandum, interim nihil ex bonis hæreditariis aliena- re, aut minuere poteſt: niſi decreto prætoris interueniente,
& cum cauſæ cognitione. l. Ariſto.§. ſi maior: hic.ſf. ſi quæ
ſint res, quæ deteriores futuræ ſint tempore, vt expediat eas vendere: hæres, qui obtinuit tempus ad deliberandum à Prę-
tore, adire Pretorem debet& petere vt permictat eas res ven-
di: nec enim res quidem tempore perituras diſtrahere poteſt hæres, ſine decreto Prætoris,& cauſæ cognitione. Igitur e- dicto Prætoris eas iuſtis preiis vendere poteſt, nec videbitur eas res vendendo, ſe pro hærede gerere. Idem videtur con-
tinere edictum Prætoris de pupillo, cui delata eſt hæreditas,
& cui datum eſt tempus ad deliberandum. Ad leg.7. ait præ- tor. ff.hoc titu. Hoc Prætoris edicto continetur, ſi pupilli no- mine datum, peritumve ſit tempus ad deliberandum, interim de bonis nihil diſtrahendum eſſe, niſi cauſa cognita. In cau-
ſæ cognitione vertitur, an iuſta ſit cauſa diſtrahendi. Sed mi- rum videtur, quod cum Prætot de pupillo loquatur in edicto ſuo de tempore, quod pupillo datum eſt ad deliberandum:
tamen ei, qui pupillus non eſt, quique maior eſt, idem per- mitti videtur.d.l. Ariſto. Hic locus aliquid obſcuritatishabet. In d. l. Ariſto.. Si maio⸗ait Paulus, Si maior ſit hereditas,&de- liberat heres,&c. adito praætore poteſt.&&. Quid ergo ſingulare eſt in pupillo? Quid eſt in pupillo cõprehenſum edicto Præ- toris O non competat maiori ei, qui pupillus non eſt? Huius obſcuritatis explicandæ cauſa variæ opiniones ſunt: ſed mihi videtur eorum probabilior opinio qui diſtinguunt hæredem, cui datum eſt rempus ad deliberandum, à curatore, qui bonis datus eſt. Hi igitur caſus ita diſtinguendi ſunt. Primus caſus eſt, cum hæres ipſe deliberans alienare vult interim res hære- ditarias& hoc ei non permittitur, niſi adito Prætore,& ac-
cedente Prætoris decreto, cum cauſæ cognitione. Alienare
non poteſt heres ipſe, cui datum eſt tempus ad deliberandum ne res quidem tempore perituras. Quod ad hæredem atti- net, l. Ariſto. aperte loquitur de hærede. Ibi.*†%, qui deliberat, &c. Secundus caſus eſt de curatore bonis dando. Admo- nuimus ſupra, cum incertum eſt diu, an quis extiturus ſit hæ- res nec ne, plerunque dari curatorem bonis. dict. leg. ſi diu. ff. quibus ex cauſis.& leg.i.de curat. bon. dan. Qui curator bo- nis datur poteſt interim res hæreditarias vendere, quæ peri- turæ ſunt tempore, vel deteriores fient, nec vllum decretum prætoris requiritur, nulla cauſæ cognitio. Hoc eſt officium curatoris, qui bonis datur. leg. 2 3. ſi quis inſtituatur. ff. de hæredibus inſtitu.& leg. inter bonorum. 48. ff. de ad-
mini. tuto. Hoc eſt intelligendum, niſi daplus ſit is, cui de-
lata eſt hæreditas. Si pupillus ſit is, cui delata eſt hæreditas, Prætor vetat bona minui interim dum deliberauerit an ſibi expediat hæreditatem adire, an omittere. Sic eſt intelligen- dum edictum prætoris, cuius verba hicreferuntur ab Vlpia-
no in dict. leg. ait Prætor. ff. hic. Res igitur hæreditariæ pro-
pter perſonam pupilli vetantur minui etiam à curatore bonis
dato. Edictum conceptum eſt in rem,& vt vulgo dicimus, imperſonaliter. Ad verſ. Sona interea diminui vetabo. Er-
go edictum Prætoris, quod conceptum eſt in rem, nos ita in- terpretamur, vt propter perſonam pupilli, cui tempus datum eſt ad deliberandum, nihil poſſit minui, niſi cauſa cognita.
Fauor eſt pupilli& aliarum huiuſmodi perſonarum, vtbona
eorum non facile minuantur. Huic ſimile eſt Auo4 dicitur in leg. prima ff. de vent. inſpic.& in leg. in poſſeſſione. ff. qui-
bus ex cauſis in poſleſ. eatur. VIpianus interpretatur hæc
verba edicti Prætorii in dict. le. ait Prætor. ibi. quid ſit autem, diminui vetabo, hoc edicto Prætoris, ſi verba tantum ſpe- ctemus, videtur tantum prohibita eſſe alienatio rerum. Non videtur autem prohiberi iis, qui gerunt res pupilli actiones exercere: ſed tamen verba edicti ad hunc quoque caſum pro- ducuntur interpretatione, ne alioqui abſurdum conſequa- tur. Qui non poteſt alienare, non poteſt rem in iudicium deducere. l. iuſiurandum quod ex conuentione.§. i. ff. de iu- reiur. Eſt locus communis de alienatione. Addendum eſt bona quoque diminui poſſe propter alimenta filii, ſi filius is ſit, qui deliberat, interim alimenta debet habere ex hæredi- tate. lſilius.). fl. hoc titu. Iuſta eſt cauſa diminuendi aliquid ex rebus hæreditariis. Et huic ſimile eſt quod dicitur in leg.
penultim. ff. vt in poſſeiſ legat. Ani in poſſeſſione eſt legato- rum ſeruandorum cauſa, nihil diminuere debet: niſi filius ſit, veſcendi cauſa; qui poteſt aliquid diminuere, ſi nihil habeat aliunde vnde ſe tueri poſſit. Inde quæritur, quomodo filium hic accipere debemus, an iuſtum tantum, an legitimum fi- lium, an naturalem& libertinum, qui in ſeruitute conceptus eſt? Quxſtio eſt in leg. vltim. ff. hoc tit. quæ pleriſque vide- tur ad hunc titulum nihil omnino pertinere: ſed ad hunc lo- cum referenda eſt. Species quidem ipſa ad hunc titulum non perrinet. Sed quod colligitur ex ea ſpecie, maximne ad hune Sei pertinet. Trebatii ſententia probatur exiſtimantis appellatione filii& libertinum quoque contineri, licet iu- ſtus, veruſque filius non ſit. Et locus quem tractare cœpi ſub titu. de condit. inſtit. An appellatione filiorum continean- tur tantum iuſti filii, an etiam naturales? Breuiter dicendum eſt, cum lex facit mentionem liberorum, liberos tantum ac- cipiendos eſſe legitimos& iuſtos,& non naturales. leg. gene- raliter.§. cum autem. C. de inſtit. ſub condit: in leg. nulla du- bitatio eſt, in teſtatoris diſpoſitione dixi ſpectandam eſſe te- ſtatoris voluntatem. Ex conditione& dignitate eius qui fi- deicommiſſum reliquit, iudicandum eſt, an ſenſerit de legiti- mis& iuſtis tantum filiis, an de naturalibus eriam, vr dicitur in leg. ex facto.§. ſi quis rogatus. ff. ad ſenatulconſ. Trebell- Ex quo notandum eſt, ſiteſtator fecerit mentionem filio- rum, velliberorum, accipiendos eſſe iuſtos legitimoſque fi- lios: niſi ex coniecturis appareat contraria voluntasteſtato- ris. Obiiciuntur plerique lociveterum lIureconſaltorum, in quibus apparet filios naturales contineri in diſpoſitione te- ſtatoris. Sed ſi quis expendat eas ſpecies, is animaduertet ira reſponſam eſſee quia apparebat euidens teſtatoris voluntas- Exemplum vnum eſt in hac lege, quam interpretamur, quæ eſt vlcim.ff.hoc titu. Vbi inſt:tutus eſt Dama ſeruus ſub con- ditione, Si mihi filius nullus erit, qui in ſuã tuteli venit. Hæres inſtiturus ait hæreditatẽ ſibi delatã eſſe, quaſi nullus ſit fil ius, quaſi pro filio habendus non ſit, qui non eſt iuſtus filius, qui
eſt libertinus. Diſſenſio veterum hac de re fuit. In hac ſpecie
teſtatoris voluntas ſuadet, vt Trebatii ſententiam amplecta- mur. Coniectura voluntatis ex eo eſt, quod teſtator hune vnicum filium habebat, eumque pupillum. Deinde eum in- ſtituit, vt dubius non ſit teſtatoris in eum affectus. Si quis di= ligenter expendat hanc ſpeciem de qua fuit diſſenſio inter ve- teres,& intelligat ſequendam eſſe ſententiam& voluntatem teſtatoris, vt ſequenda eſt,& pro lege habenda, nullus erit re- lictus dubitationi locus. Maior fuiſſet dubitatio ſi teſtatot
b lunes habuiſſet ſilios: ſed cum vnum tantum habuerit, du-
. ium non eſt, quin de hoc filio libertino ſenſerit. Dubitatur à pleriſque, an in hac ſpecie incumbat probario libertino fi- lio? Ego exiſtimo in hac ſpecie ſatis apertam eſſe teſtatoris voluntatem, nec onus probandi incumbere filio. Nam quod ait Iabolenus in cadem hac lege, in fin. Sitamen teſtatorems-. &c. Hoc refertur ad ſententiam generalem filii, non ad hanc ſpeciem. Et hoc dictum laboleni maxime eſt conſentaneum ſententiæ VlIpiani inl. ex facto. 17.§. ſi quis rogatus. ff. ad Se- natuſconſ. Trebel. Alia ſpecies eſt, in leg. Lucius. 90.§.vltim. ff. de legat. 2. in princip. dicto§. vltim. idi. Filiis ſais reſtuue- rent,&c. legendum eſt, Non reſtitueretur. id eſt, vt Dama& Pamphilus reſtituerent filiis ſuis. Quxritur, an hoc ex teſta- mento Pamphila poſſit petere? Ait Iureconſultus poſſe pe- tece, cum teſtator ita dixit, ⁷olo et poſt mortem filiis veſtris re- Kituatis hæreditatems. Filia naturalis Pamphila, quæ manu- miſſa eſt, continetur his verbis teſtatoris- Ego arbitror ita reſponſum eſſe ex voluntate teſtatoris. Spectanda eſt vo- luntas, dignitas,& conditio teſtatoris, qui fideicommittit. Forte eius dignitas eſt, vt non velit libertinos filios& natura- les tantum ſibi hæredes eſſe. Sed hic dubia non eſt eius vo- luntas, cum inſtituerit hæredes homines libertinos. Similis ſpecies eſt in leg. cum pater. 76. S. volo. ff. de legat. z. Species omnino eadem eſt. Satis oſtendir Iureconſultus ex vi ver- borum& proprietate id non accidere: ſed ex voluntate. quia eredibile eſt teſtatorem, qui voluit prædia dari libertis ſuis, eorum liberos admitti,& eos ſubſtitutum excludere. Aliud
exemplum eſt in leg. hæredibus. 77.§. Titius. ff. ad Trebellia. Vdi etiam coniectura voluntætis ſuadet: vt appellatione libe-
rorum in ea ſpecie intelligamus etiam naturales filios. Species Nn 3z

——
—— —
—————— ——————
——
——
—————:’——— ———ÿÿ— ———— —
——
——ÿ————————————— ——————————— ——— S——õÿ———— —— —— õÿõÿõÿõÿõÿõÿ“ ——
4²⁶ Franc. Duareni(omment.
eſt, in qua proponitur filia furioſa nupſiſſe conſenſu patris ſui: quo caſu non eſt iuſtum legitimumque matrimonium. Fu- rioſa enim non poteſt contrahere matrimonium. Hinc appa- ret ex vſu loquendi, appellatione liberorum iuſtos tantum liberoscontineri.
Quartus& poſtremus iuris deliberandi effectus verſatur circa tranſmiſſionem hæreditatis. Ius deliberandi ad hæredes tranſmittitur ex conſtitutione Iuſtiniani. leg. cum antiquio- ribus. C. cod. titul. Cum ante conſtirutionem luſtiniani hæreditatem non aditam non tranſmitterent hæredes cx- tranei: ſed ſui tantum. Nam ſui ante conſtitutionem lu- ſtiniani, propter ius ſui, ad hæredes ſuos tranſmirtebant. 1. f pater apud hoſtes. 1ſ. ff.de ſuis& legit. hæred. tamen luſti- nia. exiſtimauit vtile eſſe, tranſmiſſionem habere locum qua- dam tenus etiam in extraneis hæredibus. Itaque ſtatuit Iu- ſtinianus ca conſtirutione, vt ſi cui delata fuerit hæreditas, & is ſit ſuus, vel extraneus, cranſmittat ius deliberandi ad ſuos hæredes, vt intra illud tempus, quod ex anno ſupererat, poſ- ſint eius hæredes hæreditatem adire. Hoc ſummatim conti- netur hac conſtitutione. Locum habet igitut hęctranſmiſſio
ad hæredem, ſi intra annum deceſſerit, ex quo ſciait ſibi dela-
tam oſſe hæreditarem, ſi poſt annum nihil tranſmittit. Forte ſuperſunt duo mẽſes, herea poteſt deliberare intra illos duos menſes: quibus elapſis excluditur. Pro explicatione huius conſticutionis animaduettendum eſt,& ex eo annotandum, quædam eſſe neceſſaria vt locum habeat hoc ius tranſmitten- di. Primum eſt quod Iuſtinianus hic ait, quod hæreditas ne- que adita fuerit, neque repudiata ab hærede. Nam ſiue hę- res adierit hęreditatẽ, ſiue repudiauerit, hoc ius tranſmſſionis non habet locum. Si enim adierit hæreditatem ante mortem ſuam, non eſt neceſlaria hæc tranſiniſſio. Nalla lex prohibert hæreditatem aditam ad hæredes tranfſmitti, repudiata vero non poteſt tranſmiitti, quomodo enim tranſmitteret ius ꝙ ſemelrepudiauit? Præterea, oportet delatam eſſe hæredita-
tem. Verum eſt aditionem non eſſe neceſlariam, vt ad hære-
dem tranſmittatur: ſed oportet delatam eſſe hæreditatem. Circa delationem hæreditatis nihil eſt immutatum, nec no-
uatum.§. in nouiſſimo. C. de caduc. tollen. Addunt aliqui ne-
ceſſariam eſſe hæredis voluntatem& ſcientiam. Hæc ſenten- tia adeo recepta eſt vt nemo diſſentiat, quæ tamen mihi non
probatur. Nunquam mihi probari potuit ſcientiam eius
requiri, qui tranſmitlit ius deliberandi ad ſuos. Atque ideo exiſtimo ſi delata ſit alicui hæreditas ſiue ſcienti, fiue igno- ranti, poſſe eum ius deliberandi ad hæredem tranſmittere. Iuſtinianus vult tempus vnius anni currere tantum ſcienti delatam eſſe ſibi hæreditatem: non requixit ſcientiam hære- dis. Non oportet cauillari verba legislatoris, vt loquitur Pau- lus in leg. vltim. ff. ad exhiben. Non eſt æquum hoc tempo-
re excludi eum, qui ignorauit ſibi delatam eſſe hæreditatem.
Sententia autem vnlgo recepta omni ratione caret: imo æ- quitas ſuadet vt ignoranti potius ſuccurratur, quam ſcienti: vt dicitur leg.8⁰. Pannonius. ſf. de acq. hæred. Aiunt enim ſcienti tantum competere hoc ius deliberandi. ignorans au-
tem aon deliberat. ergo ignorans non tranſmittit. Egore- ſpondeo ex hac conſtitutione competere hoc ius tranſmit-
tendi ei, qui nihil fecit propter quod impediarur deliberatio,
id eſt, ei qui neque adiit, neque repudiauit,& nihil fecit pro- pter quod deliberare non poffit. Neque obſtat, quod dicitur in leg. quoniam ſororem. C. eod. Eſt reſcriptum hoc à Dio-
cletiano antequam eſſet introductum hociustkanfmittendh ad hæredes. Hoc ius eſt introductum à luſtiniano,& petin. de hoc reſponſum accipere debemus, quaſi ſimpliciter qi. ctum eſſet, hæreditatem non aditam non tranſmitti adhære- dem: ſed exceptio eſt eius dicti in conſtitutione luſtiniaai Præterea, vt conſtiturio locum habeat, oportet vt intra an- num decedat hæres: quod ſi poſt annum decedat, non pote⸗ rit tranſmittere. Sed hoc videtur maxime aduerſaxi ĩis, quz diximus de ratione ſuccedendi tam iure ciuili, quam iure Prætorio. Iure Prætorio, niſi liberi ſunt, dantur centum dieg.
Hic fit mentio anni. Si loquamur de his, qui ſucceduntiute
ciuili, hi ſuccedunt intratriginta annos. luris ciuilis reme. dia perpetua ſunt, quomodo ergo hic ſtatuit tempus vnius anni? Præterea in edicto Prætoris de iure deliberandi nul- lũ certũ tempus definitum eſt. l.i. ff. hic.& l. ſi curatoris. C. eo. Quid eſt igitur ꝙ hic luſtinianus ſtatuit annũ ad deliberandũ Hæc omnia diuerſa ſunt:& ſi diſſimilitudo intelligatur, nhil reperietur obſcuritatis. Certũ hoc tẽpus definitũ eſt tam iure ciuili, quã Prætorio ad hæreditatem adeundã, vel bonorum poſſeſſionem agnoſcendã: iis, qui iure ciuili ſuccedunt, dantur triginta anni, iis vero, qui iure prætorio ſuccedunt, dantur centum dies. Hoc non impedit, quominus inſtantibus cre- ditoribus cogatur hæreditatem adire ante illud tempus. Cum creditores ſunt hæreditarii, datur hæredi tempus ad delibe- randum, ſi deliberare velit:& tempus datur ei moderatum arbitrio prætoris, velà principe impetratur. leg. vltim. C. co. Et hæc omnia locum habenrt in hærede, qui viuit. Sed luſti- nianus loquitur de hærede, qui deceſſit. Et quod dicitur de tempore vnius anni, ita eſt accipiendum. Et hoc eſtlonge diuerſum. Hic nos loquimur de hærede, qui iam deceſſit non adita hæreditate. Et quæritur, an hæres eius poſſit hæredi- tatem adire intra tempus, quod definitum eſt hacconſtitu- tione? Solet quæri, an hæc conſtitutio locum habeat etiam in ſucceſſione Prætoria? Variæ ſunt opiniones. Quibuſdam videtur non poſſe in ſucceſſione Prętoria locum habere. quia iis, qui ſuccedunt Prætorio iure dantur centum dies: niſi ſint liberi. Conſtitutio loquitur de vno anno. Ego puto conſti- tutionem accipiendam eſſe de ſuccedentibus non tantum iu- re ciuili: ſed etiam iure Prætorio. Nihil enim diſtinguit lu- ſtinianus. Nec ad rem pertinet quod præſtituuntur centum dies in ſucceſſione prætoria: nam præſtituuntur hærediviuo. Hæc conſtitutio loquitur de eo, qui mortuus eſt. Eſt nouum remedium, quod veteribus incognitum fuit. Quæritur, ſi anni fine inſtante petitum ſit nouum tempus ad deliberan- dum, vel à Prætore velà Principe,& deceſſerit intra illudtt- pus hæres, poft illos duos menſes, qui ſupererant intraan- num quem impetrauerat, an locum habeat tranſmiſſio: Bre- uiter vt dicam quod ſentio, puto hæredem excluſum eſſe. Conſtitutio id ſatis oſtendit. Loquitur enim de eo, quiob- tinuit deliberationem. Si obtinuit, vult concludi ſpatio v- nius anni. Non diſtinguit quantum tempus fuerit datum ad deliberandum. Non negamus poſſe poſtillum annum, ex cauſa tempus aliud dari ad deliberandum: ſed negamus poſt illud tempus poſſe tranſmitti hæreditatem adhæredem. Obiici poteſtl.vltim. C. ſi penden. appel.vbi dicitur quatuor manſes dari ad exhibendam appellationem. Sed ille locus pertinet ad appellationem,& ſic debet intelligi vt titulo con-
veniat. Hoc enim poſitum eſt ſub ti. de appel. Hactenusde
iure deliberandi.
FRKANüOI.

rede, quidecellt, R 4 deeckenae d Aumar de hztect, lns uxritur, zuhatesein 1 tempa quod defntuncit , an hec couſtimmioldamd nocia: Vuir luntopinion. io laccethone Drrotialomt Dtrtotio iure dantur centunt d0oqauirur de rnoanno. ko adam elee de iuccedentidosan 2 mne Prerotio. Nhilenind tem periinet qvod præſtiun tprxrati mamptæſtiuunuk oquitur de co, qui motruusct 1 Iwcretidas iacognitumfm.& peutum Üt nouum ues ewla lrincipe,& dect eiin los duos meales, quiſcpeꝛem auerat, znlocum hadeuunt od ſencio, puto hereien 1 oſtendit. Loquiturcum„ zem. K obtiaat, rukt coccu lingut unum umhane Nod negumus poſe f lai 4uialdebernmii ole iranſmutti— a. lhenden fan dendum appelacone lcs — lededetim 3 poucomctt ſad iĩqecf
A
FRANCISCI DVARENIIVRIS
GCONSVLTIIN LIB. XXIX. DIGESTO RVM SEV PANDECTARVM.
1N TEIT. l1ä DE MILITARI TESTAMENTO. C A v. I. 8
VI hic titulus à compoſitoribus Pan- 69 dectaru collocatus hic ſit, cognoſci po- teſtex 1.2. huius tituli. Gaius ad edictum K prouinciale ita ſcribit, De militis teſta- mento,&s. Etſi tractatum ſit de teſta- mentis ſupra, tamen viſum eſt operæ- pretium compoſitoribus Pãdectarum 3 ſeparatim de militari teſtamento diſſe- rere. Propterea quod in militariteſtamento propria quædam ſunt& ſingularia iura, quæ in paganorum& priuatorum te- ſtamentis non obſeruantur. Proconſul. Hinc apparet edictum fuiſſe propoſitum de teſtamento militarià Procõſule in Pro- uincia. Erant edicta prouincialia, quæ proponebantur à Pro- conſule: ſicut edicta prætoria proponebantur Romæ. Et hoc ſcriptum eſt ad edictum prouinciale. Nam Proconſulem non debemus interpretari Prætorem, vt Accurſius interpretari ſolet. Hanc ob cauſam hic collocatus eſt hic titulus, cui reſpõ- det alius C. lib. 6. de milit. teſta. Reſpondet etiam alius titulus in Iuſtit. lib. z, de milit. teſta. Hos omnes hic interpretaturi ſu- mus. Sed antequam accedamus ad diſputationem de militari teſtamento, prius videndum eſt quis miles ſit, quis miles dica- tur, cui hæc priuilegia& ſingularia iura competere dicantur.
Car. II.
Quid ſit miles.
Lpianus inl. 1. ff. hic, contentus fuit etymologia qua-
dam id oſtendere ſine dialectica definitione, ibi, miles appellatur vel à militia,&c. Diſputatio eſt de etymo vocabuli, non admodum vtilis. Nos eam diſputationem Grammaticis & otioſis hominibus relinquemus. Quis tamen miles ſit in⸗ telligi poreſt ex his, quæ militũ propria eſſe dicuntur, quę non facile poſſunt includi definitione dialectica. Vrigitur intelli- gamus quis miles ſit, videndũ eſt, quæ ſunt militum propria. Quxdam enim ſunt militum propria, ſine quibus milites dici non poſſunt. veluti, quod balteo vel cingulo militari cingun- tur. Huius mentio eſt in pleriſq; locis noſtrorum lureconſul- torum. velutiin l. Titius. 25.& I. quod dicitur. 38.§.1. ff. eo. Ait enim luriſc. in ea. l. 25. in prin. Titius priuſquam tribunusle- giouis factus eſſet teſtamentum fecit,& poſtea cinctus ma-
nente eodem defunctus eſt,& in d. l. 8.§. 1. Milesteſtamen-
tum fecerat, rurſus cinctus in alia eſt militia. vtroq; loco dici- tur cinctus, id eſt, miles factus. Similis Iocus eſt in l. pen. ff. eo. ibi, cingi confeſtim iuſſus,&c. Qui locus oſtendit non eſſe mi- litẽ, niſi qui cinctus eſt. Similis locus eſt inl. antiqui. z. ff. ſi pars hæredit. petat. ibi, Sed& tergeminos ſenatores cinctos vidi- mus Horatios. ſic enim cinctos legendum eſt, non cunctos. vt in quibuſdam libris. Vnde teſtamentum dicebatur factum in procinctu, quod fiebat à militibus iam cinctis. Itaq; cingu- lum hoc, balreus ſcilicet quo cingebantur milites, numeratur inter inſignia militaria. Et de his intelligendum eſt quod dici- tur inl. ꝛ.§. pen. ſf. de his, qui not. infa. ibi, Sed& ſi eum exau- ctorauerit, id eſt, inſi gnia militaria detraxerit,&c.
Secundo, hoc proprium militum eſt, quod referunturin numeros.lex eo tempore. 43. ad fi. ff. eo. nos vocamus enrol- ler. Etpropterea ſæpe legitur, in numeris manere, in numeris eſſe, ſicut ff. eo. l. iure militari. 4. ibi, in numeris manentem. Sic in d. l. quod dicitur.§. 1. ibi, poſtquam deſiit in numeris eſſe. Dicuntur eodem lenſu inſcribi matriculis militarib. in l. ſcri- niariis. 16. C. eo. tit.
Tertio, proprium eſt militum, Qupd ſacramento ſolenni adiguntut ſe omaia ſtrenue facturos„ inquit Vegetius lib. z. quod Imperator iuſſerit: ſeque militiam non deſerturos. Vn-
de ſacrata militia videtur dici apud Liuium Decad. 1. libr. 8. Men tio eſt huius ſacramenti in iure ciuili, in l. ex militari. 10. hic. ſf. Non dicuntur milites, niſi hoc iuſi urandum ſolenne iurauerint,& alia omnia interuenerint, de quibus diximus. Hisũt igitur, qui dicuntur milites, cęteri dicũtur pagani, quo- rum mentio eſt inl.; hic. ff. Paganos Vlpian. ibi vocat eos qui milites non ſunt. ideo forte„quod belli tem pore oportebat quoſdam in pagis manere, agriculturæ cauſa. dicuntur etiam hi pagani. prinati,& hocvfitatum eſt. Priuari opponuntur mi- litibus. Vnum exemplum eſt inl. ſi cum venditor. 6.& ff. de cuict. in l. ne quid. 7. ex ff. de incendio, ruina, naufrag.& l. 6. C. de iuriſd.& l. nolumus. 20. C. de te ſta.& l. 1. C. de commu. ſer. manumiſſ. De his militibus intelligenda ſunt hæc priuile- gia, quæ obſeruantur in teſtamentis. Solet quæri de honora- riis militibus, qui equites noſtri tem poris dicuntur, qui codi- cillis Principis honorantur dignitate equeſtrititulotenus, ſi- ne onere militiæ. De his quæſtio eſt, an priuilegia militum in teſtamentis faciendis ad hos pertineant? Er res dubitationem non habet, ne veris quidem militibus, qui proprie milites di- cuatur, competant hæcpriuilegia: ſed iis tantam„qui militãr. Ergo multo minus his imaginariis militibus concedentur hec priuilegia. Sunt& alia militiæ genera, de quibus poteſt dubi-
tarian ad hunc tractatum pertineant. cuiuſimodi eſttogara
militia aduocatorum. Aduocati enim dicuntur milites, ac ca-
ſtrenſe peculium habere ad ſi militudinem militum. l. fori.& l. aduocati. C. de aduoc. diuerſ. iudic.& l. vlt. C. de inoffi. teſta. Quæritur etiã de militia ſcribarum.l. proximos. S. C. de prox. ſacr. ſcrin. De hocaliquid ſeripſi libr. 1. Diſput. c.z. Mentio eſt huius militiæ ſcribarum in libro, qui inſetibitur, Noritia Ro- mani imperij. Hę militiæ nihil habent commune inter ſe. Hie loquimur de militia armata, quæ proprie militia dicitur. I. mi- les. ff.de re iudica.. Aliæ per abuſionem militiæ dicuntur. l.vlt. ff. de inoffic. te- ſta.&§.. de milit. teſta. Inſtit. Hęc ad explicationem ipſius ti- 3 tuli dicta ſufficiant: nunc ad diſputationem de priuilegiis mi- litum in teſtamentis acceden dum eſt. Hæc priuilegia reſpici- unt formam& ſolennitatem teſtamenti: perſonam ipſius te- ſtatoris:petſonam capientis ex teſtamẽto: res etiam de quibus diſponit quis in teſtamento. de his omnibus ordine diſſere-
mus. Acia primis de his, quæ pertinent ad formam& obſer⸗- uationem teſtamenti.
C A P. III.* DVDe priuilegils ad formam es ſölennitatem 1 teſtamenii pertinentibus. b
Tbreuiter dicendum eſt, omnem Holenniratem„R& o. mnem ſubtilem obſeruationem militibus teſtam enta fa- cientibus relaxari& remitti. Hæc ſententia apud iuris aucto- res prolixiſſima eſt: velut in leg. hic. ff. Sufficit nuda volun- tas teſtatoris. Idem dicitur in l. 24. Diuus.&]. Miles. 34. ff. hoctit.&§. I. Inſtit. eo. militis teſtamentum ſola perficit vo- luntate. Sic ff. eo. in l. 40. Lucius Titius miles notario teſta- mentum ſcribendum notis dictauit&cc. vbinotandum obi- ter notarium accipiendum eſſe, qui notis ſcribit. Sic in l. 3.C. eo. tit. Videtis eandem ſententiam toties repetitam, vt de ea dubitandum non ſit. Dubium autem hoc habet ex reſcripto Traiani cuius menrtio eſt in l. huius tituli. ff. ſed tamen vide- tur potius Traianum antiquitaté renouaſſe. renouauit quod fuit ante l.12. tabularum. Nam procinctum teſtamentum fie- bat à miliribus, non obſeruato titu, qui erat neceſſarius in a- liorum teſtamentis, vr auctor eſt Plutarchus in vita Coriola- ni. Sedideo neceſle fuit conſtitutionem aliquam de ca re promulgare, cuiuſmodi illa eſt Traiani conſtitutio proprer legem 12. tabularum, quibus præſcripta fuit certa forma, certus ritus, qui obſeruandus eſſet in teſtamentis faciendis, qui ritus etiam ad milites videbatur pertinere. Sufficit ergo nuda voluntas militum in teſtamentis faciendis. Hoctamen Nn 4

4²*8 Franc. Duareni(omment.
eſt intelligendum, ſiconſtet eam fuiſſe milirum voluntatem
per legitimas probationes. Hocaperte dicitur in l. Diuus Tra-
tanus. 14. ff. hoc tit.vbi verſic. Cæterum,&c.& verſi. Alioqui non difficulter poſt mortem,&c. Rationem ſubiicit. hoci- dom caput eſt in§. plane.Inſtit. co. Et ſimile eſt quod dicitur in l. Lucius. 40. fl. eod. Ergo ad probandum hoc teſtamentum duo ſaltem teſtes adhibendi erunt. Duo enim teſtes luffici 4 unt ad legitimam probationem. kvbi numerus. fi. de teſtibus. Ea, quæ euidentem rationem habent, aur vtilitatem, quæ poſ- ſunt facile perſpici ab homine communi iudicio prædito, ea ſunt à militibus obſeruanda. Hocexempla, quæ ſequuntur, facile demonſtrabunt. Ex his naſcitur quæſtio, ſi deſtinauerit miles iure communiteſtari: quia forte aduocauit ſeptem te- ſtes ciues Romanos, quare oſtendit ſe velle more pagano- rum teſtari: ſed teſtamentum perſicere non potuit. Quxæritur an iure militari teſtamentum factum eſſe videatur? Dubitatio ex eo naſcitur, quod hac obſeruatione videtur repudiare pri- uilegium militum. ſed tamen in leg.z. hic. ff. dicitur eius teſta- mentumiure militari valere. Oſtendit enim Vlpianus eum, qui deſtinauit iure communiteſtari, non videriideo renun- ciare beneſficio militari. Rationemque adfert ibi. Non enim, Sc. Argumentum ducit à paganorum teſtamentis. Pagani,
inquit, læpe teſtamenta faciunt adhibita ſolennitate,& adii-
ciunt ſe velle iure codicillorum valere. hæctamen deſtinatio
non facit, quo minus velit etiam iure codicillorum valere ſu-
um teſtamentum, etiam ſi ſolenniter& iure perfectum non ſit. cur ergo non idem dicemus in teſtamentis militaribas? Militibus ergo in teſtamentis condendis ſolemnia iuris ciui- lis remittuntur. Hinc multa inferri poſſunt, que habenda ſunt
pro exemplis regulæ à nobis traditæ, quæ nos ſummatim hic
perſtriagemus.
Primum eſt, quod miles codicillis hæreditatem dare po- teſt, cum paganus non poſſit.§. codicillis. de iure codicil. in Inſtit. Si codicillis dari directo poſſet hæreditas, ſuperuacanea eſſet obſeruatio neceſſaria in teſtamentis. Sed miles hoc ſin- 8 codicillis. l. militis. 36. ff. hic. nihil enim intereſt an codicillis, an teſtamento hæredem ſuum inſtituat: quia nuda voluneas
fufficit.& ſi ſpectemus nudam voluntatem, nihil differũt co-
dicilli Ateſtamento: differunt tamen ritu. vnde apparet ea, quęe Tubetilitatem habent magis, quam rationem naturalem, remit- ti milicibus. Hoc autem tantum ſubtilitate nititur, quod non poteſt dari hæreditas codicillis. Homo communi prudentia præditus, non poteſt ea diſcernere, nec enim refert an codi-
cillis, an teſtamento hæres ſcriptus ſit. Ideoque hoc ius dicitur
condonari militibus.
Secundum eſt, quod milites plura teſtamenta facere poſ- ſunt, quod non licet paganis. Paganus enim non poteſt plu- ribus teſtamentis relictis decedere: quia poſteriori teſtamen- to id quod prius factum eſt rumpitur..poſteriore. Inſtitut. quib. mod. teſta. infir.& ff. tit. de iniuſto rupt.&. Sed militi- bus conceſſum eſt plura teſtamenta facere: nec prius teſta- mentum poſteriori tollitur. l. quærebatur. 20. ff. hoc titu. Sed omnia teſtamenta valent. Hæc autem quæſtio à nobis poſtea alio capite tractabitur, an poſteriore teſtamento militis, prius rumpatur.
Tertium eſt, Miles ſubſtituit filio ſuo impuberi, etiam ſi te- ſtamentum ſibi non faciat.l. miles ita. 41.§. vlt. ff.hocti. Quo- modo hoc ſit accipiendum docui ad l.a. de vulg.& pupil. Ego dixi illud ius ſubtilitatem continere, vt non poſſit filio ſuo im- puberiſubſtituere pater: niſi ſibi teſtamentum fecerit. Ego dixi hoc ſubriliter excogitatum eſſe, ne videretur pater alij,
quam ſibi contra leges teſramentum facere. Hoc eſt eo colo- re adumbratum, quaſi videatur pater ſibi teſtamentum face-
re,& ſubſtitutionem velut appendicem quandam adiicere.
cum kæc ſubtilitas tantum ſit, mirum non eſt ſi in teſtamen- tis militum non obſeruetur. Quartum& vltimum eſt, præteritio filij non teddit teſta- mentum militis nullum, ſi à ſciente pręteritus ſit filius. l. 9. ſic- ut certi.& l.ſeq.C. eo. Certum eſt teſtamentum à priuato fa- ctum, ob præteritionem filij nullius eſſe momenti, vt dixi- mus ſub titulo de iniuſto rupto,& irrito,&c.& ſub tit. de lib. & poſthumis. Oportet filium enim qui eſt in poteſtate patris aut inſtitui, aut exhæredari. Sed hæc ſubtilitas non obſerua-
galare habet, quod poteſt etiam directo dare hæreditatem
tur in teſtamẽtis militum: ec diſtinguitur exhæredatio à prę ·
teritione. Miles, qui ſeit ſe ſilium habere,& eum præteritſſ lentio, id eſt, non nominat eum in teſtamênto luo, ſatts intc. ligitur eum exhæredare. Nos interpretamur militem eũ velle remouere à ſucceſſione ſua. Eſt enim mera ſubtilitas, ſaltem ſi ponamus teſtatorem intelligere ſe filios habere. Miles ſcit ſe filium habere, eum præteriit ſilentio in teſtamento ſuo: nos interpretamur filium à patre exhæredatum eſſe. Si vero igno- rauerit ſe filium habere, aliud dicendum eſt. Nam tunc crede. mus obliuione filium omiflum eſle. Subtilitatem iuris nosre. uocamus ad ſimplicitatem naturalem in teſtamentis quoad fieri poteſt. Ideo diximus teſtamentum nullum eſſe, in quo præteritus eſt filius, qui eſt in poteſtate: q́uia propter natuta. lem affectum patris erga filium, creditur eſſe omiſlus per oh. liuionem. Vnde ſi ſimplicitatem naturalem ſpectaremusii. tum, ob præteritionem filij, quem pater ſcir ſe habere, noncel ſet nullum: ſed ſubtilitas iuris non Perſeut vt valear teſtamen. tum pagani. Si miles ignorauit ſe filium habere, idem dicen- dum eſt, quod in pagani teſtamento, vt dicitur in d.l ſicut cet- ti.& l.ſeq. Idem dicitur inl. militis. 3 6. 5. miles in ſupremis ſf hoc tit Deinde etiam hoc longius productum eſtad eum, qui
ignorauit ſe prægnantem vxorem habere. 1.7. quiiure. Mices
ignorabat ſe vxorem habere prægnantem, quæ re veta ptæ- gnans erat, teſtamentum fecit, in eo omiſit partum, quiexv. xore naſciturus eſſet: hoc tamen animo erat vt vellet quiſquis ſibi naſceretur ſibi exhæredem eſſe, eſt eadem ratio, quęin eo qui ſciuit ſe filium habere, conſtat de militis voluntate quz tantum ſpectanda eſt.
Diximus iam ſuperioribus, ſi miles præterierit filium ſuum ſciens& prudens, non ideo nullum eſſe eius teſtamentum. ſed eam præteritionem pro exhæredarione habendam elt. Dabitatum eſt à pleriſque an hoc ius correctum ſit noualu- ſtiniani conſtitutione, quæ eſt 115. titul. vt cum de appel. oo- guoſ.õ. aliud quoque capitulum. In eo. dicitur non licerepa- rentibus liberos ſuos præterire aut exhæredare, niſi adſcri- pta fuetit cauſa ingratitudinis. Et vulgo dicitur, nullum elle teſtamentum, ſi exhæredatus eſt filius, niſi cauſa ingratitudi- nis adiecta fuerit. vnde videtuc correctum& emendatumel-
ſe hoc ius de præteritione militis. Nam ſi verum eſt, teſta-
mentum nullum eſſe, in quo adiecta cauſa non eſt ingratitu- dinis, quomodo ſufficiet ſola militis ſcientia? Hic autem dici- mus ſufficere militis ſcientiam, ſi præteritas ſit filius ſciente milite, cum ſciret ſe habere, tunc valere teſtamentum, petin-
de ac ſi recte exhæredatus eſſet. Si quis dicat milites ea con-
ſtitutione non contineri quod de militibus non loquatut:- perte: Obiicitur quod ſequitur eadem conſtitutione. 9.& hæc quidem,&cc. Sicut parentes non poſſunt exheredare filion, niß adietta cauſa ingratitudinis, ita etiam liberi non poſſunps- rentes a ſua ſuoceſſiont alienars.& his verbis vtitur Iuſtinianus, Sancimus,&c. quæ verba conſtitutionis minime videntut militibus conuenire. Si quis velir intelligere, inquiunt, de ⸗ liis emancipatis, de rebus in quibus habent teſtandi licentim emancipati: emancipari facere quidem poſſunt teſtamen- tum, ſed de cerris tantum rebus. Hæc ſunt, quæ adquci ſo- lent ab his, qui exiſtimant hoc ius, de quo loquimur, cotre- ctum eſſe hac noua luſtiniani conſtitutione. Ego tamen exl ſtimo etiam iure nouo præteririonem huiuſmodi valete. lli de hacre diſputant, quaſi certum exploratumque ſit teſtꝛ⸗ mentum non valere, in quo adiecta cauſa non eſt: quamo: pinionem ſupra confutaui ſub titul. de lib.& poſthum. Xo: ſtendi non eſle hunc ſenſum conſtiturionis luſtiniani. luſti- nianus vult teſtamentum poſſe expugnari querela inofficio- ſi teſtamenti, niſi ea obſeruata fuerint, quæ continẽtur con- ſtitutione. Et propterea fruſtra quæritur, an ſir nullum teſta⸗ mentum: quia cauſa adiecta non eſt à milite, ſecundum luſtr- niani conſtitutionem. Sed ſi vera eſſet vulgaris opinio, non exiſtimo tamen ea contineri milites, vt quod dicitur in con⸗ ſtitutione luſtiniani intelligatur, niſi miles ſit, cum exceptio- ne, quæ ſumitur ex iure antiquo, cum de militibus mibil 6 preſſum ſit. Quod obiiciunt ex.& hæc quidem. nihil mo
uere nos debet. Iectio multo planior eſt in libro Greco. ſenſus horum verborum eſt, Sicut non licet patentibus 65 hæredare liberos ſuos, niſi adiecta cauſa ingratitudinis: i. non licet filiis parentes exhæredare, in quibus caſibus te 6 poſſunt. Emancipati teſtari poſſunt. argum. leg quim po
4„ H. teſtate. 6. ff. de teſtamen. ne videretur ea conftitationed 4 à
—,—õ

deſt. 8
non ideo nullum etteng adem pro erderetoe Nerilqae an hocis corren Hone, qar eſt iſ t. mamd 5Jas capeulum laeoſ dcimn add pexterite aut erhzncin, agrriradns. Etwuiaodtn, erhrredatus eſttus, nlſtcu 8. vade mderus coctectum Km nericione miltis. Numſfem delle, in quoadeecta cauſinne luciet lou mihtisſcientiu a uihes Gentum, üptæterimii xie hubete, runc valere teſtuwen Arredum eſſer. Squs der wadineii quodde miltidum ur qaodſequtut eaden cuit
d. S urnta un uſſaras
Drrau³dνs, ItAtran Wain
1
r. K hs reibo timi
bo bl⸗ ectio mulro 3 5 Drereni 2
In Tit. De militari teſtamento.
ſtandi facultatem filiis permittere, adiecit, in quibus cauſis te- KinFolaan exemplom in quo remittitur ſolennitas& Lo tilis obſeruatio, quæin teſtamento condendo neceſſaria. tractat VIpian. in l.in fraudem. 15.§. 1 hic. ft Dicitur ibi ande voluntate wilitem pofle adimere hæreditatem: ſicut nuda voluntare miles hætedem facere pofſe dicitur.& hoc eſt ſin- gulare. Diximus lubtit. de teſta. Si quis hæredem inſtituerit
ſolenniter factoteſtamento, nuda voluntate non poſſe ei hę-
reditatem adimere. l.hæredes palam. 21 ft de teſta. Sed nuda veluntas militis, vt ſpectatur in danda, ſic etiam in adimenda hæreditate. His exemplis fere continentur iura ſingularia militam, quæ pertinent ad obſeruationem& ſolennitatem, quæ in condendo teſtamento neceſſaria eſt. Animaduerten- dum autem eſt, hæc priuilegia his tantum competere, qui in expeditione ſunt,& qui militant: vt dicitur inl. milites. 15.& I. pen. C. eod. Idem dicitur in 9. in his autem. de milit. reſta. in
Iaſtit. Huic conſentaneum eſt, quod dicitur inl. Titius. 25. ff.
hic. Hæc priuilegia conceſla ſunt militibus, propterea quod non videntur facile poſſe in expeditione ſolennia obſcrato⸗ quæ neceſſaria ſunt in teſtamento condendo. Videtur hoc
ſpectaſle Iuſtinianus in ea conſtitutione. Veteres autem ad
nimplici lli 1 jani inl. ſimplicitatem militum reſpexerunt. Reſcriptum Traiani
1. Oſtendit ipſum reſpexiſſe ad ſimplicitatem. Arma m—pn. quam leges ſere oportet milites, ait luſtinianusl. vlti. in veia. de iure deliber. Cum hoc igitur tam aperte definitum ſit hac
Iaſtiniani conſtitutione, de eo dubitandum non eſt. Expeti- entia docuit vtile non eſſe, vt liceat militibus quocunq; tem- pore,& quomodo voluerint teſtamenta facere. Huc peetides pen. l. filius familias. hic. ff. ſed hic locus videtur contrarius eſ- ſe. Filiusfamilias antequam miles ſit, teſtamentum facere non poteſt, ſed filiasfamilias miles poteſt. Hoc autem caſu filiusfa. exotnatus crat equeſtri dignitate, nondum autem cinctus e- rat: quia nondum profectus erat in militiam: ideo hoc non aduerſatur his quæ diximus. Certum enim eſt filiumfamilias teſtamentum facere poſſe de caſtrenſi peculio, etſi in expedi- tione non ſit, vt poſtea dicemus. Ex his oliß poteſt quid iu- dicandum ſit de honorariis militibus ‚de quibus ſuperiori lo- co aliquid attigimus. Equites imaginarij qui non militant, an poſſint teſtamentum facere iure militari?& certum eſt non
poſſe. Non enim hi milites veri ſunt, nec veris quidem militi-
bus licet facere teſtamentum iure militari, ſi in expeditione non ſint. Propter occupationes militares hæc priuilegia con- ceſſa ſunt militibus: quia cum in expeditione ſunt, nõ licet eis obſeruare ſolennia. Ceſſante autem ratione ceſſant etiam hęc priuilegia. Et idem dicendum eſt de aliis huiuſmodi herſonis quibus priuilegia conceduntur. l. qui ſub pt ætextu. de ſacro a. eccleſ.& l.& generaliter. de epiſc.& cler. C. Queſtio eſt de
ſcciniariis, de apparitoribus,& aliis miniſtris, quialiquo mu-
nere funguntur ia militia. hi in expeditione ſunt fortaſſis: ſed
tamen milites non ſunt: non ſunt adacti iureiurando: nõ ſunt
cincti: non ſunt in numeros relati. Quæſtio eſt in kſcriniariis. C. eod. vbi ait imperator non licere eis iure militari teſtari: ſed tantum iure communi. hoc eſt intelligendum cum exceptio-
ne, quæ traditur in l.. ff. de bon. poſſeſ. ex teſtam. milit. Vlpia-
nus ait in ea lege, eos etiam qui milites nõ ſunt: ſed qui aliquo munere fungantur in militia, poſſe tamen in procinctu vt mi-
lites teſtari. Cum hac exceptione videtur accipiendum, quod
hic dicitur, eos non poſſè teſtari: niſi ſint in ipſo procinctu cũ
eſt confligendum cum hoſte. Vtilitas ſuaſit vt eo caſu per- mittatur eis etiam iure militariteſtari, quamuis milites non
ſiat. Ex iam dictis notandum eſt, militem, qui militia miſſus eſt, poſt miſſionem non poſſe iure militari teſtamentum fa- cere: ſed tantum iure communi, ſeruatis ſolennibus. Quini- mo teſtamentum quod fecit in militia in expeditione, poſt miſſionem tum demum valet, ſi deceſſerit intra annum poſt- quam eſt miſſus. l. ex teſtamento. C. eo. Idem dicitur in l te- ſtamenta. 26.& l. quod dicitur 38. hic. ff. Id tribuĩtur iis„ qul miſſi sũt ſine ignominia. Triplex eſt miſſio: gnominioſa, cau- ſar ia,& honeſta. l.2 ff. de his, qui notant. infam. Huic affinis eſt quæſtio de teſtamento facto ante militiam. i quis fecerit teſtamentum ante militiam,& miles factus deceſlerit nullo alio facto teſtamento, an teſtamentum valeat? Dicendum eſt breuiter, ſi quis cum Paganus eſſet teſtamentum feceritedein- de miles factus deceſſerit, nullo alio condito teſtamento, id
4²⁹ teſtamentum valere, ſi appareat eum in eadem voluntate per- ſeueraſſe. quia ſola voluntas militis ſufficit:& habetut teſta- mentum quaſi à milite factum, ſi perfeuerauerit in eadem vo- luntate. Nam ea voluntate intelligitur confirmare teſtamen- tum, quaſià milite factum. hoc pleriſq; in locis expreſſum eſt, velutiin l. Tirius. 25. ff. hic. Si id non dixit nec declarauit, non poteſt:niſi iure communi.ltaque ſi ſolennitates non interue- nerint, nullius momenti id teſtamentum eſſe dicendum erit. Huic ſimile eſt quod dicitur in lꝛidemque.0. ff.hoctit. Si hoc manifeſtauerit, ii aliquo modo declarauerit ſe illud teſtamen- tum ſeruare. Exemplum huius voluntatis declaratæ eſt in l. Tribunus. 20.§. cum aliquis. ibi, Amplius, S&c. hic ſatis voluntarem ſuam declarat. Eadem fere verba lunt in§. ſed etſi quis. Inſtit. eod. Sed videtur aduerſari reſcriptum D. Pij, cuius mẽétio eſt in l. in fraudem. 15.§. teſtamentum. ff.hoc tit. Ecce ibi D. Pius reſcri- pſit tale teſtamentum valere, ſi militis voluntas contraria non ſit. Nos diximus non aliter valere teſtamentum, quam fi quo- quo modo declarauerit ſuam voluntatem. Non ſufficit mili- tem aliquid contrarium non ſtaruere: ſed oportet eum decla- rare ſe velleid teſtamentum ſeruare& valere. Multum inter- eſt an dicamus valere teſtamenaum, ſtteſtator declarauerit ſe velle illud teſtamentum valere: an vero valere teſtamentum, ſi teſtator non declarauit ſe nolle valere niſi contraria appa- reat teſtatoris voluntas. Sed expendenda ſunt verba Vlpiani in hoc loco, cumrecitat reſcriptum D. Pij, non dicit, ſi volun- tas contraria non appareat, fimpliciter: ſed ſi nulla ſubiuncta voluntas contraria non ſit. Sic interpretatur, quaſi voluerit Diuus Pius, ſubſecutam eſſe aliquam voluntatem. O portet igitur ſubiunctam eſſe aliquam voluntatem, vt in exem plis à nobis iam adductis, quæ non ſit contraria. Qui valt autem te- ſtamentum quod fecit valere, recte dicitur cius voluntas con- traria non eſſe. Argumentum autem à conttario ſenſu non eſt hic recipiendum. Cumque ambigua ſit oratio, meliuseſt eam interpretationem accipere, quæ vitio caret: ſecundum regulam I. in ambigua. ff. de legibus. Hactenus de prinileg is
militum, quæ pertinent ad ſolennitatem& obſeruationem,
quæ adhibetur in teſtamento condendo.
C A v. IIII. De priuilegiis quæ reſpiciunt perſonam militis teſtantis. Go dixi hæciura ſingularia nõ tantum pertinere ad ſolen- nitatem: ſed etiam ad perſonam teſtatoris,& ad perſonam
capientis exteſtamento, ad res„& huiuſmodi quædam alia. Deperſona teſtatoris nunc eſt videndum. Huius variæ ſunt
quæſtiones. In primis quæritur de eo, qui ex delicto mili-
tari damnatus eſt, an poſſit facere teſtamentum iure militari.
Quxſtio eſt in l. ex militari. 11. ff. hic. in l.& militibus. C. cod. in l. i. de veter.& milit. ſucceſl. Dicitur iſlis locis non ſine cau- ſa ſi miles ex militari delicto damnatus ſit. Quædam enim de- licta militaria ſunt, alia vero ſunt com munia. Delictum habe- tur in militibus, quod in paganis delictum non eſſet. Exempli gratia, ſi arma amiſerit miles, eſt delictum capitale. l. 3. ff. de re
milit. Deſidiæ crimen non eſt in pagano:ſicut eſt in milite, vt
dicitur l. omne delictum. 6. ff. de re milit. Alia ſunt delicta cõ- munia, ſi homicidium fecerit, ſi furtum commiſerit. Sed lo- quitur lureconſultus in d. Lex militari. de damnnatis ex militai: delicto, quod delictum non eſt commune:& permittit eis te- ſtamentum facere de bonis caſtrenſibus tantum:& excipit ſi
ſacramenti fidem ruperint.ſcilicet ſi damnatus ſit miles ob ſa-
cramõti fidem ruptam. Exempli gratia, ſi deſeruerit militiam, ſi non paruerit Im peratori ſuo, non poterit teſtari. Alia quæ-
ſtio eſt de eo, qui incertus eſt de ſtatu ſuo. Paganus non po-
teſt teſtamentum facere, ſi incertus ſit de ſtatu ſuo. l. de ſtatu.
1j. fl. de teſtam. Non enim Hirmum eſt eius conſilium, qui de
ſtatu ſuo eſt incertus. Dubitat enim, an ſit ſui iuris: an vero a-
lieni.hoc eſt ſubtilitati magis, quam æquitati naturali conſen- taneum. Ideoq; id negligitur in teſtamento millitis. d. l. ex mi.
litari.§. ſi miles.hic. ff.
Alia quæſtio eſt de muto& ſurdo. An miles, qui mutus eſ ac ſurdus, poſſit teſtamentum facere? Quæſtio iſta cttn 1.4.
hic. ff.&§. quinimo. Inſtitu. cod.& ibi dicitur mutum& fux⸗ dum wilitem teſtamentum facere poſſe. Hocautem mirui

439 videtur pleriſqus, propterea q́n od alienum id eſt, à naturali ratione, ad quam reſpicimus in teſtamentis milicum. Ego iam ſæpe dixi ea, quæ ſubtilitatem habent potius, quã naturalem rationem, remitti militibus. igitur, ſi hoc eſt alienum à natu- ra, vt mutus& ſurdus teſtamentuns faciant, rationi nõ con-
uenit vt ei permittatur teſtamentum facere. Si quis dicat hoc
intelligendum eſſe de eo, qui mutus& ſurdus non eſt natura: ſed de eo, qui caſu amiĩſit facultatem audiendi, vel loquendi, ei obiici poteſt idem paganis permiſſam eſſe. l. diſcreris. C. qui teſtam. facere poſl. Nallum eſſet militum priuilegium, ſi lo- qnamur de eo, qui caſu aliquo amiſit facultatem audiendi, vel loquendi. Ergo cum ait Iureconſultus, mutum 8 ſurdum lu⸗ re militari teſtari poſſe, videtur neceſſario id intelligendum eſſe de co, qui mutus& ſardus natura eſt. Sed ego exiſtimo
uod hic dicitur nõ eſſe accipiendum de eo, qui mutus eſt, aut ſurdus. Nam ne hi quidem militant. Eſſet enim contra diſci- plinam militarem, ſed de h's, qui loquend facultate, vel au- diendi carent propter aliquo dinfortuniuen, de quo dixi ſupr. ad d.l.dſctetis. C.de iis, qui teſta. face.poſſ. Si quis obiiciat hoc jus commune eſle: hoc ius competere criam paganis, qui mili- tes non ſunt. Ego reſpondeo ante co: ſtiutionem illam luſti- niani paganis id permiſſum non fuiſſe. vna eſt ex nouis conſti- tutiombus edita poſt conſul. Lamp.& Oreſt. lure Digeſtorũ paganis id non erat permiſſum: ſe dtantum militibus. Paganis neceſle erat adire Principem& impetrare vt liceret teſtamẽ- tum facere.l. ſi mutus. 7. f. de teſta. Non eſtidiatelligendum de mutis& ſurdis natura, non eſt credendum Principes ſoli- tos fuiſle us concẽdere, qui ſurdi& muti erant natura, qui de- clarare ſuam voluntatem non poterãt: ſed id tributum eſt mi- litibus, vt neceſſe non habeant adire Principem eo nomine, alias ablurdum erit, quod dicitur in hoe loco& aliis ſimilibus.
Alis quæ ſtio eſt de eo, qui captus eſt ab hoſtibus, inl. face- re. 10. Hhoc tic. In hacl. o. Facere teſtamentum miles hoſtium potias, Ic. legendum eſt, id eſt, qui eſt in poteſtate hoſtium. l- deo hæc mutauit Haloander, quod non hæc intelligeret.& di- xit, Qu: eſt en poteſtate hoſtium poſitus,&c. Paganus autem, qui eſt in poteſtate hoſtium, non poteſt facere teſtamentum, vt lapra diximus. l. eius, qni. 8. ff. qui teſta. fac. Alia quæſtio eſt de pupillo. An pupillus, qni miles eſt, poſſit teſtamentum facere. Qu rſtio eſtl.vlt. C. eod. Breuiter, pupillus miles teſtamen- tum facere non poteſt: ſ⸗d vtitur iure communi. Ergo, dixerit aliqnis, miles eſſe poteſt pupillus.& hinc notandum eſt à qui- buid em pupillo impuberi militare permiſſum eſſe. Ego puto nihiltale colligi poſle ex hac couſtitutione. Principes plærun- que id permitcebant violantes militarem diſciplinam. Qui gratia valebar apud Principẽ pupillus, obtinebat tribunatum aliquem à Principe& hoc poteſt etiam intelligi de tribunatu imaginario,& honorario tantum. De armata miliria non vi- detut hoc poſſe intelligi, nec aduerſatur noſtrę ſententiel. ſed & milites. d.§. iam vero.ff. de excuſa. tut. vbi legitur in vulgari vet ſione, Iaa vero&s milit impuberi: ſed interpres fefellit eos, qui hac de re ſcripſerunt. debuit enim ſoribere, malits minori⸗ non militiimpuberi.
Cœpunus explicare iura ſingularia, quæ reſpiciurt perſo- nam teſtaroris militis. Ad hũc locum pertinet queſtio de filio- familias milite, an filius familias miles poſſit teſtamentum fa- cere. Nam filius familias priuatus& paganus teſtamentum facere non poteſt.. qui in poteſtate. 6. ff. qui teſta. fac.poſl. et iam ſi permiſſu pattis teſtari velit. Sed ius lingulare eſt in mili- te, vt quamuis in poteſtare patris ſit nihllominus teſtamen- tum faciat. Inſti. quibus non eſt permiſſum facere reſtamen- taum.§.1. Teſtamentum facit filiusfamilias de caſtrenſi pecu- lio. Sedanimaduertendaum eſt, filiumfamilias militem teſta- mentum facere ſecundum communem obſeruationem ad- hibitis ſolennibus. non enim teſtator iure militari: niſi forte in expeditione ſit. Sed filiofamilias datur teſtandi facultas de caſtrenſibus bonis,& ſi in expeditione non ſit, modo ſolen-
nia iuris ciuilis obſeruet in teſtamento faciendo. Ego dixi, ſu-
perioribus locis, militibus qui in expeduione ſunt, hoc per- mitti, vt non ſeruatis ſolennibus teſtẽtur, tum propter ſimpli- citatem eorum: tum etiam, quia facile non poſſunt ſolennia obſeruare in expeditione, quæ neceſſaria ſunt in condendo teſtamento. Vnde teſtamentum filiifamilias dicitur con fir- mari lege Cornelia: ſicut teſtamentum patrisfamilias, cum fi- husfamilias miles eſt. l.ſi filiusfamilias 33. ff.hic. Lex Cornelia
Franc. Duareni Comment.
exteſtamento quidem. nam donatio col ara à milite in
confirmat teſtaenra eorum qui apud hoſtes deceſſerunt:& ait Iureconſultus militis filiifamilias teſtamentum confirma ri petinde ac ſi à patrefamilias factum eſſet. Excipiunturi
ignominiæ cauſa miſſi ſunt militia. l. teſtamenta. 26. 3
hoc
tit. Ratio eſt perſpicva& expreſſa ab ipſo luriſcõ. ibi, ,uodan-
ni,&Sc. De his qui quaſi caſtrenſe peculium habent, quæritut
an idem ipſis liceat? Dicendum eſt hos eriam facere poſſete
ſtamentum de peculio ſuo quaſi caſtrenſi, ſeruatis tamenle. gum ſolennibus& iuris ciuilis, cuiuſmodi ſunt aduocati, pa- troni cauſarum qui militare dicuntur,& peculium habẽt qua- ſi caſtrenſe.l.fori. Cod. de aduoc. diuerſ. iud. cuiuſmodietiam ſunt presbyteri. l.ſacroſanctæ. C. de epiſ.& cler. Cuiuſmodi ctiam ſunt Doctores artium. l.vlt. C. de inoffi. teſta.
C A pP. V. De priuilcgils, quæ reſpiciunt penſonam capien- tis ex teſtamento militu.
Moximus locus eſt de perſona eius, qui exteſtamentoca- Dpisue is hæres ſit, ſiue legatarius. Ego dixi hæc iurami- litaria partim reſpicere iuris ſolennitatem in teſtamento fa. ciendo: partim perſonam teſtatoris, partim perſonam capien- tis ex teſtamento,& alia huiuſmodi. De perſonacapientista teſtamento nune eſt dicendum.Et regula eſt, Omnibus licen ex teſtamento militus capere: niſi id prohibitum quibuſdam repe. riatur. Ea regula eſt in l. ſ. ex teſtamento militis. C. eod. titul. Quidam enim prohibentur ſpecialiter etiam ex teſtamento militis capere.& hinc variæ ſunt quæſtiones. Queſtio eſtin primis de iis, qui deportati ſint in inſulam, qui ſeruipœnæcf- fecti ſunt. l. 13. Idem eſt l.& ſi de.§. deportati. Deportatusiu- re communi exteſtamento capere non poteſt. l. 1. C. dehæ- red.inſti.vbi dicunt Impp. Qui deportantur, tanquampere- grini capere non poſſunt. Hoc eſt, quia amiſerunt ciuitatem & ex ciuibus effecti ſunt peregrini. exteſtamento igitur ca- pere non poſſunt. Nam qui ciues non ſunt, ex teſtamentoni- hil capiunt. ſed hoc eſt ſingulare militibus, vr quamuis ciuis non ſit is, qui inſtitutus eſt hæres, vel cui aliquid legatumeſt: is tamen ex teſtamento militis capiat. Extant ſimiles locive- luti in. ſi deportati.57.§. ſi miles. ff. de legat. 3. Alia eſtcau- ſa eorum, quibus ſeruitus irrogatur condemnatione. Hoce- nim ius militare non eſt productum vtfque ad ſeruospœna: ad eos, qui non tantum ciuitatem: ſed etiam libertatem amit- tunt. l. z. ff. de his quib. vt indign. Publice intereſt vt talese- geſtate laborent.l. Bona fides, depo. ff. Dicuntur ſerui pœnæ. quia ſeruitus eis irrogatur condemnatione.& ſerui pœnædi- cuntur, quia nullius ſerui ſunt, neque Reipublic. neque li ci ſed tamen omnia eis adimuntur quæcunque liberorum ho- minum propria ſunt, propter pœnam. Queſtio etiam etan muliere in quam cadit turpis ſuſpicio, an ex teſtamento mi-
litis poſſit capere? Videtel. miles ita. 41.§. mulier. vbi luril
conſul. ait taſem nec ex teſtamento militis aliquid caperepor ſe. His verbis ſignificare videtur Iureconſultus priuatisnon
licere mulieri, in quam turpis ſuſcipio cadit, quicquam relin⸗
quere. quodtamen eſt falſum. Hic certe minus perwittitut militibus, quam priuatis: Paganis permittitur aſtectionisal- cuius cauſa dare concubinis, militibus non licet concubinis*- liquid dare.l. qui concubinam. 29. ff. de leg. 3⸗ lus ſingulatee
in militibus. leg. z. Cod. de donat. inter vir.& vxor. Vrile nol putauit Imperator talem donationem ratam elſle, ne aliqul milites à ſuis concubinis facile ſpolientur. Et eſt locus com munis de hacre obſeruatione dignus. Legatum relictuma milite concubinæ, aufertur ei tanquam indignæ,& fiſco vin dicatur. Rurſumillis verb. nec&ſt teſtamento,&c. luriſconlſ gnificare videtur non tantum non capere poſſe ex teſtamer⸗ to priuati: ſed necex teſtamento militis. led alium ſenſame ſeputo herum verborum, vt non modo non capete zter donatione, de qua erant conſtitutiones principum: Lane
cubinam inutilis erat, propter reſcripta quædam Principum,
de teſtamento, de legato relicto teſtamento nihil erat exprel
.. ol ſum. Sed non tantum ex donatione inter viuos caperei
poteſt, ſed nec exteſtamenro. Solet tractari quæ ſtio an de ſacerdotibus dicendum ſit qui donant ſuis ſcortis: er pro militibus habentur. l. ſacroſau ctæ. Cod. de epilc.& er.
44 13 llitas receptum eſt, quod mihi probabilius videtur eſſe, Rn b hoc tem·
“——

„2 Sota.
19enei nu haref nia äötehanat amiſ. asſg ade
deporradi lintin nlulm üd — 11* 4 de eit 1.& h 4ecepona e Moe tteſtamento capere doopar.
do Poflant. Haccſh qumia
tecti lunt heregrini. exten
ant. Nim Jaiciuesnon ſund ar d doc eſtſiagabte miltibch a nſtremerras, relcuua ameato miltis capitt. Eumi erui ſ. imiles. f. de le dusſeruituirrognur condema ee noaeſt prodactum viqxui a untum duienemſed etim be 2s qnd. miacgn. Publicüre
aa.Doaaſides depo.f. Dounj ainogreat condemnariore d ulh ſcrniſunt, nequskkaqui ainen dimuntot quxcunu abunt, poptet pœnam. Lr a cadit tuis ſulpico, mein 82 V dere. milcsia. 41 1, mnecerteſtamentomllb eurare ridetut lärecodlun3 auum turpis lulcipio auife ctfulam. Hecenen
miii
In Tit. De militari teſtamento.
militibus hoc caſu habeantur, quamuis priuilegia militaria non vſquequaque ad clericos pertineant. Poſtrema quæſtio huius loci eſt, cuius temporis habenda ſitratio, cum qnæritur an quis capax ſit vel hæreditatis, vel le- gati,quwasetameto Willtis rclictum eſt: Ego dixi ſub tit. de hæred.inſtit. oportere cum eo, qni hæres inſtituitur, teſtamẽ- ti factionem eſſè tribus temporibus, tempore facti teſtamen- ti tempore mortis,& tempote aditionis hæreditatis. l. ſi alie- num. 47. in§. extraneis. ff.iꝗe hær. inſt.&§. extraneis. de hærs. qualita.& dffer. in Inſti. Sed ſingulare hoc eſt in teſtamento militis, vt ſufficiat capacem eſſe hæredem tempore mortis, vt dicitur in lidem eſt. 13.§.& generaliter&c. hic. ſf. Ergo etſi forte cum eo qui hæres inſtiutus eſt à milite, non fuerit te- ſtamenti factio tempore facti teſtamenti, nihilominus hæ- res erit. Sequens locus adres pertinet.
1 G4A v. VI.
De quibus rebus miles teſtari poſſit,& quomodo teſtari poſit. Iclocus pertinet ad res; de quibus teſtari poteſt miles,& Ha rationem teſtandi. Quæritur de quibus rebus teſtari poſſit,& quomodo teſtari poſſit? Nos pleraqus ad hunc locũ pertinentia explicauimus ſupra. Itaque nos ea ſummatim& breuiter perſtringemus. Inter ſingularia, quæ ad hunc locum pettinent, illud in primis occurrit quod dictum fuit ſupr. mili- tem ſubſtitnere poſſe iis, qui ſibi futuri ſunt hæredes, etiam ſi filij non fint:etiam ſi impuberes non ſint. l. milites.. ff. hoc tit. quo caſu hæredes extiterint, quod non licet paganis. Huic proximũ eſt quod dicitur in d. l. miles ita hæredem.§. exhære- dato. poſſe militem filio exhæredato, vel emancipato ſubſti- tuere. Præterea miles inſtituit hæredem ex re certa,& valet
hoctempore maxime poſtulat, vt douatio inutilis ſit,& pro
inſtitutio ſi miles ita voluerit: priuatus autem non poteſt ita
inſtituere hæredem ex re certa, vt inſtitutio valeat. l. 1.§. ſi ex fundo.& l.ex facto. 35. flNide hæred. inſti. Subtilitas quidem iu- ris id non patitur, ſed miles poteſt decedere partim teſtatus, partim inteſtatus. hoc expreſſum eſt in l. ſi miles. 6. ff. hoctit. vbi ſi miles aliquem inſtituerit ex fundo hæredem, inſtitutus capiet fundum, reliqua bona deferentur hæredibus legitimis qui ſuccedunt ab inteſtato. Huic ſimile eſt, quod dicitur in aliis locis militem poſſe certarum rerum hæredem habere. Miles enim poteſt inſtituere bonorum paganicorum vnum hæredem, alterum bonorum caſtrenſium,& valet hæc inſti- tutio. l. ſi certarum. 17. hic. ff. Si miles inſtituerit duos hære- des, vnum caſtrenſium rerum, alterum rerum paganicarum, quæ ipſius ſunt, non militis, ſed pagani: hi duo hæredes perin- de habentur, ac ſi diuerſorum hominum, diuerſarumque hæ- reditatum hæredes eſſent: atque ita diuiditur inter æs alie- num, ſi contractum ſit æs alienum in caſtris, eoque nomine tenebitur tantum is, cui res caſtrenſes obuenetunt. Eodem pertinet quod dicitur in l. heredes 25.§. 1. famil. erciſcun. In- de conſequitur inter eos ius accreſcendi locum non habere, quamuis alias ius accreſcendi locum habeat inter cohæredes:, vt ſi vnus ex hæredibus omiſerit partem ſuam: vel ea non adi- ta deceſſerit, alteri cohæredi ea portio accreſcat. l. ſi duobus. 37. ff.hic. Proponitur duos hæredes inſtitutos fuiſſe,& alte- rum omiſiſſe partem ſuam, eam partem non accreſcere alteri. Haic conſentaneum eſt quod diximus in diſputatione de iure accreſcendi, ex diuerſis hæreditatibus ius coniunctionis ac- creſcere non contingere. tit. quib. mod. vſusfruct. At hoc te- ſtamentum habetur pro duobus teſtamentis. Huc pertinet quod dicitur in l. i.& 2. C. hoc tit. Teſtator miles inſtituit hæ- redem de bonis, quæ non acquiſierat in caſtris, quæ nen erant ipſius tanquam militis:ſed tanquam pagani. Add. l.1. C. eo. i- bi, Adire,& c. Etiam ſi omiſerit hæreditatem is, qui inſtitutus eſt, non erit locus iuri accreſcendi: ſed ab inteſtato hæredes luccedent. Si is, qui inſtitutus eſt ex re certa, omiſerit hæredi- tatem: alter hæres eam partem non capirt iure accreſcendi: ſed ea potius deferetur hæredibus legitimis, qui veniunt ab inte- ſtato. Et ſimile eſt quod dicitur in l.z. C. hic. nihil eſt obſcu- ritaris, prærerquam Cod. l. i. in his verb.& liquido,& c. Nam magna eſt dubiratio,& quæſtio tractari ſolira, Cui incum- bat robatio„an hæredi inſtituto, an ei, qui venit ab inteſta- 40, ſi dubitatio ſir de militis voluntate. Hic reperitur antino- mia, quæ habetur diffieilis& obſcura. Antinomia eſt ex d.J.
431 1. C. eod.& ex IL.3 7. ſi duobus. ff. hoctit. In d. l. 1. Cod. eod.illis verb.& liquido,&cc. Im perator ſignificare videtur onus pro- bandi incumbere legitimis hæredibus„noluiſſe teſtatorem caſtrenſia bona ad inſtitutum pertinere. in d. verol. ſi duob.
videtur neceſſitas probandi iniuncta eſſe hæredi inſtituto, vc
hæres inſtitutus, qui contendit iure accreſcendi deberi ſibi partem, prohes voluiſſe teſtarorem, vt omittente alrero, ad alterum tota hæreditas rediret. In hac difficultate probabili- us mihi videtur, probationis neceſſitatem incu mbere hæredi inſtituto, propter ſeparationem bonorum factam à teſtato- re. atque ita intelligendum eſſe quod dicitur in d. l. ſi duobus. ibi, Miß hæo voluntas, Ic. Ad d. J.1. C. eo. quæ videtur contra- ria eſſe, ego ita reſpondeo. Qum ait Im perator,& liquido,&c- animaduertendum eſt reſcriptum eſſe, non conſtitutionem Fenetalem Foe enim reſcripſit Imperat. Antoninus ad quæ- lonem propoſitam ex facto. Expoſuerat hæres inſtirutum ſe eſſe cum alio. Non fuerat exhibitum principiteſtamentum. propterea reſcribit,& liquido probatur fratrem tuum ca- ſtrenſia bona,&c. id eſt, ſi verba teſtaroris clara ſunr& per- ſpicua. Nam teſtamentum mihi exhibitum non eſt. nec ap- paret aliud ſenſiſſe teſtatorem ex alia parte teſtamenti, ex his quæ ſequuntur& antecedunt. tunc enim iq liquido proba- tur. Si ergo teſtamento prolato, verba ſunt clara necalſe con- iecturæ appareant, ſatis id liquido probatum eſt. Quidſſen- mum aiunt præſumi militem iure communii vti velle. ied cum chadehetechtarfa bona, non eſt obſcura eius voluntas— ideo — ocus præſumptioni. Huc pertinet quod dicitur in J. ſi miles vnum. 6. ff. hoctit.& argumentum etiam ducirur ad id probandum, l. miles ita. 41.§. 1. hic. ff. vbi dicitur, ſi adtempus aliquem miles hæredem inſtituerit:& nihil aliua adlcriplerit poſt illud tempus hęredes legitimos ſuccedere. Eꝛgo idem di- cendum eſt de rebus, cum ſit eadem ratio. Huic ſenten tiæ no- ſtræ opponitur vt contrarial, 3, quanquam. C. eo. tit. De hac lege magna eſt diſſenſio eorum qui hac de re ſcriplerunt. hæc eſt ſpecies. Teſtator miles inſtituit duos hæredes: filiam& vxorem. filiam inſtituit ex duabus vnciis, vxorem autem. ex vncia:de reliquis portionibus nihil dixit. Quæritur quantum debeat ex hæreditate capere vxor,& quantum filia? Ex his quæ diximus„videtur diuidendam eſſe hæreditatem in duo- decim vncias,& vnam capere debere vxorem, duas filiam, re- liquas autem portiones legitimos hæredes.& tamen hĩc dici- tur totam hæreditatem capere debere vxorem& filiam. Hæc videntur pugnantia eſſe, quæ tamen non ſunt. Nam ſpecies ſunt diſſimiles. Diſſimilitudo quæ eſt in vtraque ſi pecie, facit etiam vt ius varium ſit. In ſpecie dict. l.1. C. eod. inſtituti funt hæredes ex certis rebus, ex rebus caſtrenſibus, ex rebus paga- nis. In dict. l. 3. non ſunt inſtituti ex certis rebus: vna eftimſti⸗ tuta ex duabus vnciis, altera ex vncia: vnciæ vero non ſunt certæ res. leg. 13. Interdum.§. paterfamil. ff. de hæred. inſtitu. Poteſt quis in quotlibet partes hæreditatem ſuam diuidere. Hic igitur teſtator in tres partes diuidit hæreditatem ſuam, nihilque prohibet eum ita hæreditatem ſuam diuidere. lta- que non eſt mirum, ſi vxor& filia dicantur toram hæredita- temexteſtamento militis capere. Hæc interpretatio conue- nit verbis teſtatoris. Si quis diſtribuerit hæreditatem ſuam in plures vel pauciores partes, quam duodecim, credtur toram hæreditatem diſtribuiſle. Sed verba dict. l.. oſtendunt teſta- torem velle hæredes ſuos eſſe ex certis rebus. hæc igitur con- traria non ſunt. Illud quoque ſingulare eſt in teſtamento mi-
litis, quod pPro parte temporis hæredem inſtituit. ſicut enim Proparte patrimoaij ſui inſtituit, ita etiam pro parte tempo-
ris inſtituit, vnum ad certum tempus,& poſt illudtempus al- terum. l. infraudem. 1 7.§. miles.] quaiehature 9.§. vltim.& l. miles. 41. ita hæredem. ff. hoc tit.& l. 8. certi iuris. Cod. eod. exl. licet imperator. 73. ff. de leg.. vbi legata relicta ab in ſti- tuto intelliguntur repetita à ſubſtituto. Ar hic alter alteriſub- ſtitutus eſt,& eſt ſubſtitutio militaris,& tamen non co gitur legata ſoluere. Interpretes varias ſolutiones commimteun- tur. Ego dixi ſupra, mihi videri magnum eſſe& apertum diſ- crimen vtrinſque ſubſtitutionis. Nam cum teſtator vulgari- ter ſubſtituit hoc modo, Titius heres eſto:& ſi J itius hares non erit, Sempronius hæres eſto. quum eſt lubſtiturum, qui ſuccedit in locũ alterius, non admitti, niſi legata præſtet, quæ ab inte- ſtato relicta ſunt. Sed in hac ſubſtitutione idẽ dici non poteſt, quia primus heres ipſe legata ſoluit, quia adut hæredicaté, Ab-

4 4 2. ſurdum eſſet ad hunc caſum producere conſtitutionem Im- peratoris. in altero caſu non adit hæreditatem hæres inſtitu- tus, alioqui ſubſtitutus non ſuccederet. 4 Cœpimus in ſuperioribus eum locum attingere, qui a res, de quibus teſtantur milites,& ad rationem teſtandi, per- tin et. Hic loeus pertinet ad inſtitutionem hæredum, ad lehe. ra, ad ideicommiſſa, ad dationem libertatis, ad tutoris eon 3 i= tutionem, quæ omnia teſtamento cominentur. leg. 8 18 7. gis. ff. de verbo. ſignificat. Cœpta fuit diſputario de hæredis inſtitutionc. Diximus militem pro parte bonorum,& pro parte tempotis hæredem inſtituere poſſe. Huc 5 tiner quod diximus ad leg. Centgrio. ff. de vulg. ſubſtitut. Centurio wi les poteſt hæredem inſticuere adcempus& poſt Irradh- terum ſubſtituere. ide oquc dicitur ea ſubſtitutio militaris. leg. Ex co tempore. 42. fl. hoc titui- ldem non licet Paga¹s. Vnde leg.hæreditas. 4. ff. de hæred. in ſtit. dicitur hæredita- tem ex die non dari: ſed hæ ſubtilitates negliguntur in te ſta- mentis militum. Vnde facile iudicari poteſt, quid ſit dicen- dum de quæſtione illa, vulgo tra&ata: Inſtuuo vxorem meam quaudiu vixerit,& ſubſtituo A. enodocheume Eſt certum eam ſubſtitutionem non valere: niſi in milite. Ex his pendet quæ- ſtio leg. ex teſtamento. ſ. Cod. eod. Exemplum hic eſt ſub⸗ ſtitutionis rociprocæ, de qua ſatis accurate diſſeruimus lub titul. de pupillari ſubſtitutione: alioqui hæc conſtitutio Ano- bis erat accuratius& plenius tractanda. Cum quis mutuo ſubſtituit hæredes, hæc ſubſtitutio complectitur compendio verborum multas tubſtitutiones. Complectitur enim duas vulgares,& duas pupillares, ſi ſint impuberes, quibus facta eſt talis ſubſtitutio. Quod ſi vnus pubes ſit,& alter impubes, pe- rinde accipimus hanc ſubſtitutionem, ac ſi vulgatis tantum eſſet ſubſtitutio. Quid ſi miles ita ſubſtituerit, quæritur an i- ta ſeaſerit? quæſtio eſt voluntatis, vt Imperator ait ad fiu em huius legis. Lex videtur iniungere onus probandi ei, qui ſub- ſtitutus eſt his verbis, eos inuicem ſubſtituo, quaſi præſu- mendum non ſit teſtatorem, qui his verbis vſus ſit, velle vti priuilegio militari:ſed id à nobis iam confutatum eſt. Quj e- nim conſulebat Principem, non exhibebat eiteſtamentum legendum& conſpiciendum. Tu exponis ſubſtitutionem mutuo factam eſſe: ſed inſpicienda ſunt verba teſtamenti: vi- dendum eſt quomodo conceptum ſit teſtamentum: viden- dum eſt an aliquid ſcriptum ſit, ex quo appareat contraria vo- luntas teſtatoris. hic locus igitur non probat, non eſſe præſu- mendum teſtatorem velle vti priuilegio militari, cum vtitur his verbis, eos inuicem ſubſtituo. De hæredis inſtitutione il- lud præterea notandum eſt, conditiones hæredes inſtitutio- ni adſcribi poſle à teſtatore, quæ non ſint turpes aut bonis moribus contrariæ. In conditionibus, quæ turpes ſunt, aut bonis moribus contrariæ, nihil ſpeciale habet miles. De his conditionibus dictum eſt à nobis ſub titu, de condit. inſtit. has conditiones reiiciendas eſſe. In his nihil ſpeciale habet miles. l. ſi àmilire. 29.§. edictum. ff. hoc titul. Si turpis ſit conditio veluti conditio iuriſiurandi, ea reiicitur etiam in teſtamento militis. Hinc captatoria inſtitutio etiam reiicitur ex mlitari teſtamento. l. i t. captatorias. Cod. eod. Captatoria quæ ſit, diximus ſub titul. de hæred. inſtit. Cum quis inſtituit Aerum captandi eius cauſa, vt eum alliciat ad ſe hæredem iuſtituen- dum: eam inſtitutionem improbamus, tanquam bonis mori- bus contrariam. Vulgo non recte explicant, quæ ſit capta- totia inſtitutio. Vnde certum eſt has inſtitutiones, quæ capta- toriæ dicuntur, ad futurum tempus ſemper referri. l. illæ au- tem. 69 ff. de hæred. inſtit. veluti, Si me hæredem inſtituerit, hoc eſt captare. Sed cum confertur in tempus præteritum, veluti, Qua ex parie Titius me hæredem inſtituit, ex eadem parte volo eum meum hæredem eſſe. hoc non eſt captare. In ſumma quæcunque bonis moribus contraria ſunt, ea nihilo magis permittuntur militibus in teſtamẽto condendo, quam priuatis. Vnde etiam dicendum eſt, Si quis ſe hæredem ad- ſcripſerit in teſtamento militis, pœna legis puniendum eſſe. l. in fraudem. 1 5—1§½. ſi quis. ff. hoc titul. loquitur de Senatuſcon. Syllaniano. de quo eſt ff. titul. Si quis adſcripſ.ſibi in teſta. il- lud tanquam kallum punitur. Hæc de inſtitutione hæredis: vi- deamus de legatis& fideicommiſſis, an quicquam in his ſpe- ciale habeat miles. Pauca hic reperio de legatis, cuiuſmodi eſt militem non poſſe legare dotem vxoris ſuæ contra legem lu- liam. Miles legare poteſt: ſed non extenditur eouſque eius pri.
Franc. Duareni Commient.
uilegium, vt po ſſit rem legare, quæ non eſt in eius commei.
cio. Illud ſingulare eſt, quod legata ex teſtamento miluis va- lent vltra legem falcidiam. l. in teſtamento. C. eod. Sed de e— poſtea dicturi ſumus. Præterea tutorem dat miles teſtamen. to ſuo,& quæritur an in eo aliquid ſpeciale habeat milesꝰ 0 nihil reperio ſpeciale in tutoris datione. M. les tu:orem dare- lio ſuo, modo id ſine iniuria alterius fiat, modo non ſic fili miles in aui poteſtate. l. cum filiusfam. 28.& l. milles ita. 415 mulier. f. hoc tit. Hæc diligenter notanda ſumt. Filiusfamilia miles ſilio ſuo impuberi lubſtituit qui erat in poreſtate auiia tutorem dedit; ea ſubſtitutio valet. Nam ſubſtituere poteſt in ſuis bonis. tutoris datio non valet, quia minuit ius alienam Vnde vulgo annotari ſolet, priuilegia quæ conceduntur mil. tibus vel aliis per ſonis, ſic eſſe accipienda, ne iniuria alicuiin. feratur. Datio libertatis pertinet quoque ad teſtamenta. leg ex his verbis. 7. Cod. eod. an habeat aliquid ſigulare in lides. tatis donatione quæritur: Hic dicitur ſeruos ſuos militem ma. numittere poſſe teſtamẽto, ſalua tamen lege Klia Sentia. Mi. litis priuilegium non tantum poteſt vt contra leges poſſit ſer. uos ſuos manumittere. l.ſi Amilite. 29.§. miles. Lege Fliasé. tia cautum eſt ne minor vigintiquinque annis ſeruos ſuoste. ſtamento ſuo manumittat: niſi cauſa cognita, ne militi qui. dem licet ſeruos ſuos manumittere contra legem liam Hen. tiam: vt ſi minor ſic. Eodem pertinet quod dicitur inl. ſi Ruf. nus. 4. C. eo. vbi lacus clauus legendum eſt, id eſt, Qui latocla- uo ornatus eſt. Mentio eſt in Auguſto, in Nerone, in Domitia. no, apud Sueronium tribuni lati claui. Hinc vulgo annou- tur, legem permittentem cedere legi prohibenti. Cum duz leges ſunt, quarum vna permittit aliquid, altera vero probi. bet, lex permittens cedere debet legi prohibenti. Hiclocus pertinet ad antinomiam, quæ dicitur πᷣ᷑ν᷑νιπν, cum hypo- theſi aliqua duarum legum conflictus reperitur. Vnalexeſt, vt militi at bitrio ſuo teſtari liceat: altera lex eſt, minori vigin- tiquinque annis militi ſeruos ſuos manumittere neliceat. ln hocconflictu vtram ſequi debeamus, ſic reſponder eoiute Imperator, vt lex quæ permittit cedat legi pronibenti:&eſt ſententia Ciceronis libr.⁊. de Inuentione, quo in loco diſſe- rit de antinomia, ait videndum eſſe vtra lex iubeat, vtraper- mittat: vt eam potius ſequamur quæ iubet. Nam quodper- mittitur eſt voluntarium: quod vero iubetur, neceſſarium. In hoc conflictu legum quid vrilius eſt publice,& quod æqui. us etiam ſequimur. Hoc vtilius eſt militi. Conſultum eſtmi. nori, etiam ſi miles ſit, ne imbecillitate ſuæ ætatis circumſcri- ptus, patrimonium ſuum conſumat& dilapidet, vt ſeruosſu- os ante vigeſimum annum non poſſit manumittete: niſi cau⸗ ſa cognita. In hac autem liberratis datione, non nultumre- fert quibus verbis vtatur miles: modo voluntas eius cextalſtt, ſi appareat militem voluiſſe libertatem dare ſeruo ſuo: non curamus quibus verbis vſus ſit. d. l. ex his verbis. 7. C. eo.'bi teſtator his verbis vſus eſt, Fortunatoliberto meo centum dolt- go. Hic Fortunatus erat ſeruus eius. vocat eum Äibertumſu- um, quem tamen libertate non donat: an interpretabimurte- „ſtatorem voluiſſe eum manumittere, eumque liberum ele teſtamento ſuo:quia dixit, Fortunato liberto meo centum dole- g0? Ait Imperator nos debere ſic interpretari teſtamẽntum militis, vt libertas data eſſe intelligarur, ſi teſtator ſciensptu- dens liberum non eſſe, ſed ſeruum, his verbis vſus ſit, Fortu- nato liberto meo do lægo, benigna interpretatione creditur eum liberum eſſe voluiſſe: perinde ac ſi his verbis vſus eſſer, for- tunatum ſeruum meum liberum eſſe volo, eique centum dolt- go. Sed cur idem non dicimus in paganiteſtamento? Quis hæc verba non ſunt apta ad declarandum teſtatoris volunta- tem, cum verba ſint enunciatiua, non diſpoſitua. At velba teſtamenti oportet huiuſmodi eſſe, quibus teſtator ſe aliqui velle ſignificat: vt, volo hoc fieri, quæ ſunt verba diſpoſitiua- Enunciat hic autem eſſe libertum ſuum.Eſt locus vuſgaris& quæſtio vulgo agitata, de vihorum verborum, an pro diipoh- tione accipi debeant: Sed breuitur dicendum eſt, vt in iie voluntatis quæſtione, multum referre quomodo hæc velba enunciata& probata ſint Areſtatore: an principaliter, an ve- ro obiter,& vt loquuntur, incidenter. Si principaliter qub talib. verbis vſus ſit, nos benigniore interpretatione ea accir mus pro diſpoſitione. Exẽplum eſt in l. ex hac icriptura.16, de dona.vbi verba illa, Scꝛãt hæredes mei viui donaſſe veſtem?
......(co. alf. mnem meam libertis meus, benigna interpretatione luriſco. 4 pelli
lius

uctentem cedere n. tum vna Permitttalgud, 88 fens cedere deher 83* aomiam qardciug e. kum legac onkickuteer 0luo teitatilceat täleeralerc a milt ſeruos losmanamn 1 — d um egai tedeamus— beten ſe Tarpermircetalegmnn roadhde.1. Ge louentiode u 22, un ndendum eſle nralerih pocusſequamdr quxinder,ſe duntanum: quodvero iudem ulexum qui mahus eſt padient aas Hc miüseſtmlii. Cuin neslt, ne imbecilleate ſurzu uum(uum conlumat& dilpia; um annam nod pofſtmmarr ac autem hdetrats danone, un du natut miles: modo rotunas gem rolulle lidertatem dure verdid vius r d. erhureids, uviseſt, rtansedtenas atus erat ſeruss ei werae allderrute nondonir-an un Keum nanumittte,anfe⸗ iachnt, frunueleeun coc aos dedere ftes w duta feiutehun abb 2, led leruum,
1v
In Tit. De militariteſtamento. 433
perinde accipi ac ſi dixiſſet, Rgo hæredem meum at vniuerſam vaſtem meam illi& illilibertis meis det. Sed accidit, vt aliquan- do hæcverba obiter tantum proferantur à teſtatorer ſicut in hoc exemplo, Fortunato meo liberto do lego. Quid enim prin ci⸗ paliter hic agitur? Teſtatot legat centum hortunator ſed obi- ter vocat eum libertum ſuum. Non dicit, ſciant hæredes mei libertum meum eſle: ſed tantum obiter adſcribat ei hanc ap-
pellationem. Hicvidetis, non niſi magno fauore hæc verba
accipi poſſe pro diſpoſitione: ſed fauor militum exigit vt ac- cipiamus hæc verba pro diſpoſitione:& ſic teſtamentum milicis à teſtamento pagani diſtinguitur. Poſtremus locus hu- ius tractatus eſt, de his, quæ ad teſtamentum pertinent.
C àA p. VII. De priuilegits quæ ad teſtamentum pertinent.
Vædam in teſtamento non fiunt: ſed tamen ad teſta- Lᷣ mentum quouis modo pertinent. De his videndum
eſt, an in his miles aliquid fingulare habeat. Et in primis conſideranda eſt aditio, ſiue bonorum poſſeſſio. Aditio hæ- reditatis ſequitur teſtamentum. Poſt mortem teſtatoris hæ-
res adit hæreditatem: idque ex teſtamento conſequitur, vel
petit bonorum poffeſſionem. Et certum eſt aditionem hæ-
reditatis non minus hic neceſſariam eſſe, quam in teſta- mento pagani. Nos hic ſequimur regulam communem. l. ſi nemo ſubiit hæreditatem. ff. de reg. iur.& l. i. ff. de iniuſto. rupto& irrito. Hocque ſatis apparet ex l. 32. ſi filiusfamil.ff. hoctit. Si ſecundum voluntatem teſtatoris hæreditas non adeatur, ne caſtrenſes quidam res eius hæredibus compe- tunt, tantum abeſt vt res paganicas hæres conſequatut non
adita hæreditate: vt nè caſtrenſes quidem conſequatur. Vno autem ex hæredibus omittente hæreditatem, quæritur an
ſit locus iuri accreſcendi? De hoc diximus ſupra. Diximus a- liquando locum eſle iuri accreſcendi, aliquando locum non
eſſe:vt puta, ſi vnus excertis rebus ſit inſtitutus hæres. Cum teſtator vnum ex certis rebus inſtituit hæredem, propter il-
lam ſeparationem rerum, creditur voluntas eſſe teſtatoris
vr vno omittente hæreditatem, hæ res alteri non accreſce-
rent. Hocà nobis explicatum eſt ſupra. Vnde quæritur de
bonorum poſſeſſione, an bonorum poſſeſſioex teſtamento
militis poſſit agnoſci poſt tempora ſtatuta: an aliquid hic ſin-
gulare habeat miles? Et eadem quæſtio poteſt tractari de
aditione hæreditatis: ed hic quæſtio de bonorum poſleſ-
ſione tractatur, ſi ſit extraneus hæres, quæritur an poſſit poſt centum dies bonorum poſleſſionem agnoſcere? Quæſtio ex eo naſcitur, quod diximus ſpectandam eſſe tantum militis teſtantis voluntarem. At cum hæredem aliquam inſtituit
miles, videtur velle vt is ſit hæres: ſed tamen hic dicitur, poſt
tempora ſtatuta, non poſſe bonorum poſſeſſionem peti. in
l. in fraudem. 1 5.§. bonorum poſſeſſio. ff. hic generalis eſt de- terminatio Prætoris, quæ continetur edicto de bonorum poſſeſ.& milites non excipiuntur eo edicto Prætoris. Si poſt tempora ſtatuta admitteretur hæres ad petendam bonorum poſſeſſionem exteſtamento militis, id non fieret ſine iniu- ria aliorum hæredum: puta legitimorum. Et priuilegia mi- litum non porriguntur contra aliorum iniuriam,& incom- modum, vt iam diximus. Aliis quoque modis teſtamentum militis irritum conſtituit: non quidem ſi mortem ſibicon⸗= ſciuerit miles: impatientia doloris, veltædio vitæ. l. eius mi⸗ ditis. 34. in prin. ff. eo. titul. Sed ſi conſcientia ſceleris ſibi mortem conſciuerit, teſtamentum eius irritum conſtitui- tur. ita diſtinguit luriſconſ. in l. 6. ſi quis filio exhæredato.§. eius qui deportatur.ff.de iniuſto, rupto,& irri. Sed quid ſi miles capite minutus ſit, an capitis minutione eonſtituitur eius teſtamentum irritum? Certum eſt teſtamentum paga- ni capitis diminutione irritum conſtitui. Sed hic dicitur va- letemilitis teſtamentum, quaſi ex noua voluntate. l. miles fi- liusfamilias. 22. ff. hoc tit. Cum poſt capitis diminutionem perſeuerat in eadem voluntate, irritum non fit: ſola voluntas militis ſufficit. Ergo quamuis adoptione, velemancipatione capite minutus ſit, quaſi ex noua voluntate teſtamentum e-
.
ius conualeſcit. Idem dicitur in Inſtit. eo. tit.§. ſed& ſi quis. Hæc deteſtamento militis irrito. rann
Tractatum fait de his, quæ ad teſtamentum militis perti⸗
nent,& quæ ex eo teſtamento conſequuntur, an in iis miles aliquod ius ſingulare habeat. Et diximus de irrito teſtamen- to:nunc videndum eſt de rupro. In rupto teſtamento ali- quid ſingulare miles habet. Nam etſi alias poſteriore teſta- mento prius teſtamentum rumpatur, vt diximus lub tit. de iniuſto rupt. ſupra: tamen poſteriore teſtamento militis ptius teſtamentum non rumpitur, ſi plura teſtamenta mi- les fecerit: omnia enim eius teſtamenta rata lunt: niſi qua- tenus expreſſim poſteriore teſtamento miles ipſe deroga- uerit priori teſtamento. l. miles ſi teſtamentum.;35. ff. hocti= tul. Atque hinc naſcitur quæſtio, quæ tractatur in leg. quære- batur. 19. Miles fecirteſtamentum: poſtea aliud fecit. in po- ſteriore teſtamento ſcripſit ſe hæredis fidei committere, vt priores tabulæ valeant. Quæritur an valeat prius teſtamen- tum? Quaæſtio naſcitur ex eo. quod iam à nobis dictum eſt, militi licere plura teſtamenta facere:& omnia quæ fecerit teſtamenta rata eſſe:& vno teſtamenrto alerum nontolli⸗ ſed tamen, quia teſtator expreſſit ſe hæredis fidei commir- tete, dubitari poteſt quam vim habeanrt priores tabulæ. Quæ- ritur ergo, quo iure priores tabulæ valere debeant, aniure directo, an iure fideicommiſſi: Reſpondet Iuriſconfultus in d. l. 9. Dicebam,&œ. Qujd potlit miles dubium nen eſt: po- teſt plura teſtamenta facere: ſed cum his verbis vſus eſt, Eider heredis committo vt prius teſtamentam valzat: non videtur eius hæc voluntas eſſe vt valeat prius teſtamentum iute directo: ſed tantum iure fideicommiſſi. Vnum hic tantum notanqum
eſt. Sicuti verba directa accipiuntur interdum pro verbis fi-
deicommiſſi. J. verbis ciuilibus. ff. de vulg.& pupil. ſubſti. ita etiam verba fideicommiſſi nonnunquam accpiuntur pro verbis directis, vt hic dicitur.& ſimile exemplum eſt in leg. 13. Idem eſt,& ſi de teſtamento.§. vlt. ff.hoctit. Fauor hic exigit vt quodiure fideicommiſſi relictum eſt, perinde accipiamus ac ſi iure directo relictum ſit: vt pro hærede directo eum ac- cipiamus. Fauor militis,& fauor libertatis id exigit. Ani- dem dicemus de agnatione poſthumorum, quod de teſta- menropoſteriori diximus: Agnatione poſthumi rumpirur teſtamentum. Sipoſthumus præteritus ſit in teſtamento, an aliquid ſingulare hic miles habeat? Quæſtio eſt ad hunc locum pertinens inl. 33. ſi filiusfamilias miles. ffhocritul. Pi- liusfamilias miles, qui erar in patris poteſtate, teſtamentum fecit: filium ſuum poſthumum naſciturum ex vxore ſua, qui erat futurus auo nepos, præteriit: is natus eſt. quæritur, an eius agnatione rumpatur teſtamentum: quia teſtamen- tum factum eſt amilite,& iure militari Hic diſtinguit lu- reconſ. an natus ſit mortuo iam auo, an vero natus ſit poſthu- mus auo adhuc viuo& ſuperſtite. Ibi, Poſz mortem, eoc. Auus iam deceſſerat cum natus eſt poſthumus: hicpoſthumus a- gnaſcendo rumpit teſtamentum patris ſui, in quo præter- itus fuit: quia naſcitur ei ſuus hæres, naſcitur in poreſtate,& nemo eum antecedit cum naſcitur. conſequens eſt eum na- ſci ſuum hæredem patri. Sed ait luriſeonſultus noua volun- tate militis id teſtamentum quod ruptum eſt, conualelce- re: quia nihil aliud ſpectamus, quam nudam voluntatem militis. Si vero natus ſir poſthumus adhuc ſuperſtite auo, non poſſumus dicere ruptum eſſe teſtamentum agnatione: quia quo tempore naſcitur, non poteſt dici ſuus hæres pa- tri. quia eſt in poteſtate aui, non patris. Vr ſuus hæres quis naſcatur, oportet eum in poteſtate eſſe, vt ſupra diximus, ſub rit. de liber.& poſthum hæred. inſtit. Eſt locus commu- nis de ſuo hærede, Quis ſuus hæres ſit. Qnid igitur dicemus, ſi teſtamento aui præteritus eſſe dicatur,& naſcatur viuo a- uo: an ſaltem rumpat teſtamentum aui? Dabitatio ex eo na- ſcitur, quod naſcirur in poteſtate aui. Vnde videtur rum- perè aui teſtamentum, qnaſi ei agnaſcarur. Sed lureconſul- tus ait, eum non rumpere teſtamentum aui- quia etſi naſca- tur in eius poteſtate: non tamen naſcitur ſuus. quia pater eum præcedit. Duo ſunt neceſſaria vt quis naſci ſuus dicatur. Pri- mum yt ſit in poteſtate: deinde vt eum nemo antecedat. Se- quens quæſtio eſt de bonorum poſſeſſione contra tabulas, de querela inofficioſi teſtamenti. Ponamus filium emanci- patum, àpatre milite præteritum eſſe teſtamento: an dabi- tur bonorum poſſeſſio contra tabulas patris ei filio eman- cipato? hoc vnum ſupereſt remedium Prætorium contra paternum teſtamentum, in quo præteritus eſt. Er breui- b O

—
— —
— 8—— 5—— 3 B 4— ———— C— 8— 5— 3 1——— 6 6 8e 8— 1*——* 8* 8 8———— ½½½—¼½½—(⅝&ꝙ————“—— 2—————————— —.—————*—* 2—————————— ——————————— ——— 3 d 2
oöooͤſſſſͤſſſſſſ
5
—
——
— ———
———
————
—
———
——
—
——
———-———— ——————= ——Q—x—x—x—x—x—⸗—x————— ——
——
—
* ——————
————
—
———— ————— 3 4———
———y—————
——
434 ter dicendum eſt, bonorum poſleſfonem filio emancipa- to non dati contra tabul. patris militis, ad bona caſtrenſia. l. 29. ſi Amilite.§.vlt. F ilius proponitur præteriiſſe patrẽ luum: parridatur bonorum poſleſſio contra tabulas. le.1. ſi à par. quis manu. ſed tamen excipiuntur res, Taram iberam ha- bet adminiſtrationem. De querela ino cioſi teſtamenti a- pertæ ſunt conſtitutiones iuris veteris de inoffic. teſta. tam in Digeſtis, quam in Codice. leg. Papinianus. 8.§. Papinianus. Kl. fiinſtituta. 27. 5.de inofficioſo-ff. de inoffic.teſtam.& l. de inofficioſo. 9.& liteſtamentum. 2 4.C. eod. Sed dubitatur Apleriſque, an hoc ius correctum ſit conſtitutione luſtinia- ni? Quæſtio naſcitur ex interpretatione vetborum luſtinia- ni in§. hæc quidem. in Nouel.conſtitut.xiʒ.· vt cum de appel. Sed admonui ſupra, nihilimmurtatum eſſe conſtitutione lu⸗ ſtiniani. Vnde dicendum eſt antiquum ius hic monere in- um. Conſtmn. quæſtio eſt de Falcidia. Hoe enim ad teſtamen- tum militis pertinet:& ex teſtamento militis hoc conſe qui- tur, cum legata excedunt dodrantem hæreditatis: an poſfit detrahi quarta pars ex lege Falcidia? Et breuiter dicendum eſt Falcidiam ceſſare in militis teſtamento. l. ſi cerrarum. 17. §. vltim. ff. hoc titul. l. in teſtamento. Cod. eo. In teſtamento
militis ſola eius voluntas ſpectatur, Falcidia detrahitur con-
tra voluntatem teſtatoris. Teſtator cum legat omnia bona ſua, velvltra dodrantem hæreditatis, dubium non eſt quin vslit ea præſtari ab hærede ſuo. Atque ideo illa quarta pars detrahitur contra voluntatem teſtatoris. Hoc ius antiquum dicitur correctum eſſe vulgo luſtiniani conſtitutione. No- uella I. de hæred.& Ealci.§. pen. Iuſtinianus poſt longam diſ- putationem de detrahenda quarta parte ex. Falcidia, iubii- cit tandem ſe velle locum habere conſtitutionem ſuam in omni perſona, ſiue ſit priuata, ſiue militaris. cum expreſſim ſit mentio facta militaris perſonæ, non videtur dubitandum eſſe, quin priuilegium militum omnino ea conſtitutione an- tiquatum ſit. Polſſunt tamen verba conſtitutionis intelligi de perſona hæredis,& non de perſona teſtaroris, ſi quis dili- genter expendat& conſideret totum contextum eius con- Nticutionis, quæ prolixa eſt. Sane prolixitas& obſcuritas cauſa fuit huius opinionis, iudicio meo. Iuſtinianus nouum ius inducit. Vult, niſi hæres inuentarium fecerit bonorum, vt cogatur integra legatapræſtare. Deinde multis verbis docer rationem eius inuentarii deſcribendi-& ſubiicit ſe velle couſtitutionem habere locum in omni perſona, ſiue ſit priuata, ſiue ſit miliraris. Quxæ verba videntur ita accipi- enda eſſe, vt ſiue miles ſit hæres inſtitutus, ſiue priuata per-
ſona, non poſſit detrahere quartam partem ex lege Falcidia, niſi inuentarium bonorum deſcribi curauerit. Nos autem hic loquimur de milite teſtatore. Hæc ſententia mihi videtur probabilior eſe, etſi din opinio vulgaris ſit recepta. Hactenus de teſtamento militari.
IRN TIT. 11. DE ACQVIRENDA VEL ONMIT. tenda hæreditate.
CA v. I.
Vs titulis ſuperioribus oſtenſum fuit, quibus I modis hæreditas deferatur: nunc videndum
tem:
quæ pertinebant ad ius deliberandi. In initio huius diſputa- tionis perquam obſcuræ, incipiemus ab explicatione ipſius
Franc. Duareni Comment.
tituli. Titulus eſt, De acquirenda vel omittenda hæroqlta- te. Videndum eſt igitur quid ſit hæreditas: Cum enim dar mus hæreditatem acquiri, vel omitti, neceſſe eſt vr intelli 4. mus quid hæreditas ſit: quod verbum vulgo notum non 53 Ab omnibas idiotis& imperitis hoc verbum vſurpatur tan- quam notum vulgo. Hæreditatem vulgus accipit pro rebu quas reliquit defunctus hæredi ſuo. Hanc loquendi ratig- nem ſecuti ſunt& viri eruditi plerique. Cicero deſinit b. reditatem pecuniam eſſe, in Topicis, Hæreditas, inquit et pecunia,&c. Cicero cum definit hæreditatem, non trada ius ciuile: tractat dialecticam: docet rationem definiend Et quia ad lureconſultum Trebatium ſcribit, obiter addo. cit exemplum ex iure ciuili: oſtendit quomodo eſſet deh. niendum. In ea igitur re neglexit ſubtilitatem iuris,& ſequa. tus eſt morem loquendi vulgi. Adiecit Cicer. nec ea legata teſtamento, vt oſtenderet legatarium hæredem non eſce, quamuis pecuniam capiat morte alicuius. Adiecit etiam ci. cer. aut poſſeſſione retenta. fieri enim poteſt vt morte ali cuius retineat poſſeſſonem. Hæc adiecit tanquam differen- tiam, cui addit Alciatus verbum confecta eſt, quodreiicien- dum eſt. Cum enim quis definit hæreditatem pecuniam eſi ſe, quæ morte alicuius peruenit, nondum plena eſt deſiui. tio: addendum erat quæ nec alicui teſtamenrto legata eſt:c nec quidem ſic plena 4 ‚ſed addendum fuit, aut poſleſho- neretenta.& ita confecta eſt definitio. Sic ſolet vulgus hæ- reditatem accipere. Sed iuris noſtri auctores diſtinguunt hæreditatem à rebus hæreditariis. Et re vera maęna differen- tia eſt hæreditatis& rerum hæreditariarum. lureconſultino- ſtri non definiunt hæreditatem pecuniam elle, quæ motte defuncti peruenit,& c. ſed definiunt, ius eſſe vniuerſum de- functi, quod defunctus habuit. l. nihil aliud. ff. de reg iur. leg. hæreditas. ſo. ff. de petit. hæredit. De finiunt lureconſulti el- ſe ſucceſſionem in ius vniuerſum defuncti, quod habuit tem- pore mortis ſuæ: vt oſtendant eum hæredem dici, quiluccedin in locum defuncti, etſi nullæ res forte hæreditariæ ſint: vtin- telligamus hæredem eſſe ſucceſſorem in locum defunctti, te- præſentare perſonam defuncti, etiam ſi nihil in bonis ſit:et iam ſi hæreditas ſoluendo non ſit. Si aliter acciperemus, i qui teſtatur ſe velle ſuccedere in locum defunctti, ſemper de- trectaret ſolutionem æris alieni: diceret ſe hæredem noneſſe: non conueniretur à creditoribus hæreditariis. Sic videtis neceſſariam eſſe diſtinctionem hæreditatis à rebus haredi- tariis. Qnuia qui ſuccedit in locum defuncti,& repræſenta: eius petlonam principaliter, quod habebat defunctus, per conſequentiam capit, quamuis nihil reperiatur in illius pa- trimonio: nihilominus recte hæres dicendus ſit. Hincdici- tur hæreditas, nomen eſſe iuris. Hæreditas numeraturinter ea, quæ incorporalia ſunt, quæ non ſunt, ſed intelliguntur, vt verbis Ciceronis vtar. Occurrunt plerique loci in Pande- ctis noſtris, in quibus dicitur hæreditas nomen eſſe iuris. l pecuniæ verbum.§. hæreditas. ff. de ver. ſig.& l. hæreditati appellatio. ff. eo. l. bonorum appellatio. eod. titul. Huic ſmile eſt quod dicitur in l. hæreditas. ff. de petit. hæred. Sic accipitut hære ditas in hoc tit. de acq. hæred. Cum enim dicimus ac- quiri hæreditatem: non tantum acquiri dicimus res, quæte⸗ periuntur in patrimonio defuncti: ſed quicquid iuris compe- tiit defuncto, vel in defunctum,& in eius hæredem transfet- turequia ſuccedit in eius locum& habetur loco defunctti. Sic accipitur in tit.de hæred. vel act. vend. Hæreditas nomeniuris eſt. Qui hæreditatem emit, non dicitur emere corpora hæte- ditaria: ſed tantum illud ius quod competit defuncto velcon⸗ tra defunctum. Hinc apparet quis ſit vſus huius diſtinctio nis. Seneca ridet accuratam ineptiam Iureconſultorum, ꝗ diſtinguunt hæreditatem à rebus hæreditariis, qui negantv- ſucapi poſſe hæreditatem e res hæreditarias vfucapi poſo aiunt? ſedis magis ridendus eſt, qui de rebus à ſe non intel- lectis ita leuiter Pronuneiauir Hic quaæri ſolet an idem ſit bonorum poſſeſſio& hæreditas Aut, quid inter hæte⸗ ditatem& bonorum poſleſfionem interfit. Intelligant Tyrones bonorum poſſeſſionem, eſſe ſucceſſionem uriſ dictionis prætoriæ. Bonorum pofleſſio eſt ciuilis ſucceb ſio: ſed quæ iuris tantum Prætorii eſt. Cum quis iure tan- tum Prætorio ſuccedit in ius defuncti, is dicitur bonotum
an-
poſſeſſianem accipere. Bonorum poſſeſſio non eſt detenilo
rerum

nm m widerſim defgp an emoſteadumteum Barä „her aulle resſotte hrän tedem eſſeſacrelotemin lamt ouam defunchi, cum ni n lolnendo nonſt. Kalnan relee ſucredere in locum geimi nonem erualeni dicetet ſehen terut à gecitotidas hætediui ſe dlbachonem herecitunir au lacctdt ia locum defunci pracipalter, quod babedutt naapit, quamuu dihi teyeim lominus tecte hæres dicendutt omenefſeiutu. Hrrecium vocalaſunt, qur noaſunt fin gau viar. Occurtuntyletit au das Gcitut hætediu tutan 2. 5. rredtu ff 4ene. 4 dot orum appelhticvi 4 n.Deredtas fede feuian .deu bered.(uan
1
m: poatantum achumne 9
In Tit. De acq. vel omit. hæred.
rerum, quamuis poſſidere, ſignificet res detinere. Eſt no- men iuris: ſicut hæreditas, quamuis verba ex quibus com- ponitur videantur ad detentionem rerum& apprehenſio- nem quandam referri. Succeſſio quædam iuris eſt. vt dici- tur in l..§. hæreditatis. ff. de bo. poſſeſ. Eſt& vſitatum voca- bulum apud veteres. Cicero libro 7. epiſt. ad Trebat. hoc verbo vtitur. Sed cur hæc ſucceſſio, hæreditas non dicitur, cum præſertim conueniat definitio hæreditatis? Sedideo is, qui ſuccedit iure Prætorio tantum non etiam iure ciuili, dicitur bonorum poſſeſſor, non hæres: quia Prætor eum hæredem facere non poteſt, qui iure ciuili non admittitur. §. quos autem. Inſtit. de bono. poſſeſ. Lex certis perſonis de- fert hæreditatem. Prætor aliqua æquitate ductus alias per- ſonas admittit ad hæreditatem: non tamen eas facit hæredes. Hæres eſt nomen legitimum. Prætor iraque ne videretur aperte contra leges facere, dicit ſe bonorum poſſeſſionem dare. hoc viſum eſt ciuilius: cum Prætor ſupra leges publi- cas non eſſet. idque colligitur ex leg. cum ſiponſus. S. ſi res talis ſit.ff. de publ.in rem actio.& in edicto ex quibus cauſis ma- iores in integrum. quibus locis dicitur Prætorem nihil con- tra leges inducere velle. Sed de poteſtate Prætoris nos a- lias docuimus plenius. Bonorum poſſeſſio, ſucceſſio quæ- dam eſt Prætoria. Eſt hæreditas Prætoria, ſi quis velit ita loqui. effectu enim hæredes ſunt& dicuntur loco hæredum eſſe, ac pro hæredibus habendi ſunt. leg. z. ff. de bon. poſſeſſ.&
J. hæreditatis. f. de verb. ſign.& l. Prætor. de reg. iur. Vnde in
eos& eis dantur vtiles actiones, ſicut in eos, qui iure ciuili hæredes ſunt, dantur directæ. Vtilitatis cauſa receptum eſt, vt in eos vtiles actiones dentur. Vlpianus in Inſtitution. eas actiones, quæ dantur, vocat fictitias, quas dicimus vtiles. nam quamuis hæredes nen ſint: tamen vtilitatis cauſa hæ- redes ſunt& pro hæredibus habentur. Exhis intelligitis quid ſit hæreditas, quid bonorum poſſeſſio, quid inter bonorum ofſeſſionem& hæreditatem interſit. vſus eſt compoſitor Pandectarum verbis generalibus, De acquir. vel omit. hæ- red. Acquirere hæreditatem verbum generale eſt. Omittere hæreditatem æque generale eſt. ĩta concepta eſt inſcriptio hu- ius tractatus, vt complecteretur quicquid ad acquiſitionem, vel omiſſionem attinet, ſiue extraneus, vel ſuus acquirat, vel adeat: ſiue abſtineat, velrepudiet. Adire hæreditatem dicitur extraneus, quaſi ad hæreditatem ire, quam nunquam ha- buit, quod non conuenit ſuo hæredi. ſuus hæres dicitur ſe im- miſcere. l. in ſuis. 14. ff. de ſuis& legit. hæred. Simile eſt diſ- crimen in omiſſione. Repudiare dicitur hæres extraneus, ab- ſtinere ſeruus, ſed hoc diſcrimen plerunque confunditur.
Ad explicationem tituli docuimus, quid ſit hæreditas, quid ſit hæreditatem acquirere, hæreditatemn omittere, hæredita- tem repudiare, ab hæreditate ſeabſtinere. Iam videndum eſt, cur ita inſcriptus ſit hic ritulus, de acquirenda vel omittenda hæreditate. Sed ideo alternatio hic adſcripta eſt& diſtinctio-
quia liberum eſt hæredi, cui delara eſt hæreditas, eam acquire-
re vel omittere: id ſignificat hæc inſcriptio, De acqu. vel omit. hæred. Et huc pertinet quod dicitur inl. nec emere. C. de iure delib. Nemo compellitur hæreditatem adire: quia damnoſa eſt fortaſſis. arbitrio ſuo hæres hæreditatem ſibidelatam, vel acquirit, vel omictit: quod eſt intelligendum, præterquam in eaſibus exceptis: nam ſeruus hæres inſtitutus à domino ſuo neceſſarius eſt hæres. tit. de hæred. qualit.& differ.§. 1. Non eſt enim ſeruo inſtituto liberum, hæreditatem omittere, vel acquirere. Alter caſus eſt in ſenatuſconſulto Trebelliano, cum quis rogatus eſt hæreditatem reſtituere ex cauſa fideicommiſſi, inſtante fideicommiſſario poteſt cogi periculo fideicommil- ſarii eam hæreditatem adire, vt eam ei reſtituat. l. qui poterat. ff. ad Senatuſconſ. Trebell. Alias nemo cogitur adire hæredi- tatem: hoc enim eſſet inĩquum, quia hæres adita hæreditate implicatur omnibus oneribus hæreditariis, etiam ſi hæreditas ſoluendo non ſit.l. quæ dotis. ff ſolut. matr. Hæc de tituli ex- plicatione. Cum autem huius tituli duæ ſunt partes, vna deac- quirenda hæreditate, altera de omittenda, nos ſeparatim de vtraque diſputaturi ſumus: ac primum, de acquirenda hære-
ditate. C A T. I IJ. De acquirenda hæreditate.
b 435 IL hac diſputatione de aequirenda hæreditate, primus lo- Leus occurrit, de cauſa ipſius acquiſitionis. Igitur cauſa ac- quiſitionis nunc à nobis explicanda eſt: nam vt acquiratur hæreditas, quædam neceſſaria ſunt, ſine quibus acquiri non poteſt. In primis oportet delatam eſſe hæreditatem: nam ante quam deſata ſit, non poteſt acquiri. Præterea ſcien- tia quoque hæredis, cui defertur hærediras, requiritur. De- inde requiritur habilitas perſonæ. Oportet enim talem eſſe perſonam hæredis, vt adire poſſir. De his omnibus nos ſi- illatim dicemus, ac ordine. Er in primis de hæreditate de- hes lureconfultas in leg. delata. 1. de verborum ſignific. in- terpretatur delatam hæreditatem, quam quis poſlit adeun- do conſequi. Tuncintelligitur alicui delata elſe bæreditas, vel teſtamento, vel lege, cum adeundo poteſt eam obtinere? cum nihil impedit, quominus hæres ſi velir eam acquirat, cum ad acquiſirionem nihil ſupereſt, niſi declarario volun- tatis heredis. Sic accipitur in l.r.§. decretalis. ff. de ſucceſl. e- dict. cum ait Iureconfultus dectetalem bonorum pofleſſio- nem repudiari non poſſe: quoniam ante decretum nondum delata eſt, at quæ nondum delata eſt, repudiari non poteſt: poſt decretum ſera eſt repudiario. Decreraſis bonorum poſ-
ſeſſio eſt, quæ non datur ex edicto ſine decreto Prætoris,&
cauſæ cognitione, vbi cauſæ cognitio neceſſatia eſt, ibi de- cretum Præroris requiritur. leg. nec quicquam 9.§.vbi decre- tum. fl. de offic. proconſ. Sed de repudiatione dicemus ſuo loco. nunc inſtituta diſputatio eſt tantum de acquiſitione hæreditatis, ſed obiter eum locum adduximus, qui ad repu- diationem pertinet, vt oſtenderemus quomodo intelligen- dum eſſet quod dicitur, hæreditatem eſſe delatam alicui ,0- pPortere vt adeatur. Hoc exemplis demonſtrandum eſt. vnum exemplum eſt in l.neminem. 27. ff. hoc tit. Hominis adhuc viui hæreditas non dicitur delata eſſe,& ideo acquirinon po- teſt. Si quis ſe pro hærede gerat in bonis hominis viui:ſi quis teſtetur ſe hæredem eſle velle eius: quia forte hæres eſt inſti- tutus in eius teſtamento, non poteſt hæreditatem eius ſibi ac- quirere vlla aditione: quia nondum eſt delata, ac ne vlla qui-
dem hæreditas eſt hominis viui.] 1. de hæred. vel act. vend. id-
que patet ex de finitione hæreditatis. Aliud exemplum eſt in l.quandiu. 39. ff. hoctitul. Qum quis teſtamento hæres inſti- tutus eſt, qui extraneus eſt, qui ex legitimis hæredibus non eſt,& is nondum excluſus eſt repudiatione, vel tempore, hæ- reditas non poreſt dici legitimo hæredi ab inteſtato delata eſ- ſe. Ideoque eam acquirere os poteſt, etſi forte eam prius ad- jerit, ante quam delata ſit. ea enim aditio nullius eſt mo- menti. Simile eſt in J. in plurinm. 69. ff.hoc tit. vbi Iuriſconſ. Paulus ait, 4 ſeriptis hæredib teſtamento incipiendum, deinde trauſitus fit ad eos, ad quos legitima hæreditas pertinets⸗bin- teſtato iis excluſis, qui teſtamento hæredes ſcripti ſunt. Ob- ſeruandæ ſunt tamen exceptiones quæ dam huius: cgulæ. Re- periuntur quidam caſus in quibus legitimus hæres præfertur ei, quiĩteſtamento ſcriptus eſt. l. 80. ſi quis ira hæres inſtitua- tur. ſ.de hæred. inſtit. Quidam harres eſt ita inſtitutus, Si legi- timus hires hæreditatem vindicars noluerit, Ti, ius hære eſto, hic potior eſt cauſa legitimi hæredis. quam ſcripti. Contra hanc regulam, quidam exiſtimant, legititnum hæredem ex teſta- mento ſuccedere, quæ ſententia à nobis confutata eſt ſub tit.de cond. inſt. Nam legitimus hæres non ſuccedit ex teſta- mento: ſed ab inteſtato potius. Nec mouere nos debet quod diſſentientes aiunt, voluntatem teſtatoris hic certam eſſe⸗ nec curandum eſſe quibus verbis teſtator hæredem inſtituat. I- gitur, propter voluntatem teſtatoris, videri legitimum hære- dem ex teſtamento vocatum eſſe,& hæredem inſtitutum eſ- ſe. Sed ego dixi ſupra, inſpiciendum eſſe quid teſtator volue- rit: ſpectandam eſſe teſtatoris voluntatem: nec multum re- ferre, quibus verbis vſus, hæredem ſibi inſtituat. l. 3. de liber. preter. C.& l. quoniam. 1ſ. C. de teſtam. Si appareat teſtato- rem voluiſſe cum hæredem inſtituere, res expedita eſt, nec vl- lam dubitationem habet: ſed credibile eſt teſtatorem velle ius legitimæ ſucceſſionis reſeruare hæredi legitimo. leg. vel ſingulis.3 5. fl. de vulg. ſubſtitu.& propterea dicimus in for- mula Galli Aquilii his verbis, Ss filius, me viuo, moriatur,&c. fi- lium non videri inſtitutum eſſe hęredemæſed ab inteſtato po- tius ſuccedere:& ſi inſtitutus non fuerit, in eo caſu poſle dici teſtamentum nullum propter pręteritionem eius. . 0 3

8
436 Franc. Duareni(omment.
Tertium oxemplum eſt inl. quandiu.z.f.hoctitul. Cum duo ſunt gtadus hæredum inſtitutorum in teſtamento,& nondum excluſi ſunt velrepudiatione, vel tempore hære- dis inſtituti in primo gradu, hæreditas non poteſt aditi ab his, qui inſtituti ſunt in ſecunde grada. quia nondum eſt eis delata hæreditas. Idem dicirur in l. quandiu. 6 ff. co. hoc tit. Ratio manifeſtiſſima eſt: quia ſubſtitutio conditionalis eſt inſtitutio, vt ſupra diximus ſub tit. de vulg. ſubſt. Cum quis ſubſtituit aliquem, inſtituit ſub conditione, Si primus hæ- res non erit. leg. in ratione. 11.§. quod vulgo. ff. ad leg. Falci. Hac ratione fit, vt cum plures gradus hæredum ſunt inſtitu- torum in teſtamento, præſtituatur nonnunquam temnpus primis hæredibus ad adeundam hæreditatem, velrepudian- dam, vt elapſo eo tempore, hæroditas delata ſecundis hæredi- bus, poſſit ab eis acquiri. l. uandiu. S. ff. hoc ti. Ne quid in- commodiconſequantur ex ea reene magno incommodo affi- ciantur ob eam cauſam ſecundi hæredes ſabſtiruti, neceſſa-
rium eſt remedium Prætoris, de quo diximus ſub titulo de
jure deliberandi. ait enim prætor ibi, præſtituendum eſle tempus. quia nullum tempus definitum reperitur intra quod adire hæreditarem hæres cogatur, cui delata eſt hæreditas: vt faciat ſubſtituro locum. Vulgo tamen receptum eſt vꝑ que ad 30. annos poſſe hæreditatẽ acquiri,& adiri, quæ ſen- tentia mihi probabllis eſſe videtur. Plerique tamen nullo tempore exiſtimant poſſe excludi hæredem, ſed mihi vide- tur contraria opinio probabilior eſſe& vtilior: vt Ipatio lon- gicimi temporis excludatur hæres. Mouemur hoc argu- mento, quod omnes actiones ſiue perſonales, ſiue reales tol- luntur hoc temporis ſpatio. l. ſicut.& l. omnes. C. de præſcri- 30. anno. Si actiones, quæ iam nobis quæſitæ ſunt, tolluntur hoc temporis ſpatio: multo magis adeundæ hærediratis ius. Multo maior ratio eſt in hoc iure adeundæ hæreditatis, quam in actionibus nobis competentibus. Actiones nobis com- petentes dicuntur in patrimonio noſtro eſſe,& eo auctius noſtrum patrimonium,& amplius dicitur. Non idem dici poteſt de hæreditate delata ante aditionem: vt dicitur in leg. 63. preria rerum. ff. ad leg. Falci. Et ſi cui delata ſit hærediras, quam nondum adierit, non poteſt dici locupletior eſſe. Hoc differt aditio hæreditatis, quæ iuris ciuilis eſt, Abonorum poſ- ſeſſione, quæ eſt iuris prætorii. de quo diſcrimine aliquid ſu- pra diximus, ad interpretationem tituli. Is enim qui iure prætorio ſuccedunt, Prætor aliud tempus præſtituit. nam præſtituit centum dies, fi extranei ſint, aliis autem præſtituit tem 3 vnius anni. l. I. de ſucceſſ. edict. Remedia Prætoria
alia breuiori tempore finiuntur, quam quæ competunt iu-
re ciuili.vt Inſtit. de perpet.& tempot. actio. Quinimo asci- dir nonnunquam, vt s, cui delara eſt hæreditas, ne triginta quidem annis excludatur, ſed ſexaginta tantum, aut etiam longioritempore. Ego proponam exemplum& ſpeciem in qua hocpoteſt accidere. Ponamus filium à patre hæredem inſtiturum eſſe, qui ſi inſtitutus hæres non eſſet, nihilomi- nus patri ſuccederet ab inteſtato. hic filius, ſi non adierit hæreditatem intra triginta aanos ex teſtamento, non pro- hibetur ab inteſtato adire poſt lapſum eius temporis. Sia- lius eſſet inſtitutus, quam filius, is haberet ſpatium triginta annorum ad adeundam hæreditatem ex teſtamento. Et poſt lapſum eius temporis, filius ab inteſtato adire volens, tan- tum temporis habet: vt ſic vſque ad ſexaginta annos hæredi- tatem poſſit adire. Ar in hac ſpecie vtrunque ius concurrit in eadem perſona. Et certum eſt ex his, quæ diximus ex d.leg. quandiu. 68. fl.hoc tit. in cauſa inteſtati non currere tempus
ante quam certum ſit adiri non poſſe ex teſtamento. Si non
incipiat currere, conſtat hæreditatem non deferri adalios: niſ poſt ſexaginta annos: Imo produci poteſt hoc rempus longius. Nam etſi ſpacio triginta annorum excluſus ſic ne adeat ex teſtamento:& aliorum triginta annorum ſpacio excluſus ſit, ne adeat ab inteſtato, tanquam filius, tamen non prohibetur eam adite tanquam vnus ex agnatis, ex capite vnde legitimi. Et certum eſt, in ſucceſſione prætoria filium ſibi ipſi Iuccedere.l.i..ſed videndum.ff. de ſucceſ. edicto. fi- lius, qui eſt excluſus tempore, ne adeat hæreditatem ex iu- riſdictione prætoriaene petat bonorum poſſeſſionem à Præ- tore, quia excluſus ſit anni ſpacio: poteſt tamen petere ex capite, Vnde legitimi: quia inter agnatos reperitur,& datur
ei alius annus ad petendam bonorum poſſeſſionem ex ho capite agnatorum. Hoc eſtcertum in ſucceſſioneprætotia, Cur igitur idem non dicemus in aditione hæreditatis, quz eſt iuris ciuilis? Eadem eſt ratio triginta annorum in adi- tione hæreditatis, quæ iuris ciuilis eſt: quæ eſt vnius anni in bonorum poſſeſſione, quæ iuris eſt prætorii. Ergo cumer. cluſus à petenda bonorum poſſeſſione ex vno capite, an. num alium habeat ad petendam bonorum polſſeſſionem ex alio capite,& ſibi ĩpſi ſuccedat: conſequens eſt idem di. ceudum eſſe in aditione, quæ iuris ciuilis eſt: vt quamuis ex. cluſus ſit ab adeunda hæreditate tanquam filius ex vno ca. pite ipacio triginta annorum, vrt alios triginta annos ha.
beat ad adeundam hæreditatem ex alio capite, hoc mihi
videtur probabilius, quamuis plerique diſſentiant. Hoc videtur durum eſſe pleriſque, quod tantum temporis de- tur, quo non, niſi ſexaginta annis excludatur quis ab ad. eunda hæreditate, propter præſcriptiones, quæ æquitate magna inductæ ſunt. Sed poſſunt creditores petere vt coga. tur ante tempus tantum declarare ſuam voluntatem. Erhic eſt vſus edicti de iure deliberandi. Difficilior quæſtio eſt de ſuo hærede, an ſuus hæres ſicut extraneus hoc ſpacio tem. poris excludatur ab adeunda hæreditate? Quxæftio pendet ex interpretatione leg. licet. 8. C. de iure deliber. ibi, Longits. poris præſcriptione,&c. Diocletianus in hoc reſcripro loquitur, de longi tempotis præſcriptione, id eſt, de præſcriptio- ne decem aut viginti annorum: de præſcriptione vero longiſſimi temporis triginta annorum, non loquitur. qua- ſi hoc ſenſerit Diocletianus, etiam ſuum hæredem ſpacio longiſſimi temporis excludi poſſe. Deinde addit Imp. Dio. cletia. tamen ignorantes, ò. Sed ego Pato partem reſcripti cu- iuſdam eſſe.hoc puto reſcriptum eſſe in certa cauſa, inter cer- tas perſonas, cum ex facto incidiſſet, vt de præſcriptione lon- gi temporis quæreretur: vt proponeretur, hæredes ſuos, cum ignorarent delatam eſſe ſibi hæreditatem intra decem annos aut viginti, non adiiſſe hæreditatem. vnde ad propoſitam quæſtionem ita reſpondit, vt in d. l.licet. Probabilius ergomi- hi videtut quamuis hoc eſt controuerſum, tempore noner
cludi ſuum hæredem:& hoc intereſſe inter ſuum hæredem& extraneum, quod extraneus exeludatur ſpacio longillimi
temporis: hic autem nullo tempore excludatur. Nam hare- des ſui ipſo iure hæredes fiunt: nec vlla aditio in eis eſtneteſ- ſaria. d.. in ſuis. ff. de ſuis& legit. hæredib. leg. 1. 9. qui ſunt in poteſtate. ff. ſi quis omiſ. cauſſa teſta. leg, in ſuis. ff. de lio& poſthu. hæredib. Qui enim ſunt in ote derertamſo iure
hæredes fiunt: nec adirtio in eis neceſſaria eſt:& hoc adeo
verum eſt, vt ſi ius ciuile ſpectemus, neceſſarii ſint hæredes, velint nolint:iure tamen prærorio datur eis facultas abſtinen- di.§. 1.& 2. lIuſtitut. de hæred. qualitat.& differen. leg. 17 ne- ceſſariis. hic. ſf. Sed nos mouere non debet, quod beneficium & ins abſtinendi habeant. non enim minus fiunt hæredesi- pſo iure. Hoc enim beneficium abſtinendi, fauorem eorum reſpicit. beneſicium abſtinendi habent, ſi velint. leg.ſi kllius qui patti. 12. ff. de vulg. ſubſt. Vnde non debet conuerti in eo- rum incommodum. Noceret autem, ſi propter illud bene⸗
Rcium abſtinendi excluderentur ſpacio temporis, nec pol⸗
ſent hæredes eſſe. Hæc de tempore legirimo, quod præſti-
tuitur à Prætore. Addendum eſt,& tempus quoque ateſta-
tore nonnunquam ſtatui poſſe, cuius temporis lapſu exclu-
datur hæres inſtitutus,& locum faciat ſequentibus otdini- bus. Hoc colligitur exl. ſi quis hæres. 71. hoc tit. ff. Titiu hera nmeus eſto, ſi intra centum dies hereditatem meam adierit:& uſß
adierit hæreditatens intra centum dies, Mauius heres eſto. Hoc ſpatio temporis excluditur primus hæres,& facit ſecundo hæ
redilocum. Hoc videtur nobis ſuperelle ex formula antiqua
cretionis. Sic ſolebat hæres inſtitui cum cretione, vt auctot
eſt Vlpia. in Inſtit. tit. 22. qui hęre. inſtit. poſſunt. Tuiu hura
meus eſto, cernitoque in centum diebus hæreditatem meam, qu bus ſcieris potueriſve,&& niſi creueris, exhæres eſto. Vndéè quæl tur in hac leg. ſi quis hæres. Teſtator ita ſcripſit in teſtamento ſuo. J itius hæres meuus eſto ita vr hæreditatem adeat intra centum diesſ non adierit intra centu dies, poft illud tempus, Mæuius hurs esto. Statim deeelſit ante finem illius temporis primus hæres. quæritur, an ſtatim ſecundus hęres admittendus ſit?i ſpecte⸗ mus verba teſtatoris, non videtur ſtatim hæres eſſe zumitfae
71
——2——
☛——
——

oclenanus„ eii potis excludi polle. Da 6 Wanta, Je. Hedego oddenen cPuro relcriptum cſeincma me doinciälle,nenin xtererar:Rpropogereru n larꝛm eſſe üdi rreditatemun 0d acälle dereütnen. miuf Arelpeacdi, win dllcer.ohan muu docet connogerlun, im adem K hocinrerelleinterlm. quod ernnem excludatut du mtem dalotempote excluim dhrredes äunt: Dec vllaadiok- 4 K. de ſan& legt krredb a quu omil. cuſ teſta. fji
d. Quenimſantinpotektrrin
aec adtio in es neceſarudt Kas chule pectemas, reliit nc uumen ptxætotio dunt dich rur. de hrfed. quultat dfen nos mocere nondeber, ul- Ahibennt. Donevim mind
im denefcium abſtineod uur
amadſlinend badem lfee e rul fobſt. Vode Ganttn dac. Nocetet amtem, 8 uderentut ſco ee
och eic e. Hecdetempofe haf „ 4„ rem . Alradun eft,d e
1. cu 6
aac au po 2„ 4 4 arl utss,& ldocum tach 5 7
In Tit. Deac. velomit. hered.
dus: niſi expectato tempore. Sed, inquit Paulus, hoc non eſt seceptum vt ſubſtitutus vltimum diem aditionis Poree Non enim videtur hæc eſſe voluntas teſtatoris. Inſpicien- dum eſt cur hoc tempus adſcripſerit teſtator. Et ſane veriſi- mile eſt hanc fuiſſe voluntatem teſtaroris, cum hoc tempus adſcripſit, vt Mæuius poſt illud tempus hæres eſſet, quia ſpe- rabat tanto tempore victurum primum hæredem. Et hinc illud vulgare manauit, Finita cauſa dilationis, finitam eſſe dilationem. quamuis alibi dicatur nihil innouandum eſle pendente dilatione. l. 6². à filia.§. alieno. ad Senatuſc. Treb. Inſpiciendum eſt ſemper an fruſtra illud tempus expectetur. Si fuftra exſpectetur illud tempus, illud expectandum eſt. Vt intelligatis vſum huius rei, vnum tantum exemplum adferam. LCege cautum eſt, decem dies dari damnato ad appellandum. Nouella de appell. ad perſequendam vero appellationem v- num annum. Cod. de tempo. appell. Illud tem pus anni, quod datur ad perſequendam appellationem, currit poſt illos de- cem dies. Sed ponamus ſtatim appellaſſe condemnatum, non exſpectato illo tempore decem dierum, nonne incipiet currere tempus illius anni, quod datum eſt ad perſequen- dam appellationem? Hoc receptum eſt ab omnibus. eadem eſt ratio, quæ eſt in his exemplis. Cœpimus oſtendere, quan- do hæreditas delata eſſe dicatur, aut non dicatur. Varia ex- empla adduximus huius rei demonſtrandæ gratia„quibus addendum illud eſt, quod dicitur in l. cum quidam 30.§. quod dicitur. ff. hoc titul. Hoc forte dictum fuit à Sabino luriſ- conſulto. Hoc enim ſcriptum fuit ad Sabinum. Nam ad Sa- binum libros ſcripſit Vlpianus. Haæc not. Vlpianus ad ea verba Sabini. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ventre præ- terito& 3. in princip.ffl.hoc titul. Poſthumus præteritus eſt, qui adhuc eſt in vtero. proximus à poſthumo, id eſt, qui de- functo ſuccederet, ſi poſthumus non naſceretur, non poteſt perſequi hæreditatem, quoniam ea delata nondum eſt. Eie- nim delata dicitur hæreditas, qui ſi vellet eam adiret. At hic non poteſt adire ſi velit. Nam ſi naſcatur poſthumus, exclu- ditur, cum is qui in vtero eſt, antecedit alios, locum habert quod hic dicitur. Sed quæritur, an hoc dictum Sabiniin- telligendum ſit tam de ſuo hærede, quam extraneo? Egoa- lias dixi, nihil hicreferre, an ſuus hæres ſit, an extraneus is, qui hæreditatem acquirere vult, cum mulier prægnans eſt, & ventre pleno eſt, at cum mulier creditur prægnans eſſe,
quæ tamen non eſt, aliquid intereſt inter ſuum hæredem&
extraneum, vt mox dicturi ſumus:& hoc colligitur ex d.l. ventre. In ea lege ibi,&gaſi ventre plenoſit mulier,&c. His ver-
bis ſignificatur, cum ventre pleno eſt mulier. interim hære-
ditatem non deferri hæredi etiam ſuo, quamuis cauſa co- gnita ei ſuccurratur edicto Prætoris proprer tranſmiſſio- nem. Sic eſt accipiendum quod dicitur in leg. ſi filius hæ- res. i 6. ff. de liber.& poſth. filius hæres inſtitutus eſt, poſthu- mo præterito. nepos eſt filio ſubſtirutus. deceſſit filius, non adita hæreditate. Ait luriſconſult. nepotem ram auo, quam patri ſuum hæredem futurum. Quibus verbis oſtendit lo- cum eſſe ex ſubſtitutione nepotem Iuccedere auo,& ſuum hæredem eſſe. quod tamen videtur à iure communi eſle alie- num. Nam filius in iſta ſpecie Africani, ipſo iure videtur fuiſſe hæres, etiam ſine vlla aditione. l. I.§. qui ſunt in pote- ſtate. ff. ſi quis omi. cau. teſta.&l. in ſuis. de ſuis& legi. hæred. &l. in ſuis. de liber.& poſthum. vt enim patet exillis locis, nulla eſt neceſſaria aditio, vt acquiratur ſuo hæredi hæredi- tas: iure ipſo acquiritur ei. Sic videtur excludi ſubſtitutus: nec poſſe ſuccedere auo tanquam ſuus hæres. Sed diximus in ſpecie Africani, non potuiſſe iure ſui hæreditatem de- ferri filio propter præteritionem poſthumi,& propter in- certitudinem natiuitatis eiuſdem. Nos enim intelligimus re vera prægnantem fuiſſe mulierem: ſed abortum feceſ- ſe, quamuis diſſentiant aliqui. Id ſatis oſtendunt verba A- fricani cum dixit, Poſthumo non nato,&&c. Ideo ſuus hæres eſt ex ſubſtitutione auo. Quia iure ſui non potuit hæreditas acquiri filſo, qui nepotem antecedebat. quia incertum e- rat, an poſthumus naſcererur. Ergo quod dicimus, cum ventre pleno eſt mulier, hæreditatem interim non defer- 3 ſaohatedhnot ita accipimus, vt ne iure quidem ſui ei de-
Klind exemplum eſt ſuperioribus ſimile, cum quis eſt in-
2 437 ſtitutus ſub conditione,& nondum extitit conditio. leg. ia plurium. 69.§.vltim.& l. 73. qui putat. In hoc exemplo nihil difficultatis eſt. certum eſt enim ante conditionis euentum, non deferri hæreditatem. Nam conditio ſuſpendit inſtitu- tionem hæredis. Hæreditas autem, vt ſæpe admonuimus, dicitur delata eſſe, quam quis adeundo conſequi poteſt. A- lia exempla addi poſſent: ſed hæc nobis ſufficere viſa ſunt ad rei, de qua agitur, declarationem. Et hactenus de delata hæreditate, quam diximus neceſſariam eſſe vt quis hæredita- tem acquirat. Initio enimdiximus non poſſe hæreditatem ac- quiri adirione, niſi delata ſit. hoc primum eſt.
Alrerum eſt, de quo nunc dicturi ſumus, Quod hæres ſciat ſibi delatam eſſe hærediratem. Hic non tantum veri- tas rei: ſed etiam ſcientia hæredis neceſſaria eſt. l. hæres inſti- tutus. 32. ff. hoc ti. Si incertus ſit hæres an hæreditas ſibi de- lata ſit, necne, is hareditatem adire non poteſt. oportet eum ſcire hæreditatem ſibi eſſe delatam: eiſi Pete de alia re incer- tus ſit, quæ ad acquifitionem hæreditatis pertinet, nihil id nocet, modo ſciat in omnem euentum hæreditatem ad ſe pertinere. Ratio ſumitur ex regula iuris. l. in totum. ff. de re- gul. iur. vbi dicirur: In totum omnia, quæ animideſtinatio- ne agenda ſunt, non niſi vera& certa ſcientia peragi poſſunt. Hæreditatis aditio& acquiſitio huiuſmodi eſt ‚animi de- ſtinatione acquiritur hærediras, vt dicemus proxima die. leg. pro hærede. z.& l. 87. gerit. ff hoctit. Hære ditas acquiritur animi quadam deſtinatione. Non eſt firmum eius conſilium, qui dubitat an ſit ſibihæreditas delata. Simile eſt quod di- citur in l. de ſtatu.ff. de teſta. De ſtatu ſuo incertus, aut du-
bitans, teſtamentum facere non poteſt. Non videtur ſerio
agere, qui incertus eſt an teſtamentum facere poſſit. Dicen- dum eſt igitur non niſi vera& certa ſcientia id perfici poſ- ſe, cum animi deſtinatio hic neceſſaria ſit. Varia huius rei exempla ſunt in l.hæres inſtitutus. 32. ff. hic.& legib. ſequen- tib. quæ nos breuiter& ſummatim explicaturi ſumus. Te- ſtator iam de functus eſt. hæres inſtitutus putat adhuc eum viuere,& nihilominus adit hæreditatem. nihil agere in-
telligitur. ignorat enim hæreditatem ſibi delatam eſſe, quamuis re vera delata ſit ſibi. Huic ſimile eſt quod dicitur in
I. qui hæreditatem. 19. ff eo. tit. Qui hæreditatem, ait Paulus, vult adire, aut bonorum poſleſſionem petere, certus eſſe de- bet, defunctum eſle teſtatorem. Hocideo eſt, quia niſi certo
ſciat defunctum eſſe teſtatorem, ignorat hæreditatem ſibi
delatam eſſe. Deinde ſequitur in d.l. hæres inſtiturus. Sed& ſi c. Hæres pure inſtiturus eſt, putat ſe inſtirutum ſub condi- tione,& interim adit hæreditatem. Hic dicitur, eum ſibi hæ- rediratem non acquirere: quia etſi re vera ei delata ſit hæredi- tas: tamen ignorat, an ſit delata, ſi ſit incertus de conditione teſtatoris. Credit teſtatorem eſſe flliumfamilias, qui paterfa- milias erat. credit eum teſtamentum facere non potuiſſe, quĩ tamen poterat. Hic error facit, vt adeundo hæreditatem, nihil agat, vt ſibi hæreditatem non acquirat. Sequitur deinde, ff. hocti..3 2. quod ſi dubitetr. Quid ſi dubitet, an deceſlerit a-
Pud hoſtes, an deceſſerit ciuis? Ait lureconſultus hunc erro-
rem ei non nocere, quia in omnem euentum intelligit ſibi de- latam eſſe hæreditatem. quia ſiue ciuis, ſiue apud hoſtes de- ceſſerit, vtroq; caſu valet eius teſtamentum,& eſt ius adeundi. Dicitur& ſeq. l.34. Sed ſi de ſua cõditione dubitet, an ſit pater- familias, an filiusfamilias,&c. hunc errorem non im pedire hę- reditatis adirionem: quia intelligit hæreditatem dalatam eſſe, quamuis neſciat an lolus acquirere hæreditatẽ poſſit. Ibi, Cur autem&c. Ratio eſt diuerſitatis. in ea. l. 24.§. Sed erſi cum eſ- ſet pure inſtitutus. Aliud exemplum, hæres inſtitutus fuit pu- re,& tamen putat ſe inſtitutum ſub conditione, ſi decem hæ- redi dederit,& ea decem hæredi dedit, implendæ conditionis cauſa. Quæritur an poſſit adire hæreditatem. Ex his, quæ dixi- mus, conſtat poſſe eum adire hæreditatem. Tus intelligit ſibi delatam eſſe hæreditatem fiuc pure, ſiue ſub conditio- ne, quæ extiterit, inſtitutus ſit, certum eſt delatam eſſe ei hæ-
reditatem. vtrum acciderit, hæreditas eſt ei delata. Non e- nim minus delata eſſe dicitur hæreditas hæredi cum ſub con- ditione inſtitutus eſt, quæ impleta eſt, quam ſi pure inſtitu- tus eſſet. Hoc facilius admitritur, inquit Iureconſultus, in conditione quæ ex euentu pendert, quam in conditione, quæ pendet ex poteſtate hæredis inſtituti. 4 conditione arbi-

———
———— ———————————————— 3——.— ————— 1—— —-———————————— 2“ ————————— 2— 2*— ————,-——— k—————— ———————õ—;—ꝛx:P————.—
——————
—
—
——
—
——
——
4— —
4⁸ traria voluntas& ſcientia plerunque requiritur, adeo vt non videatur paruiſſe conditioni, niſi ſciuerit conditionem ad- ſcriptam eſſe. 12.& l. 0. multum intereſt. ff. de condit.& de- monſt. Suntalia exempla& aliæ quæſtiones ad eundem lo- cum pertinentes. veluti l.cum quidam. 30.§. vlt.ff. hoc titul. Nos dicimus eum qui certus non eſt de viribus teſtamenei, non poſle adire hæreditatem. Quid ſi fallum dicarur elie teſtamentum, alia tamen perſuaſio ſit hæredis: an poliit aa- jre? Aſſerit autem Iureconſultus eum polle adire. Exemplum huius rei eſt in l.cum falſum. 46. ff. hoc tit. falſum eſſe teſta- mentum dicitur, ex quo petitut hæreditas- Hærss ipſe accu- ſat falſ:8interim tamen poteſt hæreditatem adire, quia certus eſſe debert an falſum ipſe fecerit. Quid igitur ſi ponamus a- lium falſi accuſari, non hæredem? Non poteſt adire. luſta eſt cauſa dubitandi, an veruin ſit, an falſum teſtamentum, cum alius arguitur, citra conſcientiam hæredis. id eſt, ita in- ſtituitur accuſatio falſi contra alium, quaſi non fuerit fal- ſum illud ſciente hærede admiſſum. Pendente appellationé falſi citra conſcientiam. Eſt locus communis de ſcientia& igno- rantia tam facti alieni quam proprii. leg. quamuis. 40. ff. ad Senatuſcon. Trebellian. leg. vlrim. pro ſuo. Aliud exemplum eſt in d.l.cum quidam.§. Quod dicitur: Sabinus ibi loquitur non tantum de muliere, quæ re vera prægnans eſt, ſed et- iam quæ prægnans eſſe puratur. Mulier re vera vacuo ven-
tre eſt:ſed tamen creditur prægnans eſſe. hoc caſu hæres ad-
ire hæreditatem non poteſt. quod ſi re vera prægnans eſſet, non pollet adire. Cum igitur re vera prægnantem eſſe pu- tet, adire non poteſt. Hæc verba interpretatur Vlpia. in d.§. quod dicitur, non ſolum adteſtatos: ſed& ad inteſtatos quo- que pertinere. Si quis teſtamentum fecerit,& in eo petierit poſthumum. vel, ſi quis nullo facto teſtamento deceſſerit: & mulier prægnans ſit, vel putetur eſſe prægnans; quo caſu partus ex ea editus præferatur cæteris. cæteri non poſſunt adire hæreditatem, interpreratur hæcverba, Et putetur eſſe. Si mulier dicat ſe prægnantem eſſe, inſta eſt cauſa dubirandi, an fit præguans. Si ſe non dicat prægnantem; ſed obſtetrices dicant eſſe, iuſta etiam cauſa eſt dubirandi. Deinde ſequitur in d.l. cum quidam.§. ſuum hæredem,&c. His verbis oſtendit Vjlpianus dictum illud Sabini, quatenus loquirur de opinio-
ne, de errore, non pertinere ad ſuum hæredem: ſed rantum ad
extraneum hæredem. Suo autem hæredi non nocet igno- rantia, aut dubitatio: etſi re vera mulier prægnans ſit. Nihil xefert an ſuus hæres putet prægnantem eſſe, an non putet. hæc ſcientiæ aut inſcientiæ diſtinctio adhibetur tantum in extraneo. Sed ratio diuerſitatis videnda eſt, cur in extraneo hærede; non tantum inſpicitur rei veritas, ſed etiam ſcien- tia, aut inſcientia hæredis- in ſuo autem hærede veritas tan- tum rei ſpectatur, an per rerum naturam certum ſit mulie- rem prægnantem non eſle. Ratio diuerſitatis cognoſcitur ex reg.fl.de reg.iut. leg. in totum. vbi, quæ animi deſtinætion& a- Eenda ſunt, non niſi vera& certa ſcientia peragi poſſunt. In hære- ditate acquirenda ab hærede extraneo, animi deſtinatione o- pus eſt. non enim acquitit hæreditatem niſi aditione, id eſt, teſtando autre, aut verbo ſe velle hæredem eſſe. Non igitur eſt mirum ſi ſcientia eius, aut inſcientia aliquam vim habear. Sedin hærede ſuo voluntartis declaratio nulla eſt neceſſaria ad acquirendam hæreditatem. Hæredi ſuo acquiritur hære- ditas etiam ignoranti. d. l. in ſuis. ffl. de ſuis& legit. hæred. in- ſti. G. l. 1.§. qui ſunt in poreſtate. ff. ſi quis omiſ. cauſa. teſta, Ler hæreditatem transfert in ſuum hæredem ſine vlla animi de- ſtinatione ipſius. In lege, per quam acquirimus, nullam ſcien- riam requirimus: hoc enim hic ridiculum eſſet. Ergo ſa- tis eſt in hæreditate, quæ ipſo iure ſuis acquiritur, cerrum eſſe per rerum naturam mulietem prægnantem non eſſe. nec cefert quid putet hæres. perinde interim tranſinittet hæres ſuus hærediratem ad ſuos hæredes⸗, ſi interim deceſſerit, tan- quam ſibi delatam:quamuis ignorauerit vacno eſſe veutre, ſi certum erat per rerum naturam mulierem nihilin ventre ha- bere. Sed ſi mulier re vera pleno ventre erat, intetim dece- dens Blius non tranſmittit hæreditatem ad ſuos, etiam ſi ab- ortum mulier poſtea faciat. quia incertum erat an mulier pa- rituza eſlet, necne. propter hanc incertitudinem non dicitur heereditas delata eſſe hæredi etiam ſuo, atque ſic intelligendũ eſt quod dicitur in d.l.cum quidam. 30.§. vlt.& l. ventre. 83.
Franc. Duareni(omment.
H.hoc ti. Quod confert ad interpretationem l. ſi filius hær 16. ff. de liber.& poſthum. de qua ante à nobis dictum tun Sequitur in d..ſuum hæredem. ibi, Quid ſi vnum,&c. Ex his quæ diximus, naſcitur quæſtio, ſi ponamusmu. lierem re vera prægnantem eſſe,& in vtero vnum habere: er quanta parte interim erit hæres ſuus, qui ĩam natus eſt? Qux. ſtio ex eo pendet an tantum inſpicere debeamus quod der rerum naturam certum eſt, an vero inſcientiæ& incertitu. dinis noſtræ aliqua ratio habenda ſit. Si naturæ certitudi- nem inſpiciamus, certum eſt mulierem vnum tantumin y. tero habere, euentus poſtea id oſtendet: quamuis interim id nobis incertum ſit. Omnia enim præſentia& prætetita per rerum naturam dicuntur certa eſſe. leg. 37. cum ad pre⸗
ſens.& duabus ſequ. ff. de reb⸗cred. quamuis forte nobis ſint
incerta. Futura vero omnia ſunt incerta. An igitur inſpicie- mus noſtram inſcientiam? Poſſunt naſci duo, tres, quatuor. l. antiqui.3. ff. ſi pars hæredit. petat.& l. ſi pater. 3 6. ff. de ſolut Idem in d.§. ſuum hæredem. ibi, Sine inſtitutum, c. in pro⸗ ponenda quæſtione hoc adiecit Iuriſconſul. quia ſi præter- itus eſſet poſthumus; interim non deferretur hæreditas ſ- lio iam nato: quia incertum eſt, an is naſciturus ſit& tu- pturus teſtamentum. Nos igitur ponimus, velinſtitutum eſſe poſthumum, vel patrem inſtitutum deceſſiſſe. Senus Pomponius exiſtimabat ſuum hæredem, qui iam natuseſſ, interim ex dimidia parte hæredem eſſe, motus probabilira- tione: quia iam à nobis dictum eſt, in ſuo hærede naturæ ye- ritatem& certitudinem inſpiciendam eſſe: nec habendam eſſe rationem incertitudinis noſtræ. Mouetur hoc argu- mento, ibi, Putat enim, Cc. Cum certum eſt per rerum natu-. ram mulierem prægnantem eſſe, hæres ſuus ex aſſe hæres eſt, etiam ſi forte putet prægnantem eſſe. Ergo cum certum eſt per rerum naturam, mulierem vnum tantum in vteto ſuo habere, dicendum eſt filium eum, qui iam natuseſt, er dimidia parte hæredem fore. eſt eadem ratio totius, quæ partis. Iulianus putabat ſpectandam eſſe inſcientiam no- ſtram,& incertitudinem: quia poſſunt, vt lulianus dicebat, plures naſci. Poſſunt naſci quinque: poſſunt naſci quatuot, ſecundum Ariſtotelis ſcientiam. cuius mentio eſt in d. leg. pater. ff. de ſolut. Sed Pomponius nihil referre exiſtimabat quid nobis incertum ſit. Difficultas eſt in conciliationeo pinionum veterum. Dehacre enim reperiuntur opiniones contrariæ, vt videntur. Hæc Iuliani ſententia probaturina- liis locis, in l. ſed& fi reſtituatur. 8.§. 1. de iudic.& d.leg. nti- qui.ff. ſi pars hæred. pet.& d. l. ſi pater. de ſolut. Interim ſi ye- lit natus filius agere petirione hæreditatis, habebit quartam partem. Sed quia hæc pugnantia lunt, videndum eſt quo modo conciliari debeant. In hac lege noſtra referuntur tan- tum opiniones, ſi expendantur verba Iurecopiultiin hac lege ibi, quod& Sextum Pompon.&c.& ſtatim ibi, Putate- nim, S&c. vbi refert opinionem Sexti Pomponii: tefertetiam Iuliani opinionem: propoſitam quæſtionem non decidit in d. I. ſi pater. ff. de ſolut. Ibi Iulianus exiſtimauit habendam eſſe rationem incertitudinis noſtræ, quamuis de partu au⸗ bitet quot naſcituri ſint. Exiſtimauit idadiuriſprudentiam non perrinere. Ideoque non decidit: ſed tamen oſtenditſein ea ſententia eſſe, vt incertitudinis noſtræ ratio habeatur. in J. antiqui. ſi pars hæred. peta. ait lulianus, ex quartaparte hæ. redem eſſe. Idem in d.. ſed& ſi reſtituatur-ff. de iudic. mili
autem ſic videtur eſſe dicendum. Cum agitur de deducendi
re in iudicium, vt in locis iam adductis, non ſufficere hoc no⸗
tuin eſſe natura: ſed oportere notum eſſe ànobis. Opor-
tet notum elſe iudici, cum quæritur quantum quis petere poſſit. In d.l. ſed etſi reſtituatur. Iureconſultus loquitur de te in iudicium deducen da.& in l. antiqui. loquitur de petitions
hæreditatis. Similiter in d.l. ſi pater. de ſolut. quæritur, ſi quu
egerit& ſuccubueriĩt aduerlario vincente, quantum einocè
.„. 7„. 4 7. at exceptio rei iudicatæ, quæritur de re deducenda in iudiciu-
Itaque opinio Iuliani tunc defendi poſſet. atque ita hæc pot ſunt conciliari cum agitur de re in iudicium deducenda: non cum de tranſmittenda hæreditate, quæ poteſt tranſmitti ſine facto hæredis, cui delata eſt hæreditas..
CSocpimus tractare de ſcientia hæredis, quæ nece ſlatia eſt in acquiſitione hæredĩtatis. Diximusineceſſarium elle K hæres, qui acquiſiturus eſt hæreditatem, eam ſciat libi 69
———˖——

5 8 —
ndnem inſpicientmel d ncerritudinis noſtrz. Pht mm Ic. Cam tenm hm Fxgnantem ele, hre— puttt ptxgnantem eſte
Aumtam, mulerem rnun am
cndam 5 ünm eum, giimr Axredem fore. eſt eadem tun un puradat ſpechandam elein rurudinem: quigpollun, nlur ofnt aſäquingae halumn Rotela ſcientiam. cwius menint r. Sed Pempenim nihiltetm ermm r. Difcultss eſtinen rum Dehteenim tepeim Mentat. Hzclalani ſentenun 4K üreſtirnat 18..z deiccel tred. dct.X dl acr. de blrlr ger petitione hrtectuci, Ma qui hec pognantiſunt, iint dedeant. la haclegevoltats 1,E upendhntut vecta hef Senum Dompon&ck un err opinionem Seri lefe
opoſitam qurſtotemu 84 T b kinnweiina
1 3
„ in um 4 are ur
n Tit. Deucq. velomit. hered
tam efle. idque Viriis exemplis demonſtrarum eſt. Hoc am- plius ſcire debet, ua ex cauſa delata ſit ſibi hæreditas: etſi non ꝛgnoret delatam fibi eſſe hæreditatem: ſi tamen neſciat ex qua cauſa fibi delata ſit hæreditas, eam non acquirit. in l. ſi is, ad quem. 22. ff. hoc tit. Paulus id multis exemplis oſtendit.Si u¹s, ad quem.&c. Agnati proximi hæreditas mihi delata eſt. ego cum putarem meum ſeruum eum eſle. bona eius quaſi pe- culium occupaui. Ait lureconſultus me non obligatum eſſe hæreditati. Non enim intelligebam ex qua cauſa ea bona ad me pertinerent.& ratio eſt, quia credibile eſt me aditurum non eſſe ea bona,& apprehenſurum, ſi non erraſſem in cau- ſa, propter quam ea bona mihi delata ſunt. Aliud exemplum eſt in ea. lſi is ad quem. ibi, Idem ergo dicemus,&c. Ingenuus erat is, cuius hæreditas mihi delata eſt. putabam eum libertum meum eſſe. ego tanquam patronus ea bona occupaui. hic di- citur me non eſſe obſtrictum hæreditati. Ilbi, veluti agnatus, G&c. exempla ſunt, quæ non magnam obſcuritatem habentain quibus tantum lectione opus eſt. b
C A r. III. Quomod hereditas acquiratur.
ITle locus pertinet ad rationem acquirendæ hæreditatis, LNquomodo hæreditas acquiratur. Et breuiter dicendum eſt hæreditatem nos acquirere, aut adeundo, aut pro hærede gerendo.hæc duo diſtinguuntur à iuris auctoribus. Nec du- bium eſt, quin aliud ſit hæreditatem adire, quam pro hærede gerere. Exemplum eſt inl. ſi quis mihi bona. 2.§. ſed quid ſi mandauit. Pater mandauit filio, vt ſe pro hærede gerat: is hæ- reditatem adiit, vel contra mandauit, vt hæreditatem adiret. is pro hærede ſe geſſit, an videatur iuſſu patris id ab eo factum eſſe? hic videtis diſcerni adirionem hæreditatis à geſtione pro hærede. Similis locus eſt in l. at ſi quis.§. plerique. ff. de re- lig.& ſumpt. fune. Si quis ſepeliat patrem ſuum, neque aditio, neque geſtio pro hærede intelligitur. Adire enim hærèdita- tem, eſt verbis declararè& exprimere ſe velle hæredem eſſe, &proprie extraneorum hæredum eſt magis, quam ſuorum.§. extraneis.Inſtit.de hæred. qualit.& differ. Sui hæredes dicun- tur magis ſe immiſcere hæreditati, quam hæreditatem adire. Sui hæredis ſemper intelligitur hæreditas fuiſſe, intelligitur in ſuo bæredecontinuari magis, quam noua hæreditas acquiri. j. in ſuis.ff.de liber.& poſthum. hæred. Pro hærede gerere is di-
citur, qui aliquid attigit hæreditarium, vel qui aliquid facit
tanquam hæres, etiam ſi nihil attingat. l.pro hęrede. 20. fl. hoc tit. Rem hæreditariam attingendo veluti locando res hære- ditarias, vendendo, poteſt dici hæres ſe gerere pro hærede. l. 87. gerit. f. eod.&§. vlt. Inſtit. de hæred. qualit.& differ. Pro hærede gerere is intelligitur, qui aliquid facit tanquam hæ- tes. Poteſt quis aliquid facere tanquam hæres; etiam ſi nihil hæreditarium attingat, vt dicitur in d.¹.gerit. hæc quæſtio pro
hærede animi eſt: nec enim tam facti eſt, quam animi. Ani-
mus acquirendæ hæreditatis neceſſarius eſt,& factum, quo animus declaretur, hoc eſt quod dicitur, Geſtionem pro hærede, non elſe tam fatti quam animi. notandum eſt igitur eum pro hærede geſſiſſe videri, qui aliquid fecit tanquam heres.i- ties aliquis quid fecit, quod contra ius& nomen hæredis fie- ri non poteſt, is dicitur ſe gerere pro hærede. Hanc regulam tradit Iureconſultus ind. l. pro hærede.§. Papinianus. Exem- pla varia hic extant, variæ quæſtiones tractantur, quæ in ſtatu coniecturali verſantur. Nos ex his quæſtionibus præcipuas explicaturi ſumus. Vtile eſt enim in his exemplis exerceri, vt vſum præceptorum intelligamus,& ſæpe tales quæſtiones
oriuntur inter hæredem& creditores hæreditarios, an videa- itnur ſe hæreditati immiſcuiſſe, quæ vſitatæ ſunt& quotidianæ.
Perſequamur ergo exempla ad hanc rem pertinentia: Exem- pla ſunt in primis in d. l.pro hærede-in initio. Ibi, Apparet,&c. Si defunctum ſepeliuit, humanitatis ratione ductus& pieta- tis cauſa: nonideo intelligitur pro hærede geſſiſſe: cauſa pie- tatis eſt; non cauſa acquirendæ hæreditatis. Rurſum ibi, Er rdeo ſolent teſtari liberi,&o. Sic obſeruandus eſt locus commu- nis de teſtatione, velproreſtatione vt vulgo loquimur. Cum quid geritur ex quo poſſit induci, vel quæſtio pro hærede, vel aliud huiuſmodi, vtilis eſt teſtatio, vt quamuis præſumatur id 1 2l
factum alio animo, proteſtatio noſtra omnem huiuſmodi præſumptionem tollat. Sttnilis locus eſt in d. l. at ſi quis.§. ple- rique. ff. de relig.& ſum pt. fune. Deinde ſequitur in d. l. pro herede. S. Si quid tamen,&c. vbi aliquid eſt paulo obſcurius. Flius poſt mortem patris petiuit à liberto patris officiales o- peras. ſic enim accipere debemus. Quæſtio eſt an videatur ſe pro hærede geſſiſſe? Ea quæſtio ex eo naſcitur, quod qui ali- quid petit à debitoribus hæreditariis, is videtur pro hærede ſegerere. Liberti operas debebant defuncto patrono, filius eas operas à libertis petit. videtur ergo animo acquirendæ hæreditatis has operas petere, que hereditarie ſunt. Ait VI pia- nus, non videri filium pro hærede ſe geſſiſſe, qui has operas exegit. Hoc eſt intelligendum de operis officialibus, quæ ad extraneum hæredem non tranſeunt. l. fabriles. 6.& l. 29. fi operarum. ff. de oper. liber. Fabriles operęè, puta pictorie vel alie huiuſmodi, tranſeunt ad quemcunquc heredem patroni. Officiales, quæ conſiſtunt in exhibitione officii& obſequii: vt ſi debeat comitari dominum ſuum, vel ei in menſa mini- ſtrare. hæ perſonales ſunt,& tranſeunt ad filium tantum pa- troni, etiam ſi hæres non ſit. l. ſi non ſortem. 2 6.§. libertus. ff. de condi. indeb. vt fuſius etiam docuimus in in terpretatione eius legis. Hinc facile intelligi poteſt, cur non videatur ſe ge- rere pro hærede filius. cum enim eas operas petit, vthæres non petit, ſed vt filius:ſicut in l. ex facto. ff. ad Senatuſconful. Trebellian. Cum hæc petitio operarum competat etiam ei, qui hæres non eſt, pura filio patroni, non poteſt dici eum pro hærede ſe geſſiſſe, quod eas petierit. Ibi, Cum petitio earum etiam,&c. oſtendit VlIpian. ſimilitudine, non ideo videri fi- lium pro hærede ſe gerere, quod eas petieric. Nam harum vpeream peritlo creditoribus etiam competit, quibus es alie- num non ſoluitur:& tamen nemo ideo dixerit creditores ſe pre hærede gerere cum has operas petunt. Atque hinc obiter obſeruandum eſt, creditores mitti in poſſeſſionem nontan- tum corporum, ſed etiam rerum incorporalium, quæ iura di= cuntur, eriam ſi iura ſeparabilia non ſunt à perſona eins, àquo hæc iura peruntur, etiam ſi hec iura perſonæ cohæreant.& creditores hic accipere debemus filii, non etiam hereditarios: de quo tamen magna eſt controuerſia. Non loquitur Vlpia- nus in eo loco de conditionibus hæredirariis: ſed obiter id ad- duxit, vt ſimilitudine oſtenderet, quod iam à nobis dictum eſt. Atque hinc vulgo dicitur ex reditibus beneficii eccleſia- ſtici ſatisfaciendum eſſe creditoribus. nec id dubitationem ha- bet:expreſſum eſt iure pontificio in cap. 2. de fideiuflor. Com- modum& emolumentum, quod percipitur ex beneficio ec- clefiaſtico, capiunt creditores: ſicut hic dicitur de iu te patro- natus,& de operis. ad d.l.pro hęrede.§. Papinianus. Paterfa- milias inſtituit filium ſuum heredem: voluit Stichum ſeruum ſuum liberum eſſe, ſi dederit decem filio ſuo. Sic enim eſt in- telligendum, quod teſtaror fecerit mentionem filii, non he- redis. Filius accepit decem ab hoc ſtatulibero. Quxritur an videatur ſe immiſcuiſſe hæreditati patris? Oritur controuer- ſia inter creditores& filium. Aiunt creditores illum ſe immi- ſcuiſſe hęreditati, filius ait ſe abſtinuiſſe. Hic dicitur ex ſen-
tentia Papiniani, ita videripro hærede geſſiſſe filium, ſi ſolus
heres ſit. Diſtinguendum eſt igitur in hac ſpecie, an ſolus ſit heres filius, an cohæredem haeat Si ſolus ſit hęres, inter- pPretamur eum, accipiendo hanc pecuniam, pro hęrede ge- rere. Sicehęredem habeat; aliud dicendum eſt. Ratio hu⸗- ius diſtinctionis eſt, quia ſi ſolus hæres ſit, non poteſt ſta- tulibero aliter competere libertas, quam ſi intelligamus fi- lium ſe immiſcuiſſe hereditati. cum enim nemo hores exi-⸗ ſtit ex teſtamento, nihil eorum valet quæcunque teſtamen- to ſcripta ſunt.l. x. ffde iuris& facti igsor. Nos ergo hic in- terpretamur filium eſſe hæredem: vt competat libertas Ou ſeruo relicta eſt. Sed ſi cohæredem habeat,; libertatis da ti0 confirmabitur aditione cohæredis, etiam ſi filius non ſe irn⸗ miſcuerit hæreditati. Deinde ſequitur in eo.§. Papiniants. Nam cum ſe filius abſtinet,&c. Filius neceſlarius fit hęres luro ciuili:tamen propter ius prętorium idem conſequi debet ab-
ſtinendo ſe quod conſequeretur emancipatus repudiando. Ex
quo intelligendum eſt ita accipiendam eſſe propoſ tam quæ⸗ ſtionem, quaſi teſtator fecerit mentionem kllii, non hæredis, in conditione. Quoties aliquid fic quod citra ius& nomẽ hæ- redis geri non poteſt, tunc dicitur hæres pro hærede geſſiſſe.
. 0 0 4

——
— —
— 2 3 Reee erdeee 5— —*— 2 ſ— — 4 5— 11 8 —— 4— — —————— ſſſſſͤſͤſͤ“ 4 ſſ— 5——— 4 4 3—— 2— 8——— 4—— 2 2— 4—— 5— —— 8 4 2 Etsraee———. 8———— 8 2 1 2——— 4. 3. 8————————— ——.———— 3— 4 8 Le— 8—**. oͤſſ——“ — 4.—*———— 2—— ——— 4 8————.— ——————————— 4 8 2————— 4 ——— 4 2* 5———— 4— ——————„————— *———— 5——————————————— e.—— ——— 5 4 55 4— 4—. ——— Wen—— 2— 2.— 2 2 5————— 3 2— 25„ 1 ———— 5 3 ———.————————————. 3 2 4 ——————————————— 3
———
—
440 Franc. Duareni Commient.
Eſt vtilis admodum regula. Plerique habent ius hæredis, qui nomen hæredis non habent: vr eſt is, qui per fideicommiſ- ſum reſticuit hereditatem, nomen hæredis habet. Bonorum poſſeſſores vice hæredum ſunt. ibi, quod ezsancipatus. F ilius, qui eſt reſtitutus in integrum vt repudiaret, nomen hære- dis habet, ius non habet. Alii vtrunque habent,& ius& no- men. Sed hic difficultas occurrit,& eſt antinomia valde dif- ficilis. Hic dicimus, ſi ſolus hæres ſit filius in ſpecie propoſi- ta,& acceperit pecuniam à ſtatu libero conditionis implen- dæ cauſa, videri eum ſe immiſcuiſſe hæreditati: quoniam alias non poteſt competere libertas ſtatulibero. Si filius co- hæredem non habeat, ſecus. Aduerſantur huic ſententiæ ima facie alii loci in quibus dicitur, nudum nomen hære- dis ſui ſufficere ad confirmationem libertatis. Hoc dicitur in duobus locis. in l. ſciendum. 32. fl. de manu. teſtam.&. l. 30. Cum quaſi.§. ſed& ſi quis.ff.de fideicommiſ.liber. 4. terfamilias inſtituit hæredem ſuum teſtamento: dedit li- bertatem ſeruo ſuo: Filius abſtinuit ſe hæreditate paterna. Quxritur, an valeat libertatis datio. Ait luriſconſultus va- lere libertatis dationem, quamuis filius hæreditate ſe abſti- nuerit: quamuis non ſit hæres effectu. ſed nomine tantum. Qui enim abſtinuit ſe non deſinit hæres eſſe:& hoc nudum nomen ſufficit ad confirmationem libertatis. Si hoc verum eſt, non fuit neceſſe ita reſpondere in propoſita ſpecie, ſi ſo- lus ſit, non compertere libertatem ſeruo, ſi ſe abſtineat: imo & ſi ſe abſtineat, quia hæres manet, videtur datio libertatis confirmari. Variæ ſolutiones reperiuntur in aliorum ſcri- ptis: ego breuiter dicam quod ſentio. Ecce cum certum eſt filium ſe abſtinere ab hæreditate: nec aliquid geſſiſſe pro- pter quod dici poſſit ſe immiſcuiſſe hæreditati, tunc verum eſt, quod dicitur in d. l. ſciendum. de manumil. teſtamen.& in d. l. cum quaſi.. ſed ſi quis. ff. de ſideicommiſ. liber. Pone fi⸗ lium inſtitutum eſſe à matre, qui nihil hæreditarium attigit: nullam pecuniam accepit ex iudicio defunctæ: nihil omni- no geſſit: conuenit eum nihil geſſiſſe: tunc verum eſt pro- pter nudum nomen hæredis, quod retinet, etſi ſe ab hætedi- tate abſtinuerit, dationem libertatis confirmari. Sed hicali- quid fecit filius ſuus hæres, ex quo videri poteſt ſe immi- ſcuiſſe hæreditati. In hac ſpecie non proponitur filius ſim- pliciter ſe abſtinuiſſe ab hæreditate. dicit ſe abſtinuiſſe, de- inde pecuniam à ſtatulibero accepiſſe: vt dubitari poſſit, an is voluerit hæres eſſe, an non. Nos igitur in hac ſpecie, in qua proponitur filium non ſimpliciter abſtinuiſſe: ſed ali- quid geſſiſſe, pecuniam à ſtatulibero accepiſſe ex defuncti iudicio, interpretamur eum ſe immiſcuiſſe hæreditati. Nam etſi non ſatis ſit aperta voluntas filii, qui pecuniam eam à ſtatulibero accepit: tamen vt valeat libertatis datio, nos po- tius ita interpretamur, quam ad ſubtilitatem illam nudi no- minis confugiamus. Quod dicitur nudo hæredis nomine, ſine effectu confirmari dationem libertatis, ſubtilitas eſt ex- cogitata ad confirmandam libertatem, Au⸗ alias non vale- ret. alias quid eſt nudum nomen, ſine effectu? Præterea ani- maduertendum eſt filium eſſe neceſſarium hæredem iure ci- uili.l. neceſſarius. hoc titu. 53ff. Quamuis enim habeat be- neficium abſtinendi iure prætorio: hocei conceditur beni- gne& humaniter, vt poſſit abſtinere ſe ab hæreditate pater- na. hoc profectum eſt ex iuriſdictione prætoria. Cum ergo quæritur in ſpecie propoſita, in qua filii voluntas accipien- tis pecuniam à ſtatulibero obſcura eſt, an videatur ſe immi-
ſcuiſſe hæreditati: Nos facilius interpretamur contra filium,
vt hæres eſſe intelligatur ſecundum ius ciuile: vt recedamus ab illa humanitate prætoria,& ius antiquum ei ſeruemus potius, quam ſubtilitatem illam nudi nominis ſequamur. Quam ſubtilitatem non debemus ſequi, niſi cum aliud re- medium non ſupereſt. Ne cui videatur hoc nimis nouum, id ego confirmabo ſimilitudine, exl. ſi ſeruum quis alienum. 70. S. prætor ait. hoctitu. ff. Edicto prætoris, qui permittit fi- lio hæredi neceſſario abſtinere ſe hæreditate paterna, hoc cautum eſt& expreſſum, vt quamuis ſe abſtinuerit: ſi quid tamen agnouerit ex rebus hæreditariis, vel per eum factum ſit quo quid ex ea amoueatur, vt is hæres neceſſarius ſit, per- inde ac ſi ſe non abſtinuiſſet: hoc tantum locum haber in hærede ſuo: in extraneo non habet locum. Hares extra- neus, ſi quid ex rebus hæreditariis amouerit, non videtur ſe
geſſiſſe pro hærede. l. ſi quis. 11. ff.hoc tit. extraneus. Nam edictum propoſitum eſt à prætore de ſuo tantum hærede: exiſtimauit prætor non poſſe iure de eo quæri filium, quod ad ius antiquum redeat, quo iure neceſſarius eſt hæres, ita vt velit nolit, hæres cogatur eſſe. Huic ſimile eſt, quod di- citur de implenda conditione in l. iam dubitari. 84. ff. qe
hæred.inſtit. Hæres ſuus parendo conditioni, intelligiturſe
immiſcere hæreditati: hæres extraneus nonitem, ſed id poſſ. ea à nobis explicabitur. Non eſt igitur mirum, ſi in ſpecie propoſita, cum res dubia ſit,& voluntas ſit obſcura ſili, qui pecuniam à ſtatulibero accepit, interpretemur eum velle ſe immiſcuiſſe hæreditati, potius quam ad illam ſubtilita- tem nudi nomiais confugiamus. Ad d. l.pro hærede.§. vlt. g ſapulchri,&. Violatum eſt ſepulchrum patris, filius agit actio. ne ſepulchri violati, quod ſepulchrum hæreditarium erat. Quxritur, an videatur ſe immiſcuiſſe hæreditati, vt tenea. tur creditoribus? Quæſtio naſcitur ex eo, quod cum ſepul- chrum hæreditarium ſit, agendo actione ſepulchri violati, is videtur quaſi hæres agere,& animo acquirendæ hæredii. tatis id facere: ſed tamen hic dicitur filium non teneri cre- ditoribus hæreditariis. Ideo hic dicitur, non videri filium ſe immiſcuiſſe hæreditati patris, cum agit actione ſepulchii violati: quia nullam rem hæreditariam petit, etſi ſepulchrum hæreditarium ſit. Agit autem ea actione ad pœnam& vin- dictam, vt vindicetur ea contumelia, qua defunctum affo- cit, atque ideo filium ipſum, qui violauit ſepulchrum. I enim qui agit actione violati ſepulchri, nihil petit quod di- minutum ſit, quod deceſſerit ex patrimonio defuncti.§i quis aliquem percuſſerit, nec aliter eum læſerit, agit iniu. riarum actione, agit ad vindictam: non perſequitur damnum ſibi datum.hæc quæſtio plenius tractatur in l. penul. quaſſ. tum eſt. fl. de ſepul. viol. Merito igitur hic Iuriſconſul.ꝛit, non videri filium ſe immiſcuiſſe hæreditati: quia hæc actio com- petit non tantum hæredi, ſed etiam filio, etſi hæres nonſſt. Cum igitur hæc actio competat filio, etſi hæres non ſit:non poteſt dici agendo hac actione, ſe hæreditati immiſcuiſſe. quia cum aliquid fieri poteſt citra ius& nomen hæredis, non videtur pro hærede geri. Vnde quæritur, ſi filius accuſatio- nem inſtituerit aduerſus occiſores patris ſui,& tandem pe- cunia accepta cum eis deciderir: an videatur ſe immiſcuiſſe hæreditati? Et dicendum eſt, ſe non immiſcuiſſe videri. Ea enim accuſatio competit filio, non vt hæredi. Doteſt enim mortem patris vindicare, etſi ei hæres non extiterit: atq; ideo quod confequens eſt, pecunia aecepta, cum eis tranſigete poteſt. Cœpimus oſtendere& exemplis demonſtrare, quid ſt
pro hærede gerere,& quando is, cui delata eſt hæreditas, di-
catur pro hærede gerere. Addenda ſunt alia exempla, quæ ſequuntur. Vnum eſt inl. ſi quis extraneus. 21. in princip. ſf hoc eo.tit. Quidam attigit res hæreditatis ſurripiendi ani- mo,& expilandæ hæreditatis. dicitur enim expilari hætedi- tas. Cod. de crimin. expil. hæredit. Quæritur an is videatur pio hærede geſſiſſe? nam hæreditarias res hic attigit, vnde gere- re videtur. Sed dictum fuit à nobis, pro hærede gerere, non tam facti eſſe, quam animi. Animi eſt pro hærede geſtio. hæ- reditas acquiritur animi deſtinatione, vt dicitur in§. vltim.ds hæred. qualit.& different. in Inſtit. Sed hicanimus declara- tur facto aliquo. Ergo& ſi quis attigerit res hæreditarias non dicitur pro hærede ſe geſſiſſe, niſi animo acquirende hæreditatis attigerit. Admiffum enim contrariam volun- tatem declarat. Dicit autem Iluriſconſul. Si extraneus, aalia enim eſt cauſa ſui hæredis. Suus eniĩm hærres, ſi interuertetit res hæreditatis, beneficium abſtinendi amittit,& proim- miſcente habetur. I. 70. ff. hoc tit. Hæres ſuus, ſiius ciuile ſpectemus, eſt neceſlarius, licet beneficium abſtinendi er-
tra ordinem ei à prætore concedatur. Hinc vulgo quaſtio
deciditur de eo, qui ĩta conuitiatur alteri, Tu mentiris ſalut honore. ſolet enim tractari an is teneatur actione iniuriarumꝰ Dubitatio naſcitur ex co quod his verbis videtur velle bo⸗ norem alterius ſaluum ei manere, non videtur ei conuitium facere, ſed eſt iniuria. Iniuria afficitur is, cui mendacium er- probratur. Viri boni non eſt mentiri. Vir bonus præſtato debet ne mentiatur, prudens mendacium ne dicat. Nam
mendacium dicens falli poteſt: mentiens fallit Na,
—+—⏑——
—
8— ⸗———

wmmiſcuilſe dercdirni gut um hrred, ſet eiamülo aln rc atio comperlio, eili ben mdo dac achone, ſe herecin ud deri poceſt citra ius& noment trede gen. Vadt quxtituu ſi tuerius occiotes patri ſ n aum es deciderit: an videaus dcendume, ſenon immiſcl- Kompertttlo, donwhætei. rindicare, ctſcihxtes noneri cmseſt, pecuni zccepua, ama
endere K clempls demodkr gre,& quundo gcuideluu cilr e gerere. Addencalutüe um eſtin Lüqriuseranes 3 buidum ungt tes hereciam dr hrfeditacs. ücitu 125 3 u an. xrtcdit d 1
aum hæreditatius les hicun,
n Tit Deacq. velomit hared.
ipſe fallitur, inquit Gellius. Sed hæcadiectio, quæ videtur adiici alterius honoris cauſa, non facit vt excuſetur actione iniuriarum admiffum enim contrariam voluntatem declarat. Aliud exemplum eſt in I. 2 4. fuit quæſtionis. ff hoc tit. Qui- dam hæres inſtitutus eſt: vt omittat hæreditatem, vt faciat locum vel ſubſtituto, vel legitimo hæredi, accepit ab co pe- cuniam. Obiicitur ei à creditoribus hæreditariis, quedpto hærede ſe geſſerit, pecuniam accipiendo ne hęreditatem adi- ret. Nam is, qui pecuniam accipit eo nomine, videtur aliquid hæreditarium attingere: eo enim nomine commodum& lucrum ſentit. ſed ideo dicitur eum pro hærede non gere- re: quia animum non habet acquirendæ hereditatis, cuin ac- cipiat ne hæres ſit. Vnde apparet eum pro hærede gerere nol le. certum eſt enim in hoc animum hæreditatis acquirendæ deficere. Ad verfi. In edict um tamen prætoris,&c. In edictum prætoris incidit, quod propoſitum eſt aduerſus eos, qui dolo malo hæreditatem omittunt. l. 1. ff. ſi quis omiſla cauſa teſta. & tenetur legarariis perinde ac ſi hæreditatem adiiſſet, pro- pter dolum. Namis, qui precium accepit ab hærede legiti- mo, fraudat hac ratione legatarios, qui legata ſua conſeque- rentur, ſi is adiret hæreditatem ex teſtamento. Ideoque eis te- netur perinde ac ſi adiiſſet hæreditatem ex teſtamento. l.z.& 3. ff. ſi quis omiſ.cau.teſta. Non tamen tenetur creditoribus hæreditariis, quia hæres non eſt. Ratio diuer ſitatis eſt: quia non fraudat creditores, ac ne fraudare quidem poteſt. Cre- ditores poſſunt agere aduerſus quemliber hæredem, ſiue is ex teſtamento, ſiue ab inteſtato, hæres ſit: fed legata non de- bentur legatariis quibus relicta ſunt, ſi hæreditas non adea- tur ex teſtamento. hærede enim non adeunte exteſtamento hæreditatem, corruunt omnia, quæ relicta ſunt in eoteſta- manto. Aliud exemplum eſt in l. lulianus. 42.§. ſi in ſocieta- te. Defunctus ſocietatem coierat cum alio. Filius poſt mor- tem perſeuerauit in ea ſocietate. Quæritur, an videatur pro hærede geſſiſſe? Diſtinguendum eſt ſecundum ſententiam luliani verſic.⁰rum rem cœptam,&c. Sirem cœptamà patre, vel ſub patre perfecit, videtur ſe immiſcuiſſe hæreditati. Si vero nouam inchoauit, non videtur pro hærede geſſiſſe. quia
qui rem à patre cœptam perficit, videtur rem hæreditariam
attingere: argumento eſt id, quod dicitur in l. hæres ſocii. 40. Pr ſocio. Hæres ſocii licet non cogatur in ſocietate manere poſt mortem defuncti ſocii: cogitur tamen res cœ- ptas à ſocio perficere, alias tenetur actione pro ſocio. Vnde cum filius rem cœptam à patre, poſt mortem eius perficit, videtur id facere ne teneatur actione pro ſocio. Vnde ſe im- miſcuiſſe hæreditati videtur. Aliud exemplum eſt in leg. 6¹. Antiſtius Labeo. ff. hoc tit. Quidam inſtitutus eſt hæres ſub conditione. Exempli gratia, ſi iurauerit ſe aliquid feciſſe, aut non feciſſe. Nam huiuſmodi conditio non improbatur: ſed ea, quæ in futurum confertur, vt ſupra diximus titu. de condit. inſtit. is ei conditioni paruit. Quxærirur, an videatur pro hærede geſſiſſe? Variæ fuerunt veterum Iureconſulto-
rum opiniones hac dere. Hic refertur Antiſtii Labeonis o- pinio à laboleno. Sumpta hæc ſunt ex libro Iaboleni ad po-
ſteriora Labeonis. Ilbi, Non tamen,&c. Sic intelligo hæc ver- ba, quod velle hæredem eſſe declarauerit. Ibi, Ego puto,&c.
Sequitur ſententiam laboleni. Sed an vt hætes iurauerit,
quæſtio facti eſt, an videatur animo hæredis conditioni pa-
ruiſſe? Ego reſpondeo eum, qui paret conditioni, non vi- deri id animo hæredis gerere: niſi alia ſit eius voluntas. Po-
teſt enim parere conditioni ſine animo amplectendæ hære-
ditatis. Vnde non eſt continuo dicendum, cum quis condi-
tioni paret, eum pro hærede gerere. exempli gratia: Hæres
ſum ſub conditione inſtitutus, Ss decem dedero. Ego dubito, an mihi expediat adire hærediratem: interim dum delibe-
ro. quia forte ſi poſtquam deliberauero hæreditatem adi- re, mihi fortaſſis non erit commodum ei dare decem, pro- ptet abientiam eius, cui danda eſt pecunia, volo ei decem da- re. Simile eſt quod dicitur in l. 13. ei, qui. ff. de condit. inſtit. Idem dicitur in l.i. ff. de condict. cauſ. data. Vbi dicitur, ſi quis fuetit inſtitutus ſub conditione dandi,& implendæ condi- lionis cauſa dederit:& poſtea repudiauerit hereditatem, eam Pecuniam condicere poſſe tanquam datam ob cauſam, quæ iecuta non ſit: argumento eſt, eum, qui dat implendæ con-
aitionis cauſa, non gerere pro hærede: quia hæreditatem non
poſſet poſtea repudiare. Sed obiicitur. 84. Iam dubitari. ff. de hæred. inſtit. Ad finem legis ibi, Sed eæ cateris,&æc. Eſt anti- nomia, quæ difficilis habetur. Mihi placet opinio eorum qui exiſtimant eam legem accipiendam eſſe de ſuo hærede, quamuis plerique diſſentiant. Loquitur enim aperte lurecon- ſultus de ſuo hærede. Suus hæres, qui paruit conditioni, qui eſt in eius poteſtate, ius abſtinendi omnino amittit:& dici- tur ſe immiſcuiſſe. Qui diſſentiunt ab hac opinione vruntur atgunentoex l. 86. cum demum. hoc tit. ff. Docer ibi iuriſ- cenſul. quid ſit Blium ſe miſcere honis patris. Erait idem eſſe mitcere ie Boms patris in filio, quod eſt hæreditatem adire, vel gereisie pro hærede in extraneo. Eadem eſt igitur cauſa miztionis iu luo hærede, quæ eſt aditionis in hærede extra- neo. Nutlum aliud argumentum adferunt aduerſus hanc opiaionem noſtram, quod mihi videtur valde inſrmum eſſe. Nam quamuis ſimilis ſir mixtio ſui hæredis aditioni extra- neihæredis: non ira tamen accipiendum eſt, vt diſſimilitu- do nulla ſir. Nam aperta diſſimilitudo eſt in amotione& interuerſione rerum hæreditariarum. Extraneus interuer- tendo res hæreditarias, non dicitut ſe pro hærede gerere:& tamen ſuus hæres interuertendo res hæreditarias, amittit beneficium abſtinendi,& haberur pro in miſcente. l. ſi ſer- uum. 70.§. prætor ait. ff. hoc tit. Melius ergo eſt, vt hane di- ſtinctionem ſequamur, vt diſtinguamus ſuun hæredem ab hærede extraneo: vt dicamus extraneum hæredem, qui pa-
ret conditioni; ſub qua hæres eſt inſtitutus, non ideo videri
ſe pro hærede gerere: ſuum autem hæredem, ſi conditioni
pareat, ſub qua inſtiturus eſt, immiſcere ſe videri. Alind ex-
emplum eſt inl. ſi quis non quaſi hæres. 72. fl. hoc tit. Pilius defuncti cum egens eſſet, petiit ali à liberto patroni: tene- tur enim libertus ad alendum filium patroni ſui egentem. l. ſi quis à liberis.. ff. de lib. agnoſc. Quæritur, an videatuc ſe pro hærede geſſiſſe, vt tanquam hæres pateraus tencatur
creditotibus hęreditariis: Reſpondet lureconſultus, Procul=
dubio hoc extra cauſam eſt immiſcendiſe bonis paterns. Ratio eſt, quia filius licet aduerſus libertum patroni agat, non ta- men agit quaſi hęres, ſed quaſ filius. Non enim hoc ius habet filius, quod hæres ſit patri. Nam etſi hæres non ſit, nihilomi- nus poteſt eogere libertum patroni ad ſe alendum,& hic lo- cum habet ſupradicta regula, Quod citra is e& nomen h eredis, &c. l. prohærede. 20.§. Papinianus, in fi. ff. hoc rit. Qnini- mo& ſinomine hæredis vſus ſi t plerique cenſent, ne hoc qui- dem caſu viqeri immiſcuiſſe ſehæreditat: paternè,& ſi fiſius agens aduerſus libertum dixerit ſibi id qeberivi hæredi. Nam aliquando hæres accipitur pro filio. d. l. pro hærede.§. ſi quid
tamen.&l. ex facto. 17. ff. ad Senatuſcon ſ. Trebell. Alind ex-
emplum eſt in l. quo fratres. 77. fl. hoctit. Duo fratres habe-
bant bona communia. non diuiſerant hæreditatem pater- nam: forte manſerant in communione. alter eorum mor- tuus eſt inteſtatus. morte eius delata eſt eius hæreditas alte-
ri fratri. Frater poſt eius morrem, cum ſciret eum deceſſiſſe,
Nlus eſt rebus communibus: non aliter quam antea con-
ſueuerat. Quæritur, an videatur ſe hære ditati alligaſſe? Re-
*
ſpondet luriſcon ſul. Wh eo cenſilio vſeus eſſet,&&c. Vtendo igi⸗
tur rebus communibus poſt mortem fratris, quem ſciebat de-
ceſſiſſe, non videtur pro hærede ſe geſſiſſe, niſi aliud actom
appareat. Poteſt enim quis alio animo res communes attin-
gBere, quam iure hæreditario, quod hæres eius eſſe velit. Par-
tem enim habet, poteſt eas attingere propter communio- nem. Dominus eſt harum rerum communium pro parte indiuiſa, vteado illis rebus pro parte ſua, non viderur ſe al- ligare hareditati: ſed ſi plus ſua parte dominationem inter- ponat videtur id facere pro hærede. Exemplo id poteſt de-
clocari. Si forte aliquid geſſerit in ſolidum, quod poterat prd parte facere, videtur ſe alligaſſe hæreditati.
Exempli gra-
tia, cum creditores bæreditarios poſſet conuenire pro par⸗
te ſua, is exegit ab eis ſolidum. poterat enim pro parte. Huc perrinetl. ſi communes ædes. 40. ff. de neg. geſt.& l.hæredes eius. 25§. fi vnus. ff. famil. erciſcun. Si quis cauerit damni in- fecti nomine pro domo ruinoſa, cuius domus pro parte tan- tum dominus erat: is poterit à ſocio ſuo exigere, quod eius
nomine ſoluit: non actione communi diuidundo. Nam
hoc ad communionem non pertinet: ſed actione negotio- rum geſtorum. Aliud exemplum eſt in l. Pannonius. 3.§. vl.

—.——44———
*—— —— ——
—— ——
44² ffhoc tit. Filius cui erat delata hæreditas matris, non cura- nerat adire matris hæreditatem toto vitæ ſuæ tempore, vſque ad mortem: moriens fecit teſtamentum vel codicillos: in teſtamento, velcodicillis petiit ab hærede, vt maternorum bonorum feruum manumitteret:& ſibi& parentibus ſuis, in poſſeiſione bonorum matris, monumentum rruer Ar Iureconſul. ſe pro hærede geſſiſſe. Videtur enim cum ciat a inteſtato ſibi delatam eſſe matris hæreditatem, animum ha- bere eius hæreditatis acquirendæ. Ego peto vt ſeruum ma- numittas taihi relictum in hæreditate matris meæ. Non po- teſt meus eſle ille feruus niſi iure hæreditario. Is ergo vide- tur pro hærede geſſiſſe, qui ita fidei commiſerit hæredis ſuĩ in teſtamento ſuo. Et ſic videtis pro hærede gerere eum 6 deri quoque, qui aliquid diſponit in ſuo teſtamento. Et 3 ſimilis locus inl. 6. ſi auia. Cod. de iure delib. Mater mea inſti- tuit me hæredem ex duabus vncis hæreditatis ſuæ. Ego fi- lium meum cum facerem teſtamentum inſtitui ex iis vnciis. Quæritur an videar mattis bærediratem adiiſſe? Aiunt Impp. Dioclet.& Maxim. gitur ſitéſtamento, Ac. N ec id magnam dubitationem habet. Solo animo acquiritur hæreditas.§. vlt. de hæred. qualit.& differ. in Inſtit. At voluntas acquirendæ hæreditatis non minus declaratur à moriente, ab ægroto, quam à ſano. Et eſt hic obſeruaadum, eundem actum,& vl- dmam voluntatem& actum inter viuos eſſe. Petovt ſer- uum, qui ex bonis maternis eſt, manumittas, hic actus eſt & vltima voluntas& actus inter viuos, diuerſa ratione. Quæ- ritur reuocato teſtamento, an aditio hæreditatis videatur reuocata eſſe. Ambulatoria enim eſt teſtatoris voluntas vſqué ad mortem, l. 4. ff. de adimen. leg. Et receptum eſt non videri adi- tionein hæreditatis reuocatam eſſe. certum eſt eum, qui pro hærede ſe geſſit, non poſſe id reuocare. l ſicut maior. 4. Cod. de repud. hæred. Aliud exemplum eſt in l. eum demum. 86. ff.hoc titu. filius ſuſcepit hæreditatem matris,& ab hæredita- te patris abſtinuit: poſſedit agrum quendam ex bonis patris, cum crederet illum agrum eſſe exbonis maternis, an credatur ſe immiſcuiſſe hæreditati patris? Certum eſt eum aliquid hæ- reditarium attigiſſe. Poſſedit agrum, qui ex hære ditate patris
eſt. Sed tamen ait lureconſultus: quia non lofficit aliquid hæ-
reditarium attigiſſe, vt pro hærede quis geſſiſſe inrelligatur: ſed animus præterea requiritur. hic autem abeſt animus, pro- pter errorem, quia agrum poſſedit tanquam hæreditatis ma- ternæ, non paternæ. Aliud exemplum eſt inl. 2. Cod. de iure deliber. de eo, qui paternum debitum exoluit: Filius poſt mor- tem patris ſoluit debita hæreditaria. quæſtio eſt, an videatur pro hærede geſſiſſe, vt teneatur creditoribus hæreditariis: Ait lmp. Alexan. ibi, Cam debitum,&c. hoc eſt diligenter no- tandum. Similis lex eſt C. de inoffic. teſtam. l. parentibus. 8. Hac ratione ſæpe accidit, vt filius mercatorum poſt mortem parentum ſuorum implicentur oneribus hæreditariis, ſi quid ſoluerint poſt mortem patris.& hoc eſt vſitatiſſimum: niſi appareat aliud actum eſſe. Poterit quis obiicere regulam ex l. pro hærede. 20.§. Papinianus. ff. hoctit. Nam poteſt ſolui debitum alio animo, quam geſtionis pro hærede. Alius po- teſt ſoluere noſtro nomine,& nos liberat. l. loluendo. 39. de neg. geſt. Sed ideo hic dicitur eum videri geſſiſſe pro hære- de: quia potius præſumitur eum ſuo nomine ſoluere, quam alieno: niſi aliud actum ſit. l. 4. ff, de ſolut. Ergo multo minus
foluere videtur eius nomine, pro quo non eſt obligatus. Vn-
de dicendum eſt, cum quis ſoluit paternum debitum, teſta- tionem vtilem eſſe, vt dicat ſe non ſoluere haæreditario nomi- mine. d. l. pro hærede. 20.§. 1.& l.at ſi quis.§. Hlerique. ff. de relig.& ſumpt.funer.
Oſtendimus ſupra multis exemplis, quomodo acquira-
tur hæreditas vel aditione, vel pro hærede geſtione. Exem-
pla à nobis adducta ex Iureconſultorum locis ſumpta ſunt, quibus perceptis facile de aliis iudicari poterit. Aliæ quæ- ſtiones deſunt in aliorum ſcriptis agitatæ. Vna mihi occur- rit non omnino contemnenda. Quæſtio eſt, ſi quis hæres in- ſtirutus dixerit: Sibi hæreditatem non diſplicere, an his ver- bis inducatur hæreditatis aditio, cum ageretur de hæredirxa- te cuidam delata, is eam hæreditatem ſibi non diſplicere ait: an videatur hæreditatem adiiſſe? Videtur quibuſdam aditio eſſe. Aiunt nihilreferre an ſibi hæreditatem placere dixerit, an vero non diſplicere, arg. ex l.4.& ſ. Cod. de arbit. vbi dici-
Franc. Duareni(omment.
nenmn numerari inter legis actiones.
tur nihilreferre, an is qui condemnatus eſt, dixerit fibi pias cere ſententiam latam:an vero ſibi non diſplicere. Sedta. men exiſtimo, ſi nihil aliud actum eſſe appareat, hunc adilſls hæreditatem non videri. In aditione hæreditatis voluntas requiritur eaque firma& certa, vt ſupra à nobis iam ſæpe di- ctum eſt, animi deſtinatione acquiritur hæreditas. d.. pto hærede. 20. in princip. His autem verbis non declaratur vo- luntas, cum quis ait ſibi non diſplicere hæreditatem, quz
delata eſt. Medium enim quiddam eſt inter placere& diſpli.
cere. Argumento eſt, quod dicitur in l. 1.§. ſcientiam. ſf. q tribut. act. Multum refert, an quis dicat ſe velle: an vero non nolle. medium eſt inter velle& nolle. Videtur adhucſuſpen. ſa voluntas eius eſſe, qui dicit ſibi hæreditarem non diſpli- cere. Nec nos mouere debet, quod adferunt exl. 4.& ſ. Cod. de arbit. Nam ad confirmandam ſententiam, quæ ab arbitro lata eſt, non eſt voluntas neceſſaria eius, qui damnatuseſt. Atque ideo non eſt mirum, ſi dicatur nihil referre, an iser- preſſim declarauerit ſibi placere ſententiam, an vero ſibi non diſplicere: ſed voluntas neceſſaria eſt in aditione hæredi- tatis.
Ad hunc locum de ratione& modo acquirendæ hæredi- tatis pertinet conſtitutio Theodoſii, de cretionis ſolenni- tate, in l.cretionum. 17. Cod. de iure deliber. Quid ſit cretio& crerionum ſolennitas docet VIpianus in Inſtitut. titu. qui hæred. inſtit. poſſint.& aliquid ſcripſi in lib. 2. Diſpur. Men- tio eſt quoque huius cretionis in lib. 4. Cod. Theodoſii.&li. 8. tit. de mater. bon. Verba quædam ſolennia erant quibus acquirebatur hæreditas abeo, qui inſtitutus erat hæres cum cretione. Haæc ſolennitas viſa eſt nimis ſcrupuloſa, ideoque omnino reiicienda. Hac ſolennitas erat neceſſaria, cum quis erat inſtitutus cum cretione. Non enim ſemperinſti. tuebatur hæres cum cretione. Eius hæc erat formula, Ma- uius hæres eſto, cernitoque hæreditatem in centum diebus, alia exhæres eſto. Sic inſtituebarur hæres cum cretione. Vlpianin Inſtit. tit. 20. qui hæred. inſtit. poſl. verſi. Cretio eſt certorum dierum ſbatium, quod datur hæredi ad deliberandum,&c. Do- teſt ſtatui tempus à teſtatore intra quod hæres hæreditatem adeat.l. ſi quis hæres. 71. ff. hoc tit. quod nobis videtur ſuper- eſſe ex ea cretione antiqua. Præterea aditio hæreditatis pura eſſe debet, ſine die aut conditione: quod adeo verum e adiecta conditione vitietur. l. 5 1. eum qui.§. vltim. ff. hoctit Cum quis dubitaret an ſoluendo hæreditas eſſet, adiit condi- tione adiecta, Si ſolendo hareditas eſt. Quæritur, an valeat hæreditatis aditio ſub hac conditione? Ait ibi Iureconſultus, nullam aditionem eſſe. Ratio admodum obſcura noneſter his, quæ iam dicta ſunt à nobis ſupra, firmam certamque eſſ debere voluntatem eius, qui adit hære ditarem: certum con- ſilium eſſe debere.l. in totum. 77. ff. de regul. iuris. In totum, omnia quæ animi deſtinatione agenda ſunt, non niſi vera& certa ſcientia perfici poſſunt. Ideoque diximus propter igno- rantiam& inſcientiam eius, cui delata eſt hæreditas, eum non
poſle adire hæreditatem, quamuis re vera delata ſit, ſiigno-
res delatam eſſe. Sed quia idem dicitur de die, ſolet quæii qua ratione id conſtitutum ſit: Hæreditatis aditio inter actus legitimos numeratur. l. actus legitimi. 88. ff. de regal. juris. Quiactus legitimi non tantum adiecta conditione: ſed et- iam die omnino vitiantur. d. l.actus legitimi. ibi, Qui non reci- piunt,&sc. id eſt, qui non patiuntur diem, vel conditionem adſctibi, Sicut, inquit Iuriſconſultus, ewancipatio, acceptilatuu, hereditatus aditio, ſerui optio, tutoris datio. Sed cut vitiantur
actus legitimi adiecta die? Ego ſuperioribus locis docui, ꝗ
ſint actus legitimi. vulgo enim recte explicari non ſolent. Ego dixi actus legitimos eſſe, qui alias dicuntur à iutis aucto⸗ ribus legis actiones. Mentio eſt frequens apud lurecon ſultos legis actionis. Magiſtratus eſt apud quem legis actio
eſt inl. 2. ff. de offic. proconſ. Emancipatio numeratur inter
legis actiones. in Nouella 81. Iuſtinianus ait, emancipatio- Eadem in regulaiutis numeratur inter legirimos actus. Actus legitimus aat legis actio, ritus quidam ſolennis erat legibus introductus, er quo nihil mutare licebat, vt docet Boetius in Topic. Cicer- ex Gaio Iureconſulto. qua parte loquitur de ceſſione, do- cet ritum ſolennem obſeruari ſolitum in ceſſione. Et
Pats iuris, legis actio vocatur. Verbalegitima Grue 6 enn
p,e————— Lee ee

aſ
. lolennitas vilaeſtdias 6 llexc lolennitn crn
m Cum cretione. Noand cum drenone. Ein hacemgim unahae berrdtaten uanm cinſtanedanmrtescum ceinn zubrred. nitit poll. etſi. Omi u⁴ duν†⁵ ³diad Ctuueaan Pus 1eſtatote inuaquodbat Meres. n.f. docti. quoduobhin ane min. Prætetcaadiuohm e de amn coaciione: quod acun one wiietmt.11. cum qui.iu taret an folnendo hrrecitatt 4 4* berrunuef. Qun
co tub Nac coadtione, Atbile wmeiſc. Rnioadmodumodmm
6 brrt
1
1e. Nenuo ci aigs vooc · 3. dugſtemm 2e Kc nocoal 64 1 Norclae us 1 9 occſ legs Acs 9
In Tit. De acq. velomit. herea.
lennia. in l.vlt. C. de teſtam. tut.& l. directus. Cod. de reſtam. manu. quia ritus ille ſolennis introductus eſt legibus. Et quia ex ritu& ceremonia legitima, quæ legibus introducta eſt, ni- hil immutandum eſt:non eſt mirum, ſi adiecta die vel condi- tione vitietur. Et ſic videtur accipiendum eſſe quod dicitur in l.nemo. 166. ff. de regul. iur. Cum dicit Vlpian. Nemo alieno nomine lege agere poteſt: hi ritus non poſſunt peragi per pro- curatorem: ſed perſonæ ipſæ adeſſe debent per ſe, non per procuratorem. Sicut verba formulæ mutari non poſſunt: ita ne perſonæ quidem, vt perſona vna alterius loco ſubſtitua- tur. Cuius generis ſunt emancipatio, acceptilatio. Nec vlla eſt dubitatio. De iis eſt ritus ſolennis obſeruari ſolitus in e- mancipatione, vulgo notus eſt ex Theophil. ex Vlpiano in Inſtit. Qu'dam eſt ritus in acceptilatione, tutoris quoque da- tione. Sed mirum eſt, quod inter eos actus numeratur aditio hæreditatis,& ſerui optio. d. l. actus legitimi. ff. de regul. iur. In his enim nulla folenniras deſideratur. In aditione hære- ditatis ſufficit declaratio voluntatis, quocunque modo quis voluntatem ſuam declarauerit, aut verbo, aut facto aliquo. Locus autem ille mihi ſemper ſuſpectus fuit. Varietas lectio- num eum ſuſpectum reddit. In quibuſdam libris legitur, d- optio, non ſerui oprio. Adoptio olim magno ritu magnaque ce- remonia fiebat. Nec dubito, quin legendum ſit, adoptio, non ſerui optio. Vbi autem legitur, hæreditatis aditio, forte le⸗ gendum eſt, cretio, vt hoc intelligatur de ſolennitate cretio-
nis, de qua iam diximus. Niſi ita velimus diſtinguere, hæredi-
tatis aditio ſerui, quaſi Papinianus in d. l. actus legitimi. ff. de reg.iur. non loquitur de quacunq; aditione hæreditatis: ſed de aditione hæreditatis ſerui, id eſt, cum ſeruus adit hæredita- tem. Seruo non licebat hæreditatem ſibi delatam adire niſſi certa& præſcripta forma, quamuis ab ea ſolennitate, vt ni⸗ mis ſcrupuloſa, paulatim receſſum ſit: vt poſtea dicemus. Vnde ſeruus, cui delata eſt hæreditas, ſi adierit in diem, nihil agit. Sic ergo poſſet legi in dict.I. actus,&c. emancipatio, acceptilatio, hærediratis aditio ſerui. Deinde adoptio, non autem ſerui oprio. De cretione poſſet quoque illud intelli- gi. Cretio legitimus actus eſt,& inter legitimos actus me- rito refercur non quæuis aditio. Non ſemper acquiritur hæ- reditas cum cretione. Docet Vlpian. in loco iam adducto in Inſtit. vbi diſti nguit cretionem à geſtione pro hærede. Sequi- tur de perſonis.“
Quæ perſonæ poſſunt hereditatem acquirers.. Maus variæque ſunt quæſtiones huius loci. Prima quæ-
ſtio eſt de eo, qui eſt in aliena poteſtate, euiulmodi eſt ſeruus in poteſtate domini: aut filius in poteſtate patris ſui. Quyxſtio eſt, an hi hæreditatem acquirere poſlunt; an ſeruus poſſit hæreditatem acquirere, an filiusfam. poſſit hæredita- tem acquirere? Et certum eſt vtrunque hæreditatem acqui- rere poſſe iuſſu eius, in cuius poteſtare eſt, ſi eius iuſſu adierit. inl. qui in poteſtate. 6. ff. de teſta. Eodem pertinet quod di- citur in l. placet. 78. ff. hoc titu. huiuſmodi ſunt ſeruus& fi⸗ liusfamilias. Nos primum dicemus de ſeruo, deinde de filio⸗ familias. De ſeruo variæ quæſtiones ſunt. l. ſi quis milii bona. 25. in princip.ff. hoc tit. In primis quæritur, quid ſi ſeruus alienus ſit bona fide poſſeſſus ab alio, vel quid ſi ſeruus ſit fructua- rius, in quo quis vſumfructum tantum habeat non etiam ptö- prietatem? Ait lureconſultus, Si quis mihi bona,&c. Quod di-
ximus de ſeruo, intelligendum eſt de ſeruo proprio. Seruus
meus hæreditatem mihi acquirit, ſi iuſſu mev hæreditatem adierit. Seruus autem alienus mihi non acquirit, eriam ſi àme poſſideatur bona fide, etiam ſi vſumfructum in eo habeam. Non enim meus dicitur, quod vſum fructum in eo habeam:
Obiiciat quiſpiam ſeruum fructuarium aut bona fide poſſeſ-
ſum acquirere fructuario, vel bonæ fidei poſſeſſori, quod ac- quirit ex re bonæ fidei poſſeſſoris, vel ex operis ſuis. Cum er- S0 acquirat hæreditatem opera ſua, cur eam non acquirit; vel bonæ fidei poſſeſſori, vel fructario: Huic obiectioni reſpon- det Iureconſultus in haditio. 45. hoc tit. ff. Aditio hæreditaris non eſt in opera ſeruili. Ridiculum eſt dicere, operam eſſe vo- luntatis declarationem. non eſt opera: hæreditatem acquitit
b 443 ſuus declaratione voluntatis ſuæ. Opeta eſt diutnuin offi- cium. Hoc oſtendit lureconſultus aliquot exemplis. IMdcirco ſi dotalus. Dotalis ſeruus merito minime acquirit hæ reditatem, quamuis ei acquirat, quæ operis ſuis acquirit. Et cum quæſtus; eſt, coita ſocieta, queſtus& compendii. Cum ſocieras inter duos quæſtus& compendii initur, intelligirur coita ſocietas de bis, quæ vnuſquiſque induſtria ſua acquifierit. Sed ſi cui delata ſit hæreditas, ea non communicatur, nec in ſocietatem. l. coire. 7. &l. 8. quæ ſtus.& l.12. ſed nec æs alienum.& ſeq.ff. pro focio. Haic ſimile eſt quod dicitur inl. fructuario. 4 7. ff. de acquir.
rer. domin. vbi dicitur fructuarium non acquitere heredita- tem, quxæ ſeruo delata eſt. quoniam ex ſerui operis non eſt, ſerui operis non acquiritur. Sed hic reperitur antino- mina ex d. l. aditio. ad fi. bi, Poteſt verum eſſe,&c. vbi ait lurif- conſultus liberum hominem, qui à me bona fide poſſidetur,
poſſe iuſſu meo adire hæreditatem. Si iuſſu meo adierit hæ- reditatem, eam mihi acquirit. Et tamen hic dicitur non ac- quirere, ſi ſeruus alienus, tanquam meus à me bona fide poſfeſſus adierit: fed potius eam acquirere domino ſuo. Sed hæc contraria non ſunt. Quod diccitur in l. z f. fi quis mihi bona. intelligendum eſt cum exceptione, quæ ſumitur ex d.
I.aditio. niſi ſeruus ſit inſtitutus hæres gratia poſteſſoris, ſi-
ue ſit bonæ fidei poſſeſſor, ſiue fructuarius. feri poteſt, vt ſeruus alienus quem ego bona fide poſſideo,& in quo vſum- fructum habeo, non Propter me inſtituatur: ſed ipſius ſer- ui gratia. Et hoc caſu non mihi acquiretur hæreditas: ſeul potius vero domino. Sed ſi propter me inſtitutus ſit hæ res, mihi acquiretur hæreditas, ſi iuſſu meo adierir. Ratio eſt, etſi aditio non ſit in opera ſeruili,& ex ea non poſſit dici hæreditatem mihi acquirere, quaih ex opera ſua acquirat: tamen poteſt dici mihi acquirere hæreditatem, quaſi ex re mea acquirat. nam propter me ipſum hæres inſtitutus ells proponitur. quod fit contemplatione mei, gratia mea, id dicitur quaſi à me profectum eſle.l. ſed ſi plures. ↄ..in arro- gato. ff. de vulga.& pupill. ſubſtitut. Similis diſtinctio eſt in J. ꝛ1. ſi ſerui vſusfructus.& legib. ſequen. ff. de vſufr. vbi lure- confaltus ait, cum quæritur an hæreditas delata ſeruo ac= quiratur vſufructuario, diſtinguendum eſſe an contempla⸗- tione proprietarii hærcditas ei delata ſit, an vero contem⸗= platione fructuarii, vt ſi gratia fructuarii ſit hæres inſtitu- tus, ipſi fructuario acquiratur hæreditas, quaſi ex re ipſius. Hic non recedimus à regula in qua dicitur, fructuario tan= tum acquiri vel ex re ipſius, vel ex operis ſerui.& cum hae diſtinctione intelligendum eſt quoque, quod dicitur in l. fructuario. 47. ff. de acquir. rer. domin. Quamuis lurecon- ſultus ſimpliciter dicar: fructuarium non acquirere hæredi- tatem, quæ delata eſt feruo, hoc eſt intelligendum: niſi pro- pter ipſum fructuarium ſeruus hæ res inſtitutus ſit. Alli ali- ter diſtinguunt:& quorundam opinio eſt etiam, ſigratia fructuarii vel bonæ fidei poſſeſſoris, ſeruus hæres inſtirutus ſit, tamen iuſſum domini& proprierarii requiri. ſed condici poſſe ab eo, aiunt, ſi hæreditas delata ſit ſeruo contempla- rione ipſius fructuarii, vel eius qui poffidet alienum ſeruum bona fide, ad acquirendam hæreditarem requiri iuflum do- mini:& poſteaquam iuſſu domini acquiſierit hæreditatem transferri in fructuarium,& eo nomine actionem comperte⸗ re:ſicut in l.vlt.ff. de ſtip.ſeruo. Ego puto nihil opus eſle hoc circuitu: ſed acquiri hæreditatem fructuario, vel bonæ fidei poſſeſſori. Et caſus diſſimilis eſt in l. vlt. ff. de ſtipulatione ſer- uorum. nec ad rem perrinet. Sed obiiciunt illil. ſeruus dotalis- 18 ff. ſolu. matr. Seruus dotalis non poteſt adire hæreditatem iuſſu mulieris, ſed tantum iuſſu mariti, ſi is hæres inſtitutus ſit,& maritus requirere debet confenſum& voluntatem mu- lieris, ne mulieri poſtea teneatur, ſi hærcditatem damnoſam eius iuſſu adierit. quoniam ea hæreditas in reſtitutione reru m dotalium venit, ſi ſolutum matrimonium fuerit. Sed alia cau- ſa eſt ſerui dotalis. Maritus dominus eſt poſſeſſor: mulier non poſſidet. maritus dicitur dominus quamd iu durat matrimo- nium. l. doce ancillam. C. de rei vin.& l. in reb. C. de iur. dot. Cum nepoſſideat quidem mulier, ratio non paritur, vt iuſſu eius ſeruus adeat hæreditatem, ſed requiritur tantũ mariti iuſ- ſus. Alia cauſa eſt fructuarii. Alia etiam cauſa bonæ fidei poſ- ſeſſoris. Sequitur in eadẽ l. ſi quis mihi bona. 9. I. Seruus muni- cipu vel&c. Seruus collegi hęres inſtitutus adibit hæreditatét

444 Qud dictum eſt de ſeruo, intelligendum eſt non tantum de leruo ſingularis perſonæ„ſed etiam de ſeruo munteipund⸗ vel collegu. Hinon ſunt ſerui ſinguloru, ex quibus col-
legium conſtat. l. in tantum.§. vniuerſicatis, f. de rer. diuiſ.l.
ſed ſi haclege. 10.§. qui manumittitur. ff. de in ius vocan. Se. idem dicendum eſt. Eadem eſt enim ratio. Seruus munici- pum hæres inſtitutus adibit hæreditatem ſed cui eredme tem acquiret, aut cuius iuſſu? hoc non ſaris expre ume ti hoc loco: ſed intelligendum eſt cum dicit, Adibit hæredita- tem,&c. quaſi ita ſenſerit Iureconſultus eodem modo acqui- rere hærediratem, vt dictum eſt de ſeruis priuarorum homi- num, de quibus forte lureconſultus ante ſpurauerer. Non enim plene& integræ ſunt diſputationes lurerouſ aeeunn Quamobrem hic diſtinguendum eſt ‚an manumiſſus fuerit, aut alienatus, an vero nec manumiſſus, necalien Simanſerit in poteſtate municipum; vel collegii. duime dum non eſt, quin municipii vel collegii iuſſu, adire debeat: quoniam adeundo iuſſu colle gii ei acquirat. Ego ſcio ſubti⸗
lia quædam adduci ex J. ſed& ex dolo.§. 1. ff. de dolo. quod fa-
cllo conſentire non poſſunt. Dixi ſupra quomodo ille locus intelligi debeat,& quomodo intelligi etiam debeatl. ſicum exceptione.§. animaduertendum. ff. de eo quod metus cauſa. Poflunt conſentire municipes, ſi zlienarus ſit ſeruus, adibit hæreditatem iuſſu noui domini, vt dicitur in I. Anriſtius. 6 1.§. 1. ff.hoc tit. Videte tit. ff. de offic. procur. Cæſar. lib.i- Digeſt. in d.l.ſi quis mihi bona.. ſi quis plane,&c. Quæ diximus, non debenrt intelligi de eo, qui ſeruus pœnæ effe Ctus eſt, ille nul- lius eſt ſeruus. ſ. 17.ſunt quidam. ff. de pœnis. ſis hæres inſti- tutus eſt, inſtitutio nulla eſt, cum alicui libertas adimitur atrocitate ſententiæ, ne u fit ſeruus Reipublicæ, vel fiſci, ſed dicitur ſeruus pœnæ: quoniam ſeruitus ei irrogatur pœnæ cauſa. Hinc variæ quæſtiones tractantur in. qui ſeruum. 47.& legibus ſequen. hæ quæſtiones non magis pertinent ad ſer- uum, quam ad filiumfamil pertinent, quamuis ſpecies ſit pro-
poſita de ſeruo. Ego ſeruum adire iuſſi hæreditatem, vel fi-
lium, priuiquam adiret, ego furioſus factus ſum, itaque deſiit voluntas mea, conſequens eſt ſeruum non poſſe hæreditatem adire. Huic ſimile eſt, quod dicitur in l. ſi per epiſtolam. ſ0. ff. hoctic. Ex quo notandus eſt locus communis de mandato, non tantum morte, ſed etiam furore mandatum reuocari. Ratio eſt inl. 4. fl. loca. quia ſicut finitur voluntas morte, ita eriam furorc. Et notandum eſtmorte tutoris pupilli, non morte pupilli mandatum finiri, vt hic expreſſum in hac. ſi per
Superius oſtendimus quomodo cœpta eſt diſputatio de his, qui ſunt in aliena poteſtate, an hæreditatem acquirere poſſint. Quæſtiones aliquot tractatæ ſunt ad eum locum per- tinentes. Sequuntur aliæ quæſtiones, quæ partim ad filium proprie pertinent, partim cum ſeruo communes ſunt. Hic enim in primis quæritur quomodo iuſſus interponi debeat, cum dicimus filiumfamil. iuſſu patris, in cuius eſt poteſtate hæreditatem adire, ſeruum iuſſu domini, in cuius eſt pote- ſtate, hæreditatem adire. Quæſtio eſt inl. ſi quis mihi bona. 25.§. iuſſum. ff. hoc tit. Air Caſſius hic, interuenire iuſſum debere, vt præcedat aditionem hæreditatis: ſi ſequatur adi- tionem kæreditatis, nullius momenti, nullius effectus eſt. Præcedere debet, inquit. Ergo ſi pater aditionem filii poſt- ea ratam habuerit, poſtea filius adierit, non acquititur ei hæreditas: quia iuſſus non præceſſit. Sed cur iuſſum præce- dere debet, nec ſufficit conſenſus, qui ſubſequatur, cur non ſufficit ratihabitio? Alias enim nihilrefert, an quis mandet, an vero quod ſine mandato geſtum eſt, poſtea ratum ha- beat. l. 2. ff. ad Senatuſconſul. Macedo. Dubitationem auger, quod dicitur de auctoritate tutoris in l. obligari.§. tutor. ff. de auctor. tut.& Inſtit. eod.S.tutor. Cum dicitur tutore aucto- re pupillum contrahere,& negotiaſua gerere, tutoris aucto- ritatem acce dere oportere, ſic accipimus, vt ſufficiat in ipſo negotio auctoritatem tutoris interuenire, neceſſe non eſt, vt tutoris auctoritas præcedat id, quod geritur à pupillo: imo ſufficit perfecto negotio, modo ſtatim, non ex interuallo ſe- quatur. Præterea etiam quæſtionem facit, quod dicitur in 1. i. ff. quod iuſſu. Prætor actionem dat aduerſus patrem, ſi cum filio contractum ſit iuſſu patris. VIpianus in interpre-
5
Franc. Duareni(bmment.
lienatus fuerit.
tatione edicti prætorii ait idem dicendum eſſe, etfi pater quod geſtum eſt à filio, poſtea ratum habuerit. Exeo pia. terea augetur dubitatio, quod dicitur in 1.z. Cod. qui admit.a 4 bon.pofſ. quod eriam dicitur in l. 7. qui in aliena. ff. hoc tit.& aliis ſimilibus locis de bonorum poſſeſſione. Si filius datam
ſibi poſſeſſionem bonorum agnouerit ſine iuſſu patris,&
pater ratum habuerit, acquiret ei bonorum poſeſſionem, At bonorum poſſeſſio quid eſt aliud quam hæreditas l. 3. ſ de bonorum poſſeſſio.&§. quos autem. Inſtitu. de bonorum poſleſſ. vbi bonorum poſſeſſores vice hæredum fungi dicun. tur. Quidigitur eſt, quod Iureconſultus hic ait iuſſum præce- dere debere? Variæ adducuntur rationes. Ego putoid exiure veteri ortum habere. In lege forte ſcriptum erat filium iuſſu patris delatam ſibi hæreditatem adire. Lex de patre loquem recte vſa eſt hoc verbo, cum patris ſit iubete filio, quem ba. bet in ſua poreſtate, vt non niſi iuſſu patris adeatur hæcedi- tas. De pupillo& deturore loquens lex non eſt vla hocver- bo, non eſt tanta poteſtas tutoris in pupillum quanta eſt patris in filium. Tanta erat poteſtas olim patris in filium, u in eum ius vitæ& necis haberet. l. in ſuis. ff. de liber.& polt- hum. Verborum autem proprietatem in legibus interpreian. dis ſequi ſolent lIureconſulti, niſi aliqua euidens vtiuas& æquitas aliud ſuadeat. Cum ergo animaduerteren legem de iufſu loqui, ſic interpretati ſunt, vt conſenſus fabſequeus aut ratihabitio non ſufficiat. Iuſſus enim non dicitur Lati- ne, niſi qui antecedit,& ſi forte quis conſenſit poſtea, ſi t- men non praæceſſit iuſlus, non poteſt iuſſus Latine cici. Oum dicimus tutore auctore pupillum contrahere debere, ideſ, in ipſo negotio interuenire debere tutoris auctor taten: conſenſus enim requirirur. Haæc ſubtilitas contempiaeſt prætoribus in bonorum poſſeſſione introducenda. Cum es legibus veteribus nihil immutare vellent,& quod etat cau- tum de hæreditate ſequi vellent, tamen in bonorum pollet- ſione introducenda, quæ ex iuriſdictione prætoria eſt, ne- glexerunt ſubtilitatem iuris. Prætores in introducenda bo- norum poſſeſſione ius ciuile ſecuti ſunt, cum aliquo tempt- ramento æquitatis. Et ſane quædam ſubtilitas eſt, vt iul- ſus præcedere debeat, vtque non ſufficiat patrem poſtea con- ſentir e.l. qui iñ aliena. 6. in princip. ff. hoc tit. Idem dicitotinl 1. Cod. qui admit. ad bonor. poſſeſ. Bonorum poſſeſſlointto- ducta eſt ad exemplum hæreditatis,& eſt veluti hæreditas quædam iuris prætorii. Sed in ea introducenda viſum eſteis vtiliratem potius ſequendam eſſe, quam illam ſabtilitatem exactam iuris ciuilis veterum legum. Idem à ſenatu factum eſt in reſtiturione fideicommiſſaria in ſeruo inuito.l. 6ſ. 5. 1. ad Senatuſconſul. Trebell. Hic docet quid interſit iatet hæ-
reditatis acquiſitionem ex teſtamento,& reſtitutiouem l⸗
deicommiſſariam ex Senatuſconſulto Trebell. hic ſenatus, ſicut& prætor, ſubſecutus eſt ius ciuile& leges veteres: ſed cum temperamento æquitatis vt diximus. Ego de hac re plu⸗ ra ſcripſi ihr Diſhus-205. 10. Qui inſpexerii diligenter ne- ſtram de hac re diſputationem, facilius aſſequetut rationem diuerſitatis inter bonorum poſſeſſionem& hæreditatem, & reſtitutionem fideicommiſſariam. Hinc etiam factum eſt, vt Iureconſulti edictum prætoris de eo quodiuſſu paui geſtum eſt cum filio, interpretentur neglecta hac iuris vett ris ſubtilitate, ſecuti in interpretatione eius edicti prætoli exemplum prætoris in bonorum poſſeſſione introducen da. Cum præter loqueretur de iuſſu, ſic interpretati ſnntii teneatur pater ſi veliubeat, vel poſtea ratum habeat. Sice
intelligendum, quod dicitur inl. i. ff. quod iuſſu. Vt ergoas- quiratur hoc modo hæreditas, oportet pattis iuſſum præce- dere,& idem dicendum eſt de iuſſu domini, ſi ſeruo hæte- ditas delata ſit. Sed quæſtio eſt, an hi qui ſut in aliena połe- ſtate, cogantur huic iuſſui parere, ſi noluit parere volumiar
domini vel pattis, ſeruus vel filius. De ſeruo nulla dubitatio eſt quin poſſit cogi: expreſſum id eſt multis legibus. videts
l. cum aliquis. C. de iure delib. Hinc aperte oſtenditur poſe
cogi ſeruum adire hæreditatem, ſi iuſſus à domino eam adite nolit, vt acquirat domino ſuo. Similis locus eſt inl. 1. F termittere autem. verſi. quid ergo. ff. ſi quis omiſſa caulate- ſtam. Et recte:alias fraus facile fieret edicto prætofis. At hoc edicto prætoris, ſi quis omiſſa cauſa, continetur, vtſi en delata eſt hæreditas, fraudandorum legatariorum cauſa vn
—, q——
—
— —
———,
———

wdi, Kli fone lliti llus, non tckälulen
2 mteruenue dedere totots ai atequitinur. Hxc hdeiuatm.
2. vihi wmmnreewlen a mnelegrivellent, umen dan enn, gur aricn m uleucm iuru. Dratetes i um Loae in ciuile tecui ſumt, m mnnn. Et ſine quramidi dedeu nque don ſuftciu una- aena. Kiaptiacy ff. hocit le nit. ad bonot. polleſ. lonotunn demplum hrtecitus,& ettnt pextor. Scdinez innoduni uu ſequendam cle, qum ini duls veterum legun. llenlen wone Sdeicommillt in— datdl. Ttedell. edocetqxitint
b In Tit. Deacq. velomit. hared.
ſerit eam ex teſtamento,& adire eam voluerit ab inteſtato, vt
perinde teneatur. ac ſi ex teſtamẽto adiiſſet. Quid ergo ſi ſer⸗
uo delata ſit hæreditas,& ſeruus eius iuſſu nolit adire, vt poſſit eam capere ab inteſtato? Cogendus eſt.... Quod autem diximus cogi poſſe ſeruum adire hæredita- tem, intelligendum eſt, niſi malit in compedibus eſſe, aut a- liter coerceri. Non eſt neceſſitas abſoluta. Nam ſeruus ab- ſolute& præciſe cogi non poteſt. quia eius voluntas neceſſa- ria eſt. Quod ſi animo tam obſtinato ſit, vt nullis minis, nulla coercitione adduci poſſit ad adeundum; non acquire- tur hæreditas domino. idque expreſſum eſt in leg. cum ali- quis. Codic. de iure delibe. An idem dẽ filio dicendum ſit, quæritur? Plerique hic diſtinguunt filiumfamilias à ſeruo: ſed contraria opinio mihi magis probatur. ego enim puto cogi poſſe filium à patre. Certi iuris eſt poſſe patrem filium co- gere auctoritate paterna.leg. ſerui& filii noſtti. 16. ff. de furt. vbi dicitur, licere patri in filium aliquid ſtatuere. Idem dicitur in. 3. Cod. de patria poteſtate. Quod igitur expreſſum eſt
legibus, quæ à nobis adductæ ſunt de ſeruo, qui eſt in poteſta-
te domini: idem dicendum eſt de filio, qui eſt in poteſtate
patris, vt ab eo cogipoſſit adire hæreditatem. Sequitur in ea- dem leg. ſi quis mihi bona. 2 5.§. iuſſum. ff.hoc titu.& putat velper internuncium,&. Quod ſcriptum fuerat de iuſſu patris in adeunda hæreditate,& filiofamilias, interpretatur nihil referre an iubeat per literas, an per internuncium; vel ſi præſens iuſſus eſt. Quocunque modo iubet pater ſiue præ- ſens, ſiue per epiſtolam, non recedit à proprietate verborum. Deinde Iuriſconſ.ſeq.§. Sed vtrum,&c. quærit an hic ſpe- cialis iuſſus requiratur: an vero ſufficiat generale mandatum patris, ſi iubeat generaliter parer filio ſu o, vt quæcunque hæ- reditas ſibi delata fuerit, eam adeat? Ait non ſufficere genera- lem iuſſum, ſed ſpecialiter debere iubere. Iuſſus debet eſſè Ipecialis de certa hęreditate. Debet iubere filio pater, vt ad- eat hæreditatem, quæ delata eſt, certi hominis. Viſum eſt pe- riculoſum, patrem obligari hæreditati ob generalem iuſſum de adeunda hæreditate, quæcunque filio data fuerit. Pericu- loſa viſa eſt hæreditatis aditio veteribus iuris auctoribus.& re vera plurimum periculi habet. Argumento eſt quod dicitur in. neque tamen. in Inſtit. de auctor. tut. quod pupillus qui- dem ſine tutore ſuò omnia gerere poteſt, quibus ipſius con- ditio melior efficitur, non deterior, vt ſi ſtipuletur ab alio, vel quo duis aliud huiuſmodi negotium contrahat, quo meliorem ſuam coaditionem reddat. Sed hęreditatem adire non poteſt, etiamſi hæreditas lucroſa ſit, ſine tutoris ſui auctoritate. hoc plerumque captioſum eſſe ſolet. Plerumque homines incauti hæreditatem adeunt, quæ videtur ipſis lucroſa eſſe, cum lateat æs alienum, quod tandem magnum emergit, vt pœniteat adi- tionis hæredem, qui adiuit. Propter hoc periculum exiſtima- uerunt vtilius eſſe noſtri iuris auctores, vt pater ita demum o- bligetur hæreditati, ſi iuſſerit ſpecialiter certi hominis hæredi-
tatem, quæ filio delata erit, adire. Quare minime ob gene-
ralem iuſſum tenebitut.. Hic caſus obſeruatur inter eos, in quibus ſpeciale manda= tum exigitur. Sed hæc diſputatio eſt propria tituli de procu- rator.& titu. mandati. Sequitur in d.§. Sed vtrum, èc. Sed an nominatim,&œ. Quod dicitur ſpecialiter oportere manda- tum eſſe de certi hominis hæreditate, eſt intelligendum: niſi de viui hominis hæreditate iuſſus interuenerit. Hoc vilum eſt contrarium bonis moribus eſſe, vt diximus ſupra ad leg.⁊.S. interdum. ff. de vulga.& pupil. ſubſti. in eadem leg. ſi quis mi- hi bona.S.Sed quid ſi mandauit, vt hereditatem colliat,&c. his verbis oſtendit Vlpianus nihil referre, quibus verbis vtatur pater, cum iubet filio ſuo, vt adeat. Sufficit verba huiuſmo- di eſſe, vt ex his intelligatur patrem velle filio ſuo iubere; vt hæreditatem ſibi acquirat. Hoc adeo vetum eſt vt enunciati- uaʒvt dicuntur, verba hic ſufficiant. Exempluin ſubiungit Iu- riſconſultus ibi, Pater filio ita ſcripſit, Scio fili quod pro tua prudentia inuigilabis hæreditati delatæ,&c. Pater ilio ita ſori⸗ pſit,&&c. hic enim verba idonea non ſunt ad iubendum, ſi pro- brieratem ſpectemus magis, quam voluntatem cius, qui man- dat. Sed cumiubentis conſilium hic obſcurum non ſit, non debemus ita hærere verbis, vt voluntatem eius non potius amplectamur. At de voluntate dubitatio non eſt, cum his
verbis vtitur pater, Scio fil Zuod pro tua,&&. Non aliis verbis
—
1 4„. non tantum poœnitentia voluntate: ſed etiam aliis caſibus, reuocatur morte, muta-
vtitur, quia ſperat fore, vt filius in ea re negligens no ſit. Et hæc verba ſunt, quæ dicuntur enunciatiua, quę nonnunquam pro diſpoſitiuis accipiuntur, præſertim in vltimis voluntati-
5
bus, vt in leg. ex hac ſcriptura. 16. ff. de donat. l. etiam hoc mo-
do. 112. ff. de legatis primo. Sed videtis in actibus, quæ in- ter viuos fiunt, vt in vltima voluntare, hæc verba accipi pro diſpoſitione. Nos ita accipimus hæc verba, ac ſi pater iuſſiſſet filio, vt hæreditatem adiret. Atque ideo vulgo dicitur ad con- ſtituendum debitorem in moram hæc verba ſufficere: veluri cum creditor vtitur his verbis alloquens debitorem ſuum, O- pus eſt mihi pecunia, quam mihi debes. Sed hæc quæſtio ma- gis facti eſt, quam iuris. leg. mora. ff. de vſuris. An quis ſit in mora, non poteſt in vniuerſum deſiniri. Huiuſmodi verbis
videri poteſt recte interpellatus eſſe debitor:& pollunt alia
accidere proprter quæ recte interpellatus dici non poſſit. Se- quitur§. Si coram Titio. Pater mandauit filio, vt adeat hære- ditatem coram Titio, conſilio& arbitrio Titij, an recte videa- tur iubere Iureconſultus ait eum rectè videri inbere ‚id eſt, non alias filius adire poteſt hæreditatem, quàm coram Titio, arbitratu Titij. Et vulgaris regula eſt, fines mandati cuſto- diendos eſſe. l. diligenter. ff. manda. hoc autem non eſtita ac- Piendum, quaſi nullo modo licear aliquid immutare ex eo; quod iuſſu patris continetur. Sic enim hoc interpreratur lIure- conſultus in verbis ſequentibus, vt non liceat Aformula man- dati patris recedere: niſi ytilius& plenius videatur exequi filius, quod pater iuſſit. Hoc enim caſu obligat hæreditati patrem: acquirit patri hæreditatem, perinde ac ſi inſſus pa-
tris præſcriptum omnino eſſet aſſecutus. Ad§. Sed hi manda-
uit quaſi ex aſſe inſtituto,& inueniatur ex parte,&c. Pater mandauit filio ſuo quaſi inſtituto ex aſle,& reperitur inſtitu-
tus ex parte: is adut ex parte. quæritur an patris iuſſu videa-
tur adiiſſe? Ait Iureconſultus non videri iuſſu adiiſſe. Sed con- trà ſi iuſſit pater eum adire pro parte, poteſt adire ex aſſe. Nam qui adit ex aſſe; vtique etiam ex parte adit: argumen- to eſt quod dicitur in l. 3.§. ſi pluſquam: ff. de ſtatu lib. Is, cui relicta eſt libertas, ſi decem dedetit, dandò viginti con- ſequitur libertatem;& reliqua decem poteſt repetere. Se- quitur, Aliter atqus, Gc. Si mandäuirt, vt adeat hæredita- tem quaſi ab inteſtato delatam,& is adeat ex teſtamento; non obligat patrem læreditati: quia id vtile patri non eſt,
ſaltem æquò vtile non eſt: quia adeundo ex teſtamento hæ-
reditatem; cogetur pater legata reſicta in teſtamento præ- ſtare. Sed contrà ſi pater mandauit, vt adeat ex teſtamento, & adiit ab inteſtato; acquirit hæreditatem patri. Vtilius enim eſt patri adire ab inteſtato, quoniam legata non præ- ſtabit. Etſi igitur in huiuſmodi caſibus filius non ſequatur Praæſcriptum paterni iuſſus, vſq́uequaque receptuni eſt, ſi non fiat deterior conditio patris; valere aditionem. Exem- pla alia eiuſdem rei obſcura non ſunr. Sequitur in fin. d. l. ſi quis mihi bona,&c. Sed ſi poſteaquam,&sc. Pater iuffit filio u0, vt adiret hæreditarem: deinde pœnituit patrem huius iuſ- ſus ſui. Vel pater mutauit conditionem ſuam. hic quæritur an videatut iuſſu patris adire? Ait lureconſultus non videri Patris iuſſu adire. Qupd geſtum eſt poſt reuocatum patris iuſſum, nullius eſt momenti.& hoc pertinet ad titu. manda. & ad tit. dę procurator. Reuocatur autem mandatum iuſſus, eius, qui mandauit,& contraria
tione ſtatiis, vt hic dicitur. Et addendum eſt, quod dicitur in lqui ſeruum. 47.& legib. ſeq. 48. 49. 50. Si per epiſtolam. ff. lioc tit. ſi pater poſtea ſurere cœperit,& idem dicitur de tu- tore pupilli in d. l. ſi per epiſtolam.& eſt notandum morte legitimi adminiſtratoris mandatum reuocatum intelligi„cu- iulm odi eſt tutot, curator,& procurator. Et exemplum eſt huius rei in clement. vlt. de procur. de epiſcopo, qui procu- ratorem conſtituit; quamuis nomine eccleſiæ, quæ mori non poteſt, mandatum factum ſit: tamèn morte epiſcopi, quia eſt legitimus adminiſtrator, reuocatur. Et animad- uertendum eſt nihil referre, an ſciuerit filius teuocatum eſ- ſe mandatum patris, an ignorauerit. quod tamen videba⸗= tur contrà dicendum eſſe. recte. Inſtitut. de manda. Cum quis mandat aliquid gerendum,& is mutat voluntatem, re⸗ uocat mandatum ſuum:& non aliter tenetur, ob cam mu- tationem voluntatis& reuocationem mandatarius, quàm
Pp
4 K

——— ————— ——
3
ſi ꝗe ea voluntate certior factus fuerit. Sed hic contrà dicen dum eſt: quia non intereſt filij reuocatum eſſe hoc iuſſum pa- tris. Quod dicitur in d.§.tectè. eſt intelligendum cuùm inter- eſt mandararij. Tu me procuratorem tuum conſtirniſti, man⸗ daſti mihi tua negotia gerenda, cumꝗque certior factus non el- ſem de tua reuocata voluntate, multageſſi, multa impendi, xæquum eſt, vt mihi detur actio mandati contraria aduerius te. Ea reuocatio non deber intelligi, vt ad iniuriam meam perti- neat. Sed hic nullum tale eſt incommodum, vbi agitur de ac- quirenda hæreditate patri, non filio. Quid intereſt filij, an pa- ter reuocauerit mandatum, an aon reuocauerit? Hæc de in- rerpretatione huius legis. 4
Aliæ ſunt guæſtiones ad cundem locum pertinentes di- ſperſæ ſub hoc titulo, veluti in l. ſ1. eum, qui. 9. filiusfamil. hæ- res ſcriptus. Pater iuſſit filio ſuo, literis ad eum ſcriptis, vt ad-
cat hæreditatem ſibi delatam, ſi compererit eſſe idoneam, fa-
cta iaquiſitione, poſtquam expenderit diligenter an ea hære- ditas ſoluendo ſit. Non mandauit ſimpliciter, vt adeat hæredi- tatem: ſed addidit conditionenn, ſi, re diligenter explorata, hę- xeditatem idoneam eſſe compererit. Filius ſtatim acceptis lite- ris pattis, adiit hæreditatem, nulla inquiſitione facta, non ob- ligat pattem filius. receſſit enim à præſcripto mandati paterni. Huc pertinet,& eſt alia quæſtio I. filiusfamilias. 91. ff. hoc titul. filiusfamil. duxit vxorem,&c. Nepos qui eſt in po-
teſtate aui, non patris, adit hæreditatem iuſſu aui, non pa-
tris. Et dictum eſt, eum, qui eſt in aliena poteſtate, adire iuſſu eius, in cuius eſtpoteſtate, non intelligitur non tanrùm de filio, qui in poreſtate patris eſt: ſed etiam de nepote, qui eſt in poteſtate aui. filiusfamilias igitur iuſſu patris adeundo hæ- reditatem, patrem ſuum obligat hæreditati:& hæreditas de- lata filio non aliter acquiritur patri, iuſſu eius non præceden- te, prærerquam exceptis caſibus. Vnus caſus exceptus eſt. ff. hoc titulo. in leg. qui in aliena. 6.§. I. ſi pater diu peſſedit, licet filius non adierit. Delata eſt hæreditas filiofamilias, pater ſta- tim res hæreditarias apprehendit, occupauit, eas poſſedit, for- tè ſpacio decem annorum: poſtea conueniunt patrem credi- tores hæreditarij, tanquam hæredem. oritur controuerſia in- ter eos, an hæres ſit. ex his, quæ diximus, videtur hæres non eſ- ſe. Nam vt hæreditas acquiratur patri per filium, oportet fi- lium adiſſe hæreditatem. at filius non adinit. Et hoc non ſatis eſt, oportet patris iuſſum præceſſiſſe: hic nullus interuenit iuſ- ſus. Qumodo ergo poteſt dici pater hæreditati obligatus eſ- ſe? Sed in d. l. 6. Iureconſultus ait, Credendus,&c. Nain præſumitur aditio ex diuturnitate temporis, vtilitatis cauſa.
Vtilicatis cauſa hoc eſt ita conſtitutum. Quanquam, ſi ſubtili-
tatem ſpectemus, non videatur obligatus eſſe pater hæredita- ti, quia neque filius adiit hæreditatem, neque iuſlus patris pre- ceſſit: tamen vtrunque præſumitur ex diuturnitate temporis propter vtilitatem. Idem dicendum eſt,& ſi filius ipſe poſſede- rit hæreditatem longo tempore, quod expreſſum eſt in l. fi- linsfamil. 10. C. de petit. hæred. Filio poſſidente longo tempo- re hæreditatem, ſciente patre, non tamen iubente, dicitur pa- tri hæreditas acquiſita eſſe, quamuis eius iuſſus non interue- nerit, propter diuturnitatem temporis. Eſt locus communis
de diuturnitate temporis, qui ad alia mulra producitur. aliàs
tempore non acquiritur, nec tollitur obligatio. l. certis annis.
C. de pactis.
Ccpimus explicare caſus, in quibus non eſt neceſſaria aditio filij, nec iuſſus patris. In primis dixi, ſi diu poſſederit hæreditatem, pater, ſiue filius eam acquirit: nam perinde eſt ac ſi omnia ſolenniter geſta eſſent,& omnia ſolennia in- terueniſſent. Alter caſus eſt inl. filiofamil. 4. Cod. de iure de- lib. Si pater adierit filio volente& conſentiente, filiofami- lias hæreditas delata eſt, pater pro hærede geſſit volente& conſentiente filio. Quæritur an ſit obligatus pater hæredi- tati? Dubitatio naſcitur ex eo quòd ſolennitas hic non eſt ſeruata: non anteceſſit iuſſus patris aditionem filij: neceſ- faria eſt aditio filij: neceſſarius eſt iuſſus patris. hic non adiit filius: Ied pater volente& conſentiente tantum filio. Sed eſt reſcriptum videri ſolennitati iurisſatis factum. d. I. ibi, Solennitati iuris,&&c. Hoc reſcripto maguopere temperatur tigor atque ſubtilitas iuris ciuilis. Viſum eſt Imperatori, qui hoc reſcripſit, non multum referre, an patris iuſſu adeat fi- lius:an verò pater pro hærede gerat, volente& conſentien-
446 Franc. Duareni(bmment.
te filio. Ergo quod dicitur ĩuſſum patris præcedere debete, & neceſlarium eſſe, intelligendum eſt, niſi pater ipſe zche malit, filio conſentiente. Sed mirum videtur quod licdhic tur ſolennitati iuris ſatisfactum videri, cum ſuperiori 9 dictum ſit, propter ſpacium longi temporis, videri huic ſo. lennitati tantummodo ſatisfactum eſſe. Nam hic temporis diuturnitatis nulla fit mentio. Diximus, ſi ſolennitas non in. teruenerit, ſed diu poſſederit pater, vel filius, ſolenniter vi. deri omnia geſta eſſe, ſolennirtati videri ſatisfactum elle. At hic de tempore nihil dicitur: ſed ideo temporis dinturgi. tas non requiritur: quia proponitur patrem adiiſſe,& pro hærede geſſiſſe, conſentiente filio. In hac ſpecie certa eſt vo. luntas vtriuſque& patris& filij. Propter voluntatem vtriuſ.
que, quæ nec dubia, nec obſcura eſt, dicitur ſolennitati iu.
ris ſatisfactum videri, etiam ſi non acceſſerit temporis diutur- nitas. Sed cum pater non adiit, non conſtat an pater adie. rit, nec conſtat an filius conſenſerit, tunc propter diuturnita- tem temporis diximus ſolennitati ſatisfactum eſſe videti:
omnia geſta ſolennirter eſſe videri. hic autem apparetvtrun-
que concurrere,& geſtionem patris pro hærede,& volunta- tem filij. b
Terrius caſus eſt, ſi filius hæres neceſſarius ſit. In filio, qui hæres neceſſarius eſt, hæc ſolennitas minimè neceſſaria eſi quia hæres fit ipſo iure ſine vllo facto ſuo,& hæreditatem acquirit ei in cuius eſt poteſtate. Nulla aditio eſt neceſſari, ac ne iuſſus quidem paternus. Hoc apertè dicit Iuriſconſulin J. qui aliena. 6.§. interdum. ff. hoc titul. Auus inſtituit nepo⸗ tem, quem habebat in poteſtate ſua,& filium exhæredauit. poſt mortem aui, nepos acquirit ipſo iure hæreditatempatii ſui exhæredati, nec opus eſt ea ſolennitate, de qua diximus, ſcilicet vt adeat iuſſu patris ſui, cui hæreditatem acquirat. VI. pia. in d.§. interdum. verſ. vt puta ſi nepos,&c. patrem enim &c. ſicut ipſe hæres neceſſarius fieret hæres ſuus, ſi ſibihære- ditatem acquireret: ita etiam eum, cui hæreditatem acquiti, facit neceſſarium hæredem& ſuum hæredem. Ibi, Sed ſi⸗uis haras inſtitutus adoptetur,&c. Diuerſum ius eſt in hacſequen-
tiſpecie. Si quis inſtituerit extraneum hæredem exhæredato
filio ſuo: deinde hic extraneus, mortuo teſtatore, adoptatus ſit à filio exhæredato: quamuis ei ſuus efficiatur, nonideota- men eum faciet ſuum hæredem. non enim erat ſuus tempote mottis teſtatoris. Sed in ſuperiori ſpecie tempore mortis etat in poteſtate teſtatoris, ideoque facit patrem ſuum„quiexhæ- redatus eſt, ſuum neceſſariumꝗue hæredem. ex quo notan- dum eſt hæredem ſuum dici eum quoque quem alius antece- dit. quodobſeruatione dignum eſt. hoc ratum eſt& ſingula- re. Nam alias ſuus is demum hæres dicitur quem nemoante- cedit. l.ſi filiusfamilias.; 3. ff. de milit. teſta.&§. 1. Inſtitut.de hære. quæ ab inteſt. Hic ius ſui habet nepos, quamuis fllius, qui adhuc vinus eſt, eum antecedat. Hoc accidit cuùm nepos inſtituitur exhætedato filio. Proponitur in hac ſpecie nepos inſtirurus ab auo ſuo: proponitur filius exhæredatus. Itaque hic filius, qui exhæredatus eſt, habetur pro mortuo,& quo- dammodo intelligitur nepotem non præcedere.& vulgaro eſt quod dicitur filium exhæredatum pro mortuo haberiin hacſpecie. Exhæredatus ergo ius ſui hæredis amittit, quamuis in poteſtate maneat. l. 1.§. ſi pater. ff. de coniung. cum eman- cip. Subſtitutio pupillaris, quæ fit exhæredato filio, oſtendit eum in poteſtate eſſe. Pater enim non ſubſtitui, tniſſ ei, quem
in poteſtate habet. l. 2. ff. de vulg.& pupil. ſubſtit. his duobus
concurrentibus, amittit ius ſui filius reſtatoris. Vnum eſt quod nepos ſit inſtitutus auo, alterum eſt, quòd filius exhæte-
datus ſit, aliàs nepos non dicitur hæres ſuus eſſe. veluti ſive- niat contra voluntatem teſtatoris. Auus non cogitur inſtitue- re, velexhæredare nepotem ſuum, vt valeat teſtamentum, quamuis filium exhæredauerit. Er ſiteſtator exhæredauerit filium ſuum, non ideo tamen neceſſe eſt ei reſtituere, velex- hæredate nepotem, quaſi nepos hæres ſuus ſit, quaſi nepos
tanquam ſuus hæres poſſit rumpere teſtamentum, ſi prætett-
tus ſit, vt expreſſum eſt ſub tit. de vulgari& pupil. ſubſtit. Sed cùm inſtitutus eſt nepos filio exhæredato, filius habetur pro
mortuo, quantum adius ſui attinet:& nepos dicitut hæres
ſuus eſſe, cum venit ſecundum teſtaroris voluntatem ad eius hæreditatem.
Quartus caſus eſt, ſi pater furioſus ſit, vt non polfi lofe iudelen

4 mnd dci. . 1e iat l.
mterdum. ff hoctigl ln edar in Poteſtateſia, Aüune urit ipſo— dec opas eſt er Clemiar, en ulla Punusſai, diereciatn taum. er. npaabnepes,en res neceſſarm ſjerer hrresſen teret:itaetiamenm, au hereün um drredem R ſumm haredem! 4epeetan, Ge. Duerlumiuchi inſticuert eurancum krteten, de hc eranems, montuo teltan rctrocxmusei ſuueffcam, rlunm heredem non cnim ema ua. Sedin upetioti ecie temmm ttoris ideoque fact pattemim um sectſanumquc heredema, en um dc eum quoque qprn matone dgnumeſt hoc nunt ns demum bætes dcitutqxt: anlaz z. f demilt. telt Kl
—
*
1
Aurtedatweſt, ubettpro n * heicur nepotem D00 gtecxien ☛. 9 „ lam eiereduum hro fum 4 hr n
a gergols! *
— rfrdn
xl 8 605 aem, Clal*. hna- 4 M 4 1. 3.) 9 etese e ge ubei amef uudi rredu,S, pos iiveii.Keps 4 um adius achuors
auit lec 9
. sbe
p el
In Tit. Deacq. Velomit. hared. 7⸗ poſlit acquiri ſine incommodo& iniuria alterius, vt in hac ſpecie. Sed ſi quid lucri acquiſiturus ſit cum incommodo&
zabere, vt adeat hæreditatem. l. cum hæres. z. ff. hocritul. fi- liofamilias delata eſt hæreditas: pater eius furere cœpit: ideo- que non poteſt ei iubere, vt adeat hæreditatem. HHic quæritur quid facturus ſit filius?lureconſultus ait, Si filius adierit, per- inde haberi ac ſi pater adiiſſet, hic filiusfamilias habetur pro patrefamilias. V:ilitatis cauſa hoc ita conſtitutum eſt. id- bodque permittitur ei ſeruos hæreditarios manumittere, vt hic dicitur. Eſt igitur hic notandum filium ac quirere ſibi bæ- reditatem; non patri, contra ius vetus. Et hoc ita conſtitu- tum eſtz ne paterignorans implicetur oneribus hæreditariis. Sipater, qui non poteſt jubere, implicaretur oneribus hære- ditariis, durum hoc& iniquum eſſet. non enim niſi conſen⸗- ſu ſuo debet adſtringi hæreditati, quæ fortè ſoluendo non eſt;
„„.„0— rr.„. f vt dicitur J. qui in aliena. G. in priucip. ff. hoc rit. Huic non diſ-
ſimile eſt, quod dicitur inl. o. Imperator. fl. ad 8e natuſconſ. Trebellian. fideicommiſſum relictum eſt filio, ſi emancipa- tus erit à patre ſuo, ſi ſui iuris factus fuerit. Voluntas te dato- ris eſt, vt fideicommiſſum acquiratur filio tantum, non etiam patri. Pater non vult filium ſuum manumittere; ac ne cdgi quidem poteſt cum manumittere, ſiue emancipare. ater Profundit fideicommiſſum, petdit res filio ſuo relictas. Quæ- ritur quomodo poſſit filio aduerſus patrem ſuccurri& pro- uideri. Nam caurio prætoria hic locum non habet,vt caueat ſe reſtituturum pater:hoc vetat patria poteſtas. Inutilis eſt ſti⸗ pulatio inter pattem& ſilium. Sed reſcriptum eſt, vt pater grauatus fideicommiſſo, ante conditionis euentum id reſti-
41.
Non tantùm ne damno afficiantut abſentes Reipublicæ cau- ſa, reſtituuntur in integrum: ſed etiam ne lucrari deſinant. nullum verò damnum eſt, ne hæreditas abſenti delata acqui- tatut: Sed hoc eſt intelligendum, modo tale ſit lucrum, quod
iniuria alterius, propter abſenriam Reipub. cauſa, non reſti-
tuetur in integrum l. ſciendum. 18.& l. 19 denique. ff.ex quib.
caul. maior. loquitur Iuriſconſultus de interrupta poſſeſſio-
ne. Cum quis vellet vſu& poſſeſſione diuturna rem alterius
vſucapere, propter abſentiam eius interrumpitur poſſeſſio, necteſtituitur in integrum.
DWints exccptioelt, cam hæreditas aduentitia eſt, qua hoche acquiritur filio etiam inuito patre. l. vlt.§. ſin autẽ in ſe⸗
canda. verſi. ſin autem recuſante. Cod. de bonis quæ liber. Ea
conſtitutione emen datur& corrigitur ius antiquum, quod in Pandectis relarum eſt. Iure Digeſtorum, iure antiquo filius hæreditatem ſibi delatam acquirit patri ſuo, vt dicitut in l. 1. ſi
Aparent. quis manu.& l. placet. 78. ff. hoctit. Sed ſi adita ſit
hereditas, quia non ſit profectaà patre, ſi fortè inſtitutus non ſit habita ratione patris: ſed aliunde ei obuenerit hæreditas, fortè eſt materna hæreditas. hæc hæreditas filio acquiritur, non patri. Filij eſt proprieras, acquiritur tantum vſusfructus patri: vnde ſi capax ſit filius acq uirendæ hæreditatis ſecundum ius nouum; non eſt mirum ſi permittatur ei acquirere hære- ditatem, etiam ſi pater fortè non conſentiat. Nec dubium,
quin recuſante patre, qui à filio rogatus eſt vt conſentiat, poſ-
ſit filius hæreditatem, èriam inuito patre acquitere ſibi. Sed
controuerſum eſt an ignorante patre, non rogato patre, non
admonito, idem dicèndum Iit.
Vartiæ ſunt opiniones. Sed probabilius mihi videtur re=
quirendum eſſe conſenſum patris. luſtinianus loquitur de patre recuſante. Permittitur filio delatam ſibi hæreditatem Patreinuito, adire: ergo patreignorante, patre non admo-
nitò vt conſentiat non videtur filio id permittendum eſſe. Et ratio poſtulat, vt admoncatur pater propter vſumfructum, qui ei acquiritur. Pater eſt legitimus adminiſtrator bono- rum aduentitiorum. Sed cùm rogatus pater à hlio, non vult vonſenſum ſuum accommodare, quia non ſtat per fillum, ſed per patrem tantuùm, nihil imputaripoteſt filio, quòd officid ſao functus non ſicipoteſt periculo ſuo adire hæreditaremz inuito patre. Quj diſſemiunt; vtuntur argumento ex regula iuris huiuſmodi: Qui poteſt inuitis aliquibus aliquid facere, multò magis abſentibus; vel ignorautibus poteſt. At filius,i nqui- unt; inuito& recuſante patre poreſt hæreditatem adire. Ergo multo magis ignorante eo. Sed hic eſt ratio diuerſa. Regnla eſt intelligenda cum diuerſa ratio non eſt ignorantis& con- tradicentiss. 5...
. Alia exceptio eſt in caſtrenſi hæreditate filiifamilias mi- litis. l. miles Rlinsfamilias. 5. ff de caſtren. pecul.ibi Iuriſcon- ſultus ait, Si filiusfamilias inſtitutus ſit hæres à commilico- ne,&c. filiifamilias enim milires in caſtrenſi peculio haben- tur, perinde ac ſi patresfamilias eſſent. l. 2. ff. ad Senatuſconſ. Macedon. Hæ ſunt exceptiones regulæ à nobis traditæ. Ex- tra hos caſus; cùm ſiliofamilias delata eſt hæreditas, vt eam acquirat patri, opottet adiri hæreditatem à filio iuſſu patris, & oportet iuſſum patris præcedere: ſi hæc non interuene- rint, nulla erit aditio. l. qui in aliena. 6. in princip.ff.hoc ti. Sed
duæritur; an ſaltem ſibi acquirat filius cùm adit ſine iuſſu pa-
tris? Si filius àdeat hæreditatem ſine iuſſu pattis; non dubi- tamus; quin pater obſtrictus ſit hæreditati. Sed dabitari po- teſt; an ſaltemm ipſe filius hæteditati obſtrictus ſit: quia quam- uis non interueniat conſenſus patris, interuenit tamen con- ſenſus filij. Quæſtionem facit, quòd filiusfæinilias ex omnt
contractu obligatur, ſicut paterfamilias. l. filiusfamil. ff. de
obliga.& actio. Ex omni contractu obligatur, præterquam ex mutuo. At aditio hærediitatis quaſi quidam contractus eſt. Is, qui adit hæreditatem, quaſ̃ contraliere dicitur.l. apud Iulianum.§.vltim. quib. ex cau. in poſſeſ.eatur. Adeundo hæ- reditatem quaſi contraliere videtur cum creditotibus hære= ditariis. Cum enim quis adit hærediratem, hoc videtur pro- fiteri ſe velle ſuccederè in locum defuncti, cuius morte ob- uenit ei hæreditas,& ſe eiſdem velle teneri, quibus defun- ctus tenebatur. Vnde dicitur ex quaſi contractu teneri. l. ex maleſiciis.§. hæres. ff. de obliga.& actio.& hæres. Inſti. de ob⸗ liga. quæ ex quaſi contractu niaſcuntur. Itaque videtur in hoc caſu filius obſtringi hæreditati, quamuis pater hæreditati non obligetur. Sed verius eſt, ne filius Afiem hac caſu ob⸗

448 ligetur hæreditati, cvm ſolennitas obſeruata non ſit:& filius, cbi Jelata eſthæreditas, cùm adit hæreditatem ſine iuſſu pa- tris, nihil agit.& ſic intelligere debemus, quod dicitur in dict. Lqui in aliena. 6. in princip. ff. hoc titu. non poſſe obligari hæ- reditati patrem: imò ne filium quidem. Nam abſurdum e ita diuidere hæreditatem, vt apud vnum ſint debita, apud alium credita hæreditaria. Hæreditas non recipit talem di- uiſionẽ, vt dicemus in interpretatione I. 1.& 2. fl.hoc tit. Hoc autem contingeret, ſi diceremus in hoc caſu filium obligare patrem. Nam ipſo iure commodum ſucceſſionis acquirere- tur patri. l. 1. in princio. ff ſi à parent. quis manu. Sidicere mus acquirihæreditatem filio, cùm adit ſine iuſſu patris: ex eo conſequeretur acquiri ei tantùm onera& incomm oda. Nam emolumentum acquiritur patri: acquiſita hæreditate one- ra tantùm& incommoda penes ßillium remanerent, quod ratio iuris non patitur, vt ita hæreditas diuidatur. Conclu- dendum igitur eſt hoc caſu ne filium quidem hæreditatem acquirere, cùm adit ſine iuſſu patris. Ex iam dictis naſcitur quæſtio tractata in ea. I. 6. qui in aliena.§. ſi is, quĩ purabat. ff. hoctitul. Variæ quæſtiones hic tractantur. Vna eſt, Si is, quipuiabat ſe filiumfamil.&o. uidam putabat ſe filiumfa- milias eſſe, cùm non eſſet, erat filius tantùm naturalis, fortè non erat in poteſtate: adiit patris iuſſu hæreditatem. Quxæ- ritur, an rectè adierit, an acquiſierit hæreditatem ſibi, an pa- tri, an neutri?lureconſultus ait, neque ſibi, n eque patri acqui- rere hæreditatem. Non acquiſiuit ſibi, quia non fuit eius hæc voluntas, vt ſibi acquireret, quia purabat ſe in aliena eſſe poteſtate. Voluntas autem neceſſaria eſt in aditione hæredi- tatis. Alteri non acquiſiuit: quia non potuit. vtrumque con- currere oportet in aditione hæreditatis& voluntatem& po-
teſtatem.
Altera ſpecies eſt in eodem§. ſiis, qui putabat, ibi, Quan-
quam us, quem. Pater habebat filium in poteſtate ſua, iuſfit ei vt adiret hæreditatem, poſt iuſſum ſtatim mortuus eſt, ipſo morrtuo filius, cui iuſſerat hæreditatem adire, adiit, hic quæ- ritur an ſibi acquiſierit,& obligauerit ſe hæreditati. Hæc ſpe- cies eſt diſſimilis ſuperiori, cùm ſciret mortuum eſſe patrem, atque ita expiraſſe mandatum. Dubium non eſt, quin fuerit hoc animo, vt ſibi non alij hæreditatem acquireret. Deinde dicitur ibi, Nam& eum qui,&. Hic eſt tertius caſus. In hoc videtur maior eſſe dubitatio, an ſibi hæreditatem acquirat: Sed iureconſultus ait, ſibi acquirere hæreditatem. Nam cum non expectatur iuſſus patris, re vera non videtur ſibi acqui- ſiſſe. Ibi, Eius conſilii,&c. Certum eſt ex eo argumentum quod ipſe adiit, quamuis videatur eius conſilinm certum non eſſe& firmum, cum neſciret patrem deceſſiſſe, qui re vera mortuus erat.
Cœpimus tractare de perſonis, quæ hæreditatem acqui- rere poſſunt, vel non poſlunt. Et iam diximus de his, qui ſunt in aliena poteſtate: nunc de aliis eſt videndum. Quæritur ergo, an mutus aut ſurdus acquirere hæreditatem poſſit? Quęſtio eſt in l. ĩ. mutum. ff.hoctit. Vbi dicitur, Mutum, nec non ſurdum,&. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. pater. 92.§. VIt. Mutus ſeruus,&c. Non tantum liber homo, qui mutus eſt, obligat ſe hæreditati adeundo hæreditatem-ſed et- jam ſeruus mutus adeundo hæreditatem iuſſu domini ipſi ac- quirit. Patrem ſuum filius mutus obligat hæreditati. Nam quæ ſola voluntate fiunt ſine verbis aut alia ſolennitate, ea facit mutus non minus, quàm qui loquendi facultatem ha- bet. Regula eſt, quæ traditur in l.vbi non voce. ff. de regul. iu- ris. In acquiſitione hæreditatis ſufficit ſola animi deſtinatio & voluntas, vt dicitur in Inſtitut. de hæred. qualita.& differ. §. vlt. Ergo mutus hæreditatem adire poteſt. Sic pater mutus iubet filio, vt adeat hæreditatem, d.l. pater.§. 1. Sic mutus di- citur donare. l. 33. qui id quod ex cauſa.§. mutus. ff. de donat. Sic mutus contrahit matrimonium. l. mutus. 73. ff. de iure dot.& c. cum apud. c. cum tuæ. de ſponſal. Sic mutus paci- ſcitur. l. item quia. ff. de pactis. Hac ratione mutus procura- torem conſtituere poteſt, vt expreſſum eſt in l. mutus. ff. de procurat. Breuiter dicendum eſt, vbi voce opus non eſt, o- mnia per mutum rectè geripoſſe. De teſtamento, an teſta- mentum faciat mutus, diximus ſub tit. de teſta. Sed quæri- tur quomodo mutus voluntatem ſuam declarare poffit. Nam etſi ſola animi deſtinatio fufficiat ad acquirendam hæredi-
Franc. Duareni(dmmꝛnt.
tatem: tamen eam voluntatem oportet aliquo modo decla rare. Sed dicendum eſt declarari poſſe in primis ſ eriprde 1 fortè nouit ſcribere, vt dicitur in d. l. pater.§. i. in fin. ibi 9 9 facilius explicari poteſt ſcientia literarum. Ybi ſcire Nruud idem eſt quod ſcribere. Poteſt etiam mutus nutu& ſ 9, voluntatem ſuam patefacere& oſtendere, quæ nota ſinßun miliaribus& propinquis eius. dict. I. pater.§. 1.& Lſeruoing. to. 6 5. S. ſi pupillo. ff. ad Senatuſconſultum Trebellian. Quos autem dicitur de muto& ſurdo, intelligendum eſt, ſi mo
aliquem intellectum habeat, ſi intelligat quod agatur. Nan ſi quis mutus, aut ſurdus natus ſit, ita vt non videatur ai.
quem intellectum habere, ne videatur intelligere quodagi. tur, cùm agitur de acquirenda hæreditate, dicendum eſt
eum non poſſe hæreditatem acquirere. Non polſſe obli. gari hæreditati, vt Iuſtinianus ait in Inſtitut. de hæred. quali- ta.& differen. Idem dicitur in l. vlt. de bon. poſſeſſ. ſecundum tabul. Quid igitur fiet, ſi hæreditas delata ſit muto, aut ſurdo,
qui intellectu careat? Dicendum eſt ei dandum eſle curato-
rem, qui hæreditatem adeat ipſius nomine, vt dicitur in d. ſeruo muto. õ.ſi pupillo. in fin. ff. ad Senatuſconſultum Tre. bellian. Non enim eſt dubitandum, quin huiuſmodiper- ſonis curator detur. l. 2. ff. de poſtulan. Hactenus de mu. to& ſurdo. Furioſus dicitur hæreditatem acquirere non pol. ſe. l. GI. Antiſtius.§. vlt. ff. hoc tit. in quibuſdam libriseſt l. furioſus. 6². quæ ſequitur dictam l. Antiſtius. Furioſus,&c. Hæreditas acquiritur animo, voluntate: furioſi nulla vo- luntas eſt. l. furioſi. 41. ff. de regul. iuris. Sed obiicitur, it contraria, l. vlt. Cod. de cura. furio. In dicta l. vlt. dicitur hæreditatem acquiri poſſe furioſo:& qua ratione acquira- tur docet Iuſtinianus in ea conſtitutione. Ait enim petpro-
curatorem adeundam eſſe hæreditatem, quæ furioſo delata
ſit. Illa conſtitutio Iuſtiniani noua eſt, nec dubitandumeſ, quin emender ius antiquum. Apertsè luſtinianus ipſe oſten dit, ſe eam conſtitutionem edere ad componendam& di- rimendam veterum contentionem de ea re: ſed tamen nihil neceſſe eſt eo confugere. Quid enim vetat ſic interpretaii verba Iuriſconſulti in dict. l. furioſus. quaſi furioſus pro par- te non poſſit acquirere: quod verum eſt, ſed per curatorem poſſit? Et verba ſequentia id oſtendunt. Sequens quæſtio eſt de prodigo, cui bonis interdictum eſt, in l. mutum.§.cũ
cui. ff. hoc tit. Sed mirum eſt, quod dicitur furioſum non pol-
ſe adire hæreditatem:& prodigum, cui bonis interdictum eſt,
poſſe adire. Sed quod hic dicitur de prodigo intelligendũ eſt
ſi curatoris accedat auctoritas. Furioſus non adir, ſedcura- tor eius loco. Nullam enim voluntatem haber, auctorecu- ratore prodigus hæreditatem adire poteſt. KRatio exigit, vt curatoris auctoritas interueniat. Eſt enim ſimilis quadan- tenus prodigus furioſo.l. 12. his qui in ea cauſa ſunt.9. Diuus. ff. de tutor.& curator. dat. Si quis obiiciat eum, cui bonis interdictum eſt, poſſe ſibi acquirere: modo tantumacqui- rat. Sed in adeunda hæreditate, non tantum acquirit: ſe etiam obligatur creditoribus hæreditariis. In hæredem tranſ eunt non tantùm commoda, ſed etiam incommodahæredi- taria.
Alia quæſtio eſt de pupillo, an pupillus hæreditatem ac- quirere poſſit? Quæſtio eſt inl. 8. more noſtræ ciuitatis. ff. hoc tit. More noſtræ,&æc. Oſtendit enthymemate Iuriſcon- ſultus pupillum ſine tutoris auctoritate non poſſe hæredi- tatem adire. Pupillus, inquit, non poteſt obligari ſinetuto. ris auctoritate. At hæreditas obligat nos æri alieno, etiam ſi ſoluendo non ſit. Hinc concludendum eſt, non poſſe pu⸗ pillum ſine tutoris auctoritate adire hæreditatem;: necſut⸗ ficeret curator. Curator plerunque datur pupillo: ſedtamen cum agitur de adeunda hæreditate, neceſſarius eſt tutor-I cum in vna. 17.§. tutor. ff. de appel. Sed de eo moxdictufi ſumus. Sed hic quæritur antutor, qui non gerit turelam,
poſſir auctor eſſe pupillo ad adeundam hœreditarem? Qux-
ſtio eſt in l.pupillum. 49. ff.hoc tit. Pupillum etiam,&c. Ple- runque tutores dantur, qui tutelam non getunt,& hono: rarij tutores. Quidam honorarij ſunt tutores, qui honoris tantum gratia dantur, vt ſint veluti obſeruatores aliotum tutorum. Alij notitiæ tantùm cauſa dantur: veluti ierti defuncti, quòd notitiam habeant rerum doß eſticaruc
quod ſi fortè.de ſolut.Si ergo alij ex tutoribus ſint qui Bereue tutelatl⸗
— ²————————·„„ͤ—————— S„er —·— 2

t. Cod de cura fwio. l cTuri polle furioſd: u he anas in ea coutmione ün
rundam eſle derectaen, mr
mwo luſtinimnnom ck, wrch n zanicaam. Ahenlaltiimn maftxarone ecdtte ad cowpode terum conrenconem decaterſel akagere. Quidenm feuin Mann dct.fxioſs. qmd ſmn wzarere: uodrerumeſt,ein da ſeqaenciid oſteadunt. M , Gudoasiaterüctum eſtin'm zeimiumett quoddicitun kwar rarem K prdügum cuidonuira ai mod hic dor d: etodigp en cndur unctocitu. Pufioſis tn Nalun enim roluntuem büe u hrreutuem adre otet. le ort mterucaut. 7 cum
4, vofe idi acqutfere:— deundh krrecitate,—
eAroribas bereditalis b! 4 — led ctiam iocon
In Tit. Deacq. vel omit. hæred.
tutelam:alij ſint honorarij, vel notitiæ cauſa dati, nunquid re- fert quis horum tutorum auctor ſit pupillo ad adeund amh 3 reditatem: Hic dicitur, pupillum etiam co tutore auctore, qui tutelam non gerat. Sed reperitur antinomia ex leg. 4.& ſi pluribus.ff. de auctorit. tutor. vbi luriſconſultus ait, tamen ſi tutor auctor erit, cui adminiſtrario tutelæ conceſſa non eſt, id ratum àprætore haberi non debet. Vulgò ita interpretan- tur hæc verba: Cui adminiſtratio tutele conceſſu non eſt, id eſt, cui interdicta eſt adminiſtratio. Minimè dubitandum eſt,
quin is cui interdicta eſt adminiſtratio, non poſſit auctor eſſe pupillo ad aliquid gerendum. Sed mihi videtur hæe nimis du-
ra eſſe interpretatio. Ego ſcio aliquid intereſſè inter eum, cui
interdicta eſt tutelæ adminiſtratio,& eum, qui non gerit tu- telam, vt dicitur in leg. quod ſi forte. 14.§. 1. ff. de ſolution:
Sed videtur his verbis: Cui adminiſtratio non eſt, ſignificari
honorarium tutorem, quia tutelam non dicitur gerere in hac
lege noſtra. quid igitur dicemus? Conſtat in hac re diſſen-
ſionem fuiſſe veterum Iureconſultorum. Atque cum eſſet diflenſio, Pomponius ait, ſibi magis placere, quod Offilio
placebat. In hac lege recitatur tantum opinio. Vna eſt ex opi- nionibus veterum, quæ hic refertur: ſed à Iuſtiniano pro- batur& confirmatur contraria opinio in d. l.& ſi pluribus. 4. Nos igitur ſequemur, quod dicitur in eal. 4. ſcilicet aucto-
rem non poſſe eum eſſe, quiturelam non gerir. Dubitatum
tamen de eo fuit, quod quædam permittuntur honorariis tu- toribus: puta rectè eis ſoluitur. d.quod ſi fortè.§. 1. ff. de ſo-
lutionibus. Diximus pupillum acquirere hæreditatem, ſi adeat cum auctoritate tutoris ſui. Vtrunque igitur neceſſarium eſt,& actus pupilli ipſius& auctoritas tutoris accedens, alterum non ſufficeret, ne tutor quidem ſolus poſſer pupillum hære- ditati obligare. Neceſſarium eſt factum pupilli ipſius, cuitu- rotis auctoritas accedat. l. potuit.. Cod. de iure deliberan- di. Potuit pupillus, inquiunt Impp. pro hærede, tutore auctore gerendo conſequi ſucceſſionem: ſed ipſius actus& volun- tas fuit neceſſaria. Nam ſi quid neſciente eo tutor egir, illi hæreditatem non potuit acquirere. Ecce, ſi neſciente pupil- lo, non poteſt tutor pro hærede gerere, eum obligare hære- ditati non poteſt. Sed obiicitur l. bonorum. 7. Cod. qui ad- mitti ad bonor. poſſeſſ. Bonorum poſſeſſionem,&c. Ait Imper. apertum hoc eſſe, poſſe tutorem nomine pupilli bonorum poſſeſſionem agnoſcere.& in dict. l. potuit. dicitur non poſſe tutorem acquirere hæreditatem: ſed neceſſarium eſſe actum ipſius pupilli. hæc videntut contraria eſſe: ſed diuerſa magis ſunt. Nam dict. l. potuit. loquitur de hæreditate. ſed dicta 1 bonorum. loquitur de bonorum poſſeſſione, quæ ab hæ- reditate multum differt: multum intereſt inter hæredita- tis aditionem,& bonorum poſſeſſionem. In aditionè hæ- reditatis multa adhuc relicta ſunt ſubtilitati veteris iuris. In bonorum poſſeſſione, quæ inducta eſt à prætoribus er iuriſdictione prætoria, ſpectanda eſt magis vtilitas& æqui-
tas, non magna veteris ſubtilitatis ratione habita. Id ego do-
cui ſuprà, adl. qui in aliena. in princip. Et ſimile eſt quod hic dicitur bonorum poſſeſſionem agnoſcare poſſe pupilli no- mine tutorem: adire autem hæreditatem non poſſe nomi- ne pupilli. Sed neceſſarium eſſe actum ipſius pupilli. Addi- tur exceptio inl. 8. more noſtræ. ff. hoc titu. Ibi, in princip. verſic. De ea autem hered. S&c. vbi in hærede neceſſario oſten- dit Iureconſultus non eſſe neceſſariam tutoris auctorita- tem, quamuis alias non poſſit pupillus adire hæreditatem abſque auctoritate tutoris, qui tamen, ſi neceſſarius hæres ſit pupillus patri ſuo, non eſt neceſlaria tutoris auctoritas. Deea autem,&c. Ecce cùm obligatur pupillus poteſtate le- gis fine vllo facto ſuo, non eſt neceſſaria tutoris auctori- tas. Tunc tutoris auctoritas neceſſaria eſt, cum aliquid ge- rendum eſt à pupillo, quod propter infirmitarem conſilij nonpoteſt commodè& vtiliter gerere. Tunc ei lubuenien- dum eſt auctoritate tutoris ſui accedente. Sed cum obliga- tur poteſtate legis ſine vllo facto ſuo, fruſtra accederer tu- toris auctoritas. Et hocgeneralitet obſeruandum eſt, quo- ties pupillus obligatur auctoritate legis neceſſariam non eſſe tutoris auctoritatem. Ert ſimile eſt quod dicitur in leg. 48. furioſus. ff. de oblig.& act. Furioſus& pupillus obligantur,
eðm obligatio ex re venit. Ideoque cùm quis pupilli vel fu-
49 rioſi negotia geſſit, tenetur ei furiolus, vel pupillus ectione negotiorum geſtorum. quia obligatio ex re venit, non ex fa- cto pupilli, vel furioſi. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. 5. con- ditionibus. fl. de condit.& demonſt. Quærebatur, an pupil- lus ſine tutoris actoritate conditioni parere poſſit, ſi ex pote- ſtate eius conditio penderer? Et ait lIurecon ſultus polle eum conditioni parere. Non enim eſt credendum eum qui condi- rioni paret, adire hæreditatem, aut obl igari hæreditati: ego id ſuprà oſtendi. Ego oſtendi, ſi quis lub condiione inſtituatur, & pareat conditioni, non ideo videri pro hærede ſe gerere: ſed tamen, ſi neceſſarius hæres ſit, impleta conditione fit hæ- res. Si quis ſit inſtitutus à patre ſub conditione,& parear con- ditioni adſcriptæ, poteſtate legis, hæreditas in eum transfer- tur. Eo modo igitur parere poteſt conditioni, quaimpleta, fit hæres ſine auctoritate turoris ſui. quia ſine facto ſuo id acci- dit auctotitate legis. Vnde vulgò receptum eſt, ſi domum conduxerit pupillus ‚inuecta& illata in eam domum à con- ductore, obligari domino locatori, etiamſi non acteſſerit tu- roris auctoritas: quia obligantur ea ſine vllo facto pupilli, au- ctoritate legis.““ Additur excèptio ex eadem l. more noſtræ. fhoc tit. Cùm filius inpubes adiit hæreditatem iaflu patris. Ibi, lipubes qui Sc. Impubhes, qui eſt in poteſtate patris, qui dicitur pupillus aliquando.I. vltim.§. 1. ff. de verbor. obligat. cum adit hære- ditatem iuſſu patris ſui, ipſe acquirit hæreditatem: nec vlla tutoris auctoritare opus eſt, quia non obligatur hac aditione, ſed parer rantum, obligatio transtfertur in patrem. I. placer. 78. fl. de acquiren. hæred.& l. 1. ff. ſi à parente quis manumiſſ. Aliès patre auctore filius impubes, qui eſt in patris poteſta- te, non obligatur, etiam ſi pater ei auctor fuerie. dict. l. vlti.§. 1. ff. de verborum obligat. Sed hic non agitur de obligando pupillo, hac aditione transfert in patrem ſuum hærediratem. Sed dubitatur, an in aduentitia hæreditate quam ſibi filius ac. quirit hodie, idem dicendum ſit? Ego puto,& vulgò etiam hoc probatum eſt, ſufficere patris auctoritarem, in cuius eſt poteſtate. Si hæreditas delata ſit aduenritia filio, qui eſt in po- teſtate patris, non eſt neceſſe, vt accedat tutoris auctoritas. Pater eſt legitimus adminiſtrator. Pater habet vſumfru-⸗ tum& adminiſtrationem. Pater, qui legitimam habet ad- miniſtrarionem, loco tutoris eſt. Ideo dicendum eſt„ſuffi- cere conſenſum& auctoritatem patris in éa re. Et quod di- citur in l.vlt.§. 1. ff. de verbor. obligat. eſt intelligendum, eum agitur de obligando tantum: ſed hic agitur de acquirendo et- jam. Hæreditatis aditio mixta eſt cum obligatione& acqui- ſitione. Sequendum eſt igitur quod dicitut in l. vlt. de bonis quæ lib. C.
Alia exceptio eſt in pupillo infante. Si pupillus infans ſit:
ſiinfra tatem ſeptem annorum ſit. Sic enim accipitur 19 fans,
in leg. ſi infanti. Cod. de iure deliberan. vt fari non poſſit, vt dicirur in l.pupillus..ff. hoc titul. Tutor ſolus poteſt adire et- iam ſine aditione ipſius pupilli infantis. Iuriſcon ſul. in dict. J. pupillus. ff. hoctitul. addit, Si fari poſſit,&&c. Sed hoc expreſ- ſum eſt apertius in]. ſi infanti.§. 1. Cod. de iure deliber. vbi di- citur, ſi infanti, id eſt, ſi minori ſeptem annis. Tutor infan- tis nomine, cui delata eſt hæreditas, poteſt adire hæreditatem. Alij exceptionem addunt, cum hæreditas valde opulentaeſt & lucroſa, ſineq́ue periculo, videtur quibuſdam hoc caſu à pupillo adiri poſſe ſine turoris auctoritate. Ceſſat enim ratio, pPropter quam dicitur pupillus non poſſe adire hæreditatem ſine auctoritate tutoris ſui. In dict. l. more noſtræ ciuitatis. ſf. hoctitu. ait Iureconſultus non poſſe deo pupillarem hæredi- tatem adire ſine tutore, quia non poteſt obligari. At obliga- retur æri alieno adeundo hæreditatem. Quoties igitur hate- ditas nullum æs alienum habet ‚lucroſa eſt& ſine vIlo onere: cur non dicemus pupillum eam hæreditatem ablque turore ſuo auctore adire poſſe? Huc pertinet vulgaris regula in J. quod fauore. ff. de legibus& Senatuſconſulc. Hoc enim eſt inductum in fauorem pupilli, vt non poſſit ſolus ſine tutote auctore adire hæreditatem. Id igitut non eſt conuertendum in eius incommodum, vt non poſſit adire hæreditatem opu- lentam, quæ eſt ſine onere. Sed tamen dicendum eſt quæcun- que hæreditas ſit, etiam ſi opulenta ſit hæreditas? etiam ſi ſ ne vllo onere æris alieni ſit, eam non poſſe adiri à pupillo ſine tu- tore auctore: hoc eſt apertè expreſſum duobus in locis, vt ds
Pp;

450 Franc. Duareni(omment.
eo dubitandum non Et. Vnus locus eſt in kobligari. 9.§. pu- pillus. ff. de aucto. tutor. alter locus. eſtin Inſtitut. eod. tit. de aucto. tutor.§. neque. vbi ait Iaſtinianus pupillum non poſſe adire hæreditatem ſine turoris auctoritate, etiam ſi lucroſa ſit hxrediras, nec damnum vllum habeat. Hoc viilitatis caula ita conſtitutum eſt. Nam latent plerunque incommoda, duν pupillũ incautum fallere poſſunt: niſi cõſiliotutoris ſui rega- tur. nimicitiæ enim aliquando ex eo oriuntur,& ſimilia. N ilum eſt lureconſultis, qui longo tempore vſu rerum edocti& perimento compererunt, quæ incommoda ex— re Sonle⸗ querentur: vtile eſt nihil hic attigi à pupillo ſine rurgris lan conſilio& auctoricate. Præterea in tutoris auctoritate inter- ponenda, nihil negotij eſt tutoris auctoritatem&conſenſum etere. Hoc eſt vilum igitur tutius& conſultius ad ea incom- moda vicanda, quæ nonnunquam nopinatò& præser conſi- lium prudentihmi emiulge accidunt ex aditione hæredita- tis. Quæritur etiam de adulto curatorem habente. Breuiter
igem duendum eſt de eo, quod de pupillo. Adulrus curato- rem habens eſt ſimilis pupillo: ſimil's impuberi:tototit. C. de in integrum reſtit. Atqueidee ſi adultus curatorem habeat, nihilo magis adire poteſt hæreditatem ſine curatoris aucto- ritate, quàm pupillus ſine tutore ſuo auctore:l. cum in vna.§. tutor. ff. de appel.
De procuratore quæritur, an procurator noſtro nomine adite poſſit hæreditatem? Breuiter cgo puro per procurato- rem poſſe adiri hæreditatem. Hic ego recedo ab 0 pinione re- cepra, quam ego confutaui lbr. 2. Diſputat. Vulgò dici ſolet per procuratorem adiri hæreditatem non poſſe: ego contià ſentio. Non tantum emm poſſumus nobis acquite e hæredi- tatem per nos, ſed etiam per procuratorem. Mouet me quòd procuratoris vſus permiſſus eſt in omnibus negotiis, niſi in quibus id exceptui reperitur. l.j. ff. ds procurator. At nullo iure id excipitur: nulla lex proferri poteſt, in qua exceptum id reperiatur de hæreditatis adicione. De bonorum poſl ſſio-
ne id certum eſt in l.3.§. acquicere, ff. de bonorum poſſeſſ. De
fideicomu iſſi reſticutione. l. 6⁶. qui ita.§. j. ad Senatuſcon- ſultum Trebelllan. Hoc eriam de procuratore Cæſaris ex- preſſim eſtia l. 2 5.fi quis mihibona.§. ſi ſeruus. ff. hoc titul. &I. 1.§. fin. ff de offic. procurat. Cæſar. Non obſtat ſenten- tiæ noſtræ l. 89. Paulus. huius tit. ffl. alàs incipit: per procura⸗- torem. ſedeſt mendoſa lectio. Legendum eſt enim per pro- curatorem, vt etiam legitur in Flor. PDandect. Non ergo intel- ligendum eſt de procuratore: ſed de curatore tan ùm Et ſen- ſus eſt, cùm pupillus adire vult hæreditatem, non ſufficit cu- ratoris ei dati auctoritas ſed tutoris: quod dicitur in dict. l. cù n in vna. 17.§. tutor. ff.de appell. Datus eſt pupillo tutor, is ſuſpectus eſt poſtulatus: interim ei datur curator, quamdiu durat ſaſpecti accuſatio, hic curator gerit turelam: interim ei permitrustur omnia, ac ſi tutor eſſet: niſi quod eo auctore hæreditas adiri non poteſt. Nam tutor s anctoritas ad aditio- nem hæreditatis neceſſaria eſt. Similis locus eſt apud Vlpia- num in Inſtitut.tit.de tutel.vbi dicit tutoris auctoritatem ne- ce ſſariam eſſe ad duo, ad adeundam hæreditatem& ad con- trahendas nuptias. Non magis mouere nos deber ratio, quæ ab aliis diſſentientibus adducitur, vt oſtendant adiri non poſ- ſe hæreditatem per procuratorem, aiunt ſolo animo hæredi- tatem adiri. lIdeoq́;, qui procuratorẽ conſtituit ad adeundam hæreditatem, ipté adire videtur. Nam habet animum acqui- rendæ hæreditatis. Qui fieri ergo poreſt, inquiunt, vt per pro- curatorem adeatur hæreditas? Hæc ratio prinùm in procura- tore totorum bonorum locum non habet. Deinde, qui con- ſticuit procuratorem ſpecialiter adeundæ hæredicatis cauſa, fortè cogitat non poſſe ſtatim adiri à procuratore:& interim medium tempus ſibi dari addeliberandum, an expediat ſibi adire. Videtis ergo eam opinionem nec auctoritate, nec ratio- neſatis idonea nici. Ordo poſtulat, vt nunc doceamus, quem aditio hæreditatis effectum habeat.
CAr. V. De effectu aditionis hæreditatu
† J Vius aditionis magna eſt vis,& magnus effectus: quia X Aber eam acquiritur hæreditas, quæ alias non acquire-
retur. Si extraneus hæres inſtitutus ſit, delara hæreditas non antè dici poteſt ei quæſita eſſe, quàm is adierit hærediarem vel pro hærede geſſerit. Ego enim adire hæreditatem lats hi
accipior id in hærede extraneo locum habet, non in ſuo. Nam in ſuo aditio neceſſarianon eſt. Suo hæredi ipſo iure acquiti
tur hæredicas ſine aditione. l.in ſuis ff. de ſuis& leg.hæredih l. in ſuis. ff. de liber.& poſthu. hæredib. inſtit. I. 1.§. qui ſuntid poteſtate. ff. ſi quis omiſſa cauſateſta. Vnde dicitur hæresex. traneus ante aditionem hærediratis nihil iuris habere. Dici-
tur nihil amplius in bonis eius eſſe, nihilo eum locupletio.
rem eſſe: quod expreſſum eſt inl. prexia. 63. ff. ad legem al. cid. Ait Paulus ibi, ſi ſeruus inſtitutus ſit: non ideo pluris æſti. mandum eſſe: non ideo pretium eius maius e ſſe dicitur, quòd hæreditatem adire potuerit,& acquirere domino ſao. Iá oſtendens Paulus ait, ſi libero homini hæreditas delata ſit. eam hæreditatem non dici in bonis eius eſſe antequam adie rit. Tunc enim dicitur hæreditas acquiſita eſſe per aditionem. tunc incipit locupletior eſſe& auctior. Hoc adeo verumeſt Vt mortuo eo, cui delata eſt hæreditas, vel ex teſtamento, velab inteſtato, mortuo, inquam, eo ante aditam hæredita- tem, non tranſmittatur hæreditas ad eius hæredes.§. in no.
uiſſimo. Cod. de caduc. tollen. l. quoniam ſororem. Cod. de
iure dot. Quod eſt intelligendum, etiam ſi cui delata eſt hæ. reditas partim ex inſtitutione, partim ex ſubſtitutione,& ex inſtitutione adierit pro parte. Hoc enim caſu necclle quo- que adire ex cauſa ſubſtiturionis: aliàs ea ſubſtitutio adhære- dem non tran ſmittirur. Duo ſunt hæredes inſtituti ex ſemil. ſe Titius& Sempronius:& Titius ſubſtitutus eſt cohæredi ſuo Sempronio. Sempronius repudiat hæreditatem. Titius conſequitur hæreditatem partim ex inſtitutione, quia in- ſtitutus fuit ex ſemiſſe: partim ex ſubſtitutione, quia pas cohæredis ei delata eſt ex ſubſtiturione. Is adiit partem er cauſa inſtitutionis: antequam adiret, ex ſubſtiturione pattem alteram, deinde deceſſit. Quxæritur an tranſmittat eam hate- ditatem ad hæredem? Et dicitur non tranſmictere.l. toties. g0. ff.hoc tit. Ait lureconſultus, Si mortuus eſſet bæres eius, non poſſet acquirere ſibi eam hæreditarem, etiam ſi adite vellet. Exiſtimo tamen in propoſita ſpecie partem quoqnealteram tranſmitti ad hæredem eius, qui non adiit ex ſubſtitutione, non vi ſubſtitutionis: ſed vi iuris accreſcendi. I. ſi ex plu⸗ ribus. ff. de ſuis& legit. Ius accreſcenditranſit ad hæredem, etiam ſi ſubſtitutus non eſſet Titius Sempronio: tamenci acquireretur pars Sempronij iure accreſcendi. lus accte- ſcendi eſt inter hæredes. Quri hic ſolet cur hæreditasanto aditionem, mortuo hærede, non tranſmittitur ad eius ſuc- ceſſorem, vt adeundo eam poſſit ſibi acquirere: quod non fecit is, cui delata eſt ea hæreduas? Variæ rationesad feri
ſolent quarum meminit Alciatus inter cæteros lib. 3. Pata-
dox. capit. ſ. Et magis probari ſolet ea, quæ vult ideo non transfesri hærediratem, quia hæres ante aditionem nullum ius habet. Si nullum ius haber in delata ſibi hæteditate, am- tequam adierit, quid tranſmittet, inquiunt, ad ſuum haæ- redem? Ratio hæc ſatis oſtendit hæreditatem non tranſiit- ti. Sed quid vetat ius acquirendæ hæreditatis tranſmitti! Ego fateor hæreditatẽ nondum quæſitam eſſe hæredi ante- quam adierit. ſed tamen, ſi adire velit, habet facultatem hæreditatis acquirendæ. Ea facultas acquirer di, cur non tranſmittitur ad hæredem: vt quamuis poſt morttem eis cui delata eſt hæreditas, eius ſucceſſor non pofſit dicete ſ⸗ bi quæ ſitam eſſe hæreditatem: poſſit tamen eam adeundo,
25
ſi velit, ſibi acquirere? Alij dicunt hoc alienum eſſe Avolan-
tate teſtatoris, ve tranſmitratur hæreditas non adita, quo- mihi videtur perquam frinolum eſſe. Alij alia commint- ſcuntur. Ego ſæpe dixi, id conſtitutum fiſci cauſa videri- teribus legibus, augendi& locupletandi ſiſci cauſa, cuiul modi alia pleraque in hæreditatibus couſtituta reperiuntul Cod. de caduc. roll. in princip. Lege Papia& Pompeia cauf- tum fuit, vt dies non cederer, niſi ab apertura tabularum, ſ¹ non cederet dies à morte teſtatoris, ſed ex quo tabulæ teſta⸗ menti apertæ fuerint. Iuſtinianus oſtendit fiſci cauſa in bellis ciuilibus id cautum fuiſſe, vt plura caduca fierent. hic ergo h⸗ ſci habita eſt ratio. Sed quia diſplicuerunt caduca veteribus iuris auctoribus, vt teſtatur iple Iuſtinianus in initio cont. tutionis ſuæ de caducis tollendis: Ideo variis modis loe
—————„———————
—————
—2⏑—„—

dd eu d R. 95 ea benm de dr. h 4 4 deno idg Ma
1e DDi eun bereditztem, erunii enia hropobua heve patten in arredem ein, qu nondit a i: ſad u ioris acckeſcen
us Klegt. lMcmeſceodiumin
mn aaa cſet Titius Semptou dan Hempcoan iale zcctelceu tMrredes. Qurdlbicſilet uir weo hrrede, uon ttanimdaut deundo eam pollit idi acquuer dara eit eu hrtedus: Vair tms meminit Alciaeus iater cacloe mugs prodati Clet ea, qur Meuem, quia brres anlt riunr aullom ius Mdetin delau lditt
4 in diont 9 auud danfmitet, mqolhhan cdtuteni
1
„* 8A
ynT. It. De acq. Wel omit. hæredl.
quod impediebat tranſmiſſionem hæreditatis, temperatum
8. 2. 8 & emmendatum eſt, partim à lureconſultis ipſis, partim etiam à recentioribus Imperatoribus, poſtquam caduca deſierunt in
vſu eſle. De his diſputare incipiem us à veteribus, quorum ſen- tentiæ relatæ ſunt in Pandect. deinde ad poſteriorum Impe- ratorum conſtitutiones veniemus.
Ac in primis vetetes lureconſulti ſic interpretati ſunt il- lud ius, quo impediebatur ius tranſmiſſionis, vt ad ſuoshæ- redes non pertincat. Hi non fuit opus aliqua conſtitatio- ne: Oplls tantum fait incerpreratione pradentis alicuius- Certum eſt verba legis, quæ prohibet hæreditatem non adi- tam tranſmitti ad hæredem, ad ſuum hæredem non perei- Suus hæres acquirit hæreditarem ſine aditione. Ad- ire dicitur extraneus, quaſi ire ad hærediratem, quam nun-
nete.
quam habuit. Suus hæres non dicitur nouam hæredirta-
tem acquirere: ſed pleniorem adminiſtrationem coneqni. leßein ſuis. ff. de lib.& poſthum. Ergo ſi ſuus hæres delatam
ſibi hæteditatem non adierit, eam tamen tranſmittit ad ſuos
hæredes. Hocſatis expreſſum eſt in l.3. de iure deliber. C. Ia
priori parte eius legis, fœater meus inſtituit filium ſuum hæ-
redem, quem habebat in ſua poteſtate, qui luus hæres non erat. Fratre meo mortuo, delata eſt hæreditas ei filio qnem frater meus habebat in poteſtate ſua: is ſtatim deceſſit,& nonagnouit eam hæreditatem: eam hæreditatem mihi cgo vindico ab inteſtato, tamquam frattis hæres ſim legitimus. Oritur nunc controuerſia inter hæredem illum filium cui delata eſt hæreditas,& me, qui eam vindico vt legitimus hæ- res fratris ab inteſtatro. Hic Gordianus air illis verbis: Nec ea propter,&c. fratrem ad ſucceſſionem fratris non iccirco poſſe accedere, quod eam non agnouerit filius ſuus hætes
cius. Satis enim quæſita ei fuit, poteſtate legis: abſque vlla aditione.
ſa fihi emancipati. Filius ſiquidem emancipatus non tranf- mittit hærediratem ſibi delatam: niſi adierit. Filius eman- cipatus habetur pro extraneo, quoniam extra familiam patris poſitus ſit per emancipationem.§. emancipartos. Inſtitu. de hæredit. quæ ab inteſtato defer.&§. emancipa-
ti. Inſt. de hæredum qualitate& differen. Ad emancipatum
filium pertinet poſterior pars dictæ leg. 3. Codice de iure de- lber. Verum dubitat ar an quod dicitur de emancipato, correctum ſit nouo iure, noua conſtitutione luſt iniani? Noua eſt ſane conſtitutio Iuſtiniani, de hæreditatibus ab inteſtato venientibus. lib. Nouell. 118. vbi dicitur ſublatam eſſe differentiam patriæ poteſtatis& emancipationis: vult-
que luſtinianus ſuccedere emancipatos, ſicur eos qui ſunt
in patris poreſtate. Sed verius eſt ius antiquum de ſui hæ- redis& emancipai differentia hic ſeruandum eſſe,& im- mutatum minime eſſe noua laſtiniani conſtitutione. Quod enim ait luſtinianus, nullam differentiam eſſe emancipa-
tionis& patriæ poteſtatis, loquitur ſane de ſucceſſione ab
inteſtato. Nult ſiquidem ſuccedere emancipatos, quem- admodum ſuos, quantum ad ſucceſſionem ab inteſtato at- tinet: ſed quantum ad ius ſui pertinet, idem dicendum non
eſt. Igitur remaner diſcrimen ſuorum hæredum,& eorum
qui ſui non ſunt, quodad effectus ſuiratis attinet. Ex his au- tem naſcitur quæſtio admodum difficilis, an ſuus hæres tranſmittat hæreditatem ad quemcunque hæredem ſuum. Hæc quæſtio multum adeoque difficilis viſa eſt quibusdam, vt minime dubitauerint dicere, hanc quæſtionem egere, atque opus habere deciſione imperatoria. Et ſunt nonnul- li, qui cxiſtiment ſuum hæredem non tranfmittere ius ſui hæredis ad quemcunque ſucceſſorem: ſed ad deſcendentes tantum ex ſe& ad ſuum hæredem. Hanc ſententiam non parum adiuuant verba luſtiniani in leg. 19. cum antiquiori- bus. C. de iure delibe. vbi meminit Iuſtinianus ſententiæ cu- iaſdam Pauli lurecon ſulti de filiis familias hæreditatem tranſ- mittentibus. Errefert eum dixiſſe filiosfam. ſuos hæredes tranſmittere hæreditatem non in quemcunque ſucceſſo- rem, ſed in poſteritatem ſuam tantummodo, id eſt, in de- ſcendentes ex ſe filios, nepotes, pronepotes,& alios huiuſ- modi. Poſteri enim dicuntur„qui ex nobis naſcuntut. l. i. ff.
de iure immunitatis. vbi ſi vacatio conceſſa ſit mihi& poſteris
meis, intelligitur conceſla iis, quiex me naſcuntur, aliis au-
quemcunque hæredem& ſucceſſorem ſuum.
ldeoque eam hæreditatem tranſmittit ad ſunm hæredem tanquam ſibi quæſitam. Alia eſt præterea cau-
771 tem conceſſa non intelligitur. Huius rei exemplum eſt a- pud lIulium Capirol. in Gordiano, vbi air Senatum ei con- ceſſiſſe vacationem turelarum& poſteris eius. Cum ergo Paulus ait filiosfamilias tranſmittere hæreditatem in po- ſteritatem ſuam, hæc verba non polſlunt inrelligi de quo- cuaque ſucceſſore. Sed tamen niſi vehementer fallor, po- ſteri quoque in lata ſignificarione non poffunt male dich qui nobis ſuccedunt: quod poſt nos veniant.& poſſem mul- taex veteribus auctoribus exempla adducere, niſi crederem id vtarum efle& obſeruatum. Iraque illa conſtitutio lu- ſtinian aon magnopere iauat ſententiam horum, qui pu- tant iuum hæredem filiumfamilias non tranſmittete hære= ditatem ad que mcunque ſuum ſucceſſorem, ſed ad ſuos tan- tum. Deinde animaduertendum eſt obiter hoc tantum cõ- memgracum eſſe à luſtiniano ex ſentenria Pauli, omiſſis for- te pleriſque qnæ apnd Paulum plenius deſcripta erant idque aperte oitendit luſtinianus his verbis,& aliis quibusdam ad- ic ctis, quæ in huiuſm odi perlonis præcipua ſunt,&c. Plera- que alia adiecta erant iu ſcriptis Pauli& veterum jegislato- rum, quæ non fuit curæ Iuſtiniano referre. Libell enim Pauli in omnium manibus erant, ex quibus poterat intelligi, de qua poſteritate ſentiret. Ego igitur probabilius ac verius eſſe exiſtimo ſuum hæredem trauſmittere hæredicatem ad Mouet me quod extraneus(diligenter hoc conſiderandum eſt) cui dela- taeſt hæreditas, ſi eam adeundo acquiierit, dubiummov eſt quin eam tranfmittat ad quemcunqus ſuum hæredem. At hæreditas non mianus acquiritut ſuo hæredi iplo iure pote- ſtate legis, quam acquiricur extraneò ad tione l. 1.§. qui in poteſtace. ff. ſi quis omiſſa cau. Aditio necefſuria non eſt: ius
iplſum vim aditionis habet in ſuo hærede, Jquamouis benefi-
cium abſtinendi habeac ex iure prætorio. Præterea extant leges apertiſſimæ,& plerique loci iuris auctorum adeo aperti & perſpicui vt de his nulla poiſit eſſe dpirario. De matre fili eſtl. apud hoſtes. C. de ſuis& legit. hætedib. vbi fillius hæ- reditatem ſibi delatam ante immixtionem tranſmittit ad ma- tremn ſuam. In poreſtate eius non eſt: dubium non eſt quin mater ſit extranea. Et ſimilia exempla ſunt de matre aliis in locis: veluti in l. qui duos.§. in bello. ffide rebus dub. J. Lucius- ff. deiure fiſci. Alii ſunt loci de hærede penitus extraneo, qui ne vlla quidem conſanguinirate, aut coniunctione attin= git ſuum hæredem, de cuius hæreditate agitur. ad hunc quo- que tranſmirttitur hæreditas iute ſui, ſi hæres inſtitutus ſit. Lo⸗= cus vnus eſtinl. ex militari. 11.§.& legibus ſequ. ff. de muillit. eſtam. Et eadem om nino ſpecies eſt in l.hæreditate.§. Blius. fl.de caſtreni. pecu. Ergo ſufficiet vnum ex his locis explica⸗ re. Animaduertendum eſt lureconſulcum dicere in dick. l. ex militati. filiumfamilias non geſſiſſe pro hærede: non adiiſle hæreditatem. Er quæritur, ſiteſtamentum fecerit, an non tantum bona militaria, ſed etiam paterna pertineant adhæ= redem, quem inſtituit filiusfamilias? Hic Iuriſcon. diſtin- Suit militem à pagano. Et norandum eſt, quod dicit de pa- gano. Nos enim loquimur de pagano. Er dicit, bona non tantum caſtrenſia pertinere ad hæredem, quem ſeripſic: ied etiam bonapaterna. Quomodo bona paterna ad extraneum pertinere poſſunt? hoc fit propter ius ſui. Quia pſoiure i- pſi bona paterna quæſita ſunt ſine vlla immixtione. Ipſum ius habet vim aditionis in ſuo hærede,& proinde tranſmittit ad ſuum hæredem iure ſui, ac extraneus transfert hæreditarem ſi eam adiiſſet. Ergo filiusfamilias, qui ſuus hæres eſt, hære- ditatem non aditam transfert ad quemcunque ſaum ſuc- ceſſorem. hoc eſt intelligendum ſi modo ei delata ſit hære- ditas. Nam neceſſe eſt adicam eſſe hærediratem vt eam tranſmittat ad hæredem ſuum: ſed tamen oportet eſſe dela- tam. non delata hæreditas nunquam tranſmictirur. Vnum exemplum eſt in ſuo hærede, de quo ſuprà diximus, interpre- tantes l. cum quidam.. ſuum hæredem ff. hoc titul. Si poſt⸗ humus præteritus ſit& venter, id eſt, partus, quem mul er ha- bet in vtero ſuo, cum verum eſt mulierem pleno ventre eſ- ſestunc hæreditas interim antequam certum ſit, an mulier paritura ſit, an non ſit, non dicitur delata eſſe, ne ſuo hære- di quidem. Cum ponimus ventte pleno eſſe, cum hoc certum ſit per rerum naturam mulierem pleno ventre eſſe diximus nihil intereſſe hoc caſu inter ſuum hæredem& extraneum:
Pe 4

—————— —
—
—
— ſſſ—.. S———.——— 4.— — 1—— 4—.„*——. 4*——— 8* ———— 3— — 2———— e ſ 8—— —————————— ————— ———.————— -——————————————— 4. ——————————õ——————— 4— ——————ÿÿÿ— 22——————. —————————.—*
—————ü —
——
——
—— —
————— ———*——————————
——————— 8
—
——
———
——:
——˖—Q—Q——QOFC—-Gñ—2..:—·—-—O——:—VD y:n———
2
in emancipato nos aliud ſpectamus. In emancipato non tan- rum rei ipſius veritatem ſpectamus, ſed etiam opinionem in- ſpicimus, an credatur eſſe ventre pleno mulier:& hæc opi- nio nocet extraneo hæcedi: ſuo autem hæredi non nocet. Nihil enim refert qua ſit opinione is qui acquirit hæredita- tem ſine facto ſao, ſed multum refert, quæ ſit opinio eius qui hæreditatem non acquirit pro hærede gerendo. Non e- nim eſt firma voluntas eius qui dubitat, qua ex cauſa hæres ſit extiturus, an hæres extiturus ſit, an non ſit. Ponamus ſaum hæredem inſtitutum eſſe à patre. Ponamus ventrem inſti- tutum eſſe: incertum autem eſt, an paritura ſit mulier, an vero abortum factura.ſi pariat mulier, rumpetur teſtamen- tum: ſi verò abortum faciat, non rumpetur teſtamentum. ¹ 2. C. de liber. præter. Propter hanc incerritudinem non di- citur delata eſle hæreditas. Ergo interim ſi moriatut non tranſmittit eam hæreditatem ad ſuum hæredem. nondum eſt enim quæſita hæreditas. Quęſtio tractata eſt in l. ventre. 83,ad fin. ff. hoc titul. vbi Papinianus ait decreto ſuccurren- dum eſſe hoc caſu: quia videbat ſummo iure deſtitui hære- dem in hoc caſu,& tamen æquum elle, vt ei ſuccurratur. Ven- tre praterito, iit ibi Papin. Ss filius qui fuit emancipatus,&c. hoc oblcuritacem non habet,& ſupra à nobis explicatum fuit. i-
bi, Sed ſi vacu,&c. Si re vera vacuo ventre fuerit, quamuis in- certum eſſet, hæc opinio non nocet ei, qui in familia fuit, id
eſt in poteſtate. Falſa opinio nocet emancipato, vel extra- neo hæredi: ſuo non nocet: ſi ventre pleno ſit mulier, ea res impedit, ne ſuus hæres eſſe dicatur. Æquitas hoc caſu exigit vt hæredi ſuccurratur, iniquum eſt eum non poſſe, ſi interim moriatur, quicquam keunſ
omnem euentum futurus eſt hæres: id eſt, ſiue mulier pa-
riat, ſiue abortum faciat, futurus eſt hæres hic filius ſaltem ab inteſtato pro parte. Si abortum faciat mulier, hic hæres
erit ex teſtamento, non rumpetur teſtamentum. Si naſca- tur, ſi pariat mulier, rumpetur quidem teſtamentum, ſed fi- lius inſtitutus erit pro parte hæres ab inteſtato: ideo cum in omnem euentum ſit hæres, iniquum eſſet eum nihil ad hæ- redem ſuum tranſmittere, ſi interim decedat. Decreto,&c. hæc dicit Papinianus, quia hoc remedium extraordinarium
eſt, re yera ſi ius ciuile ſpectemus, non intelligitur propter
hanc incertitudinem interim hæres fuiſſe filius, ſed Prætor
adeundus eſt, qui decernat nihil ei nociturum eſſe ſi non adeat, vel ſi interim moriatur, eum poſſe relinquere hæredi. Decretum fit cum cauſæ cognitione,& vtrum videbitur v-
tilius decernet Prætor.& ſimilis locus eſt inl. illud. 4.§. vlt.&
l. ſed etſi deceſſerit.. ff. de bono. poſſeſſ. contra tabul. vnde
decretalis bonorum poſſeſſio dicta eſt. Et ſimilis eſt etiam locus in l. ſi infanti. 18. Cod. de iure delibe. Subiicit Papinia- nus in propoſita ſpecie idem dicendum eſſe in filio emanci-
pato. Eilius emancipatus ſiue mulier pleno ventre ſit, ſiue
credatur eſſe pleno ventre, quæ tamen vacuo ventre ſit, ſi interim deceſſerit, nihil tranſmittit ad ſuum hæredem ſed
tamen quia iure prætorio ſucceſſurus eſt, in omnem euen- tum, ſicut ſuus hæres admittetur iure ciuili, ſiue naſcatur par- tus, ſiue non naſcatur, ſuccurrendum eſt etiam ei decreto
interpoſito prætoris.& hic eſt præcipuus caſus in quo hære- ditas non adita tranſmittitur ad hæredem.
Cœpimus explicare caſus in quibus hæreditas, quamuis non adita ſit, ad hæredem tranſmittitur. quorum ptimus eſt inl. ventre. 8 3. fl.hoc titul. Cum mulier ventre pleno eſt, aut eſſe putatur, interim hæres, qui adire hæreditatem non po-
teſt propter eam incertitudinem, ſecundum diſtinctionem,
quæ tradita fuit ſuperiori loco, tranſmittit hæreditatem, quamuis eam non adierit. Id ſuadet ratio& æquitas, ne no- ceat ei illa incertitudo propter quam non poteſt hæreditas adiri, cum hæres huiuſmodi eſt, vt in omnem euentum ſuc- cefſurus ſit, vel ex teſtamento, velab inteſtato, vt in ſpecie dict.l. ventre. Ventre pleno hæres inſtitutus ſucceſſurus eſt, ſaltem pro parte, ſiue naſcatur poſthumus, ſiue non naſca- tur. Atque ideo ſi ponamus hæredem eſſe eum, qui non ſit ſucceſſurus alterutro caſu, quicunque caſus euenerit, aliud dicendum eſſet. Non enim credendum eſt eum, qui non po- teſt adire propter incertitudinem. quia mulier prægnans eſt, &incertum eſt an paritura ſit, an abortum factura- aut in-
Franc. Duaren.(omment.
mittere ad hæredem ſaum, qui in
certum eſt, an prægnans ſit, credendum eſt hæredem qui
non poteſt eam adire, eam ſemper ad hæredem tranſmitten re. Nam locus eſt tranſmiſſioni in hac ſpecie. S&e hoc ſati
expreſſum eſt in 1. z.§. vlt.& l. 4. ff. de Senatuſcon. Syllan. De
qua lege mox videbimus.
Secundus calus eſt in leg. ſcriptus. 12. ff. de Carbon. ediꝗ Quidam ſcriptus eſt hæres teſtamento, filius teſtamentum nullum eſle contendit, quia in eo teſtamento præteritug fuit. Dicitur non eſſe filius, lis eſt de ſtatu inter eum& ſcti. ptum hæredem-pendente ea lite hæres non poteſt adire hæ. reditatem, aut bonorum poſſeſſionem petere propter hanc incertitudinem. Incertum enim eſt, an poſſir adire hæregi. tatem ex teſtamento. Dabitatio hic eſt de viribus teſtamenti Is qui incertus eſt de viribus teſtamenti, non poteſt adire
hæreditatem. Ergo quandiu pendet illa quæſtio, nec adire
poteſt hæreditatẽ, nec bonorum poſſeſſionem petere. Quid ſi interim moriatur? Si interim moriatur, ait Iuriſconſultus ſuccutrendum eſſe eius hæredibus ex æquitate contraiuri ciuilis rigorem. Si eihorem iuris ſequamur, verius eſt nihil eum reliquiſſe hæredibus ſuis, qui mortuus eſt ante aditam hæreditatem, vel petitam bonorum poſſeſſionem. Sed quis impedimento fuit factum alterius ne adiret hæreditatem, ſuadet æquitas, vt ſuccurratur eius hæredibus, vt hærecdita- tem tranſmiſſam eſſe ad eius hæredes intelligamus. Hicqua. ritur, an ſit neceſſaria hæredib. reſtitutio in inte grum? Ego puto neceſſariam non eſſe. Ait Iuriſconſ. in d. l. ſcriptus: ſuc- currendum eſſe hæredibus: quæ verba poſſunt intelligi do ordinario remedio, non do reſtitutione in integrum, quæ extraordinaria eſt. l. in cauſæ. 16. in prin. ff. de minor. Sic eſt intelligenda d. l.ſcriptus. ff. de Carbo. edicto. Similisſpecies eſt in l. ſi quis filium.; 4. C. de inoffic. teſtam. vbi querela in- officioſi teſtamenti, quamuis non præparata, ad hæredem tranſmittitur, quia defunctus non potuit eam querelam in- ſtituere propter factum tertii, à quo impe ditus fuit. Ait- nim Imper. in d. l. ſi quis filium, hanc querelam inoſſicioſi teſtamenti non præparatam tranſmitti ad hæredes flli ex- hæredati, ſi deliberante ſcripto hærede deceſlſerit filius: nec potuerit querelam inſtituere. Deliberabat ſcriptus hæres an ex paterno teſtamento hæreditatem aditurus eſſet: inte- rim deceſſit filius exhæredatus: interim non poterat quete- lam inſtituere. Non enim poteſt querela inoflicioſi teſta- menti inſtitui antequam ex teſtamento delata ſit hæreditas. l. Papinianus. 8.§. ſi conditioni. ff. de ino ffi. teſtam. Nã exhæ- redatio non valet niſi adita hæreditate ex teſtamento. Vnde filius tanquam exhæredatus, non poteſt queri de inofficio- ſoteſtamento, antequam hæreditas adita fuerit ab hærede
ſcripto. Similis ſpecies eſt in l. filius.. vlt. ff.de bon. liber. Ait
ibi Iureconſultus filiam patroni tranſmittere hæreditatem liberti ſibi delatam, quamuis adire non potuerit, quia fal- ſum teſtamentum liberti eſſe dicebatur. Lis erat de teſta- mento liberti: Dubium erat, an valeret teſtamentum eius. Lite hac pendente, propter incertitudinem non potetat adire ab inteſtato. impedimento eſt ne adeat lis illa motaab alio, ideoque ſuccurritur ei vt tranſmittat cam hæredita- tem ad ſuos, perinde ac ſi eam adiiſſet. Ex his omnibus er- emplis nos colligimus, quoties accidit vt hæres impediatut facto alterius tertii ne adeat hæreditatem, tunc ſuccurii e- ius hæredibus, vt hæreditas, quamuis non adita, ad ipſos tranſ mittatur. Sed hic exiſtit antinomia. Opponitur huic len⸗ tentiæ. l... vlt. f. ſi mulier ventr. nomi. Mulier dicit ſe prę- gnantem eſſe: dum incertum eſt an prægnans ſit, anve parr- tura ſit, mittitur in poſſeſſionem rerum hareditariarum. Quod ſi poſtea compertum fuerit eam calumniæ cauſa in poſſeſſionem miſſam eſſe: quia ſciens& prudens ſe non eſſe prægnantem, miſſa eſt in bonorum poſſeſſionem: propoll- ta eſt actio edicto Prætoris, quanti intereſt eam in poſleſſio- nem miſſam eſſe. Hæc actio datur hæredibus quanti iplo- rum intereſt. In hanc actionem venit æſtimatio hæredita-
tis, quæ non potuit tranſmitti: quia incertum erat, proptet
affirmationem mulieris, an prægnans eſſet. Ideoque tranl- mitti non potuit. datur ideo eis aduerſus mulierem propter calumniam ſuam actio. Relinqueret. Diximus cum quis fac 0 alicuius tertii impeditus eſt hæres ne adeat hæreditatem, ſue⸗ curri eius hæredibus, vt hæreditas ad ipſos tranſmiſſa intel-
ligatur.& tamen dicitur ideo hæredibus dari aionem 7, ue

ur Kriptus. ff. Crdoeith nam. 4. C deinofht.
* hanmtens,i goinfein 41s 923 dnm. hanc per d Fexpataam manſniti a n euderanee(nito heredt decelin telum iaſtitwere. Delbetädu g teſtamento krteiatem amm umenberetnm igtetim nonyr Noa cuin hoeeſt quetela uch mrequam el teſtamento delmit 1§ condtieni f. e inoff kn ler niſ adteabztedtneertefmn ncuhrredun, Sonpoteſt qrit „mequam derecias zdir dent
s ppecieseſtiafis ſ.nkfcei
ans ülam patrogi manlmirer g.
uam, qmamuis adre don rar. nun Uberi elle dcedem. lia Dubium err, un flletet rier
In Tit. De acq. Vel omit. hered.
uetſus mulierem propter eius calumniam, quia hæres non potuit hæreditatem tranſmittere. Sed hæc repugnantia ſunt, hereditatem tranſmittere in hoc caſu& ideo compe- tere hęredibus actionem ad id quod intereſt aduerſus mu- lierem. quia hereditas non potuit tranſmitri. Reſponden- dum eſt huic obiectioni: Quxꝝ hic à nobis dicta ſunt de tranſ⸗ mittenda hæreditate propter impedimentum, eſle intelli- genda cum ea exceptione, niſi alirer conſuli poſſit hæredi,
uomodo in hac ſpecie confulitur hæredi data ei actione ex edicto Prætoris aduerſus mulierem. Diligenter expen- dendæ ſunt& examinandæ ſpecies, in quibus vel conſtitu- tum eſt, vel à Iureconſultis reſponſum tranſmiſſioni locum eſlſe. Tunc locus eſt tranſmiſſioni contra rigorem iuris ci- uilis, cum euidens æquitas id exigit. In ſpecie d.l. i. deicit illa æquitas propter quam dicimus hæreditatem tranſmitti ad
hæredes. Nam in eo caſu actio propoſita eſt aduerlus mu-
lier em ad id, quodintereſt hæredis, hæreditatem ad ſe tranſ- miſſam non eſſe, propter calumniam mulieris. Hocigitur cum ea exceptione intelligendum eſt. qua ratione exiſti- mo,& ſi hoc caſu quo agitur aduerſus mulierem calumniæ cauſa actio inſtiruta aduerſus eam, inanis futura ſit: quia forte ſoluendo non eſt mulier: tunc ſequendum eſſe quod hic dicimus de tranſmittenda hæreditate. æquitas hic qnoque ſuadet ſuccurrendum eſſe hæredi, cui alioqui ius ſuum ſaluũ elſe non poteſt.
Textius caſus eſt ſuperiori non valde diſſimilis in leg.3.§. pen.&l 4. ff. de Senatuſconſ. Syllan. Eleganter Senatuſconſ- & edicto Prætoris cautum eſt, vt ſi paterfamilias in domo ſua occiſus fuerit, quæſtio habeatur de familia, de omnibus ſeruis, qui ſub eodem tecto fuerunt, cum occilus eſt. Cau- tum eſt eo Senatuſconſulto atque edicto, ne hæres inſtitu- tus in teſtamento occiſi, antea hæreditatem adeat, aut petar bonorum poſſeſſionem, quam quæſtio de familia habita fuerit. Ponamus igitur hæredem eo teſtamento inſtitutam, antequam de familia quæſtio haberetur, deceſſiſſe. hie quæ- ritur, an hæredes eius hæreditatem vinãicare poſſint. Hic vi- demus deceſſiſſe nondum adita hæreditate: ideo ſecundum regulam ſupra traditam non poſſe hæreditatem ad hæredes tranſmittere: ſed ratio quoque hoc caſu ſuadet, vt ratio hæ- redum habeatur: quia non licuit hæredi inſtituto ex teſta- mento eius, qui occiſus eſt, adire hæreditatem, antequam quæſtio habita eſſet de familia eius qui occiſus eſt. hic au- ctoritate legis adductus eſt ne hæreditatem adiret, maluit legi parere, quam legem offendere& hærediratem adite. Sed oportet diligenter inquirere, num ideo diſtulerit adire hæreditatem, quod Senatuſconſulto edictève terrebatur: an vero ceſſauerit ob aliam cauſam hæreditatem adire, vt idem dicitur inJ.4. quæ ſequitur.
Quartus caſus eſt inl. Pannonius.85. ff. boc titul. Auitus Pannonius, cum procurator eſſet Siciliæ prouinciæ, hæres inſtitutus eſt. quidam amicus eius forte teſtamentum Ro- mæ fecit, eumque inſtituit. Is cum ignoraret ſe inſtirutum eſſe eius teſtamènto, deceſſit: procurator eius petierat ante
donorum poſſeſſionem. Sed hic ratam eam bonorum poſleſ- ſionem non habuerat: ignorabat ſe inſtitutum eſſe. Si ra- tam habuiſſet bonorum poſſeſſionem, perinde haberetur atque ſi ab eo petita eſſet bonorum poſſeſſio. Sed hic propo- nitur procuratorem petiiſſe tanrum bonorum polſſeſſio- nem,& eum ratam non habuiſſe, arque ideo inanem eſſe eam petitionem. Quæritur de eius hæredibus, an ad hæredes trãſ- miſſa ſit ea bonorum poſſeſſioꝛ In eal. Pannonius.ibi, Quia bonorum, SSc. Certum eſt iure ſcripto non poſſe ad hæredica- tem peruenire, quia verum eſt hæredem inſtitutum deceſ- ſiſſe ante aditam hærediratem.lbi„‚Diuum tamen Pium,&c. Diuus Pius æquitate motus contra conſtituir, vt reſtituantur in inregrum. lIbi, Sine reſpectu,&œ. Non diſtinguit, an ante tempus illud deceſſerit, an ooſtea. In hac igitur ſpecie habita eſt ratio humanitatis, vr reſtituantur hæredes ex perſona de- fancti. luſta eſt cauſa huius reſtirutionis: quia non potuit hæreditatem adire Propter ignorantiam,& huius ignora- tionis cauſa eſt iuſta probabiliſque abſentia. Ignorantia hæ- re dis inſtituti, cuius ignorantiæ cauſa eſt abſentia iuſta(Si- ciliam cnim procurabat, vt hic dicitur) facit vt reſtituantur eius hæredes ex perſona defuncti, vt hic dicitur. Sed cur te-
453 ſtitutio in integrum hic neceſſaria eſt potius, quam in ſupe⸗ rioribus caſibus? In ſuperiori caſu diximus reſtitutionem non eſſe neceſſariam, ipio iure ſubuenitur hæredibus. d. leg. ſcriptus.& aliis ſimilibus. Sed hic dicitur reſtitutionem in integrum hoe caſu neceſſariam eſſe. Itaque oſtendit Iurecon- ſultus non poſſe ipſo iure defuncti hæredibus ſubueniti, ſed remedio extraordinario opus eſſe. Si hæc ſpecies diligenter expendatur, diſſimilis eſt ſuperioribus. In hac ſpecie non poteſt cauſari hæres teſtamento inſtitutus, ſibi omnino non licuiſſe adire ſicuti in aliis ſpeciebus. ideoque iuris rigor eĩ obſtat. Cauſotur tantum ignorantiam. Siius ſtrictum ſpe- ctemus, nonſatis exculari videtur. Vir diligentiſſimus po- tuiſſet de ea hæreditate delata aliqua ratione certior fieri. In ſuperioribus caſibus omnino non licet hæredi inſtituto adire hæreditatem, vel propter auctoritatem legis, vel pro- pter litem motam: hic potuit aliqua ratione certior fieri de hæreditate ſibi delata: nec offenſam legis verebatur, vt in ca- ſul. 3. fl. de Senatuſconſ. Sil. Iure ergo hic deficitur: ſed pro- pter humanitatem, beneficio reſtitutionis in integrum ei ſubuenitur. Hic igitur caſus à cæteris, de quibus ſupra dixi- mus, diſtinguendus eſt: nec locum habet, niſi in quibus caſib. eadem eſt æquitas, veluti in minore 2 5. ann. hærede inſtitu- to. In minore 25. ann. idem dicinon poteſt. Minor 25. annis hæres teſtamento ſcriptus, non adiit hæreditatem. Itaque ſe- cundum iuris rigorem, candem hæreditatem non potuit trãſ- mittere ad hæredem ſuum: ſed tamen propter æquitatem ſubuenitur eius hæredib. beneficio reſtiturionis in integrum ex perſona minoris. In quibus caſibus eadem eſt ratio, nos di- cimus idem ius eſſe Quintus caſus eſt in. ſi infanti. C. de iure delib. Cum hæ- reditas infanti delata eſt qui patrem habet: ſiue infans ſitin
poteſtate patris ſui, ſiue ſui iuris, ſi hæreditas adita non fue-
rit infantis nomine: ea nihilominus acquiritur patri. tranſ- mittitur enim ad parrem perinde atque ſi adita eſſet pupilli infantis nomine. Hoc conſtitutum eſt à Theodoſio in d. l. ſi infanti. quæ lex, quia multa ſi ngularia continet, eam nunc ex- plicaturi ſumus. Ego obſeruaui hac conſtitutione Theodoſii quinque præcipua ſingularia contineri, quibus derogatum eſt iuri antiquo, nouum que ius inducitur.
Primum eſt, quodpater adit hæreditatem, quæ infanti de- lata eſt. Si infanti, inquit, id eſt, minori ſeptem annis.Ilbi, Vet bonorum poſſeſſionem petere,&c. hoc ius nouum eſt: diuerſum ius erat ante Theodoſium, quod pater hæreditatem filio ſuo delatam poſſet adire. hoc receptum tintum erat in bonorum poſſeſſione, non etiam in hæreditate. l. i. ff. de bonorum poſſ. fur. infanti. In hæreditate hoc non fuerat admiſſum. Sed vo- luit hoc caſu Theodoſius idem recipiendum eſle, ſcil cum hæ- reditas delata eſt infanti qui patrem ſuum ſuperſtitem habet. Et notandum eſt, quod hic Theodoſius ait, in omni hæredi- tate hoc locum habere, non tantum ſi à matre ſit delata hæ- reditas infantieſed etiam ſi à quouis alio, etiam ſi quiuis extra- neus inſtituerit hæredem in ſuo teſtamento infantem. Et no- tandum eſt patrem hæreditatem adire, non pro ſe, ſed pro in- fante ad vtiliratem infantis, non ſuam. Naimn infans hoc iure hæreditatem ſibi delatam ſibi acquirit, ita vt pater vſumfru⸗ ctum tantuin eius hæreditatis habeat. I.vlt. C. de bon. mar.& I.vlt. C. de bonis quæ liber. quamuis iure Digeſtorum hæredi- tas delata filiofamilias,& ipſi quæſita tran hrun in patrem, l placet. 78. f hoc tit. Pater tamen hoc caſu ſibi non adit id eſt, ad vtilitatem ſuam: ſed infantis, cui eſt hæreditas delata.
Secundum quod obſeruaui in hac conſtitutions eſt. Si Pater non adierit hæreditatem infantis nomine,& deceſſe- rit infans, eam hæreditatem tamen ad patrem tranſmitti,
quaſi iam infanti quæſita eſſer. Hoc etiam nouum eſt. quo-
niam aliàs hæreditas non adita non tranſinittitur. Non enim poteſt dici ratione ſuitatis tranſmitti. non loquitur de ſuo hæ- rede. loquitur de eo, cui delata eſt hæreditas, vel à matre, velab alio quouis extraneo. Matri non eſt ſuus hæres filius. Eſtque hic obſeruandum etiam negligentiam patris non ei nocere, quominus poſtea eam hęreditatem acquirat: quo minus poſt- ca hæreditas tranſmittatur ad patrem.
Tertium eſt, quod ſi iam pater infantis deceſſerit, turor ſolus poteſt adire hæreditatem, quæ infanti delata eſt, vt hic dicitur. Parente vero,&c. hoc etiam ſingulare eſt. Nam iure

—
454 antiquo tutor ſolus non poteſt hæreditatem adire, quæ de- lata eſt filio. l. potuit. C. de iure deliber. l. ſeruo inuito. 65. S. ſi pupillo. ff. ad Trebell. Sed conſtitutum eſt Theodoſio,vt ſi infans ſit pupillus, tutor poſſit eius hæreditatem adire: ſed hoc caſu nulla eſt tranſmiſſio, vt hic dicitur. Et es modo eidem infanti,&So. In hoc igitur caſu cum pupillus infans patremm non habet,& tutor ei datus eſt, qui neglexit adire hæreditatera, nulla eſt tranſmiſſio hæreditatis. Tranſmiſſio fit tantum fa- uore patris, patrio iure, vt hic dicitur. Ergo ſi ponamus pa- trem deceſſiſſe,& filio datum eſſe tutorem, qui neglexerit adire hæreditatem, omnes hæreditates perinde habendæ ſunt, ac ſi delatæ non eſſent pupillo. De matre eſt contro- uerſia, an tranſmittatur ſimiliter ad matrem. Sed periculd- ſum eſt hanc legem, quæ de patre loquitur; admatrem exæ tendere: quia pater eſt legitimus adminiſtrator; non etiam mater. Etreceprius eſt vt non ttanſmittatur hæreditas ad matrem: niſi ob veriſimilem teſtatoris voluntatem. l. vlt. G. de inſtit.& ſubſtit. Quartum eſt; quod obſeruaui ex hac conſtitutione, O- mnia hæc locum habere, etiam ſi infans ſit ſui iuris. Quod diximus patrem adire hæreditatem delatam infanti, nomi- ne infantis,& ſi non adierit& interim deceſſerit infans, eam ad patrem tranſmitti: ait Theodoſis, non tantum id locum habere ſi infans ſit in poteſtare patris: ſed etiam ſi ſui iuris fa- ctus ſit. Ea vero, quæ de infante,&e. hoc non ſit propter pa- triam poreſtatem: ſed propter ius patrium: quia pater eſt tan- tum, vt hic dicitut. Notandum tamen eſt quo calu filius in po⸗ teſtate patris non eſt, ſed ſui iuris, non acquiri vſumfructum patri, proprietas plena filii dicitur: quamuis alias hæredita- tis aduentitiæ vſusfructus acquiratur patri,& filius nudam proprietatem habeat. Vſusfructus acquiritur patti propter ius patriæ poteſtatis.l. vlt.. de bon: quæ lib.. Quintum eſt obſeruandum ex hac conſtitutionèe, quod ſi pupillus, qui infans non eſt, non habeat tutorem, decretum Prætoris ſufficere ad adeundam hæreditatem ‚vt hic dicitur. Ante Theodoſium id receptum tantum erat in bonorum poſſeſſione. l.bonorum. C. quiadmit. ad bon:poſſeſ. Hi ſunt
quinque caſus in quibus tranſmittitur hæreditas, quamuis a-
dita non fuerit.. Sextus caſus eſt tranſiniſſionis in conſtitutione eiusden Theodoſii de his qui ante apertas tabulas,&c. Conſtiturtio hæc eſt Theodofii iunioris, ſicut& ea quam interpretati ſu- mus ſuperiori loco. l.ſi nfanti. Sed hæcpoſterior eſt, vt faci- le cognoſcitur ex nominibus Conſulum, qui conſtitutioni- bus adſcripti ſunt. Nomina Conſulum oſtendunt conſtitu- tionem l. ſi infanti: editam eſſe anno primo imperii Theo- doſii: poſt vero duodecim aut quatuordecim annos hanc promulgatam fuiſſe. Statuit igitur Theodoſius hac conſti- tutione; vt liberi inſtituti à parentibus tranſmittant bære- ditatem non aditam ad quoſcunque deſcendentes ex ſe: Hæc conſtitutio multum addit iuri antiquo. Nam in primis hic non inſpicimus ius ſui, ſed ius ſanguinis tantum. Liberi tranſ-
mittunt hæreditatem ſibi relictam ab aſcendentibus à pa⸗
rentibus ad deſcendentes. Theodoſius de liberis loquitur⸗
non loquitur de iis qui ſui hæredes ſunt. Loquitur etiande
üs qui ſui hæredes non ſunt. hoc ſatis apparet ex eo quod lo-
quitur non tantum de hæreditate paterna, ſed etiam de ma-
terna,& conſtat matri filium hæredem non eſſe ſuum: quia mater filium non haber in ſua poteſtate. Ibi, æ patre vel matve, Ic. plenior eſt igirur hæc conſtitutio quadamtenus, quam ius antiquum, quod de fuis Hæredibus conſtitutum eſt. Ea autem minus continet, quam ius antiquum, quod ſui hære- des tranſmirtunt hæreditatem non tantum ad deſcenden- tes ex ſe, ſed etiam ad extraneos ad quoſcunque ſuos hære⸗ des, led liberi tranſmittunt hæreditatem parentum ad de- ſcendentes tantum, non etiam ad alios ſucceſſores. Præter- ea ex eo cognoſcitur plenius proſpectum eſſe& conſultum hæredibus hac conſtitutione, quam iure antiquo: quia hic non inſpicimus an licuerit hæredibus, quibus delata eſt hære-
ditas, adire hæreditatem: an vero impediti fuerint ne adeant.
In pleriſque ſpeciebus iuris anriqui id inſpicitur, vt in d. leg. ſcriptus. ff. de Garbo. edict.& aliis ſimilibus quas adduximus & interpretati ſumus. Sed hic tranſmiſſioni locus eſt, ſiue impeditus fuerit hæres cui delata eſt hæreditas, ſiue non fue.
Franc. Duareni(om ment.
rit. Nam Theodoſius hic loquitur de his, qni ſiue ignora- uerint, ſiue nouerint ſe hæredes ſcriptos, non adierunt. u. lud inſpicitur maxime, an repudiauerit is cui delata eſt bg. reditas, hæreditatem: quia ſi repudiauerit hæreditatem e4 non poteſt tranſmitti. Et hoc eſt generaliter notandum quod
haæreditas repudiata nunquam tranſmittitur ad hæredem Tune quæritur de tranſmiſſione, cum hæreditas nec repu-
diata eſt, nec adita: cum adita eſt, nihil opus eſt tranſmiſtio. ne? cum eſt repudiata, non poteſt tranſmirti ad hæredem Tranſmiſſiò igitur locum habet, cum hæreditas nec adita nec repudiata eſt. Quæri ſolet, an hæc conſtitutio locum etiam habeat in ſucceſſione ab inteſtato? Nam Theodoſius loqui. tur de ſucceſſione ex teſtamento. Per hanc,&. Hæc conſtith. tio loquitur de ſcriptis hæredibus, de his qui ſunrt inſtituti te. ſtamento pattis vel matris. Et quid dicemus ſi hæreditas ſi delata filio ab inteſtato,& eam hæreditatem nonadierit? gi deceſſetit ante aditam hæreditatem, eam tranſmittet ad hæ. redes ſuos. Probabile eſt,& omnibus probatur in ſucceſſio- ne quoque ab inteſtato huic conſtitutioni locum eſſe. Vii. litas hoc ſuadet& ſimilitudo rationis, vt conſtitutionem quz de ſucceſſione ex teſtamento loquitur; ad ſucceſſionem ab inteſtato interpreratione producamus. IIlud etiam quafi- tum eſt, auia de ſucceſſione prætoria dicendum ſit? Vbique Theodoſius in hac conſtitutione loquitur de hæreditare, id eſt, de ſucceſſione iuris ciuilis: de bonorum poſſeſſione quæ ſucceſſio eſt iuris Prætorii, non loquitur, ideoque dubitaba- tur, an in ſucceſſione quoque prætoria in bonorum poſfel- ſione locum habeat? Controuerſum Roc tamen eſt, ſedye- rius puto locum habete& in ſucceſſione prætoria; eſtquete- ceptior Hæc opinio. Primum mouet me quod ceadem eſtra- tio,& eadem vtilitas. Ratio hæc eſt, quam adducit Theodo⸗ ſius verſ. Siquidem perindignum eſt fortuitos,&c. Eadem au- tem ratio, eadem vtilitas eſt,& æquitas in ſucceſſione ptæto- ria. Deinde hoc alienum non eſt à ſignificatione verbotum. Hæc duo conſideranda ſunt in cuiuſque legis interpretatio- ne: Ratio& vtilitas, deinde verborum ſignificatio. Appella- tione hæreditatis continetur bonorum poſſeſſio. l. hæredi- tatis. 138. ff. de verb. ſign: l. in conditionib. 19.§. ſi patrontu ff. de cond.& demon: vbi etiam in conditionibus Roc vet- bum de bonotum poſleſſione accipitur. Et lex de hætedita te loquens producendãa eſt ad bonorum polleſſionem, nil ratio diuerſa ſit. l.i.§. Bonorum. ff. ad ſenatuſconſ. Trebel. In ſenatuſconſulto Trebelliano de reſtituenda hæreditate ex cauſa fideicommiſſi fit mentio hæreditatis,& tamen VIpi- nus interpretatione ad bonorum poſſeſſionem quoqus ſe- natuſconſultum pertinere ait: Cur igitur hanc tonſtitutio- nem quæ loquitur de hæreditate; non extendemus ad bo- norum poſſeſſionemcum id conueniat ſignificationi vetbo- rum, eademque ratio ſit, eadem vtilitas& æquitak Septimus caſus eſt in conſtitutione luſtiniani C. de lute deliber. l. cutn antiquioribus. 19. Hoc in ſumma tontinetdt ea conſtitutione: Si is qui deliberat de adeunda hæreditate interim deceſſerit, eum hæreditatem ad quoſcunqut ſuc- ceſſores ſuos tranſmittere, quod ad ius deliberandi attinet, vt idem ius deliberandi habeant; quod defunctus Habebat, vt liceat eis intra tempus legitimum delibetare; an Felint hæreditatem acquirere an repudiare. Hæc eſt poſttematon- ſtitutio edita de tranſmiſſione, qua pleniſſime conſulitut hæredibus. hæc conſtitutio fatit vt iure conqueti non po-
ſint hæredes de rigorè iuris antiqui, quo iure impediebatuf b
tranſmiſſio liæreditatis non aditæ. Nam hæc conſtitutio o- cum Haber in quouis hærede etiam extraneo: ius antiquut
locum habet vel in ſuis hæredibus, vel ſaltem in liberis, vt co⸗ ſtitutione illa Theodoſii, de qua diximus, in aliis locum non
habet; niſi forte fuerit impeditus hæres ne hæreditatem ad-
eat. Sed hæc conſtitutio ad omnes hæredes pettinet ctiam exttaneos, Ideoque ſancimus,&Sc. Nihil refert, an is qui hæredi- tatem tranſmittit, hæres ſuus ſit, an exttaneus: nihi refett an fuerit hæres ab inteſtato, an ex teſtamento. Nihil igitur refert is ne hæres ſit, ad quem tranſmittitur. Sed hic dicitut hoc remedium; quod extraordinarium eſt, anno liiti:ho⸗ explicaui ſuperioribus locis; ſicut& omnia alia, quæ ad hu- ius legis explicationem pertinent; alias pleniorem requite
5 44 nt ret inquiſitionem. errorque ille confutatus eſt, quod aiunt — 1 hætedi:

meinru cnih Sedeumde arn Prxtotü
Flo. Primannocetme pods mrn. Raioo hceſ qumält dperdmnan wrunn ge
dem mürncit Krquituin lun
doc aenumtoncit ügniäcumn alderanda fntin dulque tait rdtu deiade terdorum(inte lraes edatinetur donotum uli le rerd. ign. in coaciiondd.) & iemoa wieram in conchin otum polleſponeaccipitut. Ui noducendi eſt udonotum ue SeL..donotum. H. ad ſeunir ato Ttedellno de teftmenär mami 3t mentio bxredtus ir rarione d donorum halelm aum perinereait,(ulf Pur qutar de xrediente, Non ein-
ooem cum id conueriu igis
one turio ſit eidem mitukam
gcagcſtin conſtientionel* Ampcmotibu.19. Rach wne 4 3 ca zeliberꝛt 1 -„ brtedtatem ue
*. ebr
maolmittere, qdo 7 deant; 9o
1 ad a beüerand Mde i is egicumn 1 4.
4 1 1 rewoc⸗.29
udiat c. flri
jn Tit. Deacq. velomit. hæreq.
hæreditatem niſi à ſciente tranſmitti. Fit mentio ſcientiæ in hac conſtitutione Iuſtiniani, vt oſtendart ſcienti tantum tempus illud vnius anni currere: non ignoranti. Non vti- gnorans non poſſit hæreditatem tranſmittere: imo ratio ſua- det vt ignoranti potius conſulatur, quam ſcienti, vt diximus in interpretatione l. Pannonius. ſupra hoc tit. Hæc de tranſ- miſſione à nobis dicta ſufficiant, quamuis pleraque poſſent addi: ſed non magnopere vtilia. id ego ſpecto vt vtiliora aliis
dicam: non plura. Pergamus. Docuimus ſupra vtilitatem&
effectum aditionis hæreditatis ex eo intelligi, quod ſi ante a- ditam hæreditatem deceſſerit hæres, non tranſmittit hæredi- tatem: niſi in caſibus exceptis. Nunc videndum eſt, quem ef- fectum habeat aditio. b b
CA v. VI. Deeſfectuadirionis.
Dlidaam hæreditas adita eſt, magnus eſt effectus aditio-
nis. Nam aditione ſecuta ſuccedit hæres in vniuerſum
ius, quod defunctus habuit: vt conſtar ex definitione hæredi-
tatis à nobis tradita, ex l. nihil aliud. ff. de verbo. ſignif. Sic in- terpretatur Iureconſultus in l. hæres in omne. 37. ff. hoctit. Heres, inquit Pompon.in omne ius mortui, non tantum ſin- gularum rerum dominium ſuccedit: cum& ea, quæ in nomi- bus ſunt, ad hæredem tranſeant.
Primum igitur rerum hæreditariarum, ſingularum re- rum, quæ in hæreditate ſunt, dominium acquiritur hæredi poſtquam adiit. Succedit, inquit, in dominium ſingularum rerum. Nulla eſt ratio magis probata legibus& iure cinili acquirendi dominii, quam aditione hæreditatis. Sex ſunt, quæ gitimum dominium perficiunt, inquit Varro, Si inſtam bæ- reditatem adiit, aditio hæreditatis, mancipatio, ceſſio in iu-
re, vſucapio,&c. Igitur aditione hæreditatis Heneferrun do-
minium rerum hæreditariarum: poſleſſio Mennontrans- fertur. Quamuis enim acquirat dominium rerum hæredi- tariarum hæres adeundo hæreditatem: non tamen acqui- rit poſſeſſionem ſine apprehenſione. l.cum hæredes.? 3.ff. de acq. poſſeſſ. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. 2.§. Scæuola- ff. ſi quis teſtam. lib. Ait ibi luriconſultus, ca, quæ iuris ſunt transferri in hæredem: poſſeſſionem autem, quæ facti eſt, niſi apprehenſa fuerit, in hæredem non transferri. quod ta- men moribus noſtris receptum non eſt. Nam poſſeſſio ſine apprehenſione transfertur in hæredem. non enim tantum ab inteſtato, ſed etiam ex teſtamento continuatur poſſeſſio, quam habuit defunctus, in ipſius hærede, etiam ſi res hære- ditarias non apprehenderit. Hinc conſequens eſt ſine tra- ditione acquiri dominium. quamuis ad dominium acqui- rendum iure ciuili, opus ſit traditione. l. raditionibus. C. de pact.&§. per traditionem. Inſtir. de rerum diuiſ. Quod au- tem dicitur acquiri dominium ſingularum rerum, Roc eſt intelligendum cum exceptione vulgari. Nam rerum lega- tarum dominium non trausfertur in hæredem: ſed tranſ- fertur potius in legatarium.l. à Titio. 64. ff. de furt. præter dominium ſingularum rerum ſuccedit in vniuerſum ius hæ- res, quod defunctus habuit. vt dicitur in d. l. hæres. fl. hoc tit. Hares in omne iu,&c. Ibi, Ea quæ in nominibus ſunt,&c.
obligationes& actiones transferuntur in hæredem Præter-
ca commoda omnia& incommoda. l. 2.& 3. ff. de bon poſſ. Hæreditas vniuerſitas quædam eſt conſtans ex iuribus, quæ defuncto, vel contra defunctum competebant: quodcun- que ius habebat defunctus, velcompetebat contra eum vel in hæredem. idem dicitur inl. tranſit hæreditas. ff. de pet. hæ- redita. Ideo hæres dicitur ſuccedere in vniuerſum ius in de- finitione hæreditatis. Imo etiam hæres pro parte, dicitur ſuccedere in vniuerſum ius. hæres pro parte non petit res ſingulas, ſed petit hæreditatem, vniuerſitatem quandam. Dicitur petitio hæreditatis de vniuerſitate propoſita eſſe. J. 1. fl de rei vindic. Petitio hæreditatis ad vniuerſitatem perti- net, nue tota hærediras petatur, ſiue pars.1. quædam. ff. de acquirend. rer. dom. hæreditas dicitur eſſe vniuerſitas. l. 1. ff. quor. bono. Interdictum quorum bonorum, de vniuerſi- tate eſt,& hinc manauit vulgaris diſtinctio ſucceſſoris vni- uerſalis& ſingularis. Hæres quiſquis eſt, dicitur ſuccedere in vniuerſum ius, ſiue ſit hæres ex aſſe, ſiuc ex parte. Singula- rem vocant, qui ſuccedit in rem, cuiuſmodi eſt legatarius, donatarius.lxHuminum.§ adũicitur. ſB. Ie damn. infecto. nec
28 hoc quidem exceptione caret. Quædam enim iuta ſunt perſonalia, quæ finiuntur morte defuncti„Ve vlusfructus in Inſtit.§. finitur. de vſufructu. Hæc non tranſeunt ad hære- dem. Hinc naſcitur quæſtio, an ex tempore mortis hæc iura acquirantur hæredi: an vero extempore aditæ hæreditatis: Ex his, quæ diximus ſpectandum videtur eſſe tempus tan- tum aditæ hæreditatis. Diximus hæredem ante aditionem hæreditatis nihil iuris habere, ſed aditione hærediraris o- mnia hæc iura in ipſum transferuntur. Sed animaduerten- dum eſt poſtquam hæreditatem adiuit hæres, aditionem re- tro trahi ad tempus mortis defuncti, vt intelligatur hæres eſſe à tempore mortis defuncti. h. hæres quandoque. 74. ffa hoetit. Quandoque ait Iuriſconſ. id eſt, Quandocunque hæ- res adierit, etiam ſi diu a morte defuncti adierit, intelligitur defuncto ſucceſſiſſe iam à morte defuncti. Huc pertinet regula iuris l. 1 ½ 4. omnia fere iura. ff. de regul. iuris. Omnia fere, inquit Juriſconſ. iura hæredum perinde habentur ae ſi continuo ſub tempore mortis hæredes extitiſſent. his ver- bis concepta eſt ea regula.& ſimilis eſt alia regula. ff. de re- gul. iuris. leg. Omnis. 1 81. quæ ſic habet: Omnis hæreditas, quamuis poſtea adeatur, tamen cum tempore mortis con- tinuatur. Conrinuatio facit, vt intelligatur hæres fuiſſe, iam inde ex quo mortuus eſt defunctus, a quo illirelicta eſt hæreditas, etiam ſi diu poſt mortem adierit. Hoc autem ex quadam fictione oritur, quod eſt notandum. Nam re vera acquiritur hæredi dominium ex tempore aditæ hæredita- tis:ante aditionem nihil iuris habet in res hæreditarias. Sed quandocunque adierit, fingitur adiiſſe ſimulatque mortuus eſt is, qui ei reliquit hæreditatem, licet re vera non adierit. Et diſſenſio inter iuris auctores reperitur aliquando de hae re, an ſequenda ſit veritas potius, an vero fictio. Et exem- plum vnum eſt in. ſi ex re. 28.§. illud quæ ſitum. ff. de ſtipu. ſeru. Quæritur ibi, an recte hæred futuro ſeruus hætedita⸗- rius ſtipulari poſſit? Si ſtipulatus ſit ſeruus hæreditarius hæ- redi fururo ante aditionem hæreditatis, quidam exiſtima- bant nullam eſſe ſtipulationem quia hæres nullus eſt ante a- ditam hæreditatem. Alii putabant valere: quia cum adiit
hareditatem, fingitur ex tempore mortis adiiſſe. Obtinuit
hæc ſententia in ſeruo ſtipulante hæredi fututo iacente hæ-- reditate. Reperitur alia ſpecies, in qua præualait veritas magis, quam fictio, in furto rei hæreditariæ ante aditam hæreditatem„de qua re etiam fuit diſſenſio inter Veteres, quòd cognoſcitur ex epiſtola Cicetonis ad Trebatium, lib. 7. Epiſtol. eius initium eſt„Illuſeras heri, quod inter,&c. vbiĩ refert opiniones veterum. Dubitatio ex eo naſcebatur, quod furtum eſt contrectatio rei alienæ. Darur mihi actio furti aduerſus eum, qui contrectauit rem meam. At ante aditio- nem res hæreditaria non eſt hæredis. Quomodo igitur a- ctio furti poteſt competere hæredi: Sed ideo competit quia fingitur continuo hæres extitiſſe, cum adiit hæreditatem. Non eſt igitur mirum, ſi de ca re controuerſia fuerit inter
eteres, cum rario hincinde adducatur. Sed vcritas obri⸗
nuit, actionem non competere ob furtum rei hæreditariæ: ſed datur accuſatio expilatæ hæreditatis. l.hæreditariæ. 68. ff. de furt. eſt& tit. C. de crimi. expil. hæred. Ex iam dictis con- ſequitur, hæredem obligari creditoribus hæreditariis, etiam- ſi forte hæreditas ſoluendo non ſit. Quin obligetur credi- toribus hæreditariis dubitandum non eſt, adeundo hæredi- tatem. Nam quaſi cum eis contrahere videtur.l. apud Iulia= num.§. vlt. ff. quibus ex cauſ.in poſſeſ. eatur. l. ex maleficiis.. hæres. ff. de obli.& act. Sed addendum eſſe etiam teneri ſu- Pra vires hæreditatis, etiamſi hærediras forte non ſufficiat ad ſolutionem æris alieni.l. more. 8. ff. hoc titulo. Et ſimile eſt quod dicitur in l. 33. quæ dotis. ff. ſoluto matrimon. Nec refert an extraneus hæres ſit an filius. I. ſi te. 10. Cod. de iure deliber. Filius hæreditatem adiit paternam vel ex teſtamen- to, vel ab inteſtato. conueniunt eum creditores hæreditarii. isita ſe tuerur aduerſus eos, vt dicat inopem fuiſſe patrem, hæreditatem ſoluendo non eſſe„itaque ſe non eſſe cogen- dum ſoluere æs alienum creditoribus hæreditariis: tamen hic dicitur cogendum eſſe. Non enim hic catus liberat debito- rem ære alieno, qui obligatus eſt, quique tenetur quaſi ex cõ-
tractu quodam. l. incendium. C. ſi cert. peta. Hæres enim perinde habetur, ac ſi promiſiſlet crediroribus hæreditariis
I

—
—— ——,——
4⁶ ſe ſoluturum, ac ſi cum eis vere contraxiſſet. At certum eſt ſi vere contraxiſſet cum eis, nullo caſu poſſe liberari. Hoc eſt accipiendum niſi inuentarium factum ſit, id eſt, deſcriptio rerum hæreditariarum, ſecundum formam præſcriptam à Iuſtiniano, tunc enim non tenebitur creditoribus hæredi- tariis vitra vires hæreditatis: ſed quatenus ad eum peruenit. in l. vlt. C. de iure deliberandi. prolixe& verboſe deſcribi- tur forma& rartio inuentarii deſcribendi. quæ conſtitutiò lectionem tantum deſiderar. ergo in eius interpretatione diutius non immorabor. deinde ſcrupuloſa ila obſerua- tio hodie fere exoleuit. Cum quæritur de ratione deſcriben- di inuentarii, ſpectanda eſt conſuetudo cuiuſque loci. b Ego credo vix quenquam hodie obſeruare formam ibi deſcri- ptam conficiendi inuentarii. Quæſtio eſt an hæres„qui adit hæreditatem, eodem modo teneatur legatariis„ſicut credito- ribus? Et dicendum eſt breuiter, legatariis non teneri: ni- ſi quatenus ex hæreditate ad eum peruenit. quod expreſ- ſum eſt in l..§. ſi is, qui quadringenta. ff. ad Senatuſconſul. Trebellia. Ss is, qui quadringenta in bonis habebat,&c. Hæres; ait ibi luriſconſultus, ſoluit legata legatariis non vlque ad mo- dum hæreditatis. nam detrahit quartam ex lege Falcidia. Sed cum ceſlat Falcidia, non tenetur legata præſtare lega- tariis, niſi quatenus ad eum peruenit. Hoc ius tamen mu- tatum eſt conſtitutione luſtiniani de hæred.& Falcid. quæ eſt prima conſtitutio libri Nouellarum. In ea conſtitutio- ne præſcribit formam, quæ ſeruanda eſt in deſcriptione re- rum hæreditariarum, conficiendôque inuentario.& plera- que addit conſtitutioni cuius anobis mentio facta eſt, quæ eſtl. vlt. Cod. de iure deliber. Aitque ſi hæres inuentarium facere eSlekerie„is cogetur legata lolida præſtare: ſic hodie propter illam nouam luſtiniani conſtitutionem, inter le- gatarios& creditores hæreditarios nihil intereſt. Si confe- cerit inuentarium, non magis tenebitur creditoribus hære- ditariis, quam legatariis: ſi non confecit, tenetur in ſolidum tam creditoribus hæreditariis, quam legatariis. Hoc viſum eſt vtile Iuſtiniano, quia multa occultari poſſunt fraudan- dorum legatariorum gratia& creditorum. Imputare ſibi potius debet hæres quod illud inucatarium non fecerit ſe-
cundum formam illius conſtitutionis imperatoriæ, ſi hære-
ditas ſoluendò non ſit.
Erxeo, quod diximus de effectu aditionis hæreditatis, il⸗ lud conſequitur hæreditatem, quæ ſemel adita eſt, non poſ- le repudiari: hæres poſt aditam hæreditatem, velit nolit co- gitur hæres eſſe. Obligatur enim creditoribus hæreditariis quaſi ex quodam contractu. l. apud lulianum.§. vlt. ff. quib. ex cau in poſſ. eatur.& l. ex maleſiciis.§hæres. ff. de oblig.& ack. Is qui tenetur ex contractu, qui tenetur obligatione perſonali;, cuius perſona obligata eſt; is obſtringitur, velit nolit. Obligatio ea, qua eius perſona tenetur, iaris eſt vin- culum. Sed excipiuntur quidam caſus. Reperiuntur quidam caſus, in quibus hæreditas, quæ adita eſt, nihilominus poteſt repudiari. Primus caſus eſt, cum minor adiit hæreditatem, & aduerſus aditionem reſtituitur in integrum. Edicto enim Prætoris conceditut reſtitutio in integrum, in hoc quoque caſu. Prætor ait in edicto de reſtitutione minorum: Quod cum minore vigintiquinque annis geſtum erit; vti quæque res erit, animaduertam. l. i.& l. ait Prætor. 7. ff. de minoribus. VIpianus interpretans edictum Prætoris in dict. l. ait Præ-
tor. ait hæc verba, Quod cum minore geſtum erit; late eſſe
accipienda, ſiue quis conttaxerit cum minore; ſiue quaſi contraxerit. atque ideo pertinet ad aditionem hæreditatis, quæ quaſi contractus eſt, vt dictum eſt. idque expreſſum eſt in d.l.ait Prætor.§. non ſolum. verſi. Sed etſi hereditatem,&c. & C. ſi minor ab hæred. ſe abſtinuer. Minor abſtinet ſe abhe- reditate, quam adiit, vel cui hæreditati ſe immiſcuit. Reſti- tuitur autem minor cauſſa cognita, ſi captus ſit; ſiue læſus
ſit, ſiue dolo alterius inductus, vel leuitate iuuenili, lubrico æ-
tatis, hæreditatem dainnoſam adierit. Nam ſine cauſæ co- gnitione minor non reſtituitur aduerſus aditionem. leg. in cauſæ. 13.§ cauſa cognita. ff. de minorib. vbi dicitur; in omni cauſæ cognitione vocandos eſſe eos quorum intereſt: vt cum reſtituitur minor aduerſus aditionem hæreditatis, vocandi ſunt creditores, quorum maxime intereſt. Ratio traditur vo- sandia Iuſtiniano in§. ad hæc. in authen. vt ſponſal. largit.
Franc. Duareni(omment.
Hoc caſu æquum non eſt fideiuſſori ſuccurti in ner
quæ authen. incipit: Siomnes. Codice, ſi minor abhære d. ſe abſtin. Vocantur hi per præconem, voce præconis, qua 1 uis aliàs id admodum vſitatum non ſit. voce præconis ſi n. ficatur omnibus, quorum intereſt, vt adſint certa die. fn. variæ quæſtiones naſcuntur. Vna eſt in l. 88. ſi pupillus.f hoctitu. Certum eſt creditores hæreditarios non polleam. plius conuenire pupillum, qui reſtituitur in integrum. per. Inde eſt enim ac ſi non adiiſſet. Sed quid dicemus de fide. iuſſote, qui datus eſt obligationis hæreditariæ nomine, an. tequam reſtitutus eſſet minor in integrum: an proderit ei renutio in integrum, quam minor poſtea impetrauit? Re. ſpondet Scæuola in d. l. ſi pupillus,&c. prodeſſe. Sic videii reſtitutionem, quam impetrauit minor beneficio ætatis, non tantum ipſi prodeſſe, ſed etiam eius fideiuſſori. Similis locu eſt in l. ſ1. ſi minor. ff. de procurato. Idoneus fideiuſſot nan eſt, qui datur à minore: quoniam minore reſtituto, aduer. ſus eum agi non poteſt. reſtitutio enim conceſſa minori, i pſi quoque prodeſt ne conueniri poſſit, Sed hic reperitut antinomia: videtur enim conttaria l. i. Còdice de fideiuſſor, minor. vbi dicitur: fideiuſſores teneri minore reſtituto i integrum:& eos mandati actionem habere aduerſus mino- rem ipſum, niſi minor quoque contra eos reſtitutus ſit. Nam minor reſtitui poteſt ne teneatur actione mandati fideiuſ- ſoribus. Conciliandi cauſſa, ego diſtinctione vti ſolicusſum, quæ mihi videtur magnopere neceſſaria ad horum locotum explicationem. In primis diſtinguendum eſt an contractus
dolo initus ſit cum minore aduerſus quem reſtituitur: au vetd
ſine dolo deceptus ſit in re ipſa. Hæc diſtinctio traditur in! exceptiones. 7. ff.de exceptio.& in l.2. C. de fideiuſſo. minot. Si minor dolo alterius circumſcriptus ſit ac deceptus,&re- ſticutus in integrum propter dolum aduerſarii; reſtitutio non tantum ipſi minori; ſed etiam eius fideiuſſori prodelt atque is, quidolum admiſit, nullam amplius actionem ha- bet aduerſus minorem reſtitutum, nec aduerſus ſideiuſ- ſorem qui ab eo datus eſt. Sed ſi in re deceptus ſit, lurecon- ſultus inquir, in dict. leg exceptiones. in fin. non luccutti ſi⸗ deiuſſori. Sic enim eſt ibi legendum, vt legitur in Floren. Deceptus eſt autem in re ipia cuin minòrt reuera deceptus eſt& damno affectus:& quando re vera damnotam hareci tatem adiit, quamuis nullius dolo adductus ſit ad adeun-
dum: nec eſt vneunſcfipeus fraude aduerſarii ſui. Tametſ
autem verum ſit non fuccurri fideiuſſori, ſi minot dece- ptus ſit in re,& ſine dolo aduerſarii: tamen hic æquitas ma- xime ſpectanda eſt, ſicut in omni reſtitutione in integtum- Prætoris edictum de reſtiturione minorum, Cuod cum mind· re vigintiquinque annis geſtum erit, quaquæ res erui, animadut- tam, S&. ſic propoſuit& concepit vt oſtenderet nihil ceni poſſe in vniuerſum definiri, cùm quæritur de reſtitotione in integrum: ſedtotum hoe reuocandum eſſe ad cognitionem & examinationem eius, vt dicitur in leg. quod ſi minor.:4. §. vleim. ff. ge minoribus. Ex hoc edicto nulla proptia actio vel cautio proficiſcitur. totum enim hoc pendet ex Præ- toris cognitione. Prætor igitur æſtimat quatenus ſubue- niendum ſit beneficio reſtitutionis in integrum,& ad qus
Serſonas, vel ad quas res reſtitutio in integrum potrigi de hear. ec vlla eſt eertior vel melior regula; ad quam hæco- mnia examinari debeant; quam æquitas. Hinc rationima xime conſentaneum eſt, quod dicitur inl. in cauſæ. in prine ff de minor: Diſtinctio ibi traditur, quæ maxime congtus eſt æuitati, cum quætitur an fideiuſſori ſuccurratur cum mi⸗ nor elt reſticutus in integrum, an reſtitutio in integtum plo⸗ ſit eius fideiuſſori. Videndum eſt quid actum ſit in lideiuſſole dando. Æquum eſt interdum fideiuſſoris rationem na 6ll Exempli gratia: Ego contracturus eram cum minore. ſele- barn eum minorem eſlſe, nec ei fidem habebam. ldeo ſde-
2„„... 4 3. juſſorem adhibui vt tutior eſſet& ſecuriot obligatio me H em,
4 n 2 5„1 e 4 T perniciem meam. Nam eo conſilio eſt adhibitus fideiullo
vr reſtituto in integrum minore; ſaltem fideiuſlor tenels tur. Alias dicendum eſt; reſtituto in integrum nihann eam reſtitutionem quoquc eius fideiuſſori prodeſle. Ci hac diſtinctione accipiendum eſt quod dicirur in d. l. 4 6 pillus. ff.ioc titul.& ſ. ſi pupillus. 35 ff. de recep. atb. x des. minor. ff. de procurat. Alia quæſtio eſt ex ſuperiotibus hen
—— ₰—
——

er nen äen datnor quoaue⸗ wen 222s Taoqhecoumenth u Poteſt ne tenenm ione * 2 4 cauſla, 8 ditiac aagnoperr necellun a n. la prims dütgrentnn 1 unmn du tcum mnoteacaeniw rean ei he.. 72 mim tepa. llec ältad JKde cepeio Kinli.Cagit 4/b*. Merius citcunſctpeu lta Reßrum propret dolun atur
ohen
5
. minoci,. etiam eic liti adolum admiftt, dallam main. 4 Minotem teſttmrum, dec an d co dauseſt. Hed lintedec a, in 4d.leg exceptionesin n c enim eſtidi egendum, uba t mmnrem in te pia cum midcn afects:&quundofe reuta mmans aalld dolo adduh orc npu frudde adrerii- un it noa larrni ddeiuſon i 2. K lne doloaduecuü: tumann mach ett, cia omni teſtiumue ctan ubln m†ur 1 rfane ſäcfannch
8* 4„ 1 3 M& coacept 1 1. ,— 1
*. Ia an erlum definii, cum qu: 4 4* 4„ 9 elle 5 Itocum 500 reuocundm— uil 4 8 5 0 a. eins, wdccktu mleg, .·—“–“ r uu mribas. Er hocedicho “ 3. dg . m 4 34 Nur. totum enic
Prxtot igtuf rhnup reſtttutions!
* 3““
4 3 4 8 44
* 4 4 4 notun.* um dereſticutioneminolis.
In Tit. De acq. velomit. hæred.
eſſe. Certum eſt noſtram voluntatem cogj.d. l. ſi mulier. 5. ff
dens, in leum. 8⁰.§.vlt. ff. hoc titu. Quæſtio eſt, an reſti tuto minore in integrum aduerſus aditionem, confuſæ actiones i- pſi reſtituantut? Certum eſt, cum quis adit hæreditatem debi- toris ſui, confundi actiones. idem enim alias ſibi obligatus eſ-
ſet. Cum mihidebes centum,& adeo tuam hæreditatem, ad-
ita hæreditate, confunditur& tollitur illa obligatio. l.9 5. Sti- chum. j. Aditio.ff.de ſolut. Sed reſtituto eo, qui adiit hæradi- tatem, aduerſus aditionem, quęſtio eſt an confuſa illa actio re- ſtituatur: quæritur an poſſit agere aduerſus eum, qui extitit hæres, actione, quæ mihi competebat aduerſus defunctum, quæ confuſa eſt adirione? Hic dicitur confuſam actionem re- ſtitui. Nam ſi quis reſtituatur in integrum, omnia reponun- tur in priſtinum ſtatum. Hoc eſt enim reſtituere, id eſt, in pri-
ſtinum ſtatum omnia reponere. Reſtituuntur autem vtiles
actiones: directæ non poſſunt dari. l. qui res.ↄ8.§. aream. ff. de ſol. Actio enim ſemel extincta non poteſt reuiuiſcere, vt in dict.§. aream.&§. rurſus. Inſtit. de act.& l. 35. in honoraxiis. ff.de oblig.& act. Haius ſententiæ videtur contrarium eſſe, quod dicitut᷑ in l.propter.a1.. neptis. ff. ad Senatuſconſ. Syl- lan. Mulier quædam inter fecta fuit, ea reliqnit hæredem ne- ptem ſuam. Neptis interfectam ſciens, non vindicauit mor- tem eius, ideo ei Deadhtas aufertur, tanquam indignæ hære- ditate ablata, quæritur an actio quæ ipſi competebat ante ad- itionem hæreditatis ad fideicommiſſum petendum, ipſi ſalua ſit? Hæc neptis quæ adierat hæreditatem auiæ ſuæ, habebat actionem ad petendum fideicommiſſum. Auia ei debebat quoddam fideicommiſſum, an reſtituatur ei actio fideicom- miſſi? Hic reſpondet lureconſultus, Dolu⸗ enim&c. Aufer- tur ab ea hæreditas: non manet hæres:& tamen nonreſti- tuitur ei actio, quæ competebat aduerſus defunctum ante ad- itionem: quæ confuſa erat aditione: ſed ſpecies ſunt diſſimi- les. hic loquitur de reſtitatione minoris. inl. propter.§. ne- Ptis. non agitur de reſtitutione in integrum: agitur tantum de ademptjone hæreditatis. quia hæres, qui adit hæreditatem, non eſt vllus morte defuncti,& quæritur an ablata ab eo hæ-
reditate, actio ei ſalua ſit? Et diſtinguit Iuriſconſ. an dolo ma-
lo eius factum ſit nevlciſceretur mor em defuncti,& hocca- ſu dolus eius puniendus eſt, vt nulla actio ei ſalua maneat. Si vero nullus dolus eius arguarur: ſed aliqua culpa forte, tunc ei ſuccurrendum eſt, vt ſaltem ei maneant ſaluæ actiones, quæ ei competebant ante hæreditatem aditam. Alia quæſtio eſt in l. quoties. 4 4. ff. hoc tit. Minor 25. annis, vel pupillus(nam hęc de vtroque, nonaliter intelligenda ſunt) patri extitit hæres. om nia geſſit pro hærede tanquam hæres patris. Is ſoluit cre- ditoribus:fundum vendidit tutore auctore: alia plæraque geſ- ſit quæ ſunt verihæredis. Deinde reſtitutus eſt in integeum, & abſtinuit ſe ab hæreditate. quęritur an alienatio& venditio reuocetur propter in integrum teſtitutionem: quia reſtitutio in integrum, omnia reponit ia priſtinum ſtatum. Hicreſpon- det Iuriſcnſultus, omnia quęcunqueſab eo bona fide geſta ſunt, ratra habenda eſſe. Quoties ergo quis reſtituitur in inte- grum aduerſus aditionem hęreditatis, cauſa reſtitutio in integrum ei qui adiit conceditur, quę interim geſta ſunt ra-
ta haberidebent. Reſtitutio ini ntegrum retrotrahitur. Eſt ſi-
milis locus in l. in integrum. 22. ff. de minor.& J. mulier. 3 1. co. tit. Nec id mirum videii debet, quia is à quo geſta ſunt, erat ve- rus hęres: interim hęres erat antequam reſtitueretur in inte- grum. Cum heres ſit, cur geſta ab eo rata non erunt: Et hoc generaliter obtinet ad omnem adminiſtratorem, cum quis adminiſtrationem habet rei alicuius, etfi poſtea remoueatur, nihilominus rata debent eſſe ea, quę ab eo geſta ſunt, antequã ei adminiſtratio adimeretur, quod ſatis colligitur ex hoc loco. Heèc de reſtiturione minoris..
Alia exceptio eſt, cum quis hæreditatem adiit metu coa- Ctus. I;, qui hęreditatem adit metu coactus, poreſt eam repu- diare..ſi metus cauſa. 8 4. ff.hoc tit. Huic ſimile eſt quod dici- turl. ſi mulier. 21.§. ſi metu. ffrquod met. cauſa. Ideo reſcindi- tut quod metus eauſa geſtũ eſt: quia non proficiſcitur ex vo- luntate libera. FÆoquum non eſt ratum haberi id, quod quis velle coactus eſt. quamuis verum ſit eum voluiſſe. Non eſt enim voluntas libera. Et hec quę vi aut metu fiunt, lib.z. Rhe- totic. pro mixtis habet Ariſtoteles. Hoc genus videtur nec omnino voluntarium, nec inuoluntariums eſſe. Prin cipium agendi in nobis eſt, cum quis metu verberum, aut moriis nos cogit ad aliquid facjendum. Vnde dicitur hęc voluntas certa
457 metu. ff. de eo quod met. cau. Sed queſtio eſt, an hoc caſu nul- la ſit aditio hæreditatis, cum quis metu coactus eſt adire hære- ditatem. Iuriſconſultus in hac lege, ſi metus. ff. hoc tit. videtur oſtendere valere ipſo iure aditionem, cum ait,&: metus cauſa aliquis,&c. his verbis ſignificat eum hæredem exiſtere, ſed da- ri facultatem abſtinendi à Prętore. Ethocapertius expreſſum eſt in d. l. ſi mulier. 21.§. ſi meru. ff. de eo, quod met. cauſa. Vbi dicitur, hæres eſt: quia coactus voluit hæres eſſe. Coacta igi⸗ tur voluntas nihilominus dicitur voluntas eſſe. Sed quia vo- luntas non eſt libera, ideo quod geſtum eſt reſcinditur à Pi 8- tore. Sed difficultas naſcitur ex ſ. 6. qui in aliena.§. vlt. fl. hoc tit. Celſus ſcripſit eum, qui metu verberum,&o. le gendum ita
puto, non verborum. hic proponitur heredem, cui delata eſt
hereditas, metu coactum adiiſſe hęreditatem. quęritur an he- res ſit? Ait Celſus, Heredem non fieri placet. His verbis oſtendit eum ipſo iure heredem non eſſe, arque ideo reſtitutionem in integrum neceſſariam non eſſe. Sed ditimus hęredem ipſo iu- re fieri: quia coactus voluit hęres eſle:ſed tamen reſcind quod actum eſt, quia voluntas Mbera non eſt. V ulgaris diſtinctio mihi videtur non imprubanda, ſi commode intelligatur,&e recte explicetur, qua in re peccatum eſtà compluribus ſcti- Ptoribus, qui hunc locum tractarunt, In hoc§. viti. non tan- tum coacta eſt aditio: ſed etiam ficta& ſimulata, atque ideo dicitur heredem non fieri ipſo iure hac aditione propter ſi⸗ mulationem aditionis. Si coacta tantum adit io eſſer, dicere- mus ipſo iure hęredem fieri: ſed tamen ei ſuecurrendum eſſe beneficio reſtitutionis in integrum. Sed hic ſimulata fuit adi- tio, primum coacta, deinde ficta. Id oſtendunt verba luriſcon⸗= ſulti ibi, Fallens,&æc. id eſt, ſimulans ſe heredem eſſe velle. Ideo ipſo iure non poteſt dici hęres exiſtere. Adaditiouem heredi-
tatis voluntate opus eſt, vt ſupra diximus. Is, eui it fertur me-
tus aut mortis; aut verberum, teſtatur forte coram aliquibus teſtibus ſe nolle hęredem eſſe: ſed ramen id ſimulat proptet metum verberum, velpropter metum mortis. Certum eſt voluntatem acquirendæ hęreditatis omnino hic abeſſe ‚cum hereditas non acquiritur: niſi voluntate& animo, quomodo hic dici poteſt heęres exiſtere. Recte igitur Celſus ait hunc he- redem non fieri, propter ſi mularionem. atque ideo reſtitutio in integrum ei neceſſarta non eſt. Alia cauſa eſt eius, cui vis& metus infertur. Is, cui vis vel metus infertur, coactus vult hæ- res eſſe. Mauult hęres eſſz, quam verberari. Si quis eum inter⸗ roget an velit heres eſſe: ille reſpondebit, ſi libetum ei eſſet hæreditatem repudiare, vel adire, nunquam aditurum: ſed ta- men ſe malle heredem eſle, quia non licet ei aliam viam elige-
re. hic eſt voluntas quædam: ſed coacta. Atq; ideo ſi ſtrictum
ius inſpiciamus, heres manere debet: ſed quia non eſt viſum Prætoribus ratam habere cam voluntatem, quæ libera non eſt, voluerunt id reſcindi quod metus cauſa geſtam eſt. Eal- lens,&&e. Hæc ſimulatio coniectura& argumentis oſtendi poteſt. Cum quæritur an quis fallens& ſimulans adierit hæ- reditatem, quo modo probandum ſt, vix poteſt in vniuer- ſum definiri. Eſt quæſtio:& proteſtatio hæredis magnimo- menti hic eſt. In his, quæ ex nuda alicuius voluntate profici- ſcuntur& pendent, magni momenti eſt proteſtatio, cum quis proteſtatur ſe nolle, cum id quodgeritur, ex eius voluntate omnino pendet. l. ſi quis. in princ. 4 deleg. 3. Sed arbitror,
etſi quis hac teſtarione vſus ſit, amen adliuc veritati locum ſupereſſe, vt in omnibus voluntatis quæſtionibus. Quid enim
ſi poſtea murata ſit voluntast& is, qui teſtatus eſt coram teſti- bus ſe nolle iæredẽ eſſe: poſtea iis verbis vlus ſit quibus vrun- tur, qui hæreditatem acquirere volunt? tamen hæres etit. Id- que ex te nata multo facilius poterit videre iadex bonus&
prudens, quidq; iudicandum ſi t, quam poſſit profeſſor iuris in Vniuerſum definire.
Alia exceptio eſt in l.cum in hæreditate.⁷·. ff. hoctit. Eſt
caſus in quo is, qui adir hæreditarem, poteſt eam repudiare. Pater inſtituit filium ſuum, quem in poteſtate ſua habebat,&
alium extraneum Titium. Extraneus adiit hæreditatem pro parte ſua: miſcuit ſe hæreditati quoque filius: ſed deinde abſti- nuit ſe:vel ante immixtionem declarauit ſe nolle miſcere hæ-
reditati. Pars filiifamilias deficiens accreſcit alteri cohæredi.
tota hæreditas ei acquiritur propter ius accreſcendizſed tamen hic dicitur inuito ei non accreſcere in hoc caſu. Eſt hic caſus ſingularis, in quo ius accreſcendi locum non habet inter co-

——— ——.—
—
458 EPranc. Duareni Comment. aure Prætorio. Ergo idem ins tribuetur eius hæredi. ged ng.
hæredes, iis inuitis. Atque ideo in extraneo bærede idem di- cendum non putarem, vt poſtea plenins dicturi ſumus: filius- familias, ſi ius eiuile inſpiciamus, hæres eſt velit nolit. lIdeoqvue dicitut hæres neceſſarius eſſe. Sed beneficium abſtinendi ha- bet à Prætore. Æquum igitur viſum eſt hiecohæredi ſuccur- ri,& electionem dari, vt aut totam hereditatem amplectatur, aut àtota hæreditate recedat: vt ſi nolit admittere part em filiĩ ſibi accreſcentem, partem quoq; ſuam repudiet. Hoc æquum viſum eſt in hac ſpecie, vt poſtea dicturi ſumus, quamuis alias, adira hæreditate, non poterat ſe abſtinere ab hæreditate: ta- men propter filium, qui abſtinuic ſe ab hęreditate, datur ei fa- cultas ornittendæ hæreditatis hactenus, quatenus hæreditas repudiari poſſit. 9 Ex his quæ iam dicta ſunt de effectu aditionis hæredditatis, conſequens eſt hæreditatem ci„qui adiuit, tantum acquiri: non etiam aliis. Nam hæres, qui adit hæreditatem, tenetur ex contractu ſuo. Nam quaſi contraxiſſe videtur, adeundo bæ- reditatem, cum creditotibus hæreditariis, vt diximus, Dicen- dum eſtigitur eum ſibi acquirere hæreditarem: non aliis. Ex- cipiuntur bæredes, qui ſunt in aliena poteſtate: veluti ſeruns, &e filiusfamilias, de quibus iam diximus d. l. placet.& l. ſi quis mihi bona.. qui in aliena.& aliis legibus, quæ iam ànobis ex- plicatæ ſunt. Itaque cum filiusfamilias inſtituitur hæres,& ei ſubſtituitur alius ſub hac cenditione, Si hæres non erit, hanc conditionem ſicinterpretamur, Sipatrem ſuum hæredem non fecerit: ve dicitur in l. ſi quis filium. 7. ff. hoc titu. qui locus à nobis declaratus eſt ſub tit. de vulgari& duplan ſubſtit. Se. quens quæſtio eſt, an quæ ſuperius dicta ſunt de effectu 2d- itionis hæreditatis, pertineant non tantum ad extraneos, ſed eriam ad ſuos hæredes, quamuis hæredes extranei multa ha- beant comraunia cum ſuis hæredibus. Hætedes lui ipſo iure acquirunt hæreditatem ſine vlla aditione. l. in ſuis. ff. de ſuis & legit. hæred. l. 1.§. qui ſunt in poteſtate. ff. ſi quis omiſla cauia teſtamen. Vnde ſuus hærestranſmittit hæreditatem ad quemcunque ſuum ſucceſſorem, etiam ſi adita non fuerit. Ea- dem eſt iuris poteſtas in ſuo hærede, quæ eſt vis& poteſtas adirionis in extraneo. Sed notandum eſt hanc hæreditatem tranſmitti cum beneſicio abſtinendi.J.ſi quis filium. 7.§. ſi fi- lius. ff. hoc tit. Quidam habebat filium in ſua poteſtate: ex eo filio habebat nepotem. reliquit hæreditatem filio ſuo: filius riuſquam ſe immiſceret hæreditari: priuſquam ſcitet ſibi de- Lranr eſſe patris hæreditatem, deceſſit relicto filio, qui nepos eſt teſtatori: filius ad nepotem tranſwittit aui hæreditatem. Sed quæſtio, an nepos poſſit abſtinere ab aui hæreditate: id permittendum eſſe ait lariſconſultus. in d.§. ſi filius. Quia& patri,&c. His verbis ſignificat luriſconſultus idem ius trauſ- mitti ad nepotem, quod habebat filius. Quidquid iuris habe- bat filius, id iure tranſcmiſſionis defertut nepoti. At ius abſti- neudi habebat filius: ergo nepos quoqus beneſicium abſti- nendi habiturus eſt. Ex hoe loco pendet declaratio multarum legum detranſmiſſione, de quibus diximus ſuperius. Dirximus variis ex cauſis tranſmnitti hære ditatem, quamuis adita non ſit. Sed hoc accipiendum eſt tranſmitti hæredita- tem non vt aditam: ſed vt adeundam pæreditas, quæ adita non eſt, tranſmirtitur ad ſucceſſorem: vr ille ſucceſſor ad quem tranlmittitur, poſſit eam adire ſi velit: ve liberum ſit ei hæreditatem acquirere vel omittert: vt idem ius ipſi compe- tat quod defunctus habebat. Defunctus ante mortem ps- terat hæreditatem omittere, velrepudiare: idem ius tribuetur eiad quem hæreditas tranſmittitur. Siwile eſt quod dicitur inl. †6. ſi is, qui. f. hoc tit. hoc pendet ex his, quæ diximus ſu- perius inrerpretantesl. cum bæreditate. fl. hoc tit. Si quis da- tus cohæres filiofamlias adicrit hæreditatem pro parte ſua: deinde filius abſtinuerit: hæc aditie defertur hæredi, qui prius
adierat, vt aut totam hæreditatem omittat, aut totam ample-
ctatur. EcVlpianus hic ait candem conditionem deferen-
dam eſſe hæredi eius. Igitur in propoſita ſpecie, nepos omiſſa
aui hæreditate, poteſt paternam hæreditatem agnoſcere. Permatiendum eſt nepoti,&sc. Delata eſt nepoti duplex hære- ditas. in primis hæreditas filii, quĩ pater ipſius eſt, deinde hæ- reditas aui. Is peterit ſeparare has hæreditates,& alteram o- mittere, alteram adire. ſi velit paternam hæreditatem adire, poterit omittere hæreditatem aui. Nec obſtabit quod hære- ditas aui quæſita fuit filio ante mortem eius. fuit enim ei quę- ſita iure ciuili, cum beneſicio abſtinendi, quod competebat
ecium nobis faceſſit l. qui ſe patris. C. vnde liberi. quæple. riſque videtur contraria is, quę diximus. Ait, Qui ſe patru gr Hic proponitur duplicem hæreditatem delatam efle ne we hæreditatem aui,& hæreditatem patris. Inteſtatus pater de. ceſſerat. Hic negat ſe hæredem eſſe patris, repudiat hæredita. tem patris, vult acquirere aui ſui hæreditatem. Quærituras poſſir? Ait lmp. Conſtantinus non poſſe. Hic videds nonad. mitti ſeparationem hæreditatum, vt hæreditas parris omitta. tur, hereditas autem aui adeatur. Huius nodi expediendicas. ſa multæ varięque excogitatæ ſunt interpretationes, quases aliorum ſcriptis licebit cognoſcere. Mihi autem videtur hic ſenſus eſſe conſtitutionis, quem nunc ego referam. Auus deceſſit inteſtatus, delata eſt eiu hæreditas filio: filius non adiit eam hæreditatem, nec repu. diauit: nulla enim hic mentio eſt aut repudiationis, aut ad. itionis: deinde hic filius decefſit, tranſmittit eam hæredita- tem aui ad nepotem, ad filium ſuum. Nepos omiſit hæredita- tem patris, negauit ſe velle hæredem eſſe patris: volebat hetes eſſe aui, dubitabatur an poſſer. Ait Conſtantinus, Qan ſepa- tris,&o&c. Non poteſt,&c. Sed cur venire non poteſt ad hæredi. tatem aui, repudiata hæreditate patris? Non poteſt venitead hæreditatem aui: quia aui hæreditas acquiſita fuit fllid ante ipſius mortem. Iure ciuili acquiritur filio hæreditas aui ſi vlla aditione, ipſo iure. Coniuncta eſt igitur hereditas anicum filii patrimonio. Subſtantiæ vitiuſque& auitæ& paterna confuſio quædam facta eſt. Ideo quę nepos qui negauit ſehę- redem eſſe patris,& ſic excluſus eſt ab hæreditate patris, non poteſt venire ad hæreditatem aui: quia hæreditas eademeſt Et ſi quis vnius hęreditatis velit partem habere, partem repu. diare, non eſt audiendus, vt mox dicemus in l. 1.& 1. ff. hoc tit. Certum eſt igitur iure ciuili non poſſe admitti ad hareci- tatem aui, ac ne⸗d hereditatem quidem patris. Sed de hęredi- tate patris nulla eſt hic quæſtio. Neutram hęreditatemam- plius poteſt ſibi acquitere, qui negauerit ſe eſſe hæredem ya- tris. Et hoc maxime proce dit in filio emancipato. ibi, Ma- xime emancipatus,&c. Emancipati iure ciuili habentutyto extraneis: inre ciuili non ſucce dũt nec auo nec patti. 9. eman- cipatos. in Inſtit. de hæred. quæ ab inteſt. defer. Sed hæcle- cundum ius ciuile accipienda ſunt: nan ſecundum iqs Prato- rium. Diximus eum qui negauit ſe hæredẽ eſſe patris, dõ pol- ſe venire ad aui hereditatem iure ciuili: quia iure ciuili fuit iuncta hæreditas aui cam hæreditate patris. Iure ciuiliipo iure acquiritur hæreditas patris filio, ſine vlla aditione, quam- nis beneficium abſtinendi habeat, id non habet iure ciuiii, ſd ex iure Prærorio:& iure ciuili neceſſarius eſt hæres. Lex eu facit hæredem velir, nolir. Iure Prętorio in ſpecie propolit admittitur ad hereditatem aui, arque etiam patris is, qui ne- gat ſe heredem eſſe pattis. Et hoc eſt quod Conſtantiaus at Nſ per bonorum poſſeſſionem ad huiuſiodi Heneficium perue- nerit. Niſi non ſit excluſus iure petendi bonorum poſfeſſo- nem. qui propter ſubtilitatem iuris ciuilis, non poteſt acie aui hæreditatem, is poteſt iure Prætorio ad eam hæreditatem admitti per bonorum poſſeſſionem. Sed nonne repudiando hæreditatem, excluſus eſt à bonorum poſſeſſione,& ab hæte- ditate acquirenda iure Prætorio, cum negauit ſehæredemel ſe: Hic enim notandum eſt eum, cui competit hęreditas vtto- que iure& iure ciuili& inre Pretorio, ſi altero iure nolit ſac cedere, altero eum ſuccedere poſſe: ſi nolit hęreditatem adits ſecundum ius ciuile, poteſt bonorum poſſeſſionem peteteiu- re Prętorio. l. 3. ſuum hęredem. C. de iure deliber.I. 91. quo- ties duplici. ff. de reg. iur. b Ppooteſt unitdereonerom poſſeſfionem,& iure ciuiliad. ire:& contra omittere hæreditatem ex iure cinili& bono- rum poſſeſſionem petere. At qui negat ſe hæredem eſſe, nob videtur omittere bonorum poſſeſſonem: niſi aliud actu eſſe appareat. Ergo in hos caſu veniet ad ſucceſſionem eri- re Prætorio nepos, petita bonorum poſſeſſione, vnde liei,
Et eſt caſus obſeruatione dignus, in quo bonorum poſſe 10
neceſſaria eſt non tantum emancipatis liberis: ſed etiam ſub.
In hac ſpecie ſuus hæres repudiando hæreditatem paternan
non eſt excluſus inre ciuili, quamuis non rrpusne non admittitur ad hæreditatem aui, niſi per bonorum por-
8 1 4. 1 ſeſſionem, vnde liberi. hæc interpretatio d. leg. qui ſe 5*
quæ obſcura sſt, mihi videtur longe cæteris prob⸗bihd e1. W 1

1 Kanchendus Rmor Gcemainl
dnead derecrnem quitenpi . 4 eſt bic dorſto. Neunrin r hacuhere, gan degꝛoett letl anme procec in do emanci pam c. kmancjpat recu me non ſuccedut pec asote lalt. Ce hrred. quxab inteſt it 1cule xroienda unt: penſetus nM eum qudexauitſe heredktke d uu hertdtutn iue ciuii:un tutu uui cum Rxreditate pum! eur hrr ectu puni flio,ſine lur un dibpedc duden, d dod ber
rooc. 4 Cre cowil peceſlaripsettr
ai herecitatem aui, vque ue em eſſepuns. E'Docettqooslir
In Tit. De acq. vel omit. hæred.
Redeamus ad inſtitutum, ſic interpretando d. l. qui ſe patris. vt diximus intelligendam eſſe, non aduerſatur l. ſi quis filium. 7· ff hoc titu. atque ideo dicendum eſt vtriuſque hæreditatis ſeparationem admitti& auitæ& paternæ, vt liberum ſit ei ad quem tranſmiſla eſt hæreditas alteram amplecti, alteram o- mittere. Tranſmittitur hereditas ad hæredem, non vt adita: ſed vt adeunda, vt ei liberum ſit eam adire ſi velit. Sed quæ- ſtio eſt vulgo agitata, an idem dicendum ſit in ea hæreditate, quæ defertur fiſio infanti,& ad patrem eius tranſmittitur, ſe-
cundum conſtitutionem Theodoſii.l. ſi infanti, Cod. de iure
deliber. quam interpretati ſumus fupra. Plerique exiſtimant hæreditatem infantis, vt iam quæſitam& aditam, tranſmit- ti ad patrem, propter verba conſtitutionis Theodoſii. Sic e- nim ait ITheodoſius, Sedſi hoo parens,&c. Nunc parentem ſu- perſtitem omnia,&c. quaſt iam infanti quaſita capere. Si hoc verum eſt, pater non poterit hæreditatem infantis Atranſmiſ- ſa hæreditate ſeparare. Quidam inſtituit hæredem infantem,
qui patrem ſuum habebat: deceſſit infans antequam hæredi-
tas eſſet adita à patre eius nomine. Pater bona infantis capere vult: bona autem eius hæreditatis, quæ tranſmiſſa eſt, non vult. Vult cam hæreditatem, quæ ad ſe tranſmiſſa eſt, omit- tere. Quæritur an liceat? Hæc eſt quæſtio, quam nunc tra- ctamus. Et vulgo dicitur eam bæreditatem ita ad patrem
tranſmitti, vt eiam acquiſita eſſe intelligatur. Sed probabi-
lius mihi videtur, à communi regula hic recedendum non eſſe,& hæreditatem in hoc quoque caſu tranſmitti vt adeun- dam, id eſt, vt liberum ſit patri eam hæreditatem, quam ad
eum iufans tranſmiſit, vel repudiare, vel adire: etſi ſuitas eſ-
ſet, adhuc beneficium abſtinendi locum haberet. Nulla ratio eſt cur pater hæreditatem hanc ad ſe tranſmiſſam repudiare non poſſit. Nec multum mouere nos debet, quod Theodo- ſius ait, Quaſi iam infanti quaſita. Non ait Theodoſius quæ- ſita eſſe ea bona infanti ante mortem: led quæſita non minus pote ſt ea acquirere pater ſi velit, quam ſi quæſita eſſent filio ante mortem. Hic mihi videtur ſenſus eſſe horum verborum.
His verbis vſus eſt Theodoſius, vi oſtenderet ius ſingulare eſ-
ſe, contra communem regulam. Nam ſi communem regu- lam ſpectemus, hæreditas quæ non eſt adita, non tranſmitti- tur, cum is deceſſit, cui delata eſt hæreditas antequam quæſiſ-
ſet hæreditatem.
Verum eſt ergo quod diximus, ſiliofamilias ſuo hæredi ac-
quiri hæreditatem ipſo iure ſine aditione: ita tamen vt bene-
ficium abſtinendi habeat. Exiure prætorio hoc beneficium abſtinendi habet antequam ſe immiſcuerit hæreditati. Quid ergo ſi immiſcuerit ſe hæreditati ſuus hæres? Idem de hacim- mixtione dicendum eſt, quod diximus de aditione hæredita- tis in extraneo hærede. non minus obligantur immixtione ſui hæredes, quam extranei aditione, vt dicitur in I. necefſa- rius.¶7. ff.hoc tit. Neceſſarius,&e. Gaius ad edictum prouin- ciale hæc ſcripſit. Proconſules in prouincia edicta propone- bant: ſicut Prætores Romæ. ibi, Sed imputberibus,&òc. Si im-
pubes ſe immiſcuerit hæreditati, nihil agit, niſi tutore aucto-
re ſe immiſcuerit. Nam ſi ſe tutore auctore immiſcuerit, ipſo iure obligatur. quamuis beneficium reſtitutionis habeat à Prætore, vtriſque ſubuenitur edicto Prætoris de reſtitutione minorum, vt reſtituantur in integrum ſ̃ damnoſam heredita-
tem adierint, vt hic dicitur. Eodem pertinet quod dicitur inl. impuberibus. 11. ff. hoc tit. Impaberibas,&c. Hoc breuiſſime
dictum eget interpretatione. Nam diſtinguendus maior à minore,& pubes ab impubere, cum ait lurilconſultus, Impu- berihus liberis omnino abſtinendi facultas fit. Sic debemus in- terpretari, vt ſi impubes miſceat ſe hęreditati ſine tutore ſuo, ipſo iure ea immixtio non valeat, vt ei non noceat. Nam ſitu-
tore auctore ſe immiſceat hæreditati, ipſo iure obligatur, quamuis in integrum reſtitui poſſit ex edicto Prætoris. De-
inde quod dicitur, Paberibus aurem ita ſi ſe bonis non immiſcue- int. Sic quoque diſtinguendum eſt. Nam ſi ponamus adol- tum habere curatorem,& eum ſine curatore immiſcuiſſe ſe hereditati, nihil agit. Non differt adultus curatorem habens ab impubere tutorem habente.l. 3. C. de in integr. reſtit. No- tanda eſt igitur hæc diſtinctio, cum qua diſtinctione hec ver- ba accipienda ſunt. Quod autem dicitur beneficium abſti- nendi comperere, hocita eſt intelligendum, vt neceſſe non ſit Prætorem adire: vt ſine vlla Prætoris aditione filius hoc be- neficio abſtinendi vratur: vt illa neceſſitas, quæ venit ex iure
459 ciuili, nihil ei noceat, propter beneficium Prætotis: vt dicitur inl. ſeq. 12. ei, qui ſe. Filiusfamilias conuentus eſt à credicori- bus heręditariis, cum dicerent eum hæredem eſſe factum ipſo iure, poteſtate iuris: ille negabat ſe immiſcuiſſe hęteditati,& necellariam eſſe immixtionem dicebat vt teneretur credito- ribus hęreditariis: reſpondebat etiam ſe habere beneficium abſtentionis: ſed contra obiiciebant non petiiſſe à Prætore facultatem abſtinendi. Atque ideo eum obſtrictum manete iure ciuili, hic dicitur neceſſariam non eſſe Pretoris aditio- nem. Et hic locus oſtendit quomodo intelligendum ſit, quod dicitur aliquem habere beneficium abſtentionis. Ex iam di- ctis illud efficitur, Si quis pro parte hereditatem adierit, eum pro altera quoq; parte heredem fieri, ſi ea pars vacet, ſiue ea deficiat. hoe fit iure accreſcendi, de quo plane& accurate diſ⸗- ſeruimus ſub tit. de hęred inſtit.
Huius iuris mentio eſt in lſernus communis ab extero. 6⁶. ff. in ea lege.ibi: acito iure,&e. Cum deficit pars vna hæredi- tatis, pars vnius forte ex heredibus omifſſa eſt eo repudiante;, vel decedente:alteri coheredi qui ſupereſt, tacito iure ea pars deficiens accreſcit. Ego ſupra docui, cur tacito iure dicatur ac- creſcere: quia ex lege eſt ius accreſc endi magis quam ex vo- luntate be larord v tacita vel expreſſa. Si voluntas teſtaroris eſſet cauſa iuris accreſcendi, iam ius accreſeendi dicendum non eſſet: ſed ſubſtitutio. Cum quis duos heredes inſtituit; Tirium& Sempronium:& hoc animo eſſe eum apparet vt ſi vnus decedat, alter ei ſuccedar, eſt ſubſtitutio. Sed iã ſupra ad- monui ex lege eſſe ius accreſcendi magis quam ex voluntate teſtatoris. licet tenuis quędam ſit ſuſpicio voluntatis. Et dici- tur hoc ius ſimile eſſe ſubſtitutioni magis, quam ſubſtitutio. ſi Titio. 63.§. Iulianus. ff. de legat. 2. Ratio huius iuris accre- ſcendi duplex tradita eſt à nobis. Diximus duabus de cauſis id
ita conſtitutum eſſe iure ciuili. Prima, quia ablurdum eſſet, quem eiuſdem hereditatis partem accepiare,& partem repu- diare. Deinde quia abſurdum eſt te ſtarorem pro parte teſta- tum& pro parte inteſtatum decedere: ſicut in vita non po-
teſt quis eſſe pro parte, ira non poreſt fingi viuere pro parte: ſicuti non poteſt quis lberos habere ad tempus, etiam ado-
ptiuos. Adoptio enim naturam imitatur, vt dicitur in l. queſi-
tum. 3 4. ff. de adopt. Hoc autem quod dicimus accidit dupli-
titer, vt pars vna accreſcat, cum quis adiit hereditatem, accidit dupliciter, vt pars altera ei accteſcat. Interdum accidit cum plures hęredes inſtituti ſunt teſtamento, interdum etiam id accidit vno pro hęre de exiſtente. Si quis inſtitutus ſit ex ſe- miſſe nullo alio cohærede dato, is ex aſe heres inſtitutus eſſe intelligitur,& adita hęreditate totũ aſſem conſequitur. l. i.ff. de hære. inſti. Idem ſi fuit inſtitutus ex aſſe: ſed adiit heredita- tem pro parte, id eſt, teſtatus eſt ſe velle heredem eſſe ex ſe- miſſe tantum: adeundo tamen hęreditatem ex ſemiſſe, totum aſſem conſequitur, reliqua pars hęreditatis ipſi accreſcit. Iure- conſulti hic quoq; accreſcere dicunt. Obſeruaui vnum locum in l. interdum. 13.§. ſed& ſi alter. ff.de hęred. inſtit. Quzmuis proprie ius accreſcendi ſit, cum plures hæredes ſunt inſtituti, cum pars vnius deficiens accreſcit alteri, tunc proprie dicitus ius accreſcendi. de quo diſputauimus ſub titu. de hęred.inſtit. Sed de nominibus contendendum non eſt. Solet di ſputari an ius ſit acereſcendi, an non ſit: ſed idem effe ctus eſt. Nam ſicut cum plures inſtituti ſunt hęredes, portio vnius deficiens ac- creſcit alteri etiam inuito, tacito iure: ita etiam cum vni delata eſt hæreditas, non poteſt partem vnam hæreditaris omittere, Partem alteram acceptare. Scd ſi vnam partem adierit, altera
pars ei accreſcit. Diximus hæreditatem pro parte adiri non poſſe„& pro parte tepudiari, ſiue hæreditas vni delata ſit, ſiue pluribus. aut ex teſtamento, aut abinteſtato. Nam ſi hæreditas delata ſit vni, de hoc enim primum eſt videndum,& is velit eius hære- ditatis ſibi ſoli delatæ partem acceptare,& partam repudia- re, audiendus non eſt. l.1. ff. hoc tit. Qui totam hæreditatem- aceuirere poteſt,&&c. De eo ergo loquimur, cui tota hæredi- tas delata eſt, is totam hæreditatem acquirere poteſt pro par- te, eam ſuccedendo adire non poteſt. Ratio à nobis adducta eſt ſupra, quoniam abſurdum viſum eſt iuris auctoribus, te- ſtatorem decedere pro parte teſtatum,& pro parte inteſta- tum,& pro parte defuncti perſonam repræſentari ab hære- de. Eſt enim duplex ratio huius iuris. Alias videbatur dicen- dum eſſe, ſicut totam hæreditatem acquirimus adeundo in 102 3

8— — ———— ———————
— 2— —————— ————— 4 1 2 8 4—.— 3—— 3 ———. 8—=— 23ſ“* ——————. 2——*—————. ——————.——.—— ——.———— 5 4——— 2——— ———— 7——— 3————— ——— 2———õ————᷑—’—xx——xöſ—————— 4— —ÿ——;——— 4— ꝗ ⁴——— — 5—— 2 2*— 2———————————.—.— ————————————————— 6—
—
——
460 Franc. Duareni(bomment.
totum:ita etiam partem aequiti adeundo pro parte: vt ſit ea dem ratio partis, quæ eſt totius. gitur, qui totam,&c. Et quid dicemus, ſi teſtator diuiſit hæreditatem ſuam in partes hoc modo, Titius ex ſemiſſe hæres eſto: ex alio ſemiſſe idem hæ- res eſto, an hoc caſu ſaltem poterit hæres inſtitutus pro par- te adire: an poterit hęres effici ex vno ſemiſle,& ex alio ſe- miſſe hęreditatem omittere? Cauſa dubitandi oritur ex diſ tributione partium facta ù teſtatore. Sed nihilominus Vlpia-
nus ait in l. 2. huius tit. ff. idem dicendum eſſe. Sed&ſi, Ge.
Eſt enim vtrobiqʒ eadem ratio, ne vid elicet teſtator pro parte teſtatus,& pro parte inteſtatus decedat: aut ne pro parte re- præſentetur perſona defuncti. Quid dicemus, ſi partem quis adierit? Hic dicitur pro parte adiri hæreditatem non poſſe. Sed quid ſi heres ita dixerit, Ego adeo hæreditatem mihide- latam pro ſemiſſe tantum,& de alio ſemiſſe tacuerit: Qux- ritur quam vim habeat hæc aditio hæreditatis, an perinde ac- cipiemus, quaſi adierit omnino hæreditatem: an vero quaſi
omnino repud nit, currit repudiatio& adirio? Repudiatio& aditio pugnantes ſunt. Dicendum eſt in hoc caſu intelligi hæredem omnino adiiſſe hærediratem, l. ſi ex aſſe. 10. ff. hoc tit. Si is, ait lIuriſ- conſ. qui eſt heres ex aſſe inſtitutus, deſtinauerit partem ha- bere hæreditatis, vider ur in aſſem pro herede geſſiſſe. Nos interpreramur eum pro hęerede geſſiſſe in aſſem:& ſic poten- tior eſt aditio, quam repudiatio inſpecie propoſita. Sed ma- ior dubiratio eſt cum quis alteram partem nominatim repu- diauit. Adiit quis hęreditatem pro ſemiſſe,& pro altero ſe- miſle dixit expreſſim& nominatim ſe nolle hæredem eſſe.
Maior dubitatio eſt, quam cum proponitur hæredem nihil
dixiſſe de altera parte. Et dicendum eſt, idem dicendum eſſe. & quod dicitur in d.l. Si ex aſſe. generaliter eſſe accipiendum ſiue tacuerit de altero ſemiſſe hereditatis, ſiue expreſſim al- terum ſemiſſem repudiauerit. Et ratio vulgo adfetri ſolet: quia aditio ha reditatis fauorabilior eſt repudiatione. Sicurt dicitur de inſtitutione hæredis,& de exhæredatione, quia in- ſtitutio hæredis fauorabilior eſt exhæredatione. Plenius in- terpretamur inſtitutionem: ſtrictius vero exhæredationem. l. cum quidam. fl.de libe.& poſth. Sic dicendum eſt de aditio- ne& repudiatione. fauorabilior eſt aditio: quia aditione con- firmatur teſtamentum. l. 1. de iniuſto rupto. ff. Teſtamentum jrritum conſtituitur non adita hæreditate. Hinc naſcitur alia quæſtip, quid dicendum ſit cum heres repudians partem hæ- reditatis habet ſubſtitutum? Quxæſtio eſt in I. ſi ſolus. 79. ff.
hoc tit.Si ſolus,&c. Teſtator ita in ſtituit, 7 ititss ex ſemiſſe bæres eſlo:& ſi hares non erit. Semprouius hares eſto: ex altero ſemiſſe
idem Titius hæres aſto. Titius eſt inſtitutus ex pluribus patti- bus expreſſim à teſtatore,& ſolus inſtitutus, eſt ei ſubſtitutus Sempronius. Is adiit pro parte tantum, pro altera parte non adiit, in qua parte habet ſubſtitutum Sempronium: queritur an ei liceat hæreditatem diuidere hoc modo? Et dicu Vlpia- nus non licere. Rationes tamen à nobis adducte non viden- tur obſtare cum habert ſubſtiturum in ea parte, quam repudia- uit: in qua nullum eſt periculum, ne teſtator pro parte teſta-
tus& pro parte inteſtatus decedat. Deinde nullum eſt peri- culum ne pro parte tantum repreſentetur perſona defuncti:
ab vtroque herede repreſentabitur perſona defuncti tam ab inſtituto, quam Aſubſtituro. Sed hocideo forte conſtitutum eſt: quia accidere poteſt vt ſubſtitutus omittat: ſi diceremus repudiationem valere,& locum eſſe ſubſtitutioni, poſſet ſub- ſtitutus repudiare. Subſtitutus non cogitur adire hæredita- tem ex ſubſtitutione ſibi delata: atque ita accidet vt teſtatoris perſona pro vna tantum parterepreſentetur: velpro parte te- ſtator teſtatus decedat,& pro parte inteſtatus.
Alia quæſtio eodem pertinens eſtin l. ſitu ex parte. 75.§. vlt. H c labolenus reſpondet epiſtolæ, Non dubite,&c. Dela- ta eſt mihi hereditas ex ſubſtitutione pro parte, pro altera par- teex inſtitutione. Ait labolenus in meo eſle arbitrio, quam hæreditatis partem velim repudiare,& quam partem adire. Sed hoc videtur contrarium eſſe iis, quæ à nobis dicta ſunt,&
quod dicitar in l. quidam elogio. C. de iure deliber. Vulgo di-
ci ſolet, cum vtraque pars detertur ex inſtitutione prima, non poſſe hærediratem ſimul adeundo, pro parte repudiari,& pro parte adiri: ſed poſſe tunc cum defertur vna pars ex inſti-
tutione,& altera ex ſubſtitutione. Sed negotium nobis exhi- betl. ſi ſolus. 79. ff. hoc tit. vbi dicitur eandem eſle ſubſtituti
iauerit, an vero quaſi nihil egerit, quia hic con-
cum hæreditas defertur filio ab inteſtato. Nam luſtinia
—
2
& inſtituti rationem:& nihil referre an ex ſubſtitutioneh reditas deferatur, an ex inſtitutione. Ego vero ſemper eriſte maui editam conſtitutionem luſtiniani ad tollendas labtii- tates iuris ciuilis, quæ hic reperiuntur. quia non videbantut magnam rationem, magnam æquitatem habere. Vnaeſt ex nouis deciſionibus. id inſcriptio indicat, quæ eſt facta ooſ conſulatum Lampadii& Oreſtis. nec dubium eſt quin es conſtitutione derogatum ſit iuri antiquo. Sequens qualſtio eſt longe difficilior,& multum agitata inter omnesiurisin. terpretes, de legitima portione filii: an filius, cui delata eſt he. rediras patris vel exteſtamento, vel ab inreſtaro, poſſit hære. ditatem patris repudiare, ſalua legitima portione ſibi debita Portio eſt debita legib. filio ſecundum numerum liberotam aut maior, aut minor. Eſt enim triens, aut ſemis ſecundum Älſ. tinctionem, quæ traditur in nouella conſtitutione Iuftiniani de triente& ſemiſſe. Si ſint quatuor liberi habent ttientem: & ſupra eum numerum ſemiſſem habent. Hæc portio dicitut legitima, quoniam lege dicitur deberi filio lege falcidia.& propterea dicitur falcidia ſæpe à Iuſtiniano:& ea pats exfil- cidia detrahitur: ſicut& ea, quæ ab hetede detrahitur, cum legata relicta à teſtatore excedunt dodtantem harecditati Quaritur ergo, an filiusfamilias, cui delata eſt patris hæredi- tas ex teſtamento, velab inteſtato, poſſit repudiare patrishę- reditatem, ſalaa legitima portione? Videt hæreditatem patii oneratam eſſe ære alieno: vult conſequi cam portionem ſe. luti legibus ſibi debitam,& hæreditatem repudiare. Quæni tur au id ei liceat: Quæſtio igitur eſt, an valeat hæc repudiatio, & quam vim habeat? Ego repudio hæreditatem patfl mei, ſalua mea legitima. Prima facie videtur ſeparatio hæreditatis paterne& legitime portionis admirtenda eſſe. Nam hecpor- tio dicitur legibus eſſe debita.§.1. Nouel. Juſtiniani de hæred. & Falcidia. Cautum eſt ea cõſtitutione Iuſtiniani, vt nepatet
eam portionem, quæ filio debita eſt, legibus ei auferte poſſit: & ſi permittatur patri hæredem inſtituere, quemcuaq; vult hoc eſt intelligendum modo ſalua ſit legitima portio hlii.ita
enim debita eſt vt pater ei auferre non poſſit, ſi velit: quodar- gumento eſt hanc portionem filium poſſe ſibi quaſi debitim retinere: etſi repudiauerit patris hæreditatem. Nam cettum eſt, ſi creditor hæres inſtitutus ſit à defuncto, eum poſſepete- re debitum ſibi, repudiata hæreditate. hoc expreſſumeſt inl vt debitum. 5. C. de hæred. act. l. z. hæres inſt tuta. C. de im- pub.& aliis ſubſtit. Siis, quimihi debebat centum, meinſti-
tuerit hæredem ſuum, poſſum repudiare eam hæreditatem,
& petere meum debitum. Cum creditor ſit patris filiusin hac legitima portione, cur non poterit, ea legitima portionere- tenta, hæreditatem patris repudiare? Præterea dicitur hacle- gitima portio, nullum onus, nullum grauamen recipere leg quoniam in prioribus. 31. C. de inoffic. teſtam. Hæclegitima portio ita debet relinqui filio à patre, vt nullum onus eiim⸗ ponatur:& ſi quod onus fuerit ei impoſitum, reiiciendumeft At graue onus eſt filio, cogi patris hęreditatem adire, quę for⸗
te oneroſa eſt,& multis incommodis& vexationibus impl⸗ cata. Exiſtimo tamen verius hic ſequendam eſſe communem regulam, vt cogatur filius patris hæreditatem omnino agno-
ſcere, aut omnino repudiare: vt non poſſit hanc legitimam portionem à reliqua hæreditate ſeparare. Primun monet
me, quod hæc legitima portio, hæreditatis portio eſt,& debe-
tur filio iure hæreditario. Si hæreditatis pars ſit, neceſſe eſtvt ſequamur regulam, quæ iam à nobistradita eſt. ſcilicet hæte ditatem pro parte adeundo ſcindi& diuidi non poſle: quo
hæreditaris pars ſit hæc legitima portio, argumento pt batm ex Nouella luſtiniani, vt cum de appel.§. Ilud uoqut capitu Sc.⸗Statutum eſt à Iuſtiniano vt pater cogatur inſtituere fili⸗
um in ea legitima portione, quæ ipſi legib. debita eſt, vt non
ſufficiat eam relinquere filio titulo legati, vel donationis: vult
eam relinqui titulo inſtitutionis: vult filium inſtitui beredem. Ergo iure hæreditario debetur. Nec hoc obſcurum eſt, cum pater teſtamentum facit,& cum inſtituit hæredem ea legiti⸗
ma portio reperitur in hæreditate. Sed idem dicendume nu
nunquam conſtituiſſet eam relinquendam eſſe filio juremm ſtiturionis heredis: niſi deberi eam iure hæreditario intellige⸗ ret. Idẽ ergo dicendũ eſt, etfi delata ſit ea portio ab inte ſtao Hinc iudiciũ famili erciſcundé dicitur competere pro expen tione petenda,& petirione hærediratis: ſaltem viiliter, l
4

daimn...
1e eadd 1.. 1
eroan ne dehat
cur Qurſtioigim dd bibeat? Ego tepado Nares Riu P 0Mretin Rma. Primakace iar rieeriee .—n. neas ꝛtnirenit 3 che dedin ſ. Nonalluh amr ea cöſttntenehndh 1„— caCöſtrnriodelulden ng b 4☛ 1 45 4 — Tar bo gediaett kgduci — bun Mercden nlttnete,g lgendum moco lalm trlegömn aci mpuereinfenenonpoll 8. a. Ranc potnonem Flum polle l 4 1. 4 Atrpudancrt„urs hrredinen. tot Arresmftum bt adefundhen 1ldi, epünaderedtate. hoccnn 4,. C.&e bzrcd. K. 1z. bætesuk atadcte Ks, gumibi debeduen tiem ſuum, poldm tepudite ent scum debitum. Cumecitorurym — erd arrone, curx non potett, cacegum ditaem parrs tepudutlincras 4 u graa no, aulum cous, nullang ne 21 dlt hn 3 3 o.l C. 4e nolhe 4— ai5lo ipate, ſttun mpobmar gtecttens
erdet tenc jauod oaus tuertt cui au e ilo cog pas ct. A aulcs Kcl 1 zchs umen veriss bicleqsencn —, gbrreciantene gcrx Rd dars u „ repodate:Nt bon hol
m ¹.„ zre. 19 4 co axted rule ſepa 54
mods Kfele
jn Tit. De acq. vel omit. hered.
directo: argumento eſt quod dicitur inl. 2.§. ſi quarta. ft. fa- mil. erciſcun. In familiæ erciſcundæ iudicium non veniunt, niſi res hæreditariæ. Cum igitur pro his rebus datur iudicium familiæ erciſcundæ, dicendum eſt has res hæreditarias eſſe. Idem dicendum eſt, de petitione hęreditatis. Notandum eſt quod dicit Iuriſconſultus vtile iudicium familiæ erciſcundæ competere. Cur non directum: ldeo vtile tantum competit, quia huiuſmodiportio, ſicut portio quæ debetur ex conſti- tutione D. Pii, naturam hæreditatis habet, pręterquam ex certis cauſis. Vnde à quibuſdam non male dicitur. Hanc por- tionem legitimam, quæ filio debetur, eſſe hæreditatem, ſe- cundum quid. Namin ære alieno non retinet hæreditatis na- turam,& vulgo dicitur quota bonorum potius, quam quota hæreditatis. Ea legitima præſtatur filio, deducto ære alieno, vt mox dicturi ſumus. Primum igitur argumentum, quo vti- mur ad confirmandam noſtram hanc ſententiam, eſt, quod hæc legitima debetur iure hæreditario. Alterum argumen- tum eſt, quod ſumitur exl. ſuus quoque. 4. ff. de hæred. inſti- tu. Vbi dicitur, Si filius fueritnſtiuins ſub conditione, quæ ex ipſius poteſtate pendet: niſi conditioni paruerit, excludi à tota hæreditate. Si excluditur àtota hæredirate, ergo etiam àlegitima portione:& hęreditas defertur velad ſubſtitutum, vel alium, vt ibi dicitur. Præterea ſimilis eſt hęc portio ei, quæ patrone debetur in bonis liberti. Portio enim, quæ pa- trono debetur in bonis liberti dicitur debita eſſe lege. l. ſi pa- tronus. ff. de don.& tamen patronus non repudiat eamn par- tem ſibi legibus debitam: non repudiat hæreditatem, retenta hac portione, præter quam in vno caſu, de quo mox dicturi ſumus. l. ſi libertus patrono. ff. de bon. liber. Noſtram quoq; ſententiam iuuat mos receptus in feudis. In moribus feudo- rum hoc receptum reperitur, filium qui inſtitutus eſt hæres à patre, non poſſe feudum, ſi quod ſit, repudiata hæreditate pa- tris, capere, quamuis videatur feudum ex inueſtitura deberi filio. Et hoc certiſſimum eſt in filio, licet alia cauſa ſit agnati. Agnatus poteſt, repudiata patris hæreditate defuncti, feu- dum retinere. Rationem docui diuerſitatis, interpretans tra- ctatum de feudis. Supereſt vt obiecta quædam diluamus. Obiiciuntur quædam aduerſus hanc ſententiam. In primis
obiicitur quod in ea portione filius habetur quaſi creditor patris. ſi habetur quaſi creditor patris, cur non poterit, repu-
diara patris hæreditate, petere hanc portionem tanquam ſibi debitam, vt quiuis creditor peteret? Ego breuiter reſpondeo, hanc portionem dici debitam abuſiue, quod pater cum fecit teſtamentum cogatur filium inſtituere in ea legitima. Et ne videatur dura eſſe hæc interpretatio, luriſconſuſti paſſim vbi- que vocant quaſi debitam. l..§. Largius. ff. de ſucceſl. edicto. &. 1.§. 1. f.de cura. furio. l. in ſuis. 11. f. de liber.& poſthum. & l. 1.§. ſi impuberi, ff. de collat. bono. Non obſtat etiam ſen- tentiæ noſtræ, quod pater cogitur eam filio relinquere. id enim nobis obiicitur. Pater non poteſt hac legitima portione fraudare filium. d.§. aliud quoque capitulum. Lex naturam ſecuta vult filium patri hæredem eſſe, ſaltem in ea parte. Ni-
hil magis naturæ conſentaneum eſt, quam filium ſuccedere
patri defuncto. Igitur magna ratione ſtatuit filium patri hæ- redem eſſe: ſaltem addit hanc exceptionem, vt ſaltem hæres ſit in ea parte in triente, vel ſemiſſe. Sed animaduertendum eſt, cum lex vult eum heredem eſle, hanc ſententiam legis eſ- ſe, vt capiat eam partem tanquam partem hereditatis, iure hæreditario. At natura hæreditatis eſt, vt non poſſit adiri pro
parte ab hærede ſuccedendo. Quod aduerſus noſtram ſen-
tentiam adducitur, maxime eam iuuat. Dixerit aliquis non vi- deri ſatisfactum legi in hac re, quia hęreditas forte damnoſa eſt. itaque effici vt filius legitima portione ſibi legibus debi- ta, fraudetur, ſi non poſſit hæreditatem repudiando petere: ſaltem portionem, quæ legibus ei debita eſt. Ego reſpondeo, ſatis expreſſum eſſe à iuris auctoribus, portionem hanc debe- ti filio, nec poſſe adimi filio à patre: non ideo tamen dicen- dum eſſe, quod ſi creditores ſint, in ea portione non ſunt pre- ferendi filio. Dubium nõ eſt quin ſint præferendi creditores filio. l. Papinianus.§. quarta. ff. de inoffic. teſtam. vbi quarta quidem illa portio præſtatur filio, quæ illi debita eſt: ſed de- ducitur prius æs alienum& funeris impenſa. Quarta erat ſe- cundum ius antiquum: ſed aucta eſt poſteriobus conſtitu- tionibus. Atque ideo quod dicitur nullum onus, nullum gra- uamen recipere exl. quoniam in prioribus. C. d inoffic. teſta.
461 multo minus mouerè nos debet. Id enim de ære alieno non intelligitur, ſi hæreditas non ſit ſoluendo. Nam ante omnia deducendum eſt æs alienum,& quamuis forte cauſetur fihus damnoſam eſſe hæreditatem nanis tamen colorille eſt: quia, ſi ære alieno onerata ſit hęreditas, id quod ſupererit geducto xre alieno, dabitur ei pro legitima ſua portione. His argu- mentis confirmatur noſtra opinio,& contraria diuellitur& confutatur. Sunt tamen quidam caſus, in quibus licet filio pa- tris hæreditatem repudiare, ſalua ea legitima portione, quæ ipſi debita eſſe dicitur. Obſeruatur vnus caſus, cum pater ali- quid pactus eſt de ea legitima portione, cum êilio veluti eam ipſi promiſit pater. Hoc caſu poteſt eam velretinere, vel pe- tere, etiam ſi patri non extiterit hæres. omnino enim eſt æris alieni loco hoc caſu. leg. vlt. Cod. de collat. dot. Si pater dede- rit filiæ ſuæ certam pecuniam in dotem, poſt mortem patris poteſt eam retinere, ſi nolit conferre: nec enim conferre co- gitur, fi nolit eſſe patri hæres. Non aliter cogitur conferre, quam ſi velit admitti ad hæreditatem cum fratribus ſuis. Idemque dicendum eſſe luriſconſultus ait,& ſi promiſſa tan- tum ſit:non etiam data ſit hæc portio. Alius calus eſt, ſi pater filium inſtituerit hæredem cum alio,& prælegauerit filio ſuo legitimam portionem, qui ſibi legibus deberur: ſi cohære- dem habeat, cuius aditione confirmetur prælegatum:& ſi is non adierit hereditatem, conſequetur le gitimam portionem. Nec poteſt ei obiici, eum debere bæreditatem adire, vt legiti- mam portionem ſuam conſequatur. petit enim tanquam prę- legatum. leg. filio pater. 87. ff. de leg. z. Duriſſima ſenten- diaetktkt. Tertius caſus eſt in. ſi libertus patrono. 41. ff. de bonis li- ber. Deciſio inſignis eſt in hac lege, de qua aliquid diumus ſub tit. de vulg.& pupil. ſubſtit. Liberius patronom ſuum hæ- redem inſtituit ex aſſe, cum poſſet alium inſtituere hæredem
relicta patrono legitima portione, quæ debita dicitur legibus
patrono. Sedinſtituit eum ex aſſe, fideique eius commilit, vt manumitterer quendam ſeruum. is non vult manumittere ſeruum, forte de ſe male meritum, non vult talis lberti pa- tronus eſſe. Quæritur quid faciet? Is vult rerinere portionem ſibi legibus debitam, cui nullum onus imponere poteſt liber- tus, repudiata alia parte. Quæritur an hoc ei ſit permitten- dum? Airt luriſconſultus ſi ſubſtitutum habeat, hoc ei eſſe permittendum, vt ſalua legitima portione hære ditatem re- pudiet:tunc ſubſtitutus poterit redimere illum ſeruum à pa- trono. Si autem ſubſtitutum nõ habeat, hoc nõ eſt ei permit- tendum. hoc ius quod de patrono conſtitutum eſt, interpre- tatione producendum quoque eſt ad legitimam filii porrio- nem, licet quidam diſſentiant. Eſt enim eadem ratio, eadem æquitas. Hæc de hæreditate vni delata. Initio diximus, in hac quæſtione conſiderandum eſſe, cum quæritur an hæreditas diuidi poſſit, an vni delata ſit hæreditas, an vero pluribus? Cum vni hæreditas defertur vel ex teſtamento, vel ab inte- ſtato, quatenus hæreditas diuidi poſſit, dictum eſt. Idem di- cendum eſt de pluribus ereathos inſtitutis, ſi vnus adierit partem ſuam, alter omiſerit, pars omittentis ei inuito accre- ſcit. hoc multis locis expreſſam eſt ff. hoc tit.l. duo. 78.& l. 13. qui ex duabus.& l. 31. hæredi. Sed de eo plenius diximus ſub tit.de hære. inſt. Nunc addam exceptiones quaſdã. Vna exce- ptio eſt in l.ſi minor. vbi cũ minor adũt hæreditatem,& reſti- tutus eſt in integrum vt repudiaret. Duo ſunt hęredes inſtitu- ti quorum vnus erat minor: 5. annis, alter maior. Miner adiit hæreditatem, deinde maior: ſed minor, reſtitutione in inte- grum impetrata, omiſit hæreditatem. Quxæritur, an pars re- pudiata ei inuito accreſcat? Ait luriſconſul. non accreſcere in- uito. Nam iure ciuili quæſita erat ea portio minori. Similis locus eſt in noua conſtitutione luſtiniani, de hæredib.& falc. Cum vnus adiit hæreditatem defuncti, eique poſtea adempta eſt hæreditas: quia defuncti monitis non paruit. Ait Iuſtinia- nus eam portionem aliis cohæredibus accreſcere: ſed non in- uitis. Iure mero, cum pars hæreditatis ſemel quæſita f uit, quo- cunque modo deficiat, non poreſt accreſcere. Similis ſpecies eſt in l.hæredirate. ĩ 5. ff. hoc rit. Filiusfamilias, qui ſuus hæres eſt ipſo iure abſtinuit ſe patris hæreditare: dator hoc benefi- cium cohæred, vt aut totã hæreditarem amplectatur, aut to- tam repudiet. Sed animaduertendum eſt partem non deficie- re hoc caſu ipſo iure: ſed iure ſingulari beneficio reſtitutio- nis contra ius cinile. Ideoque quod hic dicitur non puto pro-
2433

————— ——— 5— de— ————————.—*— 4 8— ————————————. ——— 4—* 2— 2 5 4——— —————————.——————— — 4————. ———. *————————— 2— 3——— —————————— 2 3— 2——————————————————————
—————————,—ÿ————————— —— 5———* 8—— ———————————
———
—
462 ducendum efſe ad extraneum hæredem.& probabilis eſt eo- rum opinio, qui exiſtimant hoctantum de filio, qui eſt ſuus hæres, accipiendum eſſe. datur igitur ele ctio cohæredi, vt vel totam aguoſcat hæreditarem, ſi velit: veltotam repudiet, et- iam eam partem, quam adierit. Hactenus de acquirenda hæ- reditate:nunc de omittenda.
CA v. VII. Deomittenda hæreditate.
Nſcribitur hic titulus de acquirenda, vel omittenda hære- ditate.& in Digeſt. ſub hoc titulo, ſparſim& confuſe diſſe- ritur de vtraque. In Codice Iuſtiniani titulus eſt ſeparatus de repud. vel abſt.hæred. In qua inſcriptione luſtipianus diſtin- guit repudiationem ab abſtentione. Repudiatio eſt extra- neorum proprie: abſtentio vero ſuorum, vtexempla ſatis o- ſtendunt, quæ occurrunt quotidie legendo. Sedverbum.0- mittere, generale eſt,& vtrunque complectitur. omiſſio per- tinet ad repudiationem& abſtentionem hæreditatis. Quod autem dicitur in tit. ipſo& inſcriptione, de acquir. vel omit- tenda hæreditat. nos ante admonuimus, ideo ita ſcriptum fu- iſſe, quod liberum ſir hæreditatem adire, vel repudiare ei, cui gelata eſt hæreditas. Sicut diximus ſupra liberum eſſe adire hæreditatem: ita etiam dicendum eſt liberum eſſe repudiare hæreditatem. Nemo enim cogitur hæres eſſe: ſed poteſt re- pudiare hæreditatem, ſi ita ei viſum fuerit, quod eſt intelli- gendum, niſi adita ſemel fuerit hæreditas. Hæreditas, quæ ſe- meladita eſt, non poteſt repudiari: niſi in caſibus exceptis: ſed de illis exceptionibus diximus. Item excipitur ſeruus, qui neceſlarius hæres eſt,& hæres eſſe cogitur velit, nolit. Idem dicendum eſt de filio, ſecundum ius ciuile. Filius iure ciuili hæres etiam neceſſarius eſt: ſed bene ficium abſtinendi habet iure prætorio. l. neceſſariis. 7.& l. 12. ei qui. hoctit. ff. Sed animaduertendum eſt filium, cui hoc bene ficium abſtinendi conceditur à Prætore, id beneficium amittere certis ex cau- ſis. vna expreſſa eſt edicto ipſo Prætoris in leg. ſi ſeruum. 70. §. Præror ait. Digeſt. hoc titul. Pars quædam eſt edicti præ-
torii de ſuo herede. Cautum eſt edicto Prætoris, vt ſi ſuus he-
res aliquid amouerit ex hæreditate ante abſtentionem, vel fa-
ctum eſt per eum quo aliquid amoueatur, vt beneficium ab- ſtinendi nõ habeat.hoc fuit expreſſum Prætoris edicto, quod VIpianus hic interpretatur: Prætor ait. Quamuis plenum in- tegrumq; non ſit edictum Prętoris: tamen apparet ex his ver-
bis Vlpiani, Non dixit Prator, ſi quid awouerit,&c. conce-
ptum fuiſſe, de ſuo herede: non de extraneo. Eſt igitur hic ob- ſernandum, quod animaduerſione dignum eſt. Öi filiusfami- lias ſuus hæres rem aliquam, licet minimam, forte amouerit: aur interuerterit, aut celauerit ex hæreditate ante abſtentio- nem, eum fieri neceſſarium hæredem velit, nolit: neque be- neficium abſtinendi habere. ideoque eum poterunt conue- nire creditores hæreditarii, ſi probare poſſint eum aliquid an- te abſtentionem ex rebus hæreditariis amouiſſe. Hocenim locum habet ante abſtentionem. Si aliquid celauerit poſt ab- ſtentionem, actio furti aduerſus eum dabitur, vt hic Vlpianus latius explicat.
Igitur ius diuerſum eſt in extraneo hærede: quod etiam à nobis dictum fuit ſupra in leg. ſi extrancus. 21. in princip ff. hoc titu. Si quis extraneus hæres aliquid attin gat hæredita- rium animo ſutripiendi, non ideo obſtringitur hæreditati:
uia admiſſum contrariam voluntatem declarat:& ratio di- uerſa eſt hæredis ſui,& extranei. Hæres ſuus, qui ſecundum ius ciuile neceſſarius eſt,& cui bene ficium ab ſtinendi con- ceditur iure quodam ſingulari, non eſt mirum ſi id facilius a- mittat, quam extraneus, qui iure communi vtitur. Id ius, quod competit extraneo repudiando hæreditatem, ius com- mune eſt. ideoque non tam facile hoc ius amittitur, quam id quodſingulare eſt.
Alter caſus eſt, in quo beneficium abſtinendi amittitur in leg. ſi is, qui bonis. 90. ff. hoc titu. Filius, cui patris delata eſt
hæreditas, bonis patris ſe abſtinere velle dixit, cum bona ven-
derentur à creditoribus hæreditariis, is per ſuppoſitam per- ſonam emptoris, ca bona mercatus eſt fraudandi cauſa. Emit forte à prioribus creditoribus, vt poſteriores creditores frau- daret. hic quæritur, an ei proſit beneficium abſtinendi? Ait Iuriſconſultus ei abſtentionem non prodeſſe:& perinde con- uonietur à creditoribus hæreditariis, ac ſi abhæreditate etiam
Franc. Duareni(omment.
abſtinuiſſet. Si is, inquit,&c. Hoc tamen eſt accipiendum cum exceptione. Exceptio eſt, niſi bona fide id ab eo faun ſit, quamuis luriſconſultus hic nec boneę fidei, nec malæ Kche mentionem faciat. Hoc aperte expreſſum eſtinl. 2. dere 14 hæred. C. non igitur poterunt creditores hæreditarii zdnan,— filium experiti, tanquam hæredem patris, poſtquam abſii nuit, quod dicant eum fundos comparaſſe ex ſubſt:.
— nti tris, ſi d bona fide factum ſit. Hoc enim quod hic dj na he
cicurin
accipiendum eſt, cum mala fide, clam, per ſuppoſitam empto-
ris perſonam,& fraudandi cauſa factum eſt. Non eſt mitum propter fraudem& malam fidem beneſicium ſuum abſtinen di amittat:& perinde teneatur creditoribus hæreditariis zcſ ab hæreditate non abſtinuiſſet. Ex his quæ diximus intelli itis quomodo accipiendum ſit id, quod eſt præcipuum funda- mentum huius diſputationis de acquir. vel omit. hæred cum cui delata eſt hæreditas, liberum eſſet ei repudiare. Nam arbi. traria eſt hæc hæreditatis repudiatio. Conſequens eſt igitur m de his tractemus.
C àA v. VIII. Quen eceſſaria ſunt ad repudiationem hæreditati. Adem obſeruanda& animaduertenda hic ſunt, quæ in
Lditione hæreditatis, de qua ſupr. ibi enim diximus, tia
neceſſaria eſſe vt poſſit adiri hæreditas: eadem, vr poſſii repu- diari, neceſſaria ſunt. In primis oportet delatam eſſe hætedita-. tem. Secundo, ſcire debet hæres hæreditatem fibi delatam el- ſe. non ſufficit enim eſſe hæreditatem delatam: niſi accedat
ſcientia hæredis. Tertio habilitas quoque perſonarum necel.
ſaria eſt. Oportet eum eſſe, qui poſſit repudiare hæreditatem. In primis igitur dicendum eſt repudiationem hęreditatis non valere;niſi hæreditas delata ſit. Delata autem dicitur hæredi- tas, quam quis adeun do ſibi acquirere poteſt, vt diciturinl. delata. 1 11. ff. de verbo. ſignifi.& ſatis perſpicuum eſtexhi, quæ ante diximus de adeunda hæreditate. Non poteſt adir hæreditas, niſi delata ſit. ergo nec repudiari. hoc ſumiturer regulal. nolle adire. 4. ffihoctit. Nole,&c. Si quis repudiaue- rit hæreditatem,& quæratur an valeat repudiatio, videndum eſt an valuerit aditio: an is, qui repudiaſſe proponitur, potull ſet adire. Et certum eſt eum non poſſe adire hæreditateman- tequam delata ſit. ergo nec repudiare poteſt. Itaque tepudis tio ipſi non nocet, ſi cam repudiauerit antequam deletaeſſet Eodem pertinet regulal. 3. ff. de regu. iur. Eius eſt nolle, puiye- teſt velle. hæc regula maxime cõuenit acquiſitioni& repudi-
tioni hæreditatis. Hareditas acquiritur& repudiatur volun-
tate. Acquiritur animi deſtinatione.§. vlt. de hæredum qualit & differ. in Inſtit. contraria igitur animi deſtinatione omitti- tur. Nolle hæredem eſſe, hoc eſt repudiare hæreditatem:vel- le hæredem eſſe, hoc eſt acquirere hæreditatem. Fuaueſt nal- le, qui poteſt velle. Perinde ac ſi diceret, eius eſt repudiare hæ- reditatem, qui poteſt acquirere. Sic ergo intelligo regulam illam l. 3. ff. de regu. ĩur. etſi in quibuſdam codicibusaddiaſt negatio, Eius eſt non nolle. atque ita legitur in Pandect. Nlot. quæ lectio defendi poteſt,& ſententiam veram contivet Einſdem eſt non nolle, qui poteſt velle. Non nolle mediumeſt quoddam inter velle,& nolle. vt dicitur in l. 1.§. ſcientiam. ſf. de tribu. act. ſed probabilior eſt le ctio ſine negatione: qui magis conuenit acquiſitioni& repudiationi hæreditatis, de qua hic loquitur Vlpianus. Et conſtat id ab eodem VIpiano ſcriptum eſſe, cum diſſereret de repudianda hæreditate. in- ſcriptio enim capitis id oſtendit. Eadem eſt inſcriptio vtriul que,& d. l. nolle. 4. ff. hoc titu.& d. l. 3. eius eſt. ff. de regul. iut. Itaque mihi magis probabile videtur ſine negatione legen⸗ dum eſſe, Eius ei nolle, qui poteſi velle, id eſt, eius eſt hæredita- tem owittere, qui poteſt eam acquirerc. Quodante diximus de hæreditate delata, id variis exem plis demonſtratut aluriſ conſulto ſub hoc tit. nos vtiliora explicaturi ſumus. Vnum exemplum eſt in l. is, qui hæres. 13.§. 1. 1² qui hæra,&c. Hrtes eſt inſtitutus ſub conditione:nondum exiſtit conditio, t J
diauit hæreditatem, poſtea extitit conditio, vult adire. Obi-
citur ei, quod adire non poteſt, quia repudiauit. quæritur, an
valeat repudiatio? Non poteſt ea repudiatio ei nocete, quo- minus poſtea hæreditatem acquitat exiſtente conditione Hi dicitur, nõ valere repudiation k:quia hæreditas nondũ ei dels- ta erat. Hæreditas dicitur delata, quã quis adeundo conſequi poteſt. l.delata. 1 1I. ff. de verb.ſigu. Athæreditaté non poteſt
conſequ

Tpucunnd Tüedna delaraſt. Deu en
adeundo üidiac f. deveido. tdri Klui xetja
lerins.fda tNale be5 Nem K quxnn rrlerrtepuit —— quitepudalt nnn tcerrum eſt cum ton poſee aitrir aa t erge vec eyudueortti 1ocn,h eam kepuciuerit antege mier teguul Tdetegn.u.2 r ngau maume cöcenitacquin dexs. Haredtu acqurtot Ana rrur mimi deſtinarione„.xlt cebe lohe coocraa prur ꝛdimi cektn rredem eſfe, hoc eſt tepudat hm eſe, Doctſtacquireie bztetiuna l Pernde xi üccte entt mu yoceſi acquitte Keen m etexa u eclin audulene⸗ „ 1n uls ucweitalegmn fend pareſt, K ſententm w
1. Nouus
In Tit. Deacæ. vel omit. hæred. 463
conſequi hæres adeundo, qui eſtinſtitutus ſub conditione, quandiu conditio pendet. Hic multa obiiciuntur veluti contraria haic ſententiæ: veluti pactum. leg 1. C. de pact. ¹.69. in plurium. ff.hoctit. Obiicitur etiam I.1. ff. de curat. bon. dan. Ego breuiter dicam, in pacto ius diuerſum eſſe. Nos non loquimur de pacto, ſed de ſimplici repudiatione hære dita- tis. Ia aditione autem atque repudiatione hæreditatis mul- ta ſingularia ſunt:& multaratenta ſunt ex ſubtilitate iuris veteris, quæ in pactis locum non habent, atque ideo mirum non eſt, ſi quis poſſit remittere non tantum ius quod ſibi competit, ſed etiam ſpem, vt ſi ſideicommiſſum relictum ſit ſub conditione, pactum quo remittitur ſpes fideicom- miſſi ſeruandum eſt. dictal.i. C. de pact. Ad leg. in plurium.&
adl. 1. de curat. bonis dan. facilis eſt reſponſio iudicio meo.
in leg. in plurium. dicitur, Si hæres, cui delata eſt hæreditas, differat aditionem hæreditatis, vel quia non vult, vel quia forte non poteſt, hæres inſtitutus eſt ſub conditione- Quæ- ritur quomodo ſuccurretur creditoribus hæredirariis? Ait Juriſconſultus interrogandum eſſe hæredem, an velit con- ditioni parere, an velit hæres eſſe,& ſi interrogatus dixerit ſe nolle hæcedem eſſe,& ſi conditio nondum extiterit: Præ- tor mittit creditores hæreditarios in poſſeſſionem bono- rum. Hic videtis, ante conditionis euentum, nocere hære- ditaris repudiationem. Sed hic ſimplex hæreditatis repu- diatio non eſt, cum accedat magiſtratus auctoritas, qui hæ- redem interrogat, an velit hæres eſſe, ſi forte extiterit con- ditio. Et vtilitas euidens exigit, vt repudiatione ſua exclu- datur ab hæreditate, quatenus ſuccurratur creditoribus hæ- reditariis, quibus grauiſſimum eſſet expectare quando exti- terit conditio. 4 Aliud exemplum eſt in l. qui ſuperſtitis. 3. ff. hoc tit. Qui- dam cum ſperaret alterius hæreditatem ſibi delatam iri, cum adhuc is viuus& ſuperſtes eſſet, repudiauit eius hæredi-
tatem: dixitque ſe nolle eius hæredem eſſe, ſi forte eius
hreditas ipſi delata fuerit poſt mortem eius, vult adire hæ- reditatem. Obiicitur ei repudiatio, quæ anteceſſit. videtur
enim excluſus eſſe ſua repudiatione ab hæreditate. Hicre-
ſpondet luriſconſ. non eſſe excluſum: quia inutiliter homi- nis ſuperſtitis hæreditas repudiarur: quia nondum delata eſt. oportet hæreditatem delatam eſſe vt repudiari poſſit, vt etiam repudiatio valeat& noceat. Dubitauerit forte quiſ- piam quomodo poſſint defendi pactiones vſitatæ moribus
noſtris, cum collocantur filiæ, data ipſis dote, vt paciſcantur
ſe nihil amplius petituras ex paterna hæreditate: cum hic di- camus repudiationem hæreditatis hominis adhuc viui& ſu- perſtitis, non nocere. Ecce huiuſmodi pactiones conſiſtunt ſecundum ius Pontiſicium propter iuſiurandum quod acce- dere ſolet c. quamuis. de pact. lib.&. alias improbatur iure ci- uili hoc pactum.l.pactum dotali.3. C. de collat.
Aliud exemplum eſt in bonorum poſſeſſione decretali. Bonorum poſſeſſio decretalis dicitur repudiari non poſſe.
I1.§. decretalis. ff. de ſucceſſo. edict. Decrertalis, inquit Vlpia-
nus, bonorum poſſeſſio non poteſt repudiari.& vtitur hoc
argumento eius rei demonſtrandæ gratia, quia non eſt de-
lata antequam fuerit decrera. Poſtdecretum ſera nimis eſt repudiatio: quia iam acquiſita eſt.& poſtquam acquiſita eſt, repudiari non poteſt. Sed animaduertant, præſertim ty- rones& iuniores, bonorum poſſeſſionem quandam eſſe decretalem, quæ decretum& cauſæ cognitionem requirit. aliam eſſe edictalem, quæ ex edicto proficiſcitur, nec vllum decretum, aut cauſæ cognitionem deſiderat. Hæc diſtin- ctio bonorum poſleſſionis aperte& diſerte tradita eſt à lu-
riſconſultis pleriſque in locis- veluti in leg.ʒ.5.ſi cauſa ff.de
bon. poſſeſ.leg.ꝛ.ff. ſi quis ordo in bon. poſſeſ.ſerue. vbi aper-
tiſſime dicunt bonorum poſſeſſionem quandam eſle, quæ
datur ſine decreto, ſine cauſæ cognitione: aliam eſſo quæ requirit decretum& cauſæ cognitionem, vt cum bonorum poſleſſio re ĩpſa in alium transfertur: nam plerunque bono- rum poſſeſſio datur verbo tantum, ſine re, vrait Vlpianus in Inſtitu. de bono. poſſeſ. Sed cum agitur de transferenda poſ- ſeſſione rerum hæreditariarum„ decretum neceſſarium eſt. ab hoc decrero dicitut bonorum poſſeſſio decretalis. Vbi decretum neceſſarium eſt, cauſæ cognitio adhibetur. leg. nec auicquam.§. vbi decretum. ff. de off. proconſul.& legati.
ceſſariam eſſe.
huiuſmodi eſt bonorum poſſeſſio, quæ qntur ex Carb. edi- cto. huiuſmodi eſt etiam ea, qua mittitur venter in bono- rum poſſeſſionem. leg. i. õ. ſi ea quæ.&c.ff. de ventre in poſſeſ. mitten.& l.1. ff. ad Senatuſconſul. Tertul.& I. vlt. f.de curat. furio. Huiuſmodi eſt etiam es, quæ datur filio infanti cura- torem non habenti. l. ſi infanti. ad fin. C. de iure delibe. Aliæ dicuntur edictales, quæ ex ſolo edicto pendent.& mentio eſt edictalis bonorum poſleſſionis. in leg. 30. cumquidam.§.. hoc tit. l.i. ſi tabulæ teſta. nullæ extab. Alia exem pla colligi poſſunt ex his, quæ diximus de aditione hæreditatis. Hinc quæritur, an ſimul ex teſtamento,& ab inteſtato, quis repu- diare poſſit hæreditatem? Queæſtio eſt in l. illud. 76. fl.hoc ti- tu. Hæres inſtitutus eſt teſtamento is, qui alias ab inteſtato ſucceſlurus erat etiam ſi inſtitutus non fuiſſet. Quæritur quo- modo hæreditas repudiari debeat, vt valeat repudiatio? Ec- ce ſi ſequamur ſubtilitatem iuris, oportet eum repudiare pri- mum exteſtamento, deinde ab inteſtato. Ex his quæ dixi- mus, id manifeſtiſſimum eſt, quia repudiari non poteſt hæ- reditas ab inteſtato: niſi delata ſir. At delata non dicitur quandiu ex teſtamento adiri poteſt. leg. quandiu inſtitutus. 68. ff. hoctit. Sed tamen obtinuit vrilitas contra hanc iuris ſubtilitatem, vt poſſit ſimul& eadem opera, vtranque hære- ditatem repudiare. Hic non inhæremus ſubtilitati iuris. O- portet igitur delatam eſſe hæreditatem: ſed& hoc non ſuf- ficit, ſcire debet hæres delatam eſſe ſibi hæreditatem. Scientia hæredis hic requiritur, ſicut in acquirenda hæreditate. leg. in repudianda. 3. fl. hoctir. Ego rationem ſuprà adduxi, cum diſſererem de acquirenda hæreditate ex leg. in totum. 77. ff. de regu. iuris. In totum omnia, quæ animi deſtinatione agen- daſunt, non niſi vera&c certa ſcientia perfici poſſunt. Exem-
5 ſunt in.is qui hæres. 13.§. vlt.& l. ſequen. ad§. ſi quis du-
itet,&. quia dubitat, an ſibi delata ſit hæreditas ex le g-is, quĩ putat. ff.o. Is qui putat hæredem ſe neceſſarium eſſe, cum ſit voluntarius, hæc opinio ei nocet quominus ſibi hæredi- tatem acquirat. Nam intelligit fibi delatam eſle hæredita- tem, ſed cauſam delatæ ſibi hæreditatis ignorat, repudiatio non valet. Credibile eſt eum, ſi exiſtimaret ſe voluntarium eſſe hæredem, vt re vera erat, non repudiaturum. In opinio- ne eſt eum eſſe neceſſarium hæredem, in veritate eſt eum voluntarium eſſe. hæc opinio facit, vt repudiatio ei non noceat. Cogitat enim ſi neceſſarius ſit hæres ‚tamen no- men hæredis habiturum, et ſi beneſficium abſtinendi habeatà Prætore.
Tertium eſt quod diximus habilitatem perlonarum ne- Oportet eum qui repudiat, idoneum eſſe ad repudiandum, alias repudiatio ei non nocet,& huc perti- net regula in l. is poteſt. 18. ff. hoc tit. Is poteſt repudiare qui acquitere poteſt. Eodem pertinet l. 4. ff. hoc tit. Nolle hære- ditatem repudiare, inquit, non videtur, qui non poteſt adire. hinc dicitur, pupillum ſine tutore non poſſe repudiare: ſicut nec adire. l. obligari. 9.§. tutor. ff. de auct. tut.&§. ſed neque. Inſtitut. eo. Notandum tamen eſt„ſi non habeat tutorem,
ſufficere magiſtratus auctoritatem, vt dicitur in leg. ſi infanti.
ad fi. O. de iure deliberandi. Hinc etiam conſequens eſt, fi-
liumfamilias non poſſe hæreditatem ſibi delatam repudia-
re, ſine iuſſu patris. l. is, qui hæres. 13.§. vlt. ff. hoc tit. Ex his
Primum notandum eſt, filiumfamilias ſine iuſſu patris non
poſſe hæreditatem repudiare. Ratio eſt, quia non poſſet hæ- reditatem acquirere ſine iuſſu patris ſui.l. 2 ⁷. ſi quis mihi.§. iuſſum. Ergo nec repudiare. Secundum eſt, quod pater non repudiat ſine filio. Nam non poſſet acquirere ſine filio.& hoc expreſſum eſt in leg. remittente. Ii. Cod. de iure deliberandi. Nam hoc præiudi- cium adferret filio. Nam fllius, ſi factus ſit ſui iuris, poterit eam hæreditatem acquirere. Solet quæri, an idem dicen- dum ſit de filiofamilias infante: an pater ſolus poſſit eam repudiare? Sunt qui exiſtiment patrem ſolum repudiare poſſe. quia pater filio infanti porsſt acquirere ſolus hære-
ditatem infanti delatam. leg. ſi infanti. C. de iure deliberandi.
hoc eſt ſingulare: ſi poteſt ipſe pater ſolus hæreditatem ac- quirere: ergo& repudiare poteſt. Sed probabilior mihi vide- tur contraria opinio, vt quod hic dicitur intelligamus genera-
liter ſiue infans ſit fili, ſiue infantiæ annos exceſlerit. Nõ ob-
ſtat ſententiæ noſtrę regula, Iipoteſt repudiare, qui poteſt adirs. b 4

8 nn
—————————n— ‧ſſſſͤͤ —— 7——————n—— — 6— 8——,——j———— 5—— ——— ͦ———————— 2— 5—-—————————— —————————Q——— ääääõäõ⅓¼—* ——— v——
464 b L.ſ infanti. C. de iure delib. Nam hæcregula eſt intelligenda de his qui adeunt pro ſe, non alieno nomine. quod diligenter eſt notandum. Qui peteſt acquitere& pro ſe adire hæredita- tem, is poteſt etiam repudiare. Sed de his, qui acquirunt aliis adeundo hæreditatem, id non eſt accipiendum. Exemplum eſt in llutor.. ff. de bon. poſſeſ.vbi dicitut, tutorem pupillo bonorum poſſeſſionem delatam agnoſcere poſſe: repudiare non poſſe.
Tertium eſt, quod colligitur ex hac lege, vtroſque& pa trem& filium poſſe repudiare hæreditatem, quæ liofami- lias delata eſt: neque filius ſine patre repudiando:neque pa- trem ſine filio, nocet alteri. Si autem mutuo conſenſu repudi- auerint, repudiatio valet. hoc æquirati& rationi maxime conſentaneum eſt, quamuis ſubtilitas iuris refragerur: quia iuſſus debet præcedere. Qui enim non poteſt adire„u non poteſt repudiare. hæreditas non poteſt adiri, quæ filiofamili. as delata eſt, niſi præceſſerit iuſſus pattis. dictal. ſi quis mihi bona. 2 5.§. iuſſum. ff hoc tit. Erge videtur etiam non poſſe repudiari:niſi præceſſerit iuſſus patris. Sed tamen hic ad vtili- tatem magis, quam ad ſubtilitatem reſpexerunt lureconſulti. Et ſimile eſt quod dicitur de aditione hæreditatis. I. 4. filiofa- milias delata,&c. vbi C. de iure delib. ĩuſſus patris non præce- dit: ſed pater gerit ſe pro hærede filii voluntate:& perinde ac- quiſitam eſſe patri hæreditatem dicimus, ac ſi omnia ſolen- niter acta eſſent.Idem dicendum eſt de repudiatione hæredi- tatis: vt cum filio delata eſt hæreditas, vterque ſimul repudiare
poſſit. Sequens locus eſt, in quo quæritur, quomodo hæredi-
tas omittatur.
CA v. IX. Quomodo hæreditas omittatur
N hac quæſtione idem dicendum eſt, quod ante Anobis
dictum fuit de hæreditate acquirenda. Nam ſicut diximus acquiri hæreditatem ſola voluntate, ſola animi deſtinatione: ita dicendum eſt hæreditatem omitti, vel repudiari ſolo ani- mo, ſolo iudicio voluntatis, vt dicitur in Inſtit. tit. de hæred. qualita.S. vlt. in l. ecuſari.9 5. fl. hoc titu. vbi dicitur, recuſari Hæreditatem, ſi verbis quis expreſſerit ſe nolle hæredem elle: ſed etiam ſi re& facto tantum oſtenderit ſe hæredem eſſe nolle, dioitur repudiare hæreditatem.& hæc verba oſtendunt idem, quod diximus de acquirenda hæreditate, ſcilicet facti eſſe& animi. l. 0. pro hærede. Animus in primis neceſſarius eſt: led oportet animum facto aliquo oſtendi, ſi verbis non exprimatur. Et hinc notandum eſt tacitam repudiationem
hæreditatis non minus valere, quam expreſſam: quia ſufficit
quocunque iudicio voluntatis oſtendere, ſe nolle eſſe hære- dem. Huius reiexempla aliquot reperiuntur. Vnum eſt in l. filium. 60. ff. hoc titu. Quidam eſt inſtitutus teſtamento de- functi: is cum alias intelligeret ſe ſuccedere poſſe ab inteſta- to, etſi inſtitutus hæres non eſſet in teſtamento: adiit hæredi- tatem ab inteſtato. hoc caſu videtur hæreditatem repudiare ex teſtamento. Repudiatio enim quædam tacita eſt hætedita- tis ex teſtamento delatæ, cum quis adiit hæreditatem ab inte- ſtato. Non enim ante ab inteſtato adiri poteſt, quam repudia- ta fuerit ex teſtamento.l. quandiu. 68. ff.co. Ergo tacite vide- tur hæreditatem ex teſtamento repudiare. Et hoc eſt magni effectus ſi forte ſubſtitutum habeat. nam tunc locum faciet ſubſtituto, hæreditatem adeundo ab inteſtato,& excluſo in-
ſtituto ſubſtitutus admittetur. quia hæc verba, Si hæres non e-
rit. in ſubſtitutione vulgari, intelligimus, ſi hæres non erit ex teſtamento.l. 3. C. de impuber.& aliis ſubſtit. Certum eſt ſub- ſtitutum excludere legitimum hæredem, qui abinteſtato ſuc- cederer, vt dicitur in d. l.;. C. de impub.& aliis ſubſti. Et ſ he- res non erit,&c. hic eſt inſtitutio& ſubſtitutio. Eſt inſtitutus filius,& ei ſubſtitutus alius. Sequitur in d. l. filium. ⁰0. ff. hoc tit. Et ita hareditatem,&c. filius cum crederet à demente fa- ctum eſle teſtamentum: cum crederet patrem ſuum demen- tem fuiſſe, cum teſtamentum fecit,& ſo hæredem inſtituit, petiit bonorum poſſeſſionem ab inteſtato. Quærebatur quid iuris eſſet, an locus eſſet ſubſtituto? Labeo exiſtimauit, ſi probaretur ſana mente patrem teſtamentum feciſſe, filium ex teſtamento patri hæredem eſſe. labolenus Labeonis ſen- tentiam non probat. Hoc, inquit, fuſum eſſe puro. Go.& in fi. ibi, Paulas quoqus,&c. hic ſequitur quædam nota Pauli. Sunt,
Franc. Duareni(omment.
enim verba Pauli, qui notas ſcripſit ad Priſcum labolen Aliud exemplum eſt in l. 90. Clodius. ff. eod.(hume Claudianus teſtamentum iure& vtiliter fecit: in eo Mus h quendam inſtituit. Deinde aliud teſtamentum feci 6 dn inutiliter eundem inſtituit hæredem in eo teſtamento u di inſtituerat in primo. hæres adiit hæreditatem ex doſtan teſtamento, quod inutile eſt: tacite videtur repudiar⸗ 9 4 ditatem ex priore teſtamento, arque ita excluditur ab 4 reditate,& defunctus intelligitur inteſtatus deceſſiſſe un hæreditatem ex poſteriore teſtamento, quod non oraſ quia poſterius teſtamentum eſt inutile. ex priore teſtamen. to quod eſt vtile, non adiit: ſed potius repudiat. Eſti n repudiationis tacitæ exemplum: tamen hic proponttos 1 1 cies, de qua non immerito dubitatum fuit. quia droponeg ex poſteriore teſtamento adiiſſe hæreditatem, cum crede ret poſterius teſtamentum valere. Variæ adferebantur o 1 niones, cum res iudicanda eſſet ſecundum opinionem 1. piniani, pronuntiatum eſt Claudianum inteſtatum qeceſ ſiſſe, quod ex eius teſtamento adita hæreditas non fuerit Ex poſteriore teſtamento hæreditas non fuit adita. quia— utile fuit teſtamentum. Ex priore teſtamente proptet de. fectum voluntatis non videtur adita eſſe hæreditas. Paulm cuius hoc caput eſt, diſſentiebat. Dicebam, ait in fine, non r. pudiare eum ex priore teſtamento, qui putabat poſteriu valere. Verum eſt, ſi ſciens ſine vllo errore hæresinſtitutus adiit ex poſteriore teſtamento, eum proculdubio ex priote videri repudiare. Sed idem dicinon debet de eo, quiputa- bat poſterius teſtamentum valere. Non eonſentiunt, qui errant: hic animus deficit& voluntas. Dicebam, inquit Pau- lus. Hoc ſumptum eſt ex libris Decretorum, in cognitione ita decretum eſt. Decretum eſt Claudianum inteſtatum deceſſiſſe. Quid igitur ſequemur, an hoc decretum) an ſen- tentiam Pauli? Similes quæſtiones alias tractauimusad leg. Ewmilius. ff. de minorib. vbi Paulus referens decretum quo. rundam, videtur in alia opinione eſſe. Exiſtimo ſequendam eſſe ſententiam Pauli ex voluntate luſtiniani compolitors herum librorum: cum hoc ex libris Pauli ſumptum êt?
Iuſtiniano,& in hunc locum translatum. Ex hoc appatetei
placuiſſe ſententiam Pauli, nec dubia eſt ſententia Daul, cum dicit, Dicebam,&c. Alia hic continent velutihiſtotiam quandam. Sed quid ſentiat exprimit his verbis, cumait, De cebam,&c. Et quod hic ſcriptum eſt, attribuendum eſtluſti- niano,& ſic accipiendum eſt ac ſi Iuſtinianus ipſe loquere- tur. Omnia, inquit, Iuſtinianus in quadam conſtitutione⅜de. vet. iure enuele. noſtra facimus,& plenums robur addimus. Do- ne igitur Iuſtinianum hic dicere, quod Paulus hic dicit,&te- ferre quod ab aliis eſt pronuntiatum, nemo dubitabit, quin auctoritas luſtiniani hic ſequenda ſit. Exemplum igitutta- citæ renuntiationis& repudiationis ex hoc loco colligipo- terit, cum abſque vllo etrore ſciens,& prudens hæres inſti tutus ex poſteriore teſtamento adit hæreditatem: quo caſuer priore teſtamento intelligitur repudiaſſe. Haæreditas igitmt voluntate& animi deſtinatione omittitur& repudiatur 3 ne tacita, ſiue expreſſa. Hoc eſt intelligendum fi res integta ſit, id eſt, ſi contraria voluntas hæredis uon anteceſſit. ita enim hoc accipiendum eſt, vt antea admonuimus. Non minus acquiritur hæreditas animi deſtinarione, quam omit-
titur. Itaque ſi hæres voluerit hæres eſſe: deinde negauerit
ſe velle hæredem eſſe, hac animi deſtinatione non videtut repudiata eſſehæreditas. Quia præceſſit voluntas contta- ria.& hærsditas repudiari non poteſt, niſi re integra: quæ- ſita enim repudiari non poteſt, quæſita dicitur ſola ani⸗ mi deſtinatione. Hinc variæ quæſtiones naſcuntur. Vna eſt in l. 3. C. de repud. hæred. Suus hæres,&c. Species huiuſmo- dieſt, Teſtamentum factum eſt à quodam patre, in quo fi lius eius eſt forte exhæredatus. Is dixit teſtamentum patlls iniuſtum eſle, ne hæres inſtitutus in teſtamento ſuccedetet patri. dixit non ſolenniter, non iure factum eſſe teſtamen⸗ tum. Deinde cum lis videretur dubia& incertus eivs litis euentus, tandem res tranſacta eſt: ad tranſactionem& de- ciſionem litis ventum eſt. Hic filius tranſigendi animo dixit, ſe nihil petiturum ex paterna ſucceſſione. hic loquitur, an hæreditas intelligatur repudiata eſſe, an hoc ſi fficiat ad tepu- diationem? Imperator reſcribit ad repudiationem hoc nus uf⸗

umas deficit& volunr Aaa meumeſterldenanaumn ¹ 4. Dectetm d Caim Wüige egrne nlocte — 4 Smlles qaroner luni de minorid. 1diauu refetenz der ia ala cpiioneeſe. kiihd dam Pualjer rolunane luſtrig. ram: cm hocer lds hu ntenciam Paul, ner dubia ekle Denhan, Ie Alabiccontinenn Enodbcſcipuum eſt, unndee ĩc etpienum tſtc i luſſninr gar.luſtnimuid quamat adle ufrafanu, d enunnins beiuaum hi dctte, quod lauai 1 uscft proqunrutum, decog uitmuni dicſeqgerdhl 7 arenu K tepudiatons c- h 4 ime ullo tttott ſcens.&ſit enoce teſtamento act wne
erurr d. nezointt lgtur areu An
2
it. Euns
In T. De mulitart ietamento,
fakkcere, quod non fuerit animus repudiandæ heredhtais Hereditas repudiatur& omittitur animo, vt zar l 1 hic autem apparet non faiſſe animum repudian het d tatis. Pprimum, qui dicit inoſticioſum eſſe patris te zme
tum, qui dieit iniuſtum patris teſtamentum ‚videtur oc animo eſſe vt hæreditatem acquirat ab inteſtato. l.cum qui⸗ dam. 14. ff. de bon. poſſeſ. Cum quidam diceret iniuſtum pa-
tris teſtamentum, non petit bonorum poſleſſionem intra
tempus: quærebatur an exclaſus ſit à petenda bonorum hoſ ſeſſione? Dicitur excluſus non eſſe. Nam dicendo teſta- mentum falſum, videtur animum habere agnoſcendæ be- norum poſſeſſionis. Secundo, quia pactus eſt animo tran 1. gendi, non donand;, litis cauſa videtur pactus eſſe. At tranſ- actio non valet: niſi de re dubia facta ſit. oportet aliquid da- tum eſſe ttanſactionis nomine.ktranſactio. C. de tranſac. Si quis dicat aliquid ſaltem conueniſſe: ſed videndum S ad quem ſinem: animo autem tranſigendi hoc factum eſt, non donandi. Eſt locus communis de rranſactione.& pars quæ- dam huins reſcripti eſt in ti. C. de tranſact. inl. tranſactio nul- lo dato. Alia quæſt. eſt C. de repud. vel abſt. inl. 4.ſi quis me⸗ ior. IS, cui delata eſt hæreditas, dicit ſe velle haetee 2 8 deinde pw˖aitentia ductus dixit ſe repudiare. a It Arallis hæreditas hacrepudiatione, an valeat repudiatio? Al l1. perator omiſſam hæreditatem non eſſe, Jur ptids gur 4 Tuit,& relpondet obiectioni. Poteſt enim obüricontsin in iudicio haberi pro iudicaro.l.t. ff. de confeſſ. Atis, qui 1- cit hærediratem ſe repudiare; videtur confiteri ſehæredem non eſſe. Videtur hæc confeſſio ſaltem ei nocere. Sedte- ſpondet Imperaror, Sicut maior, repudiando hæreditatem, quæ ſemel quæſita eſt, mhilagit: hocnihil adrem pertiner quod dicitur de confeſſione. Confeſſus habetur pro iudi- cato: ſed hic confeſſio non eſt. Multum intereſt, an quis dicat ſe hæteditatem repudiare: an vero confiteatur ſe hæ- redem non eſſe. Et hoc valgo dicitur obſeruandum eſſe pro puellis nubentibus, quibus dos conceditur ita, vtrepu- dient hæreditarem paternam. Aliquando accidit vt frater collocando ſororem ſuam det ei dorem: ita vt repudiet hæ- reditatem paternam. ſi iam immiſcuerit ſe hæreditati pa- ternæ, hæcrepudiatio ei non nocet. Non poteſt repudiari heteditas quæ ſemel aditaeſt: ante immixtionem valeret earepudiatto. poſt immixtionem nullius eſt momenti. At- que ideo plenius eſſet accipienda repudiatio, non vt ſim- plici er dicat ſe repudiare hæreditatem: ſed ſe donare fra-
tri,& cedere ius quod ſibi comperit ex ſubſtantia paterna.
Nam ſi ſimpliciter repudiauerit, ea repudiatio ei nocere nen poteſt.
Sequens quæſtio eſt, an tempore hæreditas omittatur? an tempore quis ab hæreditate excludatur? Diſputatum
fnit ſuprà de tempore. ego admonui, nihil certi definitum
eſſe legibus de tempore, quod conſtituitur ad adeundam hereditatem. Verum eſt inſtantibus creditotibus, vel aliis quorum ihtereſt, poſſe iudicem aliquod tempus ſtatuere heredi intra quod cogatur hæreditatem adire vel repudia- re: ſed nullum certum tempus reperitur conſtitutum iure ciuili, niſt in bonprum poſſeſſione: ſed aliud eſt. Sed dixi- mus, quia omnes actiones perſonales tolluntur ſpario tri- Zinta annorum; ſatis iuri conſentaneuin eſſe, vt idem dica- aus de aditione hæreditatis: alias temporis ſpacio non tol- ltur. Et hoc miaus dubium eſt in ſuis hæredibus. quia fai hæ- redes ſtatim fiunt ipſo iure, quo ſpatio temporis peſſer il- lud ius tolli. l.licet. C. de iure delibet.& I. 10. ſi fllius qui pa- tti. ff. de vulg.& pupil. ſubſtit. Seðd vnum notandum eſt, quod ad ſuos attiner, petitioni hæreditatis præſcribi ſpatio ttiginta annorum: ſicut aliis perſonalibus actionibus ptræ- ſeribitut.I. ſicut& l.omnes. C. de præſcrip.triginta anno. Ex- cluſo autem eo petitione liæreditaris, non poteſt conſequi hæreditatem. Hactenus de modo& ratione omittendæ hæ- TEditatis. Poſtremus locus de effectu.
Ah C A p. X. De eſfccta repudiationts velabſtentidont.
[DNeeſ,uu eſtectus repudiationis velabſtenrionis hic eſt, X quod repudiatione, vel abſtentione hæreditas omni-
465 no amittitur: ita vt nullum ſit poſtea remmedium; otis, quĩ repudiauit, vel abſtinuit; vnquam poſſit ad eam hæredita-
tem admitti. l. ficut maior. 4. Cod. de repud. hære. vbi maior vigintiquinque annis delatam repudians ſucceſſonem, poſtes quærere non poteſt. Excipitur filius ſuus hæres, qui ſe abſtinuit ab hæreditate paterna. Nam poſt abſtentio- nem poteſt ſe immiſcere hæreditati. l.ſi quis ſuus. 6. Cod. de iure deliber. hoc eſt permiſſum ſuo hæredi. Filius ſuus hæ- res poſtquam ſe abſtinuit; re integra. antequam bona hære- ditaria venierint, poteſt impetrare ex cauſa; vt ſibi liceat hæ- reditatem acquirere. Ratio huius diuerſitatis eſt: quia poſt abſtentionem, veluti reliquiæ quædam adhuc manent cius iuris; quod filius habebat. lus ſuitatis non tollitur omnino abſtentione. Iure ciuili adhuc hæres manet;& hoc nomen hæredis, quod retinet ex iure ciuili, quod non tollitur iure Prætorio, inane omnino non eſt, ſed magni effectus. Vnum exemplum eſt in l. cum quaſi. 3 0.§. ſed& ſi quis. ff. de fidei- com. liber. Libertas per fideicommiſſum relicta confirmatur iare ſui hæredis, quamuis ſuus hæres ab hæreditate abſtinear-
Non enim is dicitur hæredem non habere, qui ſuum hære- dem reliquit, quamuis ſe abſtinuerit. Hic confequens eſt in filio emancipato id locum non habete. Si filius emancipatus hæreditatem repudiauerit paternam: non poteſt amplius im-
Petrare, vt fibi liceat ad hæreditatem venire. Leges de ſuo hæ-
rede loquuntur, non de fiſio emancipato. Nec mouere nos debet, quod dicitur in Nouella luſtiniani, ſublaram eſſe diffe- rentiam emancipatorum& ſuorum. Nouell. 118, de hære. ab inteſt. venien. Sublata eſt differentia illa quantum ad ſucceſ- ſionem ab inteſtato, vt non minus ſuccedant emancipati filiĩ ab inteſtato, quam ſui, vt vtrique pariter admittantur ad hære- ditatem ab inteſtaro: non tamen quod omnino exæquati
fint filii lui& emancipati, vt ius luorum hæredum, quodat-
tributum eſt ſuis hæredibus iure antiquo, id conceſſum ſit
conſtitutione luſtiniani emancipacis. Igitur ſi filius luus hæres
poſt repudiationẽ immiſcuerit ſehæreditati paternæ, re ad- huc integra efficitur hæres neque abſtentio prior efficit quo-
minus acquiratur hæreditas. An autem poſtea ſe immiſcu- erit, an non quæſtio facti eſt„quæ pendet ex coniecturis, vt
ditimus ſuprà, diſpurantes de acquirenda hæreditate,& v- num exemplum eſt in leg.z. ſi paterna. C. de repud. hæredita- te. filius abſtinuit ſe paterna hæreditate: expreſſit& vetbis de- clarauit ſe nolle hæredem eſſe patris: nihilominus manſit in hæreditate paterna:conuenitur à crediroribus hæreditariis. 1s dieit ſe repudiaſſe hærediratem.
GObiccitur ei, quod geſſit pro hærede: quia in hæredita- te manſit. ait ſe manſiſſe vt cuſtodem bonorum, non vc hæredem. quæritur quid iuris ſit? Ex leg. 20. pro hærede. §. Papinianus. ff. co. id iudicari poteſt, vbi pro hætede id geri dici: ur quod cicra ius& nomen hærèdis fieri non po- teſt. Si vt colonus& cuſtos manferit in domo patris, non cantindo dicendum eſt eum pro hærede gelliſſe. Poteſt ergo filius, qui ſe abſtiauit hæreditate paterna, eidem hæ- reditati ſe immiſcere re adhuc integra, id eſt, ſibona hære- ditaria nondum venierint. Nihil aliud expreſſum eſt iu- re antiquo: ſed conſtitutione noua luſtiniani tempus de- fiaitum eſt intra quod hæres ſuus poſt abſtentionem po- teſt ad paternam hæreditatem vènite. l. vlt. C de repud.hæ- redit. iure veteri ei permiſſum erar indiſtincte, rebus in cedem ſtatu manentibus adire. Hæc conſtiturio derogat iuri antiquo. Facta eſt poſt conſulatum Lampadii& Ore- ſtis, vt inſcriptio indicat. Poſteriores autem leges derogant prioribus. b b
Hic reperitur antinomia apud Accurſium in glo. Oppo⸗ nitur vt contrarial. 24. quod ſi minor.§. Scæuola. ff.de mi- noreIn hoc§. Scæuola. dicitur, reb. iam diſtractis minorem non reſtitui in integrum, ſi forte iuuenili ætatè ductus abſti- nuerit hæreditate,& velit in integrum reſtitui propter æ- tatem ſuam, non reſtituetur, inquit; niſi res ſit integra. Et tamen hic dicitur etiam ſi res deſierint eſſe integræ: etiam ſi res diſtractæ ſint, minorem poſſe reſtitui. Sub tit. de iure de- liberandi dixi dupliciter poſſe reſponderi. Primum, quia in l. quod ſi minor.§. Scæuola. refertur tantum opinio Scæuolæ, Narratio tantum eſt, nulla eſt deciſio anctoris. Deinde ius

—— 4——— 8 —— 4— 4————————————— —— 5 ———————* ſſſſ———— — 4.———y 8——————.— 8 3.— 5 n —————————— 4—. 3———¾t——— 3— 8* ——————————.—————— 2— *“ 1—— 8——— errere————4 3 ———— 1“ 1————— ————— 8——.—————— —— 3—— 5—. 3.— 4— ——* 4————*„ ————*— Ke——— ————
—————
—-———ÿ—
466
nouum eſt, quo ius antiquum corrigitur, vt ego dixi. Hæc noua conſtitutio derogatiuri veteri. Nec dubium eſt ex ſub- ſcriptione, quin ea conſtitutio ſit ex neuis deciſionibus.
Sequens quæſtio eſt, quid dicendum ſit, ſihæres propar-
te hæreditatem repudiaucrit. veluti ſi dinerim, Ego nolo hæres eſſe pro dimidia parte, quam vim habeat hæe repu- diatio? Ex his quæ iam à nobis diſputata ſunt ſupra, ſatis manifeſtum eſt huiuſmodi repudiationem non valere: ni in certis caſibus exceptis in leg. ſi tu ex parte.7. ff. hoc titu. aliis quibusdam locis ſi milibus: ſed alias, Preterdoam in ex- ceptis caſibus repudiatio nullius momentieſt. Et 95 in tereſt inter aditionem& repudiationem, quod ſi quis adeat pro parte, is intelligitur hæres eſſe ex zlle aditſo waitn— quam fauorabilior, trahit ad ſe repudiationem. Se erep diatione non idem dicimus. Si quis enim repudiauerit pro parte, nullius momenti eſt quod agitur: arque ideo ken gam nihil egerit, non prohibetur poſtea hæreditatem adire ſi ve- lit. Et hoc indubitatum eſt cum loquimur de vna atque eadẽ hæreditate. Cum loquimur etiam de hæreditate, quæ omui- no diuerſa eſt, non eſt magna dubitatio. Sed quæſtio diffici- lior eſt de hæreditate paterna& pupillari. Si quis repudiaue- rit hæreditatem paternam, an pupillarem hæreditatem poſſit adire: an vero ab ea excluſus ſit? Delata eſt duplex hæreditas, hæreditas paterna,& hæreditas pupillaris. Pater inſtituit du- os hæredes in teſtamento ſuo. Inſtituit Titium qui erat extra- neus: inſtituit filium ſuum impuberem. ſubſtituit cohære- dem filio ſuo pupillariter. Titius adiit hæreditatem pater- nam ex teſtamento paterno: deinde filius deceſſit impu- bes: is hæreditatem pupillarem non vult adire, vel contra pupillarem vult amplecti, paternam vult repudiare. quæri- tur, an id liceat? In hac quæſtione in primis occurrit l. qui- dam elogio. C. de iure deliber. eſt vna ex nouis conſtitutio- nibus luſtiniani. In hac leg. quidam elogio. duæ quæſtiones deciduntur. De priori quæſtione ſatis dictum eſt ſupra, vi- delicet cum teſtator inſtituit hæredem ex variis partibus,& quæritur, an hæres poſſit vnam partem repudiare, alteram
adire. Altera quæſtio eſt de hæreditate paterna& pupillari.
Species eſt huiuſmodi, Teſtator duos hæredes inſtituit ex æquis partibus, Titium& filium ſuum impuberem: filio ſuo ſubſtituit extraneum Titium, vterque adiit hæredita- tem,& filius impubes& Titius extraneus. deinde filius de- ceſſit impubes. Exſubſtitutione hæreditas defertur cohæ- redi ſuo, qui ſubſtitutus ei fuit pupillariter: is non vult adi- re hæreditatem pupillarem. quæritur an hæreditas papilla- ris ei inuito accreſcat,& hæres eſſe cogatur filius impubes? Videtur ſeparationem admittendam eſſe harum hæredita- tum. Nam, vt diximus in diſputatione de iure accreſcendi, quamuis vna pars hæreditatis eiusdem alteri parti accreſcat: tamen cum duæ hæreditates ſunt diuerſæ, vna hæreditas al- teri non accreſcit. leg. 16. ſi ſab conditione. ff. quibus modis vſusfruct.amittat. At hie duæ ſunt hæreditates, vna filii, al- tera patris. lege ſecunda, ff. de hæred. inſtit. Iuſtinianus tamen conſtituit hic, eum non poſſe ab hæreditate pupillari abſtine- re, qui hæreditatem paternam adiir. Sed dixerit aliquis, cum hæreditates diuerſæ ſint, hæreditas pupillaris& patris, quæ- nam eſt ratio? Haæc videtur eſſe ratio: quia adeundo pupil- lus, qui adiit hæreditatem paternam, confundit bona patris cum ſuis. In hac ſpecie proponitur impuberem ſe immiſcu- iſſe hæreditati patris: hac immixtione confuſa ſunt bona pa- tris cum bonis filii: eſtectum eſt vnum atque idem patrimo- nium. ldeoque pupillaris hæreditas, quaſi portio quædam hic eſſe videtur paternæ hæreditatis. Ideoque accreſcit etiam inuito hæredi.§. his ita. C. de caduc. tollen.& l. qui ex duabus. 5 3. ff. hoc tit. Natura eſt iuris accreſcendi, vt inuito accre- ſcat. Certum eſt, ei, qui adiit hæreditatem pro parte: alteram quoque partem deficientem etiam inuito accreſcere. Quæ- ſtio eſt, an accreſcat iure accreſcendi, an iure ſubſtirurionis? Ego contendo iure accreſcendi accreſcere, ex l. 59. qui patri. ff.hoc tit.vbi aperte dicitur iure accreſcendi acquiri, quamuis aliqui diſſentiant.
Sed quid intereſt, dixerit aliquis, an iure accreſcendi, an iure ſubſtitutionis ipſi acquiratur? Hoc planum faciam in interpretatione huius legis. Animaduertendum eſt in kac lege, qui patri. quædam ſingularia repetiri. Primum eſt,
Franc. Duareni(omment.
quod ius accreſcendi locum habet poſt aditam pattis hare. ditatem à filio. Teſtator inſtituit filium ſuum hæredem cun Titio: filius extitit hæres patri, eſtque ei acquiſita darehn reditatis adeundo& immilſcendo,& ea nihilominus ac u. ritut iure accreſcendi poſt mortem pupilli cohæredi, aui ſubſtitutus pupillariter fuit. Sic enim accipere debem in hac ſpecie: ſicut in leg. quidam elogio. filium impubetem extitiſſe hæredem patri. Id non adseo clare expreſſum el in hac leg. qui patri. ſicut inl. quidam elogio. ſed ſatis oſten. dunt verba Iureconſultorum vnitam fuiſſe& coniuncaam pupillarem hæreditatem& paternam hæreditatem, per immixtionem ſcilicet. nam pro parte ſe immiſcuit impu. bes inſtitutus paternæ hæreditati. Concurrit hie ius ac. creſcendi& ſubſtiturio pupillaris: defertur ei vtrumqus ius,& præualet hic ius accrelcendi. Hoc igitur habet ius accreſcendi ex natura pupillaris ſubſtitutionis cum qur coniungitur, quamuis alias per ſe ius accreſcendi non ha beat locum poſt quæſitam hæreditatem. leg. penult, Inter. dum.ff. de vſufru. accreſcen. Sed natura hæc eſt ſubſtitutia- nis, vt poſt aditam hæreditatem locum habeat. Subſtitii. tur filio impuberi non ſolum ſi is hæres non erit: ſed etiamſ hæres erit,& poſt aditam hæreditatem impubes deceſſeti. hic coniunctio quædam reperitur iuris accreſcendi& ſubſti- tutionis.
Aliud ſingulare eſt, quod hæreditas vna alteri hic accre- ſcit. Nos vulgo dicimus eiuſdem hæreditatis partem alte- ri accreſcere, non autem vnam hæreditatem alteri accreſce.
re. Sed hic vna hæreditas alteti accreſcit. Sed habetur qua- ſi vna atque eadem hæreditas propter confuſionem: quis filius immiſcuit ſe hæreditati paternæ. Hac immixtione con- fuſa ſunt bona pupilli cum bonis patris. Hoc etiam ſubſti- tutio ad ſe trahit ex natura iuris accreſcendi, quodad hære- dem transfertur, quamuis alias non tranſcat ad hæredem ſub- ſtitutio. I. 9. ſi ex pluribus. ff. de ſuis& legit. hæred. In hac autem ſpecie in qua concurrit ius accreſcendi cum ſubſtitn. tione: ſicut aliquid aſſumit ius accreſcendi ex natura ſubſti tutionis, ita etiam ſubſtitutio aliquid aſſumit ex natuta iuti accreſcendi. His, quæ dicimus, obiiciuntur quædam legesyt contrariæ, de quibus infra dicemus. Cœpta eſt diſputatio de ſeparatione paternæ& pupi- laris hæreditatis, quæſitum fuit an repudiata paterna hæted tate, poſſit hæreditas pupillaris adiri, aut contraà. Diximu eum, qui adit paternam hæreditatem, cum inſtitutuscſt? patre impuberis ex dimidia parte, non poſſe eum ſubſtiuu- tionem pupillarem repudiare, hæreditatem quæ ſibidefer tur ex ſubſtitutione pupillari. leg. quidam elogio. C. de iut deliber.& l. qui patri.ff. hoctit. Sed huic ſententiæ magno- pere videtur aduerſaril. 40. quæſitum. cum ſequen. leg 8lius 41. ff. eodem tit. vbi is, qui repudiauit paternam hæredit tem, nihilominus pupillarem hæreditatem amplectitu- Sic admittitur ſeparario vtriuſque hæreditatis& patetnæ& pupillaris. Quæſſtum eſt, inquit VIpian. an licet quis paterne le reditatis nihnl attingat,& c. Species eſt, Quidam inſtituit du· os filios ſuos ex æquis partibus, cum alius impubes eſſet: 4 alterum impuberi ſubſtituit in ſecundum caſum, Si impa- bes deceſſerit. Poſt mortem teſtatoris alter, qui pubes eta- hæreditatem paternam attingere noluit, eam omiſit, acte- pudiauit- is poſtea, mortuo altero impubere,& ſic delats he- reditate impuberis ad eum ex ſubſtitutione pupillari, to- luit eam hæreditatem amplecti. quæritur, an teneatur cts- ditoribus patris, quaſi non poſſit amplecti pupillarem hæ- reditatem, repudiata paterna? In hac ſpecie videbatut lu⸗ liano fraudulenter faccre, cum repudiat paternam hærect⸗ tatem& amplectitur pupillarem. effectu enim vtriuſque bona conſequitur,& perinde eſt ac ſi quis vna manu aliquu abiiciat, altera capiat,& hoc videtur in fraudem znctun atque ideo exiſtimabat Iulianus cum nihilominus rnai creditoribus hæreditariis. Itaque ſequitur in dicta leg. qu ſitum. Sed Marcellus,&c. Hic notas Trpit in lulianum:nae tat ſententiam luliani in hac ſpecie. Et diſtinxit,&s. Retett 7 hoc caſu ſubſtitutus fuerit hæres inſtitutus ex aſle- 5 fee hæres inſtitutus ex aſſe,& nihil attigerit hæreditatis heisn næ, non poterit pupillarem hæreditatem amplecti: quiane-
2„ 8 llari adita hæreditate ex paternoteſtamento, euaneſcit huß 44 1

4 io pen len a
üiad eed e amm d dim a lem ſcilc bu 1 Suuene nto Rure 1
derdan,eamanuiasnonnuſan 1 Seriardu zelüsklgid n ia Fauczacmnt in zrnſci⸗ d alumicim xcrclceod — ac. H ger iccmas, odicium t, ie quda iaitꝛdcema
pea tii äſpaxuio de ſepuuionex dtna Jurücmfutu tepunn Er brredtu popilzss adri aum uaüt nareraam heredtutm, anl uders ti dmidapurre, nonj apillarem tepudate, rtettuerf rnione dupillari ex wutmen eir aiuerſaril. 4 zurümmarcf dem df. rbis, qa rere — ar ſeparaso rmchh
N7
eee ach 41,S am 18 In 1„
In Tit. Deach. vel omit. hared.
ſubſtitutio. Sed ſt non ſit ex ale inſtitutus, poteſt hæredi- tarem impuberis amplecti. Præmitto præcedentem clau- ſulam, Nam qui,&c. Hocmouebat lulianum, quod dice- bat eum, qui parentis iudicium oppugnaret, non debere quic- quam ex eius hæreditare conſequi. In hac ſpecie hæres inſti⸗ tutus à patre,& ſubſtitutus impuberi, iudicium parentis vi- derur oppugnare. Is qui non adit hæreditatem ex paterno teſtamento, videtur eius teſtamentum oppugnare. leg. filio pater. 8 4. f. de leg.j. Qum ergo eius teſtamentam oppugnet, non videtur quicquam conſequi debere ex eius hæreditate. Atconſequitur aliquid exeius hæreditate. Nam ſucce dit pu-
illo. Sed hæc ſententia non placuit Marcello. Simile eſtin Labas ſequentibus.In l. 41. Filius qui ſe paterna,&c. hic quo- que videtis admitti ſeparationem hæreditatis paternæ&
Popilaris. Filius ſe abſtinuit paterna hæreditate, poteſt ni-
llominus obtinere hæreditatem ex ſubſtitutione ſibi de- latam, quia ſubſtitutus fuit fratri luo impuberi. Simile eſt inl. ſequen. 4 2. lulianus.& coniungi debet cum l. quæſitum. cum eadem ſit vtriuſque inſcriptio. In eal. lulianus, ibi, Qε- lianus,&c. Inclinat enim,&c. Admirabilis fuit hæc luliani len- tentia, quæ etiam à Marcello notata eſt. Credebat lulianus ſabſtitutum filio impuberi teneri creditoribus paternis, etiam ſi pupillus paterna hæreditate ſe abſtinuerit. Si pro- poneremus pupillum ſe immiſcuiſſe paternæ hæreditati, ve- ra eſſet Iulianiſententia. Non enim poſſent hæreditates ſe- parari. Sed filius impubes proponitur abſtinuiſſe paterna Leredftate⸗ ubitietaga ei extitiſſe hæredem ex ſubſtitutio- ne pupillari,& nihilominus putabat lulianus cogi eum re- ſpondere creditoribus paternis. Hoc mouebar lulianum, quod tametfi in hoc caſu ſubſtitutus ex hæreditate paterna nihil conſequeretur?: tamen ex iudicio& diſpoſitione pa- tris hoc conſequi?& videtur vnum atque idem teſtamen- tum eſſe patris& pupilli. atque ita reſpondit lureconſultus labolenus in l. paterfam. ff. de priuileg. credit. Sententia hæc reprehenſa eſt à Marcello, quia impugnat vtilitarem pupil- li. Intereſt enim pupilli, lubſtirurum ſibi non teneri in hoc caſu reipondere creditoribus hæreditariis, vt facilius habe- at hæredem ex teſtamento ſibi facto, qui alioqui aditurus non eſt metu onerum:& ſi frater ſit, qui alioqui ſucceſſu- rus erat ab inteſtato, poterit omittere hæreditatem ex teſta- mento& ſuccedere ab inteſtato metu onerum. Nec edictum Prætoris, Si quis omiſſa cauſ. teſta. hic locum habet. id enim factum viderur non fraudandorum legarariorum gratia, ſed ne implicetur oneribus hæreditatis paternæ. In his le- gibus videris ſeparationem admitti hæreditatis paternæ & pupillaris, ita vt hæres, qui repudiat paternam hæredi- tatem, nihilominus ſibi acquirat pupillarem hæreditatem ex ſubſtirutione pupillari. Sed hæc videntur iis, quæ ſuprà diximus exl. quidam elogio. Cod. de iure delib.& l. qui patri.
ff. hoctit. aduerſari,& eſt difficilis antinomia: ſed duo ca-
lus mihi videntur hic conſiderandi eſſe. Primus caſus eſt, cum quis adit hæreditatem paternam,& vult repudiare hæ- reditatem pupillarem, vr in caſul. quidam elogio.& leg. qui patri.& hoc caſu cogitur quoque pupillarem amplecti. Idque
expreſſum eſt in vtraque lege, præſertim in lege quidam elo-
gio. Cohæres fili impuberis, eidem filio impuberi lubſtitutus eſt pupillariter: hic cohæres adit paternam hæreditatem pro parte ſua, deinde hæreditas pupillaris ei delata eſt: ea hæ-
reditas pupillaris ei inuiro accreſcit, quaſi pars eiusdem hære-
Secundus caſus eſt„cum quis vult hæreditatem tantum
ditatis ſit propter confuſionem, yr diximus ſuperius.
pupillarem, non etſam paternam adire; isabſtinet Apater-
na hæreditate, ſed pupillarem hæreditatem amplecti vult.&
hoc caſu dicendum eſt eum poſſe pupillarem habere ſine pa-
terna, vt dicitur in dictal. quæ ſitum.& legib. ſequentibus. Fa- uor& vtilitas pupilli hanc varietatem inducit. N onpoteſt adire hæreditatem paternam,& repudiare pupillarem: ſed
ramen è conuerſo poteſt amplecti pupillarem hæredita-
tem repudiando paternam. Hic videris ſpecies eſſe diuerſas. ideo non eſt mirum ſi ius diuerſum reperiatur. Notandum tamen eſt, ſi pupillus, cui alius ſubſtitutus eſſ„hæres extite- rit patri, nullam habendam eſſe diſtinctionem, cum quæri- tur de ſeparatione vtriuſque hæreditatis. Si ponamus vr in
ſpecie U quidam elogio. Pupillum antequam deceſſerit extitiſ
b 467 ſehæredem patri, tunc dicendum eſt neutram ab aſtera ſepa- rati poſle. iuncta enim hæreditas cœpit eſſe. l. 8. qui bbeiis §. filio impuberi. In aliss libris eſtl. 9.& incipit, Sed ſi plu- res. ff. de vulg.& pupillari ſubſtitutione. hæreditatem enim paternam acquiſiuit filius impubes, deinde deceflit impu- bes. vnde cum foerint confuſa bona patris cum bonis pu- pilli, non poteſt fleri ſeparatio, vt quis adeat bona patris, ſine bonis pupilli: aut contra bona pupilli, ſine bonis pa- tris: iuncta enim hæreditas eſſe cœpit. Eodem pertinet quod dicitut in leg patrifamilias. ff. de priuileg. cred. In eal. pa ter- famil. de priuleg. credit. quæſtio tractatur, de qua labole- nusex facto conloltus reſpondit. Queſtio eſt, an pupillus qui deceſſit in pubes, cuius hæreditas ex ſubſtiturione pu- pillari delata eſt ſubſtituto, teneatur creditoribus pater- nis: aut etiam is qui ei ſubſtitutus eſt, ſi adita non fuerit hæ- reditas patris, an nihilominus teneatur? Conſultor de eo qubirabat: quiaintellexerat idem eſle teſtamentum patris&
filii, atque ideo putabat pro vna atque eadem hæreditate
vtranque habendam. Reſpondit ramen labolenus neque pupillum teneri creditoribus hæreditariis, qui non adiit: neque ipſam ſubſtiturum. Tametſi enim varia lit lectio eius legis, nam in quibuldam libris negatio eſt, in aliis deſi- deratur negatio: tamen ſi inſpiciatur diligenter totus ille
contextus, ſatis apparebit ex ſententia Iaboleni non teneri
ſubſtitutum creditoribus paternis, nili quo caſu filius im⸗
pubes ante mortem immiſcuerit ſe hæreditati paternæ. In reſponſo illo Iaboleni eſt negatioin Pandect. Plorent. Ser= uandum non eſt,&c. Totus ilſe locus mihi valde eſt uſpectus: ſed ſi quis diligenter expendat verba quæ ſequuntur, non dubitabir, quin itaſentiat labolenus, neque pupillum ipſum
qui ſe non immiſcuit paternæ hæreditati: n equr ei ſubſtitu-
tum teneri creditoribus paternis. Ex his intelligi poteſt ſenſus I.10. ſi filius, qui patri. ff.de vulg.& pupil. ſubſtit. cum air Iure- conſultus ſeparationem hæreditatis patetnæ& pupillaris permittendam eſſe, ſi quis nolit hæres eſſe patri: ſed tantum filio impuberi. S: ſilius, qui pa ri,&;c. Si filius hæres extitit, ipſ iare ſine immixtione, non amiſir beneficium abſtinendi, Reuuſet quod poteſt ante immixtionem præſertim. Hæc ver- ba ſignificant& in eo qui frater non eſlet„neque ab inteſta⸗
to ſucceſſurus eſſet, idem dicendum eſſe. Hicvidetis eum quĩ
recuſat hæreditatem paternam, non prohiberi amplecti ge adire hæreditatem pupillarem ſibi delatam ex ſubſſitutione pupillari. Subſtitutio igitur pupillaris adiri poteſt ſine pater- na hæreditate:& qui recuſat paternam bæreditatem, non ideo excluditur à pupillari hæreditate. Hoc eſt intelligendum cum
exceptione, modo aliquis hæres exiſtat, cuius aditione con-
firmatur pupillaris ſubſtitutio. Nam non adita hæreditate ex teſtamento paterno, eua- neſcit pupillaris ſubſtiturio. d. ². ſed ſiplures. 9.§. ſed ſiex aſſes ff. de vulga. ſubſtit. Sed mirum forte videbitur alicui quod in locis iam adductis, in quibus dicitur poſſe adiri hæredita- tem pupillarem ſine paterna, nulla mentio fiat hæreditatis
paternæ, ſicut in dicta leg. ſi filins, qui patri. f. qe vulgar. ſub-
it.inl. quæ ſitum.& legib.ſeq. hoctit. Iraquevuigo dici-
tur ſuitatem ſufficere ad confirmationem ſubſtitutionis pu- Fällis Et quod dicitur non valere ſubſtitutionem pupil- atem, niſi teſtamentum fuerit confirmatum aditione,& niſi exteſtamento paterno adita fuerit hæreditas. l. 2. ff. de vul- exiſtentia ſui hæredis, confirmari tabulas pupillares:& ſic dicunt accipiendum eſſe. Hæc tamen ſententia mihi nun- quam probari potuit: nec vſquam reperi expreſſam quod dicunt de vi luiratis in hacre. Vnus tantum calus reperitur de fideicommiſſaria libertate in leg. cum quaſi. 30.§. ſed& ſi ſuus. ff. de fideicom. liber. Sed fauor libertatis exigit vt ſuitare confirmetur libertas per fideicommiſſum r elicka, perinde ac ſi adita eſſet. Et notandum eſt quod in dictal. quæſitum. dicitur, Si fuerit inſtitutus ſolus hætes ſine cohærede, quo- modo repudiare poteſt paternam hæreditatem,& pupilla- rem amplecti 2 Quia repudiata hæreditate ex paterno teſta⸗ mento euaneſcit pupillaris ſubſtirutio. Et falſum eſt quod dicunt lureconſultum loqui de extraneo. Nam loquitur de filio. Nam qui iudicium parentis,& c. requirit hic aditionem hæreditatis. vt valeat ſubſtitutio pupillaris& ramen loqui-
ga-ſubſtit. aiunt ſatis eſſe, ſi exiſtat ſuus hæres. vnde dicunt,

— O—ÿ— 9 2 — 8 3 4
. 1—— 8“““ — 4—* —— r 3— ——— “— 2 —.* 4 2——————————
C“
—
—
—
— 8 —
— —
—
———————
4 ——— ——— ———— ——
—
—— 2————— —— ⏑Q——
———
—q——-— ————
——
———
46⁸ uberi ſubſtitutus eſt. Alii quidam
tur de filio, qui fratri imp ſimiles loeieperiuntur, velut in leg. 1.§. vlt. ff.vt in poſſeſ.le
gat. ſeru. Tunc ante aditam,&c. Legata relicta in teſtamento non debentur, cum neceſſarii hæredes abſtenti lunt, g tan- tum remaner iſla ſuitas poſt abſtentionem. Hoc ius ſeicue ſuitatis non ſafficit ad confirmationem teſtamenti, vt ega- ta debeantur. Hoc quidam non negant: ſed dicunt ſub 5 tutionem pupillarem confirmari. quod probari non pors judicio meo. Similis locus eſt in l. apud lulianum.¹ 1.§. idem Iulianus. ad Senatuſcon. Trebellia. IMdens Iulianu,&oc. Opor- tet ſaltem vnum ex hæredibus cogi adire hæreditatem, vt valeat fideicommiflum. nec ſufficit illud ius hæredis ſui, quod dicitur remanere poſt abſtentionem hæreditatis. Huius ſententiæ auctores ac defenſores, eo argumento adducti ſunt, quod viderent in. filius qui ſe paterna. 41. ff. hoc tit.& J. ſi filius qui patri. 10. ff. de vuſgar. nullam fieri mentionem aditionis: ſed leue eſt hoc argumentum; iudicio meo, vt oſtendi ſub tit.de vulgari ſubſtit. Nam ideo omiſſa fuit men- tio aditionis, quia de vi pupillaris fubſtiturionis non erat uæſtio. Quæſtio erat, an quo caſu valet pupillaris ſubſtitu- tio, poſſit ex pupillari ſubſtitutione hæreditas adiri, recuſa- ta paterna hæreditate? Vnde cum talis quæſtio proponitur, an hæreditas patris poſſit recuſari,& hæreditas pupillaris adiri:præſupponendum eſt, quo caſu valet pupillaris ſubſti- tutio, de quo non erat quæſtio in eo loco. ideo nihil neceſſe erat de vilubſtitutionis pupillaris dicere.& hoc diuinare eſt: quia vt vulgo dicunt, nihil opus fuit aditionis mentionem fieri, cum tantum quæreretur, quo caſu pupillaris ſubſtitutio valet, an poſſit ſeorſum adiri ſubſtitutio pupillaris. Sic intelli- gol. filius qui patri.& legem, filius, qui ſe paterna.& L.lulianus. & alias leges huius tituli. TNTII. III. OQVEMADMODVM TESTAMENTA
ApPIRIANTVR, INSPICIANTVR, & deſcribantur.
C Ar. I.
Oc eſtipſius tituli argumentum. Quia mul- tis variisque ex cauſis accidit vt noſtra inter- ſit, poteſtatem nobis fieri inſpiciendi& le- genditeſtamenta, vel tabulas, quæ adteſta- SI menti caulam pertinent: ideo propoſitum eſt à Prætore hoc edictum de teſtamentis aperiendie. Ex hoc igitur edicto competit ius petendi inſpectionem teſtamen- ti. Ius petendiinſpectionem teſtamenti conceditur hoc edi-
cto præroris. itaque videtis hic nullam actionem dati. Præ-
tot ait ſe coacturum& compulſurum eum apud quem eſt teſtamentum, veltabulæ ad cauſam teſtamenti pettinentes, exhibere: vt poſſint eas inſpicere, qui petunt exhiberi:& eſt cognitio prætoria. Et ſimile eſt hoc edictum edicto de arbi- tris,& aliis quibuſdam ſimilihus edictis. S: quis arbitrium rece- perit,ait Prætor, eum ſententiam aicere cogam. huiuſmodi eſt etiam edictum de minoribus ⁊ 5. annis. Quod cum minoro 2]. annis geſtum eſſe dicetur. ait Prætor, vt quzue res erit animad- uentam. Hic nullam actionem dat Prætor: ſed totum hoc re-
2
iſeruat cognitioni ſuæ. Ideoque dicitur in leg. quod ſi minore.
24.§.vlt. ff. de mino. nullam actionem ex eo edicto profici- ſci:ſed totum Prætorem ſuæ cognitioni reſeruare. Vnde actio non datur, quia Prætor ipſe cognoſcit extra ordinem, recte dicetur extraordinaria perſecutio. Hic perſequitur extra or- dinem, ſine ſolenni ordine iudiciorum: ſicut perſecutio ex- rraordinaria dicitur, q ua petuntur fideicommiſſa. l. pecuniæ verbum. 178.§. actionis. ff. de verb. ſigni. Hæc extraordinaria
perſecutio in primis quæritur, cui,& aduerſus quem compe- rat.& hic eſt primus locus noſtræ diſputationis.
C Av. II.
cui competat hæc perſecutio extraordinaria.
Oc cognoſcitur ex leg 1. ff. hoc tit. vbi dicitur omnibus [wpgleer„quicunque deſiderant teſtamenti tabulas inſpicere, vel etiam deſcribere. Vlpianus in l. 3.§. ſolent. ff. de tabul. exhib. ait, ſolere eos petere tabulas ſibi exhiberi, qui
quid teſtamento adſcriptum habent: cuiuſmodi ſunt lega-
Franc. Duareni Comment.
ſtarem facturums ui ir ſpatiat. Quid eſt inipicete: Wih
tari, fideicommiſſarii, velad teſtamentum pertinentes fbe exhiberi. Sed tamen in hac leg.i.ff. hoc tit. oſten dit luriſco f a-
fultus alios etiam quoſcunque petere poſſe, etiam lünilf
te eis adſcriprum ſit teſtamento. Omnibus quicunque,&
mnibus teſtamenti tabulas exhibere. quia forte aabi 2 aliqui, an teſtamento aliquid fibi adſcriptum ſit, quib nid adſcriptum eſt: atque ideo deſiderant inſpicere,&legere bulas teſtamenti, vel ad cauſam teſtamenti pertinentes. g2 exigitur iuſiurandum calumniæ cauſa. non ideo tamen 3
pellitur quiſquam, quod contendat hæres eum calumtia
cauſa petere, ſi forte cauſetur hæres manifeſtum eſſe ci ni.
hil adicriptum eſſe, tantum exigitur iuſiurandum calumai
cauſa ad tollendam ſuſpicionem calumniæ, vt dicitur in ſe. C. eo. Hanc inſpectionem fiſcus etiam petete ſolebat ae. pter vectigal viceſimæ, vt oſtendit Paulus lib. 4. Senten t. de viceſ. Vectigal erat inſtitutum ab Auguſto. viadicabatu viceſima pars hæreditatis, quæ alicui delata erat. Hlincpo.
teſt cognoſci cur teſtamentum dicatur eſſe inſtrumentum
publicum. leg. in princ. 2. ff. hoc tit. ibi, quin potius,&c. Diſyu.
tatum eſt apud Accurſium& alios, cur teſtamentum dicana eſſe inſtrumentum publicum. non poteſt dici publicum quomodo inſtrumenta noſtri temporis publica dicuntur Publica inſtrumenta fiunt à publicis perſonis. Sed ego ö. to publicum dici teſtamentum: quia cuique poſtulantipei. mittitur inſpectari. Cum viderent Iureconſ. omnibus per- milſlam eſſe hoc edicto teſtamenti inſpectionem, dixerumt publicum eſſe. Non tantum hæredis eſt, non tantum eſtle garatiorum&c fideicommiſſariorum inſpectio: ſed aliorun omnium quodammodo. Sic dicitur publicum iudicium n. ſtit. tit. de public. iudic. Intelligitis ergo, cui hæc exttaord naria perſecutio competat. Addendum eſt contra quemcun- que compertere, apud quem tabulæ teſtamenti eſſe dicuntur. Is qui contendit ſua intereſſe tabulas teſtamenti ſibi exhibe. ri,& ſe non calumniæ cauſa petere, agit aduerſus eum, apud quem tabulæ eſſe dicuntur. hoc colligitur ex d. l.2. ffhoctt. Agitur autem aduerſus eum apud quem tabulæ teſtamenii eſſe dicunrur non tantum aduerſus hæredem, ſed aduerius quemcunque alium. d.l. 2. in fi. Omuimado ad hoc,&s. Videtis ergo eum qui experitur hoc iudicio, hac extraordinatia pet⸗ ſecutione, hæc complecti debere ſuo libello, poſtulaione ſua vnum, quod püius inter ſit tabulas teſtamenti ſibi exhibe- ri, ne videatur calumniæ cauſa petere, quodque tabulæapud eum ſunt contra quem experitur. Deindo alterum eſt, co- cluſio ſcilicet, quod petat hoc iudicio, nempe vt teſtamea. tum inſpiciendum exhibeatur. Teſtamentum hic acciji- mus etiam imperfectum in ea leg. 2.§. i. ff. hoc tit. Teſtamenr tum hic abuſiue accipimus: vt etiam ſi teſtamentumnon ſie quia imperfectũ, nihilominus is cogatur apud quem eſt, er⸗ hibere. Imo teſtamentum dicitur& id, quod ad cavlam teſt menti pertinet, d.l. 2.§.i. ibi. Ad cauſam. Et cred bile eſtin conceprtum fuiſſe hoc edictum à Prætore, vt non teſtamenii mentionem faceret Prætor:ſed tabularum, quæ adcauſamte- ſtamenti pertinent. Sic enim eſt conceptum edictum dets bulis exhibendis. quod huic eſt affine. l.. ds tabulis eah b. ℳ canſam teſtamentiſui,&e. ſic enim eſt legendum, vtia Flot. Pande. Haloander enim male legit, ad cauſam ſtatus ſui,&c Ita concepit edictum ſuum Prętor, ne videretur do teſtamen- to tantum loqui, ſed etiam de codicillis, etiam de tabulis pu- pillaribus. Nam hoc edictum pertinet eriam ad codicillos& pupillares tabulas. leg. pen. ff. hoc tit. Tabulæ autem pupill- res pertinent ad cauſam teſtamenti principalis. Ego diriſu tit. de vulgari ſubſtit. aliquando accidere yt ſeorſum& ſepatr tim ſignentur tabulæ pupillares. hoc poteſt enim ita fieri. leg ſi quis eum. 16. S. 1.& leg. 20. patris& filii. ff.de vulg ſubſtie Poteſt eriam ita pater ſibi& filio teſtamentum facere, tlu- ficiat vna atque eadem ſolennitas vtrique teſtamento. Siſe⸗ orſum ſint ſignaræ tabulæ pupillares, poteſt dubitari, anhet tineant ad hoc edictum. Sed certum eſt quæcunquea
cauſam teſtamenti pertinent, ad edictum hoc pertinere,
extraordinariam hanc perſecutionem eo nomine compete-
.. 1 7. 44 ziijtor re. Inſpectionem hic accipere debemus lectionem vt dicito
in ea. l. 2.§. ſi dubitetur, in fi, eclio xſtam enti,& c. hoc hen net ad interprerationem verb. edicti prætorii. Prætot 4 dicto ſuo, Si quis deſideret tabulas teſtamenti ir ſpicert: ſe pe 4
21¹

aſtrument aoſtei zact drumenta fanr echäedenn 8 ditelta Natum, Saa 4 pectari. Camgide u hoc edicto teſtnen äſdn
aodammodo., Känehe dadlc. iadic. lue xri ea wo compern. 4. G
Fern. Addencum thaer e pad Pemuddalr eanen, rAda(au aterelieadalu tehna dAhamair anlerere, i dn 2l tiſe ãcuntat loc colhgureul. ntm ducrſdn eum pat gaen un n doa tmrmauerſurrcn, ne lum d. in d Oaumudh a qa erpentu doc iucicio, Ncem 1, bec coqplect tedete ſuo ldh „uod pümiamütuddlatehm cacu calumtir aulipetets, quir araquem etpentat. Deinttie an, pnod eru dociudico, xer.
wiendum cihidexut. ſetnan
3 44 45 1 nmpeifduaideilex. n duũue xapims: I etum ütcks
6 4 edd. ubllomiam sccgamru 1 194 a0 trüanencue„ nuner. 4. 244 ni. Atcuen r runct. Aamab xlote, ul a ſulle boctdctum rru,ie 1 2— an hectet Pttoctd
tconcan
Lu 33
In Tit. Quemad teſta aper.
ſi mihi hæres exhibeat ita inſpiciendas tabulas, vt non poſſim eas legere, an erit ſatisfactum meæ peritioni? Non ſufficit ita exhibere, ait Iureconſultus, vt non legantur: ſed oportet ita exhibere, vt legendi facultas ſit.
Define huius extraordinariæ perſecutionis.
lais huius extraordinariæ perſecutionis, de qua nunc a- gimus, eſt vt veritas exquiratur. Nam, vt Gaius ait inl. t. ibi, M que enim, Ic. vtile eſt admodum teſtamentum poſt mortem teſtatoris aperici& recitari. Vtilitas igitur& vſus ex eo apparet, quod ſi tranſactio aliqua facta ſit de his con- trouerſiis, quæ ex teſtamento proficiſcuntur, nonaliter va- let tranſactio, quam ſi facta ſit inſpectis cognitiſque verbis teitamenti. Atque ideo ſumptum eſt ex hacl. 1. quod legi- tur.ffde tranſact. in l.16. de his controuerſiis. Inſcriptio vtri- uique capitis oſtendit ex eodem loco ſumpta eſſe hæc omnia Lb.v7õ. Caii ad edictum prouinciale. Sed cur, dixerit aliquis, non aliter valet tranſactio quam inſpectis cognitiſque ver- bis teſtamenti? Reſpondendum eſt id exigere fauorem te- ſtamentorum vt facilem exitum habeant,& nihil contrarium voluntati teſtatoris fiat. Et huic ſimile eſt quod dicitur in l. vlt. C. de rebus cred. vbi reuocatur iuſiurandum præſtitum
de eo, quodad teſtamentum pertinet, de legato& fideicom-
mifſo, ſi non inſpectis verbis teſtamenti iuſiurandum dela- tum ſit:ſicut hic dicitur de tranſactione. Eſt hic locus com- munis de tranſactione animaduerſione dignus, qui pertinet ad tit. de tranſact. Alius eſt finis propter quem petitur aper- tura teſtamenti? vt videlicet teſtamentum publicetur, at- que inſinuetur. l. 2. C. eo. l. publicatis. C. de teſta. Teſtamen-
titabulas Iureconſulti vocant modo publicationem, modo inſnuationem. Pablicatum teſtamentum dicitur in d. l. pu-
blicatis. hic dicitur inſinuatum. Quid ſit publicare teſtamen- tum docet lureconſ. Paulus lib.4. Senten.tit. de viceſi. Poſt- quam apertum eſt& publicatum teſtamentũ, ſigillo publi- co obſigaatur, deinde in publico archiuo reponitur, vt ſia- liquaudo exemplum perierit, ad archiuum recurratur. Tunc igtur proprie ac vere publicum dicitur, cum inſinuatur& pu- blico ſigiſlo obſignatur,& in archiuo publico reponitur. Huius obſignationis magna eſt vtilitas& effectus, quem do- cet Paulus in eo loco? quia ſi forte amiſſum fuerit teſtamen- tum, inſtrumentum poterit petiex archiuo publico: ſicut ho- die petuntut inſtrumenta à tabellionibus. Itaque hæc publi-
catio hodie non eſt magnopere neceſſaria. Quod dicitur in d. l. 2. ff. hoc tit. maxime conſentaneum eſt verbis Pauli,& d.
l. publicatis. periantur,& ab his rurſus obſignentur. Hæc au- tem publicatio ſiue inſinuatio iubetut fieri apud magiſtra- tum cenſus, non apud defenſores eccleſiarum, in l. teſtamen- ta. in l. conſultiſſima. C. de teſtam. in lxrepetita. C. de epiſcop.
& cleric. 4 dA. IVU De oficio Praætoris in hoc iudiccio.
le quæritur de officio Prætoris: quia prætoria eſt hæc L Acognitio, vt ante diximus. Prætor iudicem non dat: ſed hoc totum reſeruat cognitioni ſuæ. Hæc coercitio prætoria eſt,& ideo quæritur de officio Prætoris. Interpretatione aliorum titulorum, in quibus actiones dantur, quæritur quodnam ſit officium iudicis in vnaquaque actione. Sed quia hic non datut actio, quæritur de prætoris officio. Prætoris igitur officium eſt cogere eum, apud quem ſunt tabulæ vel teſtamentum, vel aſiquid ad cauſam teſtamenti
pertinens, ad id exhibendum, ſi non negat apud ſe eſſe, in d. l.
2.§. vlt. ff. Roc tit.&i quis non neget,&c. hæc verba valde obſcu- ra viſa ſunt iis, qui non intelligebant morem iudiciorum dan- dorum apud veteres vſitatum. ideo non potuerunt perſpicers diſcrimen vtriuſque edicti de tabulis exhiben.& de exhiben- do teſtamento quod hie tradit lureconſultus. Ego aliquid de hac re ſcripſi lib.z. Diſput.Si dicantur tabulæ teſtamenti apud aliquem eſle, nec inficiatur is in iure apud Prætorem:nihilque allegat cur exhibete non debeat: eas exhibere compellitur à Prætore hac coercitione extraordinaria,& tunc Prætor offi- cio ſuo fungitur compellendo. Si vero neget apud ſe tabulas eſſe, aut aliquid aliud huiuſmodi alleget, quod cauſæ cogniti-
46⁹
4 8 3 3„„.„ 4 1.„. onem deſideret, tunc Prætor ipſe non cognoſcit ſed dat iudi-
cem cogniturum de ea re. Dat interdictum Prætor de ta=
bul. exhiben. Qum dat interdictum Prætor„iple non cogno- ſcit: ſed remittit ad iudicem pedaneum, vt Theophilus ait in Inſtit. tit. de interdict. Ex hoc igitur loco notanda eſt perſpi- cua differentia huius edicti quod interpretamur,& edicti de tabul. exhib. quo edicto interdictum proponitur. hic de in- terdicto non loquimur: ſed de coercitione prætoria, ac nec de actione quidem, vt ego ſuprà admonui. Hic non dat Prætor iudicem:ſed ipſe cognoſcit, ipſe coercet. Hæc coercitiò ergo potius eſt imperii quam iuriſdictionis.& exemplum eſt mixti imperii. In hac autem coercitione cauſæ cognitio aliqua hie neceſſariaeſt. De quibuſdam enim cognoſcendum eſt ante- quam cogatur is, penes quem tabulæ teſtamenti eſſe dicun- tur, eas exhibere, veluti d. l. z.§. ſi dubitetur. ff. hos tit. Dicitur is, qui teſtamentum fecit, mortuus eſſe, peritur ab hærede e- ius teſtamentum:is penes quem lunt tabulæ teſtamenti, nihil cauſæ dicit cur eas non exhibeat: tamen ait ſe neſcire, an te- ſtator adhuc viuat, an vero deceſſerit: niſi liqueat eum de- ceſſiſſe. Prætoris officio non conuenit cogere eum ad exhi- bendum teſtamentum vt aperiatur? vt hic dicitur. Et ſigilla.
ſic eſt legendum, vt in Florent. non ſaillct. hoc igitur edi-
ctum pertinet tantm ad aperturam& publicationem te- ſtamenti eius hominis, qui iam deceſſit: non autem homi- nis viui. Nec temere debet Prætor iubere teſtamentum ape⸗ riti hominis, qui adhuc ſuperſtes ſit: hoc durum eſſet. Dion- in Auguſto ſcribit hanc caulam diſſidii& contentionis in- ter Cæſarem& Antonium fuifle, quod Cæſar Antonii te- ſtamentum publicauerit,& palam recitauerit, cum adhue viueret Antonius. Poſtquam perſpexit deceſſiſſe eum, cuius teſtamentum exhiberi petitur, antequam aperiri iubeat, co- git ſgnatores teſtamenti conuenire,& ſigilla ſua recogno- ſcere, vt dicitur in l. 4. Cum ab initio.& legib. ſequentib. hic. ff. Publica vtilitas ſuadet, quæ verſatur in conſeruatione te- ſtamentorum, vt Prætor hac coercitione aduerſus teſtes& ſignatores vtatur. Conuocat ergo omnes ſignatores, quo- rum annulis teſtamentum eſt obſignatum, vt diximus ſuß tit. de teſta. Interrogat eos, an recognoſcant ſigilla ſua. ſi fa- teantur recognoſcere ſigilla ſua, nullam res dubitationem habet, ſtatim apetiendum eſt teſtamentum. Quid ſi nen a- gnoſcant: ſi aliqui ex teſtibus dicant ſe non agnoſcere ſigil- lum ſuum, non videri ſigillum ſuum eſſe? Quæſtio hæc eſt in l..§.vlt. Si quis ex teſtibus non agnoſcat ſigillum ſuum,
ſuſpectæ quidem redduntur tabulæ teſtamenti: ſed interim
nihilominus aperiuntur. Nam poterit cognoſci poſtea ve- ritas,& dilui ſuſpicio. quia aperto teſtamento adhuc rema- nent ſigilla: ſic aperitur teſtamentum vt ſigilla non delean- tur, vt ait Iureconſultus in l. 7. ſed ſi quis ex ſignatoribus. In iſta l.ibi, Deber Proconſul,&;&. Non eſt Prætor, vt ait Accur- ſias. idem eſt officium Proconſulis in prouincia.quod eſt Prę⸗ toris in vrbe. Hæc ſcripſit Caius ad edictum prouinciale; ſicut Vlpianus ad edictum prætoris. Quæſtio eſt ſi vnus ex ſignatoribus, ex teſtibus deceſſerit, an intercidat teſtamen- tum? Hoc non videtur ſatis expreſſum capitibus, quæ ſub
hoc titu. leguntur. Et ſane difficilis eſt quæſtio,& vulgo di-
citur perire fidem teſtamenti. quia priuata eſt ſcriptura:& adducunt conſtiturionem Pontificiam in titul. de fide in- ſtrum. cap. 1. Si inſtrumentum aliquod confectum ſit, non à publica perſona,& ſubſcriptionem habeat teſtium: ſite-
ſtes deceſſerint, vel vnus ex teſtibus„dicitur fides omni-
no inſtrumenri perire, nec vllius eſſe auctoritatis. idem et- iam viderur dicendum de teſtamenro. Sed hac ſententia
mihi non admodum probatur, quamuis vulgo recepta ſit. videtur enim aliena eſſe à ſententia vetetum lureconſulto- rum:aliena quoque à ratione iuris. Nam alias parum inter- eſſet inter teſtamentum ſcriptum& nuncupatum. uid refert, an quis teſtamentum faciat nuncupatum, an inſcrĩ-
ptis, conuocatis ſeptem teſtibus: niſi acceſſerit teſtium de- Poſitio, à quibus teſtamentum obſignatum eſt? Præterea
nullus eſt locus in iure ciuili, in quo hoc ſcriptum reperiatur, quod dicunt intercedere fidem teſtamenti vno er teſtibus,
vVno er ſignatoribus mortuo. Aiunt non poſſe cognoſci ſigil- la. imo poſſunt ſigilla ſignatorum recognoſci ab aliis. Nam
ſigilla ſignatorum poſlunt aliis hominibus l do Quid r

——
4
ͤͤEͤſͤſͤſͤſſͤſͤſͤſ
————— Er
4 2 8 ————- ——ſſſſſſ“ 6 4— 2 e 3— — 8
——
—————.———— — 4——————————————————————————— ͦ—— 3—————— —————————.———— 3————— ͦ————————————õõ——————
—————————————————————
————— 4 4——*—————————————————————————————————— 4———————
—————=————- 2———————— 3———————————————————-—— —=— e—————— 8 r——————————— 3———————=——.———————— — 4— 5————————.—.———————*..— —— 2— 3———.—————. 4
poſitionem, qui b ſign ſtamenti? Nec mouere nos deber lex, cum abinitio. 4. ff.hoc
479 4 vetat igitur quominus fiat fides pet aliorum hominum de-
dicunt ſibi nota eſſe ſigilla ſignatorum te-
tit. Vbidicitur Prætoris officium eſſe, ſignatores conueni- re& cogere ſua ſigilla recognoſcere. Prætor non loquitur de his, qui deceſſerunt. Sed obiicitur, inuentam eſſe ad hunc finem reſtamenti publicationem, vt ſi forte teſtes deceſſe-
rint, teſtamentum maneat ratum. in l.publicatis. C. de teſta.
hoc verum non eſt. Nam in ealege dicitur, ſi amiſſum ſit te- ſtamentum, poſſe peti ex archiuo, in quo repoſitum eſt poſt recitationem.& idem ait Paulus in loco ãme adducto. Ait, Si amiſſum ſi,&o. non dicit, ſivnus ex teſtibus deceſſerit. Nec obſtat huic ſententiæ noſtræ conſtitutio pontificia, nam non loquitur de teſtamento: ſed de ſcripturis priuatis, quæ fieri ſolent de quacunque re. Nec eſt credendum ontificiam conſtiturionem generaliter loquentem, quæ nit ll expreſſit de teſtamento, ad teſtamentum ſolenns pertinere. Præto- ris igitur officium eſt ſignatores conuocare, qui ſua ſigilla re- cogn oſcant, vt hic dicitur. Sed notandum eſt aliquando hanc conuocacionem ſignatorum, atque adeo aperturam teſta- menti neceſlariam non eſſe. Inrerdum accidit vt neceſſaria non ſit, nec conuocatio ſignatorum, nec apertura& recita- tio teſtamenti. Vnum exemplum eſt inl. ſiin duobus. 10.§. 1.
ff. hoctit. nempe ſi ſua ſponte tabulæ patefactæ ſunt, vt ple- runque accidit, vt ſi ex duobus exemplaribus vnum apertum
ſit. vt ibi in princ. ſtatim inſpicietur& deſcribetur teſtamen- tum: alia ſolennitate opus non erit, nihil neceſſe erit conuo-
care ſignatores, vt exhibeatur& deſcribatur. Si in uobus,&.
Hoc ſic eſt intelligendum, vt dicitur in leg.vlti. ff.hic. Si au-
thenticum ſit id, quod apertum eſt: ſi quis fecerit authenti- cum& exemplum, exemplo aperto non videtur apertum eſſe teſtamentum authenticum. dicitur vulgo Originale: vt exem-
plum dicitur Copia. Poteſt vnum teſtamentum variis exem- plis deſcribi: ſi vnum ex his apertum ſit ſua natura, hoc ſufficit:
nec requiritur omnium exemplarium apertura. Præterea, non aperitur illa pars teſtamenti, quam teſtator aperiri noluit,
vt dicitur in leg.ʒ.C. eo.ti. Riu⸗ quod ad cauſam,&c. Defun- ctus voluit aliquid ſecretum eſſe, quod in ſuo teſtamento de-
ſcripſerat,& vetuit illud aperiri ante aliquodtempus: volun- tati teſtatoris parendum eſt. Hoc accidit ſæpe in pupillaribus tabulis. Teſtator qui facit teſtamentum non tantum ſibi, ſed
etiam ſilio ſuo, id eſt, ſubſtituit ei, S impubes deceſſerit, vetat interdum filio ſuo apeririteſtamentum:ne forte aperto teſta- mento, hæres inſtiturus in eo inſidias ſtruat pupillo, aliquid
moliatur in necem ipſius pupilli, cuius ætas periculis magno-
pere expoſita eſt.§. ſin autem. tit. de pupil. ſubſtit. in Inſtit. Sed erſi teſtator hoc non vetuerit nominatim: tamen non a- periuntur tabulæ pupillares, ſi ſeorſum ſignatæ ſint, quamuis teſtamentum teſtatoris apertum ſit: vt dicitur in l. a. pupilla-
res. ibi, attamen ſi ſoorſum,&c. ff.ioc tit. Aliquando ſeorſum
non ſignantureſed eiſdem ſigillis, quibus& principales tabu-
læ. Et hoc caſu non poteſt aperiri teſtamentum, quin etiam a- periantur tabulæ pupillares. Sed cum ſeorſum ſignatæ ſunt, tunc poteſt aperiri teſtamentum paternum, etiam ſi non ape-
riatur pupillare teſtamentum. Sequitut in hac lege, Wiſ cauſa cognita,&&. Poteſt eſſe cauſa cognita aperiendi teſtamenti- veluti, ſi mulier ſit in poſſeſſione ventris nomine, vt dicitur in J. ſi mulier. 9. ff. eo. titu. vt ſciatur quem curatorem eſſe volue- rit teſtator ſuo filio poſthumo. Præterea non inſpicitur, nec deſcribitur ea pars teſtamenti, quæ ad ignominiam alicuius pertinet, vt dicitur inl. z. Q. eo. tit. Si quis itaque velit deſcri- bendi& inſpiciendi copiam ſibi fieri teſtamenti, non ei dabi- tur facultas deſcribendæ, aut inſpiciendæ eius partis teſta-
menti, quæ ad ignominiam alicuius pertinetecuiuſmodi ea eſt,
qua quis conuiciis affecit ordinem iudicume non conſulerem
iudicibus permittere id teſtamentum aperiri, in Sn forte vo-
cabat eos latrones& fures. Deinde non deſcribitur dies& conſulteſtamenti. l. 2.§. diem autem. ff. eo. titu. Diem vocat Iureconſ. nos, datam. data non deſcribitur. Excipiuntur igitur
cea, quæ ſecreta volait eſſe teſtator, ea etiam quæ ad ignomi-
niam alicuius pertinent. Excipitur& ea data, ne quid falſi fiat. Nam inſpectio eius datæ poteſt materiam falſi fabricandi in- ſtruere. Huic ſimile eſt quod dicitur de editione inſtrumen- torum in l. ů.§. editiones. ff. de edend. Vbi dicitur fieri editio-
F ranc. Duareni Comment.
nem ſine die& conſule, ne quid excogitetur è die& conſule & prælato die fiat. ſic eſt legendum, vt in Floren. Pandec 7 non perlato. In obligationibus porior eſt caula eius, qui ti
eſt die& tempore. atque ideo ne in inſtrumentis Kalne falſum, editio fit ſine die& conſule. Prælatum diem, nos vu camus antidatam. Repetita die dicunt lureconſulti. l.2. ſ 4. fide inſt. Similis locus eſt in l. 28. ſià debitore. ff. adle
Cornel. de falſ. Falſi crimen admittitur ſi prælato die pignons
obligatio à debitore mentiatur. Prior dies in obligationibus eſt potior. in teſtamentis contra poſterior. Ad hæc offici
Prætoris conuenit dare tempus ad exhibendum ei, contra quem intenditur hæc perlecutio, ſi forte non poſſit inpta- ſentia exhibere tabulas teſtamenti, in dicta l. 2.§. vtrum au-
tem incontinenti. ff.hoc titul. Idem dicitur in l. 1.§.3. ff. qe ta. bul exhiben. In ſumma, cum quæritur de officio eius, quico-
gnoſcit in hac perſecutione, vbi de apertura teſtamentiagi. tur, dicendum eſt ſeruandam eſſe conſuetudinem cuiuſque
loci,& fori, in quo petitur inſinuatio& publicatio teſtamen- ti, vt dicitur in l. 2. C. eo. Inſinuatio fit ſecundum leges& mo.
res locorum in quibus petitur inſinuatio& publicatio. non enim inſpicitur eius loci conſuetudo in quo factum eſt teſta. mentum: ſed eius loci in quo petitur publicatio. Ego disiſib
tit.de teſtam. cum agitur de conficiendo teſtamento, conſ-
ciendum eſſe teſtamentum ſecundum conſuetudinem eius loci, in quo quis teſtari vult. Nam cum quæritur, an rectepu. blicatum ſit teſtamentum, ſpectanda eſt conſuetudo eiuslo. ci, in quo inſinuatum eſſe dicitur. Eſtque locus communisde conſuetudine:& vulgo dicitur in his quæ pertinent adratio- nem procedendi& iudicii exercendi, ſpectandam eſſe loci conſuetudinem, in quo iudicium exercetur. l. 3. de teſtam. In his autem quæ pertinent non adlitem exercendam: ſedad negotii potius deciſionem, non ſpectari conſuetudinem eius loci, in quo agitur, ſed potius eius in quo contractum eſt. ſ fundus.6. ff.de euict.
IN LTI I. IIII.
SI QVIS OO MISSA CAVSA II. ſtamenti ab inteſtato vel alio modo poſſideat- hæreditaten.
CA r. I.
ARIIS modis proſpectum eſt Aiuris aucto- ribus conſeruartioni teſtamentorum, exiſti- mantibus publice expedire, vt teſtamenta& vltimæ voluntates defunctorum effectum
idque contra ſtrictam iuris ciuilis rationem, ſuadente æquita- te& vtilitate. Cautum autem eſt hoc edicto Prætoris, vtſi is, cui delata eſt hæreditas ex teſtamento, eam adierit ab in⸗ teſtato: quia erat alioqui ſucceſſurus defunctoſi inſtitutu
non fuiſſer: ſi, inquam, omiſerit hæreditatem ex teſtamen-
to,& eam adierit ab inteſtato, idque fraudandorum legata-
riorum cauſa, ne legata ipſius relicta teſtamento, præſtareco-
gatur:& co nueniatur à legatariis, perinde ac ſi ex teſtamento hæreditas adita eſſet, quamuis alias iure ciuili legatariis non teneatur. Nam cum ex teſtamento hæreditas aditanon eſt,
irritum fit teſtamentum, l.i. ff. de iniuſto, rupto,&c. l. 142, 1
nemo ſubĩit.de reg.iur.& Iure ciuili nemo inuitus cogitur he⸗ reditatem adire.l.neque emere. C. de iure delib. Strictaiuris ciuilis ratione deficiente, Prætor edictum propoluit, quo ſu. uenire voluit legatariis, vt ſecundum voluntatem teſtatotis legata ipſis præſtentur, vt ipſis detur actio ex hoc edicto, qui- uis adita non ſit hæreditas ex teſtamento, perinde ac ſi adim eſſet. Hæc omnia continentur verbis edicti Prætotũ, cululs verba videntur referri in l. 1. ff. hoctit. Ex quo apparet anc actionem exiuriſdictione prætoria eſſe: non iuris ciuilis.appa- ret ex his, quæ diximus non eſſe iuris ciuilis. Quoniam ratio iuris ciuilis nõ permittit, vt hoc caſu actio detur legatariis ad- uerſus hæredem. Ideoque dicitur vtilis actio. Plerunq; actio- nes deſcendentes ex iuriſdictione Pretoria, dicuntut tnl 5.
pe

hnuatum eſſe dictm. Ri Lui e: K ulgo damrtaie dendi& indici erercnd, rür — ain qoo wdiimerrerul9 ſar perunent non aüben eetna dn decitonem, don peckaicoulen
n adpocusuawand Ade cuct.
IN TIT. Un
7I5 OMISSA cp rud unrkar eaali munſ aeridtaten.
C. 1
Tnmr volantates defundun 3 MdDeunt wdctntinlſ erg a Lagwe lud doc tt foprume⸗ undun teituorum roluntur 1 xa krctam uris ciuils ntioter Et
dr em eſthoccöc
8 Aa nosproſpectmdt
In Tit. 5 quis omiſſcau. teſta.
ſpectu ĩuris ciuilis, quia er iare directo ſiue iure ciuili non poſſunt competere, ſed veilitatis caula dantur contra ſtrictkam iuris ciuilis rationem.& ſæpe reperitur mentio vtilis actionis ſub hoc tit.& ſæpe lureconſulti dicunt vtilem ack onem no- mine legati dari: ſicut in l. ſi quis pecuniam. 4.& leg.ſi non ſo- lus. 10. ff. hoctit.& l.i. C. eo. Quamuis enim propoſita ſit ex- preſſim& nominatim à Prætore: tamen dicitur vtilis reſpe- ctu iuris ciuilis: ſicut Publiciana actio dicitur aliquando vtilis modo directa. Hoc eſt velut argumentum totius huius diſ- putationis. Nunc paulo ſubtilius& accuratius diſſerendum eſt de hacre, idque per locos communes, nos autem hic capi- ta tantum ſummaattingemus propter breuitatem temporis. Non enim patitur breuitas temporis, vt ſingulas ſpecies, quæ hic propoſitæ ſunt, excutiamus. Primum caput erit de cauſa huius actionis. 11
C A rT.
Decauſa huius actionls.
Vit cauſa huius actionis expreſſa in ĩpſo Prætoris edicto, cuias verba referri videntur ab Vlpiano noſtro in leg. t. in princ. ff.hoc titu. Qui omiſſa,&c. his verbis oſtendit Vlpia- nus ex Prætoris edicto, qua ex cauſa agi poſſit hac actione. Verba igitur hæc ſunt interpretanda, vt cauſas intelligamus huius actionis. Ait igitur Prætor, Si quu omiſſa cauſa teſtamen- ti, hæc verba ſic accipimus, Si quis repudiata eraditele ex te- ſtamento. Si quis repudiauerit hæreditatem cum hæres in- ſtitutus eſſet, vel abſtinuerit ab hæreditate. Verbum, Omilſ- ſa, in Prætoris edicto, refertur tam ad repudiationem, quæ eſt extraneorum hæredum, quam ad abſtentionem, quæ eſt ſao- rum. ltaque interpreratur Vlpianus in d.. 1. extraneus repu- diando hæredicatem ex teſtamento, ſuus abſtinendo, quam- uis enim ſui iure ciuili necellarii ſint hæredes„tamen abſti- nendo ex beneficio ſibi indulto à Prætore, incidunt in hoc e- dictum. Hic quæritur ſi inſtitutus lit ſeruus, aut filiusfamilias: & dominus non iuſſerit ſeruum, aur pater filium, vt adeat hæ- reditatem, an incidat in hoc edictum? Verba edicti non ſuffi- ciunt. Sed tamen, quia æquitas eadem eſt, dicemus quoque in edictum incidere. Sic ait Vlpianus in l..§. ¹ Pratermittere au- tem cauſam,&c. Nibil enim refert„‚quamuis hoc edicto præ- toris expreſſum non ſit, an quis nonadeat hæreditatem, an vero non iubeat ſeruo, vel filio ſuo, vt adeat cum poſſit iube- re,& ſine eius iuſſu non poſſit adiri hæreditas ex teſtamento. Similis locus eſt in eademl.i.§. qui ſub conditione. de eo qui inſtitutus eſt ſub conditione,& conditioni non paruit, ad hunc quoque caſum producuntur verba edicti. Contra verba edicti quidem non facit: ſed contra mentem Prætoris,& eſt
eadem ratio. Quantum ad hoc edictum attinet, conditio quæ
pendet ex mera eius poteſtate, pro pura haberi deber, quan- tum ad hoc edictum attinet. non quod inſtiturus ſub condi- tione arbitraria videatur pure inſtitutus: ſed quoniam alias fa- cile fraus fieret edicto. Ait igitur Prætor, Si quis omiſſa cauſa teſtamenti poſſideat ab inteſtato. Oporter igitur eum, qui o- miſit hæreditatem ex teſtamento, poſſidere ab inteſtato:adeo vt ſi non poſſideat ab inteſtato, non ſit loeus huic edicto. leg. ſi quis omiſſa. 17.ff.hoc titul. Deinde ait Prætor, Dolo malo, Vt enim detur hæc actio, non ſufficit omiſſam eſſe hæreditatem ex teſtamento: non ſufficit eam poſſidere ab inteſtaro, ſed 0- portet dolo malo id factum eſſe, vt fraudarentur legatarii le- garis ſibi relictis teſtamento. hoc expreſſum fuit edicto Præ- toris, vt docet lureconſultus in leg. z. ff. hoc tit.& interpretan- tur idem dicendum eſſe,& ſi quis deſierit dolo malo poſſide-
re. leg. i.§. ſane interueniente. verſ.& ſi non poſſideat. exem- plum eſt in leg. i.§.vlt. Si quis omiſerit hæreditatem ex teſta-
mento, vt ad legitimum hæredem, aut ſubſtitutum perueni- ret, huic actioni locus eſt in fi.d.leg. 2. Si quis per fraudem,&c. Prætor in edicto ſuo loquitur de eo, qui omiſit hæreditatem vt ipſe ab inteſtato poſſideret.quoniam erat inſtitutus frater, vel alius, qui ſi inſtitutus teſtamento non fuiſſet, nihilominus ſucceſſurus erat ab inteſtato. Sed quid ſi ſucceſſurus non erat ab inteſtatoꝛ Fuit hæres inſtitutus extraneus,& eam hæ- reditatem omiſit, vt perueniret vel ad agnatum proximum, vel ad ſubſtitutum,& omiſit eam in fraudem ex inſtitutio- ne vt fraudaret legatarios, vt perueniret ad ſubſtitutum ex ſubſtitutione, cum legata non eſſent relicta à ſubſtituto,
471
ſed tantum ab inſtituto. Ex verbis edicti non videtur locus eſſe huic actioni in hoc caſu: ſed tamen ex ſententia ed Ki datur actio. Hæc verba edicti adhuc producuntur longius & extenduntur interpretatione iuriſprudentum. Vnum ex- emplum eſtl. 2˖. f.hoc tit. cui ſeruus.& l. ſeq. 26. lulianus. Si quis omittat ex inſtitutione hæreditatem,& adeat ex ſubſti- tutione vel ſua vel ſerui ſui. in d. l. cui ſeruus, Cui ſeruus,&c. Titius hæres inſtitutus eſt primo gradu: ſeruus ipſins ſubſti- tutus eſt ei, Si Titius hæres non erit, Stichus hares eſto. Omiſit hę- reditatem Titius ex inſtitutione ſibi delatam: iuſſit ſeruum adire ex ſubſtitutione, ſperans vt ita perueniret ad ſe hæredi- tas ex ſubſtitutione ſerui,& legara non præſtarentur: quia nulla legata erant relicta à ſeruo. Ait Iureconſultus locum eſſe edicto Prætoris in hoccaſu. Similis locus eſt in d. l. Iulia- nus. Aliud exemplum eſt eriam huius extenſionis in leg. 4.§, pen.vbi dicitur, etiam aduerſus legatarios hanc actionem cõ- petere, ſi dolo legatarii aliquid factum ſit: ſed de eo Polhtn di-
cemus. Hæ ſunt cauſæ ex quibus actio edicti propoſita datur: nunc videndum eſt quid veniat in hoc iudicium& actionem.
C A v. III.
Quid veniat in hanc actionem.
Ognoſcitur etiam ex edicto Prætoris, cuius verba Vlpia-
nus refert in l. 1. in princip. fI. hoc titul. petitur ergo hac a- ctione quicquid ex defuncti iudicio deberi potuiſſet, ſi adita hæreditas fuiſſet ex teſtamento. Ideoque petuntur fideicom- miſſa, petuntur libertates adita hæreditate ex teſtamento. Hæcomnia debentur. De legaris exempla hic paſſim reperi- untur& occurrunt.Sunt& exempla de libertatibusinl. 2. C. co. in l. pen. hoc tit. fl.& l.12. delibertatib. eo. Proſpectum eſt legatis& fideicommiſſis& libertatib. Breuiter in hanc actio- nem venit, quicquid deberi poteſt ex iudicio defuncti, ſi adita ſit hæreditas ex teſtamento. Vnde dicitur hæc actio rei perſe- cutionem continere non pœnam. d. l.de libertatib.§. 1. hic. ff. Haredem,&œ. Quia legatarius, aut fideicommilſlſarius id per- ſequitur quod ſibi abeſt: quod lucraturus erat, ſi hæreditas a- dita fuiſſet: quod conſequi potuiſſet iure ciuili actione directa legatarius. Vnde dicitur rei perſecutoria hæc actio, non pœ- nalis, d. l. de libertatibus.§. ¹. Quod autem gratia conditionis implendæ conſequi potuiſſet quis, id non veniet in hoc iudi- cium: id non conſequetur hac actione.. ſi quis ſub conditio- ne. 8. ff. hic. S⸗ quis ſub condilione,&ò. Teſtator inſtituit hære- dem ſub conditione, Si decem deaerit Titio, hæres omiſit hæ- reditatem, Titius actione in factum ex hoc edicto vult petere decem, quæritur an poſſit? Ait lureconſultus non poſſe. non enim eſt legatarius, neque fideicommiſſarius, ea decem in conditione tantum ſunt, non etiam in diſpoſitione teſtatoris. Teſtator non iuſſit ei dari decem: ſed inſtituit hæredem ſub conditione, ſi ei decem dederit.& ratio manifeſta eſt, cur non detur actio ad petenda decem:quia& ſi hære ditas adita eſlet, non poſſet petere quod in conditione eſt. Eſt locus commu- nis de conditione obſeruatione dignus. Et ſæpe ſolet adduci hic locus cum de vi& eſfectu conditionis differitur. Ego hune locum adduxi, cum ſuperioribus argumentis tractarem quæ- ſtionem difficilem vulgo agitatam, de filiis qui in conditione poſiti ſunt, an ex voluntate reſtatoris vocati videantur. Et hic locus oſtendit non videri vocatos: quia conditio eſt tantum. Sequens locus eſt qui pertinet ad perſonas.
b C A v. IV. De perſonis quibus aut contra quas hæc actio datur.
H“s* quæritur, cui& contra quem detur hæe actio in fa- ctum ex edicto Prætoris? Et certum eſt ex his quæ iam diximus ei competere, cui aliquid iudicio teſtatoris præſta- ri debet.leg.1.hic. fI.& actio non tantum ei datur, ſed etiam ipſius hæredi. leg. vlt. C. eodem. eſt enim rei perſecutoria. hæ- res rem perſequitur quæ abeſt defuncto. cur ergo non trani- ibit ad hæredem? cur non dabitur hæredi legatarii, vel fi- deicommiſſarii? Haæc actio datur contra eum, qui omiſit ex teſtamento,& poſſidet, vel poſſidere deüerleee.§. I.&§. non quærimus. ff. hoc tit.& dicendum eſt nihil referre quam par- tem hæres poſſideat. Imò etiam ſi certam rem hæreditariam poſſideat. l. 1 3.& ſi non totam. hic. ff. Bee totam hæredita- r 2

———————————— —————————————————— —————————
————,— ——
471. tem poſſideat, ſiue partem eius,& ſi rem cettam. hic recte lu- reconſultus diſtinguit rem certam, ab hæreditate. mes 8 24 non proprie dicitur hæreditas, aut pars hæreditatis. Hæ: edita eſt nomen iuris: hæreditas non accipitur pro re hæreditaria- b uamuis Cicero definierit hæreditatem eſſe pecuniam,&c. hæreditatem nos accipimus pro iure. l. hæreditas. ff. de becl hæredit. Sed cur, dixerit aliquis, datur actio ex hoc edlcko ad- uerſus eum, qui rem aliquam certam poſſidet ex heteditarr. cum hæreditas non ſit, nec pars hæreditatis? Reſpon et Iureconſultus. ff. hoc tit. in l. 14.& duab. ſeq. legib.1·& 16. ic cc. Haæreditas eſt vniuerſitas: quamuis non proptie pars, intate ſed ea vniuerſitate res corporales& ſingulæ res con denur atque ideo petitione hæreditatis tenetur ¹s An Teen uuch Aun certam poſſidet. d. l.16. Cum enim,&c. Atque hinc obite 4 notandum eſt hac actione eum conueniri poſſe, qui peritio 8 hæreditatis teneretur: quique petitione hæreditatis oele ri poteſt, idem conueniri poteſt actione in factum ehn e do. Peririone autem hæreditatis tenetur, qui pofſi- 87 a- liquam rem hæreditariam, ſiue pro hærede, ſiue pro podleſlo- re. i.licet. 10.& l. pro hærede. Ii. ff. de petit. hæred.&. vlt. ic. Qui omiſſu,&c. Si quis poſſideat rem hæreditariam Vt ſibi do- natam, vel alio quolibet huinſmodititulo, non poterit con- uenirià legatariis actione ex hoc edicto. Ita demum conue- nietur ſi poſſideat vel prohærede, velpoſleſſore, ſi ita poſſi- deat vt dicat ſe hæredem eſſe: vel vt prædo. Hinc naſcitur quæ- ſtio, Si quis alterius gratia omiſerit hæreditatem, puta legiti- mi hæredis, aut ſubſtituti: idque dolo malo,& in fraudem le- gatariorum:vter hac actione tenebitur: anis, qui omiſit hæ- reditatem, an vero is qui poſſider hæreditatem? Edictum lo- quitur, cum is, qui omiſit hæreditatem ex teſtamento, idem poſſidet ab inteſtato. Verum aliquando contingit, vt is qui o- miſit hæreditatem non eam omittat, vt eam conſequatur ab inteſtato: ſed vt ad legitimum hæredem, vel ſubſtiturum per- tineat. Hic deficiunt verba edicti prætorii: tamen ex len- rentia diximus locum eſſe huic actioni. Sed vter tenebitur, an is qui omiſit:an vero agnatus qui poſſidet hæreditatem ab inteſtato, vel ſubſtitutus ex ſubſtiturione? Hæc quæſtio tra- ctatur variis in locis, præſertim in l. 2.§. vlti.& l. 4. vbi diſtin- ctio traditur, diciturque, eum qui poſſider, ſi fraudis ſit patti- cepsteneri eo nomine, atque ita intelligendum eſt quod di- citur inl. 2.§. vlti. cum ait Iureconſultus: Si quis in fraudem, &x. Addenda eſt diſtinctiol. 4. etſi ibi ſpecialiter loquatur Vlpianus. Hæc enim ſeparata ſunt, quæ erant coniuncta in ſeriptis Vlpiani. Inſcriptio l.2. eſt, VIpian. ĩ 0. ad edict. eadem eſt inſcriptio l. 4. Sed interpoſuit compoſitor Pandectarum, J. 3. ex allis ſcriptis. Quæ coniuncta eranrt in ſeriptis VIpiani, diſtracta ſunt à compoſitoribus Pandectarum. Eſt igitur exl. 2. ſtatim tranſeundum adl. 4. Ergo ſiue pecuniam acceperit, ſiue non acceperit, ſemper datur actio vtilis aduerſus eum, qui poſſidet hæreditatem. Sio tamen,&sc. Hæc eſt diſtinctio notanda, Et eſt accipiendum quod diximus, legitimum hære- dem, vel ſubſtiturum qui poſſidet hæreditatem, teneri, ſi par- ticeps fuerit fraudis. quod eſt apertius in l. 27.§. vlt. huius tit. ff. J. Mater.§. vlt. huius tit. ff.& l. 1. C. eo. In d. l. 27.§. vlt. ex ſen- tentia, non ex verbis edicti prætorii, hæcactio datur aduerſus legatarium quoque, quamuis edictum Prætoris pertineat ad hæredem. l. 4.§. Quamquam. hic. ff. Quamquam, Soo. Lega- tum eſt aliquid T itio. teſtator eius fideicommilit, vt reſtitue- ret Sempronio: is fecit dolo malo, ne adiretur hæreditas. Hoc caſu tenebitur, ꝗuis Pretor loquatur de hærede in edicto ſuo- tamen edictum Prætoris ad legatariũ producetur int erpreta- tione. Serpet,&c. Eſt elegãs interpretatio, cum quod ſcriptum eſt in aliqua lege, propter ſimilitudinem rationis& æquitatis, ad id qnod ſcriptum non eſt extenditur& producitur. Leges quæ de re aliqua ſcriptæ ſunt, paulatim interpretatione pru- dentum extenduntur, quatenus vtilitas id exigit. leg. non poſ- ſunt.& l. neque leges. ff. de legib. imo etiam producuntur ad
ea, de quibus non eſt cogitatum à legislatoribus. Hinc quæ- 1 nc quæ
ritur, ſi dolo malo tutoris omiſſa ſit hæreditas, an detur in pu- pillum actio: an potius in tutorem? Queſtio eſt in l. ſi dolo tutoris. z 4. ff.hoc tit. In pupillum dabitur quatenus ei acqui- ſita eſt hæreditas. Hæc quæſtio pertinet quoque ad interpre- tationem verborum edicti. Prætor ait ſe daturum actio- nem aduerſus eum, qui dolo malo omiſerit ex teſtamento
Franc. Duareni(bmment.
hæreditatem, vt eam poſſideat abinteſtaro.
qui omiſit hæreditatem, non tamen dolo ſuo ſe ris ſui. Quatenus autem teneatur pupillus ex dol eſt locus communis, de quo inl. neque interdic iur.& de eo ſap. aliquid dixi in interpretation malo. Sequens quæſtio eſt de hærede, an hæc actio detun
hæredemè? quaſtio eſt in l. 12. de libertatibus.. hætedem i hoc tit.hęæc actio ſicuti datur hæredi: ita etiam datur in he. dem: idque in ſolidum, niſi ex dolo tantum defuncti coune niatur: quia rei perſecutoria eſt, non ꝑœnalis, itaq; dicit n conſ.ibi, Wſe propter dolum. Imo nun quam hæc actio dam niſi propter dolum. Dixi cum diſſererem de cauſa huiusachi onis, nunquam dari hanc actionem, niſi dolo malo omiſſa 1 hæreditas, vt adeatur ab inteſtato. Quomodo igitur acci 2 mus quod hic dicitur, dari in ſolidum in hæredem, niſ drohte dolum defancti conueniatur hæres? Hoc ita eſt accipiendum niſi conueniatur propter dolum tantum defuncti. Hæc actio datur aliquando propter dolum tantum defandi aduerſis hæredem:aliquando darur aduerſus eum, qui adiit hæredita. tem ab inteſtato. Aliquando aduerſus eum, qui non adiita inteſtato: ſed propter dolam ipſius: quia dolo malo omiſt hæreditatem ex teſtamento, vt hæreditas vel ad legitimum hæredein, vel ad ſubſtitutum perueniat. Ponamus hæredem inſtirutum repudiaſſe hæreditatem ex teſtamento„R eam
Pupillus eſ d dolo un Orutoris ſuj, 0. fl. de reg etit. de dobo
adiiſſe ab inteſtato. hoc caſu hæres tenerur hac actione in ſo.
lidum, ſine diſtinctione agitur aduerſus eum: quia defunctus adiit ab inteſtato. Sed ſi ponamus defunctum omiliſte aui dem ex teſtamento hæreditatem, ſed non adiiſſe rideoquete. netur vel hæredi legitimo, vel ſubſtituto. Et hoc caſutenebi- tur tantum eius hæres de eo quod ad eum peruenit. veluti, pecuniam accepit à ſubſtituto, vr omitteret hæreditatem er inſtitutione& perueniret ex ſubſtitutione ad ſubſtitutum. N his quæ diximus, poreſt intelligi quomodo coneipiendus ſe libellus in hac actione.
In libello exprimenda eſt cauſa propter quam agitut: qui ſcilicer omiſit hæreditatem. Deinde petet, quod ex iudico e- functi conſecutus fuiſſet, ſi adita fuiſſet hære ditas abimtelt to. Nam videndum eſt de exceptionibus.
C A v. V.
De exceptionibus reo competentibus in hoc iudicin.
AStendimus quæ ſit cauſa huius actionis, quæ propori- Atur hoc edicto, cui,& contra quem detur hæc actio, qui hac actione petatur: nunc de quibuſdam exceptionibus teo competentibus dicendum eſt. Multæ obſeruaripoſſunter- ceptiones ex his quæ iam diximus: ſed aliæ quædam addend ſunt:& eæ, quarum mentionem fecimus, aliquanto apettin explicandæ.
Vna defenſio& exceptio rei in hoc iudicio eſt, Siiuſtam cauſam habuerit omittendæ hæreditatis. idque ſatis colligi⸗ tur ex ipſo Prætoris edicto. Nam edicto Prætoris datur r ctio aduerſus eum, qui omiſſa cauſa teſtamenti, adiit hæte- ditatem ab inteſtato, dolo malo tantum,& circumuenien- di legatarii cauſa, vt dicitur in l. i. in prin. Itaque in hoc iudi⸗ cio non poteſt eſſe iuſtior defenſio rei conuenti, quamſ dicat ſe non dolo malo, ſed iuſta ratione ductum omilſſe ex teſtamento hæreditatem: vt puta, quiateſtatoris voluntat id fecit. quia teſtaror permiſit vt ab inteſtato, ſi vellet, ad- re poſſet.l.quia autem. õ. in prin.&§. non ſimpliciter. Into- ta illa leg. prolixa eſt diſputatio de hac re:& tractantur bd multæ ſpecies in quibus quæritur, an videatur teſtatot id permiſiſſe. Eodem pertinet quod dicitur in leg.i.§. fpro⸗ ponatur idem. Quidam ſibi ipſi ſubſtitutus eſt, quod lieriꝛ liquando poteſt mutata cauſa ſubſtitutionis, vt dicitur in leg.
vlt. ff.de vulga. ſubſtit. Nam ſi mutata non fuerit cauſa ſub⸗
ſtitutionis, non recte quis ſubſtituitur ſibi ipſi. Sed ſi qusn dixerit, Titius hæres mihi eſto ſub conditione, ſnauisex Als f nerit.& ſi hæres non erit, idem I itius heres eſto. Cauſa ſubſtitu
onis vtilis eſt igirur ſubſtituto.& ſic eſt intelligendum quos
1i3 e ſat ant ICefS 1 1d hic dicitur, vbi inſtitutio eſt conditionalis, ſubſtiturio 4 eſt: iuſtam igitur caulam habet omittendæ hæreditatis 4 primo gradu,& adeundi ex ſecundo. quia teſtator ei hanc
cultatem dedit.. Alia call-

crrpit Aludſtitmd, nanin a& petuenitet er Gnimah unm, hotsſtiaulg— ax tone. 3 no ere menckeſt c Nopeermn. —. Arredtutem. Deinde her zut alecmu fulfer, iadraſciſe
nrfalle illetdenn Mendamett ce erceprioada. ( 4 7 4 V.
ettunda nij umyetentiluun
numu qur btcanahuius actiors n doc ecicto. cm. K cattaqnemceut ge pernar aanc de qudaldman
nnidus dcendumeſt. Mulzciei
er hu qur um duimm ſeſilx im nnarum memionemfecins, 22 uinio erexpco tei idxnui Drit cmiteaär hzxümis Drrocs edcto. Numeühir — Womilt cuue, d meeſtno, iolo nib* br
üefroli Ha
Alia cauſa eſtinl.excuſatus. ĩ. ff. hoc tit. Si quis aliter ſcri- ptus ſit hæres, quam debuit. Exemplum eſt in patrono, qui hæres inſtitui debet in portione legitima ſine vllo onere. Ex- cuſatus videtur, inquit, ſeruus patroni inſtitutus à liberto ex aſſe: ſi impeditur aliquo caſu, quominus adeat hæreditatem juſſu domini ſui, iuſta eſt cauſa omittendæ hæreditatis ex te- ſtamento,& adeundi ab inteſtato. Et huic ſimile qued dicitur de patrono in d. l.qua autem.§. ſi patronus.
Alia cauſa eſt, ſi non poſſit adire hæreditatem ex teſta- mento: puta, quiateſtamentum ruptum eſt, aut irritum. hoc
caſu igitur hætes omiſſa hæreditate ex teſtamento, hæredita-
tem adit ab inteſtato, vt dicitur in l. 2. C. eo.
Alia exceptio eſt rei, propter beneficium legis Falcidiæ, in l.duo hæredes. 18.§. i. ff. hoc tit. Admonendi ſumus,&c. Omiſſa cauſa teſtamenti,& adita hæreditate ab inteſtato,
legatarii ex hoc edicto in factum experiuntur aduerſus hæ-
redem, petuntque legata ſibi relicta: hæres vult deducere quartam partem ex lege Falcidia, quæritur an poſſit? Mouet quæſtionem, quod dicitur legata præſtanda eſſe. Deinde conuenitur hæres ex dolo ſuo. ideo non videtur beneficio legis vti debere. Sed tamen ait iureconſultus beneficium le- gis Falcidiæ ei concedendum eſſe: vt ſi forte legata relicta excedant dodrantem hæreditatis, poſſit deducere quadran- tem. Ratio perſpicua eſt ex verbis edicti prætorii, de qui- bus iam diximus ſuperius: quia tantum conſulitur hac actio- ne legatario, quantum conſequeretur actione directa, ſi hæ- reditas adita eſſet ex teſtamento. Et boni conſulere debet le- gatarius, ſi tantum obtineat hac actione vtili, quantum con- ſequeretur directa actione, ſi adita efſet hæreditas ex teſta- mento. At ſi ex teſtamento adita eſſet hæreditas, non con- ſequeretur integrum legatum: ſed hæres deduceret quartam partem hæreditatis,& vteretur beneficio legis Falcidiæ. Si- milis locus eſt in l.vlr. Cod. eo. ibi, Quatenus,&. Hæc ſunt præcipua capita huius tractatus. cætera vos ipſi legendo pote- ritis aſſequi.
b IN EII. V. DE S8ENAIVSCO N S. SIL L A4- niano& Claudiavo, quorum teſtamenta ne b aperlantur.
A la tractatus pendet ex ſuperiobus, præſertim 3) ex titu. quemadmo. teſta. aper.& cum eo con- iungi debet. Nam ſub hoc titu. vnum edi-
. ctum& ſenatuſconſultum propoſitum eſt, quo cautum eſt, ne bonorum poſſeſſio peta- 2 12 e
tur, ne hæreditas adeatur, vel aperiatur teſta- mentum antequam de familia quæſtio ſit habita,& ſupplici- um ſumptum, ſi dominus occiſus fuerit. Hoc edictum& ſe-
natuſconſultum pertinet ad aperturam teſtamenti, cuius
mentio eſt inl.ʒ.ſi quis in graui.§. quod ad cauſam. ff.hoctit. Sed alia quædam capita hic adiecta ſunt, quibus perfidia ſer- uorum in dominos punitur, de quo factum fuit Senatuſcon. Sillanianum dictum ab auctore. Factum fuit& Claudianum. Seruorum enim fides in dominos veteribus admodum ſuſpe- cta fuit. Vnde tot edicta, tot leges, tot Senatuſconſulta ema- narunt, quæ ſub hoctit. leguntur. De his ita diſſeremus, vt omnia attribuamus Senatuſconſ. Sillaniano, ſicuti exem- plum luſtiniani in Senatuſconſ. Trebelliano& Pegaſiano. De reſtitutione fideicommiſſaria varia Senatuſconſulta fae- runt: ſed omnia attributa ſunt Senatuſconſulto Trebellia- no. Quo autem tempore fuerit factum hoc Senatuſconſul- tum, nihil compertum eſt: ſed certum eſt antiquiſſimum eſſe ius de quæſtione habenda de familia. Huius iuris me- minit Seneca in epiſtola 88.& Spartian. in Adriano& Cor- nel. Tacitus lib. 1 3.& alii. De hoc intelligenda eſt inſcri- ptio ipſa. Primum caput huius Senatuſconſulti eſt, quod colligi- tur ex verbis Vlpiani in leg. i. in principio. vt occiſo domino, de ſeruis, qui ſub eodem tecto fuerunt, habeatur quæſtio,& ſumatur ſupplicium: niſi opem domino tulerint, vt culpa eorum argui non poſſit. Cum aliter, inquit Vlpian. A fami- lia,&e. Huius capitis ſingula verba diligenter&c accurate Vlpianus noſter interpretatur in hac leg.j.ff. hoc tit. quia ſe-
In Tit. De Senatuſc. Sillan.& Claud.
retur. ſeruorum ad impuberes non pertinet. bitur de impuberibus, nec ſupplicium ſumetur:& animad-
gentia tantum agitur, nonde cæde admiſſa.
473 natuſconſultum loquitur de dominis& ſeruis, docet quis dominus dicendus ſit,& variæ ſunt quæſtiones de ea re perti- nentes ad Senatuſconſulti inrerpretationem. Quæritur de eo, qui vſumfructum habet ſine proprietate. De eo, qui bona fide poſſidet. Quxæritur de co, qui dominus eſt pio parte tantum. Qu xritur etiam de ſeruis viri& vxoris, qsia vnafamilia eſt, an habenda ſit quæſtio de ſeruis vxoris, ſi vir ſit necatus indomo? Sed lectione tantum opus eſt in hac re. Interpretatur etiam quid ſit occiſum eſſe in§. occiſo- rum. de qua re extat etiam conſtitutio Iuſtiniani in leg. vlt.
Cod. de his quib. vr indig. Quomodo accipiendum ſic quod
dicitur de ſeruis qui ſub eodem tecto ſunt. Hoc autem Sena-
tuſconſulto non ſimpliciter quæſtionem ſtatim habendam
eſſe, aut ſupplicium ſumendum de ſeruis dicitur, ſed cum hac exceptione, niſi opem tulerint domino cum poſlent. Et hæc verba interpretatur Vlpianus in leg. 1.§. excuſantur,
&§. impubes.& alii. Excuſantur, inquit, ſerui ſi opem tu-
lerint. Seruus ſi domino ſuo bona fide, non dicis cauſa, vt aiunt, ſine ſimulatione vlla, ſine dolo malo opem tulerit, tuncexcuſatur ſeruus. Secus ſi defunctorie tulerit opem. Dicis cauſa, quid ſit, ego ſcripſi lib. 1. Diſputat. Sed quæri- tur, an abſolutio domini proſit ſeruo? Quæſtio eſt in leg. 2. f. hoc tit. Si officium ſeruorum ſuorum purgauetit domi- nus moriens, an hæcabſolutio eis proſit? Ait Iureconſul- tus prodeſſe. Quid ſi moriens purgauit& abſoluit occiſo- rem ſuum, ſiue dixerit ab eo ſibi cædem illatam non eſle, ſi- ue dixerit cædem eicondonare? Et certum eſt hoc ius quod eſt ſingulare, nontemere producendum eſſe ad conſequen- tiam. leg. quod vero. ff. de legib. Hic agitur de negligen- tia tantum, culpa ſeruorum non de cæde à ſeruis illata. atque ideo hoc non videtur producendum eſſe interpreta- tione ad eos qui cædis perpetratores fuerunt. Hic quære- batur, non an ſerui interfeciſſent dominum: ſedan officio functi fuiſſent, an purget eos dominus. Animaduerfio in cum, qui cædem admiſit, ad publicam vindictam pertinet, quæ non poteſt murtari pactionibus priuatorum. leg iuriſ- gentium. S. ſi paciſcar. ffæde pactis. leg. ius publicum. 38. ff. eo. titu. de pactis. Quare nihilominus ſumetur de eo ſuppli- cium. De accuſatione eius, qui interfectus eſſe dicitur, nul- la dubitatio eſt quin ea accuſatio non noceat. leg. 1. hoctitu. ff. Quod ſiiis, qui interfectus eſſe dicitur ab alio, moriens ac- cuſauit eum: dixitque cædem ab co ſibi illatam eſſe, aliud dicendum eſt. Et manifeſta eſt ratio huius diuerſitatis. Ea- dem ratione fit, vt etiam ignoſcatur impuberibus ſeruis, vt dicitur ff. hoc titu. l. 1.§. impubes. EÆtas excuſationem me- Nam Senatuſconſultum Sillanianum de quæſtione
Quaſtio non habe-
uertendum eſt nulla diſtinctione hic vri Iuriſconſultum.
quamuis cum quæritur de pœna impuberis, ſoleat diſtin-
gui an doli capax ſit, an non ſit, vt in l. impuberem. ff. de fur.
ait, impuberem furtum facere,& furtiteneri„ ſi doli capax
ſit. Sed nulla hic adhibetur diſtinctio. hic ſi mpliciter ait Iu- reconſultus puniri non debere nec ſupplicium ſumi: nec quæſtionem haberi de impubere. hocideo, quia de negli-
Vbi quæritur de admiſſo, runc diſtinguitur vt in leg. impuberem. ff.de furt. an doli capax fuerit impubes, an non fuerit. Facinus admiſ-
ſum impuberis qui doli capax non eſt, impunitum eſle de-
bet. Et ſic accipiendum eſt quod dicitur in leg.1 4. excipiun- tur. f.hoctit. Trebius legatus Cæſaris hicideo iuſſit ſuppli- cium ſumi de impubere: quia ei videbatur particeps cædis admiſſæ fuiſſe in dominum, non arguebatur culpæ aut ne- gligentiæ: ſed quod is non multum aberat àpubertare: non longe à domino cubuerat: quæ coniecturæ arguebant im- puberem participem fuiſſe cædis domini. Ob eandem ra- tionem excuſatur valetudo, morbus, vitium corporis, cæcitas furor,& alia huiuſmodi, de quibus in l.3. ſi quis in gtaui.ff.hoc titu. Nunc ad alia capita venio. Caput ſecundum eſt, vt non tantum de ſeruis: ſed etiam delibertis occiſi quæſtio habeatur ſiue, teſtamento manu- miſſi fuerint, ſiue viuus adhuc eos manumiſerit. De his qui manumiſſi ſunt teſtamento, mentio eſt in l. 3.§. de his quoq; ſeruis. ff. hoc titu. vbi Iureconſultus ait, de his ſeruis, qui li- Rr z

— ————
—— 8————— — 5 2——* 2.. — 99———————————————————— 4 ————————————— ——————.—— 5 .——————— 8——.———* ————————— ö⅓————————————— 5 ——————— 4—— ————————— 4— 2 — E— 4 3————————————— 1*— 3 8— 8.———— — 8.——.———.. ——*— ₰————————— 5——— — 4 9ee 2— 4—————————— 4 ——.—————·————————————— 3 —————————————— 2—— ————————— 5
——-——
—
474 beri facti ſuntteſtamente, perinde eſſe ſupplicium ſumen- dum, atque dealiis ſeruis. Et de his factum eſt Senatuſcon- ſultum ſub Nerone, cuius meminit Cornelius Tacitus lib. 3. Eo Senaruſconſulto hoc additum eſt veteri iuri, vt de ſeruis habeatur quæſtio, etiam ſi manumiſſi ſint teſtamento de- functi. De ſeruis autem, quos viuus manumiſit non in te- ſtamento, factum fuit aliud Senatuſconſulrum ſub Traia- no, cuius mentio eſt ſubl. 10. ſi exhær edatus. in fin. Ergo de libertis ſumetur ſupplicium, ſicut de ſeruis, ſiue is qui occi- ſus elle dicitur, eos ante teſtamentum, ſiue poſt teſtamen-
tum manumiſerit. Sed eſt locus vnus in 1.§. ſi ſerui. ff. de quæſtionib. qui videtur concrarius
eſſe. Serui, inquit, niſi par- ticip. hæc videntur pugnantia eſſe. Ait in eo, cui fideicom- mifſaria libertas pure debetur, n
on eſſe feſtinandum ad tormenta.& reſcriptum videtur contrarium eſſe Senatuſ- conſulto.
Barto.& alii intelligunt torquendum quidem eſ⸗ ſeꝛſed tamen non adeſſe ad hoc feſtinandum. Sic elabuntur. in reſcripto D. Pii dicitur non eſſe feſtinandum. Hoc aon leuicer faciendum eſt: ſed verba ſequentia omnino repu- gnant, Sed magus eſt, Eo. nihil potuit apertius dici. Sed Bartol. non eſt aſlecutus ſenſum horum verborum, iudicio meo. Nam edictum D. Pii non pertinet ad ſeruum, cui occiſus li- bertatem dedit teſtamento ſuo, ſed ad eum potius cui liber- tas relicta eſt Adomino, hærede inſtituro. Et eſt ſenſus ho- rum verborum. Ecce, is qui occiſus eſſe dicitur, hæres Ti- tio extiterat. Titius, qui eum teſtamento hæredem inſtitue- rat, fidei eius commiſerat: vrt lihertatem daret Sticho ſer- uo. Hic quæritur, an de hoc ſeruo Sticho habenda ſit quæ- ſtio? Secundum hoc reſcriptum D. Pii non eſt habenda quæſtio propter libertatem, quæ ei relicta eſt ex cauſa fidei- commiſſi, non ab eo qui interfectus eſt:ſed ab alio teſtatore. Et ſic eſt accipiendum, vt ſcriptus ſit ab alio, qui dicitur occi- ſus. Verba autecedentia manifeſtiſſime oſtendunt ita hoc reſcriptum eſſe accipiendum. Serui, inquit, qui ſub conditione. Loquitur cum hæres inſtitutus eſt, qui occiſus eſt poſtea,& de ſeruis, qui legati ſunt eo teſtamento, quo hæres inſtiru- tus eſt Oerlla„pendente conditione, ſerui legati ſunt hære- des. Eteſt locus in quo conditio non retrotrahitur. Eſt lo- cus communis de couditione. quamnuis conditio aliquan- do retrotrahatur. Is cui pure liberras relicta eſt, non dici- tur ſtaculiber. ideoque non dicitur in pattimonio eius, qui occiſus eſt, qaia is qui eum hæredem inſtituerat, eius fidei commiſerat, vt eum manumirteret. Tertium caput eſt in l. 8. Senatuſconſulto. ff. hoc tit. Duo annotanda hnt ex hoc capite. Vnum eſt, quod ſi do- minus oceiſus ſit:& hæres ſeruum aliquem exea hæreditate vendiderit:de ſeruo vendit) nihilominus quæſtio habebitur, & ſumetur ſupplicium. Hæc alienatio non poteſt impedire quominus quæſtio habeatur. Nam hoc ad vindictam publi- cam pertiner. Alterum eſt, quod ſi animaduerſum ſit in eum ſeruum, quem hæres vendiderat, cogitur hætes, idemque venditor precium reſtituere emptori, quod æquum eſt, ne a- lias emptor iniuriam patiatur. Quæ ſtatuuntur publicæ vtili- tatis cauſa, ita moderari debent iuris auctores, vt priuatis quã minimum incommodent. Ideoque, cum præmioliberratem accipiunt, fiſcus precium domino eius perſoluit. l.z. C. in quib. caul.ſer.pro præmio liber.accip.
Quartum capurt pertiner ad receptatores.l. 3. 5. ſi quis. ff. hoctitu. Si quis ſeruum noxium& participem cædis illatæ domino, cum aufugeret, receperit, aut celauerit ſciens dolo malo:is tenetur pœna legis Corneliæ de ſicariis. Sic eſt au- tem legendum ſqus quem, Go. vt in Florent. Pandect. in edi- tione Norica legitur, Si quis eorum,&c. In veteribus legitur, Si quiſque,&c. Et animaduertendum eſt hoc caput ad ſeruum tantum noxium pertinere: non etiam adalios. Loquitur enim de ſeruis, qui participes cædis fuerunt, quod eſt no- tandum.
Quintum caput pertinet ad ſeruum qui indicauit, vel ar- guit necem defuncti: cautum ante eſt enim, vt pro præmio libertatem accipiar is, qui ex ſeruis qui in familia fuerunt, cædem arguerit, aut indicauerit, libertas ei dabitur, pro præmio. hoc eſt expreſſum in leg. i. C. in quibus cauſ. ſer. pre præm. Hoc Senatuſconſultum interpretatur VIpianus in leg. 3.§. vtrum. vbi indicaſſe, legendum eſt, non vindicaſſe. An
Franc. Duareni(omment.
Senatuſconſultum intelligamus de eo, qui vltro profi ad indicandum?: an vero de eo, qui cum accuſaretur, det ſit in alum crimen? Iquoque,&ò. Seruus aliquis diſtra d fuit haclege ne manumitteretur: is indicauit, vel nguitn cem defuncti, an nihilominus poterit ei dari libertas 5 præmio? Ait lureconſultus, poſſe ad libertatem proptetin, dicationem peruenire. Hic ergo latiſſima admittiturintet. pretatio ſine vlla exceptione propter vrilitatem publicam. Eſt locus communis de interpretatione, Cum vtilitaspubli ca fuadet, lata interpretatio admittitur, quæ alioqui ſtrictius fieret. Eodem pertinet quod dicitur in l. 1z. ſi ſeruus. ff.hoc ti tu. Quod dicitur de libertate eĩ danda pro præmio, hocelt intelligendum etſi àteſtatore legatus fit. Legatum illud non impedit libertatem. Eodem pertinèt quod diciturin liſ. Do- mino. eo. tit. vbi oſtenditur habere locum Senatuſconſul. tum, etiam in ſeruo communi, quamuis ſit communis cuma. lio, nec forte conſentiat dominus, gii communionem habet vt libertatem accipiat, nihilominus liber fiatſed tamen vt pre. cium pro ſua parte dominus accipiat.— Gœpimus explicare ſingula capita Senatuſconſulti oi- laniani, peruenimus ad ſextum. Sextum igitur capureſtinl. 25. lege Cornelia. ff.hoc tit. Lege Cornelia præmium pro⸗ ponitur ei, qui fugituros requiſiuit, ac conuicit, ſecundum diſtinctionem, quæ continetur lege Cornelia. Lex Catat- lia diſtinguit ſeruos qui manumiſſi non ſunt, ab his quiſam manumiſſi,& ait: Si quis conuicerit eos ſeruos qui mana- miſſi non ſunt teſtamento, in ſingulos accufatori quinque aureos dandos eſſe ex bonis occiſi, aut ex publico. Si vero conuicerit eos ſeruos, qui teſtamento manumiſſiſunt, qe- nos aureos pro præmio accipiet accuſator. Rario huius q- uerſitatis eſt, quia maiori pœna dignus eſt is, cui dominusli- bertatemteliquit teſtamento, qui oſtendit ſe magis ingra- tum eſſe aduerius dominum, à quo liber teſtamento ſeri- ptus fuerat:quo maior eſt ingratitudo& indignitas, eoetiam viſum eſt legislatoribus maius præmium decernere ei qui conuicerit& requiſierit. Huc pertinet quod dicitur in leg.z. §. de his. eo. tit. De his, qui ante,&æ. Quo quiſque ſeruorum pleniorem indulgentiam domini erga ſe eſt expertus, cogra- uiorem ſceleris ſui pœnam meretur:& quanto grauiuseſt ſcelus, tanto minus præmium ei decernitur, qui conuicerit Eſt& alia differentia inter vtrunque caſum. Inpriote caſi præmium ſumitur ex bonis occiſi, aut ex publico, ſi ea quantitas ex bonis occiſi redigi non poſſit. In poſtetiore caſu, præmium ſumitur ex bonis damnati.“ Ratio eſt, qui in priore caſu ſeruus eſt, ex cuius bonis nihil capi poteſt, quia bona non habet, quia loquebatur de ſeruis, qui non ſunt manumiſſi teſtamento, qui nulla bona propria habe⸗ re poſſunt. Ineptum fuiſſet dicere ex bonis damnati ſerui præmium ſumendum eſſe. In poſteriore catu, quia loqui- tur de ſeruis qui liberi teſtamento ſcripti ſunt, qui bonaha- bere poſſunt: ait, Dentur ex bonis defuncti. Hæc ſunt quæ con- tinentur hoc capite, ex quo obiter notandi ſunt duo loci communes. Primus locus eſt de præmio propoſito. Anno- tandum eſt præmio propoſito poſſe quem inuitari ad ze cuſandum. Præmium decernitur ei, qui conujetti un quiſietit. Huc pertinet quod Vlpianus ait inl. 1. de iuſtit& iure. Jonos non ſolum pœnarum metu: ſed etiass premiorum- quoque eæbortatione efhici. Alter locus eſt de fuga. Solafug: rei non ſufficit ad eum conuincendum: niſi aliæ probationes accedant, quamuis aliquam præſumptionem inducat fuga. ld annotatur ex eo quod ait lex, In ſingulos ſeruos,&c. Non ſatis eſt ergo eos fugiſſe,& ſi fuga præſumptionem aliquam in- ducat: ea tamen non ſufficir ad probationem, ſed hæc extta rem ſunt... Septimum caput eſt in leg.ʒ3.. quod ad cauſam. Cautumh eſt hoc capite, ne liceat teſtamentum aperire aut hæredi- tatem adire ex teſtamento, antequam quaſtio de familia ha- bira ſit, ſuppliciumque de noxiis ſummptum ſit. De aditione hæreditatis loquitur in§. non tantum. Et eſt hæc luriſcon- ſulti ratio notanda, Ne hærer prapter compendivm ſuum fe amilis facinus occultaret,&ο. Nam credibile eſt eum, uiintellexe- rit aperto teſtamento ſe ſcriptum hæredem eſſe, facile oe- cultaturum eſſe facinus familiæ, id eſt, ſeruorũ ne ſi quæſtio habita, aut ſupplicium ſumptum fuerit de ſeruis, malznoee
lit

d aſ ecgena dindd e — bge 5
Kau.§ 1—— ant iettamento inſ. e
los efle cx
4. — Pracamet ,Roaät m,Iöwähani — earordda mim wrrim ie Kaerieliar henidet quln mdugencam domini ergrle elar ners lu Mamm metetur: Km nonaexmimcidecerninn ifrrencuiatet mque calum. ſumimr ex doas acciſ, ant ein in doais ecaũ mig don poſft. i im ſumitar exdous èimniti la cuu eruueſt aius donu ni- aon hudet, qui— bee mn trttmento, qu dull donn nepeum fulſet durtt ei boui Snracum efte l foſrerta au lderi tektmento ſcpum,
der
autat ie J, rasa g 4 MA 3 1 dess,
rum, de qua diximus.
In Tit. De Jenatuſc. Sillan.& Claud.
Sa re damno afficiatuf. FPorte patrimonium defuncti ex ſer- nis conſtat, vt olim apud vetetes Romanos. Occultaret,&c. Hæcautem pars ſenatuſconſulti tunc locum habet, cum do- minus vi interfectus eſt: non autem veneno clam ſũüblatus. Si veneno clam ſublatus ſit: durum eſt, imo iniquum, de fa- milia quæſtionem haberi: aut ſupplicium ſumi. Atque ideo nihil vetat aperiri tabulas, adire hæreditatem: aut bonorum poſſeſſionem peti. Clandeſtinæ inſidiæ non poſlunt in ſeruis vitari. Hoc ſumptum eſt à nobis exl. 1.§. occiſorum. Sup- plicium ſumitur exiis à quibus dominus interfectus veneno dicitur. Sed non habetur quæſtio de iis, qui ſub eodem tecto ſunt, qui non potuerunt domino ſuccurrere. Ideoque ante quæſtionem habitam poſlunt aperiri tabulæ, vel hæreditas adiri. Sed huic ſententiæ videtur eſſe contrarium quod di- citur in aliquot legibus huius tituli: veluti in l. hæres. 20. leg. propter veneni. 21. ff. hoc titu. Sed ſolutio apparet ex verbis dictæ l. propter. verſic. Aliud Senatui placuit, S&c. Ecce, cum dicimus lodlato per venenum domino poſſe ſtatim aperiri tabulas,& hæreditatem adiri, bonorum poſſeſſionem peti: hoc eſt intelligendum, niſi à familia ipſa dominus necatus ſit. Nam ſi à ſeruis ipſis dominus ſit veneno interemptus, hoc caſu quia habenda eſt quæſtio,& ſumendum ſupplicium de
ſeruis ipſis, interim non poterit adiri hæreditas, bonorum
poſſeſſio peti: interim non poterunt tabulæ teſtamenti ape-
riri, hoc dicit de libertate: quia ita acciderat. Eſt enim hoc
caput ex lib. reſponſ. Papin. Idem dicitur in leg. 3. ſi es quæ- ſtio. Cod. de his quib. vt indig. quia à familia dicitur interfe-
ctus, hæreditas fiſco vindicatur. Quid ergo, dicet aliquis, ſi
antequam quæſtio haberetur, aut ſupplicium ſumeretur de
ſeruis, tabulæ apertæ ſint, hæreditas adita ſit, qua pœna ple- ctetur hæres qui tabulas aperuit? qui hæc omnia fecit, quæ-
diximus? Animaduertendum eſt pœnam eſſè publicationem bonorum. d.l.ſi ea quæſtio. Hæredi hoc caſu adimitur hære- ditas vt indigno, quod extra Senatuſconſultum atque edi- ctum Prætoris tabulas aperuerit teſtamenti ante quæſtio- nem habitam: quod hæreditatem adierit: quod bonorum
poſſeſſionem petierit: ea re oſtendit ſe indignum hæreditare.
hæreditas ipſi aufertur vt indigno.& hac ratione hictitulus
de Senatuſconſulto Sillaniano in Codice Iuſtiniani coniun- gitur cum titulo de his quib.vt indig.in ff. libris ſeparati ſunt tituli. Sed ratio mouit compoſitores Pandectarum, quod qui contra Senatuſconſultum facit, hæreditatem defuncti a- mittit,& aufertur tanquam indigno. Sed quæſtio eſt diffici- lis& controuerſi iuris, an is qui aperuit tabulas teſtamenti, etſi non adierit hæreditatem, hac pœna puniendus ſit. Puni- ri dicimus hæredem cum apertum eſt teſtamentum, vel bo- norum poſſeſſione petita, cum hæreditas adita eſt ante ha-
bitam quæſtionem de familia: ante ſupplicium ſumptum de ſeruis. Sed an oporteat aditam hæreditatem: an vero ſuffi- ciat teſtamenti tabulas apertas eſſe ante quæſtionem habi- ram? Nam fieri poteſt vt poſt teſtamentum apertum diſtule- rit hæres adire hæreditatem, vel bonorum poſſeſſionem pe-
tere. Varie ſunt opiniones. Sed probabilius mihi videtur eum, qui aperuit teſtamentum, puniri hac pœna. Nam lureconſul-
ti de apertura teſtamenti fere loquuntur, nulla mentione fa- cta aditionis. l.1 3. in cognitionc. ff. hoc tit.& locus eſt aper- tior in l. vlti. eiuſldem tituli. Tres hæredes erant, apertum eſt teſtamentum à quibuſdam aliis inuitis& ignorantibus. Cer- tum eſtiis, qui aperuerunt teſtamentum, portiones ſuas au- ferri: ſed de aliis quæritur, quibus inuitis& ignorantibus te- ſtamentum apertum eſt. Ait eis non amittere ſuas portiones ſi culpa careant. quod poteſtintelligi de publicatione bono- Dicit, Et apertum erit teſtamentumò: non dicit,& adita erit hæreditas. Sed obiicitur ab iis, qui contra ſentiunt, l. neceſſarios. ·.§. 1. vbi dicitur, Non alias adiiſſe hereditatem,&c. Sed ego puto hoc exempli cauſa di- tum eſſe à lureconſulto, adiiſſe hereditatem, id eſt, contra Senatuſconſultum& edictum feciſſe. Nam plerique hære- des ſunt, in quos hæc pœna habere locum non poteſt, cuiuſ- modiſunt hæredes ab inteſtato: quod non poteſt intelligi de his, qui aperiunt teſtamentum, cum teſtamentum nullum factum ſit. Et hoc exemplo vſus eſt lnreconſultus, vr oſten- deret tunc bona publicari, cum aduerſus Senatuſconſultum Sedictum factum eſt. Vr ergo bona publicentur, duo ne- ceſſaria ſunt.In primis conſtare oportet occiſum eſſe patrem-
———
475 familias. Non ideo publicantur Bohz, quòd dicatur occiſus eſſe, ſi re vera non eſt occiſus. O portet probari occiſum eſſe Patremfamilias. ls, qui intelligebat occiſum non eſſe, non id- eoplectendus eſt, quod adierit hæreditatem, vel aperuerit te⸗ ſtamenti tabulas. Deinde oportet conſtare aditam eſſe hæ- reditatem, vel apertum eſſe teſtamentum. Hinc naſcitur quę- ſtio ex eo quod dicitur, hæreditatem adiri non poſſe ante- quam de familia quæſtio habita,& ſupplicium de noxiis ſum- ptum fuerit. Quid ſi interim decedat hæres, cui hæreditas delata eſt vel ex teſtamento, vel ab inteſtato, nonne ini-= quum eſt eum nihil ad hæredem ſuum tranſmittere, cum hæ⸗ reditas non adita, non tranſmittitur ad hæredem?§. in no- uſimo. Cod. de caducis tollend. Hæc quæſtio tractatur in]. 3·§. eleganter. ff hoctit. Eleganter Scæuola ait,&&c. Ne mora hæc& dilatio noceat hæredi, receptum eſt vt deceſſerit an- te adicionem hæreditatis, quia meru& terrore edicti non po- terat adire hæreditatem, vt tranſmittat vtiles actiones ad hæ⸗= redem ſuum, quamuis iure ciuili hæreditas non adita non tranſmittatur. Similis eſt conſtitutio de legatis,& de liber- tatibus. in J. vlri. Cod. de his quib. vt indig. vbi coſtitutum eſt hanc moram non nocere nec legatis, nec fideicommiſſis, nec libertatibus. Legata in eodem ſtatu ſunt, ia quo eſſent ſi hæreditas adita eſſer. Sed de his nos alibi diximus, præſertim de tranſmittenda hæredirate ‚ ſub tit. de acquirenda hæredi- tate, Et hunc locum explicui in dict. 1. 3.§. cleganrer. Alia quæſtio eſt, an hæc acculatio præſcriptione temporis tolla- tur? Quxſtio hæc eſtinl. 13. in coguitione. ff. hoctit.vbi di= citur quinquennii tempus conſtitutum eſſe huic accuſationi. præſctiprione quinquennii ſummouebitur agens perſequens bona ob hanc cauſam: quamuis bona dicuntun publicari, ſummouebitur agens præſcriptione quinquennii. Sed Jure-
conſulcus ait hoc intelligendum eſle de extraneis hæredibus, ſi aduerſus hæredes extraneos agatur. Alii, qui extranei non ſunt, hanc præſcriptionem non habent. Ibi, Namauc eos, quis harricidii areuſari poſſunt,&c. Oſtendit qui exttanei ſint,&
34 non ſint. Extranei non ſunt, qui parricidii poſſunt accu- ari, cuiuſmodi ſunt liberi. Non enim ob cædem admiſſam aduerſus extraneum parricidii pœna competit. Ratio diuer- ſitatis non videtur valde obſcura eſſe. Nam grauius& indi- gnius eſt vindctam cædis illaræ negligi à coniuncto homirc, quam extraneo. Ideo mirum non eſt ſi in hac re melior ſie aditio extranei, quam coniuncti. Obiecerit forte quiſpiam leg. rz. querelæ. Cod. ad leg. Corneliam de fall. accuſationes criminales præſcriptione viginti annorum tolli& excludi, cur ergo hic dicitur ſemper accuſari poſſe eos, qui coniuncti ſunt, qui non ſunt extranei? Sed hic non loquimur de crimi⸗- nibus. Crimina quidem tolluntur ſpatio viginti annorum. quod dicitur in leg. in cognitione. Non eſt intelligendum de crimine homicidii.
Octauum caput. Hoc capite proponitur actio popularis, ob eandem cauſam, de qua diximus ſuperiore capite, ſi hæ- res ante quæſtionem habitam de familia teſtamentum ape- ruerit, recitauerit, hæreditatem adierit, bonorum poſſeſ- ſionem petierit. leg. 25. lege Cornelia.§. vleim. ff. hoctitu- lo. Hæc actio popularis ef„ competit cuiuis ex populo. Po-
pularis actio dicitur, quæ competit cuiuis ex populo. eg. 1. 2.& 3. ff. de popul. actio.& datur ad centum aureos. Palan autem⸗,&e. Non eſt viſum Prætori ſufficere publicario- nem hæreditaris. Non videtur magna affici pœna hæres, cui hæreditas adimitur, ſi nihil ex bonis propriis amittat. Hoe eſſet lucrum non facere potius, quam damno affici. Verum cautum eſt, vt detur actio cuinis ex populo aduerſus hære- dem in centum aurcos. Et hæc pœna centum aureorum di- uiditur inter fiſcum& eum, qui agit. Partem in pnblicum, E. Non me latet, agitatam eſſe vulgo quæſtionem hanc de Pœna actionum popularium, an ea pœna ſit fiſci, an accu- ſatoris.& eſt prolixa diſtinctio in ſcriptis aliorumn. Sed di⸗ cendum eſt, non eſſe eandem pœnam omnium actionum
popularium. Videndum eſt quomodo conceptuin ſit edi-
ctum de vnaquaque actione, quomodo de ea lex lata fit. fe- re diuidi ſolet inter fiſcum& eum, qui agit: vt in hoc edicto videtis. Id erat expreſſum nominatim edicto Praæ-
toris..
Nonum caput eſt de eo hærede, qui vltus non eſt mor- tem defuncti,& cautum eſt hoc capite vt hæreditas ei, tan⸗
b b Rr 4.

8 ———
5—————— 2——*— 2 2—**.———*——————— 8 ——ͤͤͤͤͤͤͤſ———————— 4— ————————— ———.— 8 8* 5 ee Mee—————————— 9 2 2
— 4
ͤͤͤͤͤͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſͤſ1
——
——
—õõ——
— —
quam indigno auferatu t. lege, cum fratrem. C. de his quib. vt indig. Hicoſtenditur differentia inter hoc caput& ſuperiora pua. Cum fratrem, inquit, tuum mortem eius,&o&c. Forte nul- la eſt familia de qua haberi poſſit quæſtio. interim erganon prohibetur hætes adire hæreditatem. Prohibetur hæres adi- te, cum familia opem non tulit domino, antequam de familia habita ſit quæſtio. Sinulla eſt familia, aut forte omnes lerui opem tulerunt, poteſt adite hæreditatem. Sed hereditas ei 5 feretur tanquam indigno, ſi non fuerit vltus necem defuncti. Eruotandum eſt, in hoc caſu hæreditatem reſtitui fiſco, ſimul cum fcuctibus& vfuris. l. 1. C. cod. Hic enim punitur hæres propter negligentiam, ſi neglexerit vlciſci necem defuncti. Vnde quæritur, an appellare debeat,& perſequi appellatio- nem vt hæteditas ei non auferatur: Duæ ſunt leges de hacre, quæ videntur contrariæ: ſed diuerſæ ſunt ſpecies in l.z1. pro-
pter.§. vlt. propter veneni,&oc. Duo hic ſunt caſus conſideran-
li. Primus caſus eſt, cum hæres inſtituit accuſationem cædis illatæ,& abſolutus eſt reus accuſatus iniuria iudicis. Videt ha- res eſſe abſolutum reum, non curauit ab ea ſententia prouo- carc. Obiicitur ei quod officio functus non eſt, quia poterat
rouocarè, cum ſententia iudicis iniqua abſolutus eſſet reus. Sed ait iureconſultus hæreditatem ei non auferri, etſi non prouocauerit. Eſt enim præſumptio pro ſententia: necteme- re quis aduerſus rem iudicatam prouocare debet. Alter caſus eſt cum damnatus eſt reus: ſed ipſe prouocauit: eam prouoca- tionem neglexit perſequi hæres: quæritur an hæreditas ei au- ferenda ſit? Quæſtio eſt inl. In minoribus. Cod. eodem.vbi dicitur ei auferendam eſſe hæreditatem. Ecce, in vno caſirab- ſolutus eſt reus:& obiicitur hæredi quod non prouocauerit. in altero caſu damnatus eſt reus, qui accuſabatur,& obiicitur hæredi, quod eam appellationem non ſit perſecutus. ſic di- uerſas eſſe ſpecies videtis. Ex iam dictis conſequirur hæredi- tatem alii non acquiri, quam fiſco. Diximus confiſcari& pub- licari bona hæreditatis. hoc ego dico, ne quis forte dubitet, an negligente vno hærede vlciſci defuncti necem, acquiratur al- teri ea portio, qui diligentior fuerit. Quæſtio eſt in ſi ſequẽs. 15. ff hoc titu. de qua quæſt. dixi ſub titu. de vulg. ſubſtit. Fiſcus ergo bona capit,& hæres, aut hæredis loco& præſtat legata. l. cum fiſco. 9. ff. hic. forte videbitur mirum quod dicitur, lega- ta eſſe præſtanda, cum hæreditas adita non ſit. Sed quia loco hæredis eſt, ideo præſtat legata ranquam hæres. Præterea no- tandum eſt hãc perſecutionem bonorum non extingnimor- te hæredis. in l. Caius Seius. 2 2. ff. hoc tit. Caius Seius,& c. Hæ- res neglexit vlciſci necem defuncti. deceſſit, an aduerſus eius hæredem hæc perſecutio admitti debeat? Mouet quod crimi- na morte extinguũtur. l. ex iudiciorum. ff. de accuſat. Præter- quam in caſibus exceptis. Motte rei extinguuntur accuſatio- nes. Vnde videbatur dicendum morte eius qui vltus non eſt necem defuncti, non poſſe aduerſus eius hæredem compe- tere. Sed tamen ait Iureconſultus cauſam hanc, cum ſit pecu- niaria, worte hæredis extinctam non eſſe. Criminalis quidem accuſario extinguitur morte rei. l. ex iudiciorum. de accuſat. Sedhic non eſt criminalis accuſatio: vtilis hæreditatis petitio datur fiſco. Ideo mirum non eſt ſi dieatur morte ingrati hæ- redis extinctam non eſſe. Sed mirum eſt quod dicitur poſt decimum annum admitti hanc accuſationem. Poſt decem annos vixit Titia. vnde videtut præſcriptione temporis accu- ſatorem ſummouendum eſſe. Ex his, quæ diximus ſuprain l. in cognitione. hoc rit. diximus accuſationem præſcriptione quinquennii ſummoueri, ſed diuerſa hæc ſunt. Diuerſum eſt quod hic dicitur,& quod ſcriptum eſt in l.in cognitione. nam d. l in cognitione. loquitur de eo, qui accuſatur. ideo ꝙ ape-
ruit reſtamentum antequam mortem defuncti vltus eſſet.
Hæc lex loquitur de eo qui neglexit necem defuncti. Diuerſi ſunt caſus,& diuerſa quoque ratio in hoc caſu. Cum accuſa- tur tantum negligentia hæredis, non eſt æquum vt præſcri- prione quinquennii ſummoueatur acculſator. quia cum vi- det hæredem non vindicare necem defuncti, ſperat fortaſ- ſis eum poſtea diligentiorem fore. Non eſt ei uhpure dauf
quod eum non præcipitaueriv ad accuſandum. Sed in eo, qui
aperuit teſtamentum, idem dici non poteſt, cum aperuit te- ſtamentum, vel hæreditatem adiit, antequam quæſtio habita eſſet de familia. nulla cauſa eſt cur quis differat accuſationem. quia quod factum eſt, amplius infectum fieri non poteſt. ſed non factum poteſt compenſari diligentia hęredis.
Franc. Duareni Comment.
ſe. Ergo hic dolo fecit, ne teſtes veniant: is videtur prohibet ne teſtamentum fiat. Quid ergo ſi blando ſermone pellexeri
non incidere.
1N IIT. VI.
51 QVIS ALIOQVEM RI PRDOHIBVERIT (OIGERIT.
CA o;. IJ.
Lquis aliquem,&c. Edictum quod proponitu 8e ſub hoc titulo, maxime pertinet ad fiſcum: ſc. ut& ſuperius edictum de Senatuſconſulto T Silla. ltaque propter affiniratem rei coniunqi A lunt hi tituli de Senatuſconſ. Sillan.& ſi qus aliquem. Hoc edictum proponitur aduerſus eos, qui 53 menti factionem per vim impediunt: vt ſi captent alienam hæreditatem: vel ex teſtamento, vel ab inteſtato. ideoqueim- pediunt per vim& dolum teſtamenti factionem: hoc ediqo cautum eſt, vt actio ipſis denegetur ad petendam hæredita- tẽ:& vt ea hæreditas fiſco vindicetur. Ergo hoc edicto nuli proponitur actio: ſed actio potius denegatur, quæ alias com- peteret, vel ex teſtamento, velab inteſtato:& fiſci gratiahoc potiſſimum conſtitutum eſt,& ad fiſci commodum& vii. tatem maxime pertinet. Ve autem per vim impediatur teſna- menti factio, dupliciter accidere poteſt,& vtraque cauſa yet- bis tituli ipſius& nrprſoni exprimitur. Si quis aliquem,& Impeditur teſtamenti factio ſi is, qui vult teſtari, prohibeauun facere teſtamentum, quod alias facturus eſſet. Hoc etiamac- cidit ſi quis aliquem facere teſtamentum cogat: cum aliasfa. cturus non eſſet. De priore cauſa videndum eſt.
C A p. II.
Si quis aliquem facere teſtamentum prolilutrit
TEST A. VEI..
Le declaratur exemplis in l. i. huius tit. in princ. Ait Vipian. Qui aum captat,&sc. legitimus hæres& ſucceſſurusabin- teſtaro prohiber ne teſtamentum fiat: intereſt ipſinsteſta- mentum nõ fieri,& decedere inteſtatum eum quiteſtemen. tum vult facere:vt ab inteſtato ad ipſum perueniat hærecitas. Is qui prohibet ne teſtamentum fiat, incidit in œnam huins edidi hoc etiam accidere poteſt in ſcripto hærede. Quidam eſt ſcriptus hæres teſtamento alicuius, prohibet neteſtatot mutet teſtamentum ſuum,& alium hæredem inſtituat, quod poteſt. Ambulatoria enim eſt voluntas teſtatoris vſque ad extre mum vitæ ſpiritum. l. 4. ff. de admin. legat. Is prohibuit teſtamentum facere, eius intereſt aliud teſtamentum abeo non fieri, in quo forte inſtituet alium hæredem. is quoqpein- cidit in hoc edictum. Verbum, prohibere, quomodoaccipi
endum ſit, verba l. 1. ſatis demonſtranr, vt ſi quis prohibea
teſtamentarium introire, de quo tamen olim dubitatumffuit Teſtamentarius eſt is, qui adhibetur concipiendo teſtamen. to. Vſitatum eſt hoc vocabulum in iure. l. z. ff. de hære. inſtit
Kl. Diuus. ad l. Cornel. de fal. quia forte non eſt teſtatotico:
gnita ratio concipiendi teſtamenti, vult teſtator adhiberete- ſtamentarium: non patitur hæres legitimus, ſucceſſurusa? inteſtato: vel hæres iam ſcriptus. De eo eſt dubitatum olim, quia ſine teſtamentario poteſt conſcribi teſtamentum: ſed tamen cum tanta ſolennitas neceſſaria ſit in teſtamentofaci- endo ſecundum ius ciuile: vt merito adhiberi debeat teſta- mentarius, ne forte ſolennia deſint, is videtur etiam prohibe.
re teſtamentum fieri.
Aliud exemplum eſt in l. 2. Si quis dolo fecit vt teſtesnon venirent. Et in hoc exemplo non eſt magna dubitatio. Nam
certum eſt, ſine teſtibus idoneis te ſtamentum ſcribinon b ete
eum, qui teſtamentum facere incipiebat,& auocauerit eumi teſtamento faciendo, diſſuaſeritque ei ne teſtamentum face- ret: an incidit in hoc edictum? Ait Iureconſultus inl. vlt.hic
GA v. III. b b Si quus coegerit teſtamentum facere. Nor tantum punitur hoc edicto is, qui prohibuit al-
quem teſtari:ſed etiam is, qui teſtari coegit. Ab eo quo-
„ 2 4. in que qui coegit teſtamentum facere, aufertur hære ditis,!
41 8

CAA I
14 1uen fan tkmeumn 1
Mnar exemplsial wimtn Keßaar, Ge— ders äl OR der de teſtamearun dn: urn
20 der K tecrdere inteſtanmen.
ren dinteeozpimen hider teteitameneum iar ideicr Xerum ccidert dotelt n crptum u hrrer trſtunemoalcuim Nti
ſamencum lonm, K lumbatetcri
Anbuocu enim eſt roumtu teh m uer piritum.l4 f. deꝛcmi rum facrer, tics intereft uiud te n auo focre inſtitcet aimm hættia xcddm. Verbum ptodbdete a . verda LI. fats demonſtram, ul-
rum inrroite, de quo tamen dint
eniusefts, qu addenut auche
mciboc rocabulam u iuelli b
ulCotnel deful quiafonemut wenätckameri, drie
92. 1
1 X 2.„ III 3 24ℳ 2— L 1. 1 9f Gob
jn Tit. Si quit ali. teſt. proh, velcoeg.
L.1. C. eod.&c. Quæſtio eſt de hæreditate: an ei auferenda fit hæreditas, qui cogit aliquem teſtamentum facere,& ſe hæ- redem inſtituere? Et ſine dubio auferendam Imp. eal. I. ſta- tuit. Nonidem dicendutn eſt in leg. vlt. Cod. eod. qui teſta- mentum facere perſuaſit. Hic prohibetur tantum vis aur do- lus malus, quamuis alias puniatur ſola perſuaſio, vt in edicto de ſeruo corrupto. l.. S. perſuadet. ff. de ſeruo corrupto. quia corrumpit perſuadendo. Obiicitur lex, Captatorias. ff.de hæ- red. inſtitu. Sed manife ſtum eſt captatoriam inſtitutionem nihil buc pertinere. Captatoria inſtitutio, dicunt, eſt prohi- bita: hic eſt captatoria. hæc dubitatio profecta eſt ex magna ignoratione:nõ intelligunt quid ſit captatoria inſtitutio. Ca- ptatoria inſtitutio eſt, cum quis aliquem inſtituit captandi
cauſa.hic non inſtituitur aliquis ad eum captandum. Intelligi-
tis ex his, quæ diximus, ex quibus cauſis locus ſit huic edicto. Præterea notandum eſt ex his cauſis hæreditatem auferri ei, qui contra edictum fecit,& vindicari fiſco. l. 1. ff. hoc tit.& leg. z. C eod. Ei, qui ne teſtamentũ fieret impedierit, aufertur hæreditas tanquam indignæ perſoneę. d. l.z. C. eod. hoc tamen non ſatis expreſſum eſt à lureconſulto de eo, qui teſtamen- tum facere alium coegit. Loquuntur lureconſulti in omnibus caſibus, de eo qui prohibuit aliquem teſtamentum facere: ſed de eo qui teſtamentum facere coegit,& ſe hæredem inſtitue- re, non loquuntur. ſed tamen idem de vtroque receptum eſt propter ſimilitudinem rationis.— Quartum eſt an factum vnius prohibentis, velcogentis
noceat aliis perſonis? Certum eſt ipſi nocere, qui prohibuit,
vel coegit: ſed an aliis noceat quæritur, qui nihil peccauerunt, nullum dolum, nullam vim admiſerunt. Er dicendum eſt non nocere aliis niſi in caſibus exceptis. Vnde legatum, quod re- ſtituendum eſt fideicommiſſario, valet: quia ſi non valeret le- gatum, id noceret fideicommifſario, qui nihil admiſit. leg. 1. §. ſed ſi legatum ei relictum ſit. Titius fecit teſtamentum: in eo mihi legauit prædium: rogauit me vrid reſtituerem Sem- pronio. Cum teſtator vellet mutare teſtamentum, ego pro-
hibui: quæritur an debeatur legatum? Ait Iureconſultus lega-
tum deberi, quia legatum alii reſtituendum eſt. Qui nihil pec- cauit, non prohibuit teſtamentum facere. Idem eſt in hære- de, qui iuſſus eſt reſtituere hæreditatem ex fideicommiſſo.l. z.hic. Hæres inſtitutus teſtamento, rogatus eſt vt alteri re- ſtitueret hæreditatem. Deinde prohibuit teſtatorem, mutare teſtamentum, ius amittit falcidiæ, quod habebat: ſed hæredi- tas reſtituetur fideicommiſſario. Igitur factum ſiue hæredis ſiue legatarii, qui prohibuit teſtamentum facere, non nocer fideicommiſſario. Quibuſdam tamen perſonis nocet dolus eius, qui prohibuit teſtamentum facere. Nocet in primis ſer- uo. Seruus meus eſt inſtitutus, qui eſt in poteſtate mea,& mi- hi acquirit hæreditatem, ſi adeat: ego prohibui teſtatorem murare teſtamentum. mihi nocet hoc factum meum, ſi ſer- uus ſit in poteſtate mea:ſed ſi manumiſſus ſit, factum meum
ſeruo nocebit. Præterea nocet etiam factum patris, liberis:
etiamſi liberi non ſint in poteſtare patris. Ratio eſt: quiav i- detur liberorum gratia hoc facere pater, cum pronides ali- quem teſtari,& inter coniunctas perſonas facilis eſt ſuſpicio fraudis. leg. vlti. de bon. liber. leg. data. Cod. de donat. Ergo factum vnius alteri non nocet, præterquam in exceptis per- ſonis, de quibus diximus. Hinc quæritur, an fratris factum no- ceat fratri?l. 2.§. fratris. ff. hoc titu. Fratri⸗ autem,&sc. Quam- uis factum patris noceat liberis: non idem tamen dicendum eſt de fratre, vt factum fratris fratri noceat. Iniquum eſt fa- ctum vnius alteri nocere, ſi in vniuerſum loquamur. Quid eſt enim iniquius, quam ob factum alterius, aliquem ple cti? Etſi autem ratio ſuadeat aliquas perſonas ob factum alterius ple- cti: ſatis viſum eſt hocad liberos produci, propter magnam coniunctionem, quæ eſt inter liberos& partem: propter quam coniunctionem facilis eſt ſuſpicio fraudis. Viſum ita- qus eſt vtile, hoc non producere ad fratrem. Fratri⸗ factum, Ge. Sic accipimus hæc verba, Si frater meus prohibuerit forte mutari teſtamentum, vel fieri, cum ego in teſtamento ſcri- Ptus ſim, hoc mihi minime nocet. Sic ego accipio. Vulgo ſic accipiunt hæo verba, quaſi frater excludat fiſcum„id eſt, qui- dam caprtans hæreditatem alienam, prohibuit eum teſtamen- tum facere. Erat forſitan ei ſucceſſurus ab inteſtato, vereba- turque ne teſtamentum faceret. Quia igitur captans eius hæ-
reditatem, prohibuit eum facere teſtamentum, hærediras er
b 77 aufertur. Sed oritur cõtrouerſia inter fratrem èius,& fiſcum. Frater contendit hæreditatem ad ſe pertinere ab inteſtato. Quæritur vter potior eſſe debeat? Aiunt fiſcum excludi. Sic dicunt, Sed non mihi videtur hic ſenſus eſſe. Na mVlpianus in l. 1. oſtendit fiſcum ſemper præferri. Vnde in hoc caſu ſi po- namus fratrem meum, captandæ alienæ hæreditatis cauſa, prohibuiſſe teſtamentum murtari: mihi quidem non nocet in parte mea, qui nihil admiſi: ſed in parte fratris mei præferetur fiſcus. Hinc quæſtio naſcitur. Si quis coegerit inſtituere alium hæredem:an id nocear inſtituto hæredie?Ego te coegi, Titium hæredem inſtituere. Titius nihil admiſit: an factum meum ei
noceat, vt hæreditatem conſequi non poſſir? Hoc controuer- ſum eſt: ſed puto nocere hæredi inſtituto. quia teſtaroris vo- luntas hic deſicit, ſaltem libera voluntas. Voluntas teſtatoris
maxime neceſſaria eſt in faciendo teſtamento. leg. I. ff. de te-
ſtamen.& quamuis voluntas coacta, dicitur eſſe voluntas, ra-
men ratum non habet Prætor quod geſtum eſt vi, vel metu-
leg. 4. quod metus cauſ.ff. laltem reſcindi debet edicto Præto- ris. Nec refert à quo vis illata ſit, vt reſcindatur quod geſtum eſt. leg. Metum.&§. licet. ff. de eo, quod metus cauſa. Hoc ta⸗= men caſu mihi videtur probabilius eſle, fiſco non acquiri hæ- reditatem:quod etiam controuerſum eſt. Iura ſin gularia fiſci non extenduntur interpretatione, etiamſi videarur eadem ra- tione eſſe. leg. quod vero. ff. de legib. In his, quæ contra teno- rem rationis propter aliquam vtilitatem ſingularem inducta ſunt, non recipitur hoc argumentum: eſt cadem ratio, ergo idem ius eſt.l. quod ratione. ff. de legib. At nihil reperitur ex- preſſim conſtitutum fiſci cauſa de hac re. Hæc ſunt fere„quæ
continentur edicto Prætoris, quod ſub hoctit. propoſitum
eſt: vt ſi quis prohibuerit aliquem teſtari, vel coegerit, dene-
getur ei actio,& hæreditas fiſco vindicetur. Sed notandum,
præter hanc ademptionem hæreditatis iudicia quædam pro- dita eſſe ob eandem cauſam, tam criminalia, quam ciuilia, de quibus breuiter nunc à nobis dicendum eſt.
Ac in primis criminale iudicium conſtitutum eſt propter vim illatam:& ſępe mentio fit criminis,& criminalis perſecu- tionistam in ff. quam in C. l.1.& l.vlt. C. eo. l. vlt. ff. eo. men= tio criminis fit: quia præter diſceptationem ciuilem de hære- ditate auferenda, etiam criminalis actio admittitur propter
vim illatam. Et notanda eſt regula in l.hoc iure. ff. de reg. iur.
Qupcunque modo vis inferatur alicui, criminalis eſt accuſa- tio, aut de vipublica, aut de vi priuata. De vi priuata, ſi line ar= mis vis illata ſit. de vi publica, ſi cum armis. Præterea actio in factum, vel actio de dolo competit ei, qui damnum paſſus eſt
ob dolum admiſſum, vel vim factam teſtatori. Exempligra- tia, Titius me volebat hæredem inſtituere: quidam aſius me impediit: prohibuit ne me hæredem inſtitueret. hic quæritur, an aliqua actio mihi competat aduerſus eum? Dicendum eſt competere. quia dolo eius factum eſt ne teſtator me hæredẽ inſtitueret. hoc eſt expreſſum in l. Lueius 90.§. S empronia. ff. de legatis 2. Poſtremo in magiſtratum, qui prohibuit teſtari,
datur actio in duplum ex Nouella luſtiniani 124. quæ inſcri-
bitur in vulgar. libr. vt nul. iudic.&c. in§. prouenit. vult eos
puniri extra ordinem luſtinianus,& cogi eos damnum hoc
reſarcire cum duplo.& huc pertinet quod dicitur ia l. 22. cu-
rent.ff. de teſtibus. Officium magiſtratus eſt cucare, vt teſtari
volentibus teſtes& ſignatores præbeantur, Teſtandi ver-
bum generale eſt,& perrinet primum ad teitamentum, dein-
de ad quamcunque teſtationem.
DE IVRE CODICILLORVM,
Odicilli, vt incipiam à definitione in gratiam ty- tonn,ſäntgenns quoddem vlime kolamtath quo legata& fideicommiſſa relinquuntur. ego non poſſum commodius definire. Dico genu⸗ quodam eſſe,&c. Et differunt àteſtamento. teſta- mentum definitur in J.1. f. de teſta. Voluntaris noſtræ iaſta ſen- tentia, So. Ego oſtendi in explicatione definitionis teſtamen-
tihocverbo, iuſta, excludi codicillos. Teſtamentum ex le a- timo ð& ciuili iure eſt: codicilli ex legib. non ſunt. Codicilli ex
mote quodam& iuriſdictione magiſtratuum ortum habent & originem. vt docet Iuſtinianus in Inſtitut. titulo de codi-
cill. Docet ante Auguſtum nullum fuiſſe vſum codicillorum

25— ———————
—
475 Qui volebat legata relinquere, opus erat iuſto& ſolenni ts- ſtamento. Ideoque teſtamentum diicitur eſſe iuſta ſententia- quia ex iure ciuili eſt. Iuſtum dicitur, quod legitimum eſt: cametſi varia ſit huius verbi ſignificatio, vt inl. 3. ff:pro ſocio. Iuſta hæreditas dicitur, quæ lege defertur. ſic iuſta ſententia, teſtamentum dicitur. In codicillis nihil iuſtum eſt, nihil legi- timum. Videtis ergo, quid interſit inter teſtamentum& co- dicillos. Præterea codicilli nullam ſolennitatem deſiderant, vt dicitur in.vVlt.de codicil.in Inſti. Sufficit interuenire quin- que teſtes. Omnis obſeruatio, omnis ſolennitas remittitur. Alia multa in teſtamentis neceſſaria ſunt. Quomodocunqué quinque teſtes adhibeantur, valent codicilli. An neceſſe ſit codicillos confirmari teſtamento, an ſiue teſtamentum ante- cedant, velſequantur, valeant codicilli„quæſtio eſt difficilis, de qua ego ſcripſi lib.2. Diſputat. Alia differentia eſt: quia te- ſtamento hæreditas relinquitur directo: non etiam codicillis hæreditas directo, nec datur nec adimitur codicillis. 1. quod per manus. 10. ff. hoc tit. l. ſi ¹dem. C. eod.&§. vltim.in lnſtit. cod. Et hoc diſcrimen maxime notandum eſt. Nam alias in- tiliter diſputaremus de diſcrimine codicillorum& teſtamen-
Franc. Duareni(omment.
ti:& nemo faceret teſtamentum, ſi idem poſſet relinqui ce dicillis, quod teſtamento. Sed nemo hæres inſtitui hail e dicillis. opus eſt ſolenni teſtamento. poſt factum beſtanded. tum poteſt quis in codicillis, verbis precariis heredem ro 8 vt reſtituat. Alia differentia eſt inter teſtamentum& dar⸗ cillos: quia ſi quis codicillos fecerit, omnes valent: quodn 1 poteſt dici de teſtamentis. Nam ſi quis fecerit plura teden menta, vnũ tantum ex his valet: poſterius teſtamentum nu. tum eſt, cætera infirma ſunt: non idem dicitur de codicillis 6.§. codicillos etiam plures. ff. hoc titu.& Inſtit. eo.H.yltim Omnes codicilli valent niſi cõtrarii ſint: ſi ſint contrarii,idem eſt dicendum, quod de teſtamento. l. z. C. eod. Nempe vt po. ſteriores valeant. Sed in teſtamento hoc ſpectamus vt bo rius tantum teſtamẽtum valeat, etſi contrarium non ſt prio-
ri. Hoc ex ſubrilitate tantum veteris iuris ortum habet, qua
eſt neglecta àmagiſtratibus, qui ſuam auctoritatem dede- runt codicillis. Iuriſdictione magiſtratuum multa ex veterii legis ſubtilitate reducta ſunt ad æquitatem. Sic in teſtamento militis contempta eſt hæc ſubrilitas. l. quæritur. 19. de miliite- ſta. Aliæ differentiæ poſſunt ex aliis colligi legendo.
FRANCISCI DVARENIIVRIS CONSVLTIIN LIB. XXX. DIGESTO- RVM SEV PANDECTARVM.
IN TIT. I. DE LEGATIS ET FIDEICOMMISSIS.
N initio huius libri multa præfantut
& ridicula, partim inutilia& ſuperua- canea. Huiuſmodi eſt quæſtio de con- iunctionetitulorum quam contiuua- — tionem vocant, verboſiſſime ab eil-
dem tractata. Cur de legatis in hac
M parre ſit tractatum, luſtinian. ipſe hoc
docetl. 2.§. quintus. Cod. de veter. iur. enucl. Sed de ordine, quem ſecutus eſt luſtin. in compoſitione Pandect. minime, vt arbitror, improbando, nunc non eſt diſſerendi locus. Cer- te non eſt vſquequaque ſecutus ordinem edicti perpetui in ea compoſitione. Edictum de legatis poſitum fuerat poſt bo- norum poſſeſſiones, vt inſcriptiones capitum demonſtrant. Nec adrem pertinerl. 2. de ſtatu homi. vbi Hermog. loquitur de epitome ſua. Huius generis eſt& illa quæſtio, cur in tres libros diuiditur hic tractatus. Hic non minus ineptiũt, quam in ſuperiore quæſtione. Sed prolixitas operis cauſa fuit huius diuiſionis. vt in Pandect. Flor. tit. de verb. obliga. in duas par- tes hac de cauſa diſtributus eſt. Sed miſſas faciamus nugas,& veniamus ad ea, quæ plus vtilitatis habent, nempe quid ſit le- gare,& quid legatum. Legare verbum tale acceptum fuit in J. 12. tabular. l. verbis legis. 120. ff. de verb. ſign. Nouel. 22. ae un,.§. diſponat. Specialiter ſignificat res ſingu- las relinquete, non ius vniuerſum transferre. Differt igitur ab hæreditate, l. nihil aliud. 27. fl. de verb. ſignifi. Huc pertiner
legati diffinitio, aut potius deſcriptio, apud Modeſt. l. lega-
tum. 37. f. de lega. 2.&§. 1. Inſtit. de legart. eſt donatio teſta- mento relicta. Item diſfnitio Flor. l. 119. lege tum. de legat. 3. deliberatio hæreditatis. Vtraque diffinitio conuenire poteſt
fideicommiſlo, facit l. 8. Et fideicommiſſum. ff. de lega. 3. Si
quis velit ſeparare legatum à fideicammiſſo, addendum erit, quod legis modo, id eſt, imperatiue teſtamento relinquitur, ex Vlpia. in Inſtit. 24·de lega. Nam fideicommiſſum precari- ue relinquitur, vt ait idem Vlpian. tit. 25. de ſideicommiſ. in princ. Inde quæritur in hac ambiguitate verbi, lego, quomo- do accipi debeat. Pone teſtatorem legaſſe bona ſua,&c. certe quæſtio facti eſt ac voluntatis.
Voluntas colligitur ex coniecturis, de quibus nihu præci- pi in vniuerſum poteſt. Sequenda eſt itaque propria& vſita- ta verborum ſignificatio, ſi voluntas contraria non appareat. 1. 67. non aliter. de leg. 3. Nam proprieras cognoſcitur ex vin, quem penes arbitrium eſt,&c.. 7. Labeo ait. ff. de ſupel. leg. Recedimus à ſignificatione propria& vſitata propter volun-
alii, quæ mihi videntur partim inepta
tatem,& improproprie atque abuſiue interdum verba inler⸗ pretamur. dict. l. non aliter.& l. cum de lanionis. 18.§. Opti⸗
mum ergo. ff. de inſtruct.& inſtru. leg. l. quoniam indignum.
C. de teſta. in cap. Raynaldus. de teſta. verbum le go adiectum vniuerſitati bonorum ſignificat hæredis inſtituiionem: quia in alia parte teſtamenti vocantur hæredes,&c. inl. 5. llũ;. ſed ſi portio. de D. leg. præſtan. ineſt extenſio propter ſgniſ- cationem verborum. in l. mulier. 22.§. vlt. ff. ad Trebell. non exprimitur, an teſtator fuerit vſus verbo lego:ſed dicitutte- ſtatorem legaſſe portionem hæreditatis: intelligimus his ee. bis vſum eſſe, vt appareat cum legare tantum voluille, non hæredem inſtituere. Quatuor genera legatorum, quotum meminit luſtinia. Inſtit. de leg. explicant T heoph. VIp. Caiu in Inſtit. Pau. in ſenten. Ius nouum de eare GC. commu dele- ga.&§. noſtra autem. Inſtit. de lega. De fideicommi ſbis.
I* rER noſtros interpretes non conuenit quomodoleg Lium diſcernatur à fideicommiſſo. Vulgaris opinio eſſ, ler tum eſſe, cuius verba diriguntur ad hon oratum, fideicommi ſum, tum ad hæredem. quæ ſententia iam diu exploſa eſtab eruditioribus. Diſcrimen cognoſcitur ex Vlp. Inſtit. tit. 14 e lega.& tit.2 5. de fideicom. ſcripſi lib. 2. Diſput.c.o. Legatum ciuilibus verbis relinquitur: fideicommiſſum non ciuilibus ſed precariis: vt fideicommitto, peto, volo, rogo dari.§.vlt.la- ſti. de ſing. reb. per fideicom. relict. In legatis, quæ ex leg bor uit verße quædam erant ſolemnia eiſdem legibus ptæſcti pta. Legatum Græce non relinqui Vlpian. ait, Inſtit. rit. 2ſde ſideicom. verſi. item Græce,&c. Ideo dicuntur ciuilia ex er- bis ciuilibus do, lego, ſumito, capito,&c. dicuntur legitima ca⸗ dem ratione. l. vlt. G. deteſta. tutel. ſ. dire ctis, C. de teſta. ma- nu. directa etiam dicuntur. l. eam, quam. C. de ſideicom ꝛ C. comm. de lega. Porphirion oſtendit lib. 2. ſermo- Hotat ſaty.i. poſt princip. aduerſum illum, Tranſnanto Tiberim,lo- mno quibus eſt opus alto. Vide, inquit, vt directis verbis vii⸗ tur, propter Iureconſultum. Verba huiuſmodiimperatiualn legibus vſitata erant: fideicommiſſa non ſunt ex legibus,nes in eis vſurpantur verba legum. Inſtit. de fideicom. hære. hder commiſſa Vlpian. ait non ex rigore iuris ciuilis proficiſci:ciſi tul. de fideicommiſ.in princ. Verbis relinquuntut᷑ pre catiis 5 quibus voluntas declaretur. l. Senatus. ff. de legat. 1.Lcum 1 rum. Cod. de ſideicom. peto, rogo, volo, fdeicoa witto 5*⁵ 6 Iaſti. de ſing. reb. per fideicom. De duob. exemplis aubitatur- Vnum eſt inl. 69. peto. in princ.ff. de legat.⁊. Peto, vt Coulea⸗ tus ſis centum aureis. Non eſt legatum: quia verba culndan
unt⸗e

FIDEICOMMISIT
afroftohtie namrthrümeinett 4 Lnon alter Xlcnn de lnen 9. f.de nſtruct. A uſtru egl qun aß Ry aulciu de teſt. erdn, n bonorum bgnicu rtcüik t iefamenti rocancnr Ntcies,R. do. de D&; ecxſtan. incſt enediin à ruderam al malcct. 11 5. Rr
ur, n mſkanor(deritvics veldotg
gale porsocen bzicdtati urs dſe, appuru eanlegut um abrere.(umot zrvenz ege hnia lafft.de leg exphm Dan.n fenten. ui fouun decan-
In Tit. Delegatis&s ſideicon.
ſunt. Non videtur enim fideicommiſſum, quia teſtator nihil petit ab hærede. Benignius tamen interpretor vt fideicom⸗ miſſum ſit, quamquam videatur imperfecta ſcriptura. Satis oſtenditur voluntas his verbis. Alterum exemplum eſt in leg. ſ.à vobis.ff. de ann. leg. Peto, vt vxori meæ præ ſtetis annuos decem aureos. Modeſt. vocat legarum: ſed fideicommiſſum eſt. Contra Alexand. appellatione legati fideicommiſſum continetur.leg.Sſ.& fideicommiſſum. de leg.3. Exempla vbi- que occurrunt in his libris. in l. 39. vxorem.§. legauerat. de le- ga. 3. dicitur legare per fideicommiſſum.. Diximus quid ſit legatum,& quid fideicommiſſum, qui- bus verbis vtrunque fiat. Ex quo perſpicuum eſt diuerſa eſſe. Id enim innuit diuerſitas nominum. I. ſi idem. C. de codicil. item diuerſitas formularum& conceptionum. Diuerſitas ti- tulorum in Codice& Inſtitut. Et conſtat ex iam dictis origi- nem quoque eorum diuerſam eſſe. Inſtit.de fideicommiſ.hæ-
red. Reperiuntur& quædam aliæ differentiæ, de quib. nunc
dicemus. Eas collegimus ex variis locis, vt Inſtitutionib. Caii, Inſtit. Vlp. ſenten. Pau. Inſtit. Iuſtin. denique ex Digeſtis ipſis, & Codice. Et has differentias fuiſſe tempore Iureconſulto- rum oſtendemus: puta Vlpian. Pauli, Caii,& aliorum, ne quis putet de iure Digeſtorum non eſſe, qùod Accurſ. hic vocat mediam iuriſprudentiam. Saubtilitas iuris magis obſeruatur in legatis, quam fideicom. Voluntas magis ſpectatur in fidei- commiſſis, ſubtilitate neglecta.§. ſed non vſque. Inſti. de lega. Nec id mitum, cum legata ſint legitima. In iis, quæ legib. præ- ſcripta ſunt, leges ipſas ſequi debemus. fideicommiſſa ortum non habent Aeeglhus ſed ex moribus quibuſdam. In iis, de quibus nulla eſt certa lex, ſequimur quod nobis æquius vide- tur, vt Ariſtot. ait in Rheto. ⁄αeν νπαυ&eν. Idexemplis demon-
ſtrandum eſt. vnum eſt in§. ante hæredis inſtitutionem. In- ſtit. de leg. Idem ſcribit Paul. Senten. lib. 3. tit. 8. de lega. Idem
ſcribit VIp. in Inſtit. tit. 2 4. de lega. in fideicommiſſis nihil re- fert, vt ſcribit Vlpian. tit. 25. de fideicommiſ. Igitur tempore Iureconſultorum fuit hæc differentia. Nam VIpian. loquitur de tempore ſuo.
Aliud exemplum in§. poſt mortem. in Inſtit. Iuſti. de lega. Alia cauſa eſt fideicommiſſorum, vt ſcribit Gaius lib. 2. tit. de fideicommiſ.ldem ſcribit Vlpia.tit.de leg.& tit.de fideicom- miſ.fuit igitur hæc differentia tempore Vlpiani.
Aliud exemplum. A legatario legari non poreſt.§. 1. Inſtit. de ſing. reb. per fideicom. relict. Per fideicommiſſum relin- qui poteſt l.·.ſi fuerit.& l. 8. ſi legatarius. de lega. 3. l. 5. videa- mus. Si cui plus, quam per leg. Falcid. lab eo. C. de fideicom. An fuerit hæc differentia tempore luriſconſultorum quæri- tur? Quidam fuiſſe probant argumento ex diffinitione lega- ti. Inſtit. de legat. in princ. ibi, ab hærede præſtanda. ſed hæc
non leguntur in antiquis codicibus. Magis forte ad rem per-
tinet definitio Florentini. Delibatio hæreditatis,&c. Sed quid opus eſt pluribus? Caius& Vlpia. in Inſtit. hanc differentiam tradunt. Adde ſi lubet, quod de legato relicto à legatario nul- lum exemplum reperitur in Digeſt. libris. de fideicommiſſa- rio pleraque, quæ iam citauimus. Aliud exemplum. Legari non poteſt niũ Latino ſermone: at Græce fideicommiſſum relinquitur. Vlp. tit. de fideicomm. Verba Græca non ſunt ciuilia, neclegitima. l.vlt. C. deteſta. tutel. Idem dicitur de fideicommiſſo inl. 1 1. fideicommiſſa. in
princ. de legat. 3. Aliud exemplum. Legari non poteſt niſi te-
ſtamento, aut codicillis teſtamento confirmatis: fideicom- miſſum relinquitur etiamab inteſtato.§. præterea. Inſtit. de fideicom.hæred. An ſit de iure Digeſtor. probatur ex defini- tione legati, qua dicitur donario teſtamento relicta. d. l. 37. legatum. de lega. 2. Item Caius hancrefert differentiam, qui de tempore ſuo loquitur lib. 2. Inſtit. tit. de fideicom. Ean- dem quoq; differentiam tradit Vlp. tit. de lega.& tit. de fidei- com. Vnde qui legat, videtur in dubio teſtamentum facere velle, non codicillos. l. illud.§. tractari. ff. de iure codicil. Eſt& locus Modeſtini de hacrel. 4 3. libertates. ff. de manu. teſta. Aliudexemplum. Directa libertas ſeruo alieno legari non
poteſt:at per fideicommiſſum relinqui poteſt. Caius lib. z2. tit.
de fideicom. qui loquitur detempore ſuo. Similis locus in l. 10 5. al. i i. ſi feruus legatus.§. ſi ſeruus alienus. ff. hoc tit. leg. ſerui. C. de manu. teſta. lxgeneraliter. de fideicommiſ. liberta. Quidam dicunt hoc exemplum ad legatum non pertinere, nec reperiri apud lureconſultos legari libertatem. Horum er-
479
act. Sicut& alibi plerunque. l. 27. de lega. I. l. ſi peculium.§.1. ff. de pecul. lega.. per diuerſas. C. mandati. in quibus locis hoc verbum ad actionem quoque perſonalem refertur. His affine
cationis. Theophil. Inſtit. eod. alia eſt cauſa fideicom. Quia fideicommiſſi verba non ſunt apta ad vindicationem: dice⸗
ligitur alia differentia de alienatione. l.z. C. commun, de leg. Alia eſt differentia apud Caium Inſtit. lib. 2. ti. 8. de fideicom- miſ. in fin. vbi ait vſuras ex fideicommiſlo deberi ſi tardius
Gœpimus explicare differentias ex iure vetere inter legata & fideicommiſſa. Dictum eſt de actione quæ oritur tam ex le- gato, quam fideicommiſſo. Pro legato agitur in rem& in per= ſonam, non pro fideicommiſſo. His affine eſt quod dicitur le- gatarium ſtatim fieri dominũ adita hęred. l.à Titio. de furt.i.ſi tibi homo. 83.. cum ſeruus. Nec vero id dubium eſt in legato vindicationis, Theoph. Inſtit. de lega. ſi defunctus erat domi- nus rei,&c. Per vindicationem vero aliæ res non legantur, quam teſtatoris. Vlp. in Inſtit. tit. de lega. Adde quod legatum
acquiritur ſine traditione, contra regulam l. traditionib. C. de
pact. Nam& ignoranti acquiritur legatum. l. 79. cum pater.§. ſurdo. de lega. z. Alia cauſa eſt fideicommifſi. de fideicommiſ- ſo enim nihil tale ſcriptũ reperitur in iure antiquo. Item ver- ba fideicommiſſi nõ ſunt apta ad vindicationem magis, quam in legato damnationis. De hac re dicemus ad d. l. ſi tibi homo- S. cum ſeruus. Hinc videtur colligi poſſe alia differentia circa alienationem. Res per fideicommiſſum relictæ interdũ alie- nari poſſunt ab hærede: quia ſunt in eius dominio. Reslegatæ
non poſlunt, niſi legatũ ſit vindicationis. Rem enim quæ mea

6 4
.* ————
—
4**
“ —
ſſſſſſſſ1ͤ
—
—
—————
——
480 Franc. Duareni Comment.
non eſt alienare non poſlum. leg. nemo plus. fl. de regul. iur. Retn meam poſſum alienare, quamuis debita ſit. leg. quoti- es. Cod. de rei vindic. ſed præſtatur æſtimatio,&c. De hac alienarione videnda eſtl. vlt. Cod. commun. de lega.& No- uel. luſtin. de reſtitution. VItima differentia eſt apud Caium de vlaris& fructibus. Ex fideicommiſſo, ait, tardius ſoluto vſuræ& fructus debentur. ex legato damnationis non de- bentur: ſed legatum duplatur. debentur autem ex legato vin- dicationis. æquum enim eſt& acceſſiones ei reſtitui, qui ſu- um petit. leg. videamus. ff. de vlur. Vberior eſt igitur natura fideicommilſſorum.§. ſed non vſque.Inſtit.de lega. vide tit. de vſur.& fructibus lega. C. hactenus de differentiis: veniamus ad interpretationem primi capitis de leg. 1. in quo mirum eſt quod VIpia. ait, per omnia exæquara eſſe legata lideicommiſ- ſis, um totdifferentiæ reperiantur,& fere ex Vlpia. ſumptæ, ne quis forte has differ entias referat ad ius aliquod antiquius ante tempora Vlp. vt plerique faciunt,& mediæ iuriſpruden- tiæ tribuunt. Difficultatem auget, quod luſtinian. teſratur ſe auctorem eſſe huius exæquationis. d.§. ſed non vſque. Inſtit. cod. Inuenimus, inquit, anriquitatem legata ſtricte conclu- dentem. Et paulo poſt, Neceſſarium eſſe duximus omnia le- gata ſideicommiſſis exæquare. Si media iuriſprudentia idem receptum erat, quid neceſſe erat ius illud antiquius corrige- rc? Conſtirutio, aiunt, luſtin. eſt ſecunda ſub tit. Cod.com- mun. de lega. Quidam exiſtimauerunt vt Vigl. Inſti. de teſta. hæc verba Vlpian. non eſſe, ſed àcompoſitoribus ſumpta ex conſtit. luſtin. Quxæ opinio probabilis eſt. dubum enim non eſt, quin multa ſint immurata à compoſitoribus Pandect. l. 2. Cod. de vete. iure enucl. Deinde oritur coniectura ex varie- tate exemplarium: in quibuſdam enim nulla inſcriptio eſt,& hoc vlt. ſecutus eſt Haloander. In aliis eſt, Vlpia. in aliis, Impe- rator. Ego quid ſentiam de hacre ſcripſᷣ lib. z. Diſput. c.ↄ. Di- xi vel non eſſe Vlpian. vel VIpia. verbis aliquid detractum, aut adic ctum eſſe. Credibile eſt Vlpian. aliquid dixiſſe de ſimili- tudine legat orum& fideicom miſſorum, cum interpretare- tur interdictum, Quodlegatorum. Nam ſi codices Florenti- ni mendoſi non ſunt, hoc caput ſumptum eſt extit. Quod le- gatorum. vbi leg. i. eadem eſt ſcriptio, Lib. 67. ad edictum. Interdictum autem de legatis propoſitum, interpretatione producitur ad fideicommiſſa, quia exæ quata ſunt,&c. Similis quæſtio tractatur ibidem de donar. cauſ. mort. Dixerat forte Vlpia. exæ quata fere eſſe, aut non eſſe per omnia. Similis lo- cus eſt eiuſdem Vlpian. in leg. 8. quæ ſub conditione.§. hoc e- dictum. verſ. in fideicommiſſis autem,&c. ibi, Vice legato-
rum funguntur fideicommiſla. Qui dicit legatorum vice fun-
gi fideicom miſſa, non male loquitur, quamuis in aliquib. dif- ferant. Nec vitioſum eſt dicere, ſimilia eſſe legata fideicom- miſſis. Recte dixit Pompo. in omnibus fere cauſis fideicom- miſſarias libertates pro directo datis habendas. leg. 40. Ilulia- nus. de manum. teſta. Si quis detrahat Pomponio voculam, fere, reddet orationem falſam: quia vniuerſalis eſt. Si enim in oratione vniuerſali aliquid falſum ſit, tota oratio falſa dicitur. leg. ſi is, qui ducenta.§. vtrum. ff.de reb. dub. Hęc igitur enun- ciatio, per omnia,& c. redolet magis conſtitutionem luſtinia. quam Vlpian. ſententiam. Hac ratione atque interpretatio- ne duo incom moda vitamus. Nam nulla repugnantia reperi- tur in ſcriptis Vlpian.& aliorum luriſconſ. ex quibus Pande- ctæ ſunt confectæ. Pugnantia enim non ſunt differre legata & fideicommiſſa:& ea in quibuſdam paria& ſimilia eſſe. De- inde antinomia nos contur bare non debet, quia conſtitutio Iuſtinia: noua eſt,& Cod. inſerta poſt compoſitionem Pan. dect. Ea conſtitutione ſublatæ ſunt differentiæ iuris antiqui. dict. õ. ſed non vſque. Inſtit. eod. Adde quod niſi referamus hæc vetba ad conſtitutionem luſtiniani, magnam obſcurita- tem& ambiguitatem habebunrt. Dubitatur à pleriſque quo- modo accipi debeant. Barto.& Bartolini putant legata exæ- quata eſſe fideicommiſſis: ſed non contra. atque ideo neceſ- ſariam fuiſſe conſtitutionem luſtiniani. Nituntur id demon- ſtrare ſmilitudine, exl. princeps. ff. de legibus. ex leg. maxi- mum. C. de lib. præter. Exęquatur enim Auguſta principi, ſed
non continuo princeps Auguſtæ. Exæquantur fœminæ ma- ſculis: ſed non ideo maſculi fœminis. Itaque contendunt ſi
ſtudioſi exæquati ſint ciuibus, aut plebei nobilibus, idem di- cendum eſſe. Puto hanc opinionem parum conuenire ſigni- ficationi verborum. Non poteſt vna res æqualis& par eſſe
ralegati, naturæ fideicommiſſi,& contra, quomodo lieten
reditas. Hoc eſt quod vulgo dicitur legatum ſingulare exæ-
eſt, defuncti. Si telinquatur ex cauſa figeicommiſſi, fit
alteri, quin pares ſint inter ſe. Hoc ſenſu Saluſtiusait, Ab dicta exęquanda eſſe, id eſt, æqualia eſſe debere facta& 5 4 neque plus, neque minus dicatur, quam factum ſit. Ni apud Ouid. exæquatur auis ſuis. Nos quoque pacata pild nem laude nitentem, Exæquauit auis. quaſi dicat Pilon 43 nec ſuperiorem eſſe, nec inferiorem auis. nec contra 8 apud Liuium lib.2 2. ab vrb. cond. Dictator iuſſu 3 opule ie quatur magiſtro equitum. In codem loco ait æquatum 5 ius dictatoris& magiſtri. Iraque ſi lege aliqua æquati ſimtſſ G dioſi ciuibus, aut plebeii nobilibus, verba ſignificant eosin u. ſe æquatos eſſe: niſi aliud actum eſſe appareat. Vix poteſta 4 dere vt lex vllaita feratur, quin alia adiciantur ex quibus t ſit mens apparere. Nihil ad rem pertinent d. l. princeps 3 maximum. cum in his nullum verbum, nullalitera ſic decke quarione. debuit vereri pœnam legis Corneliæ, qui fallam b gem pertulit. Paria igitur hæc ſunt, legata exę quari fideicom miſſis,& fideicommiſſa exęquari legatis. Rurſum legataeß deicommiſſa exæquari inter ſe. Sed adhuc manet obſcurit 1 quæ interpretationem deſiderat. Cum enim repugnet nau
æquatio& communicatio repugnantium& contrariotum Exemplum, An legätum poſt mortemñ erit vtile, quiafimid eſt fideicommiſſo: an fideicommiſſum erit inutile, quia ſimi le eſt legato: Vtrum alteri cedat?ſicut in antinomia uara oa- 62αν. Lex ait, poſt mortem legare non licet: alia, poſt monem fideicommittere liceat: alia, idem ius ſit legati& fideicommilſ ſi.In exemplo Bartolino, Pone plebeios& nobiles exæqu. tos eſſe, an plebeii vtentur priuilegiis, quia nobilibus exz. quari ſunt: an nobiles amittent priuilegia, quia eræquatiſunt plebeiis: Quia ita loquitur, mihi videtur obſcure& ambigre loqui. Eadem ambiguitas in æquatione dictatoris& magiii militum apud Liuium. Dictator poteſt animaduertere, gec. Magiſter non poteſt. Exæquati tamen ſunt. Itaque opuseſt inrerpretatione voluntatis. ſicut& in his verbis VIpia. Ambi- guitatem tollit conſtitutio Iuſtin. Quod plenius eſt arque humanius ſequi debemus, vt alterum ex alterius natura au- geatur& creſcat. Et hoc præcipitur in explicandis legbus quæ pugnantes ſunt non ipſo iure, ſed uoæra emon, vt at(i. cero hbro z. de Inuent. dixi ſub titul. de legib. Exempla, quod ante inſtitutionem legari poteſt,& poſt mortem hætedi, quocunque ſermone, à legatario, in codicillis, hæc habent e- gara ex natura fideicommiſſorum: contra fideicommilſſa pe- tuntur etiam actione in rem. l. 2. C. commu. de lega. Nunc i dendum eſt an omnes differentiæ ſublatæ ſint.
Diximus exæquata eſſe legata& fideicommiſſa conſtitu. tione luſtinia.& quod proprium eſt alterius, attributum eſſ alteri. Quæritur ergo an vlla adhuc ſuperſit differentisolu- ſtin. in dict.§. Sed non vſque. Inſtit. eod. diſerte ait nullam differentiam efſe. Et puto nullam differentiam eſſe quatenui legatum eſt, aut fideicommiſſum. Id demonſtratur ducbos exemplis. Vnum eſt de fideicommiſlaria hæreditate. Hate ditas fideicommiſſaria non tranſit in fideicommiſſarium: uil reſtituta. leg. 37. reſtituta.& leg. 63. facta. ff. ad Trebel§.reli tuta. Inſtit. de fideicommiſ. hæredi. In legato nulla eſt opu reſtitutione. leg. 6 4. à Titio. de furt. l.. Cod. commu.delega Item fideicommiſſarius non cogit adire& reſtituere. l. qui potero. ad Trebel.§. ſed ſi recuſabat. Inſtit. de fideicom hæ- redit. Legatarius non cogit hæredem,&c. l. 17. fi quis omils cauſa teſta. Verum hæc differentia in eo non coniiſtit quo alterum ſit legatum, alterum ſit fideicommiſſum: ſed quod altero res ſingulæ relinquuntur, altero vniuerſitas, putahz-
quatum eſſe fideicommiſſo ſingulari, non vniuerſali. Sic fr deicommiſſa differunt à fideicommiſſis: nempe ſingulatiaꝛb vniuerſalibus.d.l. ſi quis omiſſa.& leg. 2. ff. ad Trebel. Sed hec diſputatio propria eſt S. C. Trebelliani. Sufficit igitur cam le⸗ uiter hic attigiſſe. Alterum exemplum eſt de libertate drrecta& fideicom,
miſſaria. Is, cui libertas directo legatur, fit orcinus ldenae lel⸗
tus hæredis.§. pen. Inſtit. de ſing. reb. per fdeicõ.relcg. M— tis faceſſit negotiũ hęc differẽtia,& putant aliqui ſublatã ele quib. non aſſentior. Defendo receptam ſententiam: ſed alte quam vulgo ſoleat. Nam hæc differẽtia in eo non conl it, G
in vno caſu ſit legatum, in altero fideicommiſſum ſe 4 er⸗ in allero

m erſß 2 J. Rid 81, de dd 4 Dinan„Ml elle 6
aplo Banolino, Dode L1 n un pledein vtentur rruirxi r K 1 4 p — 4. nobiles aminent neen an lo nin Ä d ge dem amdignitasin goannnezg edl ie Tn lnnets lan aan Duhackan nou pottſt.Erxgmi nnen in ramone voluntaiſicn Kir luri 2 tolln conſtautio luſtin. Cdin Dleom dedem m debemas, waterun ern
K drlcnn. Et hoc exopinti emn antriunt nod jpio inte, ſd 60 1 4e louent. An tubtRul delgi brurcnem legui porrſt, K ain gne ſermode, alegunioin coäch: aatura’dexommiſctum: conmit wamchoneintem lLa C.omnas Se emnesdfferentixiublasit nus errquata eſſe lexn&’teimm Qurrtur ergoun vlu achux lirit 5 Ledson rigxer lift es 8. ſ. er aou Wqbe. 2 uam cſie. Et puto tulam ittreeme , m ddetcrmmilun. cme 4 Vam aſide ideicommilirs runftin ddere
In Tit. De legati⸗ eg fideicom.
in altero factum heredis requiritur, in altero non requiritur: Id cognoſcitur ex verbis teſtatoris. Nec multum refert an verba ſint precaria, id eſt, fdeicommiſſi. Pone teſtatorem ita dixiſſe, Damnas eſto hæres meus Stichum manumittere. hie requiritur factum hæredis, quamuis verba legati ſint, non fi- deicommiſſi. Itaque manumiſſus libertus erit hæredis. igi- tur differentia hic nulla propria eſt legati& fideicommiſſi. Et ſane Caius& Vlpianus qui diligenter collegerunt& ob- ſeruarunt differentias, non meminerunt huius differentiæ. Dixerit aliquis nonne ſublata eſt differentia legatorum? l. 1. Cod. commun.de leg.&§.noſtra autem. Inſtit. Eod.tit. Ergo nihil refert an teſtator dixerit, Stichum liberum eſſe iuberi, an ita, Damnas eſto hæres meus. Reſpondeo non in eo eſſe differentiam de qua loquimur, quod ſegatum ſit damnatio-
nis, aut alterius generis,&c. ſed quod appareat ex verbis te-
ſtatorem voluiſſe,&c. vt oſtendit luſtin. in dict.§. penult. de ſing. reb. per fideicomm.relict. Cur ergo idem non dicimus in rebus quibuſcunque legatis, Stichum do lego, Stichum det hæres meus? Nam hic in vtroque caſu, res ſtatim fit le- gatarii. Sed hoc fit propter veriſimilem teſtatoris volunta- tem. Benigne interpretamur voluntatem defuncti, vt lega- tarius primo quoque tempore legatum conſequatur. Quid enim opus eſt inutili circuitu? Atin libertate plurimum re- fert.propter ius patronatus luſtin. ſuſtulit ea, quæ ſubtilitate nitebantur magis, quam vtilitate. dict. l. 1. C. commu. de leg. Ex iam dictis apparet ſublatas eſſe ſubtiles differentias iuris veteris,& quicquid proprium erat, communicatum eſſe. hæc
communicatio nullis in rebus conſiſtit: ſed præeipue in actio- nibus. leg. 1.& z. Cod. commu. de lega. De his igitur actio-
nibus nunc dicemus, ſed breuiter& ſtricte. Nam hæcparer- ga ſunt,& aliis in locis huius librià nobis tractabuntur. Tri-
lex actio prodita eſt.ex teſtamento, rei vindicatio, hypothe- caria. dict. i.i.& 2. Cod. commu. de lega. Electionem habet legatarius propter conſtitutiones, nec refert quod genus le- gati ſit,&c. Olim multum intererat, vt iam oſtendi. Et cre- dibile eſt quæ extant in Digeſt. libris. de hac electione, adie-
cta eſſe à compoſitoribus, vtinl. 33. ſi pluribus.& l. 81. hu-
iuſmodi.. vltim. de legat.. l. cum filius. 78. f. variis. l. 8⁊. lega-
tum. de legat. 2. De actione exteſtamento. Hæc actio in per-
ſonam eſt,& ita intenditur, ſi apparet dare oportere. Eſt enim hæres obligatus quaſi ex contractu. l. apud lulianum.§. vltim.
uibus ex cauſis in poſſeſſ. Acquiritur ea obligatio ei, cuius cauſa teſtator aliquid ſcripſit in teſtamento. Nam ſi ad nul- lius vtilitatem pertineat: ſed magis ad auctoritatem, aut ho- norem defuncti, nulla eſt obligatio. I. quintus. de annu. leg. Sed hæres cogitur extra ordinem auctoritate magiſtratus; d. l. quintus. Similis locus eſt in l. Mæuia. 44. de manu. teſta. & in l. hæreditas. ĩo.§. i. ff. de petit. hæred. Suadet, aiunt illa
iura. humanitatis ratio& pietas quædam, vt voluatas defun- cti ſeruetur. Et alio loco Vlpian. non debet, inquit, circum-
ueniri teſtantium voluntas. l. 90. ſi cui legatum. ff. de condi. & demon. Nec diſſimile eſt exemplum inl. ſeruos. ff. de ali- ment. legat. pertinet quidem ad commoditatem legatarii: ſed capax non eſt. Producitur ad ſodales Franciſcanos; qui minores dicuntur. Hinc multæ& variæ quæſtiones naſcun- tur. Quid ſi legatum ſit codicillis? Quid ſi teſtamentum tu- ptum ſit ex cauſa præteritionis, quo caſu legata debentur? Quid ſi coniuncta perſona agat ex edicto de legat. præſtan. Quid ſi aliquis agat ex edicto ſi quis omiſſa cauſa reſta. Hic aperitur latiſſimus campus, in quo alii expatiantur more ſuo, ſed ſuis locis hæc commodius tractabuntur. De rei vindica- tione. Datur rei vindicatio, l.. Cod. commu. de legat. quia legatum tranſit recta via. d. l. à Titio. ff.de fur. dict. l. 82. lega- tum. de lega. 2. Rei vindicatio non datur, niſi domino: l.in
enim aliena legatur. l.cum rem alienam. Cod. de legat. Olim non relinquebatur, niſi per fideicommiſſum, aut legatum damnationis. Gaius in Inſt. de leg.§. per damnationem. Ini- quum eſſet dominum priuari dominio rei ſuæ. leg. id quod noſtrum. Excipitur etiam legata quantitas incerta. Natura vindicationis hoc non patitur, qua quis dicit, Hanc rem meam eſle aio. Certa tamen quantitas vindicatur. leg. ſed ſi certos. ff. de leg. l.§. decem. vt leg. nomi. cauea. Alias rece- ptiones omitto breuitatis cauſa. De hypothecaria. Res
d
rem. ff. de rei vindic. hoc accipe, niſi legata ſit res aliena. Res
4³½ omnes, quæ àteſtatore peruenerunt&cc: obligantur. leg. 2. Cod. commun. de legat.„Kes legata non poteſt obligata eſ- ſe.l. neque pignus. ff. de regul. iur. Hæchypotheca inducta eſt conſtitutione luſtinian. Competit hæc actio cum perſo- nalis competit. b b Adl. 2. Sciendum. Raeleg. I. T VEimus ad caput primum, quantus fauor fuerit fidei- Lcommiſlorum, poſtquam vſitata eſſe cœperunt tem- pore Auguſti, ex Inſtitut. de fideicom. hæredit. Huius rei ar- gumentum quoque eſt, quod tat nobiles lureconſulti libros ſcripſerint de fideicommiſſis. Pompo. lib. ſ. Gaius 2. Valens 7. Mecianus 16. Paul. 3. præter vnum de tacit. fideicom. VIpi. noſter 6. ex cuius libro primo ſumpta eſt hæc regula quæ ad perſonas pertinet,& videtur eſſe pars ca. 1. de legat. 3. vbĩ er- iam de perſonis agitur: ſicut& in l. ĩ.& 7. eod. titul. Dubita- batur ergo, an filiusfamil. poſſet fideicommiſſum relinque- re. Certum eſt eum non polſeè teſtari. l. qui in poteſtate. ff. de teſta. Sed de fideicommillo dubitabatur propter fauorem. In fideicommiſſis ſpectatur tantum voluntas defuncti, ſub- tilitate iuris neglecta. Dixi adl. 1. Sed Vlpian. docet tanrum fauorem non eſſe, vt valeat ab his relictum, qui ius teſtandi nonhabent. De his perſonis plene diſſerui ſub tit. de reſta- VIpi. de his tractauerat ſatis copioſe lib. i. fideic. vt apparet᷑ ex L. ſ. 7.de leg. 3. Huic regulæ affinis eſt alia inl. c. diui.§. codi- cillos. ff. de iu. codic. Codicillos is demum facere poteſt, qui teſtamentum facere poteſt. Cadicillorum vſus co pit etiam tempore Auguſti: ſicut& fideicommiſſorum. Inſt. de codicil. Ex legibus non ſunt, ſed moribus recepti, propter vtilitatem: teſtamenta legitima ſunt. In diffinirione dicitur teſtamenti iuſta ſententia, id eſt legitima, ſolennis, quæ certam formam iure& legibus præſcriptam habeat. Sic enim iuſtum acci- pitur plerunque apud lureconſul. l. 1. de iniuſto rupto. l. 3. ff.pro ſocio.& ſimilibus. In codicillis nihil legitimum eſt quamuis aliqua ſolennitas adhibeatur. l. vltim. Cod. de co⸗ dicill. Tamen quod ad perſonas attinet, idem ſeruatur, quod in teſtamento. d. l. Diui.§. codicillos. Codicilli vice teſtamenti funguntur quadantenos. In regula dict. l. Diui. eſt ambiguitas in verbo, poteſt, in hac nulla eſt. Vlpian. de iu- re loquitur aperte ac diſerte. Marcellas inl. Dini. ambiguo verbo vtitur, poteſt. Refertur enim ad ius& factum. Sed Paulus explicat ambiguitatem in l. 8. conficiuntur.§. codi- eilli eod. titul. Malaigitur eſt ratiocinatio& ſophiſtica: Qui non poteſt teſtari, non poteſt fideicommittere. Ar qui ru⸗ ri eſt,& non habet ſatis teſtium, non poteſtteſtari. Erxgo non poteſt fideicommittere. Argumentatio eſt ſophiſtica & captioſa. Verbum, poteſt, aliter accipirur in maiore, ali⸗ ter in minore. Hæc autem regula Vlpian. duo continet, Qui poteſt teſtari, poteſt fideicommittere: qui non poteſt teſta- ri non poteſt fideicommittere: vtrunque ſignificatur his huius legis verbis, Eor demum, Sæc. Vtraque ſeruentia oppu- gnatur variis modis, de quibus nunc dicemus, vt commos dius intelligatur. In primis opponitur l. ſi arrogator. ff. de adop. Sed vitioſa eſt argumenratio ex ea lege queta. Sicra- tiocinantur, Arrogator facit teſtamentum, tamen non po- teſt fideicommittere. Captio eſt in his verbis accauillatio. Sic eſſet argumentandum, De certis rebus poteſt teſtamen- tum fieri filio. ergò de eiſdem rebus poteſt eum ſideicom- raaſſo onerate: ſed non recte id colligitur propter diuerſita- tem rationis. Subſtitutio non eſt oneri filio, ſicut fideicom⸗ miſſum. Hic pater filio exhæredate ſubſtituit. l. 1. 5. vlti. ff. de vulga. tamen non poreſt eum fideicommiſlo grauare. l.pen. C. de fideicom. Alia obiectio, Mutus non poteſt teſtari. I. diſ- cretis. Cod. qui teſt. facere poſſ.& tamen fideicommittere poteſt. lI. 21. Nutu. de lega. 3. Reſpondeo luteconſ. non loqui de muto, ſed de eo, qui propter morbum non loquitur. Nam qui propter morbum non loquitur, non contihuno mutus iudicandus eſt. Et hæc ſatis oſtendunt verba luriſconſ. in d. l. nutu. Sic etiam eſt accipiendum quod dicitur in l.& in epi- ſtola. Cod. de fideicom. Obũcttur etiam Nouella Iuſtin. 123. de ſanctiſſimis epiſc. Sed loquitur de diuiſione bonorum in- ter filios, quæ iure quodam ſingulari permittitur monacho;, quamuis alias teſtamentum facere non poſſit. Hoc quod ſingulare eſt, ad conſequentiam produci non debet. l. quod d Juod

4³² Vero. ff.de legibus. Ala obie Ktio ex l. tam is. ff. de donat. cau- ſamorr. Qui non poreſt facere teſtamentum, poteſt do- nare cauſa mortis, ergo& fideicefmmittcre. quia paria ſunt. 1. 7. Mad. in princip. ffde donat. cauſa mort.l. vltim. Cod. eo: titul. Reſpondeo, poſtquam facta eſt donatio; eam habere vim legati, aut fideicommiſſi ſed in forma& ratione faciendi differt à legato. In legato ſufficit conſenſus duorum. lcum pater. 79.§. ſurdo. ff. de legat. 2. Donatio conſenſu duorum perficitur. l. 38. inter mortis. ff. de donatio. cauſ. wortpra- ſens enim præſonti dat, velpræſens à præſente ſtipulatur. l. Senatus.3 7.§. vltim. codem titulo. Vnde mortis cauſa dona- tio apud Feſtum Pompo. hodie ſtipulatio non videtur ne- ceſſaria, ſed pactum. l. ſi quis argentum. Cod. de dona. Simi- lior eſt igitur in hac re contractibus, quam vltimis volunta- tibus. Ad rationem hanc& formam pettinet conditio per- ſonarum. Eiliusfamil. donat. dict. l.tam is. ſicut& contrahit. Lliusfamil. de obligat.& act. Non facit autem reſtementhen etiam patre permittente. Katio eſt quam tradidi ſub rirbl. deteſtamen. Teſtamenti factio eſt publici iuris. 1. z. de teſta. id non eſt conſtiturum propter patrem: ſed iuris publici gra- cia. Qudſeruus non teſtetur, non fit proptet dominum. indecorum id viſum eſt, quia ſui iuris non ſunt. Filius eſt quodammodo ſeruilis conditionis. Plinius filiosfam. man- cipia vocat libro 8. epiſtol. Non recte ergo infertur, non po- teſt teſtamentum facere: ergo non poteſt donare. quanquam id ſæpe accidit, vt qui non poteſt teſtari, donare non poſſit. 1.. flide tutel.& ratio. diſtrah. Poſtquam donatio cauſa mor- tis facta eſt legitime, effectum habet legati. d. l.vlt. Exempla. Nam dominium tranſit ſine traditione. I. 1.§. vlt.& l. ſequ.ff. de public. Item ius accreſcendi. C.de caduc.tollend.§. vltim. Scripſi lib. 1. de iure accreſcen. c. 16. Item Falcidia detrahitur- 1. 5. fi mortis. C. ad leg. Falcid. dictal. cum pater. eorum. de leg. 2. Iuriſconſulti interpretantes edicta de legatis, produ- cunt ad has donationes, l.cum hi. ff. de tranſact. J. 3. ff. de leg. ræſtan. l. quæ ſub conditione. ff. de condit. inſtitu. l.z. ff. de bon llber. Queſtio eſt vulgo agitata. Lex eſt municipalis, vt minor vigintiquinque annis non poſſit teſtamentum fa- cere contra ius commune. l. 4. Cod. quiteſtam. facere poſſ.an poterit fideicommittere, aut codicillas facere? Cauſa dubi- tationis eſt, quia lex municipalis non prohiber codicillos. Ergo,&c. l. præcipimus. C. de appell. Exiſtimo non poſle, ex regula VIp. faciclnon eſt nouum. cum ſeq. ff. de legibus. Ex- tendicurl. verus ad perſonas, quæ ſimiles erunt in I. noua. fa- cit l. 1.§. lex Falcidia. ff. ad legem Falcid. Lex Falcidia trahi- tur ad Corneliam,& Cornelia ad Falcidiam. Vna interpreta- tionem capit ex altera. Qui diſſentiunt, leuiſſimis argumen- tis& feinolis puguant. Statuta ſunt, inquiunt, ſtricci iuris. Hocfſura eſſe oſtendi ſub tit. de legib. Sumunt pro axio- mate certiſſimo, quo nihil poteſt dici à veroalienius. Nec odioſum dici poteſt hoc ſtatutum, quaſi contra tenorem ra- tionis,&c. Citant etiam legem vlti. fl. de reg. Catoniana. Le- ges veteres non ſemper trahuntur ad nouas. quid enim ſi con- trariæ ſint?d. l.non eſt nouum. facit d. J..§. lex Falcidia. Quæ- dam tamen poſſunt locum habere. Nam non ſequitur, hæc lex non pertinet ad leges nouas: ergo nulla lex ad leges nouas trahi debet..
Ocus communis hic tractatur de conditione, quæ ad- L cribitur legato. Tria hic exempla ſunt in quibus quæri- tur, an legatum ſit conditionale. Nec dubium eſt quin ver- nem facit.l. 24. ſi Titio. ff. quando dies leg. ced. Dictio quiſ quis, apta eſt etiam ad conditionem faciendam, dicemus adl. 6.Stichum. infr. hoc tit. de legat. 1. Et eſt hoc expreſſum l. 8. qui liberis. de vulga. cuius legis pars eſt lex noſtra. in d. l. qui
liberis. eadem eſt inſcriptio, VIpian. lib. 4. ad Sabinum,& inl.
10. ſed ſi plures. quæ paulo poſt ſequitur in quibuſdam co- dicibus, ac in iis locis tractatur de vi horum verborum. Ex his apparet hæc verba, Quiſquis erit,&c. conditionem ſignifi-
care. Veruntamen Vlpian. noſter ait, legata non efficicondi-
tionalia. Nam conditio, quæ tacite ineſt, non reddit lega- tum conditionale. l. 98. conditiones extrinſecus. ff. de cond. & demonſt. hæc autem tacite ineſſe dicitur, quia non adita
Frane. Duareni(omment.
ba ſint apta ad conditionem faciendam. Dictio ⁰, conditio-
hæreditate legata non debentur. l. ſi nemo. de teſta. tute..ſ nemo. ff.de reg. iur.l.eam, quam. C. de fideicomm. Conditio quidem non male dicitur hæc adiectio, ſed vim tamen con- ditionis non habet: figuram habet conditionis, non viml. 67. Cornelius. de hæred. inſtit. Conditio dicitur in d. l. con- ditiones extrinſecus. ſed de nomine non eſt contenden- dum. Cum ad effectum reſpicimus, non habemus pro con- ditione: ſed magis pro demonſtratione quadam. leg. 19.In conditionibus.§. i.de condit.& demonſt. Similis locus eſt in l. muro.§. ſub conditione. ff.de tutel. Sed quis eſt huiusrei effectus quæritur: Nam cum certum ſit non deberi legatum, niſi hæreditas adita ſit, videtur fruſtra quæri, an conditiona-
le ſit. Sed quæſtio magni momenti eſt, cum agitur de tranſ-
miſſione legatorum ad hæredes. Quodaltius paulo repe- tendum eſt ex tit. quand. dies lega- ced. Legatum, cuius dies ceſſit mortuo legatario, tranſit ad eius hæredem, ſi mortuus ſit nondum adita hæreditate ab hærede. Dicitur enim dies cedere etiam ante aditam hærediratem, quoties certum eſt debitum iri cum adita fuerit hæreditas. Hæc eſtregoula La- beonis in l. 24. Si Titio. quando dies lega. ced. Nos ita cede- re hic accipimus, quamuis alias aliter. l.2 13. cedere diem. ff. de verborum ſignification. Declarandum eſt hoc exemplis. S1 purum ſit legatum, cedit dies à morte teſtatoris,& tranſit ad hæredem. I. ſ. ſi poſt diem. ff. ſi quando dies lega. ced. quia
certum eſt debitum iri,& d. l. ſi Titio. cod. tirul. Idem dici-
tur in§. in nouifſimo. Cod. de cadu. tellend. vbi luſtinia. hoc conſtituit, corrigens legem Papiam, qua lege cedebat gies ab apertura tabularum. Cod. eod. de caduc. 5. cum igitur. Vn⸗
de fit vt plerique exiſtiment compoſitores Pandect. multa
mutaſſe ſub titul. quand.dies leg.& accommodaſle conſtitu-
tioni Iuſtiniani. Sed exiſtimo lureconſ. potius ſecutos fuiſſe
veteres leges. quæ erant ante legem Papiam. Diſplicebat eis lex Papia, quæ lata fuerat fiſci augendi caaſa, vt plura caduca fierent. Cod. de caduc.tollend. in princip. proinde reſponſa&
interpretationes referebant ad ias antiquum, ſperantes ita
fore vt deſuetudine abrogaretur. Et eſt locus inſignis de hacre apudVlpin Inſti.tit. de lega. Legatori, inquit, quæ pure, Vvelin diem certum relicta ſunt, dies cædit ami quo quidem iure ex
mortus teſtatoris tempore. per legem aut Tapiam Pop. ex apertu
tab. teſtamenti. Meminit eo loco Vlpian. iuris antiqui, quodid magis probaret. Et legis Papiæ, quod eius actoritatem abro- are omnino vereretur. Hæc de legato puro. Eadem eſt cau-
a legati in diem certum relicti. d. l. ſi poſt diem. quando dies lega. quia certum eſt debitum iti, ex dictaregula Labeonis. d. l.ſià Titio. Alia cauſa eſt legati conditionalis. dict. l. ſi poſt diem.§. ſin autem.& Codice de caduc. tollend. Ratio ex di- cta regula Labeonis eſt, quia non eſt certum debitum iri, ſi adeatur hæreditas. Ex quo perſpicuum eſt non fruſtra quæ- ri, an conditio tacita faciat legatum conditionale. Tacitam autem intelligimus, quæ extrinſecus venit, non exteſtamen- to. l. 6. quod pure. quand. dies lega. Tacita conditio, quæ venit ex teſtamento, ſuſpendit legatum,& impedit ceſſio- nem diei. Exemplum in d. l. quod pure.& l. 106. aliquando. de condit.& demonſtr. le9ntu pure datum eſt: ſed adem- ptum ſub conditione, intelligitur ſub contraria conditione relictum. Haæc conditio non eſt verbis expreſſa: ſed tamen venit ex teſtamento, non extrinſecus. facit dict. lex, ↄ8. con. ditiones ext rinſecus. ff.de condit.& demon. Tacita hic dici- tur cum nec expreſſa eſt verbis, nec poteſt colligi ex verbis, vt hæ, Si hæres erit, ſi adierit hæreditatem. Expreffioigi- tur huius conditionis nullam vim haber,& dicitur ſuper- uacua, dict. leg. ſi Titio.§. quædam. quando dies leg. Hos eſt accipiendum, niſi teſtator habuerit animum conqditio- nis faciendæ. d. l. in conditionib. 19.§. 1. de condit.& demon, Aubus autem verbis declaretur hæc voluntas, quæriſolet. Sed animaduertendum eſt, quæſtionem facti magis eſſe, quam iuris, de qua nihil certi in vniuerſum diffiniri poteſt, Quodad ius attinet, ſequendum eſt quod Vlpian. ait inl.:- §. Vlt. de donat. Si apparcat teſtatorem aliter legaturum non fuiſſe, Titio donauit decem, vt inde Stichum emeret. Quid ſi teſtator dixerit ſub conditione, Si Titius hæres meus erit Plerique exiſtimant voluntatem ſatis declarari his verbis. Et ſane mihi videntur hæc verba teſtaroris magnum pon- dus habere:niſi aliæ coniecturæ repugnent. Obĩccitur lex,
Mæuiae
1
raztio, 9 ariodde be 5 ui utlobu lgrruione ien ſequamt KerunoN G ſa eäiſtat. Lanequar as mllannqpih Whds conc Iucoaciion lecſanlea wcoketrache
grun, coiul 3
älnetin c Anguerüut. radzdiordig: Kuio f det rcrletanur tglug cumn ateteretai dharemſe atteatetcda lantuimus einm ülzam ealn hoeti 1 addtiohale Rihruicyel ln rd leredeci Nläolenr ddät emn 0
8

dagr 8 dendie — in
8 04. dec dlen. Woner telerehant 40
4 4
emarcolbch lpin nn odacer. Eixixix quodeiui eguopmä a dem cermm reich.. ſipoltän a cerun ett cedimmiii, erdim i unen. K Codcedecacnc olen Laevau eſt, quu noneſt cmi eraütu. Ex quo perpicumeim dno actafacittleyiun contiine clgnm, qar errnſecu eni 1odare. Juund derlega luns bmento, fupendi egrmr lumplamiad.gsdpcrn
aino verererar. Hxc de
künchm
id nrigan,
n
pater.§. ſurdo. de legat. 2
In Tit. Delegatis&o' ideicom.
Mæuia. 44. ff. de manu. teſta. Serui mei liberi ſunto ſub hac conditione, vt monumento meo lucernam accendant,& ſo- lennia mortis peragant alternis menſibus. Libertas ſeruis relicta, ea conditione ſuſpenſa non eſt. Sed ea ſpecies diſſi- milis eſt. Teſtator enim in ea vſus eſt dictione, vt, quæ mo- dum facit.l. 40. quibus diebus.§. vltim. Gonditio pro modo & lege accipitur. j.ſed Celſus. 6.§.lt. de contrahen. emp. cum ſimilib. Item mens reſtarorts eſt, vt liberi monumento ad- ſint, alias nunquam conſequerentur libertarem: quia tractum habent ea verba, vt adſint monumento,&c. Superſunt ex- plicandè aliquot antinomiæ. Vna eſt ex l. 3.§. filius. ff. de liber. & poſtham. Conditio quæ tacite ineſt expreſſa, vitiat exhæ- redationem. Idem inl. ſi quis Sempronium. 6 8. ad fin. de hæred. inſtit. Filius debet exhæredari pure. Certo enim iu- dicio liberi à parentum ſucceſſione remouendi ſunt.ff. de bo- nor. poſſeſ. contra tabul.l. 18. ſub conditione. Nec id dubium eſt in conditione voluntaria: ſed de neceflaria conditione quæritur, cuiuſmodi hæc eſt, ſi hæres erit. Non enim valet exhæredatio, niſi adita hæreditate. l. 20. filium. 6. ſed cum ex- hæredatio. de bono. poſſ. contr. tabul. Solut. Hæc verba ita interpretamur vt conditionem faciant in odium exhæreda- tionis: vr ſubuertatur exhæredario, quæ non eſt adiuuanda interpreratione. l. cum quidam. ff.de 1ib.& poſthu. Si ſupti- lratem ſequamur in hac interpretatione, non poteſt valere exhæredatio. Non enim(vt dictum eſt) valet exhæredatio, ni- ſi hæres exiſtat. Conqditio eſt, ſi hæres erit: at hæres non po- teſt eſſe antequam valeat exhæredatio, quia filius interim pre- teritus reperitur. Hæc ſubtilitas admittitur odio exhæredatio- nis. d. Lum quidam. 2 Diximus conditionem quæ tacite ineſt, non reddere le- gatum conditionale, nec impedire tranſmiſſionem. Super- ſant explicandæ aliquot antinomiæ, quarum explicatio mul- tum confert ad huius legis iaterpretationem. Vna eſt exl.z. §. filius ff. de liber.& poſthum. Conditio, quæ tacite ineſt, ex- preſſa vitiat exnæredationem. Idem inl. 68. ſi quis Sempro- nium. ad fin. ff. de hæred. inſtit. filius debet exhæredari pure. l.18. ſub conditione. ff. de bon. poſl. contra tab. Certo iudi- cio liberi à parentum ſucceſſione remouendi ſunt. Nec id dubium eſt in conditione volantaria: ſed de conditione ne- ceſſaria quæritur. Quiuſmodi hæc eſt, ſi hæres erit. Non valet exhæredatio: niſi adita hæreditate. l. filium. 20.§. ſed cum ex- hæredario. ff. de bon. poſſ. contra tabulas. Solut. Hæc ver- bainterpretamur, vt conditionem faciant, odio exheredatio- nis. arg. l. 19. cum quidam. ff. de liber.& poſthum. vt ſubuer- tatur exhæredatio, quæ non eſt adiuuanda interpretatione. Si ſabtilitatem ſequamur in hacinterpretatione, non poteſt valere exhæredatio. Non valet exhæredatio, niſi hæres exi-
ſtat, vt diximus. alia cauſa eſt legati, in quo nullum odium verſatur. Alia antinomia eſt ex l. 6 5. ſi ita legatum.§. illi, ſi vo-
let. infra, hoc tit. de legat. 1. Conditio, ſi volet, expreſſa red- dit conditionale legatum. Vulgo dici ſolet non ineſſè tacite vt legatarius velit. Nam etiam ignoranti acquiritur. l. 77. cum Verum quia legatarius poteſt re- pudiare, recte dicitur ineſſe hæc conditio, vt legatum non ac- quiri, niſi volenti. Item lureconſul. in d.§. illi ſi volet. ſatis oſtendit eam conditionem ex genere earum eſſe, quæ tacite inſunt. Quare hæc reſponſio nec tuta ſatis, nec firma eſt, quamuis excuſari vtcunque ac defendi poſſit. Sequenda po- tius videtur ratio Gaii in l.6 8. ſi ita expreſſum. ff. de condit.& demon. Rip. ad hancl.3. num. 3 5. quia conditio perſonæ in- iuncta, videtur velle factum perſonale eſſe, nec ad hæredem tranſire. l. 4. fl.loca. Alia eſt voluntas hæredis, alia defuncti. Scripſi adl.46. centeſimis.ſf.de verbo.oblig. Cum tacite in- eſt conditio, nec eſt expreſſa, nihil perſonę iunctum dici po- teſt. Alia antinomia ex l. 88. Actus legitimi. ff. de regul. iur. Acceptilatio tacitam conditionem habet, ſi conditio extite- rit ſub qua promiſſum erat:tamen expreſſa nocet. Sed mirum id non eſt in actibus legitimis. Ritus quidam legitimus eſt ac ſolennis, ex quo nihil immutari licet in iis, quæ pro ritu ac ceremoniæ forma exacte ſeruari debent. Boet. in Topic. Cic. ex Gaio, vbi de ceſſione loquitur. Dicuntur legis actiones, Nouell. 8 1. Conſti. quæ dignitatibus. De his ſcripſi ad titul. de acquiren.hæredit. Alia antinomia exl. 22. ſi Titio. ad fi- nem. quando dies legat. ced.„Si diligenter conſideretur illa
46833 ſpecies, nihil contrarium, aut repugnans reperietur. Lega- tum ab omnibus hæredibus ſub conditione, ſi primus hæ- res erit. Conditio ſuperuacua eſt, quatenus tacite ineſt. O- mnes legato onerati ſunt non in ſolidum: ſed pro parte: defi- ciente conditione legatum debetur ſaltem pro parte. Dixe- rit aliquis, imo debetur integrum legatum: quia pars hære- ditatis accreſcit cum onere. I. 6. ſi Tixio. 5. Iulianus. de legat. 2. Scripſi de hac re quid ſentiam lib. 2. de iu-- accreſcen. cap. 2. Opinio Socini de contrarietate non eſt vſquequaque im- probanda. Sed hæc diſputatio eſt alterius loci. Diuerſa eſt ſpecies in l. 19. in conditionibus. 9.. ff. de condi& demonſt. Legatum eſt relictum à primo tantum, non à cæteris,& con- ditio ei tantum adſcripta. Conditio ſuperuacanea eſt, quia non poteſt deberi legatum, niſi eo exiſtente hærede, ne pro parte quidem. Igitur hi tres caſus expendendi ſunt. Viden- dum in quaque ſpecie an conditio inſit neceſſario. Alia an- tinomia ex l.1§o. Expreſſa nocent, non expreſſa non nocenr. de reg.iuris. Breuis definit io hæc eſt,& ſubobſcura, niſi ad lo- cum referatur vnde ſumpta eſt. Sumpta eſt autem exl. ſi non- nunquam. ff. de conditioni.& demonſtr. cuius inſcri ptio eſt Modeſt. lib. 7. differen. Voluit enim oſtendere differentiam eorum, quæ tacite inſunt,& quæ exprimuntur. Si Capitolium aſcenderit, tacite continet hane conditionem, ſi voluerit: ta- men eius expreſſio nocet. in ſpecie d. l. nonnunquam. id ve- rum eſt,& in aliis, de quibus iam diximus l. 3.§. filius. I. ſ quis Sempronium. l.actus legitimi. teſtatoris voluntati parens, qui voluit Capitolium aſcendi. facit lex, ſi in diem. 46.§. vlti. de condit.& demonſt. Hæc mihi ſufficere viſa ſunc ad huiuster- tii capitis declarationem. Alii longius vagantur,& tractant,
an generaliter verum ſit, expreſſionem eorum„quæ tacite in-
ſunt, nihil operari. Et an id locum habeat non rantum in con- ditione:ſed etiam in diſpoſitione. Hæc extra rem ſunt: mihi
hic propoſitum eſt vt dicam, non quicquid poteſt dici: ſed
quicquid debet. Adl. 2— t quws in fundi vocabulo. LHeu hic tractat de ratione& modo legendi. Vtendum Leſt autem verbis aptis& idoneis ad rem ſignificandam. Quid ergo ſi erratum ſit in nomine rei legatæ? Dupliciter hoc accidere poteſt. Primum errando in nomine proprio rei. Secundo errando in nomine communi& appellatiuo. ff.de vtroque hic Vlpi. loquitur. Error igitur in nomine pro- prio non nocet, ſi de voluntate aliter conſtet. Tolerabilis eſt hic error in nominibus, quæ arbitrio cuiuſque imponun- tur, ac mutantur. Idem dicitur in l. ſi Fortidianum. Cod. de legat. Idem in nomine hæredis, aut legatarii.§. ſi quis in no- mine. Inſtit. de leg.l. ſi in nomine. C. de teſta. Et adfertur ra- tio in d.§. ſi quis in nomine. quia nomina imponuntur ad recognoſcendos homines. Ntihil ergo refert, modo aliter noti eſſepoſſint. Et hæc ratio ad nomina quoque propria rerum pertinet. Imponuntur rebus vt facilius noſcantur ae diſcernantur. De nomine teſtatoris vide l.vlt. Cod. de heredi- bus inſtituen. Nam ea diſputatio extrarem eſt. Anidemm ſit in contractibus, dixi ad l32. ſi in nomine-. ff de verbo. obligat- Idem dicendum eſt& ſi error ſit indemonſtratione.I. 17. de- monſtratio. ff. de condit.& demonſtratio.§. huic proxima. laſtitutio. de legat. Hæc accipienda ſunt cum apparet teſta- torem errare in nomine tantum,& de alio corpore ſenſiſſe, id debetur de quo teſtator ſenſit. Sed quomodo id poſſit apparere, difficile eſt hoc in vniuerſum diffinire, quia facti eſt quæſtio magis, quam iuris. Sed conſideranda ſunt quæ antecedunt,& quæ ſequuntur. l. ſi ſeruus plurium. 10.§. vlti. infra hoc tit. de legat.. Demonſtratio etiam ſpectari debet ſi forte qualitas erat notior teſtatori, quam nomen. l. 29. qui habebat. ff. de reb. dub. Si igitur error ſit non tantum in no- mine: ſed& in re ipſa,& corpore, nocet legato. hæc eſt ſen- tentia Vlpian. in hocloco. Idemque ſenſit de hæredis in- ſtitutione in l.. quoties. ff. de hæred. inſtitn. Quxæ duo ca- pita coniungi debent, vt olim coniuncta fuerunt. Inſcri- ptio eſt Vlpian. libr. 5. ad Sabinum. Separata autem ſunt à compoſitoribus, quia diuerſis titulis conueniebant. Hæc coniunctio vtilis eſt vt conferantur ſcripta de legato& in- ſtitutione. Magna eſt enim affinitas legati& inſtitutionis. Sic alias coniunximusl. 89. re coniuncti. de legat. 3.& l. 142. SS 2 b

4³4 triplici. de verborum ſignificatione. Exemplum de legato. Quxritur cum teſtator de vno ſenſit,& alterum legauit. di- citur erratum in corpore. leg. 9. in veudicionibus. de contra- hen. emptio. Duos fundos habebam, Cornel.& Sempron. diſtantes inter ſe, nec confines. Vnum legare volebam Ti- ticio, nempe eum qui maiorum meorum non fuiſſet, ſed em- ptus à patre meo. cum ignorarem vter eſſet emptus; perſua- ſum mihi eſt Cornelianum emptum fuiſſe, cum reuera eſſet Sempronianum, legaui Cornelianum. Hicerratum eſt in 4 ipſa magis, quam in nomine. Teſtaror ſi fuiſſet præſens dixiſ- ſet, hunc fundum do lego. Neuter ergo fundus debetur pro- pter errorem. arg. lin ambiguo. de reb. dub. Exemplum de hæredis inſtitutione. Vulgo notum cſt ex ſacra hiſtoria, Iſaac inſtituit lacob pro Eſau per etrorem. Geneſ. 27. cap. Erra- tum fuit in corpore ipſo. Sinon nominaſſet,in codem fuiſſet errore, hunc ego inſtituo. Nam valet inſtiturio. Romano jure neuter inſtitutus eſſe intelligitur. Sed huic ſententiæ opponiturt locus communis de voluntate teſtatoris, ex Tub e- rone in l. Labeo S.vltim. de ſupell.legat. Quorſum nomina, niſi vt demonſtrent voluntatem dicentis? Sententia eſt Tu- beronis diſſentientis à Seruio ſocero ſuo. Cice. pro Cecin. Dihil opus. eſt verbis, cum res, cuius cauſa verba quæſita ſunt,
intelligirur. Sivoluntas tacitis nobis intelligi poſſet, verbis
omnino nonvteremur. Hæc ratio quoſdam mouir vt dice- rent Eſau recte inſtitutum videri. Quæ ſententia alias à me refuta eſt. Vlpian. in d. l. quoties. refragatur,& oſtendit non ſufficere voluntatem. Error fuit Tuberonis, de quo in dict. leg. Labeo, qui error ab iſtis renouatur ac repetitur. Eſau ne- que ſcriptus, neque nuncupatus fuit.l. i.ff. de hæred. inſtit. leg. inbemus. Cod. de teſtam. Non quiſquis vult aliquem ſibi hæ- redem elle, nec eundem inſti tuit, dicitur magis inſtituere vo- luiſſe, quam inſtituiſſe. Aliud eſt aliquid agere velle, aliud age- re. l. 1. de eden. l. amplius. ff. rem rat. hab.Id certum eſt in iis actibus, in quibus ſola voluntas non ſufficir. not. adl. i. Cod. de ium. Trinit. Non eſt credendum ſolam voluntatem ſuffi- cere ad inſtiturionem hæredis: oportet eam aliquo modo ex- preſſam eſſe. Si ſola voluntas ſpectaretur inteſtamentis, cur tanta ſolennitas adhiberetur? l. hac conſultiſſima.& l. iube- mus. Cod. deteſta.& aliis ſimilibus. Vnum exemplum eſt in 1.44. quidam cum filiumfam. ff. de hæred. inſtit. vbi volunta- tis nulla haberur ratio in teſtamento, quæ nullo modo ex- preſſa eſt. Sequitur de errore in nomine communi ſiue ap-
pellatiuo. Exemplum hic eſt de legato. Alind exemplum in
d. l. quoties. Ratio eſt, quam expoſuimus ſupra. facit d. l. in ambiguo. ff. de dubiis. vbi Paulus ait, Qui aliud dicit, quam vult, neque id dicit quod vox ſignificat, quia non vult: neque ad quod vult, quia id non loquitur. Eſt locus inſignis de hac re in l. Labeo. ff. de ſupel. leg. vbi ſententia Tuberonis refellitur de voluntate. Mirum non eſt hodie pleroſque hæſitare in hac re, cum veteres inter ſe diſſenſerint. Tubero quidem proba- biliter gixit: ſed obtinuit Soceriſententia, vt quæ fortiori- bus rationibus nitatur. Aurea eſt ſententia Seruii: Nemo credendus eſt aliquid dixiſſe, cum non ſuo nomine vſus ſit. Non obſtat Lquoniam. 15. Cod. de teſta. Nihil ſane refert qui- bus verbis, modo apta ſint ad ſignificandam voluntatem. d. l. quoniam. facit l. 25. ille aut ille.§. cnm in verbis nulla,&c. de leg. 3. Peiculoſum eſt coniecturam voluntatis recipi con- tra apertam verborum ſignificationem. nihil certi eſſet in teſtamentis: diceretur teſtaror ſolitus bouem vôcare aſi- num. Hic occurrit antinomia ex l. ſo. Librorum.§. quodta- men Cafſus. de leg. 3. vbi admittitur coniectura voluntatis contra proprietatem. Verum non omnino repugnat vo- luntati ſignificatio verborum. Chartas vocamus libros ab- ſiue. Abuſum recipimus plerunque pro ſignificatione pro- ria. l. non aliter 6*⁷.§. 1. de leg. 3. 1l. ſi quis vinum. de trit. vino, oleo leg. Recipimus etiam tropos& figuras vſitatas.meta- phoram metonymiam, allegoriam, ironiam. Si quis ſeruum, aut equum vocet aſinum ob tarditatem& ſegnitiem: hic non receditur à conſuerudine loquendi. Ambigua igitur vox eſt in dict.l.librorum.ſed ſtudioſus ſtudioſe legat. Irem,
nihil aliud, quam libros habebat- Non obſtar quod nonnulli
obiiciunt ex hoc capite, de veſte& ſupellectile. Supellex nullo modo ſignificat veſtem apud Latinos ſcriptores. Ne- mo latinus dubitauit vnquam, quin ſupellex& veſtis, res di-
hoc autem genere res propriæ tantum legantur.
Franc. Duareni Comment.
uerſæ ſint. Sed dubitatur de quibuſdam rebus an ſupellecti- lis ſint, aut veſtis. l..de ſupel. leg. Ex iam dictis cognoſcitur differentia nominis proprii,& communiss vel appellatiui. Error in proprio nomine non nocet, ſi conſtet de volun- tare,& admittitur coniectura volunratis. Error in nomine rei nocet, nec admittirur probario voluntatis. Pleriqueta- men hic dicunt admitti probationem, ſed forriorem re- quiri. Sed hoc ſatis refutari poteſt ex iis, quæ diximus. Ra- tionem diuerſitatis ſubiicit hic Vlpian. ad fin. Error in nomi- ne proprio excuſationem aliquam habet, hæc nomina ar- bitrio cuiuſque imponuntur, vel mutantur. Cod. de murta. nom. Communes appellationes quæ quaſi naturali quodam conſenſu hominum inditæ ſunt rebus, non pendent excu- iuſque voluntate& arbitrio. d. l. Labeo. facit l. 2. de vſufruct. earum rerum. Nec ſenatus eſt, nec principis, communiare- rum nomina mutareꝶi Pomponius Marcellus Tiberio dixit,
2„ 2— ·ℳ Hominibus barbaris ciuiratem Romanam dare potes: no-
minibus barbaris non potes. Alcia. male hoc adicribit Pha- uorino& Adriano.
Ad S. quis hæredes. [ Das eſt de legato, in quo quæritur à quo debeatur lega-
tum. Ercertum eſt ab hærede deberi, niſi aliud actum ſit. Dixi ſupra in definitione legati: ſi ſint plures hæredes de- betur ab omnibus,& debetur pro rata parte. I. ſi pluribus. 45.de leg. 2. Similis locus in lab om nib. 107. hoc titu. de leg. 1. nam hæres non repræſentat defuncti perſonam, niſi proea parte qua hæres eſt. l. cum à matre. Cod. de rei vindic. Vr de ſi vnus inſtitutus ſit hæres Gallicanarum rerum,& teſtator ita dixerit, Quiſquis mihi, Scc. videtur is ſolus oneratus ad quem res Gallicanæ pertinent ex diuiſione. Sed non ita eſt. Nam ad omnes hæredes pertinent hæ res, quamuis obue- niant diuiſione hæreditatis,& cas conſequatur ab aliis hæ- redibus. Quid ſiteſtator eum inſtituit hæredem rerum Gal- licanarum? quo caſu legatarii loco eſt, daro cohærede vniuet- ſali.l. quoties. Cod. de hæred. inſti. non dato cohæredere vni- uerſali, intelligitur ex omniũ hæres inſtitutus, detracta rerum mentione. l. 1.§. ſi fundo. ff. de hæred. inſtit. Hæres eſt iuris ſucceſſor. l. quoties.ↄ.§.hæredes. ff.de hæredib. inſtit. l. fe- cto 35. eod. tit. Vbi duo lunt inſtituti ex certis rebus, nec vllus eſt cohæres vniuerfalis, interpretamur in ſtituros eſſe ſine partibus, ſed iure prælegati res illas ſingulis attribuendas eſ ſe. Debet ergo quiſque æs alienum,& legata pro quaparte eſthæres. Nechabetur ratio rerum prælegatarum. d.lexfa- Gto. niſi forte voluntas defuncti contraria appareat, ſi ⸗ppa- reat eum his verbis vium, quod vellet eum onus legatorum ſubire, ad quem illæ res peruenirent. Qua hic tractantur de nominibus diſtriburiuis, adrem non pertinent. De his di- cemusalibi.
Ad I. 3. Serui electione.
A Cirur hoc loco de optione, vt electione legata, de quo A proprius eſt tit, infralib. 33. Quidam legauit Tutio ſer- uum, quem elegerit: ſemel elegit, an pe ſſit variare& muta- re voluntatem. Mouet dubirationem quod teſtator non di- xit, quem ſemel elegerit. Sed Paul. ait eum variare non poſ⸗ ſe. Ratio colligitur exl. apud Aufidium. 20. in fin. ff. de optio. leg. In Florent. ibi legitur, quoniam res&c. ex quo apparet rationem reddi. in aliis legitur, quinetiam res&c. Vnde orla eſt magna diſſenſio, ſed tutius videtur Florentinam lectio- nem ſequi. Sed obiicitur, quod hac ratione hoc non haberet locum in re aliena legata. Paulus tamen hic loquitur gene- raliter. nec rem alienam excipit. non enim diſtir guit ſeruum proprium ab alieno. Sed animaduertendum eſtluriſconſul. in l. apud Aufidinm. loqui de legato vindicationis, in quo
legato ſtatim tranſit dominium etiam iure veteri, vt dixi. Non igi- tur mirum eſt hanc rationem adductam eſſe, cum de eo gene- re legati rantum quær eretur. Sed hoc eſt receptum euiam in aliis generibus legatorum, fed alia ratione. Qui muis notara- tio nobis non eſſet: tamen certum ius ſequi oportet. 1. nono- mnium. ff.de legib. Ego rationem adduxi in J.6 quis ſtipula⸗ tus. ff. de verb. oblig. quæ mihi videtur probabilis, vec vltimx voluntates ſuſpendantur, ſed maturius exitum habeant.vxkk- commu.
Ä Joruu. uhil aie e ſorapror

e eage — enee naneka aa dan dar 4 deheni deß darh— lend 7
Lei
herescſt.. cam aman(. Kurnn ſit hxras Cabk .Gaſgus midi, Ke üarüch Halwanx henddena auien nen dareden henaeu bem uhooe dzrecitun,& es cttm
Bahſtuor eun uſtirui hane Sao caüa lexnrülacoeit, avad des Cod. de brcd nſi non qnna acx grar ex omuii hxresintiuu ae.. 1. 5. lfando. Kdehxrcdink! d..quues 9. Lrtedes.f.de hrntai od. m. Ydicuo mriuftrutieem rre miuerkals, nterpreramut ih ſed are pexlegii tss ilu frqa3u dder ergo qufgue aulenum, Alae 6. Nachubem ntio terumtzcqa
otie wluneu defuncticomrurr d hu veibu vtum, quod mleur dqurm le ies pernenfemt. Ger dus ditdonns, adtem nohpelns
4*
ℳ 1. Hor ekeur
an hoc loco de opri wa cmekut.inttald.3z. C— — 1.0 er: lemel tlegt, uh 41
In Tit. Delegatis&õ ideicom.
eommun. prædior. Etvidemus in plæriſque aliis exemplis
hanc variationem improbari. l. ſi pluribus. 33. 1. huiuſmodi.
84.§. Stichum. infta hoc tit. de leg. 1. l. ſtatuliberum. 11. ad fi. de leg. 2. Hæc intelligenda ſunt, cum electiorecte facta eſt, ac ſine vitio. Nibil enim prohibet quod vitioſe factum eſt repeti& iterari. I. qui per ſalurem. 32. de iureiuran. ca. non præſtat. de reg. iur. in 6. Vnde quæritur quæ obſeruanda ſint in electione vt valeat: ego paucis perſtringam. Nam plena diſputatio magis conuenit tit. de optio. lega. Primum opor- tet aditam eſſehæreditatem. l. optione. 16. de optio. leg. l. Iulianus. 10. infra hoctit. de leg.. Nam ante aditionem le- gatarius nihil iuris habet. l. ſi nemo ſubiit hæreditatem. 142. de regul. iur. l.eam, quam. 14. Cod. de fideicom. Secundo ſi fi- liusfamil. ſit, oportet voluntatem patris accedere. d. l. Iulia- nus. Nam filius acquitit patri&c. Tertio ſi ſit pupillus, debet etiam accedere tutoris auctoritas. argum. l. pupillus. 9. ff. de acquirenda hæreditate.& l. ſi ſine. alias, minor reſtituitur. l.ait prætor. 7.§.& ſi ſine. alias eſt l.& ſi ſine. 8. de minor. Item quarto loco oportet verbis aptis eum vſum eſſe qui eli- get, vt appareat vnam ex rebus habere velle magis, quam alias. Verbum enim eligere id ſignificat. Inde quæritur, quid ſi dixerit, illam rem voſo eligere? Verbum eaim, volo, eſt ſuſpenſiuum. I. ſi quis ſtipulatus. ff. de verbo. obliga. vt volo adire hæreditatem, volo matrimonium contrahere cum illa, volo relinquere prædia. l. Pamphilo. 37.§. propoſitum. de leg.3. Sed diligenter conſideranda eſt vis verborum,& mens proferentis in quaque ſpecie.hæc enim certis regulis includi, aur certa definitione comprehendi non poſſunt. Quid ſi ita dictum ſit, Volo habere, ſumere, capere, Volo eſſe hæres, volo Titiam habere vxorem, volo dare. l. huiuſmodi. 84.§.
Stichum. hoc tit. volo habere. d. l. apud Aufidium. hoc ver-
bo perficitur electio. Quinto oporter electionem factam eſſe rebus omnibus exhibicis. l. 4. ff. de optio. leg. Electio enim requirit deliberationem. Opponuntl. ſi is cui. 19. de leg. z. vbi ob ignorantiam rerum non vitiatur electio. Variæ ſunt opiniones, plerique intelligunt de legato alternatiuo, ſed nulla ſatis firma ratio adducitur huius diuerſitatis. Exi- ſtimo rem ibi traditam fuiſſe, necfuiſſe ſimplicem electio- nem, alias ſimilitudo quæ ſequitur non eſſet apta nec bona. Deinde vindicare, verbum, videtur accipiendum cum effe- ctu. not ĩnl. a.§. ſi tamen. f. de verb. oblig. In priore parte le- gatum eſt vindicationis,& electio legatarii: in altera legatum damnationis,& electio hæredis. Sexto videndum eſt ne res aliena eligatur. l.z. eo. tit. de optio. leg. Hoc vulgo intelligi- tur, niſi aliæ res non ſint in patrimonio. l. Titia teſtamento. 39.§. Semproniæ. de auro, arg. mund. Sed alius ſenſus eorum verborum§. Semproniæ. Syntheſis enim ſignificat vniuer- ſitatem veſtium, quæ ſimulinduuntur, quæ forte ſunt eiuſ⸗ dem coloris aut materiæ. Legatarius itaque non poteſt ita eli- gere, vt illum ordinem peruertat. Si in patrimonio ſint tuni-
cæ ſingulares, id eſt, ſine illa compoſicione, ex iis tantum eli-
gerepoterit. Si non ſint aliæ, niſi in ſyntheſi, hæres eliget. Non fit ergo electio ex alienis: intellige, niſi appareat de con- traria voluntate. Cœpimus docere, quæ ſint obſeruanda in optione rei legatæ. Adde ſupradictis res omnes exbibendas eſſe,&c. l. 4. ff. de opt. leg. alias non poſſet deliberare vtram rem malit. Itaque non videtur conſampta electio ſi quis ignorauerit electionem ſibi datam eſſe. Tantum abeſt vt ipſt exhibean- tur res, vt etiam ignoret hanc ſibi facultatem conceſſam eſ- ſe. Sed huic ſententiæ opponitur l. ſi is, cui. 19. ff. de leg. z. Difficilis eſt antinomia. Plærique exiſtimant accipiendum eſſe de rebus ſub alternatione legatis: non de optione le- gata. Sed nulla ab iis bona ratio diuerſitatis affertur, ac nec afferri quidem poteſt. Ego vero aſſentior iis, qui putant ibi non fuilſe ſimplicem electionem. Primum enim indicium aliquod fuit de eare, vt apparet ex verbis. Imo fuit executio & traditio rei. Vindicare, verbum, videtur accipiendum cum eſfectu. Si quis obiiciat, vindicate nihil aliud eſſe, quam Petere,&c. Reſpondetur ambiguitatem aliquam hic repe- riti, cui ſimilis eſt in l..§. ſitamen.ff. de verbor. oblig. Acci- pienda interpretatio, quæ vitio caret. l. in ambigua. ff. de le- gib. ltem ambiguitatem explicant verba ſequentia. l. ſi ſeruus plurium.§. vlt. ff. de leg. 1.&l. 75. nummis. ff. de leg. 3. Alias
45 5. nec bona nec apta ſimilitudo eſſet: niſi in vtroque caſu data res eſſet. Et ſane verbum vindicare late patet,& plærunque aliud ſignificat, quam pPetere: vt cum dicimus rem fiſco vindi⸗- cati. lbonorum. 8.1. 14. dicitur. l. 2 7. cum mortem. ff. de iure fiſci.portiones.l. 21. de iis, quib. vt indig. Hæc ſunt quæ præ- cipue ſeruari debent in electione: quibus obſeruatis non li- cet variare, vt ante diximus. Supereſt antinomia exl. eum, qui certarum. 138. 5. vlti. de verb. oblig.l.r 2. ſi quis ſtipulatus. co.tit. In ſtipulatione diſtinguitur quidus verbis: quia electio- nem non habet, niſi ex verbis: in reo non diſtinguitur quibus verbis: quia electionem habet ex lege,& tacite. Reſpon.dif- ferre in hac re vltimas voluntates à contractib. Lociclari ſunt de contractibus nunc Ame citati. de vltimis voluntatibus lo- cus hĩc eſt ſatis apertus.& d. l. apud Aufidium. Nectantum de electione legatarii: ſed etiam hæredis. d. l. huiuſmodi.§. Sti- chum. hoc tit.& d. l. ſtatuliberum. de leg.=. Non diſtinguitur quibus verbis electio fuerit permiſſa. Quinigitur differant, dubium non eſt, ſed ratio diuerſitatis inquiritur, de qua dixi- mus ſupra ex l. apud Aufidium, in fi. Quidam recentiores ta- men contendunt rarionem non eſſe„propter dictionem,
dmnietiam, quam vulgares codices habent. Sed fefellit eos
Haloander, vt me quoque ipſum alias. In Florentinis enim
legitur, quoniam, vt dixi. Deinde ſumitur alia ratio de qua
etiam ſupra dixi exl. vlt. commun. prædio. Non ſicur viuen-
tium, ita& defunctorum actus ſuſpendi receptum eſſe, id eſt, non tam facile admitti ſuſpenſionem in actibus defancto-
rum.& hæc videtur probabilis eſſe ratio„nec improbanda.
Rationes enim neceſſaria„R velut æredeitess, quæ vim adfe- runt, non ſunt exigendæ in ſcientia ciuiſi, ve recte Ariſtot. ait.
Probabilibus enim contenti eſſe debemus„‚quæ ſpeciem vti-
litatis, aut æquitatis habeant.
Ad§. Labeo ait.
Obecies hic tractatur pertinens ad interpretationem ver- dorum,& coniecturam voluntatis, cuiuſmodi pleræque extant in his libris. Quidamita legauit, Stichum, qui meus erit cum moriar,&c. Tempore mortis is Sric hus erat com-. munis: quærirur an debeatur,& an totus deb atur? Vide- tur in primis nihil deberi quaſi deficiente conditione. Res enim non eſt mea, cuius partem tantum habeo. Sedtamen conſtat extitiſſe conditionem, nec de eo controuerſia vlla fuit inter Labeonem& Trebatium. Solemus enim dicere ꝛes noſtras eſſe, quarum domini ſumus, vel in totum, vel pro parte. Locutio eſt vſitata& recepta. Sed dubitatum fuic, an tota res debeatur, an pars. Labeo exiſtimauit totam deberi. Videbat Labeo legatum damnationis eſſe, quo res etiam alie- næ relinquuntur, vt dixi ad l... Verum inſpiciendum eſt non tam quid potuerit teſtator, quam quid voluerit. Poteſt vtique rem alienam legare. l. cum rem alienam. Cod. de legat. non tamen facile creditur rem alienam legate, niſi id diſet⸗- te expreſſum ſit verbis nec obſcuris, nec am biguis. Non cre-
ditur in dubio velle onerare hæredem ſuum neceſſirate re-
dimendi. l. vnum ex familia. 6 9.§. ſi rem. de legat. 2. Eatenus intelligitur teſtator onerare hæredem ſuum, quatenus id cla- re& perſpicue expreſſum eſt. l. 73. Numis. de leg. 3. Sic ergo interpretamur proximam I. 6. Srichum„qui meus erit, &c.vbi dicemus exl. 83. nuper. de leg. 3. Oblſeruandum igi- tur hinc eſt rem meam recte dici, cuius ego pro parte ſum dominus. l..§. domini. ad Sillan. J. 2. de condit. inſtit. Quæ- ritur, an proprie ita dicatur, an improprie? Puto non omni- no improprie dici, cum tropus hic receptus& vſitatus ſit. uod& ſenſit Caius in I. 46. illud. de ritu nupt. Vdetur eſſe quædam ſynecdoche cum totum pro parte vſurpa- mus: haæ figuræ adeo receptæ lunt& vſitatæ, vt ſine his ne ſermo quidem quotidianus conſiſtat: vt mirum non ſit, ſi eas recipiamus in interpretanda voluntate teſtatorum. Ma- Bis tamen proprie dicitur res mea, quæ tota mea eſt. Er hac ratione verbum am biguum eſſe dicitur. I. 139. pupillus.§. vlt. ff. de verbor. ſignifi. Sane qui dicit rem ſnam totam eſle, quæ communis eſt, male loquitur. l.2 ſ. recte dicimus, ff.de verbo. ſignifi. l. 5. Seruus communis. f. de ſtipul. ſeruo. Multum re-
fert, an dicam, hæc res eſt mea: an ita, hæc res eſt tota mea.
Nam in parte ſocii nihil iuris habeo, nec poſſum eam alie- nare. d.l.portionem. C. de commun. rer. aliena. l. 68 nemo ex 1 5s 3

Franc. Duareni(omment. bus, de quibus totum qeberi. Dicunt enim appellatione rei totum contineri. l.ſi dictum.§. in ſtipulatione.ff. de euictio. nec facile receden- Jum eſſe à verbis. l. z 5.ille aut IIle. l. non aliter. 67. ff. de leg.3. uod hic dicitur partem deberi, aiunt dici probter verbum, meum. Cirant exempla ex luriſconſ. quibus ſententiam ſuam confirment. Vnum eſt inl. Mæuius. 6 8.§ fundo.ff. de leg.ꝛ. vbi debetur legatario omne emolumentum rei, non pars. De
48⁶ ſociis.ff. pro ſocio. Idque exceptis aliquot caſi hic diſputatur ab aliis extra rem. Hinc vulgare illud. uod communc eſt, meum eſt, quantum ad diſpoſitionem partis mex. Ex iam dictis conſequitur, ſi quis ſeruos ſuos legauerit, communes deberi. l. 72. ſi quis ſeruos.&l. 66. lulianus.§ ſer- uos. ff. de leg. 3. atque ita extenditur quodhic Paul. ait, de re
certa,& c. Malta alia exempla colligi poſſunt, in quib. appatet neem 1t quod commune eſt, meum recte dici. Sed ea omitto breuita- pignore expreſſum eſt aliis locis. l. 60. ſi res obligatas. l. præ-
tis cauſa. Qud autem dicitur, quod commune eſt&ec.accipe dia. 6 Cod. de fideicom. Præterea adducitur pro hac ſententia quod commune eſt pluribus vt lingulis. leg. in tantum.§.vni- L. cum filius. 78.§. dominus. de leg. 2. Item adducunt proſel. uerſitatis. Digeſt. de rerum diuiſione. leg. ſed ſi hac.. qui ma- quod ſi quis Stichum. 76. ff.hoctit. 1I. de leg. hæc ſunt argu- numittitur. de in ius vocando. Res ciuitatis meæ, nonrecte menta quibus fere vtuntur huius opinionis defenſores. Con- dicitur mea, ne pro parte quidem. Itaque non deberetur ex traria tamen opinio receptior eſt, partem tantum deberi, aut legato. Hic occurrit atinomia ex l. 43. 0oclegatum. de leg. z. ius quodteſtator habuit. Huius opinionis fundamentum eſt
vbi ſic, Vxoris cauſa paratum non dicitur quod communis mens teſtatoris. Ali pugnant verbis, à quibus dicunt non el⸗ ſe recedendum. Sed reſponſum in promptu eſt, potiorem
vſus cauſa paratum eſt. Idem in leg. 36 Jegatis. de leg. 2.1.27. n 1 Quintus. ff. de auro,& arg. leg. Dubitatio naſcitur ex eo quoed mentem eſſe. d.l.non aliter. Eacolligitur ex coniecturis. Eſt dictum eſt, quod commune eſt, dicirur meum Quodadcom- autem vna efficaciſſima, quodteſtator noluerit bæredem ſu- munem ergo vſam paratum eſt, recte dicitur ad meum vſum um ita onerare, vt partem aut ius alienum redimat. Hac con- paratum eſſe. Sed in hac ambiguitate ſequimur quod veriſi- iectura ſæpe vtuntur luriſconſul. cum agitur de interpretatio- milius eſt teſtatorem ſenſiſſe.In ſuperioreſ pecie, qui legat ſer- ne voluntatis. d. leg. vnum ex familia.§. ſirem. de leg. 2. d.l. uos ſuos, nulla eſt cauſa cur non velit legare communes pro qui concubinam. 5. qui fundum. de leg. 3. 8 1. 36. Sticho. de arte ſua. Quilegat quod vxoris cauſa paratum eſt, non cre- vV ufruct. leg. Non enim ſolent in ſumma interpretari contra ditur legare quod communis vlus cauſa paratum eſt. facilius hæredẽ, quoties coniectura aliqua pro eo eſt, quæ ſit alicuius legat vxori quod eitantum vſui eſt. Conſiderat teſtator graue momenti. Id etiam apparet ex leg. cum alienamrem. Cod. ee vxoriis rebus carere, quæ proprie ip ſus vüibus attriburæ de leg. vbi non intelligitur legatum, ſi teſtator alienam igno- ſunt. Alias auferretur vſus hæredi, qui non diuiditur. l. vſus rauit, niſi ſit coniuncta perſona. Sic etiam in noſtram ſpeciem pars. ff. de vſu& habitat. coniectura eſt propter partem, aut ius quod haber teſtator: creditur enim facile de illa parte, aut iure ſenſiſſe. Profe-
Aa S. cum fundus. W
runt etiam iſti exempla multa,& plura quam aduerſarii, præ- pecies hic tractatur non omnino diſſimilis ſuperiori. Le- ter ea, quæ iam recitaui. Vnum eſt in l. 74. ſi domus.§. vltim. atus eſt fundus communis hoc modo,
Lego fundũ Cor- hoctit. nelianum, vel qui meus eſt, an totus debeatur:& cogatur hæ- Aliud exemplum in leg. cum ſeruus. 39.§- idem lulianus. res parté redimere? Ait Paulus portionem deberi. Addit hoc Quiſpiam hic legauit fundum ab alio emptum. hæres præ- conſtare, vt oſtendat certi iuris eſſe, non cont ouerfi. Nam& ſtat actionem ex empto. Aliudinl. 44. feruum filii. in princ. od quis habere ſperar. Aliud exemplum
yerba& mens teſtateris pro hærede faciunt. Qui meus. Recte Hicc legatur ius qu interpretamur quatenus meus eſt, vt ſupra dixi. Meum idre- inl. 66. lulianus. alias Iuniano. alias eſt l. 6 8.& incipit, Ieſta- cte dicitur quod pro parte meum eſt, quamuis totum meum torem. de leg. 3. vbi intelligitur legatum in altera parte non
eſſe, non re cte dicatur: vr ſypra docui. Item ſi dubia res eſſet, propria legantis. Aliud in 1.24. fundus, qui locatus. de fundo
non facile teſtator crederetur voluiſſe hæredem ſuum onera- inſtr. leg. Aliud exemplum inl. ſi quis teſtamento. 76. 9. ſi libertus.
re nece iſitate redimendi. l. vnum ex familia. 69.§. ſirem. de fl.hoctit. de leg. 1. Obiectorum diſſolutio. Quod obiccitur
leg. 2. Merito igitur dixit Paul. conſtare, cum hæc ſententia non tantum conueniat verbis: ſed etiam humanior ſit,& ma- de ſignificatione verborum, iam refutatum eſt. Quod del.
gis ex voluntate teſtatoris. Haæc autem ſpecies differt à ſupe- Mæuius. 68.§. fundo. ff. de leg. 2. reſponderi poteſt ita acci⸗ riore. Nam in ſuperiore inſpicitur tempus mortis, hic inſpici- piendum, cum teſtator totum fundum legauit. Hanc ſolu- tur tempus teſtamenti. l. 8. ſi ita. ff. de auro, arg. lega. l.vlt. me- tionem plærique contemnunt ‚ſed fortafſis non aſſequun- dico. eod. tit. Vnde quæritur, quid ſi poſtea acqui ſita ſit altera tur quid velit lureconſul. Non exponunt quomodo fundus pars, an debeatur? Dicam adl. ſi ex toto. 8. infra hoctitu. Quid ſit legatus. Hæc verba, fundo legato, non ſunt verba teſtato- autem his verbis ſignificetur meum, tuum ſuum, ex aliis lo- ris. lImo ne legatum quidem hoc modo valerct. l. ita ſtipula- cis cognoſcitur. leg. cum ſuæ. 69.& ſequen. tribus. de leg. 3.1. tus. de verbo. obli.l.cum poſt. 69. S§. gener. ff. deiure dot. Du- meorum. 91. de verbo. ſignifi.l.ralem. · 1,§. 1. de hæred. inſtit. plex igitur eſt quæſtio. Vna, an totus fundus debeatur? Quæ d. l. 27. Quintus.§. arge nto. ff. de auro,& argento. l.ſi legatis- ibi non deciditur: ſed nectractatur à nobis. Altera, quo caſu 30.§.1 ff. ad Trebel. Hinc obſeruandum eſt, eum, qui legat apparet totum legatum eſſe, quia id ex preſſit vel ſciuit alie- rem ſuam, videri legare partem quam habet, non eam quæ num eſſe: an vſusffuctus debeatur: Quia dubitatur an ſit pars aliena eſt. Dixerit aliquis, ſi vtraque pars eſſet aliena, totus rei.. recte dicimus.'a 5. ff. de verbo. ſignifi. At enim de toto fundus deberetur. ergo multo magis cum altera tantum alie- fundo legato nihil dicitur, nec id exprimere fuit neceſſe:quia na eſt. Nam legatum rei alienæ valet. l.cum rem alienam. C. dę eo non erat quæſtio. Sed dubitatur, quo caſu ſit legatus de leg. Nec falla dem onſtratio nocet legato. l.demonſtratio. Adl. 78. Cum filius.§. Dominus. ceodem modo teſponderi de condit.& demonſtr.& hæc verba demonſtrationem fa- poteſt. Item in ea ſpecie vſusfructus, quia hæredis eſt, non re- ciunt: non conditionem. vt prox. ff. de leg. 1 J. Stichum.&l. dimitur. facitl. vnum ex familia. 69.§. ſi rem. Obiĩicitur etiam 83. nuper. de leg. 3. Reſpondeo, Si totus fundus ſit alienus, de pignore ex d. l. Mæuius.§. fundo.& d. l. ſi res obligata. Vul- nulla alia coniectura poteſt capi, quam voluiſſe totum legare.
Nulla coniectura eſt, quæ ſuadeat teſtatorem de parte cogi- taſſe. At cum parsteſtatoris fuit, facile credimus eum deea gatario. Hæredis eſt æs alienum exoluere non legatarii. J.
patte cogitaſſe. Intellige ſi ſciat partem tantum ſuam efle. 1I. Cod. ſi cert. pet. d. l. 76. quod ſi quis Stichum. ea pro no- Nam errantis nulla voluntas eſt. l. ſi per errorem. fE. de iuriſd. bis facir. Alias Stichus dari deberet, non actio cedi. Cur au- Similis ſpecies eſt in l. qui concubinam. 29.§. qui fundum. de tem debeatur vterque, cum alter tantum deberi ex verbis in- leg. 3. Pars vtraque teſtatoris eſt: ſed altera debetur ſocio telligatur? Oppo. etiam L.Iulianus. de leg.& L. qui habebat. 9. actione mandati. Notanda eſt diligenter hic coniectura, cu- alias 101. de leg. 3. Sed iam dixi ius pignoris legatum eſſe, ſi ius magaus eſt vſus in interpretauone voluntatis. Tractari quis intelligat de proprietate, reſpondeo id fieri proptet i⸗
ſoler, ſiteſtator non dixerit, meum: ſed ſimpliciter legauerit, ctionem vniuerſalem. quid debeatur, an totum debeatur, an vero ius quod teſtator Quxſitum fait, an legatare communi ſimpliciter pars tan⸗ tum debeatur: Diximus receptiorem eſſe opinionem eorum,
habet in re: Hic reperitur magna varietas iuris, ac vt videtur, repugnantia. Accurſ.cum paucis aliis quibuſdam, exiſtimabat
quodnon eſt credibile velle teſtatorem æs alienum ſoluià le-
adduxi-
0dEi ſolet totam rem poſſe auocari: ſed magis me mouet,
qui putant partem deberi, aut ius quodteſtator habet. dueſe
pyuuuus. Reexprim A Vnae mulegit uco lede
ſernel ddoccalad arele
rſucglg ris Nond helerdubi Knnchlit urcäwere auneni l bgranr i eres gwodchtar
ußfaete n.

Kit profter panen, midan 2kel nbete
t empla mulka K dun gun untecnam. Vnamctily9 ſäm
zie uc gan fundam 1d 1lo empen en exempeo. Abudnl 44. crund tun Smod qaubadereſpern. Ae An lamanc. alseſtl.68. K eg. z. i nrelgrur legrum nirn
rempiam ialüusteltmento. eleg.a. Obicctammn üüolmis uona erdetum, um— 4. 5. fando. f. deleg repodceix aun icttatot rocum uncumdefu — ſed fornium he lrerpafal. Nos qhruurgur
ac ntda, fundo lexrto,noh— 1 m hoc modo mlettt
— 94 grer far —— 00.. 9
In Tit. Delegatis& fdeicom.
adduximus ad confirmarionem huius opinionis. Quod obii- citur de fignificarione verborum, ſatis iam tefuratum eſt. mens enim potic— eſt verbis, cum de ea conſtat ex coniettu- ris.d.l.non aliter. Non creditur autem velle reſtator hære- dem ſuum onerare, vt alienam rem redimat. dict. l. vnum ex familia.. ſi rem. Nec ſignificatio verborum omnino repu- gnat; cum fundi appellatione etiam pars contineatur. leg:rei appellatione. 2 3. de verb. ſignif. Si quis dicat proprie totum contineri,&c. reſpon. non eſſe ſcrupuloſe& ſubtiliter ni- mis ſequendam proprietatem in teſtamentis. d. l. non aliter. l. cum de lanionis.§. aſinam. Secundo obiicitur l. Mæuius. 68. 5. fundo. ff. de leg:⁊. Vulgo dici ſolet id accipiendum eſſe, cum teſtator totum fundum ſegauit. Multum refert, an quis le- — fundum ſimpliciter, an totum dixerit. not. ad I. Iu-
anus ff. de leg. 3. Hanc ſolutionem Alciat.& quidam alii ri-
dent,& aiunt diuinationem eſſe. Nam detoto nulla men- tio eſt ibi,& dicitur tantum, fundo legato,&c. Sed animad- uertendum eſt prodefenſione huius opinionis hæc non eſſe verba teſtatoris; ſed Iureconſulti. Imo nec legatum quidem hoc modo valeret.l. cum poſt. g. gener.de iure dotium.legeita ſtipulaius. de verb. obl. Ait lureconſ. fundum legatum eſſe, nec exprimit quo modo legatus ſit. Duplexigitur quæſtio
eſt. Vna eſt, an totus fundus debeatur: quibus verbis totus
fundus legatus eſſe intelligatur, ea quæſtio non deciditur in §.fundo. ſed ea non tractarur à nobis. Altera quæſtio eſt in d.§fundo. quæ proprie ibi tractatur, quo caſu totus legatus an vſusfructus debeatur, id poteſt apparere, quia teſtator
forte expreſſit, quia ſciuit alienum eſſe, vel ex aliis coniectu-
ris. hoc caſu dubitatur an vſusfructus debeatur. Non enim
videtut eſſe pais fundi. d.l.xecte dicimus. de verb.ſi gnificat. quamuis pro parte nonnunquam habeatur. l. 4. de viufr. Di-
xerit aliquis, nihil expreſſum eſt, ex quo intelligi poſſit to- tum legatum eſſe. Reſpon. ne id quidem exprimere neceſſe fuitequia de eo non erat quæſtio. Sed quæritur quo eaſu to- tus ſit legatus. non poteſt apte quæri de vſufructu,&c. niſi ponamus totum legatum eſſe; inepte proponitur quæſtio de vſufructu, niſi ponamus totum legatum eſſe. Tertiò ob-
iicitur l. cum filius. 87.§. dominus. ff.de lega.. Reſponderi poteſt, vt ad d. l. Mæuius.§. fundo. ¶uæritur enim cum to-
tus fundus legatus eſt, an debeatur vſusfructus, qui eſt hæ- redis. Non dubitatur quin totus legatus ſit. Si vſusfructus pars eſſet, dubia non eſſet voluntas teſtaroris. Nam voluntas ex eo colligitur, quod pars hæredis eſt, non alterius: nec co- gitur redimere,&c. d.]. vnum ex familia.§. ſirem. Præterea alio argumento oppugnatur hæc ſententia ex d.§. fundo. cum loquatur de pignore. Idem dicitur in l. ſires obligata. hoc tit. hæres cogitur luere. ergo non liberatur id præſtan- do, quod defunctus habuit. Reſpond. coniecturam volun- tatis facere, vr res integra, plena& libera debeatur. Non eſt credibile velle teſtarorem æs alienum ſolui à legatario. hæ-
redis namque eſt alienum æs ſoluere, non legatarii.l.. Cod. ſi
cer. pet. Non enim legatarius ſuccedit in ius vniuerſum, ſicut hæres: ſed in rem, vt iam ſæpe diximus. Alii hanc rationem adferunt, quia tota res poſſer auocari per hypothecam. Sed quod dixi probabilius eſt ac tutius. Idem obiicitur J. quod ſi quis Stichum. 79. Sed illa lex magis iuuat noſtram ſenten- tiam, quam aduerſariorum. Nam ſi verum non eſſet quod diximus, legatarius poſſet petere Stichum ab hærede, non
actionis ceſſionem. At hæres hic liberatur cedendo actio-
nem. Stichus enim non erat defuncti: ſed& debitus crat. Legando igitur Srichum, intelligitur legaſſe ius quod ha- bebat, ideſt, actionem. Sed cur alteri debetur æſtimatio? Nam defuncto altertantum debebatur, non vterque. Re- ſpondeo id fieri propter manifeſtiſſima verba te ſtatoris, quæ non poſſunt aliter accipi. Teſtator vni Stichum alteri Pam- philum legauit. Facit l.ille, aut ille. de leg.3. Rurſus opponi- tur huic ſententiæ l. 6⁶. Iulianus. ge leg. 3. nam hoc telum in s retorquent aduerſarii. Sed ego iam dixi, ius quod defun- Kus habuit, legato contineri, id eſt, ius pignoris. Alii dicunt roptietatem porius legatam eſſe, quia VIp. ait, quaſi ad ſe nentem. Sed verbum pertinere, de iure pignoris etiam intell'gitur.. 31. verbumillud, pertinere.ff. de verb. ſig. pro ſententia noſtra facit l. 9.·qui habebat. de leg.3. Prædia obli- gata non videntur relicta, niſi redacta ſint in proprium pa-
verba pro conditione accipiuntur
quis mihi hæres erit. Hoc amplius aiunt idem eſſe, ſi J
4⁸7 trimonium. An relictum ſit ius pignoris, ibi non dicitur- ſed decidendum id eſt ex iam dictis. Deinde& ſi perſpicuum eſſet Proprietatem legatam eſſe, ne id quidem obſtaret ſententiæ
noſtræ. Nam ibi legatum eſt Prædium Seianum omne, addita
vniuerſali particula, hic autem loquimur cum ſim pliciter quis legauit. Puto me reſpondiſſe omnibus obiectis, niſi forte quis obiiciat ex l. ſtipulatio.§. vlt. de noui oper nunt. Stipu- lario refertur ad totius operis xſtimationem, non ad partem operis, ergo qui legat fundumaintelligitur totum legare: ſed hoc nimis remotum ac diſſimile eſt. Ineptum autem eſt, hæc; quæ tam craſſa ſunt, velle accurate Pertractare. Quæſtio hic tractatur de contractibus. Qui vendit aut donar rem, an in- telligatur vendere ius quod habet? Sed hæc diſputario paulò alienior eſt à propoſito noſtro. Videantur kqui tabernas. 32. ff.de contrah. empt. lvl. Cod. de commu. rer. alienat. l. ſi quis domum. 9. ff. loca. c.paſtoralis. de donat.in antiq. Decretal
Adl. 6. Stichum qui meus,&c
Ractatur hic quæſtio, quæ naſcitut ex iaàm dictis ſupe⸗ 1 riore capite, an hoc legatum, Stichus qui meus erit, ha- beat demonſtrationem tantum, an conditionem? Ait lu- lianus auctor huius reſponſi, eam adiectionem magis con- ditionem, quam demonſtrationem ſignificare. Notum eſt; vel ex inſtit. ipſis, differre dem onſtrationem à condiitione. §. huic proxima. Inſti. de lega. facit ti. ff. de cond.& demonſt. Demonſtratio, factam rem oſtendit: conditio, futuram. leg. f nominatim,; 3. de cond.& demonſt. Proprium eonditionis eſt pendere ex futuro euentu. leg. cum ad præſens.ff. de rebus cred.§. conditiones. Inſtit. de verb. oblig. futura ſunt incerta, poſſunt euenire& non euenire. de lis, quæ facta ſunt, idem di. ci non poteſt. Conditionale eſt igitur hoc legatum, qui mens erit,& deficiente conditione intercidit.
Alterum non eſt conditionale, Qui meus eſt:& falſa de-
monſtrario ndn nocet. Quxritur, quid ſi alienatus ſit Sti- chus pro parte.&c. Ait Iul hic accipi conditionem, quate-
nus meus erit,&c. Itaque conditio hæc diuiditur ex mente téſtatoris: partim impletur, partim non impletur. hær in- terpretatio admittitur contra ſubtilitatem. Secundum lub- tilitatem aut debetur totus; aut omnino non debetur: aut meus eſt, aut non eſt: aut exiſtit conditio, aut deficit. Sed hæc ſubtilitas negligitur Propter mentem. Ex hoc capite quæ- dam præcipue obleruanda ſunt. Primum eſt leg
bis relictum, Qui meus exrit, conditionale eſſe: hæc enim
nerl. nuper. 63.§. vlt. de leg. 3. Qua de re fuit diſſenſio inter
veteres. Labeo putauit demonſtrationem eſle: hic eſt La⸗
beo, cuius opinio commemorat beo. Ex vno errore alius natus eſt error, fuit error Labeonis. quia particula, ſi, hic adiecta non eſt,
Relatiuum verò videtur aptum
leme Sed dicitur nihil referre vtra ex his particulis addatur, propter verba in futurum tem pus con-
cepta. Scrupulum nobis iniicit 3 Mutius, in l. 36. feribit. in
t. Ait enim hæc verba haberc in ſa demonſtrationem legati& argumentum. Sed non negamus demonſtrationem aliquam habere hæcverba- verum ma-
pitur, ſicut in 13. in prin. ff. ad exhib. vbi Vlpia. In hac, inquit, actione actor omnia noſcere debet„& dicere argumenta rei de qua agitur. Boet. Argumentum eſt, quod arguit, id eſt pro- bat. Alii conditionem interpretantur, nullo exem plo, vt opi- nor. Hæcigitur verba, Qui meus erit,&c. pro conditione accipiuntur,& legatum reddunt conditionale. Addel. ſ.cum certus. de triti. vino lega. in illis Verbis, Quod natum erit,
Xc. Similis eſt ſpecies in lſi debitor. 39.§. veriſimile. de con-
trah. empt. ibi, decem pondo olei, quod natum erit. Et hæc duo exempla olim coniuncta fuerunt apud Iulianum, alterũ de legato, alterum de venditione, quod inſcriptio oſtendit. Iulianus lib. 18. Digeſt. In vtroq;ʒ exemplo ineſt conditio. S1
natum erit,&c. Addunt aliqui idem eſſe& ſi Particula, quiſ⸗
quis, vſus fuerit teſtator, vel quicquid&c. idque ego ſu do- cui ad l.3. ſumpſi exemplum exl. quiliberis f de 6 ⸗
uis ita
§s 4

488
dixerit, lego quod natum eſlet.ex dict. l. cum certus.& d.j. ſi debitor. item ex d.l. ſcribit. Sed nemo ita loquitur, qui Lati- ne loqui velit. Hominesignari Latinitatis& grammaticæ, non animaduertunt illa verba teſtatoris non eſſe: ſed lure- conſulti, quod natum eſſet, quod paratum eſſet. Iurecon- ſulti non exprimunt formulam& receptionem legati, quæ ſatis intelligitur ex ipſorum verbis, quod natum erit, quo paratum erit. Simile exempluminl. qui Romæ, 12 2.§. Age- rius. Nec id diſſimile eſt, de quo diximus ſuprà exl. Mæuius- 68.§. fundo. de lega. 2. lud quæritur, quid refert an ſit con- ditio, an ſit demonſtratio? Suprà iam diximus obiter, defi- ciente conditione legatum non debetur. Falſa demonſtra- tio non nocet legato:i. demonſttatio..falſa- 32. de condit.& demonſt.§. huic proxima. Inſtit. de lega. Hinc conſequitur. quod ſcribit Quintus Mutius de alienatione rel legatæ. 3.l. ſcribit.ʒ 6. de auro, argen. lega- In conditione nulla adhibe- tur diſtinctio, an ſit alienatio neceſſaria, an voluntaria. Le- atum extinguitur, non quod reuocatum ſit, ſed quod de- ererſ conditio. In demonſtratione non debetur proptet tacitam reuocationem. Inde naſcitur quæſtio inl. filiæ. 28.§. Titia. de cond.& demonſt. Hic debetur legatum proptet mentemteſtatoris, quæ ex eo colligitur, quod poſteriorem ancillam loco prioris ſubrogaſſe videtur, idem nomen ei imponendo. Quod enim dicitur alienata re, deficere con- ditionem, intelligi deber, niſi contraria ſit voluntas teſtato- ris. leg: talem. 4 9.§. 1. de hæredib. inſtit. Quæri etiam ſolet, an hæc conditio ſit tacita, an expreſſaꝰ Dicitur autem tacita, quæ tacite ineſt. l. 1. de condit.& gemonſt. Sedid parum re- fert: quia ex teſtamento venit, non extrinſecus. Dixi ſupra adl.z. Conditio tacita ſi non venit ex teſtamento, eandem vim habet, quam expreſſa. I. conditiones extrinſecus. de ver. oblig. hæc venit ex teſtamento, nec intelligeretur neceſſa- riè, niſi aliquo modo declarata eſſet à teſtatore. Superſunt antinomiæ quædam explicandæ. Vna eſt ex l.z. de hæred. in- ſti. Sol. Conditio intelligitur ineſſe non inſtitutioni, ſed pa- ctum diſtributioni. adſcripſero. Sic interpretamur quaſi teſtaror dixiſſet, Ti- tius& Sempronius mihi hxredes ſunto. hæredes mei cas partes habeant, quas adſcripſero. Sinon eas adicripſero, cur non idem ſi dicatur, quas adſcripſi. In priore ſpecie dubitat teſtator. an adſcriprurus ſit. Cogitat ſi forte non adicripſe rit ex æquis partibus hæredes fore. in altero caſu non dubi- tat, videtur ſciens& prudeus actum eluſorium facere; ſicut in l. an inutilis. de acceptil. Scio quid obiici ſoleat exl. ſi ita coita.7 5. ff pro ſocio. Sed nolo vagari longius àpropoſito. Alia antinomia ex leg. vt hæredibus. ſo. aliès l. 2. fi Titius.§- cum ita. de lega. 2. Cuantam pecuniam hæres meus à Titio exegerit, tantam Maæuio dato. conditio quidem hic eſt, ſed intelligitur adiecta magis præſtationi legati, quam legato. Vult enim teſtator, vt legatarius conſequatur quod Titius debet. Sedvt hæres non cogitur dare, niſi quod exegerit, ſic non poteſt hæres conueniri, vt det antequam exegerit. quia ineſt conditio, ſi exegerit,& quatenus exegerit. Conuenie- tur tamen vt actiones præſtet. quia nulla conditio ineſt le- ato:ſed reitantum ſolutioni& exactioni. Alia antinomia ex l. vlt. C. de poſth. hæredib.inſtit. Filius, qui naſcetur poſt mortem meam, hæres eſto. Natus eſt viuo teſtatore. Sol. Non ideo dicitur inſtitutus, quod nulla conditio fuerit: ſed quod non videatur defeciſſe. Nam& idem dicitur in ea con- ſtitutione, cum verbis expreſla eſt conditio. Interpretamut teſtatorem non cogitaſſe de altero caſu, quem non expreſſit. Nec aduerſatut 1. 10. commodiſſime. de lib.& poſth. vt pro- pter alterum caſum omiſlum rumpatur teſtamentum. An autem caſus ſit omiſſus non tantum ex verbis, ſed etiam ex mente iudicatur.l. Titius. ⁊2 ſ.§. Lucius.ff. eo. de lib.& poſth. de altero calu hic non cogitauit. Euidens eſt coniectura vo- luntaris. In re dubia facile creditur teſtator de altero non co- gitaſſe, propter conſeruationem teſtamenti. d. l.vlt. Cœpimus declarare cap. 6 oſtendimus hæc verba, Qui meus erit, conditionem habere. Obſeruandum eſt ex eod. cap. verbain præſens tempus concepta; qui meus eſt, de- monſtrationem facere, non conditionem. I. ſi nominatim. 3 3. de condit.& demonſt. Non nocet igitur legato, etiam ſi
falſa ſit.d.l. demonſtratio.& d. leg. falſa. cod. tit. de condit.&
Nam dicit ita, Iuſtituo hæredes quos
Franc. Duareni(omment.
demonſtrat. Si tamen appareat ex verbis conditionem eſle, nocebit legato. l. cum in ſecundo teſtamento. de iniuſto ru- to& irriro. Relatiuum, qui, aptum eſt ad faciendam de- monſtrationem, ſi addatur verbo præſentis temporis, non faturi. Dictio, ſi, conuenit maxime conditionibus, vt dixi- mus, cuicunque verbo addatur, quamquam magis proprie dicirur conditio ea, quæ in futurum tempus confertur. l. cum ad præſens. de reb. credit. demonſtratio igitur hæc no- cet legato,&c. Accipe niſi appareat contraria voluntas,&c. vt quia forte credebat rem eſle ſuam: nec legaſſet, niſi cre- didiſſet eſſe ſuam. d. l.vnum ex familia.§. ſi rem. de lega. 2. leg. cum rem alienam. Cod. de leg. Item excipe ſi incerta res lega- tur, l. nuper. 83. de leg. 3. tunc legatum non valet, quaſi defi- ciente conditione. Ratio, Videntur hæc addita, vt ſpeciem quandam conſtituant, non vt certam ſpeciem demonſtrent ac declarent. ãtalis ſcriptura. 30.§. pen. hoc tit. Non extante ergo illa ſpecie, nihil debetur. Eadem diſtinctio eſt inl. 11. quintus. de auro, arg. leg. Ac exempla eiuſdem rei varia& multa reperiuntur. Vnum eſt in 1. 78. ſi ſiclegatum. hoe tit. Lego quod Titius debet, non apparet quantum fuerit le- gatum. Secus ſi dicererur, Lego centum, quæ mihi Titius gebet. Nam centum aurei tuncintelliguntur legati, etſi de- biti non fuerint.l.legaui. de liber. lega. Obſeruandus locus de diuiſione conditionis. Alius eſt locus in l. 2.§. vlt. de condi. inſtit. quæ ſpecies tamen nonnihil diſſimilis eſt noſtræ: quia ob numetum per- ſonarum facilius diuiditur conditio. hic autem vna tantum perſona eſt. Perinde igitur accipimus, ac ſi dixiſſet ſepara: tim, Lego dimidiam partem Srichi, ſi mea erit. Lego alle- ram partem ſi mea erit. Perinde ac ſi in ſingulas partes ſepa- ratim conditionem adieciſſet. Sed hic occurrit antinomia exl. cui fundus. 5 ſ. fH de cond.& demonſt. Non ſic interpre- tamur, quafi in ſingulas partes fundi aut pecuniæ conditio adſcripta eſſet. Nec quicquam eſt magis tritum in iure, quam conditionem non diuidi. quæ alias diuidua ſunt, ea fiunt indiuidua propter conditionem. l.. 9. ſi lortem. de ver. ob
lig. Videndum eſt ergo quæ cauſa mouerit lureconſ.vt hanc
conditionem diuideret. Nulla autem ratio mihi videtur a- lia eſſe, quam æquitas& voluntas teſtatoris. Id ergo ſic o- ſtendo. In primis æquum non eſt totum deberi. Teſtatot
adiiciendo hanc conditionem oſtendit ſe nolle hæredem
ita onerare, vt redimat partem alteram. arg. dictæ l. vnum exfamilia.§. ſi rem. ff. de legat. 2. cum ſimilib. Deinde, æque iniquum eſt, nihil deberi legatario,& alienum eſſe à volun- tate teſtatoris. Credibile eſt teſtatorem velle legatarium habere partem quæ ſupereſt. Nulla eſt cauſa mutatæ volun- tatis in ea parte. facit l. eum, qui. ff. de prob. Reliquum eſt igitur, vt partem deberi dicamus, quia conditio exiſtit pro arte: cur non ſimiliter diuiditur in ſpecie dict.l. cui fundus? Cur non eodem modo interpretamur voluntatem teſtatoris? Quia conditio in ea ſpecie eſt multum diſſimilis huic con- ditioni. Conditio dandi eſt adſcripta perſonæ legatarii. de- bet igitur dare decem ſecundum voluntatem teſtatoris. Nec credibile eſt teſtatorem velle eum hanc dationem diuidere. In diuiſione enim eſt multum incommodi. d. l. 5.§. ſi ſortem. ff. de verb.oblig Nam conditio pendet ex poteſtate legatarii imputandum igitur eſt ei, qui non paret.
Alia antinomia eſt apud Accurſ. ex l.1z iis, qui hæres.5 Vlt. b
de acquir. hæred. Sed non eſt credendum pugnantia eſſe, quæ eiuſdem auctoris ſunt& ex eodem libro. Reſpondent aliqui illam de filio loqui, non de ſeruo. Fatentur iſti patrem non poſle repudiare nec hæreditatem, nec legatum: domi- num poſſe repudiare vtrunque. Probant hoc argumemo, quia non eſt ratio giuerſahæreditatis& legati. Item de hæ- reditate adducunt locum exl..§. per ſeruum.de ſucceſ.edict. Per ſeruum delatam bonot. poſſeſſ. duobus repudiare po- teſt. Ciratur& alius locus exl. qui autem. 9. ſiſetuum. quæ in fraud. cred. Seruus alienatus vt iuſſu emptoris adeat, ceſſat edictum: quialicuit ei etiam repudiare hæreditatem. Hæc ſunt fere horum argumenta. Probabilior tamen mihi vide- tur opinio eorum, qui diſtinguunt hæreditatem Alegato. Le- gatum repudiat pater non minus, quam dominus. Nulla oſt ratio diuerſitatis. arg. l. 78. placet. de acq hæred. Sicut ac-
quirit ſeruus domino, ita filius patri. hoc accipe ſecundum 2
ius an-
1 bgtiim 1
kpiluc jieberedh
ditib em NdRernreh
10 iun gauu portte dentumen. ckilg
mlobere
mnt

mnr. Vn d 1— ial. 5 K 2 8 Leder don npunr la A dcererm, 1e2e 2 dd
M. l. legaui. 4 c lder dl dionn. 1 Ohian
5 ductur caatia deuran riade igtur achmn rii tam hatremäütiünaat der ern. Perincexi u ürguun Sodem adjeciſſet. Keddic cconne 11. R de cond Kdemodſt. Nat Am urguln Daras ind mn vemm cr. Nec Tucguneimen rrunin A Non duuch. qur ig duiduln Kopeerr condticncm. 9. Hlonma. dum eſt erxo qur cui nouerrlun mn Gunderet. Nalkmremtaion un romtn K rohmruteſtacors. l h pums ram dancſttotum der haac concionem oſteodi ſe m 1, nümat punen Item a4 i Kdelexnuen ünih . nibilederilexuuxio,& lenr us.(rübic eſt uſtoten n dem qux ſapereft. Nihefauim urre Aact Leum„gu. f4e fnd 4 zurem Lederldicamd, nue tnea iaitter quicigi— mmaointenhteume abecie eit wolmm cla dr 81 ped
6 4* 4
ico dundekalahafene e ntamwolnarnn
In Tit. Delegatis& fideicom. 493
ius antiquum. Nam aliud nouo iure conſtitutum eſt.l.cum non ſolum. C. de bon. quæ lib. Item acquiritur legatum ſine facto ſerui aut fili, etiam ignoranti. l. cum pater. 77.§. ſurdo. de lega. 2. Ergo& üne facto ſerui, aut fili repudiabitur.l. is potelt. 18. de acquir. hæted. hæc de legato. hæreditatem non repudiabit patet ſine filio. lꝛis, qui hæres.§. vlt.1. renitente. C. de iure delib. Idem in domino& ſeruo, quia ratio non eſt diuerſa. de domino& ſeruo non reperirur ſatis expreſſum, niſi quis id colligat ex l. ſeruus dotalis. /(8. lolut. matr. vbi ſer- uus dotalis mariti repudiare debet hæreditatem: non mari- tus ipſe repudiat ſolus: ſed vtrique ſimulrepudiant. Hæc ſententia confirmatur alio argumento ex d. lis poteſt. 18. de acq.hæred. vbi ſic, Is poteſt repudiare, qui& acquirere po- teſt. at dominus non acquirit hæreditatem ſine ſeruo. leg. qui in aliena. 6.§. vlt. de acq. hæred. non magis, quam pater ſine filio. l.cum proponas. C. de hæred. inſtit. J./ 5. ſeruo inuito. in princip. ad Prebel. Hæreditas non acquiritur ipſo iure, ſic- ut legatum. Opus eſt aditione eius, cui delata eſt:at delata eſt ſeruo, non domino. Hoc amplius, hæreditatis aditio eſt actus legitimus. I. actus legitimi. 88. de reg. iur. vbi ſolennia exacte ſcruari debent. dixi adl. 3. ſuprà eod. Diſſolutio obie- ctorum. O pponitur nobisl. 1.§. per ſeruum.ff. de ſusass, fdi cto. Sunt qui dicant amphibologiam eſſe: per ſeruum dela- tam bonorum poſſeſſionem dominus repudiare poteſt. Cõ- rextus orationis exigit, vt delatam bonorum poſſeſſionem per ſeruumintelligamus, non autem per ſeruum repudian- dam. Ego illnd perfugium non quæro. ſed reſpondeo, lon loquide hæredttate, ſed de bonor. poſſeſ. Bonorum poſſef- ſio eſt ſucceſſio prætoria. Inſti. de bono. lode in prin. Præ- tores ſubſecuti iunt,& ius ciuile cum aliquo temperamen-
to æquitatis emendarunt,& multas ſubtilitates iuris ciuilis
correxerunt. Vnum exemplum eſt inl.1. God. qui admitt. vbi aon requiritur iuſſus patris. Aliud exemplum in lbonorum. C. eo. tit. non requiritur. Actus pupilli in hæreditate requi- xitur. l. potuit. C. de iure deliber. Idem videtur dicendum de
patte. poteſt repudiare bonorum poſſeſſionem ſine filio, in
fraudem tamen filii non poreſt.. 2. C. de repud. bono. poſſeſ. Hoc eſt ius ſingulare in filio, vt poſſit filius mortuo patre, ſi velit, agnoſcere. Notandum tamen eſt actum ſerui eſſe ne- ceſſarium in bonorum poſſeſ.agnoſcenda.l. 6. ſeruo muto. in princip. ad Trebell. quamuis non ſit neceſſarius in repu- dianda. de qua diuerſitare dicemus loco magis idoneo. A- liud obiectum eſt ex leg. 6. quod autem alias, qui autem.§. ſi ſeruum. verſi. quia licuit ei etiam repudiare hærediratem.§. quæ in fraud. cred. Reſpon. licere quidem domino, ſed non inuito ſeruo. Videndum eſt quorſum id dixerit Iureconſ- Non enim quærebatur, an conſenſus ſerui neceſſarius eſſet.
Dupler eſt quæſtio. Vna, an liceat repudiare. Altera, an vo- Iuatas ſerui requiratur. hoc ſecundum non exprimitur, quia
de eo non erat quæſtio. Hæc mihi viſa ſunt probabiliora in tanta obſcuritate. Si integri eſſent veterum libri, omnia eſ-
ſent faciliora& expeditiora. dubium non eſt quin hæc quæ
diximus ſimul tractata fuerint. nam inſcriptiones id oſten- dunt. Paul. lib. z. ad Sabi. Eædem inſcriptiones ſunt ſub tit.
de acquitenda hæredirate. vbitractatur de hæreditatis re-
pudiatione, d. Lis, qui hæres.& ſeq. dict. I. is, qui poteſt. eod.
tit. Si hæc omnia coniuncta eſſenr, vt olim fnerunt, facile
allequeremur. Sic autem diſputata vix poſſunt intelligi. Tra- ctatur quæſtio de monacho, de qua aliquid dicemus, vt hoc
exemplo demonſtremus quo modo hæ diſputationes no-
ſtræ conuerti debeant ad vſum forenſem. Qu ritur ſi lega- tum ſit monacho, an Abbas poſſit repudiare ſine conſenſu
monachi? Vulgo dicitur poſſe, argumento à ſimili. Subie- ctio illa monachorum ſimilis eſt feruituti. 3 nec velle, nec nolle. c. ſi religioſis. de elect. in 6. not. ad c.in Præſentia. de probatio. Sed magis dubitatur, an requiratur conlſenſus collegii, quod Capitulum vocant, ſi forte legata
Dicuntur enim
ſit res immobilis, quæ non poeſt alienari,&c. Magna hic reperitur diſſenſio. Qui numerant ſententias magis, quam Ponderant, vix poſſunt iudicare ab vtra parte ſit maior nu-
merus. Sed de numero minus eſt laborandum. Rationes
potius& argumenta ponderanda ſunt. Quæſtio pendet ex mterprctatione canonum de alienatione rerum Eccleſia- ſticarum. c. ſine exceptione. 12. q. z.& c. dudum. de reb.eccleſ.
non alien. Scripſi lib. 7. de beneſic. An autem repudiatio le- gati ſit Aienario, diuerſæ reperiuntur iuris auctorum ſen- tentiæ, ac prope pugnantes& conttariæ. Quod alienatio di- cenda ſit, palam videtur ex l.)‧. Magis puto.§. fundo autem. ff.de reb. eor. Quod exemplum nos ſequimur in hac quæ- ſtione. Obſtant d. l. quod autem. ff. quæ in fraud cred..i.§ vtrum autem. ff. ſi quid in fraud. patr.. profectirtia.§.. de iu- re dot.l. ſi ſponſus.§. ſi maritus hæres. de dona. inter vir. Sol. Dominum, quod habet legatarius ante apprehenſionem, non eſtverum& naturale: ſed ex quadam factione,& inter- pretatione iuris.d. leg. 1.§. vtrum. fingitur enim dominus eſſe antequam legatum apprehenderit. Item fingitur dominus nunquam fuiſſe, poſtquam repulit. Iureconſulti igitur modo habent legatarium pro domino, modo non habent, prout ra- tio& æquitas id exigit. Cum agitur de vindicatione dici- tur dominus eſſe propter vtilitatem. item, cum agitur de alie- natione prædiorum. d.l. magis puto. Etatis fauor& vrilitas id ſuadet. Dos non dicitur profectitia, vt plenior ſit patris beneficentia. d. l. profectitia. Res eſt kanoesbilen cccren am- plianda. Non dicitur donatio in coniugem collata. dict. l. ſ ſponſus. Nam ſit pauperior. l. /6. ſi quod mihi eo. tit. Ad d. l. quod autem. Edictum prætoris non loquitur de alienatio- ne. ſed reuocat geſta in fraudem. Non videtur autem frau- dare qui legatum omittit. Durum& inciuile eſſer legata- rium cogi acceptare, quod fortaſſis non immerito ſpernit⸗ Sunt enim qui non libenter recipiunt ab alio beneficium vel Propter perſonam dantis, vel aliam huiuſmodi cauſam,
Adl. 8. ſ ex toto
Væſtio hictractatur aſfinis quadantenus ſuperioribns ◻ de quibus ſupr. c. 5.&.,. Quidam legauit fundum Cor-
nel. qui ipſius erar,& ita lagauit, vt appareat eum totum fun-
dum non partem legaſſe. Deinde partem alienauit. Quari⸗ tur quantum legarario debeatur? Videtur totus deberi Quia totus legatus eſt,& quia res alicna poteſt legari non mi-
nus, quam propria. Nihil ergorefert, an pars fuerit alie-
nata. Sed hic Pompo. ait partem tantum deberi, quæ alie- nata non eſt. Si ab initio pars fuiſſet aliena, non deberetur to- tus fundus. dixi ſuprà adl. †.§. fundus. Credibile eſt enim eum, qui fundum legat, de parte ſua ſentire. Poteſt quidem aliena res legari: ſed inſpicimus quod veriſimile eſt. Idem er⸗ go dicendum eſt,& cum pars cœpit aliena eſſe poſt teſtaméẽ- tum. Deinde hoc demõſtrat Pompo. arg. admodum probabili à contrariis, ſi teſtator adieciſſet. Eſt genus argumenti fre- quens apud luriſconſ. noſtros. Si augmentum prodeſt lega- tario, diminutio ei nocet. Simile exemplum in I.: 4·quod in rerum natura.§. vlt. infr. hoc ti. Simile in 1.3 3. Et ſi contra ta- bulas.ſuprà de vulg.& pupil. Simile exemplum inl. vl.§. vlt. de leg. 3. Hinc vulgare illud ex Ariſto. Quod operatur propoſi= tum in propoſito, operatur oppoſitum in oppoſito. Ex hoc c. obſeruandum eſt in primis, alienata re legata reuocari le= gatum. Non eſt credibile teſtatorem, qui alienat, velle rem alienam factam redimi. l. 6. vnuta ex familia.. ſi rem. de le- ga. 2. Quod accipiendum eſt, ſi ſponte alienauerit,& nulla coactus neceſſitate. l. 11. fideicommifla.§. ſi rem. de leg. 3.& L. 18. rem legaram. de adim. leg. Perſpicua eſt ratio diuerſita- tis. Nam videtur mutata voluntas. Cur hocnon expreſſit Pomponius? Quia hic non quæritur enre alienata reuoce- tur legatum.(Quxſtio eſt alterius loci. Scd quo caſu per a- lienationem reuocetur legatum, an parte alienata reuoca- tum cenſeatur, hac diſtinctione vtimur? vt aliud dicendum
ſit, cum legatum purum eſt, aliud ſi fuerit adiecta conditio,
ſi meus erit...ſcribit.õ.vlt.de aur.& argen-lega. Quacunqué
ex cauſa alienetur res, dicitur legatum non deberi. Non qusd
ademptum videatur, ſed quod defecerit conditio. dixi fu= N„* 5 4 Pra adl. 6. Stichum, qui meus. Præterea obſeruandum eſt,
augmentum rei legatæ accedere legatario. Nec id dubiurn eſt in legata vniuerſitate. I. 22. grege& l. ſeq. infrà hoc titu.J.
57. peculium. de leg. z.vbi idem grex eſt, idem peculium. Sed idem ius eſt in rebus ſingularibus legatis, cniuſmodi eſt fun- dus, de quo hic. Et exempla multa occurrunt legentibus. d. l. quodin rerum.§. vlt.& l. ſi ſtatuam. leg.pediculis. de auro & arg. leg.l. 10. cum fundus. de leg. 2. Idemque dicitur de con- tractu emptionis. l. id quod. de pericu.& commo, rei vend.

490 Quęſtio eſt de area legata„cuĩ domus poſtea impoſita eſt. D cendum eſt ædificium deberi legatario. leg. ſi areæ. 40. de lega. 2. niſi teſtator mutauerit voluntatem. l. 46. ſeruum fili. §. areæ. infrà hoctit. Non ergo extinguitur legatum ſicut vIasfruchas. l. /.repeti.§.vlt. quib. mod. vſusfruct. amit. hæc enim eſt teſtatoris voluntas. Oppo. huic 1. 77. al. 79. ſi cho- rus.§. area. de leg. 3. Accurſ. ait ibi mutatam fuiſſe volunta- tem. omnes alii Accurſ. damnant,& aiunt diuinationem eſſe. Nullum ibi enim verbum eſt, nulla litera de mutata volun- tate. hoc ergo interpretantur„Peti non poterar, ſcilicet.a- rea, ſed ædificium. vel area non erat teſtatoris, ſed aliena. Iſti nodum quærunt in ſcirpo, judicio meo, non intelligunt ver- ba Celſi, ac ne Accurſium quidem ſuum. Egohæcverba, Quanquam, Sec. ſic interpretor. Eo eriam caſu quo non po- terat tunc peti, forte apparebat ex coniecturis mutatam eſſe voluntatem. in d. l. feruum filii. S. ſi areæ. legata erat area ho- mini tenuis fortunæ& conditionis, deinde impoſita do- mus ſumptuoſa& magnifica. taque diuinatio dicenda non eſtinterpretatio Accurſ. ſi modo ita ſenſit, vt credibile eſt. Qup autem caſu peti poſſit, aut non poſſit, cum ædificium eſt impoſitum„non exprimit Celſus, quia de eo non erat aæſtio. Quæritut apud Celſum cum area tantum ſaper- eſt, an debeatur?& dicitur deberi, quamuis fotte non potue- rit peti medio tempore. Ceſlat enim cauſa propter quam petinon poterat. facit I. 98. qui res.§. ateanm. de ſolut. Exiam dictis coll gitut exceptio regulæ.§. cum fundus.ſupra,l.. vbi dicitur fundo communi legato partem tantum deberi,&c. Addenda eſt exceptio, un partem alteram poſtearedeme- rit. Idcolligitur ex his verbis Pompo. nec refert an dixerit, totum fundum lego, an ſimpliciter, fundum lego. dict. l.2 4.
quodin rcrum.§. vlt. infr. eo.& d. l.. Cum fundus. ff.de leg.
2 Nihil etiam refert an meum dixerit teſtaror, an ſimplici- ter legauerit. Verba Pompo: hic generaliter accipienda ſunt. nihil enim exceptum reperio. Item conuincitur id verum eſſe argumenro ſampto ex Pompon. ipſo. Vult Pomponius candem eſſe rarionem augmenti& diminutionis. At cum lego fundum meum, parte alienata ſine neceſſitate, minui- tur legatum. d. l. 11. fideicom miſſa.§. ſi rem. de leg. 3. d. l. 5. ſcribit.§. vlt. de aur. argen. Inde efficitur parte acqurſita, lega- tum augeri. Difficultas tamen exiſtit exl. 8. ſi ita.& l. vlt. in princ. eod. tit. de aur. arg. leg. vbi cauetur cum teſtaror dicit meum intelligi tempus teſtamenti. Ergo pars poſtteſtamen-
um acquiſita non debebitur. Reſpondeo, rem tantum de- beti, quæ erat tempore teſtamenti,non aliam: niſi ea acce- dat alteri: niſi ſit pars, vel acceſſio alterius, vt vna res fiat ex pluribus. hoc non accidit in ſpecie d. l. ſi ita. Vbires ſunt ſe- paratæ, nec ita vnitæ, vt vnum corpus faciant. Hæc interpre- tatio conuenit verbis Pompo. hic, cum loquatur de adie- ctione& augmento, conuenit etiam verbis eiuſdem in d.l. quodia rerum. Ethoc apertius exponitur in d. leg.-um fun- dus. Si modo teſtator non ſeparatim poſſedit, ſed vniuer ſi- tati prioris fundi adiunxit. Ex iam dictis naſcitur quæſtio. Legaui fundum communem, quo caſu pars tantum legata intelligirur. Poſtea in diuiſione adiudicata mihi eſt altera pars, vt fieri ſolet. Inſtit. de offic. iud.§. pen.& vlt. an pars illa accedens debeatut legatario? Variæ ſunt opiniones, vtin re obſcura. Sed puto in hoc quoque caſu locum habere ſen- tentiam Pompo. noſtri de acceſſione. Debebitur ergo le- gatario, quod adiudicatum fuerit teſtatori per iudicem com- muni diuidundo. Quilegat rem communem, credibile eſt eum legare ius quod haber in communione, quodque conſe- qui poteſt propter communionem. iuxta not. ſupraà inl. 5.§. cum fundus. Nam ſi diuiſio facta non eſſet cum teſtatore, le- gatarius illud ias haberet. Quid ergo refert, an cum teſta- tore facta ſit diuiſio, an cum legatario? Id expreſſum eſt de venditione partus.l. 1 3. Iulianus.§. idem Celſus. de act. emp. ergo idem in legato. d.l. 46. ſeruum filii.õ.cum qui chirogra- phum. infràhoctit. voluntas, vt iam dixi. Nec recte hic diſtinguitur cauſa lucrari- ua à cauſa oneroſa, vt quidam faciunt. Sed in legato ſequenda eſt diſtinctio d. l. Iulianus.§. idem Cellus. quæ euidentem æ- quitatem habet. Obiicitur l. 3 1. IS, qui fundum. de vſufruct. lega. vbi Labeo reprehendit Trebatii opinionem idem ſen- tientis, quod nos hic dicimus. Iudicium enim inter alios, in-
Eadem autem eſt ratio in legato, ſcilicet
Franc. Duareni(bmment.
quit, non potuit mutare ius legatarii.& l. pen. ſæpe. de re iu- dic. Nec debet alterius colluſione, aut inertia ius alterius cor- rumpi. l. 9. ſi pariter. de lib. cauſa. ius legatarii con ſiſtit in parte indiuiſa, donec aliquid certum ipſi adiudicatum ſit. Diximus partem accedentem rei legatæ, cedere legata- rio. idque etiamſi iudicio communi diuidundo adiudicata ſit teſtatori ſecundum diſtinctionem l. Iulianus.§. idem Cel- ſus. de act. emp. Obiiciturl. 31.is, qui fundum communem. de vſufru. leg. vbi Labeo reprehendit opinionem Trebatii idem ſentientis quod nos. Reſpondet enim rem iater alios iudicatam non potuiſſe mutare ius legatarii, iurib. vulg. Item non debere ob alterius colluſionem aut inertiam alterius ius corrumpi. Nihilrefert an diuiſio facta ſit cum teſtatore
an cum legatario. arg. d.§. idem Celſus. Æquum eſt eandem
conditionem emptoris, quæ futura eſſet, ſi cum ipſo actum eſſet communi diuidundo. Eadem eſt ratio teſtatoris, quæ venditoris ante traditionem. Non eſt eadem ratio vendi. toris quæ hæredis. Sed poſt mortem teſtatoris debet fieri cuſh legatario, cui eſt ius quæſitum: deſiit res integra eſſe. in §. idem Celſus. diuiſio facta fuit cum venditore iategra adhuc re, ante traditionem. Venditor iam re tradita, diuidendo non nocuiſſet emptori non magis, quam hæres legatario. facit l.ſi conſenſit.§. vlt. quib. mod. pig. Alio argumento v- tuntur aduerſarii. Si diminuta eſſet pars teſtaroris in diui- ſione, non ideo legatum minueretur. ergo aucta parte, non augebitur legatum. Valet conſequentia, quia eadem eſt ra⸗ tio augmenti& diminutionis. Antecedens probatur. quia cauſa adiudicationis eſt neceſſaria. leg. 11. fideicommiſſa.§. ſi rem. de lega. 3. iudicium autem redditur in innitum. leg. inter ſtipulantem. de verbor. oblig. Solut. vulgaris eſt. Verum in ea diuiſione pars teſtatoris nec augeri videtur, nec miaui, vt pleriſque placet. Conſtat ex d.. item Celſus.vbiis, cuiad. iudicatur totus fundus, dat eo nomine pecuniam ſocio: quod autem decedit ex re, id ſuppletur pecunia. Sic legatum non poteſt dici augeri vel minui. Legatarius pro augmento rei dat pecuniam, pro decremento accipit. Pars igitur adiu- dicata debetur legatario, ſed cum onere pecuniæ ſoluendæ. Hæc mihi non ſatisfaciunt omnino, tametſi improbanda non ſint. Nam negare non poſſumus, quin res ipſa minua- tur atque augeatur. alioqui fruſtra proponererur hæc quæ- ſtio. Pars accedit rei,& pars decedit re vera, quamuis intel- ligatur non augeri, nec minui propter ſupplementum pe- cuniæ. Item accidere poteſt, vt nulla fiat condemnatiope- cuniæ per errotem iudicis. Poteſt etiam contingere, vt pe- cuniæ quantitas maior ſit, aut minor quam debeatur. Non ſemper æqualitas ſeruatur in ea adiudicatione& condemna- tione. Pone teſtatori adiudicatum eſſe totum fundum ſine vlla condemnatione pecuniæ, aut cum modica pecunia: ne- gare non poſſumus, quin auctum ſit legatum, an ceget la⸗ cro legatarii? Nos hic dicimus cedere ex ſententia Pompo. Quid ergo reſpondebimus argumento ſuperioriꝰ Parte ad- iudicata ſocio, non minuitur legatum: quia cauſa eſt ne- ceſſaria. ergo parte adiudicata teſtatori non augebitur. Re- ſpondeo aliter, quam ceteri ſoleant, minui legatum parte adiudicata ſocio, aut omnino extingui, ſi nulla ſit conde- mnatio pecuniæ, aut modica. Nec obſtat quod cauſa necei- ſaria eſt: ex cauſa neceſſaria alienata re debetur nihilomi- nus legatum, niſi ſit contraria voluntas. d. leg. fideicommiſſa. §. ſi rem. At hic voluntas contraria apparet, quia legans vi- detur cogitare de iure quod habet, quodque obtinere pote per iudicem in diuiſione. Ius quod habet, incertum eſt, pendet ex euentu. Cogitat teſtator poſſe accidere, vi eg tur diuiſio,& res adiudicetur ſocio. quæſtio tamen eſt acti & voluntatis. Videndum quid teſtator ſenſerit. Poſuiin ini- tio teſtatorem cogitare de iure quod habet. Poteſt tamen alia eſſe eius cogitatio. Ex iam dictis colligitur theſis generalis Idem eſſe de eo, quod accedit rei alicui, quod de re jpſa prin⸗ cipali. Quod verum eſt, vbi non eſt diuerſa ratio. periculo- ſum tamen eſt ita definire in vniuerſum, vt ex ſequentibus apparebit. Varia quidem exempla reperiuntur, quæ res mo⸗ uit noſtros vr regulam facerent. Vnum eſt inl. 18. ſi conue nerit.§. ſi mea. de pign. act. ſi vſuefructus accrauerit nudeę pro- prietati. Aliud eſt in l. etiam. C. de iure dot.& in l. inter ſoce-
rum.§. cum inter. de pact. dotal. Pactum de lucro dotis 33 tendl⸗
ikazütetas nickmkacku
Wüaurnds terusrimo ggsldjeler

Iegunm. V.kr rlegn da & diminutionn 4
der acaonn eſt necelan 29 un a.; cicium Med ntämi am. de verdot. o. Hem u) dds puns teſtaroti der eenet I hlacer. Coaſtrer 45.nen c
Ilne 4 ut kaan,
8 6
1 ka treo nomien r en decrcrerre)it bpolerur dem ek ddmmgerinei mnn. legumn rumam ro decrem nouai 4 lederat lexarnno, edcm onere nn nhi aOu rstacäer omnino, i 4. Namseguedon— de mgrnnt. uogui Kulin ptopue a acdt tei,& nardeceät teſea 200 ungeri, der man proptet q bem Kcddere poteſt,n unlatun er erratem iuccs. Doreſteiman maraoc it„1 ninct qun rlen erunur in eiadndcrun Doue teikuori asndcunm df 9s emnaooe pecunix am lm a pollunds, Qdla ucdun E uMi Nos Mc Gcimss cedetddn r yoadedicas 16. n doa wiautut legnun
4
1o.
odcm
In Tit. Delegaris&ę fdeicom. 491
tenditur ad augmentum eiuſdem. Vnde vulgò dicitur, Si cinitas aut prouincia vnita ſir regno, eam legidus regni vii debere, vt accidit in Britannia, Celtica,& Delphinatu. Hæc poteraut ſufficere ad explicationem huius capitis. Tamen vc exerceamur in diſputationibus forenſibus, tractabimus aliquòt quæſtiones, quæ ab aliis hic agitatæ ſunt. Prima quæ- ſtio eſt in hac ſpecie: Quidam redemit vectigal ſalis totius huius prouinciæ. Aliquod oppidum acceſſit prouinciæ poſt redemptionem vecttigalis: ſic auctum eſt vectigal. An hoc augmentum cedat lucro publicani? Pro publicano adduci- tut hæc ſeutentia Pompon. Dicitur enim lucro eius cedere, exemplo legatarii. Ac locus vaus eſt de emptere, quem ſu- prà adduxi inj. id quod. de peric.& commo. rei vend. Similis
I g. cum autem. Inſtit. de empt.& vend. contra publicanum
adducitut l. 69. Rutilia. de contrah. empt. ſpectatur tempus contractus. Item l.77. in lege. eod. ti. Pro diſſolutione anim- aduertendum eſt quæſtionem hanc; an quod accedit poſt
venditionem cedat lucro emptoris, magis facti quam iuris
eaſſo: vix poteſt in vniuerſum deſiniri. Spectandum enim eſt,
quod veriſimiliter actum ſit. d. l. in lege. de contrah. empt.& Iʒ. ſomper in ſtipulationib.ff. de reg. iur. Ac plane eadem cauſa eſt quæ legatorum, niſi quod in legatis plenior ſitin- terpretatio. l.12. in teſtamentis. de reg. iur. lId perſpicitur in exemplis iam adductis. In iis exemplis ratio cuiuſque appa- ret diuerſa. quæ diuerſitas ius varium facit. in d. l. in lege. ra- tionem adfert ac declarat lureconſ.ipſe. Vtinam in ceteris locis idem factum fuiſſet. In d. l. Rutilia Polla. cuidens eſt coniectura voluntatis contrahentium. Poſſet aqua magnam Partem terræ occupare, quam totam amitteret venditor,& Præterea circa eam pedes decem. Non magis credibile eſt id actum eſſe, quam in ſpecie d.liin lege. In alluuione facilius id recipitur. d.l. id quod. Sic accreſcit ſenſim& paulatim, vt videatut fundus idem eſſe, qui venditus fuit. Item nihil de- cedit ex patrimonio venditoris ſicut in leg. Rutilia. Huius quoque rei exemplum eſt luculentum inl. 9. itein ſi fundi. S-huic vicinus. de vſufruct. quod accreſcit per alluuionem, cedit fructuario. Ratio perſpicua eſt ex iam dictis. Inſula non cedit fructuario, quia non eſt pars rei, ſed alia res ſepa- rata,& apparet incrementum& ſeparatio. Et hanc diſtin- ctionem ſequorin quæſtione de vectigali. Publicani iſti ſi- miles ſunt vſufructuariis. Si lateat incrementum vectigalis,
publicano cedit, quaſi fructuario. Pone ſcholaſticos con-
fluere in hanc vrbem, vt nunc fir, augentur vectigalia vini&
alia: ſed latens eſt incrementum. Vnum atque idem vecti-
gal eſſe intelligitur. Si incrementum vectigalis appareat ſepa- ratim, principis eſt, aut reipub. quaſi proprietarii, vt in propo- ſita ſpecie, cum aliquod oppidum adiectum eſt.
Supereſt vna quæſtio tractanda. Pone conceſſa eſt alicui immunitas& vacatio publicorum munerum, deinde aucta eſt collatio propter bellum, vt fit. Qurritur an hanc acceſ- ſionem ſoluere debeat, quæ non erat tempore vacationis conceſſæ? Variæ ſunt opiniones, in quibus referendis non conteram tempus. Opponam ea breuiter& ſtrictim, quæ in vtramque pattem adducuntur. Pro immuni hæc faciunt, Primum, de acceſſione idem ius eſt, quod de re principali, vt iam diximus. Vacatio igitur muneris& ad acceſſionem, & ad augmentum quoque pertinet. Secundo argumentum ducitur exl. 23. ſi ſeruitus.de ſeruit.vtban. præd. Ne lumini- bus officiatur, futurum lumen comprehenditur verbe in- detinito&c generali. Nec diſſimiliter iudicat Liuius lib. z1. ab vrb. cond. de fœdere Roma.& Carthagi. vt neutri alterius, eorumyve ſociis bellum inferrent. Saguntinis intulere bel- lum Carthaginenſes, qui poſtea in ſocietatem pop. Rema. recepti ſunt. Dicebant ſe contra fœdus non leciſſe, quod non eſſent ſocii tempore fœderis. Satis erat cautum Sagun- tinis, ſociis vtrorumque exceptis. Nec enim erat additum iis, qui tunc eſſent, nec qui Poſkes aſfumerentur. Eſt crgo hæc Liuiana interpreratio ſimilis illi de ſeruitute,&c. d. l.ſi ſerui- tus. Tertiòè adducitur eonſtitutio pontificia c. quia circa. de ptiuileg. in antiq. Decretal. vbiremiſſio decimarum, adpoſt- ca quæſita pertinet: hic autem caſus omnino diſſimilis eſt.
uartòè beneficia principum latiſſime interpretanda ſunt ex ſententia Vlp. in L.antepen. de conſtit. princip. euius me- miait pontifex in d.c. quia circa. Quinto facit l. 8. in hono-
plum eſt in l.iubemus nullam.
vtrique factam de eadem
ribus.§. qui muneris. de vacat.& excuſ. muner.vbi collationes indictas ex improuiſo recte recuſat:eas vero, quæ ex lege fi- unt, recuſare non debet. Rationem diuerſicatis adduxi lib. 7. de benefi. c. ro. Iraque homines cauti cum impetrant vacartio- nem, curant addi: ab omnibus muneribus ordinariis& ex- traordinariis. Quod à me obſeruatum eſt ſuperiore anno 1iſ. cum diploma obtinerem pro vniuerſitate noſtra- Hæs pro immuni. Contra immunem pugnatur rationibus, exem- plis& auctoritate. Dicitur immunitatem generaliter non extendi ad non cogitata.I.9. qui cum tutoribus.ff. de tranſact. adducitur l. vnica. C. lb. 10. ti. ⁊2 7. vt nem. lice. in empt. ſpec. & aliæ huiuſmodi, quas non teferam breuitatis cauſa. Exiſti- mo autem ita diſtinguendum eſſe, vt immunitas pertineat ad collationes etiam nouas: non tamen ad eas, quæ ob vrgen- tem neceſſitatem,& hraus periculam indicuntur. Dubium non eſt, quin verba illa indefinita pertineaut etiam ad fatu- rum tempus. d. I. ſi ſeruitus. d. c. quia circa. Imò proprium eſt huius vacationis, vt ad futura pertineat. d.l. in honoribus. Sed munerum, quæ indicuntur ob vrgentem neceſſiratem, vacationem non habenr. d. l. ſi ſeruitus. leg. antep. ff.de conſt. princ. d.c. quia circa. Hæc enim excepriꝰ nullo priuilegio ex- cludi debet propter publicam vtilitatem, nec creditur hoc co- Sitatum fuiſſe à concedente, nec idem dicturus erat, ſi inter- togatus tum fuiſſet. Sermo autem generalis& indefinitus non refertur ad ea, de quibus veriſimiliter cogitatum non eſt. d.l. qui cum tutoribus. Exempla huius rei extant luculenta in legibus noſtris. Vnum eſt in d.l.vnica. C.vt ne. lic. in empt. vbĩ
cum vrgente neceffitate imperatur comparatio frumenti,
nullus excuſatur prætextu alicuius priuilegii, aut immunita- tis, ne domus quidem principis, vel Auguſtæ. Aliudexem-
5 C. de ſacroſanct. eccleſ.vbi ſi expeditionis tempore nauis ſit neceſſaria, nulla reci Pitur ex- cuſatio prætextu priuilegii, aut vacationis, propter publicam vtilitatem. Omnia hæc priuilegia tanquam publicæ viilita- ti contraria reiici deben fic. c.10.
Ad fitaſcviptum.
Pecies eſt huiuſmodi: Quidam ita legauit, Lucius Tieins hæres meus, aut Mæuius hæres meus decem Seio dato,
Qu ſit vis huius legati, quæritur. Videtur inutile eſſe pro- pter incertitudinem. arg. l. duo ſunt Titi. de teſta. tur. Sed Pompon. air legatarium agere poſſe cum vtro velit& àſi n= gulis ſolidum heenziee vt ſolutione vnius alter liberetur: vt accidit in duobus reis promittendi. Vnde ſi pars ab vno pe- tita eſt aut ſoluta, Pompo. ait reliquum peti poſſe ab alter- utro, id eſt, ſiue ab eo qui ſoluit, Aus abaltero. Obſeruan- dum primo, duos reos etiam teſtamento conſtitui. l. eandem. in princ. infrà de duob. reis. falluntur qui ſic interpretantur Pompo. quaſi non ſint duo rei, ſed ſimiles duobus reis. Sunt ſane duo rei, ſed ſimiles promittendireis, quiconſtituuntur per ſtipulationem. Quod de reis Promittendi receptum e-
rat, paulatim productum eſt ad alios contractus: atque adeo
ad teſtamenta. d.l. eandem. Et conſtituuntur tam reicreden- di, quam rei debendi. l. 16. ſi Titio. de leg. z. hoc caſu duo hæ- redes in ſolidum tenentur,& duobus legatariis ſolidum de- betur:alids hæredes tenentur pro partibus hæreditariis. l. ſi- ue. infrà de duob. reis. Sed quomodo conſtituuntur duo rei debendi? Exempla de ſtipulatione vulgò nota ſunt velex Inſtit.tit. de duob. reis. Cum ſcilicet poſt interrogationem re, aut lumma, vrerq; reſponder ſe- Paratim. l. 4. d. ti. de duob. reis.& Inſti. co. vt, Mæui promittis mihi decem? Gai, promittis mihi eadem decem? ſunt duo rei eiusdem rei& obligationis. non debent finguli decem, aut ſinguli quinq;, ſed eadem decem debent ſin guli. Non a- liter autem duo rei fiunt, quam ſi exprefſum ſit, aut actum, vt duo eandem rem debeant. Melius eſt hoc apertè exprime- re, vt olim fiebat apud Græcos, vt liccat abaltero, aut vro que exigere,(deſunt quædam.) Eſt talis incertitudo qualis in ex- emplis l. cum quidam. Tieqnein ſpecie noſtra non quæritur interpretatio voluntatis. facit I. 2 5. ille, aut ille. de le g. 3. vbi Paul. ait, nullam admitti voluntatis quæſtionem, cum in verbis nulla eſt ambiguitas. quod ad verba ſuperiora videtuꝝ referendum eſſe. Sic in d. l. 1 6. ſi Titio. de leg. 2. Sunt clara
——— ͦ S——

49* &aperta verbailla, vtri hæres vellet. Secus ſi dictum ellet ſimpliciter, Titio, aut Seio lego,vt in d. l. cum quidam. Di- xerit aliquis, cur in exemplo d.l. cum quidam. legatarii non dicuntur duo rei credendi, ſicut hæredes hic dicuntur duo rei debendi propter diſiunctiuam? nam eſt eadem ratio v- trorumque reorum. Reſpondeo, credibile non eſt teſtato- rem nihil curare vtridetur. Hæres dando alteri liberaretur, ſi duo reieſſent. Teſtator creditur habere delectum perſo- narum. arg.. incertis.tit. de leg Non dico inutile eſſe leꝑa- tum, ſi non curauerit teſtator vtri,&c. Recte enim& viili- ter hoc fit plerunque, ſi quis velit libertatem exercerein ali- quem ſtudioſum, aut cruditum,& nominet duos diſiunctim non curans vtri eorum detur: non eſt improbandum hoc conſilium teſtantis. Poteſt quidem hoc fieri, ſed non eſt ve- riſimile, niſi aperta ſint verba. Verba plana& aperta ſunt in 4.I. 16. li Titio. de lega. z. in hæredibus onerandis non requi- ritur hic delectus perſonarum, vt in ſpecie noſtra. Delectus requiritur in honorando ſiue hærede, ſiue legatario; non au- tem in onerando. Sic recepta diſtinctio maiorem habet ra- tionem, quam Neoterici quidam hic opinentur ludentes in paronomaſiam hanc. In ſumma, in ſpecie noſtra nulla eſt obſcuritas, quæ interpretationem voluntatis deſideret. In exemplis d.l. cum quidam. eſt aliqua obſcuritas& incertitu- do. In omnibus illis exemplis luſti. ſecutus eſt quod huma- nius videbatur. Ac in exemplo de legato interpretatus eſt vtrique legatum eſle coniunctim, ſuaſ dubitetur in vtrum fuerit propenſior teſtator, aut quati teſtatot ipſe dubitaue- rit in vtrum magis inclinaret. In dubio detur vtrique æqua- liter, vt ſatis fiat voluntati. Notandum eſt ſingules reos in [olidum teneri. l. 2. infrà de duob:reis. Petit creditor ſolidum à ſingulis ſi velit. l. z. infrà de duob. reis. hoc autemn eſt acci- Biendum ſecundum luſtin. Nouel. conſtit. 115. de duob. reis. §. ad hæc. ſi alii ſoluendonon ſunt, vel abſentes ſunt. alias luſtin. vult diuidi actionem. Itaque ſolent tabelliones de- ſcribere clauſulam, qua renunciatur beneficio diuiſionis,
S&c. Qudam exiſtimant luſtin. non loqui de duob. reis, ſed
de muruis fideiuſſoribus, quos vocat a5νενυνε: ſed ego di- dici duos reos vocari plerunque à lureconſultis fideiuſſo- res: quodammodo enim fideiubent inuicem. l. qui homine. 34.§.1. de ſoluunot. adl. vir vxori. 17.§. vlt. ſup. ad Velleia. Ac Budæus noſter in commentariis Græce interpretarur Pn⸗ Ayer duos reos promittendi. Scio differre hos à fideiuſſo- ribus: ſed de ratione vocabuli hic loquor. Dicuntur mutua vice fideiubere, non inutiliter. l. reos. infrà de daob. reis, Ex quo apparet differre à fideiufloribus. Tertiò nota, ſoluente vno, totam obligationem tolli. 5. pen. Inſtitut. de duob.reis. Nam obligatio communis eſt. d.quihominem. 34.§. 1. de ſolut. quod vnus ſoluit, alter videtur ſoluere. Oppo. l. ſi plu- ribus. 4§.§. ſiita. de leg. 2. Solu. Non ſunt duo rei, quia non debent eandem rem, ſed diuerſas. Quæritur, anis qui ſol⸗ uit totum, poſſit repetere à correo? Si vere fideiuſſores eſ- lent, de eo non dubitaremus: ſed iam dixi non eſſe. arg. dict.l. reos. in princip. Quæſtio non eſt huius loci.videte l.i. C. de quob. reis.& l. Gr. in lege. infra ad l. Falc. Quartò nota, vno ſoluente partem: non mutari naturam obligationis. Po- teſt enim ab alterutro reliquum peti, vel ab eo qui ſoluit, vel ab altero. Antinomia videtur ex l. ſi creditores 18. C. de pact. ſed ibi, quiſoluit, non ſoluit ſimpliciter, ſed pro per- ſona ſua,& creditor admiſit eum ita ſoluentem. vnde pactum
quoddam initum eſt, ne conueniatur in reliquum is, qui ſol- uit: alter tamen poterit conueniri, vt exiſtimo cum paucis quibuldam aliis. Ambigua quidem verba ſunt:ſed accipien-
dum eſt quod vitio caretl. in ambigua. ſuprà de legib. Lo-
quitur enim de duobus tantum. lulio& Æmilio, quorum alter ſoluit, puta lulius ait alterum non poſſe conueniri, quod de lulio accipiendum eſt. Pro lulio verò non recte di-
citur milias conueniri? ſed pro ſeipſo, quia ſoluit Iulius.
Sedrecte dicetur lulius conueniri pro milio. Cum ergo quis accipit partem debiti abvno, vtilis eſt proteſtatio, ſal- uo iure ſolidi...ſi debitor.§. 1. quib. mod. pign. vel hypo. ſol. Quintò nota, petita parte non diuidi actionem. facit l.reos. 23. C. de fideiuſſo. Oppo. l. 6. liberum. eod.tit. Vulgo dici- tur in ea ſpecie ab omnibus petitum eſſe: hic ab vno tantum. velloquitur de fideiuſſoribus, non de duob. reis, vt quidam
Franc. Duareni Comment.
exiſtimant Sed non perſpicio rationem diuerſitatis, cum ſi deiuſſores teneantur in oſidum ‚ſicut duo rei.l. non recte. C. eo. Puto, ſi ab vno petita ſit pars, reliquam partem ab alteru- tro peti poſſe, ſecundum hanc Pompo- ſententiam. Pars au- tem, quæ petita eſt, ac in iudicium deducta, non poterit peti ab altero. d.ê.liberum. niſi forte is à quo petita eſt, non ſatisfe- cerit: quia non eſt ſoluendo.d.l. xeos. C. eo. Hinc intelligitur quarenus admittatur variatio. Nec magnopereadrem perui-
net quod obicitur exl.. Serui electione. ſupra. b Ad S. ſitalegatum.
— Væſtio hic tractatur de pluribus rebus diſiunctim lo- gatis. Species eſt huiuſmodi. Quidam ita legauit, Le- cticarios octo, aut pro his,&c. Lecticarii ſerui ſunt, quile- cticas pertant. l.tem legato. 49 in princ. de leg. 3. Non quile- cticas faciunt, vt Accurſ. putar. Mentio eſt lecticariorum in epiſtola quadam Seruii Sulpitii apud Ciceronem. Acſolebant octo ſerui in hoe miniſterio adhiberi. Vnde Octophorum dictum Martialis, Oetsphoro ſanus portatur, Auite, Philippus. Legauit autem non ſimpliciter lecticarios, ſed addidit, aut pe- cuniam,&c. Vnde naſcitur quæſtio. Quæritur enima an poſ- ſit partem,&c.
acceptari,&c. Non enim tot lunt legata, quot ſerui, aut ſum- mæ in ſingulos ſeruos dandæ. Ait Pompo. quemadmodum, &cc.Oſtendit ſimilitudine, quodq; aliter inde ſequeretur ab- ſurdum, ſi quis legauerit Stichum, aut pro eo decem. Nam di- uiſio Stichi ſequeretur. Deinde pro vna re integra non licet habere partes diuerſarum rerum. leg. 85. in executione. ſ. pro parte, de verb. obl. Ait Pomp. Nec intereſt,&c. ldem igitur eſt ac ſi ita dictum eſlet, lecticarios octo, aut pro his centum, non diuiſa ſumma in ſingulos ſeruos. Ex hoc c.obſeruandum eſt in primis, legatum vaum, non plura eſſe, cum tes plures legantur Fezekate nec ſpecialiter. facit I. ſcire debemus. 29. de verb. obl.& l. quod dicitur. 6. eo. tit. hoc ergo non ſft propter dictionem numeralem, ve plerique exiſtimant. Nam
idem erit dicendum etiam ſi quis leget ſeruos lecticarios, nec
definiat numerum. d.l. ſcire debemus.§. ſtipulationem. Sed cur ait in alterutra cauſa: Quia ſicut legatum lecticariorum vnum eſt, ita etiam legatum pecunie in ſingulos. Diuiſio ſum mæ in ſingulos ſeruos non facit quominus vnum ſit. Sed op- ponitur l. 1I. cum in annos. de annuis lega. Statuit etiam dif- ferentiam ſtipulationis& legati... 16. ſi Stichum. 5„Stipulatio. qe verb. oblig. Sed hoc facit veriſimilis voluntas teſtatoris- quia pecunia ſKLruorum vnum eſſe. Plerique ſic interpretantur hæcvctba, uaſi Pompo. velit in hac tota alternatione vnum legacum eſſe. Sed hoc non ſenfit Pomponius, vt iam dixi. ait enim v- num legatum eſle in alterutra cauſa, id eſt, in alterurra parte. de tota alternatione quæſtio eſt alterius loci in qua reperi tur varietas. Nam alibi plura dicuntur eſle legata, vtl. plane. 34.§·ſi ita.&l. ſi quis ſeruum§.§. i de leg. 1.& J. ſi illud. 27.co. tit. Alibi dicitur vnum legatum eſſe. vt l. 2ſ. cum illud. infià quando dies lega. ced. Sediſta varietas nos conturbare non debet. Eſt enim hic aliqua ambiguitas, qua percepra‚ nihi etit dificultatis. Ecce, qui dicit vnum legatum eſſe, iq eſt le⸗ gatarium vno contentum eſle debere, vere loquitur. Qui dicit plura legata eſſe, id eſt, plura adſcripta eſle diſiunctim & plurium electionem legatam eſſe, non male loquitur. Se aliud ſentit Pompo. nempe vnum legatum eſſs in vtraq; par- te. Hinc conſequens eſt, legatum non poſſe pro parte agno- ſci.l.neminem. 4.& ſeq. de leg. 2. Scripſi lib. 1. de iure accre- ſcen. c.. Secundo obſeruandum eſt, pluribus ſub alternatio- ne legatis, electionem diuidi non poſſe, vt partem vnius ca- piat legatarius,& partem alterius pro re rota, quia vnum lo- gatum eſt. ldem dicendum eſt& ſi electio ſit hæredis. Nam non poterit partem ſeruorum& partem pecuniæ ſoluere. arg. d.. in executione. 5. pro parte. ff. de verb. obl. Quid ergo ſi in vtraque plura legata ſint? Pone. Lego Stichum& Pam- philum, aut in ſingulos decem: hic plura legataſunt in alter- tra parre. d.. ſcire debemus. de verb. oblig. An ergo admitte- tur diuiſio: Receptũ eſt admitti. quia ceßhr hic ratio Pompo. non enim legatum vnum eſt. Diſſentiunt tamen aliqui pro-
ptor verba teſtatoris. Cum legatur illud, autillud. 8 44 is Ve*
Ait Pompo. non poſſe, quia vnum in alteru- tra cauſa legatum eſt. Vnum legatum non poteſt pro patte
æcloco ſeruorum legatur,& conſtat legatum
emdäit. V luconne Nankadlmies golugr puspe etuta anm« Hoc us mmates
tienperu puletem ia teryamd
te
dib tamnar puleule Rul delu mcwodum: Vnalorähader awmpoſte
Te. Drztete mmwelletec denzan pol
üaneirel I udrütn

2A
WMrnro
A leqhaeretur. Deiace n 3*
Tres daerſatumtenm h heKle dum eſler lecienios oad
unn, legitum num, on erc. T Fruexaner, aec hecultet är d 218.000.& l quod äcim. Erau Adoaem aumerllem,— Derndam eram qau lexr: fm *aumeran d. crre dedems.. b a iteruracai! Lulicut em ncramlegumecmiei ugu
Sngbos feruos don faciquomimu
cLamamncs demnnns l un t oulxoas K exril.iSfun R.edug Leu doc kact vennis us mia brc loco ſeruotum earu, Är un mum ele Nerique heenrer „po. nelt in Nac totꝛ aterunt aoa ſenſt Pompom Nans dein atrrumacadisice
e * ?
rmone 9.. h —] dicunulics 4 Nun 1ld vrꝛce 47
arſtio eſt alrni l
Intit. De legatis& fideicomm.
hisverbis ſignificatur, non pars, vt illud totum, aut illud to- tum detur, non patsillius,& pars alterius. Ego receptam ſen- tenriam nihilominus ſequor, quia vnum legatum eſt. Necme mouet quod obiicitur de ſignificatione verborum. Nam in his verbis eſt aliqua ambiguitas, in qua humanior interpreta- tio admittenda eſt. Stichum& Pamphilum, aut in ſingulos decem, id eſt, ſi noluerit eos ſeruos habere. hæc verba inter- pretamur quatenus noluerit. argum. l. Stichum, qui meus. vt diuidatur conditio, hæc interpretatio facile admittitur in hac ſpecie, quia nulla iuris ratio impedit. In altera ſpecie legatum vnum eſt, quod ſcindi non poteſt, d. l. neminem. iam expli- canda eſt antinomia exl. ſi ſterilis. 21.§. vltim. de acti. empt. Hic maguopere ſudatum eſt ab iis, qui non perſpexerunt diſ- ſimilitudinem vtriuſque ſpeciei. hoc accidit iis, qui parum a- cuti ſunt, aut non ſatis exercitati, aut triti in his rebus tractan- dis. Ea ſpecies adeo diſſimilis eſt noſtræ, vt nihil prope com- mune habèat. Non quæritur ibi, an partim habitatio, partim pecunia ſeluatur. Emptor ſingulis annis aut habitationem totam, aut pecuniam ſoluit totam. Sed quæritur an poſſit va- riare, vt altero electo poſtea alterum eligat? Quæſtiones di- uerſæ ſunt de diuiſione legati,& variatione. In hac ſpecie non dubitatur de variatione: quia certum eſt non admitti varia- tionem. cum enim quis ſemel elegit, ſemel præſtandum eſt quod continetur legato. In ſpecie l. ſi ſterilis. conuenit diui- ſionem non admitti. Dubitabatur, quia conuentio illa tra- ctum habet,& eius eſfectus ad plures annos pertinet. Et di- citur variationem admitti, nam graue eſlet fortaſſis emptori tanto tempore non poſſe variare. Nam cum dubia ſit con-
trahentium voluntas, interpretatio fit contra venditorem,
qui legem dixit. l. veteribus. de pact. l. Labeo. de contrahen. ompt. l. in contrahenda venditione. de reg. iur. Hæc produ- cuntur ad ſimiles calus. Si nobili debeat ruſticus decem ope- râs, aut pro ſingulis certam pecuniam, non ſoluetur pars ope- rarum,& pars pecuniæ. Item, maritus accepit certas res in dotem æſtimatas, promiſit reddere aut eas res, aut æſtima- tionem. Hoc iudicari poteſt ex iam dictis. Videndum eſt e-
nim, an ſit vna res vel plures. Hæc ſant, quæ mihi videntur
obſeruanda. Alij alia annotant partimn falſa, partim non mul- tam ad fem pertinentia. Haius generis eſt, quod dicunt vin- dicari poſſe rem legatam ante electionem, contra ſenten- tiam receptam& notam. Non enim tranſit dominium ante electionem. l. 20. apud Aufidium. de opt. leg. l. 3.§. ſciendum. ad exhib. Receptum eſt cum hac exceptione accipi. l. 1. Cod. com. de leg. Quidam ita elabitur, vt dicat legatarium eligere vindicando.
Alius damnat, quia electio pro nalla eſt. l.2. infra de opt. leg. Zaſius iudicat hunc hebetem eſſe, qui non animaduertat
actu nullo declarari voluntatem. Sic iſti digladiantur dere
non admodum dubia. Si Pompon. diceret vindicare poſſe, res maiorẽ haberet occaſionem concertationis. Sed ait Pom- pon. non poſſe, quia non potuit ita eligere, tantum abeſt vt e- legerit. Præterea, ſi diceret Pompon. vindicare poſſe, adhuc inepeum eſſet eorum argum. Non enim exponit ante ele- ctionem, an poſt. Item verbum vindicare, de actione quoque
perſonale intelligitur. dixi adl. 1. Notant etiam pecuniam& nummos idem ſignificare. Dicam infra ad l. 30. talis ſcriptura.
Adl. 9. ia quoq. L Leu eſt de rebus quæ legantur, latiſſime patens. In hae
diſputatione quæritur, ſi quis legauerit quod apud hoſtes
eſt, an valeat legatum? Certum eſt rem alienam legari. l.cum rem alienam. C. eo. Sed dubitatur, an idem ius ſit in re capta abhoſtibus. Nam zefts ab hoſtibus capientium fiunt. l. i. de acq. poſſ. Quæ non ſunt in commercio noſtro, inutiliter le-
Paneurlapuch lalianum. 40§. vlt. hic. Pomponius tamen ait
egatum valere propter ius poſtliminij. Quid ſit ius poſtlimi- nij declarat l. poſtliminium. infra de capt.& poſtlim. reuerſ. Dauæ ſunt ſpecies poſtliminij. l. cum duæ. eod. tit. vnde ſum- ptum eſt hoccaput, vt oſtendit inſcriptio, Pompon. lib. 3. ad Sabin. Similis locus de legato inl. 101. ſeruus. infra eod. Ac multa huiuſmodi exempla reperiuntur in iure ciuili. Vnum eſt in l.illa inſtitutio. 32.§. 1. dehæred. inſtitu. Aliud eſt inl. ſeruo. 104.§. 1. hic. An idem dicendum ſit de libertate, dubi-
49 tatum fuit.l.2 4. generaliter. de fideicom. libert. Aliud exem-
lum inl. vlt. de act. empt. vbi Octaueni ſententia refertur. A- fiad exemplum in l. 3. item Labeo. famil. erciſcun. Reperitur antinomia ex l. liber homo. 103. de verb. obl. fundus hoſtium in ſtipulationem non deducitur. Nos fatemur res haſtium non legari, nec in ſtipulationem deduci, niſi propter ius poſt- liminij. Res hoſtium in noſtro commercio non ſunt. Vlpian. Inſtit.de dom.& acqui. rer. Sed obiicitur huic diſtinctionil. ab omnibus. 107.§. etiam. hic. Refertur opinio Sabini. Hiſto- ria igitur tantum eſt, non iuris aliqua conſtitutio: nam que ſi contraria eſſet Sabini opinio, nihil nos moueret: ſed puto contrariam non eſſe, quia exceptionem addit. Ceſſat tunc ra- tio, propter quam dicitur res hoſtium legari non poſſe. Finge permiſſum eſſe alicui eas resemere, acconceſſum eſſe alicui commercium, vt in aromatibus accidit. Zaſius& alij dicunt, hæc eſſe verba teſtatoris: ſed probabilius eſt quod diximus, ſed verbis non conuenit hæc interpreratio. Præterea obiici- tur contra hanc diſtinctionem, quod ſeruo hoſtium libertas datur. d. l. generaliter.§. hoſtium. ff. de fideicomm. liber. Po- teſt accipi de re, quæ noſtra fuit, vt iam dixi: etſi aliter accipia- tur, tamen nihil obſtabit. Relinquitur enim Iub conditione, non pure: quo eaſu noſter eſſe incipiat. arg. l. cetera. 41.§. 1. hic. Simile exemplum eſt in conſtitut. pontif. de poſſeſ. dona- tis eccleſiæ, quæ erant in poteſtate Saracenorum. Valet enim donatio, quia ſub conditione. cap. abhate. de re iudic. in 6. Vt
reuertamur ad ius poſtliminij, legatum valer,& alij actus. Vn-
de quæritur de epiſcopis, qui dicuntur ſuffraganei. Non vi- dentur interim epiſcopi eſſe, antequam illa loca recuperata ſint, argumen. dictæ l. illa inſtitutio. vide quæ ſcripſi lib. i. de benefic. c.i 6... 1*
Quxſtio eſt, an hæres cogatur rem redimere, aut æſtima-
tionem ſoluere? Sane regulariter legatur res aliena. l. non du- bium.i4. de leg. 3. Quidam putant hæredem ſoluete precium
ei debere, qui redemerit: quia tunc poſtliminio redit. l. in bel- lo.§. ſi quis ſeruum. infra de capti. Hæc ſentensia confiwnatur mulrtis argumentis. Vnum eſt ex l. ſi res obligata.[7. infra hoc tit. qua hæres cogitur luere rem obligatam. At obligatio quædam pignoris hic eſt. l. ſenatus. 4½.§. qui ab hoſtibus. hic. Aliud eſt argumentum ex l. vlt. de actio. emp. vbi dicitur va- lere emptio& ſtipulario, ergo promiſſor tenetur ad dandum. Aliud argumentum exl. in bello.§. vlti. de capti.& poſtlimi. vbi legatarius petit ab hærede æſtimationem. Exiſtimo ta- men fiæredem non cogi redimere, ſed tenetur tantum præ- ſtate, ſi in poteſtatem ſuam peruenerit. Moueor, quia teſta- ror videtur legaſſe ius quod habet.l. lerui electione. ſ.§.cum fundus. ſupr. eo. Credibile eſt teſtatorem, qui ſciens legauit, de eo iure ſenſiſſe. facit l. vnum ex familia. 69.§. ſi rem. infra eod. Quęd verum eſt etiam, ſi illud ius conſiſtat in ſpe tan- tum. l. ſeruum filij. 44. in priuc. infra eo. Quodnam eſt illud
ius teſtatoris? Si aufugerit ſeruus,& redierit ad dominum, ro-
cipitur iure poſtliminij, perinde ac ſi eaptus nunquam fuiſſet. l.poſtliminium. de capti. Si quis vi bellica eripuerit ab hoſti- bus ſine pretio, idem eſt. Non enim in prædaid eſt, ſed reſti- tui debet veteri domino. lab hoſtibus. 12. C. de poſtlim.& l. ſi captus..expulſus.ff. de capt.& poſtlim. Hæc ſententia verior ac certior eſt, quamuis aliqui diſſentiant. dixi adl. ů. ff. de acqu. poſl. In alio etiam conſiſtit ius teſtatoris: quia ſi redempta ſit
res ab alio, oblato pretio cam recipit. d.§. ſi quis ſeruum. So-
luto pretio dicitur poſtliminio rediiſſe. Hoc igitur ius habet legatarius quod habebat teſtator. Ex quo appatet hæredem
non poſſe redimere. Adl. fi res obligata. reſpondi in interpre-
tatione d. l. ſerui electione. g. cum fundus. Ratio illius legis eſt quia non eſt veriſimile teſtarorem velle æs alienum cki àlegatario. arg. l.1. Cod. ſicet.pet. Hæc ratio hic ceſſat. Nul- lum enim æs alienum hæreditarium hic eſt, nulla obligatio
pignoris contracta à defuncto. adl.vltim. ff.de actio. emp. ibi
tantum dicitur valere emptio& ſtipulatio, ſicut hic dicitur de legato:& addit lureconſul. ſuſtinendam eſſe præſtationem, donec res præſtati poſſit, id eſt, donec eam recuperauerit. Si quis dicat eam præſtari ſoluro pretio redemptori, de hoc non ſenſit lureconſul. alioqui idem dicendum eſlſet, etſi ad- huc apud hoſtes eſſet: quia redimi poteſt. Item alia ratio eſt contractuum, quam vltimarum voluntatum. dixi ad d. 9. cum fundus. adl. in bello.§. vlti. reſpondeo mihiladrem per- Tt

—
——— —— 3 2 4 5 4— ——. 4————.—— —— 2— 4———.———— 3 ————,— 1— 8 ———————— 4
—õõõÿõÿ—— —
———.——— —————
——Jö—õ————
———
— —— 03
————— —
——
———“ 4*—— —————,—
— ———
—
—ÿ—ÿ—ꝛ—x—n—
—
— ℳ—
———
—— ——
— — ÿmõ⅓⅓ —ÿ—ÿ’—ꝛꝛ—ꝛ——— ——
494 tinere: non enim hocibi quæritur ‚anteſtator videatur legal- ſe rem ipſam totam, non ius quod habet, ſed quo caſu certum eſt eum legaſle totam, an debeatur propter acquiſitionem ex cauſa lucxatiua: l. non quocunquc. 79. in prin. hoc titu. Eſt ergo duplex qvæſtio, ſicut inl. Mæuius. 68.§. fundo.de leg. a. de qua dixi ad d. l.ſerui. ſ.. cum fundus. ſupra eo.
Adl. 10. Iulianus. [LDu eſt de ratione acquirendi legati. Si quis legauerit
limpliciter rem ſuam, legatum ſtatim acquititur legata- ri0. l. 65. A Titio. de furt. Quid ſi quis alicui legat optionem plurium rerum: Non acquiritur legatum, niſi poſtqnam opta- uerit. l. 20. apud Aufidium. infra de opt- leg. Vt autem optio recte fiat, quædam neceſſaria ſunt, de quibus dixi adl.. ſeruĩ electione. iupra. Duo autem ex us hic traduntur à Paulo. Ne fiat à filiofam.ſine iuſſu patris. Item ne fiat ante aditam hære-
ditatem. De his duobus ſigillatim dicemus. Ait Paul. filium-
fam. non polle optare ſine iuſſu patris. Sed quæ ratio potuit mouere lulianum? Nam videmus filium contrahere,& alia pleraquc facere ſine patre. l. filiusfamil. 38. de obl.& act. J. 77. tam ex contractibus. de iud. Nec ſe tantum obligat: ſed etiam patrem, vt puta de peculio. Inſtit. quod cum eo, qui. Variæ hic rationes excogitantur quibus veriſimile ſit motum eſle lu- lianum. Verum, vt dixi ſæpe, in hac iuris ſcientia exactæ ratio- nes& neceſlariæ quærendæ non ſunt, vt in mathewaticis. Nam auctore Ariſtotele, oportet nos probabilibus conten- tos eſſe. Iltaque mihi placet, vtdicamus æquum viſum non eſ- ſe optionem filij nocere patri, cui legatum acquiritur. Poteſt Nautem filius eligere rem deteriorem. Idem conſtitutum eſt de aditione hæreditatis. l. 6. qui in aliena. in princ. de acqui. hæ- red. nfra. Eadem ratione, inquiunt, eſt patrem inuitum ob- ligari hæreditati. Item in repudiatione idem conſtitutum eſt.l. s, qui hæres. 11§. vlt. de acquir. hæred. ſupra. filius non poteſt repudiare ſine patre, ne incommodum afferat patri. Et hæc optio ſimilis eſt quadantenus repudiationi. Qui enim optat vnam ex rebus legatis, ceteras repudiat. Et animaduertendum eſt hoc caput de optione,& alia capita de adit.& repud. olim coniuncta fuiſſe apud Paulutn d. l. is, qui hæres.& l.legatum. 7. hic. Admonui ſupra in interpretatione d.l. legatum. 7. ſimi- lem habere inſcriptionem, Paulus lib. 2. ad Sabinum. At cre- dibile eſt Pau. hæc coniunxiſſe, quod ſimilia eſſent,& eandem haberent rationem. In contractibus non eſt eadem ratio. Fiunt enim ſine conſenſu patris,& filius ſe obligat, non pa- trem, niſi quodiuſſu, de in rem verſo, de peculio,&c. Inſtit. quodcum eo. Cur autem pater ex iis cauſis obligetur per fili- um, non eſt obſcurum. Quxæritur an iuſſus hic neceſlarius ſit, vtpræcedat, an vero ſufficiat conſenſus ratihabitio? In aditio- ne hæreditatis iuſſus præcedit, nec ſufficeret ratihabitio. l.rr. qui in alien. in prin. d. l.& ſi quis mihi. 2 5.§. iuſſum. de acq. hæ- red. Idem ergo hic videtur eſſe dicendum, cum ſimilia hæc ſint, vt iam diximus. Hæc ſubtilitas ridetur ab imperitis. Quid refert, inquiunt, an ante, an poſt conſentiat? Acutæ ſunt nu- gæ lureconſul. vt Seneca ait. Verum hoc non eſt conſtitu- tum ſine magna& grauiratione, quantum ego iudicare poſ- fſum. Perrtinet maxime ad auctoritatem patris, ne quid filius audeat per ſe in damnum patris,& ſine ipſius iuſſu& impe- rio. Plurimum tribuebant veteres auctoritati& poteſtati pa- ttis, vt docui ſub tit. de iis, qui ſunt ſui. Filius ergo ita reuereri debet patrem, vt expectet iuſſum eius in iis, quæ nocere poſ- funt. Qui non expectat iuſſum incertus, an pater conſenſu- rus ſit, etiam videtur contemnere auctoritatem patris. Re- ceſlum tamen eſt ab hoc rigore, interdum enim è re patris non eſt ſemper iuſſum eius expectari. Sic interpretati ſunt Iu- reconſulti edictum. Quodiuſſull. 1. eo. tit. vbi quod prætor ait de iuſſu, producit VIpia. ad conſenſum& ratihabitionem:
nec alienum eſt hoc exemplum ſequi in hac ſpecie, vt dicamus
conſenſum patris habendum eſſe pro iufſu. Non hoc dico, quod verbum iuſſus, id ſignificet: nam iu ſlus proprie dicitur, qui præcedit, ſed quia ſcriptum de iuſſu, videtur extenden- dum arerdeeterione ptopter vtilitatem. Dixerit aliquis, Hæe optio ſimilis eſt aditioni, in qua iuſſus requiritur, nec ſufficit
conſenſus. Reſpondeo non eſſe ſimiliorem hæreditati, quam bonorum poſſeſſionem. At in bonorum poſleſſione rati-
Pranc. Duareni Comment.
habitio habetur pro iuſſu. d. leg. qui in aliena. ſupra de acquir. hæred.& l. 1. C. qui admitti ad bonor. poſl. His ita declaratis veniendum eſt ad explicationem antin omiarum, in qua præ- cipue verlari debet is, qui ius ciuile profitetur. Vna eſt exl. vlt. in princ. de verbor. oblig. filius ita ſtipulatus eſt remillam, aucillam, vtram ego velim. Non pater, inquit lex, ſed filius de- ſtinare de alrerutro debet. Idem dicitur inl. ſi ſtipulatus fue- rim. ⸗6. eod. titu. Electio igitur perſonalis eſt,& perſonæ flii cohæret. Variæ hic opiniones reperiuntur, vt in re ſubobſcu- ra. Quidam putant differre legatum à contractu. in legato aiunt requiri conſenſum patris, non in contractu. Nam filium poſſe nocere perii in contractu ſuo- arg. l. 27. ſi vnus. in princ. ſupr. de pact. J. 1i. quod ſeruus. depoſi. Debitum ex contractu filij recte ſoluitur ipſi fillo. Sed hæc ſimilia non ſunt. quia
ſoluitur filio ad ipſum quod debetur, quod pater capit,&in
rem ſuam vertit, ſi ita videatur. Hic forte ſoluitur deterius propter meram filij optionem. Magis mihi probatur opinio eorum, qui putant in quacunque electione, ſeu optione, re- quiri conſenſum patris, ſiue ex contractu, ſiue ex legato: ſed ita tamen vt filius ipſe eligat. Quia perſona filij nominata eſt, & factum perſonale eſt. Hæc non ſunt repugnantia, filium ipſum eligere,& patris iuſſu eligere. Nam& in hæredumadi- tione idem accidit. d. l. qui in aliena. pater, qui iubet non poſ- ſet adire. Facta dicuntur perſonalia eſſe. Multum refert à quo aliquid fiat: in datione non multum intereſt. l. ylt. de cond.in- ſtit. Exemplum eſt vulgare ia§. ſed cum factum. laſtit. de ſti⸗ pulat. feruo. Deinde diuerſitas perſonarum, diuerſa factared- dit.. 26. ſi non ſortem.. libertus. de cond. indeb. Sic aliudeſt velle Titium, aliud Caium. Aliud velle patrem, alind filium. Præterea oppo. l. 0. ſi Pamphilo. de opt. leg. Sed ibi ratio eſt manifeſta cur dominus ipſe optet: quia ſeruus eſt manumil- ſus. Cur ad hæredem tranſeat, aut legatarium, ſcripſi ad d. J. ſ ſtipulatus.de verb.oblig.l.78. ſi ſic legatum.§. vlt. Vltimum eſt de hæreditatis aditione. Non valet optio ante aditam hæ- reditatẽ. Idem in l. optione. de opt. leg. Legatũ non ante debe- tur, quam adita ſit hæreditas. l. 9. ſi nemo. ſupra deteſta. tute. Appendix ad l. vlt. de verb. oblig. Quid ſi dicamus in ſtipula- tione ſequendum eſſe, quod verbis exprimitur? Cohæret ele- ctio perſonæ filij, quia exprimitur perſona eius. Itaque pattis voluntas non ſpectatur. In teſtamentis plenior fit interpreta- tio. l. in teſtamentis. de reg. iur. Quare magis inſpicimus per- ſonam, cui acquiritur, quam quæ nominataeſt. 4
Aal. I. cum ffliofamilias.
H’ tractatur de acquiſitione legati: cum legatum relin- quitur filio, aut ſetuo, qui ſunt in poteſtate patris aut domini. Nam certum eſt id acquiri patri, vel domino Iuſtit. per quas perſo. nob.I.placet. 76. de acqui. hæred. l.1. ſi àparen- te quis manu. Inde exiſtunt multæ quæſtiones, breuiter hie tractatæ à Papinian. Prima quæſtio, an poſſit fideicommitti patri, vel domino? Dubitatio eſt ex l.ab eo. C. de fideicomm. Sed Papin.ait poſſe, quia commodum ipſis acquiritur, intet- pretatione quadam iuris,& relictum patri intelligitur, vt oſtes dicemus: Imo poteſt etiam relinqui fideisommiſſum patre ipſi filiofam. ſi cogitet teſtator pet legem acquiri pa tri,& velit filio potius acquiri. Quod ſane mirum videtur: quia cum patri acquirat omnia filius, quomodo pater poterit ei debere? Sed poteſt filio reſtitui facto ſui iuris, vel aliter, vt poſtea dicemus.. Secunda quæſtio. Ex cuius perſona vires capiat fideicom miſſum, an filij quĩ nominatus eſt àteſtatore, an patris, cui ac- quiritur,& qui effectu hæres eſſe videtur? Diſtinguit Papi- an filio relictũ ſit, an alij extero. Si extero fideicõmiſſum vires cæ- pit ex perſona filij. Hic enim vere hæres eſt, ac pater rogatus intelligitur non ſuo nomine, ſed filij. Sic ergo accipimus, acſi filius ipſe rogatus eſſet. Hoc enim eſt ex perſona ſua, iq eſt, nomine ſuo non teneri, vt alibi Pap. noſter loquitur.I. ſi patro- ni. 5.§. qui fideicommiſſariam. ad Trebel.l. 60. peto. 6. mater- de leg. 2. Si vero fideicommiſſum relictum filio ipſi, tunc va- ler ex perſona patris. Patrem enim interpreramur rogatum eſſe nomine ſuo magis, quam filij. Ratio non patitur, vt hlium rogatum intelligamus reſtituere ſibi. Idem non poteſt& de- bitor& creditor eſſe. Tertis
Ianuug decoc elkiuele, lum, 4
rvetut ei liorotun let. lorel anodl
haikstirun hextie 4 anrerecunut
wyſedefmch: elgzdbett rmlerundco GMſgutimcor teegz,gu
aiceſeumſt 1itunt garem
fünefzeun, maci weutic m wulteti
kanarbeaut
1 Z6,Ttia
Mmallgn de Wn calleat. H
meriudcio
gicas en unyelenam
temüt. Nec dslt ukre
ailta Wtanr. kuii aige tein

aaſenſan u geacndee ce
5
cne Llm fſec a Acrnra
eppo l. 10., f Pam dan locuiaus pieoger.
at d ereiem manien mn Hu ua 4e verd.odig, ü. 1 rredenn aätioge. Na mergen : lem a lopeione: an eg legi un Minaedenrdeul..Hnemd 41 11LR 4e wd odig Gltd
1 ³ 2 1 1
nKznrrr,un zar aomi. Ailuan ſluſenis bmer eecwibtiote lari m
nucar Wo) aur ſetno, gui luctuger u. Nan crmumeſtid-quinpmi 2ei nobpacet..deacgu „nana lade critnt matt qarim rawaan. nasqurſio, H
jn Tit. Delcgatus ę fdeicomm.
Tertia quæſtio. An locus erit Falcidiæ in hac reſtitutione fideicommiſſi? Diſtinguit Papin. yt ſupra, i extero rogatus ſit reſtituere, Falcidia admictetur: ex S. C. hæres detrahit Falci- diam. At hic nomine hæredis reſtituit,& tanquam hæres non tenetur ex perſona ſua, ſed hæredis. Si rogatus ſit reſtituere filio, totum reſtituet:& ex perſona ſua& nomine ſuo reſti- tuet. Intelligitur enim rogatus non vt hæres, ſed vt pater. qui commodum capit iute patriæ poreſtatis. Filij autem nomine non poteſt pater debere fideicommiſſum ipſi filio, vt iam dixi. Vt autem locus ſit legi Falcidiæ oportet hætedem elle eum, qui rogatur l. 1§. denique. ad Trebel. l. lex Falcidia. 47. §. nunquam. ad leg. Falcid. ratio cur factum eſt S. C. plana eſt ex§. ſed quia hæredes. Inſtitu. de fideicomm. hæred. Deinde oportet rogatum eſſe vt hæredem. Cum igitur pater rogatur reſtituere filio hæredi inſtituto, non detrahet Falcidiam, quia non poteſt dici rogatus, vt hæres. Quarta quæſtio. Filius eſt inſtitutus, pater rogatus eſt ei reſtituere hæreditatem poſt mortem ſuam, ſcilicer patris, filius deceſſit viuo patre. Sic ex-
tinctum eſt fideicommiſſum: quia non tran ſit ad haredem,
ad quem pertinebit hoc fideicommiſſum? Ait Papin. patrem retenturum. quia ex perſona patris,&c.& patri ipſi onus in- iunctum eſt nomine proprio, non hæredis: ergo retinebit.J 17. ſi quis Titio. de leg. 2. Hoc autem fideicommiſſum ideo non tranſit ad hæredem, quia conditionale eſt. l. 78. hæres meus. de condit.& demonſtr.& l. 4. quando dies leg. Condi- tio eſt, ſi hæres morietur viuo adhuc fideicommiſſario. Cer- tum quidem eſt hæredem moriturum: ſed incertumeſt, an luperſtes futurus ſit flideicommiſſario. Hæc ſic veluti delinea- tio quædam& adumbratio rei, quam plenius& accurarius nunc executuri ſumus. In primis obſeruandum à patre fidei- com miſſum relinqui poſſè cum filius inſtituitur,&s. Obiic.l. ab eod. Cod. de fideicomm. Reſpondemus ideo valere fidei- commiſſum, quia emolumentum hæreditatis ad patrem per- uenit. l. ⁰ 4. ſi alienus. de leg. z.l.4.de leg. 3.1. 22. Neſennius.§. ſeruo. ad l. Falcid. Et hoc generaliter pertiner ad eos, qui ex morte defuncti aliud commodum percipiunt. l.1.§. ſciendum. de lega. 3. dixe rit aliquis ne hoc quidem ſufficere, vt quis capi- at: nili ex iudicio defuncti capiat. l. 6. ſed& ſi ſic. in fin. de leg. 3.1. 8. qui fundum.§. qui filios. ad leg. Falcid. At pater capit ex lege magis, quam ex iudicio defuncti. Sed inquirendum eſt an hoc vetum ſit,& repetendum paulo altius. Quidam ex- iſtimant patrem ex iudicio teſtatoris non capere. Pro hac o- pinione faciunt, quæ ſequuntur. Primo, reſtator nullam pa- tris facit mentionem: ſed filij tantum, per quem acquiritur
patri, inuito etiam teſtatore. Dicitur ergo contra volunta-
tem patris: aut certe præter voluntatem, quam ex voluntate- arg. I. 86. Titia. ad l. Falcid. Secundo facit l.8. qui liberis. 6. hæc verba. ſupra de vulga. Terrio facit l. 1.§. non ſolum. vt leg. nom. caueart. Satiſdarur hæredibus legatariorum, quamuis non exiudicio defuncti veniant. Quartol. 86. qui fundum. §. qui filios. verſic. quid ergo,& c. ibi aut lege, aut per interpo- ſitam perſonam. infra adl. Falcid. Quinto facitl. 3.§. hoc au- tem verſic. Nec enim quærimus cui acquiratur: ſed cui honos habitus ſit. infra de leg. præſtan. Sexto facit l. z1. legatum, de
adminiſtrat. leg Hæc lunt quæ pro hac opinione adduci poſſe
videntur. Exiſtimo nihilominus patrem capere non tantum ex lege, ſed etiam ex aliquo iudicio teſtatoris. Et hæc opinio receptior eſt. Probat Papin. hic iuncta d.l. 6. de leg. 3. Tenuis quidem eſt declaratio voluntatis: ſed tamen aliqua, ſicut di- citur de iure accreſcendi. Vt ſcripſi lib. i.cap. i. de iure accreſc. Teſtator qui ſcit, aut ſcire debet acquiri patri, videtur id velle. arg. l. 8. ſi duo. ſupra de acqui. hære. Vnde hæc conditio, ſi hæres non erit, ſeruo alieno hærede inſtituto, intelligitur, veldominum hæredem non fecerit.§. vlt. Inſtitu. de vulgar. l. 40. ſi paterfamil. de hæred. inſti. Et hæc coniectura maxime locum habet cum onus fideicommiſſi imponitur patri, vtin hac ſpecie, arg.l. denique.§. interdum. de pecul. lega. Non ob- ſtat quod inuito teſtatore,& c. Nam poteſt hoc teſtator pro- hibere, relinquendo filio cum ſui iuris erit. l. 15. ſi ita eſſet. Quando dies lega.& l. 9. vbi pure. ad Trebell. Quiigitur non adimit„ viderur relinquere. d. l. 1.. ſciendum. de lega. 3. huc Pertinet quod dicitur inl. conficiuntur. de iure codicil. ad d.J. qui liberis. Verum eſt patrem inſtitutum non eſſe directo: ſed
495 interpretatione quidem dicitut voçari ex iudicio teſtatoris. In ſubſtitutione pupillari ica accipitur verbum, hæres, pro- pter veriſimilem mentem teſtatoris. Sic etiam reſponderi poteſt ad d. l. i.§. non ſolum, vt leg. nom. cau. ad d. l. qui fun- dum.§. qui filios. ad d. l. 3. dę leg. præſtand. Præror ibi loqui- tur de iis, quibus relictum eſt. adl. 21. legatum. de adim. leg. Verba non ſunt apta ad adimendum. Oſtendit enim teſtator ſe contemplatione filij, non patris legare.
Repetitio præcedentis quæſtionis. b
ris, an lege tantum. Recitauimus opinionem eorum, qui putant ex lege tantum. Docuimus quibus arg. ea opinio de- fendi poſſit. Probabilior tamen eſt contraria opinio, quæ&
0 Væſitum fuit, an pater habeat hæred. ex iudicio teſtaro⸗-
Auctores multo plures ac defenſores habet. Pater igitur capit
non tantum exlege, ſed etiam ex aliqua volunrate teſtaroris. Hoc autem confirmatur ſequen. argumen. Primum, N emo poteſt onerari fideicommiſſo, niſi aliquid capiat ex iudicio te- ſtatoris. l. 6. infra de lega. At pater hic oneratur fideicommiſ- ſo, vt Papinianus ait. Ergo capit ex iudicio. videtur argum. Teſtartor, qui ſcit aut ſcire debet acquiri patri,&c. videtur vo- luntatem ſuam accommodare legi. argumen. d. l. 39. ſi duo. de acquir.hæred. Qui ſcit, aut ſcire potuit, cohærede abſtinente, ſe oneribus fore implicitum, ea conditione adire videtur Huc pertinet quod dicitur in§. vlt. Inſtitut. de vulga. Seruo alieno inſtituto hæc conditio, ſi hæres non erit, intelligitur, vel do- minum hæredem non feccrit.§. vlt. Inſtirur. de vulga.l. ſi pa- terfamil. ſupra de hæred. inſtitu. Dominus ergo ſuccedit ex præſumpta voluntate teſtatoris. Coniectura autem volun- tatis fortior eſt cum onerarur pater, aut dominus, vt in hac
ſpecie. Qui onerat patrem, cogitat fore vt ei acquiratur. argu-
men. ducto exl. denique.§. interdum. de pecul. lega. vbi do- minus, qui iubet ſeruo centum dare hæredi, intelligitur ei pe- culium legare, quod non adimit. Diſſolutio obiect. Inuito, in- quiunt, teſtatore, patri acquiritur, nec teſtator poteſt prohi- bere. Reſpondeo teſtatorem poſſe impedire ne patri acquira- tur, relinquendo filio cum ſui iuris erit. l. 19. ſi ita eſſet. infra quan. dies leg. l.19. vbi pure. ad Trebel. Qui igitur hoc non fa- cit, videtur tacite quodammodo relinquere patri. l. 1.§. ſcien- dum. de leg. 3. Huc pertiner l. conficiuntur de iure codicil. ad Iqui liberis., hæc verba. de vulg.& pupill. Verum eſt parrem inſtiturum non eſſe directo: ſed habetur pro inſtituto inter- pretatione quadam iuris propter tacitam voluntatem. Iudici- um teſtatotis, verbum ambiguum eſt, modo ſignificat expreſ- ſam voluntatem.d.§. hæc verba. modo tacitam. d. l. 6. de lega. 3. ſimile exemplum in d. l. denique.§. interdum, ait ibi Iuriſ- conſul. etſi non ſit legarum peculium, veluti legarum accipi- mus,&c. Accipitur ergo varie prout æquitas ſuadet: bic accipi- mus iudicium teſtatoris, etiam tacitum, cum quæritur de o- nere fideicommiſſi. In§. hæc verba. accipitur pro inſtitutione expreſſa: quia credibile eſt teſtatorem de ſeripto hærede co- gitaſſe, id eſt, de filio magis, quam de patre. adl. 1.§. non ſo- lum.vt leg. nom. cau. iam reſponſum eſt. Qui nominati non ſunt à teſtatore, non dicuntur venire ex iudicio, id eſt, ex vo-
matur, niſi cui nominatim dacum eſt, ratio eſt in promptu: “. T2

N
426 quia verba non ſunt apra ad adimendum. Quod ſilio legaui, id patri neque do, neque lego. Hæc verba ſiguificant contem- platione filij, non patris eum legare. Sic legatum manet filio datum,& patri acquiritur, ſi die cedente habuerit filium in poteſtate. Satis ergo demonſtratum eſt, patrem hic capere ex iudicio teſtatoris. Itaque non eſt mirum, ũ pater fideicom- miſlo oneretur. Igitur eſt quaſi in viam ex hoc diuerticulo. Quoties aliquod commodum quis capit ex iudicio teſtatoris, poteſt fideicommiſſo onerari. Hoc accipe ad modum lucti il- lius& commodi quod conſequitur. Vltra id non poteſt one- rari. Honoratus poteſt onerari: ſed quatenus honoratus eſt. l. hiliusfamil. 114.§. apud Marcellum. hoc tit. l. mperator. 20. 9 ſi centum. de leg. 2I. ciuitatibus. 1 22.§.vlti. hoctitu. Exiam dictis conſe quitur legitimos hæredes poſſe onerari. quia quo- dammodo ſuccedunt ex tali iudicio. d.l.1.§. ſciendum: de leg. 3.I. conficiuntur. de iure codicill. l. 6 1. ſi Titio.§. vlt. de leg. ⁊.
Nec refert, an ſucceſſio prætoria ſit,&c. d. l. i.§. ſciendum.
Verbum, legitima, in d. l conſiciuntur. late accipi debet. ius prætorium pro lege habetur. Sed animaduertendum eſt eos onerari non poſſe, qui lege luccedunt inuito etiam teſtatoreé. Exemplum eſt in l. ſi arrogator. ſupra de adopt. quia hoc non iudicio eius ad eum peruenit, ſed principali prouidentia inter- pretamur non habere ex iudicio, quod velit nolit, cogatur ei relinquere. Aliud exemplum eſtin l. quoniam in prioribus. Cod. de inoffic. teſtam. de legitima ſiquidem filio debita nihil eſt quod filius teſtatori acceptum referat. Regula igitur no- ſtra eſt, quoties commodum quis capit,&c. Hic occurrũt ali- quot antinomiæ, quarum explicatio eſt neceſlaria. Vna eſt exl.plane. 9 4.§. vlt. hoc tit. Qui teſtamento manumittitur, fideicommiſſum non præſtat. Simile in l. aſſignate. infca de aſſig. liber. Aſſignatio liberti fideicommiſſo onerari poreſt. Ratio coll gitur ex d. l. plane. quia commodum non eſt pe- cuniarium. Poteſt tamen onus addi per modum condirtionis, aut modi. l. 3. de ſtatulib.& toro titu.llibertas. 17.5 hæcſcri- ptura. l. Mæuia. de manumil. teſta. Non eſt hic fideicõmiſſum. Huc pertinet quod dicitur inl. 3.§. ſi rem.&§.ſequen. de leg. 3. 1. 7. ſi deputati.§.vlt. eo. titu. Videndum igitur eſt, an com- modum pecuniarium ſit, an certum ſit, antale propter quod pecunia honeſte poſſit exigi. Dirximus onerari cos poſſe, qui commodum capiunt er iu- dicio teſtatoris, cuiuſmodi eſt pater, item hæredes legitimi ab inteſtaro. Quid dicemus de hærede hæredis, aut legatarij? Vlpianus ait fideicommiſſum valere, idque benignum elle. l. ſ.§. 1. de leg. 3. habet hic iudicium tacitum teſtatoris, ſicut le- — hæredes. Poſſet enim teſtator ei adimere&c. rogando æredem, aut legatarium vt poſt mortem alij reſtituat. Huic ſimile eſt quod Paul. ait in l. 6. in priore ſpecie. infr. de leg.3. vbi poſterior ſpecies difficultatem habet. Sed ratio diuerſita- tis obſcura non erit, ſi panlo diligentius ſpecies expendamus. In priore ſpecie hæres oneratur non expreſſo certo homine. Lego Titio centum, peto ab eius hærede, vt det Sempronio ceatum. Cogitat teſtator pecuniam peruenturam ad hære- dem. Parcit legatario, vt ea pecunia fruatur quandiu vixerit.
hæres legatarij tenetur, quia vocatur ex iudicio teſtatoris.
Cogitauit teſtator, vt quiſquis hæres eſſet,&c. Certum eſt fore, aut ſaltem veriſimile eſt, quod teſtator cogitauit. In po- ſteriore ſpecie exprimitur homo certus. Stichum inſtituo ſer-
uum Mæuij. Onero Seium ſi Stichus eius effectus,&c. Le-
ctio Florentina melior eſt. Deinde Stichus acquiritur Seio,& ei acquirit,&c. An Seius teneatur? Ait Paul. non teueri. Quja fortuito conlequitur hæreditatem. Simile exemplum, Lego Ticio centum. Onero Seium ſi hæres extiterit Titio. Deinde Seius ei hæres exiſtit caſu aliquo. Nam tenetur Seius ad fidei- commiſlum, quia non venit ex iudicio teſtatoris, ſed caſu. Non eſt certum fore, quod teſtator cogitauit: ſed pendet ex caſu fortuito. Dixerit aliquis, ne in priore quidem id omnino certum eſſe: ſed pendere etiam ex caſu. Poteſt enim non ex- iſtere hæres Titio. Reſpondeo ex ſententia VIp. in d.. 5. ſub-
tiliter hęc dici: ſed benignius eſſe,&c. Hic inſpicimus quod fie-
ri vt plurimum ſolet. At raro accidit, vt quis hæredem non ha- beat. Pro certo habemus aliquem extiturum hæredem Titio, ſed an ſecus futurũ ſit, incertum eſt,& pẽdet ex caſu forruito.
Sequitur conciliatio quorundam locorum primafaciete-
Franc. Duareni(omment.
pugnantium& contrariotum. Primus locus eſt in l. 91 plane. §. vlt. hoc tit. vbi quiteſtamento manumittitur, fideicomraiſ- ſum non præſtat. Sed obiectum diluĩt ibi lureconſ. Quia nul- la pecunia ei relicta, nec aliud quicquam ſimile: Kelicta autem eſt libertas, quæ non recipit æ ſtimationem. Simile exemplum eſt inl. ſignare. de aſig. liber. vbi aſſignatio liberti fideicõmiſ- ſo onerari non poteſt. Non eſt enim commodum pecuniari- um, cuiuſmodi eſt quod per fideicommiſſum relinquitur. Po- teſt tamep onus addi per conditionem, aut modum. Quia non eſt legatum, nec fideicommiſſum. De conditione exem- pla ſunt inl. 3.& toto titu. de ſtatulib. Stichus liber eſto ſi de-
cem dederit. De modo exemplum eſt in l. 17. libertas.§. bhac
ſcriptura. de manu. teſta. l. 44. Mæuia. eod. ibi, liberi ſunto ea lege, vt monumento meo lucernam accendant,&c. Ratio di- uerſitatis inquiritur, ſed nullus eſt qui adferar ſatis probabi- lem. In conditione& modo teſtatoris eſt apetta voluntas, vt non aliter libertatem conſequatur, quam ſi id præſtet, quod teſtator præſtari aut fieri voluit. Si dixeris, ea lege& condnio- ne: verha hæc ſatis demonſtrant voluntatem teſtatoris. Infi- deicommiſſo ſimplici diuerſa ratio eſt. Stichum liberum eſſa
volo,& fidei eius committo, vt det Titio centum. Hic nono-
ſtendit teſtator nolle ſe eum aliter libertatẽ conſequi. In con- ditione& modo oſtendit ſe non aliter ei libertatem relictu- rum fuiſſe. Quanquam hoc intereſt inter conditionem& modum, quod conditio ſuſpendit. Alius eſt locus inl. 3.§. ſ
rem. de leg. z. Hic non præſtatur fideicommiſſum, quamuisa-
liquod commodum perueniat. Ratio non diſſimilis eſt ei, quam attulimus in ſuperiore ſpecie de libertate: hic non eſt com modum pecuniarium,& ſimile ei quod fideicommiſſo continetur. Creditori non legatur pecunia,& oneratur vt det pecuniam. Imo quod legatur huiuſmodi eſt, vt obid pecunia nõ poſſit honeſte exigi. Si quod eſſet cõmodum pecuniarium, valeret fideicommiſſum. l. deportati. 7. eo. tit. Alius eſt locus in l. i1I. filiusfamilias.§. ſecundum vulgarem. Reſpondeofi-
deicommiflum valere, niſi alia cauſa impediat. Non oneratur
hæres, aut legatarius vt aliquid der. Onus non eſt ſimile com- modo, nec eiuſdem generis. Videtur autem ineiuile quem- quam cogere ad emancipandum. Simile exemplum eſtial. vxorem. 39.. hæres. de leg. 3. vbi rogatur quis vt aliquemad- optet. Tamen animaduertendum eſt cogi extra ordinem fi⸗ deicommiſfſarium, licet actio nulla aduerſus eum competat. Non enim debet circumueniri teſtanrium voluntas.l. ſi cuile- gatum. 91. de cond.& demonſt. Alius eſt locus non paulo dif- ſicilior ceteris in l.cum quidam. C. de legat. vbi ſubſtitutus ex- hæredato filio non præſtat fideicommiſſum, quamuis exiu- dicio teſtatoris al quid ad eum perueniat. Si legatum fottere- lictum ſit filio, quo aucta ſit eius hæreditas. Illud auget diffi- cultatem quod exhæredatus ipſe onerari poteſt. l. cohæredi. §. cum filio. ſup. de vulg. Interpretes vulgo dicunt, nullam poſ- ſe bonam rationem afferri. Imperatorem aiunt ita conſtituil⸗ ſe de ſuo capite, ſic enim loquuntur. Sed impudens eſt quod non aſſequimur, adſcribere vitio& culpæ auctorum, vt pleri- que faciunt hoctempore. Certe in veterum lureconſul. libris idem reperitur. l. 129. alias, 123. ab exhæredatis: hic,& J.vlt.in rinc. infra de leg. 3.1. miles ita. 41.§. ſi miles. de milit. teſtam. Lau fundum. 86.§. qui fllios. ad l. Falcid. Dicamus breuiter quodſentio,& quod mihi videtur probabilius in tanta ob⸗
ſcuritate. Exhæredatus ipſe oneratur, quia commodum capit
ex iudicio teſtatoris certo,& verbis expreſſo. Quare nullus eſt locus relictus interpretationi voluntatis. Subſtitutus non venit ad legatum ex iudicio, niſi per quandam interpre tationem benigniorem. l. 5 de lega. 3. At odium exhæreda- tionis non permittit, vthancbenignitatem admittamus- alg⸗ I. cum quidam. fupra de lib.& poſtham. Et cum hac exceptio- neintelligitur d. I. 5. cum ait hæredem legatarij onerar polle. Odium autem exhæredationis, huius rei cauſam efſe, ſatis
atum. Multum enim intereſt, an hæreditas peruenetita
fubſtitutum ex iudicio teſtatoris, an legatum. ltatraue ———— 5 V on
.
Wenttont,
tin Oyo
ſger ein
derkrau
aün mbbode h iegperlun, mclilei tewun, Gud Ml nagelo
midregreta Maüülkeic weorr del
lucuun
Mmrlloſe Rtem xexeu Maxrch
lagpathn

uodcon 4
N 3 3. c kon kteſtumtandn⸗ 6 mmod um Peruen. Kati 3 „ hecetde han um uniarium, Kümid a a. Crecitori— W 1
1 1 8*.
8 4 30 gun duunoäch 4 An-„ 3 4. cne 5* Adelletcämdtr n anen Ulum 4 1 1
„ 1* ge. po dan.)can
almer m lupenore
Ahskam äAA 4₰ 4 4). cemcem fugnen 1 4* 8—* 1 ſam nlere, näüaaculaimgeh eg lail cer. Oauten. aex eultem geners. Videtur uua aperrad emancpaadum. Sinile en 232 1 Mrr(e ex rditogum ·— eige [umen mmateencacum elt coge
— h. ls un Kacum, kKetactonall aductüa um deder crcumacaiiteſtantiumm p 31. .de cond K demont. Alcseſtbn rrersil cum qutm.C begrn 1 4 4 Auo god perktn idecommifn HMet. N Krocsa— R4 eu. dern veniu. A Se ho, auoauctaht eics hrrcürs en Arredtns le onetäliie — Interptetes 1ugode
ne. up ſe rox ate 2uan 1 29-
amdorn mftetn. lmperzolt 14,0
* 4 guntur. Hedle
„cwite, Memim loqa n
—— d .* 11 1 uhr
u. adndere itio& cdhan
34
er
eoctempote. Ce— un. 40 erc 4 aün, az. enden 1
1* lmiate ti.un— 1 uisiesadl fadt
& ,uo mii ridetur peo
u nddo, uüife 4
Duditio ſaſpedch, 9end 3 bna
Intit. De legatis&õ fideicomm.
honeſtiore titulo, pleniore honore tribuuntur. l. filium.§. ſed ſi portio. de legat. præſtan. Vnde fit, vt benignior hic fiat in- terpretatio. Vt autem hic interpretatio locum habeat, duo neceſſaria ſunt. Primum, quod hæreditas patris delata ſit filio titulo inſtitutionis. Alterum, quod iudicio certo,& verbis ex-
preſſo. d.. qui filios. verſi. dicet aliquis, quid ergo ſi ſeruus filij
hæres ſubſtitutus ſit?&c. Annotauimus ex Papin. noſtro quoties commodum ali- quod peruenit,&c. inde effici eum, cui nihil datur teſtamen- to, non poſſe onerari. Namhæcregula ex altera conſequitur, de qua etiam plerique loci reperiuntur in iure ciuili. Vnus eſt in l. ab eo. C. de fideicomm. Alter eſt in l. 6. de leg. 3. Nihil datum iateiligimus, cum datum oneri ſimile non eſt, nec eiuſdem generis. Exemplum in libertate& pecunia ex d. l. 9 1. plane.§. vlt. infra eod. Ex hac regula colligitur exceptio & declaratio vulgaris dicti. Fideiubens ex cauſa neceſlaria non repetit ſolutum actione mandati. d.l. tribus.ff. de vſufr. ear. rer. vt cum quis iuſſus àteſtatore, fideiubet, non ſpon- te ſua. quamuis alias fideiuſſor repetere poſſit. l. quod dictum. de pact. ſup. Sententia iſta vulgaris, eſt intelligenda cum ex- ceptione, niſi plus ſoluit, quam accepit à teſtatore. Nam in maiorem quantitatem non intelligitur obligatus à teſtatore. d. l. ab eo. Huic regulæ opponitur, quod tutor oneratur, quamuis ei nihil relictum ſit. l. peto. 71.§. mater. de legat. a. Sed ideo hoc fit, quia nomine pupilli rogatus intelligitur. d.. mater. ad fi. Ac perinde eſt ac ſi à pupillo ipſo relictum eſſet. l. quamuis. Cod. de fideicomm. Eadem eſt cauſa executoris teſtamentarij. not. adl. alio. infr. de alim. lega. vbi dicitur re- lictum ab executore intelligi relictum ab hærede,& ſolui de
bonis hære ditariis ab executore, qui nudum præſtat mini-
ſterium. Opponuntur huic regulæ& quædam alia. Veluti ex I. denique.§. interdam. de pecul. lega. Sed hunc locum iam ſupra declaraui,& nihil ad rem pertinet. Primum, ibi nullum onus eſt, niſi per modum conditionis: libertas relinquitur ſub conditione, ſi decem dederit. Quod in conditione eſt, neque legatum eſt, neque fideicommiſſam. l. 8. ſi quis ſub conditione. ſupra ſi quis omiſ. cau. teſta. Præterea legatum ibi eſt peculium, ſaltem tacite. Vnde coniectura eſt teſtato- rem voluiſſe ipſum ex peculio dare. Itaque mera cauillatio eſt eorum, qui dicunt nihil ei fuiſſe legatum. Aliud obiicitur exl. Ticia Seio. 89.. Seia libertis. de lega. z. Sed hic fit verbo- rum interpretatio, quæ ſatis plana& aperta ſunt. Duobus eſt legatariis fideicommiſſum, vt non vendant, ſed vltimus mori- ens reſtituat Sempronio. Ecce, inquiunt, duobus eſt legatus fundus. Vnus tantum oneratus, cui legata eſt pars. Sed verba lureconſul. oſtendunt ideo onerari vltimũ, quia totus fundus ad eum peruenit ex iudicio teſtatoris. Subſtitutio quædam mutua& reciproca intellgitur inter duos legatarios. Alia quædam obiiciuntur huius generis. Sed vereor ne de
fece, quod aiunt, nimis hauriamus, Illud vnum hic adiieimus,
quod detutela dicitur: Tutorem dari teſtamento, etiam ſi ni- hil ei relictum ſit, ex toto titulo de teſtam. tutel. Sed alia cauſa eſt tutelæ quam fideicommiſſi. quia turela munus publicum eſt. Inſtit. de excu. tuto. S. I. Vtiliras publica hoc poſtualat, vt pu-
Pilli ratorum ope& conſilio regantur. Hæc de prima parte ca-
pitis noſtri: venio ad alteram partem. Queritur in hac parte ex qua perſona fideicommiſſumvires capiat? Et notandum eſt capere vires ex perſona filii, niſi pater rogatus ſit reſtituere i- pũ filio. Hoc quemadmodum accipiendum ſit, oſtendemus. Sed prius tractanda eſt quæſtio, an valeat fideicommiſſum fi-
liofa. relictum à patre. Non enim videtur valere, quia filius ac-
quitit patri.l.78. placet. ſupra de acq. hæred. Item ſibi ipſi eſſet obligatus. Nam patrem obligari filio, eſt obligari ſibi ipſi. Si quis dixerit, tunc valiturum fideicommiſſum, cum filius Iui iu- ris factus fuerit, obſtat regala Catoniana.§. an ſeruo. Inſti. de
lega. Variæ hic ſunt opiniones. Quidam exiſtimant Papini. hic
non loqui de puro fideicommiſſo:ſed conditionali, ſi confera- tur in tempus quo ſui iuris filius fuerit. Et certum eſt Catoni- anam regulam ad conditionalia non pertinere. d.§. an ſeruo.. hen. de reg. Caton. Hancſententiam pleriq; improbant, quaſi diuinatio quædam ſit. Aiunt Papin. loqui ſimpliciter de fidei commiſſo.& diſtinctiones comminiſcuntur more ſoö.
Nihil attinet omnium opiniones referre. id enim infini-
mil. Nec vllus eſt qui d ſlentiat.
497
tum eſſet. Recitabo tamen breuiter ſomnium lItali cuiuſdam in libro, cui titulus eſt, Nouæ declarationes iuris ciuilis.& ſa- ne nunc audietis nouam admodum declarationem ‚necante hoc tempus auditam. Defendit fideicommiſſum purum vale- re. quia Papinia. inquir„ generaliter loquitur. Et aut ac- quiri filio, etiam ſi manſerit in poteſtate, quod eſt magis pa- radoxum. Ad obiectum ex d. I. placet. reſpondet, tunc fi- lium non acquirere patri, cum obligatio venit à patre. iuxta not. ad l. frater. de condict. indeb. Quid ſentiam de ca re do- cui in interpretatione d.l. frater.& oſtendi id locum habere in obligatione naturali. Dicitur ibi naturalem obligatio- nem acquiri patri. Item patrem obligari filio naturaliter, quæ videntur repugnantia. Idem enim obligari videtur ſibi ipſi. Diximus obligationem naturalem acquiri patti, quæ cum alio contrahitur, quam eum patre. Quæ directo venit à perſona patris, ea non acquiritur patri. In hac abligatio- ne naturali ſpectatur quod æquum eſt reiecta ſubtilitate. In- terpretamur vt valeat potius, quam vt ireita ſit, cum pater ſe obligat filio. Contra bonum& æquum eſſet aliter interpre- tari. quia pater voluit obligari& debere filio. Cum 3ilius con- trahit cum filio, ſuader xquiras vt dicamus patti acquiri, alias fieret iniuria patri. In ſuperiore caſu nulla fit iniuria, propter voluntatem. Hæc igitur vera funt in obligatione naturali, quæ transferunrur 5 ipſo nouo declaratore ad ci- uilem obligationem, de qua hic loquimur. Error autem hu- ius,& quorundam aliorum ex eo fluxiſſe mihi viderur, quod non animaduertunt non hie quæti, an valear fideicommiſ⸗ ſum. Duplex enim quæſtio eſt. Vna, an valcat fideicommil- ſum. Altera, quo caſu valeat, ex qua perſona vires capiat. Sen- tentia eſt Papin. fideicommiſſum vites capere ex perſona filij, quo caſu valet fideicommiſlum. An igitur valeat, aliunde in- quirendum eſt. Quæxſitum fuit, an valeat fideicommiſſum reli ctum à pa- tre filiofamil. ſi pure relictum ſit. Admonui non doceri à Pa- pin.& ex aliis locis id ediſcendum eſſe. Hæc quæſtio non ſimplex eſt, ſed multas quæſtiones complectitur. Et hæ di- ſtinguendæ ac ſeparandæ ſunt, vtres explicetur abſque con- fuſione. Duplex eſt quæſtio iuris. Vna eſt, Si teſtator vo- luerit filio acquiri in poteſtate manenti? Et hæc voluntas ra- ta non eſt legibas. Qui filias ia poteſtate nihil poteſt ſibi
acquirere. d. l. placet. facit l. nemo poteſt. ſ5. infra eod. argu-
men. eſtl. quidam.§. illo. Cod. de neceſſar.& ſceruis hæred.
Si legatum ſit ſeruo hæredis ſine libertate, hæres non cogi- tur præſtare. Monet tamen legislator hætedem, netam im- pius ſit, vt voluntatem hanc contemnat. Oſtendit Iuſtinia. turpe eſſe id non præſtare, quamuis non poſſit cogi. Boni viri parent voluntati teſtatorum, quamuis nulla actione co- gi poſſunt.l. fideicommiſſum. ſu pra de condict. indeb. quod Plinius ſe feciſſe teſtatur in quadam epiſtola. Mihi, inqnit, voluntas defuncti omni iure antiquior eſt. Huiuſmodi erant fideicommiſſa ante Auguſtum. Inſtitut. de fideicommiſ. hæ- red. in princip. Non obſtat noſtræ ſententiæ l. 14. ſi vſusfru- ctus.§. ſi ita quis. quando dies leg. ced. vbi legatum filiofamil. vt ipſi ſoluatur, valer, nec ſolui tur patri, ſed tamen ſolutum filio, patri acquiritur, vt ego quidem exiſtimo. Solutio, quæ facti eſt, confertur in perſonam filij. Facit l. qui hæredi. de condit.& demonſtr. Altera iuris quæſtio eſt, an hoc fdei-
Lommiſſum valcat collatnm in tempus, quo ſui iuris fueric?
Et certum eſt valere.l. 19. vbi pure. afra ad Trebellia. cum ſi- Alia eſt quæſtio facti magis, quam iuris, cum teſtator ſimpliciter fideicommiſit, an videa- tur contuliſſe in tempus, quo ſui iuris fuerit. Quæritur quid teſtator ſenſerit? Exiſtimo cum pleriſque aliis, hoc fideicom- miſſum vtile non eſſe,& pendere ex ſola fide,& pudore ro- gati, niſi appareat ex verbis, aut coniectutis, aliud teſtatorem ſenſiſſe. Tametſi autem non poſſit hoc facile in vniuerſum definiri, quia in facto conſiſtit, tamen exempla& ſpecies, quæ tractantur à luriſconſ. porerunt nos erudire& docere,
quid de hac re iudicandum ſit. Vnum exemplum eſt in l. 19.
vbipure, infra ad Trebellia. ibi, F aciaſque vt ad eum perue.
niat. His verbis oſtenditur voluntas teſtaroris. Aliud exem- plum in l. 11. fideicommiſſa. 5. ſ filio. de leg. 3. vbi non ſim- pliciter ſideicommittit: ſed alia verba addit, quibus voluntas
Ir;

4⁰⁸ Franc. Duareni(omment.
declaratur. Aliud exemplum eſt in. 8. ſi legatarius. 6. cum ita. de leg. 3. vbinon eſt ſimplex fideicommiſſum. Hæc exem pla Qatis oſtendunt non ineſſe conditionem fideicommiſſo, niſi expreſla fuerit, aut coniecturis appareat. Et hoc Loncedunt nobis aduerſarij, cum pater inſtitutus eſt. Aiunt enim mul- tum referre an fideicommiſſum relictum ſit patre inſtituto, an flio. Contendunt ſi pater inſtitutus ſit& rogatus, vrin hacſpecie Papin. valere fideieommiſſum, ineſſe conditionem cum fuerit factus ſui iuris. Aiunt maiorem hic eſſe co nicctu⸗ ram voluntatis, propter geminationem. quia ram nſiurio, quam ſubſtitutio confertur in perſonam filij. hans ed⸗ communes& vulgares, de effectu geminationis, ex l. 2. Bal- liſta, ad Trebell.& l.cum ſcimus. C. de agric.& cenſ.cum aliis ſimil. Hæc inquiunt, geminatio oſtendit enixam voluntatem teſtatoris. Voluntas teſtatoris eo maioris eſt ponderis, quo vehementior apparet. l.77. cum pater.§.filius matrem. de leg. 2. Ego tamen puto parum referre vter in ſtiturus ſit. Animad- uerr hanc diſtinctionẽ Iureconſultis nõ probari. Eſt quidem cõiectura voluntatis quslis qualis ex hac geminatione: ſed nõ adeo magni ponderis, vt eius ratio habenda ſit, quaſi ſufficiat ad demonſtrandam voluntatem teſtatoris. Locos aliquot W præcipuos lureconſultorum hic recenſebimus, ex quibus po- terit apparere quid ſecuti ſunt lureconſul. in interpretatione voluntatis. Vnus eſtinl.. 7. filiam. infra de auro& arg. ibi filia hærede inſtituta à patre, fideicommiſſum relictum dicitur va- lere, propter verbum, reſeruentur, ergo ſimpliciter relictum non valer. Alius locus eſt in l. 2 5. quidam ita.§.ſi ſeruo. infra ad Trebell. vbi ita demum valet fideicommilſlum, ſi collatum fuerit in tempus libertatis. Alius eſt locus inl. quamuis. C. de fideicomm.vbi coniectura ducitur ex eo, quod teſtator voluit filiam emancipari. Simile exemplum eſtin I. 91. fi cuilega- tum. ad fi. de condi.& demonſt. In his exemplis filius inſtitui- tur, aut ſeruus,& tamen deicommiſſum vtile non eſt niſi accedat alia coniectura. Diſtinctio igitur Bart.& aliorum eius ſectarorum omnino explodenda eſt. Sed iam ſatis reſponſum eſt argumento, quod ſumunt ex hoc loco Papinia. Obĩicitur alius Iocus exl. 16. cogi. 6. ſi pater. ad Trebel. Reſpondeo, ibi non quærian fideicommiſſum Valeat: ſed quo caſu valer, an poſſit cogi pater. Valet autem ſideicommiſſum cum confer- tur in rempus, quo filius fuerit fui iuris. Sedan interim poſſit cogi pater adire, quæritur. Et ait luriſconſ. cogi poſſe. Nec id mirum. Nam& is qui rogatur ſub conditione, interim cogi-
tur adire. l. 3.ille à quo in princ. eo. tit. Periculum eſt neante
aditionem& reſtitutionem pater decedat. Huce pertiner l. Fo. Imperator. eod. tit. non obſtat l. lis nulla. ſupra de iudic. quia hoc remedium extraordinarium eſt, ſicut in l. cum filius- famil. de reb. cred. Similis obiectio eſt ex l. 1.§. ſi filio. ad Tre- bell. led ibinon quæritur quomodo relinquendum ſit fidci- commiſſum vt valeat; ſed quo caſu vriliter relictum eſt, an transferantur actiones. præterea opponitur nobis l. 75. epi- ſtolam.§. vlt. ad Trebel. ſed ea ſpecies adeo diſſimilis eſt, vt ni- hil prope commune habeat cum noſtra. Hic ponimus filium inſtitutum eſſe,& patrem oneratum fideicommiſſo. Ibinon dicitur filius inſtitutus, led forte extraneus. Irem fuit rogata mater, quæ non habet filios in poteſtate. Quare dubium nen eſt, quin fideicommiſſum valeat. Sed quæritur quando præ- ſtandum ſit? Et dicitur differendum vſque ad tempus mortis. Non rogat ſimpliciter vt reſtituat, ſed his verbis vtitur, facias peruenire quod ad te peruenerit,&c. hæc verba tractum ali- quem habent. b Diximus cum fideicommiſſum relinquitur filio à patre ſimpliciter, id inutile eſfſe, nec intelligi collatum in tempus, quo ſui iuris erit, niſi appareat teſtatotẽ aliud ſenſiſſe. nec re- rre vter ſit inſtitutus. Confirmauimus hanc ſententiam mulris rationibus& argumentis. Reſpondimus etiam obie- ctis aliquot aduerſariorum. Quod atrinet ad arg. ex l. 7. epi- ſtolam§.vlt. ad Trebel. vt diximus, illa ſpecies adeo diſſimilis eſt, vt nihil prope habeat commune cum noſtra. Hic poni- mus filium inſtitutum eſſe,& patrem oneratum fideicom- miſlo. Ibi non dicitur inſtitutus eſſe, nec vllum verbum eſt ex quo id colligi poſfit. Si ponamus inſtitutum eſſe extraneum, ſpecies conuenit verbis. Item alia eſt diſſimilitudo. Quia fuit rogata mater, quæ non habet filios in poteſtate. Quare du-
bium non eſt in ea ſpecie, quin fideicommiſſum valeat. Sed ibi quæritur quando præſtandum ſit? Et dicitur differendum vſque ad tempus mortis. Non enim rogatum ſimpliciter erat hoc modo: Rogo vt reſtituas. ſed ita, Rogo vt facias perueni- re, quæ verba tractum habent. De ſignificatione huius verbi, rogo vt facias peruenire, ſimile exemplũ eſt inl. 39. Pamphi- lo. in princ. de leg. 3. lam tractandæ ſunt quæſtiones aliquot quæ pendẽt ex iam dictis. in primis quæritur, an hodie hoclo- cum habeat in hæreditate aduentitia? Dubium non eſt, quin ſententia Papin. locum habeat in hæreditate aduentitia, ſire- ſpiciamus ad tempora Papin. Aduenritia dicitur, cum hæredi- tas delata eſt filio contemplatione ipſius filij, non patris. nam ſi contemplatione patris, profectitia eſt. l.. profectitia. ſupra de iure dot. At hæc ſententia Pap. magis conuenit aduentitiæ, quam profectitiæ. Sed dubitatur, an poſt nouas conſtitutio- nes idem dicendum ſit. Aduentitiorum proprietas acquiritur filio, vlusfructus patri. l. vlt. C. de bon. quæ lib. Quæritur er- go, an hoc nouo iure valeat hoc fideicommiſſum relictum fi⸗ lio à patre? Et certum eſt proprieratem inutiliter relinqui, quę acquiritur filio. Res mea mihi ciuiliter legatur. l. 41. cetera.. I. hoc tit. l. proprias. C. de legat. Quidam putant valere fidei- commiſſum, ſi forte filius repudiet hæreditatem, quia tunc pleno iure acquiritur patri. d. l. vlt.§. ſimilique modo. de bon. quæ lib. C. Sed verius eſt eum, qui repudiauit hæreditatem, non admitti ad fideicommiſſum, quaſi per fideicommiflum. Nec aduerſatur noſtræ ſententiæ l. 87. filio. infra eod. Nama- . lia cauſa eſt hæreditatis per fideicommiſſum relictæ, quam le⸗ gati. lIdem. n. continetur fideicõmiſſo, quod inſtitutione, ſcili- cet hæreditas. Voluntas teſtatoris hæc eſt, vt hæreditas ad fili- um perueniat, ſi non rectoiure, ſaltem per fideicommiſum. Repudiatio igitur ei nocet, vt nullo modo hæres eſſe polſit, Alia ratio eſt prælegati, ſi hæredi res aliqua prælegat⸗ ſit, quæ multum diſtert ab hæreditate, quia fit interdum vt hæresab- ſtineat hæreditate contentus legato, ne implicetur onetibus hæreditariis. Hoc non accidir in fideicommiſlſo vniuerſali, quia fideicommiſſarius effectu hæres eſt,& tenetur ſicut hæ res. Nõ poteſt ergo hoc fideicommiſlum intelligi de proprie- tate. Reliquum eſtigitur, vt aut intelligatur de vſufructu, aut inutile ſit. Et probabilius eſt, vt de vſutructu intelligatur. Di- xerit aliquis, ſed quomodo poterit intelligi de vſufructu? Nam poſt mottem vſusfructus eſt filij ipſo iure,& conſolidatur cum proprietate. d. l.vlt. C. de bon. quæ lib. Non eſtigitur ne- ceſſaria, imo ſuperuacanea eſt reſtitutio poſt mortem. Ante mortem vero reſtitutio eſt inutilis, quia filius in poteſtate eſt. Inutile eſt autem à patre aliquid transferri in filium, quodſta- tim& eodem momento rurſus transferatur in patrem. l.ſſ. qui ſic. infra de ſolut. Relpondeo nihil impedire quo mipus acquiratur vſusfructus filio in poteſtate manenti. quia capar eſt aduentitiorum.d. l. vlt. nec.ſ.⸗79. placet. ſupra de acqui. hæ- red. hodie locum habet in aduentitiis. Si quis dicat filium capacem eſſe proprietatis, ſed non vſusfructus: Reſpondeo eum capacem eſſe vlusfructus quoque, propter volunta- tem teſtaroris, fi reliquerit filio ea lege, vt non acquiratut atri vſusfructus: authent. vt liccat matri& auiæ. in princ. eſt Nouel. conſtit. 117. hic autem videtur teſtator eam e- gem dicere, eum iubet reſtitui filio à patre. Quid enim refert an ita dicat, Nolo vſamfructum acquiripatri: an ita, volout pater reſtiruat vſumfructum filio? Nihil refert quibus verbis declarata fit voluntas teſtatoris. l. 2. C. commu. de lega. Præ- terea ratio non patitur ſic accipi fideicommiſſum, vt non va- leat& inutile ſit. l.10. Quando. infra hoc tit. l. quoties:in- fra de reb. dub. At inutile eſſet, niſi ita acciperemus, vt com- ſtat ex iam dictis. quia non poteſt intelligi legata proprietas- argum. leg. 24· fundus, qui locatus. de marn m. leg. Nec du- bitandum eſt quin ſtatim reſtitui debeat, ob eandem fatio- nem, licet aliqui diſlentiant. Nam fruſtra reſtituetetur poſt mortem, cum accedat proprietati ſine reſtitutione. Præterea fideicommifſum quod purum eſt, differri nonde- bet. leg.3 2.· omnia. de legat.⁊. nec vlla eſt cauſa, cur differatut præſtatio ac reſtitutio. In iis enim quorum filiusfamil. ca pax non eſt, neceſſe eſt differri præſtationem. Sed filiusfam- capax eſt aduentitiorum, vt iam diximus. Sed an pater ſaltem
retinebit commoditatem fructuum? Haæc enim iſtingut t
b geadion
ſegla albo teſtatol lumd

er„ Adeic
Wrlacur noſtre— ſahen
1nctm teröaiſa n
*
Nenin, non teckoiune M 1 1* 6 mco ſprar einaen, naulame
anna. Hocnenxccri ddeiene dexommillrin ekectuhenact, he herettergo docleicommilminn 8 t Fen, Kamiat dlg r R. Er prodaduuset,rrde rlohuhr uqun ſei quomode poteti unteligte notm viutructu et lij ipſom. topuenue dLrk C.Kedon anzhis a, moſapermcmezeſtteſtimi t im rctotcficnroct nstis, quutu oden momentotutiss umsteumt ntta dc bluc. Relponde ublu
—— hn„y⸗ tun vintractus hho npetetin 1
2 71 aritotum dvk. Nec79.Naca mde ocumhadet in zcuentn 9 eern * A pfictas, ec don vtrocl
uana ele viwtmct gunge
ustrucn nutdent.:1
8
xbtutio. fgiixraktu 4 Ec
In Tit. Delegatis&s, ideicomm.
tur ab vſufructu.l. 66. ſi vſus fructus..de iur. do.& l. 4. ſi con- uenerit. ſupra de pactis dotal. Plerique hoc putant, ſed nullo
iure. Non eſt hoc conſentaneum voluntati teſtatoris, qui de
fructibus creditur ſenſiſſe. Verbum reſtituas, plenam ſigni-
ficationem habet.leg. videamus.§. in Fauiana. ſupr. de vſur.
leg. 12 4. in condemnatione.§. I. de regul. iur. Item in quibus
caſibus patri non acquiritur vſufructus propter voluntatem
teſtatoris, ne adminiſtrationem quidem habet. d. auth. vr
lie. ma. daturque curator illis bonis, ſi filius imperfectæ æta- tis ſit.
Quxſitum fuit, fideicommiſſum relictum filio à patre, quam vim habeat. Docuimus quomodo accipienda ſit Pa- pin. ſententia de eare. Nunc quæritur an hoc locum habear in hæreditate profectitia. Profectitia eſt quæ proficiſcitur à patre. leg. profectitia. de iure dotium. vt in hac ſpecie, Qui- dam inſtituere volens patrem, ſuaſu patris inſtituit filium.j. 46. quidam cum filium. de hæred inſtit. Dicitur hic inſtitutus beneſicio patris. perinde igitur eſt, ac ſià patre obueniſſet. leg. ↄ. ſed ſi plures. S. in arrogato. ſupr. de vulg. ſubſtir. Que ritur ergo de vi fideicommiſſi, cumhæreditas eſt profectitia. Quibuldam videtur fideicommiſſum ſtatim valere,& ſi col- latum non ſit in tempus quo filius ſui iuris fuerit, quaſi ad-
uentitium ſit. Nain aduentitiorum capax eſt filius, vt ante diximus, leg. vltim. Codic. de bon. quæ lib. Contendunt iſti
fideicommiſſum aduẽtitium eſſe, quamuis hæreditas ſit pro- fectitia.arg l.profectitia. S. ſi quis certam. de iure dot. Quã- uis pater fideicommiſſum reſtituat filio: tamen reſtituit ab a-
lio rogatus, vnde accepit. ſicut in Preis dict.§. ſi quis certam.
Alii putant cum hæreditas eſt profectitia, fideicommiſſum quoque profectitium eſſe. Dicunt credibile eſſe cum filius inſtituitur contemplatione patris, relinqui etiam fideicom- miſſum contemplatione eiuſdem. In§. ſi quis certam. dicunt nullam eſſe talem coniecturam.
ſit in vniuerſum definiri. Totum hoc pendet ex coniectu- ris voluntatis, quod fuerit conſilium eius, qui weligwit filio- famil. Ex eo iudicatur ſideicommiſſum vel profectitium eſſe vel aduentitium. leg. cum aliquis. Sodice de iure de li- ber. leg. 42. filiofamil. de condit.&demonſtrat. leg. 23. ſi filio-
famil. de donat. cauſa mottis. Quæ capita coniungenda ſunt
vt elim fuerunt coniuncta„idque inſcriptio indicat, Afric. libr. z. quæſtio. Et. notandum eſt quod dicitur in dict.leg.ſi filiofam. patrem vti plerunque miniſterio filii, vt per eum donatum acquirat. Si igitur ex coniecturis appareat, con-
templatione patris relictum, id profectirium eſt. Et non valet fideicommiſſum, niſi collatum ſit in tempus quo ſui iu-
ris erit filius. Quja filiusfamil. nullo iure capax eſt profe- ctitiorum. Si vero appareat relictum contemplatione filii, aduentitium eſt,& ſtatim ipſi acquiritur, vt ante diximus. Quia aduentitia acquirere ſibi poteſt filius nouo iure. dict. l. vlcim. C. de bon. quæ lib. Alia quæſtio de actione, quæ com- petit filio aduerſus patrem. Hanc quæſtionem attigimus ſu- pra. Dixi, ſi pater eſt inſtitutus, eum poſſe cogiadire. l. cogi. 5. ſi pater. j. ad Trebel. Non obſtat d. j. lis nulla. ſupr. de iudi. quia eſt remedium extraordinarium. ſicut in dict. leg. cum fi- liusfam. de reb. cred. Simile exemplum inl. ſo. Imperator. ad Trebellia. Si vero filius ipſe inſtitutus ſit,& nolit iubere pa- rer vt adeat quid iuris? Certum eſt nouo iure poſſe filium
adire ſine iuſſu L. vltim.§. 1. C. de bo. quæ lib. De veteri iure&
tempore Papi. dubitatur. Puto poſſe cogi iubere, quamuis id certo iure expreſſum non ſit. Si enim cogatur adire cum eſt inſtitutus, vt acquiratur fideieommiſſum filio, quod alias ac- quiri nõ põt:cur nõ cogetur iubere, inſtituro filio? lure veteri abſq; iuſſu patris hæreditas non põtadiri. l. 25. ſi quis mihi bo- na.§. iuſſum. ſupr. de acq. hær. atque ita ſine iuſſu patris non poteſt acquiri fideicommiſſum filio. Nec vero nauum eſt patrem cogi conſentire filio agenti, ne alias iudicium non procedat.dict. l. vlt. C. de bon. quæ liber.
Alia quæſtio eſt, an tranſeant vtiles actiones in filium? Di- cemus poſtea in quæſtione illa, Vter ſit hæres,& cæt. Alia quæſtio, de quibus filiis hæc intelligantur: Dicendum eſt non tantum de naturalibus intelligi, ſed etiam de legitimis, cuiuſmodi ſunt arrogati. Papin. hic loquitur de filiofamil. Achic filiusfam. eſt. leg. 1. de adop. Ius nouum de acquiſitio-
Ego autem animaduer- to quæſtionem hanc facti eſſe magis quam iuris, quæ vix poſ-
—
493
ne bonorum, locum habet in arrogato. Inſtit. de acquiſ. per arrog. l.cum oportet. Cod. de bonis quæ lib. In naturali tan- tum hæc locum non habent. Non eſt enim filiusfam. nec in poteſtate. leg. 3. ſupra, de iis qui ſunt ſui vel alie. i ir. Hoc acci- pe niſi confirmatus ſit eorum ſtatus, vel reſc ipto principis, vel alio modo. Vulgo id legirimare dicitur. Verbum nullum reperitur proprium apud veteres. quia res ipſa erat incognita veteribus. Tempore Cic. dicebatur confirmari ſtatus. jeg. quiin prouincia. de ritu nup. Sed parum refert quo nomine vtamur, modo res intelligatur. In eo igitur, qui legitimus factus eſt, hæc locum habent: quia eſt filiusfam. Iuſtinia. ait eoscfiei patris poteſtate,& nihildifferre ab eis, qui ex iu- ſtis nnpciis ſunt ſuſcepti. authen. quib. mod. nat. effic. legit. §. ſit igitur.& a ath. quibus. mod. nat. effi. ſui ꝗ. illud.& ſequ.
His ita expoſitis, redeundum eſt ad quæſtionempropoſitã initio. Ex cuius perſona ſideicõmiſſum vires capiat?
Diſtinguit Papinian. an parer rogatus ſit reſtituere fi-
lio, anextraneo. Siextero ex perſona fitii intelligitur
Pater rogatus non ſuonomine: ac fi filius ipſe rogatus
eſſet. Sic accipimus verbum, ex perſona, de quo eſt magna
diſſenſio. Ex perſona ſua teneri, eſt teneri nomine ſuo. ex per- ſona alterius teneri, eſt teneti nomine alieno. citeui locum ex l. ſi patroni. ·.§. qui fideicommiſlariam. infra ad Treb. Sic dicimus ex perſona auctoris competere doli exceptionem. l. apud Celsũ.§. de auctoris. de doli excep. Opponit emptor ex- ceptionem ex forma venditoris nomine in cuius locum ſuc- ceſſit, dicitur vti exceptione ex perſona auctoris. l. 13. Pom-
ponius. infr. de acq. poſſ. Alia huiuſmodi exempla legendo
occurrunt l. 3. ex perſona. de fideiuſſorib. l. 19 2. ex qua per- ſona. de reg. iur. Tenetur ergo pater nomine filii, cuius lo-
cum tenere quodammodo dicitur in hæreditate, cum roga- tur filio reſtituere. Hæc interpretatio, vt aiunt, non poteſt
admitti, quia hic verba illa, ex perſona ſua,& cæt. oſtendunt obligationes quaſi radicem eſſe in perſona filii. Alii quidam aliter int erpretantur hæc verba, ex perſona ſua. Sed neceſſe eſt ita accipi vt diximus, alias hæc ratio, quia ex perſona ſua &c. nec bona, nec congrua eſſet. Filius non poteſt ſibi obli- gari ad inſtituendum. l.1 8.& quidam. infra hoc tit. Arnibilre- fert an filius obligetur ſibi, an alius filii nomine. argu. l.71.
peto.§. mater. de legat. 2. Diximus patrem teneri ex perſona filii, id eſt, filii nomine,
quaſi obligatio ortum habear ex perſona filii, qui hæres eſt.
Oppo. huicſententiæ l. 6 2. ſi alienus. de lega. 2. vbi ſi ſeruns
adeat arbitrio ſuo, non datur in eum niſi vtilisactio. Ergo fideicommiſſum vires non capit ex eius perſona. Non enim
videtur obligatio fundata in perſona filiI. Keſpondeo, quod ad verba attinet, non videri obligatum filium ſi ſubtilitatem verborum ſequamur, quia non eſt rogatus: ſedpater. I- mo neuter ita obligatus dici poteſt, non ſeruus, quia rogatus non eſt. non dominus, quia non eſt inſtitutus hæres, nec ve- nit ex iudicio teſtatoris expreſſo. Sed receptum eſt pro- pter vtilitatem vt vterque obligetur, ſi commodum ad eum perueniat. b. õiponamus filiũ ipſum inſtitutũ eſſe,& eũarbitrio ſuo adi- re, tenebitur mero iure. hic autẽnon eſt rogatus. Intelligitur tamen rogatus interpretatione quadã iuris. quaſi ꝙ agitur cũ patre, videatur nomins filii agi. Ideo teneri dicitur pater no- mine filii. Hæc interpretatio non eo producitur vt reſtituat
filius niſi commodum adipſum peruenerit. Interpretamur
enim filium obligatum eſſe, quatenus vtilitas& æquitas pa-
titur. Sicut in hoc c.ceſſat ea interpretatio, cum ſit reſtituen-
dum filio. Igitur ex d.. ſi alienus. colligitur interpreratio lucu-
lenta huius c. tantum abeſt vtſaduerietur. Obiic. etiam l. 22. Neſennius.§. ſeruo. ad leg. Falcid. vbi fideicommiſſum reli-
ctum à domino, nõ intelligitur relictũ à ſeruo, alioqui fierer contributio legatorum. Reſpondeo in ea ſpecie dominum teneri ex perſona ſerui. Obligatio enim ortum habet ex perſona ſerui. Duo autem ſigna& argumenta ſunt huius
rei. vnum, quia Falcidiam exercet dominus, quaſi hæredis
nomine reſtituat. arg. l. 22. mulier.§.vltim. ad Treb. Alterum arg. eſt, ſeruus manumiſſus& adiens arbitrio ſuo tenetur ad
fidcicommiſſa. dict. l. ſi alienus. Quod non fieret, niſi intel-
ligeretur rogatus,& nifi aliqua obligatio reſideret in eius perſona. Nam relictum ab vna, nõ debetur ab altero. l..§. vlt.
It 4

590
de lega. 3. Sedinter ea quæ nominatim relicta ſunt,& ſeruo, eſt aliqua differentia. Prius ſolui debent legata, nec fit con- tributio. Ratio, ideo dominus tenetur quod ad eum per- uenerit. Dicendum eſt igitur dominum tenerl ex perſona ſerui, perinde ac ſi ſeruus ipſe rogatus eſſet. Hoc accipe niſi ratio aliqua tepugnet. Nec in hoc quidem cap. talis interpre- tatio admittitur, cum filio reſtituendum eſt. In ſpecie vero I. Neſennius. tenetur dominus experſona ratio patitur. quia ideo tenetur, quod ad eum peruenerit. Se-
quens quæſtio eſt, an hæc diſtinctio locum habeat in hære-
ditate profectitia. Nam videtur indiſtincte fideicommiſſum c ſi pater ipſe eſſet in-
vires capere ex perſona patris: perinde a Si hoc verum eſt,
ſtirutus. l. z 3. ſi filiofam. de don. cau. mm ort. pater reſtituendo deducet palcidiam. Dicam quod ſentio poſt
quæſtionem illam vter ſit hæres. Venio ad tertiam partem huius capit.vbi quæritur de falcidia: An pater poſſit detra- here falcidiam? Falcidiam hic vocat, quæ deducitur ex Tre- belliano. Nos Trebellianam vulgo dicimus. Inductum hoc eſt exemplo legis Falcidiæ,& quaſi per interpretationem le- gis Falcidiæ.. ſed quia hæredes. de fideicom. hæred. Et ſæpe dicitur Falcidiaà iuris auctoribus. Diſtinguit ergo Papin.hoc modo, Is demum Falcidiam d ettahit, quirogatur vt hæres. leg. 47.lex Falcidia.§. nunquam. ad leg. F alcid.leg. mulier.§. vltim. ad Trebel. Ratio eſt in dict.. ſed quia hæredes. Inſtit. de fideicom. hęred. quia non adita hæreditate extinguũtur fi- deicommiſla. Nemo autem adice vult ſine lucro. Hinc quæ- ritur vter ſit hæres in hac ſpecie an pater, an filius. Magna eſt opinionum varietas. Recitabo breuiter quæ præcipue ad- ducuntur in vtranque partem: deinde, dicam quod ſentio. Pro patre. Primum, luriſconſul. loquentes de patte ſolent vocare hæredem. leg. 8. qui liberis.§. hæc verba ſupr de vujg. ſubſti. Deinde, filius quod acquirit, acquiritur patri. leg.:i. à paren. quis fuer. manu. Tertio pater videtur filii miniſterio vti, vt organo quodam in acquirendo. Nam actio filii vide- tur actio patris eſſe.§. ei vero. Inſtit. de inuti. ſtipul. Quarto filius adeundo non dicitur fieri hæres: ſed patrem facere hæ- redem. l. qui in aliena. 5. interdũ. de acq. hære. Quinto dicitur ſtatim patri acquiri hæreditas nec momento vllo lubſiſtere in perſona filii. ſeg. 78. placet. de acquir. hæred. Vbi non ſatis habuit dicere Iuriſconſ.acquiri: ſed addidit, neque moömen- to,&ec. Sextum arg. ducitur exl. 10. acquiruntur.§.. de acqu. rer. dõ. vbihæreditas dicitur nobis per filiũ acquiri. nec ſatis habuit luciſconſ.dicere acquiri nobis ſed addidit, perinde at- que ſi nos ipſi hæredes inſtituti eſſemus, vt nobis hunc ſcru- alüm adimeret,& oſtenderet patrem verum& germanum xredem eſſe. Alind argumentum eſtex exl..§. i filio. iafr. ad Trebel.vbi pater reſtituens filio, transfert actiones vtiles. Ecgo filius non habet directas, alids ſufficerèt filio directa, nec eſſet opus hac translatione. leg. 70. ſi hæres inſtitutus. eo. titu. Et lane conuenit inter omnes, cum filius ſtipulatur, di- rectam acquiri patri..38. ſtipulatio iſta.ũ alteri.de verborum obligat. cum ſimil. Pro filio in primis ſolent luriſconſul. voca- re filium hæredem. dict.§. hæc verba. Nec id mirum, quia ſcriptus eſt teſtamento.& intelligitur ſubſtitutus his verbis quiſquis mihi hæres,&cæt. quod non obſeruatur inpatre, quamuis etiam hæres dicatur. Item qui ſemel eſt hæres, non deſinit hæres eſſe. leg. 88. ei, qui ſoluendo. dehæ- red.inſtit. leg. 7.ait Prætor.. ſed quod Papinian. ſupr. de mi- noribus. Eſt tertium arg. ex leg. 3. de leg. præſtan. Non in- ſpici cui acquiratur:ſed cui honos habitus ſir. Quartum arg. ex Papin. noſtro hic, vbi pater detrahit Falcidiam nomine fi⸗ lii. ergo filius eſt hæres. d. l. 2 2. mulier.§. vlti. infr. ad Trebel. Quintum eſt ex l.hæredi. de cond.& demonſt. Sextum du- citur ex l. qui hominem.§. quidam filium. de ſolut. vbi ſide⸗ iuſſor liberatur ſi reus promittendi hæres exiſtat rei ſtipulan- di, pro eodem apud eundem, fideiuſſorem debere non opor- tet. Vnde quæritur ibivter hæres ſit, an filius, an pater. Si pa- ter hæres inſtitutus eſſet, is actionem haberet contra fideiuſ- ſorem, ſed non habet. Quæſitum fuit, vter ſit hæres in hac ſpecie, an pater, an filius. Oſtendi quanta ſit diſſenſio inter. pretũ in hac quæſtione, quæ ſane difficilis eſt per ſe, ſed mul- tum obſcurata ab iis, qui cam illuſtrare debuerunt. Nam in hac diſputatione plurimum ſophiſtices deprehendi admiſtũ eſſ ab vtraque parte. Ego quam ſimpliciſſime potero cona-
ſerui, quatenus id
Franc. Duareni Comment.
bor rem totam declarare. Dico igitur vtrunque hæredem eſ. ſe. Vterque enim dicitur hæres in dicta leg. qui liberis. 8.5. hæc verba. ſupra de vulga. Diuerſa autem ratione vterque di- citur hæres non ſimpliciter, ſed ſecundũ quid, vt vulgo Dia- lectici loquuntur. Eilius quidem propter iudicium teſtatoris & inſtitutionem. Pater quaſi ex lege ſuccedens in locum flũ propter patriam poteſtatem,& quaſi perſonam fllii repræ. ſentans, quod ita receptum eſt proptet vtilitatem. Secun- dum ſubtilitatem neuter videtur hæres recte dici, non filius quia acquirit patri. Proprium autem hæredis eſt ſibi quæ- rere.§. vltim. Inſtit de hæred. qualit. Non pater quia non eſt inſtitutus, non eſt ei delata hæreditas, ſed vtilitas ſuadet vr hac ſubtilitate reiecta, vtrumque hæredem dicamus. arg. lſ alienus. 6a. de lega. 2. qua ratione hoc ita receptum ſit, nune Ptanum faciam. Hæreditas relinquitur filio non patri,& re- inquitur contemplatione filii, niſi aliud actum eſſe appateat. Laditio. 4 5. ſupra de acquir. hæred. Deinde non poteſt eam pater enen ſine facto filii, arg. leg cum preponas. Codic. de hæred. inſtit. Eam ergo coalk uitur beneficio filii,& ac- ceptum ferr filio. Filius primum ſibi acquirit,& acquiſitam transfert in patrem.l. i. infr. ſi àparen. quis manu. I. qui ho- miné.; 4.§. quidam filiumfa. infra, de ſolut. Origo igitur ob- ligationis eſt in perſona filii, nec habetur filius vt nudus mi⸗ niſter in hac acquiſitione. Nudus miniſter non acquirit ſibi, leg. qui autem. 1 4.S. vltim.& leg. ſeq. de conſtit. pecu. hic nu- dus miniſter non eſt, ſed hæres efficitur. d. l. qui hominem. 5. quidam filiumfa. de ſolut. Vnde filius dicitur facere patrem hæredem. l. qui in aliena. 6.§. interdum. ſupra de acqui. hæ- red.&§. vlti. Inſtit. de vulg. ſubſtit. quia acquiritur patribe⸗ neſicio filiI,& habet pater à filio& nomine filii. Dixerit ali. ſuſsrPodlum ne duo eſſe hæredes in ſolidum? Duo non pol unt eſſe domini in ſolidum. leg. ſi vt certo.§. ſi duobus. ſupra commo.ergo necduo heredes. S.vltim. lſtit. de hære. qualit. facit l.de hæreditate.§. pater. de caſtren. pecul. Sed nihil pro- hibet duos hæredes eſſe in ſolidum diuerſa ratione, quod& in duobus dominis accidit. Exempla huius rei ſunt in leg. i. ſu- pta ſi ager vectig. leg. 1.§. quia autem. de ſuperficie. Item in l. in ſuis. de liber.& poſthum. Sic in reſtitutione Trebebv- terq; dicitur hæres diuerſa ratione. Nam fideicommiſſarius effectu hæres eſt. l. 5.ſupra quod cum eo.. poſtulante. 44. a5 Treb. Sic in quæſtione noſtra vterque dicitur hæres diuerſa ratione: alter enim primarius, alter ſecundarius: alter eſt er teſtamento, alter ex lege. dict. l. qui liberis.§. hæc verba. ſupra de vulg. difficile non erit hoc aſſequi ſi conſideremus conſi⸗ lium teſtatoris. Vterque vocatur à teſtatore quodammo- do ſilius principaliter, pater ſecundario. Votum teſtatoris hot eſt, vt filius hæres ſit ſi poſſit ei acquiri: aut ſaltem is, qu filins hæredem fecerit, id eſt, pater. Hoc colligitur ex 5. vltim. de vulga. leg. ſi paterfam. 40. ſupra de hæred.inſtit. Co- Fias teſtator filium quadantenus ſibi hæredem fore, cuma- lium hæredem fecerit,& quaſi in locum ſuum ſaffecerit. Et hoc planum certumque eſt vſque ad aditionem. Certum eſt patrem nihil iuris habere ante aditionem. leg. cum propo- nas. C. de hæredib. inſtit. Poſt aditionem dubitari poteſt, an vterque ſit hæres iuris hæreditarii: quia patri acquiritur&c. Sed dicendum eſt tranſire omnia iura in patrem quaſi filii vi- carium quodammodo,& locum eius tenentem. arg. eſt, zit hic Papinian. patrem doducere falcid. ex perſona fili, quaſ locum teneat filii hæredis. Oſtendam id ſimilitudine ab ee qui cedit actionem,&cæt. Hæc quæſtio fieri intelligitur quaſi tacita quadam ceſfione filii. Filius adeundo videtur quaſi ius ſuum cedere patri,& cum facere procuratorem in rem ſuam. non enim adiret niſi vellet. Non poſſum aliqua ſimili- tudine magis apta hoc demonſtrare. Procurator inrem ſuam dominus eſt reuera. leg. qui ſtipendia. Codic. de procurat hic ramen procurator experitur nomine cedenris. leg. lane. ſu⸗
pra famil. erciſc. Nec ei datur actio nomine ſuo, niſi vtilis in-
terdum ex æquitate. not. ad leg. 1. C. de actio.& obliga. huic ſimilis eſt pater in hac ſpecie, in qua hæres quidem eſt, ſed vi-
5*
ce filii. Quod enim geritur cum eo, videtur quaſi cũ vicario
quodam fiſii geri nomine filii ex perſona filii, interdum etiam nomine ipſius proprio, cum id ratio exigit: ſicut& hic pa⸗ ter intelligitur rogatus nomine proprio, puta cum eſt roga-
tus reſtituere ipſi filio. Ex his intelliginr, quomodo vterquꝰ

4. 4. u M). Nltim. K 3 ſter non eſt ledher ezeeud
Setdeer l. Mrumfa. de lolar.—
Agonec 4—— ahrredes elſe nolchm äirclnir foau xcar. Ktenpi huin rin A. 4e lder. K oltdam. Kcintehn crar hrras dueräioce. Nmim brras at. Hpeaqad am eolxi Sci gurtonr winmerguränr ater erim zrimimm, iler ſcautn meo uter ei legr.Ac. ulldenſir AHcle non ent doc Uegu lccute Anara. Viergue focumirun
In Tit. Delegatis&æ' ideicomm.
vterque ſit hæres. Videamus an hæc conſentanea ſintüs, quæ adducuntur pro vtraque parte. Non aduerſatur primum regula leg ei qui ſoluendo quia ita facit hæredem patrem, vt non deſinat hæres eſſe. Nam vterque particeps eſt iuris hæ- reditarii: non eſt etiam contrarium quod dieche, quod ac- quirit filius&c. leg.i. ſià paren. Fatemur filium hic acquirere parri, ſed ratio acquirendi ea eſt, quam expoſuimus. Idem recte dicimus de procuratore, qui cedendo acquirit actio- nem domino. leg. poſſeſſio quoque. 49.§. vltim. de aequir. poſſ. Hæcactio ita acquiritur, vtnomine cedentis agatur ex perſona cedentis. Nec nos mouet l. acquiritur. 10. infr. de acq. poſſ. ibi, perinde ac ſi,&c. Qux enim ſimilia ſunt, non ſunt eadem, id eſt, per omnia non ſunt ſimilia. Non repugnat e-
iam lex, placet. 78. de acquir. hæred. duo dicuntur in ealege:
vnum, quod hæreditas acquiritur patri,& hoc planum eſt, vt iam expoſuimus. Nam pater ſuccedit in locum filii hæredis, eiuſque perſonam repræſentat. Alterum eſt quod ſtatim ac- quiritur& c. quibus verbis ſignificatur nullam reſtitutionem, aut ceſſionem hic requiri. In fideicommifſaria hæreditate
opus eſt reſtitutionc. leg. reſtituta. 37. leg. facta. 63. infra ad
Trebell. In acquiſicione quæ fit per procuratorem, requiritur ceſſio. dicta leg.poſſeſſio quoque. Hic acquiſitio fit ſtatim & ipſo iure. Sophiſtæ hic comminiſcuntur argutias, dicunt acquiſi:ionis momentaneæ nullam haberi rationem. leg. qui ſic.˖.de ſolution. leg.vltim.§. vltim. C. de bon. quæ lib. Sed diſſimilitudo perſpicua eſt: hic acquiſitio vtilitatem adfert. Simile quid dã annotauimus de locatione quæ fit vno num- mo. adl. ſi quis ante. 11. de acquir. poſſeſſ. Nec obſtat etiam quod dicitur filium, velut miniſtrum quendam eſle.§. ei vero. Inſtirut. de inutil. ſtipul. Nudus autem miniſter nihil facit ex perſona ſua. dict. leg. qui autem. ſupra de conſtit. pecu. Sed
voluntas teſtatoris non patitur vt hic filius nudus miniſter
habeatur. Teſtator vult loco filii patrem hæredem eſſe, vt iam diximus. Differentia eſt in hac re contractuum& vlti- marum voluntatum. Scripſi adl. ſi filiusfam. 78. de verb. ob- ligat. Actiones directæ tranſeunt in patrem, vt poſtea dice- mus. Non ſequitur, expoſitus hæres non eſt. Transferuntur enim in patrem, vt eas exerceat quaſi hæredis nomine, id eſt, filii, Sic procurator in rem ſuam agit directa actione: ſed no- mine domini,& qui ſemper dominus manet, quamuis exer- cere non poſſit,&c.
Tractatum fuit an pater, an filius ſit hęres in hac ſpecie Papin. diximus vtrunque hæredem eſſe: ſed diuerſa ratione, idque ſatis declarauimus. Nunc quęritur cum fit mẽtio hære- dis in lege velteſtamento, de vtro intelligere debeamus: Ni- hil poſſum reſpondere in vniuerſum, niſi ſpectanda eſle in quaque lege, aut ſpecie, ea ex quibus mens legis, aut teſtato- tis cognoſcitur. leg. in ambigua. de legib. ieg.⸗8. quoties idem ſermo. de regu. iur. infr. Sed hoc melius demonſtrabitur ex- emplis tam de filio, quam de patre. Primum de filio. Vnum exemplum eſt in leg. qui liberis. 8.§. hęc verba. ſupra de vulg. ſubſtit. Vbi appellarione hæredis intelligimus filium, pro- pter præſumptam voluntatem teſtatoris. In dubio enim creditut maior eſſe affectio erga ſcripum, niſi aliud appareat. alio qui non potius eum inſtitueret, quam patrem. Ac fieri poteſt vt ſilius ſui iuris factus acquirat ſibi hęreditatem pupil- li. facitl. 3. eo. tit..
Aliud exemplum ſimile eſt in l.3.§. 1. infr. del. præſtan. de quo diximus ſupra in quæſtioneilla, an pater hæres ſit ex iu- dicio teſtatoris. Inſpicimus enim non cui acquiratur, ſed cui honos habitus ſit,& vtri legatum intelligimus, Diximus au- tem hoc fieri propter præſumptam voluntatem teſtatoris. Ea lege conſeruantur coniunctis perſonis relicta. quia credi- bile eſt teſtatorem maiore aſfectu erga eas eſſe. quam affe-
ctionem prætor vt probabilem ſequitur. Hæc coniectura
ceſſat cum quis legat coniunctorum ſeruis. Poteſt enim ſer- uus manummitti& ſibi acquirere, poteſt quoque eſſe aſte- ctio coniunctorumniſi appareat eorum conteinplatione re- lictum eſſe.
Aliud exemplum ſimile in leg. 44. qui hęredi. de condit.& demon. vhi coniectura voluntatis hoc facit, ſicut in d.§. hæc verba. reditur enim maior eſſe affectio erga eum, quem te- ſtator ſcribit. Alioqui eum ſcripturus non erat, ſod domi- num. Cogitat teſtator fururum fortaſſis vr ſui iuris fiat&
50: ſibi acquirat: aut vt ſaltem acquirens domino ſuo, maiorem ab eo grariam ineat, ſi dominus beneficio lerui hoc acquiſie- rit. Itaque quamuis ſeruus manear in poteſtate: tamen ei
dandum eſt, id eſt, tradendum. Nam non ſeruo, ſed domino
acquiritur dominium. Sed factum ipſum implendum eſt in perſona ſerui, quia parendum eſt voluntati teſtatoris, quate- nus id patitur ſerui conditio. Non minus autem tradi poteſt ſeruo, quam libero.§. led cum factum. Inſtit. de ſtipul.ſer.leg. ſtipulatio iſta.g. hi qui. de verb. oblig. Huc pertinet lex, Mæ- uius.·4. infr. de cond.& demon.& l. ſi viusfructus. 9.§. ſi ita quis. infr. quando dies leg. ced. Soluitur etiam ipſi propter voluntatem præſumptam, licet ſolutum acquiratur patri. A- liud exemplum in leg.qui hominem.; 4.§. quidam filiumfa, infr. de ſolut. Cum dicimus fideiufſorem liberari, ſi reus ex- titerit hæres creditori. Hæredem intelligimus primarium illum, id eſt, lium magis, quam patrem. Ratio eſt, quia pa- ter nihil iuris habet ante aditionem. argum. l. cum proponas. G. de hæred. inſtit. At ipſa ſola aditione extinguitur obligatio. l. Stichum. 9 /.§. aditio: infra de ſolut. Quicquid igicur iutis habet filius, ſi ſuo arbitrio adeat, id patri acquirit. Pater e- nim heres eſt ex perſona filii,& quaſi locum filii tenet, vr iaã diximus. Exempla de patre. Vnum eſt in Trebellia. ſiue Pegaſiano Senatuſconſ.vbi hæres retinet quartam partem,&cęt.§. ſed qui heredes. Inſtit. de fideicom. heredir. Mentio enim he- redis ibi intelligitur etiam de ſecundario hærede, ſi forte principalis hęres non acquirit ſibi, ris. Eſt autem ratio cur hęredi conceſſum quartam detrahere vt adire velit hęreditatem, ne irtitum fiat teſtamentum non adita hęreditate. dict.§. ſed quia hęredes. quæ ratio eadem eſt in patre. Sicut enim hęres non facile adit ſinc ſpe lucri: ita nõ facile iubet pater filio vt adeat. Non poteſt autem adire filius ſine iuſſu patris.l. ſi quis mihi.§. iuſſum. Hæc ratio ceſſat in le= gatario ac fideicommiſlario. l. lex Falcidia. 47.§. N unquam. infr. ad I. Falcid.l. 22. mulier.§.vlt. ad Treb. Nec ad rem per- tinet quod fideicommiſlſarius pro hęrede habetur. Effectu heres eſt, inquiunt, ſicut pater..ſi filius. ſupr. quod cum eo.& l.poſtulante. 44. infr. ad Treb. Ergo videtur quartam retine- re poſſe. Nam non eſt eadem ratio fideicom miſſarii quæ hæ- redis. Nam poſtquam hæres ſemeladiit, non poteſt facere fideicommiſſarius vt irritumm ſit teſtamentum. Adheredem igitur rantum reſpicimus, ſine quo teſtamentum pollet irri- tum fieri, cuiuſmodi hic pater eſt. Aliud exemplum de patre. Cum dicimus actiones com- pPetere hæredi lege 12. tab. intelligimus hunc hæredem ſea cundarium, cum primarius hæres, id eſt, filius non acquirit ſibi. Nam hæc acquiſitio præci pue fit propter emolumen⸗ tum. Et ſæpe Iureconſulti dicunt emolumentum acquiri pa- tri. leg.i. ſi àpar. quis manu. l. 6. ſ ſtatulibera. S. ſi filius, de ſta- tulib. l. pater. 93,§. mutus. inft. de acquir. hære. leg. ů. Cod. quĩ admit. ad bon. poſſ. leg. quamuis. C. de fideicom. umn ſimilib. Actiones etiam dabuntur cõtra patrem. l. 10. ſecundum na- turam. de reg. iur. directa eſt actio, quæ acquiritur patri, ex iure directo, id eſt, ex lege. Hæc acquiſitio eſt ex lege. l.1. de
id eſt, patre, quia non eſt ſui iu-
rei vind. Eaque antiquiſſima, cuius meminit Dionyſ. libro
3. Ge lib. d. Vtiles actiones veniunt ex interpretatione pru- dentum, iuriſdictione prætoria, aut Senatuſe c. Itaque pater re- ſtituendo filio hæredi, transfert in eum actiones. l. 1.§. ſi lliog ad Trebel. Nec obſtat lex. 70. ſi hæres inſtitutus, ad Trebels Nam in fideicommilſſarium directæ non fuerunt translaræ⸗ Oppo. Cum pater reſtituit filio, non reſtituit vt hæres ‚ſedvt Pater, vt hic dicitur. At non eſt locus Trebel.niſi quis reſti- tuat vthæres.. mulier. 22.§. vlt. eod. tit. Ergo non tranſeunt vtiles in filium ex Treb. Sol.vt tranſeant actiones, id non re-
quiritur. leg. 1.§. de illo. ſed cur retineatur quarta, iam ratio
adducta eſt. Hæc intelligenda ſunt ſecundum ius antiquum in Pandectis relatum. Huic iuri non nihil derogatum eſt in aduentitia hæreditate. Solus enim filius heres eſt, quamuis
pater vſumfructum habeat. l. vltim. C. de bon. que lib. Vlus
fructus autem non eſt quarta pars hereditatis: ſed certa res hereditaria. arg.. 25. recte dicimus. de verb. ſig. Vſufructua- rius pręterea non repreſentat perſonam defuncti, ſed ſucce- dit in rẽ,& eſt ſingularis ſucceſſor magis quã vniuerſalis. Ex
iam dictis naſcuntur variæ quæſtiones. Vna eſt de iurib. ſe=

592
pulghrorum, qus remanent penes heredem. leg. 42. quia per- inde.§. 1. ad Trebel. vter hæres erit habendus an filius, an pa- ter: Variæ ſunt opiniones. Puto ea acquiti patri ſicut actiones directæ, de quib. diximus, Quicquid enim haberer filius ſi ſui iuris factus adiret, id acquiricur patti. Nec ſimilis eſt ſidei commiſſario. quia hæc acquiſitio legicima eſt, illa non item: vnde actiones directæ acquiruntur patri, non hideicomilla- rio. O ppo. leg. familiaria. cum leg. ſeq.ſupr. de relig.& ſumpt. fune. Vbi ſi filius, qui ſe abſtinet, retinet iura ſepulchrorum multo magis, qui acquirit patri forte inuirus& coactus à pa- tre. Reſpondeo luriſconſul. ibi loqui de liberis teſtatoris, quĩ ſunt ex familia. Nos hic loquimur non de teſtatoris filio: ſed alterius, qui eſt extraneus teſtatori. Liberi teſtatoris ni- hil refert an immilſcuerint ſe. Imo exhæredati hoc ius habent.
Quxſitum fuit:cum verbum hæredis awbigum ſit& con- ueniar cam patri, quam filio, de vtro accipiendum. Tra- tauimus quæſtionem de iuribus ſepulchrorum. Sequitur alia eodem pertinens quæſtio. Srlege manicipali paciſcen- dum ſit cum hærede hominis occiſi, pœnæ vitandæ, aut mi- nuendæ cauſa, quia lex eſt, vt occiſoc certapœna puniatur, niſi pactus fit cum hæredibus eius qui occiſus fuerit: cuiuſ- modi erat lex illa antiqua de iniuriis, cuius meminit Cecilius Iureconſul. apud Gel. lib. 20. capit. 1. Vel pone eſſe dandam
pecuniam hæredibus occiſi, an cum patre paciſce ndum erit.
an cum ſilio? Vtri danda erit pecunia? Vier hæres habendus erit? Et in primis ſi aduentitia ſit hærediras, conſtat cum fi- lio paciſcendum, aut filio dandum eſle. Quia nullus eſt alius hæres.l.vltim. Codic. de bon. quæ liber. De profectitia dubi- tatur,& differunt interpretes. Ego in primis conſideran- dam legis rationem puto, ex qua mens teſtatoris colligitur. argu. l. 77. cum pater.§. dulciſſimis. de leg. 2. Item ea, quæ an- teceduat& ſequuntaur. leg. ſi ſeruus plurium. ſo.§.vltim. hic. 1.7 5. nummis. de leg. 3.l.inciuile. ſapr. de legib. Cætera item expendenda ſunt ex quibus mens legis cognoſcitur, de quib. dizi lub tit. de legibus. Ex his poterit ambiguitas explicari, ſi non appareat verbum hæredis, de patre accipiendum eſſe po- tius, quam de filio. Mouet me quod ius paciſcendi eorum eſt quibus competit vindicta& accuſatio. At competit hæc vin- dicta ei ad quem hæreditas peruenit, bonaque heteditaria. 4. 1. C. de his, quib. vt indign. Idemque maximie conſeutaneum eſt racioni. l. o. ſecundum naturam. de reg. iut. Credibile igi- tut eſt legis legatorem ſenſiſſe de patre. Nec aduerſatur no- ſtræ opinioni. qui hæredi. 44. de cond.& demon. Nam ibi coniectura voluntatis facit vt dicamus dandum eſſe ſeruo, vt ante monu: in hac ſpecie contraria coniectura eſt. Credibi- le eſt aurem legislatorem ſenſiſſe de eo, cui competit vindi- cta. Eodem modo reſpon. eſt ad leg. quæ liberis. 8.§. hæc verba. lupra, de vulg:illud ſatis acute dicitur, verbateſtator s intelligi de eo, quem ipſe ſcripſit hæredem, id eſt, de filio, ver- ba legis de eo, quem ipſa lex facit hæredem, id eſt, de patre. Sed ſimplicius eſt quod diximus, ac planius, non eſſe veriſi- mile legis latorem ſenſiſſe de alio, quam cui competit vindi- cta filii: igitur in hac re nulla habetur ratio de filio occiſi. Hic non loquimur, cui competit accuſatio, quamuis hæres non ſit.l. quæſitum. de ſepulchr. viol. leg. pro hærede. 20.§. vltim. de acquirend. hæred. hic loquimur de filio extranei, quem te- ſtator hæredem inſtituit. An& cum filio occiſi pax habenda ſit dubitari poteſt. Verbum, hære dis, aliquando intelligitur de filio.l. ex facto. 17. S. vltim. ad Trebell. Sed hæc quæſtio paulo alienior eſt à propoſito. Abſoluta eſt quæſtio de patre& filio, vter eorum ſit hæres. Hac diſputatione reddita eſt clarior diſtinctio Papi. ex cuius perſona fideicommiſſum vi- res capiat. Et an pater falcidiam exerceat? Dicitur autem falcidiam deducere, cum reſtituit extraneo non filio. An i- dem dicemus de domino& ſeruo? Pone dominum roga- tum eſle reſtituere ſeruo hæredi inſtituto. Hoc fideicom-
miflum valet, ſi appareat collatum in tempus quo liber
eſſet.leg. quidam ita. 2 5 5S. ſi ſeruo. ad Trebellianum. An po- terit dominus quartam deducere: Videtur quibuſdam de- trahere poſſe, quia dominus ipſe eſt hæres, non ſeruus. Et hoc intereſſe aiunt inter patrẽ& dominũ. Cenſent enim do- minum hæredem eſſe ex ſua perſona, perinde ac ſi inſtitutus eſſet. Hanc opiniouem ſuam tuentur argumentis, que ſequũ-
Franc. Duareni Comment.
tur. Primum eſt ex hoc cap. Papin. Nam Papin. in hac parte de filio tantum loquitur, non de ſeruo. Accurſ. ait eum caute facere, qui ſileat de ſeruo. Præterea ſeruus non poreſt eſſe hæres. hæreditas enim& ius hæreditarium ex iure ciuili eſt. not. ad leg. ⁊. verbis ciuilib.ſupr.de vulg.At ſeruus capax non eſt eorum, quæ iuris ciuilis ſuat. leg. 3 3. quod attinet. de reg. iur. l. quiteſtamento. 20.§. ſeruus. ſupr. de teſta. Hinc ſeruus dicitur non poſſe vſucapere pro hærede. leg. 4· ſequitur. õ ſer. uus. de vſucapion. Nec vero nouum eſt, ius varium in filio& ſeruo eſſe. Nam filii ſunt liberæ conditionis, quamuis luiiu- ris non ſint. ſupra de his, qui ſunt ſui, vel alie. iur. Filiusfami- lias obligatur. j. filiusfam. de obli.& act. Seruus non obligatur iure ciuili. l. 23. in perſonam. de reg. iur. filiusfa. munerib. pu- blicis fungitur. l. 4. nam quod ad Treb. ſeruus nullo modol. Barbarius. de off. prætor.& ſic de ſimilibus. Verius tamen puto diſtinctioni locũ non eſſe hic in ſeruo.Satis enim viſum fuit Papin. in initio facere mentionem ſerui. Quæ poſtea ſubiiciuntur de filiofamil. eadem ſunt intelligenda de ſeruo, uatenus id conuenire poteſt conditioni ſeruili, vt in ea diui- lon Papin. Dico igitur ſeruum non minus hæredem eſſe, quam filium& dominum hæredem eſſe ex perſona ſerui,& non poſſe ab eo falcid. deducere. Iuriſconſulti non diſtin- aunt ſeruum à filio in hac re. Exempla ſunt in dict. leg. qui ſiberis.. hæc verba.& dict. leg. qui hæredi.& aliis fimilibus locis. Præterea, fideicommiſſum vires capere ex perſona ſer- ui, argu. eſt. l.legatum 21 9.§. alienus. hoc tit. Cur non valet le- gatum, quaſi legatus ſit ſeruus hæredis,§. non ſolum. Inſtitut. de leg. non poreſt ratio reddi, niſi quia vires capit er perſona ſerui quaſi hæredis. Si caperet vires ex perſona domini, pro- culdubio valeret. Huc pertinet l. debitor. 82§. ſeruo. de leg. 2. vbi res domini legatut᷑ ſeruo alieno. Sed cur nõ interpreta- mur dominum potius hæredem eſſe, ne pereat legatum? Reſpondendum eſt vt dixi adl. 34. qui hominem. de ſolu. Dominus eo iure eſt, quo eſſet ſeruus, ſi arbitrio ſuo adiret. Diſſolurio obiectorum. Seruus dicitur non eſſe capax hęxe- ditatis: quia iuris eſt ciuilis. Reſpondeo ne filium quidem capacem eſſe quandiu eſt in poteſtate. Scio differre ſilium 4 ſeruo in pleriſque cauſis. Sed in hac acquiſitione par eſtv- triuſque cauſa. Qui eſt in poteſtate, nihil ſuum haberepo- teſt. o.item vobis. Inſtit. per quas perſo. Idque accipiendum tam de filio, quam de ſeruo, vt docet Dion)yſ. libr. 8. Olim erat ſimilis prope conditio filii& ſerui in acquiſitione: nihil- que muratum reperitur iure Digeſt. niſi in caſtrenſi pecul. Non magis igitur capax eſt hæreditatis filius, quam ſeruus.Et hoc ſecundum ſubtilitatem eſt accipiendum. Nam vtilitas ſuadet vt vtrunque habeamus pro hærede ſecundum quid, vt ſupra diximus, vrſatisfiat volunrtati teſtatoris. Dixiſe- cundum quid, non ſimpliciter. Nam iura hæreditaria trans- feruntur in patrem& dominum.78. placet. de acqu. hæted. Dominium non habert ſeruus rerum hæreditariarum, acne poſſeſſionem quidem, ſaltem ciuilem, quæ ad vſucapien- dum valeat. dict. leg. 4·ſequitur.. ſeruus. de vſucap. Nonpo- teſt igitur ſeruus rem poſſidere quaſi hæreditariam. Acne filius quidem vſucapere poteſt pro hærede. Lex de vſuca- pione pro hærede intelligenda eſt de patre& domino. Vbi ergo de acquiſitione agitur, interpretamur hæredem eſſe pa⸗ trem aut dominum magis, quam filium aut ſeruum, vt ſu- pra oſtendimus.. Dixi tam ſeruum, quam filium hæredem eſſe, nec diſtin- gui filium à ſeruo apud Papinia. Hinc exiſtit quæſtio de in- terpretatione horum verborum, Si hæres non erit, cum ſab⸗ ſtituitur aliquis ſeruo, aut filiofam. vt in leg. 40. ſipatetfam. de hæred.inſtit.& in§. vltim. Inſtit. de vulg. ſubſt. Hæc ver- balate interpretamur, quod verbum, hæredis, latam habeat ſigniſicationem, vt ante diximus. In ſeruo autemvelfiliofa- ſic accipiuntur, aut alium hæredem non fecerit puta pa trem, aut dominum. Nec diſtinguitur ſeruus Afiliofa d. §. vltim. Ratio manifeſta eſt ex iam dictis. Nam cum ſetuus aut filius acquirit domino, vel patri, intelligitur adbuc quo- dammodo hæres eſſe. Pater hæreditatem obtinet ex perlona filii, dominus ex perſona ſerui. Filius autem, vel ſeruus manet hæres ſecundum quid, vt ſupra dixi. Citaui leg. qui liberts⸗ 8.§. hæc verba. ſupra de vulg. adde l. i. infra de his, quæ pœna nomin. relinq. vbi dicitur tam ſeruum quam filium ellehee,
tenler Gui
alitam Küteredian
—— — —
ladan ü

n Deerke ll en panh Aere.. lere elenn 1 cran d.a ch
4 4½
ec verda K 4 dmndd anenenicemmie c Lleguum 219, 4 n. u ht lerun deedſu on relt atioteäch dgan hrtedg. digpererde u
racter. llaßfenna acll
*
*
Aam ledaclik lemo lena eig ſmam potzan danetenel 1 . ¹
8*— 4 1 5 A4 eit
nrn eſt caild. Achocteri mele guaducftiupocckar. Su in ler iqac canis Ledi hac uai enna. Quekiingocektur nüd eem vodu laſtt. ſer quuetſo. W * uc, um de enw, ndocet Dul mihs ntope coacto du& ſeruina audum tepernu ue Deri 12 Angs ꝗrur capuu tſihrreditustiug 8 8 dum uocücnemeſt rryieꝛin a n ranqar Adca ntoberthe äum n lacstat roluncui tetr
un. 200 unpuctel.
an u ucrem& dominom 7iurs huber lerus ferum hxrii
bem ciuilem, GW oarn qudem, ſiem„ 4
1Acex. 4.£ uitut ſlerue
amum 20
Nmimm
Intit. De legatis t fidricomm. ſfH0,
Aes. quamuis patri, aut domino commodum acquiratur. Cred bile eſt igitur teſtatorem ita cogitare. Cum autem ſub- ſtitutio fit ei, qui ſui iuris eſt, ſic interpretam ur, aut ſi muta- ta conditione alium hæredem non fecerit. dict. leg. ſi paterfa. g. vltim. Eadem eſt coniectura voluntatis, de qua diximus ſu-
ra. Vult enim teſtator vt ſibi acquirat, aut ſaltem alii quem here a facere voluerit, adeundo eius iuſſu, ſi forte contin- gat eum alienæ poteſtati ſubiici. Inde quæritur, ſi quis inſti- tuerit ſeruum alſenum, quem putabar liberum? Aft lulia- nus in dict. leg. ſ pater fam. diuidi hæreditatem æqualiter in- ter dominum ſerui& ſubſtirurum. Sed qua ratione: Nam non debet admitei concurſus inſtituti& ſubſtituti. l.; ae ac- quir. hæred. Sed hæc diuiſio fit propterea quodres dubia& obſcura eſt. Rationes ex vtraq; parte eiuſmodi ſunt,vt neuter vincere debeat, vt dicitur in leg. ſi duo. infr. vti poſſid. Qua- ſi paria ſint rationum momenta ex vtraque patte. Pro ſub- ſuſtituro. Hæcverba, Si mutata condirione, ſic debent accipi. Quia teſtator putat eum liberum eſſe. At mutata con- ditio non eſt. Ergo euenit conditio ſubſtitutionis. Contra ſubſtitutum. Teſtator voluit acquiri domino poſt mutatam conditionem ſerui,& excludi ſubſtitutum. ldem ergo cre- ditur ſenſurus fuiſſe,& ſi fuiſſet ſeruus tempore inſtitutionis. hæc perplexitas facit, vt diuidatur hæreditas. Secuti lun t ex- emplum Tiberii Imperat. qui ita decreuerat in cauſa qua 8 ſua. Diuiditur ergo hæreditas æqualiter, vt dicitur in g. vlt.
Iaſtit. de vulg. ſubſtit. vbi Theoph. rem explicat. Gur autem dicitur ſeruis diuidi in dict. leg. ſi paterfam. docui in tractatu de ſubſtitutionib. Nunc quæritur, an idem dicendum ſit de filiofam. quod de ſeruo? Pone inſtitutum eſſe filiumfam. ꝗui putatur eſſe ſui iuris. Quidam putant in ſeruo tantum id locum habere, non in filio. Seruus, inquiunt, nullo modo hæres eſt. ideo non eſt mitum ſi admittatur lubſtitutus. Filius hæres eſt, ideo ſubſtitutus excluditur. Ego iam oſtendi quam id à vero alienum ſit. Interpretatione quadam iuris vterque dicitur hæres tam filius, quam ſeruus. dict. leg. qui hæred. d.
Iqui liberis. l. i. de his quæ pœnæ nô. relinq. Sihæcinterpre-
tatio iuris locum non haberet, omnino admitteretur ſubſti⸗ tutus, qui ramen admitritur ſolum in partem. Sane in aduen- titia hæredicate excludetur hodie ſubſtitutus. Quia filius hæ- tes ſolus eſt Ieg. vltim. C. de bonis quæ lib. non enim acquiri- tur pacri niſi vſusfructus. An autem admittatur concurſus in vſuf: uctu quæſtio eſtalterius loci. Sequens quæſtio eſt, an diſtinctio Papinian. locum habeat in hæreditate profecbitia?
Bart. negat cum pleriſque aliis. Quia tunc pater videtur in- ſtitutus miniſterio filii. Duo efficiuntur ex hac opinione. Pri- mum quod pater reſtituit extraneo tanquam hæres ex perſo- na ſua, non ex perſona filii. Quare ſi quo tempore detra- henda eſt falcidia, filius ſui iuris iir, pater ipſe retinebit falci- diam, non filius. Secundo, pater exercet falcidiam aduerſus lilium ipſum, quia ceſſat rario Papiniani. Hæc opinio ni- titur ratione non leui nec improbabili. Nam filius videtur nudus miniſter eſſe. Pater aurẽ ſolus hęres inſtitutus. Quod dixi vtrumque participem eſſe iuris hæreditarii, locum non
habet in hæreditate profectitia, ſi vera eſt hæc opinio. Citant
leg. 46. quidam cum filium. ſupr. dehæred. inſtit. vbi quidam inſtiruitur quaſi dicis cauſa,& contemplatione alterius. Ci- tant leg.in fideicommiſſi. ſ.cum Pollidius. de viur. vbi mater inſtituit quendam propinquum filii, quod non confidat tu- toribus. In his omnibus exemplis nihil minus vult teſta- tor, quam hunc ſibi hæredem eſſe, quem nominat. Sicin propoſita ſpecie videtur non filius hæres eſſe, ſed pater. Huc pertinet lex, ſi filiofamil. 19. ff. de donat. cauſ.- mort. vbi filius nudum præſtat miniſterium. Sumitur etiam arg. ex eg. 79.·cum pater.§. donatio nis. de legat. 2. vbi Iuriſconſul. ait nihil refetre cum quo quis loquatur: ſed in quem volun- tatis intentio dirigatur. Hæc ſunt argumenta huius partis ſatis probabilia in ſpeciem. Aſſentior tamen iis qui putant i- dem in profectitia. Nam in primis non facile debet admit- ti interpretatio qua Papinia. verba ita reſttingãtur. Ait Papin. ſimpliciter hæreditatem filio datam eſſe. Ergo generali- ter accipere debemus vulg.leg. de pretio.de publi.in rem act. Cum præſertim nulla ratio ſit„ cur profectitia excipiatur. Näã cuiuſcunq; contẽplatione inſtitutus ſit filius, ſemper hæ- tes eſt. In dict. leg. quidam cum filium. hæres, dicitur is, quĩ
pater cum tanquam gerens rem iuris habeat, vt accidit in aduenrtitia. Similis hac in re vero
. 9. 4.... inſtitutus eſt, quamuis contemplatione alterius. Idem er- go hic dicendum in filiofam. Adde„quodpatri non acquiret niſi velit. argu. leg.cum proponas. Codic. de hæred. inſtit. Igi- tur perſona filii hic etiã ſpectari debet. Non inſicior perſonà
inſtiruti maxime ſpectari in aduentitia: ſed in profectitia quoque idem eſt dicendum. Obiĩicitur nobis voluntas de- Ancki„quaſi vero ſola voluntas ſufficiat. Certum eſt autem ſola voluntate defuncti non fieri hęredem. dixi ad leg. 4. ſupr. hoc tit. Exemplum eſt in dict. leg. quidam cum filium. Patet non eſt ſcriptus, neque nuncupatus. Ergo non poreſt dici hę⸗ res, niſi ex perſona ſilii, vt ante diximus. Deinde, volun-
tas non repugnat, ſi recte expendatur. Vult teſtator, vt filius
acquirar patri, non ſibi ſed interim cogitat poſſe accidere, vt filius nolit acquirere patri, vel non polllit. Cogitat in omnem euentum alterum fore hæredem. Id autem præſumitur co- gitare, aut velle, quod iuri conſentanenm eſt. leg. ſi duo. de acquir.hæred. Ex his conſtat etſi hæreditas profectitia ſit, fi- lium eſle primarium hæredem. ltaque locum habet ratio Pa⸗ Pin. cum quæritur de falcidia. quia nemo ex perſona ſua ſibi obligariporeſt.
KAlia quaſtio eſt, an hæc diſtinctio locum habeat in here- ditateßaduentitia ſecundum ius nouùm„ quo hæreditas æ- quiritur filio. Pone Patrem roga tum reſtituere extraneo: vult detrahere quartam. RKeſpondeo, non poſſe ſibi detra⸗ here: ſed filio. Intelligitur enim rogatus vt adminiſtrator, ex-
emplotutoris, leg. peto.71.5 marer. de legat. z.1. eriam. C. de
fideicom. Pater nullo modo eſt hæres, ne ſecundarius qui- dem, aut vicarius. Cum dicimus nomine filii patrem rogari, dupliciter intelligitur. Primo, cum hæreditatem acquitit re vera: ſed eam habet beneficio filii,& quaſi locum hilii tenet in ea hæreditate. Id accidit in aduentitia,& in profectitia ſecundum ius antiquum. Huic ſimilis eſt procurator in rein ſuam. Hic enim rem ſuam gerit, quamuis nomine alterius.I. qui ſtipendia. C. de procu. Sic pater in profectitia rem ſuar gerit: ſed filii nomine. Secundo nomine Rllii rogatus dicitur
filſirogatur, quamuis nihil
procuratori, qui non tantum gerit nomine alterius: led erian gexit rem alienam.
Exemplum eſt de tutore in d.l. peto.§. mater. de leg. 2. Di- xerit aliquis, Imo vero tenetur pater etiam nomine luo ali- qua ex parte, quia habet vſumfructum. Quæſtio videtur pendere ex eo, an pater teneatur ad legata. Sequenda eſt di= ſtinctio Iuſtin. in l. vltim.§. ſin autem legata. C. de bonis quæ lib. Si fdeicommiſſum ſolui poſſit ex reditibus, pater tenetur ſit ſolui, tenebitur nomine filiI, non vt pater: ſed vt admini- ſtrato
Reſtant explicandeæ aliquot antinomiæ. Vnaeſt exl..§.
3 5
nomine ſuo,& intelligitur rogatus nomine ſuo. Si non poſ-
inde Neratius. ad Trebel. vbi fideicom miſſarius primus non detrahit à ſecundo, contra priorem partem diſtinctionis. Et-
go negpater detrahere debet, quia fideicommiſlarius hæres
eſt effectu, ſicut hic pater. l. ſi filiusfamil. ſupr. Quod cum
eo,
o, qui in al.&cd ratio diuerſitatis ſupra demonlſtrata eſt. De- trahitur falcid, ne irritum fiat teſtamentum.§. ſed quia hære- des. Inſtit. de fideicom. hæred. Eadem eſt ratio patris, qui
non iuberet adire ſine ſpe commodi. Alia etiam ratio nob
improbabilis poteſt afferri. Quia pater intelligitur rogatus
experlona filii& tanquam hæres& vicarius 3ili. Relictum à
Patre intelligitur relictum à filio. Non mirum igitur ſi falci- diam exercet. l. 22. mulier.. vlt. ad Trebell.
Alia cauſa eſt fideicommiſſarii, qui non repræſentat per-
ſonam hæredis. nec relictum à fideicommiſſario, intelligitur relictum ab hærede. Itaque hoc caſu cum fideicommiſ- ſarius ex perſona hæredis reſtituit, deducit falcidiam. l. ſ pa-
troni.· ſ.§. qui fideicommiſſariam, infr. ad Trebel. Duo er-
Socaſus ohiter notandi lunt in quibus fideicommilſarius de- trahit. Vnus eſt cum ex perſona hæredis reſtituĩt. quia le- gata relicta ſunt ab hærede. Alter eſt in dict.§. inde Neratius. cum heres non detrahit vt grarificetur fideicommillario.
Quo caſu etiam nomine hæredis& ex eius perſona intelligi-
tur deducereè. Sedcur bonorum poſſeſſot᷑ detrahit potius,
quam figeicommiſſarius? l.i.§. bonorum. eo.tit. ad Trebell.
Mi eſt hæres prætorius.§. quos autem. Inſtit. de bonor.
-—-—————.—
——————

504 poſſ.l.⁊. de bon. poſſeſſ. leg in conditionibus. 9.§,ſi patronus. decond.& demonſt. Item cadem eſtratio quæ in legitimo hærede, quia ex aditione, vel agnitione pe ader teſtamen- tum. Non eſt eadem ratio fideicommiſſarii. Nullum enim factum fideicommiſſarii neceſſarium eſt ad confirmationem teſtamenti, d.. ſi patroni.§. qui ſideicommiſſariam. ad Tre- bellian. Altera antinomia eſt exl. iubemus.§. 1. Cod. ad Trebellar. contra ſecundam partem diſtinctionis de filio, vbi pater fa lci- diam exercet aduerſus filium. Sed diſſimilis eſt ſacie: 4 8= nim pater ipſe hæres inſtitutus eſt,&hæres eſtex fin Dusſu non filii. Nulla itaque ratio prohibet eum vti fa cidia. t4 t. leg. mulier.§. vltim. infra ad Trebellian. In hac ſpecie in ki tutus eſt filius, non pater. intelligitur autem Dereracta e interpretatione quadam uris, niſi cum rogatur io reſtirue- re. quia ex perlonaſua.&cæt. Venio ad quartam parkenn 3 qua annotandum eſt, ſideicommiſſum conditiona e non Tranſirè adhæredem. Condirio eſt, ſi pater morietur viuo filio.l.hæres inſtitutus. 32. ſup.de acq. b. lega. ced. Hoc eſt certiſſimum axzioma. Sed difficultas eſt in ratione, quæ ſubicitur. Nam etſi relictum ſit extraneo, non tranſmittitur. Hinc exortæ ſunt variæ interpretationes,& la- ne res eſt admodum obſcura. Interpretatio Pauli mihi vide- tur habere nimis ſalebrarum. Eam eaa ſolitus ſum,& ſupra aliquid attigi. Sed nunc paulo copioſius id explicandum eſt. Dauplex igitur quæſtio comprehenditur his breuiſſimis verbis Papiniani. Vna eſt, an ſigcicommiſlum conditionale tranſ- mittatur? Et certum eſt non tranſmitti, ſiue extraneo reli- ctum ſit, ſiue filio.. 4 Altera quæſtio eſt, quis retinere debeat hoc fideicommiſ- ſum, quod caducum effectum eſt? Et hæc eſt præcipua quæſtio. Papinian. ait pattem retenturum: quia ex perſona ipſius vires accepit, id eſt, quia à patre ipſo reliccum intelli- itur. Oſtendit autem his verbis, ſi ex perſona filii,&cæt. aliud dicendum eſſe. filius enim retinere pollet factus ſui iu⸗ ris. Cuin fideicommiſſum deficit, isretinet, Aquo relictum fuit.. ſin autem aliquid ſub conditione. O. de cad. tollend.l.
17. ſi quis Titio. de legat. 2. Equum eſt, vt is qui ſubſtinet o-
nus, capiat etiam commodum. l. Secundum naturam. de reg.
zur. Sed cur ait omnimodo? Quia pater hoc commodum capit ſie filius ſui ĩuris fiat, ſiue manaat in poteſtate. Sienim fideicommiſfum vires caperet ex perſona fili,, pater non reti- neret omni modo. Pater enim modo retinet modo non reti- net. Retinert, cum filius manet in poteſtate non retinet, cum filius fit lui iuris. Planus eſt hic ſenſus. Dlanum eſt eriam quod Acontrario colligitur. Sed obiecta diluenda ſunr recentio- rum, præcipue vero Alciati, qui hanc interpretationem op- pugnat. Primum, ait non conuenire verbis, quia nulla men- tio eſt, an filius fuerit factus ſui iuris. Sed ego iam oſtendi, niſi fallor, nihil eſſe quod verbis repugnet. Secundo, pater, inquit oneratur fideĩcommiſſo cum extraneo reſtituit.ergo retinere debet. leg. 64.·ſi alienus. infra de leg. ².& l. 4. Apatre. de legat. 3. Sed negare non poſſumus, quin oneratus ſit filii nomine. item filius, ſi eſſet interim factus ſui iuris, oneraretur fideicommiſle. Tertio ait omnia patri quæſita ſunt. Ergo commodum hoc non deber ab eo auferri. Reſpondeo, re- man fiſſe ſilium hæredem, vt ſupra dictum eſt. Quarto loco, Nullum ius, inquit, habet in falcidia. Reſpondeo falcidiam filii commodo cedere, ſi ſui iuris ſit tempore deductionis. Sic videtis filium non habere nudum nomen hæredis, ſine effectu. Quinto loco, nomen hæredis aiunt intelligide pa- tre, cum de commodo agitur, vt dixi ſupra. Reſpondeo iq verum eſſe cum filius eſt in poteſtate: ſecus ſi ſit ſui iuris fa- ctus. Exemplum in hac retentione. ltem in falcidia. I- tem in ſubſtitutione pupillari. leg. qui liberis, 8.§. hæc verba. ſupra de vulg...
Interpretarus ſum poſtrema verba Papinia. Secutus ſum Pauli interpretationem, qui dicit non hic quæri principaliter an fideicommifſum tranſmittatur: ſed an pater id retineat. Sententia igitur noſtra eſt: filium tunc retinere fideicom- miſſum, cum ex ipſius perſona vites capit, id eſt, cum reli- tum eſt extraneo: ſed ita demum ſi ſuiiuris factus ſit.quia a- lias ſibi quærere nibil poteſt. Obiecta quædam diluimus.
Primum eſt, quod hæc interpretatio non conuenit verbis.
ær. l. 4. quando dies b
Franc. Duareni(omment.
Dicimus hoc non habere locum, niſi cum filius eſt factm ſui iuris. Papin. de filiofa- loquitur: nec vlla mentio eſt an fuerit factus ſui iuris. Conueniret quidem verbis, ſidi- ceremus acquiri filio cum eſt in poteſtate. ſed alia ratio hanc interpretationem reiicit. Secundum, Is retinere debet, qui oneratur fideicommifſo.. ſin autem aliquid ſub conditione. Codic.de cad. rol. leg. ſi quis Titio. de legat. ⁊. An pater hic oneratur fideicommiſſo, quia per filium hæres factus eſtil. ſi alienus. 46. de legat. z. leg. 4. àpatre. de legat.;. Tertium, adita hæreditate per filium omnia patri quæſita ſunt. leg. 1. ſ àparen. quis manu.& leg. placet. de acquir. hær. Quomodo igitut poterit hoc fideicom miſſum filio acquiti, quod eſt iam quæſitum patri? Quomodo poterit ab eo auferri? Quar- tum ducitur ex verbis ſuperioribus Papin. iuxta leg. ſi ſeraus plurium. ſ.§. vltim.in hoc titul.l. inciuile. ſupr. de legibus. In hac ſpecie pater ipſe deducit falcidiam, nec in ea quicquam iuris habere dicitur filius. Papin. non diſtinguit an ſir ſui iu- ris. ait patrem deducere falcidiam. idem ergo dicendum in hoc fideicommiſſo. Nempe vt omni medo acquiratur patti, etiam ſi filius ſui iuris ſit. Huc accedit, que d maior eſt ratio in fideicommiſſo, quam in falcidia. Nam falcidiam non de- ducit pater, niſi tanquam hæres ex perſona filii. dict. leg. mu- lier..vltim. fideicommiſſum retinere poteſt is etiam qui non eſt hæres puta legatarius. dict. l. ſi quis Titio. de lega. 2. Quin- tum eſt ex leg. ſi filiusfam. de verb. oblig. filius ſtipulatus eſt ſub conditione cum eſlet in poteſtate: tempore exiſtentis conditionis crat ſui iuris. Nihilominus acquiritur patri, quia in initio& tempore contractus fuit in poteſtate. Sedin ſpecie noſtra filius erat in poteſtate aditionis tempore. Ni- hil ergo refert an poſtea ſui iuris factus fuerit. Sextum ar- gumentum eſt ex leg.ſi poſt. 5.§.vlxim. infra quando diesleg.
ced. Legati dies ceſſit quo tempore ſeruus erat in poteſtatc.
Deinde liber factus eſt. ait ibi Iuriſconſ. non acquiti ſeruo, ſed domino. Ac forte dominus nõdum agnouerat legatum cum ſeruus eſt manumiſlus,& repudiari legatum poterat. Hæc ſpecies videtur diſſimilis noſtræ. Ibi dominium rei legatæ eſt acquiſitum domino, quamuis reuocabile, quia poreſt tepu- dari. hic etiã res eſt acquiſita patri, quæ tamen poteſt auoca- ri ſub conditione. Sicut ergo ibi perpetuo remaner penes dominum„ ita etiam hic remanere debet penes patrem. Septimum argumentum eſt, ex leg. ſi ſolus. 80.§. vltim. ſupr. de acq. hæred. Sed ibi acquiritur ſeruo manumiſſo: quiao- pus eſt noua aditione. Quę ratio hic ceſſat. Nullum hicfa- ctum filii requiritur. ergo non acquiretur filio ſui iuris facto: ſed patri. Octauum argumentum eſt, deficiente conditione fideicommiſlum perinde habendum eſt, ac ſi nunquem reli⸗ ctum faiſlet. leg. pecuniam. 3 6. ſupra de reb. cred.& leg.. neceſlario. infra de peric.& commo. rei vendit. At hoc caſu proculdubio acquiritur patri. Nonum argumentum eſt. Ablurdum, inquiunt, ſequitur ex noſtra interpretatione. si fideicommiſſum non ſufficeret, pater id retineret vſque ad mortem. quia rogatus eſt tantum reſtituere poſt mortem ſuam. Ergo& cum deſicit ſfideicommiſſum. Abſurdum anim eſt patrem plus iuris habere cum fideicommiſſum va- let, quam cum deficit. Hæc fere ſunt aduerſorum argumen- ta, quæ ſubtilitates ſunt, imo calumniæ, quibus ſubuerti poſſe videtur non Paulus tantum, ſedipſe etiam Papinian. lam admonui totam hanc Papinian. ſententiam defendi pro- ptei vtilitatem magis, quam ſubtilitatem ac rigorem iuris ci uilis. Si quis inteliexerit ea, quæ iam poſuimus quaſi pro rincipiis quibuſdam, non adeo erit difficile hæc obiectadi- luere. Atque ad ſingula rurſum reſpon. Ad primum. Non conuenire verbis noſtram interpretationem, magnum ſane eſt vitium interpretationis: verba enim ſenſum auctotis de monſtrant, leg. Labeo. infr. de ſupel. le. Nec licet interpred prætextu rationis alicuius, à verbis recedere. Lproſpexit.l· infr. qui& à quibus manu. Conſideremus ergo verba Papin. Caſus qui exprimitur clarus eſt, niſi fallor. Alter, quem col- ligimus argumentando à contrario, non poteſt dici A verbis aftenus eſſe. Omnimodo ſignificatur in caſu contrario, pa- trem non vſquequaque retenturum. Nec exponit quomo- do id accidere poſſit. Ergo debemus hoc interpretari ſecun- dum rationem iuris, quæ aliunde petenda eſt. Vt ita demum
acquiratur patri, ſi filius ſui iuris factus acquirere ſbinon
potuerit
anuchke mexetium toh derud
— — —₰2ꝙ — — ☚½
ttlenpo wiimfu luglärii hunder
t nneo ie
bal pias 1ug trſn e
nim eieg g. daceinr dühet dii uraba 1

ben dc äle üfäüüm
K mpote coamch ma wſe dlum ernin eenäne
m ſter Jüpo imdin L— lh gao twyareſamg 10. Acforne dominmzädm uer
etmumiila,& wyaän exrar 1 Mierur àlmibb dollte. hicorn um doOino, umus tedoccdis g Et Itentguüapun, zurm odmonc. Kon ano dipenemn am, Ra erum k temuet teinn
1* 5.
num ugrmexumeck erleg.u 2 1*. 4 8 4 1 Arrei. Sed Macoaiturledonmn aouddone. Qu;tobickt
Vu trquttar. erao noncouteuin cn. Ochum ugnmexunc finr 2 8 2 5 1 mmilum penndehudendimehalr . — 1 14 A galler.leg. pecuniam. 16.lhacn Laro nfta de perx.& comno. riut
Thbe watint fum Nang
In Tit. Deleeatis&s hideic.
potuerit Nam ratio iuris non paticur vt filius in poteſtate ſi- bi acquirat. Ad ſecundum. Pater, inquiunt; oneratur cum filius adiit iuſſu patris. dict. leg. ſi alienus. 6 4. infra de leg. ⁊². Reſpondeo negari non poſſe, quin ſit oneratus filii nomine. Papin.hoc exprimit diſerte in hoc capite, Vnde filius ipſe o- neratus intelligitur, quamuis parer intetim onus ſuſtineat, donec filius ſui iuris factus fuerit. Ac probabile quibuſldam videtur, ſi filius reperiatur ſui iuris tempore reſtitutionis, eum teneri ad fideicommiſſum. Sic interpretantur dict. leg.ſi alie- nus. etiam ſi filius factus ſit ſui iuris poſt hæreditatẽ iam quæ-
ſitam patri. Verum Hict. lex, ſi alienus. loquitur, cum filio ac-
quiſita eſt hæreditas. Nec ratio patitur vt filius, quinon ha- bet commodum, ſubeat onus. Nulla ſane iniuria hie affici- tur pater, quia nihil amittit de ſuo, quin ſemper in lucro ver- ſatur. Acin dubio fauendum eſt acquiſitioni filii, cuius bene- ficio acquiritur patri, quicquid acquirit. Adtertium, omnia inquiunt, patri quæruntur. Reſpondeo omnia quæri patri: ſed certo modo& ratione quæruntur filii nomine, ita vt filius maneat primarius heres. Effectus eſt, vt quandiu filius manet in poteſtate, tandiu pater locum eius habeat. Effectus ſui iu- ris acquirit ea, quæ tum obtingunt, Huc pertinet lex, qui li- beris. 8.§. hæc verba. ſupra de vulg. Filius acquiſita iam patri hæreditate, ſuccedit impuberi. Et acquirit ſibi, ſi reperiatur ſui iuris: quo tempore locus eſt ſubſtitutioni pupillari. Ad quar- tum reſpon. falcidiam cedere lucro filii, ſi tum ſui iuris ſit. Quia tunc hæres eſt& capax. dict. leg. mulier.§. vltim. Pater detrahit ex perſona filii& locum tenet filii, quandiu filius ſibi non poteſt acquirere. Ad quintum, ex dict. l.ſi filiusfam. infr. de verb. oblig. Reſpondeo, differentiam eſſe contractuum& vltimarum voluntatum. Scripſi de ea re ad d.l. ſi filiusfam. Ad ſextum argu. ex leg. ⸗. ſi poſt§. vltim. quando dies legat. ced. Species diſſimilis eſt. Duo conſideranda ſunt in ea ſpecie. V- num quod dominium rei legatæ eſt acquiſitum domino die lagaticedente. Alterum, quod non poreſt ab eo auocari ſine ſua voluntate, nempe ſi repudiet. In ſpecie noſtra domini-
um quidem eſt patris, fateor. ſed non poteſt facere quin auo-
cetur.Id enim pendet ex caſu. Ad ſeprimum exleg. 79. ſi ſo- lus. ſupra de acquir. hæredit. ratio non eſt, quia noua aditio
neceſſatia eſt: quamuis dicatur neceſſaria eſſe. Sed quia res non reperiuntur in codem ſtatu tempore exiſtentis con- ditionis. Seruus enim interim fit ſui iuris, vt domino per
eum non acquiratur. llle ergo locus magis confirmat ſenten-
tiam noſtram. Addo decimum argum. Hic dicimus acquiri fi-
lio, quia hæres eſt,& pater non tenetur, niſi ex eius perſona: imo potius pater hæres haberi debet. Verbum namque hære- dis, intelligitur de patre, quoties de commodo agitur, vt dixi ſup. Sed reſpondeo id verum eſſe, cum filius eſt in poteſtate. Secus ſi iam ſui iuris factus. Exemplum eſt in hac retentione. Item in falcidia. Item in ſubſtiturione pupillari. d.§. hęc verba. Diximus ex ſententia Papin. ſi fideicommiſſum relictum ſit extraneo, id acquiri filio iui iuris facto, magis quam patri. lam ſæpius argumentis aduerſariorũ reſpondimus. Ad quar- tum rurſus reſpondeo, falcidiam cedere lucro filii, ſi tum ſui iuris ſit filius.tum enim hæres eſt& capax. Curergo non de- traheret dict. le. mulier.§. vlrim. ad Trebel. Non obſtat, quod pater dicitur detrahere, non filius, nec diſtinguitur, an ſit ſui auris. Sed Papinia. ait patrem detrahere ex perſona filii. Quj- bus verbis ſignificat locum tenere filii, quandiu filius non po- teſt ſibi acquirere. Nihil igitur eſt alienum à ſignificatione verborum in hac interpretatione. Ad quintum ex leg.ſi filius- famil. 77. de verborum obligat. dixi differentiam eſſe contra- ctuum& vltimarum voluntatum. leg. 18. quæ legata. infra de regul. iur. In contractibus ſpectatur tempus contractus, in legatis& fideicommiſſis tempus exiſtentis conditionis. Ra- tio diuerſitatis à me tradita 8 ad leg.ſi filiusfamil. Ad ſextum argum. ex leg. ſ.. vlrim. quando dies lega. ced. reſpondi ſpe- ciem eſſe diſſimilem. Nam in ea ſpecie dominium rei legatæ eſt acquiſitum domino die legati cedente. leg. cum pater. 77. §. ſur do. infra de legat. z. Deinde non poteſt ab eo auocari ſi- ne ſua voluntate, nempe ſi repudiet. In hac ſpecie dominium quidem eſt patris, fateor, ſed non poteſt facere pater quin a- uocetur conditione exiſtente: quod non pendet ex volunta- te patris onerati: ſed ex caſu. Ad leg.ſi ſolus. 80. de acquir. hæ-
redit. ſupra. Reſpondi non ideo partem illam acquiri ſeruo manumillo, quod noua aditio ſit neceſſaria, quamuis neceſ-
F63 ſaria vere dicatur. Rationèm exprimere ipfuts lutecônfult. quia res non rep eriuntur in eodem ſtatu tempore exiſtentis conditionis. Nam ſeruus interim fit ſui iuris vt domino per eum acquiti non poſſit. Itaque locum illum magis-confirma⸗ re ſententiam noſtram diximus. Nam in Ipecie noſtra non manent etiam omnia paria in tempus quo filius ſui iuris effi- citur. Ad octauum argumentum. Si fideicommmilſlum re- lictum non eſſet, id remaneret penes patrem: ergo&c. Quia perinde eſt ac ſi relictum non eſſet, cumn defecerit conditio. Reſpondi, nihil referre&c. niſi diuerſa aliqua ratio appareat. hic autem ratio longe diuerſa eſt. Nam cum fideicommiſſum non relinquitur à patre, omnia acquituntur patri, eſtque cer- ta ea acquiſitio, nec temeritati fortunæ lubiecta. fillus ergo nihil cauſari poteſt, cur ea res debeatur. Cum autem eſt re- licta ſub conditione incerta quæ deficit, filius cauſam habet petendi tanquam ex noua quadam acquiſitione. Nam quæ poſtea obtingunt quam filius eſt factus ſui iuris, ea acquirun- tur filio. At dixerit aliquis, nulla hic eſt noua acquiſitio, quia res ſemper manſit patris, quamnis ſub conditione relicta ſit- Fateor interim fuiſſe patris. leg. 1.§. ſerui. ſupra de Senatufc. Sillan.& leg. generaliter. 19.§. ſub conditione. infr. qui& à quib. manum. lic. nec vero vllam eſſe nouam acquiſitio⸗
nem certum eſt. Sed quia incertum erat ius patris in re per fi-
deicommiſſum relicta,& pendebat ex euentu: ideo dicitur
quodammodo noua acquiſitio eſſe, poſtquam defecit condi=
tio. Adde quod res non dicitur vere& perfecte mea quæ po- teſt mihi auferri. leg. cum quis. 38.§. qu homine. infr. de folu. dicitur ius dominii quodammodo pendere, ſi ad euentum qui incertus eſt, reſpiciamus. Dixi de hac re ad leg. Proinde. de rebus cred. ſup. Adid, quod aiunt abſurdum conſequiex opi⸗ nionè noſtra, plus ſcilicet iuris habere patrem ſi debeatur fi- deicõmiſſum, quam ſi non debeatur. Quid abſurdius quam fi dicamus eum qui ſe obligat, plus iusis habere, ſi effectum habeat obligatio, quam ſi non habeat? Quidam hoc argu- mento victi& fracti dant manus. Illi quoque ipſi, qui argu- mentum fabrefecerunt, fatentur hoc caducum tunc demum acquiri filio, cum pater mortuus fuerit. Sæpe iſtis interpre- tibus accidit vt nodos nectant, quos non poſſunt diſſoluere.
Sed facilis diſſolutio eſt ex iis quæ diximus. Ablurdiras ma-
gna eſſet, fateor, ſi duæ tantum perſonæ eſſent in hac hypo- theſi, ſcilicet perſona honorati& fideicommiſſaria. Sed filit perſona ſpectari debet.& facit vt plus iuris habeat pater cum valet fideicommiſſum, quam cum deficit. Diuer ſa ratio lo-
cum facit, huic paradoxo. quod oſtendo. Antequam defece-
rit conditio, nullum ius poteſt pretendere in re, de qua agitur. Vt autem filio acquiratur, duo ſunt neceſſaria. Primum, quod ſit factus ſui iuris.. item vobis acquiritur. Inſtit. per quas per- ſo. Secundum eſt, vt aliquid vollen obtingat, quod acquiri poſſit. Nam quod ante quæſitum fuerat, id patri non aufere-
tut vt iam dixi. Quod autem deſiciente conditione noua quę-
dam ſit acquiſitio, iam demonſtratum eſt. Dixi ſimplicitatem hic ſpectandam eſſe magis, quam ſubtilitatem. Alioqaine Pa⸗= pin. quidem noſter conſiſteret. Hæc ſunt argumenta præci- pua quibus oppugnatur noſtra ſententia. Ego decimum addo vt intelligatis me ne mihi quidem parcere velle in hoc certa- mins. Hic dicimus acquiri filio, quia hæres eſt. Patrem autem non teneri, niſi ex eius perſona,&c. lImo pater potius hæres haberi debet. Nam verbum hæredis, intelligitur de patre, cum de commodo agitur, vt dixi ſupra.Itaque videndum eſt mihi ne meo me gladio iugulem ab aduerfariis. Sed reſpon- deo id verum eſſe cum filius eſt in poteſtate, ſecus ſi iam ſuĩ iuris ſit factus, Exemplum eſt in hac rerentione fideicommiſ- ſi. Retinet pater quandiu filius eſt in poteſtate,&c. Aliud ex- emplum in Falcidia de qua diximus ſupra. Aliud in ſubſtitu- tione pupillari. d.l. qui liberis. 8.§. hæc verba. ſupra de vulg. Heres eſt impuberi filius: ſed ea hæreditas ita demũ acquiritur patri, ſi filius maneat in poteſtate. Sic igitur ſatis confirmata eſt ſententia noſtra,& confuratæ rationes aduerſariorum.
Diximus quomodo accipienda ſint verba Papin.de reten- tione fideicommiſſi. Confirmata eſt interpretatio noſtra multis argumentis,& confutatæ rationes aduerlariorum, Nec vero difficile admodum erit his intellectis quid vitii ſit in
aliorum interpretarionibus, idque demonſtrabo recitatis ali-
uos opinionibus aliorum, quanquam mei moris non eſt re- ferre quid quiſque de quaque re ſenſerit. Vna eſt Accur ſii, qui b Vu

506
ſic accepit,& c. quaſi[ubaudiendum ſit, maxime. Vulgo reii- citur ea interpretatio, quaſi non conueniat verbis. Sed qui- dam ex Neotericis colorem inuenit, quo ea defendatur& probabilis reddatur. quanquam is videri vult nouam inter- pretationem& ſingularem attuliſſe. Cenſer iſte nihil refer- re, an fideicommiſſum relinquatur filio, an extraneo. patrem enim in vtroque caſu retinere. Iufirmum autem eſſe argu- mentum à ceſante ratione. Quia duplex eſt ratio cur pater retineat. Vna eſtgeneralis, quia pater rogatus eſt. leg. 17. fi quis Titio. de leg. ⁊. Hæc ratio conuenit vtrique calui, id eſt, ſiue relictum ſit filio, ſiue extraneo. Alcera eſt ſpecialis,& conueniens tantum alteri caſui, cum ſcilicet relinquitur filio. Quia ex perſona pattis,&c. Nam in hoc caſu non tantum eſt rogatas pater: ſed eſt rogatus ex petſona ſua. ldeo igitur re- tinet pater, quia rogatus eſt: ſed maxime quia roparus eſt ex perſona ſua. Exemplum ſimile eſt in§. affinitatis. Inſtit. de nupt. Nurum meam vxorem ducere non poſſum, quia duo- baus aupta eſſe non poteſt. Si hæc vna tantum ratio eſſet ſo- luto matrimonio, eam poſſem ducere. Sed alia ratio prohi. bet, quia eſt mihi filiæ loco, quæ aliquando nupta fuit filio meo. Sic in ſpecie noſtra duplex eſt ratio,& c. Hæc ſatis bella eſt Accurſiane enarrationis enarratio,& ſpeciem aliquam ve- ritatis habet. Sed quam vera ſit intelligi poteſt ex iam dictis. Primum hic ait patrẽ in vtroq; caſu rogatum eſſe. Nos ſupra
oſtendimus in altero caſu togatum eſſe ex perſona filii. Quod
perinde accipiendum eſt, acſi filius ipſe rogatus eſſet. Dein- die diximus: cum filius eſt factus ſui iuris debere ei reſtitui. A- Uter fieri non poteſt ſine iniuria filii, poſtquam eſt factus ſui iuris& ſibi acquirere poteſt. Alia eſt opinio Bart. Putat idem eſſe in ilio& extraneo. His verbis Papin. Quoniam fideicom- muſiern ex perſona patris,&. ait remoueri dubitationẽ quan- dam ne videatur nudus miniſter eſſe. Cũ quis jubetur vt nu- dus miniſter aliquid dare poſt tempus,&c, mortuo hoc exe- cutorc, viuo fideicommiſlario fideicommiſſum tranſit ad hæ- redes. l. Firmio. infra quando dies leg. ced. leg. filia. 6 2.§. alu- muo. ad Treb.Itẽ cũ deſicit tale fideicõ miflum, ille executor non retinet. d. l. ſi quis Titio. de leg. Videbatur idem dicendũ hic eſſe, quaſi pater nudus winiſtet ſit. Sed ait Papin. nudum
miniſtrum non eſſe quia, fideicommiſſum vires capit ex e-
ius perſona. Siextraneus inſtitutus eſſet,& hic rogatus ei re- ſtituere poſt mortem, nudus miniſter eſſet, nec poſſet dici valere ex eius perſona,&c. Et hic Barto.ait colligi arg. à con- trario, ſi extraneus inſtitutus eſſet. Sed peccat maxime Bart. in eo quod mutat ſpeciem. Oportet eandem ſpeciem eſle, ni- ſi quod in vna reſticuicar filio, in altera extraneo. Bart. ponit in atrera inſtitutum eſſe extraneum. Refutatur& hæc opinio aliis argumentis, quæ nihil attinet referre. Infinitum eſſet& parum fructuoſum alias opiniones perſequi. Sunt quinde- cim diuerſæ interpretationes in aliorum commentariis: ſed cognitis direpeiku⸗ meliotibus& probatioribus, non diffi- cile eſt falſas opiniones refellere. Notandum hinc eſt fidei- commiſſum conditionale nontranſmitti ad hæredem.§. ſin autem ſub conditione. C. de caduc. tol. Non cedit dies niſi ex- iſtente conditione. l. 5. ſi poſt. infra quando dies leg. ced. Sed quomodo fideicommiſſum hic conditionale eſt? Nam con- ditio qnę omnino extitura eſt, non reddit actum conditiona- lem. l. ſi pupillus. ↄ.§. I. infra de nouat. Hoc pendet ex inter- pretationel. 78. hæres meus. infra de condit.& demon. l. 4. quan. dies leg.& quarundam aliarum. Cum hæres meus mo- rietur, fideicommiſlum con ſitionale eſt. l. 1. tit. eo. idem in 1. 12. ſi pecunia.§.i. infra de leg. z. Ratio: quia dies incertus con- ditionem facit. l. 74. dies incertus.& l. i. tit. co. de condit.& demon. Dixerit aliquis, certum eſſe hæredem moriturum. Reſpendeo, diem nihilominus incertum eſſe. Incertum eſt enim quando moriturus ſit. Hæc incertitudo facit vt impe- diatur tranſmiſſio. Rurſus obiecerit aliquis, purum eſle cum ita legatur, cum morietur legatarius: cum tamnen eadem ſit jncertitudo. Sed ratio diuerſitatis traditur in d. l. hæres meus. Quia in priore ſpecie non cedit dies viuo legatario, ſi moria- tur antehæredem. In poſteriore cedit dies eo adhuc viuo, ſci- licet cum incipit mori. Cur ergo ſolutum non repetitur? l. 17. Nam& ſi cum moriar. infra de cond. ind. Nã promiſſum ſub conditione repeti poteſt,&c. Reſpondeo loqui lureconſ. de ſtipulatione, nõ de fideicõmiſſo. S tipulatio cõditionalis tranſ- it ad hæredẽ.§. ex conditionali. Inſt. de verb.oblig.Itaqʒ coꝑ-
Franc. Duareni Comment.
ſtat debitum iri in omnem euentum, ſiue ſtipulator decedat ante conditionec, ſiue poſt. id eſt ſiue ante mortem promii- foris, ſiue poſt. Non ſic in legato: legatum ſolutum repeti poſſe: quia certum non eſt debitum iri. Poteſt non deberi, ſ legatarius moriatur viuo adhuc hærede. dict. l. hætes meus. ſj- deicommiſſum igitur conditionale non tranſinittitur ad hæ- redem. Hoc autem eſt accipiendum etiam de conditione ta- cita ſiex teſtamento proficiſcatur. l. 6 quod pure. infra quan- do dies lega. ced. Adde l. 98. conditiones extrinſecus. infrade
cond.& demon. de qua dixi ad leg. 3. ſupra hoc tit. Sumptaeſt
autem exl. 25. cum illud, quando dies leg. ced. Inſcriptio indi- cat, Papin. lib. 18. quæſt. Ex quo appatet ad tranſmiſſionem id pertinere. Quæri ſolet, an idem dicendum ſit cum fidei- commiſſum relictum eſt ipſi hæredi? Dicendũ eſt non tranſ. mitti ad hæredem hæredis. Expreſſum id eſt l.16. in cauſæ.. Pomponius. ſupra de minorib. vbi is qui cauit, hæredi hære- dis condicere poteſt: quia non debet. Nam hæres hic conſi. deratut vt fideicommiſſarius. l. 29. ſi à me. infra ad leg. Falcid. Excipiuntur quidam caſus in le. ſ. ſi poſt. infra. quan. dies le- ga. Veluti conditio impoſſibilis, turpis,&c. Item cum per le- gatarium non ſtat: ſed per hæredem. Adde l. 24. iure ciuili. in. fra de condit.& demonſt. vbi in Florent. defideratur negatio: ſedin l. 1 22. in iure ciuili. infra de reg. iur. legitur cum negꝛ- tione. Nihiltamen refert vtram nos lectionem ſequamur.In- tereſſe noſtra dicitur, quod ad commodum, vel incommo- dum noſtrum pertinet. Qaæſtio agitata, an fideicommiſlum vniuerſale, ꝙ purum eſt, tranſmittatur? Videtur non tranſ- mitti ante reſtitutionem, exemplo hæreditatis. Nam hic ſimi-
lis eſt hæredi. l. 44. poſtulante. infra ad Trebel. Sed recepriot
eſt contraria opinio, ſcilicet tranſmitti. Pro hac facit l. 3. C. de fideicom.& l. 16. ſ.idem Metianus. infra ad Trebel. Diſſimile
eſt hereditati. hæres enim ante aditionem nihil iuris habet.
Fideicommiſſario etiam ex aditione ius acquiritur. Hętes ad- eundo quaſi contrahit cum legatariis& fideicommilſariis.l 3. quib. ex cauſ.in poſſeſ. Vnde naſcitur obligatio, quæ ad hæ-
redem tranſit. Hoc amplius, ſi adita non ſit hæreditas. Nam
lex ait ſimpliciter diem fideicommiſſorum cedere à morte teſtatoris.§. in nouiſſimo. C. de cadu. tollen. Plura hic dicen- da erant: ſed ſtatui hic finem facere, vt tandem deſinant de me conqueri tyrones& alii, neſcio qui, quibus falſo perſua- ſum eſt grammaticam verborum explicationem ſafficere ad ediſcendum ius ciuile. Nam aliis ſcio probari induſtriam me- am, qui nondum hoc errore imbutiſunt, quibus ego aliquan- do ſatisfacturus ſum. Occurret forte locus vbi hæc accura- tius tractabuntur. Adl. 12. Si mihi& tibi. 1 Drapratan nos oportet de iure accreſcendi,& coniun- ctione legatariorum. Cum duobus eadem res legata eſt teſtamento, ſi deficiat pars vnius ea, alteri acereſcit. S. ſi ea dem. Inſtit. de leg.§.vbi autem. C. de caduc.tollend. Namre- uera vtrique legatum eſt, ſed ſi ambo petant diuiditur. di. ſi eadem. Hoc ius accreſcendi locum haber propter coniun- ctionem legatariorum quæ fit triplici modo.. 87. re coniun- cti. infra de le.3.l. triplici. infra de verb. ſign. Animaduerten- dum igitur eſt coniunctos eſſe eos, quibus eadem res legatut d.§. ſi cadem. Nam ſi res diuerſæ legentur, nulla eſt coniun- ctio, quibuſcunque verbis teſtator vIus ſit. l. 84. huiuſmodi. §. quibus. Quidam ſunt re tantũ coniuncti, quibus legatur ea- dem res ſeparatim. vt Titio lego,& c. Seinpronio lego. Re& verbis ſunt coniuncti, quibus eadem res legatur eiſdem vet- bis, eadem oratione: vt Titio& Sempronio lego. Vetbistan- tum coniuncti ſunt eum res diuiditur in partes, vt Titio& Sempronio æquis partibus. dict. leg. re coniuncti. Diliuncti plerunque dicuntur, quos vocamus re coniunctos.§. his ita- C. de cadu. tollen. dict.. ſi eadem. Quia minus videntur con- iuncti, quam cæteri. Nihil autem habent quod communèo- mnibus aliis non ſit. Ego fuſius ſcripſi de hacte lib. z.de iute accreſcen. Inter hos coniunctos eſt ius accreſcendi quæcun- que ſit coniunctio. dict.. ſi eadem. dicto his ita. Etiam ſite tantum coniuncti lunt, id eſt, diſiuncti. Sed an res eadem le⸗ gata ſit, id iudicandum eſt ex mente teſtaroris. Plerunque ac-
cidit vt teſtatot velit vnĩ rem iplam præſtari, alteti æſtimatlo-
nem. l.; 3. ſi pluribus. hoc tit. De iure non decreſcendi ctiam aliquid eſt præmittendum. Hæc ratio loquendi nata e*
conſtit. Iuſtiniani C. de caduc. tollend. Non ſolent ita loqut lurecon-
2— ugtutols. ſeſoter fütpudine t dramac
Pnnt, zelr
megop; Waltas hu ranyls. N mciaionc deGtata rücs olle die dire diiain, e0 ſerdeanan aekevnkec onnlegu digruise
ſual
Wnocere.
tindet aun No Annogh

8
Tlale,- 3paa 4 4 ur um ett 9 an ne ralmnan ſe
lle attaad lna 4 0 ℳ uro.. 1l.
2. Xl. 5.,„ 2e Lden eanmaial
aume. Hocm n das. Klocanpla Aadu dan 4 1 4 5 4 9 Amglicker dem ſdeicomdilong; 9— “ 1 Krn).n dotmo. Cdecacatola⸗
3
1 ö*—. 3 t k Kn he Wem kacete Riu
guachtſoo aKal, eſcioqu,a ranma iun erdorum aplin rndam aculc. Num üsſconndan pu acadun boc erroteimduiun,uu afctun um. Ocomet feneba. ractadunca. Aln. Suisu
Laerfnos oportetdemen
. doac egumotum. Ca inodghee meno. dedat d2r miuahim laibt. fe ex 5-7di unen Tuun rour eguum cſt,— . Hoc actekcenc lcum ddeße nn apenacumir 3 b unde e.Lenpbcd.lrn Oel Aoselc eoh,
1
nn Tit. De legati:&ę ſaie.
Iureconſulti. Hoc ius quid ab alis differat iuris accreſcendi
ſpeciebus videndum eſt. Ius non decreſcendi locum habet inter eos, quire tantum couiuncti ſunt. Sermo enim teſta- toris omnibus prima facie ſolidum aſſignare videtur: vt ſta- tim apparet ex verbis ipfius:ſed ex voluntate diuiſio fit in par- tes, propter concurſum. In coniunctione verbali prima facie partes aſſignantur ſingulis:ſed ſolidum ex mente teſtatoris, ſi alterius portio deficiat. Scripſi lib. 1. de iur. acci eſc. His ita expoſitis in gratiam tyronum, venio ad ſpeciem.In ſecunda patte negatio eſt in vulgatis codicibus, nec eam lectionem improbo. De lectione Floren. dicam poſtea. Primum obſer-
uandum eſt partem quæ accreſcit, videri legatam,& quaſi le-
gatam deberi. quod certius eſt in coniunctis re, vt iam dixi.
De aliis eſt maior dubitatio. Nam videntur eam partem ha-
bere magis ex lege, quam ex iudicio teſtatoris. leg. ſ. ſi in teſta- mento. ſupra de vuſ. ſubſt. Hanc quæ ſtionem tractaui lib. i. de iur. accreſ.c. 1. Dixi maxime per ſegem acquiri, ſed eſſe ali- quam etiam voluntatis ſignificationem, licet tenuem. Sie- nim ex certo iodicio teſtatoris deberetur, ea pars eſſet ſubſti- tutio quædam. Non eſt autem ſubſtitutio, quamuis ſpeciem aliquam& ſimilitudinem, ſubſtitutionis habear. l. 6 ¹. ſi Titio. §. Iulianus. de leg.. Similis quæſtio à metractata ad leg. cum filiofam. ſupr. eo. An pater capiat ex iudicio teſtaroris. Ex his coniequens eſt poſſe dici eam partem quæ accreſcit legatam eſlc. Hinc tradirum eſtà pleriſque, eum qui prohibitus eſt alienare partẽ ſuã, non poſſe eã alienare quæ accreuit. Qud
4
conferr ad interpretationẽ 1.38 pater filiũ..quindecim„infr.
del. 3, Oppo. huic ſentẽtię l3. õ. ſed etſi coniunctim. de l. præ- ſtan. Reſponde vr ſcripſi lib. z. de iur. accreſ. cap. 20. Secundo obſeruandũ, liberũ eſſe hęredi ex qua cauſa velit habere lega- tũ. Daubiũ non eſt, quin poſſint duæ obligationes concurre- re de eadẽ re in eiuſdẽ perſona.l.õ Non eſt nouũ.ſupra de act. empt. Suſtinet autẽ hic perſonam duorũ. quia ius ꝙ vtriuſq; erat, in vnius perſona reſidet. Exemplum ſimile eſtinl. tuto- rem. in fra de iis, quibus vt indig. Diſcreta ſunt tamen ibi iu- ra, quamuis plura in vnam berkodam deuenerint, ius legatarii & ius tutoris.Sic in noſtra ſpecie idem facit hic hæres, quod i- pſe poterat facere,& ꝙ poterat defunctus. Poterat is petere, velrepudiare, Eo petes te, diuiſum fuiſſet legatũ. Eo repudiã- te, totum acquiſitum fuiſſet alteri. Idem poterat alter, id eſt, petere, vel repudiare. vtrunque ius deuenit ad perſonam v- nius. Ergo poterit hoc, velillud facere arbitrio ſuo. Sed quæ eſt vrilitas huius electionis? Vtilitas poteſt oſtendi duobus exemplis. Vnum eſt in coniunctis re, ſi forte vni tantum ſit onus iniunctum. Maltum enim refert an ex propria cauſa, an hæreditaria legatum habeat.§. ſin autem ad deficientis. C. de caducis tollen. Alterum exemplum eſt in ratione legis Fal- eidiæ. Si repudio legatum ex perſona mea,& agnoſco ex hæ- reditaria, eo hæreditas erit amplior& vberior. Contra ſi ex hæreditaria repudio. Idem dici poteſt in hæreditate, quæ adi- ta eſt confecto inuentario. iuxtal. vltim. C. de iure delib. Ex quo conſequitur hæredem repudiando legatum, poſſe noce- re legatariis& creditoribus. Huc pertinet l. 8 3. ſi fundum. §. fi Titius. infra, hoc tit. vbi planum eſt hæredem poſſe lega- tum repudiare, licet aliqui diſſentiant. Oppo. l. 26. liberto. in- fra de bon. lib. Libertus 80. habebat, fundus eſt legatus ſo.
An heres poſſit repudiare? Nam repudiando nocet patrono,
ui non ſaccedit ſi libertus ſit minor centenario.. ſed noſtra. Inſti:.de ſucceſſ.libert. Ait lureconſ.repudiationem patrono
non nocere. Sed expendenda eſt ratio quam affert Africa-
nus. quia defunctus mortis tempore ampliorem rem habuit centum. Non negat igitur poſſe repudiare. ſed ait non nocere patrono. quia ſpectatur in legitima portione patroni, tempus mortis. l.ſi patronum. eod. tit. Sicut in l. Falcidia. l. z0. In ratio- ne. infra ad leg. Falcid. Nam& Africanus in d.l. Liberto. in fi. affert ſimilitudinem de lege Falcidia. Ex iam dictis naſcitur
quæſtio, An poſſum petere partem iure proprio, partem iure
hæredirario? Non video cur non poſſim. Exemplo eius qui duos reos haber. l.reos. in princip. infra de duob. reis. Et hoc conuenit verbis lurecon. in hoc capite, vt tota mea ſit,&c. A- ha quæſtio, an poſſim petere partem quaſi iure meo:& alte- ram repudiare, ſi forte ſim contentus vna parte? Diſtinguen- dum hic eſt. Nam ſi totus fundus fuit mihi legatus, vtin con- iunctione reali, non poflum partem repudiare. l. 4. neminem.
b— 107 de legat. 2. quia vna res legata eſt. Si coniun qtio verbali⸗ fuit poſſum eius alteram partem petere, altera repudiata a 32 legata ſunt. Nam in legatis portis deficiens non zeerAleit inuito. g.vbi autem. C. de caduc.:oll. Rationem declaraui lib 1. de iure accreſc. c.;. Huc pertinet lex, 17. Titio. infra de! 3 Pars deficit, quæ tamen mihi accreſcit ſi voluero, vt iam drr Notandum tertio loco, ex vtraque cauſa peti non Sſcs kem totam. Ratio, hic repræſentat perſonam duorum vt iam ch- xi: at ſi ambo legatarii concurrerent, non poſſent f n uli to- tum perere. Melior eſt ratio, quam de cauſis leratnn apu Accurſ. Et hoc ſecundum lectionem vulgarem& ree 8 à qua non temere videtur recedendum eſſe. in Floren 1Pan: dect.& Noricis nulla eſt negatio. Sed poteſt ea lectio defen⸗ di, ſi ponamus vtrique in ſolidum rem, legatum fuiſſe vt vnus habeat rẽ, alter eſtimationem. l. 33. ſi pluribus. infra hoc titu Qus caſu nulla eſt coniunctio, vt iam dixi. De pluribus cau⸗ ſis lucratiuis dicam alibi opportunius. . Ad S. di quis ſeruos.— Oen Gades inſula eſt Oceani circa columnas Herculis. Kemotiſſimus eſt igitur locus ab vrbe Rom. Hncremo- tas Gades vocat Horat. lib. 2. Car. Od. 2. Cauſa dubitationis eſt, quia impoſſibilium nulla eſt obligatio. I. impoſſi bilium de regu. iur. Sed tamen ait Pompon. valere legatum gran⸗ guſtias temportis non nocere. Nam legatum valet lub con. ditione impoſſibili. leg. 3. de cond.& demonſt. Huic fenten- tiæ oppo. quod Piæceptum teſtatoris im poſſibile dicirur 80 valere. Cod. de u, quæ pœnæ nomi. relinq.§.vltim. Inſtir 23 lega. Dicam primum quod vulgo receptum probatumc 8 video, idque exponam paulo clarius, quam fieri ſolear.Ddm
de dicam quid de hac re ſentiam. Reſpondeo igitur, hoc pre 1— A
ceptum teſtatoris non eſle vſque qnaque impoſſib le-ſed par tim poſſibile, partim impoſſibile. Poſtibile quiden C c lre⸗ dare: ſed tam breui ſpatio temporis dare eſt in Pocne See ergo interpretamur, vt quod vitioſum eſt reiiciamus, reli- Fann ratum maneat. Si reuera duo eſſent præ cepta 24 eſ a verbis, ac diſtincta, alterum poflibile, alterum eee. vnum alrerinon nocetet. Vulgare eſt illud, vtile per eril non vitiari. leg. 1.§. vltim. de verb. oblig. Idem&c hic dicima interpretantes benignius verbateſtaroris nec ſin d34 Vnũ eſt inl. Celſus.§. 1. ſupra, de arbit. Si arbiter iuſſerit intr calendas dari, duo præcepta ſunt. Vnde natũ videtur 1 4 13 dicitur in conſtitutione Pontificia. c. cum dilecti de 4o Sr contum. Si uſſus ſit quis adeſſe ad iudicium die feriata. etiam hic duo præcepta eſſe. Aliud exemplum ſimilius in leg. 26 hæc ſcriptura. infra de condit.& dem onſt. eliud in les 5 in teſtamento. ritul. ood. Cum vnum& ſi mplex præce 5 r d impoſſibile, id nullius eſt momenti. d.§.vltim. In ſtirel 3 Si teſtator iuſſerit cœlum digito tangere, nulla pote ſ 85. interpretatio, qua hoc præceptum valeat. Nam jamen d eo quod impoſſibile eſt, nihil eſt reliquum futurum At 9 ſpecie noſtra impoſſibilitas verſatur circa locum Ktem zu2 non circarem legatam. Eo igitur remoto, remanet eie 8 licta, quæ dari poteſt alio tempore. H uic diſtinctioni 8. §.loca. Inſtit. de. verb. oblig. lex. z. 9. ſi Janelio 8 Oppo⸗ — 1225 quis. ſupra de eo quod certo loc. Si quis promiſerit dare hodie Carr hagini, ſtipula- tio nullius eſt momenti: cum tamen im poflibiſigas erfgen circa locum& tempus adiectum ſtipulationi, non citcar-* quæ dari poteſt. Reſponderi ſolet pleniorem 24 benigniore m. fieri interpretationem in vltimis voluntatibus. le. 12 in teſta- mentis. de reg. iut. Hinc vide mus conditionem impoſſiblem adiectam legato pro non ſcripra haberi.J. 3. de cond.& demõ. nocere tamen eandem ſtipulationi.17. impoſſibilis. de verb. obligat. Nec obſcura eſt ea differentia ſtipulationis& le 2 ti, quam Vlpian. eo. in loco tradidit. Vterque locus eſt ex V 1. pian. lib. 6. ad Sabinũ. Simile eſt autem hoc legatum, de quo loquimur, legato ſub conditione impoſſibili. Sicut condtio ſeparari poteſt à legato, ita loci aut tem poris adiectio. ltaq e vulgo dicitur anguſtias tem poris non nocere bonę fideicon tractibus. quia dicuntur habere eandem naturam vItimæ vo⸗ luntates,& bonæ fiden contractus. l.in minorum, C. in uib. caul in integ. reſtit. non eſt neceſſ. Exemplrm adducitur el. inſulam.§. 1. 1upra, loca.& cond. Eatenus obligatio conttah. tur, quatenus vir bonus de ſpatio temporis a ſtunauerit. 4 adhuc remanet ſcrupulus, quia cõditio impoſſibilis nocet cõ-
eexemphs.
4

508 tratibus bonæ fidei. le. non ſolum. de oblig.& act. Non de- bent igitur hic contractus bonæ fidei, à ſtricti iudicii contra- ctibus diſtingui. ltaque cogimur aliam ſolutionem quærere. Et ſane d. l.inſulam. videtur alio ſenſu accipiendã eſſe. Diſſi- milis eſt enim ſpecies ei, quæ eſt in§. loca. vbi euidens eſt im- poſſibilitas exilla ipſa conceptione, hodie Carthagini dabis?
Idem videretur dicendum in locatione ipſa, ſi conuenerit, vt
intra vnum aut alterum diem domus ædificetur. Hæc videtur eſſe horum cogitatio, vt nihil agi exiſtiment. arg. d.l. non ſo⸗ lum. quæ loquitur etiam de bonæ fidei iudiciis. Ia ſpecie l. in⸗ lulam. intelligimus tempus adiectum eſſe intra quod veriſi- militer putaretur opus perfici poſſe. Redemptor ait ſe adhibi- ta ſumma diligentia non petuiſſe- Sequimar quod bonum& æquum eſt.§. In bonæ fidei. luſtit. de act. Hæc interpretatio videtur probabilior, ex qua colligitur ne contractus quidem bonæ fidei omnino ſimiles eſſe vltimis voluntatibus. Alia eſt antinomia ex leg. cum hæres.§. I. de ſtatulib. ſi libertas in ram
longum tempus collocata ſit, vt eo tempore viuere non poſ- ſit, ait Iureconſ. non eſſe ſtatuliberum. dictio enim temporis non reiicitur, ne fauore quidem libertatis. Ergo&c. Reſpon- deo ſpeciem diſſimilem eſſe. Hic tempus coarctatur fauore legatarii. ibi producitur ita vt apparcat animum dandæ liber- tatis non eſle. Stichus centeſimo anno liber eſto. Qui ita lo- quitur, videtur ſeruum irridere. Sicut Areopagitæ cum iufſe- runt adeſſe reum centeſimo anno, oſtenderunt ſe nolle eum adeſſe vnquam iniudicio. Idẽ ſi teſtator iubeat Stichum dari poſt centum annos. Ratio loquendi quæ vſitata eſt ac rece- pta, oſtendit quid animihabuerit teſtator.
Dixi anguſtias temporis legato non noccre. Sicque eſſe accipienda verba teſtatoris, quaſi duo præcepta fint. Hanc et- iam interpretationem receptam non eſſe in ſtipulatione, que ſtricti iudicii eſt..loca.Inſtit. de verb.oblig. Addidimus quæ- dam alia, quæ probabiliter quidem dicuntur& magna ex parte vera ſunt: ſed vereor ne ſpeciei, quam nunc tractamus, parum conueniant. Si ponamus iuſſum eſſe hæredem dare intra triduum non facta loci mentione. In hac ſpecie videtur
nihil opus eſſe tali diſtinctione, cum in ea nihil impoſſibile
contineatur, quod poſſit nocere legato. Imo ne ſtipulationi quidem. Si quis emm promiſerit dare Stichum intra triduum. non ideo minus obligatur, quod ille ſernus Gadibus ſit. leg. continuus. 137.§. illud. de derd ovingeAn ibi lureconſ.confe- ſtim daridebere Stichum, nec quærendum eſſe vbi ſit. alio- quin promiſſor pecuniæ excuſaretur ob inopiam: quia dare non poteſt. Promiſſor Stichi excuſaretur ſi dominus eum vendere nolit: quia dari non poteſt. Difficultas hic non eſt in re: ſed in perſona. Res dari poteſt, quamuis promiſſor, aut hæres dare non poſſir propter incommoditatem loci; tem- Ps⸗ vel ſimil. Nihil ergo aduerſatur conſtitutio luſtin. de is, quæ pœnæ nom. relinq. de præcepto impoſſibili. Nam il- la impoſſibilitas hic eſt, nec ita impoſſibile accipiunt Iure- conſulti. Non eſt igitur opusilla diſtinctione& interpreta- tione de qua diximus, quod duplex præceptum ſit,&c. quam- uis ea diſtinctio improbanda non ſit. Si quis opponat dict.§. loca. reſ pendeo non magis aduerſari huic noſtræ legi, quam d. leg. continuus. quæ loquitur de ſtipulatione. Species dil. continuus.§. illud. eſt ſimilis noſtræ. Sed illi duo loci de ſti- pulatione debent conciliari, vt ſcripſi ad dict. 5. illud. in ſpecie g. loca. euidens eſt impoſſibilitas ex ipſa conceptione verbo- rum. Itaque non valer ſtipulatio. Creditur eſſe eorum ogi- tatio vt nihilagi exiſtiment. leg. non ſolum. de oblig& actio- nibus. Ac in dubio fit interpretatio contra ſtipulatorem.l. ſti- pulatio iſta. 38.§. in ſtipulationibus. de verb. oblig. Idem di- cendum in contractibus bonæ fidei, vt dixi. ſi conuenerit vt hodie inſula ædificetur, arg. dict. leg. non ſolũ. quæ loquitur de contractibus etiam bonæ fidei. Nec obſtat dict. lex, Inſu- lam. ſupra de loc.& cond. In qua eſt ſpecies longè diſſimilis, vt diximus. Hoc amplius in legato id quoque locum habet. Pu- ta, Volo hæredem meum dare Carthagini, vel Gadibus, quo die moriar: vel triduo quo mortuus fuero. Contendo lega- tum hic non valere, propter euidentem impoſſibilicatem, quæ verbis exprimitur. quod non accidit in ſpecie Pomponii, quam tractamus. Teſtator iuſſit dari ſeruos intra triduum, &c.nec quicquam aliud adiecit de loco„hiforte erant Gadi-
bus. In altera ſpecie locus exprimitur, Volo hæredem meum
Garthagini dare, quo die moriar. Quare dico legatum non
Franc. Duareni Comment.
valere. arg. leg. 6. ſi quis ita inſtitutus. ſupra de cond. Inſtitut. Vbi conditio euaneſcit propter tempus expreſſum verbis de. ſtatoris, intra quod non poteſt fieri quod factum eſſe cauit. Nec ibi temporis adiectio habetur pro non ſcripta, vt hæres
cogatur monumentum facere intra tempus moderatum. Nô-
eſt etiam contrarium quod dicitur in leg. 3. de con.& demon, Id enim obtinuit in conditione impoſſibili, vt ibi dicitur. Ni- hil huiuſmodi reperitur de adiectione temporis, imo refra- gatur dict.leg.de conditionib. inſtit. quæ vt vere dicam, ma. gis me traxit in hanc ſententiam, quam vlla alia ratio. Nemi- nem enim reperio extot ſcriptoribus, qui mihi hunc nodum
expediat. Nam ferenda non eſt interpretatio Pauli euane-
ſcere conditionem, id eſt, tempus in conditione appoſitum. Non ſum tamen adeo hebes, vt animaduertam contrariam opinionem aliquid humanitatis præ ſe ferre. Sed longe cer- tius eſt, quod aſſerimus,& magis conſentaneum veterum ſententiæ. Hæc ſufficere viſa ſunt ad interpretationem hu- ius loci. Nam quod Accurſ.obiicit ex leg. item illa. de conſtit. pecun. ad rem non pertinet. Alii annotant morientem face- re poſſe teſtamentum. Dixi quid ſentiam ad leg. quoniam indignum. Cod. de teſtamen. Alii quæſtionem tractant, cum teſtator iubet aliquid dari triduo, quo mortuus fuerit, ancur. rat tempus à morte, an ab adita hæreditate? Sed hæ quæ- ſtiones extra rem ſunt.
Ad§. Regula.
POuponios hic regulam tradit pertinentem ad locum de perſonis, quibus legatur. Nihil tam vulgare ac protritum quam ſeruis legari. Quęd tamen mirum videtur, quiaſer- uus legati capax nõ eſt. ſ. quod artinet. infra de reg. iur. Acle- gari eis tantum poteſt quibuſcum teſtamenti factio eſt. 9. le- gati. Inſtit. de leg. Cum ſeruis non videtur eſſe teſtamenti fa- ctio, quæque publiei iuris eſt. l.z. ſupra de teſta. Sed receptum eſt vtilitatis cauſa, vt valeat legatum propter perſonam domi- ni, cui acquiritur. Spectatur ergo perſona domini, vt dicitur inl. 84. debitor.§. ſeruo. de leg. ⁊. Idem dicitur in l. nonminus. 3 1. ſupra de hæred. inſtit.& l. neque. C. eo. tit. Obiicitur exl. 3. infr. de l. præſtan, non inſpici cui acquiratur legatum: ſed cui honos habitus ſit. Dixi ſupra eo. ad l.cum Rliokamililm ſententiam non eſſe accipiendam pro regula, mote eorum qui omnia dicta luriſconſ. ſolent in theſes& regulas redigere, quæ vocant brocardiaiuris. Opponitur huic regulæ, quoda- liquid poteſt legari ſeruo, quod non poteſt domino, putate iplius domini. d.l. debitor. de lega. a. Et contra aliquid poteſi legari domino, quod non poteſt ſeruo. l. etſi maximei infrade ſeruit. legat. vbiad fundum domini via ſeruo fruſtra legatur. Reſpondeo ad vtrumque: In l. debitor, non ideo legatum te- lictum domino inutile eſt, quod cum domino non ſit factio teſtamentl. Eſt enim liber& ciuis: ſed quia res mea mihiac- quiri non poteſt. Ex perſonaigitur ſerui poteſt conſiſtere le- gatum, quod non conſiſtit ex perſona domini, modo ſitcum domino teſtamenti factio. Cum quæritur, an cum legatario ſit teſtamenti factio, inſpicitur perſona domini. Cum quæri- tur, anres talis ſit nrpoſ rlegatarius eam capere& acquirere, ſpectatur perſona ſerui. Ad leg. etſi maxime. dico conſiſtere legatum ex perſonaſerui. ac videndum an liber factus capere poſſit. Quod non accidit in ea ſpecie. Certum eſt inſpici per- ſonam vttiuſque, ſecundum diſtinctionem dict. leg. debitor. Sed adhuc videtur obſtare regula noſtra. Quibus legate poſ ſumus eorum quoque ſeruis,&c. At ſeruitus legati pote
domino. Ergo& ſeruo. Sed captio eſt in hac argumenta- tione. Maior enim ad qualitatem perſonarum pertinet, quæ eſt regula noſtra, cæteta ad qualitat em rerum. Sic eſſet argu- mentandum, Quæcunque res poſſit legari domino, eadem & ſeruo,&c. Sed hoc falſum eſt, aliquid poſſe legati ſeruo, non domino,& contra. Vcigitur hæc clarius doceantur,& ſi- ne confuſione, quæſtiones leparandæ ſunt. Cum dubitatur
de viribus legati ſeruo relicti, duo inquirenda ſunt. Primum
quæritur, an ſitfactio teſtamenti cum legatario, id eſt, an ſit ciuis,& c. Et certum eſt inſpici perſonam domini ſecundum regulam noſtram. Deinde quæritur, an res huiuſmodi ſit,vt legatario acquiri poſſit. Et hæc quæſtio nihil ad te ulam no- ſtram pertinet. Iaſpicitur perſona ſerui, an factus iber cape re poſſit. Superſunt difficiles antinomiæ, de quibus proxime diſſeremus..
Diu,
ii reule Oecullt Bec wiaoh ndfanels Em dii
ſer.Bigo ſcolo9l 10¹ t 2” ntelkame tcuinol
ekpel rbwenii
6 1 ——
n
fe bie nekkn lege llürert. I Nun pitime giſlben Nelücaya Wntſeuwsi
nüggünts
.

de ſaldene 4 od Acene.. Rälia —— den
2 4. 4 6 Nact 5 ₰
r lekari. ohd uncn
lapano— n antum potelt qudacamt Ata. dale Can ensrod rüerc
dirat ſlerno.ie hrlnan mpe* de Ared aſtt A acg(ean oum dumtt. Duiſeptico adlant cum aoa eiſe Kcmicncum dto na mn Scka larKonl.laccotin Uelabe odant hrocuAa ers. Omovitn 2 dotrit lexar ſerao, quod tonocin 14dami ddeditot.aleg Rum 4ona, uod don potettlermltin t. M. 1nad kundum domiu utens
nem acto. Can Juth-
—“. 19
arrsusen polit egrriuen 6
5 cindes diod
9— il 822 1M..
k:
—
22
In Trit. De legatis&y fdeie.
Dixi, legatum ſeruo ita valere, ſi ſit cum domino teſta-
menti factio. Idq; ſatis plene& copioſe à me declaratum eſt. Occurrit antinomia d fficilis ex l.&1. ſi ſeruus eius. de acquir. hæred. vbi valet hæredis inſtitutio, quamuis dominus inſti- tui non potuerit. Difficultatem auget lex, ſi alienum. 67.§. in extraneis. de hæred. inſtit. vbi tria tempora inſpici debent. I- dem dicitur in§. in extraneis. Inſtit. de hæred. qualitat.& dif- fer. Ergo nõ ſufficit tempore aditionis capacem eſſe. Reſpon- deo loqui Terentianum de domino, qui capere non poteſt: non de eo, cum quo non eſt teſtamenti factio. Dicitur cum eo teſtamenti factio non eſſe, qui non poteſt hæres inſtitui, aut cui non poteſt legari.l. filiusfamil. ſupra de teſtam. cuiuſ- modi eſt peregrinus. Non capere dicitur etiam is cum quo eſt te ſtamenti factio plerumque. l. ex facto.§. Iulianus. ſupra de vulg ſubſtit. Cum hæreditas aufertur alicui vt indigno, is ni- hilominus hæres eſt,& adit hæreditatem. Capere intelligi- tur cum effectu.leg.79. aliud. infra de verb.ſign. leg. ĩ2. non videtur quiſquam.de regu.iur. Sumpta eſt lex, aliud. ex leg. 1. ſi cui plus quam per legẽ Falci. lib.79. ad edict. Exemplũ autẽ ſumi poteſt ex lege lulia& Papia, quam interpretatur Te- rentianus. Nam& inſcriptio eius capitis eſt, Terent. ad. l. lu- liam& Papiam. Cælebs poteſt inſtitui,& eſt cum eo teſta- menti factio: ſed non poteſt capere, niſi intra centum dies le- gi paruerit, id eſt, niſi duxerit rofem parens legi Iul.& Pap. Vlpian. in Inſtit. tit. de cad.& aliis pleriſque in locis. Tunc hę- reditas caduca, vellegatum caducum efficitur,& acquiritur fiſco. Nec refert inquit Terent.an ſolidum capere poſſit, an partem. Exemplum huius poſterioris partis etiam ſi poteſt cx eadem lege lul. ſi vir lberos non habens, vxorem heredem inſtituerit. Nam alter ex alterius teſtamento decimam tan- tum capit iure antiquo. Vlpian. in Iaſtit. tit. 1 5. de decimis. Scripſ lib. 1. diſput.cap. 79. huc pertiner tit. 16. apud Vlpian. de ſolidi capacitate inter vir.& vxor. Ergo recte hæres inſti- tuitur ſeruus in hac ſpecie. Neque obſtat regula quæ loquitur de domino, cum quo non eſt teſtamenti factio. Idque Vlpia. ipſe aperte oſtendit in Inſtit.tit. 22. qui hæred. inſtitu. poſſ. Alienos ſeruos heredes inſtituere poſſumus, eos tamen quo- rum cum dominis teſtamenti factionem habemus. Alia eſt antinomia difficilior ex leg. ſi deportati. 7E infra de leg.3. Nec dici poteſt deportatum habere teſtamenti factio- nem, vt plerique exiſtimauerunt. Eſt enim hoc controuer- ſum,& multæ variæque opiniones teperiuntur. Sed ego fa- cile probabo, cum eo non eſſe factionem teſtamenti. Pri- mum, quia peregrinus eſt, nec capax eſt eorum, quæ ſunt iu- ris ciuilis. leg. 17. quidam. de pœn. Atteſtamenti factio eſt iuris ciuilis& publici.l. 3. ſupra de teſtam. Et hoc ſatis expreſ- ſum eſt. l.. Cod. de hæred. inſtit. vbi perinde eſt ac ſi hæredes ſcripti non eſſent. Quod adiecit Imp. Anton. in d. l.i. tollende ambiguitatis cauſa, ne quis verbum, capere, ita interpretetur, vt ſupra dixi.Er locus eſt ſimilis apud Vlpian.Inſti.tit. qui hę- red. inſtit. poſſ. Dedititius hæres inſtitui non poteſt, quia pe- regrinus eſt, nec cum eo eſtteſtamenti factio. Preterea id per- ſpicuum eſt ex ipſa lege Falcidia, ibi, Qui ciuis Romanus ciui Rom.&c. Non poteſt ergo legari peregrino. Peregrinus op- ponitur ciui. leg. ſed ſi hac. ſupra de in ius voc. Satis ergo de- monſtratum eſt deportatum nõ modo capere non poſſe: ſed etiam cum eo teſtamenti factionem non eſle. Non poſſe in- ſtitui, non poſſe ei legari. Quod cum ita ſit non videtur ſer- uo deportati legari poſſe. Variæ opiniones hic ſunr,& inue- nio vique ad nouem, quas non curo hic referre, cum nulla mihi probetur. Addo igitur decimam, vt numerus plenior ſit. Arbitror fideicõmiſſum poſſe relinqui deporeato, quam- uis ei legari non poſſit, Paul. ibi loquitur de fideicommiſſo. In fideicommiſſis autem non ſeruantur ſubtilitates iuris ciuilis, ſicut in legatis, vt oſtendi in interpretatione tituli. Differen- tiæ multæ ſunt iuris veteris quæ etiam ad perſonas ſpectant. Eece, VIp. in Inſtit. tit. 2 5. de fideicom. Latini luniani ait, per nideicommiſſum capere legatum non poſſunt. „Aliud exemplum ex eod. VIpian. Reſpublica non poteſt kares inſtitui,& tamen ei hæreditas per fideicommiſſam re- iinqui. ritul. qui hæred. inſtit. poſſ. Huc pertinet locus Theo- phil. Iaſtit. de fideicom. hæred. vbi oſtendit ſolitos fuiſſe ve- tetes peregrinis relinquere per fideicommiſſum, quos non Poteraut durecto inſtituere. Deportato igitur(quamuis per- egeinus ſit) fideicommiſſum vitiler relinquitur. Non obſtat
05
lex Faleidia quæ del gatis loquitur. Temporè legis Palcidiæ fideicommiſſa nondum erant in vlu, vt ſupra oſtendi. Sed hoc fideicommiſſum relinquitur fiſco, niſi& c. Triplex quæ- ſtio hic eſt. Vna, an valeat fildeicommiſſum. Et dicitut valere. Altera eſt, an fideicommiſſarius capiat, an fiſcus. Et diſtin- guendum eſt vt hic dicitur. Non obſtat regula Caroniana.§. an ſeruo. Inſtit. de leg. Quia legatum viile eſſet, ſi tempore teſtamenti teſtator deceſſiſſet. Non ideo minus legatum va- let, quod fiſcus aufert,&c. Imo ſi non valeret,& pro non ſcti- pto eſſet, fiſcus nihil caperet.I. ſi in metallum. de iis quæ pro non ſcript. habent. Nec aduerſatur illa lex iis quæ diximus. Quia deportatus non admittit libertatem, ſicut damnatus in metallum.l. Quidam. de pœn.& Inſtit. de capit. deminut. Ad S. In legatis.
I Deubee pertinet ad effectum legati. Voluntas teſtatò- Luss pro lege ſeruanda eſt. leg. verbis legis. infra de verb. fi- guifi. Nouel. conſtit. de nupt.§. diſponat. Sed quid ſi diuer- ſa aut contraria in teſtamento reperiantur? Air Iuriſc. hic nouiſſimam ſcr ipturam ſeruandam eſſe. Videtur enim pœ-
nituiſſe& mutaſſeteſtator ſententiam. Interdum tamen ſpe- ctatur prior ſcriptura, ſi priore ſcriptura declarauit ſe nolle
Titio aliquid dare, etiam ſi forte poſtea ei legauerit. Voluntas facit quod in teſtamento ſcriptum valeat: ſic enim legimus
vt in Florentin. Oſtendit luriſc. cauſam huius diuerſitatis eſſe voluntatem. Vtrum ex ſcriptis valeat, an prius, an poſterius, iudicandum eſt ex voluntate. Cum prius legat pure, deinds ſub conditione, videtur magis velle quod poſterius eſt. Ho- minis eſt mutare ſententiam, idque ſolet accidere nam eueſa- CN» ⁴lν 5μν. Hinc voluntas dicitur ambulatoria eſle in teſta- mentis. leg 4. infra de adim. lega. CQum vero teſtatorem in in- itio contigerit legare, legando ſimpliciter in alia parte teſta- menti, non credunus mutaſſe voluntatem. Quia verba præ- eedentis declarationis conferuntur in futurum tempus. Nam & eum ſermonem,&c. Confirmat his verb. luriſcon. velut ſi- militudine ex leg. 30. leg. talis ſcriprura. in princip. ibi, quas
pPecunias,&c. Nam receptum eſt ibi ſpectati vlrimam ſeriptu-
ram, legando poſtea pure& ſine die non intelligitur mutaſſe voluntatem,& receſſiſſe ab ea declaratione& proteſtatione. Obſerua illud vulgare, Nouiſſimam volunratem ſpectari. Si- milis locus de fideicommiſſo in leg. clari. 9. Cod. de fideicom. Alius ſimilis in leg. ſi quis eum. 16. 1upra de vulg. ſubſtit. Simi- le in leg. Hac conſultiſſima. leg. ſancimus. Cod. de toſtamen. Clauſula itaque tabellionum non eſt neceſlaria, qua cauetur vt nullum irrirum, caſſum ſit prius teſtamentum:&&c. Idem de aci djeirar.les, pacta nouiſſima. Cod. de pact. Idem de legib. leg.vlt. de. conſtit. princ. ſupra. Sed conſilium nobis eſt de teſtamentis tantum hic loqui. Occurrit antinomia exl. ſi te ſolum. ⁊0. ſupra de hæred. inſtit. vbi non ſpectatur nouiſ- ſima inſtitutio: ſed ea quæ plenior eſt.
Reſpondeo, aliam cauſam eſſe inſtitutionis, qnam lega- ti. Id enim vtile viſum eſt in inſtitutione, ex qua teſtamen- rum omnino pender. l. proxime. ſupra de his, quæ in teſtam. delen. Huc pertinet quod dicitur in leg. ſi plures. 17. fupra de condit. inſtitut. vbi conditio, quæ prior extiterit, ſpectatur. Sic in libertatibus, ſpectatur leuiſſima conditio. leg. 50. ſub diuerſis. infra de cond.& demonſtrat.& leg. ſ.de manum. te- ſtamen. inf. Qupmodo autem accipiendum ſit hoc edictum Pompon. docet Valens in leg. non ad ea. 87. infra de condit. & demonſt. Si fuit iuncta& continuata ſcriptura, non cre- ditur mutata voluntas eſſe, niſi euidenter appareat. Tuncin- telligitur quaſi ſub alternatione legatum, vt ſit electio legata- rii. Tractatur huiuſinodi quæſtio apud Accurſ.& alios: Lega- tum eſt pure relictum: duplex ademptio ſecuta, altera pura, altera conditionalis. Certum eſt conditionalem valere. Sed quæritur de eius effectu, an repetitum videatur legatum ſub contraria conditione. Diuerſæ hic reperiuntur optniones. Quidam exiſtimant legatum videri repetitum ac reuocatum ſub contraria conditione. Mouentur hacratione: quia vo- luntas maxime ſpectanda eſt in teſtamentis quocunque mo- do ex verbis colligatur, licet verbis omnino expreſſa non ſir. leg. 3. Cod. de lib. præter. leg. cum virum. Cod. de fideicom. & ſimilibus. At voluntas hic apparere ſatis videtur. Pri- mum ex co quodteſtaror ait ſe adimere. Non poreſt adimi legatum quod non eſt. leg. nam& ſi ſud L83 ditione, ſupra de
u 3

710
iniuſt. rupt. teſtam. Item colligitur voluntas ex eo, quod alias inutilis futura eſt poſterior ademptio. Verba teſtatoris am- bigua vel obſcura ſic interprerati debemus, vt aliquem effe- Kum habeant: nec fruſtra videantur adiecta. l. ο⁶. ſi quan- do. infra hoc tit. Fruſtra enim erunt adiecta, ſi non intelliga- tur denuo legatum eſſe ſub conditione. Preterea ſatis hoc ex- preſſum videtur leg. 106. aliquando. infra de condit.& de- monſt. leg. quod pure. 6. infra quand. dies legat. Vbi legatum ſub conditione ademptum, intelligitur fub contrarla condi- rione relictum. Contraria tamen opinio probabilior eſt fi ponamus vtranque ademptionem in diner ſis ſcripturtis fa- am eſle. Mouet me, quod teſtator vſus non eſt verbis, nnie apta ſunt ad legandum: nec etiam apparet eum legare volui. ſe, vt dicunt aduerſarii. Non enim magni ponderis hic eſt coniectura ducta ex eo, quod alias fruſtra ademptio facta eſ- ſet. Nam alia eſt contraria coniecturs, eaque fortior& ner- uoſior. Quia credibile non eſt quenquam adimere, vt lega- tum maxgis valeat. leg. legata inuriliter. infra de adim. lega. Le- garc enim& adimere contrarla ſunt,& cõtrarios effectus ha- bent. Non eſt igitur veriſimile eum, qui legat, adimere aut contra, qui adimit legare. Nec valet argumentum à contrario propter hanc coniecturam. Simile exemplum eſt in leg. Titia 79.§. vltim. de manu. reſtam. vbi verbis iſtis, Oneſiphore, niſi rationem diligenter excufleris, liber neeſto. Non poteſt O- neſiph. ſibi libertatem vindicare. Reſpondi his verbis liber- catemn adimi potius, quam dari. Ne fauor quidem libertatis noc efficit. Nec aduerſatur l. Aiquando. cum limil. Intelligitur enim cum legatum purum fuit,& vnarantũ ademptio ſecu- ta, eaque conditionalis. Nam legatum debetur ſub conditio- ne, quia legatum omnino ſublarum non eſt ademptione: ſed eatenus valet, quatenus ademptum nomeſt. 1 At in ſpecie propoſita fuit omnino ſublatum per priorem ademptionem, quæ pura eſt. Nec renouatur poſteriore, pro- pter coniecturam, de qua iam dixi. Hæc locum habent vt di- xi, cum in diuerſis ſctipturis vtraque ademptio facta eſt.
Aliad dicendum, ſi in eadem ſcriptura. Prior ademptio
pro non facta habetur. leg. ſi ita ſcriptum. 46. inf. del. z. Non enim inrelligirur teſtator quicquam cauiſſe teſtamento, in quo non perſeuerauerit vſque ad conſummationem& per-
fectionem teſtatmenti. Secundo obſeruandus eſt locus de
clauſula reſtamenti, qua derogatur iis, quæ poſtea adſcri- buntur. Similis locus eſt& multo pleniot in leg. 22. ſi quis in principio. inf. de leg. 3. Eaclauſulamagaam vim habet ad declarandam voluntatem: ſed facultatem non adimit mu- tandæ voluntatis. Inciuile hoc eſt, acbonis moribus contra- rium. ſicut in pacto, quo defertur hæreditas. l. ſtipulatio hoc modo concepta. inf. de verb. oblig. Coauenit bonis moribus ambulatoriam eſſe volunratẽ ad extremum vſque ſpiritum.l. 4. infr. de adim. lega. Scripſi alias in partit. tractatus de pact. Antinomia exl. Diui.. licet. de iur. codici. Zaſius ait terribile
contrarium eſſe. Vulgo dicitur leg. Diui. ſuppleri per leg. non
eſt nouum. ſup. de legib. valere codicillos, ſcilicet ſi ſpeciali- ter,&c. Reprehenditur tamen hæcſententia A pleriſque diuinatio fit. Ego animaduerto duplicem hic quæſtionem eſ- ſe, quamuis tanquam de vna& ſimplici, plerique hic diffe- tant. Prior eſt, an contra hancvoluntatem valeant codicilli, in le. Diui. dicitur valere codicillos. Itemn in leg. ſi quis in prin- cipio. Adhuc nulla repugnantia eſt. Altera quæſtio vnde col- ligitur voluntas, ꝙ mutauerit voluntatem: hæc poſterior tra- ctatur in d.l.ſi quis. De eo nihil dicitur in l. Diui. Semper vi- dendum in quaq; hypotheſi, qua dere principaliter agitur. Adl. Cum intertus. 13.
Ocus eſt de effectu legatigeneralis, vt legato generali- ter homine quid debeatur legatario. Species. Hic dicitur ſiberari hæredem ſolutione Stichi, perinde ac ſi Stichus lega- tus eſlet. Atque hinc colligitur Stichum eſſe in obligatione, X deberi. Nam ſolutione eius tantum quod debetur, tolli- tur obligatio.§.. Inſtit. quibus modis toll. oblig. leg. 2.§. mu-
tui datio ſupra de reb. cred. Dixerit aliquis ex hac hypotheſi
nihil tale colligi poſſe,vt ſi ponamus hic hæredem ſoluiſſe vo- lente legatario. Nec dubium eſt quin volente creditore aliud pro alio recte ſoluatur.dict.õ. mutui datio. Vnde igitur colli- gimus quid debeatur, quid ſir in obligatione? Imo bonus a-
ſiquis ſophiſta poterit cõtrarium hinc colligere. Nam ſi ideo
Franc. Duareni(omment.
tib. arbitrio ſuo mutare ſentẽtiam antequã contra
liberatur hæres, quia ſoluit volente legatario, conſequens eſt eum alias non liberari: nec Stichum eſſe in obligatione. Ani- maduertendum eſt igitur in hac diſputatione duas quæſtio- nes eſſe, quæ ſæparari debent. nam vna dependet exaltera. Prior eſt, an debitor hominis, ſoluens creditori Stichum, li- beretur?Et hæc quæſtio non hic principaliter tractatur: ſed ponitur tanquã certũ& indubitatũ debitorẽ liberari, vt dici-
tur in leg.& per iuſiurandum.§. ſiis, qui hominem. infrade
accept. Altera quæſtio eſt, quæ pendet ex ſuperiore. Quid ſi debitor hominis non ſoluerit creditori, ſed eius ſeruo? Et hæc eſt præcipua quæſtio huius capitis. Ait igitur Pompon. debitorem ita demum liberari, ſi conſentiente domino ſol- uerit. Non debet igitur ſolui ſeruo, niſi voluntate dominill. quod ſeruos.35. inf. de ſolut. Sicut aliud pro alio ſolui non de- bet, ita nec alũ perſonæ. Ex iam dictis apparet, legarohomine Stichum eſſe in obligatione, alias ſolutione eius debitor non liberaretur. Sed quomodo poteſt dici in obligatione eſſe, cum non poſſit peri?. huic autem. Inſtitut. de act. lmo po-
tius homo incertus dicitur eſſe in obligatione. Cauſa enima-
ctionis eſt obligatio. Ecce magna iuris varietas hic reperitur. Nam plerunque dicitur incertum hominem eſſe in obliga- tione. d.‚; huic autem. Alibi dicitur ſingulos homines eſle in obligatione. leg. Mæuius. 66. 5. duorum. de leg. 2. notum eſt enim hominis legato orationis compendio ſingulos homi- nes contineri. Alibi dicitur ſingulos quodammodo ſub con. ditione legatos videri. leg. 3·inf. qui& à quib. lib. manu. Hæc tamen quæ tam varia ſunt, pugnantia aut contraria non ſunt ſi recte intelligantur. Ecce cum legatur home, debetur ho- mo incertus, quem debitor ſoluere maluerit. Itaque recte di- citur hominem incertum peti. d.§. huic autem. quia certum non eſtcreditori, quem hominem ſoluere maluerit debitor. Debertamen aut Stichum, aut Pamphilum, aut Damam, aut alium. Singulos enim debet quodammodo ſub conditione, niſi alium ſoluere maluerit. dict. leg. Mæuius dict. leg. 3. hæc
eſt natura huius obligationis. Non eſt tamen vera& propria
conditio, vnde ait Iareconſ. in d. leg. 3. quodammodo,&c. nec eſſe, ſed videri. Si eſſet vera conditio, non poſſet agi. leg. cedere diem. Item tranſmittitur ad hæredem. leg. 2ſ. ſi hæ- redes.§. ſi incerto. ſupra fam. erciſ. Cum ergo quæritur in ſpecie noſtra, an Stichus fuerir in obligatione, qui ſolutus eſt: Reſpondeo eſſe in obligatione non ſimpliciter: ſed ita niſ dominus alium ſoluere maluerit. Quare mitum noneſt, ſi ſolutione eius debitor liberetur. Liberetur, inquit, perinde ac ſi Stichus ſpecialirer legatus eſſet. An autem verum ſit dicimus electionem hæredis eſſe, diſputabimus ad le. legato generaliter.;7. infra.
Adl. 14. Si ita ſit adſériptum.
P RKactatur hic ſpecies perquam affinis& ſimilis ppecieil. ſi mihi.S. in legatis. de qua proxime diximus. Cum le- gantur duo fundi, vterque debetur, niſi teſtator declarauerit ſe velle alterum deberi. Cum legatur bis eadem ſumma ſiue quantitas, plerumque intelligimus multiplicatum eſle lega tum. leg. plane 34infra eod. Vbi dicemus. Nam quæſtio facti eſt, quæ pendet ex conie ctura voluntatis. Sed declaratio te- ſtatoris omnem obſcuritatem ac dubitationem tollit. Exem- pligratia, Teſtator adſcripſit vt ſemel debeatur,&c. nec te- fert an ante legatum, an poſt. Nen inſpicitur nouiſſima ſcri- ptura, propter voluntatem teſtatoris, vt dicitur in dict.§.in legatis. Non videtur datum eſſe, quod ademptum eſt ante conſummationem teſtamenti. Sed quod magis erit adem- ptum quæritur. Teſtator legauerat decem vna parte teſta- menti, altera parte centũ, alia parte declarauit ſe velle tantũ vnã ſummam deberi.Sed vtra debebitur, vtra adempta erit? Ait exiguius præſtandum, vt in re obſcura. Nã ei, quiagit, incumbit probatio, quę nulla eſt niſi ſit certa. l. matrem. C.de probat. Petens ergo maiorẽ ſummã probatione deficitur. Ne hæres quidem oſtendere poteſt exiguum legatum eſle. ſe nihil refert, quianon incumbit ei probatio. Hinc obſeruan- dum eſt quodadimitur nondum perfectofeſtamento, no vi⸗ deri legatũ. Dicitur nõ deberinõ tã ꝙ ademptum ſit, quam& nunquã legatum ſit. Qud mutatur ante conſummationem teſtamenti pro non ſcripto habetur, ſicut in contractibus di⸗
cimus. l. 9. contractus. C. de fide in ſtr. Licet. n. ibi contrahen- ctus fuerit
abſolutus.
8
Ma ap-
„
Mlauimame Naniine
alemial'm Jodeillde l
ltacegp. ltdg.D laxanon häti quo
utumnot
rwmarndoob nuülac dec raCianto 1n z9, lesFerun irnatgu
1
tandödeü Aanrſe
audtopc
attegere
Wleio opſe
lum ii taetindob
Dmeante
V V dit
bven z6
V ulaſen

rmreik ancur. Ke, — r„ karan amin
“ M e— 4 mmem acernam en a b 44 Kech h. Or 3 W m„ Puem daninenbülrnn Len ar 4 men zur Ahan ar Din 94 alon enm deher otanac. Mm lolacte malder ch 3 lan Am uu hr. 4 DDaroan Non etune 3 8 .? dds us larama c. leu vuter ¹ 8* men.). dder Ferz coackio na. **- 4 Hen. ken utatrenrad dentn 1 Ammn 1 A*ema. ſapen kim etc. Cmg ½. 5 4. tAoftränn Sechustzertiobligrren 5 Ladeo elle m ddugpooe don lwnir aun Mum lelucre nloert. Qamen dac cun dedioc ldereru. Ldetem vochas pecauter egnu eſet.Aun 4 1 2 7 84 un clechonem Aerecs tie, Ähuan
„
AR * 4.— 414. Srs Adepan
Autu lic heciespaiquun iuti dmh. alegum. equftaumtcm r a fund. natqae dedern n 1
In Tit. Delegatis e ſideicomm.
abſalutus. Et eſt notãdum quod ait ipſo iure non deberi, non hoc inducitur interpretatione aliqua propter æquitatẽ. Nam & ſi ſubtilitatem iuris ſpectemus, non debetur, quia non eſt ſcriptum teſtamento. Sic in l. i. ſfup. de lis, quæ in teſta. delen. Si quid deletum ſit conſulto ante conſumm ationem, pro non ſeripto eſt: nec ipſo iure debetut: Si quid deletum ſit poſt con- ſammationem, petens exceptione repellitur. d. li.§. ſed con- ſalco. Oppon. huic ſeotentiæ 1.8 7. non ad ea.inf. de condit.& demonſt. Vbi legatum valet ipſo iure: ſed petẽs lummouetur exceptione, quamuis conditio edicta ſit ante conſummatio- nem teſtamenti.
Reſpondeo non eſſeibi certam reuocationem,& adem- ptionem legati. Ex eo quod poſterius legatum eſt condi- tionale, interpreramur reuocatam eſſe prius. Quodſecun- dum ſubtilitatem iuris non videtur defendi poſſe. Ideo da- tur exceptio doli. W Sed quid dicemus de legato codicillis adẽpto: Quaſtio eſt hic vulgo agitata, de qua variæ ſunt opiniones. Quidã putant ipſo iure adimi legatum. citant§.I. Inſti. de adempt. legat. Ad- emptio legarorum firma eſt, ſine eodem teſtamento, ſiue co- dicillis fat. Alij negant quod ademptio fiat poſt conſumma- tionem teſtamenti, vt hic dicitur, quam ſententiã ego ſequor.
Si quis intelligat quid ſit ipſum ius,& J uæ ſit origo codicillo- rum, non erit difficile explicare. Ipſum ius iatelligitur de legi- bus pop. Rom. non de iure prætorio, interpretatione pruden. Senatuſconf conſtitutionibus,&c. Oſtendi in commentario ge in lirem iurando. Codicilli autem ex legibus non ſunt. In-
ſtit. de codicil. vt nec fideicommiſſa. Cur teſtamentum dica-
tur iuſta ſententia, dixi ſub tit. de teſtam. vt differat à codicil-
lis. Sic interpretati ſumus ſupra adl. 7. legatum. quomodo ſit
accipiendal.3. Titia.§. Lucia. de leg. ⁊. infra. non oſtat§.i. In- ſtit. de ademp. legat. Non dicit valere ademptionem ipſo iure: ſed ait firmam eſſe,&c. Nec improbabiliter dicetur compe- tere exceptionem doli, ſicuti in l. ex patte. de adim. lega. in-
fta. Icem in l. militis codicillis.§. veteranus. de milit. teſtam. niſi codicilli ſint teſtamento confirmati.l. 3 o. talis.& l. ſeqin-
fra eod.
Ex hoc cap. 14. cœpimus annotare, quæ viſa ſunt obſerua- tione digna. Diximus quod adimitur ante perfectionem te-
ſtamenti, non videri legatum: vt cum teſtator declarat ſe velle
ſemel dari, quod bis legauit. hæc declaratio facit, vt intelliga-
mus datum non eſſe. Secundo obſeruandum eſt, nihil referre in qua parte teſta-
menti hæc declaratio adſcribatur. Vnde colligi ſolet theſis&
regula. Citantur multæ leges, l. quidam. de pecul. lega. l.vlt. de
reb. dub. l. 3.§. filius. de lib.& poſth. l=. C. de lib. præt.& aliæ ſimiles. Verum prudenter admonuerunt quidam, non poſſe hoc certa regula diffiniri. Omnis definitio eſt periculoſa in iu-
re.l. omnis definitio. de reg. iur. Sed maxime in iis, quæ facti
ſunt.l. mora. ſupra de vſur. Nam hoc verſatur in cõiectura vo-
luntatis. Propoſita igitur quaque ſpecie, expendenda erunt di- ligenter ea, ex quibus voluntatis coniectura fieri ſolet.
Tertio obſeruandum eſt, in dubio quod minus eſſe præ-
ſtandum. Rationem ego adduxi& declaraui ſup. Cui adden-
dum eſt in dubio accipiẽdam eſſe eam interpretationem, qua
exoneratur hæres.l. vnum ex familia. 67.§. ſi rem. de legat. 2.
13 8. Sticho. de vſuf. leg. hoc autẽ locum habet non tantum in
teſtamentis, ſed etiam generaliter in contractibus,& aliis a- ctibus. l.9. ſemper in obſcuris. de reg. iur. Quomodo autem hoc accipiendum ſit, alia regula edocemur. l. ſemper in ſtipu-
lationibus. de reg. iur. infra. Videndum eſt ante omnianum
ex coniecturis poſſit apparere voluntas. Exempla ſunt vulga- ria. Vnum inl. cum ſeruus. alias, apud lulianum.§. ſcio. infra co. tit. Vnde colligitur ratio, de qua dixi ſupra. quia legatario incumbit probatio.
Aliudexemplum in l. qui concubinam. 29.§. 1. de legat. 3.
Vxor tantam partem habeat, quantum vnus hæres. Aliud in
l.nummis. 73. de legat. 3. Ex qua lege colligitur idem quod ex d. l. ſemper in ſtipulationibus. nempe inquirendam prius eſſe voluntarem ex coniecturis. De ſtipulatione exemplum vul- gare eſt inl. ſi ita ſtipulatus. 109. infr. de verb.oblig.decem aut quindecim dabis, fit interpretatio contra ſtipulatorem. l. ſti-
pulatio iſta.§. in ſtipulationibus. eod. tit. Aliæ autem occur- runt ſpecies, in quibus videntur lureconſ. hanc regulam ſecuti
51 1 non eſſe. Verum ſi diligenter conſiderẽtur, apparebit magna diſſimilitudo. Quædam igitur recitandæ ſunt, huius rei de- monſtrandæ gratia. Vna ſpecies eſt in l. ſi ita fuerit. de rebus dub.vbi dicitur ademptionem in vtrumque valere, quaſi vtri- que ademptum ſit. Florentinus codex haber ademptionem. Non inſpicimus vtrum horum legatorum ſit maius, aut mi- nus. Reſpondeo huic regulæ locum eſſe, cum ambiguitas ver- ſatur circa res, quarum altera maior eſt, altera minor& exi- guior. In ea ſpecie ambiguitas eſt circa perſonas. Non quæri- tur quid legatum ſit: ſed cui. In ſpecie noſtra certum eſt cui le- gatum ſit. Et certum eſt alterum ex duobus ei legatum eſſe: ſed vtrum, dubitatur. Itaque dicitur exiguum,&c. Quod au- tem dicitur in d. l. ſi ita fuerit. difficultatẽ habet propter anti- nomiam exl. 3.§. ſi quis duobus. del. pręſtan. Sed longius eua- gari nolumus à propoſito. b Alia ſpecies eſt in leg. 3 3. qui lancem. de auro& argen. le- gat. vbi non minima lanx debetur, ſed media. Diſſimilis eſt et- ſam hæc ſpecies, quia proponitur habuiſſe tres lances. Vſus Latini ſermonis exigit vt minorem intellpfana„quæ media
eſt. Diximus ſupra regulam hane ſolum habere, niſi ex conie-
cturis alia voluntas appareat. Alia ſpecies eſt in l. 38. Titia.§.
Seia.de auro& arg.l. vbi debetur argenteum ſignum non æ- reum. Plerique exiſtimant ſic ibi reſponſum à Scæuola fauo- re religionis. Quæ opinio conuenit lectioni Florentinæ, vbi ærea legitur, non aurea. Si aurea legamus, dicendum erit Scę- uolam reſpondiſſe ſecundum regulam noſtram. Sed pericu- loſum eſt à Floren. lectione recedere. Alia ſpecies in l.ſi is, qui ducenta. in princ. de reb. dub. vbi ex verbis teſtatoris ſatis ap- paret voluntas. Ambiguitas quidem eſt aliqua: ſed non tanta, vt non appareat voluntas. Nam particula, cum, oſtendit er- preſſe eſſe duas ſummas à teſtatore. Quæ duæ ſammæ iunctę efficiunt quingenta. Alia ſpecies eſt in l. quod traditum, ſed i- bi eſt fauor libertatis. Aliæ ſpecies parum habent difficultaris. Quod obiicitur de legato generaliter relicto, alibi tractabi- tur, leg. qui duos.& l.legato generaliter. infra. Nam ibi non eſt incerta voluntas teſtatoris, vt dicemus cum eo veneri- mus b 8
eA! Qui quartam.1ſ.
Veæſtio hic eſt ſcripti& voluntatis. Si quis legare volens quartam partem, legauit dimidiam, aut contra. Pendet ex his, quæ diximus ſup. ad l. 4. Diximus ibi, errorem ia nomi- ne proprio non nocere: in nomine communi nocere. Du- plex igitur quæſtio hic eſt. Vna, cum quis quartam legare vo- lens, dimidiam ſcripſit, vtra debeatur? Et ait Proculus, quar- tam legatam: de qua teſtator ſenſit. Nec vero id alienum eſt à ſignificatione verborum. Quandoquidem is qui legat dimi- diam, legat quartam. l. in eo quod plus. 111. infra de reg. iur. Altera quæſtio, ſi dimidiam legare volens, legauit quartam, quæ debeatur?ldem ait valere legatum, nec aliud adiicit. An debeatur dimidia, non ſatis exprimit. Sed exiſtimo his verbis ſignificari, deberi quod plus eſt. Quaſi voluntas hic ſpechari debeat, magis quam ſcriptura. Nam particula, ſed& ſi, hoc de- monſtrat. Id autem apertius traditur in l. quoties. 9.§. ide hæ- red. inſtit. Cum plus eſt cogitatum,& minus ſcriptum, valet quod actum eſf. Non eſt contrarium quod dicitur non ſufficere volunta- tem, ſi errarum ſit in nomine communi. Id enim nonintel-: ligitur, cum erratum eſt in nominibus quantitatis. facilis eſt lapſus& error in his nominibus,& excuſationem meretur- Deinde hic non dicitur aliud ſcriptum, aliud cogitatum: ſed plus, aut minus cogitatum, quam ſcriptum. Voluntatis con- trariæ probatio hic requiritur. Nam in dubio ſequimut vet- ba.l. non aliter. 69. de legat. 3. De hac autem probationeni- hil in vniuerſum præcipi poteſt. Ex antecedentibus& conſe- quẽtibus poterir forraſſis apparere. l. qui filiabus.y. infra, hog tit. l. ſi ſeruus plurium.§. vlt. I. nummis. de legat. 3. Ac facilior quidem eſt prælumptio erroris, cum dicitur plus ſcriprum,& minus cogitatum. quia vetba non repugnant, vt iam dixi. I1u eo quod plas eſt, minus continetur. leg. cum furti. ſupr. de in lit. iurand. L...ſi ſtipulanti. de verb. oblig. Cum dicitur plus cogiratam, æquum eſt requiri fortiorem probation em, quia verba deficiunt. Sed quomodo illud Pias„Poteſt debe- u 4

— ͦ—
— 8— ——— ———
712
1i, cum nullo modo expreſſum ſitz argu. l. quidam cum filium. de hæred. inſtit. ſup.
AaS. Si quis vnam.
pecies hic tractatur pertinens ad ius accreſcendi, ſicut&e Oal⸗ ſoquentes, vſque adl. qui filiabus. Specicsian oſthu- macontineatur his verbis, quæſtio facti eſt, de qua inl. qui fi- liabus. infra eod. luriſconſul. hic ait ſuperſtiti ſolidum deberi. Ratio eſt, quia coniuncti ſunt legatarij§. ſi eadem. laſtitu de lega. Ideo lus accreſcendi locum hic habet. Notandum eſti- gitur eum, qui filiabus legat decem, coniunctim leae Sc⸗ quam de eo poterat dubitari, quia pecunia legata ct Vi cilis quæſtio eſt, cum duobus legatur eadem ſumma, puta decem, an ſint coniuncti.de hac tractaui lib.i. de jur. accreſc. c. 7. Dixi, non videri coniunctos quaſi non ad candem rem vocentur.l. 84. hujuſmodi. 5. quib. inf. eo. Enumeratione enit perſona- rum videtur diuiſa ſumma. argu. l. cui fundus. ſſ. infr. de cõd. & demonſtr. Numero diuiditur obligatio in pecunia,& aliis huiusmodi rebus. l. cum Stichus. 29. infra, de ſolut. Nundus non diuiditur numero, ideo partes dicuntur eiuſdem rei. In hac autem ſpecie non eſt expreſſa enumeratio perſonarum, vt dici poſſit diuiſa ſumma eſſe. Præterea huic coniunctioni reali accedit coniunctio verborum& orationis. Hæcnomi- na colle ctina apta ſunt ad coniunctionem faciendam. l. 3. in- terdum. ſupta dehæred. inſtit. Sunt igitur hic coniuncti re& verbis: quia nulla eſt diuiſio parrium. Alij putantconiunctos
elle verbis tantum, quodfalſum eſſe oſtendilib. 1. de iure ac-
creſ.cap.⸗. b b Al l. 16. Si duohus.
Opecies eſt de iure accreſcendi, vt ſuperior. Cauſa dubits- 8 tionis eſt, quia pars deficiens accreicit coniuncto.§. ſi ea- dem. Inſtit.de lega. Sed veteres intellexerunt partem deſicien- tem accreſcere cum ea conſiſtit abinitio in perſona legatarij. Nam quodabinitio non conſiſtit, habetur pro non ſcripto. i- deo remanere penes hæredem dcbet. Exemplarepetiuntur in hoc tractatu, veluti inl. plane. 34.§. ſi cõiunctim. Aliudinl. huiuſmodi. 84.. ſi Titio.infr. eod. Aliudin l. ſi Titio. 7. de le- ga. 2. Sed aduerſari videtur l. quo loco. 20. ſupra de hæred. in- ſtit. vbi pars, quæ pro non ſcripta eſt, accreſcit cohæredi. Sed tacilius admittitur ius accreſcendi in hæreditate, ne quis de-
cedat pro parte teſtatus,&c.§. hæreditas. Inſtitu. de hæred. in-
ſtit. l. ius noſtrum. 7ů. inf. de reg. iur. Difficilior antinomia eſt
ex conſtit. Iuſtin. de cadu. tollen.§.& cum triplici.& 5. in pri-
mo. Quidam cenſent loqui luſtinia. de coniunctis retantum. Ratio exigit vt ſolidum debeatur alteri. Quia ſermo teſtaro- ris ſolidum ei attribuit, magis dicitur non minui, quam augs- ri legatum. Verum Iuſtini. dicto.in ptimo. loquitur de quo- cunque coniuncto. Verba enim non magis re coniunctum ſignificant, quam verbis coniunctum. Alij alia comminiſcun-
tur. Ego quid ſentiam ſcripſi libro i.de iure accreſ.cap. 18. Dixi
Iuſtinia. dercgare iuri antiquo, qued in Pandect. relatum eſt.
Leges enim poſteriores derogant prioribus. l. vltim. ſupra de
conſtit. prin. Nam luſtinianus, cum ait nihil contrarium re- periri, de iis conſtitutionibus non intelligit. Edita eſt ea con- ſtitutio poſt compoſitionem Pandecta.Iuſtini.& Theodoto Paulo conſſ. Catalogus conſulũ editus ab Haloandro hoc ſa- tis demonſtrat. Huc accedit quod laſtinian. in ea conſtitutio- ne mentionem facit Pandectarum.§. ne autem. vocat com- poſitionem noui iuris. Quocunque igitur modo defecerit le- gatum, accreſcit legatario, vt dicitur in§. ſi eadem. Inſtitut. de legat.
AdS. Heres. Nndihans eſt hæc ſpeciss ſuperiori. Titium&e Sem⸗
pronium damno dare decem Mæuio. Titius non fuit hæres inſtitutus, vel non erat in rerum natura, an totum lega-
dum debeat Sempronius? Quaæſtionem facit. quia onus in·
lunctum vni, ad alterum non videtur perrinere. Sed hic fue- runt coniunctim onerati. Itaque videtur ſenſiſſe teſtator, vt ſi alter deficiat, alter ſubeat totum onus. Alias onus inutile impoſitum eſſe diceretut pro ea patte.l.ab eo. C.de fideicom.
Franc. Duareni(omment.
ibi, quem non honoro,& c. Idem dicitur in l. quidam. ad fi. ſu-
ra de codicil. Additur altera ſpecies ſimilis, in qua vterque eſt hæres: ied alter repudiat. Ratio, quia æ quũ viſum eſt pariẽ accreſcere cum onere. Huc pertinetl. ciuitaribus. 125.§..in- fra codem. Simile eſt in l. ſi Titio. 6 3. infra de lega. 2. Antino- mia veluti ex l. Celſus. 29.§.vlt. de lega. 2 Reſponderi ſolet, idi relictum fuiſſe nominatim ab vno. Hic autem fuit legatum duobus ſimul& coniunctim. Cum vnum legatum rehnqni-
tur à duobus, vno deficiente, alter totum debet. Ego quid ſen,
tiam de hac re ſcripſi lib.z. de iure accreſ. cap.⁊. Ad S.Si Titio.
T TMc ſpecies etiam pertinet ad ea gee ſaperius dictaſuns Hus dubitationis ex hac ipſa l. ſi duobus, in prin. vbilo- cum non habet ius accreſcendi, cum alter non eſt in rerum natura. Verum alia cauſa eſt cius, qui eſt in vtero,& ſperatut naſciturus. In ſuperiore caſu habetur pro non ſcripto, ne conſiſtit in perſona legatarij. Hic autem conſiſtu propter ſpem. Peccatum igitur eſt grauiter à Bart.& aliis, vt Zaſus ad- monuit, qui intelligunt hanc legem cum non eſt in rerum natura, nec eſſe ſperatur: contrariam vero legem acepiunt, cũ non eſt, ſed eſſe Iperatur. Nihil potuit dici alienius à meate& ſententia Iureconſulti. Conſultum eſt dicere, non ſperarina- tiuitatem poſthumi, ſi non aliqua ratio hoc ſuadeat. Obſerua, ius accreſcendi locum habere inter coniunctos quocunque modo coniuncti ſint, etiam ſi verbis tantum. Scriph lib. r. de iure accreſcen.cap.lo. Quidam ſunt in ea hæreſi vt dicant non eſſe ius accereſcendi, quoniam, inquiunt, non vocantur ad eandem rem. Partes habent ex verbis teſtaroris. Sed duuifio nonfacit quominus cadem tes ſit.
Adl quifiliabus. 17. 0 Veæſtio hie tractatur facti magis quam iuris. Pertinetad
interpretationem voluntatis, ſicut& multæ aliæ in hos tractatu. Species: Quidam legauit filiabus ſimpliciter, necad- didit, quæ natæ eſſent, aut naſcituræ. Quxritur, an legarum poſthumis debeatur? Cauſa dubitationts eſt, quia non vde- tur de iis cogitaſſe, quæ nondum natæ erant. Vlpian. ait vide- rilegatum etiam poſthumis. Hoc enim caſu non poteſt dic de eis non cogitaſſe.
Hactenus omnia ſunt plana& perſpicua: ſed difficultas na- ſcitur ex antinomia. Nam contrarium videtur quodidem VI. pianus ait in. ſi quis ſiliabus. de te ſtam. tutel. vbi tutoris datio Valet. Nec requiritur alia coniectura voluntatis. Nec diuerſa eſt ratio legati,& tutelæ dationis. ergo,&. l. à Titio. 108. de verborum cblig. Similis locus eſt in§. vlt. Inſtit. qui teſta. tut. dari poſſ.translatis pene totidem verbis ex d. l. ſi quis filiabus. Eodem pertinet quod dicitur in leg. nomen filiarum infrade verborum ſignifi.
Nomen filiarum etiam in poſthumam cadere queæſtionis non eſt. Cur ergo non dicemus ſimpliciter hoc legatumad poſtumos pertinere? Sol. Vulgo diſtinguitur datio tuteleàle- gato. Legatum, inquiunt, datur ratione affectionis, tutelara- tione filiationis. At maior eſt affectio erga iam natum filium, quam erga poſthumum, qui nondum natus eſt. Hæc ratio di- uetſitatis improbatur ac refatatur ab aliis quibuildam. Ho: rum rariones& argumenta, quæ multa ſunt, non curo hic re· ferre. Vna me ratio præcipue mouet, de qua breuiter dicam-
Nam Vlpia.in dic. l. ſi quis filiabus. hane tantum rationem at-
fert. quia filiæ appellatione poſthuma continetur. loeptum eſtigitur alias rationes comminilſci, quaſi ca non ſit idonea, aur tirma. At ea ratio cõuenit etiam legato. in legatis ſequimur proprietatem verborum, niſi cuidens ſit voluntas contta- lefnon aliter. 69. de lega. 3. Quid igitur dicemus? Anim⸗ aduerti ex inſcriptione capitum, hæc eodem in loco leti⸗ pta fuiſſe ab Vlpian. vt abſurdam ſit dicere eum pugnantii ſcripſiſſe. Eadem eſt inſcriptio huius legis,& leg. ſi quis filia⸗ bus.& leg nomen filiarum. Vlpian. lib. 15. ad Sab. Quomodo potuerint hæcita ſcribi ab Vlpian.vt cohærent, facile demon- ſtrabo, niſi fallor. Quærebatur, ſi quis legauerit, aut tuto⸗ rem dederit filiabus, verum poſthumis proſpectum quo-
que eſſet? Ia hae quæſtione VIpian. in primis aut dubise ſ volunla-

— 22 rohurern eua — 6.er— r
n aoa cootuie Am Nuncarrhn am. un urnL gusiada denkmmt m. Nec murtur al canxecuamun berm.dig Smüslcutkuſi peluuun pene tocden edüad
In Tit. De legatis& fdeic.
voluntater. nam& appellatione filiatum continentur etiam poſthumæ: tamen poteſt videri pater oblitus eſſe earum, quæ nondum natæ eſſent, vt ſæpe accidit: quo caſu reſtringenda eſſet interpretatio verborum, propter voluntatem præſum- ptam. Aicigitur videndum eſſe, quid actum ſit. idque æſti- mandum ex covie cturis. Pone mentionem feciſſe poſthumæ in aliqua parte ſuiteſtamenti. Tunc euidens eſt eum de poſt- humis cogitaſſe. Pone enim feciſſe mentionem vxoris luæ quaſ ſteriles. hoc caſu judicabimus eum nõ oßitalls de poſt- humis.Si ex coniecturis non appareat quid ſenſerit, ſequemur proprietatem verborum:dicemus legatum deberi etiam poſt- humis.arg.d.. ſi quis fillabus. vt idem ius ſit in legato& tuto- ris datione. Hæc omnia belle cohærent, nec vlla deprehendi- tur repugnantia. Et credibile eſt Vlpian. ita hæc coniunxiſſe. Vt autem id demonſtremus apertius, adferam ſimilitudinem exl. 23. ſi ſeruitus. ẽ. de ſeruit. vrb. præd. Si ita dictum ſir in le- Ee venditionis, Ne luminibus officiatur: quæritur an de futu- ris luminibus, an de iis quę nunc ſunt, dictum intelligi debeat? Ait lureconſ.ambiguam ſcripturam eſſe. Itaque videndum eſt quid actum ſit. In dubio verbum generale accipiemus gene- raliter. nulla eſt enim ratio cur hoc verbum interpretarione reſtringamus. Sic in ſpecie noſtra quæritur, an de filiis, qui nunc ſunt, an de futuris intelligamus? Certe ſi non appareat quid actum, generaliter intelligemus quia verbum generale eſt d.l. nomen filiarum. Eodem pertinet quod dicitur inl. 5. infra de oper. libert. Si quis operas ſtipulatus ſit ſibi, liberiſque ſuis, etiam ad poſthumos pertinet ſtipulatio. Et eſt eadem quoque inſcriptio eius capitis, quod magis confert ad confir- mationem ſententiæ noſtræ. etiam in ſtipulatione ſequimur hanc proprietatem verborum. Poſſunt dleradus exempla de hac re obſeruari legendo, veluti in l.7. Neratius. de manu. te- ſta. Vbi ſic data libertate, Si filius mihi nullus erit cum moriar? Stichus liber eſto, libertas impeditur nato poſthumo. Aliud fimile in l. iubemus. C. ad Trebell. vbi fideicommiſſo onera- tus, ſi ſine liberis deceſſerit, deficit conditio, ſi poſthumo reli- cto deceſſerit. Adde ſupradictis l. qui in vtero. ſupr. de ſtatu homi. nam hic de commodo eius agitur. Hoc autem eſt intel- ligendum, niſi teſtator putauerit vxorem ſuam ſterilem eſſe, vt iam dixi.arg.l.ſi quis ita. de teſta.tute. hic loquimur in du- bio, cum incertum eſt, an cogitauerit teſtator de poſthumis. Hic occurrit difficultas ex eo quod teſtamentum non valet præterito poſthumo. ſupra de liberis& poſthu. hæred. inſtit. Reſpondeo, Tempore Vlpia. non rumpebaturteſtamentum præreritione filiæ. Caius Inſtit lib. 2. tit. de exhæred. liberor. l. maximum vitium. C. de lib. præt.&§. 1. Inſtit. de exhæred. li- ber. Atque hinc etiam poteſt intelligi cur de filiabus tantum
hic quærat, non de filiis. Magis enim dubitabatur de filiabus.
quia non eſt earum tantus fauor. nec videbatur tam benigna interpretatio admitti. l.in maltis, de ſtatu hom. Sed dubitan- dum non eſt quin idem dicendum ſit de filiis. d. l. ſi quis filia- bus. dicto§. vlt. Inſtit.qui teſta.tut. dati poſſ. Nota locum cõ- munem de interpretatione volũtatis. ſic in l. ſ0. ſi ſeruus plu- rium.§. vlti. infra eo.& l.75. cap. quia circa, de priui.l. nũmis. infra de legat. 3.l. 3. vtrum. ſupra de pet. hæred.l.quemadmo- dum. 29.§. hæc verba. ſupra ad legem Aquil. Quæſtio eſt, an qui legat filiis intelligatur filiabus? Vidẽdum an in aliqua par- te fecerit mentionem, ex qua appareat voluiſſe maſculos ho- norare propter conſeruationem domus. Sunt enim maſculi columinafamiliarum, ex ſententia Euripidis.Alias appellatio- ne filij continetur filia. d.. ſi quis ita. ſupra de teſta. tut. l. quiſ- quis. de verbor. ſignif.
Ad§. Si quis ita.
¶ ʒ)Væſtio hæc non diſſimilis eſt ſuperiori de interpreta-
. ione voluntatis. Cauſa dubitationis duplex eſt. vna, qala incertum eſtcui legauerit: altera, quia quod exiguius eſt, præſtandum Aetue Laacft ĩta ſcriptum. ſupra. Vlpian. ta- men ait deberi fingulis,& ſolidum deberi. Vrautem ratio melius intelligatur, quæ obſcura eſt, diuidenda eſthæc quæ- ſtio in duas. Nam re vera ex hac hypotheſi naſcitur duplex quæſtio. Vna eſt, an debeatur vnitantum, an pluribus? Et dicendum eſt„pluribus deberi. Quod ſcriptum eſt de vno locum haberce in pluribus interpreratio eſt, quam rhetores
2
513 vocant ſyllogiſmum ‚ſiue ratiocinationem. vt apud Fab. libr- 7:c.9. qui duos vno tempore Tyrannos occidit„duo præmia petit. Numerus igitur vnitatis pro numero multitudinis ac- cipitur. Et hoc accidit modo propter vſum loquendi„mo- do per interpretationem,& ratiocinationem„vt iam dixi. Nam vſus interdum hane in terpretationem com probat. I. 158. in vſu. infr. de verbor. ſignifi. vbi illæ formulæ, ominem veniſſe Komam, Piſcem vilem eſſe Romæ: ſi re, ſecundum me hæredemve meum iudicata erit, mihi hæredique meo dabis. in. ſi plures. 98. infr. de leg. 3. hæres meus dato. In his exemplis vſus exigit vt hanc interpretarionem admittamus. Nec id dubitationem habet cum certus eſt vſus communis. quia nomina ex vſu communi exaudienda ſunt. l. Labeo. de ſupel. leg. Sed deficiente vſu etiam hæc interpretatio reci- Pitur propter æquitatem aliquando, aut vtili atem. Ratioci- natio eſt, de qua iam dixi. Quod ſcriptum eſt extenditur ad id quod miſſum eſt, quaſi ratiocinando: vt quod de vno dictum eſt, id in pluribus locum habeat. Simile exem plum in J. vtrum. &l. ſeq. infr. de reb. dub. Inſtituto hærede poſthumo, plures
natiſunt. Sed hæc locutio non videtur omnino abhorrere à communi vſu, Poſthumus mihi hæres eſto. Aliud exemplum in l ſi quis ita. de teſta. turel. hic non poteſt defendi commu- ni vſu interpretatio, vt non immerito Pompon. dubitet. Sed daenneilateman hletitat magis, quam ſubtilitatem Ver- uafi minus ſcriptum ſit à teſtatore,& plus cogita- tum. Simile exem plum in l. cum inter. C. de fideicom. Lber. qui naſcetur ex ancilla, liber eſto. Hinc poreſt intelligi, cur hec Interpretatio non recipiatur in exhæredarione. l. 2. ſupr. de lib.& poſth. Nam tota hæc interpretatio humanitate& be- mgnitate nititur, vt iam dixi. quod genus interpretationis lo- cum nullum habet in exhæredatione.]l.cum quidam. 5. de lib. & poſth. Exhæredationes non adiuuantur interpretatione, ſequimur in eis nudam ſignificationem ve borum, quia odio- ſaeſt exhæredatio. Hic accurrit antinomia ex l. duo ſunt Titij. ã. de teſta.tut.& l.ſi fuerit.j. de reb. dub. vbi legatum, aut tu- toris datio vitiatur ob incertitudinem. In hac ſpecie non vi- tiatur, nec in aliis, veluti in d.l.ſi quis ita.& ſimili. Quid refert an dicam, ſi quis mihi genitus fuerit, an ita, ſi quis mihi mo. numentum fecerit? Quid referr, an legem filio cum duo ſunt filij, an Titio cum duo ſunt Titij? Reſpon, vitiari legatum pro- pter incertitudinem cum omnino coiectura deficit, dic.iduo ſunt Titij. In hac autem ſpecie coniectura eſt non leuis ex per- ſona teſtatoris& legatarij. Alter enim pater eſt, alter filius, qui maxime charus eſt patri. Charitas perſonæ magnam vim habet in coniectura voluntatis. l. ſi ſeruus. fo.§. vltim. infra, hoctitul. Sic in ſpecie dict.leg.ſi quis ita.vbi pater turorem dat filio. Vbi hæc coniectura deficit aut alia huiufmodi non valet legatum, non tutoris datio. d.J. duo. d. 1ſi fuerit. S edan valeat ademptio legati quæritur? Ait Vlpian. valere, in dict. l. ſifuerit. N am ibi ademptionem, legendum eſt, vrin Florent. Non vitiatur ademptio propter incerritudinem perſonæ, cui adimitur, quamuis datio vitietur. Inre dubia maxgis fa- uetur hæredi, quam legatario, quaſi teſtator magis videatur eum dilexiſſe. l. 69. vnum ex familia.§. ſi rem. de legat. 2. leg. Sticho. de vſufruct. leg. Et quia in hac cauſa reus eſt, argu. leg⸗ Arrianus. infra de oblig.& actio. Sed opponitur huic ſenten- tiæl. 3.§. ſi duobus, de adimen. le g. Eſt difficilis antinomia. ait vtrique legatum deberi. In quibuſdam codicibus legitur,
neutrri legatum deberi. Qua lectio plana eſt& conſentanea
iis quæ diximus ex leg. ſi fuctit. infra de reb. dub. Conuenit etiam ſimilitudo, quæ ibi ſequitur, quemadmodum& in dan- do,&c. Sicut legatum non valer cum in certum eſt, cui adem- ptum ſit. Si quis velit lectionem receptam quæ in Florenti- na eſt, ſequi: poterunt hæc vtcunque conciliari. Nam in ſpecie§. ſi duobus. dicitur ſeparatim legatum fuiſſe duobus. Cum igitur coniunctum legatum eſt, ademptio valet in Itrunque. Coniuncti enim quaſi in vnum corpus redacti ſunt. Cod. de caducis tollen.§. his ita. Non mirum igitur ſi v- ni adimendo, videatur alteri ademptum. Congruet etiam ſimilitudo, quaſi argumentum ſit à contrariis hoc modo. Sicut legacum in neutrum valet, cum eſt incertum cui da- tum eſt: ita non valet ademptio, cum incertum eſt cui adem- Ptum ſit. Qud ergo dicitur in dicta leg. ſi fuerit. acci pie-
mug cum hac exceptione.. f duobus. facit l in oto. de reg.
———yyyy.y——

———— 2—— 5—— 2—— ———————— ——— 5 ——————“—
—
—-———
— 3 3 6— b——— 5 — 4 8*—“——— 4—— See —————“ .———— 15———— 8 8—.— 4* 8 —————————— 2—————— 2— 2— 8 3 8———.——————— 5 4—— 5 3———————————.— oooſſſſͤſͤſ1— —— 8— 3—“————————— ———————— 8— 2 ——————— 6 5.—— 4 ———— 1 8— ————————.—— *———— —————— 2————— —————————=— ——————— 4 2—— 8——————“— 5.— 5 4— ——— 4—————————
—VBB—B—’—P—P———
———— ——————— ——
—
———
514 iuris. Sed ſuſpicor aliam lectionem veriorem eſſe. Altera que- ſtio eſt, quantum debeatur. Et dicitur ſingulis ſolidum deberi. Opponitur l. 17. ſi quis Titio. 5 ſi hætes. de leg. 2. l. legata inu- tiliter.§. vlt. infrao. Item quod exiguius eſt præſtandum.l. ſi ita ſcriptum.ſupra eo.l.ↄ. ſemper in obſcuris. inf. de reg.iur. Qux ſumpta eſt ex eodem cap. Sadem eſt enim inſcriptio. Vulgo dicitur hoc ſieri propter nomen diſtributiuum. Sed hic nullum eſt diſtributiuum: infinitum eſt pronomen, ſi di- xiſſet centena, νειιαυν cſſet. Reſpondeo igitur vt ſupra, hanc interpretationem fieri propter charitatem, niſi alia voluntas cuidens ſir. Volunt as autem æſtimari poteſt ex modo patri- monij l. 43. fi f lie. infra de legat. 3. Dicitur etiam cuidens ex coniecturis. l.) 4. licet Imperator. infra hoctit.
AaS. Si vni ex hæredibus. T Oeus eſt de legato præceptionis, de quo dixi ſupra, ad ri-
L ulum ipſum. Hoc legatum datur vni ex hæredibus, vt Ca- us ait,lib. z.Inſtit. Theophil. Inſtit. de leg. Vult teſtator vt hę-
res certam rem præcipuam habeat. Dicitur præceptio. l. mi-
les. 75. infra de leg. 2. l.34 nomen. de leg. 3.1.2 ſ.hæredes. 9. vlt. ſupra fam. erciſc. Dicitur prælegatum, dicitur præcipuum: de natura huius legati hic diſputatur. Et primum animaduerten- dum eſt tunc valere, cum duo, aur plures ſunt hæredes inſtitu- ti. Itaque Vlpianus ait, Si vni ex hæredibus. Si enim quis ſolus hæres inſtituatur, non valet legatum. quia non poteſt ſibi ipſi debere. Huc pertinet l. 116. Legatum.§. 1. infra hoctit. Si quis pro parte hæres inſtituatur, partem capit vt hæreditariam& iure hæreditario, partem iure legati. facit l. 8. In fideicommiſ- ſariam.§. ſi legatum. infra ad Trebel. l. 91. in quartam. infra, ad le gem Falcid. Hic quæritur, qua actione petetur hæc præ- ceptio, ſiue prælegatũ? Et ait Vlpianus pra ſtari flicio iudicis
familię ercilcundæ, cum per iudicem diuiditur hęreditas inter
cobæredes. Quod eſt accipiendum ſi adierit hære ditatem, of- ficium iudicis eſſe, deducere quod teſtator voluit præcipuum eſſe. In ĩudiciis bonæ fidei officium iudicis latiſſime patet.§. in bonæ fidei. Inſtit.de actio. Idem dicitur in l. 42. ſi ita legatum. ſupra, fami. exciſc. l.7ů. ſi qua. C. eo. rit. Vbi loquitur de Præto- re fideicommiſſario, qui de fideicommiſſis cognoſcebat. In- ſtit. de fideicomm.hæred. in princ. Alias Prętores non cogno- ſcebant ipſi, niſi extra ordinem: ſed iudices dabant, vt alias fu- ſe declaraui. Deinde quæritur, quid ſi repudiauit hæreditatẽ? Nam tunc non poteſt locus non eſſe familiæ erciſcundæ. Ait Vlpian.poſſe petere legatum. Quod eſt accipiẽdum de actio- necxteſtamento, de qua diximus ſupra. Sed an totum petei?
In ſuperiore caſu totum conſequitur, quia partem retinet
ac deducit, vt hæres iudicio famil. erciſcundæ, partemiure legati. 4, b b
b Adl. ¹S. Et quidem. H- dubitatur quomodo totum conſequi poſſit. quia pars
inutiliter ei legata fuit, quatenus ſcilicet hæres inſtitu-
tus fuit. Nec poteſt eam conſequi iure hære ditario, quia non adiit hæreditatem. Sed tamen hic lulianus ait totum pete- re poſſe, qnamuis à ſemetipſo ei legatum ſit. Magis enim ſi pe- ctatur voluntss teſtatoris, quam ſubtilitas. Cum enim repu- diauerit hæreditatem, ſic interpreramur, quaſi nunquam hæres inſtitutus ſit. Accurſius ait portionem repudiatam ac- creſcere cohæredi cum onere legati. Sed ne hoc quidem de-
fendi poteſt ſecundum ſubtilitatem. Cum legatum inutile
ſit, non poteſt eo hæreditas onerata dici. Sequendum eſtigi- tur quod dixi: benigna interptetatione hoc admitri propter voluntatem. Similis interpretatio eſt in ſpecie leg. eum qui. §. pro parte, infra, de iis, quibus vt indign. vbi fiſcus videtur
partem fundi legati vindicare debere. quia pars hæreditaria
eſt,& poſſeſſa ab hærede tanquam hærediraria. Nam fiſco vindicatur hæreditas,& quæcunque res capiuntur iure hæ- reditario. Sed Papinian. ex facto conſultus reſpondit præ- dium integrum deberi legatario, propter voluntarem teſta- toris neglecta ſubtilitate. Nec enim ratio iuris, ſubtilitas iu- ris, varietas poſſeſſionis, inducit diuiſionem voluntatis. An- notandum eſt igitur hoc capite hæredem poſſe prælegatum petere repudiata hæreditate. Similis locus eſt inl. 87. filio
ſum.. ſi quis ex vncia. de doli except. Deinde in d. l. ſi pater.
Franc. Duareni(omment.
pater. infr. eo. quæ loquitur de ſuo hærede. Accurſius ergo nõ
recte diſtinguit ſuũ ab extraneo. Similis locus in Lapud Cel-
vltimis verbis, ne moleſtiis hæreditariis im plicaretur, oſtendit
Iureconſ. qua ex cauſa poſſit hoc honeſte fieri. facit l. item ſ
res. de alien. iud. mutand. Seruanda ramen in hacre defuncii voluntas, vt dicitur in d. l. filio.& l. ſeq. Exem plũ inſigne eſt inl. 77. quid ergo. quæ cohæret d.l. filio. vbi prælegata ſuccedunt in locum portionum hæreditariarum. Diuiſio enim quædam eſt rerum hereditariarum qua fit verbis legati.
Aliud exemplum eſt inl. vlt. 9. vlti. de doli except. vbi flia petere videtur legatum contra voluntatem mattis defunctz. Nam inſtituta eſt ſub conditione, ſi cum cohęredibus tuis pa. rem rationem feceris. Deinde legatum eſt hoc modo, Hoc amplius volo te percipere centum ex hæreditate. Hæccondi- tio intelligitur repetita in prælegato, quamuis axpreſſum id non ſit. Ideo ſummouetur filia exceptione doli propter æqvi- tatem magis, quam propter ſubtilitatem verborum. Hæcigi. tur ſir prima exceptio regulæ: nempe cum repugnat voluntas teſtatoris. b
Alia exceptio eſt in d.. ſi ex vncia. ſi hæres accepit pretinm
Aſubſtituto, ne adicet hæreditatem, legatum petens ſummo-
uetur exceptione doli. Benignailla interpretatio, de qua dixi- mus, non admittitur pro eo, qui pretio adductus omiſit. Faue- tur magis ei, qui litium odio omittit. Alia exceptio inl. 15.ſ patroni.§. qun fideicommiſſariam. infra ad Trebell. Rarig hnius exceptionis eſt, quam affert ibi Papinianus, quia deſti- tuit ſupremas defuncti preces. Abſque aditione ſiquidem non poteſt valere fideicommiſſum, cum ſit ſolus hæres. Hac ratio locum non habet in ſpecie noſtra,& lex, filio patet. vbi nullum eſt fideicommiſſum,& alius eſt cohæres, qui poteſt adire. Dixi, cum hæres omiſit hæreditatem, poſſe eum petere to- tum prælegatum. Benigna interpretatione intelligitut nun- quã in ſticutus eſſe, qui omiſit. Oppo. huic ſententiæ l. 75. mi- les.§. pro patte. de l.z. vbi hæreditas adita non eſt:tamen prę legatum non valet, niſi pro parte. Hinc natæ ſunt varię diſtin- ctiones apud Accutſ.& cæteros. Quidam dicunt legem no- ſtram locum habere in ſuo hærede. l. miles. in extraneo. Mo uentur eo quod dicitur hic abſtinuiſſe. Sed certi iutis eſt extra- neum quoque qui omiſit, poſſe totum legatum petere. l. 39. Nam nec emancipatus. infra eo. quæ lex eſt Iuliani lib. 36. Di⸗ geſtor. Et ſuſpicor huius quoq; capitis candem inſcriptionem eſſe debere. V Alia eſt ſolutio vulgo pre bata& recepta, quod conditio nale ſit hoc legatum ex mente teſtatoris. Couditio eſt, ſire- pudiaueric hæteditatem, quia aliter nõ poteſt conſiſtere. Hæc autem conditio in ſpecie noſtra exiſtit viuo legatario. Inal- tera ſpecie non exiſtit, niſi eo mortuo. Ideoque non tranſ mittitur. Legata conditionalia non tranſmittuntur.§. ſin au⸗ tem. C. de caduc.toll. Exiſtimo ſomnium hoc eſſe. Nam hos legatum eſt purum, nec vllam habet conditionem, niſi foris iuris, quæ non impedit tranſmiſſionem. dixi adl. 3. lup. Mouet me quod dicitur legatum non eonſiſtere pro parte.. eum qui- §. pro parte. de iis, quib. vt indig. Inutile autem eſſe legatum non diceretur, ſi conditionale eſſet. Cuius enim vis& efle⸗ tus pendet ex euentu conditionis, non dicitur inutilc eſſe, aut non conſiſtere. Hic non eſt mos loquendi lure conſulto rum. Denique aliis argumentis poſſet impugnati hæc ſentem tia quæ in aliorum ſcriptis legere eſt. Nos ea omittimus bre uitatis cauſa. Ego alias interpretationem attuli add. lmiles quam breuiter recitabo. Videbitis num vobis probari po⸗ terit. Dicebam in ea ſpecie fundum legatum cohæredi, to- tum tranſire ad hæredem: Papin. lõqui de portionibus. quii certorum fundorum portiones fuerant ei legatæ: aliæ veto portiones aliis cohæredibus. Non eſt igitur mirum quo ait, portiones tantum tranſire. quia portiones tantum egalz ſunt. Conſentaneum igitur hoc eſt legi noſtræ, in qua dici- tur, quod legatum eſt, totum deberi. Simile in l. ſi patertam ſupra de heredib.inſtit.&§. vlt. Inſtit. de vulg. Pio confitm- tione huius interprerationis animaduertendum eſcillud 64 put ſumptum ex lib. 6. reſponſo. Papin. Ex quo iparetes de ſpecie certa quæ inciderat, conſultum fuiſſe. Quænam tu rit ea ſpecies non ſatis exprimitur. Sed boni interpreuis e aliquam
—
ſbum eulil exiuk- lelbi C ſetu p gileval eunt⸗N nditatel- daac Taleuoo Nuuinhett rcpalle
Wwn tertet
wd centian
hhe
ſalioe un lnu, dls mel Oui meſiduule
dümeans V lundtd.—
Lumaf
meckgainle heig cong
Din zolue
domn h. dano iner
lxaui
ückeem dandenn
itam

b.oc 4dgrien- 4 n apret, qan uwm
m woan— cmun defunch zaa. lüar
iek valerc adexonaiimn u um non hal as
2*— 4 drnm. leuigninennaxin 4 4“* 1 4 4 4 nmele,ucmen Oxa butt . 4½ 1 ͤ111 4 ) ffofun.&La didrrimgacn anzen! Ler. An dro darre. Mie ½ 4 4 Gelpud Accul Kreta Gn
um daderein ohrrcde. wign
Kr tO ued dciu ècadäbnuile. Kir nn ꝗοsue qu omiit, zolerouni a des tmaacpum uttata qar liti 42 ELH Lec agenean mm Alu hrio migopt dari Kurn- eit hec eprum einettxictuusd Lucr Lricdtatcm, Juu Prettine rm cœoncvo n pece vlrꝛaiim iieue aoderiti, nüͦco nee 2 n. legra coitonuteumme 3Cuc. ob. Liſbac—
*
autum, necabadeuan xan ci yuum r aiioreniii
n Tit. De legatis&s ſideic.
aliquam fingere, quæ verbis conueniat, nec à rationeiuris a- liena ſit. facit l. in ambigua. 5. de legib. l. 98. quoties idem. j. de reg. iur. Probabilis eſt igitur hæc interpretatio: ſed vereor vt verbis conueniat: quæ pro parte cobæredum conſtiterunt.
Verũ puto etiam defendi poſſe totum fundum prælegatum fuiſſe vni,& partem tantum tranſire. Nec ideo contraria hæc
erunt. Nam in primis ſpecie diuerſæ ſunt. Hic repudiauit hæ- reditatem:ibi deceſſit ea non adita. Ratio quoque diuerſa eſt, quod neceſſe eſt. l. ⁶⁸. à Titio. infra de verborum obligat. Id oſtendo. Dixi ne legatarium quidem ipſum poſſe petere to- tum inſpecto rigore iuris ciuilis. VlIpianus ait inutiliter legari pro parte. dicta l.legatum. Papin. ait non conſiſtere pro patte. dicta leg. eum, qui.. pro parte: hic rigor iuris temperatur æ- quitate interpretationis, propter veriſimilem teſtatoris vo- luntatem. Durum viſum eſt deſtitui voluntatem defuncti, propter ſubtilitatem, neſcio quam, verborum. Interpreta- tio autem longius producenda non eſt, quam vt à duritia illa recedatur. Quod accidit cum permittitur legatario totum petere, ſiue adeat, ſiue repudiet. Tunc abunde viderur ſa- tisfactum voluntati. Nam de ſe queri deber, non de legis 2- ſperitate, qui voluntatem ſuam non declarauit,& hæredibus his non conſuluit. Papinian. de facto conſultus reſpondir, vt iam dixi. Nallam animaduertit equitatem, propter quam contra rationem iuris reſponderet, præſertim in præiudici- um cohæredum inſtitutorum. Permittitur nobis, qui ius profitemur, illa benignior interpretatio contra ſubtilitatem. Hac ſunt quæ mihi videntur probabiliter dici poſſe de hae re. Pro coronide obſeruandus eſt caſus in quo hæres, qui o- mittit, nihil poteſt petere ex bonis defuncti, nulla ex cauſa. inl. 4. hæredes. Cod. lib. 1t. de omni agro deſert. Si quis hæ- res extiterit ei, qni tributorum nomine fiſco obnoxius eſt, po- teſt quidem repudiare hæreditarem, ſed ea repudiata, nec le- gatum retinet nec donatum. lus ſingulare hoc eſt qnodat conſequentiam produci non debet. leg. quod vero, ſupra de legibus.
Adl.r 9. Legata inutiliter.
Vaæſtio eſt facti ac voluntatis, quæ naſcitur ex ambiguo, 3intman pleræque ſunt in hoc tractatu. Tres hic ſIpe- cics nt, quas ſigillatim& diſtincte declaraturus ſum. Pri- ma eſt. Quidam legauit teſtamento fundum Titio. id lega- tum eſt inucile, vel quiateſtamentum eſt imperfectum, vel ob aliam cauſam, Deinde fecit codicillos,& legauit centum hoc modo, Hoc amplius hæres meus Tirio centum dato. Queritur an fundus Titio debeatur ex codieillis? Dubium non eſt quin legatum inutiliter relictum teſtamento, poſſit repeti& conſirmari codicillis, ſed quæſtio facti hic eſt, an id teſtator voluerit. Naſcitur quæſtio ex ambigaitate horum vetborum. Papinianus ait repetitum videri& confirmatum. Sic ergo interpretamur, amplius eo quod legaui, præter id quod legaui.
Qui decem legat præter fundum quem prius legauit, is fundum denuo legare intelligirur, vt particula demonſtrati- ua referatur ad rem prius legatam. Confirmatur hæc inter- pretatio aliis locis. Vnus eſt in leg. 3. qui ita. infra, de dote prę- lega. vbi cum eſſet ita legatum, Titiæ amplius quam dotem bæres meus det centum: dos quoque legata intelligitur. Si di- iſlet hic teſtator, Titio amplius quam fundum hæres meus decem dato, proculdubio debererur fundus. Eſſet enim fi- milis ſpecies ſpeciei dictę leg. qui ita. Idem eſt cum particula
demonſtratiua vtitur, hoc. leg. certum. ſupra, de reb. cred. A-
lius locus eſt in. ſ2. ſi tibi pure. infra de legat. 3. vbi luriſcon- bil. Pompon. exemplis docet claris& perlpicuis, vſum huius ſermonis. Nam ſignificatio verborum æſtimanda eſt ex vſu. ILabeo infra de ſupel. leg. Eſt autem in dict. leg. ſi pure. ver- f c. Sicuti dicimus,&&c. Legendum viſcerarionem, epulum ſcilicet quod popul. Roman. præbebatur, in his exemplis le- Satum relinquitur vni& eidem perſonæ. Alia exempla ſunt, in quibus poſterius legatum alij relinquitur. veluti in l. 13. ſi ſic locutus.de legatis 3. Vbi etiam hæc locutio vim repetitio- nis habet. Hæres meus Titium fundum dato„Seio hoc am- plius decem. Quo caſu funaus vtrique legatus intelligitur. Oppon. huic ſententiæ lex, 105. Si ſcruns legatus.g. ſi ita ſcri
717 ptum. hoc titu. vbi ſimilis eſt ſpecies ſpeciei l. ſi ſie locutus. In vna repeti dicitur, in altera non repeti. Et quod magis mireris, vterque Iureconſult. ait dubitandum non eſſe. Difficilis eſt antinomia. Cumanus fatetur diſſenſiſſe Iureconſultos in bac re. Necalienum videri debet eos non ſemper conſentire in quæſtionibus facti, quæ verſantur in ſtatu coniecturali. Hæ quæſtiones propriæ non ſunt Iureconſultorum: ſed magis pertinent ad Grammaticos, Dialecticos,& Rherores. Ple- rique veterum has quæſtiones reiecerunt tanquam alienas à profeſſione ſua. Iureconſulti eſt docere, quando ſeruanda ſit voluntas, ſi de ea conſtet. Nam hoc ad ius pertinet. Sed voluntatem colligete ex coniecturis non eſt proprium mu- nus lureconſulti. Fuflus oſtendi in Scæuola. Si igitur diſ- ſentiunt, vt Cumanus ait, diſſenſio hæc in zure non eſt. Vni forte vſitarum videtur, quod alij non videtur. Conuenit in- ter eos ſequendam eſſe voluntatem, ſi verbis idoneis decla- rata ſit. Ego vero exiſtimo nullam hic repugnantiam eſſe, fi commode& abſque cauillatione verba eorum accipia- mus. Species diuerſæ ac diſſimiles ſunt. In ſpecie. ſi ita ſcri- ptum: non eſt adiecta particula demonſtratiua, hoc. Nam difficultas non oritur ex verbo amplius, vt plerique purant: ſed ex particula demonſtratiua. Ambiguum eſt ac dubium quid demonſtret, an rem legatam, an totum actum qui ante- ceſſit. Multum intereſt vtro modo acripiatur. Si totum a- ctum. ſenſus erit, Legaui Titio fundumæ ſed plus facere volo, quam feci.nam volo decem dari Sempronio. Et hoc ſenſu nõ debebitur fundus Sempronio: ſed ſoli Titio. Si rem legatam
demonſtret, alius erit ſenſus. Hoc amplius lego decem Sem-
pronio. amplius quam fundum, id eſt, præter fundum, vel vl- tra fundum, quem legaui Titio. In hac ambiguitate lurecon-
ſulti fere ſicinterpretantur, quaſi de mopſtretur res legata.
Quividebant hoc eſſe magis vſitatum tempore ſuo, atque
ita accipienda eſt ſpecies leg. ſi ſic locutus.in§. ſi ita ſcriptum.
ſpecies non eſt vlquequaque ſimilis. Nam deeſt parricula
epidictica, vbi verba non ſunt apta ad demonſtrandam rem legatam. Verba magis referuntur ad rotum actum, quian- teceſſit, quaſi teſtator ita dixerir, Legaui iam Titio fundum: ſed aliquid amplius volo facere, quan feci. Nam volo dari de- cem Seio. Non ſolum volo dari fundum Tiio: ſed etiam de- cem Seio.
Quod autem in dicto.ſi ita ſcriptum.ſubiicitur de legaro
ita relicto, hoc amplius,&c. nos mouere non debet. Id enim
obiter dictum eſt. nec dicitur quid iuris ſit. In ſpecie§. ſi ſic locutus. facilius apparet fundũ demonſtrari. Tirio fundum, Seio hoc amplius decem, id eſt, hoc fundo amplius. In pecie l. qui ita. infra de dote prælegat. nulla eſt dubitatio. Eſt enim longe diſſimilis ſpeciei S. ſi ita ſeriptum. vbi vtraque res legata exprimitur, vt ne ambigua quidem oratio dici debeat. otandum eſt igitur ex iam dictis, his verbis hoc amplius, reperitionem quandam induci. Multiplex ſiquidem eſt effe- ctus huius repetitionis. Primum confirmatur legatum in- utile, vt hic dicitur. Secundo, legatum vni relinquitur alteri. dict.leg.ſi ſic loquutus. Tertio, conditio aut dies reperita in- telligitur poſteriori legato, quæ erat adſcripta priori. leg. 76. auia. infra, de condit.& demonſt. l. 0⁷. bertis omnibus. eod. tit. l./14. ſi tibi.l. 63. in repetendis. infra, de legat. 3. hæc de pri-
maſpecie huius cap. Altera eſt ſpecies ibi, Quas pecunias,
&c. vbiclauſula adſcribi ſolita ſubleuandi hæredis gratia, v- tilibus legatis dies prorogatur, inutilia non confirmantur. Nullum eſt enim verbum ex quo appareat eum demum lega- re voluiſſe, quod inutiliter relictum fuit. Deinde quod mi-
nuendi cauſa ſcriptum eſt, non debemus ſic interpretari vt
valeat ad augendum. Exempla ſunt vulgaria in leg. legata in- utiliter. infra, de adimen. legat. l.71. cum tale.§. vlc. de condit. & demonſtr. leg. Titia.§. vlt. de manu.teſtam. Sic viceuerſa, quod ſit gratia augendi, non ſic interpretamur, vt minuat.l. 19. ſi mancipia. infra de inſtruct. legat. Niſi manifeſte appa- reat contraria voluntas ex verbis. leg. 29. Aurelius.§. teſta- tor. de liber. legat. In hac igitur ſpecie teſtaror voluir minue- re legatum magis, qunam augere. Minus enim ſoluit, quitardi- us an la autem. Inſti. de action. Non ergo ſic interpre- tabimur, vt magis valeat legatum, vt confirmetur inutile. In- utilis eſt igitur prorogatio diei. Tertia Ipecies. Ab impubere legatus e fundus Titio inutiliter: à lubſtituto legata ſunt

516
centum eidem Titio his verbis, hoc amplius. Similis eſt hæc ſpecies primæ, non ſecundæ. Varia hic eſt lectio. nihil video cur à Floren. recedamus, vbi ſic legitur, nec ille, patri hęres ex- titerit& deceſſerit. Id eſt, ſi filius deceſſerit non adita hæredi- tate. Idem dicendum eſt,& ſi deceſſerit impubes. Nihil referr, an ſuccedat ex vulgari, an ex pupillari, facit l. iam hoc iure. de vulg.& pupil.ſubſtit. ſupra. Cur ergo hic caſus expreſſus non eſt? Talis ſpecies forte incidetat, quam tractabat Papi. in quæ- ſtionibus ſais. Qui hoc non animaduerterunt, voluerunt e- mandare hunc locum: ſed minus audacter. C auendum eſt ab ingeniolis iſtis corruptoribus lbrorum. Cætera dicemus ad I. ſt ita relictum. inf. de leg. ⁊.
(Adòé. in legato. b
Oecus eſt de effectu legati. Debetur legatario quod lega- um eſt. Vnde ſæpe quætitur, quid, aut quantum legatum uc.Vt in illa ſpecie, Titio& Sem pronio fundum lego, vterque petit, quantum cuique debeatur. Æquæ partes debentur. ld e- nim magis æquum eſt,& magis conſentaneum voluntati: niſi sliud apparcat. Æquitas dicitur ab æqualitate. Voluntas con- traria poteſt colligi ex coniecturis, de quibus locus eſt in 1. 23. quoties. ad Treb. Simile exemplum eſt de hæredum inſtitu- tione. in l.). quoties.§. hæredes. de hæredib. inſtit. Aliud ſimi- le eſt in locietate. l. ſi non fuerint. ſup. pro ſoc. An autem in hac ſpecie legatarij ſint coniuncti verbis tantum, quæri ſolet. Ego alias docui.re& verbis coniunctos eſſe. quia res eadem v- trique legatur ſine diſtributione partium. Verborum con- junctio fit hoc modo, Fundum illum æquis partibus do, lego. 1.89. re coniuncti. de legat. 3. Verumilli ſumunt argd. ex hoc loco Vlp. Verbis coniuncti ſunt, cum eadem res legatur duo- bus equis partibus. d.l.xe coniuncti- Ar in hac ſpecie debentur xquæ partes. ergo ſunt verbis coniuncti. Vnde illud efficitur
nullos eſle coniunctos re& verbis. Sed certum eſt lurecon- lultostria genera facere coniunctorum. leg. triplici. infra de
verb. ſignifi. Nonigitur repudianda eſt miſta coniunctio. E- go hanc opinionem refaraui lib.i.de iure accreſ. cap.ↄ. vbi di- xi, verbis tantum cõiunctos eſſe cum partium diſtributio ex- preſſa eſt Ateſtatore. In hac coniunctione verborum maxime
ſpectantur vetba. Verbis coniungi debent legatarij. Ineptum
eſt quod adducitur ex l. cum quid. de rebus cred. eandem eſſe
vim taciti& expreſſi. Huiuſmodi theſes perquam fallaces
ſunt, nec vllum inde Brmum argumentum certumque duci
oteſt. l.20. qui duos. Intetpretabor cum l.6. legata genera⸗
liter, infra eod. Adal. 2 1. Grege legato.
Olwilis locus ſuperiori, in quo quæritur quid& quantum ◻₰ ebeatur legatario. Quidam legauit gregem ouium, qui
conſtabat decem ouibus. vr inl. oues. de abigeis. Auctus eſt
grex viuo forte teſtatore. Quæritur an omnia capita debe- antur? Vjpian. ait, quæ accedunt etiam deberi. Nam idem
grex eſt, licet augeatur, vt dicitur in§. ſigrex. Inſtit. de lega- b
tis. Grex vnum veluti corpus eſt, ex diſtantibus capitibus. leg. 30. rerum mixtura. de vſucap. Sicut idem ædificium eſt quam- nis lapides aliqui, aut ligna adiecta ſint. Si quid adiiciatur æ- dibus poſt factum teſtamentum, id totum debetur legatario. lId plerunque obſeruatur in ſingulatibus rebus legatis. leg. ſi extoto. fupra eo. Sedin legata vniuerſitate multo magis.
Cuiulmodi eſt grex, item peculium, familia. l. 67. peculium.
de legat. 2. Peculium corpus vnum eſt, conſtans ex diuerſis rebus, ſicut grex. Ideoque vniuer ſitas plerunque dicitur. Ex iam dictis apparet fœtus ouium editos ante mortem teſtato- ris, deberi legatario. quia accedunt gregi.& iplum augent. Nec contrarium eſt quod fructus non debentur legatario, niſi à tempore moræ. leg. 23. ſi quis bonorum. infra eod. vbi dicemus. l. quæ ſitum.§. vltim. hoc etiam titu.& tit. C. de vſur. & fructib. legatis. Nam reſpondeo id locum non habere in grege legaro, aut alia huiuſmodi vniuerſitate. Hanc differen- tiam ponit Modeſtiaus in l. 39. equis. de vſur. lib. ⸗. Differen- tiar. Voluit enim oſtendere Modeſt. multa differre, quæ vi- dentur ſimilia eſle. Imperiti non poſſunt hæc diſcernere. Si quis legauerit equos ſuos, non debentur fœtus, niſi poſt mo- ram hæredis. Inſpicitar enim tempus teſtamenti. l. 7. ſi ita. in-
Franc. Buareni Commient.
fra de auro& arg. Si quis legauerit equitium, debentur quan. docunque editi etiam ante moram. quia equitium debetur, quod habuit teſtator. At idem eſt equitium, licet alij ſinte- qui. facit l. grege. de pigno. ſupr. vbi quæ poſtea nata ſunt, pi. gnori tenentur. l.21. ſi cumteſtamento..ſi petiero. de excep.
reiiud.
Adl. 22. Si grege.
Væſtio, de qua hic, pendet ex ſuperiori,& ei affinis& ſi.
0Q milis eſt. Pecora mortua ſunt& alia ſubſtituta, vt fit. l- dein grex eſt, etſi forte totus renouatus ſit.dicta leg.grege.de ignor. Hinc ſimile eſt quod dicitur de iudicio in l. propone- Pur ſupra de iud. Diſputat Seneca lib. 8. epiſt. ſ9. Certum eſt gregem vindicari. l.1.§. vlt.& l. 3. de rei vindic. facitl. vindi- catio. eod.tit. Non eſt recepta peculij vind 10, ſicut gregis. Ideo forte quia peculium conſtat plerunque ex iuribus, quz corporalia non ſunt, nec vindicari poſſunt. Nam ſi corpora tantum ſint in peculio, nulla videtur eauſa cur non vidicetur, ſicut grex.Atque ita poteſt accipi lex, ſi peculium. infra depe- cul, legat. quæ videtur contraria.Vindicatur autem& v. num caput ſuperſit ex PeePr. uimuis grex eſſe deſierit. Sed quomodo cum extinctum ſit legatum? Er peremptare lega-
taliberatur hæres. l. 8⁶. huiuſmodi. 6 ſi cui.infra eod. Dificul· tatem auget l.vltim. quib. mod. vſusfruct. amit. vbi ſi legatus
ſit vſusfructus gregis, extinguitur cum deſinit eſſe grex: cum ſcilicet eosſque peruenit numerus gregis vt grex noneſſein telligatur. Reſpondeo id benigna interpretatione admitti, vt petatur quod ſupere ſt ex re legata. Quod in vſufructure- ceptum non eſt. Certum eſt vſumfructum facilius admitti, quam proprietatem.§. finitur. Inſtit. de vlufruct.& ſimil. Oppon.. ſicut. õ. vlti. ſupra quod cuiuſque vniuerſi. vbi ſivni- uerſitas ad vnum redit magis admittitur poſſe eum conueni- re& conueniri, cum ius omnium in vnum reciderit,& ſtet nomen vniuerſitatis. Idem ergo de grege videtur dicendum eſſe, Duæ ſolutiones ſunt apud Accurſium non magnipon- deris. Puto vtilitatis cauſa hoc receptum eſſe in vniuerſitate, quæ ex hominibus conſtat, ne corpus vtilè reipub. pereat. So- cietates illæ ad publicam vtilitatem pertinent, nec vllæ aliæ permittuntur. Parum autem refert, an multa pecora pro corpore& vniuer ſitate accipiamus, an pro ſingulis capitibus. Et animaduertendum eſtquod in dict. l. ficut. in fi. luriſconſ. ait, magis admitti,&c. Subtiliras enim non videbatur hoc permittere. Plures cõſtituunt collegium, ſicut gregem.l. Ne⸗ ratius. de verb. ſignif. Notanda ſunt verba illa noſtræ legis, Quęmadmodum inſula,&c. Quodigitur reliquum eſt, ex te legata poteſt peti. ed opponuntar huic ſentenrtiæ. Opponl. ſi ita legatum. 68.§. vlt. infra eod.vbi ſi domus deſtructa ſit&
alia ædilicata, perit legatum. Item. ſo. mortuo, de legat. ꝛ.
tem l. peculium. 67 ·§. quadrigæ. de legat. z. Item I. lana. 86.in⸗- fra de legat. 3.vbi naue diſſoluta, neque nauis, neque matetia debetur.
Quxſitum fuit, an quod ſupereſt ex re legata, debeatut legatario. Pompon. noſter oſtendit deberi. Quod planum
eſſet niſi repugnarent alij loci quos adduxi. Nam in pletiſque
ſimilibus ſpeciebus dicitur nihil deberi. Sed ſpecies illæ non omnino ſimiles ſunt: ac diligenter inſpicientibus appare- bit aliqua dilſmintudo de Gillerentia. Maxime ſi expende- rimus diſtinctionem illam corporum, quæ eſt in leg. terum mixtura. 30. infra de vſucap. Quam diſtinctionem etiam tra- dit Seneca lib. 17. epiſt. 103. Vnum eſt quod continetur vno b ſpiritu, vthomo, lapis, lignum. Seneca vocat continuum. Aliud eſt compoſitum magis, quam continuum, vt nauis domus, vvoudvov vnitum. Diuerſæ partes lunctura in vnum ſunt coactæ. Tertium eſt ex diſtantibus, vt populus, grex, exercitus. Pompon. noſter hic præcipue loquitur de tettio iſto genere, ſed ſubiicit ſimilitudinem de ſecundo. Videa- mus ergo priwum de eo, quod ex diſtantibus componitur Ait Pomponi. deberi quod ſupereſt ex grege, vt vnum 9 uem. Hoc recipitur benigna interpretatione. Beuiepenn terpretamut teſtatorem ita ſenſiſſe. Quamuis lubtiluer 3 ci poſſit non deberi, quaſi extincta re legata. Hæcintethe tatio facile admittitur in hoc genere corporum,; quod 6 diſtantibus eſt. Quia hoc corpus conſtat ex diſtantibus, per-
. 1e inde habetur propemodum ac ſi vna res legata ellet Lu b P

1 Henaporeſt d — Kru.— 4 d 8 em ne i Werpar laperſit erg u
Der Deratar heren.] 8,
10.d
5
nen h.rien ageaerodaulaen Md mam tedtun 3 den
*
v“
Ammerdenr ropamds, unn mimatuerendum ckauocnäd in nags atmitti, Ke. Sadedtseritn nittera. Nues cätrmmtcolepm in as.&wr ſgrif. Nocmkh unt ematmemn moln, Kc. odpr Sofeft per. r Oppoadnud-— lr Aru 48 ſ. k.ufncod dcm
— emo.D
nlcta pert legtum. lenl apeclun 57. urcrgr c cn
“— 13 di auuc diſaluca rege
un
4⁴
8⁴⁴ lperrkar ,—* A.a cede a.) olter olteoci aae. een aümpaganentea g * das Gciatnil deen
inctai., dal Wabrſegann
yn Tit. Delægatir&; ſeic.
plures diſtinctæ& ſæparatæ. Cum quis legat plures res, vna excincta, nihilominus aliæ debentur. At hic plures ſunt, eæ- que ſeparatæ& diſtantes, quamais vnum corpus dicantur conſtituere. Interpretatio accommodari debet voluntati te- ſtaroris, quoties aliqua occaſio benigaius interpretandi ſeſe offert. nam capienda occaſio eſt quæ præbet benignius re- ſponſum.l. capienda. 28. infra de reg.iur. In hac ſpecie occa- ſio bona eſt, quia corpus hoc conſtat ex diſtantibus. In alio exemplo, quod eſt exl. 6 ſ.peculium. 5 quadrigæ. de legat. 2. refert, Papin. opin ionem quorundam, nec apeite docer quid
ſentiat. Videbat ſimilem eſſe quadrigam gregi, ideoque debe- ti legatario quod ſupereſt. Sed tamen non potuit negligere
iſtorum opinionem: quod videret aliquam diſſimilitudinem eſſe harum ſpecierum. In ſpecie de grege, capita omnia paria ſunt, nullum altero principalius eff. In quadriga, vnus eſt equus cæteris principalior, qui demonſtrat quadrigam. Vi- deamus de ſecundo genere, quod compoſitum vocat Sene- ca. Huius generis exemplum hic eſt de domo. Nam Pompo- nius ait aream poſſe vindicari. quia area præcipua pars eſt do- mus. l. qui res.9 8.§. aream. infra de ſolut. Area, inquit, pars eſt inſulæ,& quidem maxima Argumento eſt, quod ſuper- fices cedit ſolo, cohæret ſolo, ſequitur ſolum. leg. obligatio- num fere.§. placet. infra de oblig.& actio. Proinde ſi contin- geret aream perire, puta chaſmate aliquo forte, aliud dicen- dum eſſet. Sicut ergo in ſpecie de quadrtiga perit legatum, perempto eo, quod eſt principalius, ita valet legatum cum id quod eſt principalius, manet. Atque hinc intelligere licet, cur apud Pomponium ſimilia habeantur grex& domus, quamuis diuerſa genera corporum ſint. Hic occurrit diffici- hs antinomia ex leg. ſi ita legatum. 65.§. ſi domus. infra hoc tit. Vbi perit legatum domus, ſi deſtructa ſit,& alia ædifica- ta. Accurfius ait diuerſum caſum eſſe, nec aliud quicquam addit. Vidit forte quod& quidam alii, in ea ſpecie extructam eſſe aliam domum in area. Sed debuit rationem aliquam hu- ius diuerſitatis afferre. Non ſatis eſt ſpecies diuerſas eſſe, niſi ratio quoque diuerſa ſit. leg. à Titio. de verborum obligat. Et reuera non puto rationem bonam diuerſitatis afferri poſſe. Deinde idem alibi dicitur de domo, quæ poſtea ædificata eſt, in leg. 44. ſeruum filii.. ſi areæ. Hic ego animaduerto diſſi- militudinem aliquam in his ſpeciebus eſſe. Pomponius hic loquitur de domo combuſta. Celſus in leg. ſi ita legatum. loquitur de domo, quam teſtator deſtruxit vt aliam ædifica- ret. Qup caſu non debetur ne area quidem. quia creditur mutata voluntas teſtatoris. Facile creditur mutaſſe volun- tatem is, qui domum legatam deſtruxit. Hæc coniectura lo- cum non habet in domo combuſta. Combuſta enim eſt for- tuito caſu, ſine voluntate& conſilio teſtatoris. Præterea op-
pon. l. lana. 8, de legat. 3. vbi naue diſſoluta, ne materia qui-
dem debetur. dicam infra eod. ad leg. 24. quod in rerum.§.vl- tim. Veniamus ad aliud genus corporum quod continuum dicitur. Exemplum eſt in leg. mortuo. 50. de legat. 2. vbi mortuo boue neque corium, neque caro debetur. Nulla eſt occaſio benignioris interpretationis in hac ſpecie. Non conſtat hoc corpus ex diſtantibus corporibus, ſicut de grege dictum eſt: vt poſſimus interpretari plura quodammodo le- gata eſſe. Nec etiam manſit quod principalius eſt, ſicut in do- mo combuſta. Imo periit quod eſt princi palius, ſcilicet ani- ma& ſpiritus bouis. Itaque nos interpretamur totam rem periiſſe, vt nihil debeatur legatario. O ppon. huic ſententiæ lex 49. ſolum-§. prim. ſupra de rei vindic. vbi dicitur meum eſſe quod ex re mea ſupereſt, cuius vindicandi ius habeo. Re- ſpondeo leg. mortuo. intelligendam eſſe, niſi bos iam factus ſit legatarii. Quod accidit cum mortuo iam teſtatore,& adi- ta hæreditate periit. leg. à Titio. 69. de furt. leg. ſi tibi homo. 85.§.cum ſeruus. infra hoc tit. Tunc ergo legatum non de- betur cum bos periit viuo teſtatore, vel ante adiram hæredi- tatem. Si quis dixerit nihil excipi verbis, l. mortuo. Reſpon-
deo ex leg. non eſt noum. de legibus, niſi contrariæ ſint. non
ſunt contrariæ ipſo iure. Ex iam dictis poteſt intelligi cur condictione furtiua petatur quod ſupereſt. leg. 1 4. ſi ſeruus. §. Boue. de cond. fur. Condictione furtiua petimus quod no- ſtrum eſt. L. de condict. furt.&hoc receptum eſt odio furum, quodalias non admitteretur.§. ſic itaque diſcretis. Inſtit. de a-
ctionibus.
817 Adl. 23. 81 quis bonoum.
Hanc interpretabimur cum l. non am plius.§. vlt. Adl. 22. Quodin rerum. LDans eſt de iis,, quæ legari poſſunt. Dubitatur de eo ꝙ
non eſt in rerum natura. Sed valet eius legatum, pro- pter ſpem. l. etiam. 17. ie legat.3.§. ea quoque. Inſtit. eo. Qnę- ritur, an hoc legatum conditionale ſit? Reſpondeo tacitam habere conditionem. l. l. de cond.& dem onſt. l. interdu m. 73. de verb.oblig.ſi naſcatur.nec eaim aliter peti poteſt legatum. Nec cedit dies quantum ad actionem. l. cedere. de verb. ſigni. Cedere tamen quantum ad tranſmiſſionem, docui ad leg. 3. ſupra eod. hoc expreſſum eſt in leg. cum illud.§. vltim. infr. quando dies leg. Vnde ſumpta eſt lex, conditiones extrinſo- cus.o 8.de condit.& demonſt.vt inſcriptio oſtendit. Ex quo apparet eam leg de tranſmiſſione accipiendam eſſe. Hæc au- tem conditio non venit ex teſtamento: ſed extrinſecus ineſt, geſi neque verbis expreſſe eſlet, neque ex verbis colligeretur. Eſt neceſſaria conditio iuris. Nam plerunque accidit vt taci-
ta conditio impe diat tranſmiſſ̃ onem, cum videlicet ex teſta-
mento venit. l. quod pure. infra colligitur ex verbis, non ineſſet, de ea ſenſiſſe. Tacitam autem hic vocamus, quæ nullo mo- do ex teſtamento venit, id eſt, neque ex verbis ‚neque ex ta- cita voluntate, ſed ex lege. Quinimo ſi de ea teſtator ſenſe- rit, aut forte eam expreſſerit, non ideo legatum erit conditio- nale. l.z. ſupra. Exempli gratia, Lego fructus, ſi naſcentur.
Ad§. Si vſumfructum.
Væſtio facti ac voluntatis eſt. Quidam habebat vſum-
fructum fundi,& c. Legauit eum vſumfr. Ex hac ſpecie oritur duplex quæſtio. Vna an ſit vrile legatum, altera an conualeſcat acquiſita poſtea proprietate. Ad priorem quæ- ſtionem, an valcat? Ait Pompo. inutile eſſe. quia vſusfructus finitur morte. Legatum confertur in tempus, quo ius illud finitur. facit lex ſ1. ſi Titio cum morietur. ſupra de vſufructu. Et hoc ita viſum eſt Pompo. ſed tamen non caret dubitatio- ne. Nam ſi coniecturis locus ſi t, videtur legatum valere, nec multum ad rem pertinet quod vſusfructus morte finiatur. Nam res aliena poteſt legari non minus, quam propria.leg. cum rem alienam. C. eod.§. non ſolum. Inſtit. eod. Cur er- S0 non interpretamur legatum eſſe vſumfruct. vt redimat hæres; vel præſtet æſtimationem? Nam in dubio non vide- tur ea interpretatio ſequenda eſſe, qua id, de quo agi tur, per- eat. l.12. quoties. de reb. dub. l. ſ quando. 1 09. infra hoc tit. l. diuus. ſupra de vſu& habit. Relpondeo hanc coniecturam alii fortiori& efficaciori cedere. Nam non facile creditur te- ſtator onerare ſuum hęredem neceſſitate redumen di. l.vnum ex familia.. ſi rem. de legat. 2. Quoties aliqua oecaſio eſt be- nignioris interpretationis, pro hærede: dixi ſupra ad leg. ler- ui electione.. cum fundus. In hac ſpecie magis credibile eſt teſtatorem ideo legaſſe, quod non cogitaret id ius morte fi⸗ niti. Facilius enim præſumimus teſtatorem etraſle, quam o- neraſſe hæredem neceſſitate redimendi. l. 3 6. Sticho. de vſu- fru. legat. Ceſſante igitur hac coniectura, non video cur lega- tum non valeat. Pone hominem fuiſſe verſatum in iure& τ- ro, quem non ſit veriſimile hoc ignorare. hinc colligitur in- terpretatio. Nõ enim creditur legaſſe rem alienam, cum ſim- pliciter vſumfructum legauit. l.vxor. 20. C. eo. Sedaliter po- teſt intelligi ille locus, quod non potuerit legare in præiu- dicium domini. nam ſi dicamus ſimpliciter non poſſe legate, falſum hoc erit. In his re ſcriptis difficultas plerunque repe- ritur, propterea quod ſpeciem non habemus, de qua reſcribit Imperator. Si quis obiiciat videri legare ius quod habet, vt di- xi ſupra adl. ſerui electione.. fundus. At habet vſumftuctum, ergo vſusfr. debetur. Reſpondeo id verum eſſe, cum illud ius non finitur ipſius morte, vtl. ſi domus. 70.§. vlt. in fra eod. Il- lud ius tranſmittitur ad hæredem.
Altera quæſtioeſt, an proprietate poſtea acquiſita conua- leſcat? Ait Pom pon. conualeſcere. Benigne inter pretam ur teſtatorem ita legaſſe, ſi vel tunc ei liceat, vel poſtea licuerir. Quia forte cogitabat fore, vt ſibi acquireretur poſtea plena Proprietas. Dixerit aliquis, imo acquiſita proprietate excin-
XX 3
quand. dies legat. quæ tacite niſi appareret teſtatorem de

2———— 2 —* 2 4 2— 2 S—* 1 5—— .. 3———— j—— 2 2———.*— 8* 4 6— be————— 1*————. 8—. 3— ——J———.—— 8—.——— 4—.—— 5—— 4— ——————————————— ————.——————————— 3 8*— 5———— reum e ere———————.— ————————————— ————— 6 3—————— 3 —õ———=———.—————— ——— 3——————— ——— 2— 9———.— ————————.———————— —,=————————— 8„—— ———————— ——— S————— e——————
—— 4=—————
—
—
guitur vſusfructus. quia res ſua nemini ſeruit.l. vti frui. 3. ſi v- ſusfr. pet. Ergo non recte dicitur conualeſcere legatum vſus- fructus. Reſpondeo teſtatorem acquiſita proprietate adhuc habere vſumfructum, id eſt, commoditatem, quæ confiſtit in perceptione fructuum. Vſusfructus dupliciter accipitur, vt ſcripſi adll.ſi ita ſtipulatus. 1 26. inf. de verb.oblig. Et vulgo di- citur quidam eſſe vſusfructus formalis, alius cauſalis. Qui igi- tur habet vſumfructum coniunctum cum proprierate, duu ſeruitus non eſt, recte transfert vſumfructum alterum, qui ſeruitus eſt. l. quod noſtrum. 63. ſupra de vfufruct. Oppo.re gala Catoniana, l.i. de reg. Caton.§. an ſeruo. Inſtit. de legat. Hæc regula locum non habert in legato cuius dies cedit ab a- ditahæreditate. l. 3. de reg. Cato. k cum legaro inkta quando dies legator. cedit. Quia non poteſt dici inurile eſſe legatum, cuius dies nondum celſit, cuiuſmodi eſt legatum vſusfructus.
1. 2. infra quando dies legat. de caduc. tollen. 5 libertatibus.
Ad§. Si ꝛuis poft.
Ocus hic iam ànobis tractatus eſt ſupr. ad l. ſi ex toto:& LAhgrege. Oſtendit Pompon. ſi quid acceſſerit legato, id cedere lucro legatarii, contra ſi quid decellerit. Duæ ſunt partes huius capitis. Prior pertinet ad augmentum, altera ad diminutionem. Priori parti ſimilis locus eſt in leg. cum fundus. 10. infra de leg. 2. Nec contrarium eſt quod dicitur, 1.fi ita. 7. infra de auro òe argen. vbi ſpectatut tempus teſta- menti. Reſpondeo enim non deberi aliam rem, quam quæ erattempote teſtamenti. Sedhic eadem res eſt. Vnares hic accedit alteri, ita vt vna res fiat ex pluribus: ſicut diximus de grege. Hoc ſatis colligitur ex dict. leg. cum fundus.vbi luriſ- conl. vocat vniuerſitatem, ſicut gregem. Sires ſeparatæ ſint, nec ita vnitæ vt vnum corpus faciant, aliud dicendum eſt. dict. leg. ſiita. Altera pars ad diminurionem legati pertinet. De- ſtinatio, de quahic agitur, ademptionem quandam conti- net. Sicut alienatio rei, in leg, ſiex toto. ſupra eo. Creditur teſtator mutaſſe voluntatem. Sed de his plura non dicemus, quia hæc ſatis tractata ſunt ad dict. leg. ſi extoto. ſupra. Notã- dus eſt obiter locus communis de appellatione rerum. Ap- pellationes enim& nomina fundorum, arbitrio cuiuſque domini imponuntur& mutantur: arg. C. de mutatio. nom. Non eſt caappellatio naturalis, ſed arbitraria. Communes
autem rerum appellationes, quaſi narurali quodam conſen- ſu hominuminditæ ſuntrebus. Ideo dicuntur immutabiles
eſſt. leg. 4. ſup. co. Non enim pendent ex cuiuſqus voluntate & atbicrio.. Labeo. de ſupel. legat. Hucpertinet l. 2. de vſu- fruct. ear. rer. quæ vſu conſu. Naturalis ratio auctoritate ſe natus mutari non poruit. Neque ſenatus, neque princeps, aut Rex mutare poteſt communesrerum appellationes. Dixi ad dict. leg. 4.fupra eod. Adde ſupradictis, quod paterfamil. fun- dos conſtituit arbitrio ſuo,(non iam de nomine loquor: ſed dere) atque ex vno facit duos, velex duobus vnum. leg. ſi quis duas.§. ſi quis parrem. Iap commun. præd. Cum diui ſus eſt fundus regionibus, vnaquæque regio totus fundus dici-
tur, non pars. Vna domus diuiditur in duas interpoſito pa-
xiete medio. dict.§. ſi quis partem, Paries autem eſt murus,
ſiue maceria.leg. paries. de verb. ſignif. Qud autem dicitur,
diaiſo vno fundo in duos, ex vno duos effici, hoc inteiligen-
dum eſt, ſihæc fuerit voluntas patrisfam. Poteſt enim alio
conſilio fieri diuiſio, vt leg. Caius. 88.§. Titius. iafr. de leg. z.
vbi diuiditur vt duobus colonis detur colendus, quad ſpere-
tur reditus vberior, fi àduobus colatur. Pompon. noſter hic deſtinationem requirit, quod verbum de conſilio& volun- rate intelligitur. Exhacigitur deſtinatione colligicur mens & voluntas teſtatoris. Sic interpretamur quaſi voluerit adi-
mere partemillam. Sed cur ait Pompon.& magis eſt? O-
ſtendit ſe hoc ſequi, vt probabilius& proximius voluntati.
Nam poteſt alia eſſe eius voluntas& cogitatio. Nihil enim
prohibet legatario dari fundum vnutn,& partem alterius. Sed veriſimilius eſt, quod de ademptione hic dicitur: ſicut
de alienatione in dict. leg. ſi ex toto. ſupr. eo. Ex his verbis
colligitur à nonnullis deciſio quæſtionis multum agitatæ,
quam ego hic tractaturus ſum. Pone creatus eſt in hac vrbe nouus magiſtratus, qui de annona ius dicat. An haccreatio-
ne vidcatur adempta prætori iuriſdictio de annona? Nam.
51⁸ Franc. Duareni(omment.
prætoris juriſdictio eſt vniuerſalis. An fit locus præuentiom inter eos? An vero nouus iſte prefectus annonæ ſolus cogno- ſcet? Quia huiulmodi quæſtiones hodie in quoridiano vſu verſantur, ego libenter eas tractabo. Nihileſt frequentius a- pud nos hac magiſtratuum nouorum creatione, propterin- commoditatem temporum. Sic autem tractabo quaſſ agatur cauſa in foro. Referam quid in vtramque pattem dici poſſit: vt hæc ſint quaſi progymnaſmata quædam fori. Nouus ma- giſtratus ita cauſam ſuam tuetur. In primis ducitur argumen- tum ex Pompon. cum ait, Qund alii deſtinatum eſt, adem- ptum eſſe videatur. Cum ecgo cognitionem de annonaat- tribuir vni, eam videtur alii adimere. Item vulgareillud eſt: Generi per ſpeciem derogari. l.vxorem.; 8.§. fœlicifſimo. da
leg. 3. infra. Et hancrationem ſecutus eſt Rom. Pontifexin
ſimili ſpecie c. 2. de offic. legat. Legatus generalis in alqua prouincia non poteſt de cauſa coguoſcere, quæ ſpecialiter a-
licuĩ delegata eſt. quoniam, inquit, mandatum ſpeciale dero-
gat generali.
Aliud argumentum ducitur ex l. cum prætor. 12. ſupra de iudic.vbi cum prætor vetat vni, intelligitur cæteris permitte- re. Si cum mandat vni nominatim vr iudicet, cæteris id pro- hibere videtur. Hinc generaliter dici ſolet, Qui de vno dicit, de alio negare videtur. Aliud argumentum ex l. ſi duo. ĩ2. de admin. tut. vbi vni turori vrbica, alii peregrina teſtator admi. niſtranda commiſit. nec vrbicus tutor tenetur de rebus pere- grinis, nec peregrinus de vrbanis, non magis, quam ſi tutor omuino datus non eſſet. Sic cum vni attributa eſt annona, non magis pertinet adalterum, quam ſi omnino magiſtra- tus non eſlet.
Aliud argumentum ex offico Prætorum, de quo in leg.:. de orig. iar. Prætor peregrinus fideicommiſſarius,&c. Haæc ſunt, quæ probabiliter dicuntur pro hac parte, quæ multes defenſores habet. Ego tamen aliis aſſentior, qui putant præ- uentioni locum eſſe, ſi modo res dubia ſit, nec poſſit appare- re quid Princeps ſenſerit. In diplomate ſolet adiici plerunque vt priuatiue adalios,&c. verbaſunt es ſchola Barbarorum producta in forum, atque adeo in aulam ipſam, priuariue,& cumulatiue. leem poteſt Princeps adiri, cuius eſt beneficium fuum interpretari. l. ex facto. ſupra de vulg. fubſtuut. Iate
autem dubia, ſequor opinionem eorum, qui putant vtrum- que iuriſdictionem habere. Mouet me, quod in dubio ea interpretatio capienda non eſt, qua lex vetus mutetur& tol⸗
latur. l. præcipimus. C. de appel. Legum enim abrogatio in-
terpretarione adinuanda eſt. Eſt res odioſa& maxime vi- tanda priorum abrogatio. Imo priores trahuntur ad poſte-
riores, niſi contrariæ ſint. l.non eſt nouum. ſupra de legibus.
At nihil contrarium hic eſt: quia poteſt vterque iuriſ lictio⸗
nem exercere cumulatiue,& per præuentionem, vt loquun-
tur. In dubio igitur interpretatio facienda pro cumulatione,
non priuatione, id eſt, pro concurſu& præuentione magis
quam pro ademptione& reuocatione. Argumenta poſlunt
ducià fimili ex multis locis, veluti exl. 1.§. dixerit aliquis:ia-
fra de public.& vectigal.l.3. nautæ, caupo. ſtabul. E re puta-
uit prætor ſpecialiter aduerſus publicanos edictum propone-
re, vt innoteſcerer eum curam habere reprimendæ impto- bitatis id genus hominum. Sicetiam oſtendit Princeps ſo
ſpecialem velle magiſtratum creare, quod magnam habeat curam annonæ, vr hic ſuppleat quod Prætor maioribus ne- gotiis occupatus, facere non poterit. Aliud exewplum eſt in le. quoties..§. vltim. ſupra de admi. tut. Deinde alia ſunt
exempla ſimilia de magiſtratibus ipſis. vnum eſt in le. 1. C do offi. præfect. vrb. Alterum in l. vltim. C. de iuriſdict. omn. iu- dic. Aliud fimile in iure pontificio c. per hoc. de hæret. in 6.
Diſlolutio obiectorum ad hunc locum Pomponi,& diſſimi-
litudo apparet ex iam dictis: non eſt eadem ratio legati, quæ eſt magiftratus. Maioris eſt momenti mutatio legum& ma- giſtratuum, quam legatorum ademptio. Eodem modo re- ſponderi poteſt adl. Vxorem.§. fœlicifſfimo. Nam ęum dele-
gato quæreretut Iuriſconſ. facile ſecutus eſt eam coniectu⸗
ram. At in hac ſpecie fortior eſt conie tura contraria.In ba. de ofic. legat. mandatum ſpeciale derogat generali ſed ibi nõ creatur nouus magiſtratus, ſed delegatur ei cognitio certæ cauſæ. Illa delegatio non adeo magni momenti eſt, vtma- giſtratus creatio. Tutelæ diuiſio non eſt ſimilis in leg. faig
gwiet gcxltx renor jecctti ru 3 wme oflieyl umid- jerute9 rdinsls
dhd Tur apropii eyrge gu as hui
— E=gSESe= 2α☛ — —

D
Hee derrorinne. 1 egrmas ene
0 rdench a
8 aAA intas non eſſct. g
awir
3
1 Nerttr* 441 un ad. terr
4 1 Am* 3. *.* A 4 Flxwem ator perr. . e hersgramüdekoan adumer ene 4** Lemergroe Fhader. Londen e K. Walennu, uMeree N. 1 nmele imatdnatudakr 4 8 4 3 4. ut rneepslenkertt a Gglamurüh 3 4 4 1* 3 1— 11auor, Kc. reldalut ei lh am xum, uane Koiammn aalatme. kem Mcdeſt Pnacegsacii,w *4* m arerde⸗ e.l Akcdo. Hra densi mrlsoaem dadere. Modcr We g
KA 41 41„ o Gmle 1 *
A. oel. Lee 4 4 5
“ 9 kk FAI
HFerenmne uno et. ER k.L01I
f Hewenn droea. lo Of-in
. 71 4 4 4 7 13 1.700 etdoe “] 3 1 4 3 a ArAn 4a 3 Jaupoc 3
M. Anr 4 10 nne, Kper Aen
reauT Au'enr incrpertanocene, 4 1200 4 8 3. 1 coccuuk; 1* e““ 4 Kreuod
—“ 09
3 4 e el rerl!“
55„ 2h e auduc-A uct 8 m Moelel 3
maocekcctet euch ele
MR dod 8 8 adacts pudbei
In Tit. Delægatis& fdeicom.
Simile eflet, ſi createntur eodem tempore duo magiſtratus,
& certæ res ſingulis attribuerentur. hic non creantur eodem
tempore. Item vnus vniuerſam iuriſdictionem hebet, alter
de certis rebus Romæ. Varii erant prærtores: ſed officiaco-
rum diſtincta, vt nulla eſſer dubitatio, aut ſi quando dabita-
tum eſt, interpretatio facta eſt pro præuentione. d. l. 1. C. do
offic.præf. vrb. Adl. cum prætor. illa magis noſtram ſenten- tiam iuuat, ſi quid adtem pertinet. non ideo creditur cæteris vetare, quod vni vetet. Princeps non intelligitur poreſtatem
ordinariam& antiquam mandare, niſi id expre ſſerit. Ad hro- cardicum, Qui de vno dicit, neſcio quid reſpondeam. Ego manus do, ſi his armis brocardicis pugnandum ſit.„
Quis poſthu. quæritur, quid debearur legatario ſi quid
adicctum, aut detractum ſit.& dicitur legatum creſcere, aut decreſcere. Addit Pomp. idem dicendum eſſe in hac ſpecie.
Cerra nauis legata eſt ac ſpecialiter deſignata. Naues ſolent habere nomina ſua, vt fundi, ædes. In Florent. legitur meam, ſed parum refert. Meam, demonſtratio certa eſt, ſi forte v- num tantum habeat. Additur aliquid loco eius quod detra- ctum eſt. Dabitatur. quia videtur alia res eſſe, quam legata eſt. Sed dicitur eadem nauis eſſe, cum eadem carina manet. Carina eſt inferior pars nauis,& quaſi ſolum ac fundamen-
tum. Sicut in domo area, quæ dicitur eſſe præcipua pars do-
mus. l. qui res. 89.§. Area. infra de ſolutio. Dixi ad leg. ſi gre-
ge. ſupra. In hac igitur ſpecie nauis dicitur ſimilis domuide-
ſteuctæ, cum remaner area. Quid ergo ſi non maneat cari-
na? Diſtinguendum vt in dict leg qui res. 9.aream, de ſolut.
ſi ea ſit mente nauis difloluta, vt tabulæ in alium vſum con- uerrantur, an vt ex eiſdem tabulis eam compingat. Similis di- ſtinctio eſt in leg. inter ſtipulantem. 8 3.§. ſacram. de verbor.
obl. Non eſt contrarium quod dicitur in l. lanam. 86. inf. de
leg. 3. Loquitur enim de naue tantum diſſoluta, refectionis
nulla eſt mentio. Sed cur non debetur quod ſupereſt ex re
legata vt dixi ad leg. ſi grege: cum corpus eſt conſtans ex plu- ribus uon diſtantibus, ſed vnitis? diſtinguendum eſt, an ma- neat quod principalius eſt,& c. veluti area in domo. in ſpecie L.lana. non manet ne carina quidem. Opponitur ſuperiori diſtinctioni lex, quid tamen.§. in nauis. ſupra quib. modis v- ſusfruct. amit. Dicitur ibi naue diſſoluta,& ex eiſdem tabu- lis refecta vſumfructum extingui, nec diſtinguitur quo ani- mo diſl oluta ſit. Sed iam dixi facilius amitti vſumfructum, quam proprietatem. Exemplum in leg.vltim. eiuſdem titul. de grege, qui ad vnum bouem recidit. Extinguitur vſusfru- ctus. Quid ſi quis nauem incertam legauerit? Dicemus ad l. ſ domus. infra. ö“
Aal 25 e, T Oeus de perſonis àquo,& cui legari poſſit, Species: 8-
liusfam. hæres inſtitutus eſt,& patri legatum relictum. Da bitatio eſt, quia non poteſt cuiquam à ſeipſo legati, leg.&&, quidem. ſapra.l. legatum eſt. 11 6.§. i.infra æeod. Abſurdum eſt
quenquam ſibi ipſi debere, atque eundem& creditorem&
debitorem eſſe. Quod accidit in hac ſpecie: quia filius acqui-
rit patri.l. 1. ſi àparente quis manumiſ. fuer.& Iaſtit. per quas
pe: ſonas nobis acquir. Paulus tamen hic ait legari poſſe pa-
tri etiam pure, Nam facilius id admitteretur in legato con-
ditionali, vt mox dicam. Addit atiam, ſi die legati cedente in patris poteſtate ſit, ne hoc quidem caſu inutile eſſe legatum.
Dies legati cedit à morte teſtatoris.. in nouiſſimo. C. de ca-
duc. tolſend. Quia fieri poteſt vt non adeatur hæreditas iuſ-
ſu patris, vt ſi emancipatus adeat. l. cum legato. 17. quando dies legat. ced. Adde leg. quæſitum. 9 1. in princ. infra eo, Coniungenda eſt cum le. eum legato. eod. tit. nam cadem eſt
inſcriptio, Iulianus lib.36. Digeſt. Oppon. huic ſententiæ re- gula Caroniana.§. an ſeruo. Iaſtit. de legat. Reſpondeo lega- tum non eſſe inutile, ſi ſtatim factoteſtamento moriatur te-
ſtator. Pendet ex euentu incerro. Incertum eſt vter ſit hæres futurus, an pater, an filius. Si filius adeat iuſſu patris, inutile
eſt legatum, alias valet. Cur non idem dicemus cum à patre
hærede legarur filio? nam hoc legatum dicitur inutile eſſe propter regulam Catonianam. d.§. an ſeruo. Sed diuerſara.
tio eſt vtriuſque ſpeciei.
Quar eſt alhnis ſuperiori,§. ſ quispoſth in eod·.ſi
719
Cum pater hares inſtituitur, die legati cedente, non eſt dubium quin hæres futurus fit. Certum eſt patrem hæredem fore fi adeat. Non poteſt alii legatum acquiri, quam patri- Quia cum quæritur de acquiſitione legati, ſpectatur tempus, quo dies cedit, id eſt, morris. l. quæ legata. de regul. iuris. Nec refert, an poſtea fuerit factus ſui iuris. At ratio iuris non pa- titur vt patri acquiratur. Ergo inutile eſt cum neque filio, neque patri acquiratur. In noſtra ſpecie, empore mortis in- certũ eſt vter futurus ſit hæres, an pater, an filius: ex eaq; pen- det vis legati. Cũ quæritur de hęceditate acquitẽda, Ipectatur tempus aditionis, non mortis. l. z.§. vlt. de bon. poſſeſ.ſecun. tab. Hinc hæreditas non adita, nontranſmittitur: legatum tranfmittitur. Hæc eſt differentia horum caſuum, quæ à Pau- lo quoque tradita fuit. Vt opinor, diſtinxerat hos caſus Pau- lus, vt Iuſtin. facit in§. an ſeruo. argum eſt l. 19. vbi pure, infr. adl. Falcid. Inſcriptio eſt eadem, Paulus lijb. 3. ad Sabinum. Addit: Paul. fi iuſiu patris,&c. His verbis oſtendit legatum inutile eſſe. Ideoque patrem retinere rem legatam iuſſu hæ- reditario. Quæ capiuntur iure hæreditario, ea imputantut in Falcidiam. Cætera quæ veniunt ex iudicio teſtaroris, non im- putantur in Falcid. ſed in Trebellianam. l. in quartam. inf. ad I Falcid. Hæc imputatio vtilis eſt legatariis: ſed nocet hæredi, qui præcipuum id non hahet. Legatum quod inutile eſt, capi- tur iure hæreditario. l. 5o. non eſt dubium.& l. ex aſſe. ſ2.§. vlt. infra adl. Falcid. Sed quid eſt quod Paulus ait, Igitur& ſi iuſſu,&c? Nam quod dicitur de falcidia, licet verum ſit: ta- men non videtur recte colligi ex antecedentibus verbis. Re- ſpondeo non tam ex verbis id colligi, quam ex ſententia Pau-
li. Ac fortaſſis Paulus hæc plenius deſcripſerat: ſicut lulian. l.
cum legato. Inſtit. in d.§. an ſeruo. Vtcunque ſe res habear, non dei eſt, quin Paulus ſenſerit inutile hoc legatum eſ. ſe, ſi iuſſu patris adeat filius hęreditaremn. Nec aliter poſſamus interpretari verba Pauli. Vude efficitur rem legatam imputa-
riin Ealcidiam/. Adl.26. Non amplius.
Ocus de effectu legati. Ad legatarium pertinet id quod legatum eſſe apparet. Hinc quæritur de hacſſ pecie. Le- gatus eſt Titio fundus dignus z0. ſub conditione, ſi 10. hære- di dederit. quantum dicemus legatum eſſe? Secundum ſub-
tilitatem verborum videntur legato centineri z0. quia ve-
rum eſt teſtatorem legaſſe 20. Sed inſpicimus quantum per- uenerit ad legatarium ex iadicio teſtatoris. Magis ad effe- ctum reſpicimus, quam ad verba. Hocvtile eſt noſle, pro- pter onus fideicommiſſi, quod plerun que impomtur legata- rio. Non enim poteſt onerati vltra modum legati. l. ab eo. C. de fideicom. Exemplum huiusrei eſt in l.12 ſ. ciuita ibus.§.
vltim. infr.hoc tit. Huc perrinet l. fi cui fundus. 5 G⁶„de legat. z.
Locus communis de eo quod intereſt. Oppon. l. 40, ad vete- rani. jnfra ad le. Falcid. Sed rario exigit vt habeatur legatarius
in toto, in computatione legis Falcidiæ. Cum quæritur in! eg.
Falcidia, quantum legatum ſit, dicuntur eſſe legata 20. Nec deducitur quod datum eſt cauſa conditionis implendæ hære- di. Quod hæres capit gratia conditionis, non minuit Falci- diam. Lin quartam. 90.in fin. ad leg. Falcid. Sic modo legata- rius habetur, modo non habetur, prout ratio& vtilitas in quaque re id exigere videtur. Sed hæc diſputatio propria eſt legis Falcidctcc. e
. .. 5
LL2. de effectu legati. Hæres tenetur ſoluete quodlega-
um eſt. Quid ſi non extet, debitor certæ rei liberatur, ſi ſine culpa eius perierit. Vulgo diſtinguitur ſpecies à quan- titate. Ego rationem loquendi veterum ſecutus, diſtinguo
rem certam ab incerta. Ait Pompon. Si certum corpus. In-
certæ rei debitor nullo caſu liberatur. l. in ratione. 30.§. incer- tæ. ad leg. Falcid. Non poteſt dici res, quæ debebatur, pe- riiſſe. Nec refert an pecunia, an res alia debeatur, modo ſit incerta. Si certa res debeatur, etiam quantitas, pecunia, li- beratur debitor. l. ſi cerros. 27. de verb. oblig. Locus eſt com- munis, quem tractabimus adl. ſi ex legati cauſa. de verb. obli. & adl. quod te. de reb. cred. Vnum hic addendum eſt, quod extat in quadam conſtitutione luſtin. interitu ſpecie nou li-
berari quem ab onere conditjonis implendæ. l. vltim. C, de
XIX 2

510
cond. inſtitut. ſed debetur æſtimatio. Sed alia cauſa eſt legati, quam conditionis. l. ſi quis ſub conditione. 8. ſupr. ſi quis o- iniſ. cauſ.teſtam. Non obligatur ad dandum: ſed ei legatur fi dedcrit. Teſtator ſatis oſtendit ſe nolle eum aliter legatum conſequi, quam ſi paruerit conditioni, cum poſſit ei parere. Dands ſcilicet æſtimarionem, legatum ſolui debet vbi eſt, ſi certa res legata ſit. l. quod legatur.8. ſupra de re iudic. Non ſpectatur domicilium nec teſtatoris, nec hæredis, nee lega- carii. An damnum patiatur legatarius, an lucrum amittat, quæſtio tractatur apud Accurſ.& alios. Pendet ex quæſtione Anobis tractataalibi, an repudiatio legati ſit alienatio.dixi ad 1.7. ſupra eod. AõS. Cum bonorumu Ocus alius de effectu legati, Qujd debeatur legatario. I Ln legatam eſle tertiam, aut quartam partembono- rum. Sic ſingenda hypotheſis, cum de parte bonorum lo- quantut lureconſulti. Sicut in leg. ſi quis bonorum. ſupra. Hi omnes lociintelliguntur dacerta parte. Certa pars exprimi- tur. la leg. qui quartam. ſupra eod. Quæ coniuncta eſt cum leg. ſi quis bonorum vt apparet ex inſcriptione. Quæſtio igi-
tur eſt, an debeantur rerum partes, an æſtimatio. Diuerle
fuerunt veterum vyilenei Hi fuerunt auctores ſectarum
ac diſſenſionem in ſcientia iuris ciuilis. l.a. dę orig iuris. Sabl-
nus æſtimationem, Proculus rerum partes. ſequebatm Pro-
culus ſtrictam rationem. Quia aliud pro alio non deber ſol- ui, vt pecunia pro re. l. 2. 5. mutui datio. ſupra de reb. cred. Sa-
binus conſiderabat non multumintereſſe, quia pecunia res
omnes æſtimantur. leg. ſiita fideiuſforem.de fideiuſſo.l.i. de contrah. empt. Sed hoc eſt receptum, niſi certis ex cauſis, velutiin obligationibus faciendi.l. 1 3. ſi quis ab alio. dere iu- dic. l.)2. Stipulationes non diuiduntur. qe verb. oblig. Iraque Pompo. temperat hanc Sabini ſententiam: ait enim electio- nem eſſe hæredis ſi res commode diuidi poſſint. Iltem poteſt
res aliqua in ſolutum dari olenreloenatis Ve æſtimante iu- ius eſſe, propter difficul-
dice. Exiſtimauit Pompon. hoc vti tatem& incom moditatem, quæ naſcitur ex communione.
Nam diſcordias excitat communio.leg.76. cum pater.§. dul- ciſſimis. de legat. 1. Et quod communs eſt negligiſolet. l. 2. pars debe. Vnde dicitur neminem
C. quando& quib. quar.
eogimanere in cõmunione. l. 26. finon ſortem.§. ſi centum.
de condic.indebit.In re igitur dubia non eſt fauendum c0 m-
munioni: ſed ea potius fingenda eſt quatenus id commode ſieri poteſt. Nunc ſingula hæe paulo exactius examinanda ſunt. Ac in primis eſt videndum, an res ſingulæ ſint in obli-
gatione, an potius æſtimatio. Nam id Pompon. non videtur definire, Non eſt nouum aliquid in ſolutione eſſe quodnon ſit in obligatione. leg.ĩ7. ſi quis ſtipulatus decem in melle in- fra de ſolut. vbi decem tantum ſunt in obligatione: ſed mel eſt in ſolutione vique ad litem conteſtaram. Sig Pompon.
nihil hic definit, niſi de ſoluendi facultate. Reſtat adhuc illa
quæſtio decidenda, quid in obligatione ſit? Et verius eſt res
deberi legatario ſecundum Proculi opinionem. Argumen- to eſt, quod fructus præſtantur, nõ vſuræ, ex huiuſmodi lega- to. l. ſi quis bonorum. 23. ſupra eod. Hoc intereſt inter fru- tus& vſuras.l.izt.vſura. infra, de verb. ſignif. arg. ex titul. C. de vſur.& fruct. legat. Deinde quæritur quid ſolui debeat? Hoc tractat Pompon. Nota quod ait, ſed oporret hæredi ſuccurri. Oſtendit his verbis ſecundum rigorem præ ſtari de- bere partes rerum ſingularum: ſed æquum eſt ac vtile ſuc-
curri hæredi, aliquid indulgeri hæredi vt ſoluere poſſit, vel
res, vel æſtimationem,&c. Sed quomodo poreſt alind pro
alio ſolui, contra regulam leg. eum à quo. C. deſolutio. Quod
diccitur de communione, locum haberet eciamin ſingulari- bus rebus legatis. Petrus ille Aurelianenſis, qui cognomen Subtilis meruit inter iuris interpretes, ait ſe neſcire, an hoc
caput intelligat. Videbat quicquid hic dicitur, facile ſubtili-
catibus impugnari poſſe: ſed vtilitas magis amplectenda eſt in re dubia. Cum teſtator legat res ſingulas, nulla eſt ambi- guitas. cum legar partem bonorum, aut rerum generaliter, aliqua ambiguitas eſt: nam vſus loquendi aliquid varietatis habet, nec male dicitur tertiam partem bonorum habere eum, qui æſtimationem habet. Occaſio bona eſt receden-
dià ſubtilitate& rigore propter vtilitatem. Capienda deni-
Franc. Duareni(omment.
que eſt occaſio, quæ præbet benignius reſpon ſum. l. capien⸗ qa. de reg. iut. Similis eſt deciſio Scæuolæ in leg. 3 2. generali, „ Jumfenceum infis de vſufru. legat. 92 Dixi cum legatur pars bonorum, res ipſas in obligatione eſſe, ſed ex humanitate& æquitate fuccurri hæredi, atquei. ta recte dicitur, aliud eſſe in ſolutione, aliud in obligatione. Idem accidit& in pleriſque aliis caſibus de quibus dixi ad leg. 2. fupra de reb.cred. Sed cur electio eſt hæredis potius, quam legatarii? Hoc videtur magis conuenire voluntati teſtatoris. In dubio enim non elt interpretatio ſequen da, qua hæreso- neretur. leg. vnum ex familia.§. ſi rem. de legat.. leg. ſi Sti. cho⸗ de vſufruct. legat. Item fauorabilior eſt cauſa debitoris in electione. leg. ro plerunque ad fin. ſupra de iure dot. Sed ad quod vſque tempus competit hæc electio hæredi? Qui dam dicunt etiam poſt ſententiam, donec ludicati conuenia- tur. argum leg. item veniunt. 20.§. idem recte-de petit. hæ. red. Sed vetius mihi viderur vique ad litem conteſtatam per- mitti. Fauendum enim eſt hæredi, ſed ita vt ne quid nimi:, ne-
ue longius, quã har ſit, recedamus à ratione iuris prætextu æ-
nitatis, atque humanitatis. Dixi ad leg. qui filiabus. 6.vltim. upra. præterca arg. ducitur ex leg. I. de penu legat. Aliudl.ſi quis ſtipulatus.·7.de ſolut. Non eſt contrarium quod dici- tur in dict.a. idem recte: ſed diuerſum.In noxali actione ſub- leuatur ea re domninus, qui ſatis onerari videtur, quia conue- nitur ex alieno delicto. Quæritur an hoc caſu tranſeant one ra hæreditaria in legatarium? videntur tranſire ſicut in fidei- commiſlo vniuerſali.§. ſi quis vna. Inſtit. de fideicom.hæredi. Nam& vninerfitas quædam continetur hoc legato, nonte: fingulares. leg. bonorum appellatio. ⁊ 28. infra de verb- ſigni- fic. Deinde bona dicuntur deducto ære alieno. leg. lubſigna- tum. 39.§. bona. de vetbor. ſignif. l. mulier bona. 72. ſupra de iure dot. Hæc differentia bonorum& hæreditatis traditur in I. ſi quis ſeruus. 8.. vltim. de legat. ⁊. Hæc ſunt accipienda,ni- ſi appareat teſtatorem aliud ſenſiſſe. Nam plerunque bona accipiuntur pro hæreditate, vt cum teſtator fidei hæredis lui commiſit, vt reſtituat bona ſua. leg. nam quod. 14.§. vltim.& Lſeq. infra ad Trebel. Nam& in bonorum poſleſſione ita ac- cipitur. d. l.bonorum appellatio. 208. de verb. ſignifi. 1.1.233. infra de bonor. poſſ. b Aal. Pateſt. 27.
Otarem vnam poſſe dari in ſolutum legatario, vtilitatis Xcauſa. Inde tractatu quæſtio, an ſalcidia poſſit ex vna re deduci. Gertum eſt ex omnibus rebus legatis deduci. Res fingulæ communit?ntur ipſo iure inter hæredem& legata- rios. leg. 49. Plaurius. infra ad leg. Falcid. leg-in quantitate. 74.§.vlt.l. Lineam Margaritsrum. 26 eod. l.2. C. ad leg. Fal- cid. l..§. ſ quis.infra quor. legaro. Excipiuntur legata, e diniſionem non recipiunt. l. ſi is, qui. 8 0.§. quædam. in ad legem Falcid. Sed hæc diſputatio non eſt huius loci. Hoc eſt accipiendum, niſi teſtator üaaeti certam rem hæredi pro Talcidia. dict.§. ſi quis vna. Inſtit. de fideicom.hæredit. Vo- luntas enim teſtatoris ſeruanda eſt, vt lex.5. diſponat. in Au- then. de nupt. Dicendum tamen eſt, poſſe ex vnare deduci, ſi ytilitas id exigat. Id poteſt fieri vel conſenſa hære dis& lega- tarii, vel interueniente iudice. Nam ſententia Pauli noſtriad alios quoque caſus producitur, in quibus eſt cadem vtilitas, leg. non poſſunt. l.neque leges. ſupra de legib. Idem puto di⸗ cendutn& in legitima parte, quæ debetur filio ex eademle- ge Falcidia, quæ eſt triens, vel ſemis, ſecundum numerum li berorum. auth. de trien.& ſemiſ. Vulgo receptum eſt hane Falcidiam deduci ex ſingulis rebus hæreditariis. Idque colli⸗ gi ſolet ex leg. ſcimus.§. lancimus. C. de inoffic. teſtam. ver repletionem autem fieri ex ipſa ſubſtantia patris. vbi tamen Impetator non ſatis declarat, an ex ſingulis rebus, an exccr- tis tantum. Sed melius eſt generaliter accipere de omnibus, cum præſerrim in Falcidia id conſtitutum lt. dict. leg. Plau- ius. Vbinon poteſt quis eligere vnam rem pro legitima par- te ſua, neque hæres ſcriptus ei dare pote ſt. Et hoc lecundum rigorem ac ſubtilitatem. Nam ſires exigat, recurrendum er ad æquitarem quam docet Paul.noſter, vt res aliqua aſſigne
tur interuentu iudicis. Nam& in diuiſione rerum hætedita- riarum id vfitatum eſt. l. 3. ſupra famil. eriſc.§. vlt.Inm ſtitut. de
1 vbis jotellziris Gaii vtilitas huius offic. iud. Ex his intelligitis quis ſit vſus Tue le p

Kaum). de falar
1 0“„
„ 1emrecte La 1*dominun, ga aenddengi da
8 4 4. 1 1
Acdo. Lerr i
— 4 dt 1 d-esmabhtaat
A 1 Amecr! p— 2 ttn Trrtam aantdeke
1 lein
edona cue edocn cunen deäacoraie
dos. Hc cferrurnerann Käen u ran. 1 · 1 ka. egr. rie PArat trſtnocem ünt caüiſe. ſr Funrar heo drreürue,namteken
ht, nreitheun don enn 4
Lkrand Tidel Nan Kindonamg ter 4ldenarun ppel 138. Sen a de douot. 5ſ
4l Me. 2.
— wkeininſung
aamn. Deu ctum qarbo, vad eui. Cauun cd tomaduitug
4.44. Phanus. ctride ld 42I Lntam Murprtiasan f 1 Pfa. egd aur
uieuem a0u fecuel. 1s,gi 4.unn Sed bec diparmonmeie
amn Ad. hent tcgeitts un ulteſtnocteddenee
dirndu u
44 4
! 1
A„brrei ci 4 jrsii
ur* m doc, zöubbe Hrule
„ 0 adcis
.„ nr Ainte perm mmac pio more MA
In Tit. Delegatis&õ ſideic.
Paulinæ ſententiæ. Nota deinde dominium bonorum lega-
torum acquiti legatario, alias non poſſent vindicari.§. Ap-
pellamus. Inſtit. de action. Reg ala igitur de dominii trans- latione locum habet in legto vniuerſali bonorum. J. ſi tibi homo. 86.§. cum ſeruus. infra hoc tit. Sic coita ſocietate o- mnium bonorum, res continuo communicantur l. 1. ſupra pro ſocio. Plerique tamen diſſestiunt, qui mouentur his ar- gumentis. Primum eſt à conſequentibus. Si acquiſitum eſſet ſtatim dominium, deberentut fructus ſtatim. l. Herennius. de vſur. vbi fructus debentut poſt acquiſitum ex cauſa fidei- commiſſi dominium. At non debentur niſi poſt moram hæ- redis. l. 23. ſi quis bonorum. ſupra eod. Item ſi eſſet dominus, non competeret hæredi electio. l. id, quod noſtrum. de reg. iur. Huc pertinet l. apud Aufidinm. deopt. leg. Dominium rei legatæ non acquiritur, niſi poſt electionem, etiam ſi compe- tat electio legatario. Reſpondeo, argumento ducto ex ver- bis Pauli: Quia verbum vindicare, latius plerunque accipi- tur. l. ſi peculiam.§. 1. infca de pecul. lega per diuerſas. C. manda. Exiſtimo ſtricta ratione iuris defendi poſſe legarario dominium acquiri ſingularum rerum, que ſcilicet fuerint de- functi. In bonis noſtris ea quoque numerantur, quæ noſtra non ſant. l. 49. bonorum appellatio. infra de verb. ſignif. Mo- uet me quod dicitur de ſocictate omnium bonorum. d. l. i. ſu- pra pro ſocio. Sed propter æqpitatem non habetur pro do- mino,& datur hic electio hæredi. Receditur hic à regula iu- ris, Id quod noſtrum. Item dixi aliquid ambiguitatis eſſe, pro- pter varium vſum loquendi. Verbum, bonorum, poteſt re-
ferriad æſtim ationem, At æſtimationis dominium nõ tranſ-
fertur. Si pecunia legata ſit, dixi ad l.1. ſupra eod. Legatarius ergo vindicans rerum ſingularum partes, ſummouebitur quaſi exceptione doli. Sed cur non veniunt fructus poſt adi- tam hæreditatemè d. l. 23. ſi quis bonorum. Hoc vt puro, con- ſtitutum eſt, cum iam receptum eſſer, vt electio hæredis eſ- ſet, nec id cum iniuria fit legatarii. quia non eſt omnino cer- ta voluntas teſtatoris, vt iam dixi.
Aal. Sicreditori. 25.&l. Sin autem. 29.
Ocus de iis, quæ legari poſſunt. Oportet aliquid com-
uodi eſſe in legato. Legatum enim eſt donatio. Si quis mihi leganerit rem meam, inutile legatum eſt.§. ſed ſirem. Inſtic.dẽ legat. Quod ſi quis mihi legauerit quod mihi debet, Imp. luſtin. laſtic. de lega.§. ſi quis debitori. ait ita legatum v- tile eſſe ſi plus ſit in legato, quam in debito. Idem in leg. 6 8. Mæuius.§. i. infra de lega. z. Et hæc eſt Vlpiani noſtri ſenten- tia in hoc cap. quam probat exemplis. Ea exempla nos ordine & ſigillatim declarabimus. Primum eſt ſi debitor tutus exce- ptione leget. Exceptione puta pacti conuenti,§. præterea. In- ſtit. de except. Prætor dat iudicium cum exceptione, non pu- rum& ſimplex, docui ad leg. luriſgentium. ſupra de pact. an
valeat legatum? VIpiap. ait valere. quia plus eſt in legato,
quam in debito. Nam debitum non poterat obtineri pro- pter exceptionem. l. nihil intereſt. de reg. iur. l. creditores. de verborum ſignific. leg. debitor. eod. tituf. Nunc poterit peti ex teſtamento, nec agens vlla ſummouebitur exceptione. In- telligitur enim remilſa exceptio. Dixerit aliquis videri hoc legatum non valere alia ratione: quia deficiat voluntas teſta- toris. Nam qui legat quod debet, videtur legare quantum debet, S& quatenus àſe exigi poteſt. argum. l.eſt lex, 32. ſi prior. ſupr. ſolut. matrimo. Huc pertinet lex, ſi ſic legatum. 78.§. 1. infra, eod. vbi ſi lego quod debao, ſi nihil debeam, non valet legatum. facitl. ſi is, cui.ↄ4. 9. Flauius. de ſolut. vbi ſic inter-
pretamur quaſi quodammodo conditio ſit, ſi quid debeo.
& quatenus debeo. Variæ ſunt opiniones. ſed animaduer- tendum eſt, quæſtionem hic eſſeiuris magis, quam facti. Sic diſſerimus de iure quaſi certa ſit voluntas, quaſi appareat ex aliqua parte teſtamenti voluiſſe exceptionem remittere. Ex-
preſſa eſt forte quantitas debita& cauſa obligationis. Du-
bium igitur non eſt, quin teſtator remiſiſſe videatur exce- Ptionem. Sed quæſtio eſt, an hæc voluntas faciat vtile le-
gatum. Dicitur vtile eſſe, quia aliquod commodum habet.
Sic eſt accipiendum quod dicitur in leg.ſi deportati. 5. ſi quis reaitri de legat. 3.& leg. ſi creditor. 13. infra de liberatione egat.
Aliud exemplum eſt, cum debitor tenetur actione ho-
521
noraria, id eſt, prætoria, vel ædilitia.§. prætorum. Iaſtit. de iu- re nat. gent. l. ĩ. de verb. oblig.& Inſtit. de diuiſ. ſtipul. Nam & hæc à iuriſdictione prærorum veniunt. At certum eſt plus commodi eſſe in actione ciuili, quam honoraria. Actiones honorariæ fere ſunt temporariæ. Inſtit. de perpet. action. Ex-
emplum in actione redhibitoria quæ finicur ſex menſibus,
quanto minoris, anno vtili.I ſciendum. 9. vltim. de ædil. edict. Commodius eſt igitur ex teſtamento actionem habere, quæ ciuilis eſt& perpetu:: ſicut cæteræ ciuiles. Inſtitut. de perpet. & temp. act. Dubium autem non eſt quin ſit ciuilis. l. lege obuenire, infra, de verborum ſignif. Verbum enim iuſta, de definitione teſtamenti, arguit iuris ciuilis eſſe teſtamentum, & quidem publici. leg. 3. ſupr. de teſtamen. Sunt qui putent nullam habendam eſſe rationem huius commodi, quod ex
tempore adtionis proficiſcitur. Citant leg. pater, qui caſtren-
ſe.§. vltim. infra de caſtrenſ. pecu. quæ ad rem non pertinet. vbi omittens hæreditatem nihil dolo facere viderur, quamuis temporis incurrat compendium. Illa ſpecies adeo diſſimilis eſt, vt ſtulti ſit ac ſtupidi diſſimilitudinem non perſpicere.
Sed error manat ex theſi, quam inde colligunt. Nota, in-
quiunt, temporis compendium non ſpectari. Nihil eſt fal- lacius, nec ineptius hac regularum olleckione vt iam ſæpe dixi. Non dicit generaliter, non haberi rationem:ſed non ideo videri dolo facere. Nulla igitur ratio vetat hoc commo- dum ſpectari in legato. arg. eſt quod dicitur in leg. quoties.9. g. item ſi temporali. ſupra de admin. tu. vbi vtile eſt actionem qua tenetur tutor, deuolui in actionem turelæ. quia forte a- ctio temporalis eſt. Huc pertinetl. ſi debitor. 12. inf. de lib. le- gakvbi intereſt creditoris ex teſtàmento potius agere, quam ex priſtina obligatione. Loquitur generaliter quocunque modo interſit. Obiicitur nobis alia re gula eiuſdem notæ aut deterioris. Surrogatum retinet naturam,&c. l. ſi eum.§. qui iniuriarum. ſupra ſi quis cautionibus. Ergo actio ex teſtamen. to naturam honorarie retinet. Reſpondeo nullam eſſe talem regulam in iuro ciuili. Conficta eſt à barbaris& ſophiſtis, qui rationem iuris interpretandi non nouerant. In ſpecie§. qui iniuriarum. ſtipulatio iudicio ſiſti, nitur tempore. ſicut actio iniuriarum. quia propter eam actionem interponitur. Quid hic ſimile eſt: Si ſtipulatio idem contineret quod actio iniuriarum, aliud dicendum eſſet. 4 Aliud exemplum ex Marcello, ſi debitor quis ſit in diem, aut ſub conditione, velmodo,&c. Valet legatum, propter commodum repreſentationis, idem dicitur in§. ſi quis debi- tori. Inſti. de legat. idem in l. i. de dote prælegat. cuius eſt eadẽ inſcriptio, Vlpian. lib. 19. ad Sabinum. Quid ſi quis debebat ex ſtipulatu,& legauit pure? Marcellus ait legatum vtile eſ- ſe. Quod poteſt defendi ſi res ſit legata, cuius domini- um tranſeat in legatarium. l. 3.§. ſi quis rem. infra de legat. 3. ſi vero ſit legata quantitas, nullum eſt commoduimn huius le- gati, atque ideo inutile eſt. l. Aurelius. 28.§. vltim. de lib. le- gat. Sed quid eſt quod Marcell. ait legata falcid. non minui? Nam ſi vtile eſt, Falcidia ex eo deduci deber, ſicut ex cæreris leais⸗lromn contraria videtur l. 1.§. ſi quis creditori ad legem Falcid. Fuit tempus cum ita legerem, vt æque Falcidia hoc minuat, ratio expeditiſſima nodi cuiuſque diſſoluendi. Sed tutum non eſt his coniecturis indulgere, quæ mihi adhuc iu- ueni magis artiſerunt, quã hoctempore. Tunc mihividebar ingenioſus, cum quid tale comminiici poteram. Nunc longo vſu edoctus ſentio quam periculoſa res ſit. Non eſt hoc no- dos diſſoluere: ſed gladio ſecare. Marcelli ſententia hic re- fertur ab Vlpiano, qui nec eam probat, nec improbat. Et poteſt vera eſſe in ſpecie l. 3. 6. ſirem. de legat. 3. vt iam dixi propter dominii acquiſitionem. Sed hactenus habetur ratio
huius commodi, vt valeat legatum. Non enim ideo poteſt
fideicommiſſo onerari.dict.g. ſi rem. dixi adl. cum filiofamil. Eadem ratione noc minuetur Falcidia. Species§. Si quis cré- ditori, diſſimilis eſt. Loquitur enim de eo, quod debetur in diem, atque ita de commodo repræſentationis. Lex igitur Falcidia in eo commodo locum habebit, non ia toto le- gato.
Adl. 7. alis ſcriptura. 3⁰. C&l. Sed etiam. 71.
FLpianus hic interpretatur clauſulam vulgarem, quæ ap- (poni ſolebat in teſtamento, quas pecunias,&&c. Men- 4 1,
4. 1

522 Franc. Duareni Comment.
tio eſt huius clauſulæ inl. legata inutiliter. ſupra eo. Nec du- bium quin fuerit vulgaris& vſitata, cum cam interpretaren- tur ita accurate lurcconſulti. Maxime autem obſcruandi ſunt hi loci, in quibus tam diligens& accurata interpretatio ſcripturæ alicuius reperitur. Ars enim, quam proficemur, fere verſatur in interpreratione ſcripti. Docet nos ſicinter- pretari quod ſcriptum eſt lege, edicto, aur alia huiuſmodi ſeriptura, vt ne à bono& æquo vnquam deflectamus, hac de re fuſius alibi diſſerui. Primum quæritur, quomodo acci- piendum ſit verbum, pecuniæ. Pone corpota legata eſſe, itẽ nũmos, vinum, frumentum,&c. Corpus nonnunquam di- ſtinguitur à quantitate. leg. qui hæredis. ſupra de cond. indeb. lg. ↄ5. quiſquis. de leg. 3. Q uamuis res corporalis alias latius ac ipiatur. leg. prim. ſuprade rer. diuiſ.& laſtit. derebus corp. & incorpor. Quærirur crgo, an hocverxbum, pecunias, ad corpora legata pertineat? Dubiratio naſcitur ex eo quod ap- pellatio pecuniæ g—7 bum. verbor. ſignif. leg. 2.& C. de conſtit. pecu. Sed Vlpian. ait ad corpora legata non pertinere. Mancipia igitur legata ſtatim ſoluentur. Pertinet autem, ait, adres qua: pondere, nume- ro, menſura continentur. Veluti ſi nummi fuerint legati, aut vinum, frumentum, aut ſimil. Nam etſi late pateat appella- tio pecuniæ, tamen ſpecialius accipitur pro nũmis, aut pro re- bus aliis huiuſmodi, quæ functionem recipiunt. Hæ res quæ functionem in genere ſuo recipiunt, ſimiles ſunt quadante- nus nummis. l. z.§. mutui datio. ſupra de rebus cre. Sed de hac re plenius ac ſubtilius mox diſſeremus. Deinde quæritur quomodo accipiatur dies. Pure legatum hac adie ctione, quas pecunias,&c. prorogari ait Vlpian. Hinc naſcuntur variæ quæſtiones, quia variè dies apponi ſolet legatis. Aliquando gratia differendæ ſolutionis, gratia demonſtrationis cuiuſ- dam, graria multiplicandæ obligationis. Item dies aliquando certa eſt, ac ſine conditione, aliquando eſt incerta& condi- tionem habet. De his omnibus eſt videndum. Quid ergo ſi quis ita legauerit: Lego Titio centum præſentia? Hæc ad-
iectio videtur ſuperuacanea. quia pure legatum, præſenti
die debetur. Perinde eſt, ac ſi teſtator iuſſerit ſtatim& ſine mora dare. l. 118. liber homo.§. decem. de verbor. oblig. Vnde videtur clauſulz ad hos legatum pertinerè, perinde ac
ſiomnino dici facta mentio non eſſet. Tamen VIpian. ſe- quitur verbateſtatoris. Nulla enim videtur tatio, cur Averbis
recedatur. J. 69. Non aliter. inf. de leg.3. Nam c edibiſe eſt te- ſtatorem nõ ad effectum, ſed ad verba reſpexiſſe, quibus dies appoſitus non eſt. Nam verum eſt diem appoſitum eſſe huic legato cuiuſcunque effectus ſit. Sic interpretamur quaſi te- ſtator ideo adiecerit diem, vt hoclegatum eximeret à gene- rali prorogatione legatorum. Quid ſi in ſingulos annos pro- rogatum ſit? Dies hic non eſt præſtituta ſolutioni. Apponi- tur dies non vt differatur ſolutio, ſed vt multiplicetur obli- gatio,& plura ſint legata. Videtur autem teſtator de die ſen-
tire, quæ præſtituta eſt ſolutioni. quia clauſula pertinet ad prorogationem ſolutionis. Sed VIpian. ait, clauſulam ad hoc.
legatum nonpertinere. habet enim diem& quidem certum. Nam eſt incertum, neque infinitum tempus. quot ſunt anni, tot ſunt legata l. cum in annos. de annu. lega. Nulla igitur cauſa eſt, cur à verbis recedatur. Quid ſi conditio appoſita ſit, ſi Titius conſul factus fuerit? dies Aconditione differt. l. 1. de cond.& demonſt. Sed tamen Vlpian. idem ait de conditione
dicendum eſſe: quia dies incertus, eſt conditio. Cum Titius conſul factus fuerit.l. ſi Titio. infr. quando dies leg. ced. O- mnis conditio de futuro eſt, ideo neceſſe eſt vt diem futurum
contineat.leg.· cum ad præſens. ſupra de rebus cred. Hic pau-
lum receditur à verbis, quia licet dies inſit: non tamen appo- ſitus eſt, nec verbis expreſſus. Alia eſt quæſtio de interpra-
tatione verbi pecuniæ, de qua iam diximus. Si legetur pecu· nia, quæ in arca eſt, ceſſat cauſula: quia ſpecies eſt. nec enim
refert, an legetur Stichus, an certum tempus pecuniæ. Ra-
tioex leg. 1. Sed& ſi certos. infraeo. Alia quæſtio de verbo,
legaui. Dubitatur enim cum verbum præteriti temporis ſit. Sed ſecutus eſt Vlp.vſum& conſuetudinem loquendi. Nam Legatum id iam eſſe recte dicitur, quod poſtea adſcribitur
eodem teſtamento ante conſummationem teſtamenti. Sic Cie.ſæpe loqui ſolet in epiſt. Quinto Nonas has ad te dedi li-
ccxas lib. 14. ad Atticum in initio epiſtolæ hisverbis vtitur,
eneralis eſt. leg. 178. Pecuniæ verbum. de
quaſi totam epiſtolam ſcripſerit. Vſus hoc exigit, quem ma
xime ſequi debemus in interpretarione voluntatis. l. Labeo,
de ſupel. leg. Adde quodhæc clauſula pertinet ad codicillos. Quod relinquitur codicillis, intelligicur teſtamento relictum interpretatione quadam iuris. Reliqua verba, annua, bima, trima die, hic non interpretatur: ſed interpretario petenda eſt exleg. 3. de annuis legatis infra. Hæc eſt ſimplex& nuda interpretatio verborum huius capitis. Nunc paulo ſubtilius hæc diſcutienda ſunt& examinanda. In primis obſeruanda eſt pecuniæ ſignificatio pro rebus, quæ conſtãt pondere, nu- mero, menſura, ſic accipitur in leg ſecund.§. creditum. ſupna de rebus cred. Mutuum enim non poteſt eſſe, niſi pecunia proficiſcatur. Aliquando tamen ſpecialius accipitur pro num. mis. atque ita vulgo accipi ſolet. Exemplum eſt in Senaruf- conſul. Macedo. leg. item ſi filiusfamil.§. mutui dationem. Nummi olim nota pecudum ſiguabantur. Plin. lib.3 3, cap. 3, Alia eſt latior ſignificatio pro omnibus rebus que ſunt in ſub. ſtantia noſtra, etiam ſi corpora ſint. leg. 178. pecunię verbum, infra de verborum ſignificatione. leg. z22. pecuniæ nomine, eod.tit. Idem dicitur in leg.z. G. de conſtitut. pecun. vbiratio hæcadfertur, quia res omnnes in pecuniam conuetti,& pe- cunia æſtimari ſolent. Simile eſt l. 8 8. propemodum. infra de verborum ſignificatione. vbi tantum pecuniæ quiſque relin- quit, quantùm ex bonis eius refici poteſt.& dicitur is cen- tum aureos habere, qui prædia eius æſtimationis habeat. Eo. dem ſenſu accipitur in leg. 79. ſi chorus. infca de legat..vbi dicitur, pecunia ſine peculio fragilis. Quæritur quomodo accipi debeat hoc verbum, cuius eſt tam varia ſigniſficatio: Alias admonui non poſſe in vniuerſum diffiniri. Spectanda eſt voluntas eius, qui ſcripſit, quæ colligitur ex varus conie- cturis. Inanis eſt labor Bartol.& aliorum, qui conantur hoc certis regulis diffinire. Si quis cognitionem huius reiaſſequi velit, conſideret ſpecies in quibus hoc verbum interpretati
ſunt lureconſulti expendat rationem, quæ mouit eos in qua-
que ſpecie. Hoc exemplum nobis ſufficiet, nec erit opuste- gulis& diſtinctionibus, quas plerique hic confinxerunt. In Senatuſconſ. Macedon. lex, item ſi filiusfam.§. mutui datio- nem. accipitur pro nũmis tantum. In edicto de calumniato- ribus, accipitur generaliter. lex, vlrim. ſupr de calumn. Cur hoc tam varie: Ratio diuerſa hoc facit. Filiusfamil. facilins
abutitur pecunia numerata, quam aliis rebus. Calumniator
non minus corrumpetur alia re. Durum viſam eſt, ac odio- ſum, denegati actionem, niſi quaten us id neceſſarium videtnt ad reprimendum luxum,&c. ſi fraus fiat. Idem dicendum eſt in edicto de conſtituta pecunia, vbi accipitur generaliter dict. lex. 2. nulla enim ratio eſt, cur ſpecialiter accipiatur. imo ſi verbum pecuniæ, id non ſignificaret, extenſio fieret, pro- ter ſimilitudinem rarionis. Sic in edicto de receptis arbitr. ingartes Saqco4 ait Prætor, pecunia compromijſſa. Alia exempla ſunt in quibus mediam ſignificationem ſequimur. Ratio perſpicua eſt in leg. ⁊.6 creditum. vbi ſubiecta materia hoc poſtulat. Aliud exemplum eſt in hoc noſtro capite, cir ius ratio videtur paulo obſcurior: ſed ratio pendetex diffe- rentiarerum, quæ conſtant pondere, numero, menluta,& aliarum rerum. Differentia eſt in ratione decidendi quæ col⸗ ligitur ex leg. ⁊9 · cum Stichus. infra de ſolut. nam non eſt cte- dibile teſtatorem voluiſſe ſolui corpora per partes, ſcilicet in- certas,& pro indiuiſo. Si vnum ſit corpus, inducetur com- munio: ſi plura, non erit par ſolutio ſingulorum annorum, argumen. l. ſ4.in ſtipulationibus. de verborum obligat. Vido
Rapha.
Docui quid appellatione pecuniæ contineatur Dixiin pe⸗ cie noſtra de corporibus non accipi. Antinomia ex leg. 93 quiſquis. de legar 3. v bi verba hæc, quantas ſummas lepaue- ro, referuntur ad res corporales. Reſpondeo in ea ſpecis e uidentem eſſe voluntatem, nec eam à ſignificatione verbo⸗ rum abhorrere. Summa de corporibus etiam dicitur. Plau. in Mil. Quanta iſthæchominum ſumma eſt? ſemptem millia, Quamuis& de quantitate plerumque accipiatut.l.ʒ34·plane,
infra hoc titul. Deinde ſi verba id non ſi gnificarent.tamen
aonisctura voluntatis eſt non obſcura, vt docet ibi Mecianus- Sed proculdubio idem dicendum eſſet,& ſi teſtatot dixiſſet, Quantas pecunias ‚vel quas pecuanias. l. 97. cum ſtipulamur- de verborum ſignifica. Expendenda eſt igitur diflimilitudo
3 vixiuſque
l.
bintelez wplpan de hero rolcle Undmnes n Cum ſenokre Rüitnon lüeun bi tabguae
—— — —
dulr de Rn eindei
lensggot detkg 1 ſenon la ſiem 1 Ronuen nüdete, eakenan ſsaun büim 1
—
anddonn
1 cm 1 hague buh dite
en dirsh telzätre aenn Mehton 1 ha ddk TUie dillge ethaen 10. 69 bsegln anl

an benms⸗
Lla accipitar in!
K.)) üch 4 4 Lu bar pecab ni An ¼ ¹ An 4 4 3 els(a 1 ²Vsrdan, 2 8*
oamunonp
4 44 1mL. „4½ 4 13 Dhdit arc l„ . en n 8 n. en doe Lrral&—
“ 44 “
* 1 4
md Aerian⸗ki . 4 mds, 2 Nenga kKan . Kedoa ker, temdlufm * 1 purgroninatancum. l eüch
3 9* 2 4 1 5 4. Kprcr grneruinet. exſ./him. Iit
1 “
5* 2 1*. a: Knn Eeri hockack lün
8 4 4 4 5 Af pecann amcr ten 4 4 n ocranpemite Dumit
euexxi ncm, aii Suncauidna 2 1
gr
Ddmn lum, K. h krm
“ 1. enndecunn, 1dl u
4 lrerpecann, ¹ 4
¹ err ec 1 4 3 H00 ett cd hecule
6 4
4 e 5 u 200 hgniaca, Te.
2. 4. Lnleninem donu. Micücher V Drror. decun qxote uod Et Drxtot, ecnuce * 2 mh zdr .—.— nyi 4— 5 — 4 4„ T er eg.1.edun.— 4.7— 4 Adol- bul. Abadexemelumet nnn *—. eamen anioc: kdul.
en ☛. 1 3 * err Ietencaett antiutt anemn,. 1 de u 3 b 14.000 5CKAD nde Gl
E te 4—
8
In Tit. De legatis es fideic.
vtrjuſque ſpeciei. Ego iam dixi ſup. ſolutionem harum rerum minore cum incommodo diuidi, quam ſpecierum, ſiue cor- porum. Non eſt ergo mirum ſi in ſpecie noſtra reſtringatur ſignificario, vbi de diuiſione ſolutionis agitur. Ia ſpecie leg. quiſquis. non agitur de diuiſione: ſed de lolutione integra le- garotum. Ergo aliud dicendum eſſet in ſpecie noſtra, ſi po- neremus ita dictum, annua die dato. Verbum igitur pecuniæ, varie accipitur, prout ſubiecta materia poſtulat. Adde ſupra- dictis,& valgarem vſum loquendi plerunque ſpectandum eſſe. Vulgus ſolet pecuniam pro nummis tantum accipere: aliæ Kgnitfeationes vulgo notæ non ſunt fere. Nec dubium, quin interpretari debeamus vulgi ſermonem ſecundum vul- garem vſum, aut etiam abuſum. J./⁊. librorum.§. quod tamen Caſſius. de leg. 3. l. 69. non aliter.§. 1. eod. titu. l. 18. cum de la- nionis.§. Aſinam. infra de inſtruct. vel inſtrum. Multum ergo refert à quo teſtamentum factum ſit. Si enim fecerit homo ĩdiota& illiteratus, non ſic interpretabimur eius verba, vt ho- minis literati& eruditi. Et obſeruandum eſt purum legatum hac adiectione prorogari, non etiam legatum in diem. Opor- tet diem expreſſum eſſe, nec ſufficeret tacite ineſſe. Antino- mia difficilis eſt ex J. 4. cum vulgari modo. infr. de dot. præleg. Varie ſolutiones afferuntur ab Accurſio& cæteris. Hec mihi videtur probabilior omnibus, quod ſic accipiamus hoc lega- tum dotis, quaſi diem habeat. Idque benigniore interpreta- tione contra ſubtilitatem iuris. Vt non magis referatur clau- ſula ad hoc legatum, quam ſi dies expreſſa eſſet, quamuis ex- preſſa non ſit. Primum fauor dotis benignam admittit inter- pretationem. l.in ambiguis. de reg. iur. Deinde hac relatione legatum redderetur inutile. Nulla enim vtilitas eſt huius le- ati,niſi in repræſentatione, l. i. de dote præleg. inf. Ad hoc ſo- h relinquitur, vt præſens debeatur. Vitioſa eſt interpreta- tio rei dubiæ, qua actus inutilis redditur. l. ſi quis à filio. infr. vbi explicabimus. Tertio notandum, expreſſionem diei, qui tacite ineſt, hic ſufficere, vt dies appoſitus dicatur, licet alias dicatur expreſſionem eorum, quæ tacite inſunt, nullum effe- ctum habere. dixi adl. 3. ſupr. eo. Oppon. l74. Titio centum. infra, de leg. 2. Alfeni ſententia improbatur, qui idem ſenſit quod Vlpian. hic. Et mouebatur eadem ratione, qua Vlpian.
RKes eſt perobſcura& perdifficilis:& ſatis apparet veteres lu-
reconſ. diſſenſiſſe. Hic citantur Seruius& Labeo, quaſi non idem omnes ſenſerint. Refertur etiam opinio Alfeni in d. l. Titio. Cumanus nititur oſtendere diuerſas ſpecies eſſe. In
ſpecie noſtra clauſula refertur ad legata pura, quibus dies ap-
poſitus non eſt. in d.l. Titio. clauſula refertur ad legata diem habentia. ibi non exprimitur formula prorogationis. Sedin re ambigua debemus id accipere quod vitio caret. l. in ambi- gun. ſupra de legib. Imo ne ambigua quidem oratio eſſe vide- tur. Deinde in d.I. Titio. ait Papin. protulit diem legatorum. Diem ergo habebant legata: ſed ille dies prolatus& proroga- tus eſt. Et quæritur an præſenti die debeatur hoc legatum. Pa- pin. ait non deberi præſenti die, quia prorogata ſunt legata,
duæ diem proprium habent. Hoc autem diem proprium ha-
bet. Conuenit inter Vlp.& Papin. hoc legatum diem propri- um habere. Sed diuerſas ſpecies tractant,& diuerſa magis re-
ſpondent, quam contraria. Hæc opinio viderur ſatis mihi pro-
babilis in tanta obſcuritate. Nec aliquid nunc ſuecurrit pro- babilius. Animaduertendum tamen eſt, diem proferri lega- torum non male dici, cum legatis dies appoſitus non eſt. vt in dic.I. cum vulgari. diem proferre legati, id eſt, diem adſcribere legato, quæ longior ſit die legitima, quæ ineſt tacitè, vt in o- mnibus puris legatis accidit. Sed, vt dixi, in re dubia accipien- da eſt interpretatio, quæ vitio caret. Oppo. l. 118. liber homo. 5. decem. de verbo. obliga. vbi ex hac ſtipulatione, Decem ho- die dare ſpondes: eodem die peti poteſt. Pura enim& præſens intelligitur eſſe ſtipulatio: diesque adiecta vt præſens eſſe o- ſtendatur, ſine mora. Itaque videtur hoc legatum perinde ac- cipiendum eſſe, ac ſi dies omnino adiecta non eſſet. Reſpon- det Vlpi. hic,& obiectum diluit. Quamuis igitur,&. Et cre- dibile eſt hæc diſtincta etiam fuiſſe à Papinian. debent autem J. Tiriocentum.& I. liber homo. coniungi. nam eſt eadem v- triuſque inſeriptio, Papinia. lib. 27. Quæſt. Quarto notandus eſt locus de legato relictoin ſingulos annos. Scripſi de hac re ad. l. 16. Stichum. 5. ſtipulatio. de verb. obliga. Quinto, notan- dus eſt locus, de conditione, quæ diem incertum habet. Perti- net ad l.& /4. dies incertus. infr. de condit.& demonſtrat.
5 7²³
Sexto notandus eſt locus de quantitate, quæ legatut vt ſps- cies. Perinde habetur ac ſi corpus quoduis legatum ſit. l. pla- ne.§. ſi eadem. infra. l./ 4. al. 51. ſed ſi certos. infr. eo. Perempta ea pecunia hæres liberatur. l. 27. fi certos. de verb. obliga. alias
debitor pecuniæ non liberatur. Lincendium. Cod. ſi cert. pet.
Item dominium recta via tranſit in legatarium, iuxta leg. 66. à Titio. infra de furt. quamuis alias non tranſeat. not. ad. 1. ſu- pr. eo. Item hæres hac pecunia non poteſt vti, quia non vtere- tur ſpecie. Inde poteſt colligi ratio huius legis. Nam cur dif- ferretur ſolutio pecuniæ, quam haber in prõptu,& qua vti ei non licet? Alia igitur pecunia non poteſt ſolui, iuxta leg. 2.§. mutui datio. De hoc tamen eſt magna controuerſia. Sed id diſerte expreſſum eſt d. l. ſed ſi certos. infr. eod. ibi, permuta- tionem non recipiunt. Opponunt aliqui, quod non inter- eſt legararij, quæ pecunia detur, quia functionem recipit in ſuo genere. Sed poteſt accidere ſpecies, in qua non ſpectemus an interſit. vt dato cẽtum, quæ apud numularium ſunt. Sinon dederit fundum, non ſpectatur an interſit. l.z8. ſtipulatio iſta §. alteri. Si non ſit appoſita pœna, non video cur non abſolua- tur ſoluẽdo aliam pecuniam, ſi ea conſumpta ſit. Nã& in ſpe- cie legata idem accideret. Specie perempta ſoluiturt æſtima- tio. l.91. ſi ſeruum.§. ſequitur.& ſequen. de verb. oblig. Quid
aliud faceret iudex? in ſpecie poteſt fortaſſe peti quod inrter-
eſt vlcra verum prerium: ſed aliud eſt in pẽcunia. Hic non po- teſt dici intereſſe, niſi forte extra rem. l. nũ mis. de in lit. inr. Vi- dendaum ſane eſt, an fuerit legata ſpecies.ſed eſt quæſtio facti. Poteſt apponi locus vt demonſtrerur, vnde commode ſumi poſſit. l.9G. quidam teſtamento. in prin. hoc tit. Hanc ſenten- tiam Vlpiam intellige, niſi conſtet teſtarorem aliud ſenſi ſe. nec quæras qnid mouerit teſtatorem vt magis illam pecuni- am dari voluerit quam aliam. Sufficit voluntatein certam eſ-
ſe quæ legibus non repugner. Cœpimus explicare locos præ-
cipuos huius cap. de vulgaci clauſula prorogationis. Adden- dus eſt ſupradictis ſeptimus locus de verbo præteriti tempo- ris qunod ad futurum porrigitur. Id enim obleruari ſoler ex ſ- ne huius ca. Opponitur l.33. vxori.§. vxori. de leg. 3. Variæ ſolutiones extant apud Accurſium& Accurſianos. Vna eſt, quæ vulgo probari ſolet, quod hæc interpretatio non admit- titur in donatione inter viram& vxorem, quæ contra ius fit. Nam ibi agitur de confirmatione talis donartionis. Con firma⸗ tur ea donatio ſi voluntas teſtatoris manifeſta ſit. Sed in ea ſpecie ambigua eſt voluntas,&c. Qux iuri cõmuni repugnãr non ſunt interpretatione adiuuanda. I. quod vero. ſupra de le- gib. Ex his quæ ſupra dixi apparet quam fruſtra hiſetorque- ant. Species§. vxori. valde diſſimilis eſt. Nec in eo verſatur dil= ſimilitudo, quod donatio contra ius ſit, de cuius con firmatio- ne agitur. Sed quia donatio antecedens clauſulam& donacio ſequens, non ſunt eiſdem tabulis præſcriptæ. In ſpecie noſtia legata omnia tam præcedentia, quam ſequentia, Hiunt in eo- dem teſtamenrto. Ildeo clauſula quæ concepta eſt in verba pre- teriti temporis, ad omnia pertinet, propter vſum& conſuetu- dinem loquẽdi, de quo iam dixi. Vſu receptum eſt, vt dicamus
nos feciſſe quod facturi ſumus, antequam actus conſumma-
tionem accipiat: vt cum ſcribitur in initio epiſt. Hasliteras ad te ſcripſi. Teſtamentũ non eſt, antequam omnino perfectum & abſolutũ ſit.l.ſi is qui. de teſta. ſu pra. Species§. vxori. ſimilis eſſet, ſi poneremus maritum in cius tabulis vtranq; donatio- nẽ feciſſe, hoc ordine. hoc caſu cõfirmaretur veraq;. Vſum lo- quendi& proprietatẽ ſequimur in quacunq; interpretatione, niſi cõtraria voluntas manifeſta oſtendatur. l. Labeo. de lupel. leg. At in ea ſpecie donatio vtraq; proponitur nec eodẽ tem- pore, nec eiſdem tabulis, in quib. eſt adſcripta clauſula contir- mationis. Nec contrariũ eſt noſtræ ſententię quod dicitur de codicillis. Nãa codicilli intelligũtur pars teſtam enti eſſe. I. qui- dam referunt. ſupra de iur. codicil. His ita declaratis, poteſt ta-
cile dilui obie ctũ exl.. ſi ita. infra de aur.& arg. ex l. 49. fiiua
ſcripfſiſſet.de leg.⁊. llæ ſpecies nihil ſimile habèt. Hic verbum pręteriti aut pręſentis téporis refertur ad actũ iplum, qui ge
ritur à ſcribẽte. Legaui hoc teſtamẽto,& c. His verbis quicꝗ
ſcribitur in teſtamẽto ſignificari intell gimus, ꝓpter vluam& conſuetudinẽ loquẽdi. Ibi verbũ præſentis temporis refertur adrẽ ipsã, que legatur, quę mea eſt, quę mihi debetur, quã dare oportet. Qua de re ſcripſi adl. 76. ſi ſfripulatus fuerim§. cũ ſti- pulamur. de ver. obli. Nõ male igitur Bart. hic ita ſcripſit, ver= Palegaſs,pie ern temporis, porrigi eriã ad furura. Cærteri 1 lecreeniPen 1 Nr 4 3*

524 vero imprudenterregulam generalem confinxerũt hoc mo- do, Verbum præterititempon is ad fururapertinere. Eiuſdem notæ eſt illa regula brocardica: Clauſulam in medio poſitam ad omnia referri tam antecedentia, quam ſequentia. Qur re- gula falſiſſima eſt, vt cæteri huiuſmodi, quas iſti brocar dici ta- brefecerunt-Inaniter ſe cruciant, qui conantur hæcin vniuer- ſum diffinire. Conſiderandæ ſunt ſpecies ſingulæ quæ reperi- untur de hacre. Et ex hac rarione cuiuſque æſtimãdum qua- tenus id, quod ſcriptum eſt, producere ad conſequentiam de- beamus. Id demonſtrabo aliquot exemplis. In hac ſpecie clau- ſula refertur ad omnia. Ratio iam expoſita eſt. Idem dicen- dum& in alis omnibus caſibus, in quibus cadem erit ratio. quod noa difficile erit homiai prudenti& paulo magis exer- citato iudicare. Sunt alij loci valgares; in quibus clauſula ge- neralis non refertur ad omnia capita. Vnus eſt in l.1.§. deinde adiecit prætor. ff. de poſtal. Qui ex omnibus his, qui ſupraſcri- pti ſunt, in integrum reſtitutus non erit. Ait Vlpi. referri hanc clauſulam ad eos, qui tertio edicto continentur, non ad ſupe- riores. nam crimine capitali damnati non facile reſtituuntur. Aliud exemplum inl. ſed etſi per prærorem.§. deinde. ſupra ex quib. cauſ. maio. vbi veiba hæc prætoris, Neque defende- retur, Vlp- ait ad omnes ſupraſcriptos pertinere, præterquam ad eum qui abſens quid vſucepit. quoniam plene ſupra de eo cautum eſt. Clauſula autem geueralis non refertur ad ea de quibus ſpecialiter cautum eſt. leg. 119. doli clauſula. de verbo. oblig. cum ſimil. G b Adl. 2. Si quisà ſilio. Ocus eſt de legato, conditionali, in quo duplex eſt quæ- LLſtio. Vna iuris, altera facti. Species eſt huiuſmod, Filius eſt iuſtitutus,& ab ea legatum ſub conditione, cum in tutelam ſuam venerit, id eſt, cum pubes factus fuerit. Sic enim inter- peetantut lureconſ.ipſi veteres 1.50. al. 48·cum filio. de leg. 3. Huic Rlio ſubſſitutus eſt Tirtius pupillariter,& lIub eadem cõ- qitione. Deceſſit filius ante pubertarem. quæ ſtio eſt, an legatũ debeatur? Ait Vlpia. non deberi. quia deficit conditio, ſi lllius jn tutelam ſuam venerit. Eſt ergo hoc legatum conditionale, Cum klius in tutelam ſaam venerit. nec tantum habet diem, ſed etiam conditionem. facitl. ſSi. al. 41. fi cui legetur.§. hoc autem. infra. eod. Plerique putant tantum conditionale eſ- ſe cum perſonæ honoratæ hoc adſcribitur, vt in ſpecie§. hoc autern legatum. Sed Vlpi.hic oſtendit idem elle, et ſi perſonæ hæredis grauati adſcriprum ſit. Nam VIp. hicait legatum non deberi. nee ferenda eſt hæc interpretatio, non deberi ſtatim: ſed eo tempore quo debuiſſet pupillus, ſi vixiſſet. Sedde eo dicemus ad dictam.ſi cui legetur. Hic exiſtit difficultas, quod hoc legatum ideo videtur valere: quia conditio eſtim poſſibi- Is, quæ pro non ſcripta debet haberi.l.ʒ. de cond.& demonſt. Quod poteſt venire in ſuam tutelam filius, qui deceſſit impu- bes, alioqui ſubſtirutus non admitteretur. l. 14. in pupillari. ſup.de valg.ſabſtit. Reſpondeo conditionem hanc impoſſi- bilem non eſſe, filium ſcilicet in tutelam ſuam venire non eſt jmpoſſibile. Atqui non poteſt pubes fieri. qui impubes deceſ⸗ ſit. Reſpondeo non eſſe adſcripram hanc conditionem, ſi pu⸗ bes factus fuerit poſt mortẽ: ſed ſimpliciter. Kepugnantia ta- men hic quædam reperitur, ira vt nullo caſu poſſit debori le Fera Repugnant enim conditio ſubſtitutio ais,& conditio egati. Conditio ſubſtitutionis eſt, ſi mpubes decelſerit. Con- dirio legarti, ſi pubes factus fuerit. Si fiat pubes, excluditur ſub- Kitutus, nec debetur legatum. Item ſi fiat impubes. quia defi- cit conditio legati. Vere ergo dixit Accur. nugationem quan- dam hic eſſe, ſiita ſenſit. Nam ſcriptura nugatoria eſt, ac ine- pta.hoc accidit ex vitio& im prudentia teſtatoris. Altera quę- ſtio eſt facti, de qua proxime tractabimus. Dixi in hoc c. du- plicem eſſe quæſtionem. Priorem ego tractaui, quæ iuris eſt.
Dixi legatum non deberi deficiente conditione. quia filius in
ſuam tutelam nen venit. Altera quæſtio eſt facti, in qua quæ- ritur de volũtate. Teſtator ita repetiit:legata, quæ à filio meo, &c. An videatur tacite repetita conditio? Hæc quæſtio differt Aſuperiore, quia hic quæritur de facto, ibi de iure. Dubitatio naſcitur ex iis, quæ ſupr. diximus de repetita conditione. ſupr. eo. adl. legata inutiliter. l. 76. auia. l. 07. libertis. de cond.& demonſt. Vlpia. tamen ait in dubio videri legata repetita eſſe pure, non ſub conditione. Ratio eſt, quia in dubio non debet intelligi repetita conditio, quæ legatum inutile reddat. Hæc
Franc. Duareni Comment.
ratio ſumitur ex l. 11 3³. ſeruo alieno.§. ſi ab impubere. infr. eod. Non videtur enim repetita conditio, inutile legatum faciens. Siponeremus repetitam eſſe conditionem; le gatum eſſet in- utile, vt in ſuperiote ſpecie. Conditio eſt, ſi filius pubes factus fuerit, quæ non poteſt iam exiſtere. quia filius deceſſit impu-
bes. Notanda eſt igitur hæc regula admodum vrilis in quæ-
ſtiombus facti& voluntatis. Orationem dubiam ſic interpre- tari debemus, vtactus valeat magis, quam inutilis ſit.l. quo- ties. l. vbi. infr. de reb. dub. Itaque non facile interpretamur repetitam cõditionem, quæ actum inutilem reddat. Idem di- citur de ſtipulatione in l. 34. Titia.§. 1.de vei b. oblig. Aliquid ſcripſi de hacre adl. S80⁰. quoties. de verb. oblig. Sed animad- uertendum eſt, quæ hactenus dicta ſunt, locum haberein ſubſtitutione taum pupillari. Ponimus ſubſticurionem um- pliciter pupillarem fuiſſe, non vulgarem, nec mixtam. Nam licet verbis omnino expreſſum non ſit geaus ſubſtiturionis:
tamen id ſatis colligitur ex verbis. Ait enim luriſc. in initio, ſi- lio pupillo hæredem ſubſtitutum eſſe. Item ait impubere flio
mortuo, ſecundum hæredem admiſſum eſſe. Si vero eſlet vul- garis, aut duplex, ſiue mixta quam Theophil. Inſtitu. de pupil. ſubſt. in prin. vocat BsXεosriaAar: hac repetitione nõted- deretur egaruun inutile. His verbis autem, Hæres meus dato Titio centum, ſi hlius meus pubes factus fuerit. Conditiole- gati,& conditio ſubſtitutionis, non ſunt repugnantes: ſicut in ſuperiore ſpecie, conditio ſubſtitutionis, ſi hæres non erit,& cõditio legati, ſi pubes factus fuerit. Poteſt hoc caſulegatum deberià ſubſtituto. ſi flius poſt 14· annum moriatur nonadi- ta hæreditate. Tunc enim admittitur ſubſtitutus: quia fius non adeſt. Et debet legatum, quia extitit conditio, ſi pubes fa- ctus fuerit. Neceſſe eſt ergo intelligamus in hacſpecie lubſti tutionem mere pupillarem fuiſſe. Dixerit aliquis repugnare verba Vlp. Heęres meus dato, Sec. quia ſi pupillaris eſſet ſubſti- tutio, non eſſet hæres teſtatori:ſed filio.I. 10. ſed ſi plures alias . qui liberis.§. ad ſubſtitutos.& Inſtit. de pupil.§.i. Reſpondeo his verbis fieri ſolere pupillatem, cum filius inſtituitur hæres patri. Nam ſubſtitutus ſit hæres etiam teſtatori quodammo: do per mediam filij perſonam. Hæres enim hæredis mei, eſt hætes meus. l. vlt. C. de hæred. inſtit. Huius formulæ exem- plum eſt luculentum ial. ſi ita ſcriptum.§. qui filio impuberi. infra de bon. poſſ. ſecun. tab. Qud ſi dictum ſit, Si fillus meus moriatur, priuſquam in turelam ſuam veniat, tunc Titius mi- hi, hæres eſto: hæreditatem vindicat perinde ac ſi verbum mi- hi, adiectum non eſſet. Plura dicemus adl. 48. fi cui legetur.& adl./2.ſi cui ſerui.⸗.⁊.infra hoetit.
Ad S. Si parti. Ocus de perſonis quibus legari poteſt: an ciuitati, aut pat- ti ciuitatis legari poſſit. Sed de ciuitate ipſa prius eſt vi⸗ dcadum. Dubium non eſt quin ciuitas hodie poſſit hæres in-
ſtitui,& poſſit ei legari. l.hæreditatis. Cod. de hæredib. inſtit-
Antempore VlIp. idem ius fuerit, dubitatur. Plerique putant potuiſſe legari. Citant pleroſque locos, in quibus legati ciui⸗ tati, aut reipub. fit mentio. Cuiuſmodi eſt hic locus,& alijſi- milcs. Plinius tamen oſtendit diuerſum ius fuiſſe tempote ſuo. Epiſtolarum lib. 5.epiſt. ad Caluiſium. Nec hæredem in- ſtitui, nec præcipere poſſe remp. conſtat. Cui conſentaneum eſt, quod ſeribit Vlp.in Inſtit.tit.2 2. qui hære. inſtit. poſl. Nec municipia, nec municipes heredes inſtitui poſſunt: quiain- certum corpus eſt. Excipit hæreditatem libertorum. ltem ſi⸗ deicommiſſam hæreditatem. At tametſi loquatur Plinius de præceptione: tamen idem dicendum eſt in quocunque alio genere legati. Quia non eſt diuerſa ratio. Fecit autem menm tionem præceptionis, quia ita acciderat ex facto. Pleræque ſubrilitates erant in legatis. Dixi in initio huius tractatus de- monſtrans differentias legatorum& fideicommiſſorum. Pu to igitur plinium vore& recte dixiſſe. Nec vllus eſt locus in Pandect. ei contrarius. in l. 12 ſ ciuitaribus. infra eod. verbum legare, ambiguum eſt,& de fideicommiſſo accipitur. Itaqus
argumentum ex eo loco infirmum eſt aduerſus Plinium. lam
dixi per fideicom miſſum relinqui olim potuiſſe. Vlp. in luſtit. excipit fideicommiſſa. Et eſt locus de fideico mmiſlo inl.26. omnibus. infra ad Trebel. Subtilitates iuris non æque ſetua- bantur in fideicommiſſis, atque in legatis. Non obſtat J. 2.-0
reb. dub. Nam poteſt intelligi de fideicommiſlo. Item kalg inte
ple 8 ſyiuul cuals⸗
aitimeu
ui guier um ena
ubt real
piu nime
tgeßlt dn, dän dnalire
Duuns ubler
ſelgt ext denelari aiylacti iangel
uregaker
Peuigru Auer a wnedem
tmyrna llansead dlapu mnäaiaid dn edem, apgit 4

1 80 ataeii umei de Ldem n a 2 Na tun anatdan
Dein 9.24 adcma kbi em eda den kolere pagilanrn una der ecam ü zer uum Harzennn e Rem L. Cdedrrediati. Bunr meithe ncncumml raſcgrun. a de do poſ ern.a odüctn. cutur ot atquam anuchmlqam ſenn Anesctahrreütaten indcatperrer 1.SA crn.Lakadecnt.
3 4. 1 Oan deperl. aa qudas lexxnxtta
dunn eu am. Dabum nodett quncae 19
Dalerui hrcias 09 . AX eür alegu entun empl— r.—
4 Cn aule epa. d rud ca· Cuu
tletoque uanis
fuletut vtrique, niſi euidenti
In Ti. De legati kyideicomm.
htelligi qus caſu ciuſtati legari potelt, vt cum libertus legat. Cætera obiecta facile erit diluere his intellectis. Quæritur tum poſſit legari ciuitati, an poſſit legari parti ciuitatis? Vlpia. ait deberi finè dubio. Eſt enim eadem ratio partis, quæ totius. leg. 76. quæ de tota. ſupra de rei vindic. Huic non diſſimile eſt quod dicitur de collegio.lcollegium. C. de hæred. inſtit. Si- mile etiam exemplum eſt de vico, ſiue pago, inl. ſi hæres. 7 32 F. vicis. Hic dubitatur de ciuitate ibi, an idem de vico, quod de ciuitats. Apparèt exl. ſi vſusfructus. 8. de vſufru: lega. vbi ea- dem eſt inſcriptio, Gaius lib. 3. de leg. ad edict. prætor. Quid ſi in ciuitate ſint partes, factiones, vt in Italia Guelforum& Ge- bellinorum, an poſſit vni patri legari? Vulgo dicitur non poſ- ſe. Non ſunt alendæ ciuiles illæ diſſenſiones, quibus Reſpub- læditur. l. ſi quis ingenuam.§. in ciuilibus. infra de captiu.& poſtli. reuert. Nulla copota, nullæ ſocietates probari debent, niſi quæ ſpecialiter iure probantur& recipiuntur. leg. 1. ſupra Juoa cuiuſque vniuerſ. l.1. de colleg. Spectanda ſane eſt con- uetudo cuiuſque loci. Bar.ſcribit Peruſij factionem Guelfo- rum receptã fuiſſe,& moribus probatam, vt liceret eis creare capitaneum. Dubium tamen non eſt, quin poſſit ſingulis le- gari, qui ex ea factione ſunt, ſi alia ratio non prohibeat. l. 20. cum Senatus.infra de reb. dub. Quæritur en hats vna expulſa poſſit creare ſyndicum? Puto non poſſe, niſi ſit minor pars ci- nitatis. arg.l.. quod cuiuſque vniuerſ. Nec obſtat l. Teſtatrix. ſupra ſi ſer. vindic. quia loquitur de ſingulis, non de vniuerſis. Si tamen aliqua magna vtilitas hoc ſuadeat, puto hoc ei con-
cedendum, vt pacis faciẽdæ cauſa. Benignius interpretabimur
Aciuitate fieri, quod à parte fit. arg. l. quæ de tota. Adl. Sipluribus. 3.
T QOecus eſt de effectu legati. Res legata debetur legatario, aque tota. Quid ſi duobus eadem res legata ſit? Diſtin- guuit Paul. an eadem res ſit legata coniunctim, an diſiunctim. Si coniunctim, diuidetur inter legatarios. puta Titio& Sem- pro. fundum leo⸗voh fundum lego æquis partibus. Nihilre- ferri puto, an ſit coniunctio verbalis an miſta, licet aliqui diſ- ſentiant. Non interpretabimur quod datum eſt vni, adem- ptum eſſe alteri propter coniunctionem. Hæc verba coniun- ctionis apta materia ſunt ademptioni. Nec interpretamur v- trique ſolidum dandum eſſe, id eſt, vni rem, alteri æſtimatio- nem, ſed vtrique virilem partem deberi. Hæc interpreratio humanior eſt. Conſulitur enim ex æquo vtrique legatario,& hæres ſubleuatur ne bis candem rem præſtet. Nec refert an vterque ex teſtamento agat, an vero vnus vindicet. Quo ta- men caſu videbatur probabilis eſſe dubitatio. Nam vindicatur res ipſa actione ex teſtamento, petitur æſtimatio non rei vin- dicatione. Itaque videbatur hic facilius admitti, vt vni præſte-
tur res, alteri æſtimatio. Sed hæc ratio non mouet Paul. Beni-
gnius enim eſt quod diximus partem ſingulis deberi, etiã ma-
gis congruit voluntati teſtatoris. Alter caſus eſt cum eadem res legata eſt ſeparatim, id eſt,
non eadem oratione, nec eiſdem verbis. Titio fundum lego,
Sempronio fundum lego. Dicuntur quidem hiconiuncti re,
quia res eadem eis legatur. l. re coniuncti. 89. infra de leg. 3. Sed comparati cum eæteris, dicuntur diſiuncti. Cæteri magis
coniuncti ſunt, quia non ſolum eadem res eis legatur: ſed et- iam eadem oratione. ſi eadem. Inſtitut. de legat. Quxritur
ergo quid debeatur his legatariis? Ambiguitas maior his eſt
b Jue in ſuperiore ſpecie. Itaque videndum eſt quid teſtator enſerit, an voluerit adimere primo. Nam hæc verba ſatis apta
ſunt ad ademptionem faciendam. Sed humanius eſt pro virili
portione omnes ad legatum venire, in dubio æqualiter con-
iſſime appareat contraria volun- un teſtator voluerit vtrique ſoli- dum dari. quod non creqitur Plniſſe.& durior eſſet hæcin- terpretatio Eontra hæreqeth, quem nirais onerari non opor- eelage uener familia. 67.§. ſi rem. dlegat. a. leg- ſi Sticho. 36. de Vſufru.leg. Quid igitur ſi apparẽat teſtatorem ita ſenſiſ- ſe: quomdo poterit ſglida res vtrique dari? Nam repugnatl. ſi vt cefro..ſi duobis.ff. commo.& leg.ʒ.§. ex cont᷑tarid. inft. d acquir. poſſ. Reſp. Paul. vni ꝑretium, alij ipſa resadſi- gnatur. Non poteſtratio commpdistexcogitari qua ſatisfiat vtrique ſecundum voluntatem ſtatꝗit:& credibile eſt te- ſtatorem hoc cogitaſfe. Nam pSeunia fut gitur vice rerum o- mnium.xſi ĩta fideiuſſorem. 42. ta de fideiuſ. Pretium di- 3 e.. 8,=——„
8.
cies ſunt. Hi ſunt duo legatarij, ibi duo hæ
123 citur ſuccedere loco rei, vt quĩ pretiuin habet, tem habere ia= telligatur. l. quia. 39. ſupr. de vſufru. Sed quid ſi vterque velit
rẽ iplam habere ac neuter ſit contentus pretioꝛinuenta eſt et⸗
iam ratio huius nodi expediẽdi, vt occupantis melior ſit con⸗
ditio. Quid autem ſi vnus occupauit, ac præuenit alterum li⸗
tem conteſtando,, deinde pœnitet eum conſilij ſui,& petit nunc pretium: vel contra? Ait Paul. variationem hic non ad⸗
mitti. Satis ei conſulitur ſemel data electione. Quid ſi appa⸗
reat teſtatorem voluiſſe transferre in nouiſſimum Priori ni- hil debebitur, etiamſi legatum non conſiſtat in perſona no- uiſſimi. Pars vnius deſiciens accreſcit alreri inter coniunctos, ſed nulla hic coniunctio eſt: quia primo nihil eſt legatum. Ex iam dictis naſcitur quæſtio, quid ſi cõiuncti& diſiuncti mixti ſint? Cum omnes ſunt coniuncti, vel omnes diſicti ‚res diui- detur ęquis partibus. Sed ſi mixti ſint, dubitatur. vt puta, Titio & Semproinio fundum lego: Caio fundum eũdem lego. aic Vlpian. ſeq.l. plane. coniunctos fungi vice vnius perſonæ,& provna perſona haberi. Dimidiam ergo habebit Caius,& altera dimidia diuidetur inter Titium& Sempronium. Nam
tantum conſequeretur Caius, ſi pro Titio& Sempronio v-
nus eorum à teſtatore nominatus eſlet. Hæc pauloò rudius ac ſimplicius declaraui pro tytonibus. Nunc accuratius& ſub- tilius de ſingulis eſt dicendum. Notandus eſt ptimum locus de actione, qua petitur legatum, de qua dixi ad leg. i. ſupra eo. Petitur non ſolum actione ex teſtamento, ſed etiam rei vin- dicatione. leg. i. Cod. commun. de leg. Dominium recta via tranſit in legatarium. leg. à Titio. Sſ. de furt. l. 83. ſi tibi homo.
86.§. cum ſeruus.infra eod. Vna tamen actione ele—
gVIn to pet„VI hic Paul. oſtendit, Similis locus eſt in l. duobus.% J. da e
Oppo. huic ſententiæ l. huiuſmodi. 84.§. vlt. Sed diuerſæ ſpe-
i Hhabent 1 redes vnius lega- tarij. Hi habentur pro vno, quia repræſentant perſo nam vni-
us. Sicut legatarius vnius non poterat partim exte ſtamento
agore, partim vindicare. dict.§. varits. ita non poſſunt eius hæredes. Ex perſona hæredum natura obligationis& actio- nis non mutatur. leg. z.§. ex his. de verbo.
ctabimus. Eſt etiam obſeruandum, rem junctim, diuidi in partes. Nec id dubium eſt in coniunctione verbali: quia partes habent ex verbis teſtatoris. d.,l. re toniun-
cti. Dicuntur re coniuncti non eſſe, propter diſtribujonem Partium, tametſi ad rem eandem vocentur. Idem mihi viderut
& in coniunctione mixta, vt legatarij partes quoque habeãt:
tametſi nõ tam aperte& clare expreſſa ſit diuiſio partium. ita
ſcripſi lib..de iure accreſcen. c.11. Confirmaui arg. ex d.l. pla- ne.. ſi coniunctim. de quo dicemus ibi. Obſeruandun eſt rurſum, cum duobus legatur eadem res ſeparatim, eam quo- qus inter eos diuidi. Tametſi autem teſtator partes nõ diſtri- buerit, ſolidum prima facie teſtator ſingulis attribuere vide- tur. õ.vbi autem. C. de caduc. tollen. propter concurlum tams vtriuſque fiunt partes. Hæc eſt enim benigna interpretatio voluntatis, vt iam dixi. Nihil ergo refert an coniunctim g uis legauerit, an ſeparatim, cum legatarij concurrunt. Cum vnus vero deficit, multum intereſt in iure accreſcendi. Quia onus iniunctum deficienti, in alterum non transfertur. d.§. vbi au- tem. C. de caduc. tollen. Cum igitur quis legat ſeparatim,&c. nihil adimitur. b
3 Dirxi, cum duobus legatur eadem res ſeparatim„partes fie- riconcurſu: nihil enim adimitur primo; niſi cuidenter appa-
reat. Oppon. l. ſicut. ſ. de adimen: lega.vbi quod Titio legaui, ſi dem alteri lego ſeparatim ademptio eſt. Reſpondeo mul-
tum referre quibus verbis legerur. Verba quædam vßrata
ſunt in coniunctione legatariorum; de qua hic agiturz apta ad coniunctionem illam faciendam. vr; Titio fundum lego, Sempronio fundum lego..ſi eadem.Inſtit.de leg. iteſtator his verbis vſus ſic, nihil ademprum ntelligitur, niti aliud cui- denter appateat: quia verba vſitata ſunt in voniunctiono rea- li. Sic accipiendum eſt quod Paulus hic ait. Alla verba ſunt Vſitata in ademptione, vt, Quod Titio legaui, id Seio do lego. Cum enim lureconſulti de ademptione diſferunt, hocex- emplo vtuntur. dicta leg. ſicut-& Inſtitut. de ademprf. lega. Er ſane hæc verba magis conueniunt ademptioni& reuoca- tioni. Vſus hoc oſtendit, qui maxime ſpectandus hic eſt. leg.
us.infra ione electa, alte- ra tollitur. lcum filius.7 8.9. varis. infra de leg.. At ſi duo ſinb legatarij, vnus poteſt vindicare, alter exreſtamen
non 1 oblig. Anvterque ſit dominus queſtio ſubtilis eſt, quam autem cpeilis men d2.
pluribus legatam cõs

5²⁶ Franc. Duareni Comment.
Labeo. Poſterius autem legatum relinquitur ſub commemo- ratione primi, ideo tacitam ademptionem continet proptet vſum, vtdixi. Non eſt alia confirmatio requirenda, vbi quæ- ritur de vi& ſignificatione verborum. V ſus vero coga oſcitur exiis quæ iam dixi. Verum exoritur alius ſcrupulus exl. lulia- nus. i. ſupra de hæredib.inſtit. vbi ſi teſtator dixerit: qua ex parte Titium inſtitui, ex eadem Mæuium inſtituo, verba po- ſterioris inſtitutionis referuntur ad priorem, ſicut in d.l. ſicut. tamen dicuntur eſſe vocati ad eandem partem ſine vlla adem-
ptione. Reſpondeo diſſimiles ſpecies eſſe.nam in d.l. ſicut. ver-
ba referuntur ad rem ipſam legatam, quæ ſecundum vſum lo- quendi magis ſignificant ade mptionem. In l-lulianus. verba referuntur ad hæreditatem, Gue ius hære ditarium: ſed ad par- tem duo facitteſtator in tali inſtitutione. Vnum, vult illum& illum hæredes eſſe. Alterum, partes aſſignat eis. tefert autem multum, an hæc verba ad prim um, an adſecundum referan- tur. Cum ait, ex qua parte, verba re feruntur ad ſecundum, id eſt ad partis aſſignationem, cum ira loquitur, quam hæredita- tem reliqui Titio&c. oſtendit ſe velle vtrunque hæredem eſ- ſe, ſed eos concurrere in eandem partem. Similis eſſet ſpecies iu l. ſicut. ſi poneremus ita legatum eſie, Tirio dimidiam lego, quam partem Titio legaui. Hoc caſu probabilius mihi videtur cos concurrere. Oſtendit enim ſe velle vtrique legare, ſed ita vt in vnam partem concurrant. Eſt præterea obſeruandum, ſolidum dari omnibus legatariis ob voluntatem teſtatoris. In- terpretamur enim benignius voluntatem teſtatoris, quaſi hoc ſenſerit, vt vni detur res, alteri æſtimatio. Nam res ipſa in ſolidum duobus dari non poteſt, vt dixi. Vterque ergo poteſt ſolidum petere,& electio eius eſt, qui prior litem conteſtatus eſt. Quxſtio ſubtilis eſt vulgo hic agitata, anvrerque ſit do- minus interim rei legatæ, iuxta regulam dictæ l. à Titio. de fur. Si dixeris vtrumque dominum elſe, opponam tibi regulam l. 3.§. ex contrario. infra de acquir. poſſeſ. Necad tem pertinet quod dicunt aliqui regulam non intelligi de domino ciuili& legitimo, quod acquiritur ſine naturali apprehenſione. Nam aduerſatur hæc opinio regulæ iuris, Vnipro ſolido duos hæ- redes eſſe non poſſe. l. quod contra. 184.§ vni. de reg. iuris. Sĩ dixeris neutrum dominum eſſè interim, ſed hæredem potius: primum opponam regulam d. là Titio. de furt. Deinde, quod hie Paulus ait, vtrumq; vindicare poſſe: nam quo modo poſſet
vterque vindicare, ſi dominus non eſſet? Ret pondeo. ſecun-
dum ſubtilitatem iuris, neutrum dominum dici poſſe:ſed in- terpretatione quadam benigni ore, intelligitur is dominus eſ- ſe quibccupat. 5i cui hoc mirum videatur, is velim con ſideret
lureconſultos hic ſubtilitatem negligere, alioquin ſolidum
non poſſet præſtare ſingulis. Hæ igitur ſubtilitates non mul- tnmnos mouere debent in hac diſputatione. Sequamur quod proprer vtilicatem receptum eſſe videmus, vt detur electio ei, qui prior occupauerit.. b Nanc quædam obiecta diluenda lunt. In primis obiicitur quod ſupra eo. dixi ad legem, ſi ex toto. de duobus reis. Hile- gatarij videntur eſſe duo rei credendi, necenim dubium eſt, quin duorei conſtituantur teſtamento. dic. l.ſi ex toto.§. ſi ita ſcriptum. l. eandem. infca de duobus reis. Si quis legauerit à Titio& Mæuio, duo ſunt rei debendi, ſi quis ergo legauerit Titio& Mæuio, duo ſunt rei credendi. Proprium autem eſt eorum, vt ab vno poſſit ſolidum exigi,& vni ſolidum ſolui.§. ex huiuſmodi. Inſtitu. de duobus reis. Quare in hac ſpecię vi- derur hæres liberari vni dando, ne neceſſe habeat vtrique da- re. Reſpondeo, hoc fieri propter voluntatem, vt Paulus hic oſtendit. Cum teſtator vult vtrique ſolidum dari, non ita cõ- ſtituuntur duo rei, ſed cum teſtator duobus legat, nonne iu- dieare debemus duos reos conſtitui in dubio? Paulus hic ſa-
tis oſtandit in dubio non eſſe habendos legatarios pro duo-
bus reis. Sed ratio obſeura eſt, nec vlla ſatis probabilis hic ad- duci ſolet.Exiſtimo rationem eam eſſe, quam adduxi ad leg. ſi
ex toto. cum interpretarer leg. cum quidam. Cod. de verbor.
ſignific. Credibile non eſt teſtatorem nihil curare vtri detur, nec eſt veriſimile non habere delectum perſonarum, niſi ver- ba clara& aperta ſint. arg.§. incertis. Inſtit. de lega. Alia obie- ctio eſt ex l.quoties. 38. de vſufr. vbi duobus legatus vſusfru- cCtus, vt alternis annis vtantur, potior eſt is qui prior nomina- tus eft. Quidam dicunt ibi coniunctim fuiſſe legarum, hicſe- paratim, ſed nulla eſt ratio huius differentiæ. Alij fatentur ſe nihilhabere quedreſpondeant: animaduerti magnam diſſi-
militudinem vtriuſque ſpeciei eſſe. In hac ſpecie quæritur de re legata cui debeatur: nam incercum eſt, cui teſtator dari vo. lueritrem ipſam: quia id non expreſſit. In d. l. quoties. nô qnę- ritur de re legata principaliter. Certũ eſt quod habere volue- rit vtrũque, ſcilicet vlumfructum pro dimidia parte: ſed quia dixit, alternis annis, apparet eum voluiſie aliquem ordinem ſeruari. Cum ergo quæſtio tantum ſit de ordine, non eſt aſie- num ſeruari ordinem ſcripturæ. Poſtremo notandus eſt obi. ter locus communis de occupatione per litis conteſtationem, quod non eſt accipiendum pro generali diffinitione, vt vulgo fit. Res eſt perplexa, cum diffinire in vniuerſum prudentis ac eruditi hominis non eſt. De variatione in ea electione, dixi ad J. ſerui electione. ſupra eod. Adl24 · Flane. Eclaraui aliquot præcipuos locos huius capitis, iam de Ds videndum eſt. Hic ſeptimus locus eſt de translatio- ne legati inutili. Hac translatione reuocatur prius datum, uamuis ea ſit inutilis. Similis locus in leg.& ſi tranferam. 20. infra de adimen. legat. Oppon. lex, ſi id quod. ſupra dere- ſcin. vendit. vbi valet prior emptio quæ pura eſt, cum ſecun- da non habeat effectum: id ſane contrarium eſt nontam legi noſtræ, quam regulæ brocardicæ, quæ ex hac lege colligi ſo- let, actu inutili reuocari vtilem. Nam ex leg. ſi id quod. colli- gitur alia regula con traria, actu inutili reuocari vtilem. Con- Hiigunt hæ regulæ fictitiæ,& magnam pariunt perplexitatem in diſputationibus noſtris. Sed hæcnimis generaliter defini- untur. Ieg. omnis definitio. infra de reg. iur. vnde non eſt ma- gnopere tidendum his regalis fictitiis. Conſideranda eſt ſi- militudo ac diſſimilitudo cuiuſque ſpeciei. In iis enim quæ ſi⸗ milia lunt, idem ius eſſe debet. In iis quæ diſſimilia ſunt, non
eſt mirum fi varium ius reperiatur. Expendamus igitur ſpe-
ciem noſtram de translatione legati. In trãslatione legati duo conſideranda ſunt, vt ſi teſtator dicat, quod Titio legaui id Seio do lego. Primum eſt ademptio legati, adimitur enimà
primo, ſecundum quod id legatum datur ſecundo. Hæcau-
tem ademptio& datio, res ſeparatæ ſunt: non ideo igitur conualeſcit legatum ademptum primo, quod non coniiſtat in perſona ſecundi: niſi appareat eum non adempturũ fuiſſe, niſi vt ſecundus id haberet, ſedid non præſumetur, niſſ er coniecturis aliquibus appareat. Quid enim habet commune ademptio hæc cum legato poſteriore? Confirmatur hæc ſen- tentia argum. exl. 1.§. ſed ſi mihi Pamphilum. de verbotum obligatione. vbi ſtipulatio vtilis non vitiatur peri nutilem: quia res diuerſæ ac ſeparatæ ſunt. Expendamus nunc ſpeciem leg.ſi id quod.in ea ſpecie duplex eſt venditio, vna pura, altera cõditionalis: ſed verba poſterioris emptionis non referun- tur ad priorem, ſicut in legato. Itaque nulla reuocatio priotis eſle intelligitur. Manet ergo vtraque, ſed quia poſterior nul⸗
lius eſt vtilitatis& effectus, perinde habetur, ac ſi facta non
eſſet. Aliud dicendum eſſet, ſi poneremus his verbis factam eſſe ſecundam, vt appareat receſſum eſſe à priore. Pone ita, vt quod emptum eſt, pure nunc emptum ſit ſub illa conditione. Hoc caſu puto non valere priorem, ſed valere potius ſecun- dam. arg. le quoties. infra de nouation.§. præterea. Inſtit. quib. modis tollitur obligat. Similes eſſent ſi pecies, ſi ponere- mus Tirio legatum eſſe pure, deinde ſub conditione. Bte ſpecies leg.non ad ea. infra de condit.& demonſtr. cuius tr⸗- atio non eſt huius loci. Octauus locus eſt de commistlo- ne coniunctorum& diſiunctorum. Coniuncti habenturlo- co vnius, tantum enim capiunt omnes coniuncti, quantum vnus ex aliis. Per coniunctionem enim videntur in vnum corpus redacti eſſe. Codic. de caduc. tollend.. hæcita. Pone quatuor eſſe legatarios, Titium& Sempronium coniunctos- Mæuium& Seium ſeparatos. Legatum diuidetur in tres par- tes. tertiam habebunt duo coniuncti. Male igitur hic cenſuit Accurſi. eos habituros dimidiam. Nam Vlpian. ait eos o- xo vnius eſſe. Arqui ſi poneremus vnum eſſe, non ita legatum diuideretur. Similis eſt ſpecies, in qua hoc modo fit diuiſio,in
lleg. ſi quis Titio. ſupr. de vlufruct. accreſc.vbi ſ legaui Titio&
Maæuio cum hæredibus meis, tres partes fient. Simile exem- plum eſt in leg. interdum. 13.· in princip. ſupra de hæred. inttit- Simile in l. qui liberis. alias, Si pater. de vulg. ſubſt. Quorae 4 ſit accipienda l.vltim. C. de impub. quæ videtur contraria,d
ſub tit.de vulgar. Ad
6
Oen la qutals oriekt liran, irru
ampecl urgeoß Dikingol fabetuc ten yll unekeke tcas lapin 366 eut a.zele ferwtilef puberen nivclo, degimu
mmkueri,
tolalwsyt uah n ue lo aznjku mulioh. Nü emſa dh dad
Dana zele
Wuünneii laran dudehade WUdaddiät Malnladebz
Tnau w
eänete
Wddöurä
Kesdanr dceitu te
1t
ehe edem
dlrdig.
ünc arxig ditpe d don

b ddelrenacanmien 5 1 antegalacoamun c ma
— tegulx htiie, K dan -— 3 ex n dehnind aünte * dendam an teun Knd — Alimiltuidcnrerfen
nn
4 4
1 3 . Kenacham moddegum euug 7 tempria K duio, ms cqurr Mlent egrnmatempeumrime rwaa erud uprencumnaun
fecmdmüdadenn, kdidnam
vechas— peuru. Wien motio dec cum legxo pottevote(uh agam IL ſ. edindlmiin goae. 18 Hpalno nis unm erichuere Kleparate lunk. Kp-aen 5dineiperie tanteicktaiu Srcnu cd veiber poltetots ecy ad noren, icn a exuo. ase andlger.Munetesg afe,df 49 Auns K efectm,. 4 6 Auenian fefe nupputei naiencei
u 3
In Tit. De legatis& fideic.
1§. Sieadem res. L cus de effectu legati. Siidem legatum ſit ſæpius, an ſe-
meltantum debeatur? Quæſtio eſt facti& ſtatus conie. cturalis. Pendet enim ex coniectura voluntatis. Sed ad hanc coniecturam multumrrefert quid legatum ſit an res, an quan- titas. Verbum rei, ſpecialem hic ſignificarionem haber: ſicut in rerum permutatione. Alias appellatione rei continetur et- iam pecunia.l. rei appellatio. de vetb. ſignificat. Hic res accipi- tur pro ſpecie, quæ non continetur pondere, numero,&c. Diſtinguitur ergo hic ſpecies à quantirate. Explicatio horum verborum non eſt difficilis. Primum obſeruandum eſt, ſpe- ciem ſæpius legatam, ſemeltanrum deberi. Vnum enim lega- tum eſt effectu, quamuis teſtator ſæpius legauerit. Quo reſpi- ciens Papinian. ait non ſepius ſegare: ſed loqui ſæpius. ſ. Mæui- us. 6 8.§. eum, qui. de legat. 2. Huc pertiner l.cum quæſtio.§. Vlt. C. de leg. Inter coniunctos diuiditur legatum æqualiter, licet vni ſæpius ſit legatum. Eodem pertinet l. Lucius. 90.§. impuberem, de leg. z. vbi ſi dictum ſit: quæ legaui in duplum dari volo, corpora legara non duplicantur. Quod producitur ad legis municipalis interpretationem. Si quid noctu admiſ- ſum fuerir, vt pœna dupletur, intelligimus de pœna quæ con- ſiſtat in quantitate, niſi contraria appareat voluntas. Nec re- fert an eodem teſtamẽto an codicillis..l. Mæuius.§. eum, qui. Idem ſi quis legauerit ſemel ab inſtituto, deinde à ſubſtituto. J. i ab inſtituto. ſupra ſi quis omiſ.cauſ.teſt. Eſt enim in omni- bus ſpeciebus eadem ratio. Simile eſt quod dicitur de ſtipu- latione, l. qui bis idem. infra de verbo. obligat. Quid ſi conſtet de voluntate contraria teſtatoris? Magna hic eſt diſſenſio. Qudam putant voluntatem ſeruandam eſſe ſi certa ſit. Pro- ferunt locum communem de voluntate. l.z. C. de liber. præ- ter. cum ſimilib. Aliud argumentum ducunt exl. ſi pluribus.
ſupra eodem.&Xexl. ·6. alias z. Quid ergo.§. fi quis duos.
infra eod. Alij diſſentiunt. quoniam alias non eſſet differen- tia ſpeciei& quantitatis. Nec voluntas teſtatoris ſemper po- tior eſt, vri dixi adl. 4. ſupra. Dicam breuiter quod ſentio. Vlp. in ſpecie legata, ait eam ſemel deberi. Nec diſringuit an teſta- tor voluerit bis præſtari. Nec enim facile reperitur teſtator a- eo ſtultus, vt id inbeat. deinde bis præſtari nõ poteſt. Qnan- titas vero poteſt ſæpius præſtari. Si tamen appareat ſenſiſſe de æſtimatione, puto voluntatem ſeruandam eſſe. arg. d. l. ſi plu- ribus.& d.l. quid ergo. Dubium enim eſt quin rectè legetur res,& rei æſtimatio. l. ſi alij§. rerum. de vſufr.& l. fundum. de nouation. 4* Dirxi rem ſæpius legatam ſemel tantum præſtari. Sed cur ait Vlp.vel æſtimationem? Nonnulli putant in hac ſpecie vel rem peti, vel æſtimationem, prout legatarius elegerit. Quaſi huius repetitionis ea ſit vis vt poſſit peti, vel ſolui pecunia pro re, contra reg.l. 2,§. mutui datio. Iſti nodum quærunt in ſcir- Po, nihil habet ſiagulare, aut ſpeciale ſententia Vlpian. Hæc verha addidit Vlpian. quia ſæpe accidit vt ſoluatur æſtimatio conſenſu debitoris& creditoris, Iltem ſoluitur æſtimatio cum res dari non poteſt.l, non dubium, 14.§. vlt. de leg. 3. Obſer. uandum eſt rem legatam duorum teſtamentis, bis peti poſſe. id em dicitur in l. Mæuius. c8. in princip. de lega.z. Conſtitutio Principis, qua placuit, eidem ſæpe legatum corpus non one- rare hæredem, ad vnum teſtamentum pertinet. Ratio diuer- ſitatis obſcura admodum non eſt. Cum idem teſtamentum eſt, creditur teſtator loqui ſæpius magis, quam ſæpius legare. dic.l. Mæuius.§. eum, qui. Solent enim teſtatores idem repe- tere ſæpius, fortaſſis obliti, ſe iam ſcripſiſſe. Velvt magis pa- tefaciant deſiderium, quo adficiuntur dandi rem illam legata- tio. Sicut videmus in literis ſcribendis ad amicos. Cum obni- xe aliquid petimus, ſolemus plerunque eandem petitionem Kerare, non vr ſæpius illud fiat: ſed maturius, diligentius, fi- delius. Hæc conie ctura locum non habet in re legata duo- rum teſtamentis. Quare dicimus rem ſæpius peti,& præ ſtari. Quod eſt accipiendum ſecundum deſtinationem vulgarem de concurſu cauſarum lucratiuarum.§. ſires aliena. Inſtitu. de legat. Cui ſoluta eſt æſtimatio, poteſt rem petere, non contra. Sed de cauſis lucratiuis dicemus alibi. Oppo. his quæ diximus i. huiuſinodi. 86. 5. I. Vbi res eadem legata eſt duorũ teſtamẽ- tis,& ſemeltantum Petitur. Reſpondeo in ea hypotheſi aliam efle coniecturam voluntatis. Proponitur enim hæres ipſe à quo legatam fuerzt,legalle eandem tem,&æc. Creditur ldeo
rem ita ſenſiſſe.
5²7 legare illam rem vt ſoluendo liberetur, vthæredem admona- at officij ſai. Debiror ergo legat creditori, quod debet. quod legatum vrilitatem non haber, niſi ex commodo repreſen- tationis. Dixi ad leg. ſi creditori. ſupra. Reperitur tamen ſpe- cies que videtur huic ſimilis, in qua res debetur ex vtroque te- ſtamento. leg. Mæuius. 6⁶. in princip. de leg. 2. Vhi debitor rei legatæ, eam legat creditori, id eſt, legatario. Sed in ea ſpecie diſſimilitudo eſt. Prior teſtator legauit dimidiam partem fundi, alter legauit ſimiliter dimidiam partem fundi. Sed am- biguitas aliqua hic eſt: quia duæ ſunt partes,&c. incertum eſt de vtra ſenſerit, an de ea quæ legata fuerit prioriteſta- menro, an de altera. Sed in re dubia interpretamur eum ſen-
fiſſe de altera, vt legatum potius valeat. leg. quoties. infra de
reb. dubiis. Ergo debebitur legatario totus fundus: vna pars ex priori teſtamento, altera ex poſteriori. In ſpecieleg. hu- iuſmodi. ea coniectura non poteſt capi, nulla eſtibi talis am-
biguitas. Res enim tota legata eſt, non pars. Rurſum obſer-
uandum eſt quantiratem ſæpius legatam. ſæpius præſtandam eſſe ſi teſtator hoc voluerit,& onus probandi incumbit lega- tario, vt hic Vlpian. oſtendit. Sed occurrit difficilis antino- mia ex leg. quinquaginta. de probat. vbi legata ſunt teſtamen- ko dcsnele codicillis: ſed Celſus ait hæredem probare. Re-
pondeo ſpecies diſſimiles eſſe. In hac ſpecie legata eſt vtra- que Hsaticekſeodenn teſtamento: ibi, vna in teſtamento, al- tera in codicillis. Ratio diuerſitatis eſtadferri, nifi
ohahittsneverſän un 1. non poteſt adterr niſi p veriſimilis. Demonſtrationes quidem neceſſa-
4 X.„.*—.— riæ exiguntur à mathematicis, non ab iis qui in ſcientia ciuili
verſantur, vt Ariſtot. monet. Argumentum igitur ducimus probabile ab eo quodin more hominum eſt poſitum. Quĩ vult legare 20. eodem teſtamento, non ſolet bis decem 1e-
gare, quanquam hoc fieri poteſt vt priori ſummmæ parem ad-
iiciat. Sed cum teſtamentum ſiat vno contextu& breui tem- pore, non creditur mutata volunras, quaſi teſtator am pliare legatum voluerit: creditur ideo repetiilſe, tatem dandi oſtenderet.
vt enixam volun- quare legatauij eſt probare teſtato- m ita ſe In altera ſpecie facilior eſt coniectura multi- plicationis. quantitas enim relicta eſtteſtamento& repetita
codicillis. Vnde facile credimus eum j nterim muraſſe volun-
tatem& legatum ampliare voluiſle. Et hancrarionem adferr Celſus ipſe„ cum legatarius profert duas ſcripturas& hæres alteram inanem dicit: vt mirum ſit hanc diſtinctionem qui- buſdam eruditis diſplicuiſſe. Nam Zaſius hanc ſententiam
impugnat aliquot argumentis, quibus nunc reſpondendum
eſt. Primum eſt, quia codicilli ſunt pars teſtamenti.& nihil refert an reſtamenro, an codicillis relinquatur. l. 2.1. quidam referunt. ſupra de iure codicill Reſpondeo, nihilreferre, ni- ſi ratio diuerſa appareat, ſed in coniectura voluntatis ratio eſt diuerſa. Cum quæritur de mutata voluntate, multum refert an eodem tempore& eodem actu ſit aliquid factum, an di- uerſis. Temporis interuallum inducit mutationem volunta- tis. Interpretatio iuris, qua fit vt codicilli pars ſint teſtamen- ti, non poteſt veritatem tollere: non poteſt facere, quin ſe- parati ſint Ateſtamento, nec quin temporis interuallum ſit inter teſtamentum& codicillos. Inſpicim us an ſit eadem ſcri- ptura.nec dubium eſt, quin ſint diuerſæ ſcripturæ. Alterum Zaſij argumentum eſt ex dict. leg. 66. Mæuius.§. cumt, qui. de leg. ⁊. vbi legatum fuit teſtamento& codicillis. Sed loqui- tur de re, ſiue ſpecie legata. ſed non de quantitate. Non cre- ditur autem multiplicata ſpecies, ſicur quantitas, vt iam dixi. Kurſus obiicitur noſtræ diſtinctioni lex, libertis. infra de ali- men. leg. vbi quantitas repetita eſt in codicillis. Nontamen debetur niſi ſemel. Reſpondeo, euidentem eſſe voluntatis coniecturam ex cauſa legaadi expreſſa à teſtatore: quia le- gauit pro alimentis, nevitra modum alimentorum quicquam habeant. Hinc vulgo dicitur, legatum alimentorum non- terari, nec multiplicari. leg. alimenta g. Baſilicæ. Hæc igftur omnia pendenr ex coniecturis, ex quibus iudex æſtimare de- bet quid teſtator ſenſerir, vt ex empla ſuperiora demonſtrant.
Quſbus aba poſſunt addi, vt cum à diuerſis hæredibus quan-
titas relquitur, præſumitur facile multiplicatio. leg. ſ1 plu- ribus. 45.§. Hi ita legatum. de leg. z. leg. 116. alias 110, vt ſi legauit ſeruo alieno. l. Si quis à primo. infra eod. Iderm ſi ſit diſpar ſumma: cenrum, deinde quinquaginta- aut contra. citatur lex, cum centum. de alim en. leg. Scæ lex, ſi is, qui ducen-
ta.14: in princip. infra de rebus dubiis. Ex his enim nihillcerci

5²8
colligi poteſt. Sed quod dicimus, com muni ſenſu iudicari po- teſt. Quia hic mos eſt hominum, qui aliquid legant teſta- mento.
Ad S. Quod ſi rem.
le tractatur quæſtio pertinens ad locum ſuperiorem de H-= ſæpius legata. Legatus eſt mihi fundus, deinde eum e- mi. Quæritur an cundem poſſim petere ex teſtamento? Du- bitatio eſt, quia bis præſtari mihi non poteſt. Sed Vipia. ait me poſſe petere pretium quod mihi abeſt. Poteſt illud pretiũ ſol ui, quamuis res præſtari non poſſit,& ſuperior ſpecies longe diuerſa eſt. in qua res eadem bis legata eſt eidem, vt ex iam di- ctis conſtat. Nec obſtat regula de cauſis lacratiuis.§. ſi res alie- na. Inſtit. eod. quia peto pretium quod dedi tantum, quodque mihi abeſtrat nullum eſt in hac re lucrum. Si pretium non de- diſſem,& illud conſequens ab hærede, concutrerent duæ cau- ſæ lucratiuæ contra regu. Sed hic vna tantum eſt.
Alia quæſtio, Titius mihi legauit fundum,& me rogauit vt reſtituerem,&c. Sempronius mihi eundem fundum legauit ſine onere.petij ex teſtamento Titij,& obtinui. Quæritur an poſſim petere ex te ſtamento Sempronij? Dubitatio naſcitur d. g. ſi res aliena. Quia rem conſecutus eſt ex vna cauſa lucra- tiua, non poteſt eam ex alia cauſa lucratiua petere. Sed Vlpia. ait hic, mepoſſe petere, quatenus ego alij dedi eo nomine. Nam hactenus mihi tes abeſſe videtur. Legatum enim intel- ligimus cum effectu. l..§. perueniſſe. ſup. de hæred. vend. Et hæc eſt elegaus declaratio regulæ illius de cauſis lucratiuis. d. §. ſi res aliena. Obſerua in primis eum, qui emit rem ſibi lega- tam poſſe ex ieſtamento eandem petere. Dixerit aliquis, res mea mihi non poteſt legari.] proprias. C. de legat. Nec lega- tum conualeſcit, ſi poſtea deſinat eſſe mea. l. cætera. 41.§. 1.
infra eod. Idem ergo videtur dicendum& cum res efficitur mea poſt factum teſtamentum. Sed hæc diuerſa ſunt. Non recte colligitur, Legatum ab initio inutile, non conualeſcit ex poſtfacto. Ergo ouodab inirio vtile t⸗ Apoüit in firma- tur. Nemo non videt, quam hæc diſſimilia ſint. Obiicit. alia re- gula, qua dicirur, cum res peruenit ad eum caſum, à quo inci- pers nõ potuit, tum vitiari actum. l. 40. pluribus.§.& ſi pla- ceat. inf. de verb. oblig. Sed idem reſpondeo, quod Paul.ipſe in d.§.& ſi placeat. id non in omnibus verum eſſe. Oſtendit Paul. ſe nõ habere pro certo iure theſin illam receptam tem- pore ſuo. Non diſtinguit tam ſubtiliter, quam noſtri faciunt. ſed ſatis habet dicere, id non in omnibus verum eſſe. Signifi- cat enim quam periculoſum ſit in vniuerſam ita definire,& rarum eſſe, vt talis definitio omnia comple ctatur. l. omnis de- finitio. Ex iam dictis naſcitur quæſtio: Qupmodo potuir lega- tarius emere rem ſibi legaram? Nam ſuæ rei nulla emptio eſt. l. ſuæ rei. 16. ſup. de contrah. emprt. At legatarius eſt dominus rei ſibi legatæ. l. à Titio. de furt. Reſpondeo emptionem eo caſu valere, quo dominus non eſt legatarius. Verba Vlpi. acci- pere debemus, quo caſu valet emptio, quæ non poteſt aliter valere. Non autem necefſe fuit Vlpiano eos caſus exprim ere: quia de eo non erat quæſtio, an emptio valeret: ſed quo caſu valet, an poſſit pretium peti. Id autem poteſt demonſtrari ex- emplis. Pone legatam eſſe rem alienam, cuius dominium non tranſit, vt dixi ſup. adl. 1.l. traditio. de acquir. rer. domin. l. ne- mo plus iuris. de regul. iur.
Aliud exemplum. Cum res empta eſt viuo adhuc teſtato- re, vel eo mortuo ante aditionem, legatarius non fit dominus, niſi poſt aditionem. j.ſi tibi homo. 86.§. cum ſeruus. infr. eod. Sic accipienda ſunt verba Vlpia. Barbari doctores aiunt diui-
nationem eſſe, quia nihil tale hic dicitur ab Vlpiano. Sed ego
iam dixi, non debuiſſe hoc exprimi ab Vlpiano. quia non erar quæſtio, an venditio recte contracta eſſet. Non ſolent Iure- conſulti exprimere, niſi quæ ad præſentem quæſtionem per- tinent. Quod autemilli dicunt, ſuæ rei emptionem conſiſte- re, cum dominium non eſt acquiſitum naturali apprehenſio- ne, ſed lege tantum: ego id non auſim defendere. Nam regu- la eſt, dominium rei ex pluribus cauſis acquiri non pode. l. 3. 9. ex pluribus. inf. de acqui. pofſ. Nec nos multum mouet ergu- mentum exl. 12. in bello.§. ſi quis ſeruum. infra de capt. abĩ rei ſuæ vſucapio eſt,&c. Dominium eſt quoddam tempora- rium& reuocabile, hoc autem eſt perpetuum. Sed de eo dice- mus pleuius adl. 45. Senatus. inf.hoctit, Secundo obſeruan-
Franc. Duareni Comment.
dum, legatarium petere nonrem legatam. ſed pretium. Qu de re magna hic eſt diſſenſio. Nonnulli ſic interpretantur quaſi petat rem legatam: ſed ita vt cõſequatur pretium, quod ſibi adeſt, quaſi res adhuc ſit in obligatione: ſed pretium in ſolutione. Ego receptam opinionem ſequor exiſtimantium poſſe peti velrem vel æſtimationem arbitrio legatarij. Hæce- nim ſententia vtilior eſt ea, quæ inanes ſubtilitates amplecdi- tur. Deinde conſentanea eſt vererum lureconſ. ſentemiæ, yt exempla demonſtrant, quæ paſſim occurrunt legentibus. V. num eſt inl. ſed ſi res. 40. infr. eo. vbi dicitur æſtimatio debe- ri, quaſi non tantum ſit in ſolutione. Alterum eſt in leg. ſirez mihi. 2 0. infr. de leg. 3. actionem de pretio integram eum ha- bere.
Aliud exemplum in leg. 19. ſi filiofamil. infr. de dona. cau, mor. vbi ſi dõnatarius vendiderit rem ſibi donatam, donator condicit pretium. Poteſt etiam condicere rem ipſam,& ele- ctio eius eſt. L.illud. 37.. Iulianus. infr. eod. tit. Non eſt contra- rium quod dicitur in leg. debitor. 82. infra de leg.. nam nec pecunia peti poteſt, quæ non eſt legata. Non loquitur depre- tio& æſtimatione rei legatæ: ſed de vſuris, quæ omnino lega- tæ non ſunt. Non aduerſatur etiam lex, ſi ſeruum. 91. 9. vltim. de verb. oblig. cum ait, pecuniam non deberi. Non debeturſi verba ſtipulationis& ſubtilitatem ſpectemus: ſed velba ſe- quentia oſtendunt nouationem fieri, quaſi pecunia debea. tur,& in obligatione ſit. Nihil ergo referr an petatur homo, an æſtimatio. Idque propter vtilitatem. Pretium ergo recte petitur. Sed quid ſi magno pretio emit rem legatarius, anto- tum conſequetur? Id verba Vlpiani videntur fignificate: ſed æquitate interpretationis hoc temperandum eſt, vt deiuſto pretio intelligamus. Intelligendum ergo niſi iuſtum pretium excedat. arg. eſt l. non dubium. 14. infra de legat.. l. qui con- cubinam. 29.§.vlt. eod. tit. vbi hæres non cogitur immodico pretio rem redimere. Quid dicemus dcontrario, ſi legatarjus minore pretio emit. Res valebat 20. emit 10. Subtiliter de-
fendi poſſet teneri hæredem nihilominus ad iuſtum pretium.
Vt ſicut hæredem non onerat emptio facta immodico pro- tio: ita etiam non proſit ei facta viliore pretio. Sed ſequimut quod Vlpian. ait petendum eſſe pretium illud rantum, quod vere abeſt: alias duæ lucratiuæ cauſa concurrerent, comita reg. S. ſi res aliena. Inſtit. eo. Quatenus ab herede amplius ac- ciperet, quam dedit. Tertio obſeruandum eſt id legatumiin- telligi, quod deducto onere ſupereſt. leg. non amplius. fupra eod. vbi id declarauimus. Docuimus ibi quomodo accipiend ſit lex, ad veterani. 40. adl. Falcid. inf. Quarto obſeruandum, actionem mihi competere, non tanrum pro co, quodmibi abeſt: ſed eriam quod abfuturum eſt, vt inl. ſi quis mandato. 28. ſup. de negot. geſt. ibi procurator meus agit negotiorum geſtorum aduerſus geſtorem, antequam mihi loluerit, quod mea intereſt. hic fideiu ſſor plerunq; agit antequam ſoluetit.- ſi pro ea. C. mandati. De legatario, qui emit rem legatam d hærede, dicemus adl. ſi àſubſtituto.& ad l. kuiuſmodi.§.qai ſeruum.inf. hoc tit.
Ad S. Si coniunctim.
Ocus de re eadem plurib. legata tam coniunctim, quam ſeparatim. de quo dixi ad l.ſi pluribus. ſupra. Oſtendiſcin- diinter eos legatum, vt dicitur in§. ſi eadem. inſtitut. de lega-
Sed quæritur quomodo hæc diuiſio fiat? Diſtinguendum hic
eſt an ſit legatum coniunctim, an ſeparatim. id eſt, an lint con iuncti verbis, an re tantum. Nam proprie coniuncti dicuntu, qui verbis coniuncti ſunt. Si coniunctim legetur, patesn- unt ab initio à teſtatore ipſo. Teſtator ipſe pattes aſſignas ſingulis hoc modo, Titio& Sempronio fundum lego xqu partibus. Nec dubium eſt, quin partes hoc modo fiant, n terque petat partem ſuam,& eam capere poſſit. Sed 4 w legatum non conſiſtat in perſona vnius, vt quia propno uo,&c. Videretur accreſcere alteri, vt ſæpe diximus- am porrio vnius accreſcit alteri quocunque modo defecit. 4 cadem. Inſtitut. de legat. VIpian. tamen hic ait, non de ſcerc. Is, in cuius perſona legatum non conſiſtit, nih ani nus partem facit, id eſt, impedit ne partem illam capiati 3 inde ac ſi ipſe cum eo concurreret. Hoc ſignificat parte 5 cere alteri. genus eſt loquendi vſitatum apud veteres 3 conſul. Cur autem in hoc caſu pars deficiens non accre cat,
v— 12 ,5A. ratim mox declararurus ſum. Nunc videndum de lis, quib. ſaunun
Wcnx
Plnſen

¹ kan 3 9 4 1 4 * akt. 4e 4 tle 60 4 6
ne. bec
* Werſ d Keſlee dr doneilea
ele, a dda ſaat. No ebuticed
tar. e eermultaen ed quid i mago— Ahlrauner 1
Ruetur? la reh* na ente aterperratiaaa e ün 4 K Altlbgamu. lotelh
Sutr ernoemit. Nanihmen poller terer dereden ublon HM Arredem aon adern rxrot enam nan raüreifickamdatege d Vorr it jerrniun elereini Ic abeft: Aar ucrrriur cauli nn 1.) Aenlem laibe eo.(renuur perr, quam dect. Tanodleranimt . nol deducdd odere ſcpeteg hu 4.AAl echrm Decuumbixr cu. Al va. 4 ailFaid it.m donem micompetete, don um t i man qnod ifuum tt ni 1. lp. te negpt Set diptocuue aa amel Midau ſor emg g r 38 C.Tandan. Degeno ſen rraur, Mrra 24L iabbſteun
11 kan, 8 1 Lled ſ ten Larnalia ud
rerd odz derkanur ei. N diman uddgid
In Tit. Delegatis& fideicom.
legatum eſt, qui non ſunt coniuncti, niſi re. Proponitur ſpe- cies de eo, qui teſtamento ſuo legauit ab impubere inſtituto fundum Titio,& eundem fundum legauit Mæuio à fubſti- tuto ſecundis rabulis. Hiſunt coniuncti re, quia eadem res vtrique legata eſt. Non eſttamen legata coniunctim: quia diuerſæ orariones& conceptiones ſunt. In hac ſpecie diuidi- tut etiam legatum, vt dixi ad leg. ſi pluribus. ſupra eod. Sed partes non flunt ab initio, vt in ſuperiore caſu. Teſtatoris e- nim ſermone non ſunr partes attributæ. Imo ſolidum eſt le- garum ſingulis: quia tamen concurrunt, id eſt, quia vterque petit ſolidum, neceſſe eſt partes fieri. Et boc intereſt inter hanc ſpeciem& ſuperiorem, quia in ſuperiore ſermo teſta- toris partes attribuit ſingulis, hic ſolidum. In priore partes
fiunt ab initio, hic per concurſum. Pone igitur mortuum eſ-
ſe teſtatorem, quilegauit Titio fundum teſtamento ſuo:& impuberem ei ſucceſſiſſe, qui adhuc viuat. Itaque pendet le-
gatum poſterius ex conditionis euentu. Quid iaterim habe-
bit Titius prior legatarius? An ei interim partem faciet Mæ- uius, id eſt, impediet ne partem ſuam capiat? Et ait Vlpian. interim Titium illam quoque partem habiturum. Quia to- tus fundus ei legatus eſt. nec diuiditur antequam alter con- currat. Alii ſic interpretantur, vt partem tantum ſuam ha- beant, vt in ſuperiore caſu. Varietas lectionis hanc diuerſi- tatem peperit. In codice Bartoli legebatur, Sed&⸗ ſi, vt in Norico. Quxæ lectio mouit eum, vridem ius eſſe diceret in vtroque caſu. Parcicula enim, ſed& ſi, oſtendit ius idem eſ- ſe in ſpecie diuerſa. Particula vero, ſed ſi, oſtendit& ſpe- ciem diuerſam,& ius diuerſum eſſe. Sed in omnibus codici- bus quos vnquam vidi, legitur, ſed ſi, excepto Norico. Ita- que non auſim ab ea lectione recedere. Nam& ſenſus ſatis planus eſt, vt iam oſtendi, vt partem intelligamus illam, de qua quærimus. facit lex, quoties idem. infra de reg. iur. Perin- de eſt igitur ac ſi VIp. dixiſſet, totum. quia qui conſequitur il- lam quoque partem, conſequitur totum. de altera non erat quæſtio, nec dubitatio. Non ideo tamen legendum eſt to- tum. Fugienda eſt hæc licentia, qua nihileſt pernicioſius in interpretatione iuris ciuilis. Primum obſerua coniunctos habere partes ab initio. nec id magnam dubitationem habet
in iis, qui verbis tantum coniuncti ſunt, vt ſi adiectum ſit, æ-
quis partibus,&c. Idem enim dicitur in leg. 87. re coniuncti. Semper, inquir Paulus, ibi partes habent legatarii. Coniun- cti re tantum habent ſolidum ab initio: ſed partes faciunt concurſu. Idque expreſſum eſt aperte ac diſerte C. de caduc. tol§. ſin vero non omnes. Et hæc diſtinctio recipitur habi- ta ratione verborum. Sed coniuncti ex mente teſtatoris ſoli- dum habent,& diſiuncti ex mente habent partem. Scripſi Lb.i.de iute accreſ.c.rt. Sed recepta eſt diſtinctio ſupradicta. quia maior eſt vis expreſſæ voluntatis, quam tacitæ. Magna contentio hic eſt de coniunctione mixta, cum duo ſunt con- iuncti re& verbis. Sed ego Vlpian, verba in hoc loco genera- liter accipio. Coniunctim teſtatorem legare dicunt lurecon- ſul. ſiue verbis tantum coniunctim, ſiue re& verbis leget.§. ſi eadem. lnſtit de leg.l.xe coniuncti.l.triplici. Deinde ſimilio- tes hi ſunt verbis coniunctis quamuis partium diſtributio non adeo aperte expreſſa ſit. facit l. legata inutiliter.§. vltim. fupra, Argumentum huius ſimilitudinis ſit, quod nonnulli ex iis, qui acutiores habentur, contenderunt, his verbis tantum soniunctos eſſe. quam tamen opinionem ego refutaui ſupra ad leg. legata inutiliter. Quia partium diſtributio verbis o- mnino expreſſa non eſt. In coniunctione verborum maxi-
xXime verba ſpectamus. Præterea confirmatur noſtra opinio
conſtitutione luſtin. de caduc. tollen.§. vbi autem.& ſeq. vbi loquitur de iis, qui ſolidum habent. manifeſte oſtenditſe de iis loqui, qui re tantum coniuncti ſant. Oppon. nobis lex, 78. coniunctim. de leg. 3. Quidam purtant ibi Celſum loqui de legaro vindicationis, Vlpianum de legato damnationis, pro-
pter differentiam horum legatorum, quæ eſt apud Vlpian.&
Caium. Hoc non eſt nodum diſſolucre. Ex mente luſtin. interpretatio facienda eſt, qui certe non ſenſit de eo legato, cum nulla de vindicatione litera ſit. Ego igitur verius puto, coniunctos ſolidum habere. Nec hos tantum, ſed eos etiam qui verbis tantum coniuncti ſunt. Homonymia quædam eſt qua percepta res non admodum diffficilis erit. Partes ha- Pent,& ſolidum habent. Partes ex ſermone reſtatoris, ſoli-
7 ³
dum ex mente eiuſdem. Nullum eſt genus coniunctionis, in quo legatarii ſolidum non habeant. aiq; ita loquuutur lure- conſul. l. idem Neratius. de vſufruct. accreſcend. l.vtrum. de reb. dub. alias quomodo poſſet vnus totum conſequi, altero deficiente? Nam ius accreſcendi oritur non tantum ex lege: ſed ex aliquo iudicio teſtatoris. Scripſi lib. prim. capir. 1. Is igi- tur, cui accreſcit pars deficiens, recte dicit ſe rotum habere ex iudicio teſtatoris, id eſt, totum ſibi legatum eſſe. Proin- de totum perit actione ex teſtamento. Scripſi libro ſecun. cap. 4. Sic videntur accipienda verba Celſi in dict leg. con⸗ iunctim.
Dixi quomodo partes fiant inter legatarios ſiue coniun- cti ſint, ſiue non ſint. Secundo nota eum facere partem, qui non admittitur ad partem: facere partem dicitur, id eſt, per- iade haberi ac ſi partem caperet, quo minus alteri acquiratur. Sic in l. vtrum. de reb. dub. l. huiuſmodi. 84.§. ſi Titio. infra eod. cum ſimil. Dixerit aliquis, nonne pars deficiens accre- ſcit coniuncto?§. ſieadem. Inſtit. de leg. Reſpon. iure Dige- ſtor. non eſſe locum iuri accreſcendi: cum ab initio legatum non conſiſt t, pro non ſcripto habetur: perinde eſt, ac ſi ſcri- ptum non eſſet, ideo videcur remanere debere penes hære- dem. Simile exemplum eſt in l. ſi duobus. 16. in princ..
Aliud exemplum inl. huiuſmodi. 8 6.§. ſi Titio. infra eod. Aliud in leg. 77. de leg. 2. Sed hoc ius emendatum eſt conſtitu- tione luſtin. de cad. tol. 9. in primo. Renouauit enim luſtin. antiquum ius quod fuerat ante legem Papiam, vt exiſtimo.
Differentiam illius iuris antiqui& legis Papiæ oſtendit locus Vlpian. cuius memini lib. i.c. 10. Sed de his plenius ad leg. hu-
iuſmodi.§. ſi Titio. Tertio obſeruandum eſt obiter, ſeruo proprio inutiliter legari ſine libertate.§. an ſeruo. Inſtit. del. Non eſt perſona, cui acquiri poſſit hoc legatum. Non enim acquiretur ſeruo. Non domino eius, id eſt, hæredi. Hære-
di autem à ſe inutiliter legatur. Sedcur non intelligitur eili- bertas relicta, cum ſciat teſtator non poſſe eum capere lega-
tum ſine libertate? Qui mihi aliquid celiquit, id quoque vi- detur relinquere ſine quo illud capere na ι. Nam& hac ratione interpreramur hęredem inſtituttiti tum liberta- te. leg. pen. C. de neceſ. ſer. Cur non idem in legato? Re- ſpon. olim ſolitos fuiſſe dominos relinquerę legata ſeruis ſi- nẽ libertate, quamuis ſcitent eos petere non poſſe. Com- mittebant hoc fidei& honeſtati hæredis, ſperantes fore, vt
ſponte daret, dict. leg. pen. 5. illo. Itaque in dubio credicur hæc eſle mens teſtatoris. Arguitur voluntas ex eo quod ſolitum
eſt fieri, vt ſæpe dixi. Huic tamen coniecturæ locus non eſt in hæreditate. Non poteſt nomen& ius hæredis obtinere, niſi ſit lber. Quomodo ageret? quomodo conueniretur? Poteſt tamen capi pecunia legata. l. qui hæredi. 44. infra de cond.& demon. Quarto obſeruandum eſt, ius coniunctio- nis eſſe in teſtament patris& filii. Cum vni legat pater te- ſtamento ſuo,& alii legat eandem rem teſtamento pupilla- ri: non interpretamur ademptum primo quod datur ſecun- do: nec ſolidum datum eſle ſingulis. ſed legatum eſſe com- municandi animo, quod proprium eſt coniunctionis, vt dixi ad leg. ſi pluribus. Oppon. nobis quod vulgo dicitur, ex di- uerſis teſtamentis ius coniunctionis non contin gere. l. ſi lub conditione. quib. modis vſustr. amit. Item cum à diuerſis hæ- redibus legatur, non eſt coniunctio. l. quid ergo. ĩ⁶.§. fi quis duos. infra eod. Sed debetur res& æſtimatio, vt in leg ſi plu- ribus. ſupra eod Reſpondeo hoc receprum eſſe in teſtamen- to patris& filii: quia pro vno reſtamento habentur.. 20. pa- tris& filii. de vulg. ſupra. Qua rarione fit, vt concurrant lega- tarii.l. cohæredi. 41.§. cohæres. ſupra de vulg. Tabulæ pupil- lares ſunt, veluti acceſſio quædam teſtamenrti paterni, Pater non poteſt ſubſtituere, filio impuberi, niſi ſibi teſtamentum faciat. l.l.& ⁊. de vulg. ſubſtit. Quod ex iuris veretis ſubtilita- te ortum haber, Ius enim publicum non videtur permitte- re, vt quis teſtamentum faciat alii.l. verbis legis, de vethor. ſig. infr. Sed moribus receptum eſt in pupillorum gtatiam, vt pater reſtamentum ſibi faciens, hanc veluti appendicem adũciat. Sic temperatus eſtrigor iuris ciuilis, vt eius auctoritas nihilominus ſalua mancat. nec- poterit teſtamentam impu- gnari quaſi alteri factum, quia dicetur teſtamentum patris. dict. leg. patris. Hinc apparet cur dicatur ſubſtitutio pupilla. ris. reuera inſtitutio eſt magis, quam lubltnunio, Præleruim ſi y

53⁰ fiatexhæredato. Quod obiĩicitur de diuerſis hætedibus, lo- cum hic nonhabet: quia vnus hæres ſuecedit alteri, ideoque pro vno& eodem hærede habentur. Obſeruandum quinto conditione legati, collegatarium, cui pure legatum eſt, in- rerim totum habere, donec exiſtente conditione alter con- currat. Nihilenim ſibi vindicar, quod ſibi legatum non ſit. Solidum eſt legatum ſingulis, itavt concurſutantum tur. Hocigitur locum haber in iis, qui coniuncti ſuntre tan- tum, vt differat hic caſus à ſuperiore. Item locum habet„cum vni legatum eſt pure, alteri ſub cnditione. Si vtrique pure non dicemus alterum habere totum, donec alter petat: quia dominium eſt alteri quæſitum pro parte etiam non petenti- imo ignoranrti. l.cum pater. 77.9 ſurdo. de leg.2. Non eſt lo- cus præuentioni, niſi cum teſtator voluit ſolidum dari. 1 ſi pluribus. ſupr. eo. Nos igitur hic ſequimur opinionem eorum, qui putant partem hic accipiendam eſſe pro parte collegata- rii, cui ſub conditione legatum debetur. Nã de ea parte quæ- ſtio erat, ac dubitatio. Quæritur enim an ita partem faciat collegatarius, vt eam partem alter non poſſit interim habere. Deinde mouet me ratio non contemnenda: quia interim ꝙ ſuum eſt, ac ſibi legatum petit. Præterea reperio exempla uædam non diſſimilia apud lureconſultos noſtros. Vnum Atin l. lab conditione. 9. ſi vni. infra de aſſig. lib. vbi pendente conditione alter ſolum patroni ius habet, Si quis forte dixerit in ea ſpecie quæri de iure patronatus, quod eſt indiuiduum? igitur neceſſe eſle, vt alter totum habeat: contendo idem eſ- ſe, erſi de re diuidua agatur, modo ſolida ſingulis debeatur, propter rationem quam ego iam attuli, idque confirmatur exemplis lequenribus. 1 Aliud igitur exemplum eſt in leg. idem: ũ..ſi mihi. 3. de v- ſufruct. acereſ. Si mihi vſusfr. pure& tibi ſub conditione le- ꝑatus eſt, totus fundi vſusftuctus interim ad me pettinet. v- ſusfuctus tum recipit diuiſionem. l. 5. lupra de vſufr. leg.i.§.
ſi vſusfructus. ad leg. Falc. Aliud exemplum inl.i. ſed quo-
ties. ad Treb. vbi interim vniuerſa hæreditas reſtituitur, ei cui pure rogatus etet hæres reſtituere. Oppo. nobisl. 02. al. 99. F domino Stichus. infra codem. vbi domino Stichus legatus eſt,& ſeruo eius optio ſeruorum. interim dum optauerit ſer-. uus, dominus totum non habebit, ſed partem: quia poteſt Stichum optare. Reſpondeo ſpeciem huic noſtræ diſſimi- lem eſſe. In ea ſpecie quæritur, an Stichus ad dominum per- tineat, quaſi ſeruus nõ poſſit optare Stichum. Et dicitur non ertinere⸗ quia ſeruus non minus poteſt Stichum, quam 4- hom ſeruum. Si idem quæreretur in ſpecie noſtta, idem di- cendum eſſet. Recte enim diceretur pats collegatarii ad alte- rum non pertinere: quia poteſt concurrere;, ſi exiſtat con- dicio. Sic in ſpecie dict. leg.ſi domino Stichus. ſi quæratur, an dominus poſſit totum petere interim? Reſpondeo poſle. In vtraque ſpecie verum eſt totum ad alterum nonpertinere. Verum eſt etiam alterum poſſe interim totumpetere, donec
conditio exiſtat. nec hæc ſunt repugnantia. Cum dicimus
totum interim peti poſſe, non ſignificamus totum ad eum peftinere. Scio variam eſſe ſignificationem verbi pertinere. leg. verbum illud. de verborum ſignific. Sed ſequenda eſt ea interpretatio, quæ vitio caret. l. n ambigua. lup. de legibus. Celebris quæſtio eſt, an idem dicendum ſit de hæreditate: quæſtio, ſi vnus inſtitutus ſit pure, alter ſub conditione? Va- riæ ſunt opiniones. Verum magis aſſentior iis, qui putant interim hæredem pure inſtitutum partem ſuam tantum ha- biturum eſſe, vt not. ad leg. 2. ſupra ſi pars hæred. peta. Non eadem eſt ratio hæreditatis, quæ legati. Katio iuris non pati- tur, vt qui ſemel hæres ſit, poſtea deſinat hæres efle. leg. 88.
ei, qui ſoluendo.ſupra de hæred. inſtit. l.7. ait prætor.§. ſed
Papin. ſupr. de minorib. Non igitur eum dicemus interim hæredem eſſe,& exiſtente conditione deſinere. In legato naulla id rario iuris prohibet. Nihil enim prohibet legatum minui poſtea ne illud quidem admittendum eſt, vt interim adminiſtret hæreditarias. l. z 3. ſi quis inſtituatur. ſupr. de hæ- red.inſti. Hæc ſententia confirmatur arg. l. ĩ. cum hæres.§. qui ex parte. ſup. de acq. hær. Nec refert, an duo inſtituti fint cum partium diſtributione, an non. Hæreditas enim non de- fertur pluribus in ſolidum, ſicut legatum. l.9. quories.§. hęre- des. de hære. inſti. vt Cuman. ait, obligatio perſonalis poteſt conſiſtere de eadem re in diuęrſis perſonis, led nõ hæreditas.
Franc. Duareni(omment.
diuida-
debeat inter legatarios, an pro partibus virilibus, an a
Ad S. Siduobus.
₰ Veſtio pendens ex is, quæ ſuperius dicta ſunt de com-
mixtione legatariorum. Duobus eſt legata cadem tes Ticio& Sempronio, Titius erat inſtitutus: vndeinutilseſt legatum pro parte Titii. Quæritur antotum ad collegata- rium pertineat? Videtur non pertinere exis, quæ ſuperias dicta ſunt. Nam partem facit is, in cuius perſonalegatum non conſiſtit.§. ſi oulunetimn ſipnahac lege. Vlp. ramen hic ait totum ad collegat. pertinere. Nec vero contraria hæcſunt. Nam hic ponere debemus rem eandem duobus legatam eſſ ſeparatim, vt Titio fundum do lego, Sempronio fundum do lego. Vlpian. in dict.§. ſi coniunctim. loquitur de iis, quibus coniunctim legatum eſt,& ait partem facete eum, quiad
partem non admitritur. Scio diſplicere hanc interpretatio-
nem pleriſque, quaſi nec Vlp. verbis, nec rationi iuris con- gruat. Verum reſ pondeo videri hæc verba in dubio teferen⸗ da ad proxim iorem ſpeciem de coniunctione reali. Necenim dubium eſt, quin pendeat hæc ſententia ex ſuperioribus. nam verbum, resnõ legitur in Florent. vt neceſſario repetendum ſit ex ſuperiore ſpecie. Præterea moueor quod nulla hic eſt mentio coniunctionis, ſicur in ſpecie illa de eo, qui partem facit. Nec debemus intelligere coniunctim legatum eſſe cum nullum ſit yerbum de coniunctione. Atin re dubia, ſinon dubia eſt, fequenda ea interpretatio, quæ minus vitii& in- commodi habet. l. in ambigua. ſupra, de legibus. l.quotiesi- dem ſermo. de reg. iur. Deinde non eſt eadem ratio coniu- ctorum re quæ eſt verbis coniunctorum. Quiretantum coniunctus eſt, totum habet iure proprio, vt ante dixi.§. ſ vero non omnes. C. de caduc.tol. Et magis fauendum eſt ei, qui damnum vitare, quam qui lucrum facere vult.l.vltim. C. de codicil. quod accidit quodammodo in hac ſpecie. Hacelh differentia vtriuſque coniunctionis. Coniunctus re damno afficitur quodammodo cum aliquid minuitur. Coniunctus verbis verius dicitur lucrum non facere, quam affici damno. Sic videtis interpretationẽ noſtram necà verbis alienam eſ- ſe, nec à ratione. Sed luſtinian. noſter hanc differentiam ſu⸗ ſtulit. hodie pars deficiens accreſcit coniuncto quocunqus modo defecerit,& quodcunque genus ſit coniunctionis. C de caduc. tollen. Obſeruandum hinc eſt, hæredi àſe inmi- liter legari. l. 18.& quidem. ſupra eod. leg. 116. legatum infta eod. Abſurdum eſt enim quenquam ſibi ipſi debere. Cohz- redi à cohærede legari poteſt...17. qui filiabus. 5.vltim. ſupra. Occurrit antinomia ex leg. ſi quis Titio. ſupra de vſufruc. accreſcen. vbi ſi lego Titio& hæredibus meis vſum fructum fundi: dimidiam Titius, dimidiam hæredes habituriſunt. Sie legatur hæredi à ſcipſo,& legatum valet, alioqui nulla fieret diniſio. Difficilis habetur hæc antinomia, de qua vatiæ ſunt interpretum opiniones. Animaduerto in eaſpecienon exprimi à quo legatum ſit: ſed cui. Poteſt ab alio legari, non ab hæredibus. Et forte legatus fuit vſusfructus à legatariq aliquo, cui fuerat legatus fundus. Nam à legatario poteſ legari, ſaltem per fideicommiſflum. verbum enim legare in-
telligitur etiam de fideicommiſſo, vt dixi ad leg. prim. ſupra
Nec vlla ratio prohibet hæredi aliquid legari abalio, ſiue co. hærede, ſiue legarario. Fortaſſè dixerit quis, nullam ibi mentionem legatarii eſſe. Reſpondeo non opus fuiſſe vt lam mentionem fieri eius, à quo legatum eſt. Non eſtidi quæſtio, an valeat legatum: ſed quæritur quomodo duid modo. Quæſtio intelligenda eſt, quo caſu valet legatum. Quare ſi poſſit fingi ſpecies, in qua valeat legatum relictum hæredibus, id ſufficere debet ad interpretationem& expii- cationem antinomiæ, vt in hac ſpecie, Lego fundum Sem- pronio. Rogo te Semproni, vt des Titio& hæredibus meis vſumfructum. Poſlunt excogitari aliæ ſpecies. Sed ſuffici in vna aliqua ſpecie id verum re periti. Ad verſic. Inde dicitur Variæ ſunt interpretationes huius loci, ob Varietatem le- ctionis. Nos ſequimur Florenrin. codices,& Noricos, in quibus legitur, vnciarium hæredem. Vnciarius hæres dici- tur, qui eſt inſtitutus ex vncia, ſicut dicitur vnciatiav ura.
47. Titium& Mæuium.§. præfectus. ſupra de admiviſt. tur. Sic etiam dicitur ſemiſſarius hæres, qui ex ſemiſſe inſtitutus
eſt. L. 16. legatum.§. i.. eo. Species ſecundum hanc lectione . ſic ing
lagtiut jmarat berur! riralt betſotiu Cuiſetge Mlecppiat rum ettar tum ſwot donlälote ktivdtller daltlle. Nlekktor
) dar dtar nle legr un epte Neaetes a Jüti Nabica onntoco lazcle rlarlubt e nade wyil.No lunncs g nas egd tilnde mtamur, Nunto mi täienn. dhäam no
(Tla Adian 3 egn 3 dütam didi 3 tüenen Vädgg laii Kna dei
doc dat 1 1 1 ddone

1 orüna
7 dde Khr
1 Dum ren a leyr deke 1leperiere llateg 3 heniore pecde. h
ackaeſt,rocum dober in. acd encz. C.4c 2 tol.*
R Aaan
afilaaie ocadmoch
A Jaodamoca e— du veras icknr uen —— Mderis iterde xiodẽ dottam kair aec taconc. Hedlaltdim akrban Er. hodie pan ecee vcelct cun *40 Letecrrt, K uodcm aegenuün Aac. tallen. Obſcrmatam hiaceké trlegaeL 3. K qaitem ſcheacodla 4bürum ci cam garnaammtai 4
* 4 ni A1cdareie exanolett.lr. Jaldlan 4
currt maaoma ex ex i qus Ira rrlrn. 1Bilego Ti'o Kbztcädun 5 R.1.. ad daidam Ticius. Smidimhrr
4 nalr Hras Aerac epio,&legunn 8 ulg. DQMals Mderur hRc arlen
— A ctum opialoac uns tr
medan. Et fome lexuc lur er — au kucut egum iunda 5 6 dn adeicocml Mn ſa—
jIn Tit. Delegatis eõ' ſdeic.
ſic fingi poteſt. Duo hæredes inſtituti ſunt, vnus ex vncia, alter ex vndecim. Legatus eſt eis fundus. Primo fundum do lego, Secundo fundum do lego. An valeat hoc logaruideie quatenus voleat? Quxſtio naſcitur ex eo, quod dictume
ſupra, hæredi à ſemetipſo inutiliter legari, quamuis à cohære-
de legari poſſit. VIp. ait vnciarium hæredem habiturum vn-
decim partes, alterum vnam. Ratio: nam pro qua parte quiſ- que corum hæres non eſt, pro ea patte legatum valet. Heres in parte cohæredis habetur, vt quiuis extraneus. l. cum à ma- tre. de rei vind. l. ſi ab eo. C. de neg. geſt. Legatum relictum vnciario valet pro vndecim partibas, pro duodecima non va. let: quia valet quatenus relinquitur à cohærede. Legatum re- lictum deunciario valet pro duodecima parte ex qua non eſt hæres, non valet pro vndecim partibus, ex quibus eſt hæres. Alii legunt vnciarum, cuius lectionis ſenſus longe diueiſus eſt. Videtis quid momenti habeat literæ vnius aut puncti ad- iectio, aut detractio. Qui non intelligebant quis eſſet vncia- tius hæres, ſuſtulerunt vocalem, i, temere. imo flagitioſe in re tanti momenti. Adiectio vel detractio in alis pleriſque au- ctoribus non magnopere refert: in hac ſententia iuris ciuilis flagitium eſt, ſacrilegium eſt quicquam mutare, niſi Sraviſ ſima ratio vrgeat. Hinc ergo obſeruandum eſt, cum fundus
legatur hæred bus ſimpliciter, valere legatum. Intelligitur
enim alteri legatum eſſe ab altero non à ſeipſo, vt legatum va- leat potius, quam vt inur ile ſit.. quoties. infra de rebus dub. Quid ergo ſiteſtator expreſſerit nominatim, vt vnuſquiſque à ſe capiat? Species hæc eſt tractata à Modeſtino in l. 4. Titia cum teſtamento.§. Lucius, de leg. 2. vbi reſpondet more vete- rum quorũdam in facti quæſtione. Sic Gallus ad Ciceronem conſultores mittebat. Sed quomodo poſſumus interpretari, vt inutile non ſit: Nam verba videntur clara eſſe.facit l. 2 5. Il- le, aut ille. de l. 3. Sed adhuc aliqua eſt ambiguitas. Nam ver- ba teſtatoris poſſunt referri non tam ad obligationem ipſam quæ eſt iuris, quam ad executionem& apprehenſionem, que eſt facti, nempe vt alter alteri debeat: ſed tamen vt poſſit v- terque capere, nec neceſſe habeat ab altero petere. Sicut inl.
3. C. de pignor. Secundum hanc interpretationem legatum
viile erit.l. quoties. de reb. dub.
Aad veyſic. plane ſialter. b
Ictum eſt hæredi à ſe inutiliter legari. Inde quæſtio na- T-kun Vaus ex legatariis hæres extitit hæredi,&c. an valeat legatum quæritur. Cauſa dubitationis: quia perſo- nam repræſentat defuncti. auth. de iureiur. à morien. præſt. Deinde res rediit ad eum caſum à quo non potuit incipere. l. 140.pluribus.§.& ſi placet. Vlpia. tamen ait legatum valere: Nam hic alia eſt ratio quam in ſuperiore ſpecie. hic legatum abinitio conſiſtit in perſona legatarii: ibi legatum fuit abini- tio. Hæc ſententia æquior eſt,& magis conueniens volunta- ti. licet lubtilitas repugnare videatur. Capienda eſt occaſio, quæ præbet benigniorem interpretationem. l. capienda. de
reg. iur. Nos ſic interpretamur quaſi ius retentionis habeat le-
gatatius, quamuis obligatio ſublata ſit confuſione. l. 71. Vra-
nius. de fideiuſſo. Deinde ſucceſſio habet vim ſolutionis. l. ſi
ei. ſupra de euict.. ſo. ſi debitori. de fideiuſſo. Itaque ſic inter-
pretamur, quaſi hæreditas ſoluerir quodammodo legatum: v tanto minorem hereditatem ab hærede defuncto accepiſ-
ſe videatur. Vnde legatarius ſuccedens hæredi conſequitur rẽ legatam non iure hæteditario: ſed legati. l. 4. infra adl. Falc. Ad S. Siita Titio.
(Dutoes effectu legati, quid debeatur legatatio. Du- b
2bitatio ex l.plerunque de iure dot. ſup.vbi electionem
eſle icgatarii VIp.ait. Verba ſunt huiuſmodi, vt electio conce- di videatur magis legatario, quam hæredi. Legatum eſt vindi- cationis, Capito, ſumito, habeto. V pian. in Inſtit. de leg. Nec
dubium eſt, quin veteres exiſtimauerint differre hæc verba,
cum quæritur de electione. Vnum exemplum eſtin l. 19. ſi is cui. de leg In ſtipulatione quoque ratio verborum habita eſt.
1.93. ſi fic ſtipulatus. de verb. oblig. vbi ex ſtipulatione illa(per
tenon fieri quominus hominem ex his, quos habes, ſumam) electio eſt ſtipulatoris. Sed de hac electione loci ſunt alii in hoc tractatu. l. 4. ſi ita relictum.& l. 23. de l. 2. Dicemus forte ad l. 37. legato generaliter. infra eo, nam res pleniorem diſpa- tationem exigit, quam huic loco conueniat. Sequens quęſtio
. 1474 eſt de vtilitate huius lectionis. Nam videtur hæe facultas e- ligendi inutilis, atque ideo inepia eſſe. Nemo enim tam ſtultus eſt, quin ſit electurus fundum, id eſt, plenam propsie- tatem potius, quam vſumfruct. Vt cum quis legat 10. aut 15. dict. leg. 43. ſi ita relictum.§. vltim. de leg. 2. l. 00. ſj ita ſtipu⸗ latus. de verb. obl. quę ſumpta ſunt ex eodem loco, vta pparet ex inſcriptione, Pomp. lib. 4. ad Q Mutium. quamuis in qui- buſdam codicibus erratum ſit. Cum autem quis fundum le- gat„non videtur nudam proprietatem legare: ſed plenam. l. 19. ſi ali. de vſufr. leg. Multi hic comminiſcuntur valde inepta & nugatoria. Huiuſmodi eſt illud quod Zaſius ait, pleroſque homines malle fructus percipere, quandiu viuunt, ſine cura vlla agri colendi: ſicut Labeo, inquit, contentus fuit quæſtu- ra cum poſſet ad conſulatum peruenire. Ego vix puto tales philoſophos reperiri, qui contemnant agrum, ne cogantur illum colere, quaſi non poſſit locari colono alicui colendus, vt ſæpe fit. Certe mihi videtur valde alienum eſſe à mente Vlpian. Hęc ſcripta ſunt tanquam moribus hominum conue- nientia, qui bonorum contemptores fere non ſunt. Creden- dum non eſt hæc ſcripta ab Vlpian. quaſi legatarius Diogenes aliquis eſſe debeat. Hæ diſputationes referri ſolent ad id, ꝙ vt Pplurimum accidit. l. nam ad ea. ſup. de legibus.l. antiqui. ſupra ſi pars hæredit. Hæc eſt Zaſii ſententia, de qua quid iudican- dum ſit videtis. Cæteri mihilo probabiliora afferunt. Exiſti- mo autem fundi appellationem hic accipi de proprietate nu- da, id eſt, ſine vſufructu. Intelligenda eſt lex, ſi alii. de vſufeu. l. infra. niſi appareat voluntas contraria ex coniecturis. Mo- uet me illud præcipue quod dicitur in ſeq. ſpecie, a ppellatio-
ne fundi contineri partem, propter voluntatem præſum-
ptam: quamuis alias de toto fundo accipiatur. Quialiter in- telligunt non poſſunt animaduertere, quomodo hæc poſtre- ma verba cohæreant cum ſuperioribas. D ſputant de hac
particula, ſed etſi, quam vim habeat. Vulgo dici ſolet ea par-
ticula ſignificari non diuer ſitatem facti, ſedidentitarem izris. At male habet eos, quod hic non videtur ius idem eſſe in vtra- que ſpecie: nec poſſunt ſete expedire Zaſus ait, aut expun- — eſſe particulam,&. aut regulamn falſam eſſè. Ego ni- ail conſeo mutandum eſle, nec fallam eſſe regulam: ſed fal- ſam eſſe horum opinionem& interprerationem. Eſt enim ſenſus huius loci, quem nos iam retulimus. VIpia. vult perin- de accipiendum eſſe hoclegatum, ac ſi teſtator legaſſet pro- brietatem fandi, aut vſumfructum. Ac, ne cui nouum id vi- deatur, addit in alia ſpecie idem dicendum eſſe. Io vtraque ſpecie intelligitur fundus de parte in priore, proprietas ha-
betur pro parte fundi, quaſi totus fandus conſtet ex propris-
tate& vſufructu. leg. 4. iupra de vſufruct. ltaque particula, ſed etſi, oſtendit ius idem eſſe in ſpecie diuerſa: ſed quæ qua- dantenus ſimilis eſt. Igitur ex iam dictis efficitur fundi ap- pellarionem de proprietate accipi, ſi ex conie ccuris appateat.
Dixerit aliquis hic nullam apparere coniecturam. KReſpon-
deo non fuiſſe de eo quæſtionem an fuerit legata proprietas: quæſtio tantum eſt cui competat electio propter alternatio- nem. Quxæſtio autẽ debet intelligi, quo caſu electio aliquam vtilitatem afferre poteſt. quod accidit cum de proprietate ſenſit teſtator. idque ex aliqua parte teſtamenti apparet. Alias fundi appellatione continerur plena proprieras. dict. leg. ſi a-
lii. Similis locus in leg. 23. Lucio. de legat. 2. An ſit vnum lega-
tum, an plura, dixi ſupra ad l. ſi ex toto.§. vltim. Reueræ duo adſcripta ſunt, ſed vno contentus eſſe debet.1.8. ſi quis ſeruum de leg. z. Nota appellatione rei partem contineri. l. 72². appel-
latione rei. de verb. ſignif. Sumptum eſt hoc caput ex tracta-
tu de prætor. ſtipulat. vt⸗ pparet ex inſcriptione, Paul. lib. 76. ad edict. Vhi Paul. iaterpretatur verba ſtipulationis prætoriæ
huic rei dolum malũ abeſſe,& hanctérecte reſtitui. l. 9.54 ec verba.& leg.73. hæc verba. eod titul. Sic interpreratur VIp
1LlP. edictum prætoris de iureiurando. l. 7. ait prætor. Sed de qua
parte hoc legatum accip emus? Reſpondeo, de quaſenſe-
rit teſtator. l. ĩo. ſi ſeruus plarium.§.vltim. Quxrebatur hic,
aun pro parte, non ex qua parte. Alii de dimidia intelligunt.
argum. l. nomen filiarum.§. parti: ionis. de verb. iß if. VIp.
videtur interpretari illam formulam partitionis vficaram in
legatis, hæres meus cum Titio hæreditatem meam partito.
de qua Vlp. in laſtit. tit. de leg. Mentio eſt etiam in laſtir. tit.
de Ldei.here bi euidenter apparet mens teſtatoris de dimi- Iy 2

53 dia. Non poteſt aliter diffiniri in vniuerſum. De appelllatio- ne fundi dixi ſupra adl. quod in rerum. Nota modum adie- ctum legato, reſtringere logatum. Similis ſpecies inl. 78. Lu- cius.§. quæ habebat. ad Trebel. infra. Sed quæſtio facti eſt, quæ pendebat ex voluntate. Fruſtra hic conantur plexiquc
hoc diffinirc. AdS. vlt.
Hii, ſi quis legauerit Titio fundum, vt partemm habeat, deberipartem, non totum. Hinc colligi ſolet, modam adiectum legato, reſtringere legatum: nam legatum fundi generale eſt, ſed reſtringitur hac caxatione adiecta. ldem eſt ac ſi dixiſſet, lego partem fundi. Huic non diſſi milis eſt ſpe- cies in l.78. Lucius.§. quæ habebat. ad Treb. Quicquid ex he- reditate mea peruenerit, reſtituat Caio filio noſtro, ita tamẽ vt decem vncias Caius habeat, duas vncias Seius nepos. qua- ſi dicat, vt reſtituat Caio decem vnciss, nepoti duas. Scripſi lib. z. ge iure accreſc. c. ſ. Huic regul& multa opponuntur, nec id mirum, quia hoc non poteſt diffiniri in vniuerſum. Sed vi- dendum eſt in quaque ſpecie, quæ ſir diſſimilinudo, aut diſſi-
militudo. an ſit eadem ratio, an diuerſa, vt in kꝗquæſitum. 5.
vlt. de inſtru.lega.l. legata ſupellectil. de ſupel. legat.& ſimi- libus, de quibus hic ct prolixa& verboſa aliorumn diſputatio. Adl. 3 5 alienum. b Veſtio eſt de effectu legati. Occurrit ſæpe hæc quæſtio L(Aauid debeatur. Debecur auté res legara. Quid ſi perie- rit? Tractatum fuit ſupra adl. non amplius.§.1. periculo pe- rit legatarii. L 23. fi ex legati. inf. de verb. oblig. l. quodte. ſupr. de 85 credi. Similis quæſtio hic eſt, legatus eſt ſeruus alienus quem dominus manumiſit poſtea. Ait Paul: nihil deberi. Nõ magis enim præſtari poteſt, quam ſi interiiſſet.nam deſiit eſ- ſoincõmercio. l. S3. inter ſtipulantem.§. ſacram. de ver. obl. Itaque nihil adrem derniner non dubiũ. 14. de leg. 3. vbi de- betur æſtimatio, cum res præſtari non poteſt. Nam reſpon- deo tunc deberi æſtimationem eriam cum dominus rem vẽ- dere non valt: restamen eſt in rerum natura,& in commer- cio quoque hominum. Recteigitur ait nihil deberi, id eſt, ne æſtimnationem quidem ſerui. Quid ſi alienus ſeruus non fue- rit, ſed proprius hæredis? Reſpondeo aliam eſſe cauſam ſer- ui ꝓprii, vt dicitur in§. ſi res legata. Inſt. de leg.&. l.2 8.hæres ſeruum. qui& à quib. ma. In ſpecie noſtra deſinit eſſe in com- mercio ſiue facto hæredis. Inilla factum hæredisinteruenit.
T Oecus ſimilis ſuperiori, in quo quæritur quid debeatur, I.& quantum. Species: Teſtator habebat varia genera ſer- uorum, vt mos veterum fuit: patrimonium enim eorum fe-
re conſtabat ex feruis, vt de Craſſo ſcribit Plautarchus. hic igi- tur habebat quaſdam vernas, id eſt, domi ex ancillis natos.
habebar& textores, herum autem aliterant vernæ tantum,
nontextores: aliitexteres tautumnon vernæ: alii vernæ ſi- mul& textores. Teſtator hic ita legauit, Titiæ textores me- os omoes,&c. Plotiæ vernas meos emnes,& c. In hac ſpe cie certum eſt eos, qui tantum textores lunt, deberi Titiæ: eos vero, qui tanturs vernæ ſunt, deberi Plotiæ. Sed dubitatur de iis, qui ſunt& vernæ Ktextores ſimul. Nam vtraque ſibi hos ſeruos vindicat. Vtraque contendit ſibi, non alii legatos eſſe. Qua in re magna difficultas ac perplexitas reperitur, ſi- ue dixeriraus Titiæ legatos eſſe, ſiue Plotiæ, id ſubtiliter diſ- purando falſum reperietur. Et quæſtio hinc pender, an ſint excepti his verbis, Preterquam,&c. Si dixerimus exceptos à legato Titiæ, neceſſe eſt eos legatos eſſe Plotiæ. Non poſſunt dici Plotiæ legati, niſi quia ſint vernæ: quia teſtor ei vernas legauit. Sed ſi ideo dicantur legati Plotiæ: quia ſunt vernæ,
eadem ratione dicentur legati Titiæ: quia ſunt textores. Neg
eſt maior ratio pro Plotia, quam Titia. Eadem ratione de- monſtrantur legati eſſe Titiæ,& excepti à legato eiuſdem.
Eadem perplexitas reperietur, ſi quis dixerit exceptos eſſe à
legato Plotiæ. Si enim ſunt excepti legato Plotiæ, oporter legatos eſſe Titiæ. Nec id poteſt dici, niſi quia textores ſint. At eadem ratione Plotia contendit ſibi legatos effe: quia ver- næ ſunt. Sic eadem ratione conuincitur legatos eſſe Plo- tiæ,& exceptos à legato Plotiæ, id eſt, legatos non eſſe. Sed Pompon. in hac perplexitate ſecutus eſt, quod videbatur xæ-
Franc. Duareni Comment..
quius eſſe,& magis conuenire voluntati, vt perinde acci- piantur verba teſtat otis, ac ſi teſtaror ſine exceptione legaller hoc modo: Titiæ textores, Plotiæ vernas, vt exceptio rei- ciatur,& pro non ſcripta habeatur, ex qua hæc naſcatur per- plexitas. Vtrique ergo debebuntur hi ſerui mixti. In poſtre- ma ſpecie neutri debetur legatum. vbi enim verba clara ſunt, non admittitur voluntatis quæſtio.l. ille. de legat. 3. Ex ipſi verbis ſtatim apparet neutrideberi. Legati lunt Titiæ texto- res, qui vernæ non ſunt, Platiæ legari ſunt vernæ, qui textores non ſunt. In ſuperiore ſpecie vtraque oſtendit h legatos eſſe nec exceptos, vt dubia teſtatoris voluntas appa- reat. Eſtque genus argumenti ei non diſſimile quod Gta- ci æ*εινοοεσωσρ vocant, vt in cauſa Euathli& Protagoræ apud Gell. lib.. cap. 1 0. Et eſt ſimile exemplum inl. 87. qui 400. infra ad legem Falcid. Quæſtio an legatum fundi valeat? V. trumlibet dixeris, falſum reperietur. Valet. ergo locus non eſt legi Falcid. Imo ſi valet, neceſſe eſt locum eſte leg Falcidig quia nihil remanet in hæreditate. ex quo conſequitur, non valere: quia deficit conditio. Si dicas non valere, ergo quia locus eſt legi Falcidiæ. Imo ſi non valet, Falcidiæ locus non eſ, quia quadrans remanet in hæreditate. Et hinc efficitur lega- tum valere: quia extitit conditio. Hæc quæſtio, ſi ad ſubuili- tatem verborum reſpiciamus, eſt werfliesbie Sedmagi eſt ſpectanda mens leſtaroris, ne alia legata hoclegato mi- nuantur. Iguorabas forte modum patrimonii. Hacperple- xitas tunc nocet, cum non poteſt apparere voluntas, vrin lſi Titius.ſupra de condit. inſtitutio. Quoties aliqua interpreta- tione poteſt adiuuari voluntas teſtatoris, perplexitas non nocert, vt in hac ſpecie,& ſpecie dict. l. qui 400. In ſpecie no- ſtra facile vitatur perplexitas reiecta exceptione,&c. Reiecta exceptione, quod reliquum eſt ratum manet, vt in leg72.ſ quis ſegauerit. hoc tit. Occurrit antinomia exl. 97. ſeruis vr- panis. S.vltim. de legat. 3. Diffimilis eſt ea ſpecies. Ibi ſeruio- mnes verne ſunt, exiis quidam ſunt curſores. Legauit vni ver- nas, alteri curſores. Species derogat generi. l. 41.vxorem. fœliciſſimo. cod. titu. In ſpecie noſtra non ſunt omnes vetnæ nec omnes textores. Non poteſt dici generi per ſpeciem,&c. Atque ita accipienda eſtl.ſeruo manumiſſo, de pecul leg. cu- ius meminit Accurſ. Alia antinomia. exl. 63. legatis ſeruis. §. ſi vnus. de lega. 3. Legati ſunt vni coci, alii textores. Vnusre- peritur cocus.& textor. Quod dicimus communicati, ſic ac⸗ cipiendum niſi appareat voluntas contraria ex coniecturis. Coniectura eſt non leuis, ſi in vno artificio magis verſatut. Pone leruum verſari ſolitum in textrina teſtatoris, quamuis interdum& coqui officio fungeretur, debebitur ci, cuits- xtores legati ſunt. Si æque ver etur in vtroque commanict bitur. Aliæ antinomiæ parum habant difficultatis. Diu, quis legauerit vni textotes, alteri vernas, eos qui ſunt tens. res ſimul& vernæ communes eſſe. Hinc aunotati ſoler ſub ſimplicibus mixtum contineri. Huius regulæ(6 mods regula dici debeat) vſus latiſſime patet. In primis in rarians docendi vtilis eft huius rei cognitio, nempe diuiſionibas, que fiunt docendi cauſa. Exemplum vnum eſt de ſlipulat. qus- rum quædam ſunt in dando, quædam in faciendo: ſed eſt er⸗ iam tertium genus nempe mixtum. l. veteris. C. de contrah. &c commit. ſtipul. Etintellectis ſimplicibus facile cogno- ſcitur mixtum, ſicut Galenus ait lib. 2. de ſanit. tuenda. molli& dura frictione, facile intelligitur media ſiue madio· cris. Simile exemplum, actio in rem& in perſonam, eT quibus quædam dicuntur etiam mixtæ. Inſtit. de act. 9. quæ dam. Aliud exemplum eſt de interdictis, quorum licettiis ſint genera exhibitoria, prohibitoria, reſtitutoria: quædanm tamen ſunt mixta, id eſt, prohibitoria& exhibitoria. A⁴. vtilitas huius regulæ perſpicitur in interpretatione ſiue legis. ſius teſtamenti, ſiue cuiuſuis ſcripturæ. Vhi dere ipſa agitus non de ratione tractandi fiue diſſerendi. Quod enim ſcti ptum eſt de ſimplicibus, id pertinere ad mixtum intelligituf⸗ vt in ſpecie noſtra de textoribus& vernis. Simile exemplum in l. 13. fi ita ſcriptum. ſupra de lib.& poſthum.& 1 47.fiita ſcriptum.de hæred. inſt. l. 81. Clemens. eod. tit. Simile cxem- plaum in l. a.§. vlt. de exculſ. tut. vbi onus trium tutelzrumer. cuſat,&onus triũ curarum excuſat. quid ſi duas tatelas Kvn curã habeat? Aliud exemplinl. aid ergo.§. 1.de his, quinc. inf. Binas nuptias habẽs notatur, bina ſponialia habens nau
„len.
8—““ 3 ——
(onldde
eco ilult cla ,3 olen K⸗
unſüim Urn kauo gütencen EernC. kcorſtt. nütedih.
flet. 1
Dilorg hanra ina.

e 8. 2, 8 dlnoſ aler f 2 4l nane nactſecan
ar gaa
21 ent lexi„.
Alupea de condit.inſtdaj den
8 dieil adn 1 1 X d an Toluaca. 1 * N8. rte 00,„
3 Amhk Pecee, hecac 18 dal 44
Wen “— 31
, 4204 leh
4 6
2 lan, crna ga alantcg.
4
„Menemtocer. Joc 4 *
4 1“
d.rod. urala pecx doſtranclid nsatenorc. Noa potl apr ſee ka Koieacheiil emo m
nemimn Al. Alaadtinomial 1. daezaz Legxiſum micocun rus co& ruac. Voddcmum endam uu 1puten faluntas connr cda dil an kun, din momin Ge ctuum a loltum n terriaurh m um&% occo lungereu ee Anern. ℳ* 19 ferlerſ ar. Aur mononk aum—
* aeuent wui ertotcs,abecineman
8— 7 im K werur commane 8 — coormen aua da dea N —
u lrünepur tt uuuu raiccpriiou 2u. Lremgium mnt
uo) quriin
rapinæ.
In T. it. Delegatis S'hideicom.
tur. Quidam habet vnas nuprias& vna ſponſalia, veluti mu- lier vni ſponſa, eſt alteri nupta eodem tem pore. Aliud exem- plum in leg. 14. fi tafacta ſit. ſupra de iniuit. rupt. teſtam. vbi de exhęredationc. An aurem hęc interpretatio fiat ſecundum proprietatem vetbi, an vero ſit extenſio quædam, dubitatur.
Videtur hoc fieri per ratiocinationem, quan Khetores vo-
cant. Idque coll gitur ex dict. leg. quid ergo.§.j. vhi ait Vlp. ſi alterius ſponſa alteri nupta ſit, ex ſententia edicti puniri, quaſi verba deficiant. Hac pettiner dict. lex, ſi ita ſcriptum. de libe.& poſthum. vhi receditur à ſubtilitate iuris. Sed repu- nare videtur dict. lex, ſi ita facta. de iniuſt. rupt. teſt. quæ lo- quitur de exhæredatione. nam in exhæredatione„quæ odio- ſa eſt, nõ admittitur extenſio. l. 9. cum quidam. ſupra de lhb. & poſthum. Sed in ea ſpecie voluntas videtur magis expreſſa verbis, quam in aliis. Caſus ſimplices ibi non ſeparantur o- mnino àteſtatore, ſed propemodum coniunguntur. Eoque compendio verborum teſtator videtur tres caſus complecti, duos ſimplices,& tertium qui mixtus eſt. Nihil ergo refert, an odioſa ſit res, an fauorabilis: quia non videtur hic recedià ſignificatione verborum. facit l. 26. cum l. ſupra de teſtamen. Gonſiderandæ ſunt igitur ſpecies, quæ proponuntur, nec lu- reconſulri eſt hoc aliter diffinire. Vt autem vſus magis elu- ceſcat, adferam ſpecies aliquod vulgares, quæ vulgo adduci
ſolent,& à valgaribus interpretibus tractantur. Pater lega-
uit filio libros iuris, ſi iuris doctor eſſet. Libros Theologiæ, ſi doctor Theologiæ eſſet: factus eſt doctor iuris& Theo- logiæ. Aliud exemplum. vni indici attributa eſt cognitio a- ctionum perſonalium, alii actionũ realium. Vterque de mi- xtis cognoſeet, vt in ſpecie noſtra.
Aliud exemplum quod ſæpe incidit inter ſacerdotes, ge- nus hominum à quæſtu& anaritia per quam alienum. Con- ſuctudo eſt in aliqua eccleſia, vt oblationes certo modo di- uidaatur inter parochum& decanum: vt ſcilicet diei domi- nici oblationes paſtor habear, decanus aliorũ feſtorum die- rum. Dies natalis Domini incurrit in diem dominicum. Di- cendum eſt communes eſſè debere. argum. ſumpro ex hac le- ge,& aliis ſuperius adductis. Ex iam dictis naſcitur quæſtio vulgo agitata. Diplomate pontificio conceſſa eſt facultas li- beros nothos natalibus reſtituendi ac ſtatum eorum confir- mandi: ſed diuerſis capitibus. Vnum caput eſt de iis, qui ex adultetio natiſunt. Alterum de iis qui ex inceſtu. Natus eſt aliquis ex aduterio& inceſtu ſimul. Diſſentiunt hic Docto- res Iuris ciuilis a iuris pontificii doctoribus. Alii putant ſta- tus confirmationem valere. O auia ſub ſimplicibus,& c. Item dicunt fauorabilem eſſe hanc confirmationem. Fauore ſi- quidea& miſericordia digni ſunt, qui alieno laborant vitio. l. legem. C. de nat. lib. Item beneficium principis,& c.l. pen. de conſtit. princ. ſupra. In fauorabilius facile admittitur ex- tenſio. dict. leg. cum quidam. Alii negant confirmarionem valere. Quia natus ex adulterio& inceſtu ſimul, grauiore vitio laborat. Sicut dicitur C. de rapt. virg. Si quis mulierem nuptam rapuerit, tenetur duplici crimine, adulterii ſcilicet&
Aliud argumentum ducitur ex leg. vim paſſam§. præſcri- ptione. ad leg. Iuliam de adult. Præſcriptione quinque an- norum crimen inceſti iunctum adulterio nõ excluditur. Exi- ſtimo ita conciliari poſſe has opiniones, vt dicamus ſi ex iu- ſta cauſa fiat hæc legitimatio, valere. vt in leg.qui in prouin- cia. de ritu nupt. ſup. ignorantia, longum tempus, numerus liberorum. Si abſque cauſæ cognitione id fiat, vt plerunque accidit, non puto locum eſſe huic interpretationi. Res enim odioſa eſt, quæ interpretatione adiuuari non debet. dict. leg. cum quidam. Leges latæ de ſpuriorum conditione, cauſam maxime fauorabilem continent. Pertinent ad continendos homines in caſtitate, pudicitia, continentia. ſcripſi lib. 3. de benef. cap. ſ. Hæc igitur reſtitutio ac confirmario ſtatus, quæ ſine iuſta cauſa ſit, 2dioſa eſt ac reſtringenda. leg. pen. de con- ſtit.princ. non eſt accipienda de talibus benefic is. Sed cum princeps largitur aliquid, atque indulget, quod neque pu- blice, neque priuatim nocet. Snperſunt aliquot antinomiæ. Vna eſt ex illa regula vulgari, ſpectandum eſſe quod mini- mum eſt.I ſiita ſcriprum. iupra eod.& leg.ſemper in obſcuris l. ſemper in ſtipulationibus. de regul. iuris. Sed illis reg. re- ſpondeo locum eſſe cum quæſtio eſt ex ambiguo, vt in d. l. ſi
533
ita ſcriptum. I. nummis 7ſ. de leg. 3. l. apud Iulianum.§. leio. infra eod. Duæ res ſignihcantur, vna maior, altera minor. Quxſtio hic naſcitur ex rariocinatione, ſiue yllogiſmo, qua- tenus id, quod ſcriptum eſt, producendum ſit. Alia antino- mia ex lege, hoc legarum. 43. de leg. 3.& l.36.legatis vxori. de leg. z. dixi adl. ſerui electione. ſupra eod. Qua ſtio de in- terdicto vti poſſidetis, cum vterq; probat, neurer vincitur. 1. ſi duo. infr. vti poſſid. Quod erit officium iudicis? Scis 1.14. ſed cum. ſupra de iudiciis. dicet, vt ait forte quiſpiam, Ite ad diabolũ. non poſſum cauſam veſtram iudicare propter men- dacium veſtrum. Imo, inquirt alius, debet dicere, Ite in nomi- ne Domini, vnus veſtrum mendax eſt- ſed neſcio vter ſit. Me- lius& prudentius alii cenſen, adindicandam eſſe vtrique poſ- ſeſſionem pro parte indiuiſa, ſicut in ſpecie noſtra.
Ad S. nihil dijfert.
Ocus de legato coniunctim duobus relicto, de quo alias I 2s dixi. Sæpe quæritur an legatarii ſint coniuncti Ef- fectus enim eſt, quia vnius loco habentur. leg. plane. ſupra. Item ius accreſcendi in coniunctis locum habet. Exemplum huius coniunctionis vulgare eſt in§. ſi eadem. lnſtit. de leg. Titio& Sempronio Sticham lego. Nam patticula,&, vim habet coniungendi. l. ſi ita.66. ſupra de hæred. inſtit. niſi ap- Pareat contraria volunras. Nam plerunque teſtatores cele-
ritatis& compendii cauſa, ira loquuntur. dict. leg ſi ita ſcripſi.
lib. i. de iure accreſcen. cap. 9. Quærirur hic de particula, cum. Si quis dixerit, Titio cum Mæuio do, lego, Pomp.ait con- iunctionem eſſe. Hoc eriam exemplo vritur Paulus in leg. triplici.de verbor. ſignificat. Similis locus eſt in l.illi cum illo. 40·infra de vſufruct. legat. Alius in leg. ſi quis inqudlinos. 1 12. infra hoc tit. Alius inl ſi quis Titio. de vſufr.accreſc. Hęc
eſt vis huius particulæ. Sed quid mirum cum idem dicatur plerunque de particula d ſinnctiua? l.ſæpe. de verbarum ſi-
nif. l. cum quidam. G. eod. tit. Titio aut Mæuio,& c. Oppo. l. ſi in fundum. infra de inſtr. leg. Reſpond. ſpecies mulcũ diuer- ſas& diſſimiles eſſe. Hic loquimur de perſonis& earum con- iunctione. Pompon. non limpliciter ait has particulas uihil differre: ſed in perſonarum coniunct one eandem vim habe- re. Cum res plures coniunctim legantur, interdum eſt ali-
qua differentia. Nam cum res huiuſmodi ſint, vt vna acce-
dat alteri, multum refert quomodo teſtator leget. Exempli ratia fundum& inſtrumentum fundi, vel fundum cum in- ſtrum ento. dict. leg. ſi cui fundum. adde l.1. eod. ti.&§. ſi quis ancillas. Inſtit. eod. In vna ſpecie coniungit acceſſorie, in al- tera principaliter.vſus autem hoc facit. l. Labeo. de ſupel. leg. Examplum ſimile eſl de peculio.l.. infra de pecul. lega. dict. §. ſi quis ancillas. Cur non idem dicimus. ſi quis ancillam le- gauerit cum ſuis natis? Nam ſem per duo ſunt legata ſepara- ta. l. 3. de pecul. leg d.§. ſi quis ancillas. Reſpondeo, homines non accedere aliis rebus. Hogenim receptum non eſt in ho- minibus, propter dignitatem hominum. l.iuſtiſſime. de ædil. edict. l. in pecudum. ſupra devſur. Accertum eſt cum duæ res legantur, quarum vna nõ accedit alteti, nihil referre quo- modo legentut, vt in exemplo dict. leg. 12. ſi quis inquilinos. Hæc ad dict. leg.ſi cui fundum. in qua reperitur alia difficul- tas. Dicitur ibi aliud eſſe fundũ inſtt uctum legare, aliud fun- dum cum inſtrumento. Tamen in d.§. ſi quis ancillas. dicitur nihil referre. Nam fundo alienato, inſtrumenti legarum ex- tinguitur. Demonſtraui quid ſentiam adtit. de verb. ſig. L. 6. C. Paulus in dict. l. ſi cui. non ſimpliciter dicit legatum inſtru- menti valere: ſed poſſe valere, ſi appareat non eſſe factam mentionem inſtrumenti tanquan, acceſſionis- nam hæc ver-
ba, cum inſtrumento, magis apta ſunt ad ſignificandã acceſ
ſionem idque ex vſu iudicatur, nec vlla eſt certiorregula cum quæritur de vi verborum. d. l. Labeo. Declaro id apertius ſi poſſum. Cum quis legat fundum& inſtrumentum, certum eſt duo legata eſſe ſeparata: ſi fundum cum inſtrumento, vnũ legatum eſt, ſi fundum inſtructam, dubitatur. Verbahæc media quodammodo ſunt. poteſt dici legatum deberi, po- teſt dici non deberi. Facti quæſtio eſt, quæ pendet ex conia- ctura voluntatis. Ad S. Si aſteri.
Veæſtio eſt pertinens adl. ſi pluribus. ſupra co. Cum te-
(3reiee duobus in folidum,& vult ſolidum lingu⸗ Xy 3
8

ͤͤ“
——
— 8.— ⁵— —-—— ——
534 los habere. Cauſa dubirationis eſtl.inratione. 30 Jeincertæ. in fra adl. Falcid. Nam reuera hic Stichus erat in abligatione, ſi verba teſtatoris ſpectemus. ied æſtimatio loco rei legatæ loluituc humanitatis cuiuſdam cauſa. Certum eſt autem pet-
empta ſpecie, hæredem liberari. l. non amplius.§.1. ſupra eo. Oppo. l. ſires. 20. inf. de l. 3. vbi æſtimatio peritut. Reſpon- deo ex quadam humanitate hoc indalgeri legatario: ex rigo- re iuris ciuilis non poſſe peti aliud, quam quod legatum eſt. Deinde conſiderandum eſt, liberum eſſe hæredi ſoluere ſpe- ciem, ſi velit. Itaque nonfine magna ratione conſtitutum eſt, vt hæres interitu ſpeciei legatæ liberetut. Huc pettinet l. 115. flliusfam.§.vlt. ipfra hoc tit. Colligunt hinc regulan: i lam, Cum quantitas debetur reſpe ctu lpeciei, debitor interl- tu ſpeciei hberatur.ſed hæcregula magis rem obſcurat, quam declarat, vt dixi adl. quod te. de reb. cred. ſupra. Qauiita lo- quuntur recedunt àmore loquendiveterum„& occa lionem præbent calumniandi ſophiſtis. Ego id alias demonſtraui vi- uo exemplo exl.. de reſcin. vend. vbi mortuo homine ven- dito, nihilominus emptot debet pretium, id æquum& cer- tumi eſt. Sed ſophiſtæ oſfundunt tenebras rei clariſſime, obie- cta eegoleſusAirla Emptor, inquiunt, pecuniam debet reſpectu ſpeciei, id eſt, reſpecturei venditæ. Ergoemptor li- peratur interitu eius ſpeciei. Hoc uon male opponitur eorum regulæx. ſed doctrinꝶ noſtræ nihil aduerſatur. Non eſt enim illa ſecies fimilis noſtræ. Diſſimilitudo eſt nota ex iam dictis. Valeant igitur opifices iſti regularum, cum regulis ſuis: nos puriſſimam veterum lureconſultorũ doctrinam amplecta- mur,& finem faciamus.
Adl*l. Legato generaliter.
Raccatur hic locus de effectu legati. Debetur legatario 8 apparet legatum eſſe. ſi ſpecialirer res expreſſa ſit, nulla eſt dubitatio: fi generaliter, dubitari poteſt, veluti ſi legs Titio hominem. Sed vr commodius explicetur hæc quæſtio, res tora paulo altius eſtrepetenda. In primis viden- dum eſt, an valeat legatum generaliter relictum. Vlpian. no-
ſter oſtendit vtile elſe legatum, ſi quis legauerit hominem.
Idem in l. cum inc ertus. ſupra. idem in 9.ſi generaliter. Inſtit.
eod.& aliis ſimilibus. Alibi tamen dicitur legatum fundinon
valere, propter incertitudinem. l. cum poſt.§. geuer. fupra, de iure dot. Sicut nec ſtipulatio fundi valet. l.ita ſtipulatus. 117. infr. de verb. obligat. idem dicitur de domo inl. ſi domus.
74. in fia hoc tit. alias 71. vbi lureconſul. ait deriſorium eſſe le-
gatum. Ratio diuerfitatis: in fundo legato nimia eſt incer- tirudo,& maior quam in legato hominis. Fundi certitudi- nem non habeat, niſi ex voluntate ac de ſtinatioue homi- num. l. quod in rerum. 14.§. 1. ſupra eod. Vnde hæres pal- mum terræ dando, lberatetur, quod eſſet ridiculum. Ia do- mo etiam legata magna verſatur diſſimilitudo, ſi generaliter domum dando liberetur hæres, deriſorium erit legatum, vt dicitur in dict. leg. ſi domus. Damus enim conſtruuntur,& xdificantur arburio& valuntate cuiuſque: ſicut fundi con- ſtituuntur, domunculæ fiunt, quales vidimus Luteciæ non diſſimiles dolio Diogenis Cynici. Creditur itaque teſtator ludibrio legatarium habuiſſe. Nec facile erit mediocriratem hic ſeruare: vt puta, in re tam incerta,& quæ ex voluntate hominum omnino pendeat. Videndum tamen eſt hic num voluntas teſtatoris poſſit appatere ex coniecturis. Quid e- nim ſi plures fundos, aut domos diſtinctas habeat? Faeile intetpretabimur eum ſenſiſſe de vno ex illis fundis, quos habet in patrimonio ſuo. dict. leg.ſi domus. facit l. Triticum. 94. infra de verb.oblig. l. quidam. de trit. leg. Sed de eo mox plara dicturi fumus. Altera quæſtio eſt, quid ſit in obligatio- ne, de qua dixi ſupra ad leg. cum incertus. Tertio quæritur cuius ſic electio an hæredis, an legatarii. Certe cum teſtator degat generaliter hominem, oſtendit ſibi curæ nõ eſſe, quem howinem habeat legatarius, modo habcat hominem. Sed
Oritur controuerſia inter hæredem& legatarium. Et hæc
quæſtio hic non definitur ab Vlpia. ſed ex aliis locis deciden- da eſt, in quibus tamen magna varietas reperitur, atque et- jam obſcuritas. Veteres diſtinguebant legatum vindicatio-
nis, àlegato damnationis. VIpia. in Inſtit.tit.de leg.ait in le-
gato vindicationis electionem eſſe legatarii, in legato per damnationem hæredis. Differentiahæc colligitur quodam-
Franc. Duareni Comment. modo ex verbis capito„ſumito, habeto, quibus videtur per.
mitti electio legatario m agis, quam hæredi: ſed his, Damnas eſto dare, magis hæredi, quam legatario. tam etſi volunts hic non ſatis aperte exprimatur. Nam ita dicendum eſſer quem hæres voler, aut quem legatarius volet,&c. Huins ve. teris differentie quædam veſtigia adhuc reperiuntur in Panq vt dixi ſupraadl. plane. 34·§. vlcim. Locus vnus eſtinl. ſiis cvi.
19. infra de leg. 2. quem adduxi ſupra: qui loquitur de alter.
nationee ſed eadem eſt ratio legati generaliter relidi. Hæc Iubtilitas iuris veteris lubata eſt conſtitut. l.I. Commu. de! proinde hodie inter hæc genera legatorum nulla eſt qiffe⸗ rentia. dict. leg. 1.& Inſtit. cod.§. noſtra autem. Vnde nihil refett quibus verbis legetur. Ex his igitur verbisn on poterit
judicari vtrius ſit clectio. Ac ſi quis d cat hanc difterentiam
ſublatam non eſſe: quia inducitur ex v oluntare teſtatoris
Reſpondeo, his verbis non ſatis exprimi voluntatem. zub. obſcura enim eſt ſignificatio voluntatis magis, quam aperta declaratio. Itaque VIpian. d. tit. de legat. ait tacite optionem dari his verbis. Sed quæritur, ſublata ea d fferentia verbotum
vtrius electio judicanda ſit. Id enim adhuc dubium reliaqui- tur. Hæres contendit ſibi competere electionem: quia cum per damnarionem relinquitur, iute veteri competitipſi ele⸗ ſtio. At nihil refert, an per damnationem, velaliis vecbis,
Eodem argumento vcitur legatarius. Videturque id genus argumenti eorum eſſe, quæ Græci aripiere« vocant. Sed
luſtinian. ipſe demonſtrat quomodo hæc controuerſia dii- menda fir. Satis enim oſtendit factam eſſe conſtitutionem fauore legatariorum. dict. leg.i⸗comm uu. de lega. dict.. no- ſtra autem. vt poſſint agere non rantum in perſonam: ſeder- iam in rem. Qiod veroꝰ fauore legatariorum inductum eſt, non debet in eorum damnum conuerti. l. quod fauore. C. de legib. Hinc esgo efficitur, electionem legatari eſſe, quibut. cunque verbis legatum ſit, ſiue damnationis, ſiue vindica- tionis: niſi aperte teſtator dixerit. 9. ſi generaliter. Inſtit. del Dabium non eſt, quin voluntas ſit ſeruanda, qua verbis diſer te expreſſa eſt. l. lle aut ille. 2 5.de legat. 3. Huic aurem iuri no- uo conſentanea ſunt fare, quæ in Pande, extant ſcripta de hac re. Ac credibile eſt compoſitores Pandect. aliquid immutaſſo
propter conſtiturionem, vt ſupr. dixi ad leg. i. Loci autem plo- rique citanrur, qui non multum ad rem pertinent. velutil,
cum incertus. 13. ſupra eod. ibi enim non quæritur vtriusſſe electio, vt ſatis oſtendi. Similis locus in leg. qui concubinam. 29.§. ſihæres. de legat. 3.vbialia quæſtio eſt. Alii ſunt locia- perriores, qui ſequuntur. Vnus eſtin leg. hæredes. 6.ſ in- certo. fam. erciſc. ſupra. Alius eſt longs aperrior in l. ſi ſeruus
legatus. 108.§. cum homo. infra eod. Katio illa videtur addita àcompoſitoribus propter conſtitutionem. Alius eſt locusin l.2. de optio. leg. infra. Alii autem reperiuntur loci primafe- cie contrarii. Vnus eſt in l. ſi domus. 74. infra. vbi varia eſtle⸗ ctio. Nam in quibuſdam libris legitur, cogetur hæres quam domum voler,&c.vbi ambiguitas eſt, quam debemusinter- pretari pro legatato. lin ambigua. In Naricis libris legitur, heredes quam domum volent, his ver bis datur electio hære- di. Sequenda eſt autem lectio Florent, quæ nihil ambiguit:- tis, aut obſcuritatis habet. Cogentur hæredes quam volet do- mũ ſcilicet legatarius Prætecea oppo. l. ſi is cui. 19 infra del- 2. ſed quæſtio non eſt vtrius ſit electio: ſed an is cui competit electio, poſſit voluntatem mutare. intellige enim quo en 4 apparet ex verbis,&c. Nam compoſitores non mutarunt quia videbant poſſe ita accipi,vt diximus.
Dirxi, lectionem eſſe legatarii ex conſtitutione luſtipia. 0- ſtendi nihil reperiti in Dgeſt. libris quod repugnet. Relpon- di aAd quædam obiecta, velutil.qui concubinam. 25§.fhæ- tes.de lega. ibi non quæri, an hæredis ſit electio: ſed an euu⸗ cto Sticho teneatur hætes. quo caſu licuit ei Stichum dalc. Sic ad leg.cum res. 47.§. ſed fi Stichus. infra eo. non quæri vtrius ſit electio: ſed quo caſu electio eſt hæredis, vno abſen⸗ te alter poſſit petere. Sic eriam reſpondendum ad leg. huiul modi. 86.§. ſi cui homo. J. eo. nam ibi legatarius Stichum oblatum accipere noluit: Stichus mortuus eſt, quem legala⸗
rius deinde petit. Quxſtio inrelligenda eſt, quo caſu liceat hæredi Stichum ſoluere? quod interdum licet. Maius nego- tiũ nobis exhibet l. 4. de trit. vino, oleoq; lega. vbi electio da-
tur hęredi. Sedreſpõdeoin quãtitate incerta locũ nõ Lihei quo
ſabsüli 8 um eſtl cit eſte

dem r dadar * 3 j' Sandento Vkur!. Kea
4* 8 rocum eſle„ 8 du ſen 3 1884 3 1 3 1la. Plecemonſteg 22 240 e, 4 ½ arn en m 4. deca 8 1 84 48 8 4 5* alk) Kele 8 88 2 Menmp dW u: m 11 Adag 4 4 7 1 z i 4— 3 daod 8 43* 8. RNacnn 1 Decend a aut, elechoden ee. 1“* 2 an IMalezmanke ur zan —* 8
8 Ah aperde teſkanor ren(ſane d.) Jgedan
dumgonee aen,Fan welanruttſcnamen
4
apfeHlac.. le am lle agce egr. K Dalcaranex lunr fare guru lute Accrrüdue cic daotocas Tukn vert dalbranoaca, Lhe. dn acr Caac, qu aoa dten 4 1 a Dc. 1. pertod di cuin ꝛan
UnnA ee
Abnan.; diann gurto mures, qu taaarm. Yau ckag —¼ loca Ausedbag pa cm bomo iefnodland V grotet confttutous
ampeacaco e— * oe— na. Anamen tpeun 4 ₰ 8 n 4 42 Ncn 4b dom. 4 I
ſ 8 e V
Na„ſebeibn lga . Seſt gni
r. ux 22 ferd
quod dirimus. Nam ceſſat ratio propter quam diximus ele- tonem competere legatario: quia poteſtas ei eſt qua actio- ne vti velit. l.ſi ſeruus legatus. 108§. cum homo. infra, cod. in hac autem ſpecie nonagitur actione in rem. Si quis enim le⸗ gauerit certum pondus olei, nec aliud adiecerit, non compe- tit vindicatio, vt dixi ſupra adl. I. nec tranſit dominium rei le- Batx.
Natura vindicationis hoc non patitur, hanc rem meam e⸗ ſe aio. Nullo vnquam tempore potuit agi in rem in hac ſpecie: ſedtantum in perſonam. Nec ius antiquum immutatum eſt in his rebus, quæ cõtinentur pondere,& c. Sequimur ergo hic us antiquum. Scio apud Vlpian. in Iaſtit. tit. de leg legati per vindicationem eas res, quæ conſtant pondere,&c. Sed hoc accipiendum eſt cum res huiuſmodi legatur vt ſpecies. l. ſed ſ certos.ſ 1. infra eod.& l. i. 9. ſi decem. vt lega. nomi. caueat. Deinde in hac ſpecie non proponitur, teſtatorem habuiſſe dleum in patrimonio ſuo. Imo potius contrarium apparet ex verbis illis, cuius generis oleo vti ſolitus,& c. Ad has coniectu- ras recurritur cum nullum oleum teſtator reliquit. Ac cer- tum eſt legatarij non eſſe electionem cum res eas non reli- quit teſtator, quæ legato generali non continentur. Id enim colligitur exl. 3. in princip. eo titu. de tritic. Idem colligitur ex eeſ domus. 7 1. infra eod. aliiſque locis ſimilibus. Legata- rius enim non habet electionem actionum in rebus alienis.
Vnde dicitur inutilis electio eſſe, cum quis elegerit rem alie-
nam.l 2. de opt. leg. dixi ſupr. ad l.. ſerui electione. Cum igi- tur quis hominem generaliter legat, intelligitur legare optio- nem ſeruorum, quos habet: non alienorum, niſi aliud actum ſit.Sic interpreramur, quia durũ videtur cogi hæredem adre- dimendam rem, quam optauerit legatarius. argum. l.vnum ex familia. 97.§. ſi rem. de leg. ⁊.l. Sticho. de vſufruct. legat. Satis igitur probatum arbitror electionem eſſe legatarii Nec enim mouere nos debet quod alibi dicitur reo competere electio- nem.§. huic autem. Iaſtit. de actio. l. plerunque. 1 8. ſupra de iure dot. Idem enim in ſtipulationibus& aliis contractibus locum habet, non in legato. Interpretatio fit contra ſtipula- torem, qui potuit apertius exprimete. l. ſtipulatio iſta.; 8.§. in ſtipulationib. lJ. quicquid aſtringendæ. ↄ9. de verb. eblig. At magis fauetur legatario, in cuius poteſtate non fuit, vt aliter teſtator loqueretur.
Huic ſimile eſt quod dicitur de conditione impoſſibili. l. impoſſibilis. 7. de verb. oblig. l. 3. de condit.& demon. Deni- que ne cui durius hoc videatur, ait VIp. ex ſententia Caſſij, ita electionem competere legatario, vt optimum eligere non poſſic. Poteſt enim quemlibet optare etiam ſi vnus alio ſit melior, aut deterior. Nam alias optionis nulla eſſet vtilitas.
Sed ſi vnus ſit, puta ſingularis alicuius& excellentis ingenij,
doctrinæ, artiſicij ſeruus, hic non poterit eligi. quia non eſt credibile teſtatorem de eo ſenſiſſe. argum. l. 6. obligatione generali. de pign. ſupr. Exemplum eſt in ſeruo actore, de quo
inl. vlti. de offic. præſid. is eſt, qui familiæ totius curam gerit.
Similiter cum electio eſt hæredis, poterit dare deteriorem. Sed ſi quis ſit peſſimus ac dererrimus, eum dando non libera- bitur. eſt forte ſeruus inſignis cuiuſdam nequitiæ& improbi- tatis, vt magis non habere talem ſeruum expediar, quam ha- bere. Hac pertinet l. ſi hæres.)73. infr. eo. Hęc interpretatio ni- titur æquitate, ac veriſimili teſtatoris voluntate. Exemplum eſt ſimile in l. ſi cui. 9. ſupra de ſeruit. vbi per quamlibet par- tem ire agere licebit, ciuili tamen modo: nam quædam in ſer- mone tacite excipiuntur. Venio ad alteram partem legis. Ponitur caſus in quo e- lectio eſt hæredis, cum de certo ſenſit teſtator vt in exem- plo l. 3 9. cum ſeruus. alias, apud lulianum.§. ſcio. Hic caſus differt à ſuperiore. In ſuperiore non ſenſit teſtator de cer- to: ſed legauit generaliter non curans quem ſeruum ſumat legatarius. Hic ſenſit de certo: ſed non apparet de quo. Ait i- gitur hæredis eſſe electionem. Species de lance, eodem modo accipienda eſt, cum teſtator ſenſit de certa lance. Sed cur po- tius in hoc caſu electio eſt hæredis? Reſpondeo, hic ambigu- um elle& obſcurum legatum. Parũ abeſt quin omnino nul- lum ſit. arga. l. duo ſunt. z0. de teſta. tute.& l.ſi fuerit. infr. de reb. dub.Conſiſtit autem hoc legatum ex quadam humanita- te& voluntate,&c. Magis nocet incertirudo, quæ verſatur circa perſonas. argu. incertis. In ſtitu. de leg. vt alibi diximus.
835 Boni ergo conſulere debet legatarius, etſi electionem non habeat.
In ſuperiore exemplo non eſt obſcuriras, niſi forte in fa- cultate eligendi. Similis locus eſt I. ſi quis à filio. 32. leg. ſi quis plures. lupr. eo. non obſtat d.§. ſ.io. Parum enim tefert an di- camus minimum deberi, an electionem competere bæredi, qui minimum electurus aſt. l.44. ſi ita relictum.§. vl. de legat. 2. Oppo. l. 20. qui duos. ſupr. eo. Reſpondeoibinon conſtare teſtatorem de certo ſenſiſſe. Ita legauit forte, Vnum exſeruis meis Titio do lego. Legatum eſt generale, ſicut in ſuperiore ſpecie. Plura dicemus ad dictum. ſcio. Differentia horum ca- ſuum ſic declarata, poteſt facile intelligirario I.14. ſi ita ſcriptũ. ſupra eo. Videtur enim iis aduerſari quæ dicta ſunt de legato generali. Nam ibi dicitur exiguum eſſe præſtandum. Reſpon- deo diſſimilem ſpeciem eſle. ibi legatum eſt obſcurum& am- biguum, non generale. Et eſt illa ſpecies ſimilior ſecundæ ſpe- ciei legis noſtræ, quam priori. nos autem vtriuſque differen- tiam oſtendimus. 4
Adl. 6. Legatarius.
I Senade effectu legati. Legatum dicitur acquiri legatario quidem ipſo iure. l.à Titio. 65. de furt. Dicitur acquiii eriam ignoranti. l.cum pater. 77.§. ſurdo. de leg. a. hoc eſt ac- eipiendum niſi velit repudiare. I. legatum. 7. ſupra cod. Inde quæritur an poſſit repudiare pro parte? Videtur poſle„vt ſit eadẽ ratio partis quæ totius. l. quæ de tota. 76. ſ6 p. de re teind. vt ſicut acquirit totum, cum Totum agnoſcit: ita acquira: pro batte cum partem tantum vult. Sed Pomp. ait non poſſe. Ra- tio hæc adterri ſolet. Quia abſurdum videtur partim compro-
bare iudicinm defuncti, partim euerrere. l. nam ablurdurn. 7.
de bon. liber. Hæc ratio viderur obſcurior eo quod quæritur. Ego aliam adduxi lib. i. de iare accreſc. c. 3. Quia videtur con- temnere ac faſtidire liberaliratem teſtatoris, S& cuim quidem iniuria adficere, cum illa liberalitas ipſi non noccar. Citaui lo- cum Senecæ lib. 2. de benefic. vt oſtenderem ingrati hoͤminis eſſe& inſolentis. Viſum eſt igitur ĩuris auctoribus hoc moro- ſum faſtidium ferendum non eſſe, præſertim in iis, quæ teſta- mento relinquuntur. Nam magis fauetur ſupremæ morien- tium voluntati. l.1. C. de ſacroſanct. eccleſ. Dixerit aliquis hac ratione ſieri, vt legatarius nõ poſſit omnino repudiare. Quod verum eſler, niſi alia maior ratio prohiberet. Eſt emm inciuile
quenquam cogi acceptare quod donatur.l. hoc iure. 19.5 non
poteſt. de donat. ff. Hactenus ergo coercetur inſolens faſti- dium legatarii, ne liceat ei partem aliquam, quati dicis caula, acceptare,& reliquum repudiare. hæc ratio probabilis eſt, cu- iuſmodi fere ſunt in hac ſcientia ciuili. Itaque Paul. ait ia l. 4. de leg. a. verius eſſe neminem,&c. quia videbatur ſubtilirer diſſerendo, poſſe defendi contrarium. Inde conſequitur, ve
totum acquiratur ei, qui partem agnoſcit.. ſi cui res. ĩ8. de le-
gat. z. Altera pars accreſcit etiam inuito, ne legatum diuidatut. Hoc autem locum non haber, ſi duobus res eadem legara ſit. Nam pars ab vno repudiata, alteri non accrelcit inuro.§. v= bi autem. Cod. de caduc. tollend. Geſſat enim hicratio ſopra- dicta. Non poteſt factum eius reprehendi, quaſi voluntarem teſtatoris ſpreuerit. Iraque in dicta leg. 4. de legat. 2. dicitur, Neminem eiuſdem rei legatæ ſibi partem velle,& partem nolle, verius eſſe. Qum igitur duo ſunt legatarij, vnus non co- giturpartem alterius acceptare. Sed adhuc in eo caſu locum poteſt habere regula noſtra. Quia partem ſuam cogitur aut totam cognoſcere, aut totam repudiare. Eadem eſt enim ra- tio partis, quæ totius. dicta leg. quæ de tota. ſapra de rei vin- dic. Item locum non haber reguſa, cùm plura legata ſunt vni relicta. leg.. de legat. 2. Viderur enim hoc non abhottere àvoluntate teſtatoris, qui res ſeparatas reliquit. Nos enim hic reſpicimus maxime ad volunratem teſtatoris, vt iam di- xi. Praterea. locus non eſt regulæ, ſi legatarius deceſlerie duobus hære dihus relictis. Nullus enim poteſt argui con- temptus legararij in hoc caſa, cum diuiditur inter eos obliga⸗ tio pro partibus hæreditariis. l. 1. Cod. ſi certum petat. Vauſ- quiſque agnoſcit quod ſibi competit. Nec nouum eſt id li- cete hæredi, quod non licuit defuncto. leg. vltim. de euiction. cum ſimilib. Oppon. l..§. ex his. de ſerhorobiger ex perſo- 7 4

336 na heredum non mutari conditionem obligationis. l:em op po. i. cui fundus.ſſ. infra de cond.& demonſtra. hæredes plu- res pro ſingulari perſona habendos eſſe. Reſpondeo ad vtrũ- que obiectum, vidẽdum cſſe an eadem ſit tatio in bæredibus, quæ fuit in defuncto. Cum enim ratio eſt eadem, omnes hæ- redes habentur loco vnius, vt in d. l. cui fundus. Hic autemm di- uerſa ratio eſt. Is, qui acceptat partem tantum ſuam, non pe- teſt dici cõtemnere liberalitatem teſtatoris. alter vero qure- pudiat partem ſuam, fortaſſe contemnit. Sed non poteſt eius factum reprehendi. quia totum quod ſibi legatum eſt repu diat, non partem. 1 AdsS. Silegatum.
Veſtio adfinis eſt ſuperioride acquiſitione legati,& ef⸗ ketu eiuſdem ſpecies. Prædium leruiens fuic legatum, legatarius recuſat, an frconfuſa ſeruirus? Amittitur leruitus eum idem vtriuſque præd j dominus eſſe cœpetit. ll. ſf.quemadm. ſeruit. amit. Nemo enim poteſt ſibi debere ſer- uitutem. l.1o. quicquid. com. præd.”..vti frui. ſupra ſivſusfru. per. at legatarius hic dominus eſſe incipit prædij leruientis. nà acquiritur dominium etiamigooranri. l. cum patet. 77. g. ſur- do. de leg. 2. Pompon. tamen ait confuſam ſeruitutem non eſſe. Quia intelligitur legatum nunquam fuiſſe quod repudia- tum eſt, Quod dicitur de ſeruitute,&c. id accipiendum eſt, cum quis verum& naturale dominium conſequitur per ap-
prehenſionem,&c.§. Per traditionem. Inſtit. de rer. diuiſ. l. 1. de acq. poſ.l.traditionibus. C. de pact.hoc dominium legata- rij eſt ex quadam fictione& iuris interpreratione. l.i§.vtrum. iufta ſi quis in fraud. patron. Si agnouerit legatum, fingitur ante dominus fuiſſe, etiam ſine apprehenſione. ſi repudiaue- rit, fingitur nunquam dominus fuiſſe. Idem dicitur inl.ſi tibi homo. 38,§. cum ſeruus. infr. eo. Species de furto, de qua hic, difficilis non eſt. vide l.à Titio. 6 5.de furt.
Adl. 9. Cum ſeruus.
Ocus de eo, quod conſequitur legatarius exteſtamento. Ldaubium non eſt quin debeatur quod legatum eſt. Sed nde multæ oriuntur quæſtiones, cuiuſmodt eſt illa de intsri- tu, qnam tractauimus ſup. in lnon amplius. Quæſtio non diſ- ſimilis: Si in fuga ſit aut abſens,&c. Cauſa dubitationis, quia id teſtator non dixit. Sed tamen hoc pertinet ad officium iudicis, quaſ à voluntate teſtatoris id alienum non ſit. Doteſt etiam
exigi cautio de perſequendo,&c. l. ſeruo legato. 69.§. vlt. hic,
Eſt ſtipulario iudicialis, de qua in l.ſ. de verb. oblig. Oppon. l.
cum res. 49. eod. vbi dicitur rem præſtandam eſſe vbirelicta eſt.Idem dicitur in l. quod legatur.3 8. ſupr. de iud. Ergo non cogetur hæres operam ac ſumptum præſtare. Exiſtimo quod hic dicitur de opera& ſumptu intelligendum ſi res abeſſe cœ- perit poſt mortem teſtatotis. l.ſeruus legatus. 108. in prin. inf. eo. Iaſpicitur ergo tempus mortis. Alij aliter conciliant, præ- ſtandam eſle rem vbi relicta eſt, niſi ſit in loco valde remoto,
& longinquo. Præſtari enim debet vbi veriſimile eſt teſtaro-
rem voluiſſe.d.l. cum res. 49. infr. eo. alias legatum inutile le- gatario eſlet quod alienum eſt à voluntate. arg.l. ſi res obliga- ta. 67. infr. hoc tit. Diſtinctio noſtra magis conuenit ſentẽtiæ Iuriſconi. fateor tamen non ſemper eſſe rem præſtandam vbi relicta eſt, ſi contraria appareat voluntas ex coniecturis. Sed quæ coniecturæ ſufficiant, nõ poteſt in vniuerſum diffiniri. ld enim pender ex arbitrio iudicis. l.voluntatis. Codice de fidei. commiſſ.
Aa§. Fructus.
Iri quod ſit iudicis officium, cum ſeruus legatus in fuga D ſt, vellonginquo abſens, vt is requiratur& præſtetur. Oitendi ſamptum eſſe præſtandum ab hærede, quamuis de ſumptu nihildictum ſit,&c. Malta enim veniunt in hociudi-
22
ciam, de quibus nihil cautum eſt propter voluntatem ac veri-
ſimlem voluntatem teſtatotis. Huiuimodi ſunt fructus, vſu- ræ,& aliæ huiuſmodi acceſſiones, de quibus hic Vlp. nos ſigil latim de his dicemus. Fructus ergo debentur legatario.& ex- tat tit. de hac re C. de vſur.& fructibus legat. Nec enim ob-
ſeruatur differentia legatorum&c fideicommiſlorum: item
damnatienis& vindieationis, de qua apud Caium lib. ⁊. Iuſtit.
Franc. Duareni Comment.
hæ differentiæ ſublatæ ſunt, vt iam ſæpe dixi. Fructumid pro-
cie vocamus, quod ex reipſa naſcitur. l. 121.vſur. de ver. ſig.&
I. ſi nauis, 62. ſupra de rei vind. Sed latius pro quocunque cõ- modo, quod ex re percipitur, accipitur..item ſi fund.9. ſupr. de vſufruct. j.venationem. 26. de vſur.ſupr. Quæritur ex quo tempore debeantur hi fructus: Videntur ex tempore tantum litis conteſtatæ, quia ſtrictum eſt indicium. l. videamus.z8. de vſur.& hoc videtur ſatis expreſſum l. quæſitum. 91.§. vlti. infr. eo. ſimiles loci funt in l. 1.2. 4. C. de vſur.& fructibus le.
at. Sed verius eſt ex tempore moræ deberi. l. cum res. 49.in- fr. cod.& l. 3. l. Paulus. de vſur. ſupra. Nam ſimile eſt hociudi.
cium quadantenus iudiciis bonæ fidei.l. in minorum. Cod. in quib. cauſ.in in tegr. teſt. Mora autem fit etiam ſine conteſta-
tione. l. mora. leg. ſciendum. de vfur. l 23. ſi ex legati cauſa. de
verbor. oblig.
Nee contrarium eſt quod alibi legitur de lite conteſtata. Nam verum eſt, poſt litem conteſtaram deberi fructus;, ſed non inde efficitut ante litem conteſtatam non deberi, ſ forte mora ante facta ſit. Et animaduerti reſcripta fere, aut reſpon- ſa eſſe, in quibus litis conteſtatæ fit mentio. C. de vſur.& fru- ctibus.& d. l.9 1. quæſitum.§. vlrim. infra eod. Ideo ita reſpon- ſum eſt, quia non proponebatur factam eſſe moram ante li⸗ tem conteſtatam. Ac ne cui forte videatur inſolens eſſe hæc interpretatio noſtra, ſic interpretatur Papinian. reſcriptum quoddam M. Antoniai.l. 3. de vſur. V fructus capiat fideicõ. miſſarius poſt ſententiam. vbi addir Papin. niſi mora ante ſen-
tentiam facta ſit.
Notandum tamen eſt ſt in rem agatur,
fructus reſtituen-
dos eſle, etiam ſi mora facta non ſit. l. 42. Hetennius. de vfur. vbi, fructus, qui poſt acquiſitum ex caula fideicommiſſ do- minium. Similis locus in I. 88. ſi tibi homo.§. cum ſeruus. infr. eod. Tenetur autem hæres non tantum ad fructus, quosper- cepit: ſed etiam ad eos, qui percipi potuerunt. Nallumenim haber ritulum quo excuſari poſſit ab horum fructuum præ- ſtatione. Quamuis alias vulgoreceptum ſit eum, qui titulum habet non teneri ad fructus percipiendos. leg. ſi fundum. 17. Cod. de rei vind. Titulus pro hærede, non pertinet adrem le- gatam, cuius dominium acquiritur ſtatim legatario. Legata- rius quodam modo quaſi hæres eſt in re legata.l. id rempus.ia ſin. 14. infra de vſucap. Huc pertinet l. 80 legatum, deleg.a. fructus autem intelligit Vlpian. quos percipere potuit legata- rius, non hæres. dubitari enim de eo poterat quia forte in- duſtria vnus ea eſt vt plus colligere poſſit fructuũ, quam al- ter. Et ſane difficilis eſt quæſtio cum quæritur generaliter,&
vulgo agitata. Difficultas propiie naſcitur ex l. ſ. domum. C.
de rei vindi. ibi, cum penſionibus, quas percipit, aut percipere poterat. idem dieirur in l.i. C. de petit. hæred. Reſpondeoy- trunque vere dici, quos percipete potuit petitor,& quos pet- cipere potuit poſſeſſor Non ſunt hæc repugnantia: ſed diuer- ſa. Et ſæpius accidit, vt non magnopere referat vtrum dica-
mus: quia petitoris forte non eſt maior induſtria
„quam poſ-
ſeſſoris. Er cred bile eſt id accidiſſe in ſpecie d. l. domum. C. de
rei vind. Non fuit autem propoſitum à peritore quo
d maio-
ris induſttiæ eſſet, quam poſſeſſor. Recte reſpondit ſecundum quæſtionem propoſitam. Duæ igitur ſunt quaſtiones hieſe- parandæ, ac diſtinguendæ. Vna ii poſleſſor plus potuit pexci⸗ pere, quam petitor.& dicitur teneri. d. I. domum. Altera eſt, quæ ex priore naſcitur, ſi plus potuit percipi à pettore, quam
apoſſeſſore.
Et hic dicitur rationem petitoris habendam eſſe.
idem dici-
tur in d.l. ſi nauis. de rei vindic. An petitor frui potueris ſiei
poſſidere licuiſſet? idque videtur æqui damnum patiatur petitor ob culpam alterius. trario, ſi Ples percipere potuerit poſſeſſ quia poſſeſſot forte erat magis induſtrius ſe hos fructus peti. ex mora alterius non deber petitor facere. ſatis eſt ſi damno non afficiatur, huc pertine cæterum. de rei vindicat. Improbe deſiderabit petit
æſtimari, qui ex artificio eius percipi potuerunt, ficium ſumptibus poſſeſſoris didicit. Quod dictum ctibus, id extenditur ad omnem commoditatem, qui blo
ter rem percipitur. Hęc omnia dicuntur eſſe
eg. merees. 29. ſupra de petit.hær edi.
pfò naſcuntur. l. 21. vſura. de verbo. ſign. infra. Dicunt
nonenim ex
ſimum elle ne alias Sed quid con⸗- or, quam petitof: 2 Exiſtimo non poſ⸗ b
lucrum tlex 31
or fructus quod arti-
eſt de fru⸗
loco fructuum. corpoter
ur hæc vulgo
fulg
Nalo m Nwinſtin DWenciorl eo enpt,
Deindt lnnan.5
1 un
ndietTr üleelegno
uüri talpeted dhwv'öloe rnade:
reo
meenlg
lng tem
ezrun.
DWkehrqdeo et tai
uüßlar e
Waam conl
dlguione deunda tneon
1 0,8
breium,
düsc
nradii dioka t
ddirernar
Td V aäle
drſela ſüüul deaxri d ere 3 3 darh d Nedin. dcdi ne
bü
dzdl

n. ndark ft
8, n„ e.K boe. Tula tnchen tenu, * dor maeree eh. u
unnn daratn am M edr, gu erc enr Am 2a⸗ ain b Anan mu otrcxenii aa teneriadttwcd ucpenian 4 4de t nad. Truggrobenieang aun Lommum a garrn tanlg Jadm acd. den derszeſtünlge ka e 1laap. Huperainet ha g Au urta ac. Ne V uos erx oa Arir dubraii éid êe to yu
4 1 4, 1 8*
— 4 4 4 3 3 1 83 coll 6 dn
T 4 4*
am 4Anen arſto caenn
82 Dcau opii— n nl. Diun peanon dc uuperd trru. uem 4.n nl. Caepeii dent ne Efr 4 lc. detcipete poruix reuut paelor Noaluntbrs
1 auxoi t,Ro0 rugnoßerrie —— a adaddüeeit adnr
ua Nankutmtem peoon dcfaanfefeläekr, aubel an ßm 3. Das Pia 4 dhearnn is hulfolu
r. E 1 —„
ropobtum 1 n.
—
jn Tit. Delegatis e fideic.
yulgo fructus ciuiles non inepte. quia ciuili quadam ratione, pro fructibus habentur. Sicut dicitur ciuilis poſſeſſio. Eadem eſt ratio vſurarum, ſi forte pecunia legata ſit. C. de vſur.& fru- ctib. Nota in vſuris ſpectari conſuetudinem. l. tutor, qui re- pertorium. 6. ſupra de adminiſtr. tuto. modo ſupra legirimam quantitatem non exi antur. l. eos. C. de vſur. idem de æſtima- rione rei. Poſt interitum debetur æſtimatio, quamuis modo fuerit legata: ſicut fructus. In fructibus hæc ſimilia non ſunt. Nam&iin ſtipulatione quoque idem receptum eſt, quam- uis ſtrictior ſit interpretatio. leg. ſi ſeruum. 1.§. ſequitur. de verbo.obligat. dicemus ad d.l. cum res.§. vltim. Venit etiam in hoc iudicium onus vtilitas, omne quod intereſt, d.lcum res. in princ.& leg.ſi tibi homo. 88.§. cum ſeruus.& quodabeſt, quodque lucrari potuit legatarius. l. ſi commiſſa. rem ratam
kaberi.
448. Si Titius.
Oecus de effectu legati. Si emptor venditori legauerit rem Lrenditam, quæ ſit vis huius legati? Nam videtur prima fa- cie non valere legatum. nam rei propriæ non valet. l. proprias. C. de leg.l. cætera. 41. infra eod. Et animaduertendum eſt rem debitam eſſe teſtatori, quamuis adhuc venditoris manſerit ante traditionem. Quod dicitur rem meam mihi inutiliter le- gari, intellige ſi res ita ſit mea vt non poſſit mihi auferri. leg. non quocunque. 82.§. ſi ex bonis. hic. quæritur ergo, quæ ſit vis huius legati? Vlpia. diſtinguit, quia varij caſus ſunt. Primus caſus, cum venditor tradit ram emptori accepto pretio. Dici- tur in primis venditorem actione ex empto liberatum eſſe. Venditor liberatur traditione rei veaditæ. leg. ex empto. de a- ctio.empt.
Deinde dicitur eum poſſe petere rem quam tradidit, vt ſibi legatam. Si ab initio fuiſſet teſtatoris, poſſet vindicare eam.
Ergo uoua illa acquiſitio dominij non impedier quominus vindicet. Tradens igitur rem emptori non intelligitur renun- diare legato, ideo enim tradere videtur rem, vt debitam ex cauſa venditionis: quia intelligit actionem ſibi ſaluam mane- re ad petendum ex teſtamento. Adde quo liberum non eſt
einon ſoluere ſi emptor petat: quia poteſt mutare volunta- tem. l. 4.de adimen. legat. Dixerit aliquis, nonne teſtator exi- gens ab eo videtur reuocare legatum, ſicut cum teſtator alie- nat rem legatam nulla neceſſitate coactus? l. fideicommiſſa. J. 11.§. ſi rem. de leg. 3. Imo videtur locus apertus eſſe de hoc genete legati in l. non ſolum. 7.§. liberatio. de liber. legat. v- bi legatum liberationis euaneſcit, ſi teſtator viuus exegerit.
Reſpondeo ſpecies diſſimiles eſſe. Hic legata non eſt libera-
tio, ſed res ipſa, quæ debebatur ſpecialiter& expreſſim. Quaã- uis igitur teſtator viuus exegerit: tamen res adhuc ſupereſt, in qua conſiſtit legatum. Cum legat liberationem, ſublata obligatione, nihil amplius reliquum eſt.
Secundus caſus cum emptor poſt teſtamẽtũ tradidit rem: ſed pretio non ſoluto. Ait Vlp. eum conſequi pretium actione
ex emprto,& rein actione ex teſtamento. Itaq; conſequitur rẽ
& pretium.quia diuerſa cauſa eſt vtriuſq; petendi.
Tertius caſus, cum venditori pretium ſolutum eſt, ſed rem non tradidit emptori. hoc caſu intelligitur etiam legata libe- ratio,& agit ex teſtamento vt liberetur. Quæritur ergo, quid contineatur hoc legato? Id certe pendet ex euentu. nam re tradita, continetur ipſa res: re non tradita, liberatio. Poſtre- mus caſus eſt, cum teſtator legat mihi rem ſibi venditam non àme, ſed ab alio, tunc intelligitur mihi legare ius, quod habet, vt dixi ad leg.ſerui.õ.cum fundus.ſupra. Nomen igitur nu- dum continetur hoc legato, id eſt, actio ex empto. Libera-
tur hæres actionem præſtando. facit l. ſeruum ij. 44.§. qui
chirographum. infra eod. Quxſtio eſt, an hoc caſu hæres de- beat pretium ſoluere, an legatarius: Quæſtio facti eſt. Viden- dum enim quid actum ſit ex eoniecturis. Si id non appareat, receptum eſt hæredem ſoluere debere, ne alias legatum inu- tile ſit legatario. argu. J. qui concub. nam. 29.§. qui hortos:de leg. 3.& l. his verbis. 102.§. vlt. eo. ti. Item alio argumento hæc opinio defenditur. Cum nomen alicui debetur, præſtari de- bet actio efficax, quæ nulla exceptione elidi poſſit. l.ſi nomen. &l. ſeq. de hære, vend. At in hoc caſu legatarius agẽs ſummo-
netur exceptione pretij non ſoluti. l. Iulianus. 13. 5. offerri. do action. empt.
837
Ad S. Si quis alicui. Væſtio de effectu legati. Res logata acquiritur legatario & eius hæredibus,§. in nouiſſimo. C. de cad. tol. òpecies: Tuio lapidem cædere liceto ex illo fundo, ex illa lapicidina: an Titio tantum id liceat, quia perſona demonſtrata eſt: an ve- ro etiam hæredi? Dubitatio eſt, quia legata tranſeunt ad hære- dem, vt iam dixi. Item ſeruitus quædam hic eſſe videtur, quæ rem ſequitur.l. 3 6. cum fundo.de leruit. ruſt. prædior. ſu pra. ſed Vlp. inquit ad hæredem non tranſire. Nam ſeruitus per- ſonalis legata non tranſit ad hæredem. l. 2. 3. quando dies le- gat. ced. infra. Sicur ſtipulatio vtifrui licere ad hæredem non pertinet.d. ſtipulatio iſta.§. ſi quis ita. infra de verbor. oblig. Sed quare iudicatur perſonalis eſſe? dubitatio naſcitur ex d.i. cum fundo. Nam in ea ſpecie per te non fieri quo minus mihi aquam ducere liceat, res ſatis clara eſt: quia proponitur acqui-
ſitam eſſe ſeruitutem fundo: deinde adiectam eſſe vulgarem
clauſulam, per te non fieri,&c. Illa tamen clauſula: quæ acceſ- ſoria eſt, non facit vt ſeruitus conceſſa prædio perſonalis ſit. In hac autem ſpecie teſtator his verbis tantum vſus eſt, vt liccat Titio lapidem cædere: nec aliud quicquam eſt in teſtamento, cx quo appareat conceſſam eſſe ſeruitutem prædio alicui. In
dubio igitur non dicemus ſer uitutem realem eſſe. Huc perti-
net locus ille inſignis, qui rem hanc magnopere illuſtrat, inl. hen.pater filiæ. de ſer. ſeg. Simile exemplum inl. pen. Lucius. de ſeruit. ruſt. præd. ſup. Conceſſum erat ius aquæ duc endæ his verbis: Permitto tibi aquam ducere ex fonte meo in do- mum tuam: aut ad quemcunq; locum volueris, air luriſcon. v-
fſum aquæ perſonalè ad hæredẽ Scij, quaſi vſuarij, trãſmitti nõ
oportere. Ex verbis apparet non eſſe conceſſam feruitutem ad vtilitatem prædij alicuius: ſed ad perſonæ ipſius cõmodum.
Seruitus non intelligitur præ dii, niſi prædium aliquod vici-
num ſit, cuius gratia conce datur. l. exgo. 5. de ſeruit. ruſt. præd. hæc igitur aqua non debetur iure ſeruituris: quia quocunque duci poteſt arbitrio eius, cui conceſla eſt. facit l. 1.§. Præterea Labeo. de aqua quotid. vbi, etſi quidam ductus aquarum non ſit fundi, quia quocunque duci poſſfunt: tamen ad id interdi- ctam pertinet. An vero poſſit legatarius cędere quandiu vixe- rit, an ſemel, quæſtio facti eſt,& iudicatur ex coniecturis. Si quidem hæredis mẽtio facta ſit, duplex erit legatum. l. 38. ſti- pulatio iſta.§. ſi quis ita. 4
f. 2
Ad S. hæres.
F Ocus de zequt one legati, an acquirat legatarius ſine Lonere, quodrei legatæ imponitur: an vero id onus ſubire debeat? Vlpian. ait hæredem ſoluere pro præterito tempore vectigahvel tributum, velſolarium, ve cloacarium. Solarium dicitur fuod pro ſolo penditur.l.2.§. ſi quis nemine. infr. Ne quid in loc. pub. Romæ multi erant aquæ ductus& cloacæ, a- deo vt dicatur penſilis& ſubternauigara vrbs à Plin. In his tu- endis& inſtaurandis ingenti ſumptu opus erat. Air ergo VIp. hæredem ſoluere vectigal præreritum,&c. Oppo. lmperato-
res. de publica. vbi ipſa prædia, non perſonas conueniri debe-
re dicitur, vt emptor teneatur non venditor. Sol. dubium non eſt quia fiſcus poſſit conuenire poſſeſſorem. dict. l. Im- Peratores. Sed quæſtio eſt, an eo nomine tencatur hæres lega- tario? Et dicitur teneri. arg.l. ſi tes obligata. 17. infr. eo. Facitl. cum poſſeſſor. de cenſib. infra. Quid de futuro tempore? Hlis verbis indicat Vlp. ad legararium pertinere. Et hoc aliis locis
clarius expreſſum eſt.! quæro. infr. de vſufr. lega.l.hactenus.
de vſufr. l.ſi pendentes. co. tit. Eſt enim onus rei. l. vlt. C.ſine
cenſ.velrel. Aquum eſt igitur eum teneri, quirem poſſidet, eaque fuitur. b
Opponiturl. qui concubinam. 29.§. qui hortos. de leg. 3. Reſpondeo in ea ſpecie onus pertinere a2d hæredem, ob ve- riſimilem teſtatoris voluntatem. Teſtator ibi voluit ei fu- ctus donare: at legatarius emeret fructus illos ſi mercedes penderet. In vectigali, de quo loquimur, non eadem ratio
eſt. Vectigalquod inducitur publice fundo, ſolet modicum
eſſe. Merces fundi looati, eſt veluti pretium fructuum,& exæquari ſolet fructibus, non aliter ac in emptione,& ven- ditione. Dppn d hi verbis. 102.§. vltim, de leg. 3. fed ſpe- cies ea diſſimilis eſt noſtræ. Legatarius non poteſt conſe- qui militiam, niſi hæc omnia ſoluantur, Hæres igicur cui

538 incumbit onus dandæ rei, ea præſtare debet ſine quibus dari non poteſt. ac aredibile eſt ita lenſiſſe teſtatorem.
Ad S. Scio.
Væſtio eſt de ambiguitate, quæ verſatur circa rem lega-
tam, iam ſæpe à nobis tractata, præſertim adl. legato ge- nerauter. Species minor debetur. l. 9. femper in oblcuris. de reg. iur. l.ſi ita ſcriptum. 14. ſup. eo.& l. Numis. 25 infr. de lega. 3. Hinc dicitur electio eſſe hæt edis, quia veriſiwile eſt eum, quod minus eſt electurum eſſe. l.ſi ita relictum. 43. infr. de 1. z. atque ita intelligenda eſt l. 106. qui ex plu nb. de ver. obli. v- bi dicitur electionem promiſſoris eſle. Reperiuntur hic quæ- dam antinomiæ, de quib. dixi ad dict. l. Kita ſcriptum. ſupr.
eod. AdS. Conſtat. b I Ocus eſt de rebus, quæ legari po ſlunt, vel non. Oſtendit „zuid intelligendum ſir cum dicitur rem alienam legari de.l.cum rem alienam. C. eod.§ non ſolum. Inſtit. eod. Et tertum eſt res alienas legari poſſe. quia poi eſt hæres eas redi- mere, aut ſaltem iuſtum pretium darè. leg. 14 non dubium. de
leg. z. Nec refert an facilis eatum paratio ſit. Nam difficultas
non nocet legato, ſicut nec ſtipulationi.l. contin uus. 13 7.§. il- lud de. verb. obli. Itaq; ſi res non ſit in commere io hominum, non valet legatum. d.§. Non ſolum. qui ſumptus videtur ex kRocloco. Non interpretabitnur teſtatorem cogitaſſe de re-
demptione, cum redimi nequeat. Itaque legatum vt nugato. rium reiicitur. Et ait Vlpia. Furioſi elle, quod hic actus magis conue niat furioſo homini, quam ſanę mentis: non quodiuc- candus furioſus ob hæc verba, vt plerique exiſtimant. Hinc e- nim obletuant ex lermonibus iudicari hominem furioſum& dementem eſſe, ſicut& ex leg. 27. quidam in ſuo. ſupra de condit. inſtit. Vbitamen nonideo iudicatur furioſus, quamuis ahqua ſuſpicio mentis patum ſanæ ſubeſſer. Huic non d-. ſfi- mile eſt, quod dicitur in leg. 2. de ino flic. teſtam. ibi, quaſi non ſanæ wencis fuerit pater,&e. Exempla autem reperiuntur non vnius generis. Nam quæ dam exempla ſunt de rehus ſa- cris& publicis. Certumeſt has res in commercio non eſſe.J. inter ſtipulantem. 8 3.§. lacram. de verb. oblig. Si publicisv ſi- bus ſint telictæ, ſi in pecuma& patrimonio populi ſunrt, poſ- ſunt alienari. l. ſed Celſus. 6. ſupra de contra. em pt. leg pacta conuenta. 72§. vltim. eod. titu. Alia ſunt exempſa de præ diis principis, quales ſunt Saluſtiani horti,& ſimil. Hodie ſi quis jlegaret palatium Regium, aut Luparani attem Lutetiæ, nemo ſanus diceret legatum vlile eſſe: credibileque eſt, teſtatorem ludere legararium voluiſſe. N ulla enim eſt ſpecies redemptio- nis, non quod diſtrahi non poſſint: ſed qnod non ſoleant, vt hic VIp. ait, Piaculum eſt euicn dicere principem non poſſe.l. 2. Cod. de crim. ſacrileg. Sed quæ non ſolet princeps facere, ea prrinde habemus, ac ſi fieri omnino non poſſent. Quæ igi- tur diſtrahi ſolent, vt hoc tempore, quo princeps res huiuſmo-
dialienat, earum valeret legarum, vt puto. Eſt autem hic lo- cus vulgaris de his, quę ſolent impetrari à principe. De quo ex-
tant pleraq; exempla. bi.§. perrnittitur. infta de aqua quotid. 1.14. qui cum maior. de bon. lib. l. quidam relegatus. S.i. de reb. dub. Et notandum eſt, ne æſtimationem quidem harum re- rum deberi. Oppon. lcætera. 4 1.§. ſi duob. infr. eod. l.ſi Inis inquilinos. 1 2. de ſenſu. dict.§. ſi duobus.dicemus alias. Dicta
vero lex, ſi quis inquilinos. oſtendit fequendam eſſe volunta-
tem, ſi de ea conſtet. quod& hic verum eſſe fatemur. Notan- dum eſt, non æſtimationem deberirei, cuius commercium non haber legatarius, ſi non ſit in commercio hominum, vt ſi fundus eſt Italicus, cuius commercium peregrinus non ha- bet. Simile in l. 114. filiusfam. miles.§. ſi quid alicui licite fue- rit relictum. Licite, id eſt, lege non prohibente. Simile l. 11. fi- deicommiſſa.§. ſi ſeruo. de leg. 3. vbi additur exceptio. Oppo. 1. 49. mortuo.§. Labeo. infr. de leg. ⁊. Reſpondeo aliam cau-
ſam eſſe fideicommiſſi, in quo benignior interpreratio ad-
mittitur. Sicut dixi alias de ſeruo deportati ex l. ſi deportati. 7. de leg. 3. leg. fideicommiſſa. S. ſi ſeruo. loquĩtur aperte de fi-
deicommiſlo. Similiter l. filiusfamil. vt apparet ex verbis an-
tecedentibus:modo enim legatum vocatur, modo fideicom- miſſum, tam hic, quam in dict.l.fideicommiſſa.§. ſi ſeruo. quia appellatione legati fideicommiſſum continetur. l. 87.& fidei- commiſlam. ae legat. 3. Sic ergo inl. ſeq. legendum eſt, ei cui
Franc. Duareni Comment.
jus poſſidendi, quæ verba adduntur ad declarationem præce- dentium. Sic nõ obſtat quod dicitur de legato,& c. Multo mi. nus quod dicitur de ſtipulatione. l. 4. Multum intereſt. inft. de verb.oblig.ſed hodie exæquata ſant legata fideicommilſis.
1.1. ſupra eo. Adl. 40. Sed ſi res aliena.
De cum res legatur, quæ non eſt in commercio, inuti- L J legatum eſſe, nec deberi æſtimationem. Quid ſile- gatarius eius rei commerciuin non habeat? fieri enim po- teſt, vt ſit in communi hominum commercio, eius tamen non habeat commercium aliquis. Exempli gratia. Prædialta- lica non mancipantur peregrinis„niſi quibus commercium datum eſt. Vlp. in Inſti. tit. de dominiis& acquiſit. rer. Pere- grini igitur non habent eorum prædiorum commercium quãuis alias ſint in commercio hominum. anperegrinus eſti. mationem conſequetur, cum prædium habere nequeat Vp. ait æſtimationem deberi.& oſtendit hoc intereſſe inter hunc & ſuperiorem caſum. b 1 Simile quiddam legitur in I. 114. filiusfamilias.§. ſ quid 4. licui. infr. eod. vbi dicitur, licite, quod ſic interpretatus lum, id eſt, lege non prohibente. Nam ſi lex prohibeat alicui lega- re, omnino inutile erit legatum. l. 1 12. Si quis inquilinos.9. vltim. infra eod. Nam accidere poteſt vt quis capere nonpol. ſit, vt commercium habeat:& tamen nulla lege prohibeatur, vt peregrinus in ſpecie noſtra. nam nulla lege prohibitumeſt ei legare. ſed ideo non valet legatum, quia nulla lexreperitur, quaid confirmetur. Quæiure ciuili fiunt non valend niſiin- ter omnes, inquit Boetius ad Topi. Cicero. Aliud non diſſi- mile exe mplum in l. 9. fideicommiſſa. 5. ſi ſeruo. de leg.3.vbi vt dixi, additur exceptio. Oppon. l. 43. multum intereſt. de verbo.obligat. vbi non valet omnino ſtipulatio, nec ea quie- quam debetur. Ac ſi quis dicat non eandem eſſe cauſam ſtipu- larionis& legati. Attuli ſimile exemplum de legato in leg. 49. mortuo.§. Labeo. de leg. 2. vbi dicitur legatum inutile eſſe te- iecta opinione Trebatij.& tunc deberi æſtimationem, cum legatarius commercium habet, quamuis hæres non habeat. Hæc eſt difficilis antinomia, de qua variæ ſunt opiniones, quæ mihi parum probantur. Poſſem ita elabi. vt dicam VI. pian. à Paulo diſſen ſifle. hoc enim hodie translatitium eſt. Sed vereor, ſ hoc fecero, ne me de ſipere videar. idque meri- to. Poſlum etiam ſi velim demere negationem, ſed metuo pœnam legis Cornel. de falſis. Ego præterea non didiciaie- tiapro negantibus: aut negantia proaientibus ponere. Stu- deo ius ciuille quantum in me eſt interpretari, non corrumpe-
re. Dicam igitur breuiter quod mihi probabilius& verius vi-
detur. Vlpian: hic loquitur de fideicommiſſo, non de legato. Paul. inl. mortuo. loquitur de legato. Nec dubium eſt quia benignior interpretatio admittatur in fideicommiſſis. Diri ad riul rums leg. i. oſtendi quibuſdam perſonis per fidei- commiſſum relinqui poſſe, quibus legari non poteſt, quales erant Latini lIuniani apud Vlpian. titul. de fideicom. Reipub. vero per fideicommiſſum relinquitur apud eundem,, titul- qui hæred. inſtit. poſl. Idem de peregrino ſctibit Theophil Inſtit. de fideicomm. hæred. Lex Falcidia loquitur de legatib, non de fideicommiſſis, quæ tunc non erant in vſu. Sicintet pretatus ſum alias l.7. fi deportati. infra de leg. 3. Dixiadlin- ſi mihi.§.regula. ſupra eod. Non ſunt ergo hæc repugnantia æſtimationem rei legatæ non deberi ei, qui commercium nonhabet: R& æſtimationem reiper fideicommiſſum felt ctæ deberi. VIpian. ergo noſter hic loquitur de re, quæ lega- ta eſt per fideicommiſſum. Er verba ſatis plana ſunt, necm- quiquam videtut immutandum. Hæc vetba, Eicun, Se. iele- runturad legatarium ſiue fideicõmiſſarium. quodidem eſtyt mox oſtendam. His verbis declarantur præcedentia de com⸗ mercio,&c. Careri loci, quos adduxi, haud dubie conſen- rlunt.l. fideicommiſſa.§. ſi leruo. aperte loquitur de hdeicom miſſo. Et modo vocat legatum, modo fideicommiſfum./ d pellatione legati fideicommifſum continerur..87.& lideuo⸗ miſſum. de leg. 3. dixi ad tit. lup. Sic in lege noſtra lepatafiu is dicitur, cui per fideicommiſſum legatur. Nec difiinguen- dus eſt legararius à fideicommiſſario, quaſi Alegataro rell-
um ſit alteri per fideicommiſſum. Similiter lftluslam qu
ah an
Nultu. 7
Ldat
huritem tnauten pr zele 1uor. unne Kcl präion mlenm Warrreace ugebe
b ſ aua
Wonaph
daicon
lede 80
Daäa xri iuünne
ſaledanr
Tain
nhben

un Re matm epanhactaulail
amml. 9. Rermtn r M Cdcrde— wadüen 14,d. enlcht Mcdägu. /di goankaomaioih edern
can K lexu Lenl inieeitnymmt
20. †. Ladeo e ex dicenla „— Aepmioce Tiedarj. Kmc eden d cwercum kMoet,— Iecel Hoin minona, zegum d ria ge dann. Dalfenn P 4 d. aic. docenm derer ddoc kecero, X me tlpern odum caeenm demere de anum egs(atnel de tuls Egpxerm
r eonaa F 49 3 4 egan Nduenn
A 2
goun e ammhe et echrer. 4 6 3
8 64½ 1 odt— Dam peu dremelg En— 1 ¹ n Tpun. D loquicut de ddecom,
— ze bena u 96* dul. AlMarrno. loqutd dekg
emcnot ze goibccor
düun K eg..Cltend qadcn — des erTM — wealle, Cndeskgt am umeelacapene, T“ u 2enieped Vpinn.mn raut inouum
* 2 commium l⸗ 1 8
r. Ac 1ces dcrnonente,
rratui t Fptel 9 amitatun
mn Tit. Delagatit& ſdeicomm.
qnitur de fideicõwiſſo: ait enim relictum eſſe, quod verbum eſt ambiguum: ſed verbum ambiguum debet ita accipi vt in-
terpretatio vitio careat. Lin ambigua. ſupra de legib. Deinde
adambiguitatem explicandam conferunt verba antecedehtia & ſequẽcia. l. 0. ſi ſeruus plurium.§. vlt. inf. l.7 1 Nümis. del. 3.Si quis velit legere verba antecedentia vſque ad§. Si quis. fa- cils animaduertet Martianum loqui de fideicommiſſo. ſic non obſtat legi noſtræ, quod dicitur de legato inl. mortuo.
vĩa differentia eſt legati& fideicommiſſi. Multo minus ob- 4er quod dicitur de ſtipulatione. d. l. multum intereſt. Sed no- ua coaſtiturione exæquata ſunt legata fideicommiſſis, vt dixi adl. l. Quare videtur hodie æſtimatio deberi, ſiue ſit legatum, Kue fideicommiſſum.
Adl. 41. Cætera.
Lninetdches hoc caput cum§. conſtat.l. 39. ſup. eod. vbi cœpta eſt diſputatio de rebus quæ legari poſſunt. Ait non ſolum corporalia: ſed etiam incorporalia legari poſſe. uæ ſint corporalia& incorporalia habetis in l.i. ſupr. de rer. diuiſ.& Inſtit.de reb. corp.& incor. Idem dicitur in§.tam au- tem. Inſti. de leg.de ſetuitutibus tit. ſunt inf. de ſeruit.legat.de vſufru. leg. Actio etiam, quæ ius eſt, legatur. d.§.tam autem. Quod ait, omnia, ſic accipe, niſi quæ ſpecialiter prohibita ſunt. Eadem eſt enim ratio rerum, quæ perſonarum. Omnibus au- tem legari poteſt,. legari. Inſtit. eod. Itaque in iudicio debet probate is qui contendit rem legari non potuiſſe. l. ab ea par- te. de probation. Sed ea, inquit, quæ ædibus iuncta ſunt le- gari non poſſunt, quia hæe legari non poſſe Senatus cenſuit, Ecc. Huius S. C. ratio eſt, ne ruinis vrbs deformetur. l. vlt. infr. ne quid in loc.pub.& l.z0. Prętor. 9.hoc interdictũ. inf. de no- ui oper. nunt. l.z. C. de ædific. priuat. Eadem fuit etiam ratio legis veteris de tigno iuncto. l. 1. infr. de un iunct. Tignum lunctum alienis ædibus vindicato, nec ſoluito, ne ædificia di- ruantur. Huius S. C. mentio eſt in l. ſ⁊. Senatus de contra- hen. emptio.vbi Paul. Senatus, inquit, cenſuit ne quis domum villamve dirueret, quo plus ſibi acquireretur: neve quis nego- tiandi cauſa eorum quid emeret venderetve, pœna duplicon- Kituta in emptorem: in venditorem vt irrita ſit venditio. Ex- cipiuntur ea, quæ ſine domus iniuria aufetri poſſunt. l. 21, nu- tu.. vlt. de leg.3. Hue pertinet l. 45. Marcellus. de don. inter vir.& vxor. vbi maritus dicitur detrahere poſſe ſine mulieris damno,& citra metum Senatuſconſulti, quod detrahentibus negociationis cauſa occurrit. Alia eſt exceptio, ſi quid illicite ædificatum fit. l. 11. fideicommiſſa.§. ſi quis illicite. de leg. 3. Cæteræ exceptiones colligentur ex Senatuſc. interpretatio- ne, quæ ſequitur. Ad§. Tractari. letum eſt Senatuſconſul. cautum eſſe, ne ea, quæ ædibus Auacka ſunt, legari poſſint. Hoc enim fuit vnum cap. §. C. vt apparet ex hoc loco. Aliud cap. erat de eo, qui diruit ne gotiationis,& promercij cauſa, vt ſupr. diximus. Vlpia. no- ſter hoc S. C. interpretatur,& eius cauſa varias quæſtiones tractarpertinentes. Vna eſt, an legatum eonualeſcat, ſi con- tingat iniunctas res ſeparatas eſſe? Et dicitur non conuale- ſcere propter regulam Catonianam. l. 1. infr. de reg. Caton. §. an ſeruo. Inſtitu. de leg. nec rantum ſpectatur tempus mor- tis:ſed etiam facti teſtamenti.l. 46. ſi alenum.§. in extraneis. ſapr. de hæredi. inſtitu. Excipitur legatum conditionale, in quo ſpectatur tempus exiſtentis conditionis. Ratio hæc eſt, quia regula intelligi debet de iis, quorum dies cedit à mor- te teſtatoris. Quo tempore iudicatur an vtile ſit, an non fit:
niſi ſuſpenſum ſit in euentum conditionis. Necrecte dicitur
iautile legatum eſſe, cuius dies nondum ceſſit. Expectatur conditionis euentus, ex quo iudicatur an debeatur legatum. Difficultas nulla fere hic eſt: niſi in explicatione antinomiæ cuiuſdam. Hic dicitur legatum non conualeſcere. idem dici- tur in 6. ſed ſi rem. Iſtit.co.vbi ſi res mea mihi ſit legata, quæ poſteaalienata fuerit. Locus eſt contrarius in l. i. de reg. Cato. Variæ ſunt opiniones, ſed aſſentior veteribus qui cenſent le- gatum eſſe conditionale. Lego tibi fundum illum, ſi eum, vi- uom ealicnaueris. Oſtendit Celſus in eo cap. regulam ad cõ- dicionalia non pertinere, idque duobus exemplis. Legatum dbi gebetur ſcilicet exiſtente conditione, quodnon debere- ar. Recte diceretut non deber’ quaſi nonlegatum. quiads:
539 ficit conditio ſtatim mortuo taſtatore. Sicut in ſuperiori ſpe⸗ cie dicitur non datum eſſe verius, quam inutiliter datum. HIec eſt veterum opinio, quæ cur reiici debeat, non video, cum& verbis Celſi& rationi congruat. Alij, neſcio qui, ſeſe ita expe- diunt, vt dicant Celſum ab VIp. diſſenſiſſe. Hæc nimirum eſt facilis& expedita iuris docendi ratio: ſed quæ grammaticum triuialem decet magis, quam Iureconſultum.
Ad S. Item quæri poteſt.
Mb quæſtio ad interpretationem Senatuſconſul. Du⸗- A bitatio naſcitur ex eo, ꝙ licet marmora transferre exv- na domo in aliam, ſi quis ſit vtriuſque domus dominus. leg. ⸗ Cod. de ædific. priuat. niſi publicus deformetur aſpectus, in- tegris ædificiis depoſitis,& fieri poteſt vt ædificium non o- mnino deſtruatur, marmore aliquo ſublato, aut columna, &c. Nec id prohibet fieri Senatus, niſi negotiationis& pro- mercij cauſa fiat.dict.l. 2. Parum refert in vtra domo ſint co- lumnæ. l. ſi quis poſt hanc. C. de ædif. priuat. vtrobique decus publicum eſt. Sed diſſimilitudo eſt in ſpecie propoſita de le- gato. Non enim vtraque domus eiuſdem futura eſt. Vnae- nim eſt hæredis, altera legatarij. Idem dicendum ſi duobus legatæ ſint duæ domus diuerſæ,& vni eorũ marmor ex altera domo. Quia conſtitutio loquitur cum vnus eſt dominus vtri- uſq;. Idem dicendum eſt,& ſi quis ſit ſolus dominus vnius do- mus, alterius vero pro parte rantum. Non licerenim ex do- mo communiin propriam transferre, auc contra. Nam non eſt eadem ratio in parte, quæ in toto. Si quis forte obiiciat eum, qui dominus eſt pro parte, recte dominum dici. l.5. ſer- ui.§. 1. ſup. eo. Poteſt enim videri hoc caſu aliquid negotiatio-
nis eſſe,& promercij inter ſocios. Notandum æſtimationem
deberi, quamuis res inutiliter legata ſit. Oppon. l.3 4. cum ſer- uus.§. conſtat. ſup. eo. vbi non debetur neæſtimatio quidem cum res legata non eſt in commercio. Sed hoc videtur exce- ptũ eſſe Senatuſconſulto non ſine ratione. Hocs. C. videtur
paulo alienius à naturali ratione, vt non liceat mihirẽ meam
diſtrahere, aut cum libuerit concedere. l. in re mandata. Cod. mand. Itaq; viſum eſt ampliſſimo ordini, huncrigorétempe- rare, exceptione addita, vt æſtimatio debeatur. Hacratione conſulitur& legatario,& reip. Simile quiddam eſt in actione de tigno iuncto. l..de tign. iuncto. hoc autem colligi videtur exl. 21. nutu.§. vlt. de leg. 3. oſtendit ibi Paul. in eo caſu rem i- plam præſtari ex S. C. quia in nulla parte vlla eſt facta mentio æſtimationis: ſicut in reliquis capitibus. Cum enim per legem licet poſſidere rem legatam, præſtanda eſt ipſa res, non æſti- matio. Et hoc confert ad confirmationem noſtræ ſententiæ circal. 4 0. ſed fi res aliena. ſupr. eod. in qua diximus mihil mu- tandum eſſe. Nam ſi poſſidenti ius eſſet legatario, non quæ- reretur de æſtimatione, quia res ipſa præſtanda eſſet. Seio nõ- nullos eſſe, qui dicant his tantum duobus caſibus æſtimatio- nem deberi. Sed quod dixi probabilius eſt,& plures quoque defenſores habet. Plura dicam adl. 4 3. Senatus. inf. eo-
Ad§. ged&ſiquis.
V na interpretatur Senatuſconſul. deiis, quæ iancta ſant ædibus. ait Senatus, quæ iuncta lunt ædibus lega-
ri non poſle. Pjepitar legatum ad opus reipub. faciendum.
ldem dicitur in l. vltim. infra de damn. infect. hoc autem non fuit expreſſum Senatuſcon.& Vlpian. ita loquitur, quaſi certi iuris non ſit. puto, inquit, valere,&c. Verum vtilitas publica exigit vt S. C. cum exceptione intelligatur. Vnde colligitur ii- lud Laroslrgem produci, velreſtringi interpretatione, pro- pter publicam vtiliratem.l. 3. ſi quis graui. S. vtrum. de Senat, Sylla. ſup. l. /63. hoc modo. infr. de cond.& demonſt. Illud quo- que eſt obſeruatione dignum, quod cum ex vtraque verſatur parte fauor publicus, maior præponderat minori. Ad decus publicum pertinet vt ex ædibus non auferantur marmores ſed operis publici ædificatio magis ad rempublicam perti- net.cedit ergo minor vtilitas maiori. Sicut Cicer. ait lib. 2, do Inuent. videndum eſle in antinomia, vtra lex ad maiores res pertineat, vtra publicæ vtilior ſit. Quod confert adratio- nem legum interpretandarum, Dicimus igitur interpreta- tionem referri debere ad vtilitatem. Qua in re quæritu non
—— ——
— r——— ͦ ͦꝛ ꝛ—·ÿõõ õõä⅓⁰³ʒ————— ÿ——

549 tantum quid ſit vtile, ſed quid vtilius. Cic. lib. 3. Offic. Sicut ex duob. æquis vtrum ſit æquius.l. bona fides. depoſ. Deinde VIp. confirmat interpretationem, arg. ductoer reſcripto Se- ueri, à promiſſione facta reip. ad legatum. Reſcriptum eſt e- nim ab eo poſſe eos, qui ad opus reipu. promiſerant, detra- here quid ex ædibus vrbanis acruſticis. eoque vt adid vhve Permittitur itaq; detrahi propter publicam vtilitater.1 alia ratio, quam attulit Papin. quia hi promiſſores„nec 8— mercij cauſa id haberent. 51 quis detraxetit mtino Hn promercalia fint, non incidit in pœnam§. C. d.l.· 2. Senatus. Inf. eo.J.vlt. inf. d3e damn. infect. Sed hæc ratio non wonnen legato, quia ſimpliciter prohibitum eſt legare beamona 3 pin. interpretaus reſcriptum de promiſſore detra ente, 3 rationem adiecerat. Fruſtra ergo& inepte hic quæritur, an 3 gatum ſit promercium, velnegotiatio: cum certiſſimum ſit
non eſſe. AdS. Sed videamus.
luitati alienæ permiſſum non eſt ita legare, vt ante di-
tum eſt. Probatur enim in quaq; ciuitate cõſilium elus, qui aliquid in eam ipſam confert:cuius ciuis eſt, non qui in a- liam. Ad verſi. Quanquam conſtitutum. Licet ex vna domoin aliam transferre, etiam ſi in eadem ciuitate non ſit. de ciuitate in villam transferre non licet. l.ſi quis poſt hanc. Minuitur de- cus publicum cum ex ciuitate in villam transfertut: cum ex ci- uitate in ciuitatem, par decus eſt. Et hoc permittitur cum quis
in vtraque ædes habet.
Ad S. Hoc ſenatuſconſultum non tan tum ad vrbhem.
Qlgniſicat Vlp. quod dictum eſt de vrbe, pertinere non tan- 8 um ad vrbem Romam: ſed etiã ad alias ciuitates. Vrbem incelligimus Romam. l. cui pacto. de ſer.export. Aliæ ciuitates loco priaatorum habentur. l. 6 eum, qui. inf. de verb. ſ gnifi. Sed VIpian. exiſtimauit eandem eſſe vtilitatem in aliis ciuita- ribus. Hic autem locus oſtendere videtur S. C. intelligi de æ- d bus tantum, quæ ſunt in vrbe, aut ciuitate aliqua. Et naſcitur h ec difficultas ex eo, ꝙ poſita hic eſt interpretatio S. C. abſ qne ipſo S. C. Fuit factum hoc S. C. tempore Adriani, Acilio Aailio& Cornelio Panſa cõſf.& ſcribit Spartianus in Adria- no eum de hac re quiddam conſtituiſſe: ſed integra conſtitu- tionis verba non deſcribit. Ego autem diligenter om nibus lo- cis expeuſis, in quib. huĩus re fit mentio, animaduerti genera- lem fuiſle prohibitionem, ſiue in vrbe, ſiue in agro. Vaus eſt locus in lege noſtra, in prin. ibi, Quæ ædibus iuncta ſunt,&c.
vbi nullum eſt verbum de vrbe, aut cuitate. Similis locus ſup.
ea.§. ſed& ſi quis. ibi, ex ædibus ſuis vtbanis atque ruſticis. Fruſtra permittebat Imperator detrahere ex ruſticis operis, cum id prohbicum non erat. Similis locus in 1.2. C. de ædifi. priua.vbi ſic inirio, Negotiãdi cauſa ædificia demoliri& mar- mora detrahere edicto diui Veſpaſiani& Senatuſco. vetitum eſt. Videtur referre verba S. C. nec vllam facit mentionem vrbis. Similis locus in l.vlt. de dam. infect. Si quis ad demoli- endum negotiandi cauſa vendidiſſe domum partẽve domus fuerit conuictus, vt emptor& venditor ſinguli pretium, quo domus diſtracta eſt, præſtent, conſtitutum eſt. Similis item locus eſt in l. 1 4. filiusfa.§. edes. infra eodem. vbi ædes deſtru- endæ neque legari, neque per fideicommiſſum relinqui poſ- ſunt. ĩidque Senatum cenſuiſſe. Alius locus longe apertior ſu- perioribus inl. ĩ. Senatus. ſupra de contrahen. empt. vbi ſic Paulus: Senatus cenſuit, ne quis domum villamve ditueret, &c. Apparet tamen ex hoc loco factam fuiſſe mentionem vr- bis in aliqua parte Senatuſcon. Et ſuſpicor cautum fuiſſe, vt ex domo in domum liceret transferre, modo ex vrbe in villam non transferatur: nam id permiſſum non eſſe conſtat ex d. l.ſi quis poſt hanc. C. de ædifi. priua. Ad verſ. Sed& diuorum fra-
trum,&. Alia eſt quæſtio ex Senatuſc. an ob debitum publi-
cum,&c. Dubitario nata eſt ex eo quod dictum eſt de opere publico. Videtur par vtilitas eſſe: ac interdum maior in ſolu- tione debiti publici. Sed contrareſcriptum eſt. Animaduerte- runt forte magnam ſecuturam deformationem, cum ob de- bita publica homines frequentiſſi me conueniantur. Rarius autem accidit, vt quis donet reip. iura autem adaptantur ad ea, quæ frequentius accidunt.l. nam ad ea. ſup. de legib. Exiam
Franc. Duareni(omment.
dictis apparet, non licere apparitoribus in executione rei iudi. catæ, ea quæ iuncta ſunt ædibus auferre, puta valuas, fene- ſtras,& ſimil. Multo minus lapides, ligna,&c. quanquam Ro- mæ id vſitatum eſſe doctores Itali ſcribunt. Nec aduerſatur noſtræ ſententiæ l. 2 0. ſi is cum quo. ſup. commu. diui. de quæ ſcripſi lib.i. Diſpu. c. 4. Quidigitur ſi non reperiantur aliabo- na pro executione? Vendatur domus ipſa. l.· 2. Creditor. ſupr. de actio. empti. dicemus ad l.à diuo. inf. dere iud.
Ad S. Hoc genatuſconſultum non tan- tum ad ædes.
Enatuſconſultum de ædibus extenditur ad balineum por- Oaeam„&c. non quod id verbo ſignificetur: ſed quia ratio eſt eadem, deformatio ſcilicet publici aſpectus. Eadem ratio. ne dicitur alibi appellatione ædium omnem ſpeciem ædilicij contineri. l. qui ædes. in fi. inf. de incend. ruin. nauf.vbieſt ex- tenſio, vt in l. 2. patroni. infra de verb. ſign. ratiocinationem vocant Rhetores, aut ſyllogiſmaum, cum id quod ſcriptum eſt, ad id quod ſcriptum non eſt ratiocinando producitur. Hoc genus interpretationis receptum eſt in quacunque lege, etiã- ſi pœnam ac duriciem aliquam contineat. Hoc Senaxuſc.pœ.
nale eſt. l. 2. Senatus. item paulo alienius à libertate naturali.
S&c. l. in re mandata. C. mand. Ego de hac re dixi adl. ſi quis id quod. ſupra de iuriſdi. in ſumma concludendum eſt ea quæ af- fixa non ſunt, legari, niſi poſita ſint, vt perpetuoibi maneant, quaſi portio ædium.
Ad S. Sed ſi parauit.& l. 4: ſiue.
AMue quæſtiones ex S. C. parauit quædam quaſi trãslatu-
rus in aliam domum. deinde mutauit conſilium,& lega- uu. Valet legatum, quia nõ fuerunt adfixa,& detraxit ex cau- ſa licita& permiſſa. non tam ſpectamus quid ſecutũ ſit, quam quod cogitarit ab initio cum detraxit. Non detraxit eo animo vt alij daret. An deſtinatio habearur pro facto? Quæſtioeſt brocardica, quam ocioſis diſcutere relinquo. Ad verſ. Sedſiea quæ legauit,&c. Legatum extinguitur, quia tes non petman- ſit in ſua ſpecie.l.Scnatus.de aur.& arg.leg.l. qui vniuerſas.de acq. poſſ. iraque non quæritur ex qua cauſa teſtatorid fecerit, vt inl.fideicommiſſa.§. ſi rem. del.3. tunc ea diſtinctione vti- mur, cum ſpecies ipſa manet,&c. Quid ſi hæres ea iunxit, qua ſeparata erant? debetur legatum. abſurdum eſt facto hæredi poſſe legatum extinguietiam ſi iunxerit ignorans:ignorantia eius non debet nocere legatario contra voluntatem defuncti. Nota hie præſtari æſtimationem pro re. Fauor publicus hoc facit ne diruatur ædificium, quod forte ignorans hæres fecit. Simile in l. i. inf. de tigno iniuncto,
Adl. 45. Senatus.
Ixi ſi quid legatum eſt, quod iniunctum ſit ædibus, idno jeberi, ſed tantum æſtimationem. Inde quæritur quidſi hæres ſponte velit ſoluere? Ait Vlp. nõ poſſe,& pœnis locum
fore. Nec obſtat quod pœnæ ſtaturæ ſint in eum, qui detrabit
vt vendat.l. Senatus.de contrah. empt.& l. vlt. de dam. infect. Nam datio in ſolutum ſimilis eſt venditioni. l.vlt. inf. quib. ex cauſ.in poſſ. cat.lſi prædium. C. de eui.
Ad S. Marcellus. Veſtio hæc pertinet ad interpretationem Senatuſcon- ſulri. Maritus fecit diætam,&c. locus eſt comparatus ad dendum amœnitatis cauſa. Vſurpatur à Plinio in epi⸗ ſtolis. Et mentio reperitur in aliis locis auctorum noſtro⸗ rum. in leg.cuius.§. ſed neque.ſupr. de vſufr.l. ſi cui. quib.mo. vſusfr. amit.l. /5. ligni.§. lguis. de leg. 3. an maritus poſſit ma- teriam legare, ex qua hæc diæta factaeſt? Ait Marccllus pol⸗ ſe legare: quia poteſt detrahere ſi velit,&c. Maritus ita rea- dit dotem vt ſumptuum àſe factorum habeatur ratio. Vti les ac neceſſariæ deducentur. Quæ voluptatis cauta facta ſunt, eapoteſt auferre maritus ſine damno mulieris. leg. ro voluptariis. ſupr. de impen. in reb. dotal. fact. dicemusa 1 8. domos. infr. eod. Dixerit aliquis, nonne quod ædifica tur in alieno ſolo, id ei cedite l. adeo.§. cum in ſuo. de acq.fet·
4* Il⸗ dam. Reſpondeo id locum non habere in te dotali. he
wſch nodl ſe lue
Lfeire V luram
ee
”
pat⸗ Fl Jbls 0 tetea⸗ nriur
ioner
giont v
1 Ccu
Werilennuo Naditasol
eneelbon onale- Vaidten hnter uncogker
raamtan
Rnaag aacbit buße
gone en
cdtdor thent;e Wo gtur larnea (als at treltar eimdcin 3 vc dürlär
lan Ahac doeaol hurkar manlis ſteatu wn m ſdemn. olr eüga e mdyg eptan nto uol inän ditan

¹ 5
nak Fermila nannnen
Adcogeunad aeee. amocm erun.Nag
Meaur. Aa deſtanbberxxuid Mndca aum ocjocsdleneene umn
*
m 2 ml Neamde an.& ng 35odlae aon quxnun eiquaui aAlAden dmili ſ.item delz. wen A.un pedes pumar Ke. QWiüle puuaermt dedern exumm dicum bexum—— aaa ceder aocere legxatiocourrnu Aa bc xrk a auionem Nole. Tac arncn ru, Juoc drr xe ,,
4ML4aun
Hlucte Ak V.dof pxu trarx uk
44
Lc uab.mnr9
ANTels aletpteait Minterh
guu.
LPemengum u.
In Tit. De legatis hideicom.
tus videtur ædificare in fundo dotali, vt eo ædificio vtatar quandiu durauerit matrimonium: ſoluro vero matrimonio deducat, vel auferat. Poteſt ergo maritus de rahere ſine me- tu S. C. non enim detrahit negotiationis cauſa: ſed quia ſer- uare vult quod impendit. S. C. negotiationis cauſa detrahen- tibus occurrit.. 4 ſ. Marcellus. de don. int. virum& vxo. Præ- tetea Senatuſconſultum non prohibet ea detrahi, quæ ſine iniuria domus auferri poflunt. l. 21. nutu. de leg. 3. At non vi-
detur magna deformitas ſecutura, ſi cœnatio huinſmodi, ſi-
ue diæta auferatur, quæ in horris facta eſt. Quare erſi mulie- ris ea eſſet, poſſet eius permiſlu auferri. nec ideo diceretur do- natio eſſe. l. prohibita. d. l. Marcellus. Hic eſt finis S. C.& in-
terpretationis eiuſdem. Sed ex aliis locis poſlunt aliæ inter-
pretationes addi, de quibus iam dixi. Vnus eſt locus, qui vide- tur mihi prætermittendus non eſſe. in leg. 18. Si gemma.inf. aur.& argum. leg. an quod dicitur de his, quæ iuncta ſunt x- dibus, ad res alias pertineat? Ait Vlp. non pertinere, quia non eſt eadem ratio, quæ in ædibus. l.2. C. de ædif. priuat. Quæ- ſtionem tamen hoc in loco tractauit VI. vt apparet ex inſcri- ptione vtriuſque capitis, Vlp. lib. 21. ad Sabinum. Ad S. Legatam. 6
Ocus de ratione& modo legandi, an teſtator poſſit con- Lan in alicuius voluntatem? Ait Vlpian. in hæredis vo- luntatem conferre non poſſe: quia nulla eſt obligatio. l. ſub hacconditione. inf. de oblig& act. Definitio obligationis Iaſtit. de obligat. facit l.17. ſtipulatio nonv let. inf. de verbor.
obligat. Poteſt confetri in atbitrium hæredis. l.7 ſ.ſi ſic. infra
eo.& l. 11. fideicommiſſa.§. quanquam. de l.z. Addel. vtrum. §. cum quidam. de rebus dub. An in alterius voluntatem con- ferti legatum poſſit quæritur? De voluntate legatarii non eſt dubitacio.l. 6. ſi ira legatum.§. illi ſi volet. infr. eo. 1. 68. ſi ita expreſſum. inf de cond.&demonſtra. Cur hoc legatum con- ditionale ſir, dixi ad leg. 3. ſup. eo. quia conditio perſonæ iun- cta videtur. dict. leg. ſi ita expreſſum. An conferri poſſit in voluntatem tertii quæritur. Et dubium non eſt, quin poſit, cum conferatur etiam in arbitrium hæredis ipſius, vt dixi. In
meram tamen voluntatem terrii conferri non poteſt. l. 11.
nonnunquam. inf. de condit.& demonſtrat. Certum debet eſſe conſilium teſtantis. Vlpian.in Inſtit. tit. qui hæred. inſtit. poſ lude ſumpta eſt lexpreſſa. de reg. iur. vt apparet exinſcri- prione. lem in hæredis inſtitutione. l. 32. illa inſtiturio. ſupr. de hæred. inſt. Ex his poteſt percipi ſenſus l.1. de legat.⁊cibi, Quid enim intereſt ſi Titius in Capitolium aſcenderir, mihi legetur, an ſi voluerit? Genus eſt enim pro ſpecie, id eſt, arbi- tratus fuerit. Nam voluntas genus eſt, cuius veluti quædam ſpecies ſunt arbitrium,& mera voluntas.l.75. ſi ſic legatum.
hoc tit.non exprimit Vlpian. quibus verbis legatum coneipf
debeat: ſed oſtendit in alienam voluntatem conferri poſſe.
Nos igitur hæc verba potius de arbitrio, quam de mera vo- luntate accipiemus, præſertim cum ex antecedentibus hic
ſenſus ſatis colligitur. Facit l. in ambigua. ſupr. de legib. Nec
aduerſatur ſupradictis.l. 64. Captatoriæ. inf. eod. Captatoriũ enim dicitur quod alterius captandi cauſa fit, non quod con- fertur in voluntatem. l. 70. Captatorias.& l. ſeq.ſup. de hære. inſtit. Harmenop. lib.. cap. 8.
Ad S. Qui ab hHſtibus. L cus de perſonis& de reb. ſimul. Qui redimit captiuum
ab hoſtibus, retinebit eum loco pignoris, donec ſibi pre- tium exoluetur. Id enim licet redemprori.l. qui teſtamento. §. poreſtatis. ſup. de teſtamen. Species quædam eſt ſeruitutis, quamuis omnino ſeruitus non ſit. leg. 2. C. de poſtl. reuerſ. Coguntur hi autem pretium exoluere, aut per quinquen- nium ſeruire.l. vltim. C. de poſtlim. reuerſ. Vt igitur ad ſpe- ciem noſtram reuertamur, redemptor legauit ſibi ipſi, an va- leat legatum? Videtur non valere: quia ſæparata res legata eſſe debet à legatario. Vlpian. ait valere, quaſi legata ſit libe- ratio pignoris. Et hoc ſenſu diſtinguitur res legata à perſona legatarii. Legatur enim homini redempto,& legatur libe- ratio vinculi, quo tenetur. hocq; ex mente teſtatoris: quam- nis ſubtilitas verborum refragari videatur. Acne hocalicui nimis nouum,& inſolens videatur, ſeruus alibi dicitur face- re furtum ſui. leg. prim. C. de ſer. fugit. l.ancilla. inf. de furt.
.
341 quamuis ſubtiliter diſputando, videatut᷑ diſtingui debere per- ſona iuris à re, quæ furto ſubtrahitur. Huc pertinet conſti- tutio luſtin. C. de commun. ſer. manu. l. z. vbi cum vnus es dominis legat partem ſuam ſeruo communi, valet legatum, & intelligitur ei legare libertatem, humaniore interpretatio- ne:& vulgare illud eſt, cum quis rem aliquam legat, videri legare ius quod habet in re. l. ſi domus. 9.vlt. infra eo. l. qui ta- bernas. infr. de contrah. empt. Adl. 46. Seruum filii. Oocus de rebus quæ legari poſſunt. An pater poſſit le- gare ſeruum caſttenſis peculii? Dubitatio. Peculium ca- ſtrenſe dicitur eſſe fili.l. 2. ſupr. ad Macedon. Nam quæ ſunt parta labore militiæ, placuit non eſſe in corpore cenſus, O- mne tenet cnius regimen pater. Iuuenal. Saty. vltim. Vlpian. ait conſiſtere legatum, ſi viuo patre mortuus ſit filius, ſic o- ſtendit alias non valere. Sed mirum hoc eſt, cum legatum valeat, etiam de re prorſus aliena. l.cum rem alienam. C. eo. §. non ſolum. Inſtit. eo. Vulgo dici folet aliam eſſe volunta- tem teſtatoris in hac ſpecie. Veriſimile eſt enim eum legaſſe ius quod habet in re. Dixi ad leg.ſ. ſerui.§. vltim. ſup. eo. Fun- do communi legato tantum debetur portio. quia portio te- ſtatoris eſt: ſi totus fundus eſſet alienus, deberetur. Sicin pro- poſita ſpecie dicunt teſtatorem videri legare ius quod habet. ius autem hoc fatentur nõnulli conſiſtere in mera ſpe, ſi mo- riatur inteſtatus ante patrem. Quidam diſſentiunt, hac po- tiſſimum ratione: quia mera ſpes non videtur conſideranda eſſe in hac ſpecie, cum præſertim de hæreditate viuentis quę- ſtio ſit. leg.⁊.õ.interdum.de vulg.ſubſtitut. ſupr. Improbum enim eſt ſollicitum eſſe de viui hæreditate. Idque maxime a- lienum eſt à naturali parentum voto. leg. ſcripto. infr. vnde lib.l.nam& ſi parentibus. ſup. de inoff. teſtam. vt Penelope il- la apud OQuid. Di precor hoc iubeant, vt euntibus ordine fa- tis, Ille meos oculos comprimat, ille tuos. Itaque aliter re-
ſpondeo, quam cæteri. Dico qaæſtionem hane VIp. intelli-
gendam eſſe, cum apparet leg tum non valers dere aliena: quia forte legatum eſt vindicationis. Vlp. Inſtit. tit. de l. Dice- mus adl. ſi ita legatum. infr. at enim de vindicatione nibil hic dicitur, ne id quidem fuit neceſſarium. quia de eo non erat
quæſtio, an valeret legatum rei alienæ per vindicationem: ſed
quo caſu non valet legatum rei aliene, an conualeſcat,& c. Hę quæſtiones ſæparandæ ſunt,& videndum eſt qua de re agatur principaliter. Bart.& alii quædam alia comminiſcuntur: ſed ignorantia antiquitaris lapſi ſunt, iudiciomeo. Oppon. reg. Caton. l. i. de reg. Caron. 9. an ſeruo. Inſti. de leg. Reſpondeo
regulam hic locum nõ hahere, quia retro creditur pater,&c.
Hæc eſt natura peculii caſtrenſis, qua intellecta, non erit dif- ſicile ſenſum aſſequi horum verborum. Colligicur ex leg. proponebatur. infra de caſtrenſ. pecul. vbi, cum nihil depe- culio dixerit filius, non nunc obueniſſè patri: ſed non eſſe ab eo profectum creditur. Seruus enim fingitur ſemper fuiſle patris à tempore acquiſitionis. Similis locus in leg. hæredi- tate.§. pater. eod. tit. Vbi dicitur continuationem quandam eſſe dominii, quaſi vterque quodammodo dominus ſit eiuſ- dem rei. Sic eſt filii, vt nihilominus in eo remaneat veſti- gium aliquod iuris paterni. Filiusfam. miles non liberatur pa- tris poteſtate.l. 3. C. de caſtr. pecul§. filiusfam. laſtit. quibus mod. ius patr. Sed quod ad bona caſtrenſia attinet, habetur
pro patrefam. ſaluo tamen iure paterno, de quo iam dixi. Hu-
ius rei argumentum eſt quod dicitue in leg. 3. C. de bon. pro- ſcript.deportato filio peculium caſtrenſe non publicari. Ad regulam igitur, cum obiicitur non valere legatum rei alienæ etiam ſi poſtea fuerit effecta mea: Reſpondeo rem intelligi fuiſſe patris, non filii tempore teſtamenti, propter fictio- nem iuris. Seruus de quo nibil diſpoluit filius, creditur fuiſ- ſe patris, iam inde ex quo acquiſitus eſt ulio. Fictio iuris pro vetitate accipitur, not. ad leg. ſi is, qui pro emptore. infra de vſucap.
b AdS. Siquis rem.
Adem eſt difficultas in hac ſpecie, quæ eſt in ſuperiori. EE- eſt ſimilis ſpecies, niſi fallor, in qua ſimilis quoque er- ror deprehenditur. Proponitur quæſtio dere aliena legata, & ita proponitur, quaſi certum ſit legatum Lon valere dere
2

542 aliena,& ita ego quidem exiſtimo. Nam alii mirabiliter hic torquentur. Species, Quidam legauit rem, quam ignorabat ſibi legatam eſſe,& legauit per vindicationem, ita vt lega tum non videatur valere: quia nondum erat ipſius temporẽ facti teſtamenti. quæritur quæ vis huius legati ſit. Vlpian. o- ſtendit vim datus egat pendereex euentu, ex acceptatione, velrepudiatione. Nec obſtat 1eg. Qao.ropuen fictionem iu- ris, ſi non repudiauerit, retro creditur res uiſle legatarii 375 iuſdemque teſtatoris. l. ſi tibihomo. 88,§. cum ſeruus. infra cod. Inſpecta igitur hac fictione potuit le gari quaſi propria teſtatoris etiam per vindicationem. Si rep adiauerit s Feaic creditur fuiſſe heredis non legararii. l..§ vttum. infra, ſi 8 in fraud. patro. Hæc eſt plana& ſimplex declarario, qua din. tæ magaæquc ambages tolluntur, quas licet in iin umſer. ptis videre. Et hinc etiam apparet; merito coniun eann u ſe hanc ſpeciem cum ſaperiote propter vtriuſque ſimilitudi- nem.
44§. Iipocul.
L 2ba eſt de iaterpretatione voluntatis. Legatum eſt po-
L ulum argenteum,&c. Dubitatio eſt, quia aliud peti- tuc, quam quod legatum eſt. arg. Seia. de auro& argen. leg. J. ſi conuenerit.§. ſi quis. de pignor. actio. Alind eſt enim na- uis, alia materia: tamen dicitur propter voluntatem deberi.
Nec vero magna dubitatio eſt in maſſa. quia facile ad prio-
rem ſtatum reuertitur. l. quæſitum. 76.§. Mud. de leg.3.Alias extinguitur legatum, cum res in ſua ſpecie non maniit. dict l. Seia. inf. de auro& argen. legat. De lana eſt maior dubitatio, propter quam augetur antinomia. ex leg. lana. 8 6. de leg. 3. Res eſt ſubobſcura& in magnam deductacontrouerſiam. Aſſeotior veteribus, qui dicuns legatum non deberi: niſi ap- pareat teſtatorem voluiſſe. Paulus in dict. leg. lana. vere& re- e ait veſtem non deberi: nec ab eo diſſentit Vlp. in hoc loco. Sed ait poſſe defendi Iulianum ſi teſtator perſeuęrauerit in cadem voluntate. quo quid verius dici poteſt? Fecit forte ve- ſtem, vr magis conſuleret legatario, qui in cate ſumptum facturus erat. Siid appareat ex conie cturis, dicendum eſt le- gatum deberi. Hic eſt ſenſus horum verborum, ſi modo non mutauerit teſtator volunratem. Facit l.in ambigua, ſupra de legib. Et hoc eſt quod poſtea ait, durante ſcilicet voluntate. Nec refert an ſæpius mutata ſit res, vt hic dicitur ad fin. Sem- per enim voluntas ſpectatur.
Ad S. Siareæ.
Pecies adfinis ſuperiori. Dubitatio eſt, quia alia tes eſſe vi- ⅓ detur. d.1 ſi conuenerix.§. ſi quis. de piguor. actio. Sed ſu-
perfices ſolo cedit. l. Paulus. 9. domus. de pignor. Area manet,
quæ poriſſima pars eſt domus.l. qui res.§. aree. infra de ſolu- tio. Idem clarius exponitur l. 40. fi areæ. de legat. 2. Non ob- ſtat l. repeti.§. vltim. quib. mod. vſusfruct. amit. quia alia cau- ſa eſt vſusfructus, vt alibi dixi. Malta ſant fingularia in vſufru- ctu, de quibus dixi alibi. Oppon. l. 77. ſi chorus. infra de lega. 3. dixi adl. 3. ſi ex toto. ſupra eod. ibi, quanquam tunc peti non poterat, S&c. id eſt, etiam caſu quo petinon poterat: quia mu- tata erat voluntas„Vt hic dicitur. Cellat autem cauſa, pro- pter quam peti non poterat.
AdS. Eum qui hirographum.
Ocus de interpretatione verborum teſtatoris. Quidam L Lguu chirographum quoddam ſuum, id eſt, cauuionem, nos valgo ſchedulam dicimus. Cautio dicitur ſæenumero à iareconſultis.l.cum de indebito. ſupr. de proba. c. ſi cautio. de fide inftrum. in Decret. Hæres offert legatario tabulas, quibus debitum perſcriptum eſt, forte ĩaanes debito ĩam ſo- luto, contendirque hoc ſignificari verbo chirographi. Le-
gatarius contra alſerit debitum ipſum ſibi legatum eſſe,&
hoc ſignificari eo verbo. Recepta eſt ergo hæc metomymia, vt chirographum dicamus obligationem, quæ cirographo & tabulis perſcripta eſt. Et eſt tiopus Kegörd in iure ciuili,
vt domus pro familia.l. i. de Senatuſconſul. Sillan. taberna,
pro mercibus quæ in ea ſunt. l. cum tabernam. de pign. teſſe- ra pro iure accipiendi frumentuai. Hæc igitur quæſtio naici- tur ex ambiguo, ſicut illa quæſtio de donatione Alexandri, a-
Franc. Duareni Comment.
pud Quintilia. lib. ſ. cap. 10. Cum Thebas euertiſſet, inug- nit tabulas, Juihus continebatur Thebanos centum talenta
murtuo Theſſalis de diſſe. De vi huius donationis querebatur
& an pecuniam donalle videatur: ea controuerſia dirimi po⸗ teſt hac diſputatione noſtra. In hacigitur diſputatione VI. pianus ait, debitum legatum eſſe. Oſtendit enim vütatum eſſe, vt qui chirographum vendit, non tabulas vendat: ſed nomen& actionem. Idem dicitur in leg. qui chitogcaphum, 59. infra de legat. 3. Argumentum eſtà venditionc ad lega- tum propter ſimilitudinem. Nou enim apparet ylla diſſimi- litudo. nullam aurem argumentum frequentius eſt, zc ma- gis vſitatum in iure ciuili, quam quod à ſimili ducitur. Nec enim aliter ius cinile conſiſtere poteſt, quam ſi quod ſcri- ptum eſt producamus ad ſimile. l.neque leges. l. non poſſunt. ſupra tit. de legibus. Argumentum ſiquidem quod vulgo du- citur à contractibus ad vltimas voluntates, nullo alio funda- menrto nititur. Nam vbi oſtenditur diſſimilitudo, labar ar- gumentum. Itaque male collocarunt operam ſuam, quiin Topicis legalibus conati ſunt diffinire, quando hoc geuus. umenti procedat. Hoc enim non poteſt in vniuerlum dſ. Kniri ‚nec id etiam neceſſe eſt. Sufficit quod iam diximus de ſimilitudine, cui ſi accedat exemplorum aliquot collectio, rei declarandæ gratia, nihil aliud requirendum mihi videtut. Quod dixi de chirogra ho legato, ſecuti ſunt lureconſultt in aliis locis. Vnus eſt obſeruatione dignus in leg. huiuſmo- di. 84.§. ſi ita legatum. infra eod. Sitabulas chirogtaphi nei hæredi meo teador, id eſt, ſihæredem meum debitolibe- rauerit. Similis locus eſt de calendario legato. leg. qui ilium, 64. alias 6². ff. de legat. 3. continentur enim nomina debito- rum,& pecunia charta. Similis de menſulario, qui legat men- ſam. l. cum pater. 77. 5. menſæ. de legat. 2. quæſtum& com- modum legare intelligitur. Eadem ratione qui obligat in- ſtrumentum emptionis agrorum, agros ipſos intelligitur ob- ligare. l.2. C. quæ res pign. oblig. Item ſi quis inſtrumentade- net. l. 1. C. de donar. adde l. Labeo. ff. de pactis..3. ff.ꝗe li- ber. legat. Hæc ſunt ita accipienda, niſi appareat contraria vo- luntas: nam ſemper videndum eſt quid actum ſit, vr in ſpe- cie l. Gaius. 88. ff, de leg. 2. llia ſpecies de qua fuit conſaltus Pau. ex facto, diſſimilis eſt noſtræ. Primum non legaturchi- rographum ſpecialiter, vt hic. Deinde verba reſtatotis tefe- runtur ad certum locum, cum omnibus quæ ibi ſunt: vtap- pareat teſtatorem cogitaſſe de iis, quæ ad domum iuſtuueu- dam pertinent. ſic de eo, qui legat domum& mobilia, quæi- bi ſunt: alias neminem iudicarurum eſſe, vt pecunia nume- rata debeatur legatario. Quamuis alias appellatione mobi- lium contineatur pecunia: tamen credicur mobilia intellexi- ſe, quibus inſtruitur domus. Ex his colligi poteſt interpteta tio legis municipalis, qua cautum eſt, vt vect gali non ſolu- to, irritum ſit inſtrumentum. Nam in pleriſque locis contta- ctus cuiuſque& inſtrumenti nomine penditur vectigil a- quod fiſco. Quxæritur inſtrumenti verbo quid contineatur, an tabulæ ipſæ cantum: an obligatio, ſiue contractus? Vari ſunt opiniones. Quidam exiſtimant ipſum contractum itti: tum eſſe,& nullum, argum. ducto ex hoc loco& dict. Lhu- iuſmodi.§. ſilta legatum. infra co. Alii putant tabulas iplas irritas eſſe: non obligationem. Quæ ſententia mibi videtur humanior, eamque ſequor: niſi coutraria voluntas appareas In pœnis benigna interpreratio accipienda eſt. liinterpreia- tione. ff. de pœn. Durum autem eſſet ita intei pretari vt nut- lus ſit contractus, cum alia ſit mitior interpretatio, vt iuſtru⸗ mentum ipſum ſit nullum. Satis punitur is, qui non poteſtr⸗ ti fide tabularum& inſtrumenti, cum facilior ſit ea probatio. l. contrahitur. ff. de— Sola igitur probatio per teſtes reliqua eſt. Sicut obſeruatur cum amiſſum eſt inſttumes- tum. l. ſicut iniquum. C. de fide inſtrum. l.ieſtium. C. dete- ſtib. cap. cum olim. de priuileg. in Decret. Non eſt eadem ra tio teſtamenti: quia ſi aliter interpretaremur, inutile ellet legatum. Non debet ea capi interpretatio, qua actus inutilis ſit.l.ſi quando. 106. ff hoc titul.de lęgat.& quoties. ſf de reb dub. Deinde eſtamentum plenius& fauorabilius intetpto- tamur. l. in teſtamentis. ff. de regul. iuris. cap. cum dilecti.da donat. Pœnam legis reſtringimus interpretatione magſsn quam adiuuamus. dict. leg. interpretatione. l. cum quidamn- ſupra de liber.& poſthu. 7 z.
luns
9 85 ſitde Oe⸗ tät het tem e tnt Kc tedelul Nij
pocntul
bi fauo hocef hmente numeſt
Wiselſol ttariot lak doh elt. I neer larcaudh n Necl
DVacfdes
manteone Dnut n de nend C de ſ d

tr aTr.lac hnt eaacpenrünn men dan emher eatmekid 2a er ko, ücbmisectnohkz.Ninn Pipham pecalner, nd. Deincech mtur ad rruun Lcun, am omoidag urAr trtxatra ograle ein, griu un perunent e teco, qullegudant unt acnnen e
— na dedenar exano DSnn um coaunennu ecunittanen cttuuu t, audu ntrurar doma EIdSalg 9 aumcpad, qus autu tkm. „ crrun it nitrunentum. Namuer 2 cuui Xatrumenti Socu dr uodA 4 rrtar ultrunxadi ns — Dd0grno, HMa
e Kimant Mne M om Audum 5
.* end 3 *
A gu. cuu
1u.1 6 uelpie
Ad§. Sed& ſinomen. Clquis legauerit nomen, eadem eſt quaſtio, quæ de chiro- Oaneae omen ſigaificat tabalas ipſas& yngraphas. In- ſtit. de liter. oblig. Vnde nomina facete apud Cicero. lib. 3. Ofſiic. Significat etiam debita ipſa uε νιμιμαν. Iu dubio accipi- tur benignior interpretatio, ne legatum inutile ſir. Huius au- tem legati, ſicut& ſuperioris hæc vis eſt, vt actiones cedan- tur,&c. vt in dict. leg. cum ſeruus.§. idem lulianus. ſupra. Non tenecur ergo hæres ad ſumptus litis: vt hæc verba oſtendunt. Nec cogitur experiri: niſi in caſul.ſi ſic legatum. 7 8.§. vitim. hoctitul. Sine ceſſione poterit agere actione vtili. l. ex legato. C. eod. Itaque hæc ceſſio non magnopere neceſſaria eſt, quia exoleuit fere ſubtilis differentia actionis directæ& vtilis. l. a- ctio. 47. ff de neg. geſt. 1 Ad S. Stidem ſeruns.
Ocus de effectu legati. Srichus eodem teſtamento lega-
dus eſt,& liber eſſe iuſſus eſt. In hac repugnanria vtrius ſit potior cauſa quæritur an legati, an libertatis? Et dicitur a- libi fauorem liberratis præualere. l. ſi dem ſeruus. 14. ff. del- 2. hoc eſt intelligendum ſi libertas vtiliter data ſit. leg. qui te- ſtamento. 8. ff. de legat. 2. Exemplis id demonſtraur hic. Pri- mum eſt, ſtin fraudem,&c. libertatis datio nulla eſt. Inſtit. quibus ex cauſis manu. non licet. Deinde ſi ſeruus in perpe- tuam ſeruitutem væniit. l. ea quidem. C. ſi mancip. ita fuer. a-
lien. vt manu. Oppon. J.z.§.vltim. ff. de inſtr. leg. vbi datio li- bertaris quamuis mutilis, nocet legato. Reſpondeo, ſpeciem
diſſimilem eſſe. Ibi primum legatus eſt ſeruus teſtamento- deinde inter viuos manumiſſus. Duo ſunt actus ſeparati, quorum alter prior eſt, alter poſterior. Priori derogatur per poſteriorem, quamuis inutilis ſit: quia ſufficit adreuocan- dum id, quod prius factum eſt, ſola voluntas. Nec dubium eſt quin ex eo actu colligatur voluntas: quamuis eum effe- ctum non habuerit, quem cogitabat manumiſſor. facit l. pla- ne. ff. eod. hoc tit.& l. ſitransferam. 20. ff. de adim. leg. In hac ſpecie ſimul& eod. teſtamento vtrumque relictum eſt.
facit l. non ad ea. 8 8. ff. de cond.& demonſt. Tertium exem-
plum de ſeruo pignori dato: libertas ei datur inutiliter, ſi ſit ſpecialiter obligatus.l. ab eo. C. de ſeruo pignor. dato. Dixerit aliquis, Imo valet libertatis datio. Sicut legatum valeret cu-
inſcunque rei obligatæ. l. ſi tes obligata. 17. ff. eod. hoc titul.
Multo magis valere debet datio libertatis, propter fauorem, vt hæres cogatur ſeruum luere. Huic obiectioni reſpondet VIpian. in l. generaliter,§. ſi quis ſeruo. ff. de fideicom. liber. ait hbertatis dationem non valere ipſo iure, ſi directo relicta ſit. Sed poſſe relinqui per fideicommiſſum. Addit& verba di- tecta vim fideicommiſſi habere, benigniore interpretationc. Poteſt ergo petere ſe manumitti ab hærede, qui hoc facere non poteſt: niſi prius luat. Si forte non eo fuit animo teſta- tor, vt hæres luat: nec ſeruus habet vnde ſe redimere poſſit. Hoc caſu dario libertatis inutilis eſt. Quia ipſo iure non fit li- ber. Neceſſe eſt ergo prius creditoribus ſatisfacere. l.pigno- ri. 0. ff. de hæred. inſtit. Aa§. Si ſatuliberum.
Ocus de effectu legati. Quidam habebat ſtatuliberum, Ln ſub conditione fuerat hdertas relicta,& nondum ex- titerat condirtio.l.i. ff. de ſtatulib. nondum eſt liber. imo inte- rim ſeruus hæredis. l. ſtatuliberum. ↄ.& l. ſtatuliberi à cætexis. ff.co. Hic hæres legauit pendente conditione hunc ſtaruli- berum: deinde deceſſit. Perit legatarius ſtatuliberum hunc pendente conditione ab hærede hæredis: is paratus eſt ſol- uere, ſed de ratione ſoluendi dubitat. nam poteſt ſolui non tantum res ipſa, ſed etiam æſtimatio ſi velit legatarius: imo etſi non velit: quia hærede non ſoluente venitur tandem ad æſtimationem. ſcripſi ad leg. vbi autem.75.§. vltim. ff. de ver- bor. obliga.& adl. vinum. ff. de rebus cred.&ſtimatur autem hic ſtatuhber quanti poſſet vendi, inſpecto dubio euentu. l. ſi ſeruus. 1 4. ff. de condict. furt. l. mortis, de donat. cauſ. mor. l. 1.§. ſi hæres. ff. ad Trebell. Accidit tamen interdum vt res æ= Kimetur periade acſi nulla conditio adſcripta eſſet: ſed hoc ſit propter contumaciam,&c.l.locum.§. condemnario. ff.de tab. exhib. Dubitatur ergo, vtrum magis expediat hæredi, Rc. Et ait Vlpian.&. Si ſeruum ſoluat ‚deinde exiſtat condi- tio,& ſeruus fiat liber: nullo alio damno afficitur hæres, niſi-
In Tit. Delvgati t ſdeicom-
b 943 quod ſeruo caret. Si ſoluat æſtimationem, deinde exiſtat conditio, non ſolum caret ſeruo, qui ſit liber, ſed æſtimatio- ne quam ſoluit. Nã ſolutam æſtimationem non reperit. Cum venitur adæſtimartionem, videtur tanti æſtimatus eſſe, cum ſciret ſtatuliberum,&c. l. eius rei. ff.de rei vindic. Itaque vi- dendum hic eſt, quid actum ſit. Qaid ſi hæres ignorans con- ditionem ſerui legati ſoluerit æſtimationem? Plerique putant eum agere poſſe aduerſus legatarium, quaſi euicta re: perin- de ac ſi vendira eſſet. Quæ ſententia habet rationem. l. litis æ= ſtimatio. ff. pro emptore. Hoc aurem producitur adrem o-
mnem, quæ poteſt euinci, ſi debitor euicta re non teneatur.
Ne quis putet quæ de ſtatulibero hie dicuntur, nullius hodie
vſus eſſe: ſalubre eſt hoc conſilium Vlpiani,& obſeruatione
digniſſimum.
Ad§. Si duos fundos. IL. Hems de effectu legati. Species, Quia de aditu nihil di-
L/um eſt, nec videtur deberi ſeruitus. l. in vendendo. ff. de contrah. empt. Quædam ita demum debentur ſi dicta ſuat: veluti via, iter, actus, aquæ duct. Vlpian. tamen ait præ- ſtandum eſſe aditum: eoque nomine agitur aduerſus hære- dem mon aduerſus legatarium. Nam aliter frui non licet fun⸗=
do legato. Hanc rationem affert VIpian. ff. in l. 1. ſi vſusfruct. peta. Hac pertinet quod dicitur in l. damnas. ff. de vſufr.legat.
Similis locus eſt aliquanto planior& apertior in leg. binas. 9. ff. de ſeruit. vrban. prædio. debetur legatario ſerutrus altius non tollendi hactenus vt ei habitare liceat. Necre fert an v- nas ædes habeat hæres, alteras legatarius: an vero duo ſint legatarũ,&c. Id ſignificat luriſconl. ibidem his verbis, Idom dicendum eſt ſi alteri ædes,& c. Vr quod dictum eſt de hære- de, locum habeat in legatario: ſicnt in ſuperiore ſpecie, hæ- res obſcurare poteſt ædes legatas, modo liceat habicare. Sic in ſecunda ſpecie legatarius. H'cſenſus verus& planus ver- borum Pauli, in quibus nihil mmurtari poteſt ſine fi gitio. Nec enim ad rem pertinet, quod alibi dicitur dominum pro- prietatis non poſſe inuito fructuario altius tollere ædes. l. 7. §. hac rarione. ff. de vſufru. J. ii cuius.§. item Nerua. eod tit. Quxælo quid hoc habet ſimile cum ſpecie dict.j. binas? In ſu- perioribus ſpeciebus de vſufructu nihil aliud dicicur in ſum- ma, niſi ſtatum rei non poſſe mutarià domino proprietatis, inuito fructuario, nec contra. in leg. binas. nihilomuino ſi- mile. Non quæritur de ædibus fructuariis, an liceat in eis a- liquid facere, quod certum eſt non licere, ſed in aliis ædibus viciais quid permiſſum ſit. Idque docet Paulus in dict. leg. bi- nas. Hoc etiam non aſſequuntur, alii neſcio qui manus af- ferunt Paulo temere& impudenter. Debetur ergo hæcſer- uitus legatario, ſi modo ſeruitus dicenda ſit. 1.z.§. recte. ff. ſi ſeruit. vindi. Rario petendi eſt, vr aduerſus hæredem agat, non aduerſus legatarium. Legatarius nulla actione eitene- tur, nihil eſt contractum, nec quaſi contractum cum eo, non competit in rem confeſſoria-quia nondum eſt conſtituta ſer= uitus.l.vti frui.ff.ſi vſusfcuct. pet. Nec reſtator his verbis vſus eſt, vt poſſit vindicatio compertere legatario hoc iure. Ad l. ſi fundum. mox reſi pondebo, alias tranſit dominium ſeruitutis ſicut rei corporalis.l. ſi partem.§. vltim. ff. quemad. ſerui. a- mit. Agit ergo aduerſus hæredem, qui tenetur exteſtamen- to,&c. Sed quomodo præſtabit hæres quod non habet? quid ſi nolit alter legatarius ei præſtare? Conuenit inter ſpecies ogfendnm eſſe illum legatarium petente hærede,&c. idque nullo pretio dato. Ethoc colligitur ex dict. leg. damnas. non aliter ei conceditur fundum vindicare, niſi prius tranſeundi ius fructuario præſtet. Creditur teſtator velle eum vti quo- modo ipſe vtebatur. Quid ſi iam ei datus eſt fundus? pote- tit repeti condictione incerti leg. ſed etſi me putem.§. cum ĩ- ter. ff. de condict. indeb. Cum iter excipere deberem: ſed dificultas naſcitur ex eo, quod hæres cogitut redimere. ergo pretio dato: emptio enim non eſt ſine pretio.§. pretium. In- ſtit. de emptio. Reſpondeo hoc verbum adalia plerunque transferri, vt apud Ciceronem, Acerbitatem redimere ſuis priuatis& domeſticis commodis. Sic dicitur redimere hæ- res qui onus exigendi ſuſtinet,& operam atque impenſam præſtat in ea re neceſſariam. Hoc ſatis probabile eſt ad de- fendendam opinionem vulgo receptam,& à qua nullus diſ- crepat. Si redimere proprie accipiam e falcendan erit le 2 2

544
gatarium cogendum eſſe iuſto pretio. ar. l. ſi quis ſepulchrum ff.de religio. Et cum hac exceptione intelligenda d. l.damnas. Quid ſi fingulis legatariis ſingulæ ædés legatæ ſint: Plerique exiſtimant hoc ius locum habere rantum in vlufructu. Natu- ra enim vſusfructus hæc eſt, vi frui liceat,&c. d. l. 1. ſi vſusfcu. petat. Sed magis mihi placer quod vulgo receprum eſt, idem in proprietate eſſe dicendum, idque propter veriſimilem te- ſtatoris voluntatẽ. Nõ eſt credibile eũ velle legatarium habe- re ædes quas habitare non liceat. argum. l. 3§. qui habet.ff. de ſeruit.ruſtic.prædior. Item veriſimile eſt, teſtatorem velle eodem modo legatarium vti, quo ipſe vrebatur. J ſ ſeruus qlurium. 5 0.§. vltim. infra eod. Eſt ratio d.l.dam nas Eripe- cies eſt de hacre ſatis aperta& expreſſa in L.eſtatrix. ff. ſi ſer- uit. vind. Eſt alius locus clarior in l. ſi quis teſtamento. 7 8.§. qui fundum. infra eod. Ipſo iure, id eſt, ciuili iure, meto iure propter euidentem teſtatoris v oluntatem, non per interpre- tarionem benigniorem, qua amero iute reeedatur. Alia cau- ſa eſt contractuum. l. in vendendo. 66. fl. de contrah. empr. ius ſiagulare eſt in ſepulchro. l. ſi quis ſepulchrum. ff. de reli- oſ Idem in diuiſione rerum communium. l. via conſtitui.. vlcim. ff. de ſeruitut. ruſt. præ. Prudenter ergo faciunt hære- des, qui nominatim excipiunt ſeruitutem,&c.
Adl. 45. Sid ſubſtituto.
Eeffectu logati. Species. Dubitatio ex regula I. pluribus.
0 140.§.& ſi placet. ff. de veib. obli. l.proprias. C. de legat. Pompon. ait legatum efle vtile ex ſententia veterum. Suffi- cit enim rem non fuiſſe alienam tempore teſtamenti& tem- pore exſtentis conditionis. Medium tempus non nocet lega- to, ſi ſit conditionale. l. cætera., i. ſupra eo. l. exiſtimo. 98.fl. de verb. oblig. Conditio huius legati eſt, Si filius impubes de- ceſlerit,& ſubſtiturus capiat hæreditatem,&c. Nam aliter lo- cum non habet pupillaris ſubſtitutio. I. 2. fl. de vulg. ſabſtit. Sed plenior diſputatio huius rei pertinet adl. huiuſmmodi. 84. 5. qui ſeruum. ff. cod. hoc tit.
.
Aa§. Hæres.
Oecus de ſolutione legati: Qualem præſtare oportet remn egatam. Non cnim lufſicit præſtare qualemcunque. di- xi ad leg. legaro generaliter. Pomponius hic diſtingnit lega- tum generale à ſpeciali. De generali primum videamus. Hæres ita dare debet vt habere liceat. Si quid ergo inſit ſer- uo propter quod non liceat habere, tenetur hæres,&c. alias non tenetur. Exempla hic ſunt. Similis locus in l. qui concu- binam. 29.§. fi hæres. ff. de leg. 3. ſimilis locus inl. hæres ſer-
uum. 7 8. ff. de euictio. Sic intelligendum eſt quod dicitur in
ſidomus. 74.§. de euictione. infra eo. debet intelligi ex lega- to generali, vc ex aliis locis apparet. Obſeruandum hic eſt o- biter hæredem ſeruum ſanum præſtare non debere: ſed ta- men peſſimum dare non debet. Dixi ad leg. legato genecali- ter. ff. hoc tit. facit I. 13. fi hæres. eo. hoctit. ſf. Videamus de legato ſpecialiter relicto. talis debet dari, qualis eſt. Libera- tur ergo hæres etſi forte furtum fecerit: aut noxam nocue- rit,&. Cum teſtatot certam rem deſignat, non videtur alie- num eſle ab eius voluntate, vt detur qualis eſt. Non poreſt imputarihæredi quod alium non det meliorem. Hæc de vitio rei legat. Diuerſa eſt quæſtio de re aliena. Sequenda eſt que- ſtio alibitradita, l. cum rem alieuam. C. de leg.§. non ſolum, Inſtit. eo. An teſtator ſciuerit an ignorauerit,&c. Si teſtaror ſciebat eſſe alienam, hæres tenetur redimaere& cauere de e- uictione. d. l. cum rem alienam. Si ignorabat, non tenetur de euictione. Quidem exiſtimant hoc caſu cogi hæredem præſtare rem propter hæc verba Pompo. talis debet dari,&c. Aiunt non poſſe recuſare hæredem hoc prætextu, quod
legatum inutile ſit. Non enim valeret legatum vt hæres co-
gatur redimere: ſed tamen eum cogi præſtare,&c. Sed ve- reor vt defendi poſſit hæc opinio. Quia dicitur in dict.l. cum rem alienam. legatum non valere. Nec Pompon. hic loqui-
tur de re aliena, vt iam dixi. Eadem diſtinctio eſt inl. ſires ob-
ligata. ſ7. infra eo. de re quæ ſeruitutem debet, locus eſtinl. ſeruo legato. 49·S. ſi fundus. ualis eſt dari debet.
Franc. Duareni Comment.
)
Adl. z9. Quæ de legata.
fferentia generis& ſpeciei locum habet& in ſtipulatio- L)* Qui permiſit dare hominem, tenetur ſi habere non liceat. l. qui decam. 72.§. qui hominem. ff. de ſolut. Cum ex caula fideicommiſl. libertas præſtanda eſt ei, qui noxa ſolutus non eſt. Qui promiſir dare Stichum, liberatut talem dando qualis eſt. Siergo noxam nocuerit, tenetut eo nomine pro- mifſor. Oppon. dare eſt dominium transferre. l. vbiautem. 75.§. vltim. de verborum obliga.§. ſic itaque. Inſtit. de act Br. gore euicta tenetur promiſſor. eodẽ argumento poteſt im- pugnari quod dixi de legato. Quid enim ſi teſtator ita dixe- rit, hæres meus dato,&c. Vulga interpretantur dare, pro tradere.l. ſi rem tradi. ⁊ 8. de verborum oblig. Sed hoc peifa- gium mihi non videtur ſatis rutum eſſe. Tutius eſt verbo- rum proprietatem ſequi. Nec contrarium eſt quod dicitur, ei qui dare debet dominium transferre,&c. Nam& hic domi- nium transfert. Nec obſtat quod res poſtea auocatur& au. fertur. vnde videtur nec data. Interpretario illa recepta eſt in re piguorata,& aliis quibuſdam ſpeciebus. l. ſirem ꝛ0 ff. de ſolut. Sed non tam late produci debet, vt vbique locum habeat, præſertim cum ratio diuerſa eſt. Sed quid refertan ſeruus magis ſit, an obligatus iure piguoris? Cum vtroquo caſu auferatur,&c. Reſpondeo durum viſum eſſe eumtese- ri cuius facto res euicta non eſt: ſed vitio ſerui potius. Nam etſi ſeruus iam ſolutus legatario, fmiliter furtum fecillet, aut noxiam nocuiſſet,&c. vt mirum non ſit creditori id nocare. Obſeruari ſolet hic locus communis de ſimilitudine vltima rum voluntatum& contractuum, de quo dixiadl. ſeruum. §. eum qui chirographum. ſupra cod. Et exempla huiusrei crebra reperiuntur. l. pactum inter hæredem. ff. de pactleg. vltim. C. de lega. Inſtit. de lege Fuſia Canin. toll.l. iure ciuil. 24. fl. de condit.& demonſt. l ſi ſeruus legatus. 10 8§. ſ eicui. iufr. hoctit. de leg. I.l. 2 6. ff. de pig. act. l. obligationum fert. §. placet. ff. de oblig.& actio. l.ita ſtipulatus. 11ſ.ff. de verbor- oblig. Similia tamen hæc non ſunt per omnia. Idque exem- Nis aliquot oſtendi poteſt, quæ veluti per ſatyram colleda Anobis ſunt. Benignior interpretatio fit in teſtamentis.lin teſtamentis. ff. de reg. iur. c. cum dilecti. de donatio. in De- cret. Ex qua differentia multæ aliæ pendent, vt cum dicitut Mucianæ cautioni lacum eſſe inteſtamentis. l. Mucianæ.) ff de condit.& demonſt. Non in contractibus.§. ſi quis itaſti: puletur. Inſti. de verbor. obligat. Si in Capitolium non aſcen- dero, dare ſpondes? id eſt, cum moriar. Alia differentiaeſt. Legatum conditionale tranſmittitur.. in nouiſſimo. C. de caduc. toll. non ſtipulatio.§. exconditionali. de verbor. ob- lig. In ſtit. Alia, Conduio ig poſſibilis nocet contractui non vltimæ volantatil. 3. fl. de cond.& demonſt. l. impoſſibilis.7. de verb. oblig. quarum eadem eſt inſcriptio, Vlp. iib. 6. ad Ö* bin. Alia inl. vnius, ff. ſi quid in fraud patro. v ilibertus do- nate poteſt, legare non poteſt. Gratia patroni hocita conſſi- rutum eſt. Facilius quis legat, quam donat,&&c. Alia inl vit in fi. ff. commu. præd. vbi dicitur non ſuſpendi actus morien-
tium, vt viuentium. Alia, minor habens curatorem non cou-
trahit. l.ſi curatorem. Poteſt tamen teſtari& legare. l. Aure- lio.§. Caius. ff. de liber. l. ſi pater. C. qui te ſta.facere poſf. Ali Excontractu ſeruitus non præſtatur,&c. l. in vendendo-ffde contr. emp. Ex teſtamento præſtatur. l. ſeruũ filii. 44.5.vl.A lia inl. à Titio. ff. de furt. l.1. C. commu. de leg. Alia, remecuu:- dipiſcendæ in vltimis voluntatibus locũ haber. l.vlt. C. de edi Diui Hadr. nihil tale in contractibus reperitur. Alain l. ſi Sti- chum. 8 ſtipulario. ff, de verb. obli. Alia, Non receditur à per- ſona arbitri,&c. l. ſi quis arbitratu. ff. de verb. oblig. In teſtz- menrtis accipitur pro arbitrio boni viri. l.. ff. de leg. 2. Ali, Cautio ante diem,&c. tit. ve legat. nom. cau. l. omnibus. fl. iud, Alia, Vlrima voluntas reuocatur. l. 4. ff. de admi. l. non ſic contractus, exceptis tamen quibuſdam. Alia, Prohibitioa lienationis in teſtamento impedit translationem domini. filiusfam.§. Diui. infra eo. ff. non in contractu.l. ca lege. C.4e condict. ob cauſ. l. ſi quis ita promiſerit. ff. de verbor. oblga-
Adl. 47. Cum res.
+ Oeus de ſolutione& præſtatione, qui vatios caſus cor⸗ inct. In primis quæritur de tempore quo ſolui debet. 4 Vlpianus ſtatim,& ſins mora. Niſi forte ſit aliena, ſrcoe
2
eantt equl oeat!
1 1ed
1¹ n u
hahet ec tlitat gitit gau ſt t. äbp put 1 dicil antir b
mnken mroſdo bel ſof cei dqorker ke Hoc figod kneame ddenelt thilet. lae oho ponſeke, tamaſ d, pui b uwek
0 le
due ual aüſgem glet k Aedem ta& reanen deguer
K 1 la drbte
Kaxerae
dä ihr.
anasc 1 tuid dai ge eätzn iae
1 ſu

3 3 kod A A 8 De e Makatum c Conerach wantrk “ 11 4 4 1 „ 4 hac Sraphan Sn kaa damhmane m faks
8 Lnd. X deme 4. Wock. Alerum 4 LkKrad a
*
2. Dandatamen ke Aoalantaeron. inaot oltend pott, Lelum W l. levg 1 Wuercetasondnr * AA.c. aadieait
H em dcarak nule lexxas b Anar em dailnncleinteſtanen le nαεν. K emoaft. Nanncooth nus. laſd. de verdor. Odigr. An(nn 3. tr poodcr Meſt, ummqiir.
.TAan ccconc tanſaier ſ.un
14 4
1 4 4* 1 8 „aitt. Au, C.24doh polidiuuua 11 6
1. K vrcat. —.econc. 1
“ netti Kn
ia να ☚μ☚εααα— u 5
un. Aun! 1u. E. iqadatuien tcſt. Gruuaae
„
“ mRekt
ule. uaf 84
douu 1 A.IA qadkgn, Mac don 1
Tooaluned
n
4 4
“
In Tit. Delegatis es hideicom. 348
eam redimere: aut niſi copiam eins non habeat. Tunc enim æquum eſt tempus aliquod dari 3d ſoluendum. Nec enim di- citur in mora eſſe, qui iuſtam differendæ ſolutionis caulam habet. l. ſciendum. z1. ff. de vſur. Deinde quæritur, quid con- ſequitur legatarius ob moram? Vſuras, fructus, omnem v- tilitatem,&c. Vluras cum pecunia legata eſt. Nam ſpecie le- gata non debentur vſuræ. l. 3.§. ſi auro. ff. de vſur. Pecunia le- gata debetur etiam ſi legata ſit vt ſpecies,&c..z. 3. 4. C. depo- ſit. vt in l. ſi certos. infra eod. l. alis ſetiptura. ſupr. eo. De fru- ctibus dixi ad l. cum ſeruus.5. fructus. ſupra eod. Ex quo ap- paret hanc actionem ſimilem eſſe quadantenus bonefidei iu- diciis.l.in minorum. C. in quibus cauſ. in integ. reſtitut. Mi- rantur nonnulli, quod hic dicitur de mora, cum etiam ſine mora debeantur fructus,&c. ſi res propria ſit teſtaroris. l. He- rennius. 4 4. ff. de vſur. l. ſi tibi homo. 86. 5. cum ſeruus. infra eod. Sed verba captanda non funt. l. pen. ad exhib. ff. Sabinus cuius opinionem hic Vlpianus refert, non dicit ſine mora non deberi:vere dixit mora intercedente deberi: ſed non re- Ge colligitur, non deberi ante moram, cum apparcat ex aliis locis deberi ex die aditæ hæreditatis. Dixi adl. cum ſeruus.§. fructus. ſupra eo. Alia quæſtio eſt de loco diffuſe tractata vſque ad fin. hu- ius c. quo loco ſolui debet? Ait Vlpianus ſoluendam eſſe v- bi relicta eſt, vbi erat tempõôre mortis. Hic videtur eſſe ſen- ſus horum verborum, tametſi aliquid ambiguitatis habeant. Excipiuntur aliqui caſus. Primus, ſi teſtator voluit alibi præ- ſtari: hoc poteſt dupliciter accidere, id eſt, cum teſtator id nominatim declarauit,& cum ex coniecturis apparet eum voluiſſe.l. ſed etſi ſuſceperit§. 1. fl. de iudic. Voluntatem ſe- quimur veriſimilem, non minus, quam quæ verbis exprimi- tur. l. licet Imperator. 74. infra eod. Secundus caſus, cum res dolo hæredis in alium locum eſt translata: forte vt moleſtia afficeret legatarium. Tunc debet ſolui vbi petitur: nec alibi poteſt eam ſoluere hæres, inuito legatario. Hac pœna plecti- tur ob dolum ſuum. Pertitur autem vbi maior pars hæredita- tis eſt, vel vbi hæres domicilium habet. l. ſi fdeicommiſſum. Fo. ff. de iudic. Tertius caſus, cum hæres tranſtulit eam ſine dolo: forte propter vtilitatem& conſeruationem rei ipſius, &c. Hoc caſu præſtabitur vbi eſt. Atque ita poteſt intelli- gi, quod dicitur in leg. quod legatur.3 8. ff. de iudic. rem præ- ſtandam eſſe vbi eſt: niſi dolo hæredis translata fuerit. Nam eadem eſt VIpian. ſententia in hoc loco. Præſtatur enim vbi eſt, id eſt, vbi teſtator eam reliquit: vel vbi hæres eam poſuit ſine dolò tamen. Quattus caſus, cum legatum, id eſt, quod pondere, numero,& c. Præſtandum eſt vbi petitur: niſi fue- rit certa ſpecies,&c. Non poſſumus dicere præſtandum vbi eſt, quia in certo loco non recte dicitur eſſe, id quod incer- tum eſt. dict, leg. ſi fideicommiſſum.§. tractatum. ff. de iud. Qu legat centum modios frumenti, rem incertam legat, quæ nullo circumſcribitur loco. l.in ratione. 30.§. incertæ. ff. ad legem Falcidiam. Quintus caſus poteſt addi, cum ſeruus in fuga eſt,&c. de quo dixi adl. cum ſeruus. in princ. ſupra eod. Exiam dictis naſcuntur variæ quæſtiones. Dixi teneri hæredem ſi tranſtulerit,&c. Quid ſi ita tranſtulit, vt non ap- pareat,&c. Debet æſtimationem, aut cauere, vt hic diſtingui-
tur. cauet rem teddi ſi eam deprehenderit. Imo etiam cauet de
perſequenda re. l. 9. ſeruo legato.§. vltim. infra eo. Nec ob- ſtat l. ſià bonæfidei. cum l. ſeq. ff. de rei vind. vbi cauer poſſeſ- fot de reſtituendo: ſed non de perſequendo.quia pleniòr in- terpretatio fit in vltimis voluntatibus. l. in teſtamentis. ff. de reg. iur. Dixi ad dict. l. cum ſeruus. ſupra. Recte igitur ſenſit Ialtanus quod dictum eſt de reſtitutione, id locum habere in
actionibus in rem. Et hæc ſententia refertur in d. l. ſi à bonæ-
fidei. Sed hoc amplius eſt in legato: quia cauetur de perſe- quenda re, quod hic dicitur,& in d. l. ſeruo legato.§.vlr. Non obſtat etiam l. 20. ſi ſine. ff. depoſit. æquum eſt depoſitarium abſolui, qui nullum ſentit commodum,&c. b
AA§. Sedf Stichw.
Lia quæſtio eſt, quæ ex iam dictis naſcitur. Dix ihære- dem cauere debere,&c. Quid igitur ſi Srichus, aut Pam- Phius,&c. Hæres ait ſevelle abſentem præſtare: ſedſenon poſſe. Et iniquum videtur ei auferre electionem. Sed Vl-
mod.
pia- ais, Toties enim bæredi,&c. Huc pertinetl. ſtatuliberum 11.§. Stichum. ff. de leg.. Ex hoc loco annorant plerique ele- ctionem eſſe hæredis. Quod falſum eſt vt dixi adl. legato ge- neraliter. 37. ſupr. eo. niſi aliud dixerit. Sed hæc quæſt io de- bet intelligi cum electio eſt hæredis: quia videlicet teſtator id voluit, vt in ſpecie d. l. ſtaruliberum. Id autem hic non ex- primitur quibus verbis teſtator vſus ſit: quia de eo non erat quæſtio. Sed quæſtio eſt quo caſu hæres poteſt alterum dare: an quia abſens eſt, debeat alterius æſtimationem fortaſſis vel mortui pretium. Hoc dicit VIpian. quaſi dubitans. Sed dſtin- guendum eſt vt in l. Stichum aut Pamphilum. 95. ff. de ſolut. Diſtinguitur, an alter deceſſerit culpa debitoris. Quo cala non licet ei offerre æſtimationem mortui, qui fotte fait vi- lior. Sed petitor eam poteſt petere ſi velit. Si vero nulla cul- pa debitoris arguatur, æquum eſt ei ſubueniri„Vt æſtimatio- nem præſtet. Oppon. l. ſi ad libertatem. 4 2. ff. de noxalib. vbi mortuo ſeruo abſoluitur dominus, nec tenetur ad litis æſti- mationem:hic alterum debetur. diuerſa hæc ſunt. Hic vtrun- que eſt in obligatione. noxæ deditio in ſolutione eſt non in obligatione. l. 6. miles.§. decem. ff. de re iudic. dicam in inter- pretatione d. l. miles. Nihil amplius quam cauere. Mirum eſt, quod hic exigitur cautio eius rei nomine, quæ periit. Super- uacaneis cautionibus non eſt vtendum. l. non cogendum. 45. ff.de procur. ſed cautio exigitut: quia forte id dubium eſt.
A4§. culpa.
TNimus ſupra heredem damnandum eſſe ſi eius culpa res perierit,&c. Nunc videndum eſt quomodo hic accipi culpa debeat. Nam culpæ varii gradus ſunt. aut(et alii ma- lunt) ſpecies. Sed vt tota res commo 5ius explicetur, ea pau- lo altius repetenda eſt. Quicquid in rebus alienis, vel alt eri debitis accidit detrimenti, id nec eſſe eſt euenire, vel dolo no ſtro, vel culpa, vel caſu fortuito. Dolus eſt machinatio& malitia,&c. leg. i. ff. de dolo malo. l. iuriſgentium,§. dolo. ff. de pactis. Nec dubium eſt quin huius doli nomine teneatur hæres vel alius debitot,&. vt dictum fuit ſupra. Culpa que- dam dicitur lata, cum quis non ad eum modum diligens eſt
quem communis hominum natura deſiderat. l. quod Nerua.
ff. depoſit. l. latæ. ff. de verborum ſignificat. Si quis rem de- poſitam in publico dimiſit noctu, diſtinguitur a dolo, quia
machinatio non eſt decipiendi cauſa. Sed tamen proxima
dolo eſt. dict. leg. quod Nerua. l. magna. de verborum ſignifi. Stultitia, ſoror eſt malitiæ. Sophocles. Vix creditur fraude carere, niſi aliud appareat ex coniecturis. Quia forte diligen- tiot non eſt in rebus ſuis. Non minus tenetur ob hanc cul- pam, quam ob verum dolum. l. i ſi menſor falſ. mod.& aliis ſimilibus. Itaque Vlpian. hic de ea non dubitat: ſed de leui, &c. Leuis dicitur, cum quis in eo peccat quod diligens pa- terfamilias vitare potuiſſer. Nihil tamen facit quodà com- muni hominum natura abhorreat. Sic accipimus hic leuem culpam. Sic in leg. quicquid. C. arbit. turel. Si is apud quem gemma depoſita eſt, non condiderir in arca, ſed in media do- mo, cuiuis expoſiram dimiſerit: hoc ſane eſt viri parum pru- dentis& diligentis. Sed tamen tanta diſſolutio non eſt, vt naturæ communi hominum repugnet. Simpliciores pleri- que ita viuunt ſecure,& negligenter tam in rebus ſuis, quam in alienis. Suſpicantur enim alios omnes tales eſſe, quales ipſi ſunt: æſtimant alios ex ingenio& natura ſua. Vlpian. ait hæredem huius etiam culpæ nomine teneri, quamuis dolo proxima non ſit: quia negligentia ſine malo animo in rebus alienis excuſanda non eſt. Leuiſſima culpa dicitur, cum quis mediocrem diligentiam adhibet:ſed in eo peccat quod vir di- ligentiſſimus vitare potuiſſer. Huius culpæ mentio eſt in liin lege Aquilia. ff. ad legem Aquiliam. I. in rebus. ff. com-
Exemplum, Si rem in arca reconditam& occluſam ſurri-
puerit. l.cum duobus.. damna. ff. pro ſocio. Furtum nonſo-
let numerari inter caſus fortuitos, tamen facti quæſtid eſt. Quid enim dicemus de furto domeſtico? De hac re in leg. prima. ff furt. aduerſi naut. Hæc culpa longe remota eſt à dolo,& excuſationem aliquam meretur.§. vltim. Inſtit. pro ſocio. Itaque Vlpian. dubitauit, an ob cam culpam hæres
teneatur. Quid de diligentia: hoc enim verbo lureconſul.
L2 z

546
vtuntur fere, cum de hac leuiſſima culpa loquuntur.l. ſivt certo. ff. commo. l. contractus. ff. òe reg. iuris. Dicunt etiam cuſtodiam præſtare.l. 1.§. ſæpe. ff. depoſit. l. ſi cum venderet. §. vlt. ff. de pignor. actio. Hæres ergo tenetur ob culpam non tantum latam, ſed etiam leuem&X leuiſſimam. Hoc autem difficile eſt explicatu propter antinomiam. Oppon. primum 1. mulier. 22.§. ſi hæres. ff. ad Trebell. vbi hæres tenetur de culpa tantum lata. Alius eſt locus contrarius in l. ſi ſeruus le- gatus. 118. S. cum quid. infra eo.vbi diſtinguit lureconſul. hic autem nõ diſtinguirur. Pro declaratione animaduertendum eſt regulam traditam eſſe de hacre in contractibus. de qua in l. ſi vt certo.§. nunc videndum. fl.commo.& l. contractus. ff. de reg. iur. Videndum ad cuius vtilitatem pertineat contra- Stus.In depoſiti iudicio venit dolus& lata culpa: quia fit gra- tia deponentis, nec vlla eſt vtilitas depoſitari. Commoda- tarius tenetur de culpa quacunque: quia commodatum fit 6 ius gratia, ſine vtilitate alterius. dicta l. ſi vt certo. In quibus verlatur vtriuſque vtilitas, venit dolus& culpa, quam voca- mus leuem. dict. leg. ſi vt certo. dict. leg. contractus. vt in em- tione, locato, ſocietate. Hæc regula fiue diſtinctio accom- modatur legatis& fideicommiſſis: quatenus id natura eo- rum patitur. In ſpecie§. cum quid. habetur ratio doli tantum aut culpæ dolo proximæ: quia qui fideicommiſſum reſtituit, nihil capit commodi. Eſt forte legararius, qui rogatur totum reſtituere, nec quicquam retinet. Eadem eſt ratio huius quæ depoſitarii. In ſpecie l. mulier. tenetur hæres de dolo tantum, & lata culpa: nam præcipue commodum verſatur fideicom- miſſarii, cui reſtituitur hæreditas ex Trebell. quamuis aliquid commodi capiat forte hæres. Nam inſpicimus quod princi⸗ paliter agitur, vt regula de contractibus conueniat legatis& fdcicommiffis. In ſpecie noſtra dicitur hæredem teneri de quacunque culpa: quia proponitur ſeruulum legatum eſſe, qui non eſt magni pretii: itaque vtilitas præcipue verſatur hę- redis. Quare ſi ſpecies proponatur in qua maior vtilitas ver- ſetur legatarii, aliud dicendum erit. dicto§. cum quĩd. Super- eſt caſus fortuitus, qui nullo hominis conſilio prouideri ac vitari poteſt. l. 2. ff. de adminiſt. rerum ad ciuit. pertin. l. quæ fortuitis. C. de pign. actio. Ob hunc fortuitum caſum non tenetur hæres, vt hic dicitur, niſi poſt moram perierit res. Sed quæſtio eſt difficilis, an teneatur hæres ſi res eodem modo peritura fuit penes legatarium. O ppon. l. ſi plures. ff. depoſit. naturalem interitum pertinere ad actorem. Oppon.& qui-
dam alii loci. Magna iuris varietas hic reperitur. Scripſi quid
ſentiam adl. ſiex legati cauſa. ff. de verb. oblig.
A⁴ Fünis eſt hic locus ſuperiori. In hac ſpecie ſunt quatuor Xconſideranda. Primo, teſtator rem aliquam legauit a- licui. Secundo, ſeruus quidam hæredis eam rem ſabtraxit, non alius extraneus. Tertio, ſub: raxit ignorante domino: quare non poſſumus dicere dominum teneri, quaſi ipſo ſci- ente& conſentiente. l. z. ff. de noxal- Nec vlla eſt domini culpa, cui ignoſcendum videtur, quaſi in domeſtico malo. l. . ff furtiaduer. nau. caupo. Quarto, ſeruus eam rem ven- didit,& pretium peruenit ad dominum, necres forte ap- paret. Quæritur, an actio vlla competat legatario,& quæ a- Ktio. Acin primis non tenetur hæres ad rem, quam non ha- bet, cum id ſine ipſius facto acciderit. l. cum res. ſupra cod. Sed quia æquum non eſt eum locupletiorem fieri cum in- commodo alterius, ideo datur actio in factum. Deficiente directa actione datur in ſubſidium vtilis, quæ conceptis in factum verbis inſtituitur. l. quia actionum. l. quoties. ff. de præſcript. verb. Nec nouum eſt, vr derur actio ex bono& æquo contra ſubtilitatem iuris, ne quis locupletior fiat cum incommodo alieno. Exemplum eſt huic non diſſimile in. ſi
eum ſeruum. ff. derebus creditis. Poſſedi ſeruum tibi lega-
tum, quaſi mihi legatum,& vendidi: mortuo eo potes pre- tium condicere, quaſi ex re tua locupletior factus ſim. Huic ſimile eſt quod dicitur in l.ſi me& Titium. ff. he rebus credi- tis. Cum pecunia mea adte peruenit, eam mihi à te reddibo- num& æquum eſt. Dixerit aliquis, imo datur hic actio dire- cta& certa: puta, actio furti, noxalis aduerſus dominum. Nam furti agit dominus rei ſubtractæ, ac legatarius dicitur
Franc. Duareni Comment.
dominus eſſe ſtatim aditahæreditate 11. à Titio hærede.&. fr. de furt.l.ſi tibi homo. 86.§. cum ſeruus. infra eod. ltaque po. teſt dominus legatarius ſi velit agere furti ad pœnam.. ſi do- minium. 47. ff.de furt. l.ſi homo. 35. ff. de vſucapion. Poteſt
exiam experiri condictione furtiua: quia condicitur nontan-
tum res, ſed æſtimatio. l. in re furtiua. ff.de condict. furt. Vn- de ineptum videtur quod hic dicitur de actione in factum. Multæ& variæ ſunt ſolutiones apud Accurſium, qui easo- mnes refert ſine iudicio.& ſatis oſtendit, quam fuerit inops, non tantum eruditionis, ſed etiam iudicii, quo etiam illite- rati plerique homines valent. Quidam eo ſunt acumine inge- nii, vt ſtarim animaduertant quid verum, aut probabile ſit in quaque re de qua quæritur. Alii per ſe inuenire nihil poſ
ſunt, ſed tamen de iis, quæ ſunt ab aliis excogitata, poſſunt iudicare. Vtruinque in hoc interprete deſidero, vtiniüis fere, qui ei ſunt addicti. Cætera ei concedo præter eruditionem.
quæ minimain eo fuit. Sed ad rem. Pomponius noſter te- fert opinionem Attilicini veteris Iureconſulrti, quaſi id cetti iuris non ſit, ſedtantum æquitate aliqua nitatur: ac ne expti- mit quidem quid ſentiat de hac re. Narratio tantum eſt hi- ſtorica, quam ſic accipere debemus, ne iis, quæ iure ciuili de- finitaſunt, repugnet. Ergo quatenus probanda lit, aut im- probanda opinio Attilicini, ex aliis locis iudicandum eſt. Neo dubitandum eſt quin locum habeat, cum deficit actio futti aut alia actio, quod aliquando accidit. Pone aliquid lega- tum fuiſſe per damnationem, vt olim res alienæ legabantur, Vlpianus in Inſtitutionibus tit. de leg. Hoc caſu non acquiti- tur dominium legatario ante apprehenſionem, vt alibi dixi leg. 11 2. ſi inquilinos.§. cum ſeruum infra eod. Pone lega- tum fuiſſe ſub conditione. Nam certum eſt diem legato non cedere ante euentum conditionis. l.ſi poſt. ff. quando dies le- ga. ced. Poſſunt& aliæ ſpecies cogitari, in qulbus dominus non ſit legatarius. Ideoque non competat ei actio furti. In his omnibus ſequenda erit opinio Attilicini. Pomponius au- tem non expreſſit certam ſpeciem: quia iudicabat id neceſſa- rium non eſſe. Cum autem vtili actione agendum eſſet, non putauit quenquam dubitaturum, quin id locum habeat de- ficiente directa. Ergo ſufficit ad huius loci declarationem ſpeciem aliquam adferre, in qua nulla competat actio dite- cta, neque in rem, neque in perſonam. Videndum eſt igitur de hac in factum actione. Datur de peculio,&c. Sed quomo- do? datur ex maleficio ſerui.§. actiones autem de peculio. lu- ſtitut. de action. Reſpondeo dari ex bono& æquo: quia do- minus eſt factus loeupletior,&c.. 3. licet tamen.§. ex futti- ua. ff. de pecul. Sed mirum eſt, quod hic dicitur dominum li berari dando ſeruum noxæ: cum ſit æquius eum ſimplicitet damnari ad id quod peruenit,&c. vr in reliquum noxæ ſet- uum dedere poſſic. l. 4. fi ſeruus vel filiusfamilias. ff: de com- dict. furt. Locus eſt difficilis& varie declaratus. Sed puto no- aæ deditionem permitti domino: quia contraius conueni- tur. VIpianus modo allegatal. 4. KTruns vel filiusfamilias,
loquitur de eo, cui competit mero iure condictio aduerſus
dominum. 1
A S. Si vnus ex hæredibus ſeruum legatum acci⸗ b diſſet: omnino,&c.
vVeſtio affinis ſuperiori. Diximus ſupra hæredem libe- rari, ſi ſine eius facto,&c. Teneri autem ſi eius facto, &c. Quid ſi vnus ex hæredibus,&c. Ait cohæredem nonte- neri. Tantum abeſt vt noceat cohæredi, vtei prolit:quia liberatur. l. cum res legata eſt, 47. ſup. alteri in ſolidum tene tur partim actione ex teſtamento pro parte lua: partim a- ctions de dolo pro parte alterius.l. arbitrio.§. vlt. ff.de dolo. Hinc annotatur illud vulgare, delictum vnius ex hæredibus, aliis non nocere. l. vlt. ff. de Silan. l. in depoſiti.ff.depoſiti. Do obligatione iadiuidua, in qua vnius facto omnes tenentur, videnda eſtl. 2. ſtipulationum.§. ſi in facto.& l.4 ·eadem cemus.§. Cato.ff. de verb. obligat.
Aadl.„9. ſi cui legetur.
Ocus de interpreratione verborum. Titio legatum eſt,
cum quatuordecim annorum erit: an ſufficiat cœptum
eſſe decimumquartam annum? Cauſa dubitationis eſt, quin plerunque
u
ſcinter anporu-
dhnihd! Vedit kasngu hyan
lnh. 9
a k nac
dahc ül ſurajo
draad
i aicke dharegn maüni iegu ard
d d K d
drle dale di mi ienr Laue

n le 1 4 4 n 1 4 3 Matclm legararic an
nr rimün
K 3* 1 4 6 2doOndiioce Nananc.
nr mer enentam caaüaa l 6nd. Dofaa K Mes elhih do ir fecezcogin aA htlegn. Le 19 ANn oſedancan ean mandim eyucna ern apui ei N aon rrerihr 4 3 4 ra pecen gunnn Mdencle. m mren miicdodee 4 Jaencuam adium, gut Amer rrc. Eo uKk at hwul n icuam alkent nqunolzan. 2 Aece Atem acgge iaperſonm ſr Aam actanchocc. Dau tepeclet tacar ede ern.j.oncsun unr. de tcn. Ncpoadcodmerdeu. mnusc Hhn eapiedot, K.. er 1 LL pecal ſel utamcti, uccutm cr 4a⁴o rnn Lolr. arune b 77 A fur Lne dbclua Kmeca 9 a rwien domo: ulan. leut oacn Kl 1 4 l 4leme ncto eT
1— node llegen
In Tit. Delegatis&s fideicomm.
plerunque cœptus annus habetur procompleto. l.74. qui fi⸗ lium.§. Sabinus. ad Trebel. l. ad rẽpub. de muner.& honor. Sed Vlpiano aliud viſum eſt: quia id verba ſignificant leg. 69. non aliter. ff.de leg. 3. facit l. non putabam. ff. de cond.& de- monſt. Videndum eſt ergo in quaque ſpecie, quæ ſit vis ver- borum, vt in. 41. ſi ita fuerit. ff. de manu. teſtam. Si Verba ſint ambigua, non cœptum modo completum annum accipimus prour rario, vtilitas, fauor exigit. Si quis promiſerit dare hoc anno, interpretatio fit contra ſlipulatorem. l. 42². qui hoc an- no. ff. de verb. oblig. Idem puto& ſi quis promiſerit in ſingu- los annos. Sed in legato benignior admittitur interpretatio.. 1.C. quand. dies lega. Oppo. l. 48. ſi in annos. ff. de condit.& demonſt. Varia eſt lectio. Haloander legit, Si intra annos. quæ lectio idoneum ſenſum habet. Si appareat teſtatorem voluiſſe non ſtarim deberi: ſed liberum ei eſſe intra annum, &c.tunc voluntas ſeruanda eſt. Nec contraria eſt d. l. 41. ſi ita. §. vlt. ff.de man. teſt. Hoc enim ſenſit non eſſe faciendam eam interpretarionem, ſi teſtator his verbis vſus ſit,&c. in d. l. ſi in annos. non exprimitur formula& conceptio legati. Florent- ſic interpretor, cum legatum collatum eſt in tempus decem annorum. in l. adrempub. orationem ambiguam interpreta- mur benignius, fauoris cauſa.
Dixi in ſpecie noſtra annum decimumquartum comple- tum eſſe debere,&c. Sed quæſtio eſt, an completus dicatur, ſi legatarius ad vltimum diem 14. anni peruenerit. Quidam ne- gant, propter hæc verba, compleri 14. anni,&c. Annus con- ſtat ex 365. diebus. l.cum hæres.§. Stichus. de ſtatulib. Sed cõ-
traria opinio magis recepta eſt, quæ mihi etiam probatur. Nã
Celſus ait, nouiſſimo die legatum deberi. l. 48. ſi in annos. ff.
de cond.& demonſt. Ergo ſufficit attigiſſe nouiſſimum illum
diem. Et hæc benigna interpretatio recipitur fere in iis, quæ fauorem deſiderant. Exemplum in l. qua ætate. ff. de teſta. Fa- uor teſtamenti hoc ſuadet. Simile exemplum in l. 1. de manu. Interpretatio l. liæ Sentiæ, quæ vetat minorem 20. annis manumittere: fauor libertaris hic verſatur. Eadem inſcriptio
vtriuſque eſt, Vlpia. lib. 6. ad Sab. Aliud exemplum in J. in vſu-
capionibus. ff. de vſucap. non à momento ad momentum: ſed poſtremum diem computamus totum& integrum, ſine vlla diuiſione in horas aut momenta- fauor vſucapionis hoc ad- mittit, quæ fauorabilis eſt propter titulum& bonam fidem, & propter dominiorum certitudinem,&c.§.i. Inſtit. de vſuca. Oppon. l. 3. ff. de minor. vbi computatio fit de momento ad momentum. Sed fauor minoris hoc exigit, vt reſtitui poſſit
uandiu momentum aliquod ſupereſt 25. anni. Eadem eſt in- ſcriptio d.l.3z. de minorib.& l. in vſucapionibus. lib. 1i. ad edic. Nec dubitandum eſt, quin hæc ita fuerint coniuncta ab VIpi. Eadem quoque inſcriptio eſt dic.l. ad rempub. de muneribus Oppon. præterea l. in ommibus. ff. de diuerſis& tempo. præ- ſcript. In præſcriptione temporali ſpectantur ſingula momẽ- ta. Et in actione iniuriarum redhibitoria,& c. Nullus eſt fa-
uor, qui ſuadeat diem completum pro cœpto eſſe habendum.
Vlucapio eſt fauorabilior propter poſſeſſionem, titulum,& bonam fidem.Item ne dominia rerum ſint incerta,& tes poſ
ſeſſæ negligantur,& incultæ maneant.. 1. ff. de vſucapionib.
Theophil. iInſtit. eo.
Ad§. ergo& am.
LER quæſtio ex iam dictis. Pone ita legatum Titio cum
ad decimumquartum annum,&c. peruenerit, omnia bo- na hæres meus dato, id eſt, anno primo, ſecundo, tertio, tribus
penſionibus. leg. tert. de annnuis legat. Quæritur hoc trien-
nium ex quo tempore numerari debeat? Ait Vlpianus nume-
rari ex quo tempore factus eſt quatuordecim annorum, ſiue viuo teſtatore id acciderit, ſiue mortuo. Imo etiam, ſi ante fa-
ctum teſtamentum forte ignorabat teſtator eum exceſsiſſe quatuordecim annos. Nihilominus currit triennium ab eo
tempore,&c. Et eſt ſane mirum, quod tempus adiectum præ-
ſtationi legati incipiat currere non modo antequam debea- tur legatumeſed etiam antequam datum ſit. Hoc fit multis de cauſis. Primum, quia teſtator expreſsit, à quo tempore id triẽ- nium incipiat,&c. Hoc enim ſignificatur verbis teſtatoris: Triennio poſt completum quartumdecimum annum,&c. Secundo, quia tempus illud præterierat, cum factum eſt te⸗
3
847 ſtamentum. Tertio, quia teſtaror ignorabat illud tempus præteriiſſe. Quid igitur, ſi teſtator ſciebat eum exceſſiſſe de- cimumquartum annum? ait Vlpianus triennium numeran- dum eſſe ex die facti teſtamenti. In ſuperiore caſu interpreta- mur teſtatorem idem dicturum fuiſſe, de præterito tempo- re, ſi id præteriiſſe ſciuiſſet. Hæc præſumptio ceſſat in eo, qui ſciuit. Sic ergo interpretamur, vt à tempore teſtamenti inci- piat, ne diſpoſirio nugatoria ſit. Et eſt mirum, quod tempus ſolutioni præſtitutum incipiat antequam legatum debeatur, &c. Videtur potius à tempore mortis computandum eſſe, vt in leg. 1 8. qui duos..hæc conditio. Digeſt. de manum. te- ſtam. Ad annum liber eſto, id eſt, poſt annum quam moriar. Et hoc verum eſt, quod dicitur de tempore mortis: niſi teſta- tor aliud dixerit. In hac ſpecie tempus exprimit, à quo incipiat illud triennium currere, vt iam dixi. Triennio poſt annum decimumquartum. Alibi dicitur tempus ſolutioni præſtitu- tum currere ab adita hæredirate. leg. 46. ſi in diem. Digeſt. de condit.& demonſtrat. Ratio ſatis apparet ex eo capite. Quia dandum eſt hæredi, qui ante aditionem non eſt hæres. leg. 63. pretia rerum. Digeſt. ad legem Falcidiam.§. vltim. Inſtitut. de hæredum qualita.& different. Idem dicitur in leg. tertia, ſi quis hæredi. Digeſt. de ſtatuliber. alias tempus computan- dum eſt à die facti teſtamenti, vt hic dicitur. Et ſimilis eſt lo-
cus in leg. Thais.§. hærede. ff. de fideicommiſſ. libert. In
annos octo liberi ſint. Et hoc poteſt eſſe exemplum dict. leg. ſi in annos. ſi Florent. lectionem ſequainur. In contractibus vnde numerandum ſit tempus adiectum ſolutioni, quæritur,
ſed diſputatio non eſt huius loci. Videnda eſt l.⸗ alcid. ff. de iu- re dotium.
3 AdS. hocautem.
L hac ſpecie duplex tempus apponitur. Vnum quod facit conditionem: alterum quod nõ facit. Cum quatuordecim annorum erit. Hæc verba maxime apta ſunt ad conditionem faciendam. Particula, cum, conditionem ſignificat, ſi iunga- tur verbo futuri temporis. leg. ſi Titio. Digeſt. quando dies l. cedat. Item euentus eſt incertus. Incertũ eſt anlit victurus vſque ad eam ætatem. Dies non impedit tranſmiſſionem: ſi- cut conditio. leg. j. Digeſtis, quando dies lega. cedat. Huc per- tinet, quod dicitur in l. 16. ſi ita ſcriptum. Digeſt. de manum. teſta. Cum Titius annorum 30. erit, Stichus liber eſto, eique hæres meus fundum dato. Libertas competit: ſed legatum non debetur, quaſi deficiente conditione. Idem dicitur in leg. 19. ſi ſeruus. Digeſtis, de ſtatuliber. Opponuntl. ex his verbis. . quando dies lega. cedat. Conditio ibi adiecta eſt magis prę- ſtationi legati, quam legato. Ideo legatum non reddir condi- tionale:ſed pro merotempore accipitur. Opponuntl. quibus diebus. 40.§. quidam Titio, Digeſt. de condit.& demonftrat. ibi apponitur præſtationi:& tamen legatum eſt conditionale. Variæ ſunt opiniones. Sed legatum eſt conditionale propter Particulam, Si: qua magis ſignificarur conditio, quam parti- cula, cum. d.. ſi Titio. Opponunt l. Seius. 46. Digeſt. ad Tre- bell. vbi hæc verba non faciunt con ditionem, Cum filius ad annos ſedecim peruenit. Sed ibi Iabol. nihilaliud reſpondet, quam ſpectandam eſſe voluntatem teſtatoris. Et cum hacex- ceptione intelligendum eſt, quod hic dicitur: niſi contraria voluntas appareat. In ea fiduciarius tantum fuit hæres,& in- ſtitutus contemplatione filij, vt interim bona tueretur,&c. Opponitur prætereal. 18. libertis.. ab hæredibus, ff. de alim. leg. vbi hæc verba non faciunt conditionem, cum adannum 25 Peruenerit. Puto ita reſponſum eſſe propter veriſimilem teſtatoris voluntatem. Militia relinquitur pro remuneratione
eius oneris, quod ſubit legatarius morandi cum hærede. Nam
etſi eo onere tenetur mortuo hærede: tamen Per eum non ſtat,&c. l. 1.C. de legat.
A4 S. Si Titis. 1 Væſtio hic tractatur pertinens ad leg. ſi creditoti, ſupra „hoctitul. Si debitor leget creditori, inutile eſt legatum,
nili pius ſit in legato, quam in debito.§. ſi quis debitort. Inſtit.
eod. Inde quæritur, Debebam Mæuio decem, legaui Titio& rogaui, vt ſolueret creditori meo. An hoc fidecommiſſum
valeat? Vlpian. diſſerit de vi huius fideicommiſſi:& ait in per-
Z2 4

54⁸ ſonacreditoris non valere. Idque ſecundum regulam. ſi cre- ditori. ſupra. quia nihil eius intereſt, quia non eſt plus in lega- to, quam in debito. Dixerit aliquis, imointereſt creditoris plures debitores habere. l. 3.§. vlt. ff. de lib. lega. Ibi ſimilis eſt ſpecies, in qua tamen dicitur legatum valere in perſona credi- toris: quia intereſt eius plures reos habere. Non eſt creden- dum Vlp.ſcripſiſſe pugnantia& contraria in eodem loco. In- ſcriptio oſtendit hæc fuiſſe coniuncta:lib. 23. ad Sabin. Accur. more ſuo refert opiniones aliorum ſine iudicio ac delectu vl- lo, hoc modo, vel dic, vel dic. Oſtendit quo fuerit iudicio præ- dirus. In pleriſque aliis hoc vitium non deprehenditur, veluti in Bartolo, qui ſani iudicij fuit: caruit tamen carum literarum cognitione, propter quas eruditi homines appellantur, quod intelicitatitemporum adſcribendum eſt. Ad tem Videndum eſt num aliqua ſit diſſi militudo vtriuſque ſpeciei. Nam intel- lecta diſſimilitudine& differentia, ſublata erit omnis difficul- tas. Expendamus primum hanc ſpeciem. Lego decem, quæ debeo Mæuio:vt Titius ea præſtet. Ego qui ſam debitor, lego creditori repugnante regula. Ateuim intereſt cius habere duos reos. Reſpondeo duos reos hic vice vnius haberi. Ro- gatur Titius quaſi miniſter, qui nihil capit commodi,&c. 1.17. ſi quis Titio ff. de legat. ⁊. Nec multum refert creditoris à quo petat, an ab hærede, an ab hoc miniſtro. Expendamus alte- ram ſpeciem. Lego Mæuio decem, quæ Titius ei debet. Idque Titij gratia, vt liberetur. Dicitur vtrunque legatarium eſſe et- iam creditorem iplum, intereſſe eius duos reos habere. Hic non legat debitor creditori, vt in ſuperiore ſpecie. Teſtator nihil debet Mæuio, ac ne Titio quidem. Nonrepugnat igi- tur regula I. fi creditori. Deinde intereſt creditoris hos duos debitores habere, Titium veterem debitorem, deinde hære- dem,&c. vt commodior ſit exactio. Nec poteſt dici hæres quaſi miniſter quidam electus eſſe, vt in ſuperiori ſpecie: ob- ligatur etiam ſupra vires hæreditatis. Heres vero potest,&c. Quamuis hoc ſideicommiſſum non cõſiſtat in perſona cie- diroris: conſiſtit tamen in perſona hæredis. Hæres agit cum
legatario, vr ſoluat pecuniam, ſi eam acceperit. non enim co-
gitur hoc miniſterium ſuſcipere. Notaigitur actionem exte- ſtamento dari ei, cuius intereſt, quamuis nominatus non ſit, &c. Idque pleuius declaratur in l. 11. flideicommiſſa.§. inter- dum. ff. de legat. 3. Similis locus in l. 69. ſeruo legato.§. ſi te- ſtator. hoc titulo infr. Similis locus in d. l.3. ff. de liberat. legat. Adde quod dicitur inl. 77. cum pater.§. donationis. ff. de le- gar. 2. Non oporret quæri, cum quo de ſupremis quis loqua-
tur: ſed in quem voluntatis intentio dirigatur. Et obſeruanda
eſt hæc ratio agendi. Cum peto àte, vt des Titio, quia mea in- tereſt Titio dari. Idem inſtipulatione. l. 8. ſtipulatio iſta.§. ſi quis inſulam. ff. de verb. oblig. Hic quæritur, quomodo poteſt valere hoc legatum in perſonahæredis? Nam àlegatario inu- tiliter legatur hæredi. l. ↄ1. codicillis. alias l. 88. Lucius.§. Scæ- uola. in prin. ff. de legat. 2. Hoc enim eſt vna manu recipere, al- tera reddere. Quod fruſtratorium eſt. l. 55. qui ſic. ff. de ſolu- tio. Reſponde o hæc diſſimiliaeſſe. Nam hic non legatur hæ- redi, ſed creditori. Item hæres agit, non vt ſibi detur, ſed cre- dicori,&c. 5
Veyſic. ſed& ſiteſtator.
Stendit valere etiam hoc fideicommiſſum in perſona fi- deiuſſoris, quem teſtator dederat, quia intereſt fideiuſ-
ſoris pecuniam illam ſolui, vt ipſe liberetur. Tametſi minus interſit eius quam hæredis. quia fideiuſſor repetere poteſt ſo- lutum actione mandati. Sed noſtra magis intereſt non ſolue- re, quam ſolutum repetere. Nec refert an reus ſit loluendo, &c. quia tametſi poſſit repetere ſolutum: tamen plerunque id fit non ſine aliqua moleſtia& lite. Intereſt noſtra litibus non vexari. l. minoribus. ff.de minor. 2 5. annis. Hinc colligere licet fideiuſſorem in cauſa rei principalis idoneum teſtem non eſ- ſe. Nam in cauſa propria nemo,&c. l. nullus. ff. de teſtib. l. o- mnibus. C. eo. Cauſa propria euiuſque dicitur ad quem com- modum, velincommodum pertinet. l..§. propriam. ff. quan-
do appelland. Ex quo conſequitur poſſe eum, vt ſuſpectum
iudicem, reiici& recuſari. facilius recuſatur iudex, quam teſtis refutatur. cap. cum canonicus. de offic. delegat. in Decret. Ar- gumentum eſt igitur à maiori ad minus. F acilius reperiuntur iudices, quam teſtes.
Franc. Duareni(omment.
Ad S. Julianus, al. fideiuſſor. V Idimus exempla quedam de reo principali, qui legat cre-
ditori. Sequuntur alia quædam ſimilia de fideiuflore le-
gante,&c. Si fideiuſſor legauerit cꝛe ditori, valet legatum in eorum perſona, quorum intereſt. Intereſt auter rei principa-
lis, vt ipie liberetur. Nam fideiufſoris hæres ſoluens nonrepe-
tit. creditur animo donandi legaſſe. Legatum eſt actus qui- dam liberalitatis. l.6. legatum. ff. de legat. z. Et Inſtit. eod.in prin. Eſt alius caſus non diſſimilis in l. tribus. ff. de vſufru. ea- rum rer. Cum quis iuſſu teſtatoris fideiuſſit& ſoluit,&c. Hinc vulgo colligitur, Vitiato expreſſo non vitiatur tacitum. Ildem colligitur ex ſuperiore ſpecie. Expreſſum legatum eſt credito. ri, non valet. Tacite legatum eſt aliis quorumintereſt,& va. let. Nec id mirum, cum ſit diuerſa ratio taciti& expreſſi. Op. pon. nobis regula commentitia, vitiato expreſſo, vitiati taci- tum: ſed de talibus regulis non eſt laborandum, vtſæpe ad. monui. Corruptio maxima eſt iuris harum regularum confi. ctio, quæ nihil certi, aut ſolidi habet. l. omnis definitio.ff. de
reg.iur. AAS. meminiſſé.
Niqdet ex ſuperius dictis, vt particula, autem, oſtendit. Du- — ex ſuperiore ſpecie. Damnatus ſoluere nonrepe- tit, ſed gratis id officium præſtat. Sed alia cauſa eſt venditionis, quæ non conſiſtit ſine pretio.§. pretium. Inſtit. de empt. fide- iuſſor obligari poteſt animo donandi. leg. quod dictum. ff. de pact. Sed quæ eſt vtilitas huius legati? Quia plerunq́; intereſt noſtra magis fundum habere, quam pecumam. 1.66.& ſiæ- quo. infr. co. l. 54. ſi cui fundus. ff. de l.z. Et eſt obiter notãdus caſus, in quo quis cogitur vendere, cõtra regulam l. nec eme- re. C. de iure delib. facit l. utor. ff. de in litem iurando. b
Aa. Jo,ſi ſeruus. Initium huius capitis difficultatem non habet-
Ad S.ſihereditatis.
JI Deu⸗ de vi& effectulegati. Vis eius præcipue pendetex teſtamento, vt ita demum valeat, ſi effectum habuerit te- ſtamentum. l. ſi ſuperatus. ff. depignor. Iraque ſi pronun- ciatum fuerit irritum, velinofficiolum, nihil dehetur lega- tariis. Idque locum habet etſi ſententia lata ſit contra hare- dem tantum. leg. Papinianus.§. ſi ex cauſa. ff. de inoffic. eſta- ment. dict. leg. ſi ſuperatus. Contra regulam vulgarem tesi- ter cæteros,&c. leg. 63.ſæpe. ff. de re iudic. Singulare hicius eſt conſtitutum, quod teſtamentum defendere, ad hæredem principaliter ſpectat. Nam lata ſententia contra alium, puta legatarium, aliis non nocet. l. i. ff. de except. rei iudic. Vnde hacſententia ius facere dicitur. leg. qui repudiantis.§. vltim. ff. de inoffic. teſtament. Sicut& ea pro ingenuitate fertur. ingenuum. ff.de ſtatuhom. Excipiantur aliqui calus, in qui- bus hæc ſententia non nocet legatariis. Primus, ſi ſententia lata ſit hærede non defendente, vt hic Vlpian. oſtendit. ldem in dict.leg.qui repudiantis.§. vltim. Idem in l. ſi proluſorio.. vltim. ff. de appellat. Et eſt locus communis de eremodicio, id eſt, ſententia lata pro præſente contra abſentem. Quæ len⸗ tentia non eandem vim habet, quam ſi præſeute aduerſatio lata eſſet. Exemplum inl. Diui fratres. ff. de lib. cauſa. Non tit ingenuus, qui obtinet in liberali cauſa, abſente aduerſatio- Nec enim penuria aduerſarij ingenuitatem ſolet tribuere. Aliud exemplum in leg. ſi ideo. ff. de euict. Sententia lata con- tra emptorem abſentem non nocet venditori. Magispro- pter abſentiam euicta videtur, quam quod malam cau am habeat. Quiqd ſi legatarij vocati ſunt? Quidam exiſtimant ſententiam latam, non defendente hærede, ipſis nocete. quod non caret ratione: quia licuit eis defendere. argumén- emptor. Cod. de euictio. Sententia lata contra emptotema ſentem nocet venditori ſi præſens fuit. Hoc amplius addunt
idem dicendum eſſe, etſi legatarij ſciuerint cauſam ag. 3 de hoc dicemus ad l. ſæpe. ff de re iud. Secundus caſus in quo ſententia non nocet legatariis, cum lata eſt colludente hæré-
de cum aduerſario, vt hic Vlpian. ait. Idem in J. ſi hrolalone
zef viiauc mdes dieu.
dus. necaf
1 lil
jacia,
jurian
9
roiqui
V lgoli
Alegats
Naeod.
jum fue atenii Iquo,p muadan ſntenti⸗ unelt,
udicare
wü⸗ llüprol hlegu 7
1 riſ
TAris V Vi
uehhig
wätatem.
H Attera
cauetit. Hæcau u lcon
inohb.
Walher
ta T dnnuc,&
Dntaem 1 due ſco kettei.
lentesn dkauns D.
Wete,
en düid
Naaaioh,
kuucwoc
uk
ſarſein dltan.. waretin düpleho taal aülche düten bnric dadiar dad

ripoceſt anima danih
4.— gar ett'nltu riälga vK
An apn kundum haber. E .
A e un an ne atr. cn.l. 14.,f wfmtn kalh
en gmocuncopen macar,ürann
4. uiſcu lantum is isſcnlrram
8**
44 äenaran
enKeſa egn. Vseism
eritanenta wiendemamnlex, ickt, banenm. dhperans K deyga.)
rum ken w, relmocdconn, d un. Lünne bcun hudet cti euinun iem nrun et Tune iacuii nent.Sd Euperaes.(onmurain rcI, Krex S5ſrpe. Keemutt tit onibum. Tlod— teet dencvult: pectar. Nam kaſentexmo
9
* A A⁴* tksfhs. e e endilo ilc-
le inl. 68. exceptione. ff. de fideiuſſorib. Sententia
In Tit. De legatis&õ ideicom.
de appellation.vbĩ permittitur eis appellare. lmo cauſæ adeſſe vitandæ colluſionis gratia. Idque pertinet generaliter ad o- mues, quorum intereſt. l. Titia. ff. lolut. matr. Huc pertinet titu. ff. de colluſ. detegen. Et eſt locus communis hic obſeruã-
dus. Tertius caſus, ſi per iudicis iniuriam damnatus ſir hæres,
nec appellauit. Simile in l.ſi per imprudentiam. ff. de euict. In- juria, quæ emptori fit, auctorem non debet oatinfrie in
ata per in- iuriam contra fideiuſſorem, non nocet ideo principali.
Veyſic. ſi tamen.
Stendit Vlpian. ſententiam laram contra hæredem no-
cere legatariis, cum legitimus hæres euicit hæredita- tein: quia teſtamentum ratum non eſt. Aliud dicendum eſt, ſi pro ſubſtituro indicatum ſit. Manet ratum teſtamentum, & legata intelliguntur repetita eſſe. l. 74. licet imperator. in- fra eod. Nec diſtinguitur, vt in ſuperiori ſpecie: an per iniu- tiam fuerit lata ſententia. Non eſt audiendus, qui contendit ſententiam pro ſe latam eſſe per iniuriam, niſi partim pro a- liquo, partim contra eum lata ſit.l. etiam.§. I. ff. de minorib.. quæ dam. f famil. erciſcun. Quæſtio eſt, quo caſu non nocet ſententia legatariis, qua actione agent,& cõtra quemè Et cer- tum eſt, ſi tes ſit legata, cuius dominiũ ſit legatarij, poſſe eum vindicare à quocunque poſſeſſore. l.i. C. commu. de leg. Alias poterit f actione vtili ex teſtamento contra eum, qui vicit. d. ſi proſuſorio. g.vlt. de appel. Interdum otiam poteſt hæres ipſe, qui victus eſt conueniri propter dolum ſuum& colluſio-
nem.§. ſeq.
Ad. ſi quis ante.
X7 Ariss ex cauſis hæreditas aufertur hæredi, vt indigno:&
fiſco acquiritur. Duæ ſunt, quarum meminit hic Vlpi. V- na eſt, ſi quis ante quæſtionem de familia habitam adierit hæ- rediratem. 13.§. non tantum. l. ſ.§. non alias. ff.de Senatuſc. Si- lan. Altera eſt, ſi quis mortem non defenderit, id eſt, non vin- dicauerit. l.1. Cod. de his quib. vt indign. l. cum fratrem. eod. tit. Hæc autem hæreditas tranſit ad fiſcum cum onere legato- rum.l. cum fiſco. ff. de S. C. Silaniano. l.². ff. ſi quis aliq. teſta- ti prohib. Quod locum non habet cum propter delictum de- functi hæreditas publicatur. l.7 8. cum filius.§. vltim. ff. de le- gat. 2. Tunc enim legata non debentur,& teſtamentum fit nritum,&c. Nota penes hæredem indignum remanere hæ- reditatem, ſi fiſcus eam nolit auferre. Non acquiritur ipſo ĩure fiſco:ſed ita ſi viderit ſibi expedire. leg. 1.§. an bona. ff. de iure filci. Non poſſunt de ea indignitate quæri vel legitimi hæredes, vel alij,&c. leg. his conſequenter.§. 2. ff. famil. er- eilcuud. Dicitur hoc ad diniſionem rerum hęreditar. non per- tinere.
Sed ſi ſubiecit.
Stendit Vlpian.ita demum exonerari hæredem victum: Oas data opera victus ſit appoſito delatore,&c. Inter- Pretatio hæc nititur æquitate,& ad fraudes vitandas pertiner. Haiuſmodi ſunt pleraque alia exempla, vt inl. 3. 9. ſubueni- tur. f. de ſenatuſc. Sillan. Sic tamen ſi non data opera volue- rint ſe includi, ne operam ferre poſſent. Aliud ſimile in l.& qui data. ff. ex quib. cauſis maio. qui affectauerit abeſſe,&c. non reſtituitur: datur exceptio ei, qui à magiſtratu retentus, niſi ipſe hoc affectauit. Aliud ſimile in leg. Spadonem. 5. vlt. ff. de excuſ. tut. Qui tres tutelas habet, excuſatur, niſi affectaue- rit ſuſcipere. Hinc vulgo receptum eſt, quamuis inimico capi- tali fides non habeatur, tamen ſi quis dara opera aliquem ac- cuſauerit capitis, ne reſtis eſſe poſſet, non eſſe reiiciendum te- ſtimonium. Locus eſt de hac inſignis inl... cum quis latro- nes. ff.de quæſtionib. 3
Aa S. Mnumerus.
I Ocus de interpretatione voluntatis, qui proprie Rheto- Lrum eſt magis, quam luriſconſ. Hæ quæſtiones, quæ ſunt facti, poſitæ ſunt in arbitrio iudicis. l.voluntatis. 7. C. de fidei- com. Index æſtimare debet quid teſtator veriſimiliter ſenſerit exconſuetudine, charitate,& aliis coniecturis. Conſuetudo paitisfa, non louis eſt coniectura. l. nummis.)73. ff. de leg. z.l. ſi
4ℳ
6
742
cui annum. 13. ff. de annuis lega. l. ex vſu. 10. ff. de trit. leg. l.pe.
fl.de alim. l. Nec obſtat. 4. ff. de trit. l. Dizi ad ſeg. legato gene-
ralitet. ſupra hoc ti. Conſuetudo reę jonis. d. l. nũmis. l. lemper in ſtipulationibus. ff. de reg. iur. B gmutas legatarij.l. ſed& ſi ſuſceperit. 5. i. ff. de iud. Clariſſi mis viris& am pliſſimis veriſi- mile eſt teſtatotem amplius præ ſtari voluiſſe. Neceſſitudo& affectio. His amplius etiam præſtari voluiſſe veriſimile eſt. J. Aurelius.§. Titius teſtamento. ff. de lib. lega. Contextus teſta- menti. d.l. nũmis. ff. de leg. 3.1. qui filisbus. 17. ſupra.l. hæredes palam. ff. de teſtam. l. inciuile. ff. de legib. Ineptum eſt aurem, quod plerique hic dicunt de ordine ſeruando,& c. cum hoc o- mne reliaquatur arbitrio iudicis. d.l. voluntatis.& alibi muta- tur hic ordo. d.l. hæredes palam.
Adl.) vemo.
Ocus eſt de ratione legandi. Teſtator videre debet, ne le-
gando aliquid contra leges faciar. leg. ſi quis inquilinos. 1I 2.§. vlt. infra eo. Quod ah verum eſt, vt etiam ſi teſtator ſpecialiter derogauerit legibus, id nõ valeat. Id enim lolius eſt principis, qui ſolutus eſt legibus. l. princeps. ff. de legib. Cum quid aduer ſus leges faciunt, addere ſolent ‚Non obſtante le- ge,&c. Teſtatotis non eſt ea auctoritas, vt pote hominis pri- uati. Atque ita accipiendum eſt, quod dicitur, voluntatem te- ſtatoris 5* lege habendam eſſe. authen. de nupt.§. diſponat. l.verbis egis. ff. de verb. ſignif. Modo contra legem nihil fa- ciat. Simile in I. vlci. ff. de colleg. Simile in ipſo præroris inter-
dicto. ff. de pactis.. iuriſgentium.§. Prætor aic. Qua dere er-
iam Pompo. noſter diſſeruit in hocloco, vt apparer exl. pen. ff. de pact. quæ conferti& coniungi cum hac lege debet. Ad-
de quod prætoris quoque iphius Romæ poteſtas his cancellis
circumſcripta fuit.l. i. ff. ex quibus cau. maio. l. cum ſpon ſis. ff. de pub. in rem actio. Hancregulam probat Pompon. argum. quia nectempore, aut loco,&ec. Quodgenus argum. videtur inſolens pleriſque. Non enim recte colligi videtur, Obliga- tio non poteſt finiritempore,&c. ergombilcontra leges ca- ueri poteſt. Itaque fuit tempus, cum adhuc iuuenis,& auda- cior, quam nunc ſim, ita legendum ltaque, pro quia,&c. Ex v- niuerſali Putlelene cfficitur, non contra: ſed longo vſu edo- us ſenſi tandem quod periculoſa ſit hæc iuuenilis audacia & licẽtia. Lectio igitur recepta idoneum habet ſenſum. Nam Pompon. theſim, ſiue regulam ſuam probat argumento eo,
quod Inductionem vocamus, per exempla. Quodargumen-
tum valet in iure ciuili, propter ſimilirudinem, ad qyuam mazi- merecurtendum eſt. l. non poſſunt. l. neque leges. ff de legib. Eſt enim eadem ratio in aliis caſibus, quæ eſt in finienda obli- gatione,&c. Ergo idem ius eſſe debet. l. à Titio. 108. ff. de ver. oblig. Vnde regula conficitur, Nemo poteſt,&c. Nuncexem- pla hæc declaranda ſunt. Primum exem plum eſt de temnpore. Obligatio, qua tenetur hæres legatario, non finitur tem pore, etiam ſi teſtator id velir. Nam certi ſunt modi obligationum tollendarum: ſicut& contrahendarum legibus introducci.1. obligationum fere. 5. placet. ſf. de obliga.& act. Quod alicui debericœpit, certis modis deberi deſinit, velati ſolutione, ac- ceptilatione. De his titulus eſt in Inſti. quib. mod. tolli. obliga. Pactum inter eos modos non fefertur.§. vlt. eo. rit.§. præter- ca. Inſtit. de exceprio. De pacto nĩhil Roma. legibus cautum fuit: vt alias dixi ad tit. de pact. In pactis factum verſarur,&c.j. ſi vnus. S. pactus ne peteret.ff. de pactis. Excipiuntur quædam pacta, de quibus in l. legitima.& I. ſi tibi.§. quædam. ff. eod.tit. de pact. Ex aliis ramen pactis datur exceptio prætoria. dict.§. prætoria. Quæ exceptio actionem ipſo iure competentem, reddit inutilem& inefficacem. I. nihil intereſt. ff. de reg. iur. Hine Cicero ait, pacta interdum iuti præſtare. Quæ tam iuſta putantur, vt iuri præſtare dicantur. Idem de tempore eſt di- cendum, quod de pacto. Tempus non teperitur enumeratum inter modos legitimos obligationum. d..obligationum. Vſ- que ad calendas dare ſpondes: Hec obligatio perpetua eſt me- ro iure,& ſecundum leges. Promiſſor tamen conuentus poſt calendas, exceptione vtitur pacti, vel doli. Æuum viſum fuit hanc ſubtilicatem iuris ciuilis ſictemperate. Æquum eſt, quod coauenit ſeruari. l.x. Digeſt. de pact. Actametſi leges repu- gnent: tamen ideo ab eis recedicur: quia ſabeilitate quadam nituntur magis, quam vtilitate„aut æquitate. In hac emen-

—————————— —. ———————— ————— —————— ————„.——————— ——————*
——
—
————— —— —— ———
———
550 qatione veteris iuris fere verſatur ius prætorium. leg. ius au- tem ciuile.ff. de iuſtit.& iure. Similis eſt locus de ſtipulatio- ne inl. 6. eum, qui ita.§. qui ita. f. de verb. oblig. idem dicitur in§.at ſi ita. Inſtit. de verbo. oblig. Similis locus eſt inl.. ff. de ſeruitut. Seruitus conſtituta ad tempus perpetua eſt mero iu- re. Sed vindicans ſeruitutem, poſt tempus ſummouetur exce- prione pacti, vel doli. Non eſt contrarium quod dicitur in leg. ſi Stichum. 16.§. ſtipulatio ff. de verbo. obligat. Si legatum fit in ſingulos annos, legatum finituc morte. Cauſa non eſt la- plus temporis: ſed mors,&c. Conditionale legatum non tranſmittitur. l. ſi in annos. 4. ff. de an. lega. Nibhiltamen pro- hibet præſtituere tempus hærediad adeũdum, quo elapſo Ex⸗ cludatur..ſi quis ita hæres. ˙8 2. fl. de hære. inſti. Diſpoſitio cõ- fertur in tempus, quo mhil iuris adhuc habet.J. pretia rerum. 6 3. ff. ad leg. F alcid. Verba cretionis apud Vlpian. titu. qui hæ- red.inſtit. 5. Aliud exemplum eſt de loco. Non magis finitur obliga- tio loco, quam tempore. Non numeratur locus ioter mo- dos,& c. Hæres Stichum dato Romæ, aut quandiu fuerit Ro- mæ. Sihoc animo ſit teſtator, vt velit eum nan teneri, cum deſſerit eſſe Romæ. Aliud exemplum de conditione. Spe- cies ſumi poteſt ex d. ct. leg. obiigationum fere. Stichum Ti- rio dato, niſi nauis ex Aſia venerit. Vult hæredem teneri quo- uſque nauis venerit. Exiſtente conditione, tenetur debitor: ſed iuuatur exceptione. Idem dicitur in dict. leg. 4 de ſeruitut. Queſtio eſt, an hæres pofſit ſe tueri exceptione,&c. Qui- dam negant, quia Pompon. ait, Nemo poteſt, Rc. Verum iis aſſentior, qui putant locum eſſe exceptioni. Nam id re- ceptum eſt in ſtipulatione. dict. leg. obligationum. dict. leg. eum quiit:. 26. ltem in ſeruitute. dict. leg. 4. ff. de ſeruit. Nec dubium eſt, quin eadem æquitas ſit in legato. Adde quod ple- nius incepretamur vltimas voluntates. legr in teſtamentis. ff. de reg. iur. Ex eodem æquitatis fonte profluxit conſtitutio de legato temporali.l.vltim. Cod. commu. de leg. quæ eſt vna ex nouis deciſionibus. Nam ſubtilitas iuris refragatur: ſed æqui- tas præualere debet. b Obſeruanda eſt diligenter regula Pompon. Nemo poteſt, &c. cui ſimilis eſt alia in l. 6. quidam decens. ff. de admin. tut. Nemo poteſt in teſtamento ſuo ius publicum remittere, nes mutare formam antiquitus conſtitutam. Similis allegatio eſt ia c. requiſᷣſti. fl. de teſtamen. Priuata diſpoſitio teſtatoris non poteſt generalem conſtitutionem canonis immutare. Hæc regula quæ generalis eſt, multa cõplectitur ſingularia. Quæ- dam præcipua hic attingemus, ex quibus appare bit vſus regu- læ. Ex regula colligitur teſtatorem non poſſe mutare for- mam& ſolennitatem teſtamentorum. Hec ſolennitas deſcri- bitur in l.hac cõnſultiſſima.& l. iubemus. C. de teſtam. Hæc forma arbitrio teſtatoris non mutatur. l. teſtandi. 1 3. Cod. de teſtam. Vno exteſtibus deficiente, nullum eſt teſtamentum. l. ſi vaus. Cod. de teſtam. Huc pertinet l. codicillis.§.vltim. ff. de leg. z. alias l. Lucius. 9. vbi petuntur bona er cauſa inteſtati, Numerus teſtium& alia huiuſmodi ſolẽaia iuris publici ſunt. 1. 3. ff. de teſtament. Publico iure hoc ita conſtitutum eſt, vt facilius occurratur falſitatibus, quæ in teſtamentis frequen- tius admittuntur, quam in aliis artibus. l.vlt. C. de ſᷣdeicomm. Caſus tamen ibi ſingularis eſt, in quo præſtatur fideicommiſ- ſum ex ſcriptura non ſolenni. Cum hæres delato iureiurando fatetur relictum fuiſſe, nec quicquam allegat præter ſubtili- tatem iuris. Idem dicitur in§. vltim. de fideicommiſſ. hæred. in Inſtit. Præterea valet etiam interdum iure fideicommiſſi, vt in dict. leg. Lucius.. vlcim. ff. de leg. z. Hæc verba vim ha- bent clauſulæ codicillaris. Sicut in l. cum pater. 77.§. filius ma- trem. de leg. 2. ibi, Enixæ voluntatis preces ad omnem ſuo- ceſſionis ſpeciem porrectæ videbantur. Ex iam dictis poteſt decidi quęſtio agitata de inſinuatione teſtamenti. Teſtamen- ta ſolent publicari& in ſinuari.l.teſtamenta.l. conſulta. C. de teſtamen. ne fides percat: tamerſi valeat ſine hac publicatio- ne. Sicut donationes vſque ad certam ſummam. l. ſancimus. C. de donatio. quæ ſine inſinuatione non valent. Hodie in Gallia omnes contractus propter nouum edictum principis
noſtri, ad vitandas fraudes inſinuari debent. Si igitur forte
cautum ſit lege municipali, vel moribus receptum, vt non va- leat teſtamentum abſque inſinuatione, quæritur an teſtator poſſit hanc inſinnationem remittere? Et ſatis demonſtratum
Franc. Duareni Comment.
eſt ſolennia, quæ ad ius publicum pertinent, remitti non poſ.
ſe. Hæc autem in ſinuatio videtur eſſe iuris publici: vt faciius
vitetur falſitas, vt vitentur fraudes: vt notæ ſini facultates ca- iuſque pro vectigalibus& tributis. Hæc omnia ad ius publi. cum pertinent, quodremitti non poteſt. dict. leg. quidam de- cedens. Hæc de ſolennitate& ritu. Regula pertinet adea et- iam, de quibus diſponit teſtator. Vt ſi aliquid præceperit bo- nis moribus contrarium de ſepultura ſua. l. ſeruo alieno. uz 9. vltim. infta eod.l. quidam in ſuo. 27. ff. de condit. inſtit. Quæ ſunt bonis moribus contraria, perinde habenda ſunt, acſifa- cta eſſent contra leges. l.pacta quæ contra. Cod. depact. Si- milis locus eſt in l. at ſi quis. S. funeris. ff. de relig.& ſumptibus funerum. non oportet ornamenta cum corporibus condi: nec quid aliud huiuſmodi, quod homines ſimpliciores faci- unt. b
Aliud eſt exemplum regulæ ſuperioris, Si teſtator remiſè- rit cautionem vſufructuario. l. 1. C. de vſufr. l. ſcire. Cod. vtin poſſ. legat. Duo autem ſunt genera cautionis, quæ exigitur de vſufructu. Vnum eſt cum viusfructus relinquitur earumre- rum, quæ vſu conſumuntur. de quo tit. eſt de vſuft. earum rer. Exigitur cautio de reddenda pecunia,&c. de hac cautione hic non loquimur. Altera eſt quæ exigitur à quocunque vufru- ctuario.titu.vſufru. quemadmod. cauea. Cauet ſe viurum viri boni arbitratu:& cum vſusfructus ad eum pertinere deſierit, reſtituturum, quod extabit. l.]. eod. tit. Hane cautionemte- ſtator remittere non poteſt, vt conſtituit Marcus d.i. ſcite. Vi-
ſum eſt Marco Imperatori ſapientiſſimo, idque bonis mori.
bus contrarium. Ea remiſſio præbet occaſionem vſufructua- rio abutendi re,&c. Facile abutitut fructuarius per ſpeciem v.
ſus& fruntionis, quæ ei permittitur. Hoc compertum: velbis vtar eiuſdem Imperatoris in l.2. eod. tit. Quæſtio eſtad ean-
dem regulam pettinens, de iure primogenituræ. Hocius or- tum habet ex moribus& conſuetudine. Eſt contrarium legi- bus Romanis. l. maximum. C. de lib. præt. Sed vtilitatem ha- bet& pertinet ad conſeruationem familiarum. Quæritur‚ an pater in teſtamento poſſit hoc ius adimere filio primogenito: Et receptum eſt non poſſe: quia non poteſt contraleges,&c. Conſuetudo vim legis habet. l.de quib.ff. de legib. Confirma- tur hæc ſenrentia arg. exl. ſi arrogator. ff. de adopt. Quia hoc
non iudicio eius ad eum peruenit, ſed principali prouidentia.
Ex cauſa tamen hoc poteſt pater, cauſa ingratitudinis, velalia huiuſmodi, c. licet. de voto& voti redempt. in antiq. Decreta-
lib. De eo qui demens, vel vitio aliquo laborat, videc. grandi-
de ſupplen. negl. prælat.
Quxæſtio alia tractatur ad regulam ſpectans. Teſtatorreli- quit certam pecuniam ſacerdoribus pro miſſis celebrandis: an valeat hæc diſpoſitio? Plerique interpretes iuris pontificij ne- gant valere, quod non liceat mercedem accipere pro re huiuſ- modi. Quod hic dicitur de legibus, ad canones quoque ponti- ficios pertinet.Sed ego ſcripſi de hac re quid ſentiam lib.7.d benefic. c. 6.
Alia quæſtio eſt, Si teſtator iuſſit, vt mulier arbitratu Ti-
tij nubat. Reſpondeo hunc iuſſum non valere, quaſi bonis
moribus contrarium& publicæ vtilitati ſobolis procreande
cauſa. l.. hoc modo. 63. ff.de condi.& demonſt. Et hoc ſatis ex
preſſum eſtl. cumtale. 71.9. ſi arbitratu.ff. de condit.& demõ- ſtrat. Matrimonia debent eſſe libera. l. Titia. 134. ff. de verbor- obligat.. Aliud exemplum regulæ eſt, Si teſtator iubeat hæredibus ſuis, vtin communione maneant. Dicendum eſt non ale · re, ſi perpetuo,&.l. in hoc iudicium.§. ſi conueniat. f. com mun. diuid. Hoc eſt contrarium bonis moribus: cogi quen⸗ quam inuitum ad communionem. 1. ſinon ortem.§. ſ cen- tum. ff. de condict. indeb. Solet commanio diſcordiss excita: re. l. cum pater. 77.§. dulciſſimis. ff. de legat. ⁊. Etmags u5 gligi ſolent, quæ communia ſunt, quam quæ propria..- 4 quando& uib. quarta pars. Quaædam alia exempla ad be poſſent, ſed infinitum eſſet ſingula perſequi. Nunc were dendum eſt ad ea, quæ regulæ aduerſari videntur. Namp— runque teſtatori licet cauere contra quàm lege cautum Quare oflicium perderę videtur regula.l.. fl. de teg iur, De¹ animaduertendum eſt, quod hic dicitur de legibus, accipien dum de iis, quæ ad rem magis publicam, quam privatam ipe
«.„. 8 ctis. 4„Quomodo accipiturt in edicto rætoris. ff. de pactis ctant. Quomodo accipitui dictop f. zuri
n 3
hei
auii
aaitl.
I tp iuts
Wy
mae. l b b
Tiui inzpe efelet 3 Ja denil requit vemel So el mcon
fruiun Nnto. ji Nuroritſ ione lece V len leſa
7
Rcel dhereäla
dden..g enio;
3 kaci 3

VVVV demnün
umm. karemiore 1 adatencire,cc.Paclleems, d 3 8, E 1 40 1u. G
Ken N mkepalam pertineng aene 8 AMderer nanda Kenirnäne! . Annn. mabma(eelhga. 1 ruer adcoaſcnmummßmin leer mieſtumenno zoſt haciurägci Iteepeum eft aoo lolte axa ton actt Aluerndom ed Wet. dequdfiti
t Ner ſenrencanpalimngnne fin da mhcoeun ateum gernrat Kdpung 4 unen hoc portun ulrg mumod. xrt ie to mitrdengu ADR ts qu iemers,ne ndouguo e & uyplen. arg. erxia. rHeaunacden üngumſeir nut rr em an(Xerdocdeome ucu ar ulpoucos Nenque ntexxeri ant tuere. uod aoc vrir nerctemnf nd. pi de ücrm de pdchatcans Kus crun. ed ego rpe ebxtepe
an w
In Tit. Delegatis õ ſideicomm. b 551
luriſgentium. 5. paciſcar.& l. paciſci. eod. titul. Sed quędam ſpecies ſunt, in quibus dubitatur, an priuati, an potius publi- ci iuris ſint. Nec ſane facile eſt homini non exercitato hæc di. ſtinguere, ac diſcernere. Nos exempla quædam præcipua hic referemus, quibus declaratis„failius poterit de aliis iudica- xi. In primis certi iuris eſt cautionem legatorum poſſe prohi- beri. l.penul. Cod. vt in poſſ.lega. Cur potius quam cautio fru- tuaria? Imperator ipſe rationem affert, vt ineptum ſit aliam requirere. leg. ꝛ. eod. titul. Non expedit publice hanc cautio nem exigi, inuito teſtatore. Cur? Quia id experientia& vſu compertum eſt. Contra in cautione fru ctuum. Experien- tia compertum eſt præberi occaſionem fructuario abutendi, &c. Experientia docuit, facilius& frequentius abuti fructua- rios, quam hæredes. Iura debent aptari ad mores hominum, &c. Erit autem 1. diſtin. Quod medicamenta morbis,&c. Nouel. 1I 1. Quibus non ſatisfaciunt hæ rationes, non ſunt apti adtractationem ciuilis ſcientiæ. Ineptum eſt in hac ſeien- tia quærere vmeites. Aliud exemplum ex leg. 1. Cod. com- mun. de lega. Si teſtator iuſſerit, ne dominium tranſeat in le- gatarium ſine apprehenſione, bona non ſunt obligata pro le- gato. Vix vllus hic vertitur publicus fauor. Sola voluntas te- ſtatoris ſpectatur. dict. leg.j. verſ.ſi enim teſtator. Eadem ra- tione receptum eſt hæreditatem non aditam tranſmitti,&c. Item legata conditionalia. Cod. de caduc. tollend. Ac de iis conuenit inter omnes. Quid ſi teſtator voluerit, vt legata-
rius capiat rem legatam per ſe, nec ab hærede petat? Contral.
non dubium. God. de lega. l..§.i. ff. quod legat. Et verius vi-
detur hoc præceptum teſtatoris valere, modo id ſinetumul-
tu fiat. l. non eſt ſingulis. ff.de reg. iur. Quod conſtitutum eſt de hac re, videtur conſtitutum propter veriſimilem teſtato- ris voluntatem. At contraria voluntas hic euidenter appa- ret.facit l. Titia cum teſtamento.5.§. Lucias. ff. de le ga. 2. ar- gum. eſt eriam l.3. Cod. de pignor. PDactum valet vt liceat in-
redi poſſeſſionem rei obligatæ,&. Ergo& iuſſus teſtatoris. lerunm filij. 44.§. eum, qui. ſupra hocti. Quæſtio eſt de pro- hibitione Falcidiæ. Sententia veterum eſt, prohiberi non poſ- ſe.l. quod de bonis.15.§. 1.&§. vltim. ff. ad leg. Falcid. Exiſti-
mauerunt veteres illi deductionem Falcidiæ ad ius publicum pertinere. Lata eſt lex Falcidia, ne hæreditate non adita teſta-
mentum irritum fiat,& quæcunque in eo ſcripta fuerint. In- ſtit. de lege Falcid. in princ. Non valet teſtamentum, niſi adi- tahæreditate. l. eam quam. Cod. de fideicommiſ. l. ſi nemo. de reg. iuris. Publice autem intereſt, vt teſtamentum effectum habeat.l. vel negare. ſupra quemadmod. teſtam. aper. Hoc autem ius abrogatum eſt à luſtinian. Nouel. I. de hæred.& Falcid.g.ſi vero expre ſſim. authent.ſed non teſtator. Cod. ad leg. Falcid. hoc vnum habet lucrum hæres, pietatem grarui- tam,&c. qua vir bonus contentus eſſe debet. Sed cur Iuſtinia. huius pietatis gratuitæ rationem habuit potius, quam veteres legislatores? Variæ rationes adduciſolent. Vna eſt, quæ mihi videtur cæteris probabilior, ac verior eſſe, qua cautum eſt ea- dem conſtirutione, vt hærede non adeunte, legata debeantur, modo fideicommiſſarij aut legatarij adeant.dict.§. ſi vero ex- pre ſſim.& authen.hoc amplus. C. de fideicommiſſ. Conſtat ergo ratio iuris veteris, nec vllum ſubeſt periculum, ne facto hæredis pereat teſtamentum. an hoc nouum ius locum ha- beat in Trebelliania quarta? Hæc deducitur ex hæreditate fi- deicommiſſaria. leg. i. ff. ad Trebellia.& Inſtitu. de fideicom. hærediilla ex legatis. Et iure veteri non valet eius quartæ pro- hibitio.l.ſi vt allegas. Cod. ad l. Falcid. Variæ ſunt opiniones. Ego iis aſſentior, qui putant nouæ conſtitutioni locum eſſe in hac etiam quarta. Nam luſtinian. loquitur de Falcidia, dict.§. ſi vero expreſſim. Nec dubium eſt, quin hæc quoque Falcidia dicatur. dict. leg. ſi vt allegas. Dixi adl. cum filiofamil. ſu pra eod. quia ad exemplum legis Falcidiæ inductum eſt Senatuſ- conſul. Trebellia.§. ſed quia hæredes. Inſtit. de fidecom. hæ- red. Deinde ratio eadem eſt, eadem vtilitas. Nullum enim pe- riculum eſt, ne hæres ſine lucro hæreditatem non adeat. Nam valet teſtamentum eo non adeunte, ſaltem poteſt cogi adi- re inuitus etiam iure antiquo. l. quia poterat. ff. ad Tre bellia. Quid ſi filij primi gradus inſtituti ſint? Plerique cenſent ne nouo quidem iure prohibitionem teſtatoris valere: quia ſpe- cialiter id conſtitutum fuit de filiis, ne teſtator poſſit Falci- diam eis adimere..inbomus. Co d. ad Trebell. Sed hæc opinio
non ſatis firma ratione nititur. Ius antiquum non permittit teſtatori Falcidiam prohibere, vt iam dixi ſupra, idque ius per- tinet generaliter ad omnes eriam extraneos, nihil ſpeciale eſt
in filiis. In l. iubemus. non dubitatur de Falcidia, quaſi cer-
tum ſit adimi non poſſe, ſed dubitatur de imputatione fru- ctuum: quia ſolent imputari ĩn quarram. l. in fideicommiſſa- riam. 18. ff. ad Trebel. Sed Imperator hoc fauore proſecutus eſt filiorum, vt quartam habeant ſolidam ſine imputatione fructuum.
Dixi locum non eſſe regulæ Pompon. cum de re priuata magis, quam publica agitur. idque aliquot exemplis& quæ- ſtionibus declaratum eſt. Alia eſt quæſtio, an teſtator poſſit hæredem ſuum adſtringere ad ſoluendum metu carceris? Vi- detur hoc contra legem eſſe. l. ob æs alienum. C. de oblig. Sed verius eſt hunc iuſſum teſtatoris valere: nihil eſt hic legibus, aut bonis moribus contrariũ. Nam& iure cinili iudicati con- tinentur carcere, donec ſoluerint,&c. l. 1. Cod. qui bonis ced. poſl. Et valet pactum de eare factum, vt moribus noſtris re-
ceptum eſt, idque confirmatur iure pontificio. cap. ex reſcri-
Pto. de iureiur. Nec contraria eſt l. ob æs alienum. loquitur e- nim dę addictis, quorum meminit Fab. Quintil.& alij. non eſt autem intelligenda de carcere. Alia quæſtio, an poſſit ca- uere teſtator, vt fides habeatur dicto& affectioni alicuius. Volo dari Titio pecuniam, quam affirmauerit ſibi deberi. Duæ leges obſtare videntur. liuriſiurandi. Cod, de teſtib. in qua dicitur, vnius teſtimonium non ſufficere. idem in c. in o- mni negotio. de teſtibus. in Decreral. Item obſtare videtur l. omnibus. C. de teſtib. teſtis in re propria,& c. Hoc præceptum teſtateris aduerſus vtramque legem factum viderur, ſed ve. rius exiſtimo hoc pra ceptum valere, ſi poteſt teſtator totam illam pecuniam donare, cur non poterit eius fidem ſequi?&c.
Cui licet quod eſt plus,& c. l. videamus. ff. de in litem iurand.
Perinde eſt, ac ſi dixiſſet, lego centum, ſi modo iurauerit ſibi deberi. Huc pertinet l. Theope mpus. ff de dote preleg. Prouidebit Paulianus, qui nauit mentem meam de æqua- litate perſonarum,&c. Necad rem pertinet, quod dicitur le- gatum conferri in alterius voluntatem non poſſe, vt dixi adl. Senatus. ſapra eod. Multum re fert, an quid committatur vo- luntati alicuius: an teſtimonio& fidei, argu.. nonnunquam, Fi. f. de condit.& demonſtr.. ſi quis Sempronius. 6 8. ff. de hæred. inſtit. Hoc autem ita accipiendum videtur, niſi ex ma- gna& graui cauſa aliud viſum fuerit iudici. Quid enim ſi tan- tam pecuniam affirmet ſibi deberi, vt incredibile ſit eam de- diſſe mutuam teſtatori? Ex qualitate perſonarum æquum eſt iudicem moderari,& taxare quantitatem aliquam,&c. argu. J. videamus. ff. de in litem iuran. I. ſi libertus ita iurauerit. 3 0. ff.de oper. liber. Quid ſi mutauerit mores, ſtarum, conditio- nem. arg. l. cum quis. 38. ff. de ſolut. l. ſi cum Cornelius. 82. eo.
tit. Alia quæſtio, ſi te ſtator iuſſerit, vt cadauer ſuum in alium
locum transferatur, alias,&c. Qujdam cenſent hoc præcepto hæredes non obligari: quia non licet ſine permiſſu principis. Inemo. Cod. de relig. Si perpetuæ ſepulturæ traditum fuerit. l. Diui fratres. 39. ff. de dehe ſi necdum. Cod eod. Vulgo di- citur, id haberi pro impoſſibili, quod ſine iuſſu principis fieriĩ non poteſt. l. apud lulianum. 3 9. alias, cum ſeruus.§. conſtat. ſupra eo. At impoſſibilium nulla eſt obligatio. l. impoſfbi- lium. ff. de reg.iuris. Verum ego ſupr. admonui videndum eſ- ſe num id ſoleat facile im petrari,& c. l..§. permittitur. ff. de a- qua quotid. l. 5. quidam relegatus. ff. de reb. dub. Sicut accidit in hac ſpecie, ſaltem debet experiri principis voluntatem. ar- gu.l. quid ergo. fl. de conttar.& vtil. act. tutel. Alia quæſtio, an teſtator poſſit remittere confectionem inuentarij veltutori, vel hæredi Et certum eſt tutori poſſe remitti.l.vlt. Cod. arbir.
tutel. Si teſtator ſpeciali er inuentarium conſcribi vetuerit,
creditur pater id facere, vt conſulat filio, ne forte patrimonij lecreta pandantur..2. C. de alim. pupil. præſtan. l. 2. C. quan- do& quibus quarrapars. Nec mihi probatur ſubtilis illa df.
ferentia rem ilſionis& prohibitionis. quia nulla bona& fir-
ma ratione nitirur. Cum remittir, oſtendit ſe confidere tu- tori, quaſi non aliter confecturus ſit, quatr ſi id expedire pupillo viderir. Ex cauſa tamen poterit negligi hæc volun- tas propte t vtilitatem pupillorum,& c.l.vtilitatem. ſf. de con-
fr. tut. Si quid inopinatum emergat, de quo non cogitauit
teſtator,&c. Aliud eſt genus inuentarij, quod fit ab hære-
— ͦ—j—
———— b 2.

de,& c.l. vlti. C. de iure delib. Et non videtur poſſe remitti in præiudicium creditoris. Iniquum eſt facto debitoris cõditio- nem fieri deteriorem ecreditorum JI. debitorum. Cod. de pact. ergo tenebitur hæres etiam vltra modum hæreditatis: nec&l proderit remiſſio,&c. Quid ſi nulli ſunt creditores:ſed tantũ
Frano. Duareni(omment.
d
legatarij Diuerſa eſt cauſa legatorum, quia teſtator potuit eis non legare. Ergo multo magis liberalitatem ſuam arbitrio ſuo definire. argu. l. videamus. ff. de in lit. iuran. Alia quaſtio eſt de iure accreſcendi. Scripſi libro ſecundo de iure accre-
ſcendi cap. 14.
FRKANCISCI DVAKENI IVRE
CONSVLTI AD
E A 1. 1.
De ordine legis Falcidiæ. Ninterpretatione legis Falcidiæ illud primum quæri ſolet, quid Falcidia ler
5 dicatur,& ꝗs auctor eius fuerit: Quod K’ideo commemoro, quia etuditi qui- O dam fatentur, ſe nuſquam legiſſe, quis hic Falcidius fuerit, qui huius legis au-
Cor eſſe dicitur. Dion autem in Au-
toris, eumque ait Tribunum plebis Romæ fuiſſe: meminit
quoque eius Hieronymus in chronicis Euſebij,& Gratianus
in can. quædam. 2. diſtinctio. Dicta igitur eſt hæc lex Falcidia, quia F Neiains Tribunus plebis cam à plebe rogauit. Quem- admodum& lex Aquilia, quæ plebilcitum eſt, lex dicitur, ab Aquilio Tribunoplebis. l.z. ad legem Aquiliam. Huius legis capita deſcripta extant apud Paulumin 1.1. ff. eod. quæ nos ar-
ctim percurremus, quia veluti vice argumenti creduntur elle
totius huius tractatus. Antequam autem diſcutiamus, quæ ad interpretationem legis Falcidiæ à iuris noſtri auctoribus ſcri- pta ſunt, prius capita legis videnda ſunt. Primum caput hoc eſt in l. 1.§.1. ff. eod. Qui ctues Romani ſunt. Paulus admonet hoc c. i. datam liberam legandi facultatem. Accurſius inter- pretatur hæe verba Pauli, Dedin facultatem, id eſt, datam con- firmauit, quaſi hæc poteſtas legandi prius conceſſa fuerit le ge Decemuirali 12, Tabul. arg. l. verbis legis. de verbo. ſignif. latifſima, inquit Iuriſconſultus, videtur poteſtas ttibuta eſſe hæredem inſtituendi, legan di. Sed dicendum eſt, his verbis reuera ſignificari, liberam legandi facultatem Falcidium de- diſſe: idqueita accipere debemus, quaſi dederit, quod ante
populo permiſſum non erat: abrogat enim Falcidius hac lege
legem Furiam,& Voconiam, quæ non permittebant ciuibus, libere, quæcunque vellent, legare: Vtriuſque legis& Furiæ& Voconiæ meminit luſtinian. in titu. de leg. Falcid. Inſtitur. Et Theophilus in eodem loco docet, quid vtraque lege cautum fuerit. Lege Furia cautum erat(inquit) ne quis vltra aureos mille legaret. Quod eodem ſenſu luſtin.dicit, vltra mille aſſes. Vocat autem legem Furiam teſtamentum, quia præcipue ad teſtamenta pertinebat. Eandem legem Furiam dictam puto Fuſiam Caniniam. Furiam enim vel Fuſiam promiſcue dice- bant vereres. de quibus meminit Cicero lib. in Verrem 3. Vo- conia lege eautum erat, ne plus haberet legatarius, quam hæ- res. Conſeruationi teſtamentorum ſtudebant hi legislatores, ſed poſtea tamen compertum eſt, vtranque legem facile elu- di poſſe. Multis enim perſonis legari poterat, quo fiebat, vt et- ſi ſinguli legararij vlcra mille aſſes non acciperent, tamen hæ- reditas nihilominus exhauſta maneret,& inadita,& irritum fieret ea ratione teſtamentum. Ergo cum non eſſet ſatis vtra- que lege proſpectum conſeruationi teſtamentorum, lata eſt hæc lex Falcidia, qua melius conſulitur teſtamentorum con- ſeruationi, quemadm odum dicemus in ſecundi cap. huius le- gis interpretacione. Hinc intelligi poteſt quorſum pertineat
caput primum huius legis, cum luriſconſultus ait, Liberam fa- culiatem legandi dedit. Nam& ſi quigem verum eſt, eandem facultatem prius lege 12. tabu. permiſſam fuiſſe, tamen pluri- mum ei per legem F uriam. i. Voconiam abrogatum erat. Vn- de ius antiquum Falcidius renouare vult, niſi quatenus idem reſtrinxit in hac eadem lege, capite ſecundo. Huic non difſi-
mile eſt, quod attigimus ſuperioribus locis in§. 1. C. de caduc.
guſto meminit huius legis,& legisla-
K& tamen contingebat exhauriri hæreditatem legatis,
tollend. luſtinianus in eo loco ait, ſe idem conſtituere de le-
LEGEM FALCIDIAM, TI TVILLVS II LIBRI XXXV.
—
gatis, quod prius ſtatutum fuerat, vt portio deficiens non fie- ret caduca, ſed vel ſubſtituto aceederet, vel accreſceret con- iuncto. Ettamen in pleriſque Pandectarum locis diuerſum antiquitus obſeruatum fuiſſe reperimus, verum lege Papia Pop. ius antiquum, quod Iuſtinianus confirmat, immutatum
fuerat, ideoque diſtinguitur lex Papia à iure antiquo, quoi-
dem ſtatutum erat quod luſtinianus ibi recenſet,& confirma- uit, ius alterum legis Papiæ emendans. Huius legis Papiæ meminit Dion lib. 5 6.& Vlpianus cap. 29. Inſtit. Qui cius Romani ſunt. His verbis excludit Falcidius peregrinos, qui non habent teſtamenti factionem, quam ciues Roma. tan- tum habent. Peregrini teſtamentum facere non poſſunt, eo- dem iure vtuntur in Galliis in iis, qui Albini dicuntuf, niſilite- ras Arege impetrauerint: alias non licet iis vltra quinque aſſes legare. PoTt hane legem rogatam. Hic obſeruandum eſt, legem ad præterita non trahi, ſed ad futura pertinere, l. leges. C. de legib. niſi nominatim in lege aliud fuerit expreſſum. Bonile- gislatoris eſt futuris negotiis formam dare: ſine maxima enim humani generis captione fieri aliter non poteſt, quo nomine
Cicero lib. 3. in Verrem inuehitur, quod in edicto poſuillet,
quicunque fecit, feceritue,& edictum ad præterita retuletit quod ſi permittatur, non dubium eſt, quin valde id ſit captio ſum futurum. Nam ante legem pœna euitari non poterit, nec poſt legẽ. quia factũ infectũ fieri nõ poteſt. ldem luſtin. inl in bello.§. facta. ff. de capt. Sed cum quib. exceptionibus hocac- cipiendum ſit, ſuo loco docuimus in explicarione tit. de leg& Senat. Sequitur ſecundum caput huius legis.
C A y. II. b De modolegatorum adhibendo.
Quicunque ciuis.
cidius, vt Paulus admonet. Ergo hoc præcipuum caput eſt huius legis,& pertinet ad quartam illam partem hæridita- tis, quæ detrahitur ex legatis, cum cxcedunt dodrantem:& dicitur pars illa à iuris auctoribus Falcidia,& Falcidiam de- trahere, id eſt, quartam partem detrahere. in l. in ratione. ul.9. quod vulgo. C. J. pater filiam. ĩ4.& aliis. Statuit igitut Falci- dius, vt ita ciues Romani liberam haberent legandi poteſta- tem, dum ita legetur, ne ex hæreditate minus, quam quartam partem hæredes capiant.
Quartam hæreditatis vult penes hæredes manere, quxæ- cunque teſtator legata reliquerit. Ergo hac lege pleniuspto- ſpectũ eſt conſeruationi teſtamentorum, quam antea. Voco- nia autem lege cautum erat, ne minus caperet hæres ex hære- ditate, quam legatarius, ſicut in altera lege, Furia ſcilicet,ne plus mille aſſibus legaretur. Sed eludebatur& hæc:continge-
at enim ſingulos legatarios non plus habere, quam hæredes, neci⸗
ĩ Js ſecundo capite, modum legatorum conſtituit Fal-
deo videbatur contra legem factum eſſe: cui incommodo hic occurit Falcidius,& ſtatuit ne minus quam partem quartam hæreditatis retineant hæredes ex teſtamento, quæcunquete- ſtator legarit. Ciui Romano. His verbis oſtendit Falcidius, quemadmodum nemo poteſt legare, niſi qui ciuis Romanus ſit, ita nemini legari poteſt, niſi ſit ciuis&omanus. Ciues Ro⸗ mani tantum teſtam enti factionem habent. Hanc factionem vtroque ſenſu accepimus. titu. de hæred. qualit.& difterent-
Inſtitut. Peregrinus neutro modo teſtamenti factionem ha⸗ bet, quia ciues Romani non ſunt. Huc pertinet l.
2..... e red. inſtitu. vbi docet deportatos hæredes inſtitui non foſſ nec tal
C. de hæ-
lari lkais
duatd beta bel mal 5 igal tot lh
digent eleälat ercte
dleia bänti uond niui güncls ſie atet, l dco ein. düitu tun an benr
At den genr detra W A

P* 5 4„ dſe ** Tnnpem 5 * ddede
d he rer
perernanon a lecadtum. ddee
u aominatmeee nt tatmialegraüdem
atnettanmnegam mer nnanpeneracpeageim— rol. z. in Venemanehenn n 4 5. 3— — nraae, Ketcmmun aod a permirr rr aon zwime an lum kururu Nam nrt exen geutun it xs aankcdanfedi denni yrit 8 4*
Nl. ſ kacda K ecan. Hetamgden Dwieddum. uo loco tocunminena
C4n. l De naus erum una
Sae ar. Bum
4 1
eremdo cwire, Docanegun der
2 1 6
us usmohet. 8 4
it Dumegs. K perunet adqumn 9 r lexasis, Gea
3. ten an ¹ 3 auctordos Haos
icru aniur
nuram puten u
uurt Kan.Kul
Kommildeun Hcs 4
r l:
In Tit. Adleg. Falcidiam.
nec tanquam peregrinos ex teſtamento capere poſſe, quia
deportati in inſulam peregrini ſunt: quod notum eſtex eo,
quod ciuitatem amittunt,& ex ciuibus peregrini fiunt. l. ſed ſi hac lege.ff. de in ius vocan. licet enim per deportationem bertatem non amittant, amittunt tamen ciuitatem. Et huc referri oportet, quod eſt apud Theophil. in princ. tit. Inſtit. de fideicomm. hæred. vbi docet originem fideicommiſlo- rum: is qui forte peregrino& amico legare vellet, cum in- telligeret id per legam ſibi non licere, committebat hoc fi⸗ dei amici ſui, vt illi bonorum partem reſtitueret. Peregrini enim ciues non ſunt, ideoque cum eis nihil agi poteſt ex iu- re ciuili,vt Boetius ſcribit in Topic. Cicer. Iure publico dare, Igare. Hoc addidit Falcidius, vt oſtenderet ita liberam le- gandi facultatem dari, vt tamen àiure publico non receda- tur, id eſt, vt iure publico formam ſtatutam ſeruet teſtator, modò is cui legatur, ſecundum ius publicum legatum cape- re poſſit. Teſtamenti factio iuris publi eſt,& tam formam quam perſonas reſpicit. Obſeruandum igitur, quanquam Ubera faculras teſtandi permittitur, tamen non permittitur libera facultas recedendi à iuris publici forma. Hoc confir- matur ctiam aliis locis, l. ſi quando. 3 5. C. de inoffic. teſtam. Ergo ſolennia publica obſeruanda ſunt„nec aliter intelligi- tur libera dandi, legandi facultas permiſſa eſſe. Dum ita detur
egatum. Ex his verbis inrelligi facile poteſt, cur legata dican-
tui ipſo iure minui per legem Falcidiam. in!. in quantitate. §. ergo optimum. 73:hocti. lpſo iure, inquit, minuuntur le- gata pro rata, ſi excedant dodrantem id eſt„nouem vncias, quia ipſa lex Falcidia ea minuit,& ipſum ius ‚id eſt, non eſt opus prætoriæ iuriſdictionis auxilio, vt detur exceptio, ſed
exipla lege detrahitur. id enim ipſis verbis legis Falcidiæ ex- preſſum eſt. Quæ lex ipſum ius dicitur emphatice. Ergo vulr lex ipſa, eos capere& retinere quartam totius hæreditatis. Hinc intelligimus tantum videri legarum, quantum rema- net, detracta quarta Falcidiæ. Exempli gratia: ſiquadrin-
genta habet teſtator in bonis,& legarit quadringenta, vel
vni, vel pluribus, trecenta rantum legata videntur, non qua- dringenta, niſi forte per abuſionem quadriagenta legata
eſſe dicancur: ipſo enim iure minuuncur legata, quatenus
excedunt dodrantem bonorum, id eſt, diminutio illa fit per
ipſam legem Falcidiam. Vnds colligitur ratio detrahendæ Falcidiæ ex legatis: ſi legatum ſimul lirvltra„quam legata- rius per legem capere poſſit,& præterea legata dodrantem bonorum excedant.in leg. quoties. 67. quæ lex coniungenda eſt cum l.6. de vulg. cui ſimilis eſtl. 72. de hæred. inſtit. vide Vlpian. in Inſtit.tit.24. Exemplum huius rei extat in leg. 2.C. de natu. liber. Legata ſunt viginti, cui per legem non niſi
quindecim legare licitum erat, præterea in tota hæreditate
non reperiuntur niſi viginti, id eſt, tota illa hæreditas ex- hautitur illis vigintilegatis. Duo ergo hic conſiderantur:
vnum quod plus legatum ſit qaam legatarius per legem ca-
pere poſſet, erſi hæreditas ſoluendo eſſet, alterum quodle- gata dodrantem hæreditatis excedant,& exhauriant totam hereditatem. Quare hic in primis detrahetur quatra pats
Falciciæ, quia incipiendum eſt à Falcidia. Deiade ſi forte
excedat quantitas, quæ ſupereſt, modum legatorum à lege definitum, poterit etiam id deduci. Sic itaque deductio fiet, vt non ſit vltra, quam lege definitum eſt, legatum. In pro- poſita igitur ſpecie dettahetur quarta pars bonorum, id eſt, quinque, manebunt in legaro quindecim, ab his nihil am- plius detrahetur: tota enim quindecim per legem capere poteſt. Et ſic hane detractionem incipimus à Falcidia, Per
jegem illi capere non licebat viginti, ſed quindecim, vtau- tem cognoſceremus, an legata eſſent viginti, an vero quin-
decim, prius Falcidiæ ratio ineunda erat: quia tantum in-
telligitur legatum, quantum remanet Falcidia detracta. No-
randum tamen legata minui pro rata portione. I. in quan- titate. ſuprà. Hinc fit, vt non ſemper quarta pars ex legatis detrahatur, ſed aliquando minor, vt puta octaua pars, ſi te- ſtator quadringenta habet in bonis,& legauerit quadrin- genta, detrahetur quidem quarta: at ſiidem, qui quadrin- gentain bonis habet, legauerit trecenta,& quinquaginta, detrahetur pro rara portione, id eſt, octaua pars nempe quin- quaginta, non detrahetur centum. Et ſic de ſimilibus iudi- candum exit. At quid ſi pluribus ſit legatum à teſtatore, quo-
gaſſet ſeruum,& eidem ſerno fundum.
ſcitur, quid pertineat ad hæredem, quid ad legatarium.
753 modo fiet detractio an æqualiter, an pro rata portione? Et conſtat pro rata portione omnium derrahi Falcidiam, ita vt amplius detrahatur ex eo legato, quod maius eſt, minus vero ex eo, quod tenuius eſt. l.z.C. de leg. Hinc quæritur, Si
tantum ſit legatum, an onus iniunctum legatario ſimul mi- nuatur:vt ſi legatarius grauatus ſit onere fideicommiſſi. Te- ſtator cuidam legauit fundum,& fideicommiſit, vt centum reſtitueret alii, quæritur, ſi tantum ſit legatum, vt Falcidiæ locus ſit, an fideicommiſſi onus ſimul minua-ur pro rata portione? De hac quæſtione antinomia reperitur ſub hoc tit. l. maritum.§. vlt. 25.& inl. pœnales. 32.§. ſi Titio. lupr.
Teſtator legauit fundum liberto,& eius fideicommiſir, vr annua decem heræ daret. Locus eſt legi Falcidiæ, quia ſ lega- tum totum conſequeretut, non remaneret quarta pars bo- norum apud hæredem. Sed quæritur, an minuatur illud fidei- commiſſam quoque. Et inquit lureconſultus, in d. l. ma-
ritum. non minui, ſed contrarium dicitur in d. l. pœnales. S.
ſi Titio. Si Titio legata ſunt viginti, eiuſque fideicommili- ſum, vt quinque heræ reſtituerer, locus eſt legi Falcidiæ, mi-
nuitur legatum Titii,& ſimul pro rata portione fideicom-
miſſum ab eo relictum. Pro rata portione(inquit) detra-
hitur ex quinque, nec apertius quicquam dicipotuit. Solu- tio: Hæ ſpecies ſunt diuerſæ,& rationem diuerſam habent:
In priore ſpecie pars ipſius legati à legatario non eſt relicta:
In poſteriori vero ſpecie pars legati reſicta eſt. In priori ſpe-
cie, in d. I. maritum. teſtator leganit fundum liberto, cum- que rogauit;, vt heræ annua decem præſtaret, hoc fideicom- miſſum pars fundi non eſt. N am nonex fundo, quem liber- to legauit, vult partem aliquam hæræ reſtirui, ſed rem om ni- no diuerſam, pecuniam videlicet. At in poſteriori ſpecie, ipſius rei legaræ partem vult præſtari fideicommiſſario. Ra- tio diuerſitatis eſt, quia lex Falcidia miauit legatum,& o- mnes res legatas pro porcione. Ergoĩipoſterlori ſpecie, in qua viginti legata ſunt; tota illa viginti minuuntur, quia to- ta legata ſunt. Ergo& quinque, quæ pars ſunt iſtius legati, minuuntur pro portione, quia ſunt in legato,& ſunt pars legati. Teſtator legat viginti, petiit vt reſtituęret legatarius quinque, ſi Falcidia interueniat, minuet totum legatum, ergo& illa quinque. Verum in priori ſpecie de annuis de- cem nihil minuitur. Teſtator liberto legauit fundum, eiuſ- que fidei commiſit, vt heræ annua decem daret, Falcidia in- terueniens minuet fundum legatum. Sed in eo fundo non continetur ſumma annua per fideicommiſſum relicta er- go non minuetur. Hæc diſtinctio ſumitur ex l. cum pater. §. ſi pars, de leg. ⁊.& l. ſi mihi Stichus. 97. de lega. 1. Stichus mihi legatus eſt, meęq; fideicommiſſum, vt Stichum aut Pam- philum reddam, locus eſt legi Falcidiæ, quæritur, An Pam- philum totum, vel partem rantum reſtituam? Hic ſubtiliter reſponſum eſt, ſi Srichum non reddam„& locus ſit Falcidiæ,
tunc totus Pamphilas eſt reddendus, quia nihil ab eo debet
diminui per F alcidiam, dimidia pars à Sticho deducetur, quia is legatus eſt. Pamphilus autem in legato tum non eſt, ergo ex eo nihil deducetur. Ex verbis eiuſdem legis colligitur quo- que, communionem induci inter legatarium& hæredem cũ locus eſt Falcidiæ, communicantur ipſo iure tes legatæ in- ter heredem& legatarium pro rata Parte. Si fundus legatus ſit, in quo tota hæreditas conſiſtat, ſtatim hæres ipſo iure Pro quarta parte diuiſa, efficitur dominus fundi, pro altera
parte dominus manet legatarius. Exemplum eſt in l. Plau-
tius. 49. Eſt ex ibris Pauli ad Plautium. atque ideo in pri- mis ibi verba Plautii ponuntur, deinde verba Pauli fubii- ciuntur. Eſt enim acceſſio Pauli ad ſcripta Plautii. Hæc ſpe- cies erat tractata apud Plautium. Teſtator teſtamento lega- uit alicui Stichum ſeruum, eidem leruo legauit fundum, quæ- ſtio erat, deratione detrahendæ legis Falcidiæ, cum vni le- . Obtinuit Gaſſi ſen- tentia, quam probat Paulus: Caſſius exiſtimauit in primis ex ſeruo detrahi debere Falcidiam, deinde ſemel cx fundo
legato, quia in hoc caſu ſeruus legatus communis eſt inter
legatarium& hæredem,& detracta parre ſerui legati cogno- Pro- batur ergo ſententia Caſſi. Sabini ſententia erat, rationem habendam Falcidiæ in ſeruo, ſedita, ſi ea pars, quæ ex ſer- uo legis Falcidiæ ratione decederet, prius detrahieretur er

554 fundo, tanquam inutiliter relicta: deinde demum ex reliquis fundi portionibus akeram Falcidiæ partem detrahendam pu- tabat. Non animaduertebat, ſi quis communi ſeruo legarert, i itotum ad legararium pertinere,& nihil ad hæredem. l. ve- rum.sᷓ 3..ſi ſeruo.pro ſocio. Caſſius dicebat poſtquam pars
Falcidiæ ex ſeruo detracta eſſet, detrahendam ſeme ex ſuha⸗ reliquam partem F alcidic. Non quod pars aliqua in 5 35
legato inutiliter ſit legata, vt abinus putabat: vtile eſt. n. lna legatum:& falſum eſt, quod Sabinus putauit; quæ 54 r ſeruo decederet, eam partem in fundo inutilem fordss er. liqua parte derrahendum, quodhæredis Ealcidiæ dee er 3 9. ruminquit) ad ſocium. Si teſtator ſeruum communem 3 M
jſſet ab initio,& ei fundum communem legaſſet, totus ad ſo- cium pertineret, non ad hæredem. Idem hic dicendum„quia ſeruus cœpit eſſe communis propter legem Falcidiam inter hæredem& legatarium, etſi tempote mortis teſtatoris com- munis non fuerit. Quartam ergo pattem habet hæres ex eo ſeruo, tres reliquas partes habet legatarius. Perinde igitur eſt, ac ſi ſeruus ab initio fuiſſet communis: ſi enim communis fuiſſet, eique teſtator fundum legaſlet„totus fundus ad ſociũ perrineret. Ideoq; non detrahetur illa pars, quæ ex ſeruo ad
hæredem redit, tanquam inutiliter relicta ex fundo,& deinde
tandem Falcidia. Nam totus fundus vtiliter legatus eſt,& cõ- munio introducta ipſo iure inter hæredem& legararium, propter legem Falcidiam, quamuis ab initiocommunio inter illos nulla Heut Detrahetur igitur Falcidiæ pars ex ſeruo„& deinde altera pars ex fundo toto ſemel, non detractis prius ex fundo tot partibus, quot ex ſeruo deceſſerint, tanquam in-
uriliter relictis. 1 C A v. III.
De communione hæredis& legatarii, quæ per legem Fal- cidiam inducitur.
—OEFi nus iſſterpretari ſecundum caput legis Falcidiæ, (u quo dicitur, ita cuiquam legare licere, ne minus, quam quartam partem ex teſtamento hæredes capiant,& diximus hac lege communionem quandam induci inter hæredem & legatarium: cum legara excedunt dodrantem hæredita-
tis, res communicantur inter hæredem& legatarium, vt ſi
tota hæreditas exhauſta ſit legatis, omnium rerum quarta pars hæredis ſit,& reliqua legatariorum. Ergo omnes res inter eos communes ſunt,& in iis partes habent indiuiſas hæres& legatarius,& hæ partes inducunt communionem. Cum enim communionem dicimus eſſe inter aliquos, par- tes indiuiſas eos habere intelligimus. Id facile colligitur ex l. Plautius. cuius mentionem Lam Teſtator ſeruum le- gauit alicui,& eidem ſeruo fundum, quæritur, quomodo quarra pars ſit deducenda? Caſſius, cuius ſententia proba- tur, air deducendam eſſe Falcidiam, in primis er ſeruo le-
ato. Exhoc intelligi poſſe quota pars deceſſerit ex eo lega- to, ſi aliud nihil in hæreditate fuit præter ſeruum& fundum, quarta pars ſerui erit hæredis. De fundo Caſſius ait, totum Buuca legatarii eſſe. Ceteri purabant partem fundi vtili- ter legatam, partem inutiliter. Communio, dicebat Sabi- nas, inducitur per legem Falcidiam inter hæredem& lega-
tarium. Seruus, qui legatus eſt, communis fit inter hæredem
& legatarium. pro qua ergo parte ſeruus eſt hæredis, pro ea parte eſt inurile legatum fundi, atque ideo putabat eam par- tem fundi tanquam inutiliter legatam, hæredem retinere debere, deinde ex reliqua parte fundi deducendam eſſe Fal- cidiam. Idem enim eſſe, ac ſi ſeruo communi eſſet legatum. Si ſeruo communi eſlet fundus legatus, partim valiturum eſſe legatum, partim non. Caſſius autem exiſtimauit ſemel deducendam effe Falcidiam ex toto fundo„& falſum eſle quod Sabinus& alii putabant, partem fundi legati inutilem eſſe, ſed totum porius legatum vtile eſſe. Cum enim com- muni ſeruo legatur, totum legatario acquiritur, totum per- tinet ad ſocium. l. 1§. ſi ſeruus. de ſtip. ſeruor. Ergo idem in hac ſpecie eſt dicendum. Haæres in ſeruo legato habet quar-
tam partemælegatarius habet reliquas partes: perinde accipi-
mus hoc legatum, ac ſi ſeruo communi legatum eſſet, quo caſu totum leßatum ad ſocium pertineret. Et ideo hoc quo- que caſu nihil retinebit hæres, ſed ſemel deducetur Falcidia ex fundo, quaſi nihil inutiliter relictum ſit, ſed plus, quam
Franc. Duareni Comment. per legem Falcidiam liceat. Eodem pertinet, quod dicitur
in§. ſeq. ea leg. Interdum. Ex eo quod dicimus communio- nem induci per lehom Falcidiam inter hæredem& legata- rium, conſequitur legatum aliquando extingui, ſi fuerit ega- tum ſeruitutis, quæ pro parte non poteſt conſiſtere. Teſtator duos fundos habet Sempronianum& Cornelianum: Titio legat fundum Cornel.& viam per eum fundum, ad fundum Sempronianum. Poſt mortem teſtatoris locus fuit Falcidiæ, ita vt fundus ille GCornelianus legatus Titio inceperit com- munis eſſe inter hæredem& legatarium: igitur quarta pars fundi eſt ipſo iure detrahenda. Hinc ſequitur legatum ſerui- tutis extingui, quia per partes ſeruitus acquiri non poteſt, fun- do communi nemo poteſt acquirere ſeruitutem. l. proparte. de ſeruit. Seruitus non recipit diuiſionem. Inutiliter quis ſti- pulatur communi fundo ſeruitutem, toti etiam fundo non poteſt acquirere ſeruirutem, cum pro parte alienatus ſit, quia nemo alteri ſtipulando acquirit.l. ſtipulatio iſta.; 8.§. alteti. de verbor. obligat. Qui enim fieri poteſt vt parti incertæ& indiuiſæ ſeruitus acquiratur, cum nulla ab altera diſcernipoſ- ſit? Namſſi pars fundi remanſerit. Si pars fundi remanetin hæ- reditate, communis eſt fundus. Hæcque communio facit, yt extinguatur omnis ſeruitus viæ. Eſt locus communis de ſer- uitute, de qua in d. l.pro parte. l.ſi ſub vna. 136.. i. de verb. ob- ligat. Hæc autem communio locum non haber in legatis in- diuiduis. leg. ſi is qui quadeingenta.§. quædam. 80. Cum hæ- reditas exhauſta eſt legatis,& pars quarta hæredis, dodrans
vero legatarii eſſe dicitur, de rebus iis hoc intelligimus, quæ
diuiſionem recipiunt. De aliis, quæ diuiſionem non recipiunt, id non poſſumus intelligere. Quædam legata diuiſionem nõ recipiunt, vt ſeruitus. Fieri non poreſt, vt ſeruitute quis pro parte vtatur, quia non poteſt conſtitui niſi in ſolidum, ſed
quomodo id accipiendum ſit, interpretati ſumus in leg.. ge
verbor. oblig.in I.ſtipulationes non diuiduntur.⸗2. de verb. obligat.Idem dicitur, ſi duo ad domum ædificandam obliga- ti ſint, neuter pro parte ſua feciſſe dici poteſt, niſi integro ædi- ficio abſoluto: Quod ſi plures hæredes ſint, ſinguliin ſolidum tenentur, quia legatum viæiirineris,& aliarum leruitutum, totum ad legatarium pertinet, etfi locus ſit Falcidiæ. Ratio non patitur, vt pro parte ſeruitus conſtituatur: ſed cum de æ- ſtimatione legis Falcidiæ tractatur, ad æſtimationem illarum ſeruitutum quoque tunc erit veniendum, de qua infrà. Haæc de communione hæredis& legatarii ſufficiant.
C 4 r. IV. De naturali& ciuili obligatione.
E verbis eiuſdem capitis ſecundi, huius legis Falcidiæ, quæſtio naſcitur, an legata, quæ excedunt dodrantem bonorum, debeantur ab hærede legatario, ſaltem natura- liter. Falcidius diſerte cauit ita legandum eſſe, ne minus hæredes, quam quartam partem capiant ex hæreditate. Er quibus verbis manifeſtum eſt, hæredem legatario ad legs- ta præſtanda, iure ciuili ſeu lege non eſſe obligatum vltea dodtantem bonorum. Sed quæritur, an naturaliter eiſil- tem ad integra legata obligatus ſit. Quxæſtio non modiii effectus eſt. Si enim naturaliter illa legata hæres debeatle- gatario, hæres ea non poterit repetere, ſi per errorem ſol- uerit. Si non ſit obligatus naturaliter, ſolutaper errorem condictione poterit repetere. Difficultatem augent 1. 1.1. er- ror, Cod. ad legem Falcid. In prima dicitur, ſi vltra dodran- tem ſoluerit legatario hæres, non videri plus debito ſola⸗ tum. In altera verò, ait, condictionem ſoluti non impedi- ri: quæ maximsè inter ſe videntur eſſe pugnantia. Magna bic altercatio eſt de obligatione naturali& ciuili. Neque con- uenit, quid ſit naturalis obligatio,& quæ eius cauſa, de qua aliquando fuſe tractauimus in tractatu de obligatio.& ad. In ſuperioribus docui naturalem obligationem ſola natu- rali æquitate& ratione niti, quod diligenter eſt notandum, quia hæc tora diſputatio inde dependet. leg. Stichum. 9ſ. F. naturalis. de ſolut. Quæ obligario pacto contrario, vel iu- reiurando tollitur.&qaitas enim naturalis, contraria æqui- tate ſoluitur. Cum quis promiſit ſe daturum, aut facturum, ex eo naturaliter obligatus eſt. Eadem obligatio contrario
pacto tollitur, quia ſicut conueniens eſt, prius illud, de quo
conuentum oſt, ſeruari: ſic& poſterius ſeruati uun ef
dionen verit, naraſ ins&t tepetil ditog clipan ddiwe owiba weeicit port, winel müod gaeguj nors tt, runr r ſeeon KKabdi Riteoſe kecin rhum, les eteng dc lhei, rüͤn ta d bene widen dann, eu dn on
bkon ket.
bhan aatt

—— Kpunt. eun on pollumne odamas intell
Mium, nſeruirn. ker ian
„dA acr. n coperr ſewrncdali
— exsFucdran, aürk
8*
C4*.. De uuuxrug uuin
TLmn auldem cyics ſoni n qurhe ulr, an legragor tar
cui paulo ante d. tit. de iur.& facti ignor. debimus ad l.1. Cod. adlegem Falcid. Ait Seuerus, eum qui omiſſa Falcidia, legata ſoluit, ſi debitum ſoluit, debitum vel ciuiliter vel naturaliter ſolui: ciuiliter debitum dici non
In Tit. Adleg. Ralcidiam.
Ergo ſola naturali rztione hæc obligatio nititur. Sunt, qui. hoc loco ius gentium à iure ciuili diſtinguunt, ſed hæc di- ſtinctio rem plus obſcurare videtur. Cum enim quæritur, an quis naturaliter ſit obligatus, ſemper ad naturalem ra- tionem& æquitatem eſt welpieirncun: an natura ſit hone- ſtum, aliquem teneri: an a officio boni viri alienum ſit ali⸗ quid non præſtari. Ad hanc æquitatem ſemper eſt reſpicien- dum, quæ bono cuique nota eſt(vt Fabius inquit.) lgitur in propoſita quæſtione, an legata debeantur naturaliter, ſaltem non dubito ſimpliciter& generaliter verum eſſe, le- gita deberi naturaliter, licet aliqui diſſentiant, qui erudi- tionis nomine clari ſunt. Nam natura æquum eſt, volun- tati defuncti parère, quod& Plinius teſtatur in epiſt. ad Sa-
binum, lib. 4. Mahi defuncti voluntas(inquit) omniiure
antiquior eſt:& oſtendit ſe ſoluere voluiſſe, quamuis per legem cogi ad id non poterat. Honeſtum eſt voluntati de- functi parere, cum quis eſt hæreditatem amplexus: contra iniquum eſt eius voluntatem negligere. Hoc ſic generali- ter loquendo verum eſt, ſed ſi veniamus ad hypotheſim no- ſtram, cum quærimus deberins legata naturaliter, non de- tracta Falcidia, puto non deberi: quia cauſa honeſtatis, ad quam reſpiciendum eſt, deficit: quia natura honeſtum non eſt, quicquid in hæreditate eſt, extorqueti ab hærede:& ve- riſimile non eſt, fruſtra teſtatorem hæredem voluiſſe inſti- tuere,& hoc videtur à boni viri officio abhorrere. Neque vero turpe eſt partem legatorum retineri ab hærede, ſi non ſufficiat hæreditas ad ſoluendum. Nam non eſt credibile ſi- ne commodo hæredem à teſtatore inſtitutum eſſe. Vnde ſequitur naturaliter hæredem ad legata præſtanda vltra do- drantem non teneri. Quare ſoluta per errorem poterit con- dictione reperere. dic.lxerror. C. ad legem Falcid. Certum autem eſt obligationem naturalem talem eſſe, vt ea obli- gatus, ſolutam per errorem repetere non poſſit. leg. natura- ſis. de actio.& obſigat. Licet enim naturalis obligatio ad a- ctionem non ſufficiat, tamen tanta eſt eius vis, vt is qui ſol- uerit, indebitum ſoluere non dicatur. Diſtinctio tamen tradituc inter facti& iuris errorem in hum quis. 10. Csd. de iuris& fact ignor. Si errore iuris aliquid ſolutum fuerit, repetitio non datur: at ſi errore facti, repetitur. Alii aliter diſtinguunt, ſed hæc diſtinctio mihi verior videtur, vr do⸗
poteſt, propter legem Falcidiam: ergo de naturaliter debi- to intelligi debet, cum tamen ante dixerimus, hæredem vl- tra dodrantem etiam naturaliter non teneri. Videamus ita- que quid reſpondendum ſit. Dixi in hac quæſtione, dè ob-
ligatione naturali, ſemper ad fontes eſſe reſpiciendum, id
eſt, ad ius naturale, an quid natura honeſtum ſit, an non. ho- neſtum non eſt, quicquid in hæreditate eſt, exigere ab hæ-
rede, vt nihil ei ſuperſit: quia veriſimile non eſt teſtatorem ſine commodo ſucceſſorem voluiſſe. Igitur naturaliter non
eſt obligatus hæres ad præſtanda legata vltra dodrantem. Erideo ſoluta per errorem, indebiti condictione repetet,& ſic eſt intelligenda dict. l. error. Sed tamen certum eſt, ho- neſtum eſſe hæredi legata integra ſoluere, ſi velit plenio-
rem ſidem præſtare defuncto, laudanduſque eſt eo nomi-
ne hæres: atque ideo in dic. l. 1. C. ad legem Falcid. ſic dici- tur, non videri plus debito ſolutum eſſe, ſi ſciens prudens ſoluerit, omiſſa Falcidia, quaſi pleniorem fidem defuncto exhibiturus. Idem dicitur in leg. fideicommiſſum. 7. de con- dic. indeb. Cod. Sed cuius eſt hic effectus, cum quis ſciens ſol- uit? Reſpondeo in multis calſibus referre, an indebitum à ſciente ſolutum ſit. Exemplum in l. ſi ſponte.S. pen. de do- nat.inter vir.& vxor. Si quis hæres inſtitutus ſit,& ab eo le- Satum vxori, ſi integra legata omiſſa Falcidia ſoluerit, quæ- ritur, an id ei licuerit facere: propter D. Antonini oratio- nem, quaprohibita eſt donatio inter virum& vxorem. Si omnino indebitum ſoluiſſe diceremus, donatio eſſet, quæ Prohibita eſt inter coniuges ſenatuſconſulto,& non vale- ret. Sed dicitur ibi, non videri plus debito ſoluiſſe, ſi ſponte ſoluerit. Recte igitur ſciens integra legata ſoluere poterit, ſed ea ab inuito exigere honeſtum non eſſet. 1
Sed quid reſpon-
53 OàäA b. Vͤv. 3 Quando lex Falcidia locum habeat.
Or um in eod. cap. eo teſtamento. Hæc verba oſtendunt Falcidiam tantum locum habere facto teſtamento. Nun- quam hæc quarta detrahitur, niſi facto teſtamento. Hinc va- riæ quæſtiones naſcuntur, vna eſt in l.§. j.ſupra. Quxæritur, ſi is qui teſtamentum fecit, captus ſit ab hoſtibus& ibi mor- ruus, quo caſu irritum fit teſtamentum, I. ſi quis filio. 6. r ir- ritum.de iniuſt. rupt.irr. an ſit locus Falcidiæ? Non videtur; quia eius teſtamentum, qui captus eſt, irritum factum eſt. Paulus tamen ait, ad hunc quoque caſum Falcidiam perti- nere, propter legem Corneliam, quæ confirmat teſtamen- ta eorum, qui apud hoſtes deceſſerunt, etſi irrita facta ſint. cum ſerui hoſtium fierent, tamen ſi apud hoſtes decedant, perinde rata habentur, ac ſi in ciuitate deceſſiſſent. d. l. lege Cornelia. 12. de teſtamen. ff. Ergo lex Falcidia interpretatio- nem capit ex lege Cornelia. Eſtque locus communis de in- terpretatione legis: lex vna ex alia interpretationem acci- pit. Leges priores ad poſteriores,& poſteriores ad priores trahuntur. l. non eſt nouum. de leg. f. Cum ergo lex Falci- dia de teſtamento loquitur, nos id interpretamur, ſiue re- uera teſtamentum ratum ſit, ſiue ab eo, qui pro ciue habe-
tur, propter fictionem legis Corneliæ, factum fuerit. Igitur
ad conſtitutionem pontificiam lex Falcidia quoque perti- net. Conſtitutio pontificia tollit ritum ſolennem in teſta- mentis olim adhibitum. cap. cum eſſes. de reſtam. Et recte dicetur Falcidiam locum habere in iis teſtamentis, vbi ſeptem teſtes erant adhibiti tamen hodie ſufficit duos teſtes cum pa- rochiano eſſe adhibitos. Sequens quæſtio eſt in§. ſe q. Ad eor qui. Hic quæritur, ſi proximus agnatus ſit hæres inſtitutus,& ab eo legata relicta,& is omiſerit hæreditatem ex teſtamento
eludendorum legatariorum gratia,& ab inteſtato adierit, quo
caſu actio datur legatariis, de qua ſic titulus, Si quis omiſſa cau- ſa. an hoc caſu locus ſit Falcidiæ? Legararii ex edicto prætoris petunt legara, ac ſi hæredes adiuiſſent hæreditatem. Hæres cu- pit detrahere Falcidiam, videtur ex his verbis legis non poſſe, quia teſtamentum fuit irritum, ex eo ſiquidem hęreditas non fuit adita, quo caſu irrita fiunt teſtamenta.§. 1. de hæred. quæ ab inteſt. defer. Inſtit. l.ſi nemo. de reg. iur. i. ſi nemo. de teſta- men. tutel. ff Legata exteſtamento non petuntur, ſed actione à prætore introducta: videtur ergo Falcidiæ locum non eſle. Sed Paulus ait, eodem per prærorem dirigi Falcidiam. Eſtque & hic locus communis de interpretatione legum: ſicuti& ce- teræ quæſtiones omnes. Altera quæſtio eſt in. ſi filiusfamili- as. 18. ſuprà tit. Diſputat hic Paulus,& diſputando multas ra- tiones adfert, quibus videtur non ſatis intentus, aliud ſentire quam ſentit, ſed tandem concludit ſententiam ſuam. Quæ- ſtio eſt, ſi filiusfamilias, qui caſtrenſe peculium habet, de- ceſſit,& codicillis patris fdei commiſit, vt aliquid alteri re- ſtirueret, an ſit locus Falcidiæ? videtur Falcidiam non poſſe detrahi, quia hæreditas non eſt, teſtamentum nullum eſt. Pater non ſuccedit in peculio caſtrenſi, tanquam hæres. l. 22 de pecul. caſtrenſi. Cum igitur non ſit teſtamentum, qui fie- ri poteſt, vt ſit locus Falcidiæ? Et tamen Paulus notat lo- cum eſſe Falcidiæ, quia ſucceſſio quædam hic eſt, non omni- no diſſimilis teſtamentariæ ſucceſſioni. Ergo ad hunc quo- que caſum Falcidia producetur. Dxi. Hæc omnia dixit dit- putando,& huiuſmodi fere ſunt, quæ à Paulo in libris Quæ- ſtionum tractan tur, capita omnia. Modetur quæſtio ex eo, quod ex teſcripto D. Pii intreoducta Falcidia eſt, ad ſucceſ- ſiones codicillorum,& ad fideicommiſſa. D. Pius induxit legem Falcidiam ad hæredes inteſtatorum, inquit. Sed hie hæreditas non eſt, vt dicitur l.2. de caſtren. pecul. Cum filius inſtituit patrem, non extraneum, ius manet,& priſtinum peculium, non fit hæreditas. Si quis(inquit,) obieterit in teſtamentis eorum, qui apud hoſtes decedunt, Falcidiam admitti, vt ante diximus, non eadem hic eſt ratio: quia ibi Cornelia lex facit eum hæredem, qui eo teſtamento ſcriptus eſt. Sed nemo dubitabit. Nunc demum reſpondet Paulus. Pater vtetur legis Falcidiæ beneficio. Patrisfamilias loco eſt Filiuſ- familias in peculio caſtrenſi. l. 2. ad Maced. ff. Caſtrenſe pe- culium filii eſt, non patris, quamuis quod alias filius acquirit, patri acquirat. l. placet. 79. de acqui. hæred. leg. i. ſi à paremte AA 2

5* Franc. Duareni(omment.
quis man. ff. toto tit. per quas perſonas nob. acquir. Cod.& Inſtit. Peculium caſtrenſe ſolius eſt filii,& habetur in eo pro patrefamil.& ideo eius peculii nomine pater non conueni- tur actione peculii, ſed filius ipſe, quamdiu viuit. Poſt mor- tem filii hoc peculium pater capit,& tunc ſimile eſt peculio profectitio, non quod ſuccedat filio iure hæreditario: Jura hoc conceſſum eſt filiofamil.militi, vt quod habeat, tanquam aterfamilias habeat. Et multum intereſt, an tanquam pecu- lomean tanquam hæreditatem id peculium capiat pater, pro- pter æs alienum. Nam hoc caſatenetur creditoribus in ſoli- dum, ſi videlicet tanquam hæreditatem capiat id peculium. J. quæ dotis. 3 3. folut. matrim. At ſi capiat tanquam peculium, conuenitur, ac ſi conueniretur viuo filio, de peculio profecti- tio, vique ad modum tantum peculii. leg. pater qui.12. de ca- ſtren.pecul. Succeſſt hic quodammodo filio prætorio iure, non hæreditario. Sedtamen quia reuera ſuecedit filio znon mirum eſt, ſi lex Falcidia ad hoc quoque genus ſucceſſionis
producatur. C A P. VI.
Cui lex Falcidia competat. OEpimus interpretari præcipuam caput huius legis, (Qaacher ſecundum, in quo permittit Falcidius legare libere, dummodo ita legetur, ne minus quam quartam par- tem bonorum capiant hæredes. Supradictis addendum eſt, hæreditantum beneficium huius legis competere. Hæredis meminit Falcidius in hoc capite, dum de quartæ detractio- ne loquitur, vnde nemini alii, qui hæres non eſt, hoc benefi- cium competit, ideoque legatarius, aut fideicommiſſarius uartam partem deducere non poteſt. l. lex Falcidia. 47. S. vlt. h.t. Exempli gratia: Teſtator legauit fundum Titio, ro- gauit, vt eundem reſtitueret alii, vel tantam quantitatem, eſt æſtimatio fundi, quæritur, an totum fundum debeat re- ſtituere, an vero quartam inde detrahere eiliceat? Etait, non poſle eum huius legis beneficio vti, quia tantum hæredibus competat. Sed cur non conceditur etiam fideicommiſſariis & legataris, ſicut hæredibus, ratio obſcura non eſt, ſi quis cunſideret ca, quæ ante diximus de origine huius legis,& quartæ deductione. Dixi Falcidium conſulere voluiſſe te- ſtamenterum conſeruationi, quia hæredes vix reperieban- tur, qui ſine commodo vellent adire hæreditatem,& ita to- tum teſtamentum intercidebat. Cum enim hæreditas non adicur, nihil valet quod eoteſtamento relictum eſt. l. ſi ne- mo. de reg. iur. l. ſi nemo. deteſt. tutel. Et ideo defunctus, ex euius teſtamento hæreditas non aditur, inteſtatus dicitur de- cedere, perinde ac ſi teſtamentum nullum feciſſet.§. I. de hæ- red. quæ ab inteſt. def. in Iuſtit. I. 1. de ſuis& legit. Hæc autem ratio ceſlat in legatis& fideicommiſſis. Nam nullum pericu- lum eſt, etſi fidecommiſſarius repudiet fideicommiſſum, vel legararius legatum, ideoteſtamentum irritum fore. Legis ig tur Falcidiæ beneficium tantum hæredibus tribuitur. Cum autem dicimus, hæredibus tantum tribui, non ita id intelligi- mus, quaſiad hæredem hæredis non pertineat. Nam ſucceſſo- ribus hæredis competit. l. quanquam. 10. C. eo. Quęmadmo- dum ſcriptus hæres quartam poteſt retinere ex legatis, ſic& eius filia, quæ ab inteſtato ſuccedit.
C A p. VII.
—
An ex legatis tantum, an vero exfideicommiſis lex Fal-
cidia detrahatur. 1
PxXxeodem capite& hoc notandum, quartam partem, de
qua hic loquimur, ex legatis tantum deduci, non ex fidei- commiſſis. De legatis Falcidius tantum loquitur. Igitur ad fi- deicommiſſa neque vniuerſalia neque ſingularia pertinet hoc beneficium. Intereſt autem(vt id obiter moneamus/ inter fi- deicommiſſum& legatum, quod fideicommiſſum verbis pre- catiuis relinquitur, legatum vero verbis imperatiuis, legis mo- do, vt docet Vlp. in frag. vt de fideicoin. Cũ teſtator dicit, Ro- gote vt reſtituas fundum, dicitur fideicommiſſum eſſe, non legatum.§.vlt. de ſingul. reb. per fideicom.relict.Inſtit. Lega- tum legis modo relinquitur, id eſt, imperatiue. Teſtator im-
perat hæredi,& quaſi legem ei dicit, non rogat eum: legis eſt
iubere, non rogate: propter auctoritatem igitur teſtatoris, di- citur legatum. Hinc verba legati dicuntur ciuilia: fideicom-
miſſi aucem precatiua, non ciuilia. Verba enim quædame-
rant ſolennia, legibus præſcripta, quibus neceſſario erat vten dum in legando: adeo vt Vlpiani tempore Græce non poſtet legari, quia certa verba erant obſeruanda in legatis relin- quendis, vt docet Vlpianus titu.2 5. Inſtit. quod tamen poſtea mutatum eſt,& conſtitutum legata Græcis verbis relicta va- lere. l.vlt. C. de teſtamen. tutel. l. directas. in fin. quæ pars eſt huius conſtitutionis, ſicut& l. hac conſultiſſima. de teſtamen, C. l.verbis ciuilibus. de vulg.& pupill. ſubſtitut. Ideoquefi- deicommifſa ex voluntate& fide hæredum pendebant, nec habebant neceſſitatem præſtandi. Deinde fideicommiſlum aliud dicitur vniuerſale, aliud ſingulare. De quibus tit. in Inſti. tut.de fideicomm.hæred.& de ſingul. reb. per fideicom, reli. ctis. Rogote, vt hæreditatem reſtituas, fideicom. vniuerſalo eſt, quia vniuerſitas quædam in eo continetur. Singulare au- tem eſt, cum teſtator dicit, fidei tuæ committo, vt fundum vel quamuis aliam ſpeciem reſtituas. Lex igitur Falcidia, ad lega- tum rantum pertiner, uon ad fideicommiſſa. Id ſatis demon- ſtrat Falcidius hoc ſecundo cap. Ratio autem eſt, quia quo tempore lata eſt hæc lex, fideicommiſſa hanc auctoritatem nondum habebant, quæ poſtcaillis attributa eſt, Auguſti tem⸗ poribus. Igitur tantum de legatis Falcidia cauit, nondef- deicommifſis. Legata iuris ciuilis fiunt, fideicommiſſaau- tem iuriſdictionis magiſtratus.§. 1. Inſtitut. de fideicommil. hæred. Poſt legem Falcidiam facta ſunt Senatuſcontulta de fideicommiſſis, tam vniuerſalibus quam ſingularibus, Trebellianum videlicet& Pegaſianum. Trebelliano ſenatuſ- conſulto, quod Neronis tempore, Trebellio Conſule fa- ctum eſt, cautum fuit, vt reſtituta hæreditate ab hæredeſi- deicommiſſario actiones, quæ hæredi& in hæredes dariſo- lent, transferrentur in fideicommiſſarium. Nam quamuis reuera hæres maneret, qui rogatus eſſet hæreditatemteſti- tuere, tamen vtilitatis cauſa ſtatutum, vt fideĩcommiſſarius a- ctiones haberet ex voluntate defuncti. l.1. ad S. C. Trebel. De quartæ deductione hoc Senatuſconſulto nihil fuit exprei- ſum, ſed Pegaſiano Senatuſconſulto Veſpaſianitemporefa- cto, Pegaſo& Puſione conſulibus, Senatus cenſuit, vt ſicut quarta ex legatis deduceretur per legem Falcidiam, ſic exfi- deicommiſſis,§.ſed quia hæredes. Inſtitut. de fideicomm. hæ- red. Quia enim hæredes ſine commodo recuſabant hæredi- tatem, Senatuſconſultum eſt factum, vt retinere liceret quar- tam ex fideicommiſſis vniuerſalibus, adinſtar legis Falcidiæ, qua ex legatis quarta retinetur. Eadem retentio permiſſaeſt eodem Senatuſconſulto, ex ſingularibus fideicommiſſis, tam- etſi quidam dubitent, ſed verius eſt quod dicimus,& conſtat ex d.§. ſed quia hæredes. Ait enim, Ex ſingulis. Quæ verbare- ferenda ſunt ad Senatuſconſultum, de quo prius locutus fue- rat. Et Theophilus expreſſe id ait idem ius eſſe in ſingulis re- bus, per fideicommiſſum relictis ex Senatuſconſulto Pegaſia- no. Sed quare dicitur quarta Trebelliana: cum potius Pegal- ana deberet dici?ldeo dicitur Trebelliana, quia exploſo êe- natuſconſulto Pegaſiano, Iuſtinianus omnia attribuit Tre- belliano Senatuſconſulto, quia multa captioſain illo repetie-
bantur.§. ſed quia ſtipulationes. Inſtitut. de fideicommiſſ. hæ-
red. Et ideo hodie quarta Trebellianica dicitur. Nec nos mo- uere debet, quod plerique obiiciunt, quod quarta quæ ex i⸗ deicommiſſis vniuerſalibus deducitur, vocetur Falcidia inb pater filiam. 41.l. Titia teſt. 86. ſupra.& frequenter ſub tit. in⸗ frà, ad Trebel.& aliis multis in locis apud iuris noſtri aucto- res. Sed Falcidia ideo dicitur illa quarta ex fideicommiſſis vni- uerſalibus, quia ad exemplum legis Falcidiæ eſt introducta, idque Senaruſconſul. Pegaſiano expreſſum fuit.§. ſed quia hæred. Pegaſius voluit quaſi interpretatione extendete le- gem Falcidiam, quaſi ex fideicommiſſis quarta deducendac 2 ſet, interpretatione ſaltem, ſi minus ex verbis legis Falcidiæ, quia eadem vtilitas& ratio eſſe videtur,& ideo hæc quarta, Falcidia dicitur. Simile aliquando deprehendiin actione Ser- uiana,& quaſi Seruiana.§. item Seruiana. de action. Inſti- tutio. Seruiana à Seruio prætore introducta eſt, pro rebus à colono inuectis in fundum locatum, de quibus conue- nit, vt obligatæ eſſent, quo nomine nulla actio iure ciuili prodita erat. Poſtea propter vtilitatem longius producta eſt hæc actio, vt in omnibus rebus id obligationis genus o⸗ cum haberet, vr ſi iure pignoris aliqua res obligata ſit, de- tur eo nomine actio, quam quaſi Seruianam vocarunt. 4
₰
Wuhh
dannt,
ä 5 de tu c ad d thar

wre,
Aurr deducdione hoc Lerarxl
ſaneta er ern drateneenzabdamft
A E ſlei gan ertesktinen 24. Qrtum beniaüneconmccom Krm Jenaruicociutm eieten ner un ti Riecdmmii mirrilldos,ut fu tileps Jarrratanden Raient ottem Hemaruccaiutd erürgurduir mü qndtun quditenr, fi miiset awti 4 Kled uaereies At ecim Eru — n.Ie Tpbmencefeidit itnnt 2. er Sircom mium rictsardam 2 Li guan dcns quuna Tnteluu
edera urrldeo äctr Trms —
In Tit. Adleg. Falcidiam.
hac ſimpliciter Seruiana dicitur in quibuſdam locis, quia ex mente& ſententia Seruiani edicti introdacta eſt. Hæc ap-
pellatio ſub tit.de pignor. frequens eſt. Ergo non eſt mirum
ſi quarta, quæ ex lideicommiſſis deducicur, aliquando Falci-
dia dicatur, quaſi per interpretationem Falcidiæ ſit iatrodu- cta. Sed hæc quæſtio de nomine trantum eſt,& ſine effectu, de qua tamen prolixa eſt altercatio inter eos, qui hancrem tra- ctant. De vtriuſque autem effectu ſuo loco docebimus. Ler igitur Falcidia ad legata pretinet, non ad fideicommiſſa. Quod dicimus de legatis, idem de donationibus cauſa mortis& aliis donationibus, quæ legati vim habent, dicendum. l. ſ. Cod. ad leg. Falcid. Si quis donauerit cauſa mortis, illa donatio legati vim habet.in l.vlt. C. de donatio. cau. mort. Et morte confir- matur, nec habet effectum ante mortem. Idem de donatione inter virum& vxorem dicitur. in l. in don. 1 2. C. ad leg. Falc. Ratio eſt, quia& hæc donatio confirmatur demum morte, vt docui ſub tit. de donat. inter vir.& vxor.ff.l. cum hie ſta- tus.ʒ2. Ideoque comparatur legato,& lex Falcidia ad ea quo- que pertinet. Hactenus de ſecundo cap. Tertium caput huius legis eſt, Eis quibus quid ita datum. Hoc caput eſt translatiri-
um, nec fere quicquam in eo continetur, quod ad confirma-
tionem aliorum non pertineat, difficulcas tantum eſt in hoc verbo, Sine fraudeſua. Quidam eruditi ſicinterpretantur, vt ſit idem, quaſi dixiſſet luritconſul. ſine periculo& onere æris alieni. Verum quidem hoc per ſe eſt, periculum& onus æris alieni legatarium non ſubire.ſed hic ſenſus horum verborum non eſt. Senſus autem eſt, Sine fraude, id eſt, ſine pœna qua- dcupli legis Furiæ. Admonui antea, legem Furiam,& Voco-
niam hac lege abrogatam eſſe. Libertas legandi conceſſa per
12. tab. correcta fuerat lege Furia& Voconia. In lege Furia cautum erat, ne quis vltra mille aureos legaret„R& addita erat pœna quadrupli, ſi quis plus quam mille aurcos legatorum nomine accepiſſet. Huius pœnæ mentio eſt in tit. 1. apud Vlp. in frag& apud Theophil.tit. de leg. Falcid. Sic hoc loco fraus pro damno accipitur, ſicut alias id frequentee fir. Nam per le- gem Furiam non potuiſſet ſine fraude, id eſt, ſine damno ſuo
legatum capere, quod mille aureos excederet. Atque hæc ſunt
capita, quæ in hac lege extant deſcripta. C A v. VIII. Deretentione quartæ partus. Lia autem plura capita legis fuiſſe non eſt dubium. Quia
Z A vero hæc erant præcipua& in primis neceſlaria, aliis o-
millis hæc tantum à Paulo deſcripta ſunt. Sed ex variis locis conſtat caput aliud fuiſſe de retentione, vt videre eſt apud Caium in Inſtit. lib. 2. tit. 6.& in J. vnica, Cod. quorum leg.& in aliis pleriſque locis huius tit. Nos igitur quartum caput de retentione alibi addidimus, quo oſtendit Falcidius non a-
ctionem neque petitionem, ſed retentionem atque dedu-
ctionem quartæ partis hæredi hac lege conceſſam eſſe: non vt hæres actione aliqua quartam partem petat, ſed vt eam ex legatis deducat,& rerineat. Hocque ſatis conſtat ex titu. Cod. de interdicto; quorum legatorum, cuius vſus maxime cer- nitur in l. Falcidia. Datur enim hæredi aduerſus legatarium, ſi legatarius non petierit tes legatas ex teſtamento, ſed pro- pria auctoritate eas occupauerit ante adiram hærediratem. Datur autem hæredi hoc interdictum, vt poſſeſſio illi reſti- tuatur,& accipiat res illas legatas, an locus ſit Falcidiæ. Qua- re in hac parte in primis conſpicitur vtilitas huius intei di- cti. Et commodum maius eſt in retentione, quam in actio- ne. Hinc variæ quæſtiones oriuntur, vna eſtin l..§. ſi legata- rius. eod. Nos dicimus retentionem conceſſam eſſe hæredi, non actionem. Quid ergo ſi per errorein tradiderit res num dabitur actio? Iuſtum eſt dariactionem. Quodenim dere- tentione dicimus, hoc ob hæredis vtilitatem fit, non quod non poſſit actione experiri, ſi ei vtile ſit, vtetur enim inter- dicto quorum legatorum, in id quod ſupra dodrantem le- gatarius acceperit. Simile eſt in l.lineam. 26.ecdG. Teſtator lineam Margaritorum legauit, quæ mortis teſtatoris tem- hore erat apud legatarium. Poſt mortem teſtatoris quære- atur de Falcidia, legatarius propria auctoritate non erat nactus poſſeſſionem, ſed traditione forte ante mortem te- ſtatoris. Et tamen dicitur etiam in hoc caſu hæredem expe-
riri poſſe interdicto, vel vindicare partem in ealinea, quæ
titas, res eſt expeditiſſima.
pretii ſpecierum aliquarum ineunda ſit.
357 ex Falcidia ei remanere debet. Alia quæſtio naſcitur ex l. ſi expluribus, 16. hic. Dubitandum non eſt, quin hæc quæſtio oriatur ex quarto capite hnius legis, quod de retentione ca- uiſſe diximus. Euiam pro his. Et ſi duæ res ſint legatæ,& earum vna iam data ſit, ex altera quæ ſoluta nondum eſt, plenam pal- cidiam hæres retinere poterit. Alia quædam erant capita huius legis, nec facile cognoſcere poſſumus, quid ſingulis fuerit comprehenſum, ſed alia fuiſſe conſtat ex l. ſed vſusfru- ctus. 8i. ſuprà. Ipſa lege Falcidia, inquit, expreſſum eſt,vt ſi teſtator vxoti dotem prælegauerit, vel res quas mulieris cauſa emerſt, parauerit, non deducatur ex illis Falcidia. Hæc de
capitibus legis Falcidiæ dicta ſunt veluti argumenti vice to-
tius huius tractatus. Tota reliqua diſputatio fere in inter- pretatione ſecundi capitis verſatur, quod ad quartæ detra- tionem pertinet. Circa hanc quartæ detractionem in primis ſpectandum eſt, quid, quantumque in hæreditate ſit, quantumque in legato ſit. Omnes fere quæſtiones ad hæc
loca referuntur: cum enim Falcidius in ſecundo capite le-
gis ſuæ ait, quartam partem remanere apud hæredem, ne-
ceſſe eſt, vt prius videamus, quid, quantumque ſit in hære-
ditate, quid legatum,& quantum legatum ſit. Aliter hac quarta commode deduci non poteſt, vnde ſi corpora legata ſint, plerunque æſtimatio rerum initur: ſi pecunia vel quan- De hac æſtimatione, multa ſub hoc titulo ſcripta ſunt. Et locus communis eſt de hac æſti- matione, quæ extat in capitibus, quæ nunc dicam, in I. quod de bonis. 15.§. vlt. hic dicitur æſtimationem teſtatoris non ſpectandam eſſe, ſed verum pretium rei. Er ideo exſi teſta- tor dicat ſe ad tantam quantitatem egaſſe, nihilominus ra- men vera æſtimatio ſpectabitur. Eodem pertinerl. in lege Falc. 44. hic. Simile in l. in lege. 6 2. hic. Earmalſi, reribin quit, Ego puto hæc verba de forma cenſuali accipienda eſſe, cu- ius mentio eſt in l. forma. de cenſib. Qum cenſus Romæ Be-
bat, omnes res deſcribebantur, quæ in patrimonio alicuius
erant,& pretium ſingularum rerum inibarut. Si quæratur ergo de Falcidia, non inſpicietur æſtimatio cenſus illius, ſed præſens pretium: forte enim maius aut minus pretium erat, quotempore æſtimatio à Cenſoribus inita eſt. Similis quæ- ſtio eſt in iure pontificio de decima Papali, in Clem. vlt. de decim. Cum pontifex velrex hodie loco pontificis decimas ab omnibus ſacerdotibus exigit, non æſtimativ præterititem- portis, ſed præſentis temporis ineunda eſt: Eſt enim veluti formale pretium. Et æſtimationem referendam eſſe ſtatuit, ad taxationem conſuetam in illis partibus, in quibus æſti- matio iniri ſolet. Superius diximus de ratione legis Falci- diæ ineunda, ſi corpora in hæreditate ſint, non pecunia, non quantitas, neceſſario veniendum ad æſtimationem. Arque hinc cœpta eſt diſputatio de æſtimatione omnium trerum in vniuerſum. Eſt enim locus communis de æſtimatione non tantum ad legem Falcidiam pertinens, ſed ad omnes alios iuris ciuilis locos. Et diximus ex veritate æſtimationetn fa- ciendam, neceſſe inſpiciendum, ſi teſtator rem taxauerit, ſi pretium rei ipſe definierit. l. quod de bonis.. vlt. hic. Dixi- mus etiam formale pretium non eſſe ſpectandum, I. in le- ge· ſupra. Nec ad formam cenſualem reſpiciendum, qua res in cenſum redactæ ſunt, quam formam pretium formale vocari atbitror à luriſconſulto. d.l. in lege. infrà. Ethue per- tinet lex 3.§. diui fratres. de iure fiſci. Non ex præterita em- ptione; ſed ex præſenti æſtimatione pretia conſtituenda. Non eſt inſpicienda pars, quæ empta ſit, vt cognoſcatur ve- rum pretium, ſed vera æſtimatio ſpectandaeſt, quia fieri po- teſt, vt ea res, quæ ranti fuit, cum prius venderetur, nunè mi- noris vel pluris facta ſit: Ergo nec æſtimnatio formæ cenſua- lis ſpectanda eſt, quia poſt cenſualem deſcriptionem decre- ſcere potuit pretium. Eüt ſic accipimus dil. in lege. Præterea inſpicitur, quanti ea res vænire poteſt. d. l. in lege Falcidia. 4ſ. ſupfà. Hinc vulgare illud, res tanti valet, quanti vendi poteſt. l. mortis cauſa. 1 8. 5. vlt. de dona. cau. mort. l.ſi ſeruus 14. de condict. fur. Cum quæritur de æſtimatione rei, inſpi- cimus quanti ea res vendi poſſit. Ia frumento& rebus aliis quas reipublicæ intereſt iuſto pretio vendi, ſpectamus quan- ti ea res vendi poſſit in publico foro rerum venalium. Quod diligenter notandum eſt, quia ſæpe ountineie„ Vt probatio Hoc autem ſumi- AA 3

558 tur exl. ſpeciebus.a. C. de cohor. Cum quæritur, quanti ſit æſtimatio ſpecierum, videmus quanti vendi potuit ſpecies
illa in foro publico. Deinde ſi res ſit, quæ fractus producit, vt ager, quantitatem redituum inſpicimus,& obuentionem, 18. C. de reſcind. ven.
vnde indicari poſſit prexium.l. ſi quos. Si agitur de reſcindenda venditione, inſpicimus qualitatem rei,& redituum quantitatem. Solent adhiberi 2inadore⸗ periti, veluti arbitri, quod ſumitur ex l. hac edictali.§. his il b. Cod. de ſecund. nupr. Nihil enim audemus abſque legibus adfirmare. Loquitur Illa lex de arbitris, in quos vterquè con- ſentit& vxor& maritus. Circa hane potro æſtimationem notandum, affectus& ſingulatis vtiliratis rationem non eſſe habendam.l. pretia. 63. ſuprà. Non fingimus pretia ex affe- ctu, non ex ſingulorum vtilitate: ſed communiter inſpici- mus, quanti communiter fes vendi poſſit,& domenuüier æſtimatur, non ſpectamus quantam vtilitatem ea res cuili- ber allatura ſit. Ali hoc loco legunt, funguntur, ſed verior
eſt lectio, finguntur, id eſt, æſtimantur. Fingere enim æſti- mare eſt. Oicero pro Roſc. item inl. ſi ſeruum. 3; adl. Aquil. Alios ex natura ſua fingere: fieri poteſt, vt vtilior poſſit eſſe res certo alicuihomini, quam communiter. Fieri etiam po- teſt, vt quis maximo ducatur affectuinrem, etſi ea non ma- jorem vrilitatem adferat ipſi, quam ceteris. Sed horum non eſthabendaratio. Exemplum adfertur in hac lege de filio naturali, veriſimile eſt parrem magno pretio redempturum eſſe filium, ſi abalio poſſideretur, etſi forte vix eſſet decem aurcorum. Sed ex hocaffectu non iudicamus æſtimationem. Hic affectus hodie deprehenditur in equis, canibus, gem- mis, quæ plærunque maximi à nobilibus æſtimari ſolent. Sed qud. In vulgaribus codicibus legitur, Sed quaſ. Legendum autem eſt quãà. Phraſin hanc quæ Latina eſt, non intellexe- runt librarii, igitur qud, mutarunt in quaß. Dubitandm ta- men non eſt, qui aliquando ratio habeatur eius affectionis- de qua re diſputauimus in l. actionibus. de in litem iur. Cum iuſiurandum in litem actori defertur, reus qui rem non re- ſtituit, iulla iudicis damnatur in quantum actor in litem iu- rauerit,& in hoc caſu habetur ratio affectionis. Non enim inſpicitur tunc iuſtum rei pretium, quia iniquum eſt viſum, cogi quenquam iuſto pretiorem ſuam alii vendere. l. tutor- de ĩn litem iur.l. ſi cum dos.de act. rer. amot. Sed cum de in- eunda rei æſtimatione agimus, fingimus eam ex communi hominum opinione. Sequitur in§. vlt.l.pretia. Pretii varieta- tem. Hoc maxime pertinet ad noſtram diſputationem. Di- ximus in æſtimanda re quapiam, non eſſe affectum cuiuſ- quam, nec vtilitatem, quam allatura eſt ea res cuiuis homi- ni:ſed communem hominum opinionem ſpectandam: Sed in hac æſtimatione tamen ratio eſt habenda locorum& tem- porum. lIgitur cauſidici eſt, in concipiendis formulis, men- tionem temporis, aut loci facere. Nam ſi æſtimatio facienda ſit in Galliis, non eſt æſtimanda res, vt æſtimatur in Hiſpa- nia velin Germania, vel in Brirannia. In vno atque eodem loco tempora etiam pretii varietatem adferunt. vnus an- nus ſterilior eſt, aut fertilior altero, vt plærunque accidit⸗ ſed hanc varietatem non æſtimare debemus ex momentis tem- porum, aut ex ea varietate, quæ taro accidit, id eſt, nõ extem- pore breuiſſimo. Etſi enim tribus diebus frumentum in foro carum fuerit, non ideo dicetur eſſe id commune pretium,
ſed pretia ex eo debere conſtitui, quod frequentius accidit.
Hactenus de æſtimatione rerumineunda.
Sequens locus eſt de his, quæ imputantur in quarram Falcidiæ,& quæ proficiunt legatariis,& de his, quæ non imputantur,& nocent legatarits. Admonui ſupra, cum de Falcidiæ detractione quæritur, videndum eſſe, quantum in hæreditate ſit, quantum legatum: niſi vtrumque cogno- ſcarur, non poſſe iniri rationem Falcidiæ. Quæſtiones o- mnes huius tractatus ad hunc locum referuntur: ſemper quæritur, quid in quartam hæredi ſit imputandum, quid legatum ſit.
Falcidiam, in primis eſt notandum, imputari in quartam ca, quæ iure hæreditario capiuntur,& iudicio teſtatoris,& hæc proficere legatariis. l. quid autem. 74. ſuprà. Si ex iudicio.
Vere quidem dicitur: Si ex defancti iudicio hæres habeat
quartam, ſolida legata eſſe præſtanda: ſed non ſatis plene hoc dicitur, addendum enim eſt, Si ex defuncti iudicio,&
—
FPranc. Duareni Comment.
Gum ergo quæritur, quid debeat imputari in
iute hæreditario hæres habeat quartam. Nam ſ quid hære- di prælegatum ſit, non imputatur in Falcidiam. Simile inl.
in quartam. 91. fuprà. Illud igitur tenendum, hæredi impu-
tari in quartam,& proficere legatariis, quæcunque iure hæ- reditario hæres capiat. Hoc quomodo ſit accipiendum,& quid inter quartam Falcidiæ,& Trebellianam interſit, poſt⸗ ea dicemus in interpretatione l. in quartam. quæ non eſt huius loci propria. Hinc multa conſequuntur, de quibus
dubitatio fuit apud veteres, ſed omnia dependent ex eo 2
quod diximus eas res imputari in quattam,& proſicere le-
gatariis, quæ iure hæreditario hæres accipit. Primum enim
ſequitur, quod eſt in l. l.§. id quod. ſuprà. Teſtator inſtituit duos hæredes, Titium& Sempronium: Titium lubſtituit Sempronio, ſi Sempronius hæres non erit, Titius eſto: Sem- pronius omiſit hæreditatem, delata eſt hæreditas Titio, qui
totam hæreditatem conſequitur, ex inſtitutione& ſubſti-
tutione. Quæritur, ſi de Falcidia agatur, an illa tantum pars quam ex inſtitutione conſequitur, ei imputanda ſit in ral cidiam, an vero etiam ea; quæ ex ſubſtitutione adillum per- uenit. Et ait Iuriſconſultus, quod ex ſubſtitutione adeptus eſt hæres, proficere legatariis. Contendit hæres, hæredita- tem eſſe exhauſtam legatis, vult ex illis deducere quartam, & verum eſt, ſi ei tantum pars hæreditatis, quam exinſtitu- tione nactus eſt, imputetur, eam non ſufficere ad quartam Falcidiæ conſtituendam, ſed neceſſario aliquid debere di- minui exlegatis, ad explendam quartam. Rurſus autem, ſi
ei imputetu: pats illa ex ſubſtitutione, cam ſufficere ad quar-
tam. Quia ergo vtranque partem capit iure hæreditario, y- traque pars ei imputari dicitur, iure hære ditario capit quod tanquam hæres capit. De prima parte, ex qua fuit inſtitu- tus, non eſt dubium, quin eam ranquam hæres capiat: alte- ram vero partem quam ex ſubſtitutione haber, non habet titulo legatarii, ſed hæredis: ergo ex vtraque parte inſtitu- tus videtur. Similis eſt, inquit Paulus, ei qui ex vna parte pu⸗ re, ex altera parte ſub conditione eſt inſtirutus, vt oſtendat nihilintereſle, an quis inſtiturus ſit, an ſubſtitutus. Si pone- remus eundem ex conditione, recte totam hæreditatem ca- pere dicererur. Hinc manat, quod dicitur, retentionem in quartam imputari. I. in rationc. 3 0. ſuprà. Quænam ſint hæretentiones, alibi explicatur, in leg. non eſt dubium, l. ex aſſe. ĩ⁊. ſuprà. Legataretinentur ab hærede, quæ petiper le- gatarium non poſſunt: Si ea petantur per legatarium, hates eum poteſt ſummouere. purantur in quartam: quia ea capit iure hæredis. Nam ſi in-
utiliter legatum eſt, hæres ea legata retinet, perinde acſi le-
gata non eſſent. Exemplum eſt in d. l. non eſt dubium. ſa⸗ prà. Quoties in ea cauſa eſt legatum, vt non poſſit id petere legatarius, rerinctur ab hærede: ita tamen, vt id ſibiimpu- ter in Falcidiam. Simile in dic. l. ex aſſe. ſ.§. r. luprà. Eodem pertinet l. in ratione. 30.§. i. ſuprà. In ratione legus EFalcidiz ld eſt, non habentur pro legatis, atque ſi legata non eſſent, vti- liter veniunt in Falcidiam. Exempla ſunt in§. penult. cad. leg. Ex hac regula& illud infertur, quod& pretium rei hæ- reditariæ, hærcdi in quartam imputetur, ſi teſtator iuſſerit rem hæreditariam vendere. in l. ſi dignum. 19. ſuprà. Fundus decem valebat, quem teſtator iuſſit quinque vendi, ſi vem diderit decem, decem erunt in hæreditate,& computabum tur in Falcidiam. At ſi ex voluntate teſtatoris fundum ven- diderit quinque tantum, cum decem dignus eſſet, quinque manent in hæreditate,& quinque legata videbuntur, quin- que impurabuntur hæredi in Falcidiam, quæ non tanquam legatum capit, ſed iure hæreditario. Pretium enim rei hæ- reditariæ ſuccedit in locum ipſius rei hæreditariæ. l. ſi& rem. 22. de petit. hæred. Simile eſt in l. qui fundum. 87 fupra. Qui- dam habet tantum fundum in bonis, qui centum aureo- rum eſt, damnat hæredem, vt eum vendat quinquagiata Titio: Non eſt putandus plus quam quinquaginta legal⸗ ſe, ac ſi centum in bonis habuiſſet teſtator,& luſſiſſet in- de dari Titio quinquaginta, reliqua quinquaginta manent in hæreditate. Nou eſt eſt: mandas amplius. Hie non poteſt lo⸗ cum habere Falcidia. Duos fundos teſtator habebat in bo- nis, ſingulos centum aureorum: hæredes duos inſtituit, Titium& Sempronium, Sempronium damnauit, vt fuu⸗
dum Cornelianum Titio centum auteis vendetet,& contià 4 Titium
Sed huiuſmodi legata hæredi im-
ucwll ſindim dilan riti ber dadi 9 deenus Kuſh n ae didus Win wana gat, änlin

mchee pan ei impurari c ma Mn prden
PöäI 1 nbauwag Arerz pure d Datrone ei uin Mntaerrrlle mn gan aldeng n, ndt eunkemercaaürone, teae mian enn Kerterar. füacmun, awiän frnem enpun! iantine, jo n Irrren aca Ldi crpücxr lant Mle. 1 upei. Lexxarenneum dder. Hrru aa polunr Aea xeunuxi nun docteit unmocere.— Maun. or—
11 ter exmmmet, Arresexkgraker, — 4
** 4 8*
gunn eltnc. Kiemplamettnel 4 ncd. Qwaaimezcalacſtlegum n 4.
d hrrece: num 2 1 40 Mrede 4 2en TAAralein dc. eIaf.*, 4
4* 10 K. e. rrens peruner un oce. zo.pa. v
nrrr geo leguii er ien iam. Erempau
InTit. Ad la. F alcidiam. 379
Titium damnauit, vt fundum Seianum Sempronio itidem rentum aurcis venderet, vterque hæres hæreditario iure habet partem dimidiam,& debetur eis quarta tantum pars ex Falcidia. Ergo non poteſt habere locum Falcidia in le- gatis ab illo teſtatore relictis,& proficiet legatariis, quia ni- hil eis poteſt diminui. Ex eadem regula colligimus actio- nes& obligationes hæredi eſſe in quartam imputandas: ſunt enim in bonis& in hæreditate non minus quam cor- pora. l. bonorum. de verb. ſignif. Si actiones tantum teſta- tor in bonis reliquerit, non minus dicuntur in hæreditate eſſe, quam ſi ſpecies reliquiſſer. Hinc quęritur de actioni- bus pœnalibus pretoriis, in l.pœnales. 32. hic. Vbi diſputatio eſt digna obſeruatione. Ethictractaruri ſumus locum com- munem de natura obligationum. Morte reorum actiones pœnales, quæ ex maleficiis naſcuntur, in hæredem non tranſ- eunt, niſi lite conteſtata. Vnde dubitabatur an in bonis eſ- ſent computanda, cum in hæredem non dentur.§. non au- tem, Inſtit. de perpet.& temp. actio. Porro hæ actiones, quamuis non contra hæredem rei, tamen hæredi actoris dantur. Actor actionem in hæredem transfert: Ergo non ideo minus dicuntur in bonis actoris, quia non poſſit expe riti contra hæredem rei: fieri enim poteſt, vt poſt mortem rei non intercidant, fed lite conteſtara cum reo fiant perpetuæ. Excipit luriſconſultus actiones populares,& actionem iniu- riarum, quæ in bonis eſſe non dicuntur. Popularis actio eſt, uæ populo ius ſuum tuetur. l. 1. de popul. actio. Agit actor dl⸗ actione, non quod ſuainterſit, ſed quod populi: quomo- do ergo poſſent dici in bonis eſſe? Aliquando tamen in bonis eſſe dici poſſunt, cum præter publicam vtilitatem, etiam no- ſtra interſit ea nos expetiri. Sed vbi publica tantum vtilitas verſatur, in bonis noſtris dici non poſfſunt. Ante litem con-
teſtatam cnm reo, pœnalis actio non transfertur in hæredem
rei, ſed morte rei intercidit. Quædam alia dicunturin hacl. pœnales, quæ ad ſequentem locum pertinent, ad quem ea
reiicimus.
Ex eo quod de actione diximus, quæſtio naſcitur de duo- bus reis ſtipulandi,& tractatur in l. Falcidia. 6z. ſupra. Di- ximus actionem in bonis eſſe: At quid dicemus de duobus reis ſtipulandi, ſi duo eandem rem ab aliquo ſtipulati ſint,
vt in ſolidum ſingulis comperat actio? id enim contingit in duobus reis ſtipulandi. Stipulatio hic ab vtroque intelligitur
contracta. l. ex duobus. de duob. reis. Duo erant rei ſtipulan- di, vnus deceſſit, reliquit hæredem, legauit quædam, agitur de lege Falcidia, quæritur quantum hæredi imputandum ſit:
Stipulati forte ſunt centum, an tota centum, an dimidium
tantum imputabitur hæredi in quartam? Non eſt inſignior locus alibi, de duobus reis ſti pulandi,& naturam eius obliga- tionis manifeſtiſſime oſtendir. An igitur imputabimus di-, midiam tantum ſummam in quartam C̃alcidiæ, quia duo ſunt rei ſtipulandi, an ſolidum, quia in ſolidum agere poteſt qui- liber? Hic diſtinguitur ab Vlpiano, de duobus reis promit- tendi, de quibus VIpianus hic ſimul tractat, nos nunc nihil dicemus, quia id ad ſequentem locum pertinet. Inquit au- tem Vlpianus: Inſpicimus an hi duo rei ſtipulandi, ſocii fue- rint, in ea obligatione conſtituenda. Si fuerint ſocii, impu⸗ tabimus partem tantum cius pecuniæ in quartam: quia duo rei ſtipulandi ſocii ſunt. Ergo oportet omnes res inter eos com municare. Sed ſi ſocii non Hetint„in pendenti eſt, in- quit, in vtrius bonis ea ſumma ſit com putanda. Qup oſten- dit Vlpianus euentum eſſe ſi pectandum,& ex eo iudicandum, vtrius in bonis ea ſumma ſit. Videndum eſt ‚cuinam ea ſum- ma ſoluta ſit. Si tota ſumma hæredi ſoluta ſit, dicetur in bo- nis illius eſſe,& imputabitur ci in Falcidiam. Melior enim cauſa poſſidentis in hac ſtipulatione. l. ex duobus. de duob. reis ſtipul. nec aliter repetitionem habet ab eo qui ſolidum exigit, id enim verius eſt. Quia ergo totam ſummam exigit, tunc tota ſumma in Falcidiam imputabitur: Vnde ſi vnus ex his reis ſtipulandi alteri hæres extiterit, vtraque obligatio apud illum manet. l. ſi reus. 30. de duobus reis conſtit. Sed cum quæritur quomodo illa ſummma, eo caſu, imputanda ſit hæredi, dicendum eſt, ſi ſolura fucrit ex cauſa hæreditaria, im- putanda eſt in Falcidiam. Sed ſi ex propria cauſa; non debet imputari. d.l. ſi reus. Hæres enim agere poteſt ex hac obliga- tione, vel ex cauſa Propria, vel ex cauſa hæreditaria: Sed ſiex
hæreditaria cauſa agat, ſolidum ei in quadrantem imputabi- tur, alias non. 4 Ex iam dictis quæſtio oritur, quid ſi nomen tantum ſit in hæreditate, nec aliud quicquam, nulla quantitas, nullum cor- pus: quæritur quid haredi ſit imputandum: Quæſtio hæc tractatur in l. quærebatur. 82. ſupra. quæ lex difficilis non eſt, vt vulgo putatur. Animaduertendum eſt, quicquid refici po- teſt ex eo nomine, ſeu obligatione, id diuidendum eſſe inter hæredem& legatarios. Exempli gratia: Teſtator nomen ha- bet quadringentorum aureorum, in hæreditate ſua tota qua- dtingenta non ita habebuntur, quaſi ſintin hæreditate, quia tantum forte exigi non poreſt, forte ſoluendo non eſt debi- r, forte enim nihilaut torum non poteſt ſoluere. Inſpici. mus ergo, quidex hoc nomine refici poſſit,& quanti nomen hoc vendi peſſit,& ex ea pecunia quartam hæres detrahet,& reliquum diſtribuetur legatariis. Ergo non totam quantita- tem ſummaæ inſpicimus, quæ eſt in obligatione. Caſus tam en vnus eſt, quo totam Iummam inſpicimus. Exempli gratia Cum ipſi debitori liberario eſt legata, qui ad quadringenta forte obligatus erat, nec aliud in bonis eſt preter nomen hoc, debitor fortaſſis non habet, niſi centum. Quæritur an ea cen- tum hæres capere poſſir pro quarta ſua? Obĩicit legatarius, idemque debitor, cui liberatio eſt legata, ſe ſoluere non poſ- ſe. ſed nihilominus totius ſummæ habemus rationer. quæ eſt in obligatione,& quod ad ipſum debitorem attinet, ſem- per dicimus eum ſoluendo eſſe, quia liberatus eſt. Decæteris legatariis idem dici non poteſt, quia cæteri, quibus certa ſum- ma, quæ in nominibus aqud alios eſt, legata eſt, non ſemper ſolidum conſequi poſſunt, ſi inops ſit debitor. Quæritur etiam de naturali obligatione, an quod natura dedetur ſit impurandum hæredi in quartam: quæſtio hæc tractatur in l. I.§. id quod natura. ſupra. Si pacto quid promilſum ſit ne ſtipulatione, ſi debitor ſoluerit, nullamrepetitionem haber: Nec dicitur omnino indebitum eſſe, quod debetur natura- liter. Ideo dubitari poteſt, quomodo im putandum ſit in Fal- cidiam. Et ait Iureconſultus euentum eſſe ſpectan lum, quia peti non poteſt, quod natura debetur: ſi ſoͤlutum fuerin re- peti non poteſt. Igitur debet expectari euentus, an lolucum fuerit necne: ſi ſolutum fuerit, imputabitur: ſi ſolutum non fuerit, non imputaripoteſt, quia actionem non habet hæ- res ad petendum. Quęmadmodum ſi ſolutum fuer it, im- putabitur, quia iure hæreditario obligationem habet patu- ralem non minus quam ciuilem, licet differant cd u, vt lu⸗ pra dixi. Diximus actiones& obligationes hæredi im putari in
Falcidiam& augere hæreditatem,& proficere legatariis, vt
minus legatis decedat, quia in bonis actiones numerantur, non minus quam ſpecies,& corpora. Supradictis addendum: Idem dici debere& de ea obligatione, qua erar obſtrictus hæres defuncto, antequam decederer, ſi debitor hæres extitit creditori, obligatio qua tenebatur defuncto„ in Falcidiam imputatur,& connumeratur in bonis hæreditatis. in]. 1.§. ſi debitor creditori. ſupra. Quxſtio eſt, ſi debitor creditori hæres extiterit, an hoc nomen obligatioque imputetur in quartam? Nam probabiliter dubitatum fuit, quia tunc debi- tor dicitur confuſione liberatus eſſe„Vt fit, cum debitor cre- ditori hæres exiſtit, quia vtraque perſona in eandem perſd- nam recidit: fieri itaque non potelt, vti quicquam debeatur alicui à ſeipſo. Si diceretut manere obligario, idem fibiipſi as- beret. Hoc fieri autem non poteſt, quia vt obligatio ſit, opor= tet diuerſas perſonas eſſe: cum igitur vna tantum perſona ſie, merito confuſione quadam liberatus dicitur debitor. A⁴ tque hac ratione in lege Falcidia non videbatur ratio habenda hu- ius obligationis. Et tamen dicitur in rationem Falcidiæ hanc obligationem venire. N eglecta igitur ſubtilitate iuris, Pau- lus ſpectauit tantum, an Ræreditas ſit reddita auctior,& la- cupletior ob eam rem. Nam cum auctior ſi treddita, conſtar Sam venire in contributionem Falcidiæ. Et quod dicimus confundi obligationem, cum debitor creditori ſuccedit, ve- rum eſt quantum attinet ad actionem: fieri enim non poteſt, Vyt à ſeipſo aliquis quid petat, ſed tamen nihil vetat, quomi⸗ nus retineat debitor tanquam hæres, id quod debet defun- cto: Et hac ratione auctior fit hæreditas. Qugautem auctior eſt hæreditas, eo minus minuuntur legata. Idem repetitut&c AA 4
——
—
—--—.
——————— — 5—
.— —— ——*.
—
—
——— —— 3

· 609
liis ia locis huius tit. Et exempla eiuſdem rei ſunt inl. cum quo. 16. hic. vbi de eo loquitur, qui actione de peculio, de- functo tenebatur. Hac actione augetur hæreditas. Simile in l. maritus. 96. hic. vbi de marito loquitur, qui res admini- ſtrauit vxoris extra dotem marito datas, quæ parapherna vo- cantur. l. hac lege. 8. Cod. de pact. conuen. Dotis admini- ſtrationem& vſumfructum haber maritus, nec reddere co- gitur rationem eius adminiſtrationis, ſed ſi mulier res dedit extra cauſam dotis, maritus eas adminiſtrat, vr procurator & rationes reddit: vnde ſi debitor fuerit vxoris, ex ea admi- niſtratione perinde tenetur ac quiuis extraneus. Et ait lu-
riſconſultus ſi eo caſu maritus fuerit hæres vxori; imputari
eam obligationem in Falcidiam. Actiones igitur& obliga- tiones imputantur in F alcidiam, quia hæreditariæ ſunt. Hinc ſequitur etiam fructus ab hærede perceptos in F alcidiam im- putari, qua de re magna eſt diſputatio apud iuris interpte- tes. Rem autem paucis comprehendam. De fructibus cum quari ſolet, an imputentur in Falcidiam, meminiſſe opor- tet eorum, quæ ſupra X nobis tradita ſunt: ea imputari in Falcidiam, quæ iure hæreditario capiuntur. Tunc autem capiuntur fructus iure hæreditario, cum exre capiuntur, an- te conditionem. l. quod de bonis. 8.§. fructus. 1 5. ſupra. Te- ſtator legauit prædium ſub conditione, ſi nauis venerit ex Africa: ante conditionem eius prædi fructus hæres colligit, ſed quæritur an in Falcidiam imputentur? Et certum eſt eos in Falcidiam imputari, quia iure hæreditario capiuntur, tanquam pars hæreditatis ſint. Sod cum nulla adſcripta lega- to eſt conditio, dominium legati transfertur ad legatarium. J. à Titio. de furt.& tot. tit. C. de fruct.& vſ. leg. At conditio- ne non eueniente, quo iure capiet hæres fructus: Verbis fidei- commiſſi fructus relittos, in cauſam fideicommiſſi non deductos. Hæc videntur pugnantia eſſe, fructus verbis fideicom miſſi relictos,& non deduci in cauſam fideicommiſſi, ſed verbum, relictos, hic accipere debemus pro dimiſſis. Sic enim acci- pitur in ſequentibus verbis eiuldem paragraphi. Relinque- re interdum legare ſignificat, ſed interdum ſignificat etiam qimittere. Teſtatot verbis fideicommiſſi prædium leganit di- miſſis fructibus penes bæredem, verbis fideicommiſſi nihil eſt expreſſum de fructibus: Atque ideo manent apud hære- dem imputantur ergo in quartam. Simile eſt in l. Falcid. 2 4. 1.4 5.hic. Eodemque pertinet I. qui quadringenta. 88.§. qui ducenta. ſupra. Vbi idem de vſuris docet, quod hic de fructi- bus, de vſuris rei ſub conditione relictæ. Art quid de legatis puris? Fructus percepti ex legatis puris legatariis non profi- ciunt, ſed lucro hæredis cedunt. l. in ratione. 30. ſupra. idem
dicitur in l. in quantitate. 75. ſupra. in hac diſputatione de
Falcidis, vnum axioma præcipuum,& certiſſimum eſt, quan- titatis rationem haberi tempore mortis teſtatoris. dict. l. in quantitate. Idẽ in§. quantitas. Inſtit. cod. ĩta vt ſi poſteahæe-
ditas creuerit, ſemper tamen tempus mortis teſtatoris inſpi-
cimus,& fructus poſtea percepti lucro ſunt hæredi,& Falci- diam ex illis deducit hæres. Ergo cum de legato purorelicto loquimur, fructus hæreditatem non augent, nec imputantur in quartam. Excipitur calus in I. 9. ſupra. Teſtator reliquit fundum plenum maturis fructibus: poſt mortem teſtaroris, fructus illi ſunt percepti, ait luriſconſul. eos in Falcidiam im- putati. Inſpiciendum quidem eſt tempus mortis, ſed iam ma- turi erant illi fructus, cum teſtator moreretur,& poterant tunc percipi tempore mortis teſtatoris. Vulgus interpretum hocgener aliter intelligit de fructibus, qui ſati erant tempore mortis teſtatoris, quod non probo. Nam de maturis tantum loquitur lureconſul. qui pro perceptis habentur: ſati antem pro perceptis haberi non poſſunt. Hæc de frau ctibus,& aliis qux iure hæreditario capiuntur, atque ideo in Falcidiam im- putantur.
Altera regula eſt negatiua: quæ hæres non capit iure hæ- reditario, neque iudicio teſtatoris, non imputantur in Fal- cidiam. Hoc exemplis declaraturi ſumus, ſicut ſuperiorem regulam. Non proſiciunt legatariis, quæ non iure hæredi- tario percipit hæres. duobus in capitibus, inl. quod autem. 74. Exemplum eſt. Teſtator duos hæredes inſtituit, quædam ab eis reliquit, vt
s locus ſit Falcidiæ, vni hæredum prælegauit fundum, hunc fundum alter hæres tanquam legatarius conſequitur non
Franc. Duareni(omment.
Hæc regula traditur præcipue legata
tanquam hæres. Hoc igitur præcipuum habet hæres, nec imputatur ei in Falcidiam. Quare er aliis capiet quartam ſuam, perinde ac ſi hoc prædium ei legatum noneſlet. Te- ſtator inſtituit hæredem Titium,& Sempronium, legauit prædium Titio ſub hac conditiane, ſi decem dederit Sem- pronio. Hæc decem Sempronius non capit iure hæredita- rio, potuiſſet enim hæc conditio adſcribi ei, qui hæres non eſſet, capitur mortis cauſa. Et dicitur mortis cauſa capio. tit. de mortis cauſa donat. Ergo non imputatur in Falcidiam, quia mortis cauſa capionis titulo hoc conſequitur, non ti- tulo hæreditario. Sie ſi Aſtatulibero, id eſt, ab eo, cui in diem,
vel ſub conditione libertas eſt relicta, quid capiat hæres, il-
li peculiares nummi ſunt in hæreditate,& eos capit tanquam hæres: Ergo impurantur in falcidiam. Idem dicitur inl. in quartam. ↄ1.iupra. Hoc caput nobiliſſimum eſt totiustra- ctatus. Et idem hic docerur, quod& in ſuperiori. Deinde ſub. iicit, Sed in Eᷣdeicommiſſaria hæreditate reſtituenda. Martianus hic oſtendit differentiam, inter quartam Falcidiam& trebel- lianam, id eſt, inter quartam quæ ex legatis, ſecundum Fal- cidiam,& inter quartam, quæ ex fideicommifſis, ſecundum Senatuſconſul. Trebellianum vel Pegaſianum deducitur. In quartam ex Falcidia non imputantur, niſi quæ iure hæ- reditario capiuntur. In quartam autem Trebeilianum omnia imputantur, quæ iudicio teſtaroris capiuntur, ſiue iure hæ- reditario, ſiue mortis capionis capiantur. Et exemplum hic eſt deductionis, quæ ex fideicommiſſis fit, ex Senatuſcon- ſulto Pegaſiano, vel Trebelliano. Cum rogatas eſt haresre- ſtituere alteri hæreditatem, detrahit quartam ex Senatuſ- conſulto Trebelliano, ſed quicquid percipit iudicio teſta- toris, id ei imputatur in quartam, ſiue in hæreditate ſit, ſi- ue in legatis. Magna quæſtio eſt,& agitata magnopere de ratione diuerſitatis, inter quartam F alcidiam& quartam Trebellianam. Qui originem iuris non ſatis norunt, aut non ſatis accurate expendunt, vix aſſe quuntur huius diuer- ſitatis rationem. lus noſtrum conſtat variis ex pattidus, ex legibus, ex Senatuſconſultis, ex edictis, ex reſponſis pruden- tum:& diuerſis temporibus hæ partes receptæ ſunt. Nam non vno tempore ſunt omnia conſtituta, quæ à luſtiniano conſtituta extant. Origo autem omnium traditur à Pom- ponio inl. 2. de orig. iur. In interpretatione iuris cinilis ſepe
hæc ſunt diſtinguenda,& infœliciter ius ciuile tractamus,
niſi diligenter expenſa ratione iuris,& iuris auctorum. Lega- taortum habent ex legibus Romanis: Fideicommilla er morte,& iurisdictione Magiſtratus auctoritatem accepe- runrt. g. z. de fideicom. hæred. Inſtit. Lex Faleidia ad legata pertinet, non ad fideicommiſſa. Fideicommiſſa nullas vi- res habebant eo tempore, quo lata eſt lex Falcidia: ſed com- mittebantur fideicommiſſa, qyuaſi religioni& fidei eius à quod relinquebantur. Legata verò neceiſitatem preſtandi ab initio, ex iure ciuili habebant. In legis F alcidiæ capite ſe- cundo, quod ſupra interpretati ſumus, Falcidius ita cauit, de quadrante detrahendo, vt appareat, voluiſſe Falcidium, hæredem habere quadrantem ex hereditate. Neque ſim liciter cauir, ne minus haberet hæres, quam quadrantem, ſed vt illum quadrantem ex hæreditate deducerer. Hanc igicur legem prudentes ſic ſunt interpretati, quaſi in quar- tam tantum voluerit imputari Falcidius id, quod caperet heres, iure hereditario. Et ſi quis judicio teſtatoris, non auce hereditario haberet res aliquas, non ideo magis hete- dem quartam habere, ſed oportet iure hereditario ad hęre- dem peruenire, vt id ei in quadrantem F alcidiæ imputari pol⸗ ſit. Succeſſit longo poſt tempore Senatuſconſultum Pega- ſianum, vt conſtat ex§. ſed quia hæredes. de fideicommiſ.Vbi oſtenditur, cautum eſſe eo Senatuſconſulto, vt ſicut quar tam, per legem Falcidiam, ex legatis retineret hæres: ſic quartam retineret etiam ex fideicommiſſis,& nihil in eo loco aliud eſt preſlume Neque extant, verba Senatuſcon- ſulti Pegaſiani: ſi extarent, fortaſſis certius cognoſceremus, quod nos hic angit. Sed tamen, quantum poſſumus colli gere ex d.§. ſed quia hæred. non fuit facta mentio hæredita-
tis in Senatuſconſulto Pegaſiano. Igitur pars quarta potel intelligi de quarta parte bonorum. Verum eſt adiicere luſti⸗ nianum, Falcidiæ exemplo, introductum eſſe Senatuſconlub- tum, ſed hoc ſignificat, quod quemadmodum er legaui hula dia de-
2
rowi
telar 8 1 nalg d Watate
tni
ana kari
In nebt ttele ſomt turlu tntell inſip teher Jolli⸗ njtl 1 i. Cofem 1 1 neld 1 1 gwoſt ecume rdiagha ds Eg Treelem hærtde alkeil, 4 auct 1 ojele u t drenpbe pan zwi lüla pan ſdeac- dütant hareiter bas ed dm G eroſbd niti gb t he dd da no rartean glälan dlbaled eenüan rinpe dkaub 3 darädl bereä,gt donird dit mee
ouüüt dü
dera
ter t 1
6
eipe
d 1 toum ze dhrter Re d 1
ente un

V. 4n*.— Tadicio! Tr 2 San aewarr a caen 8 1. ½**— 9 3 1 d 4 1 1 1 a Meri hxredtuen.; M p. n r Alalen Tredella no, ſet A
9 A Apuratur naen Kfüim
den O — Waczim um
aan laen rrne erpenant, mn aem hunr
— 4
. tam oakan 4 atudi an am Ah vaa mnpere dnt oanaemhn lrata erint. Ocigo men onn.
Feue L rorg r. laintenteum Ar lanc Sibececach, Lirieicrru uu Aügrarer-iesnroceins lin nerram hadenr ei lgdas Laumi norne K ursächone Mgirun tans. 1a. Se Adecem hertd. RRt lul pernner, 200 4— lirr te ordant eo eDpoke, Wlack nrredanci Atecowmil GaiEn ouod incedanrar. lezr iu⸗ ana Mucul hadedut h, 1unde, Wed pen aterpfem e uutun teidendo, n ſ qandtantem td ha
heratam bden gau u
pute M. ac
4 emn l 1e luun gmckmteme 44
ciet autem conſenſus domini.
In Tit. Adleg. Falcidiam.
gia detrahatur, ſic in fideicommiſſis, pars bonorum ſeu re- rum imputetur in quartam. Ergo Senatus ita eſt ſecutus le- gem publicam, legem populi Romani, vt tamen tempera- mentum æquitatis adhiberet,& ſimplicitatem magis ample- cteretur, quam veteres in legatis. Et hoc frequens eſt in fidei- commiſſis, vt multo fauorabilius fideicommiſſa interpreten- tur Iuriſconſulti,& plenius quam legata,& negligant ſubtili- tatem, quam legata introduxerunt. Multa adduxi exempla in ſuperioribus, in ſimili diſputatione. Vnum eſt quod an- te hæredis inſtitutionem non poteſt legari.§. ante hæred. Inſtit. de leg. alias legatum inutile eſſet. In fideicommiſſis autem hic ordo non obſeruatur. Simile in§. poſt mortem. Inſtitut. de leg. Poſt mortem non poterat legari: ſed poſt mortem poterat fideicommitti. Simile. Legata non niſi La- tine, fideicommiſſa etiam Græce relinqui poterant. Lega- taenim ex iure ciuili originem habent: veteres itaque dum ad exemplum legatorum, quartam ex fideicommijſſis de- duci volebant, ſtuduerunr ſubtilitatem iuris temperare, nec ideo tamen leges violarunt, quod non magis Senatus po- tuit, quam Prætor. l. ů. ex quibus cauſis in integr. l. cum ſpon- ſus. de public. in rem actio. Hinc actio ex Senatuſconſulto Trebelliano vtilis tantum dicitur, quia Senatus non potuit hæredem facere, vt nec Prætor, l. ſi filiusfam. ſupra tit. quos autem, de bonor. poſſeſſ. mulro minus iuriſprudentes hanc auctoritatem ſibi vendicare potuerunt. In recipiendis er- o fideicommiſſis iuriſprudentes exempla legatorum ſecuti ſunt, ſed cum temperamento æquitatis: non quod omnino exempla circa legata ſequi voluerint, quæ ſine violatione le- gum omittere poterant. Inde videmus filiumfamilias ſine iuſſu patris hæreditatem non acquirere. l. ſi quis mihi bon. 25. de acquiren. hæred. Et iuſſus patris præcedere debet, quia videbant Iureconſulti lege cautum fuiſſe, vr iubente patte hæreditatem filiusfamilias acquireret. Sicigitur inhærebant legis verbis, vt inde non diſcederent. In poſſeſſione bono- rum, quæ ad exemplum hæreditatis acquirendæ à Prætore introducta eſt, ſolus conſenſus patris ſufficir. l.:. Cod. qui ad- mitti ad bono. Nec immutarunt quod cautum erat legibus de hæreditate, ſed tamen in ſucceſſione Prætoria à ſe intro- ducta, non dubitarunt exemplum veterum ſequi cumtem- peramento. Hac ratione nihil decedit auctoritati legum, quia lex nihil ad hanc ſucceſſionem Prætoriam pertinet, ſed ad hæreditatem. Videbant magis ſubtilitatem eſſe in hære- ditatis acquiſitione: putauerunt igitur conſenſum ſuffice- re in poſſeſſione bonorum, introducta ad exemplum hære- ditatis acquirendę. Simile exemplum in reſtitutione hære- ditatis. l. 1. ad Senatuſconſul. Trebell. Teſtator fideicommiſit hæredi, vt alieno ſeruo hæreditatem reſtituerer: ſiiubente domino adeat ſeruus, acquiretur domino hæreditas. ſuffi- Hæc inſtitutio ſimilis eſt ac- quiſitioni hæreditatis: Nam fideicommiſſarius habetur pro hærede. Dominiiufſus eſt ad acquiſitionem hæreditatis ne-
ceſſarius, ſed exemplo poſſeſſionis, de qua in l.1. Cod. de bo- nor. poſſeſſ. Prætor primum exemplum legis ita eſt ſecutus,
vt aliquid immutarer propter æquitatem. Ita vt etſi illa re- ſtitutio ex fideicommiſſo ſimilis ſit acquiſitioni hæreditatis, non tamen ideo oporteat præcedere iuſſus domini, ſed ſuf- ficit ratihabitionem domini ſubſequi reſtitutionem hære- ditatis, idque exemplo bonorum poſſeſſionis. Idem factum fuit à Prætoribus, à iuriſprudentibus, à Senatu ipſo. Porro
vt ad propoſitum redeamus, nos quærimus rationem diuer-
ſitatis inter quartam Falcidiæ& Trebellianam. In fideicom- miſſis ita iuriſprudentes,& ipſe ſenatus exemplum veterum legum de legatis ſequutus eſt, vt aliquid vtilitatis cauſa im- mutaret, quanquam nihil immutaret de legatis ipſis, pro- pter legum auctoritatem,& voluit vt hæres quartam par-
tem rerum omnium haberet, non hærediratis tantum. Atque
ideo hic dicitur, ea, quæ iure fideicommiſſi capiuntur, im-
putari hæredi in Falcidiam. Spectarunt veteres ſufficere hæ- kedi, ſi quartam partem bonorum haberet hæres, quocunque eitulo. Quja ii qui huius quartæ detractionis auctores ſunt, tantum reſpiciunt vt conſeruationi teſtamentorum proſpi⸗ ciant, ne is qui ſine commodo eſt hæres inſtitutus, non adear hæreditatem,& ſic irritum ſiat teſtamentum. Ergo ſatis eſt,
H quartam rerum habeat, quacunque ex cauſa, vt hæres in-
361 ſtitutus alliciatur ad voluntatem teſtatoris perfitiendam: er- go etſi lex Falcidia voluerit hæredem quartam habere hæ- reditatis iure hæreditario, purauit tamen ſenatus ſufficere, ſi quartam fideicommiſſi haberet;, ex quacunque cauſa,& nihil hac ratione in legatis immutauit, ſed in fideicommiſſis tantum. Docuimus quid inter quartam Falcidiæ,& Trebel- lianam interſit, diximus in quartam Falcidiæ imputari eatan- tum, quæ capit hæres iure hæreditario: quæ vero iure legati capit, vel alio titulo, ea non imputari. Sed cum quarta detra- hitur ex Trebelliano fideicommiſſo, omnia detrahuntur quæ hæres capit, iudicio teſtatoris, etſi non iure hæreditario. Ra- tionem huius diuerſitatis docuimus. vnum eſt, in I. in quar- tam. quod magnopere omnes turbauit, qui hac de reſſcri- plerunt:& quorum commentaria extant. Difficultas eſt in his verbis, Pro ea vero parte.& deinde, Extra quartam eſt quod a. Videtur enim Mætianus contraria loqui:inquit enim fidei- commiſſariam hæreditatem,& legatum in quartam imputa- ri hæredi, ſubiiciens, extra quarram eſſe, quod à cohærede accipitur. Qusd videtur pugnare cum eo, quod præceſſit, quia ſi extra quartam eſt, non imputabitur in quartam. Va- riæ opiniones extant& veterum& recentium, quas referre non volumus. Multa aduerſus veterum ſententiam ſcripſit Alciatus,& alii. Opinio vulgo recepta eſt, quod à cohærede accipitur, extra quartam eſſe, quia difformiter accipitur. Sic- que diſtinguunt in quartam imputari, quod vniformiter, id eſt ſimplici aliquo titulo accipitur, vel hæreditatis, vel legati titulotantum. Quod autem non vno iure, non vno titulo, ſed partim titulo hæreditatis, partim legati accipitur, id dif- formiter accipitur. Si prælegauerit teſtator hæreduũ vni fun- dum, difformiter hunc hæres accipere dicitur, partim titu- lo legati, partim titulo hæreditatis. Pars enim eius eſt tan-
quam hæredis, quam velut à ſeipſo capit, pars vero quæ alio-
qui cohæredis eſſet futura, iure prælegati eius eſt,& propter- ea non imputatur in Falcidiam, quia eandem rem diuerſo iu- re,& iure legati,& iure hæreditario cenſeri abſurdum eſſe t, ſed hoc nugatorium eſt,& refutatum ab Alciato in Pa rergis. Dicam autem breuiter, quid ſentiam de hoc loco. Mihi vide- tur Mætianus, non de quarta Trebelliana hic loqui, ſed de quarta potius Falcidiæ, quæ ex legatis detrahitur. Nam in hoc capite mixtim de vtraque quarta loquitur, velut initio lo- quitur de quarta Falcidiæ, deinde diſlerit de quarta Trebel- liana. Nunc redit ad Falcidiam, id eſt, ad quartam quæ ex le- gatis deducitur,& ait, Pro ea vero parte, quam accipit. Inter- Pretatur Mætianus, quod initio dixerat, de quarta Falcidiæ, quia quod ſimpliciter dictum erat à Mætiano, non videba- tur verum eſſe: igitur illud hoc in loco ita interpretatur, vt quod prius dixerat;, ea quæ iure prælegati, vel fideicommilſſſ hęres à coherede accipiat, non imputari in quartam, non ſim= pliciter ſit accipiendum: ſed ita vt altera Pars, quam cohæ-
res quaſi à ſeipſo capit, non iure prælegati, imputetur in
quartam. Teſtator duos hæredes inſtituit, vni prælegat fun- dum, qui hæredirarius eſt, hæres qui& legatarius eſt, fundum illum accipit, partim iure hæreditario, Partim iure prælegati, & ſic partem velut à ſeipſo capit, quia hæres eſt inſtitutus pro dimidia parte. Ergo fundum habet pro dimidia parte,& Pro ca parte capit eum iure hæreditario,& ita imputatur illi ca pats in quartam Falcidiæ. Alteram partem fundi ca pit àcohærede, iure prælegati, non iure hęreditario, ſeu tanquam à ſemetipſo, ideoque non poteſt imputari illi pro ea parte in Falcidiam. Hæc diſtinctio colligitur, I. in fideicommiſſa. 18. §. vlt. ad Senatuſc. Trebell. In reſtirutionem fideicommiſſa⸗ riæ hæreditatis veniunt, quę hereditariæ ſunt, cum quis ro- gatur hęreditatem reſtituere, omnia reſtituit, que heredita- ria ſunt:in reſtitutione fideicommiſſi non reſtituit ea, quę ali- unde nactus eſt: vnde queritur, ſi legatum heredi relictum fit, & teſtator legauerit ei fundum, valet legatum, ſed ſi ei datus ſit cohęres, cui hęreditatem reſtituere à teſtatore rogatus ſit, quæritur an fundum prælegatum ſibi ſimul debeat reſtitue- re? Hic quæſtio eſt an fundum illum capiat iure hæredita- rio, an vero alio iure? Si enim iure hæreditario capiat, veniet in reſtitutionem hæreditatis. Sin alio iure, non veniet in re- ſtitutionem. luriſconſultus ita diſtinguit, quod eam partem fundi tantum retinere debeat hęres, quam à coherede accipit,
tanquam prælegatum ſibi. Sed eam partem, quam iure hære-

462 · qicario tanquam à ſeipſo accipit, in fideicommiſſum cade- re,& reſtitui debere: pattem enim fundi à cohærede acci- pit, iure prælegati„partem Aſemetipſo, id eſt iure hæredi- tario. Recte igitur Mætianus hic de Falcidia diſſerens ait: Extra quartaum. Quod enim prius dixerat legatum non im- utari in Falcidiam, quod hæredi eſſet relictum, hoc loco apertius explicat, pro ea quidem parte, quam à cohærede accipit non imputari, ſod pro ea parte, quam non capit à cohærede, ſedà ſeipſo tanquam iure hæreditario. In fidei- commiſſo Trebelliano non eſt huiuſmodi diſtinctio, ſane quantum ad imputationem in Falcidiam attinet: quantum enim ad reſtitutionem hæreditatis, eadem diſtinctio adhi- benda eſt. dict. l. in fideicom miſſa. ad Trebellian. Non iigitur debent confundi hæ quæſtiones de reſtitutione„& de im- puratione in Falcidiam. In ſideicommiſſis igitur omniain uartam imputantur, quæ iudicio teſtatoris accipiuntur: Sged in Falcidiam eatantum, quæ capiuntur iure hæredita- rio. Fundus prælegatus eſt, pars quæ à cohærede accipitur, non imputatur, quæ aucem accipitur iure hæreditario, im- putatur in Falcidiam. Sed etſi accepta pecuntà. Variis exemplis declarat differentiam prius traditam inter vtranque quat- tam. Hic exemplum adfert, de eo, quod hæredi implendæ conditionis cauſa datur. Qugd datur conditionis cauſa im- lendæ, non imputatur in F Alcidiam, quæ ex legatis dedu- citur, ſed imputatur ia quartam, quæ derrahitur ex fideicom- miſſis. Vt igitur redeamus vnde digreffi ſumus. Quxæ iure hæreditario capiuntur, imputantur in Falcidiam: quæ au- tem alio quodam titulo, non imputantur in Falcidiam. Hæc exemplis declarata ſunt. In primis Mætiani exempla perſe- quemur, vnum de legato proponitur, ſi quid legatum fue- rit. Quod enim legatario iure capitur, in Falcidiam non im- atatur. Exemplum eſtl. 4. ſupra. Teſtator mihi fundum heau ſub conditione, ſi nauis ex Aſia venerit. Aute euen- tum conditionis fundus ille eſt hæredis, non legatarii, non meus. Hæres ante conditionem facto teſtamento,& me hæ- rede inſtiruto deceſſit, quæritur an hic fundus in Falcidiam imputari debeat. Queſtio pendet ex eo, quod diximus ea tanrum imputari in Falcidiam, quæ iure hæreditario ca- piuntur: fundus, necne. Videtur capi hæreditario iure, quia hæres, qui me inſtituit, erar dominus fundi, ante euentum con- ditionis. Siexhæreditate eius eſt, videtur debere imputari:
hic tamen dicitur non impurari in Falcidiam, ſi enim con- ditio extiterit, incipit fundus meus eſſe ex prioriteſtamen-
to,& capitur iure legatario,& ſic non imputabitur. De præ- legato exemplum eſt dict. l. in quartam.& aliis plerilque locis hic. Prælegata ſunt, quæ legantur ipſi hæredi, vt ea præcipiat,& hoc prælegatum non imputatur in Falcidiam, quia titulo legati accipitur. Hoc ita eſt accipiendum, niſi contraria voluntas teſtatoris appareat, de qua re ſpecies eſt digna animaduerſione in l. Neſennius. 22. ſupra. Epiſtola
eſt Neſenni ad Paulum, ad quam epiſtolam reſpondet hic
Paulus. Ex facto, domine, ſpecies eiuſmodi. Sic ſcribit Apollina- ris ad Paulum. Propoſitum fuit Titiam tres filias inſtituiſſe ex æquis partibus,& à ſingulis prælegaſſe. Iuſſit vni, vt fun- dum Seianum ſorori reſtitueret:ſorori item iuſſit, vi fundum Sempronianum reſtitueret alteri,& ita à fingulis prælega- uit. vna ex his nimis eſt onerata legatis, legata excedunt dodtantem, adeo vt ſit locus Falcidiæ, quæritur ſi velit vti beneficio Falcidiæ aduerſus ſororem, quæ prælegatum ab ea petit, an id, quod ob ea accipit, ſibi prælegatum, debeat imputari in quattam? Mutua legata ſunt, vna ſoluit ſoro- ri, nihil impurando in quartam,& viciſſim petit ſibi præ- legatum à ſorore quæ iam ſuum prælegatum acceperat. Hæc dicit, legatum nimis oneroſum eſſe. Obiicitur ei, vt fun- dum quem prælegati nomine accepit, imputet in Falcidi-
diam, ſi merum ius ſequamur, prælegatum ei non imputa-
bitur, ſed hoc valde iniquum eſſet,& veriſimile eſt, teſta- torem hoc noluiſſe. Ratio enim hic ſuadet, prælegatum eſ- ſe imputandum in Falcidiam. Ego pero àte fundum, quem teſtator à te mihi prælegauit, peto eum ſolui ſine diminu- tione, nolo autem fundum eum, qui tibi à me prælegatus eſt, ſoluere integrum, ſed partem imputari in quartam. Ini- quum hoc vehementer eſſet,& non credibile eſt, ita te-
Franc. Duareni Comment.
Queritur ergo an iure hæreditario capiatur hic
ſtatorem ſenſiſſe. De prælegato, quæſtiones variæ extant in l. Titia. 86. hic& aliis,& An prælegata veniant in reſtitu. tionem fideicommiſſi: ſed hæ ad Senatuſconſultum Tre- bellianum pertinent. Nos igitur eas reiiciemusin diſputa- tionem de ſenatuſconſulto Trebelliano. Hæc hatachu do legatis. Alterum exemplum eſt de eo, quod datur gratia conditionis implendæ. Quodita capitur, vt neclegati titu- lo, nec iure hæreditario accipiatur. Lego Titio fundum, ſi decem dederit Sempronio, id quod- in conditione eſtpolſi- tum, dipoftionem nullam habet, non iubet teſtator dari decem, ſed ita legat fundum Titio„ſi decem dederit. Nulla eſt actio eo nomine,& ideo ſi decem ſoluta fuerint, dicen- tur mortis cauſa capi. Quicquid enim capitur ex defuncti voluntate, quod ſpeciale nomen non habet, mortis cauſa capi dicitur.l. morris cauſa.31. de donat. cauſa mort. Hæcau-
tem, quæ implendæ conditionis cauſa accipiuntur, non im.
purantur in Falcidiam. Videndum tamen diligenter in qua- libet ſpecie propoſira, an vere conditio ſit, an vere condi- tiõnis cauſa accipiatur, quia fere accidit, vt quid accipiatur ranquam precium rei, non gratia conditionis implenda Exempla ſunt inl. in rarione.§. tametſi. 0. ſupra. Muitum jntereſt, an teſtator dicat: Lego Titio fundum Cornelia- num, ſi decem dederit, quo caſu hæres decem capit, condi- tionis implendæ cauſa: An vero ita dicat, Iubeo hæredem meum Titio fundum vendere decem: hæ enim decem ha- res capit iure hæreditario,& tamen nihil videbatur intereſ- ſe inter vtrunque. Intereſt igitur, quia precium, quod acci. pitur loco rei hæreditariæ, iure hæreditario accipitur, pre- cium ſuccedit loco rei, vt ſupra diximus. Atcum non eſtfa- cta mentio precii, tunc non iure hæreditario, ſed cauſa con- ditionis implendæ capere dicitur. Sed difficultas nalcitur ex eo, quod hic fir mentio inſtituendæ hærediratis. Ergo ad Senatusconſultum Trebellianum pexrtinere videtur, non ad Falcidiam. Et videtur hic locus omnino de ſtruere dffe- rentiam, quam tradidimus inter Trebellianam quartam& Falcidiam. Quarta, cuius hic fit mentio, ex fideicommiſ- ſaria hæreditate accipitur, ergo ex Trebelliana, ideoqueer omnibus debet hic deduci quatta, ſiue iure hæreditario, ſiue alio iure capiantur. Sed verba ſequentia oſtendunt, quo-
modo accipiendum ſit, quod hic de hæreditate teſtituenda
dicitur. Hæreditatem hoc loco pro ſingulis rebus debemus accipere, quas certo precio teſtator vendi iuſfit, puta de- cem. Ergo hoc ita debet intelligi, quaſi teſtator voluetit tes quaſdam vendi pro certa ſumma, pro certo precio. Datum
igitur implendæ conditionis cauſa, non imputatur; ſ veie
ſit conditio, id eſt, ſi ex diſpoſitione teſtatoris conſtet vere eſſe conditionem. Hoc tamen cum exceptione eſt acci- piendum.I. ſi pupillus. 2 1. hic. ſi quod in conditione eſt, 2lias debitum erat, naturaliter ſaltem. Et exemplum inſigne hic eſt de pupillo. Si pupillo decem mutuo ſint data ſine tuto- re, conſtat aduerſus pupillum ciuiliter actionem nullam e ſe, ſed tamen naturaliter cum obligari. In quare tamen non minima eſt difficultas, quam tractaui in l. pupillus. de obl- gat. Eſt enim difficilis antinomia, quam intra breue tem- Fus explicaturi ſumus. Eam enim hic omitto, quia huius oci non eſt. Pupillus ergo, cui decem ſunt d⸗ta mutuo, ſ- ne tutoris auctoritate, naturaliter obligatur. Creditorpu- pillo fundum legat ſub conditione, ſi decem dederit hære- di: Pupillus decem dedit, quæritur an ſint impurandain 3 cidiam? Ait Paulus ea imputanda eſſe: Atqui non videbar⸗ tur imputanda eſſe, quia implendæ conditionis cauſa de- dederat. Imo vero iure hæreditario ea accepit hæres. Natu- ralis enim obligatio hæreditaria eſt, de quainl.i.§. id quo natura: diximus. Si ſolutum non fuerit, non imputari pote- rit in Falcidiam nomen illud, quia nulla actio ex ea oblige tione competit. Sed ſi ſolutum ſit„imputari debet, quia iu- re hæreditatio id accipit hæres. Debebat pupillus natura itet decem, quæ mutuo acceperat: Ergo quod dicimus, implen- dæ concditionis cauſa data non imputari in Falcidiam, lie accipimus, vt ea non cpoeriinreſgammds⸗ quæ implen 2 conqditionis cauſa tantum dantur: in ſpecie noſtra non tan- tum cauſa conditionis implendæ, ſed& iure hæteditario, ila decem hæres accipit, quia eiſi teſtator hanc conditionem pupillo non adſcripſiſſet,& pu pillus hæredi ſoluiſſet dece e
S(dean Wania Danrlim dunrg n. Somaiho
Knon 1 Wauam a dabe olas ſeim dio ad düin

d kaadum heen. erper iare ere, din emn d artecnuio, 4 Mendi
gee. larerſr ü- eo tei rreitri nehn
* Ster mrun
Mr..* m locoten nlce 4 a* 44 o Rech 4 4 4 anc doa.) 1 “ 4* ooengm ic adz Aperr d m 1* 8 KA A e a bi ““
Lcsore BI Ncrama errr Tuh . W wn AMdern
1 1 nt pr, agoel liehen ³
*
Täumn 8 an mrm K äde n 4 d Lopenr. 3 3 4 4* 4 3 1 4 3 2840 piencun k, woc d gere 4 ³ p 4 F*
4 4 4
Aenm. Hmadrnem doc Lcoed— 1
„ 8 aun cerdo herco tetdun wii
umn. Somcedermem
Suldun tad ed ra aden
eu Mylendx ednods au, mr- 2r caadno, det, ie doctirern ae dccgem. Hoc unes anc
nendum cpila 11.Me. i wütn
*
4 4 4 8½. 4 3 — 4ο e 1,un
ebeanar tumurcühm km
ae pupile— Ir. conitu arexi pepilam aum
anen nunaltet rumedigr. 1 — nuumack abcukn,—
tur,& co caſu imputabitur hæredi precium.
non imputantur: extra teſtamentum ei deditt.
InTTit. Aaleg. Falcidiam.
debuerat ea imputaſſe in quartam. Alia exempla ſunt, J.3. hic. hæreditas non crat ſoluendo, eam hæres vendidit magno precio, legatarius vulc vaiuerſi illius precii rationem habe- ri in Falcidiæ detractione,& tanti hæreditatem eſſe conten- dit, quanti eſt venditio. Obiicit hæres, ſe diligentia ſua, vel emptoris ſtultitia, tanti vendidiſſe hæreditatem,& ideo ait non eſſe imputandam eam pecuniam, quæ excedit hæredi- tatis veram æſtimationem. Facile quidem præſumetur, ſol- uendo fuiſſe hærediratem, quæ emptorem inuenerit, ſed ſi aperte hæres docuerit, non tantum fuiſſe in hæreditate, au- dietur. Multum ergo intereſt, an ſponte hæreditatem ven- diderit hæres, an iuſſus Ateſtatore. Si enim iuſſus à teſtato- re, eam vendiderit, precium iure hæreditario capere dici-
ſine iuſſu teſtatoris eam vendiderit, inſpicimus quantum vere fuerit in hæreditate. Alia exempla hic reperiuntur, vt ſi quid hæres ex deciſione ſeu tranſactione conſecutus fue- rit, non imputetur eiin quartam. Aliud, Si teſtator viuus aliquid dederit hæredi, an imputetur in Falcidiam? Et cer- tum eſt non impucari, ſi quidem viuus extra teſtamentum eidederit. Nam etiam quæ teſtamento vt legata ei dedit, multo ergo minus hæc imputantur, quæ Et tamen hoc ita accipimus, quemadmodum ante de legatis diximus, niſi contraria vo- luntas teſtatoris appareat. l.cum quo.§. vlt. 6. hic. Si appa- reat ex coniecturis, teſtatorem voluiſſe prouidere hęredi, im- putabuntur ei, quæ à teſtatore viuo acceperat. Teſtator in bonis habebat centum, ne quid oriretur difficultatis inter hę- redem& legatarios, in legis Falcidiæ portione, dedit vigin- tiquinque futuro hæredi ſuo,& cætera legauit. Ea ſumma quarta pars eſt omnium bonorum teſtatoris, ergo imputabit dbi eam ſummam hæres in Falcidiam. Et ſic hæc omnia in- eligeus⸗ apparcat contraria voluntas teſtatoris. Simi-
le eſt in l. quod autem. 74. hic. Vbihæc exceptio generaliter
traditur. Præterea non imputantur in Falcidiam, quę ab hærede abſceſſura ſunt, id eſt, quæ in dominio hæredis lunt,
ſed ab eo abſceſſura. l. ſtatuliber. de ſtatulib. Statuliber eſt,
cui ſub conditione libertas eſt legata. Ante euentum con- ditionis in patrimonio defuncti eſt, ſed quia ab eo abſceſ- ſurus eſt, cueniente conditione, non imputatur in Falci- diam. Alia nunc ſunt, quæ non modo non augent, ſed et-
iam minuunt hæreditatem, de quibus ordine dicturi ſumus.
Docuimus quænam imputentur in Falcidiam, Auxnanh au- geant hæreditatem& admonuimus quædam eſſe quæ non modo non augerent hæreditatem, vt proficerent legatariis, ſed eam etiam minuerent, quænam hæc ſint, nos hic expli- caturi ſumus. Hæreditatem minuit,& ex hæreditate dedu- cirur ſumptus factus in funus defuncti. l. I.§. vlt. hic. Ibi tra- ctarur quæſtio de impenſa monumenti,& ſepulturæ ſeu fu- neris. Demonumenti impenſa maior eſt dubitatio: Funus omnino eſt neceſſarium, monumentum neceſſarium non
eſt. lIgitur quæritur an ſumptus facti in monumentum de- duci debeant?7 Et Sabinus dicit, ita demum ſamptus mo-
numenti deducendos eſſe, ſi fuerint neceſſarii. Alia Mar- celli ſententia fuit, qui de vtraque impenſa fuerat quæſitus. Marcellus reſpondet, funeris impenſam eſſe deducendam, & non impenſam in monumentum, quoniam diuerſa eſlet cauſa vtriuſque. Deinde ſubiicit: Idcirco eum, qui pecunia. Et in l. 2. ſeq. randem concluditur, quid ſequendum ſit in pro- poſita quæſtione de monumentis, ſi monumentum lum- ptuoſius ſit extructum, non deducetur ex hæreditate: ſed ſi ad
ſpeciem modicam monumenti impenſum quid fuerit, id de- duci poterit. De funere vero loquitur ſimpliciter. Sedtamen
cum exceptione debet& hoc accipi. Nam ſumptus maxi- mi in fanus, non permittunrur. Extat Ciceronis diſputatio lib. 2. de legib. Et Iureconſulti ſententia, l. ſeruo alieno.§.vlt. l 14. de leg. 1. vbi dicitur, inepras voluntates defunctorum circa ſepulturam non eſſe ſequendas. Si ſuperuacaneus ſum- Ptus non probatur, etiam iubenre teſtatore, multo minus probabitur, ſi de eo nihil cauerit teſtator. Quxſtio tractarur de ſumptu, quem maritus fecit in funus vxoris.l. ſi vir. 6. hic. Si vir ideque hæres vxoris, in funus vxoris aliquid impenqdit, an id minuat hæreditatem? Ad explicationem huius quæ- ſtionis videnda eſt l. Cellus. 2z.& l. veluti. de relig. vbi ait
Sed ſi ſponte
563
lureconſultus, funerari debere vrorem es dote à marito: ſi maritus lucrifaciat dotem vxoris, ex dote illa funerari eam debet. Ex bonis etiam vxoris, quæ reliquit hæredi, hoc fu- nus curari debet. Ideo ſi hæres ei maritus fuerit, pro rata Pportione, ex dote,& ex hæreditate conferre debet maritus ſumptus funeris. Quemadmodum fieret, ſi diuerſi hæredes eſſent. Si alius hæres eſſet quam maritus, maritus cogeretur conferre pro rata dotis,& hæres pro rata hæreditatis. Vtrum- que ias hic in eadem perſona concurrit. Ergo pro rata vtriuſ- que iuris haberi debet ratio deductionis. Quod de ſumpti- bus in funus defuncti dicitur, intelligendum quoque eſt de aliis impenſis neceſſariis in res hæreditarias. Exemplum eſt l.quantitas. 7 2. ſupr. Si forte aliquid vendendum ſit ex bonis hæreditariis, propter æs alienum, ſi harum venditionum cauſa ſumptus facti ſint, nocent legatariis,& minuunt hæ- reditarem. Alia exempla horum ſum ptuum ſunt apud lure- conſultos. l. vlt.§. in computatione. Cod. de iur. delib. Quæ- ſtio eſt de damnis contingentibus poſt mortem teſtatoris: res quædam hæreditariæ caſu, vel mortalitate perierunt, vel incendio, vel naufragio, vel hoſtium vi, an hæc damna mi- nuant hæreditatem,& noceant legatariis? Ait Mætianus hæ- rediratem non minui: Inſpicitur enim quantum fuerit pa-
trimonium defuncti, mortis tempore. d. l. in quantitate. ſu-
Pra.&§. quantitas. Inſtit. eod. Ommne damnum poſt mortem
teſtatoris ad hæredem ſpectat, non adlegatarium. Et con- ſequenter Vntegte legata legatarii, etſi nihil hæredi ſi uperſit pro quadrante æreditaris. Sed hoc contra rationem Iuris el- ſe videtur,& id quod vulgo dicitur, de periculo caſus fortui-
ti. Vulgare eſt debitorem ſpecie liberari eius interitu, ſi ſine
eius culpa ſpecies perierit. Et de legato expreſſum eſt l. ſi ex legari cauſa. 2 3. de verbo. oblig. l. quod tenetur. de reb. cred. Eiuſdem ſunt auctoris, vt cap. inſcriptio indicat. Fortuitum
caſum hæres non præſtat in rebus legatis. Et hic loquitur
Maærianus de ruina, hoſtium vi, qui caſus fortuitiſunt. Res tamen hic pereunt hæredi, non legatario. Quid ergo dici- mus liberari hæredem cum res perierit caſu forruito: Hoc quamodo accipiendum ſit, docet ipſe Mætianus§. diligen- ter.. 3. in ratione. 30. ea lege. Nam ſimpliciter hoc dictum videtur rationi a2duerſari. Et inquit non eſſe ſine diſtinctio- ne id recipiendum, ſpectandum quid iuris in toto. Nam idem iuris eſt in parte, quod eſt inroto. Sitota res, atque legata omnia perierint fortuito caſu, etiam tunc cum non quæretur de lege Falcidia, non pereunt hæredi, ſed legatario. Ergo in parte idem dicendum erit, ſi agatur videlicet de lege Falci- dia, vt caſus fortuitus in ca parte noceat legatariis non hæ- redi. Diſtinguit ergo& ait videndum eſſe, cuius generis ſint res legatæ, an res ſint quæ conſtent pondere, numero& menſura, quas in quantitate conſiſtere dicimus, an ſpecies certæ, an incertæ. Aliquando legatur qnantitas, centum mo- dii krumenti Certa quantitas vel vini, vel olei, vel frumenti, quæ functionem magis in genere ſuo recipiunt, vt dicitur l. 2. §. mutui. de reb. cred. Et de his dubium non eſt, accipi de- bere, quod hic dicirur, damnum poſt mortem teſtatoris ſpe- ctare ad hæredem. Nam quod dicimus debitorem liberari
caſu fortuito, intelligimus ſi certæ ſi peciei creditor ſit. I. in- cendium. 10. Cod. de reb. cred. 18, qui quantitatem debet, ſi debet centum aureos, erſi aul-
Non deſinit obligatus eſſo
los aureos habet: Vnde quantitatis debiror nullo caſu fortui- toliberatur. Aliquando legantur certa corpora, vel ſpecies,
r Stichus, vel fundus Cornelianus: vel quantiras certa, ve ſi lego pecuniam quæ eſt in arca mea. Et certum eſt harum re-
rum interitum non hæredi, ſed legatariis nocere. Aliquando legantur tes incertæ. Rei vocabuſum late patet. Res incerra dicitut, vt cum debetur ſeruus homo, non eſtres certa, quæ numero, velpondere, vel menſura conſtet: nec res certa di- citur legata: vulgo tale legatum dicimus legatum generis. Et certum eſt debitorem rei incertæ non magis liberari caſu fortuito, quam eum qui quantitatem deber. Quj quanti- tatem debet, nullo caſu fortuito liberatur, ſic nec hic, qui ho- minem debet, quia non poteſt dici eam rẽ periiſſe, quæ in ob- ligarione eſt. Igitur idem de hoc legato dicendum eſt, quod de legato quantitatis. lIdeoq;quod dicitur damnaillata poſt mor- tem teſtatoris, pertinere ad hæredem, intelligendum eſt de quantitate& rebus incertis..39. õ. verũ eſt. Si n culpa baredas

— 3— —— ——
—
— ———— —————— 5 ——— — ——
—
—
664 deperierint. Hic loquitur de certis corporibus, eum quis Sti- chumn legauit, certuin eſt corpus. Et ita dicendum eſt de quan- titate, quæ ita eſtlegata, vt conſtet certamtem eſſe legatam. Quod enim hic ſequitur, de re certa intelligitur. Cum quis legat pecuniam, quam habet in arca, perinde eſt ac ſi Sti- chum legaſlet,& poteſt perire fortuito caſu.. eiuſdem. 130. Encertæ autemò. Cum teſtator incertam rem reliquit, diſtin- guendum eſt, an incertam rem ex certis reliquerit. Si legat argentum, quod legatarius elegerit, intelligitur de argento, quod eſt in patrimonio teſtatoris. Siomne argentum perie- rit, quod eſt in patrimonio teſtatoris, liberabitur hæres. De- bebatur enim argentum, quod erat in patrimonlo defuncti, non quoduis. Si ſimpliciter argen pondus legatum fuerit,
tunc nullo caſu fortuito liberatur hæres, quia quodcunqueé damnum acciderit, non poterit dici, rem debitam periiſſe, debebatur enim argentum, ſed non magis id quod erat in ſub-
dantia teſtatoris, quam aliud quoduis. Cum hac igitur diſtin-
Ctione intelligendum eſt quod dicitur, damna poſt mortem
teſtatoris ad hæredem, non ad legatarios pertinere: ſpectan- qum eſt an res incerta, ex certis relicta ſit. Deinde heredita- tem minuit æs alienum. Cum de lege Falcidia, de minuendis legatis agitur, ante omnia æs alienum hæreditarium deduci- tur. Bona dicuntur dedugto ære aleno. l. ſubſignatum. 39.§. vlt. de verb. ſign. Cum ergo legata ſoluantur ex bonis hære- dicariis, neceſſe eſt vt ante omnia æs alienum deducatur. Ergo nõ debetur legatariis, niſi quod lupereſt, ære alieno deducto. Etcerta eſt hæc regula,& traditur, I. circa. 6 6. hic.l. ſucceſſio- nes. 16. C. eod.§. cum autem. Inſtit. eo. Quod autem de ære alieno dicimus, intelligendum etiam eſt, etſi hætedi debebat defunctus, ſi debitori creditor hęres extiterit.]. qui fundum. 81. hic. l.imponenda. C. co. Si ſubtilitatem iuris ſpectemus, nõ videtur hoc æs alienum deduci poſſe, quia aditiene hæredita- tis, omnis obligatio extincta dicitur, ſiue hæres exiſtat debito- ricreditor, ſiue creditori debitor. Confunduntut enim obli- gationes, cum nemo ſibiipſi poſſit eſſe obligatus,&e aduerſus ſeſe agere, vnde videbatur id deduci non poſſe, ſed contra ta- men dicitur, videlicet deduci poſſe. Rationem ſupradocui- mus, l. 1.§. ſi debiror. Diximus ſi debitor creditori hæres exi- ſtat, quamuis confuſa ſit obligatio, tamen hæc auget hærè- diratem,& proficit legatariis. Ergo hoc calu hæredita- tem minuit es alienum&nocet legatariis. Et quod de confala obligatione dicitur, id de actione verum eſt, quæ intenainon poteſt niſi vbi dueę perſone ſunt. In hac autem quarta Falcidig deducenda, opus eſt tantum retentione, non actione: quæ retentio fieri poteſt, etſi in iudicio non agatur. Haius reiex- empla varia extant ſub hoc tit. que breuiter percurremus. Vnum eſtl. pater filiam. 14. Superioribus locis in tractatu de repetitione dotis, ſolvto matrimonio, diximus dotem pro- fectitiam communem eſſe patri,& filiæ,& actionem eius neutri, ſine alterius conſenſu competerc.l.videamus. C. de rei vxo. act. Ergo quod ad hãc dotem attinet, habetur pro ere alieno,& pater pro debitore dotis, quia co defuncto tota dos abipſo profecta, ad filiam pertinet: vnde ſi filiam hare-
dem inſtituerit, hoc æs alienum minuit hæreditatem,& no-
cebit legatariis. Aliud exemplum eſt, l. quod de bonis. 6. quod auus. hic. Quod auus ex cauſa tutelæ nepoti debuit, ſi hunc hæredem inſtituerit, deducetur primum exr hæreditate. Aliud exemplum l. pater filiam. 54. quæ ſpecies digna eſt animaduerſione. In familia enim relinquerat. Hæc prohibitio alienationis obligat hæreditatem,& quod ad fundum, quem teſtaror ex familia alienari vetuit, hæres debitor eſt familiæ. Quærebaturigitur, an poſſent deducere hunc fundum tan- quam ſibi debitum filli? Quæſtionem faciebat, quod nulli horum cogebatur relinquere, ſed in familia. Nullus igitur videtur æs alienum deducere poſſe, non cogebatur vni alicuĩ fundum relinquere ob hoc fideicommiſſum. Poterat enim
vni hunc fundum legare, cæteris excluſis, quoniam ſufficie-
bat cum in familia relinqui: ſed hac ſubtilitate reiecta ſpe- ctatur quod eſt humanius. In alieno ære habuit hunc fun- dum, ob fideicommiſſum,& neceſſitate fuit obſtrictus filius eum relinquere:& ſi vni illorum potuiſſet relinquere. Nul- lus quidem filiorum eſt qui pofſit dicere, ſibi deberi fundum, & tamen filiis debebatur. Sequuntur ergo Iuriconſulti, quod eſt humanius. Aliud exemplum eſt in I. ſi dos. ff. hic. Fi-
Franc. Duareni(omment.
lius vxorem duxit, dos non filio, ſed ſocero datur: flius hæ. res inſtitutus eſt à ſocero, legata multa ſunt ab eo relicte, opus eſt Falcidia, quæritur an poſſit deduci dos, tanquam æs alienum? Dubitationem facit, quia tempus nondum ye- nerat exigendæ dotis cum matrimonium adhuc conſta- bat. Sedrationem addit, quia aliter videretur indotata eſle filia. Sed quæritur, anteſtator prohibere poſſit, vt æsalie- num non deducatur? Non eſt dubium quin poſſit. l. ſi debi- tor. 12. hic. Defunctus debebat Titio centum, Titio inſti- tuto hærede vetuit creditum in Falcidiam imputari. Quan- quam quod facit, videatur ex lege facere, ramen voſun- tati teſtatoris contrarium hoceſt. De quo plenius in quæ- ſtione, an teſtator poſſit prohibere Falcidiam inteſtamen-
to. Hares igitur ante omnia deducit æs alienũm,& id qe-.
mum debetur legatariis, quod deducto ære alieno ſupereſt. Id non tantum in proprietate, ſed in vſufructu quoque lo- cum habet. l. vſufructu. 69. hic. Teſtator Titium inſtituit, Sempronio vſumfructum omnium bonorum legauit, as alienum deducendum eſt, vſusfructus ita conſtituetur, vt prius æsalienum deducatur,& ſoluatur quod teſtator debe- bat,& res hæreditariæ, ſi opus ſit, detrahentur, atquein eo,
quod ſupererit, vſusfructus conſtituetur. Nulla ra eſt,
quæ nen cadat in vſumfruftum⸗. Extat Senatuſconſultum
ſub titul. de vſufruct. ear. rer. quæ vſu conſumunt. In is
quæ vſufructu conſumuntur, naturali ratione non eſt vſus-
fructus, vt in vino, ideoque magis abuſus dicitur eorum,
quam vſus: Senatuſconſulto tamen cautum eſt, vt vfusftu- tus conſtirueretur data cautione. Cauebit vſufructuariusſe reſtituturum tantam quantitatem vini, vel olei, vfufructu legato.. Docuimus, quomodo æs alienum deducatur in compu- tatione legis Falcidiæ. Tractauimus aliquot quæ ſtiones ad eam rem pertinentes. Sequens quæſtio eſt de euicto homi- ne, qui venditus fuerat, quantum deducendum ſit, qnan- tura ſit in ære alieno hæredum. Hæc quæſtio tractatur,! cum emptor. 48.hic. Quidam Stichum vendidit, ex ea ven- ditione non eſt dubium, quin teneatut ex empto in duplum ſipoſtea Stichus euictus fuerit l.emptori. 97. de euict. Ven. ditor emptori duplum debet euicta re vendita. De homi- ne, edicto ædilitio expreſſum fuit, de cæteris rebus diſtin- tio admittitur. Nam ſi vilis res diſtracta ſit venditot tan- tum ſimplum præſat, ſi res euicta fuerit. ſed ſi precioſiot te⸗ fuerit, ad duplum tenebirur. Si autem homo fuerit vend- tus, ſemper iine diſtin ione ad duplum tenetur. Siergoveo- diteri em ptot hæres extiterit, quæritur an ſimplum, an du- plum debeat computari in Falcidiam Emptor heres fuit ven- ditori, defunctus venditor euicto homine debebat duplum, quæritur ergo an duplum deducatur, tanquam æs alienum? Si ſtrictam rationem ſequamur,& merum ius duplum de- ducetur, quia ſi alius hæres extitiſſet, potuiſſet duplumpe- tià venditore, ſed benignius eſt ſimplum imputari. Beui- gniorem ſententiam ſecutus eſt Paulas, ſufficit enim em- ptori, ſi conſequatur quod ſua intereſt, ſi nullo damnoat- Hiciatur. Igitur dupli hic non habetur ratio, ſed ſimpli. Al quæſtio ttactatur eodem pertinens, de duobus reis promit- tendi. Sivnus ex his hæredem me inſtituit, quantumde- ducetur æris alieni loco, an nihil deducatur,& quantum ſit deducendum, ſi aliquid deducatur? Non difſimilem quæ- ſtionem ſupra tractauimus de duobusreis ſtipulandi. Duo promiſerunt ſimul eandem rem,& ſe in ſolidum obligs- runt, vterque poteſt in ſolidum conueniri, electionem ha- bet creditor. l. 2. de duobus reis. Vnus ex his duobusteis me hæredem inſtituit, volebam deducere æs alienum, cum locus eſſet Falcidiæ. Promiſerat centum, volebam ea dedu- cere, quæritur an nihil deducatur, quia nihil adhuc petitum fuerit? aut ſi quid deducendum ſit, an totum deducidebeat, quia totum ab eo poteſt exigi, an vero pars, quia duo rede ra erant rei promittendi? Sed eadem diſtinctione eſt vtenr dum, qua bpr⸗ in duobus reis ſtipulandi. I. in lege. 6 ic. Vlpianus in hac lege loquitur ſimul de reis ſtipulandi promittendi: nos hæc diuiſimus, de reis ſtipulandi tracta- uimus, cum quærebatur, quæ augerent hæreditatem, nunc cum de iis agimus, quæ hæreditatem minuunt, hæc diſputa- tio de duobus reis promittendi, huic loco eſt conuanie,
tlol⸗
fuetit tanqle hetedh totume diaica quelti zlenu ſiottal Nuit,w. Jcese murtel Hc vu ſlusſo iögi dunt e at, derls

8 8 4 faue n deaneanar er 34 6 Maln a 6 1 “ nl. 3 ken, ylun ur viuf n d a S 4 44 ructu Onln Run 8 rn 2 11 vino, ien did 1 ch 1 Denatuſcogübs dan Ao:
„ crerpr 2 Nadercad u der antie(a mrneäkue tantam e.. mn. Lrcn
„nm,(uomacmalemm. 5 3 Mce ler e 3 3 Mp kacee Tacaunn d
eun ken ſerinenten en Iadirun dern N.
W mr rrene Arrecan. 1
““. noa titdumm guumtemn En XLewccu ſder lern 4 emptar wpiem eder cuichrn echo drocn elm fat er
4 e 4 m. n L
ampium, Arezeuckae
Koedn 1 4 ar . 4 11 en wyer une dbodicoci tune * ue m ol erntert, oreer urn iedeu orperati u fucäuee 8 ene ror, Ermces kencol cucdc uirrtn Eo u Cipiun G:cuar — § rcan oar ecummm, 12n. b 4 enur, Sus wim betescmaa n 4 2* cd derg el— ns eKka- lecus. “ b. 1 5 — dd nires
8 4 1,
3 4
9, Snfeuk ſa acr. Prl—“ * 8 4 4
n todem rata 8 4 9 1 2. M xu-
u 4 4 8 9 4 4 1 9 ou 3 4 3 8 2 — 6 1 8 4
ratio in fingulis hæredibus ponenda ſit?
In Tit. Adleg. Falcidiam.
tior. Videndum autem eſt, an hi duo rei ſocij fuerint, ſi ſo⸗ cij, communicatur inter eos onus æris alieni. Et ſi vnihæres extiterit, tantum dimidiam partem æris alieni deducet. O- nus æris alieni pro parte ad ſingulos perrinet. Si vero ſocij non fuerint, euentus expectandus eſt. Nam ſi creditor me conuenerit, qui hæres extiti, ſolidum deducam: poteſt enim ſolidum à me exigi,& tunc onus illud perferre cogor, d. l. 2. de duobus reis. Sed ſi forte alterum conuenerit, non one- rabitur hæreditas. Igitur omnino hoc ex euentu dependet, ſed cum fuerit ſocietas inter illos inita, à quocunque fuerit exactum, ſemper diuidetur hoc onus. Socij enim omnia communia habent. Eadem eſt quæſtio, etſi vnus ex duo- bus reis alteri ſucceſſerit, eademque diſtinctione vtendum eſt, ſi hæc iura in eandem perſonam concurrant. Titius& ego duo rei promittendi eramus, eadem obligatione in ſolidum tenebitur. Titius me hæredem inſtituit, locus eſt Falcidiæ, quæritur an poſſim hoc æs alienum deducere? Certum eſt a- liquid deduci poſſe, nemo alius poteſt conueniri, quam ego, ſed quæritur quantum deducatur? Hic ſimiliter diſtinguen- dum eſt. Expectandus eſt euentus, ſi enim nulla inter nos fuerit ſocietas,& proprio me nomine creditor conueniat, tanquam reum promittentem, nihil deduco: Sed ſi ex cauſa hæreditaria me conueniat, tanquam alterius rei hæredem, totum deducam. Quod ſi vero ſocietas inter nos fuerit inita, diuidam hoc æs alienum,& pro parte tantum deducam. Alia quæſtio eſt, ſi vnus ex hæredibus damnatus ſit à teſtatore æs alienum ſoluere, quomodo id deducendum ſit? Hæc quæ-
ſtio tractatur. in leg. Falcid. hic. Teſtator tres hæredes inſti- tuit, vnum damaauit, vt ſolueret æs alienum, cæteros hære-
des exonerare voluit. Ab eo qui ita damnatus eſt, quædam le-
gata relicta ſunt, vt locus ſit Falcidiæ, legatarij petunt legata:
Hic vult deducere centum, quam ſummam damnatus erat ſolus ſoluere. Hac ſumma detracta, aliquid minuetur ex lega- tis, quia hæreditas ei non ſufficit ad quadrantem. Sed conten- dunt legatarij, eum non poſſe tota centum deducere ex le- gatis, quia pro tertia tantum parte hæres ſit. Creditores ad- uerſus ſingulos hæredes ſaluas habent actiones. l.1. C. ſi cert. pet. Etſi ab vno hærede teſtator voluerit æs alienum ſolui, tamen ſingulos hæredes, creditores conuenire poſſunt. Er-
go videtur, quod non poſſit, niſi pro tertia parte deducere,
quia duos cohæredes habet. Et tamen dicitur eum omnino
æs alienum deducere poſſe, quia damnatus eſt id ſolus ſol-
uere, cæteri id non poſſunt deducere, etſi poſſint conueni- ri, ſed ſalua eis manet actio aduerſus cohæredem, qui id ſol-
uere ſolus damnatus fuerat, ſi quid illi eo nomine ſoluere
coacti fuerint. Quædam alia ſunt, quæ exemplo æris alieni detrahuntur. l. æris alieni. 3 9. hic.§. cum autem. Inſtit. eo. A-
lia ſunt pretia ſeruorum manumiſſorum. Hæc quomodo in- telligenda ſint conſtat. l. ſed ſi non. 3 6. hic.& l. eius ſerui. l.1. 5. in quibuſdam. ſi cui plus quam per leg. Falcid. Ex ſuperiori
diſputatione exiſtit quæſtio, quæ tractatur, an legis Falcidiæ cum quærimus quantum in hæreditate ſit, quid augeat hæreditatem, quid
non, neceſſe eſt intelligere, an in ſingulis hæredibus ratio
Falcidiæ habenda ſit, an ſeparatim ſingulorum ſit ratio ha- benda, an vero as totus ſpectandus ſit. f in ſingulis. hic.&§.
& cum quæſitum. Inſtit. eo. Teſtator ex æquis partibus in-
ſtituit duos hæredes, ab vno toto ſemiſſem legatis exhau- ſit, ab altero nihil exhauſit. Legatarij leFer⸗ petunt ab eo, à
quo relicta ſunt. Is contendit ſe non poſſe integra legata ſol- uere,& Falcidiam velle dettahere. Obiicitur à legatariis, to- tam hæreditatem non eſſe exhauſtam legatis, quamuis illius ſemis exhauſtus ſit, ab altero nihil eſſe exhaſtum, ſufficere
integram hæreditatem ad legata ſoluenda, ſi confundantur
vtriuſque hæredis ſemiſſes,& quartam partem nihilominus
ſaluam manſuram. Quæritur an ſeparatim ſingulorum hæ- redum habenda ſit ratio, non confuſis ſemiſſibus, quo caſu erit locus Falcidiæ: an totius aſſis habenda ſit ratio, quo ca- ſu non reperietur exhauſta hæreditas, ſi confundatur vter- que ſemis: Hæc quæſtio partinet ad verba legis Falcidiæ, in ſe- cundo capite, dum ita cauit Falcidius, Neæ uinus quam quar-
ram partem. In propoſita ſpecie, ſolutis integris legatis, manet
quarta pars, ſi non ſeparemus ſingulos hæredes. Quæritur ergo quomodo ea verba legis ſint accipienda? Et dicitur in
565 ſingulis hæredibus rationern legis F alcidiæ ponendam. Idem apertius expreſſum eſt d..& cum quæſitum. Ergoi ſingu- lis hæredibus ſpectatur lex Fal cidia, non autem totus as. Du- rum erat aliter ſtatuere, quia etſi tota forte hæreditas com mixta ſoluendo ſit, id tamen nihil cohæredi prodeſt cuius pars exhauſta eſt, quia nihil ex ſemiſſe alterius ad eum per- ueniet, quod contra voluntatem eſt legislatoris, qui autor eſt legis Falcidiæt In hac quæſtione, cum vterque adit hæ- reditatem magna difficultas non eſt, quia ratio Falcidiæ ſem- per habetur in ſingulis pro parte. Sed interdum pars vnius non adeuntis accreſcit alteri, quo caſu dubitatur, quomo- do computanda ſit Falcidia, an totius hæreditatis habenda ſit ratio, an vero ſeparatim in ſingulis hæredibus, quia ad vnum peruenit hæreditas? Hæc quæſtio tractatur l. quod ſi alterutro. 7 8. hic. Cum quæritur quo eaſu tota hæreditas ad eum peruenit, quia vnus repudiat partem ſuam, quæ alteri accreſcit, an ſingularum partiam, antotius aſſis habenda ſit ratio, diſtinctione vtendum eſt, quæ hic traditur. Diſtinctio vulgaris eſt, quam obſetuare debemus. Maltum eonim re- fert an portio non grauata accedat grauato, an vero portio grauata accedat non grauato. Si portio accreſcens grauata non ſit,& accreſcat ei quigrauatus eſtà reſtatore, unc portio
accreſcens, quæ onerata non eſt, auget hærediatem,& pro-
deſt legatariis. Titium,& Sempronium ex æquis parubus inſtituo, à Sempronio multa legara relinquo, à Tiio nullas
Titij non adeuntis pars accreuit Sempronio, legatarij pe- tunt legata ſibi relicta, ille vult minuere legata, quia alt par-
tem ſuam non ſufficere ad ca legata ſoluenda, deducto qua- drante. Obĩiciturilli, totam hæreditatem ſufficere, ſi minus ipſius pars ſufficiat,& ideo confuſionem eſſe faciendam ha- rum partium,& non inſpiciendum, an illius ſemis tantum ſoluendo non ſit. Et ait lureconſultus habendam eſle ratio- nem non tantum ſemiſſis, ex quo hæres inſtitutus eſt, ſed to- tius aſſis. Et vtitur ſimilitudine, quæ nobis pro ratione de- bet ſufficere. Quia&s legata. id à nobis ſupra declaratum eſt. Diximus retentiones omnes augere bæreditatem, I. in ra- tione. hic. Retentiones interpretatus ſum, legata omnia, quæ retinet hæres, tanquam inuriliter relicta, vel ob perſonam, vel ob conditionem legatarij,& quia manent penes hære- dem, proficiunt legatariis,& dicitur hæres ea ca pere iure hæ- reditario. Idem ergo in parte accreſcente dicemus, cum quid legatum eſt inutiliter, augetur hæreditas. Redit enim inuti- leillud legatum ad hæreditatem,& ita imputatur in Falci- diam. Eadem ratio ſuadet, vt de parte zcteſee te idem dica- mus. Duo ſunt hæredes ex æquis partibus inſtituti, is cu- ius pafs non erat onerata, partem ſuam repudiauit, quæ ac- creſcit alteri,& de hæreditatem,& ideo proficit legata- riis,& imputabitur æredi in Falcidiam. lIam diximus cum
Pars non onerata accedit parti oneratæ, eam prodelle lega-
tariis: Sed contra, ſi pars grauata accedat parti, quæ grauata non eſt, ceſſat ratio ob quam diximus prodeſſe legatariis, cum pars quæ onerata eſt legatis, accreſcit parti non onera-
tæ, ſeparatim habetur ratio,& totam partem eius conſequi-
& ſic diminuentur legata. Hinc vulgaris diſtinctio colligi- tur, multum referre, an portio non grauata accedat graua- to, an contra portio grauata accreſcat non grauato. Simile eſt l. 1.§. ſi cohæredis. Hic locus oſtendit de hac quæſtiono diſſenſionem fuiſle inter luriſconſultos. Caſſianorum&
tur, quæ onerata non eſt, ex altera parte deducet Falcidiam,
Proculeianorum ſectæ olim fuerunt. Caſſius non diſtingue-
bat an portio grauata accederet non grauato, an econtra, ſed ſimplicitet dicebat, confundendas eſſe partes. Sed Pro-
culeius contra exiſtimanit. Quam ſententiam. Hæc verbade-
bemus accipere tanquam à laſtiniano prolata. Ait enim o- mnia accipi debere, quaſi ex ſe profecta, quia illis auctori- tatem eandem tribuit. Veterum autem lutiſconſultorum nomina eo tantum aſſcribit legum capitibus, ne illorum me- moria deleatur, ſibi autem omnia attribuit. Et quod hic de D. Antonino ſubiicitur, nos mouere non debet: is enim ſe⸗ cutus eſt Caſſij ſententiam, ſed Iuſtinianus Preculeiano- rum. Neque aliter hunc locum interpretari poſſumus, ahas enim aduerſaretur d. l. quod alrerutro. 77f. Hocque mihi vi⸗ detur ſatis eſſe. Simile eſt l. maritum. a 5. l. ſ pluribus. 2 1. Se d naegotium nobis hoc loco exhibet l. qui fundũ, qui filium. 86
BB 1

566 vbi conttibũrio,& confuſo ſit hæreditatum, qua caſu por- tio grauata accedit non grauatæ. Teſtator inſtituit fi ium impuberem,& Titium, ambes ex æquis partibus. A filio to- tum ſemiſlem legauit, à Titio nihil legauit: Titium ſubſti⸗- tuit hlio ſuo. Hanc ſubſtitutionem debemus intelligere,& vulgarem& pupillarem, quia ſimpliciter ſubſtituit. Impu- bere mortuo, hæres extitit Titius, tota hæreditas ad Titium peruenit, ſemis enim filij qui àteſtatere legatis conſumptus fuerat, peruenit ad Titium, quæritur an confuſio facienda ſit? Secundum diſtinctionem traditam. non videtur confu- ſioni locus eſſe, quia portio grauata accedit non grauatæ. Nos dicimus in gratiam legatariorum confuſionem facien- dam, ſi portio non grauata accedat grauatæ. Sed hie contra fit, portio grauata accedit non graduatæ. Et tamen dicitut oohioe ficri. Si ſequeremur diſtinctionem l. quod ſi alterutro. 77. hic. Titius non ſolueret integra legata, ſed in primis ſuum ſemiſſem conſequeretur„qui non eſt oneratus, & præterea ex altero ſemiſſe detraheret quattam:& tamen dicit, quod ſolida legata ſoluere debeat, quia confuſione fa- cta, remanert penes eum quarta pars hæreditatis. Quomodo hæc conciliabimus? Ego vulgarem conciliationem probo,& quod dicitur d. l. quod ſi alterutro.l. maritum. l. ſi pupillus.& §. ſi cohæredes. d. l. I. ſupra. In quibus diſtinctio illa traditur: intelligamus cum portio vnius deuenerit ad alterum, non ex Iubſtirutione,& ex voluntate teſtatoris, ſed ex poteſtate legis, id eſt ex iure accreſcendi, quia d. l. quod ſi alterutro, loqui- tur de parte accreſcente, etſi ſubſtitutus non ſit,& tunc di- ſtinctio illa ſequenda eſt: ſed cum proponitur teſtaterem hæredes duos inſtituiſſe,& vnum alteri ſubſtituiſſe, vt hic fit, Titius filio mortuo, cui ſubſtitutus erat, conſequitur hære- ditatem. Hoccaſu omnia hæc legata perinde ſunt accipien- da, atque ſi à Titio ſubſtituto eſſent relicta: cenſentur enim repetita in ſecundo gradu. l. licet. 24. de leg. 1. Quzmuis in ſubſtitutione multa legata expreſſa reperiuntur, tamen in- telliguntur repetita ex coniectura voluntatis,& quia forte dubitatio fuerat inter veteres, idem reſcripto Imperatoris confirmatum eſt, poſt quod reſcriptum nemo de hoc dubita- re potuit. Ergo hic perinde tenetur Titius ad ſoluenda hæc legata, ac ſi ab eo ipſo eſſent relicta, in l. quod ſi alterutro.& alus, nulla eſt ſubſtitutio, nulla repetitio legatorum, pars al- teri ſuccedit ex diſpoſitione legis, propter ius accreſcendi. De ſubſtitutione pupillari quæſtio eſt. d.I. qui fundum. 87.§. vlti. hic. Ad hanc quæſtionem facitl. pater filiam. 1 4.§. vlt. in qua tractatur quæſtio ad hunc quoque locum pertinens. Singulas ſpecies tempus non patitur nos attingere,& neceſſarium non eſt eas ſigillatim percurrere, aggrediemur igitur tractatum de modo legatorum. Diximus in initio huius diſputationis, cum quæritur de ege Falcidia, duo in primis ſpectanda eſſe: vnum eſt, vt ob- lleruerur quæ ſit quantitas, quis modus patrimonij defun- cti. Alterum eſt, vt cegnoſcamus modum legatorum, niſi v- trunque intellexerimus, ratio Falcidiæ iniri non poteſt. Nam tunc Falcidiæ locus eſt, cum legata excedunt dodrantem hæ- reditatis. Ergo eſt neceſſe ſcire, quid& quantum ſit in lega- to. Ex primo multæ oriuntur quæſtiones, quas hactenus tra- auimus. De altero nunc videndum eſt, nempe de modo le- gatorum. Etmultæ quæſtiones hic tractari ſolent, quæ ad tres præcipuos locos referri poſſunt. Aut enim quæritur, an legatum ſit à teſtatore, aut quæritur, quid legatum ſit, aut quantum legatum ſit Solet plærunqus quæri, an id, de quo a- gitur, ſit legatum, an valeat, an non? Cum enim legatum non Vvalet, perinde habetur, ac ſi teſtator nihil legaſſet.l. ſi Aſferuo. 20.hic. Teſtator leruum meum inſtituit,& ab co mihi cen- tum legauit, ſi ſeruus iuſſu meo adierit hæreditatem, inutile eſt legatum. Nam effectu hæres ipſe ſum, mihi autem inuti- liter à me ipſo legatur. Si quid teſtator hæredi legat, inutili- tet legat, ſic domino à ſeruo inutiliter relinquitur. I. an ſer- uo. Inſtit. de leg. Simile in l. Plautius. 4 9.§. vlt. hic. quod ſupra explicatum eſt. Huiuſmodi eſt quæſtio de legato ſub con- ditione relicto, ſi conditio defecerit, id eſt, non extiterit: tunc
enim intercidit legatum,& perinde eſt acſi nihil legatum eſ-
ſet. Inde tractatur quæſtio in l. qui quadringenta. 8.hic. Qui- dam quadringenta in bonis habebat, id eſt, trecenta in num- mis,& fundum centum aureorum. Ea trecenta, quæ in nu-
Franc. Duareni(omment.
merato habebat, legauit Titio pure, Semprbio autem fun dum ſub hac conditione, ſi locus non ſit Falcidiæ in teſtamen⸗ to, quæritur an hoc legatum valeat,2an vero ſit inutile? Aphri- canus reſpondet. Dixi ον αέησσανν eſſe, ſic enim legendum eſt
ita appellant, quod perpetuum eſt, vel in explicabile, ſiue dite. rimus legatum valere, inquit, ſiue non dixerimus, falſum vbi- que reperietur. Eſt ergo a⁊ωνοꝛi enim dixerimus valere lega- tum, dicemus non eſſe locum Falcidiæ: Si dicas valere quiaex- titit conditio, id eſt, quia non ſit locus Falcidiæ, falſum erit: Sj enim legatum valet, neceſſe eſt locum eſſe Falcidiæ, quia ſiva- let, exhauſta reperietur tota hæreditas. Trecenta pute legata ſunt Titio, fundus autem Sempronio legatus eſt ſub haccon- ditione, ſi locus non erit Falcidiæ. Quadringenta tantumin bonis teſtatoris ſunt. Si ergo valeat legatũ, neceſſe eſt eſſelo- cum Falcidiæ, quia tota hæreditas his legatis exhauſta eſt.§i dixerimus valere legatum, falſum reperietur: quia ſi valet, ne- ceſle eſt locum eſſe Falcidiæ. Atqne ob hanc cauſam Aphrica nus dixit hoc eſſe iνέαeστ⁹νανν. Dixerit quis legatum non valere, quia deficiat conditio, nempe quia locus ſit Falcidiæ. Imo& hoc falſum reperietur, quia ſi non valet legatum, ceſſat condi- tio, quia cum legata non excedunt dodrantem, ceſſabit Falci- dia. Ergo conſequitur id quod omnino contratium eſt, ſeilicet Falcidiam ceſſare.Eſt igitur hæc quæſtio ſecundum hancſub- tilitatem inexplicabilis. Quilegati conditionems. Aphricanus
reſpondet quid ſequendum ſit,& ait: Quod dictum eſt, inex-
plicabilem eſſe hanc quæſtionem, hoc eſt intelligendum, ũ
ſtrictam rationem ſpectemus,
Sed neglecta ſubtilitate, viſum fuit Aphricano ſequi, quod veriſimile eſt, voluifſe teſtatorem. Cum enim teſtator hane conditionem adſcripſit, licet nen recte fecerit, nec ſatis com-
mode locutus ſit quod voluit, tamen apparet eum hac mente fuiſſe, vt nollet aliorum legata minui propter legatum fundi Ignorabat forte modum& quantitatem patrimonij ſui,& ita demum volebat hoc legatum Titio acquiri, ſi locus non eſſer Falcidiæ, ſi cæterorum legata non minuerentur. Ergolega- tum non debebitur, quaſi defecta conditione. Et quod obi- citur diſputando ſubtiliter nos non debet mouere, quia luril conſultus ſubtilitatem negligere debet. Cum igitur quæritur quid legatum ſit, nos neglecta ſubti- litate, mentem teſtatoris ſpectari debemus. Hæcque arnsi- povræ, vel d opæ tunc demum nocent, cum non conſtat demè- te teſtatoris. in l. ſi Titius. 6.de condi. inſtit. Si teſtator itad xerit, Titius hæres eſto, ſi Sempronius hæres erit, Semptoni- us hæres eſto, ſi Titius hæres erit. Hic perplexitas inerplicabi- lis eſt, ideoque tota inſtirutio corruit. Neuter poteſt hares eſſe, ſi prius alter hæres extiterit, Sempronium prius aditeo- portet, quam Titius hæres ſit. Et econtra Semproniusadiro non poteſt, niſi prꝛus Titius hæres fuerit: ſic inſtitutio vnius alterius inſtitutionem omninoinfirmat. Tunc ergo huiuſ- modi perplexitas nocet, vitiatque inſtitutionem, vel legatum, cum nulla ratione mens teſtatoris colligi poteſt. At quoties conſtat mens teſtatoris, ſubtilitatem hancreiicimus, vrin hac ſpecie noſtra ſequimur veriſimilem mentem teſtatoris. Inhis exemplis emnibus quæritur an legatum ſit, an non, id oſt, m legatum vtile ſit an non? An conditio extiterit, an non? later⸗ dum autem quæritur quid legatum ſit. Non dubitatur foruſ- ſis an legatum ſit, conſtar legatum valere, ſed quæritur, quid
legatum ſit. Et in primis notandum eſt, nihil refetre an res proptiaan aliena legetur, res corporalis, an incorporalis, res diuidus,an indiuidua. in l.l..non ſolum, hic. Certum eſt enim nontem propriam tantum, ſed& alienam, id eſt, pretium eius legari pPoſſe.§. non ſolum, Inſtitu. de leg. l. cum Lerama. Coc. de leg. Legatum enim vt ſit, ſatis eſt aliquid ex bonis defunctidi- mninui. Legatum enim eſt velut donatis teſtamento telickz ſeu deliberatio hæreditatis. l legatum. 3 6. de leg. ². Siue igitur res propria, ſiue aliena, ſiue corporalis, ſiue incorporalis(t 5 ſtea dicitur d.§. non ſolum) legata fit, locus ellepoteſt alcidiæ, quia tunc inſpiimus an ex bonis teſtatotis ali- quid derogatum ſit, aut diminutum. Nihilrefert ſpecies/ an quantitas legata ſit, an vſusfructus, aut res quæ in nomiot- bus eſt, vel ius aliquod, quo nomine dicuntur res incorpori- les§.. de reb corp.& incorp. Inſtit. Hine oritur quæſtio, qu⸗ tractatur in l..H. item ſi ita. hic. Teſtator ita legauit, Hætes
me
mel 60,
Pntel:s
1 nde
Tten
1' 1 zull tese⸗ dæcs fott Haci jnc el 3 1 ii le fomdh ſ
geual Tio aua
Fdurn
ioni woino rusl lgae docloc lwel tewot feht lersi teſead
——=—p
ſäle t Tunſ döpe
wolaur. n a. SKla
beis kedyhe
kaäimd
donm, ione Un li ſdadiir w do. l diea tum ad0 amr tud dan ag u men gor kere duin beit dch

A=
—. —
E S„ 8 6
F 4 7
— r teſtareca ali Tum Krcint rert, Tau Mteict, iannum AAritKai Ttu bae m. ckt.— anmdocam k ——— luan don fardh. ui jem TtmMmnirf;
1
4
cu u
jn Tit. Adleg. Falcidiam. 1
meus Seio penum dato,& ſi penum non dederit, decem da- to, quæritur quid legatum ſit, an pepus, au decem, an vero vtrunque? Quidam, inquit luriſconſultus, putant decem tantum in legato eſſe, penum vero mortis cauſa capi, ſi hæ- tes eam dare voluerit. Di antea, quæ conditionis implen- dæ cauſadantur, mortis cauſa capi, quia nec fideisommiſſa ſunt, vt oſtendimus inl. morris cauſa. de mor. cauſa dona. Hæcieutentia Paulo non placuit, quia penus non tantum in conditione, ſed in diſpoſitione eſt,& vere legata. Inter- eſtenim an dixerit teſtator: Si penum hæres meus non dede- rit, decem dato, an vero ſimpliciter, Hæres meus Seio pe- num dato, ſi non dederit, decem dato. In primo enim caſu non poſſumus dicere legatam eſſe penum, quia in conditio- ne tantum eſt, non in legato. Ideo ſi hæres dederit penum, Titius eam capit conditionis implendæ cauſa, id eſt, mortis cauſa capio erit, non legatum. Sed Paulus hic conſiderauit
altenn penum etiam in diſpolitione eſſe. Non enim ſimpliciter di-
xit teſtator: Hæres meus, ſi penum non dederit, decem dato, ſed præceſſit legatum penus: Hæres meus Titio penum da- to, fi penum non dederit, decem dato. Quidam, inquit Pau- lus, putant omnino decem in legatis eſſe. poſtea ſubiicit, Ego autern didlick, ſi in continenti hæres penum ſoluerit. Ait Paulus vi- dendum, an in continenti, ſine mora ſoluerit penum hæres, qriia tunc dicetut ſoluiſſe legatum: At ſi poſt moram ſoluerit, aliud dicendum eſt. Iam enam trantfuſum eſſe legatum,& de- cem debers. His verbis oſtendit Paulus, penum in legato eſſe ante moram hæredis, poſt moram autem transfundi eam ob- ligationem penoris, in obligationem pecuniæ. Quemadmo- dum in obligationibus facti, cum quis promittit inſulam ædificari, ante moram factam in obligatione, poſt moram velut confaſio quædam fit, quædam nouatio. l. obligatio fe- re. 4 5.§. vlt. de oblig.& act. Quod fuſius docuimus in expli- catione l. ita ſtipulatus. de verb. obligat. Quæ diſputatio o- mnino eo pertinet. Hic ergo poſt moram legatum penus
transfunditur in legatum pecuniæ. Simile eſt in l. i. de penu lega. vbi eadem ſpecies eſt. Videtur tamen aduerſari his, quæ
hoc loco dicuntur, quia, inquit, in præſtatione duntaxat pe- num eſſe, peti non poſſe. At ſi penus legata eſt,& debetur an- te moram, peti poteſt. Per obligationem enim tanquam ne- ceſſtate quadam ciuili adſtringimur ſoluendæ rei: Ergo hæres videtur cogi poſſe ad dandam penum. Hinc quidam defeaderunt, penum in obligatione non efle, quod mani- feſte falſam eſt?& contrarium eſſe puto his verbis, cum ait, Transfuſum legatum&ſſe. Recte autem dicitur ante moram in obligatione eſſe, ſed peti non poteſt, propter veriſimilem voluntatem teſtatoris: cum ſic dixit: Hæres meius Seio pe- num dato,& ſi penum non dederit, decem dato. His verbis facultatem dat hæredi penum non dandi, atque ſi dixiſſet, hæres penum dato, ſi voluerit dare,& ſi penum dare nolue-
ti:, tunc decem dato. Ergo non exigitur ab eo. Poſt moram
vero, poſtquam interpellatus non ſoluerit, cum poſſet, tranſ- fandicur tunc hoc legarum penoris in legatum quantitatis, vnde& l. i. de penu leg. dicitur, penus in præſtatione tantum elſe, nonin petitione. In obligatione autem nihilominus dicitur eſſe, ſicut multa alia ſimilia reperiuntur, quæ in obli- Pitihne funt,& tamen peti non poſſunt. De quibus diximus
ita ſtipulatus. 1 1 5. de verb. obligar. Conuenit inter omnes quantitatem peti poſſe,& in obligatione eſſe penum peti non poſle, ſed ſolui poſſe. Dubitatio vero eſt, an penus in ob- ligatione ſit, quoniam quidam abſurdum putant, aliquidin obligatione eſſe, quod in petitione non ſit. Sed mihiid ab- ſurdum non videtur,& ad hanc ſententiam propter volunta- tem teſtatoris ducimur: huiuſque rei magna v:ilitas eſt, ſi enim non deberetur Penus tanquam legata, non cape- retur niſi conditionis implendæ cauſa. Sed hic capitur tan- quam legatum. Simile eſt in l. ſi penum. 24. quando dies leg.
cLed. quod caput eiuſdem eſt auctoris, Pauli videlicet. Reue-
ra penus eſt legata, cum teſtator his verbis vtitur, Hæres mens Seio penum dato, fi non dederit, decem dato. Sed fit quædam transfuſio poſt moram hæredis. l. obligationum fere. 43. de act.& oblig. videmus ergo magnam vtilitatem eſſe huius quæſtionis. Nam ſi ante moram hæres penum non de- derit cum potuerit dare, obligatio penoris tunc transfuſa erit in obligationem,& pecunia debebitur, quia ante moram
G
767 pecuniam non dederit. Quod ſi pecuniam ante moram le- Barar non det, legatarius defunctus etſi non tranſmittat in æredem pecuniam, quæ ſub conditione legata fuit, tamen tranſmittet legatum penoris, quod ſemper duraſſe intelligi- tur: quia ſcilicet viuo legarario legatum pecuniæ conditionale, ad quod tenebatur, poſt moram commiſſam hæres non ſol- uerit. Ergo legatarius decem tranſmittere non poteſt ad hæ- redem. Legatum enim conditionale non poteſt tranſmitti. Hinc ſi diceremus penum non eſſe in legato, nihil tranſmitte- retur omnino, quia hæres omnino nihil deberet. Et cum dicit, ſi nou dederit. Hic occurrit aliorum obiectioni, quorum ſen- tentiam refellit in hac lege noſtra. Perinde iudicabant hocle- gatum, aeſi dixifſet teſtator: Si penum non dederit, decem da- to. Non animaduertebant legatum penoris præceſſiſſe,& pu- tabant penum omnino non deberi. Eodem pertiner l. cum ſi- ne. 19. quando dies leg. ced. Tradita penu, hæres liberetur. Con- ſentit cum his, quæ diximus penum rantum in præſtatione eſſe, non in petitione: non quod non debeatur, ſed quod peti non poſſit. Subiicitur exemplum, in quo non præceſſit lega- tum penoris. Et in hac poſteriori ſpecie certum eſt non eſſe duo legata, penus enim legata non eſt, ſed eſt in conditione. Sic enim locutus eſt teſtator, Si penum non dederit, centum dato. Hactenus exempla tradidimus, in quibus quæritur quid legatum ſit: nunc ſequuntur exempla, in quibus quæritur quantum legatum ſit. In computatione legis Falcidiæ maxime dixi ſpectandum, Jnantam legatum ſit,& ad hunc locum multas referri quæ- tiones quæ hic tractantur. Huiuſmodi eſt quæſtio de ſec- uitutibus, quæ indiuiduæ dicuntur, in l. 1.§. ſi vſusfructus. Si
quis ſeruiturem legauit, quantum legatum eſſe intellgatur.
Et quæſtio eſt de ſeruirutibus tam perſonarum, quam terum: Perſonarum, vt de vſufructu: rerum, vc de itinere, actu. Pau- lus refert hic veterum de hac quæſtione ſententiam, vt co⸗ fnoſeata quantum legatum ſit. veteres dicebant totum v- lumfructum æſtimandum eſſe. Ariſte hoc reprehendit,& in- zun Si vſasfructus legatus ſit, non neceſſe eſt totum vſum-
ructum præſtari legatario,& pecuniam eo nomine accipere à legatario: quia vſusfructus diaidi poteſt inter hæredem& legatarium. l. 4. de vſufruct. Vide Alciar. i. lib. rap. cap. 17. de vſu& habit. Conceſſit enim vſusfructus in fructuum acqui- ſitione. Sicut igitur aliarum rerum dominium diuiditur, ſic dominium fructuum. Partes habebant indiuiſas in vſufru- ctu, vt ſinguli ſint domini vſusfructus pro parte. Has partes Accurſius vocat quotas. Ego poſſum certam partem vſus- fructus habere, vt ſocius pro æqua parte tantundem ſibi ac- quirat. Veteres igitur à quibus Ariſto diſceſſit, ita loqueban-= tur de vſufructu, quaſi omnino diuidi non poſſet,& purabant totum debere præſtari,& recipi pecuniam ab hærede pro Fal- cidia. Dixi antea, ſi corpora legata ſunt duobus, communio- nem induci inter legatarios. Si communio inducitur, quiſque
partem ſuam habet: Corpora enim partium communionem
inducunt, quas vocant inrellectuales. l. ſeruus communis. §.j. de ſtipul. ſeruo. De operis autem ſeruorum idem dici non poteſt, ſi quis operas ſerui legauit: operæ enim diuidi non poſ- ſunt. I. 1. de ope. ſer. Facta enim diuiſionem non recipiunt. IJ. ſtipulationes non diuiduntut. 72. de verb. oblig. l. 2. co: tit- Hæres non poteſt ſatisfacere obligationi, quæ in facto con-
ſiſtic, niſi in lolidum: non eſt diſcreta pars à parte cohæredis.
Igitur ſi plures hæredes ſint,& domus ſit in obligatione, etſi tertiam partem domus ædificauerit cohæres, tamen& reliqua pats æque eſſe eius dicitur, quia hæ partes ſeparari non poſ- ſunt, ſed intellectu tantum percipiuntur. l. Mæuius: de leg. ⁊. d. l. ſtipulationes. Idem de operis ſeruorum dicendum eſt. ded de his omnibus plenius tractabimus, d. l. ſtipulationes. Quia neceſſario ex omnibus, quæ ſunt facti, pars dece dere debet. Paulus ait ad vecerum ſententiam, qui dicebant totum vſumfructum præſtandum eſſe, aliquando recurri. Æſtimatio quidem ne- ceſſaria non eſt, cum agitur de vſufructu diuidendo, ſedin- terdum contingit, vt totius vſusfructus æſtimatio ſit neceſ- ſaria propter controuerſiam hæredis& legatariorum, ſi ob eam controuerſiam neceſſe ſit videre quantum legatum ſie, & id fieri non poſſit, niſi totus vſusfructus æſtimetur, ve ſciatur an vltra dodrantem legatum ſit,& co viilis eſt ve- terum ſententia. De hac diuiſione ſeruirutum alius locus eſt BB 2

76⁸
inl. ſi is qui quadriagenta. 80.§. quædam. hic. Ego rationem docui ſupra,& quoties locus communis tractarur de indiui- duis obligationibus, ſolet hic locus adduci, I. ſtipulationes. Theatrum ante conſummationem totius operis intelligi non poteſt: ante cõſum mationem domus, domus dici non poteſt: ſi domus non eſt, quomodo poteſt eſſe pars domus? Si fundus non eſt, quomodo poteſt eſſe pars fundi?ln his ergo, quæ pro- teleuſmata dicuntur, ſpectatur neceſſario opetis conſumma- tio. In aliis autem alia eſt ratio, de qua iam dixim us, quia non poteſt quis dici pro parte ſua feciſſe, cum pars indiuiſa ſit pars quota. Igitur in his rebus, quæ diuiſionem non tecipiunt ne- cellario eſt veniendum ad veterum ſententiam: totum lega- tum æſtimandum eſt, totumque legatario præſtari deber, pretium autem pro Falcidia hæredi. Sed quæritur, quanti ſit æſtimandus vſusfructus? Vſuſ fructus eſt legatus Titio, magna incertitudo eſt, quanti æſti- mandus ſit, quia incertum eſt quamdiu victurus ſit legatarius, cuius morte demum vſusfructus finitur.§. ſinitur. de vlufruc. incertum eſt quandiu vſusfructus ſit duraturus, videtur ergo æſtimari non poſſe. Eademque quæſtio tractatur de legatis annuis. Nam huiuſmodi quoque legata, legatarij morte finiri ſolent. Eadem quæſtio eſt de alimentis relictis. Alimenta e- nim alimentarij primum morte ſiniuntur, vnde quæritur, quanti huiuſmodi legata æſtimanda ſint? Varia autem ratio oſtenditur hæredi& legatario conſulendi, cirgum vſumfru- ctum, annualegata,& alimenta. In primis poteſt illis proſpici per cautionem. l. 18. ſiin annos. Quamto amplius acceperit, redai. Formula eſt cautionis, euius mentio fit ſub tit. prox. ſeq. Cum incertum eſt, quantum legatum ſit, conſuletur hæredi cautioni reddendo legato, ſi compertum fuerit, locum eſſe Falcidiæ,& tota legata interea legatario præſtari poterunt. In hoc igicur caſu huic cautioni locus eſſe poteſt. Teſtator multa legata reliquit, ac inter cætera Titio annuum legauit: inter hæredem& legatarium oritur controuerſia de Falcidia, quæ- ſtio eſt an legata excedant dodrantem? Hoc depeudet ex eo, quodincertum eſt quamdiu ſit victurus legatarius. Si breui moriturus ſit, legata dodrantem non excedent: ſin diu victu- rus, contra fiet. Ob hanc certitudinem Paulus ait caurionem eſle exigendam, de qua tit. ſeq. ſi cuĩ plus quam per leg. Lega- tariis, quibus pure legatum et legata ſolnentur, exacta cau- tione, vr ſi compertum fuerit, plus eis ſolutum eſſe, vt id ſu- perflaum reddant.
Eodem pertinet l. lex Falcidia. 47 hic. Lex Falcidia in
omm bus penſionibus locum habet. Teſtator in annos ſin-
gulos dena legauit, quot ſunt anni, tot ſunt legata. l. annua. 26. de leg. ann. Si forte tot annis vixerit legararius, vt penſio-
nes tot annorum exce lant dodrantem,& ſrlocus Falcidiæ,
tunc retro legata ſingulorum annorum minuuntur, quia o- mnia legata minuuntur. Si vnum legatum excedat dodran- tem, deducitur ex omnibus legatis pro rata, ſic& hic propter penſionem primi anni non erat locus Falcidiæ, ſed decimo fortaſſis anno,& tuncretro minuunmtur penſiones omnes ſingulorum annorum. Idque eſt, quod ait, In omnibuus penſio- nibus locum habere Falosdiam. Cautione igitut hac, poterit ab initio proſpici hæredi,& tunc poterir ſoluere penſi onem üin- gulis annis,& hæc ratio commoda eſt, ad agnoſcendum, quã- tum ſit in legatis. Cum venerit ille annnus, propter quem lo- cus eſt Falcidiæ, retro diminutio fit legatorum. Alia ratio con- ſulendi hæredi proponitur, l. cum Tnio. 5. hic. Legata ſunt Titio denain ſingulos annos, inter hæredes& legatarium o- ritur controuerſia an ſit locus Falcidiæ, propter incertitudi- nem legati annui? Et ait luriſconſultus, ſi mottuus fuerit ille, cui res legata eſt, res eſt expedita: quia ſitriennio vixerit, inſpi-
ciendæ ſunt penſiones triennij, ſed ſi adhuc ſuperſtes ſit,
quoniam incertum eſt quamdiu ſit victurus, Iudex ſpectare debet, quanti poſſet vænire illud legatum annuum, ſi venale eſſet, poteſt adhibere æſtimationem legati, æſtimatores peritos. b
Ethæcratio commoda eſttam hæredi quam legatariis. Alia ratio traditur l. hæreditatem. 6 8. hic. In Pandectis Flo-
renrinis, huius capitis talis eſt inſcriptio, A Emilius Macer- L.i1. ad legem viceſimam hereditatum. Huius legis viceſimæ
mentio eſt titu. Cod.de edicto Diui Adria. toll. Vectigal erat,
Franc. Duareni Comment.
quod ex hæreditatibus quæ extraneis deferebantur, exigi ſo lebat: de quo vectigali alibi egimus. In hanc legem viceſimam, quæ de eo vectigali lara erat, ſcriptum eſt ab AEmilio,& ver. pum Hereditatum, quod in vulgaribus codicibus initium eſt huius legis, deber eſſe in inſcriprione. Initium aurem legis eſt, Computationi in alimentis. Te ſtator legauit alimenta Ti. tio, oritur controuerſia inter hæredes& legatarios, propter incertitudinem, quandiu ſit victurus legatarius. Vlpianus quandam formulam tradidit computationis ineundæ huiug legati:& vult vt à prima ætate, id eſt, àprimis annis vſquc ad aunum viceſimum, quantitas alimentorum, triginta anno- rum computetur. Si duos annos habet, ſi tres, is cui alimenta relicta ſunt, compntabitur quantitas ttiginta annorum. Ex. empli gratia: Si in ſingulos annos dena legauerit,& habenda ſemel ſic rario huius legati, iuxta hanc computationem eæſti- mabitur quantitas huius legati, ex triginta annis. Sic hæc de- naannua perinde habebuntur, acſi trecenta legata eſlent,& hæc computatio ſeruabitur à primis annis legatarij vlque ad annum viceſimum. Ab anno viceſimo vſque ad annos viginti octo habebitur ratio horum legarorum, quanti futura eljent viginti octo annis ſemel præſtita, habebitur ratio viginti octo annorum. Sunt qui putent hocideo eſſe conſtitutum,
quia P ltuegur tanto tempore legatarius victutvs elle. Sed
hoc falſum eſt: Hominis enim longæui ſpatium centum an- norum eſt. l. an vſusfructus. de vſufruct. Sed vtile putarun: veteres certam formulam habere, qua mediocritas quædam
ſeruaretur, quamuis exacte nulla tradi poſſet. Is qui annicu-
lus eſt, vel quitres, decemn annos eſt natus, præſumetetur viuere vſque ad annos ſexaginta, vt hetumadue fit. Igitur ma- luerunt veteres ad dimidium rem hanc deducere, cum aliud conſtitui nona poſſer. Hoc intellecto cætera quæ ſequun- tur non ſunt obſcura, proportione ſeruata. Circa computatio- nem vſuufrutius. Hæc eſt quæſtio, quam cæpimus tractare do vſufructu ab initio. Solitum esttamenà prima atate, ſque ad. Hiſce verbis AEmilius mihi videtur ab VIpiani ſenteutiate- cedere, non tantum in vſufructu, ſed& in alimentis. VIpia. ſcribit à prima ætate, vſque ad annos viginti fieri alimento- rum compurationem triginta annorum, quanti videlicet fu- tura ſint alimenta triginta annorum ſamel præſtite. Amilu⸗ vero vult hanc computationem ſeruari à prima ætate vſqus ad triginta annos, non ad viceſimum vſque annum tantum: licet aliquibus videatur aliter. Hæcque computario Emilijʒ prima ætate vſq́; ad triginta annos, longe eſt xpeditior. unſpi-
ci vult quantum hoc annuum ſit à primis annis viquoad ri.-
ginta annos, ſi quadraginta annos natus ſit, fiat computatio viginti annotum. Poft ſexageſmum annum. Ex hacformula apparet nunqnam ampliss quam triginta annotum compu- tationem initi, quod equidem ſpatium exiguum non eſt. Ne- que credendum eſt, hanc veram eſſe taxationem vſusfructus & alimentorum, ſed locum tantum habere in Falcidia, idque vulgo feceprum eſt. Nam in reditu harum penſionum xſti⸗ mando, hæc æſtimatio æqua non eſſer. S1 Reipublicæ vſuufrs· fius legetur. Subiecit hoc, quia de vſufructu Reipublicæ le- gato maior videbatur eſſe dubitatio, quia non videtur fiaii poſſe vſusfructus: Non enim moritur Reſpublica, ſed vſuſ fructus ei legatus finitum centum annis, quod ſpatium lon- gæui hominis vita putatur. Quxrxi poteſt de perpetui tedi tus æſtimatione, ſi legatum ſit Iitio& hæredibus eius: quo caſu nunquam finitur vſusfructus. l. in annalibus. 2 2. Cod de leg. Quæſtio hæc tractatur de legato relicto Reipublicæ 3 §.em ſi Reipublicæ. Eſt lex quæ difficilis vehementer æſti- matur,& maioribus noſtris viſum eſt ænigma eſſe. D' cultas enim huius loci magna eſt viſa his, qui non intelli⸗ gebant quænam eſſent vſuræ trientes, velcenteſßmæ,&ali huiuſmodi, quæ res hodie nota eſt,& illuſtrataà viris eru- ditis. Si quis intellexerit, quæ ſint trientes vſuræ, hæc difpu- tatio non erit difficilis. Oportet autem prius noſle, quæ lit vſura centeſima. Ego dicam hoc breuiter: quia res eſt alte⸗ rius loci. Vſura centeſima dicitur à veteribus, cum ſolui. tur centeſima pars ſortis ſingulis menſibus. Ideo ſic dicta, quia veteres ſolebant vſuras ſtipulari in ſingulos wenſes, non in ſingulos annos. Hinc Calendæ centeſimæ dienurdf L. centeſimus. 48. de verb. obligat. Cum quis centeſimam ſot-
*. 7 6 tis, id eſt, ſingulos ſingulis menſibus pro ſorre thſa
91 den
lals
Duretn
ma
1 lub;
eltl Call tam. ol uul cenl ceol. tum dlad uh! pdlus Käe want tient unt.
V zſtic
tur ce
vfara-
huſ felatiu emel wa wualeg treeate dui nos. rnnue macn, gentol urqun wastel rla,ſo mmecu egoco lükrer guꝛct Gzgolet fudo Auann wüka dedent ſlutu rin Genle
Kndi9 dusces
lapene glo, ar diuh dieder nu id 3 d un qa. el an
d

K mer b 4
. 1 A 4dee e.
* 8 4 “
Ihr Rrdn AE aunkugſ er
err, don tanruma künan in rD 4 ernamne, 1Sreadnaſn 1 8 mou aem— Has lmcaca mgenccmüer ak dc ommnen lerunn SPaa os, waai ncrün Mn uden äenn ker. Haxm 8 4 1 4 manne nih in aee aur d t nu m at 6 7*““ Qut ersνν& n 4 134 ccamcaene aggm apiem aapt.s mn 4 n em o o,. 1 4 um ci, bacmemececu renden. 4 4 Wei Kumem en un Nunin kdclbn
ade nu
dcn 92 Opre 4 3 ar 8 easd 4 ..41 1— uf fe he 9 ☛ ant n. —— Ce s e e d Do 90 1◻ 2 4⁵. ,50 ei ias 1* 4 1 .*
In Tit. Ad leg. Fakidiam.—
dicitut ſtipularlcenteſimam. Sic centeſima erit, cum duo- dena pro centum ſingulis annis ſoluuntur. Paria enim
ſunt, quia annus conſtat duodecim menſibus. Hinc facile
eſt intelligere, quæ viuræ trientes ſint. Semiſſes vſuras vo- camus, cum dimidia pars centeſimæ ſoluitur, ſex pro cen- tum: ſi enim centeſima ſit, cum duodecim pro centum ſoluuntur, ſemis centeſimæ erit, cum ſex pro centum ſol- nuntur. Sic trientem vſuram vocarunt, cum tertia pars centeſimæ ſoluitur. Si enim centeſima ſit duodecim pro centum ſoluere, triens centeſimæ erit, Tatuos pro cen- tum ſoluere: eſt enim tertia pars centeſimæ. Sic qua- drans erit, cum quarta pars centeſimæ ſoluitur, 3id eſt, pro cen- tum tria. Et ſic de reliquis iudicandum. Senſus igitur huius capitis eſt, ſi Reipublicæ in annos ſiagulos legatum ſit, & de lege Falcidia quæratur, tantum videbitur legatum, quantum ſufficiet adtantam ſortem conſtituendam, ex qua trientes vſuræ tantæ ſummæ, quanta legata eſt, haberi poſ- ſunt. Ponamus quaterna annua legata eſſe Reipubl. quanti æſtimabuntur? Secundum Marcelli ſententiam, æſtimabun- tur centum, ac ſi centum legata eſſent, quia ad conficiendam vſuram trientem, ex centeſima quatuor eſſent neceſſaria. Eius ſumma. Id eſt, tantæ ſummæ, quanta legata eſt, ſi enim relatiuum Eius, accipiendum eſt. Quantam oporterer ſor- rem eſſe ad colligendas vfuras trientes? Oporteret eſſe cen- tum: Ergo æſtimabuntur legatacentum. di dena eſſent an- nualegata, quantum ſuffc: et ſorti ad colligendam vſuram trieatem? Oporteret eſſe ducenta quinquaginta in ſorte. Sr quis enim ducenta quinquaginta det,& ſtipuletur dena annua, erit quarta pars centeſimæ vſuræ. Sic ſi quis vicena annua legauerit, videndum quanram oporteret eſſe ſum- mam, adtrientes conſtituendas. Oportet ſortem eſſe quin- gentorum. Si quis enim quingenta daret mutuo,& ſtipularo- tur quatuor pro centum viginti, hanc ſummam vſuræ vocare- mus trientem vſuram. Igitur cum teſtator legauit vicena an- nua, ſors erit quingentorum: cum dena, ſors etit ducento- rum: cum terna annua, quinquaginta ſors erunt. In reditus ergo computatione ſemper ſpectatur quanta ſumma poſlſet
ſufficete ad vſuras trientes colligendas eius ſummæ, quæ le-
gata eſt:& ex calculo hoc facile deprehendi poteſt. Multum
ergo tefert an vſusfructus Reipub. legetur, an reditus. Vſuſ-
fructu enim perpetuus non eſt: reditus vero eſt perpetuus. d. lannua. de annu. lega. Docuimus, ſiannua legata ſint, aut vſusf uctus: quemadmodum computatio legis Falcidiæ iniri debeat& quanti æſtimari legatum. Diximus ſi legatus ſit vſusfructus, triginta annorum computationem fieri. d. l. hæ- reditate. At ſi Reipub. legatum ſit in ſingulos annos, tantum videri legatum, quantum ſufficiat ad vſuras trientes colligen- das. l. 3.§. vlt. Vt ſi quaterna annua eſſent Reipublicæ legata, dicemus centum eſſe in legato, acſi ſemel ex leg⸗ to præſtanda eſſent: oporteret enim centum eſſe, vt quatuor eſſent trientes
vIuræ.
Vna difficultas reliqua eſt. mirum videtur, quod in vſufru-
ctulegaro, qui non eſt perpetuus, triginta anni computentur,
in reditu vero perpetuo computenturtantum vigintiquinque anni. Si quis enim Reipublicæ legarit quaterna annua, dici- mus centum legata eſſe. Conſtat autem hanc ſummam cen- tum confici poſſe, ex præſtatione vigintiquinque anno- rum: nane igitur abfurdum eſt reditum temporarium piuris æſtimari, quam perpetuum? Hic enim reditus eſt perpetuus, quia legatum relictum Reipublicæ in annos ſin- gulos, eſt perpetuum. I. annua. de ann. leg. In reditutem- porario ſpectamus triginta annos. Quorundam ſententia eſt,
in vſufructu legato,& in aliis reditibus duplicem fieri compu-
tationem. Quam ſententiam ſequor, in l.hæreditatem. dixi- mus triginta annorum tempus computandum eſſe. Verum enim elt in vſufructu, ſeu aliis temporariis reditibus ſpe- ctare nos, quantum ex præſtatione triginta annorum colli-
gipoſſir, quamuis forte vſufructuarius diutius victurus ſit,
aut etiam breuius: quo videlicet res ad moderationem quandam reducatur. Sed poſt hanc computationem alia eſt computatio neceſſaria. Non enim illa ſumma in trigin- ta præſtationes diuiſa æſtimabitur, ac fi ſemel præſtaretur. Quis enim ſummam cam ſemel veller præſtare pro re-
163 ditu, qui cam ſummam triginta annis conficeret? Diximus ſi quaterna annua legata ſint Reipublic: in vigintiquinqus annis ſummam centum inde effici. Nemo eſt, ſiis reditus fi- niretur, poſt vigiatiquinque annos, qui vellet ſummam centum dare pro eo, nempe vt quatetna inde colligeret ſin- gulis annis, neque iuſta eſſet æſtimario, quia hæc præſtatio non eſt perpetua. Ergo ſi has præſtariones temporarias æ- ſtimare velimus, æſtimandæ ſunt hæ præſtationes annuæ, uæ triginta annorum ſunt, tanti, quantum quis veller pro ls dare,& præſtari poſſent illi quaterna ſingulis aunis vſ- que ad triginta annorum ſpatium. Nemo tantum dabit, quantum efficietur ex praſtatione triginta annis: Com- modius enim eſt, cam ſummam ſemel præſtari, quam per annos triginta, propter interuſurium quod computatur in Falcidiam. Inſpicimus itaque quanti ſecundum regisnis mo- rem poſſent vendi illæ triginta annorum præſtationes,& tanti eas æſtimamus. l. cum Tuis. † ½.& l. in lege: hic. In redi- tu vero perpetuo recte dicitur tantum videri legatum, quan- wumtuſficrle ſorti ad trientes vſuras colligendas eius tummæ, quæ legata eſt Ideo autem non dubitauit Paulus tanti exiſti- mare annuum illum reditum, qui perpetuus eſt, quãta eſt ſors trientũ vſurarum ſemel præſtita, quia facile emptot re perie- tur, ſai emettanti hunc reditum, id eſt, qui emmat quaterna ſingulis annis in Perpetuum præſtanda, ceneum, hoc eſt, qui tantum dare volet, quantum olligipoteſt ex præſtatione vi- gintiquinque annorum. Non eniin finnur ſedin perpetuum durat,& ſorrem illam efficit in vigintiquinque annms. Vnde inſpicimus, quantum ſufficiat ſorti, ad vſuras trientes eius ſummæ, quæ legata eſt. Hactenus de annuis legaris, de vſu- fructu,& alimenris le gatis, nunc aliæ ſpecies tractandæ ſunt,
in quibus ſimilis eſt quæſtio in quibus quæritur quantum ſit
legatum. Huiuſinodi ſunt conditionalia legata;& in diem relicta. Si quis ſub conditione legaſſer centum, non ita illud eſt accipiendum, ac ſi pure legaſſet centum. Dies& conduio legatum minuunt, propter conditionem& diem. 9. plus au- tem. Inſtit. de actio. Is qui ante tempus petit, quodammodo plus dicitur petere, quam ipſi de bebatur. Ergo multum inter- eſt, an pure legatum ſit, an ſub conditione. i. in lege Falcidia. 45:hic. ſimile eſt in l. circa. 66. hic.& l. in quantitate. 73.§.in diem. hic. Hinc quæritur l. qui quadringenta.§. vlt. 88. hic. Teſtator ducenta habebat, quæ omnia legat, partim ſub con- ditione: extitit conditio poſt aliquantum temporis. Ita tamen vt ex reditu. Certum eſt bæredi vigintiquinque conferenda eſſe ex legatis, quia ducenta erantin bonis, ducenta hæcle- gata ſunt, pro quarta debet habere viginciquinque. Et aapli- us fruttu,. Quia bares lucratur fructus medij temporis.l. quod debonis. l. ubemus. Cod. ad Trebellia. Ergo præter vi- gintiquinque kabebit etiam quinque, quæ ſum ma efiicit tri- ginta. Conſtat igitur triginta conferenda eſſe à legatariis. Scd nunc quæritur, quomodo hæc conferri debeant: Quidam putant quina dena ab vtroque. Quia duo ſunt legatarij& pars legatata, ergo ſinguli debent quindena. Id autem verum non
eſt, quia legata hæc paria non ſunt, vberius eſt legatum pu-
rum, quam conditionale. Eigo æquum non eſt eos paiem ſummam contribuere: Deducitur enim Falcidia pro rata. Ex ſeptem partibuu ego quatuor. Quic paria non ſunt legata, non debent ſinguli præſtare quindena. Magna eſt altercatia de hac computatione, de qua multa ſcripſit Alciatus. Alia ſpe- cies eſt, cum quis credit ori legarit quod ei debebat, quæritur quantum ſit in legato? Si de lege Falcidia quætitur,& inter cætera reperiatur te ſtator legaſſe quod debebat, an hoc lega- tum nocebit legatariis,& detrahatur ex hoclegato,& quan- tum detrahatur. leg. prima.§. quis creditori. Solet quæri cum debitor legat creditori, an vrile ſit legarum?&e poteſt eſſe vtile propter commodum repræſentationis, ſi forte in diem debebat,& teſtator id voluerit præſtati præſenti die. Huius commodi ratio habebitur, ſi centum legauerit pure. Cum centum deberet in diem, non dicemus ceutum tantum in legato eſſe, ſed æſtimabitur hoc commodum hrasſtaionis bont viri arbitrio. At ſi legarit id quod pure debebat, nullum erit commodum,& inutiſe erit legatum nec eius tatio habe- bitur in Falcidia. Eodem perrinet l. ſ. hic. ex his quæſtio ex- iſtit, ſi quis Reipub. pollicitus ſit, tenetur ex ea pol icatione.l. 8 BB 3—
*

578 1. de pollicirat. licet alias ex pellicitatione nemo obligetur. Qui ligitur ſi legarit Reipub. quod pollicitus erat? Si exceſle- r debici modum in teſtameuto, ſuper fluum deducetur in F Midiam,& minuetur per Falcidiam. Alia ſpecies tractatur qe liberarioue legata. l. qod de bonis. in princ. 15.hic. Extat tit deliber lega. in quo multæ huiuſmodi ſpecies reperiuntur, cuu teſtator voluit liberari debitorem. Exhoclegato, ſicut cxcæteris detrahitur Falcidia. Loquitur hoc in loco Iuriſcon- ſulcus de donatione cauſa mortis, ſed idem dicendum eſt de legatis, veante aſtendimus. Teſtator donauit cauſa worde. velleg auit debitori, quod debebat hæres tanquam S0 b Per tione bæreditaris, quartam petet elus ſummæ, quam ebe 5 legatarius defuncto. Fortaſſis enim debitor excipiet, 8* 20 4 b hæredem petentem ſummouere; eidue obiicere, legatam ibi eſſe liberationem, ſedhæres replicatione in factum cõcepta eum ſammouebit. Legauit quidem liberationem teſtator, ſed ſecundum veriſimilem eius voluntatem,& legem Falci- diam quarta pars eius legati debetur hæredi. Ergo non im- edietur agere obligatione hæreditaria. Falcidia ipſo iure mi⸗- h lit hærediratem. Liberationem igitur ita debemus accipere, acſi teſtator ei legaſſet liberationem pro tribus tantum parti- bus. Rerinebit ergo quartam hæres ex legato liberationis. Inde quæritur, quid ſi ſoluendo non ſit debitor, cui legata eſt Lberatio, quæ etit vis eius legati? hæc quæſtio tractarur inl. Neſennius.§.vltim. hic, Totum legatum computatur. Mirum eſttotum legatum computari, cum ſoluendo non ſit, ſed hoc ſupratratatum à nobis eſt inl. quærebatur. Nam quan- tum ad debitorem attinet, ſemper diues habetur, etſi ſoluen- do non ſit: legata enim eſt liberatio, qua liberatur. Non eſt o- pus aliqua exactione, non haberetur ratio iſtius legati, ſi opus effer actione, ſed hic retentione opus tantum eſt, vt dicitur in dict. l. quærebatur. Sed ſi ali hoc. Quantum ad ipſum debito- rem actiner, nihil refert an ſoluendo ſit, an non, ſed ſi alij illud
legaretur, nullum legatum eſſet,& hoc legatum nihil nocebit
cæteris legatatiis. laſi picimus enim quantum exigt poteſt: at exigi nihil pote ſt: ergo eſt inutile legatum. Alia ſpecies eſt in l. in ratione, 3 0.§. 1. hic. Cum teſtator iuſſit vendere, aut emere aliquid, quæritur quantum in legato ſit? Teſtator hæ- re di iuſſit fundum Cornelianum, qui centum erat, Titio ven- dere quinquaginta, fundus cſt venditus, dicemus quinqua- ginta eſſe in legato: Lucratur enim quinquaginta ex hacven- diticne. Ideo perinde hoc legatum accipimus acſi quinqua- ginta eſſent legata. Simile exemplum de emptione. Teſtator Iuſpehæredi, vt centum emeret fundum Cornelianum à Ti- tio, qui qvinquaginta tantum erat, legata videntut quinqua- gima. Certaigitur erit æſtimatio in F alcidia, quaſi quinqua- ginta legsta eſſent: Lucratur enim quinquaginta legatarius. Alia ſꝑecies eſt in l. cum quo.§. is qui. ĩ 6. hic. Si ſeruus legatus ſit, ve manumittatur. teſtator in benis habebat vnum tantum Cum Seichum, inſtituit hæredem,& ſeruum legauit Tirio, & fideicommiſit, vt poſt triennium eum manumuteret„hæ- res vult deducere Falcidiam: legatarius dicit, nihil peruenire ad ſe commodi ex eo legato. Idque verum eſſet, ſi Amgllener eſſet legatus ſeruus, vt manumittetetur, ſed legatus eſt vt ma- numitteretur poſt triennium. Igitur legatarius vtitur interea tempotis ſerui opera,& ſic commodum illud ei legatum in- telligitur, quod ex operis ſetui percipi poteſt. Eodem perti- net I. ſi ſcruus. 33. hic. Breuiter, quoties commodum peruenit ad legatarium ex hec legato, id legatum intelligitur,& ex eo quarta deducitur. Alia quæ ſtio eſt, cum legatur fundus ſub conditione dandi, in l. ad veterani. 40. hic. Teſtator fundum habebat dignum vi- ginti, hunc Titio lepau ſub conditione, ſi dederit decem. Quxritur quantum logatum ſit? Videntur tantum decem in legato contineri, quia effectu decem tantum conſequitur:&
tamen dicitur totum in legato eſſe. Intoto fundo. Hocratione
carere videtur,& contrarium l. non amplius. 26. de leg. 1. De- cem dantur conditionis cauſa implendæ,& fundus viginti
tantum eſt, ſed d.l. non amplius. non eſt intelligenda de lege
Falcidia, ſicut hæc noſtra. In lege Falcidia totus fundus vide- tur legatus eſſe, non detrahitur Falcidia partim ex decem, par- tim ex fundo, ſed ex toto fundo. Hoc igitut locum tantum
habet in computatione legis Falcidiæ. Alias ſi legatus eſſet
fundus dignus viginti,& adſcripta conditio, ſi decem dederit,
Franc. Duareni Commient.
non cogeretur illud fideicommiſſum præſtare, q́uia hac ti tione fierer, vt vltra quantitatem præſtare cogeretur. Idem di. citur inl. ſi fundus.65. hic. Maior in hac ſpecie dubitatio eſt quam in illa quam diximus. Quidam legauit fundum digaum viginti ſub conditione, ſi decem dederit, vtile eſt legatum, ſed fi quinquaginta dignus ſit fundus,& conditio adſcripta, ſ quinquaginta dederit, videtur inutile eſſe legatum. Sedait Iu. reconſultus, Vule eſſe legutum. Eſſet quidem inutile, ſi quia- quagiata eſſent adſcripra condiricnis cauſa, ſed in ſpeciepo- teſt eſſe commodum, vtilius eſt fundum habere, quam iuſtam eius æſtimationem.
Alia ſpecies eſt inl. cum pater. 60. hic. Sivnus exlegata- riis petiit rem ab hærede, hæres iuſſus eſt Ateſtatore legatum dare,& propter contumaciam hæredis, qui iudici non paruit iubenti ſegatum ſoluere, iuſiurandum delatum eſt legatario & ſecundum æſtimationem factum à legatario periiuſiuxan-
dum in litem, damnatus eſt hæres in maiorem quantitatem
quam in legatum erat: eare factum eſt, vt legata aucta ſine, & hæres voluerit vti beneficio Falcidiæ. Sitantum oluiſles legata, ſalua ei manſiſſet quarta: quæritur igitur an noceat hoc legatariis, vt ex iis hæres poſſit Falcidiam deducere? Eſt locus communis de pœnæ cauſa accreſcente. Hæredis pœnæ cauſa acquiritur, quando punitur contumacia eius iureiuran. do in litem. l. tutor. de in lit. iur. Accedit hoc legatatiis, non quod pluris fiat legatum, ſed quia punitur contumaciahæ- redis.*
Alia ſpecies eſt in J. alienus.§1. hic. cum plus ob ſtultitiam hæredis lolutum eſt. Teſtator fundum alienum legauit, hæ-
res hunc infinito pretio comparauit, vt eum daret legatario:
erat forte fundus dignus mille aureis, emit eum duobus mil- lbus, quæritur an ea emptio ſtulta hæredis, noccat legatatits, vttantundem debeat diminni ex legatis? Et dicitur debere tantum inſpici Jnantnnn fue rit verum fundi pretium, veraque æſtimatio. At forte minortis non potuit emere? Reſpondeo: hoc caſa debuerat hæres ſoluiſſe prerium legatario, cum iuſto pretio fundum comparare non potuiſſet. I. non dubium. de leg. 3. Superioribus quæſtionibus tractauimus caput, in qno quæritur quantum legatum ſit: iudicatur enim& expatti- monio,& ex modo legatorum, portio F alcidiæ. Similis quæ- ſtio nunc tractabitur de contributione legatorum. Magus hæc quæſtio eſt, perobſcura& d fficilis,& tra ctatur in in ta- tione.§. quod vulgo. hic. Cum enim quxritur quavtum legarum ſit, multum refert, an legatorum cantributio, vel confuſio fiar, an ſeparatim legata conſidereptur. Exemplum huius rei eſt in tabulis paternis& pupillsridus. Cum teſta- tot filio, quem hæredeminſtituic, Titium pupillariter lub- ſtituit, legata partim à filio, partim à ſubſtituto reliqui: multum refert an ſeparatim hæc conſiderentur, anveto cel- lecta,& confuſa ſint. Fieri poteſt, vt per ſe ingula non exce- dant dodrantem,& tamen omnia ſimul confuſa dodranrem excedant. Adhunc igitur locum, quem tractamus, quaſtio hæc magnopere pertinet. Igitur Papinianus quæſtionem hanc tractat, d. l. in ratione. vbi interpretatur regulamab antiquis traditam, In tabulis patris& filij vnam Falcidiam ſeruari. Dubitatum fuit apud veteres, an in tabulis pattis&c filij Falcidia ſemel detraheretur, quaſi vtraque tabula pro vno teſtamento haberetur, an vero ex vtriſque tabulis de- duceretur, qusſi pro duobus teſtamentis habetentur. Cum pater filio pupillariter ſubſtituit, certum eſt eum filio face re teſtamentum. l.⁊. de vulg. Quia enim flius eſt impubes, ne is moriatur inteſtatus, inſtituit ei hæredem hoc modo, Si ſilius meus impubes deceſſerit, Titius hæres eſto. Ex huc ſabſtitutione pupillari, velut teſtamentum eſt, quod patet fecit filio. Eſt enim ſubſtiturio pupillaris velut appendir teſtamenti paterni. Pater enim fllio pupillatiter ſubſtitue⸗ re non poteſt, niſi ſimul ſibi faciat teſtamentum. dict. leg.d- de vulg. Eſt hic veluti duplex teſtamentum, ſed quia vtrun- que vna& eadem forma& ſolennitate fit, vtrunque habetur pro vno teſtamento. l. patris& filij.20. de vulg. Habetur er⸗ go vtrunque pro vnoteſtamento, in quo pater ſibi& lllo hæredem inſtituit. Inde regula à veteribus tradita manaun: Ia tabulis patris& filij eandem Falcidiam ſeruari. Si enim
vnum teſtamentum eſt, conſequens eſt vnam Hldin tan
wn
bean
o,c Cuur cell ſiden. lodil
uon, Lenle
ber,
nen!
rolen har rll velbz an aper hr

4 A 4e 8 N ntamgm 3 Frnn
4 8* 9 4 lore nidetsaen* doen fuber teduerkt Mrenbiuientimmn
A Okandm comgune dn r 4 L. IMaiond armhumäen innr ene erunm k.— „ 0, Krt. 440 ezwotam Foernofl do uncmeaden eecaanduineh A gurihee! Dicuak ddlgit nunc. ſ. aod ea Ne.(mema peu he, nuitum tefe, u lpum —— —— 22 A0, puen Nrretrmirtnr, Iun baur, p purm düo, urnäit nalum feman epaum Mccoriant da A unu et. Fer patck nxn dan Aucauen, Kumencnas beir
mntm damc—
An.. Marunannnmin..
In Tit. Adleg· Falcidiam.
kantum eſſe in vtroque. Quxæ autem vis ſit huius regulæ, Pa- pinianus hic docet, ſed verbis adeo obſcuris, vt nullas loeus in hers ciuili exiſtimecur eſſe obſcurior. Quamuis enim ſubſtitu- tuus, quæ a pupillo relittaſunt. His verbis dòcet vim, ac poteſta- tem huius regulæ,& eiuſdem vſum, ac vtilitatem. Sed exem- plo hoc declarandum eſt. Ponamusigitur patrem habuiſſe in patrimonio quadringenta, inſtituiſſe filium impuberem hæredem,& ab eo ducenta legaſſe, ſubſtituiſſe filio Titium pupillariter,& à Titio totidem legaſſe, id eſt, ducenta. His l gatis tam à filio quam à ſubſtituto relictis, tota hæreditas e
conſumpta. Ponimus enim tantum quadringenta habuiſ- ſeteſtatorem, quæ omnia reperiuntur in legatis. Filius extitit hæres patri, adiit hæreditatem, ſed adhuc impubes deceſſit. Vnde hæreditas ex ſubſtitutione pupillari ad Titium ſubſti- tutum delata eſt. Quæritur an Titius poſſit Falcidiam detta- here ex legato? Legatarii petunt à ſubſtituto legata tam ab eo, quam ab impubere relicta, ſed exhauriunt totam bæredi-
tatem-Sunt enim quadringenta in legatis. Quæſtio ex hoc
dependet, an contributio legatorum admittenda ſit. Si ici- mus eam admittendam, ilſa omnia legata in vnum collecta dodrantem excedunt, ideoque derraberur eo caſu Falcidia. Sed ſi non contribuantur, ſed ſi ſeparatim ſpectetur, quan- tum à filio, quantum à ſubſtituro ſit legatum, non erit locus
Falcidiæ. Quia ergo contribuenda ſunt legata propter Iegu-
lam à veteribus traditam, detrahetur Falcidia. Quarnuis eitian paternum teſtamentum ſit& pupillare,& ſic auo ſunt te a- menta, ſi quis ea ſeparatim conſideret, tamen pro vno tetta- mento habentur,& ita de his legatis iudicamus, quaſi eodem
.... 1. /Oh teſtamento eſſent relicta. Contributioni locus eſt. Hic api⸗
nianus loquitur de contributione legatorum, quod tametti verum ſit,& conſentaneum regulæ veterum, tamen habet dubitationem,& abſque regula illa facile contra teſponderi
poſlet. Contra hæredem enim facit hæc ratio, quia(vt Papi-
nianus air) legata relicta à filio impubere, vt quodlibet æs a- lienum, debentur. Atqui æs alienum integrum ſolunur, ne- que deducitur Falcidia: Ergo integra legata ſoluenda ſunt, quæ teſtator reliquit ab impubere. Deberi autem illa legata vt quodlibet æs alienum, ſic oſtendo. Pater hæredens finum
inſtituit, legauit ab eo ducenta, filius hæres extitit patri, non
fuit grauatus vltra dodrantem hærediratis: Er go tllius de buit illalegata integra. Non enim ab co legata ſunt, nul ducenta, & reperir quadringenta in bæreditate: Ergo debuic tota illa legata. Delata eſt hæc hæreditas Titio, impubere filie mor= tuo, debet igitur Titius hæc legata ſine detractione Falcidiæ. Quare ergo non ſoluit integra legata ex perſe ona filii, cui ſuc- ceſſit? Tamen propter ta, quæ ſecundistabulu reucta ſant. Hæc
videntur pugaauntia eſſe, vt& quidam putauerunt contribu-
tioni locum eſſe,& nihilominus deberi, vt quodlibet æs alie- num, legata. Sed captare nos non decet verba Iuriſconſultit Senſus enim eorum hic eſt. Quamuis alias legata à filio impu- bere, vt quoduis æs alienum, debeant ſolui à ſubſtituto: ta- men hic ratio ſuadet& regula à veteribus tradita, contri- buenda eſſe legata, eorumque ita rationem habendam, ac ſi codem teſtamento eſſent relicta. In hoc enim caſu, quæ re- linquuntur in ſecundis tabulis, ſub conditione intelliguntur relicta intabulis patris. Secundum que foterat euenire. Hæc vetba explanationem deſiderant, ſi poneremus legata quæ- dam pure relicta, alia ſab conditione, ab vno& eodem, lega- ta pura ſoluerentur integra, ſed cautione data, iuxta edictum Prætoris, cuius mentio eſt titulo proximo, ſi cui plus quam per leg. Falcid. Exemplum proponam exl. 1.§. interdum,& l. in quantitate. 73 ꝛ§. ſed ſi legata. Teſtator quædam legata pu- re reliquit, quæ dodrantem hęreditatis non excedunt, alia re- liquit db conditione, quæ legata confuſa cum puris, dodran- tem excedunt: ſed incertum eſt, an ſit extitura conditio, hoc- que pendet ex euentu futuro. interim legata pura ſoluit hæ- res, ſed legatarius cauet ſe reſtituturum quod plus accepiſlet,
ſi conditio extiterit, qua alter legatarius legatum conſequi-
tur. Hæc cautio interponitur etiam in hac ſpecie, quam nunc
tractamus. Cum teſtator impuberem inſtituit, eique ſubſti-
tuit pupillariter, legata relicta à ſubſtituto intelliguntur reli- cta ſub coaditione ab impubere, ſi ſubſtitutioni locus ſit. Quoniam creditur idem teſtamentum eſſe,& perinde habẽ-
tur hæc lehaes ae ſi ab eodem eſſent relicta. Vnde ſi legatarii o impubere legataura, quæ dodtanténon exce-
——
petant à
& nihil retinebir pro quarta. ruc, vtrumque teſtamentu
jita vt poſt mortem filit auctius
371 dunt: ſi filius vereatur ne ſit locut aliquando ſubſtiturioni, id eſt, ne exiſtat conditio,& debeantur legata relicta à ſubſtitu- to, loluet quidem legata im pubes, ſed exacta cautione caue- bit legatarius, ſi locus fuerit ſubſt tutioni& Falcidiæ, ſe red= diturum quod acceperit ſupra dodrantem hæreditatis. Hoc- que dicitur dict.l..§. interdum. Ratio eſt„quia ſi ab vno ðe codem, quædam pura, quædam ſub conditione eſſent relicla, ſi legata pure ſoluerentur, exigeretur caurio, d. lin quantira- te. At hic alia legata int elliguntur pure, alia ſub conditione: Ergo eadem erit ratio. Quod aurem obĩicimus legꝛta relicta ab impubere deberitanquam æs alienum,& ex ære alieno ni- hil deduci, verum eſt, ſi luhſtitutus nullis legatis grauatus ſit, vel non pluribus quæ excedant dodrantem. Aliud autem hic accidit: N am etiam legata Aſubſtituto relicta erant, quo caſu non ſimpliciter dicendum eſt, illa legata, ranquam es alienum deberi. Nam ſine cautione non poſſunt legatarii exigere illa legata ab impubere. Sed id quod dicimus de ære alieno, tunc demum verum eſt, ſi nulla legata ſint relicta à ſubſtituto, vel non plura quam per Falcidiã liceat. Sed ea legata, quæ à ſub- ſtituto relicta ſuot, intelliguntur relicta ab impubere iub cõ- ditione,& tunc Tofhue conrributio neceſſaria eſt. Idem e- nim iudicamus eo caſu, ac ſi vnum tantum hæredem inſtituiſ-
ſet,& ab eo quædam legaſlet pure, quædam ſub conditione.
Ne ſubſtitutus quicquaa retineat. Secundum regulam veterũ, in tahulis patris& filii ynam Falcidiam ſeruari, cuenire põt, neſubltitutus quicquam retineat, vt non detrahat Falcidiam ex legatis, ſed vt quarta ſua fraudetur. Patet habebar quadrin-
genta in bonis, jaſtituit im puberem, cui ſubſtituit Titium pu-
pillariter, legata multa reliquit à Titio: filius, qui bæres exti- tit pattis, conſumpſit patrimonium patris: diminuta eſt here- disas patris, ſubſtitutus nihilominus legata à ſe relicta ſolnet, Nam ſecundum regulam vete- umque m pro vno habetur, non ſepara- tim habetur ratio teſtamenti pattis& filii. Erideo ſpectatur tehus mortis paternæ tantum, quo tem pore ſufficiebat hære- reditas ad quartam hæreditatis retinendam„& legata ſolgen- uenda. Si filius poſt mortem patris diminuat patrimonium patris, non habebitur ratio mortis filii, ſed temporis mortis Paternæ. Si ꝓ duob. teſtamentis haberemus patris teſtamen- tum& fili, ipectaretur quoque tempus mottis fili, non tan- rum patris. Quod probabiliter forre dici poterat ante regu- lam illam à veteribus conſtitutam. Ergo quod ſupra diximus in leg. in ratione. 30. hic,& 5 quantitas. Inſtit. co. ipectandum tempus mortis, cum quæratur de modo legatorum& patri- monii: Idita debemus accipere, vt etſi duplex ſit teſtamen- tum, id eſt, inſtitutio& ſubſtitutio, patris tamen mortis tem- hes ſpectetur, proinde ac ſi ſolus pater teſtamentum feciſſer.
el vt longe plus habeat T«arta paterna hæreditatis. His verbis Papinianus oſtendit: ſicut non refert, an diminutum ſi t pa- trimonium à filio, poſt mortem patris, ita nihil refert anidem Patrimonium ſit auctum poſt mortem patris, ſiue filius auxe- rit ſiue diminuerit hona Patris, eorum nulla habetur ratio Juantum ad Falcidiam. Semper enim tempus mortis te. ſtatoris ſpectatur. Inde ſi quid auctum fuerit, cedit la- cro hæredi. dict. l in rarione. Si quid diminutum ſit, damno babet eſt. Pone ergo locum fuiſſe Falci diæ, tempote mor- tis teſtatoris, ſed aucta poſtea eſſe bona diſi
augßmentatio lucro cedit hære qusmuis patrimonium quod reliquit ſilius, ſufficiat adlegata
ſoluenda, tamen nihilominus detrahat Falcidiam ſubſti tutus, quia Falcidiæ locus erat
Ppta poſt „ an id- eo quadrantem deducere poſſit ſubſt'tutus filio ex lega-
Piminutio, quæ poſt mortem teſtætotis 4

257) b accidit, ad damnum hæredispertinet,& ita fraudabitur qua- drante ſuo, ſecundum regulam veterum, in teſtamento pa- tris& filii vnam Falcidiam ſeruari. Hic non aliter ſpectatur teſtamentum fili, ac ſi eius teſtamentum eſſe: patris, Da ſuo quadrante nimirum dabit ſubſtitutus. Occurrit obiectio- ni, ex eo enim quod dicitur, de ſuo quadrante legata ſoluere ſubſtitutum debere, naſcitur dubitatio. Legata enim non de- bentur vltra vires patrimonii. d. l.l.§. ſi is qui. ad Trebel. Ra- cio iuris nõ patitur, vt vltra vires patrimonit legata ſoluantur, Lex permictit quadrantem detrahere, at hic dicitur non ran- tum quadrantem non retinere ſubſtitutũ, ſed& de ſuo Mnce drante legata ſoluere. I1mo longe ſupra quadrantẽ tenebitur in hac ſpecie, quia hæreditas erat ſoluendo tempore mortis
aternæ. Diminutio enim poſtea facta pertinet ad damnum hercdis. Nam etſi nihil omnino lupereſſet, tamen hæres ca tenebitur, tempus enim mortis teſtatoris inſpicimus. Reſpondet igitur obiectioni. Legata vltravi- res patrimonii non ſoluentur. cum in hac parte luris. Nos paternum teſtamentum& pupillare in hac parte luris prov- no habemus. Vetum autem eſtvltra modum hæreditatis le-
ad legata integ
gata non Jeberi. Sed cum de modo illius patrimonii quæri- tur, tempus teſtatoris inſpicitur. Quodque ad hoc tempus reſpiciamus, oſtendit Iuriſconſultus his verbis: Quaſi primis ſub conditione relita intelliguntur. Si legata relicta lint, partim ab hærede, partim Afubſtituto pupillariter, periade ea habe- mus, ac ſi in eodem teſtamento, videlicet in teſtamento pa- terno, eſſent relicta partim pure, partim ſub conditione. Pa-
ternum enim reſtamentum& pupillare in hac parte luris pro vno habemus. b Cœpimus explicare locum difficillimum de Falcidiæ de- tractione ex tabulis paternis& pupillaribus. Cum pater ſibi toſtamentum fecit,& filio impuberi, id eſt, filio pupillariter ſabſtituit, diximus in illis tabulis vnam Falcidiam ſeruari, ſe- cundum regulam à vereribus traditam, cuius vim ſitam eſſe diximus in duabus rebus, primum in oukributlod leHaro. rum. Nam ob eam Falcidia detrahitur, quæ alias non detra- heretur& quamuis pupillus non potuerit detrahere, tamen ſubſtitutus derrahere poterit, quia legata ita confauſa do- drantem excedunt. Alterum in quo poſta vis illius regulæ eſt confuſio patrimonĩi, ſi poſt mortem patris aucum vel di- nutum ſic, non ſpectamus quanti fuerit poſt tempus mortis pupilli, ſed patris ſicvna tantum Falcidia impurtatur in vtro- que teſtamento. Hæc breuiter traduntur à Caio. l. in duplicib. 79. hic. Quodammodo duo teſtamenta eſſe videntut, cum fi- lio hæredinſtituto ſubſtituir pater pupillariter. Interpreta- tur Caias quod dicitur dict. j. in quantitate. 73. hic.& 5. quan-
titas. Inſtit. eo.ſpectandum eſſe tempus mortis teſtatotis, ſi quęramus an ſit locus Falcidiæ. At hic veluti duo ſunt teſta-
tores,& licet à patre fiat vtrunque teſtamentum, tamen pa ter facit teſtamentum nomine filii. itaque pro filii teſtamen- to debet haberi tanquam àfilio eſſet factum. Nihil enim re-
fert an nosaliquid faciamus, an noſtro nomine alii. Sedha-
betur pro eodem teſtamento vtrunque nempe pro patetno, & ita vna tantum Falcidia deducitur. Principaliter enim agi- tur de paterno teſtamento, cuius eſt acceſſio fili teſtamentũ. L patris& filii. de vulg. Ergo ſpectatur tempus mortis pater- næ, non filii: ſi quid diminutum fuerit poſt mortem patris, damnum hæredis erit, ſicut ſi lucretur aliquid, lucro hæredis cedet. d.l. in ratione. hic, Siue de legatis quæramus. Hoc capurt vtranq; quæſtionem,& de quantitate patrimonii,& legato- rum complectitur. Non ſufficit, vt cognoſcatur modus pa- trimonii, led oportet cognoſcatur modus quog; legatorum. Fieri poteſt, vt legata relictain tabulis primis, ſi per ſe cõſide- rentur, non excedant dodrantem: ſimiliter& legata, quæ à ſubſtituto relicta ſunt, ſed ſi confundantur amuß⸗ excedant
dodrantem. Ait ergo Illa contribuenda eſſe in vnum, tanquà
vnum eſlet teſtamentum. Hocque eſt quod dicitur in hoc capite quod cœpimus interpretari, legata relicta à ſubſtitu- to impuberi, videri legata ſub conditione, ab ipſo impubere.
Eodemq; modo fit contributio, ac ſi eodem teſtamento le-
gata teliquiſſet, pure, alia aliaſſub conditione.
Sequitur§. Sa filio ſuo duos. in noſtral. in ratione. Sequens
quæſtio exiſtit ex his. quæ à nobis tractata ſunt ſuperiori capi- te: cum dicimus, In patris& filii teſtamento, vnam Falcidiaã leruari, idque pertinet tam ad contributionem legatorum,
Franc. Duareni Comment.
quam patrimonii. Species, de qua hic quæritur hæc eſt. Tor ſtator habebat quadringenta in bonis, filium impuberem in- ſtituit, nec eum onerauit legatis, vt in ſuperiori ſpecie, ſubſti- tuit pupillariter filio impuberi duos, Titiam& Seium, ſi filius impubes deceſſerit, vnum ex ſubſtitutis Titium onerauit lo-
gatis,& legauit ab eo ducenta, ab altero nihil legauit, auttan-
tum non legauit, vt poſſit locus eſſe F alcidiæ: Quxritur an Titius ſubſtitutus, à quo ducenta ſunt legara, poſſit ex perſo- na ſua detrahere Falcidiam, ſi hæreditas ex ſubſtitutione pu- pillari delata ſit ad eum? Legatarii petunt legara, id eſt, du- centa mortuo impubere, Titius vult detrahere Falcidiam, quia exhauſtus ſir eius ſemis: tota enim hæreditas, quæ qua- dtingentorum eſt, delata eſt ad duos hæredes, ſic ſfemis ex hę- reditate ad vnumquemque pertinet: quæritur an ex perſo- na ſua poſſit detrahere Falcidiam? Et facile quis dixerit conſe- quenter. Hęc dicuntur à Papiniano diſputando vt cauſamaf- ferar dubitationis. Videtur hic Falcidia non poſſe dettahi conſequenter, his, quæ ſuperius dicta ſunt. Triaenim hic conſideranda ſunt: Primum, quod diximus confun dendum eſle totum patrimonium, cum de lege Falcidia quæritur,& totius aſſis rationem habendam non ſemiſſis, qui pertinet ad vnum ex ſubſtitutis. In ſuperiori ſpecie tempus mortis pater næ diximus ſpectandum eſſe, quantum faerit in patrimonio teſtatoris,& totum patrimonium confundendum. Si habe⸗- tur ratio totius aſſis in hac ſpecie, non poterit detrahere Fal- cidiam: licet enim legata excedant dodrantem Titii, quiadi- pſum pertinet, tamen non excedunt dodrantem torius hære- diratis. Ponimus enim quadringenta fuiſſe in hæreditate tempore mortis teſtatoris,& ab hoc legata tantum fuiſle des centa: Falcidiæ locus non erit, quia plus non eſt legatum, quam per legem Falcidiam conſtitutum ſit. Secundo conſi- derandum hic eſt, quod pupillus non detraheret Falcidiam, ſi ab eo eſſent legata ducenta. Et diximus ſpectandam eſſe perſonam popilli,& perinde habenda eſſe legata relicta àſub-
ſtituto impubere, ac ſi ab impubere eſſent relicta. ld ſi facere-
mus, in hac ſpecie non haberet Locum Falcidia. Quomodo igitur ex perſona ſua poteſt ſubſtitutus ene ere demas cum Popills non Pollene ab eo relicta eſſent; Tertio hic conſiderandum, ſi vnus tantum eſſet ſubſtitutus, non detra- herer quartam. Idque certum eſt, ſi teſtater in hac ſpecie fi- lium hæredem inſtituiſſet„& Titium ei ſolum ſubſtituilſer, & legaſſet à Titio centum, Titius ea ſine diminutione lolue- ret. Atqui non videtur maior eſſe ratio in duobus ſubſtitutis, quam in vno ſubſtituro. Hæc demonſtrant non ſine cauſi dubitatum fuiſſe in hac ſpecie. Sed tandem concludit Papi- nianus, verius eſſe quartam ab eo detrahi poſſe, perinde ac ſi inſtitutus eſſet in primo gradu à teſtatore. eAtqueſi ita patris hæres extitiſſet. Si duo ſubſtituti Titius& Seius hęredes extiiif- ſent patri, ſicut& pupillo extiterunt, poruiſſet detrahi Fal- cidia ab eo qui grauatus eſt, idque ſupra diximus in l. ſfingnlis &§.& cum quæſitum. Inſtit. codem. Si hætes duos ex æquis partibus inſtituiſſet,& vnum legatis oneraſlet: oneratus quartam detrahit, quia ſemis eius non ſufficit, ad integra le- gata ſoluenda, quamuis tota hæreditas ad ſoluendum laffi⸗ ceret. Non habetur ratio ſemiſſis alterius, ſed eius à quo legr⸗ tum eſtʒ an ea pars ſufficiat ad ſoluenda legata integra, anea excedant dodrantem ſemiſſis illius. Non enim ei, quione- ratus eſt, proſicit quod nõ ſit oueratus ſemis cohæredis, quia ex eo nibil capit, quamuis ſufficiat ad ſoluenda legata, vnde ſpectamus tantum partem, quæ peruenit ad legatarium one- ratum. Vnde Papinianus ait, perinde iudicandum eſſe de duobus fubſtitutis in hac ſpecie, atque ſi teſtator ditecte cos i ſtituillet. Id cum conſtitutum ſit de duobus hære dibus, qui in primo gradu ſunt inſtituti,& eadem ſit ratio horum ſub· ſtiturorum, ad quos per pupillum hæreditas peruenit Ateſta- tore relicta, recte hoc loco dicit, quartam ei relinquendam eſſe, perinde atquè ſi ita pattis hæres exritiſſet. Sequitur, 7¹
enim opespatrit,& contributis legatorum. Non puto in toto
Iure ciuiſiobſcuriores locum eſſe: in codice Norico ſic le⸗ gitur, Dt enam opus patris. In vulgaris codicibus! gitnur. Opes patris. Et nc legitur in Florentino, quæ lectio& mihi placer, quamuis huius loci lectio mihi ſuſpecta fit. Videtur xnigma quoddam eſſe, præſertimiis qui non norunt genus ſcribendi Aen vtitur Papinianus, Opes patras& contributu. Hæc veét 3
cinterpretor, quafi occurrat obiectioni, quæ ſumi. telt e
totinc locan dudica Pngp 2 iopag tdesi tannd gaoru heuo telis voſt enon rarim dada teuug jin unka
lyeie
dbidl khut.
um&
liper mumla. 1 dn d 1 iru
lauro d cont todiar V beg derol eleel baw 1

Vat e herloaa m ureükuden — apilun 200 hele, ideotelchck aAder dan mameed Derr arran. l uecemnck, irten
m herrien ultraller, Klumen
K exaler Taocarm, Trmala m. Araqu aon mdern nroreenror azuum n mo lupibxo. Hec tenodl Dam bulk aMcppece. Kimm
aanus venuu eie qucran Weoceran 1 14 5 nihrurusier n rmo racui etun,
A* b
6
4 9 42 M 1
„ ak gf 1
4— 7 44— Do0
* 400 3
2, s
— Man oe Lrap 1
82
Imn Tit. Ad leg. Falcidiam.
teſt ex luperiori capite, cirra regulam veterum. His enim ver- bis oſtendit Papinianus regulam illam locum non habere cũ plures ſunt ſubſtituti pupillo, ſed cum vnus tantum eſt ſubſti- tus. Nam cum plares ſunt ſubſticuti,& vnus eſt oneratus, alter non, in ſingulis bæredibus computatur Falcidia. l.in ſin- gulis. hic. Eego neceſſe eſt, inquit, quod ſupra diximus cir- ca regulam à veteribus tradicam, non intelligi de duobus hæ- redibus ſubſtitutis in tabulis pupillaribus. Opes patris. Hoc eſt quod de opibus patris, ſen patrimonio patris,& de con- tributione legatorum in ſuperioti capite diximus: Devtro- que enim locuti ſumus. 7nde. Id eſt, ex regula veterum, in qua interpretanda nuncverſamur. Opespatris. Regula veterum: Pertinet ad opes patris, id eſt, ad patrimonium patris,& lega- torum contributionem, id ſupra explicauimus. Quæritur enim de opibus patris, ſi auctæ vel diminutæ ſint poſt mor- tem patris. de contributione legatorum diximus legata con- tribuenda tam in primis tabulis ab impubere relicta, quam in ſecuadis à ſubſtituto. Et hæc omnia manant ex illa regula antiqna,& eius regulæ vſus in his cernitur. Ergo vt hocverum eſt, inquit luriſconſultus, ita plures ſubſtituti,& c. Aa iutelle- ctum Iuſtitutionis Sicut hæc vera ſunt, inquit, quæ diximus de opibuspaternis à contributione legatorum, quę originem capiunt ex vererum regula ſi vnus tantum ſit ſubſtitutus, ſta plures ſubſtituti ſubdutia perſona pupilli. Hic inquit, non po- teſt locum habere regula antiquorum, cum plures ſunt ſub. ſtituti pupillo, vt propoſitum eſt in ſpecie, quam tractamus, id eſt, quamuis reuera hi duo hære des. Titius& Seius inſti- tuti non ſint in primo gradu, ſed ſubſtituti pupillo, tamen re- uocandi ſunt ad intellectum inſtitutionis, perinde eſt de illis iudicandũ, ac ſi in primo gradu eſſent inſtituti. Subdutta per- ſona pupills. Quaſi pupillus inſtitutus nõ eſſet in noſtra ſpecie eſt inſtiturus pupillus, ſed tamen hoc ita accipitur, ac ſi men-
tio pupilli non eſlet facta. Conſtat ſi duo à patre fuiſſent hæ-
redes iaſtituti,& vnus fuiſſetlegatis oneratus, potuiſſet Falci- diam detrahere: Ergo quod diximus in ſuperiori capite de le- gatorum contributione,& patrimonii diminutione, id tunc locum habet, cum vnus eſt ſubſtitutus, ad quẽ peruenit hæ-
ceditas. Tunc nulla ratio ſuadet, vt à regula veterum receda-
mus, ſed cum duo ſunt ſubſtituti, regulam illam ſine iniquita-
te non poſſumus ſeruare, quia ad duos peruenit hæreditas, ſeu
patrimonium. Etratio ſuadet, vt in ſingulis hæredibus ha-
beatur ratio Falcidiæ, ne vnus eorum, qui grauatus eſt, frau-
detur quadrante ſuo. Totus enim eſt exhauſtus. Eſt hæc Pa- Piniani interpretatio in hoc loco. Sequitur, Quid tamen dice- mus de altero ſubſtituto? Hic alia ſpecies proponitur, quæ ex ſuperioribus pendet. Teſtator habebat quadringenta in bo- nis, inſtituit pupillum hęredem, legauit ducenta ab eo: ſub-
ſtuuit Titium& forte etiam Seium, ſed Titium onerauit tan-
tum& legauit ab eo centum. Sic hæc ſpecies multum differt à ſuperioti, in qua non fuerat oneratus pupillus, ſed vnus ran- tum ſubſtitutorum. Hic ab vtroq; legatum eſt, à pupillo& ab altero ſubſtituto,& tamen legata per ſe non excedunt dodrã- tem, ſed ſimul iuncta excedunt. Ponimus ducenta legata eſ- ſe àupillo, ſi adeat hæreditatem paternam, integra legata ſoluet, quia dodrantem hęreditatis non excedunt. Idẽ de ſub- ſtituto dicimus, ſi eius legata perſe ſpectemus. Sed quæritur de coniunctione, id eſt, ſi legata quæ relicta ſunt à ſubſtituto, coniungantur cum ea parte legatorum, quæ à pupillo reli cta ſant, quæ ille pro rata hæreditatis in qua ſuccedit pupillo, de- bet ſoluere, an poſſit detrahere Falcidiã? Papinianus ait detra- here eũ Falcidiã poſſe, propter contribution em: quia à ſub- ſtituto legata relicta contribuuntur cum legatis relictis ab in- ſtiruto. Multa Papinianus hic interſerit diſputando, vt oſten- dat probabiliter de eo fuiſſe dubitatum. Si igitur legata hæc contribuantur, excedent dodrantem, quia ducenta ab impu- bere ſunt legata, quadringenta in hęreditate erant, poſt mor- tem impuberis hæreditas peruẽit ad ſubſtitutos: ad vnũ quẽ- que ducenrta, id eſt ſemis hæreditatis. Semis illius lubſtituti, de quo loquimur, omnino eſt oneratus legatis: poſuimus e- nim centum ab eo legata eſſe, quæ ſunt dimidia pars ſemiſſis ſui:pᷣterea ducẽta legata ſunt ab impubere, cui ſuccedit, quo- rum legatorum partem quilibet ex ſubſtitutis debet ſoluere. Tantum igitur ab hoc ſubſtttuto legatum reperitur, quanta eſt eius portio hæreditaria. 8i per ſe ipectarentut hæc legata, non eſſet locus F alcidiæ. Et aliquid vltra dodrantem fſit. Ali-
amplius quam per Falcidiam cœperit.
573 quid vltra dodrantem eſt in omnibus illis legatis cõfuſis ſab- ſtituti, à quo centum relicta ſunt, quia tantum ſemis hæredi- tatis ad eum ex ſubſtitutione peraenit“, videlicet ducenta: Deinde legata à pupillo relicta pro dimidia, parte loluere debet videlicet centum, illi enim cum hero in ſemiſlem ſuc- cedit. Neque idem patitur inſtttui comparatio. His verbis o- ſtendit Papinianus, duplicem cauſam fuiſſe dubitationis⸗Pri- mum enim quartam habet ſubſtitutus ille, de quo quærimus: Habet enim dimidiam partem hæreditatis, cuius dimidia tantum pars ab eo relicta eſt. Ergo quartam habet etiam de- ductis legatis. Arque hoc quidem verum eſſer, ſi non con- funderentur hæc legata ſed propter veterum regulam confu- ſione facta, locus eſt Falcidiæ. Et quod ait de inſtituti com- paratione, refertur ad id, quod diximus ſupra. Idem enim dixit eſſe iudicandum de his ſubſtitutis acſi inſtituti eſſent: Comparantur enim inſtitutis,& ſiteſtator directe eos non inſtituerit. Hæccomparatio nonparitur, ve quarta detraha- tur, quia ſi inſtituto ſubſtitutum comparemus, ſubducta pu- pilli perſona, non eſſer locus Falcidiæ: Nam habebitur racio totius aſſis, quod ſi fiat, hæc legata non excedent dodrantem totius aſſis. Comparatio igitur ſubſtitutionis, qua ſuprà v- ſi ſumus, non videtur pati deduci Falcidiam. Quam quod vulgoprobatum eſt. Hoc refertur adid, quod prlus dixerar, de vulgari veterum regula. Vulgo dicitur in patris& filii ta- bulis vnam Falcidiam ſeruari. Secundum regulam anti- quam, ſecundum hanc conrributionem locus erit Falcid x. Eropter calculi cõfuſionẽ. Oſtẽdit Papin. varietatẽ hic reperiri, in ſpecie hac& ſpecie præce dẽti, quia in ſuperiori ſpecie ſub- ſtitutus pro inſtituto habetur, hic verocontra fir. Ratio eſt quia in ſuperioti ſpecie pupillus non erat Srauatus legatis, ſed ſolus ſubſtiturus: At hic vrerque granatus eſt,& pupillus & ſubſtitutus. Ergorecte fit calculi confuſio. Qui proprio nomine oneratus eſt. In ſupetiore ſpecie poſuimus ſubſtixu- tum proprio tantum nomine oneratum fuiſſe ‚hoceſt teſta- torem non oneraſſe pupillum, ſed vnum tantum ex ſubſti- tutis. Hic vero pupillum ouserat, cui fucceditur ex labſtitu- tione. ldeoque non agitur de contributione legatorum in ſuperiori ſpecie, quia nthil à pupillo eſt rellckum. Se-
cundum veterum regulam conttibutio fit cum pupillo& à
ſubſtitio relictum eſt.
uate in ea ſpecie nihil refert ſubſti-
tutum perinde haberi, ac fià patre inſtitutus eſſet. In hac po-
ſteriori ſpecie ſubſtitutus reuera non eſt oneratus, legata e- nim ab eo relicta non excedunt dodrantem niſi conferantur cum legatis relictis à pupillo, ſed excedunt dodrantem e- ius partis, quam capit ex hæreditate, ſi coniungantur onera, quæ ſubit ob legata relicta ab impubere, cuius hærediras pro parte ad eum peruenit ex ſubſtitutione. Licer portio eius lar- giatur. Id eſt, licet portio eius paſſic largiri, hoc eſt, portio que ipfius eſt ex hæreditate ſufficiat ad ſoluenda legara. Huio con- ſquens eſt. Videndum eſt quod dicitur in l.1.§.interdum. ſi- pra. ſi à pupillo aliquid relictum ſit,& deinde etiam ab eo, qui illi pupillariter eſt ſubſtitutus, pupillus cogetur ſoluere les- taà ſe relicta, ſi legatarii petant, ſed exacta cautione, quauto Quia ſi forte decedo: impubes, legata à ſubſtituro relictan ocebũt legatis, ita vi for- re detrahenda ſit Falcidia. Et ſic hæc cautio, quam exegeric pupillus à legatariis, proficiet duob. ſubſtitutis, pro qua parte quiſque ad hæreditatem peruenit.
Hiſce, quæ ſuperiori loco à nabis tractata ſunt, adſinis lo- cus eſt is, quem nuac explicaturi ſumus: Quibus ex cauſis Falcidia ceſſet. Hic locus latiſſime patet, nos capita tantum rerum attingemus& omnes cauſas, ob quss ceſſet Falcidia, ad quinque præcipuos locos referemus. Cum enim quæ ritur, quibus ex cauſis lex Falcidia ceſſet, dicendum eſt cet- ſare vel obperſonas teſtatorum, velobrem legaram, vei perſonam legatarii, vel ob volantatem teſtatoris, vel ob culpam hersdis. Ad hæc quinque genera referenda ſnat omnia, quæcunque ſub hoc titul.& Cod. codemtractantur. Prima cauia eſt, propter perſonam teſtatoris. Huius rei ex- emplum eſt in milite, in I. 7. Cod. eod. Militihus in teſtamen- tis multa iura ſingularia. multa priuilegia tribuuntur, de qui- bus tot. tit. De milit. teſtam. luter hæc ſingularia etiam hoc eſt de quo nunc loquimur, quod in millitis reſtamcnto cei- ſet Falcidia. Obfauorem militum conſtitutum eſt, vc ſola eorum voluntas ſpectetur in teſtamentis. dict. leg. D
e-

574 Franc. Duareni Comment.
Falcidia. Perſona legatariorum in hac quæſtione ſ pectatur,
Traianus, de milita. teſtamen. Ergo Falcidia ceſſabit in teſta- medto militis. Falcidia enim detrah- tur contra voluntatem teſtatoris. Nouel.. de hæred.& Falcid. Cum ergo ſola volun- tas teſtatoris ſpectetur in teſtamento militis, ceſſat Falcidia in militum teſtamentis. Hinc multæ quæſtiones naſcuntur, quæ in variis capitibus huius tituli tractantur, l. ſi poſt miſſionem. 17.1. ad veterani. 40.1. ſi miles. 9 2.leg. vltim. Si miles poſt miſ- ſionem teſtamentum fecerit, ſi veteranus ſit, qui deſierit eſſe miles. Ita enim demum hoc priuilegium militi conceditur, ſi militiæ tempore teſtamentam fecerit, velintra annum poſt miſſionem. De veteranis quæſtio eſt dict.l. ad veterani. 40. fapra. Secunda cauſa eſt. quod propter ręrn legatam interdum ceſſet Falcidia. Exempla huius rei varia ſunt; veluti cum dos legatur vxori à marito. lſed vſusfructus. Maritus dotem, qu ab vxore accepit, vxori legat in teſtamento, lex Falcidia locũ in eam non habebit, quia mulier rem ſuam accipere videtur. Neceſſario enim ei fuiſſet reddenda dos, etſi vxori prælegata non fuiſlet. Idem dicendum eſt de his rebus, quæ vxoris cau- ſa emptæ& paratæ ſunt à marito: ſi ita legauit maritus, Quæ vxoris meæ cauſa emi, paraui, idem do, lego, non habebit in iis locum Falcidia: quia alias ad mulierem tran ſirent, etſi ei ni- hillegaſlet ex illis. Nominatim ioſa lage Falcidia eæpreſſum r. Hoc adiecit, vt occurreret obiectioni, poſſet enim obiici: in donationibus, quæ cauſa mortis fiunt, locum haber Falci- dis, cur ergo locum non haber in his quæ vxoris cauſa empta, parata ſunt? Subiecit igitur, quod nominatim hac lege Fal- cidia expreſſum fuerit. Hunc locum ſupra adduxi vt oſtende rem, alia capita fuifſe huius legis, quam quæ expreſſa ſunt à Paulo in leg. i. ſuper titul. Eoque pertinet qu od dicitur in l. cum dotem./ 7. Nihil refert an maritus vxori leget dotem, an alii qni vxori dotem reſtituat. Capientis enim perſona inſpici- tur, non interpoſiti. Ille, cui legatum eſt propter mulierem. iuterpoſita perſona eſt. Simile in leg. ſi prædiorum. 15.Cod. codem. Vxor dedit dotem marito,& pactaeſt, vt maritus dotem lucretur ſoluto matrimonio. Mulier teſtamento fa- cto, iuſſit dotis inſtrumenta marito reddi, quia intelligebat maritum retinere dotem poſt mortem. Ex hoc legato non deducetur Falcidia, quia propter dotem alias debebantur in- ſtrumenta. Et idem de ſimilibus inſtrumentis dicendum eſt, vt quoties legentur prædia ei cuius prædia ſunt, Falcidiam lo- cum non habere: alias vero inſtrumenta in Falcidiam veniẽt. Exemplum de talibus inſtrumentis videre licet in tabellioni- bus noſtritemporis, quæ protocolla vocant. Ea enim tabel- liones in patrimoniis habent,& de his diſponunt reſtam en to: hinc deducetur ex illis Falcidia. Hic autem vxor man da- uerat marito dari inſtrumenta dotis, quam maritus lucraba- tur,& quæ ſine dote erant inutilia. Aliud exemplum eſt de libertate legara in leg. Papinianus. 8.§. quarta. ce inoff. Falcidia non minait libertates: libertas enim legata æſtima- tionem non recipit,& differt à legato pecuniario. Aliudex- emplum eſt de legitima, quæ debetur filiis in l. ſcimus. 36. C. de inoffic. Siveltriens, vel ſemis, vel alia portio. quæ liberis legitima eſt, legata ſir, de qua luſtinianus in Nouel. de ttiente velſemiſſe. Iure naturæ etiam dicitur debere liberis illa legiti: ma, vt eis auferri omnino non poſſit. lIdeoque eum pater eis legat hane legitimam, nullum onus ei adiicere deber, cum ex lege magis, quam iudicio teſtatoris accipere debeant. Qua- re Falcidia in illis ceſſare dicitur, ne per eam minuantur. Aliud exemplum eſt in rebus, quarum alienatio eſt prohibita, vt ſeruentur in familia legatarii. in leg. filiusfamil. 11 4.§. Diui. de legat. i. Ex hoc enim legato non detrahitur F alcidia, ne hac ipla ratione alienatio committatur, arg.§. ſi quando. Nouel. ſponſ.largi. Quia cum teſtator vetuerit alienari, intelligitur
etiam vertita eſſe detractio: quia pro parte alienaretur per de-
tractionem. Supra monui, cum legi Falcidiæ locus eſt, com- muaionem quandam rerum legatarum iaduci inter hære-
dem& legatarium. Res quæ ſolius legatarii fuiſſent, pro in-
diuiſo fiunt pro parte hæredis. Hoc alienare quodammodo eſt. Quxæritur de alimentis relictis, an deducatur Falcidia: Magnus eſt fauor alimentorum,& ideo recte dubitatur. Sed
hodie cerii iuris eſt, legem Falcidiam ad alimenta quoq; per- tinere. leg. Diui. 89. ſupra. Et vt idoneis hominibus collocetur
ea pecunia. Emendaudus eſt hic locus,& legendum eſt, No- minibur. Idonea nomina pro bonis nominibus accipimus. in leg. i. ad Macedo. Tertia caula eſt, propter quam ceſſat
cui legatum fit. Propter eum enim cui le gatum eſt, ceſlat in- terdum Falcidia. Exemplum eſt in l. ſi quis ad declinandum. 37. C.de epiſcop. Vt ſi quis pauperibus vel captiuis legauerit,
non detrahetur Falcidicia. Idem Aluſtiniano conſtiturum
eſt in Nouel. 1 31. de eccleſ.tit.§. ſi quis in nomine.&). ſi antẽ hæres. Quibus conſtitutionibus ius antiquum, quodin hunc
titulum relatum eſt colligitur, in l. 1. 6. ad municipium, lupra.
Vel etiam ea quæ Deo relinquuntur. Paulus diſerte hic ait, hal-
eidiam ad ea pertinere, quæ Deo relinquuntur. luſtinianus
in ſupradictis locis,& Nouel. valere quidem Deo relictum legatum, ſed Falcidiam non interuenire ait. Iuſtinianus iatet- preratur legatum Deo relictum, legatum relictum paupeti- bus, ad aendos pauperes&miniſtros eccleſi æ.
Ergo emendatum eſt hoc ius Nouella luſtiniani: quin es potuerit emendare, nulla eſt dubitatio,& de hoc inter omnes conuenit. Maior dubitatio eſt dict. l. ſi quis ad declinandom. Non enim videtur quibuſdam fatendum eſſe, ius antiqunm ea conſtitutione emendari, ne hac ratione fateri videantur pugnantia eſſe in libris luſtiniani. Sed meminiſſe debemus, quod in hac ſcola ſæpe dixi,& ſæpe repetendum eſt, diſtin. guendas eſſe conſtitutiones, quæ in Codice reperiuntut. Nam quædam ex illis compoſitæ ſunt, cum primum compo. ſitus eſt Codex,& hæ inter ſe pugnantes dici non debent, nec contrariæ iuri quod in Pandectas relatum eſt. Additæ vero ſunt aliæ conſtitutiones, poſt primam editionem& cõ- pofitionem Pandectarum, quibus antiquumius emendatut, tam quod in Codicẽ, quam qaod in Pandectas relat ũeſt. Hu- iuſmodi ſunt eæ, quæ ſunt editæ Lampadio,& Oreſte Coll Ex quibus eſt& hæc lex, ſi quis ad declinandum. Tametſi
enim deſideretur eius ſubſcriptio in noſtris codicibus, tamen ex inſcriptione ſatis eſt manifeſtum, eam poſt Conſulatum Lampadii& Oreſtis editam eſſe: ſcripta enim eſt ad loannem
præfectum prætorio. Et ex caralogo,& aliis argumentis cer-
to cognoſcimus, lIoannem prætura functum poſt Conlala- tum Lampadii. Hocque ex legibus ſub eodem ritul. Codit. de epiſc.& ali. tit. faciſe colligi poteſt. Paulus igitur ait legem Falcidiam pettinere ad ea, quæ Deo relinquuntur. Pauores:. nim non magno veteres hęc legata digna eſſe putabant, quali Deus non ind geret opibus. Hinc videmus apud Vipias. in fragm. titul. ꝗui hæredes. coaſtringi libertatem inſtituendi Deos. Chriſtiani vero Principes, cum viderent opes eſſe ne- ceſſarias in eccleſia, ad alendõs pauperes,& mi niſtros eccle- ſiæ putauerunt hæc legata fauore digna eſſe. Epiſcoporum:n. cura olim præcipua erat, alere pauper es. leg. i. Codic. de epile audi. Quæritur quid ſi Principi fuerit legatum, an interue- niat Falcidia? leg. 4. Cod. eo. Vbi dicitur: ſi quid legatum fue rit Principi, poſſe hæredem Falcidiam deducere. Hic notan- dum eſt, Principem iure communi vti, niſi quid ſingulaui ia- re exceptum fuerit. Licet enim Princeps ſolutus ſic legib. ta mon nihil tam proprium eſt imperii, quam legibus viuere l. ex imperfecto. Cod. de teſtam. Quod reſcriptum eiuldem autoris eſt, Alexandri nimirum, qui optimus& iuſtiſſimus princeps fuit. Quæritur de patre. Pietas non videtur permit tere vt Falcidia ex eo, quod relictum eſt, deducatur: Sedta- men dicitur, Falcidiam ad id quoque pertinere. lſi filiusfa.18. ſuper. tit. Quarta cauſa, ob quam ceſſet falcidia‚ eſt voluntas teſtatoris, ſi teſtator expreſſe prohibuerit, ne Falcidia detra- hatur.ſeruãda eſt hęc voluntas. Iuſtinianus in Nouel. 1.§.hinc nos. de hæred.& Falcid. Hac conſtitutione ius antiquum 45- rogatum eſt. Nam ſe cundum ius Pandectarum, teſtatot non poteſt prohibere Falcidiam, leg. pater filiam. 14.§. auia. Kin I.quod de bonis.§.. ſup. tit. Vbi adfertur ratio, quia ad ius piê blicum pertineax F alcidia, Ius publicum priuatorum cautio- nibus mutari non poteſt. Ad ius publicum jgeo creditur pet tinere Falcidia, quia ad teſtamentorum conſeruationem per- tinet. Intelligebant veteres. ſæpe euerti teſtamenta, fi non adirentur hæreditates, quod fieri lolebat ſi exhauſtæ eſſent legatis. Ildeoque receptum fuit inter iuris auctores, ne cau- tione aliqua hoc ius interuerti poſſet. Quia vero teſtatoreseo tempore plerumq; aliquid ſolebant camminiſci in frau— huius legis, putauerunt eam ad ius publicum referendam elle, ne in eam hominum conuentionibus comwittipoſlet fine multæ natæ ſunt quæ ſtiones, in quibus quæritur de volunta-
. 1 lt te teſtatoris, quæ omnes eo pertinent, vt teſtator nop pol ,... prohibete

1 24 NTroc. Kac. 4 1 82 1 rhhelnm, Ln n 11, lannaen rmaind 4* 8 en eſ 1a. lrrghula Kum adle cwid cle 4 1 „ Tctett Lan Trfam peminereadea aur Deone ö eu uim aou raron en xr egräͤg 8G 8. 1 Dnn aon nd perrr opide Hacntn 2 2— 1 8 4 2 5 8 Mn.nn du drre kd waling kr ᷣ f
41* 5 25 8 AR aneokmces,
4 4 8 4 3
ͤͤ
8* 3. L, 45 5 ver! ö cGOSHaen 6
„
3 4
as purxuuermt dergaahwot:gu
1 3 4½ 4„
a Am Nropunetr, detepapeae
uud. Qerrur zuta Pnacpi kac
.—
5 8 4 4 2
242 a“ M†. co. Vdicdar 4 4
2 NotaT*
4*. reaen! 40
4 omurt Aun at Puocpem mfecoc mela 4 4 Lrr erin me .““ mewmmm. Mt„ ) 1 a ablampeepaamenmee e * 1 1M 2 deteſtun Amp 3 5— A. Aemndnemn, uue
ut. rrn de datte Peus 1 12* ee. Anlcm 44
100 m uo d
In Tit. De bonorum poſſeſſ 75
prohibere Falcidiam, nec directo nec inditecto. Hoc anno-
tate paucis ſatis eſt: ius enim antiquum abrogatum eſt, cuius mentio ſit in d.l.patet filiam. 14. leg. quod de bonis. l. Seius& Agerius. l. ſi in teſtamento, ſuprà 64.& l. ſi vt allegas. hper. C.go. Nouel. 1. Iuſtinianus magis ad voluntatem reſtatoris teſpexit, nec putauit temere teſtatorem prohibiturum eſſe, ne hæres Falcidiam detrahat, ne hac ratione teſtamentum ſuum corruat. 1 Quinta cauſa eſt, ob factum, aut culpam hæredis. Exem- pla hic ſubiiciemus, vnum eſt in l. Paulus reſpondit. 24. ſuprà. Sires hæreditarias hæres ſubtraxerit. Hoc longius produxe- runt, vt locum haberet, ſi falſo negauerit rem eſſe hæredita- riam. l. 68.§. vlt. Genus enim fubtractionis eſt, qui rem ſuam oſſe contendit, non hæreditariam. Idem& hodie dicendum
aſt, ex conſtitutione Iuſtiniani, ſi hæres inuentarium non
fecerit. Hocque diligenter eſt notandum. dicta Nouel. 1. de hæred.& Falcid. 5.hinc nos. Tum demum enim poteſt Fal-
sidiam detrahere hæres, ſi inuentarium publice deſcribi cu-
rauerit. Si inuentario non deſcripto adierit hæreditatem, te- netur ctiam ſupra vires patrimonii ad integra legata, nec quicquam imputabit in Falcidiam. Hinc videmus detractio- nem Falcidiæ hodie non valde vſitatam eſſe, quia omittitur inuentarium. lIuſtinianus autem hoc ſtatuit, vt occurteret
incommodis ſai temporis, ne hæres ſubtraheret res hære-
ditarias.—
A liud exemplum, cum ceſſat Falcidia ob factum hæredis. Cumab hærede fideicomm ſſum eſt relictum in fraudem le- 88, vt reſtituat incapaci, tunc priuatur beneficio legis Fal-
cidiæ. in leg. beneficio. ſ9. Slvel eu qui capat non eſt, velit ali- quid relinquere, vel peregrino, qui item nihil poteſt ext ſtamento capere.. i. de fideicom wiſ. hæredit. Theophil. In= ſtit. Hoc caſu ſi hæres tacite accommodat fidem tellatori in fraudem legis, habetur indignus benelficio legis Falcidiæ. Si- mile eſt in leg. ſi tacitum. 1 3. ſupra. Et quod ita aufertur tan= quam indignis, acquiritur fiſco. leg. hæres. 11. de his quibus vr indign. Aliud exemplum, cum hæres obligat ſe ad loluenda integra legata.l. qui quod 46. Hęres qui porerat deducere Fal- cidiam, quia legata excedebant dodrantem, ſecutus volun- tatẽ teſtatoris, ita ſpopondit, ſe datur um legatariis integra le- gata. Non improbatur talis hæredis volun tas, qui plenam fi- dem teſtatoris ſecutus, legara integra ſoluat, quæ dodrantem excedunt, modo error, aut iuſta ignorantia non interueniat. leg. 1. l. error. Codic. eodem, in leg. poteſt hæres. Hæres ven⸗ didit delatam ſibi hærediratem,& cauit vt ſolida legata præ- ſtarentur, interueniente Falcidia: Ler enim hæredis cauſa la= ta eſt. Poreſt igitur hoc ius, quod ſi competit, pactione reſi- gnare. non enim fraus ei fit, qui ſpõte ius ſuum amittit. Simi⸗- kin leg. vltim. Cod. aod. Si ſoluetet hæres integra legata, o- miſſa Falcidia, non videretur plus debito ſolutum eſſe. J.1. C. co. Sed quid ſi non ſoluerit, ſed ſi cauerit tantum ſe ſoluturum integra legata? Idem, inquit, dicendum eſt de cautione, quod de ſolutione, ſiue ſoluerit, ſiue cauerit. His exem plis edocti, iudicare poterimus, quando ob culpam hæredis lex Falcidia Ceſſet. Poſtremus locus eſt de officio ludicis, ſeu ar- bitri in hoc iudicio, qui locus pertinet ad it.:ſequent.
9
ANCISCI DVARENIIVRIS
CONSVI. IN LIB. XXXVII. PANDECT.
METHGDICA
rit. De bonorum poſſeſtionibus. b 4 ONORVIM poſſeſſio, eſt ſucceſſio
vocat ad ſucceſſionem defuncti alicu- ius, bonorum poſſeſſionem dare dici- tur: eſtque vocabulum vſitatum apud veteres. Cicero lib. ⁷. epiſt. ad Trebat.
Valerius lib.7. cap. 7. Actametſi verba ex quibus componitur, apprehenſio- nem& derentionem rerum ſignificent, tamen hic bonorum poſſeſfio non pro illa detentione accipitur, ſed pro quadam Poſſeſſione iur:s, vt Vlpianus ait inl. 3.de benorum poſleſſio- ne. Prætor autem hanc bonorum poſleſſionem dat aliquan- do emendandi vereris iuris gratia: vt cum dat bonorum poſ- ſeſſionem, vnde libeti, filiis emancipatis: aliquando confir- mat ius ciuile, vt in bonorum poſſeſſione vnde legitimi. 5. 1. in Inſtit.de bonorum poſſeſfio. Sed cur hæc ſucceffio hæredi- tas non dicitur, eum hæreditatis definitio huic conuenite vi- dearurel. nihil aliud. infrà de verborum ſignification. Reſpon-
deo, hæredem prætorem facere non poſſe eum, cui iure ciuili
hæreditas non defertur, ne contra leges aperte quiò faciat. l. cum ſponſus. S. ſi res talis. ſuprà de publiciana in rem actio.§. quos autem. in Inſtit. de bonorum poſſeſ. Nam ſi paulo altius prætoriam poteſtatem& auctoritatem repetamus, conſtat iuris dicendi cauſa prætorem Romæ conſtitutum fuiſſe. l. 2. de origin. iuris. nec vllam vnquam ſupra leges auctoritatem ei conceſſam fuiſſe. dict. leg. cua ſponſus.& l. 3. ex quibus cau-
ſis maior. Cum dicunus iuris dicendi cauſa„ fic zceipimas ‚Vt
non modo iuriſdictionem, id eſt, iuris dandi poteſtatem ha- baife intelligatur, ſed etiam im perium eiiuriſdictioni cem- mixtum: cuiuſmodi eſt quod in danda bonorum poſſeſſione con ſiſtit, l. mperium. ſuprà d eiuriſdictio. In cautione inter- Ponenda,l. ubere caueri. eodem,& l. 6. de verborum ebliga- tion.& aliis id genus, de quibus alias diſſeremus. Edicta au- tem proponebant. quibus admonebatur populus de quibus tebus eſſent ius dicturi. dict. lege. 2. de otigin. iuris. Comple- ctebantur his edictis quicquid fere vſu& moribus magis uam cetto lure comprebenſum erat, vt teſtatur Cicer. lib, 2.
quædam prætoria. quos enim prætor
TRACTA TIO.
de inuention. plerunq; iuris ciuilis aſperitatem tem perabant
atq; emendabant, leg. ius autem. de iuſtit.& iure. e&x qua e-
mendatione plerunque ſequebatur iuris ciuilis abrogatio& antiquatio: deo probantur populo ea edicta„propter ſum- mam æquitatem& vtilitatem eorum. Vnde dicitur, eos qui honores ſiue magiſtratus gerunt, iuri prætorio auctoritatem dediſſe, tq; ideo honorarium appellatum.§. prætoram. In- ſtitut. de iure natur. gent.& ciuil. E quainuis appellatione Iuris Romani; vel ciuilis, lex populi Romani tantum ptoprie ſigniticerur, quæ ideo ipſum ius per emphaſin dicitur: ramen
quia paaulatim propter vrilitatem receptum eſt hoc ius præ-
torium, ius etiam dici ccæpit. dict. leg. ius autem. Prærtot gi- tur à Cicero. recte dicitut, Quſtos iuris cinilis, 3. de Leg bus Iuris diſceptator, qui priuata iudicet, iudicareve inbeat, prætor aſto, iuris ciuilis cuſtor. Non enim credendum eſt ea verba fuiſſe 12. Tabular. cum prætores longo rempore poſt has le- ges Romæ creati fuerint, vt docuimus ex l. 2, Äe origin. iuris. Illud inficiari nemo poteſt, Imperatorum tempore multum decreuiſſe prætorum auctoritatem, ac maieſtatè,.ſi apud. C.
de appellat. ac iuris condendi auctoritatem lmper. nulli fere
magiſtratui permittere ſolitosfu'ſſe, leg. ⁊. Codic. de offic. præf. præt. leg. vltim. Cod. de legibus. Quare tametſi edicta aliqua proponerent, l. ſi quis id quod. de iuriſdict. legum ſta⸗ tuendarum cauſa tamen nihil inſtitucbant quod iuri aduerſa- retur, dict. l.2. Ex iam dictis ſatis perſpici poteſt quomodo ſit
accipiendum quod luſtinianus ait, Quos ſolus prætot vocat ad ſucceſſionem, hæredes non fiant, 5 quos autem. Inſtit. de
bonorum poſleſſio. Diximus enim iplum ius 1ανρικα ν ius
ciuile legemque publicam dici,& ius prærorium non aiſi lati⸗
ore ſignificatione ius appellari,§. non aurem. de per-
Pet.& temp. action, quia iuris faciendi poteſtas penes populũ
aut principem fuit:atq; hinc fit, vt hi, quos ſolus prætor vo- cat, dicantur loco hæredum à luriſcontultis,& haberi pto hę- redibus, l. prætor. 1r). de reg. iuris, l. hær edi atis. de verb. ſign. leg.vnica de poſſeſ.hære dit. vnde nec actiones eis dicectæ, nec in eos dantur, vrait Theophil. dict§. quos autem. ſcili- cet vtiles tantum quas Vlpian. in reliquis tit. bonorum poſ⸗ ſeſ vocat fictitias, quod bonorũ poſſeſſores hæredes fingã⸗ rut eſſe Hec autẽ lũt accipisda de his quos ſolus prętor vocat

676 vluſtinianus ait. quos autem. culuſmodi ſunt liberi eman- cipati. nam qui vocantur vtroque iure, ciuili ſcilicet& præ- torio velut agnati& ſeripti hæredes, ipſo iure hæredes fiunt⸗ item quibus lex aliqua, aut Senatuſconſ. aut conſtitutio, bo- notum poſſeſſionem dari ſpecialiter iubet. l. 2.&z. ff. vnde le- git.. 7. Inſtit. de bonor. poſſeſ.
Definitio Vlpiani. CAXv. II.
V1bieu⸗ ita definit bonorum poſleſ.. 3. f.. de bonorum poſſeſ. Ius perſequendi retinendiq, patrimonii, quod cuiuſ- Ad quam definitionem ſubuertendã calumnioſis argumentationibus nonnulli vtuntur. Vide Al- ciat. lib. ²2½ειινσρντ ½.c. 7. Sed mihi plana& aperta ſatis eſſe vide- tut, ſ quis modo conſideret Vlpianum ſectaſſe vim& pote- ſtatem quæ huic bonorum poſſeſ. attribuitur. hæc enim ſuc⸗ ceſſio pro hæreditate habetur: adeo vt bonorũ poſſeſ& hæ- reditas plerunq; confundantur. l. vltim. hic. l.hæreditatis. de vetborum ſignific. Proinde non eſt mirum ita definitam eſſe bonorum poſſeſ.vt ea definitio hæredirati quoq; conueniat.
qus cum moreretur funt.
nii, Sec. ſic accipe, vti is cui datur bonorũ poſſẽ eſſio, ſi rerũ poſ-
ſellor eas retineat, alias experiri poſſit vel
terdicto, vel petitione hæreditatis, quod ſi nullæ ſint res hæ-
reditariæ, nihilominus bonorũ poſſeſſot& hæres recte dici⸗
tur. I. 3. de bonorũ poſleſ.& lhæreditas. de petit. hæredit. CA y. III.
De diuiſione bonorum poſſeſtionis.
Vedam bonorum poſſeſſio tantum competit facto te-
ſtamenro, vt bonorum poſſeſ. ſecundũ tabulas, aut cõ-
tra tabulas: quædã non factoteſtamento, vt vnde liberi, vnde legitimi, in Inſtit. de bonorum poſleſ. accedunt& alie diuiſio- nes ex Paulo, l.ſed cum patrono. de bon. poſleſ. veluti qus cõ- petunt cõtra voluntatẽ defunctorum, aliæ ſecundum volun- tatem. Idem quædam dantur legum tuendarum cauſa, aliæ e-
mendandarum,&c. Cęteras diuiſiones ſuis locis docebimus-
Ca v. IIII. De penſonis quæ bonorum polſeſtionem petunt.
Oa tantũ ſingulares perſonæ, ſed& municipia& ſocie- Naus bouorum poſleſ.agnoſcere poſſunt, l. 3.5 Amuni⸗- cip. de bonorum poſſeſ. Namn municipiis hodie bæreditates deferuntur:nec ſeruatur illud ius antiquum, de quo meminit plinius lib.. epiſt. ad Caluiſium. His autem qui prohibentur capere hæreditatem, non datur bonorum poſſeſ. leg. non eſt ambigendum.ff. eo. cuiuſmodi ſuntrei capitalis damnati, l. e- dicto. hic. Alia eſt cauſa eorum qui iure ciuili non vocantur adhæreditatem, veluti emancipatus, l.ſed cum patrono. Nã aliud eſt prohibere alicui, capere hæreditatem, aliud non vo- care ad hæreditatem,§. 2. Inſtit. de bonorum poſſeſ. Filiusfa. bonorum poſleſſionem ſibi delatã agnoſcit, nec neceſſarius eſt iuſſus patris, quamuis ita demum acquiratur, ſi conſen- tiat, l.2. in aditione vero hæreditatis præcedere iuſſum opor- tet, l ſi quis mihi bona.§. iuſſus. de acquir.hæred. Subtilitates veteris iuris, quæ nullam videbantur habere vtilitatem, faci- le contempſerunt prætores in bonorum poſſeſ. dandis: quo- rum officium erat, ius ciuile cum aliquo temperamento ſub- ſequi, vt ſupra diximus. ldem& à ſenatu factum intelligimus, l. ſeruo.§.1. ad Trebel. Aduentitiam ſane ſucceſ. filiusfamil. amplectitur, atſi pater omnino diſlentiat, vt conſtitutionib. expreſſum eſt, l.vlti. C. de bonis quæ liber. Infantis nomine tutor bonorum poſſeſ.recte agnoſcir, eaq; per tutorem agni- ta tranſit ad hæredes infantis, leg. 3. hic. l.z.§. ſed ſi infanti. ad Trebel.&l.ſi infanti. C.de iure delibe. Pater etiam filii aomi- ne recte agnoſcere poteſt, L.I.& 3. Pupilli nomine, qui infan-
tiæ annos exceſſit, tutor bonorum poſſeſ.agnoſcit, non pupil-
lus, niſi tutoris auctoritas accedat, l. bonorum. hic.. ſi vnus. l. tutor.. ſi pupillo. ff. o. Quamuis enim in adeunda hæredita- te, ſecundum ius ciuile requiratur actus& conſenius pupilli cum auſtoritate tutoris, leg. potuit. C.de iure deliber. tamẽ vtilius& ęquius viſum eſt prætoribus totũ hoc negotium cõ- mittere tutori, cuius conſilio pupillus regi dicitur. Mutus, ſur-
Pyanc. Duareni Comment.
uorũ bonorum in-
qus, cæcus, bonorum poſſeſadmittere poſſunt, ſi quod agats intelligant, l. vltim. de bon. poſſel. furi oſo, infanti: hic, ſi vero
non intelligant quod agatur, datur eis curator, qui bonorum
poſſeſ. admittit, ſ. ſeruo inuito. 5. ſi pupillo ad Treb.&in Inſt. de curat. Furioſi curator agnoſcit bonor. poſſeſ.l. ². iit.3.l..5 ſi quis ex liberis. ad Tertul. Agnoſcere ẽt põt furioſus per fer. uum aut filium quẽ in poteſtate habet, l. Antiſtius. de acquir. hæred. Sed tota hæc acquirendirario pleniſſime continetur Iuſtiniani cõſtitutione. C. de curat. furioſi, quę Lãpadio& O. reſte coſſ. edita eſt,& ius antiquum ẽt ſuper his ſoluit, l.vlti.
Carv. V. Quomodo accipiatur bonorum poſſeſiio.
Am tempora Conſtantini adibatur prætor, à quopete- C A batur bonorum poſſeſ. erarq; hæc petitio neceſlaria, ni- ſi prætor vltro non petenti daret eam, l. ſeruus. ff. eod. hodie petitio neceſſaria non eſt, ſed adire prætorem aut aliũ iudic ſufficit& teſtari apud eum ſe velle bonorum poſſeſ. admitte- re, l. vltim. hic.§. vlt. in Inſtit. co. l.vit. C. de curat. furio. Quod
1. 1 Quod dicitur in ea definiti one, perſequendi, retiuendi ve domi. diximus bonorum poſſeſſionem à prærore non eſſe petendã,
ſic accipiendum eſt, niſi ſit ex numero earum quæ decretum & cauſæ cognitionem deſiderant. illæq; decretales à iuris au- ctoribus dicuntur, l. 3.§. ſi cauſa. ff. eo. Dubium enim noneſt
quin cauſæ cognitio fuerit neceſſaria in quibuſdam bonorum
Poedindhel f. uis ordo in bono. Exem plum eſt ia Car- oniana bonorũ poſel. e ea quæ ventri datur,.z. ſf. de Car- boniano edicti.j.z.§. ſi ea. de ventre in poſſeſ. mitt. nam in his agitur de poſſeſ.in alium transferenda. Nec verbo tenus datur bonorum poſleſ.cæterę dantur ſine re, vr verb s vtar Vlpiani in fragment. Inſtit. Huiuimodi bonorum polſieſſio fuit quæ datut furioſo, l. z.§. ſi quis ex liberis ad Terrullia. ante conſti- tutionem luſtiniani.l.vlt. C. de curat.furioſi. item ea quæ da- tur infanti tutorem non habenti, l. ſi infanti. de iure deliber, Et he bonorum poſſeſ.repudiari non poſſe dicuntur. Nãante decretũ repudiari non poſſunt quia nondũ ſunt delatę: delate poſt decretum vero ſera eſt repudiatio, leg. i. õ. decretalis.de ſucceſ.edict. de his etiam videtur accipiendum quod dicitur, plerunq; contra fiſcum pleroſq; admitti.l. nõ eſt ambigendũ. ff. de bonorum poſſeſ. de his ſiquidẽ fruſtra quæreretur, quas petenti cuiuis ptætor dat ſine cauſæ cognitione. Aliæ bonoti poſſeſſiones, quæ exſolo prætoris edicto pendent, nec decre- tum requirunt, edictales dicuntur. l. cum quidam.§. quod di⸗ ciiur. de acquir.hæred. l. i. ſitabulæ teſtam. nullæ ſext. C A v. VI.
De tempore.
A D doſcenckem bonorum poſſeſſionem liberis patẽ- ibuſque annus datur, cæteris centum dies, l. 2.&4. hic.
&. 1§. largius. de ſucceſ.edict. hoc tempore elapſo excludun-
tur à bonorum poſſeſ niſi vocentur alio capite edicti: nam er cluſi à bonorũ poſſeſ. vnde legitimi, poſſunt petere vndeco- gnati,&§. ſed videndum. de Eccel. edict. Incipit autem hoc tempus currere ſecundum edictum ſucceſſorlum, ex quo de- lata eſt bonorum poſſeſ. Itaque quandiu primi ordinis luc⸗
ceſſores admitti poſſunt, cæteri non admittuntur, curtitq; to-
pus poſt centum dies qui primum dantur, vel poſt repudatio- nem eorum, ſi ante finitum illud tempusrepudiatint,§. pen. Inſtit.de bonor. poſſeſ. Quod ſi ſecundus intta centumdies ſtatutos primo agnouerit,& poſtea contigerit primum ex- cludi, huiuſmodi agnitio eandem vim habebit, ac ſi ſuo tem- pore& curriculo agnouiſſet. Sic enim exiſtimo Conſtanti- num ſenſiſle, cuius verba eſſent clariora, ſi proprie loqui qua durioribus translationibus vti maluiſſet. Porro hoctempus vtile eſt, nec currit ignoranti, l.⁊. hic.&§. vlt. in Inſtit. eo. At-
dueideo plerund; contingit, vt qui excluſus eſt ab adeũdi he⸗
reditate iuri ciuili. lapſu temporis legitimi quod continuũ et & ſi is poſſit nihilominus bo. poſ.agnoſcere, licet. C.de iure delibe. Hinc conſequitur, eum non excludi tẽpore, cuius 6 gligentia argui non poteſt.l.pen.hic.& l. cum quidamſ 0.I⸗ gnoranti ſane non nocet ſcientia alterius, I. 4. de iuris& aci ignor. pręterquã in exceptis caſib.vt puta ſi filiusfa. ſibi delati herediratẽ non agnouerit intra tẽpus ſtatutũ, li. hic. De tuto⸗ re&curatore quęritut hic,& arbitror ſciente tutore die cede- re, l. ſeruus. S. 1. Snae aliud dicendum ſit de curatore furic⸗ ſi... tit.ʒ.l.2. 5. ſi quis ex liberis. ad Terrul. ſciente werep.
oltnd Ao 4g 1diici Wpente
jade: Ils, bono ham
1 tum. 1bone
ne9 3
42 leil,
locol votur habea dcfe hæte 6§. totlut geha
1lum o
von ſ liluta tomm diccur aatuti.
L.
3
lu

luc— ernach Hanſtm lantzunnlli Ks doueran ollet ealenestrn iR aes ur exbcloxxrseüan aum teurmt eückuer— C4n FI
6 1 —“
l.* duese
1 8
— n liims felcl Twiuas
d erꝛ ciuin 3
In Tit. Debonor poſſſec tab. 577
dies quidem cedit. dict. leg. ſeruus. g. vlt. ſed non ita vt pupillus excludatur, dict. leg. 1.& 3. l. circa. qnis ord. in bon. poſſ. ſeru. Nocebit ergo patri laplus diei, ſi forte hæreditas ei acquiri de- buerit. Quad diximus de ignorantia, id de ignorantia facti non iuris accipiendum eſt, nam iuris ignorantia neminem ex- cuſat:in compendiis ne fœminas quidem l. quandiu.& l. iuris.
&l. quicunque:. hic. l. in bonorum. ff. eodem. Exempla peti
poſſunt ex cap. 1. de iuris& facti ignor. quod deſumptum eſt ex hoc tractatu, vt inſcriptio indicat.
C A vy. VII. De eſfectu bonorum poſſeſbioni.
uie poſſeſſione bonorum, omnia commoda& in- commoda transferuntut ia bonorum poſſeſlorem, per- inde ac ſi hæres eſſet, l. z2.& 3. ff. eod. ſic enim bona hic accipi- mus, propter ſubiectam materiam, quæ de hæreditate eſt, J. bonorum appel.de verb. ſᷣgn. l. cogi. ad Trebel. licet hoc ver- bum alitet accipi ſoleat. l. mulier bona. de iure dot. l.lubſigna- tum.§. prope. de verb. ſign. l. cum emancipati. S. illud. de colat. bono.l. ſ quis ſeruum. õ. vlt. cum l. ſequen. de legat.². Actio- nes autem quæ dantur bonorum polſeſſori,& in poſſeſſo- rem, vtiles ſunt non directæ, quia hæres non eſt, ſed hæredis loco habetur.§. quos autem. Quid igitur ſi pupillo tutor bo-
norum poſl. petierit, quæ plus incommodi quam commodi
habeat: Ec verius eſt tutorem iudicio tutelæ teneri, l. ſi pupil⸗ 1o. ff. co. Præterea bonorum poſſeſſio agnita tranſmittitur ad hæredem: ante agnitionem vero non tranſmittitur, 1. 3 4. hic. 1. 3.§. acquirere. f. co. idque exemplo hæreditatis quæ defer- tur iute ciaili.§. in nouiſſimo. C. de caduc. tollend. De ratio- ne huius iuris vlgo diſputari ſolet, extantque variæ ſcripro- rum opiniones apud Alciatum lib. ⸗a⁵⁵εν 4. capit. ſ. ſed hi non ſatis perpendiſſe videntur, quam multa à veteribus con- ſtituta ſunt ærarii locupletandi gratia, quamuis priuatis in- com modum adferrent Qua de re ſub titul. de caduc. tollend. dicturi ſumus, ac ſimul torum hunc tractatum ſumus expli-
caturi.
AD TIN
OVANDO NON BETENTIVM
PARTES PETBNTIBVS
ACCREISCANT. Cop.
— NrTER effectus agnitæ bonorum poſſeſl. hic 9 ſ. W ri
Sd rum poſleſ.& vnus agnouerit pro parte ſua, portio ab alio omiſſa, ipſi accreſcit, idque ipſo
oſtendit edicto prætoris id expreſſum fuiſſe. Si tamen patro- nus agnouerit bonorum poſſeſſio. contra tabulas liberti pro dimidia parte quam Preętor ei pollicetur, herede ſcripto omit- tente, hanc partem omifſam non aliter acquirit, quam bono- rum poſleſ. denuo petita ſit, nec vllum ius adcreicendi hic eſt. Lſi non patrono.ff.de bono. poſſeſ. nam alias portio deficiens adcreſcit ipſo etiam inuito. l.cum ex duobus. de acquiren. hę- red. Quod autem ait, ceſſante legitima ſucceſſions, ſic accipien- dum puto, vt non tantum inter eos quibus legibus& iute ci- uili de fertur hæreditas, habeat locum ius accteſcendi, ſed et- jam inter eos, qui iure ſuccedunt tantum pratorio, veluti li- beri emancipati.§. emancipati. de hæred. quæ ab inteſta.§. emancipatos. de exhæred. ¹ibe. Et hoc ius quidem adcreſcen- diinter eos obſeruatur, qui eiuſdem gradus ſunt: inter alios enim qui eiuſdem gradus& ordinis non ſunt, locus eſt ſuc- ceſſorio edicto, de quo plura dicturi ſumus in fra.§. cum igi- tar. de bono. poſſeſ. in Inſtit. Præterea quod hic dicitur, his ſo- lus adereſcere,&c. non ita eſt accipiendum, quaſi ius adcre- ſcendi perlonam non rem ſequatur. Verum eſt enim quod alibi dicitur, portionem adcreſcere portioni, id eſt, ei tantum perſonæ adquiti, cui portio prius acquiſita eſt. l. ſitotum, de acquir. hered. Eadẽ ratione loquendi dicimus, ſeruitutem de- beri fundo,& deberi perſonæ. l. 1. ff. ſi ſeruit. vindi. Sed accu- ratius de iure accreſcendi diſputatio in ſuum locum reiicien- da eſt, tit. de cadu. tollend.
enumeratur, quod ſi pluribus delata ſit bono-
iure, vt nulla ſit opus bonorum poſ. agnitione,
1.2.§. vlt.& II. ſeq. ff. de bono. poſſeſ.& Gordianus noſter hic
AD TIT. DE BONORVM POSSESSIONE SECVNDVM TABVLAS.
CA b. 1.
Osx tractatum generalem de bonorum poſ- — 8 lel. ſequuntur harum poſſ. genera, ac meli o SA incipit ab his quæ facto teſtamento compecũt, veluti ſecundum tab& contra tabuſ. quoniam ccæteris locus non eſt: quandiu bæ comnpetere pofſlunt,§. ſunt. in Inſtit. de bon. poſl. Proinde inſcribitur hic titulus, Si tabuſa extabunt teſta. com munis vtri- que bonorum poſſ.tam ſecundum tab. quam contra tab. quia neutra earum datur niſi tabulæ extent,&c. Quamuis autem bonorum poſſeſ.contra tabul. præcedat ſecundum tabulas, l. 2. ff. eod. atque ideo præponarur titulus de bonorum poſſeſ. contra tab.tamen compoſitores Codicis aliam rationem ſpe-
53
8
8 2 —
ctarunt, nempe quia hæc ſecundum voluntatem teſtaroris datur. Nec mouere quidquã debet, quod Vlpian in fragmen-
tis Inſtit. diuidir banorum poſſ. in eam quæ contra tabulas,& eam quæ aduerſus tabul. datur. Nam aduerſus tabulas dicitur, pro ſecundum tabulas, l. naturaliter. de vſucap. quo ſenſu ait aduerſus leges, id eſt, ſecundũ leges, ritul. de teſta.& frequens eſt hoc verbum apud Senecam. Ex ea autem quod dictum eſt quandiu hæ bonorum poſſ. comperere poſſunt, non eſſe lo, dom his quæ proximitatis nomine deferuntur, oritur quæ ſtio
ic l. 2.
C 4 v. II. Car introducta ſit hæc bonorum poſſeſſio.
TATunde ait, hanc bonorum poſſeſſionem neceſſariam, §. ſed ea. de bono. poſ. 8in Inſtit. nam actiones poſſeſſor æ non dantur ſcripto hæredi, niſi hanc bonorum poſſeſions acceperit, I. 4.de Carb. edict. cuiuſmodi eſt interccum quo- rum bonorum, l. i. qnorum bonorum. Item prætor hancho- norum poſſeſ.his etian dar, qui ſecundum formam iuris ciui- lis inſtituti non ſunt: vt docet Vlpian. titul. de bon, peſ.&æ tir. quib. mod. teſta. infir. nam ſi quis tempore teſtamẽéti& mor- tis, factionem teſtam enti habuerit, non etiam medio tempo- re, iure ciuili hæreditas non poteſt adiri ex eius teſtamento, datur tamen hæredi bonorum poſl. ſecundum iabulas, ſi e- ſtamentum ſignacvlum ſeptem teſtium habeat,§. pon te men, quib. mod. te ſta. in fir. in Inſtir. quæ forma iuris præiori eſt,§.ſed cum paulatim. in Inſtit. de teſtam.
b C A r. III. Quibus ex cauſis detur bonorum poſſeſbio 1 ſecundum tabulas.
Rimum tabulas teſtamenti extare oportet, I. 2. ff.eod. ae
eas extare ſufficit, licet roſæ ſint à muribus tabulæ, aut ali- tet ruptum linum, l..§. vlti. eod. nec ſufficit exemplum tabu- larum, I. 2. Tabulas accipimus omnem materiam in qua te- ſtamentum literis ſcribitur. l. 1.& 4. idque rite& ſolenniter, l. cum tabulæ eodem. Notæ autem literæ non ſunt, ac ideo ad bonorum poſſ. non proſunt, l. ſed cum patrono.§ vlt. de bon. poſſeſ. Tabulas etiam intelligimus ſupremas, quoniam illa ſolæ ratæ eſſe debent, dict. l. i. Præterea ſecundum nuncupa- tionem datur quoq; hæc bono. poſſe ſ. quamuis nullæ ſint ra- bulæ ſcriptæ, l. 2. hic. Nam prætor llerus bonorum poſ- ſeſhonem iis qui fuerunt iure inſtituti hęredes, etiam ſine ſcri- ptura, IJ. ſi ita ſcriptum.§. vlt. hic. con ſtarque iure ciuili, teſta- mentum per nuncupationem f. ctum valere, in Ipſtitut. de teſtam.§. vlt. quod eſt accipiendum, niſi ahas teſtamentum iure cmili itritum fiat, dict.§. non tantum. Deinde iis qui ſe- cundum formam iuris prætorii ſcripti fuerinr, id eſt, ſeprem te ſtium ſignaculis adhibitis, d§. ſed cum paulatim. quamuis iure ciuili forte reſtamentum uritum factum ſit,§. nonta- men. quanquam iure ciuili:d quoque tempus ſpectetur. Si quis igitur teſtamento facto ſe arroꝑandum dederit,& poſt- ea ſui 1uris effectus deceſſerit, ex verbis edicti hæres ſcriptus bonorum poſſe l. accipiet. Sed quia teſtator cum capite f rtu- nas quoque ſuas in abenam familam tranſtuleiit, acque ideo mutaſſe voluntatem creduur, hæces doli exceprione ſummo-

578 b b vebitur, l. qui ex liberis.§. teſtamento. hic. quod eſt accipien- dum, niſi literas ſcripſerit, quibus non voluntatem eius muta- ram fuiſſe appareat, vt Vlpia. ait dict. 9. teſtamentum. Et hanc Papiniani exceptionem addere neceſſe eſt luſtiniano Lumaie Si teſtator ciuis Romanis,& ſui ĩaris fuit duobus tempoti us, dandam eſſe bonorum poſſeſ.d. 5. non tamen. Quod unenn dicitur, prætorem exigere duo tempora, locum habet id 3 bus caſibus teſtamentum ob mutationem ſtatus iure ciuiliit- rirum fieret. Nam ex teſtamento facto ab homine ſanẽ wene tis, qui poſtea in furorem incidit, bon. poſſeſ: recte derſta di quis autem. l. z. Tertia cauſa reſpicit inſtitutionem— uem ita inſtitui neceſſe eſt, vt cetta demõſtratione deſigne tur,& portio quæ deſcripta eſt inueniti volitel elrhie Fr tamen in nomine non nocet. ſi alias de perſona conſtet, l. 6 8 ſcriptum. õ. ſed cum in prænom. Is vero cuius nomen conſal- to delerum eſt àteſtatore, non poteſt bonorum poſſeſ. pete- re, I. 2.§. ſi conſulto.& d.I. ſi ita ſcriprum. Sed etſi ſeruus hæ- res ſit ſcriptus, eius domino defertur bonorum poſleſſ:ad quẽ
at inebit hæreditas,l. 2.§. vltim. Inſtitutum accipimus, ſiue in
imo ſiue in ſecundo gradu ſit inſtitutus, ſeruato tamen or- dine inſtitutionis, l. 2.§. defertur.&§. ſi duo. Hæredi etiam ſub couditione ſcripto datur bonorũ poſleſ.l. 2.§.1..fi ſeruus, hic. modo ſit vtiliter inſtitutus, l. hi demum. Qund ſi poſtea deficiat conditio,& is ſit, ob cuius præteritionem potuerit re- ſcinditeſtamentum, puta filius præteritus, teſtatoris poſleſſio ei data vim habebit contra tabul. bonorum poſſeſ. l. 2.§. ſi ſub conditione. ff. eod. l. 3.§. ſi ſub ea. de bono.poſſ. contra tab. Si tamenita fuerint inſtituti, Vter ex fratribus meis vxo' em Se- iam duxerit, ante quam cxiſtat conditio neuter petit: hi enim ſe inaicem impediunt. l. 2.§. ſi quis ita. ff. eod. Quarto requi- ritur ſententia ex l. 1„§. ſententiam. ff. eo.& Lhæres inſtitutus,
de acquicen. hæred. Huic tit. accedit appendix quædam tit. de
bono. pofleſ. ex teſta. militis, cuius explicatio difficilis non eſt. b ADTII. b DE BONORVM POSSESSIONE CONTRA TABVILAS.
VIVYS bonorum poſleſſionis cauſa eſt pręteri- rio liberorum in teſtamento paterno,§. ſunt autem. in laſti. tit. de bono. poſſeſ. Hinc autem
1 I norum poſſeſ.ſi rite facta ſit, l. nõ putauit.l. ſub conditione&l. filium.§. i. ff. eo. Inſtituto igitur hærede, mul- to minds dabitur bonorum poſſeſſio hæc, quia poteſt lecun- dom tabulas petere, l.3.§. ſi quis ex libecis. Quod ſi defecerit conditio, ac ideo effectũ non habeat inſtitutio, prætor filium tuetur, perinde ac ſi bonorum poſſeſ. contta tabnlas accepiſ- ſet. d. l. 3. 5. ſi lub ea. fit tamen interdum vt inſtitutus ad bono. poſſeſcontra tabulas admittatur, propterea quod alius præ- teritus fit, quicommilſerit edictum, d.§. ſi quis exl beris. Nam iniquum eſlet, nec quaſi ſcriptum poſſe petere bonorum poſ- ſeſ. quandiu cont. tabul. peti poteſt: nec contra tabul. quandiu non naſcitur præteritus. l. 4.§. vlt. Nec expectantl. qui pro- pter alios bono. poſſeſſpetant, vt præteriti petant, cum ſemel beueficio aliorum ad id bene ficium fuerint admiſſi, l. ſi poſt mortem.§. vlt.& hoc remedium ſcriptis aliquando vtilius eſt
quam bonotum poſſeſ.ſecundum tabulss, ſ fotte ex minima
parte inſtit uti ſunt hæredes, I. non putauit. vlt. Dicitur libe- rorum, quod ſi ne dubitationes d aaturales& legitimos perti- ner, l. 1. nec refert an ſui iuris ſint, an poteſtari alterius ſubie- ti, l. 1.§.& ſui iuris. adoptiui admittunrur contra teſtamen- tum patris adoptiui, l.¹ quandiu funt in familia, leg. in omni. de adopt.
tuntur, niſi alius admiſerit edictum,& hæredes inſtituti ſint, d. l. non putauit.§. in adopt. Liberos accipimus, filios, nepo- tes,& c. quos prætor vocat eo ordine quo vocantur iure ciuili, J.. nec nati tantum rum poſſeſſionem admirtuntur, l.1.§. hæc autem. ff. eod. tit. l. „ hic. lcew liberi intelligantur hic, qui inſtitui iure poſſunt, quod adtempus mortist efertur. l. z.§. lber. quãuis alias ho- rum temporum in hære excraneis. de hæredum qualitate& differen. Dicitur, teſta- mento, quia, non niſi facto teſtamento datur hæc bonorum
poſſet. licet contta teſtamentum detur,§. ſunt autem. debo-
Franc. Duareni(omment. norum poſſeſ. Oportet igitur extare tabulas teſtamenti, it
ſt vt exhæredatio excludat filium ab hac bo-
Contra teſtamentum patris naturales non admit- liberi, ſed etiam naſcituri, ad hanchono-
dum inſtitutione ratio habeatur,§. in
detur bono. poſſeſſio contra tabulas. ff. ſi tabul. teſtamen. nul- le extab.& tales eſle, vt ex eis adiri poſſit hæreditas. ſicenim interpretatur Tryphoninus quod vnlgo Romæ relarum kuit, liberis datam poſſeſ. contra lignum eſſe, id eſt, contra teſta- mentum quodligneis tabulis deſcrib ſolet, leg. quod vulgo. de bonorum poſſeſ. contra tabul. aditio tamen neceſſiria non eſt in hac bonorum poſſeſ. quæ liberis præreritis competit, quia ad impugnandum omnino teſtamẽtum datur. l. 4. Non aduerſatur ſupra ſcriptis quod Caius ait, Si prius teſtamentum extet iure fattum quo filius exheredatus eſt: ſequès imperfectum, in quo prateritus ſit filius: poſteriore teſtamento prateritus retlepe. tei bonorum poſſeß. Non enim ſimpliciter hoc dicit Caius ſed addit rationem, Si remoto quoque filio potiores ſint in ea heredi- tate poſteriore teſtamento ſcripti hæredes, l. ſi duobus.§. ſ prius. Et certum eſt cum ex imperfecto teſtamento poteſt aditi hę- reditas, huic bonorum poſlſeſ. locum eſſe: quod tum accidt cum in poſteriori teſtamento ſcripti ſunt legitimihæredes,l. 2. de iniuſto, rupto.l. hac conſul.§. ſi quis autem. C. deteſta. Prætor autem eos vocat qui futuri eſſent, ſi in poteſtate man- ſiſſent.ltaque vulgo dicitur præteritionem matris haberipro exhæredatione, 5.vlt. de exhæred. liber. nec mirum eſt tamen valere præteritionem matris quantum patris exhæredatio- nem, cum magis debeatur filio patris quam matris hæreditas. Interdum denegatur liberis hæc bonorum poſſ. vtputaſad. cundo hæreditatem, aut capiendo legatum, iudicium teſta- toris patris comprobauerint, l.3.§. vlt.l. ſi ex duobus.l. ſi poſt mortem. Lſi præteritus. Reſcinditur teſtamentum,& adcau- ſam inteſtati reducitur,§. vlt. d.l. non putauit. Datur petitio hæreditatis filio aduerſus ſcriptum hæredem, l. cum emanci- patus. denegaturque legatiteſtamento relicti exactio, l. ſub conditione: hic. leg. filium.§. omnibus. de leg. præſtan. Hræe bonorum poſſeſ.ceſſat ſecundum tabulas. l. 2. C. eod. Poteſt tamen hæres ſcriptus adire hæreditatem iare ciuili, l. is quiſ. ſed ſi ſcriptus. de egacpraſt.cumqus tuetur prætorſ exlibe- ris ſit qui contra tab. petere potuerit, d.l. ſi ex duobus. 9.ſedg&
ſcriptus. b b ADTII. DE LEGATIS PRASTANDIS, contra tab. bon. poſſeſ. petita.
CA v. I.
4₰
KVANVISreſciflo teſtamento per bonorum poſ- ſeſſicontra tabul. legata omnia quæcunque cote- ſtamento relicta ſunt, intercidere videantur: ts- men prætor æquitate ductus quibuſdam perlo⸗ nis legata conſeruat, puta parentibus, lberis, l.. C. eo. l.i. hic. quod eſt accipiendum nifi contra tabulas petat. Nam is qui
eſt in poteſtate præteritus, nemini legatum præſtare cogitur,
cum& ſine hac bonorum poſleſſ. hæreditatem ſit habiturus ſuo iure, l. is qui. b C A y. 1I1.
Quaæ legata conſeruentur. A tantum legata conſeruantur quæ ipſis parentibus&li- perisrelicta funt, non etiam ſeruis eorum: quoniam iaſpi- cimus cui konor habitus ſit, l.z, quæ apud ipſos remãſuraſunt, nec ſunt rogati aliis reſtituere, d.. 3.§. vlti. quæ vriliter relicte ſunt, 1 3.§.vlt. Portio quoq́; hæreditatis alicui relict conſer⸗ uatur, J. ĩ. ſed etſi portio. Etſi prætor non definiat modum le- gatorum, ſed ea quantacunq; ſunt, præſtari velit:amen non amplius ex legatis ad aliquem peruenire debet, quam api emancipatum bonorum poſſeſſionis nomine remanſurum
eſt, l. 6. 7.& 8. 8 C:A v. III. Quibus perſoni conſeruentur. Lexander ſolis parentibus& liberis legata Preſtanda 6
4
41 ereſcript, i. C. de bono. poſſ.contratab. cumdeali
forte perſonis controuerſia nulla eſſet. At huiuſmodimults
reperiuntur teſcripta in Cod. Iuſtinia. quæ ad cunctas perlo-
nas& cauſas alicui dirigebantur. In prætoris tamen edicto quæ dam aliæ perſonæ recenſentur, veluti vxor, nurus, leg.;- Ne fratri quidem& ſorori conſeruantur legata, leg. 3.Pla- tetea ii, quibus bonorum poſſeſ. contratabul. data elr hde
A (be Äe astun dlbel lec
waior tupe dFgu dherit wellb nüber donl 16,33 n, ſ teelt ibaurs 1 iurpu bbert donor umha um ſ deb dil dlüt

1 lt*exreritm Neia 3
ATrechexr 7. knen ale adnericnel.
n Pniam SSachen.. „ den ſenaüntn tamen Nrreu. ——— n ge caamau aaeamäll pen
48α1
coctrand don polcen 4
1
8 41 1
³ VAHnhmn Ademnddlegrumn Knemvortelckald ee Aen ernor rauirt— as erracanierar, oor— awd thxapeum nii comn 30 t npeirtur gcxietis demn eger
ME
itedacitur 4l
jn Tit. Vnde liberi.
non præſtantur, l. 5. Aliquando hæc legata omnibus preſtan- da ſunt, vt cum quis contra tabul. bono. poſſeſ. habet iure ſe⸗
cundum tabul. bono. poſſeſ.l.nonnunquam.
ADTI T. DE BONORVM POSSESSIONE
contra tabulas liberti teſtamenti.
C aA v. I.
AkIAà fuerunt iura de ſucceſſione liberto- rum, quorum meminit luſtin. in Inſtit. tit. de ſucceſ. libert.§. ſed cum noſtra. lex 12. Tab. 5F edictum prætoris, lex Papia, conſtitutio luſti- S niani. Edictum pręætoris& legem Papiam in- terpretatur luriſconſultus ſubtit. de bonis lib.& meminit Vl- pianus in reliquiis Inſtit. Fuit autem edicto prætoris cautum, vt ſi patrono nihil, aut minus patte dimidia bonorum relin- quat, bonorum poſleſfio contratab. teſtamenti liberti partis dimidiæ ei detur,. qua de cauſa. in Inſtit. de ſucceſ. libert. Vl- pian. in Inſtit. tit. vlt. Quæ bonorum poſſeſſio ei etiam com- petit qui ex cauſa fideicommiſſi manumiſſit. l. 1. hic. l. qui ex tauſa. de bonis liber. Caſus in quibus repellitur patronus ab has bonorum poſſeßione. C A r. II. NRimus caſus, ſi patronus exegerit operas aut minus à li- berto, l. vlt. hic.. ſicut. de iure patr. qui vero operas reuen-
dit, vel pro eis mercedem accipit, non ſolum repellitur à bo- norum poſſeſ. ſed etiam omne ius patronatus amitrit, l. ſi quis Aliberis.§.vlt. de lib. agn. l.vlt. qui& à quib.l. lulianus. de bon. lib. Secundus, ſi patronus libertum capitis accuſarit, l. qui cum raaior. l. quæro. ff. eo. Tertius, ſi patronus libertum in ſeruitu- tem petiit, aut teſtimonium in caput eius dixerit, nec obtinuit, d.I. qui cum maior. Quartus, ſi patronus falſum teſtamentum dixerit, nec obtinuit, ſ.ſi patronus. 19. Quintus, ſilibertum vel libertam adegerit iureiurando ne vxorem ducerer, aut nuberet, l. 2digere.&l. contra. de iure patr. l. communi. de
bon. liber. Sextus, ſi libertus egentem non aluerit, l. ſi patro-
nus. 3 3. de bon. libert. l. Diuus Claudius. de iure patr. Septi- mus, ſi ex teſtamento liberti hæreditatem adierit, l. nihil in- tereſt. Octauus, ſi natalibus ſit reſtitutus libertus, nec etiam ius aureorum annulorum impetrauit, l. 3. de bon. liber. No-
nus, ſi libertus aut patronus deportatus ſit, l. ſiue patronus. de
iure patro. l.3.§. ſi qeportatus. l. 4.§. 2. de bon. liber. Cęteri ca- ſus ex tit. de bonis libert. colligi poſſunt. Differentia inter hãc bonorum poſſ.& eam quæ liberis præteritis datur, duplex eſt: nam hac bonorum poſſeſ. non oranino reſcinditur teſtamen- tum, ſed vſque ad dimidiam partem tantum, l. ſedcum patro- no.de bono. poſſeſ. ltera hæc requirit aditionem hæreditatis: in illa autem, quia teſtamentum omnino reſcinditur, nonre- quiritur, l. 4. ffide bonorum poſſeſ-
AD TIT DE CONIVNGENDIS CVM
EMANCIPATO LIBERIS. 3 3 tit. in Pandect. Florentinis præcedit tit. de ventre in poſſeſſionem mitten. Cautum autem eſt hoc edi- Acto, vt ſi filius emancipatus liberos habeat qui ſint S in poteſtate, non ſolus ad ſucceſſionem admittatur per bono. poſſeſ. contratabul. ſed liberi cum eo ita coniun- gantur, vt hi dimidiam partem hæreditatis, ille alteram pat- tem conſequatur. Quædam igitur neceſſaria ſunt, vt huic edi- cto locus ſit. Primo, quod nilius ſit emancipatus: nam alias ſuccedet auo, l.z. ſecundo, quod liberi naturales ſint& legiti- mi l. ſi nepotes. tertio, quod hæreditas ad eos ſuo nomine pertincat, l. i. hic.& l. ſi nepos. quarto ‚quod notam exbære- dationis non habeant, l. ir hic.& l.pronepos, de inoffi. teſta. Si igitur hæreditas ab inteſtato deferatur, locum habebit hæc coniunctio: quia ſufficit exhæredatos eos uon eſſe. l. 4. vnde liberi. ff. Adde quod nepotes cum emancipato præſtare legata coguntur excepris perſonis, quãuis edicto id com prehentum non ſit, l. 2. Sunt qui putent hoc edictum anciquatum eſſe Iuſtin. noua conſt. aurh. de hære. ab inteſt. ven. quibus omni-
779
no aſſentior: quia conſtiturio Iuſtin. ad ſucceſſionem tantum ab intoſtato pertineat. b AD TIT. DE VENIRE IN pPOSSES. SIONEM MITTENDoO.
l0tit. ad bono. poſſ. contra tab. pertinet, cum ſcilicet venter eſt præteritus, I. 1. in princ. ſed & inſtituto quoque hoc edicto ſuccurri, J. 1§. ſi filius. quinimo in ſucceſſione ab inreſtato ex Qn omni parte edicti locum habere poteſt, l. vbi- cunque. l. vlt. Quiſque igitur ſucceſſurus eſt vel facto teſta- mento, vel ab inteſtatato: interim dum in lucem editus fue- rit, mittitur venter in poſſeſ. ex hoc edicto. Si tamen extra- neus ſit poſthumus, ita demum ia poſl. miſſio ſit, ſi mulierem habeat vnde ſe partumq; alar, l. 6. Vt ergo locum habeat hoc edictum quæ dam neceſſaria ſunt. primo, quod mulier ſit præ- gnans, l.. in princ. ſecundo, quod fucrit vxor defuncti, qua de re cognoſcetur ſummatim, l. 1.§. ſi ea. tertio, quod fiſius qui naſcetur, non exhæreda tus ſit, l. 1.§.. quarto, quod parcus ſit eanhe ſucceſſurus. d.l. Malier autem ex his cauſis ia pot- deennraiterben anxmareedcennenenden
„FI.§. mulier. ac tandiu in poſſeſ. eſſe debet,
—
quandiu pariat, aut abortum faciat. l.l.§.vlt. ADILIII. SI A PARENTE OQVIS MANVMILISSVS 3
XEHuLO patroni datur pareprti qui filiom ſuum emancipauit bono. poſleſ. contra tabul. eiuſdem teſtamenti, ſi parens præteritus ſit, J. 2. cum enim manumiſerit filium, ſimilis patro- b no iudicandus eſt, licet non per omniz ei ſit ſi- milis, l. 2. De filio in poteſtate conſtituto non loquitur Præ- tor, quia teſtamentum non facit, niſi ſit miles: pec militis te- ſtamentum oppugnaripoteſt, l. vlt. de ino ffi. teſta. Hac autem bonorum poſſel. admiſſa reſcinditur teſtamentum vlque ad legitimam portionem exemplo patroni, d.§. ſed cum noſtra, in Inſtit. de ſuccel.libert. Tantum vero teſtamentum ita de- mum reſcinditur, ſi turpem perſonam filius hæredem inſti. tuat, l.z. hic. Ceſſat hoc edictum in q uibuſdam caſibus: primus caſus, ſi pater acceperit pecuniam vt emanciparet, l. i.§. ſi pa-
r.
rens. ſecundus, ſi filius viuus in parentem quantum ſatis eſt contulit, ne iudicia eius inquietet;, d.§. ſi parens. rertius, ſi pa-
rens coactus fuerit malæ tractationis caula filium emancipa- re, l.vlt. quartus, ſi filius miles, l. vlt. quod ad doctiores aduo⸗ catos producendum eſſe dicitur, I. vlt. C. de inofffi. teſta.
A D TI. VNDE LIBERä
VIotit. reſpondet tit. in ff. ſi tabulæ teſtamen- tti nullæ extabunt. quamuis in vulgatis codici- bus ex vno titul. duo facti ſunt. Com petit hæc
bonorum poſſeſſio deficientibus iis quæ teſta-
1 ³ mento facto dantur, videlicet contra tab& ſe- cundum tab. l. 1.& 4. f. eo. quod conringit vel ob repudiatio- nem, vel ob lapſum temporis conſtituti, cict. l.. Fllio igitur e- mancipato, qui præteritus eſt, nec contra tab. bonorum pol⸗ ſeſ.petietit, non coinpetit hæc bonorum poſſeſ. l.2. ff.
C A y. II.
Quibus competit hæc bonorum poſſeſtio REus eſt, hanc bonorum poſſeſ. omnibus competere
quibus bonorum poſl. contra tab. datur. l. 1.§. liberos. ſt. eod. Itaque nihil refert an liberi ſint emancipati, an in pore- ſtate, l. z. de bon. poſl. contra rab. vnde etiam fit vt in ſucceſ- ſione matris hæe bonorum poſſ. ceſſer, l. vlt. de ſuis& legi:.. 4.. adteſta. de bon. poll. contra tab. Succeduut autem ordi= ne qui vocantur ad hæreditatem iure ciuili, d. l. 1. de bon. pofl. contra tab. Quod ſi nepotes extent in aui poteſtate, hienm emancipatis coniuuguntur, l. ſ. ſi vero plures ſint libeti eiuſ-
CG 2

Ireſf-..... zuw. facerepotuerit, 1.2. ff. co. l.i. de ſuis& legit. In primis igitur
Co gnati
580 dem gradus, omnes ſimul vocantur, pro virilibus, L.. hic. De parentibus agitatur quæſtio, an eis ſit danda bonor. poſſeſ. ex hoc capite:& exiſtimo non competere. Cuius reirationem reddit Papin. J. ſcripto.§. vlt. Parenti tamen qui manumiſit fi- lium ſuum, ſicut datur bono. poſſeſ. contra tabul. vt ante dixi- mus: ita videtur danda eſſe bonorum poſſeſſio ab inteſtato. veram ex hoc capite non datur, ſed ex capite ſequenti quo ad legitimos pertinet. Ex iam dictis naſcitur quæ ſtio, Paterfa- milias deceſſit inteſtatus relicto filio in poteſtate,& prætetea nepote, quem ex filio habebat: filius deceſſit nec adita nec re- pudiata hæreditate aui, quare ad nepotem eius hæreditatis adeundæ ius tranſmiſit, propter ius ſui quod vulgo ſuitatem appellamus, l.ſi quis filiumfamil. 7. de acquit. hered. Sed dre- ritur an nepos qui repudiauit hæreditatem patris ſui, poſſit aui adire hæreditatem. Conſtantinus reſcripſit non poſſe, leg. qui ſe patris. propterea quod patti ipſo iure fuerat acquiſita, qui ſimul eam cum patrimonio tranſmiſit ad nepotem, ſimi liter nepos agnoſcens pattis ſucceſſionem, non videtur ab aui hæreditate abſtinere, ſi ius ciuile ſpectemus: quia patti hære- ditas aui iplo iure quæ ſita eſt,& in vnum eundemque patri- monium tedacta: ſed ob bene ficium abſtinendi, quod ab lm- peracore conſequitur, abſtinere ei licer, dict. l. ſi quis filiumfa- mil ac ſi proponatur ſic eſſe nepos, dubitatio nulla eſt quin ad aui hæreditatem admitti non poſſit iure ciuili, cum pro extra- neo habeatur,§. extrancos. de hæred. quæ ab inteſt. def. Et hæc omnia accipienda ſunt ſecundum ius ciuile, non ſecun- dum ius Prætorium: nam is qui ſe hæredem eſſe negat non vi- detur bono. poſſeſ. iure Prætorio competenter omittere, J. luum. Cod. de iure delib. l. quoties duplici. de reg. iuris. niſi
aliuda ctura eſſe appateat. Iraque excluſus ab adeundabære-
dicate iure ciuili, videtur bonorum poſſeſſionem Vnde liberi petere poſſe: tametſi non ſit expreſſum an hic nepos poffit ficcedere patri, iure Prætorio tamen dicendum eft poſſe ſuc- co ere. Conſtantinus de auo loquitur, quia de eius ſucceſ. tan- tum erat quæſtio,& nepos hęereditatem patris contemnebar. Ec hæc mihi videtur probabilior interpretatio reſcripei alio- qui difficilis& obſcuri, quam& Alberico placuiſſe accepi.
Hinc obſerua bonorum poſſeſſionem, non emancipatis tan-
tum, ſed etiam ſuis aliquando eſſe neceſſariam.
A D II I. VNDE LIL ESGIIIMI.
EFITCIENTIBVsS lieris vocantur ad poſſeſ. K legitimi, id eſt, quibus lex defert hæreditarem, 1.2.§. vlt. ff. eod.l. 1. ſi tabul. teſtam. Verba edi- , Gti hæc fuiſſe dicuntur, Tum quem ei hæredem Aeleoporteret, ſiinteſtatus mortuus&ſet, l. 1. ff. eo. leg. ex illa parte. de verb. ſign. meminit huius edicti Cicero in Prætura vrbana, his vetbis; Peſteaquam ius Pratorium conſti- tutum eit, ſemper hoc iure vhi ſumus, ſitabulæ teſtamenta non pro- errentur, tum vti proximum quemque hæredem eſſe oporterct, ſi is intſtato mortuus eſſet,& ita ſecundum eum poſſeſſio daretur. Inteſtatus autem is dicitur qui teſtamentum non fecit cum
vocantur per legem agnati,§. 10. de legit. ↄgnat. ſueceſ. id eſt qui per virilis ſexus perſonas ſunt coniuncti, nec capite demi- nuti,l. penult. Et cum quæritur an capite minuti ſint, habetur ratio non tantum temporis mortis, ſed etiam quo bonorum poſſeſſio petitur; I. 1. Præter agnatos admittuntur& alii ex nouis legibus& ſenatuſconſ.l.z.§.vlt.& l. 3.& in Inſtit. de le- git. agnac. ſuccel. Inter legitimos numerantur& ſui hæredes: quate ſi à bonorum poſſei. excluſi ſint ex primo capite, voca- buntur ex hac parte ad bonorum poſſeſ.l..
AD TII. VvNDE COGNATI
Ic eſt tertius ordo ſucceſſionum ab inteſtato ſecundum ius Prætorium, I.I. ſi tabul. teſtam. nullæ extab. l. 1. quis ordo in bono poſſeſſio. Nam prætor agnatis deficientibus vocat co-
ti omnes qui commune naſcendi initium habent, I. 1.& ex fœminis tantum ſunt coniuncti, l.i. ff. eod.& l. penul. ff. vnde legit. Eſtque hæc honorum poſeſ. neceſſaria iis qui per fœmi-
Franc. Duareni(omment.
9 gnatos ad bono. poſſeſſio. Sunt autem cogna-
nas iunguntur, quia iure ciuili ad hæreditatem nonadmittun- tur, l. 2.& hic,& in Iaſtit. de ſucceſ. agnat. Nec verorefert an vulgo quæſiti ſint qui bonorum poſſ. petunt ex hac parte edi- cti necne, cum vere cognati ſint, l.. 4. 8. fl. eod.& in Inſtit. it de ſucceſ. cogn.§. vulgo. Item ciuilis cognatio quæ perado- ptionem contingit, ad hoc edictum pertinet, leg. 13. fl. eod Seruilium tamen cognationum nulla habetur ratio, l.1.) f eod.& in Inſtit.tit. deſeruil. cogn. Deinde notandum eſt co. gnatos vocari ad hanc bonorum poſſeſ. vſq; ad ſeptimum gra⸗- dum. Nã ex 7. etiam gradu vocantur qui ex ſobrinoð& ſobrina ſunt nati, l.i. ſ.hæcautem. Agnatis vero ſucceſſio defertur ia infinitum, vt exiſtimo, quamuis vulgo receptum ſit vltra qe- cimum gradum hanc ſucceſſionem non protendi. Nam eiſi alicubi legatur, admitti agnatum qui decimo gradu eſt, pen de ſucceſ. cog. nuſquam tamen ſcriptum extat vltra eum gra⸗ dum eos ſuccedere: ſed ne cognati quidem ipſi vltra ſextum aut ſeptimum gradum admittuntur ad bon. poſl. ex hec ter- tio ca. l.octaui. ff. eo. Itaque Papiniani reſponſum ſubobſcu- rum nobis hunc ſenſum habere videtur, d. l. octaui. Agnatus qui octauo gradu diſtat à defuncto, admittitur ab bonorum poſl. vnde legitimi, ſiue hæreditatem adierit, ſiue non. nam omiſſa hæreditate à legitimo, nihilominus recte petitur bon. pofl.vt diximus, d.l. qui ſe patris. C. vnde liberi. Si vero tan- quam proximior cognatus bon. poſſeſ. petat ex hoctertio ca-. pite, quia forte excluſus à bon. poſſ. vnde legitimi, non admit- tetur, quia non tanquam agnatus, ſed tanquam cognatus i habendus eſt: nec profuerit ei hæreditatis aditio, vt bonotum
poſſeſ. conſequatur. Non enim curat Prætor quis adierit hæ. Anans cognau uthiläft *.. rut agnatos à cognatis non differre.§. 10. auth. de hæred ab rek fan V
reditatem, ſecundum ius ciuile, ſed quis petat,& ex quo peta tur bono. poſſeſ. Poſtremo animaduertendum eſt nouoiure
AD TIT. ESVCCESSORIO EDICTO.
VI plures ſpecies ſucceſſionum introdaxiſ- ſei Prætor, edictum tan en propoſuit, quoeſt cautum, vt ſi plures intra ſtatutum tempus A non petant, aut repudient, ſequentesin eo- rum locum ſuccedant: idque gratia credito rum à Prætore eſt ſtatutum, I. 1. hic& l. 1.§. quibus. ff. eod. cum igitut. de bon. poſſ. Tempus autem vnius anni liberis& parentibus conſtitutum eſt, cæteris centum dierum, l..9.lar- gius. Quod tempus an à Prætore coarctari poſſit, quæritur.
Er exiſtimo cogentibus creditoribus poſſe eos quibus delata
eſt bonorum poſſeſ. interrogari an velint eam admittere, ſed præcipitandos non eſſe, ſi intra tempus conſtitutum delibe- rate ſe velle dicant, leg. 1.§. ſane. Nec me mouet quod Prætor moderatum tempus ſtatuit exl. ſi curatoris. infra, de iure de- liber.& l. 1. ff. eod. nam id de tempore adeundæ hæreditatis eſt accipiendum, propterea quod iure ciuili nullum certum tempus definitum eſt, l. licet. infra, de iure deliber. Excludun- tur ergo hi quibus delata eſt bonorum poſleſ. veltempore vel repudiatione, d.§. quibus. Atque hinc varię quæſtiones na- ſcuntur, quando repudiatio valeat,& quæ perſonæ velrepu- diatione veltempore excludi poſſint, I.. hic.& l.i. f eod. Vt autem res tora plenius explicetur, animaduertendum eſt qu- tuor eſſe capita edicti Prætorii,& rotidem ordines ſucceden- tium. Primus otdo ſuccedentium, eſt liberorum: ſecundus le- gitimorũ:tertius cognatorum: quartus viri& vxoris,l...ſitab. teſt. null. extab. l. 1. quis ordo in bon. poſſ. ſeruet. ac deficien- te vno ordine, ſequens ordo ei ſuccedit: vocaturq; hæc ſuccel. ſio valgo, de capite in caput, l.1. ſupra qui admit. ad bon. poſſ. poſſint. Et contingit aliquando, vt eadem perſona ſuccedat fi⸗ bi ipſi,& pro pluribus Perſoni ideo habeatur, quod ad plura capita edicti pertineat, l..§. ſed videndum. ff. od. Vt exempli gratia, Filius excluſus eſt à bonor. poſſeſ.vnde liberi:is nihilo- minus admittitur ad bonorum polſſeſ. ex cap. vnde legitimi,& ei annus dabitur, perinde ac ſi ex primo capite vocaretur, leg⸗ pen.§. 10. quis ordo in bon. poſſ. In vno autem quoq; ordins filii repetiuntur nepotes, pronepotes,& deinceps ceteriin ſe⸗ cundo fratres patrui, conſobrini: itaq; his defertur bonorumm poſſ. perinde ac ſi omnes qui antecedẽtis ordinis ſunt, fuetint excluſi..2. hic. Et hæc ſucceſſio dicitur vulgo, de capiteinca- put, quę tamẽ olim in ordine agnationũ locum non labehan
ült

1 4 4/ V ö“ 1 5 , Aaatur. Naucadenede
llen ſecund
aom o.
VAA 5 1 d pern— Arue tämman — tepuce nn bam cccat i unafrneerct acum.,. Kbiig um prur de den pol. Tenoumran duru da ntmme rrerscmn. Dun. Qadunpa makrrratt aucn, Lrutmocegemducrecordupuke iil oonatum-uſſet interrogxin mna Handas ua efe, u uraemu tus e nle ucm. ex 4 ue Nr ndcruun oe karut eLDeran a0rr K 1 wod. 2 dee unee b p eintar iKnccne „ abe dehaeſtdowemmae 3 4
4
udale 44†„ r.
*
. women, En mim 1
1- — .“ br 3 1 wa uc 78 —— 3
5
becillitate
Im Tit. De Carboniano edicto. 381
ſed illud ius vt iniquum,& à ratione alienum, poſtea emenda- tum eſt,§. placebat. in Inſtit. de legit. agn. ſucceſ. Accertum eſt eam ſucceſſionem inter eos qui diſparis ſunt gradus locum non habere, cum inter gradus paris perſonas ſit locus iuri ac- creſcendi, l. 3.§. vlt. ffl. de bon. poſſ.§. cum igitur. in Inſtit. eo. Nec vero effectu caret hęc differentia, quia ius accreſcendi ad hæredem tranſit, l. ſi ex plurib. de ſuis& legit. bonorum poſ- ſeſſio non item, d. l.z. S. acquirere. De graduum compurtatio- ne, de qua ab aliis hic multa ſcribuntur, alias diſſeremus. cap. Vlt. ꝙ Papiniani eſt lib. 6. Reſponſorum, proponitur ſpecies, in qua prioris gradus cognatus bon. poſſ.accipit: ſed poſtea ob beneficium pietatis abſtinendi facultatem impetrauit. Et re- ſponſum eſt à Papin. Cognatos inferioris gradus,&c.& fiſco bonorum poſſeſ. deferri, l.vlt. ff. eod. Quod mirum pleriſque videri ſolet, cum præſertim de ſucceſſione matris& filii, item de ſucceſſione liberti diuerſam cõſtitutum ſit ius, l.1.§. ſi quis adita. l. 1.§. ſi bonorum. ad Tertul. l. etſi modica.§. filius. de bon.libe. Sed expendendũ eſt hic de cognatorum ordine Pa- pPinian. reſpondiſſe, qui poſtremus eſt inter eos qui ſanguine coniuncti ſunt:ac fortaſſis in hac ſpecie vxor nulla erat, ideo- que bona ſtatim fiſco quæſita ſunt. Iraque exiſtimo ad alios ordines ſuccedentium hoc ius producendum non elſſe. Vete- res nanque ita fiſco augendo ſtuduerunt, ſine quo ſtatum pu- blicum tueri non licet, vt priuatorum ius quamminimum læ- datur: nec alia ratio in eiuſmodi rebus exquirenda eſt. Et me- miniſſe debemus in publicis diſputationibus nos verſari, non in mathematicis demonſtrationibus. b
b A D III.
DE CARBONIANO EDICTO. C A P. I.
filius ſe præteritum eſſe teſtamento paternò audierit,& bono. poſſeſ. contra tab. petat, mo- taipſi controuerſia, an inter liberos ſit, non 9 poterit vindicare ſucceſſionem, niſi filium ſe & elle doceat, ſed ſi impubes ſit, vt propter im- m ætatis periculoſum ſit ei de ſtatu ſuo contendere, cauſa cognita mittitur in poſſ. rerum hæredit. dilata interim
quæſtione in tempus pubertatis, I.i. hic. idque edicto cautum
eſt, quod à Carbone Prætorè nomen accepit. Vr autem locus ſit huic edicto quedam neceſſaria ſunt. Primo, quod is qui pe- tit bonorum poſleſſionem, ex liberis ſit, l.1. in prin. Secundo, quod ſit impubes: huic enim ſuccurretur propter ætatis im- becillitatem, J.3.§. puberi. ff. eo. Tertio, quod iam natus ſit: hoc enim edictum ad liberos iam natos pertinet. Sed poſtea aliud edictum ad exemplum huius compoſitum eſt, de ventre in poſl eſ.mittendo.l. 1.§. generaliter. l.cum mulier, hic. Quar- to, quod inſtitutus non ſit: nam etſi moueatur hæredi ſcripto
hec controuerſia, quod inter liberos non ſit, non ideo minus
ei dabitur bonorum poſſeſſio: quia exttaneum quemliber te- ſtator inſtituere poteſt, leg, 1.§. Pomponius. l.cum ſine. Si ta-
men poſthumus inſtiturus ſit à patre, poteſt huic edicto lo-
cus eſſe, ſi moueatur controuerſia quod ſuppoſitus fuerit: quia conſtat eum non aliter inſtitutum eſſe, quam ſi ex libe- ris ſit, puta his verbis, Quiſquis poſt mortem meam naſcetur, bæ-
res eſto, l. 1.§. Pomponius. l. 3. in princ. Adde quod ſi quæſtio
ſtatus moueatur ſcripto hæredi, quod ſit ſeruus, ratio ſuadet hoc edictum ſeruari, l.z.§. quamuis. Quinto, requiritur quod filius non ſit exhæredatus: toties enim datur bono. poſ. Car- boniana impuberi, quoties ſi filius eſſet, hæres eſſet, l. qui. de inoffic. teſtam. Excipitur caſus, cum quis exhæredauit filium, quod diceret eum ex adulterio conceptum, l..§. idem ait, hic. J. ſi poſthumus.§. vlt. de hber.& peſthu. Idem dicendum cum alias rite exhæredatus non eſt, l. ſi impubes.§. interdum. Da- tur ergo hæc Carboniana bono. poſſeſ. vel cum petita eſt bo- no. poſſeſ. contra tab.ob præteritionem, vel cum ab inteſta- to ſucceditur. Nam quamuis hoc edictum maxime pertineat ad bonor.poſſeſ.contra tab. tamen in ſucceſ. ab inteſtato lo- cum habet, l. 3. in princ, l. de bonis.§. 1. Sexto, duplicem mo- ueri quæſtionem oporret, vnam de conditione impuberis, al- teram de hæreditariis bonis, l. bonis.§. ita demum. De condi- tiene mouetur quæſtio, cum quæritur an ex liberis ſit, l. 2. an iure adoptatus.l. 7. item pe patria poteſtate interdum eſt con- trouerſia, l. deceſſit. Sed& de ſtatu quoq; impuberis aliquan-
do quęritur, vt puta an ſeruus ſit necne, l..§. ed& ſi quis. Nec refert à quo moueatur quęſtio, adeo vt aduerſus patrem quo- que& filium detur hęc pof. l.i.§. ſi quis. De bonis autem cum queęſtio mouetur, de paternis tantum intellige, non materuis, J.de bonis. l. ſi impubes,§. ſi pupillus. Septimo, neceſſe eſt bo- notum poſſeſ.peti intra conſtiturum tempus, l.z.§. vltim. l. 4. Octauo, neceſſaria eſt ſ.tisdatio, vt ſolus impubes in poll. a ic- tatur, l. 1.§. eum qui. His omnibus concutrentibus, Prætor dat Carbonianam bono. poſſeſ.& differt im puberis de ſtatu co- gnitionem in tempus pubertatis, ſed caula tamen cognits, vt diffuſe docet Vlpia.l.3.6. cauſæ. vnde hæc bonorum poſleſſio decretalis magis quam edictalis dicenda eſt, quod decretum cauſæ cognitionem requirat, l.. ſi tab. teſt. nul. extab. Ga p. II Eſfectus huius edicti.
4 huius poſſeſſionis cõſiſtit in poſſ.rerum& cogni-
ionis dilatione, vt iam diximus. Impubes enim in poſſeſ-
ſione rerum conſtituitur à Prætore, l.3.§. miſlum.& quidem,
ſi ſolus ſatiſdederit, l..§. eum qui. l.ſed& ſi 18.§. quoties. ff. eo. quæ bon. poſ. ſinitur pubertare, I.z.§. puberi. ff eo.& 1. 2. ff co. Deminuere autem bona veſcendi cauſa poteſt impubes, I. ſ. H.an autem. neq; hoc pacto aduerſario ſimul in poſſimiſſo no- cet. l 6.§. pen. Itaque non cogitur ex his bonis quidquam re- ſtituere, quamuis poſtea iudicatum fuerit eum filiumm nõ eſſe, 1.2. C. l. 1.§. inteteſſe. ff. ſi muliet vent. nom. wil. in poſl. nec ideo poterit res hæreditarias petere, ſed cogetur vti directa actione,& dicere ſe filium eſſe, l. 3.§ miſſum. ſi ramen ſatiſde- derit reus, perſecutio ei non denegabitur, l. penul. Miſſus in poſſ. rei partibus fungitur poſt pubertatem. l. G.§. vlt. modo poſl. ad eum translata ſit. Quęritur an ſimul& Carbonianam bonorum poſſ. impubes,& ſcriptus hæres ſecundum tabulas petere poſſit: vide l.⸗7§. vlt.& l. ſcriptus.
A D I I T.
7Ic eſt quartus ordo ſuccedentium ab inteſtato, ſecundum ius Prætorium, quod Theodo fius Nantiquum ius vocat, l.1. ſi tab. teſt. nullę. l.1. quis ordo in bon. poſſeſ. niſi quis malit Theodofii
1 77 IW
42 X verba adl. Romuli referre, cuius meminit Dio- ny ſius Halicarnaſſeus: ſed veriſimile eſt eum de iure Prætorio
ſenſiſſe, cum Romuli leges antiquatæ eſſent, compoſitis leg. 12. tabul. Mouit Prætorem illa diuini& humani generis com- municatio, quæ inter coniuges locum habet, I.j. de ritu nupt. lus ciuile fiſcum viro& vxori præferebat, ſicut hodie affines excludit, laffinitatis. C. commun. de ſucceſ. Quod autem di- citur, Vnde vir& vxor, accipiendum eſt, ſi iulum ſit matri- monium,& vſque ad mortis tempus perſeuerauerit, l. 1. ffeo. Item quod dicitur de viro& vxore, ad ſocerum& generum minime producendum eſt, l. ſi vero.§. de viro. ffſolut. matr. licet aliqui diſſentiant. Hæc autem de iure Prætorio varĩis lu- ſtiniani conſtitutionibus immutatum eſt. Nam lIuſtin. No- uella§3.§. vlt. ſtatuit, vt ſi alter coniugum inops alreri locu- pleti ſuperuixerit, quartam partem bonorum defuncti capiat: quamuis defunctus reliquerit liberos. Idem Nouella 117. vt ſi tres ſint filii, vxor quartam partem habeat: ſi plures, virilem portionem. Maritus autom omnino repellitur à fucce ſſione vxotis extantibus libetis. Idem Nouella 127.§. vlt. æquat ma- ritum vxori,& vtrumque alteri ſuccedere vult, vt fuerat prius conſtitutum. De abis perſonis, à quibus excluditur fiſcus, alibi dicemus, l. ſi quis presbyter. C. de epiſc.& cler. DE COLLATIONIBVS. C A v. I. b OrIATio eſt genus quoddam contributio- nis à Pretore introductum, adſeruandã ęqui- tatem. Nam cum Prætor ad ſucceſſionem pa- N ternam emancipatos admittat cum iis qui in poteſtate ſunt, æquitas& ratio ſuadet, vt que- ue bona in mediũ conferan:: quia ſcilicet pater acquiſiuillet, lin poteſtate fuiſſent, l.. fl. eod. l. cum duobus.§. Idem Papi- nianus. pro ſocio. Hic autem pertinet ad bon. poſſeſ. contra
3
—————
—B————— ———————..

582 tab. l. 1 l.&. Prætor. vt Vlpian. oſtendit in Inſtitu.titul. de bo- no. poſſeſ. dand. item ad bonorum poſſeſſio. vnde liberi, per quam nullo facto teſtamento ſucceditur, l. ſi emancipati.& l. yt liberis. Hinc conſequens eſt, ſi filius emancipatus nolit ad- mitti ad ſucceſſionem paternam, eum ad conferenda bona non cogi..fin. ff. de collat. dot. quod& tum locum habet, cum legatum ad fideicommiſſum teſtamento ſibi relictum capit. 1.1. hic.& l. à patre. Sed etſi filius eman cipatus petitabonor. poſſeſ. multum incommodum iss adferat quæ in poteſtate manſerint, ceſſat collatio, I.1.§. pater filium.ff. eod. Vnde er- iam conſequitur, cum ſui hæredes ſimul patri ſuccedunt, non
eſſe collationi locum, quæ rerum propriarum eſt, non hære-
ditariarũ. nam quæſita ab eis reperiuntur in hæreditate,& di- uidi poſlunt ſicut cæteræ tes hæreditariæ. Excipitur dos, quam filiafamil. conferre cogitur, quoniam ipſi acquiritur iure ſin- gulari, l. 1. ff. de collat. dotis.l. Pomponius Philadelphus. famil. erciſcund. Ob ſupraſcriptam rationem emancipati fllii, qui à
atre ſcripti ſunt hæredes, non coguntur con ferre, l.i.hic.& l. hilium, hic.& l. ſi filia. de collat. dotis. admittuntur enim ad bo- norum pofieſ. ſecundum tabul. ſicut quiuis alii extranei: nec ideo queri poſſunt ſui, quod iniuria affecti ſint à Pretore. Hoc ramen ius immutatum eſt à luſtinia. Nouella 18.§. illud. Nam conſtitutum eſt ab eo, etiam ex reſtamento collationi locum eſſe, niſi pater eam expreſſam habuerit: nec ad eam iniuriam ſolum reſpexit Iuſtinia. de qua iam diximus, ſed ad æquita- tem quæ inter liberos ſeruanda eſt.
G A P: II. Qucæ res in collationem veniant. X7 Tilis regula hic traditur, ca in collationem venire, quæ filius emancipatus patri acquiſiſſet, ſi in poteſtate fuiſſet,
J. cum duobus.§. idem Papinianus, fl.pro ſocio. x quo conſe- quens eſt, nec caſtrenſe nec quaſi caſtrenſe confetri peculi- um, 1. 1.§. nec caſtrenſe. ff. eo. eadem eſt cauſa aduentitiorum ex noua luſtiniani conſtituti.l. vlt. hic. l. cũ extet. de bon. quæ liberis. Alia regula eſt quæ er luperiori pendet, ea tantum
conferri quæ filius habuir emancipatus tempore mortis pa-
ternæ,l. a demum. hic. l. 2. fl. eo. vnde fit vt queſita poſt mor-
tem, non conferantur, l. nec emancipati. hic. aut quæ ante mortem patris à filio alienara ſunt, l. 1.§. Vtim. de collat. dot. quod eſt accipiendum, niſi ea in fraudem alienata ſint, l.1.§. confertur. ff. eod. Item excipiuntur res deperditæ à filiofamil. poſt mortem patris, abſque eius dolo aut culpa, d. 1. 2. 9. de il⸗ lis. Porro in bonis computantur actiones, atque ideo in col- lationem veniunt: excipitur iniuriarum actio, quæ m agis vin- dictæ quam pecuniæ perſecurioners habet, d.. 2.§. emanci- patus. Qux debentur ſub conditione, ſi ex contractu, confe- runtur: ſiex cauſa legati, non conferuntur, d.l. 2.§. id quoque. nam in contractbus conditio retrotrahitur, in legatis non jtem. l. ſi hlius. de verb. oblig. l. quæ legata. de reg iuris. Ex iam dictis conſtat, hodie fola profectitia conferri, J.vlt. hic. in qui- bus numeratur wilitia à patre empra: ea ſiquidem venit in commercium hominum,& imputatur in legitimam filio. l. il- lad hic. l.omni modo.§. impurari. C. de inoffic. teſta. Quod autem impenditur à patre in honorem ſeu dignitatem fllio obtingentem, id nonconfertur l.1.§. nec caſtrenſe. ff. de col- lat. Item ſi ſtudiorum cauſapater filio irrogauerit, l. quæ pa- ſcun. Dosà patre profecta quin conferatur, du- eit. de collat.l. pactum dotali. l. filia. I. dotis. Si
„ à 4
rer. famil. er bium non el vero filia ob maritiinopiam non potuerit dotem exigere, nec pet eam ſteterit quo minus exegerit, ad actionem tantum conferendam compelletur,§. illud. auth. de æqualit. dot. Ea- dem eſt rario donationis propter nuptias, l. vt liberis. De do-
2
6
8 1
narione ſimplici magnae dere ſatis videtur, ſimplicem donationem non aliter confer- ri, quam ſi huiuſmodi legem donator ſua indulgentia impo- ſuerit: Conſtitutio vero Leonis, non ſimpliciter res donatas conferri ait, ſed pro tenore præcedentium legum, quas non habemus: quibus verbis oſtendit Leo, ſe velle res donatas conferri, quo caſu iure antiquo conferebantur, l. vt lberis. ad fin.vt pura cum donator eam vcex conſtirutione luſtiniani colligitur, quæ haud dubie ius antiquum refert, dict. leg. illam. Katio diuerſitatis inter ſim- plicem donationem,& ob cauſam hec eſt, quia pater filio do- nans ſimpliciter, videtur maiori beneficentia vti velle, quã in
Franc. Duareni(omment.
ſtccertatio: ſed Iuſtin. mihi oſten-
legem dixerat ſuæ liberalitati,
fratrem: quare ſecundum veriſimilem teſtatoris voluntatem conferre non cogetur: quæ ratio ceſſat in donatione ob cau- ſam dotis, vel eriam huiuſmodi, quæ non ex mera liberalitate donantis proficiſcitur, ſed ex neceſſitate etiam aliqua, l.rem legatam. de adim. leg. Reſcriptum Diocletiani noſtræ ſenten- tie non aduerſatur, cum ait, præcipuum fundum non debere filium famil. habere quem à patre donatum accepit. Hæcver- ba non ſigniſicant fundum conferendum cum fratribus, ſed quia reperitur in rebus hæreditariis, diuidendum eſſe, cum donatio in filium collata nullius ſit momenti. l.. ff. pro dona- to. Nam inepta quæſtio eſt, an res donatæ Apatrefamil. filio conferri debeant: niſi quo caſu filiofamil. huiuſmodi res ac- quiruntur. Sed obiicitur nobis, præcipuum eſſe eum fundum debere, propterea quod donatio morte patris confirmataeſt, & vim legati ſeu fideicommiſſi habeat, l. donationes. Cod. de donat. inter virum& vxor. Verum ea confirmatio donationis tunc locum habet, cum pater animum transferendæ proptie- tatis habuit, non autem cum in peculium tantummodo con- ceſſit: videturque hoc verbum in conſtit. Diocletiani accipi- endum eſſe de fundo qui in peculium conceſſus fuit, vt ſtricte donationem interpretemur, l. cum de indebiti. de probatio- nibus. Ac magnopere ij mihi falli videntur, qui hanc interpre- tationem putant à vi verborum& proprietate alienam eſſe. Nam verbum Donare, cum de donatione patris in filium lo- quimur, vtroque ſenſu accipitur apud iuris auctores, vt in ple- riſque locis animaduertimus, l. donationes in concubinam.. pater. de donat. l. perſonam.§. ſi vnus. l. quod ftuctuarius. de acquir. rerum domi. Queſtio igitur facti eſt, cum pater dici- tur donaſſe filio: quod autem actum ſit inter eos, quidue con- ſilii fuerit, non niſi coniecturis explicari poteſt: facile autem creditur, patrem, cum filii nomine fundum emerit, omnino donare velle, l. filiæ. Cod. famil. erciſcun. ſed in dubio(vtiam diximus) verba ſtrictam interpretationem habent, vt dona- tor quamminimum donaſſe intelligatur.
CA v. III. Quemadmodum collatiofiat,& quan- tum conferri deheat.
Retor in edicto ſuo mentionem fecit cautionis. l.§. mu- D'liet. ff. eo. I. filium.§. videmus. de bono. poſſeſ. contrata- bul quod& VIpian. verba oſtendunt in Inſtitut. Emancipati, inquit, liberis edicto datur bonor. oſſeſ.ſi parati ſunt cauero fratribus ſuis qui in poteſtate man erunt, bona queę moriente patre habuerunt, collaturos ſe. Itaque verba prætoris viden- tur conditionem ſignificare: ſed Iulianus ait prætorem non ſub conditione collationis bon. poſſ. contra tabul. promĩliſe, ſed demonſtrare quid dara bon. poſlſeſ. fieri oporteat. ltaque nihil refert an ante, an poſt bon. poſſeſ. agnitam emancipalus conferat, l.prætor. Quamuis autem præroris edictum de cau- tione loquatur, tamen re cautionem fieri poſſe dubitandum non eſt, l. 1.§. quamuis. id eſt, communicando bona cum fta⸗ tribus. Fit eriam collatio minus accipiendo, l..§. ſed& ſitan⸗ tum. delegando nomen debitoris. dict. l.1. liberando eum cui bona conferri debent, l. z. C. l.1.§. filium. de collat. dot.
Quod autem ſupra dictum fuit, emancipatum copfette
omnia bona quæ acquiſiiſſet patri, exl. cum duobus.§. idem Papinianus.ſupra pro ſocio. ſic accipiendum eſt, vt in portio- nibus faciendis perſona conferentis numeretur,& pattem faciat.l. 1.§. Vt. ff. hic. Item ſic facienda collatio eſt, vtſiplu- res ſint emancipati, collatio ab vno facta, cæteris non pro- ſit, ſed iis tantum qui in poteſtate, manſerunt, vt ex luliani ſpecie apparet, l. prætor.§. Iulianus. in qua ſinguli emanci- pati centena ex bonis patris, quia quadringenta habebant:in bonis deinde ſinguli capiunt partem tertiam bonorum? 6 collatorum: vt, exempli gratia‚is conferat ſexaginta, aufert ri- ginti,l. apud.l. cum emancipati.§. ſi tres. ſinguli emanc rum tertiam partem conferunt ſingulis in poreſtate conltr- tutis: emancipatus enim ſi habeat trecenta, vnuſquiſque co- rum petit ab eo cẽtum, id eſt, tertiam partem. Tres enim pet⸗ ſonæ tantum reperiuntur quibus hæcem ancipati bona com- municari debeant. Quamuis autem ſæpenumero contingat vt quis minus capiat,& plus conferat, non ideotamen inde gnari licet: quia liberum eſt eis bonorum poſſel. omitterẽ, . 2.§. ſi tres. Si tamẽ ſimul cum filio qui eſt in poteſtale exztta⸗
neus hæres ſcriptus ſit, Vlp-ait tantũ emancipatũ collatvrum quantum
ipato-
elati Luit
daurin
ddult
tanl
„ 1 1 1 n Hall, luece couf fo qpatt üible ri,s emal ſtenẽ ſem eman gitial terpte
1
biwh untiat ünon uiiapy
Rtarar
dehet ktoxet
1.l. cnüit dwine dei Naro8 dies e 1

4 8“ *
A 4*.* 3 8 1 0 4 4 a0. 4 rk, oa nif conad
—. “
1e mmn nnmmukrbem
aleuft.
aan asfe Ahet
P Tenrücha onemmnen n
1u 4 4 du toed& Vpun. rdackendmtnlh
nunr Ibers eücho Lrn doact n n dus dun aun otetar men Durnr Aducmm alarnresſe. laxm dadponen ücridar: et Manr ,¼⅛, n don oſam rd Ede actur xnr trr bonzebre aihuerenm men dol doa gole 19
ustea.nol
meicden I 1 one wonun amenfe andeden Ie. Coc
uaae, acuc1nn yxri „o Din
dm t an„ SAlud “ 12 Ae
““
r rienme““— 2
1 4 71 4
. Dumasmfen
In Tit. De ober. noui nuntiat
quantum fratri abſtulerit, l.§. ſi ex dodrante. Nam hic e- mancipatus licet conferat totam portionem ſibi delatam Vt in ſuperioribus exemplis oſtendimus, non tamen à fratre to- tam cam aufert, ſed partem ab extraneo, cui nihil conferre cogitur. ¹ C 4 v. VI. Wmier quas peyſönas locum habeat collatio.
Nrer deſcendentes qui ſuccedunt aſcendentibus tantum collationi locus eſt, leg. vt liberis. De aſcendentibus& iis
qui à latere coniunguntur, nihil cautum eſt per leg. illam. er-
go,&c. Deſcendentes etiam accipimus per lineam mater- nam, dictal. vt liberis. nec refert, an nepotes cum nepotibus ſuccedant, an verò cum patruis& auunculis. Emancipatus confert ſuo hæredi etiam poſthumo, l.poſthumo.hic. ſcilicet poſtquam natus fuerit, l. vlt. ff. de collat. bonorum. Eman- cipatum accipe, eum qui quouis modo ſui iuris factus fue- rit, leg. liberos. Sui conferunt ea quæ ſibi acquirunt non pa- tri, vt filiafam. quæ dotem accepit à patre, I. 1. de collat. dot. emancipati inter ſe non conferunt, vt Diocletiani verba o- ſtendunt, Si emans pati vtrique àpatre fuiſtis, Collatio celſat, J. ſi emancipati. Reſcripſit tamen Gordianus filiam fratribus emancipatis dorem proferre, ſed aduentitiam, imo profe- ctitiam, l. fliæ dotem. l. vr liberis. Itaque reſcriptum ſic in- terpretari debemus, quaſi generi per ſpeciem derogetur, leg.
883 in toto. de regul. iuris. Nec moueri nos oportet quod ver- ba Diocletiani generalia ſint,& veriſimile eſt in eis de bo- nis profectitiis quæſtionem nullam eſſe. Tametſi igitur prætor, qui primus introduxit hoc contributionis genus, re- pazir ad iniuriam qua afficiuntur ſui, admittendo ad lucceſ- ſionem emancipatos: tamen poſteriores conſtitutiones ſpe- ctant conſuetudinem æqualitatis inter liberos, leg. vt liberis. Quod autem dicitur, ſublatam eſſe differentiam emancipa- tionis& patriæ poteſtatis, Authentic. de hæredibus ab inte- ſtat. id ad ſucceſſionem tantum pertiner, non ad colla- tionem.
CAr. V.
Remediaaduerſus non conferentem.
Ol cauerit emancipatus( vt ſupra dictum fuit) conuenie-
tur ex ea cautione, I. ſi quis filium.§. vlt. fructuum nomi-
ne condemnatio fit, leg. ĩ. de coll. dot. denegantur actiones
hæreditariæ non conferenti, leg. 1.§. ſi frater.& leg. poſthu-
mo. Cogitur conferens iudicio familiæ erciſcundæ, ſ.l. de col- lat. dot. Error interueniens in diuiſione non nocet, quomi- nus petatur collatio,l. ſi error. quamuis ſententia in eo iudi- cio ei lata ſit, l.cum putarem. famil. erciſcun. quia non de ea- dem re agitur, neque eadem res in iudicium deducta eſt. Nam
*
iudicium famil. erciſcun. eſt de rebus hæreditariis, collatio de
rebus propriis emancipati.
FRKANCISCI DVANENIIVRE
CONSVL TIIN LIB.»
CXXIXN. PANDECTARVM
EV DIGESTOR VM;: IN T I T. V I. V M
Deoperis noui nuntiatione, artificioſa ac Methodica tractatio.
GA p. I. 1T vI v S eſt ſimilis in C. lib. 8.& alius in Nouellis conſtit. 6z. argumen- tum autem totius huius tractatus con- tinetur edicto prætoris. l.prætor. hic. de quo vide quæ ſcrĩipſi lib. 1. Diſp. c. 16. Poſtquam nuntiatum eſt alicui ne no-
— noui operis faciat, etiamſi contendat ſe ius habere ædificandi, ſeque in ſuo ædificare: nam poſt nuntiationem quieſcere debet. Itaque nuntiatio noui ope-
ris non male dicitur ſimilis eſſe appellationi, l. 1. ff. nihil no-
uari appel.pend. Heæc eſt vis huius nuntiationis, vt vim ap- pellationis habeat,& quieſcere debeat is cui eſt nuntiarum. Quid ſi nulla legitima nuntiandi cauſa fuerit? condemna-
bitur nuntiator, ſalua tamen actione ei competente, vt di-
citur in l. ſciendum hic. Quod ſi quis contempta nuntiatio- ne perſeueret, opuſque cœptum perficiat, quicquid con-
ſtruxerit deſtruetur, nec audietur ſi ſe perficiendi iuſtam
habuiſſe cauſam dicat: niſi forte ei à prætore remittatur, leg. 20.§. I. tum enim perficere opus poterit, ſi modo ius ædifi- candi habeat. Hæc autem remiſſio iis demum prodeſt, qui- bus iure nuntiatum non eſt. Sufficit aut em adire prætorem; ne eius contempta videatur eſſe auctoritas: nec enim apud prætorem de iure lirigantium diſſeritur, vt dicitur l. i. in prin. vbi legendum eſt, Promuttiturnon, Permittitur. Huc per-
tinet quod dicitur in l. non ſolum,§. ſciendum. eod. Huc per-
tinet formula prætoris de remiſſione nuntiationis in tractat. interdictorum, tit. de remiſſ. vbi formula quædam præſcri- bitur, qua prætor in remittenda nuntiatione vtebatur, his verbis: Quod ins ſit illi prohibere ne ſe inuito fiat, in eo nuntiatio teneat. Caæterum nuvtiatione rem'ſſu faciet. Atimaduertendum eſt autem hancremiſſionis formulam olim coniunctam in libris Vlpiani fuiſſe cum edicto, vt indicant inſcriptiones lo- corum ex lib. 17. ad edictum, translatorum à compoſitoribus Pandectarum. Alia quoque cauſa eſt ex qua operis noui nun- tiatio contemni poſſit ab eo qui iuri ſuo confidit,& qui con- fidit id ius ædificandi habere, id eſt, ſi ſatildederit etiam ſine
uum opus faciat; cautum eſt ne quid
prætore. nihil enim refert, an prætor aditus remiſerit nun- tiationem, an vero non adito prætore, is cui nuntiatur ſatiſ- ⁴ dederit: quod exprimitur in l. de pupillo.§. ſi is cui. hic. lIdone- us autem fideiuſſor dandus eſt, qui reſtituat omnia, ſi is ius æ- dificandi non habere oſtenderit. Idem quoque dicendum eſt, ſi per te ſtet quominus ſarisdetur. idemque dicitur in leg. prætor.§. ſi quis paratus.&§. ſi is cui nuntiatum. l. de pupillo. Huius autem ſatiſdationis vis hæceſt, vt poſtquam is cui eſt nuntiatum ſatiſdederit, ædificare poſſit, etiam eo& contradi- cente& inuito qui nuntiauit, vt dicitur in leg. prætor.§. dein- de. vbi edicti reſtitutorii formula eſt, his verbis: Quem in lo- cum nuntiatum eſt, ne quid operis noui fieret: qua de re agitur. ſE di eare ſatisdatum eſt: Quod ein nomine cautum ſit, aut pere Rat quo minus ſatisdetur: quõ minuu illi in eo loco opus factre lios- at, vim ſitri veto. Atque hæc de operis noui nuntiatione in v- vineoſ um diſputata, ſingula deinceps ſubtilius conſideran- alunt. b b
Sa r. 1I
Quid ſit nouum opur nuntiare. Da quæſtio eſt quid ſit nouum opus nuntiare, quod 1 docet Vlpian. in leg. S. inde quæritur. in verſ. opus, his ver-
bis: Opus nouum facere videtur, qui aut detrahendo aliquid, aut ædificando, priſtinam operis faciem mutar. Hinc autem facile colligi poteſt quid ſit nouum opus nuntiare: eſt enim prohi- bere ne nouum opus fiat. Vnde conſequitur, eum qui vnum aut alterum cæmentum imponirt, nec faciem mutat, nouam opus facere non videri, vt dicitur in l. ſtipulatio.§. opus. Hinc apparet quid reſpondendum ſit de co qui ædificium rui- noſum fulcit, de quo in leg. I.§. ſi quis ædificium. nec enici er nuntiatio noui operis fieri poteſt, cum faciem non mutet, nec quid nouum moliatur. Maior& difficilior quæſtio eſt de vetere ædificio inſtaurando, an is dicatur nouum o- pus facere: quod controuerſum eſt inter iuriſconſultos, de eoque eſt varia opinio. Quidam enim refectionem ad hunc Reree: titulum pertinere non putant: quam ſententiam ſequitur nen, Alciatus, lectione quadam deprauata deceptus. in quibuſdam codicibus legitur in leg. 1.§. ſi quis ædificium ˙2ε. . re.
8
Na M BAusne« 5 1
ö
——

584 b reficiat, vt indicat Accurſius, non autem fulciat, quo modo le- gendum eſt. Præterea mouetur hoc argumento, quod qui reficit ædificium, non facit nouum opus, nec mutat veterem operis faciem: ſic enim ſæpe apud luriſconſultos reficere ſu- mitur, vt in.i. de via publ. tit. 10. interdict. Similis locus eſt in l. inde eriam, in verſ. fin. de itin. actuq. priu.& in 1. 1. de ri- uis. vbi Reficere ferè eodem modo definitur, ad priſtinam formam reuocare& reducere. Exiſtimo tamen, operis no- ui nuntiationem locum habere in huiuimodi refectione, ſi modo talis ſit vt nouam rei ſpeciem adferat quod cum mul- tis argumentis apparet, tum vero manifeſte indicat lehacl pu- pillo,§. ſi quis riuos, hic. Nam ſi propter vtilitatem pu icam jureconſultus vult contemni operis noui nuntiationem, ſi quis riuos velit reſicere, fruſtra id dicitur 5 f aduerſus refici- dntes locum non haberet noui operis nuntiatio. Cur enim hanc cauſam exciperet, vt propter publicam vtilitatem li⸗ cerctreficere? Itaque viderur locum habere nuntiatio et- jam in refectione. Nec obſtant eorum argumenta qui di- cunt, reficere eſſe ad formam veterem reducere, nihilque no- uum fieri reficiendo. Nam nouum illud dicitur quod fot- mam murat, quæ tum fuit, cum mutatio eſt facta. ſic enim ex- plicanda videtur l.ſtipulatio. in§. opus. Argumento eſt quod de appellatione dicitur, nihil eſſe nouandum pendente ap- pellatione: hocenim referendum eſt ad tempus quo inter- poſita eſt appellatio. Nam nouum dicitur quicquiſl poſt in- rerpoſitam appellarionem factum eſt, vt dicitur in leg. vnica.
ff. nihil nouari appell. penden. Qusmadmodum ergo No-
uare verbum, cum de appellatione loquimur, refertur ad
tempus quo appellario eſt interpoſita, ſic& in nuntiatione
tempus illud quo nuntiatum eſt, conſiderari debet, nouum- que dicitur id omne quod poſt nuntiationem factum eſt. lgi- tur qui reficit vetus xædificium, dicitur nouum opus facere,&
tenetur interdictis& actione in factum, dummodo id quod
fit, inſtar cuiuſdam noui operis ſit.
Aliam hic difficultatem Sophiſtæ mouent:quærunt enim an perfectum opus, an im perfectum intelligi debeat:& con- tendunt perfectum opusintelligi demonſtrare hac ratione, quia cum operis mentio ſit, opus intelligitur perfectum&
2.„» 7 corpus aliquod conſummatum, quod Græci ⁸εαν VO-
cant, vt dicitur in leg. rei appellatio. ũ. opere. de verbor. ſigaif. Sed certum eſt hanc ſignificationem huic loco& materiæ
nullo modo conuenire, nec perfectum opus iatelligi, ſed in-
choatum tantum& imperfectum: quia ſi perfectum eſſet o- pas, inutilis eſſet nuntiatio. nec enim pertinet ad opera facta, led ad imperfecta, vt dicitur in leg. 1.§.1. Eius tamen vſus eſt
Dheré- maximus, per quem fit, vt quæ poſt nuntiationem facta ſunt,
ria gꝛster hoc eai.· u
ttantur. Edictum autem, Quod vi aut clam, pertinet ad
aum,&s iam facta. Sed quid reſpondebimus ad leg. 5. de verb. ſignif. edictum vbi dicitur, opere conducto vellocato nνκααανα ſignificari, Quod i id eſt corpus perfectum? Videndum eſt quorſum id dicatur. aurclam. Nam certum eſt Paulum in illo loco loqui de certo opere, vt
domo, heatro, quod certam formam habeat: hic autem lo- quitur iureconſultus de incerto opere. Itaque recte dixit Paulus, qui locat opus facienduin, λέααμα locare, id eſt perfectum opus, idque certum: nam ſi incertum opus dixeris intelligi,& opus generaliter& indefinitè ſumi, ſtipulatio& contractus ille non valeret, vt ſi fundum ſtipulatus eſſet, in l. ita ſtipulatus.de verb. oblig. Edictum prætoris quod loquitur de opere locato, ſcriptum eſt ad interpretationem edicti: eſt enim ex libr. z. ad edictum, cuiuſmodi mille reperiuntur in- ſcriptiones. Credibile eſt in aliquo loco edicti de magiſtrati- bus, factam fuiſſe mentionem locati operis. Exempli gratia, opere locato redemptor ſatiſdet: quod pertin et ad oeiom prætorum& mag ſtratuum. Opus autem varia ſignificat, ali- quando factum quoduis, aliquando non operam vel opera-
tionem, ſed opus ex operatione relictum:vt cum diximus lo-
cari opus faciendum, incertum eſt, an operam ſuam tantum promittat. Sed in hoc edicto videtur ex Pauli ſententia aliter interpretari opus, pro domo perfecta. Itaque dicit Paulus, cum locata domus eſt facienda, abſoluendam atque perfici- endam eſſe, vt dicitur in leg.ſi is qui.§. quædam, ff. ad I. Falcid. Suſpicatus ſum aliquando co in loco demonſtrari à Paulo differentiam inter opus& operam: mouebat me quod dici- tur in leg.. de oper. ſer. operam in actu conſiſtere: qui locus
Franc. Duareni Comment. eſt ex 2. ad edictum, vt& leg.. de verb. ſignif. Ex quibusin-
telligitur quid ſit nouum opus facere,& nuntiare, nempe prohibere ne nouum opus fiat. leg. 3. adl. Iuliam de annona, & l. 1. de iure fiſci.
C A p. III.
Quibus ex caſibus procedat noui operis nuntiativ
E D quibus ex cauſis procedat noui operis nuntiatio vi-
deamus, quas in vniuerſum proponit Vlp. in leg. 1.§. nun- tiatio.& l. de pupillo.. Sextus Pedius. ex quibus locis apparet veteres illos iuriſconſultos vſos eſſe via& ratione in ſuis li. bris, qui re ſtatim initio& in vniuerſum definita, ante. quam ad ſingulas ſpecies deſcenderent, ſummam rerum diſtributionem proponebanrt, vt facit VIpia. cum ait, Nuns
videamus quibus ex cauſis ſiat nuntiatio,& quæ perſona nuntit,
quibus ve perſonis nuntietur,& quis ſit nuntiationis eſfeſtus. V. traque cauſa nuntiandi diſtriburione coniungenda eſt, qua. rum prior eſt Vlpiani, poſterior S. Pedii: quæ tamen verbis differentes, re conſentiunt. Nuntiatio fit ob publicam cau- ſam aut priuatam: vt colligere licet ex d.§. nuntiatio.l.l. Ad priuatã cauſam referenda ſunt duo poſteriora diſtributio- nis membra Vlp. Publicæ cauſæ exempla ſunt in d.§. nuntia- tio. vt ſi quid in publico, vel religioſo, vel ſacro fiat,& pro- prii tituli ſunt in interdictis. Qupmodo autem publicum hoc accipere debeamus, dictum eſt ad leg. inter ſtipulantem. §. ſacram rem. de verbor. oblig. illud nempe quod eſt invſn publico ciuitatis, non autem quod eſt in eius patrimonio. Cum autem ex his cauſis nuntiatio competit, vt ſi in loco ſacro vel religioſo, vel in publico ædificetur, omnes ciues nouum huiuſmodi opus nuntiare poſſunt, vt dicitur in leg. in prouincialibus.§. vlt. hic. qua ratione introductæ ſunta. ctiones populares, tit. de pop. act. quæ ſuum ius populotu- entur, vt dicitur in leg. 1. eiusdem tit. Itaque ciuibus omnibus licet ex hac cauſa nouum opus nuntiare in publico ædiß- canti, modo ſit perſona idonea, vt dicitur in leg. de pupillo. hic.& l. mulier. de pop. act. Hauius autem publicæ nuntiatio- nis ratio redditur in leg. nam hic. Sed de perſonis ſuo locodi- cemus. Animaduertendum eſt autem iſtud de ciuibus, non autem de peregrinis, aut etiam incertis dici,& in vtbe mo- rantibus: differunt enim iſti à ciuilibus, J. ciues. Cod de inco- lis. Idem quoque in aliis interdictis comperit, loci ſacti,vel religioſi, vr in publici loci ædificatione. Nam in his omni- bus ciues poſſunt nuntiare nouum opus: ſed in publicisi- lud magis, quod in via publica nuntiare nouum opus poſ- ſunt ædificanti etiam incolæ& peregrini, vt dicitur inl. 1. de via pub. vbi dicitur hoc interdictum omnibus dari& in o- mnes. At omnibus ſemitis, ſubaudi poterit, aut iis quibus publica remedia campetunt. nihil enim faciunt quæ dicun- tur, neminem prohiberi vti via publica, leg. per agrum. C. de ſeruit.& aqua. Vnde illud Plauti in Curcul. Nemo irẽ quen. quam viapublica probiber. Nec inde efficitur cauſam publi cam defendi ab alio poſſe: opinio tamen vulgaris eſtidabo- mnibus etiam incertis fieri poſſe. Quęritur hic an idem dicẽ⸗ dum ſit de eo qui in mati aut maris littore ædificaucrit,& an ei nouum opus nuntiari poſſit. Cui quæſtionireſpondet Vl- pian.& ait in leg. 1.§. nuntiamus: Si quis velu in mari velin lä- tore ædificantem prohibere, nullo iure prohibet: tum veroin hũc nou conuenire noui operis nuntiationem, vt diciturin leg quod in littore.de acquir. rerum domin. Et hac ratione Ve- neti contendunt ſe eſſe liberos, nec ſubiectos imperio Ro- mano, quod in mari omnium communi ædiſicarint. Itaque quod dicitur ædificium loco cedere, locũ non habet cum quis in mari ædiſicat. Atque hæc de publica cauſa nuntiationts- Priuata autem cauſa eſt, quæ ſuſcipitur noſtri iuris con- ſeruandi, aut damni repellendi gratia: arque hæc cauſa du- pliciter conſideratur, ex parte nuntiantis, aut eius cui nun- tiatur, vr in rei vendicatione dicimus, aut ex patte agenti aut defendentis ſpectandum eſſe dominium. Priuatæ adl- tem cauſæ in eo, qui nuntiat, ſunt conſiderandæ, vtan tes eius ſit in qua ædiſicari vetat. Nam ſi eius non eſt certo mo. do, id eſt, quiin eam rem dominium non habeat, aut ſerui- tutem, nouum opus nuntiare non poteſt: poteſt autem qa¹ rei dominus eſt, vt dicitur in l. 1.§. iuris noſtri. De ſeruitutc
autem& dominio loquitur Vlpia. in l. 1. de remill adue ſe jus ha-
jus dic ul dor rac pe ler per 49 joul quas 1 tantl tetiu Hac domi operi
cario i commi ehpor nnr eni reldart vyxſe
iamlite
ſeibet Hicam temint elti deo(
Ale tteren t aute lum elt
V amce lice te
d ſern dyidior lüka den oc tuticd.
erai Noam b eim i u 1 heti d deeal dides 1 uln 4

eee“*“ ——
ppuedea odeti datironh niage odeshe ſemu Gude lu Wpoyter bosomh) ublie au
Genin rantud Gſgo oot eciudhen in dew) Codctor pbcladt ninhsou iopt un cjugr Rrrcillt dani Kue autütun t quxänm agru( emoini cult lri ttün mnilenä caueid repolts m 7 uub
In Tu. De oper. noui nuntiat.
lus habet. Huc pertinet quod dicitur in leg. ſ.§. Sextus Pe- dius. vbi priuatæ cauſæ ſpecies diſtinguuntur. Ait enim natu- ralem eſſe cauſam, aut impoſitiriam: naturalem quidem ad dominium, impoſititiam ad ſeruitutem referri. Etſi enim vt- raq; naturalis eſt, tamen vt plærunque fieri ſolet) aomen ad
ſpeciem coanguſtatur. lImpoſititia autem dicitur prædiorum
ſeruitus, quia ᷣbera ſi unt ipſa natura prædia, niſi ſeruitus llis per nos imponatur, vt intelligitur ex leg. altius. C. de ſeruit.& aqua.Seruitus vero quæ dam naturalis dici poteſt, quæ etiam iauito domino, fundo imponitur, vt aquæ deducendæ, de qua in leg. i. S. pen.& vlt. de aqua pluuia arcen. ſed aliter acci- pitur ſeruitus ſub tit. de ſeruit. vbi de impoſititia diſſeritur tantum. Qui autem ſeruiturem imponit, ius ſuum minuits al- terius auget, cum prædium ſuum alreci obnoxium reddit. Hinc variæ& multæ quæſtiones naſcuntur. Vna eſt quod de dominio dictum eſt, ei qui habet dominium competere noui operis nuntiationem. quæritur vero, an ſi fundum aliquem An fue- habeam cum alio communem, poſſim ſocio meo in agro cõ-
2,, muani ædificanti nouum opus nuntiare, l. in prouinciali. ver- D N
dum ali. ſic. plane. vbi Vlp. reſponder, non poſſe me nouum opus nũ-
muoba- tiare, quia domiaus ſit quiĩ ædiſicat, ſiue ſocius meus, licet 85 leat: cõ parte indiuiſa:huc accedit quod dicitur in l. ſerui electione. de
petat nu- legat. 1. Quod commune eſt, meum eſt. Itaque quod dicitur,
uae. noui operis auntiationem locum habere in fundo qui no- ſter eſt, aut in quo ſeruitutis ius habemus, id ita eſt intelli- gendum, niſi ſocius ſit, qui in communi ædificet: quia is fun- dus non meus eſt magis quam illius. nam vterque noſtrum partem habet indiſcretam: nulla eſt gleba, quam vterque noſtrum ſuam eſſe non poſſit dicere. At verò in ſuo nemo prohibetur ædificare, nec in eum noui operis nuntiatio locũ habebit. Multaà nonnullis afferuntur de remedio ordina- rio& extraordinario. Dixerit enim quis, ſi denegatur exe- cutio in noui operis nuntiatione aduerſus ſocium qui in communi ædificat, ergo ſocius iſte omni auxilio deſtituetur. Reſponderluresonſceusalns iudiciis illi prouiſum eſſe: da- tur enim tum iudicium de commuai diuidundo à prætore, vel datur arbiter ex formula communi diuid. aut etiam præ- tot ipſe extra ordinem cognoſcit, propter fauorem& gra- tiam litiganrium. Siautem arbitrum dabit, formulam præ- ſcribet, vt dicitur in l. 1. de rei vindic.& tit. de extraordicogn. Hic autem per arbitrum& amicabilem compoſitorem iudi- cem intellige: etſi enim iudex ab arbitro diſtinguatur à iuriſ- peritis, tamen ſæpe diſcrimen illud confunditur, ridenturque ideo à Cicerone in Orat.pro L. Murena.
Altera quæſtio eſt ex eo quod de ſeruitute diximus us ritur enim de qua ſeruitute hoc intelligendum ſit. Difficul- tas autem oritur ex leg. qui in viam. hoc tit.( ſic enim legen- dum eſt) vbi antinomia eſſe creditur. Nam ante dictum eſt eum qui ſeruitutem habet, poſſe nouum opus nuntiare, ex Ii. de remiſſ. exl.de pupillo.§. Sextus Pedius. hic.& l. inter, de ſeru.vrb. præd.. in iudicio. fam. erciſcundæ. Hæc magna opinionum varietas eſt à nobis expoſita lib. 2. Diſp. cap. 17. Ad hanc igitur quæſtionem reſpondendum eſt nuntiatio- nem locum habere in vrbanis ſeruitutibus, non autem in ruſticis: ſicque intelligendus locus in l.qui viam habet. Quod quaratione à nobis dicatur, ſi quis curioſius requirat, quia,
inquam, crebra fit mentio vrbanarum ſernirutum: quin-
etiam in leg. inter. de ſeru.vrb.præd. fit mentio vrbanæ ſerui⸗ tdris, vbi mulra ſunt exempla, ex quibus aperte coniicitur, operis noui nuntiationem in vrbanis ſeruitutibus locum ha- bere:nulla vero reperiuntur, quibus in ruſticis quoque ſerui- tutibus nuntiationem locum habere probare poſſis. Obiiei-
tur l. 1. de remiſl. At quis neſcit generi per ſpeciem derogari?
vt hic locus de vrbanis tantum, non autem de ruſticis intelli-
5⸗. gendus ſitlin toto, de reg. iur. 1 dus, Alia quæſtio eſt de vſufructu, quid de eo dicendum ſit qui amods dabet vIumfructum, an is nouum opus nuntiare poſſit. Cui nauam reſpondet Vlp. in l.1.§. vlt. cum ait: Lſufructuarius autem no- 84 n uum opus ſuo nomine nuntiare non poteſt,& eſt iungendus hic eef§. cum ſupr. ſeq. vbi dicitur vſufructuarium ſuo nomine nun- tiare non poſſe, ſed procuratoris nomine: quod à ratione alienum non eſt. Vſufructuarius enim eſt veluti prõcura-
tor eius, cuius fundi vſumfructum habet„ vt dicitur in fine
L. 1. vſufruct. quemad. cauear- fundi cuſtodiam præſtare de-
685
bet, nomine autem ſuo nuntiare non pateſt, quamuis vſus-
fructus ſit ſeruitus, ſed perſonalis eſt. Atqui nouum opus nuntiari ante diximus, ab eo qui ſeruirutem habet, de reali intelligentes. Seruitutes enim perſonales minus habent vi-
rium, ideo etiam vnà cum ipſis feruitutem habentibus ex-
tinguĩtur: at vero reales tranſeunt ad hæredes,& prædia ipſa ſequuntur, vt dicitur in J. corruptionem. C. de vſufruct. Nes obſtat quod dicitur, ſeruitutem partem eſſe dominii, in l. vſu-
fructu, ff. de vſufruct. nec enim ſic intelligi debet. Nam is qui
vſumfructum habet, ex proprietate& dominio nihil minuit, l. recte dicimus. de verb. ſignif. Sequens quæſtio eſt de creditore qui ius haber pignoris,
an ei nuntiatio noui operis conueniat? Cui reſpondet Ga.
ius in leg. creditori. hic. permittendam eſſe de iure. Quxſtio enim inde naſcebatur, quod nuntiatio ſoli domino, aut ſer- uitutem habenti conueniat: at creditor nec ſeruitutem ha- bet, nec dominus eſſe videtur. At Gaius ei ſeruitutis vindica- tionem de iure dari reſpondet: Creditor enim in rem ſibi ob- ligatam reale ius habet. Quare cum ſeruitutis vindicatio ſoli domino competat, I. de ſeruitutibus. ff. ſi ſeruit. vind.& de- tur creditori ‚ dabitur quoque neceſſario& operis noui nuntiatio. 3 Altera quæſtio eſt de ſuperficie, an ſuperſiciarius, id eſt, (vt dicitur in l. ſuperficiario, de rei vind.) qui in alieno ſol ita ſuperficiem haber, vt cerram arente) nouum opus poſſit nun
conduxit, dominus non eſt, tamen ei datur operis noui nun-
An cro- ditor no- uum opuue austses.
An ſu-
— perfcia- O uu 0- penſionem præſtet(ui tient uum, o- . 19 Leteun tiare. Cui reſpondet Vlp. in pus nun- lin prouinciali.§. ſi ego. hic. Etſi enim is qui certa pecunia 2er
tVelin
. 2. Lia, vt tiatio, vt in leg. 1.. quia autem. de ſuperfic. Quæritur&c de has.
habent
colono& inquilino, an hi nouum opus nuntiare poſſi nte qua alii cod.
de re nota eſt Vlp. lenrentia in§. ſ ego. in l. in prouinciali. Nortandum eſt colonum& inquilinum vti poſſe interdicto quod viaut clam, l. quanquam. ff. quod viaut clam. Necvero omnia opera ſignificantur& nuntiantur, ſed ea tantuin quæ ſolo ſunt coniuncta, vt dicitur in leg. 1. 6. ‚hoc autem. Quæſtio hic vulgo agitatur, ſi nihil factum ſit adhuc& ædificatum in
tuo ſolo, aut eo in quo tibi eſt ſeruitus, nuntiari nouum opus poſſit: vt ſi quis deſtinarit ædificare& iam fabros habuerit,
aut iam lapides collegerit. Accurſius& qui eum ſequuti ſunt,
vulgo putant locum eſſe nuntiationi nullum:& ſis interpre-
tantur l. ſtipulatio.§. opus. Ego vero contrà ſentio, ſi nihil fa- ctum ſit, nouum opus nunrtiari poſſe: ſufficit enim cœpiſſe, vel deſtinaſſe, vel aggredi velle. Mouent me loci ex iurecon- ſultis de prompti, vt in leg. de pupillo.§. nuntiationem, vbi di- citur nuntſationem eſſe faciendam dere præſenti, ſi ædiſicet, ſiue quis inchòet ædificare:& in leg. non ſolum.§. 1. vbi ait, Qui nouum opus nuntiat, ſi quid operis iam factum erit in teſtationem referre debet. lig fieri poſſe nuntiationem antequam ſit aliquid operis quo tempore nihil in teſtationem referatur: quid ſit teſtatio, vide lib. i. Diſp. c. 30. Præterea mouer me lꝛprætor,§. ſiue autem. vbi dicitur, Siue autem locus vacuus ſit, vbi nuntiatum eſt,
&c. Nec obſtatl. ſtipulario.§. opus. vt poſtea plenius dice⸗-
mus cum de effectu huius diſputationis agetur. Animaduer- tendum eſt enim quorſum ab Vlpian. id dictum ſit: nam in⸗
8 Deratione faciegdæ nuntiationl.
Odbedolscus eſt de ratione nuntiationis faciendæ. In rà-
tione autem nuntiandi quædam vtilitatis, quædam neceſ-
ſitatis cauſa ſunt obſeruanda prim um verò requiritur, vt in o-
pere ipſo fiat nuntiatio, l. de pupillo. 5. nuntiationem. vbi di-
citur puero, vel puellæ, intellige, dum modo intelligat: vt dici- tut inl. cuilibet. Vnde intellig: poteſt ratio differentiæ quæ ſe- quitur in g. ſi plurium. vbĩ quæſtio eſt, an ſi duo ſint quæ ædi- ficent, latis ſit vni nuntiarc. Et ſatis quidem eſſe reſpondit Iu- reconſultus: at ſi eiulidem operis ædificatio pluribus noceat, non ſatis erit ab vno nuntiati, ſed ab omnibus nuntiatio pro- cedere debet.
Secundo, in nuntiatione locus eſt demonſtran dus, vt di- citur in§. qui nuntiat. dicta leg. de pupillo. Si in pluribus locis ædificetur, plures neceſſariæ erunt nuntiationes, leg. de pu-
I 4

An pu- nuntiare notanda:taliſque fere eſt in leg. mulieri. ff. de pop. act. Duo
78⁶
pillo.§. ſ in pluribus. Ex quo eſt conſequens, in interdicto quod vi aut clam, vnam ſufficere nuntiationem pro omnibus locis, in l. aut qui aliter. f. quod vi aut clam.. Tertiò, debet explorare is qui nuntiat quid factum ſit, in 1. non ſolum.§.. l. nullum. ff. quod met.cauſ. Quartò, nuntiatio fit in rem, non autem in perlonam, leg- opers.vbi furioſo& infanti nuntiationem heri dicit Iurecò- ſultus, id eſt, in opus infantis& furioſi. b Quintò, non eſt neceſſe ante nuntiationem adire præto- rem, leg. 1.§. nuntiatio. quod quidem eſt intelligendum de nuntiatione ſimplici, aut quæ per iactum lapilli fit, non au- tem de præroria. Simplex om nibus diebus fieri porteſt: at ve- rò ſi adire prætorem oporteret, expectanda eſſet dies ceſ⸗ ſionis. b Sextò, iuſiurandum de calumnia exigi debet ab eo qui nouum opus nuntiat, vt dicitur inl. de pupillo.§. qui opus. Maltis modis proſpectum eſt, vt durities& aſperitas huius nuntiarionis temperaretur: durũ eſt enim ob nuntiarionem hominis priuati, lue iure, ſiue iniuria nuntiauerit, ab opere deſiſtere, quod ſine graui incommodo& rei ĩactura facere non poſſis deo eſt conſtitutum, vt iuret de calumnia is qui nuntiat, atque hociure prætorio. At quomodo prætore au- ctore, cum fiat nuntiatio ſiae prætore? neceſſaria enim non eſt prætoris aditio in nuntiatione, l. 1.§. nuntiatio. Reſpon- deo:in primis adiri prætor poteſt,& ſi nihil neceſle ſit:pręter- ea poſt nuntiationem prętor adiri ſolet. litigatores enim præ- toris iuriſdictioni id lolent ſubmittere, vt dicitur inl. 1.§. po- teſt aurem. is cui nuntiatur cogit nuntiatorem iurare apud prætorem. Huc pertinet quod dicitur in l. non ſolum.§. ſcien- dum.vbi dicitur, vt probari poſſit quid poſt nuntiationem fa- tum ſit, modulos eſſe ei ſumendos qui nuntiat⸗ qui vt ſumã- tur prætor decernere ſoler. Addendum eſt præterea in hac nunrtiarione, eum quialieno nomine nuntiat, ſatildare debe- re, dominum ratum habiturum, 15. 5. qui procuratorio. Eſt autem in his verbis(eriamſi verus ſit procurator) difficultas qaæ oritur ex antinomia. Nec vero cxigenda elſe videtur à vero procuratore ſariſdatio quæ propter incertitudinem ſo- let exigi. Vulgo eſt receptum hic exigi ſatiſdarionem, cum certum non eſt nunc pre curat srem eſſe:& hoc probabile vi- detur elle, etiam ſi verus ſit procurator. quia de eo non con- ſtat, l. 1. de procur. niſi forte is cui nuntiatur certo ſciat verum illum eſſe procuratorem: tunc enim remitritur onus ſatiſda- tionis. Sed illud animaduertendum eſt, pro certo procurato- rem eum non haberi, niſi id publicis inſtrumentis dominus ſit teſtatus, l. 1. C. de ſariſd. l. neſatiſdatio. rem tatam hab. alias certum hoc eſle non exiſtimo. Itaque ſic intellige quod hic dicitur, etiam ſi verus ſit procurator, quod quidam putant ius eſſe ſingulare.. C A P. V.
Deperſönis, quæ nuntiant, 22 quibus nuntiatur.
Veæſtiones hic agitantur, non de omnibus perſonis, ſed
de his, de quibus aliqua fuit probabilis dubitatio, vt de procuratore, de quo iam dictum eſt: certum eſt autem pro- curatorem poſſe nuntiare, vt iam dictum eſt exl..§. nuntia- tio. Quidam tamen ſunt actus legitimi, qui per procurato- rem exerceri non poſſunt. l. nemoalieno. dereg. iur. Sed nun- tiatio poteſt etiam alieno nomine fieri, ait VIpia. quod de procuratore eſt intelligendum, l. cum procurator. hic. Solet quæri, an cuiuis alieno nomine nuntiare permittatur, etiam ſi non ſit procurator:dubitatio naſcitur ex l.prohibere. ff. quod vi aut clam. Sed ſæpe admonuiinter nuntiationem quæ ex
hoc edicto fit:& prohibitionem quæ fit ex edicto quod vi aut clam, multum differre: nam tantimom enti non eſt quantum
Illud. Prohibitio enim ex edicto quod vi aut clam, ideo fit, vt
uod clam me factum eſt, vi factum eſſe dicatur: nam ſi quis clam aliquid fecerit, non dicitur vi feciſſe. Hæc autem prohi- bitio à quo fiat, nihil intereſt, fiue ab ipſo domino, ſiue ab i- pſo procuratore, ſiue ab alio domini nomine, vt ſeruo. At multo maioris eſt momenti nuntiatio noui opetis: itaque nõ à quouis fieripoteſt, ſed à procuratore.
tiare, l. de pupillo, in princ. vbi diſtinguitur: quæ diſtinctio eſt
Franc. Duareni(omment.
Alia quæſtio eſt de pupillo, an poſſit nouum opus nun- b
igitur hic ſunt notanda, pupillum ob publicam cauſam no. uum opus nuntiare non poſſe, cum eius ætas ad reip. defen. ſionem idonea non ſit, l.z. de reg. iur.& l. 2. de muner.& ho- no. Ne quicquam hic facit tutoris auctoritas, ad cuius offi- cium non pertinent quæ ſunt publica. I. vlt. de curat. furioſo
Ixaque recte dici ſolet, ſuftragium pupilli non admitti in publicis negotiis, l. ſpurii.§. minores. ff.de decur. Et limile eſt quod de canonicis dicitur, ſi minor ſit inſcriptus, coapta- tus, etſi ſportulas accipiat, tamen in electione epiſcopi ſen- tentiam non dicere, quod hic Vlpian. docet. Quid de adul. to dicemus curatorem habente, vt eo qui 29. annos natus eſt
an nouum opus nuntiare poſſit? Ingens eſt de hacre qua- ſtio& diſputatio, ſed probabilius videtur eſſe& receptum
vt idem de adulto quod de pupillo dicatur, cum adultus ha- beat curatorem. nam adultus in eo ſimilis eſt pupillo quitu- torem habet, l. ſi procuratorem. C. de integr. reſtit. Secundò ex ea lege aliud eſt notandum, pupillum ex cauſa priuata nuntiare quidem, ſed auctore tutore tantum. Sed cur ne- ceſſaria eſt tutoris auctoritas? quia nuntiatio temere fa- cta, pupillo damnum adferre poſſet. nam qui temere nun- tiat damnatur. In quo ſequenda eſt regula tit. de auctor. tu- tor.§. neque. Hinc intelligi poteſt, quod dicitur in leg.& ſiſa- tiſdarionem. hic.
Alia quæſtio eſt de ſeruo, in l. de pupillo. in princ. vbi di. m citur ſeruum nuntiare nouum opus non polſle: oritur enim 62⁶. antinomia exl. prohibere. ff. quod vi aut clam. vbi dicitur"uer
ſeruum prohibere poſſe. Reſpondendum eſt, diuerſam eſſe 4. rationem probhibitionis ex interdicto quod vi aut clam,& huius. Hæc de his qui nuntiant, nunc de his quibus nuntia- tur. Parum refert cui potiſſimum nuntietur: ſufficit enim ei nuntiare qui intelligat,& domino referre poſſit: quod ſatis eſt manifeſtum exl. de pupillo.§. nuntiatione, l. operis. & leg. cuillbet. Qu' netiam pupillo& furioſo nuntiaripoteſt: non eaim ia perſonam ſit nuntiatio, ſed in rem, d. leg. opetis. Multo magis tutori aut curarori nantiatio fieri poteſt, vt dicirur in leg ſatiſdatione. Hiac dicitur, aduer ſus abſentes nantiationem procedere, l..§. nuntiatio. quod durum plæ- rilque videtur. Sed quid mirum, cum id aduerſus pupillos & infantes fieri poſſit? Necrefert, anis cui nuntiatum lit, domino renuntiauccit, an non. Itaque volunt in ipſo opere nuutiati, leg. 5. S. ſi quis forte. ignorantia enim nocerei cui nuntiatur. De prætore queſtio eſt, an ei quis nuntiate no- uum opus poſſit, cum eius auctoritate nunrietur. Et certum eſt prætorem conueniri non poſſe, quamdiu prætura fungi- tur,l. in ius vocate- ff. de in ius vocan.l. nec magiſtratibus.ff.de iniur. leg. de pupillo. S. ſi quis prætori. hic. Debet is qui nun- tiare prætori vult, proteſtariſe nuntiare non poſſe,& poſt finirum magiſtratum nuntiabit: ac perinde erit, ac ſi eo iplo die quoteſtatus eſt nuntiaſſet. Sed cui fiet hæc proteſtatio: an ipſi prætori? Quidam putant faciendam elle publice: ego puto ipſi prætori faciendam, aut iis qui in ipſo opere tepeti untur, eo modo quo nuntiatio fit⸗nec adrem pertinet publi- ca proteſtatio. Affertur lex, cum quidam. C. de appel& J. vlt. de his qui propter met.appel. Sed illic dicendum eſt publcce proclamari aut appellari propter metum, aut iudicis animum⸗ hic vero propter reuerentiam: quod dicitur de iis magiſtrati bus publicis qui ad tempus præſunt, non autem de iis qui per
petuo, leg. præſidis. ſf. de reb. cred. 4 C A v. VI. De effectu nuntiationis.
Ffectus nuntiationis eiuſmodi eſt, vt poſt nuntiationem ſiue iure ſiue iniuria factam, opus deſeratur, I. prætot at- §. air præror. Poſt nuntiationem autem datur interdi· um reſtitutorium, ſi quid noui operis ſiat, quod pere- tuum eſt, non autem annale. Quod ſi deſtiterit ab opete s cui ſit nuntiatum, denegabitur executio ei qui nuntiauit, Se damnabitur adid quodintereſt ædificantis, I. 1. de remil.!. ſciendum. hic. Sequitur, remedium nunriationis compara- tum eſle in eius gratiam, cui opus ab alio factum nocet. la⸗ que mirantur plerique, cur is qui nuntiat, poſſeſſorem ta- ciat eum cui nuntiatur, l. 1.§. in operis 1..§. meminille. At vo· ro ſi poſſeſſot eſt is qui nuntiat, vtrum deſinit poſſidere? dam
quæ in gratiam noſtram comparata ſunt, ea nobis Jpra 1 uru
tint nel nud fuh lube byil pll wi pad 1 7 tntel lione lda cepe jus niun ctu non⸗ raiic ucdus ketyt hömo eiinte brepe ne,qu relot nilo dlisdo drqon dem. depter gipote npnans arume eargu duge dree Dper i ünrin
S wuio kpi apcpllo, rrantum ömike — aten dnie Janmel adu nla eigur dro mnide wane. diu lthi tzin Neaai ban Aen

— — — — — — de
tn
ni it, iitena editen diretemc anhn, udosnm füüten polt a doe,lch vnrinott dleg m eijpont, elſGoahen ddumie erlugin onrinund riaijoca m doratl Saupratar un Ricam dami ſtrabot betüöguui polt te ne xlei ec grcki le wuim 3
In Tit. Deoper. noui nuntiat
durum eſt,& in nos conuerti: at Vero nuntiatio uris noide cauſa conſeruandi inuenta eſt„§. commodum. in zuiti, de interdict.& l. 5.. ſed& ſi cui. Auget d fficultatem lexs 12 ſus fecerit.õ. ait Iulianus. Digeſt. quod vi aut clam. bidieinur. licere ædificare ei qui ſatisdederit, cum poſſeſſor hoc ipſo aatur.—. on iraaeeela eſt, quod non videatur alia eſſe ratio nun- tiationis quæ fit per lapilli iactum, aut prætoris nuntiatio- nem, ab ea nuntiatione quæ fit verbis ab eo, qui ius putat
habere ſe nuntiandi adito vel non adito prætore, in leg. de
Nuntia- tionis o. peris& prohibi- pratoré, daut la. pilli 1u-
Nouis per
pupillo..meminiſſe. Docet lureconſultus variis 5— hiberi qui nouum opus vult facere: inter quos refert iact u lapilli, de quo l.§. ſed& ſi. ff. quod vi aut clam Hic— pilli actus prohibitionis violentæ imaginem habet, non dil- ſimilem apprehenſioni glebæ. Vide Gellium lib. 2036, 9 5. pud quem etiam eod. ca. vide quid ſit vis feſtucaria. 3 1 80. ad propoſitam quæſtionem reſpondeamus, proban a vuloe tur eſſe veterum opinio, qui ideo transferri putarunt„ 3 5 ſionem, quia permittitur ædificare ei cui nuntiatum eſt, ſi— tiſdare voluerit, aut ad prætorem euerit Seremülonem aee ceperit. Namis qui nuntiat, accepta—— anteir ius poſſidendi, quamuis in eum minime trans—— nium. Sed cur( dixerit quis) non idem deiwusin lapi 85 ctu,& prætoria prohibitione? Reſpondeo; quia ex his ca non admittitur nuntiatio, ſi quis prohibitus eſt à prætore ificare, aut per lapilli iactum. m lap Sd ad im aggemMolente prohibitionis, ne tumultus fie- ret, vt dicitur in leg. non eſt ſingulis. ff. de reg. iur. Nam qui his modis eſt prohibitus, tametſi ſatiſdare paratus ſit, tamen ei interim ædificare non licet: nec enim illud cautum iure vl- lo reperitur. Nam in edicto prætot loquitur de nuntiatio- ne, quo in genere concedicur remiſſio: at verocum quis à prætore, aut lapilli iactu prohibitus eſt, non conceditur re⸗ miſſio. Itaque in§. meminiſſe. leg. ĩ. diſtinguitur nuntiatio ab aliis duobus generibus prohibendi. Obſtat lexs ſi opus. hic, ex qua colligunt, præroris prohibitionem eſſe nuntiatio- nem. Sed illa lex ad rem non pertinet: non enim loquitur
de prætoria prohibitione, nec ex illius legis ſententia colli-
gipoteſt, prætorem nuntiaſſe. Ex his igitur notandum eſt, in nuntiatione noui operis ſatisdationem ei prodeſſe cui nũ- tiatum eſt, in aliis duobus generibus prohibendi non prodeſ ſe:atque ideo fit vt non tam facile amittatur poſſeſſio iis duo- bus generibus prohibendi. Sed animaduertendum eſt pro interptetatione§. meminiſſe. aliam eſſe rationem nu ntiandi operis,& prohibendi iactu lapilli, aut per præ torem. Nam nuntiatio operis, fit illis qui in tuo ædificant, prohibitio au- tem prætoria, aut per lapilli iactum, iis qui in alieno Superſunt excepti quidam caſus, in quibus contemnitur noui operis nuntiatio, ſi quis iuri ſuo confidit: primo, cum Reip. intereſt vt primo quoquo tempore aliquid fiat, leg. de
iu, qu pupillo.§. ſi quis riuos. vbi oſtendit Vlpian. edicto prætoris
6.
An*
iiſferen— 1
cautum fuiſſe nominatim, vt hoc caſu nuntiatio ſpernatur. Similia exempla ſunt in leg. 3.& vlt. de riuis.. ſi quis riuum, & leg.. de cloacis. quo loco Vlpianus docet, cloacarum im- mundities minari cœlum peſtilens& ruinas: quod referen-
dunt eſt ad vrbis Romæ ſitum& figuram, quæ tot aquæ du- ctibus& cloacis ſubterraneis abundabat, vt penſilis dicere-
tur, Plin. libro 3 6. capite 15. Vitruuius etiam ſcripſit librum de aquæductibus vrbis Romane. vbi nota locum de omitten- dis nonnunquam remediis ordinariis, propter graue aliquod imminens periculum& incommodum. Simile exem- plum eſt in leg. 1.§. vlt. de feriis..ſi quis filio.§. vbi autem. ff. de iniuſto rupto, irrito fact. teſta. ſimile in leg. ait Prætor.§. ſi debitorem. ff. quæ in fraud. cred. vnde apparet in iudiciis dominari Sreixaas,& legis benignam mitioremque inter- pretationem. Secundus caſus eſt, cum iuſſu Prætoris remiſ- ſa eſt nuntiatio, cuius mentio eſt in ipſo edicto, leg.,§. poteſt autem. Prætor enim aditus per nuntiationem, remittit qua- tenus is quipetit, ius habet ædificandileg- 1.in princ. knon ſo- lam.§. ſciendum. leg. 2. de remiſſio. quæ eodem modo intel- ligenda eſt, quo huiustit. I. quamuis Accur ſius aliter atque ahi interpretentur. Aliter non remittitur, id eſt, ſimplici- ter, in cauſa cognita: quo caſu vocandus is erit qui nuotia- uit. Atvero cum remittitur nuntiatio, ſub conditione fit, ſi
Retinebatur autem lapilli
587
ius ædificandi habeas ſine cauſæ cognitione; remiſſio datur
à Prætare. Vnde quæritur, an remiſſio per procuratorem fieri poſſit, l. 5.§. qui remiſſionem. Ita, ſed cautio de opere de-
moliendo exigitur, non aurem de rato: quia qui nuntiat, actor eſt:qui vero ædificat, defenſor. Alia quæſtio de hac re- miſſione, ſi procuraror nuntiarit, an remiſſio in perſonam domini conferatur, l. 1 3. hic. vbi locus communis eſt de pro- curatore, cui ſimilis eſt in l. ſi procurator. Qu nunriar per procuratorem, adeſſe poteſt apud Prætorem. Tertius caſus b eſt, cum is cui nuntiatum eſt ſatiſdare mauult, quam Præto- rem adire: tum enim impune poteſt ædifcare. leg, 1. Prætor ait. leg. 1.§. fi quis paratus. Quamuis autem latisdationem di- camus requiri, leg.1. ff. qui ſatiſd. cog. tamen ſola cautio& re- promiſſio ſatis ſũ ficit.j.non ſolam. S. ſicum poſſem. vr cum. ob publicam cauſam opus nuntiatur. Præterea de haciatif datione propoſitum eſt interdictum à Prætore, leg. Pracor, §. deinde. quod VIpian. interpretatur in l. ſequen. vbi locus eſt communis de ædificiis, qualis eſt in leg. vfr. ſf. ne quid in loco publ.& l. ſingularium. C. de ædif. priuat. Qugmodo an. tem in nuntiatione noui operis commirtatur ſtipulatio„do- cet VIp. in l.ſtipulatio.. habet.& ſeq. vbi copioſa eſt diſputa- rio de vſu& effectu huius ſtipulationis, cuius meminit Vlp. inl. iudicatum ſolui. ff. eo. Doli autetn mali clauſula eiuſmo⸗- di fuit, Dolus malus ab hacre abeſto. Hæc de ſatiſdatione n0⸗ tanda diligenterque obſeruanda. Eius comm oditas multum eſt diminuta conſtitutione Iuſtin. leg. vnica. C. de nouioper: nunt. Vult enim nonaliter admitti hanc ſi ipulationem lu⸗ ſtinia. quam ſi poſt tres menſes is qui nuntiauit non docue- rit de ſuo iure: ſed vult tres menles expectari. Cui ſimilis eſt Gregorii conſtitut.de noui oper.nunt. in Decret. Qarrus caſus eſt, quo contemni poſſit nunriatio, ſi poſt nuntiatio- nem noui operis, nuntiator deceſlerit re integta, aut ſirem cuius cauſa nuntiauir, alienauit, vt dicitur in leg. non ſolum. 5. morte. Nam ſic per obligatiénes ad hæredes tranſeunt quæ ſuat iuris, leg. veteris. Co. de contrah. vel commit-ſii pul. non autem idem ius eſt in obligationibus quæ ſunt facti, qualis eſt hæc:itaque non tranſit ad hæredem, I.ſi conſtante- §.vlt. ſol. mat. Sed ſi quis& ſibi& ſuis prodeſſe valuerit, nuntiare pro ſe& hæredibus ſuis debet, arg. l. diem proferre- §. j. ff. de recept. arbit. nam ſi in perſonalibus facta hæredum mentio prodeſt hæredibus, cur nonin nuntiatione? At ſi hoc verum eſt, morte eins qui nuntiat extingui nuntiatio⸗ nem, cur in leg. Prætor.§. hoc interdictum. dicitur, hoc inter⸗ dictum dari hæredi? Quia hoc intelligendum eſt, ſi poſt nun⸗ tiationem non deſiit is cui nuntiatum„dificare ſine remiſ- ſione, aut ſatiſdatione: tum enim actio quæ deceſſori quæſita erat ex iſta noua ædificatione antequam moreretur, tranſit ad hæredes, l: veteris. C. de cont. vel commit. ſtip. Sed ſi is qui nuntiauit, re integra deceſl etit, priuſquam is cui nuntiatum e- rat ædificaret, eius morte finitur nuntiatio. necſi poſt mor- tem eius is cui nuntiatum eſt ædificare cœperit, interdi ctum dabitur eius hæredibus: alienatione quoque rei cuius nomine nunriatio facta fuerat perit& nuntiario. Sed ſi is cuinuntia- tio eſt facta periit, quid fiete l.non ſolum.. morte. tenebitur fundi poſſeſſor,& tranſit ad hæredem, l. pen.& vlt. hic. quia non in perſonam ſedin rem fit nuntiatio,] eg. operis. hic. ſed hoc intereſt, quod is qui ædificauit tenetur ad demoliendur hæres autem tantum debet præſtare patientiam: non enim ſuccedit in pœna: quod notandum eſt. Datur& interdictum in quemlibet ſucceſſorem etiam ab inteſtato, vrin empto⸗ Alius caſus eſt, ſi poſt nuntiarionem conue- nerit vt opus facere liceat; l. 1.§. inde quæritur. vbi reſpon- det lureconſultus obiectioni. Dixerit enim aliquis, pactio⸗ nes contra Prætoris edictum factas, ſeruandas non eſſe. At reſponder nihil fieri contra prætoris edictum, valeretque pa-
ctionem ſi ad rem priuatam pertineat, non ad publicam. ſic enim intelligenda ſunt verba leg. huius.& l. iuriſgentiam.§.
Prætor ait.& l. paciſci.. de pactis. Iudex enim pacta conuen- ta ſeruare debet vbi conuenit inter litigantes. Sextus caſus eſt, cum minor reſtituitur aduerius hoc edictum. Certum enimz aduerſus minores hanc nuntiationem locum habere, l. 1.§. aduerſus. l. cuilibet. hic. Sed quæritur, an minor qui con- tempſit nuntiationem, reſtituatur? Hoc eſt controuerſum, & videtur pleriſque nuntiationi locum non eſle, quia de

58⁸
delicto agitur. Delinquit enim qui contempta Prætoris nun-
tiatione ædificat. at in auxilium. de minor.
delictis minoribus non ſuccurritur, 1. Præterca dicunt eccleſiam non reſtitui
aduerſus hoc interdictum, quo agitur ad deſttuctionem o- peris facti: ſed nulla habetur ratio Eccleſiæ, multo minus
minoris. Præterca habetur ætatis ratio,
& reſtituuntur cum
de rei proprierate agitur. At hæc cauſa eſt poſſeſſoria: in⸗
terdicta enim ſunt poſſeſſoria, nec præiudici tati: itaque non videri habe ſenteatia veriſimilis eſt, niſi torem moueat, vt reſtitutione ciliati poterunt contrariæ ſen grum pendet fere ex arbitrio Prætoris. agitur,& in quem fact noris, qui contemp le obtenturum ia iudicio pro xtatis imbecillitatem negligentem ſione, aut ſatisdatione: oſtendat ſumptibus eſſe conſtructum, quod ſine magno incommodo ſarciri non poſſit. uere adconcedendam remiſſionem. nam iure ciuili minor, ſi quid omiſit, reſtituitur, leg. minor. ſimilirercum Prærorem adire neglexerit, reſtitui poterit. quæſtiones, anvnoex pluribus ædificante, poſt nuntiatio- nem cæteri teneantur. Reſpondet Vlpian. in l.de pupillo.§. ſi
um ſit proprie- naam ctatis rationem. Quæ forte magna aliqua cauſa Præ- m concedat: quo modo con- tentiæ: nam reſtitutio in inte- Vr ſi fundus, de quo a eſt noui operis nuntiatio, ſit eius mi- ſit nunriationem;& ſupplex dicat le faci- prietatis, ſi oſtendat ſe propter fuiſſe in petenda remiſ- magnis ædificium
Hæc omnia ſimul iuncta poterunt Pprætorem mo-
Ex iam dictis naſcuntar
Pranc. Duareni(omment. habuerit. Et ait Vlpian. id promitti hoc edicto. Sed quo ed-
plurium.& ait, factum vnius non nocere cæteris: is qui fecit
cto quæſo Accurſ. ait Vlpian. prophetiſare, qui poni expo- ſitionem edicti ante edictum ipſum? Ait Accurſ. edictum hoc eſle in l. Prærtor ait. 20. infà eod. Sed in leg. Prætor. for- mula eſt interdicti, non edictum aliquod. Et VIpian. ipſe vocat interdictum,& diſtinguit ab edicto. Multum qff. fert edictum quo promittitur actio, àformulz actionis ſine interdicti, quæ datur ex edicto,& ſecundum edictum. Edi. cta proponuntur de ſingulis actionibus& iudiciis, l.2.§ co- dem tempore, de orig, iur. mittatur⸗ludicium dabo, actionem dabo, interdictum dabo Vnde Vlp anus hoc edicto, inquit, Promittitur. Sic enim legitur in Pandect. Floren.& aliis codicibus emendaris. Alii legunt Permittitur. Sed mendoſa eſt lectio. poſt edicta pro- poſita concipiuntur formulæ actionum ſingulis edictis ac- commodatæ. Ea formula ita concipitur quaſi Prætor iabe- at vel iudici, vel litigatoribus quid facere debeant, conde- mnes, reſtituas. Exemplum vtriuſque: Edictum proponi- tur à Prætore hoc modo: Si quis eum qui poſſidet non vi, non clam, Sesneg. poſſidere, interdictum dabo. Hoc edicto pro- mitrit Prætor ſd daturum actionem ſiue interdictum. Deinde cum oritur controuerſia inter duos de poſſeſſione, dat for- mulam accommodatam edicto ſuo: Vti poßidetis eas ada, èsc. Docet Theophil. Inſtitut. de interdict. in princ. Haæ formu- læ tam edictorum quam actionum ſiue interdictorum re. periuntur hodie in libris Iureconſultorum quos imerpre- tamur. Sed diſtingui debent edicta ab interdictis. Igiturin
tenetur in ſolidum, l. ædibus. Tei diſedue pelh eſtaas. leg. 2 de Prætor. ſtipul. Præ-
terea eſt dicendum, nuntiationem ab vno factam, ad cæteros
uidua, l. ſtipulatio.§. quæſitum
l. Prætor ait. interdictum eſt non edictum. Sed accommo- datum eſt edicto, vt cæterainterdicta& actiones. Prætetea
Nouum opus
quid.
non porrigi, vt dicitur in l.„g. ſi plurium. ſolus enim qui nun- tiauit proſequetur executionem, ſed eius victoria al proderit: quia operis h fan las. ſi ſeruit. vindic. in leg. ſi priuſquã. quæ ſtio eſt ad operis
lüs etiam deſtructio eſt indiuidua, l. loci.§. ſi fan-
noui nuntiationem pertinens, ſi is qui ædificaturus eſt vide-
at futurum ſibi vt nuntietur, quomodo ſibi proſpicere poſ-
ſit, nempe ſi aduerſarius cauerit id, neque nouum opus nun- tiaturum.
Altera quæſtio eſt, cum quis in meo ædificat, an ego ma- nu& viillud prohibere poſſim: nam fruſtra videretut rece- ptum eſſe, licere propria authoritate deſtruere& euertere, cum quid non ſolum in meo ſit, ſed& à me poſſidetur, leg. 3. §. eum qui. ff. de vi& viarma. licet enim vim vi repellere reti- nendæ poſſeſſionis cauſa. Nuntiatio autem prodeſt its qui non poſſunt vim vi cepellere: at qui fortior eſt, euertere po- teſt, vt ſi quid in meas ædes immittatur, ſi quid pendeat qu od nocere poſſit. Cuius rei exemplum eſt in leg. quemadmo- dum. adll. Aquil. alius eſt locus in. ſed eiſi me.ff. de ſetu.vrba.
ræd. alius locus inl. ſi vitem.§. ſi ad ianuam. ff. quod vi aut clam. l.1. C. ne liceat ſine iud. l. qnamuis. de acquir. rer. domi. quod intelligendum eſt cum exceptione, quæ eſtinl. oſſa. Sed hoc fauore religionis eſt introductum.
EIVSDEMIN EVNDEM
TITVLVM,PE OPERIS NOVI nuntiatiohe, Prælectiones. b
A D L. PRIM A M., P RK dLECG7II0 J. VSGE pr iaterpretandum hunc tractatum proptet vtilitatem& obſcuritatem, quæ cum * ſingalari vtilitate eſt coniuncta:& ſtatui — ſingula capita interpretari,&c. Inſcribitur, De operis noui nuntiatione, id eſt, de nun- e nouum opus fiat. Nouum opus eſt quod luſti- Id explicat Vlpianus in
—
tiarione n niands vOcCat IMSvAAr„ Nouel. 6 3.
1. 1.§. opus nouum. Quæ fit vis huius nuntiationis docet Vl- „Hoc edicto,& c. In horum verborum
pian. in leg. i. in princ interpretatione mira fuit Accurſii cæcitas& inconſtantia, Vel dic ſexies. Ego quid lentio de ſenſu horum verborum
ſcripſ lib.i. diſput. c. 16. Oſtendit primum Vlpian. hanc eſſe
vim nunfiationis vr factum poſt cam reſtituatur, ſiue quis
habuerit ius ædificandi, ſiue non habuerit. Deinde oſten- dit ſi Prævor aditus remiſerit nuntiationem eatenus remiſ- ſionem valere, quatenus is cui nuntiatum eſt ius ædificandi
contra Accurſ. conſideranda eſt inſcriptio horum capitum. Primum caput eſt ex lib. ſ⁊. ad edictum. l. Prætor. ex lib. 71. vbi de inter dictis tractatur. Ergo hæc verba non poſlunteo
referri. Vates igitur fuit Accurſ. non interpres,& vanus-
5** 2 3 8ℳ... 9 1 quidem vates, qui Vlpian. dixit prophetiſare& reſpicere Pe ad edictum quod poſtea ſequitur,&c. Ex ea tamen fofmuls 4
Et ita concipiuntur quaſi pro·
Vates
interdicti poteſt colligi conceptio odicti. Nam actiones& ſa.
intetdicta concipiuntur ex edictis ipſis, vt iam dixij. Potui: ita concipi edictum, Sipoſt nuntiationem factum ſit,&c. interdictum dabo vt reſtituatur. Hoc edictum interpteta-
tur Vlp. in hoc initio. Ex quo duo colligenda ſunt. Primum m b
eſt poſt nuntiationem ſi quid factum fuerit, id reſtituen- dum eſle, ſiue iure, ſiue iniuria factum ſit. Magnaeſt gitut vis, aut mira potius huius nuntiationis. Mirum eſt ſolanun- tiatione hominis priuati impediti ædificationem, vxoris a- licuius forte neceſlarii tum publice, tum priuatim. Tam- tumne poteſt hominis priuati inhibitio? Nam ne magiſta- tui quidem id videretur permittendum ſine cauſæ cogni- tione. Videbant veteres non poſſe aliter homines contineti in otio& quiete. Vix poteſt à vi abſtinete is, qui videt alium ædificantem in fundo ſuo. Graue eſt etiam ædificate vo- lentem in ſuo impediri. Verum in re dubia vtilius viſum eſt ita conſuli vtrique, vt interim in eodem ſtatu res maneat. Hæc igitur nuntiatio fimilis eſt quadantenus appellarioni, quz etiam interponitur ab homine priuato. Interpoſita appel⸗ latione nihil innouari oporter, l.i. nihil nou. appel.pend. t ſi quid innouatum, aut(vulgo loquimur) attentatum lit, jd reſtitui debet ſiue iure ſiue iniuria, dicta leg. 1. c. nonſolum. de appel. in 6. datur igitur interdictum reſtitutorium ad- uerſus eum, qui ſpreta nuntiatione ædificauit, leg. Prætor. in rinc.&§. ait Prætor. In quo interdicto non quæritur anius dificandi habuerit. Cauſa huius ſeueritatis& rigoris e contempta Prætoris auctoritas, dicta leg. Prætor ait..1. Nam erſi homo priuatus ſit qui nuntiat, tamen quaſi au ols Prætore nuntiat. Quja nuntiat ſecutus ed ctum Prætorls- Adde interdum licere alicui quod factum eſt deſtruere, v nulla ſit neceſſaria nuntiatio. Exempla ſunt in leg. quemad- modum. ſupra ad legem Aquil. leg. ſed ſi inter. infià de ſeruit vrb. J. ſi vitemn.. ad ianuam. infrà quod vi aut clam. Sed qus ex cauſa id permiſſum ſit poſtea dicemus, js cui nuntiatum eſt, adit Prætorem, oſtendit ſibi inre nuntiatum non elſe: petit ſibi remitti,&c. leg..§.is cui. hoc remedio temperatut rigor& ſeueritas nuntiationis. Prætor remietit non ſimpll⸗ citer, ed cum exceptione, quatenus ius ædifcandi habue-
rit. N. m apud Prætorem de iure litigatorum non diſcepin tur:pe
Ed
1a000.
t: Vlj 3 t.d eich el co⸗ Pb71 redt lit Keate Acct lo de gul ſopla nandem um le iipauam demus 44
tturad
b blect
ionen ſit, inte
iij fun
pevert fectior, rripuer jendidt
Tum de
puarha un qü pokhan ſatluli
b I Sec.. DAemp
oenla
do tecu
Snnciati
D’ upe auneol heren ndect Kedalas
ktohe kuntſe
Wrund
Ukactug ſanin 398.4 Agua naen mnetie dnand
Naandh
maptis
tüind aonot eu bie aghr kitu age mc tectin be uerd, k&. domi b nd

gucs aen cs hun Kedichan) nes Na orungmn dtok aan noogibn ptes m
1
aee Arher
1 4
4 1
1
fadondad. dum iena ſoo.Dwu: i,Arh Magutih umetlom onem, run tiuuin, l m veut ne calk wibeseri- „qui däbuv m edfte- wdlbbnüe rescale” pelbiuif
tur: permittitur ei ædiſicate periculo ſuo, aſes perils& fortu- nes. Et hoc ſatis expreſlum eſt formula intetdict:, leg. Prætor ait. in princip. lIdem dicitur in leg. non slum. 8.§. ſciendum. ged clacius& luculentius in l. 1. deremiſſionibus. iafra. Quæ lex coniungenda eſt cum l. Prætor. Inſcriptio vtriuſque eſt, lib. 71. ad edict. Quædam alia hic annotantur ab aliis,& pro- lixe diſputantur, quæ nos conſulto omittimus. Huius gene- ris eſt diſputatio de pronomine demonſtratiuo. De particu- la catenus& quatenus: de qua hic mira ſcribunt Acturſ.& Accurſiani. Pari acumine diſſerunt de natura genitiui adtitu. ipſum. Voluerunt credo oſtendere ſe noen minus ſubtiliter de grammatica quam de iure diſlerere. lalpicite ſi lubet, ſcripta Alexand. laſon. Ruini, Crori, Alciati,& aliorum: tandem fatebimini non eſſe magiſtcum in artibus adeo acu- tum, ne in ipſo quidem collegio Montis acuti, quam iſti ſunt diſputando de genitiuo caſu. Sed omiſſis nugis iam ſeria tra- ctemus.
Ad g. Hoc autem. Verba edicti ſignificant, id petinere ad futura opera, vt facile colligitur ex formula interdicti, quæ ſubſecuta eſt edictum. Nuntiatur ne quid fiat. Si ante nuntia-
tionem aliquid factum ſit nõ reſtituitur, niſi vi aut clam factüũ
ſit, interdicto quod vi aut clam: aut niſi loco ſacro,&c. Pro- prij ſunt tit. de his interdictis. Mendoſa eſt lectio Norica in h's verbis, quod vi aut elam, quod olim factum. Florentina rectior, quod vi aut clam factum erit. Ex hac vitioſa lectione artipuerunt occaſionem noſtri ſophiſtæ& gram matiſtæ gar- riendi de dictione, oum, non minus inepte, nec minus intulſe quam de cætetis dictionibus, de quibus dixi ſupra. Differunt igirur hæc duo interdicta de oper. noui nuntiat.& quod vi aut ciam, quamuis multa habeant communia. Si quid factum ſit
oſt nuntiationem, vtrunque interdictum competit, l.ſi alius.
H.ait lulianus. infra quod vi aut clam. Nec refert iure an iniu- 1ia,&c. l.. eod. titu. Interdictum quod vi, competit poſt ſm- plicem prohibitionem, l. 1.§. quid ſit. infra quod vi aut clam.
Imo ctiam ſine prohibitione vlla, ſi clam,&. in hoc interdi- cto tequiritur ſolennis nuntiatio in ipſo opere, l. de pupillo.§.
nunrtiatiouem. infra eod.
PRELECTIO II.
Dvans ſupra interdictum de no. oper. nuntiat. ad futura „pera pertinere,&c. Oſtendimus quatenus concurrat cum eo interdictum quod vi aut clam. Apud Accurſ. citatur in hancrem. Prærtor.§. nonnulli. infra, in qua ſic ſcribitur in bandect. Florent. In fattum eſſe dandam, quam interdittum. Sed altas oſtendi eum ſocũ omnino impertinere. Nam ſequor lectionem Florent. Nonnulli putant legendum, Tam in fa-
ium eſe dandam,& c. Quorum verborum ſenſus eſt, Labeo
putauit dandam eſſe actionem in hæredem, quatenus,&c. ſed in factum potias actio danda eſt quam interdictum. l. potius quam interdictum. Exempla vide apud Anto. lib. 4. emend. cap. S. Actio in factum datur plerunque deficiente alia actio- ne, l. quia.l. quoties. de præſcrip. verb. Hic reperitur antino- mia exl.5.§. ſi quis ipſi Prætori. infra eod. quod retro ædifica- tum erit deſtruetur,&c. Teſtatio præcedens facit vt ædifica- tum ante nuntiationem reſtituatur. nuntiatio ſequens retro- trahitur adtempus proteſtacionis. Sed de hac re alibi plenius. Norandus eſt locus de interdicto, ne quid in loco ſacr. Tit. eſt proprius infra, ne quid in loc. ſac. Vlp. ibi oſtendit prohibito- rium eſſe, l.. ne q. in loc. ſact. fiat. Alibi tamen Vlpia. ait etiam reſtitutorium eſſe. l. 2.§. locorum. ne q. in loco. pub. In loco ſacro non ſolum facete vetamur, ſed& factum reſtituere iu- bemut hoc propter religionem. Similis locus eſt Pauli in l. 2. de interd. ne quid in loco ſacro fiat, vel quod factum eſt reſti- cuatur. Sedin hac reſtitutione non quæritur an nunciatum lit ſicut in hoc interdicto. vt hic Vlpia. oſtendit. Interdictum quoque de flumine publico reſtitutorium eſt, hoc autem ex- dar eſetidrum ſed mendoſe. l.l.§. deinde. de fluminibus. Ita ———— nterve nauigio deterius ſi— 5 eu Maes: 7 2 Eſt& aliadi 1— ʒhiat, reſtituas. cripſi lib.⁊.di P-C. F⸗ aliud interdictum huic ſimile in l. 1. 5 lt. ne quisi flumi. pub. Alia quædam ſunt ĩ 1,, Penuu- ne Jatfun prohibitoria. H quædam ſunt interdicta de fluminibus, ſed Hoc reſtitutorium eſt, de quo VIpianus noſter
jn Tit. De oper.
—
noui nuitiat.
hic lo quitur. Videte tit. de fluminibus& ſequent.
Ad§. nuntiatio. Docet Vlpia. quid ſit nuntiare,& quomo- do nuntiatio fiat. Et ait non eſſe neceſlariam Prætoris aditio- nem. Qua tamen de re probabilis fuit dubitatio: quia non videtur conuenite homini priuato aliquid prohibere alte- ri, atque ita ius ſibi quodammodo dicere. l. extat. fupra de eo quod met. cauſ. Sed hoc receptum eſt vrilitatis cauſa, quia aliter non poteſt conſuli nuntianti. Sed hoc ideo te- ceptum eſt, quia Prætoris authoritate factum intelligitur, propter eius edictum. Simile eſt in l. quæ ſub conditione. S. vlt. ſupra de cond. inſtit. Deiureiurando remittendo non eſt. neceſſe adire Pprætorem. Semel enim in perpetuum à Præ- tore remiſſum eſt, nec per ſingula remittendum. Sic ſemel permiſſum eſt à Prætore edicto ſuo nuntiare,&c. huc perti- net quod dicitur inl..§. meminiſſe. vbi diſtinguitur prohi- bitio Prætoris à nuntiatidne, quamuis nun tiatio vulgo dici ſoleat. Sed hoc accuratius& faſius ad 9. meminiſſe. Oppo..
5.§. qui opus. vbi iuſiurandum auctore Prætore deferrur, cum nuntiatur nouum opus: ergo Prætor intertenit. Sed non negamus adire poſſe: hoc tantum dicimus, neceſſarium id non eſſe: deinde poſt nuntiationem aduur Prætor, hacl. 1.§.& poſt operis. Is cui nunriatum eſt, adit Prætorem, vt&o auctore iuretur. Prætore auctore dirimuntur coutrouerſiæ, quæ oriuntur inter nuntiantem& eum cui fit nuntiatio. Et eſt ſimile exemplum in l. non ſolum.§. ied vt probati. In ipſa
7⁸⁹
autem nuntiatione neceſſyhon eſt interuenire Prætorem.
Quinimo videtur nunquam opus eſſe Peætoris auctoritate
in hac re: tantum abeſt vt neceſſe id ſit in nuntiatione. Nam
licet mihi quod in meo factum eſt deſtruere. Idque proba- tur variis locis iuris ciuilis, de quibus aliquid attigi ſupra. V- nus eſt in l. quemadmodum. ſupr. ad leg. Aquil. Aquædu- ctus per domum traiectus intercid tui proprio iure. Seue- rus enim reſcripſit iure ſuo poſſe eum intercidere. Alius lo- cus inl. ſed ſi inter. ſupr. de ſeruit. vrb. prædio. Immiſſam in
ædes mens paſiamm perdere †. Alius locus in J. ſi vite m.§. ſi ad Ideſt, de- Tabulas mihirefigere licet. ruere.
ianuam. infr. quod vi aut clam. 5 ad ianuam meam fixæ ſunt. De hoc mote tabutarum af-
gendarum ſcripſi lib. 2. iſp. c. 40. Alius locus in l. 1. C. vt ne- mi. lice. ſine iud. auctor. ſigna reb. imprimere. vbi dicitur ea ſi- gna licere detrahere.&c. Alius locus in l. quamuis. ſ 0. infr- de acq. rer. domi. Alius in l. ſ in area. ſupra de condic. indeb. v- bilicet mihi occupare ædificium quod in area mea poſitum eſt. Qui in litore publico vel mari ædificat, manu& vi prohi-
beri poteſt. Decrerum, inqnit, Præroris adhibendum eſt, imo
etiam manu prohibendus eſt, ſi cum incommodo cæterorum
id faciat. His locis admonemut licere nobis ſine Prætore aut—
magiſtratu deſtruere,& c. Et vulgo receptum eſt, hoclocum habere cum quis ædificar in ſolo meo,& à me poſſeſſo. Nam ſi non poſſideam, quamuis ſim dominus, neceſſaria eſt nun- tiatio,&c. Licet enim poſſeſſionem ſuam vnicuique defen- dere, leg. 3.§. cum igitur. de viarma. Verum hæc opinio, quæ vulgo recepta eſt, non caret ſcrupulo:& videntur iuris aucto- res ad dominum reſpicere, etiamſi quis poſſeſſor non ſit, in l. ſed ſi inter. Si in ædes meas proprias immiſſum êt. Ia leg. quemadmodum. Per cuius domum traiectus erat aquædu- ctus. Er paulo poſt, Intereſt enim quod hic in ſuo protexit, ille in alieno fecit. Docet qnid interſit inter protectum& aquæductum. inl. ſi vitem.§. ſi ad ianuam meam. in leg. ſi in
area. ædificium in area ſua ab alio poſitum dominus occupat-
In his omnibus locis verba referuntur ad dominum non ad poſſeſſorem ‚ nec vlla mentio eſt po ſſeſſionis. lraque recte dicemus,& ex ſententia veterum, ſi quis aliquid feserit in meo ſolo, id me poſſe ure meo deſtruere. Nec ideo inutile iudicandum eſt nuntiationis remedium: ſi quis forte non au- ſit vel non poſſit demoliri. Et ponderandum eſt quod dicitur in leg. ſed ſi inter. Tecum mihi agere licet, aut rem perdere, quia conceſſa electione horum remediorum plenius nobis conſulitur. Verum tamen eſt& poſſeſfionis quoque ratio- nem aliquam habendam eſſe. Nam is qui poſſidet deſtruere poteſt, licet dominus non ſit, l.l.& z. Cod. vt nemi. lice. ſine iud. aucto. ſᷣgna rebus impri. alienis. Kebus apudte conſti- tutis. l. 1. Rebus quas alius detinet, l. 2. defenſio eſt permiſſa, &c. d.l. 3.§. cum igitur,&c. Eadem ratione ductus exiſtimo, ſi quis ædificauerit in ſolo à ſe poſſeſſo, non licere ne domino DD

590
quidem id diruere: quia deiceret dominus poſſeſſorem de polleſſione,& iuſta eſſet aduerſus eum defenſto, d. l. 3. S. eum
igitur. de vi& vi arma.
Dominus tamen expellit emphyteu- tam, quia poſſidet ciuiliter, l.2. Cod. de iure emphyteur. l. ma-
le agitur. Cod. de præſcrip. 30. anno. Excipitur calus in l. oſſa.
ſupra de religio. Non licet domino loci eruere vel effodere
olla ab alio illata, vel corpus ſine decreto pontificum,ſ eu iuſſu
cſl, terra conditum inquietetur. l. diui. eo. tit in l. i. Cod. deinterd. Si radices egerit ar domns meæ noceant, neceſlaria el nec mihilicet exſcindere. Non enim qui
0½ ſérua 3
ti locx cesernu xs.
Diebͤu⸗
feriatis Juaꝶιη poſsint
expediri.
lturæ traditum, id Alia exceptio eſt bor quæ fundamentis ſt magiſtratus auctoritas, cquam poſitum eſt in meo,led radices naturaliter excreuerunt. Nam etſt arbor pen- deatin meum,&c. experiendum eſt interdicto. l. 1. infra, de atbo. cæden. Saltem fi vis mihi fferatur excidere volenti. Et ſane multum refert an quid ponatur in meo ſolo, an vero ita
onatut vt impendeat in meum, d. l. quemadmodum. ſopra
principis. Religio eſt, ne corpus iuſtæ ſepu
ad leg. Aquil. Ex iam dictis exiſtunt multæ& variæ quæſtio- 4 4 4
nes. Sedin his digteſſionibus modus eſt leruandus, ne omnia docendo, nihil doceamus. Sequitur, Nuutiaticnem& noſtro& alien nomine facere poſſwmus. Hoc videtur inrelligendum de procuratoresnon de eo qui ſine mandato nunciat. Id colligitur ex aliis locis huius tit.i. 5.§. qui procuratorio. l. cum procurator. 13. Oppo. l. pro- hibere. infta quod viaut clam. Seruus mercenarius probibet & denuntiat. Keſpondco difſi vilia hæc in terdicta eſle, vt iam ſupra admonui. Hæc nuntiatio maioris momenti eſt quam il- la prohibilio. Hac nuntiatione acquiritur noua actio nunti-
malias nonhaberet. Vbiprohibitio facit, vt vi fa- catur, quod alias clam factum effet. Interdictum illud nou ininus comperit ob clam factum, quam ob vi factum. Hrceſt vera ratio diuerſitatis, quæ colligitur ex verbis ipſius I. prohbete. infra quod vi aut clam. Nec ratio eſt aliunde Lrupuloſius inquirenda, vt fit à quibuſdam, ne videantur pa- rum acuti& ſubtiles eſſe. Obſeruatur hiclocus communis de iis quæꝑeruntur nomine alieno. Sed nullus ſeruatur modus
—
4½ † A r 1 1 8
.4. CKrum d
—
4
1
2
in hac diſputatione. In verba, temnuntiatiò. PRAI ECLIO III.
—OEpit docere Vlpian. quomodo fat nuntiatio: nunc ad-
it poſle fieri omnibus diebus. Nam de feriatis die bus poterat dubitari, quibus ceſſant lites iudiciariæ, l. 1 ſupra de keriis. Sed iam dictum fuit hanc nuntiationem fieri ſine adi- tione prætoris. Itaque extra ius fit non in iure,& c. Et ſi adeun- dus eſſer prætot, tamen poſſet adiri feriatis diebus: quia de plano id petitur, non pro tribunali, cum cauſæ cognicionem idnon requirat. arg. l. ⁊. ſupra quis ordo in bono: poſſ. ſetue. Bonorum pofleſſio quæ de plano petitur, quocunque die petitur: quæ cauſæ cognitionem deſiderat, pro tribunali non poieſt peti, niſi diebus ſeſſionum. Similis locus in l. miles.§. ſe-
xaginta.de adulte. In ſexsginta diebus numerantur dies feria- ti, quoniam de plano libellus dari poteſt. Quid ſi feriæ ſint in- ſtitutæ ob cultum diuinum, veluti dies dominicus& alij hu- juſmodi dies feſti? Nam his diebus lites ceſſare debent, l. vlt. C. de feriis. Nihil valet quod actum eſt, etſi cõſenſerint litigã- tes, c. vlt. de feriis, in decret. Variæ hic ſunt opiniones: verum
rium interpretum, vt omnia in omni loco dicere ſtudeant. Dicunt non quod dici deber, fed quod dici poteſt, quacunque
Franc. Duareni Comment.
arrepta occaſione. Quod eſt maxime vitioſum in interpretan- do iure ciuili.
AdS. Et aduerſiu abſentes. Quod ſequitut pertinet& ad ra. tionem nuntiationis faciendæ,&c. aduerſus abſentes,& ignorantes,&c. Quod tamen videtur durum atque 460 iniquum eſſe prima facie. Nam hoc cdictum pœnam con- tinet, quam ſubire abſentem& ignorantein graue eſt..vltim de dectet. ab ordi. facien. Hic eſt nodus ſub difficilis, cuius qiſ ſoluendi cauſa interpretes multa comminiſcuntur. Aui- maduertendum eſt quod dicitur inl. operis. 10. hoc tit hanc nuntiationem fieri inrem, Nuntio ne quid operis hic fiar nonita, Ne quid facias. Formula interdicti hoc oſtendu Peen 20. Etgo nihil refert cui nuntietur,&c. vt diciu
.5.§. nuntiari. Modo poſſit domino nuntiari. Idem in d operis. ro.& ſeq. infanti& furioſo. Non eſt ergo mirum quod
de abſente& ignorante hic dicitur. Sufficit nuntiatum eſſe
iis qui poſſunt renuntiare. Nec referr, an renuntiauerint domino, d. l. 5.§. nuntiationem.& is de ſeconqueratur qui fabros aut miniſtros negligentes adhibuit. Ideo volunt la. reconſul. in ipſo opere nuntiari, ne alias ignorantia noceat, i §. nuntiationem.& ſeq. Itaque nocet ignoranti domino, ſite. cte facta fuerit nuntiatio. Et hoc eſt expreſſum conſtitutio- ne pontificia, c. 2. de oper. noui nuntia. Quæritur apud Ac- curſ. an minor poſſit reſtitui, ſi forte ædificauerit ſpreta nun- tiatione, ſi minor interdicto reſtitutorio conueniatur? Ac⸗ curſ. ait non reſtitui, quia reſtitutio ei noceret magis quam
prodeſſet. Nam ſi res reponatur in eum ſtatum in quo erat tempore nuntiationis, diruetur ædiſcium: quod nonexpe.
diet minoii, qui forte ius ædificandi habet. Sed tamen poteſt ita peti reſtitutio vr non poſſit ei nocere, verbi gratia: Sipetat ſe reſtitui aduerſus negligentiam, quia neglexit adire præ- torem& petere remiſſonem, aut ſatiſdate. Nam winor ad- uerſus negligentiam ſuam reſtituitur. l. minor. 37. de minot. Non petit reſtitui oꝑus factum, vt Accurſ.& quidamalj ſomniant. Heæc ergo ratio Accurſiana nullius eſt apudme penderis. Alij aliis argumentis reſtitui non debere comen- dunt. ex cauſa.§. nunc videndum. de minorib. l. auxilium. cod titu. At delictum eſt contemnere prætoris auctoriratem. ltem eccleſiæ non ſuceurritur quæ maxime fauorabilis eſt. c. 2.e noui oper. nunt. Ergo nec minori. Præterea in hoc interdi cto quæritur de poſſeſſione& reſtiturione eiulidem. E'go non poteſt referci qua ſtio de proprictate. Omnes huiuſ modi exceptiones differri debent in iudicium petitorium, I f quis ad ſe fundum. Cod. ad leg. Iul. de vi publ. Minor petit reſtitutionem hoc colore quod habeat ius ædificandi,&Rc. His argumentis redditur hæc opinio probabilis. Quam& ego
probo, niſi quatenus magna aliqua& grauis cauſa præto
rem mouerit: quo caſu poterit minor in integrum reſtitui. Reſtitutio in inregrum fere pendet ex arbitrto prætoris, l. de minor. Vti quæque res erit animaduertam. Sit hæc hy- potheſis: Minor contendit ſe habere ius ædificandi. Itemſe negligentem fuiſſe in petenda remiſſione, aut præſtandaſs- tiſdatione. EÆdiſficaſſe ſe poſt nuntiationem errote aliquo magis quam dolo: quia putabat id ſibi permiſſum eſſe pto⸗ pter dominum ſuum,&c. Opus factum eſſe magno ſum ptu, nec poſſe dirui ſine graui incommodo. Circumſtantiæ hæ mouere debent prætorem, qui æquum& bonum ſequitut in reſtitutione,& c. Ads. In operis. Magnus eſt effectus nuntiationis, vt iam oſtendimus ſupra, quia ſiue iure ſiue iniuria,&c. Verum e nuntiatio aliquod incommodum affert nuntianti, qula poſſeſſionem amittit, eamque transfert in aduerſarium.
Quod viderur durum& inciuile, cum nuntiatio fat iurisno-
ſtrĩ conſeruandi gratia.§. nuntiatio. infral. ſ. 5. ſed etß in æ des. Ergo non ex ea ſequitur iuris amiſſio& priuatio. arg quod fauore. C. de legib. Eſt autem graue poſleſſionem ami tere,§. commodum. Inſtit. de interdict. Sed hocapette er. preſſum hic eſt, item in l. 5.9. meminiſſe. Alibi dicitur pollei- forem conſtitui hoc ipſo quod ſatiſdedit, ¹ ſi alius.. alt la ir nus. quod viaur clam. Vulgus interpretum varias comml- niſcitur rationes. Probo ſententiam eorum, qui putantin eum poſſeſſionem transferri„ quia ſarildanti herwir ædificare, aut ei qui àprætorte petit remiſſionem, lege, 4
Vnum eſt quia in delictis minor non reſtituitur, lit
oln Wpodan DWuuitne Wektia Wohkatc Niach Waanrar auniit Tnis DAando aar
V ſement Al
licho,! 1 dl:
4 lo Dollan raoll dohab flato
deanrur
qpulo. Kn lu
dezet

ee“—
mchran do abe ntanne, 1 toaine m coaln. erruuan ſet gkean ddediaw, let un ſ aunäune Aucdder etunat Agrun geii diem Namuuin or.cedin (Kcün hud dederamn u teltun aitu en otitaxen,h nbilsekeu eainbweinn eiuieo h Omrau lum peiun dud-lboh 2ditcu ÄsCnd- wois elamm negruck
aurſehi em erori
lch Ju Ji ant g pell, 3 1
jn Tit. De oper. noui nuntiat. 591
tot. infra eod. Qui ſcit eum cui nuntiatur poſſe ædificare ſa- tiſdando veladeundo prætorem, non videcur habere animum poſſidenti, niſi aliud appareat. Poſſeſſio amittitur animo, 1 3. §.in amittenda. infra de acquir. poſſeſ. Cur non idem in lapilli iactu& præroria prohibitione Quianon permittit ædificare ſatiſdanti aut remiſſionem petenti. Nullo iure id cautum re- peritur. Prætor loquitur in edicto de nuntiatione, I. 1. in ff. at
nuntiatio ab aliis duobus diſtinguitur, dict.§. meminiſſe. Sed de his plenius diſſeremus ad§. meminiſſe. vbi etiam tractabi-
tur illa quæſtio hic agitata: An poſt nuntiationem liceat pro-
pria auctoritate opus deſtruere.
In verbis, Sod& ſiis. Interpretatur VIpia, quod ante di- ctum fuit, ſiue iure, ſiue iniuria. In interdicto hoc non quæ- ritur an ius habuerit ædificandi,& c. Quid ergo ſi is cui nun- tiatum eſt velit experiri confeſſoria actione ius ſibi eſſe, Ita
aædificatum habere? Contendit ſe habere ius ædificandi ob
ſeruitutem conſtitutam. Quo caſu agitut confeſſoria,§. æque, Inſtit. de actio. l. 2. ſupra ſi leruit. vind. Sic vnus experiri vult interdicto, alter ex aduerſo actione confeſſoria, quæ eſt peti- toria. Vterque in iure eſt coram prætore, cuius iuriſdictioni ſe committunt poſt nuntiationem. S. prox. Prætoris eſt actio- nem dare ac denegare. Vtri ergo daturus eſt, aut negaturus:? Vlp. ait,&c. Non deber actio dari per quam præiudicium fiat interdicto reſtitutorio, l. ſi quis ad ſe fundum. C. ad leg. lul. de vi publ. hinc vulgare illud, Spoliatum ante omnia reitituen- dum eſſe, cap. in literis. de reſtit. ſpol. Quidam intelligunt hæc verba de interdicto Vti poſſidetis. Sed qui experitur eo inter- dicto, non contendit de iure, ſed de facto, id eſſe de poſſeſſio- ne, d. l. 2. ſi ſeruit. vind.
Aõ. Poteit autem. PRIALECTIO IIII
Ec verba pertinent ad rationem nuntiationis faciendæ, His ſuperiora. Non eſt neceſſe exprimere certum opus. Poſſum nuntiare generaliter, etiamſi ignorem quod opus fi- at: nullum ſiquidem opus facere licet. Addit Accurſ. dummo- do habeat inſtar quoddam operis. Citat l. ſtipulatio.§. opus. infra eo.& hoc dicit Accurſ. conciliandi cauſa, ne alias hæc vi- deantur repugnantia& contraria. ſed falſa eſt hæc Accurſij opinio. Nam poſt factum opus fruſtra fit nuntiatio.. hoc au- tem. ſupra. fieri debet nuntiatio antequam ſir factum opus. Imo ſi nihil adhuc factum ſit, nuntiario fieri poteſt,& hoc probatur multis locis ſub hoc titulo. Vnus eſt inl. 5.§. nun- tiationem. Siue quis ædificet, ſiue quis inchoet ædificare. Ali- us eſt ia l. non ſolum.§. i. Si quid operis iam factum erit. Non obſtat d.l. ſtipulatio.§. opus. Nam videndum eſt quorſum id Vlpia. dixerit. Quod cognoſcitur ex iis quæ antecedunt& ſe- quuntur. Loquitur de commiſſa ſtipulatione, ex qua petitur quanti ea res eſt. Et ait eam ſtipulationem committi cum o- pus factum eſt,&c. Non eſt hoc ſcriptum ab Vlp. vt oſtendat quando nuntiandum ſit. Eſt enim nuntiandum antequam fi- at,& cum quis inchoat ædificare. Necvlla ratio iuris id prohi-
bet. Sed durum viſum eſt actionem dari ob vnum autalterum cæmentum. Hoc fefellit Accurſium, quod non animaduerrit quo hæc referri debeant. In hac lege Vlpia. interpretatur edi- ctum, lib. ſ 2. ad edict.& docet quando nuntiandum ſit. Inl. ſtipulatio, interpretatur ſtipulationem prætoriam de qua di- xi. inſcribitur, Lib. 80. ad edictum, vbi tractatum fuit de præ- toria ſtipulatione. 1 b
In verbis, Et poft operis. Oſtendit Vlpia. etſi in nuntiatione non ſit neceſſaria prætoris aditio, tamen poſt nuntiatio- nem,&c. Alioqui iniquum eſſet hoc remedium. Licet ho- mini prinato prohibere& impedire ne nouum opus fiat. lde interim dum decreuerit prætor,&c. per modum pro- uiſionis, vt vulgo loquimur. Hinc intelligitis quid ſit com. mittere ſe iuriſdictioni: quod Accurſ. inepte interpretatur. Nam totum hoc negotium quaſi prætore auctore agitur, quamuis prætor noninterue niat, l. præror.§. 1. Ergo quie- ſcere 8 ceſſare debet is cui nuntiarum eſt donec aliquid de- creuerit prætor. Ac vi ipſa id continetur nuntiatio“e, quam- uis ſim pliciter nunrtiatum ſit. Eſt autem ridicul- intetpretatio Accurſ. qui ait eos ſe committete, quaſi c-npromittant,&c.
Hinc quæritur an poſſit eligi atbiter prætor, vel iudex qui de re cognoſcic. Et iudici hoc prohibitum eſt lege lulia. l. ſed ſi in ſeruum. ſup. de recep. ar. Sed quod hic dicirur, nihil haber commune cum compromiſſo. Æque alienum eſt à propoſito quod hic tractatur de prorogatione iuriſdictionis: An liceat ſe ſubmittere alienæ iuriſdictioni, de quo ad l. 1. ſupra de
iud. Longe enim aliud hic agitur. Verba VI pia. nullatenus d
eam ſubiectionem, ſeu vc ipſi loquuntur, prorogationem pertinent.
Sequitur: Inde queritur. Ex eo quod dictum eſt totum ne- gotium hoc agi auctore prætore, naſcitur quæſtio, an liceat paciſci,& c. Cauſa dubitarionis eſt, quia contta edictum præ- toris non licet paciſci, Ait tamen Vlpian. licere. Et hoc de- clarat plenius in. iuriſgentium.§. ſi paciſcar. ſup. de pact. Nec diſſimile exemplum eſſ, in l.vlt. ſup. famil. erciſcun. Vbi hæ-
reditas diuiditur ſine arbitro: poſtquam iudicium familiæ
erciſcundæ acceptum eſt: quia hoc non pertinet ad ius pu- blicum,&c. Notandus eſt igitur locus communis de con- ſenſu litigatorum, de quo nuper dixi, adl. ſi conuenerit de Te iudic. 4 Ad g. Opus nouum. Inrerpretatur Vlpia. edictum propoſi- tum de noui oper. nuntia. Cautum eſt edicto ne quid nouio- peris fiat poſt nuntiationem niſi remiſſa ſit,&ec. Si quis aliquid demoliatur, an teneatur ex hocedicto? Videtur nullur 0⸗ pus eſſe, imo deſiit eſſe opus quod prius erat. Sed V lpia. oſten- dit hanc demolitionem, ſeu detractionem ad edictum perti⸗ nete: quocunque modo quis priſtinam faciem operis muter⸗ ſiue ædifieando, ſiue detrahendo. Hac pertinet quod di- eitur in l. prætor.§. ſiue autem. Idem dicitur in interdicto,
— quod vi aut clam.l. ſi alius.§. vlt.& legib. ſequen. Ex quo ap- Paret quomodo locus vacuus accipi debeat, in l.prærer..ſius
autem. 4 AdSs. Hoc autem. Alia eſt interpretatio edicti. Oſtendit pertinere ad ea opera quæ in ſolo fiunt. Quodan fuerit ex- preſſum edicto prætoris, non eſt certum. Eadem eſt inter- pretatio interdicti quod vi aut clam. l. ſi alius.§. notauimus. infr. quod viaut clam. Vbi VlIpian. demonſtrat interdictum ſimpliciter conceptum eſſe ſine mentione ſoli,&c. Quod vi aut clam factum eſt, id reſtituas. l. 1. in ff. cod. tit. sedin edicto de ea re prepoſito fortaſſis aliquid expreſſum fue- rat. Nec ſatis eſt credibile, jureeonſees ita reſtrinxiſſe edictum interpretatione ſua. In formula interdicti non fuit neceſſe id exprimere, quia additur, Qua dere agitur. At ex edicto apparet, non reddi interdictum niſi de iis, quæ in ſolo fiunt. Interdicti igitur interpretatio colligitur ex ipſo Sequitur, Ideirco placuit. Exempla ſunt operum quæ non fiunt in ſolo, vbi nulla difficultas eſt, niſi in atbore ſucciſa. Nam qui ſuccidit arborem, videtur in ſolo facere. A rque interpreratur Vlpia. ipſe, in.ſi alius.§. notauimus. Difficilis eſt antinomia. Variæ ſunt opiniones, inter quas magis eſt recepta opinio eorum qui diſtinguunt hoc interdictum ab interdicto quod vi aut clam. ſupr. eo. 9.. Sed hæc opinio non videtur conuenire verbis Vlpia. in d.§. norauimus. ait enim. qui arborem ſuccidit teneri interdicto, quia interdictum pertinet ad ea, quæ in ſolo fiunt. Id autem in ſolo fieri dici tur. At eadem eſt ratio huius interdicti, quia pertinet ad ea quæ in ſolo fiunt,&ec. Mihi autem videtur nata hæc diffi- cultas ex ambiguitate verborum. Pro cuius declaratione animaduertendum eſt, ex ſententia Vlpia. in d.§. notauimus, referre cur arborem quis cædar, an fructus gratia, an alia ra- tione. Ait, Qui fructum tangit non tenetur interdicto, vt ſi quis cædat arborem quæ cædua eſt. Eſt enim in fructu. l. fru- ctus.§. ſi fundum. ſolut. matri. Deinde ait VIpia. in eodem lo- co, Perræ enim,& quodam modo ſoloipſi cotrumpendo ma- nus infert. Ex quo apparet eum ſentirè de arbore ita cæſa vt quaſi ſolum cortumpatur. Quia nencæditur, vt inde fru- ctus quæratur, ſed alia vtilitas. Idemque ſentit de ſalicto& arundine. Et eodem modo eſt diſtinguendum. facit l. ſi im-
maturam. 18. eo. titu. Ergo ſucciſa arbor ad illud interdictum
pertinet. Et idem eſt dicendnm de hoc interdicto, itaque VIp. loquens de iis quæ in ſolo non fiunt, recte vtitur hoc exemplo, in lege noſtra. Er alibi loquens de iis, quæ fiunt in
ſolo, non male vtitur codé exem plo, Facir l. in ambigua, de le-
4
1
* — 1 8 8 8 † *.— 4 3 4 1
h

——— ————=
4 8 —— —— 8—..————— ——————
ſſ“
—
——
Ber*— 5 2 “— 4— 5—————— 2 1 3 1—— 3—————“ 3 —y——-—— 2————. 8—————————“.. ——————————————————————.—— 3 3— 4 4——————————.—————————————— ———„—————“——.— 5————————.— ——————————————————— ò 2*———————— 8 ————ͤ————*———————————— 3—— —4.—.—.———* 2—————————————— — 4—————————— 8— 92— 8— ————————————. —.—-O—————-.—— 1—— 5———— d ——. 4————— 9—————„ 4——— 5——* 13————————————— 3 .———————————— 4 8 9*————— —————*—————————*—*„—— —*———————.— 8 8.—— ————— 2—————.— 25.— 3———— 1— 2— 8 9e e———— ————.—.——————— 4*——————— ————— 8.—.——* ——————— 1 ——————— —. 8 —
3 4—. ““ ——
————
.— —
52²⁷ gib. Deinde ambiguitatem declarant verba antecedentia,& conſequentia, l.hæredes palam. de teſtam. l. ſi ſeruus plurium. de leg.I. l.nummis. de leg.3· de co qui meſſem facit,& vineam putat. hæc fructuum quærendorum cauſa fuit.
AdS. Siquis adificium. PRELECTIO V.
Ictum fuit ſupra quid ſit nouum opus facere. Inde naſci- D ur quæſtio, de eo qui fulcit,& c. Sic enim eſt legendum, vt in Florent. Alij legunt, reficiat, ſed male, ve oſtendunt ver- baſequentia, Veteri ſuſtinendo,&c. Supponuntur tibicines ſaſtinendo æd ficio, das eſtayz. Vlpia. igitur ait non facere no- uum opus. Nihil addit neque detrahit quo muterut priſtina facies,&c. Quamuis ſubtiliter dici poſſit aliquid nouihic fieri,
nia alius eſt ſtatus rei,&c. Ac idcirco Vlpian. ait magis eſſe,
id eſt, probabilius eſſe, æquius eſſe,& c. Quid dicemus deeo
qui reſicit? Variæ hic opiniones reperiuntur,& nata eſt hæc
varicras ex amphibolia, de qua mox dicemus. Quidam con-
tendunt refectionem ad hoc edictum non pertinere,& hic
legunt, Reficiat. Mouentur hoc argumento præcipue. Quia
qui reſicit, nouum opus non facit. Qui reſicit non mutat pri- ſtinum ſtatum& formam operis, ſed immunitam potius& corruptam reſtituit. l. 1. de via pub. tit. 10. l.3§ reficere. de iti- nere actuque priuat. tit. 18. l.1. de riuis. tit. ⁊0. Huic opinioni ſolet addi exceptio, niſi ædificium quod reficitur omnino de- ſtructum fuerit, dicitur aliud ædificium. l. inter ſtipulantem. §. ſacram. de verb. oblig. Si domus vſque ad aream depoſita
fuerit, alij exiſtimant locum eſſe nuntiationi. Quibus ego
magis aſſentior. Quaſi nouum opus hic factum ſit& mutata facies operis. Argumentum ſumitur præcipue exl. 5.§. fi quis
riuos. infra eo. Iueptum eſſet quærere an nantiatio locum ha- beatcum reficiuntur riui, ſi reficiens nouum opus non face- ret. Hoc argumentum non leue eſt, fatentur nonnulli ex ad- uerfarlis, nihil ſe habere, quod reſpondeant. Sedramen per- manent in errore eodem: quia non habent quid reſpondeant argumentis alterius partis: nam reſicere(vt iam dixi)eſt priſti- nam faciem operis reſtituere& inſtaurare. Ego ſcio natum eſle hunc errorem ex amphibolia. Verbum, nouum opus, ambiguum eſt, item vetus, quod opponitur nouo. Sed in am- bigua oratione accipienda eſt ea interpretatio quæ reiconue- nientior eſt, l. quoties idem. de reg. iur. Magis autem conue- nit rei quam tractamus, vt nouum opus facere dicamus, cam formam operis mutare, quæ tum fuit cum fierer nuntiatio.l. ſtipulatio. opus. Arg. eſt quod dicitur, Nihil nouari appel. in- terpoſ. infta in tractatu de appellationibus. c. non ahm. As appel in 6. vbi quid ſit nonare videndum eſt. Si id intellexexi- mus, facile etiam inrelligemus quid ſit nouum opus,& c. Cer-
tum eſtrationem haberi eius temporis quo appellatio eſt in- terpoſita. Qui igitur reficit poſt appellationem dicitur noua- re. Aliquid noui facit habita ratione temporis quo appellatum eſt, quamuis reſpectu anterioris temporis poſſit dici nibil no-
uum facere. Non audietur dicens ſe nihil nouum feciſſe poſt
appellationem, quia vetus ædificium reſtituit& inſtaurauit.
gic in nuntiations eſt dicendum quæ ſimilis eſt quadantenus
appellationi. Vt nouum aut vetus dicatur habita ratione tem- poris quo facta eſt nuntiatio, etſi reſtituatur in eum ſtatum in quo fuit decimo anno ante appellationem. Sed oportet inſtar quoddam operis factum, vt ĩam dixi. Nam qui vnum aut alte- rum cæmentum imponit reficiendi cauſa,&c. d.. ſtipulatio. Quod ex aſpectu iudicari poteſt ab homine qui ſenſu com- muni& mediocri iudicio præditus eſt. Item qui fulcit non di- cirur nouum opus facere. Propter ribicines ſuppoſitos non videtur murata facies operis, quæ tum fuit cum nuntiatio eſt facta. Recte ergo contemnitur talis nuntiatio, ſicut& cum
nuntiatur ne meſſis fiat.
Sequitur: Sius autem. Interpretatur candem partem edicti
de opere,&c. Sufficit opus factum eſſe in ſolo. Nec diſtingui-
tur lolum vrbanum àruſtico. Plærique diſputant, quid inter-
ſit inter oppidum& villam. Videte l.pupillus..vrbs.& ſeq. de verbasgalt.
Ad S. Nanc videamus. Diſſerit Vlp. via& ratione de nun-
tiatione noui operis,& incipit àcauſis. Nuntiatio fit,&c. Si-
Franc. Duareni Comment.
milis eſt diuiſio Pedij, in l.. 5. Sextus. Nos autem breuius diea dere poſſumus. Nam cauſa eſt, aut priuata. aut publica. Decau- ſa priuata exempla ſunt vulgaria. De publica, exempla hic 25 duntur ab VI pia. Si quis ædificet in loco ſacro, religioſo abd co. Interdicta ſunt propoſita,& tituli proprij in rac⸗d J 8 terdictorum hoc caſu ciues omnes nuntiant. l. 3.§. vlt lus naſcitur quæſtio, Si quis ædificet in mari, aut in littore mar Ait VIp. locum non eſſe nuntiationi. Acquiritur eo wod quo res aliæ quæ fiunt occupantium, Inſtit. de rer. diuiſi 21 quod in littore. 1 4. de acquir. rer. dom. Quatatione coater. dunt Veneti ſe liberos eſſe, nec ſubiectos Roman. unpene F undarunt cinitatem ſuam in ſinu maris Adriatici. K dhh zum hic non cedit ſolo ſecundum regulam l. 2. Cod. de rei und. Notant aliqui hoc caſu poſſe ſperni nunriationem. Siqus nuntiet alicui ne ædificet in littore maris. Et quod dicitur d iure, ſiue iniuria, in 10. ficintelligunt, cum ex canſa ſegein⸗ nuntiat, puta propter dominium. Quamois forte domiuus non ſit, tamen interim eſt quieſcendum. Sed an vera ſit hæc opinio, dicemus alibi. Nota obiter locum cõmunem demo 40
ædificiorum, quamuis dicatur, cuius eſt ſolum, eius eſt vſque
ad cælum. l. altius. de feruitu. Modo quis non excedat madum legibus definitum. Alias dixi de his legibus, ad. qui lu minibus. de ſeruitut. vrb. prædio. Huiuſmodi fait lex Auguſti, cigs meminit Strabo lib.. ne quis excederet pedes 7 o. Id propter periculum ruinarum. Similis fuit lex Traiani vt authoreſt Sexrtus Aurelius Victor.
A d§. furis noſtri,& ad§. Fſufructuarius Redit ad primum membrum diuiſionis de cauſa priuata. Ad quem eates perii. net, vt oſtendit, non tantum domino, l. verbum illud perti- nere. de verb. ſignif. Huiuſmodi eſt ſuperficiarius. l.3.§. vlt.l qui ſeruitutem habet. l. I. de remiſſio. Creditor, l. creditor,& alij ſimiles de quibus dicemus ſuo loco. Inde quæritur de fru- ctuario. Eſt ſeruicus perſonalis. l.i. de ſeruit. Nuntiat aleno
tantum nomine. Eſt veluti cuſtos proprietatis. I.1. g.vlt. vſuff. quemad. caueat. Procuratorio nomine non nuntiat domino pradij. Abſurdum eſt meo nomine quenquam mihi nuutia- re.ldem ſibiipſi nuntiaret.
Adl. Siautem. 2.
P R Æ̃ L E C I IO VI.
yAne de vſufructuario, ad§. vſufructuarium. ex quo 2 Jsgüsm obſeruanda ſunt, id eſt, Vſufructuarium nun- tiare ſuo nomine non poſſe, ſed tantum proprierarij nomi- ne. Contraria autem videtur ſententia luliani ſub titu. dere- miſſio. Iuliano placet fructuario vindicandarum ſeruitutum ius eſſe, ſecundum quod opus nouum nuntiare poterit vici- no,&c. Verum luliani ſententia intelligenda videtur ſecun- dum hanc diſtinctionem, l. non eſt nouum. ſupra de legib. Ve- rum eſt nuntiare poſſe. Secundo obſerua vſufructuarium ha- beri quaſi procuratorem domini. l...§. vlt. vſufr. quemad ca- ueat. Eſt quaſi procurator quidem in rem ſuam. An idem ſit ius in colono ſeu inquilino, mox dicemus adl. 3. Teruionota locum communem de confeſſoria actione qua vindicatut ſeruitus, de qua duo ſunt tituli: Si vſusfr. peta. Si ſeruit. vind in hanc actionem venit& id quod intereſt. l. 4.§..ſi ſeruit. vind. Quarto nota vſufructuarium domino prædij inutiliter nun- tiare. Rationem iam adduxi: quia idem ſibipſi nuntiaret, quod eſt abſurdum:& not. eſt, inutilem eſſe hance nuntiationem& ſperni poſſe. Quod dicitur poſt nuntiationem nihil faciend eſſe,& c. accipiendam eſt ſi valeat nuntiatio. Contingit multis ex cauſis vt nulla ſit nuntiatio. Exemplum eſt ial. de pupillo. in princip. aliud autem in§. nuntiationem. aliud in§.ſi quisri. uos. eadem lege. aliud in l. qui viam. 14. Dixerit aliquis, nibi referre an iure nuntietur. I. 1. in principio. Reſpondeo, nihi referre an ius ædificandi habeat is cui nuntiatumeſt, l. 1 in princ.l prætor.§. ait prætor, id eſt, an ſit dominus ſoliin quo ædificat. Exempli gratia, ſpectatur id quod intendit nuntia- tor, licet forte verum non ſit. Contendit ſe dominium habe⸗ re aut ſeruitutem, cum neutrum habeat. Tamen parendum eſt niſi impetrata fuerit remiſſio. Sed ſi forte peccatum ſitin nuntiaticne facienda,&c. non eſt neceſſe parere,& poteẽ contemni. vrcum fructuarius nuntiat domino ne ædificct⸗ nec vllam affert sa:ſam niſi quia vſumfructum habet.Atchel intens
inun
b darl R
hmi,
nps pado,
leils
minur
dumc
erer
temil LEde queab Guid feculll mom un pr eglecti reoml d vel nus nu d in Rauel- ttinor Wopta gpldte rutcor le au eum
reſt.
anrnal undan nothe delem keſerto
delt acsace
dpiac
kaien

dmautg
ettethin em eatenen dam luaa tiu,ſ e. lartn qrertu Nönxauae elK nüpiiima m miäun
Il
Torimag
vcnnn aptienümm ailubuud
tumſem Kre yoran
a ihns ptadeſen huu ufr qrul zw. 4¹ bel 13 Taus quu ii Slenünt . 1, aun
In Tit. De oper. noui nuntiat. 593
Intelligendum eſt, quod dicitur in l.. in ptinc. Quatenus prohibendi ius is qui nuntiaſlet, non haberer. Quibas verbis ſignificat Vlpia. temiſſionen valere cum ius prohnibendi non haber, ſcilicet veritate inſpecta, vt Accurſi. ait. quem alij ſe- qunntur. Nam vt idem Accurſ. animaduertit, ambiguitas quędã eſt in his verbis, Poſſunt intelligi eum nuntiatio eft nul-
la pſo iure. Quia forte peccatum eſt in ratione nuntiandi. Et
hic ſenlus abſurditatem continer,& repugnat aliis locis de quibus dixi. Tuacenim inutilis eſt numiatio, nec eſt neceſſa- ria remiſſio. Fruſtta petitur temiſſio à prætore. Aliter poffunt accipi ea verba cum in nantiarione nihil peccatum eſt. Sed ta- men veritate inſpecxa non habet ius prohibendi. Quia nun- tiat propter dominium quaſi dominus ſit. Cum tamen aliter ſeres habeat. ldque cognoſcitur ex euentu htis. Interim re- miſſio vtilis eſt ac neceſſaria ſi quis æd. ficare velit. Sic& acci- pienda eſt l. 1. de remiſſio. Remiſſionem ibi demum factam vbi nuntiatio non tenet, id eſt, vbi verum eſt, eum non habe- re ins prohibendi. Verum non eſt quod intendit, icilicet ſe do- minum eſſe, aut ſeruitutem habere. Non eſt autem accipien-
dum cum nuntiatio ab initio eſt nulla,&c. Nam loquitur VIp.
de remiſſione quæ petitur à prætore. At eo caſu nulla petitur remiſſio, quia inutilis eſt nuntiatio. Hæc eſt vera interpretatio LI. de remilſio. Nec ea quidem noua eſt, ſed recepta, probata- que ab Accurſ.& cætetis omnibus qui alicuius iudicij fuerunt. (Quidam hocintelligentes cotruperant verba Vlpia. in l. I. de reulfio. Cum ait, remi ſſio vtilis erit,&c. legunt, inutilis, con- tra omuem rationem,& contra fidem omnium exemplari- um, præierrim Florentinorum. Ego nihil mutandum cenſeo ex lectione Fiorentina& recepta. Nam verba bonum& ido- neum ſenſum habent. Quo caſu vtilis eſt nuntiatio, remiſſio eſt vtilis& neceſſaria, ſi quis ædificare velit, vt cum fructua- rius nuntiat vicino: non tenetur interdicto, nec in pœnam e- dict incurtet, ſuccumbit tamen in petitorio, quaſi male ædi- ficauexit. At quo calu nuntiatio eſt inutilis, remiſſio quoque eſt inurilis& ſuperuacanea, vt cum fructuarius nuntiat domi- no prædij, ſicut hic lulian. ait. Quæſo quidhis verbis clarius, quid rationi iuris conuenientius? Coriector tamen noſter, aut corruptor potius,& æ&‿ pbienc ait, aut hæc mutanda eſſe, aut nullam eſſe ſcientiam, nullam diſciplinam iuris. His emim verbis vtitur, quibus nihil impudentius aut ſtultius dici poteſt. Si duo verba addidiſſet, fortaſſis vera fuiſſet diſiũctiua, ant nulla eſt in me ſeientia, nulla diſciplina iuris. Præterea no- tandum eit poſſe fructuarium vindicare ſeruitutem. Obti- nut hæc ſententia luliani, quam Vlpia. etiam refert ſub titu. de remiſſio. Marcel. norauit lulian. I.1. ſi vſusftu, pet. vbi Vlp. refert opinionem Marcelli, nec eam probat. Itaque ſequen- qus eſt lulian. cuius obtinuit ſententia: hæc omnia ſic debe- mus accipere, ac ſià luſti. icripta eſſent. In vno loco refert, quaſi kiſtoriam quandam, quid quiſque ſenlerit. In alio ex- primit, quid ipſe lentiat. Coniungi hæc debent: ac perinde ac- cipi, ac ſi poſt relatas opiniones ſtatim ſubiiciat luſtinian. quid magis probet,&c. Et fimilia exempla crebro occurrunt le- gando. Quædam alia hic tractantur de ſerunutibus. Sed de us dicemus ad l. qui viam.
Adl. Inprouincializ.
Nrerpretatur Vlpian. quod prius dictum fuiĩt nuntiatio-
nem comperere, iuris noſtri conſeruandi cauſa. Quod ma- ume locum haber in dominio, vt ſupra diximus. Sed dubi- tatur de eo, qui prædium in prouincia habet. Cauſa dubita- tionis cognoſcitur ex Theophi. Inſtit. de rerum diuiſ.§. per traditionem. Prædia prouincialia ſtipendiaria erant. Adeo vt proprietas videretur magis eſſe principis, aut pop. Rom. quam poſſeſſorum. Sed tamen receptum eſt, vt pro dominis habe- autur, quia permiſſum eſt eis alienare& diſponere,&c. Simi- lis locus eſt inl.3. C. de ſeruit.& aqua.& C. de vlucap.transfor. VIp. in Inſtit.—
Ad§. Stin loco communi. Dictum fuit domino competere. Quid ſi in loco communi? Vlp. ait nuntiare poſſe, eriam qui pro parte dominus eſt, I. ſerui electione. de leg. 1. Niſi ſocius in communi loco aliquid faciat. Nam ædiſicat in ſuo, ſicut 8Po. Non eſt receptum, vt in ſao ædificanti nuntietur, niſi jmpoſuerit ſeruitutem,&c. Socio tamen contra ſocium datur
interdictum, quod viaut clam, I. denique.§. fi ex ſociis. Hec
mihi videtur elle vera ratio, quam vulgares interpretes aliecu-
ti non ſunt. Multa hic inculcant inepta& nugatoria, de reme- dio ordinario. Subiicit aliis iudiciis proſpectum eſſe ſocio, ne iniquum ſit eum deſtitui omni remedio.
Sequitur, Velper prætorem. Variæ hie ſunt opiniones,& in- terpretationes. Sic mterpretari ſoleo, Vel datur iudes à præ- tore, vel ipſe ptætor coguoſcit extra ordinem. Scrip ſi ad l. iu⸗ riſgentium. de pact. Notandum hic eſt actionem communi diuidundo non tantum competere ad diuiſionem, ſed etiam ad prohibendum,&c.l. Sabiaus. commun. diuid. l. in re com- muni.de ſeruit.vb.prædio.
Ad S. Siego. PRAIALECTIO VII. PRadatur hic quæſtio affinis ſuperioribus de cauſa nun-
1 tiationis. Si quis habeat non dominium ſed ſuperticiem tancum,&c. Quia ædificauit in ſolo conducto⸗l. vlt. de lupet- fic.l.ſuperficiasio. de rei vind. Seneca epiſt. 89. Mathematiea ſuperficiaria eſt, cum in alieno ædificatur. Quæstur ergo an poi nuntiare, ſi quid fiat quod noceat ſupet ficiei. Cauia du-
itationis eſt, quia eſt quaſi inquilinus, quia conducit rem& pro ea mercdem ſoluit. Nec dominus eſt, nec poſſeilor qun- dem rei. Sed Vlpian. ait nuntiationem ei compecere. Qu. ⁴ eſt accipiendum etiam nomine ſuo. Quia non diſtingun, uie- ur umlojaitot de ſuperficiario. Nou habet actionem in rem ſaltem vtiſem. Habetur pro domino, proptet viilitatem, quamuis dominus non ſit. l. obligationum fere, de obig.& actio. Ideo datur ei actio quaſi in rem vel vtilis inrem. d. i. ſu- perficiat io.l.de ſuperficie b. infra. vb plenior eſt d iputauio oe hacre. Eadem eſt ratio emphyteuræ. l. I. ſupr. ſi ager vectig- Datur etiam eiactio in ren: vris. Aique hinc nata eſt diſiin- ctio vulgaris dominij direct& vtiis. Inquilino autem ſiue colono non competit nuntiatjo. Simplex conductio eſt, nul- lum habet ius in re.J. non ſolet, Ioc. ſiupra. Excipitur condu- ctor ſiue redemptor vectigalis arg.l.1. de loco pub. fruen.it- 9. Datur interdictum propter vtilnatem publicam, quamuis alias interdicere non poſſit conductor. I. z.§. deucitur. de vi & vi arm. Lingulare ef etiam in hoc conductote vt p æ iia& poſſeſſiones non ſoluentium polſit vendere. l. creditor. de a- ction. empt. Idem ius habet quoa 3iſcus ipſe: idem dicendum eſt,& ſi in locatione fuerit adiecta obl gatio bonorum, vr fieri ſolet, l. creditori. infra. Idem ſi quid aliud additumilit, ex quo apparet voluiſſe locatorem id ꝛus transferre. Dabium non eſt, quin ſeruanda ſit contrahentium voluntas in re quæ ad ipſos priuatim perrinet. l. iuriſgentiua:.§. ſi paciſcar. ae p⸗ct. Atque hinc naſcuntur multæ quæſtiones tractatæ ab aliis. Qux magis ſuni facti quam iuris. i in locatione dictum ſit, vi poſſit conductor tanquam re ſua vti, locum tenere locato- ris,& alia huiulmodi. Hæc quæ facti ſunt, non definiuotur in vniuerſum, vt ſæpe diximus. l. mora. de vſur.& ſimilb. Qx⸗ ritur, an colonus poſſir nunriare& experiri ſaltem nemiue domini ſiue locatoris? An ſequemur exemplum fructuarij cui procuratorio nomine nuntiat?l..§. vlt. Vlp. hic loquitur ſimpliciter de inquilino, quaſi nullo modo poſſit nuntiate. Receptum tamen eſt vtiitatis cauſa, vt domino abſente poſ- ſit nuntiare& experiri, quia cura diligenti cuſtodia intelligi- tur ei mandata eſle ſicut fructuario, l. videamus. ſupra loca.l. item quæritur§. exercitu. eod. tit. facit l.1. C. ſi per vim velalio modo. Nec eos qui deiecti ſunt abſentium nomine poſſiden- tes, quia minime ipſs deciſio cauſæ mandata ſit, ab experiun- da re ſecludant. Argumentum etiam ducitur exl. ſ longius.§. J.de iud.lcum filius. de reb cred.
Ad§. Sin publico. Hic declaratur altera pars diuiſionis tra- ditæ in l. 1.§. nuntiatio. Ciaes omnes nuntiant. Simile eſt hoc remedium populari actioni quæ datur publici iuris tuendi cauſa, l.1. de pop. actio. Admittitur adagendum quiuis ex po- pulo, modo ſit idoneus,&c. 14.& l. mulieri. eod. uit. Acſi pla- res agere volent, prætoris eſt eam controuèr ſiam diri ete& magis idoneum gere plures. eod. tit. Quod genus id cij Aveteribus diuinatio vocabatur. Itaque nemo hanc actionem
dicitur habere in bonis ſuis, niſi litem conteſtando, cæteros
DD 3

—
—
—
8
———— ————— ——————
— 9-
———
594
excluſerit, l. fi cui. de verb. fignific. l. eum qui,§. in populari- bus. de iureiuran. Ait autem VIpia. Omnes ciues,& c. Ex quo int elligitur extraneis hoc remedium non competere, etiam ſ1 forte incolæ ſint. Manemus& habitamus, l. ciues. C. de incol. I.. infra ad municip. Oppo. l. i.§.vlt. de via publ. tit. 10. Datur interdictum omnib.& in omnes. Vulgo receptum eſt, actio- nem de via publica omnibus competere, non etiam de cæte ris locis publicis. Quia dicunt omnium intereſſe etiam cants⸗ neorum. Quia permittitur omnibus via publicaire, llnun 1 ciues non ſint. leg. per agrum, Cod. de ſeruiturib. Via publica nemo recte prohibetur. Plaut. in Corcul. Nemoire quen- quam publica prohibet via. Hæc eſt vulgaris& recepta ſen- tentia, quæ tamen non ſat firma ratione nititur; vt alias dixi- Non enim recte colligitur. Extraneo licet ire via publica, ergo & cauſam publicam de via defendere. Et quod dicitur de via
pablica, inl. 1. omnibus,&c. poteſt accipi, omnibus, quib. po- pulares actiones,& remedia popularia competunt. Verba ge-
meralia& vniuerſalia ex ſubiecta materia reſtringuntur ſæpe-
numero, d. l. 4.& d.l. mulieri. Quod autẽ hic dictur, publico,
ſic accipe, publico vſui deſtinato, vt in linter ſtipulantem.§. ſa- cram. de verb. oblig. Nam publicum poteſt accipi pro eo, quod eſt in patrimonio fiſci aut ciuitatis, l. ſed Celſus, de con-
trah. empt. de huiuſmodi rebus ii tantum experiuntur. qui ea-
rum adminiſtrationẽ habét, l. z.§. hoc interdictum, ne quid in lo. pub. Cuinſmodi ſunt procuratores fiſci. Item ſcabini ciuita- tum, l. nulli. ſupra quod cuiuſque vniuer. nomi.
Adl. De pupillo. 5- IErPneranr quod prius dictum fuit competere ciuibus,
I&c. modo ſit perſona idonea, ſicut dicitur in d. l. mulieri. Habetur racio perſonæ in cauſa publica, non etiam in priuata,
hæc ætas non eſt idonea ad reipublicæ adminiſtrationem, l. z.
de reg. iur. Dixerit aliquis poſſe interuenire tutoris auctorita- tem, qua ſuppleatur infir mitas ætatis. Sed tutor& curator ex- cedere fines adminiſtrationis non deber, l. vlr. de curat. furio. Curator furioſi nullo modo libertatem præſtare poteſt, quia
ea res ex adminiſtratione non eſt. Idem dicitur in l. ſeruus fu-
rioſi. de manumiſſio. Seruus furioſi à curatore manumitti non poterit, quia in adminiſtratione patrimonij, manumiſſio
non eſt. Qua ratione dici ſolet ſuffragium pupilli non admitti
in publicis negotiis, etiam cum tutore auctore. facit J. ſpurij.. minores, de decurio. c. ex eo. de cler. in 6§. Quid de adulto cu- ratorem habente? Variæ ſunt opiniones. Sed magis receptum eſt, idem eſſe, quia ſimilis eſt pupillo, l. ſi curatorem. C. de in iuteg.reſtit.
AdS. Seruo. Parum refert cui nuntietur, modointelligat
& domino renuntiare poſſit.§. nuntiationem. Sed multum
refert quis nuntier. Seruus non eſt idoneus. l. ſeruus. Cod. de iud.hoc videtur quaſi in iure fieri. In inrerdicto tamen Quod viaut clam, ſufficir prohibitio facta ter ſeruum, l.z. quod vi aut clam. Quidam obiiciunt, hanc nuntiationem ſpeciem quandam defenſionis eſſe, I. 4. ſupr. quæ ſeruo denegari non debeat, l. ſeruos. de accuſatio. l. ſi non defendantur. de pœn.
Sed defenſio dicitur abuſiue, quia ad ius noſtrum tuendum
& conſeruandum fit. Sic defendere necem defuncti. id eſt, vindicare, vlciſci. Proprie autem dicitur defendere, is qui pro- uocatur ab alio, vt neceſſe habeat reſpondere. Atque hinc or- ta eſt vulgaris diſtinctio defenſionis neceſſariæ,& volunta- riæ. Hinc tr actatur quæſtio de excommunicato, cui defenſio tantum permittitur.
Ad S. Nuntiationem. PRfALECIIO VIII.
1 J Actenus diſputatum fuit de cauſis nuntiationis, de per-
ſonis,& c. Nunc de ratione nuntiationis faciendæ. VIpia. in l.§. nuntiatio. oſtendit ſe hac methodo vſum fuiſſe. Quod magnopere neceſſarium eſt ad docendum. Hoc exemplum &c. Quæritut ergo vbi facienda ſit nuntiatio, an facienda in ipſo opere, vbi quis vult ædificare. Nec refert quibus perſonis nuntietur, modo poſſit renuntiari domino,&c. Alibi facta nuntiatio non tenet, etiam ſi domino ipſi quis nuntiauerit
Franc. Duareni(omment.
iam ſingula, hæc examinanda ſunt. Ac primum eſt videndum, an neceſſe ſir opus factum eſſe, cum ſit nuntiatio. Accurſus putat opottere inſtar quoddam operis factum eſſe, ex l. ſti⸗ pulatio.§. opus. Sed ego iam ſupra dixi§.Opus, pertinere adm- terpretationem ſtipulationis. VIpia. noſter hic fatis oſtendir, etiam ſi quis nondum ædificet, poſſe nuntiari. Nuperaddpxi ſimilem locum ex l. non ſolum.§. 1. Si quid opeiis factum Äit. Cur ergo aut in ipſo opere, ſi nullum opus factum ſit: Quiavt plurimum ſolet fieri, cœpto iam opere. Alias non eſt certum, an velit ædificare, aut quo in loco velit ædificare. Deindeait, pene duxerim, vt oſtendat ſe figurate loqui, non proptie. Ma- gis proprie loquitur, cum ait, In re præſenti. Verba lunt iutis anriqus Ia rem preſentem venire, ln te præſenti eſſe. apud Cic. & alios Latinos auctores. Præterea obſeruandum eſt, nuntiationem nocere domina cuicunque nuntiatum ſit, etiam ſeruo. Quod videtur prima facie durum& inciuile eſſe. Quod ſi faber aut ſeruus nonad. monuerit dominum abſentem, iniquum videtur dominum abſentem& ignorãtem affici pœna edicti. Sed iam ſupra diui, ideo tolerari hunc rigorem& duritiem, quiain culpa aliqua eſſe videtur qui fabris aut miniſtris negligentibus vtitur. lta- que alibi dicitur etiam aduerſus abſentẽ nuntiationem factam Valere. l.1.§. aduerſus. Et huc pertinet quod alibi dicitur nun- tiationem fieri in rein. l. operis. 10. ſupra. Non habetur ratio perſonæ modo poſſic nuntiari. Dixerit aliquis hic nuntiatifa- bro, ſeruo, puero,&c. Ergo nuntiatio fit in perſonam. Scd nuntiare hic dicitur is qui ſiguificat alicui quid nuntiet. Nan- tio tibi ne quid operis hic fiat. Neceſſe eſt alloqui perſonam aliquam. Sic pactum dicitur fieri in rem, licet certæ perlona
paciſcantur. l. iuriſgentium. g. pactorum. de pact. Quid ſine-
mo præſens ſit: Variæ ſunt opiniones. Sed puto nuntiationem huiuſimodi ita demum nocere domino ſi certior factus fuerit. Ait enim Vlp. Sic vt domino poſſit renuntiari. Quod dicitur ſeruo vel puero, ſic accipe, modo eius intellectus ſint vtpoſ- ſint renuntiare domino. l. cuilibet. 11. Rurſus obiecerit aliquis nuntiari poſſe furioſo& infanti. l. operis. 1o. Quos tamen con- ſtat intellectu carere, l. cum prætor. de iud. Reſpondeo ambi- guitatem aliquam in hoc verbo reperiri. Nuntiare dicitur, qui conuenit&alloquitur, puta fabrum, mercenariũ, puerum,&c. Et refert an hic intelligat quod agitur, d. l. cuilibet. Sed nuntia- re aliter accipitur, cum dicimus furioſo,& infanti nuntatio nem fieri, d. l. operis. Cum quis nuntiar in iplo— loqucas hominiintelligenti eo confilio, vt prohibeat infantem ædil- care: ea nuntiatio infantem tenet. Suſficit poflerenuntiatici- vel eius tutori, vel curarori. Si valet aduerlus abſentem, cur non etiam aduerſus infaniem, aut furioſum: Oportet ergdalr quos pręſentes eſſe cum fit nuntiatio. Nec ſufficit eſſe piæſea- tes, ſed poſſe renuntiare. Quid etgo ſi quis duxerit ſecum ie- ſtes duos,& c. Humanius eſt non ſafficere, quia non lint veri⸗ ſimiliter renunriaturi. Et ita videtur ſenſiſſe Vlpia. Plusigitur rigoris eſt, ac duritiei in vocatione in ius apud nos vſitata. nemo reperiatur domi, qui poſſir renuntiare domino. Nam& maius periculum eſt in hac nuntiatione, quia de ſtruitur quod poſtea ædificatum fuerit. Quid ſi à fabro aut mercenario nihi renuntiatum fuerit? Adhuc nocet nuntiatio ex verbsVlpiani Salua actio manet domino aduerſus eos, quorum culpa idac- ciderit. Nota nõ ſufficere domino nuntiari,&c. Et notandum eſt quod ait nullius eſſe momenti. Exemplum eſt inl. i. dere miſſio. vbi inutilis eſt remiſſio cum inutilis eſt nuntiatio. Ei
his verbis oſtendit non valere nuntiationem, ne ab co quidem
tempore quo prohibere potuit, quamuis aliqui diſſentiaut. Ad§. Si plurium res ſit. Alius locus de ratione nuntiaLch An vni ex ſociis nuntiare ſufficiat. Et ait Vlpian. ſuſſicere, quia in rem fit nuntiatio. Si facta ſeruo nocet, multoma- gis ſocio. Alias denuntiatio ſolet fieri omnibus quorums
intereſt. l.1.§.penul. de vent. inſpicien. Deinde ſubücit, factum
vnius cæteris non nocere. Qua in re videtur aliqua ke⸗ pugnantia eſſe. Sed dicendum eſt propter factom vniul totum opus deſtrui. Quia deſtructio operis indiuiduaclh leg. ſtipulatio. 5. quæſirum. infra. l, a. de prætor. ſtipul. Te. nentur ergo cæteri ad patientiam. l. competit.§. vlt- quod: aut clam. Ideo autem hic dicitur alios non teneri,&c. qula non tenentur reſtituere. Verbahæc referenda funtadinter-
dictum, de quo in l. prætor. Is qui ædificauit, tenetur omn pœn
lus Nam jad.1. mod trade bisyt jix int alosi td pe palel narell lecell ferko⸗ 1b.K laol
0. L Jeddett depre tetati 45 ael nnp ben, nanun Küid darioh Wcn aalm bläl rilce lmo Abere 1 eraii dcok. tten loca dle nort däbe dlt enel dian lui hi

u⁰⅓
aoledean dledunnan Relioum 1 dundas ſe lozunau dletlan ach Gullr todbnrunne joraäui ti.CWtia echulung odjerna WWenma Vepencta aiedäm ariögam lideröettan fandinura lochetl mans olletcouuin dsehkäe Opetriene lettlegat donesäkege ianoalnd VPalußs ad aob'ldu domobc
adellu
n Tit. De oper. noui nuntiat.
pœnaedicti, Quanta ei res eſt,&c. Nec aliquid repetit à ſocio,
niſ intererat ſocietatis id fieri,&c. l. ſiquis putans.§. vlt. pro
ſoc. Succubuit, quia forte defecit probatio. Plura dicemus de hac re ad l. ædibus. 1 8.. 1 Ad. Si plurium dominorum. An ſufficiat vnius nuntiatio? Omnibus non, id eſt, non omnibus. l. ſi ſeruus.§. ſi plurium 1. Gręce, 5. illnd, de fideiuſſor. Valla in Dialectica. Vere ergo di- cicur, nuntiationẽ ex parte nuntiantis eſſe in perſonam, non in rem. Vnus amiſit ius prohibendi, aliqua pactione. Victoria tamen vnius proderit aliis, quia reſtitutio eſt indiuidua, dict. l. ſtipulatio..quæſitum. Facit l. loci. S. ſi fundus. ſi ſeruit. vind. Sed de indiuiduis alibi plenius diximus. Ad. Si quis ipſi. Locus de perſonis quibus nuntiari poteſt. Queritur de prætore ipſo, cuius auctoritate fit nũtiatio. Qua- tuor hic dicuntur, 1. dicitur non poſſe nuntiari, z. poſſe teſta- tionem fieri..poſt finitam præturam nuntiandũ eſſe. Quar- to reſtituendum quod retro ædificatũ fuerit:hæc omnia ſub- tilius examinanda ſunt. Primum dicitur auntiari non poſſe. Nam nec vocari in ius, per l. 2. de in ius voc. l. pars literarum. de iud. l. nec magiſtratibus. de minor. Is cui nuntiatur quodam modo prouocatur ad iudicium. vt ſæpe iam dixi. Deinde con- tra decus eſt acreuerentiam.&c.priuatum hominem his ver- bis vti aduerſus magiſtratum. Puro hoc ſentire Vlp. licet va- riæ interpretationes reperiantur apud Accurſ.& cæteros. Eſt caſus in quo magiſtratus vocari poteſt, l. ſenatus. de magiſtra- tib. perpetuis, leg. præſidis. Secundo poteſt fieri teſtatio fiue proteſtatio, Quod tamen prima facie videtur ineptum. Vide- tur eſſe eadem ratio nuntiationis quæ proteſtationis. Prætor neceſſe habet ceſſare perinde ac ſi nuntiatio eſſet facta. Quia retro ædificatum deſtruitur. Hic hærent pleriq; velut in ſale- bra. Reſpondeo hancteſtandi rationem comparatam eſſe, vt Prætori ſaluum maneatdecus ſuum& reuerentia.
0
Aa§. Si quis ipſi Prætori. PLRILECIIO IX.
T Ocus de cauſa nuntiationis ſubobſcurus, oſtendit nun- Liari nouum opus poſſe, 3ſ in edes noſtras,&c. Sed cur ait: Sed etſi? Accurſ.hæc verba refert ad id quod prius dictum eſt de Prætore, quaſi teſtatio facienda ſit ipu Prætori: hec inter- pretatio non conuenit verbis Vlpiani cum ait, Quis immit- tit ſimpliciter& generaliter. Si ſenſiſſet de Prætore aliter id expteſſiſſer. Animaduertendum igitur eſt hanc nuntiatio- nem præcipue comparatam eſſe aduerſus eum qui in ſuo ædi- ficat, ſed ita vt noceat alteri. Nam ante hoc edictum licebat manu prohibere eum qui ædificabat in alieno.§. meminiſſe. Edificantem in ſuo non licebat prohibere manu. Eſtq; nun- tiatio hoc caſu neceſlaria. d.. meminiſſe. Atq; ita videtur cõ- ceptum fuiſſe hoc edictum Prætoris, vi appareret ob quam cauſam introducta eſſet nuntiatio. Tamen prudentes& con- falti latius interpretati ſunt edictum, vt poſſit nuntiari ſi quis ædificet in alieno,&c. Id enim æquum eſt vt Vlp. ait. Vt poſ- ſitvtroq; remedio vti is, in cuius ſolo ædificatur. Manu pro- hibere& nuntiare,&c. Quod æquum eſt, ſpectatur in inter- pretatione iuris. In eoque conſiſtit ſcientia iuris quam profi- temur. l. 1. deiuſtit.&iure. l. ſi ſeruũ, S. ſequitur. de verb. oblig.
Ait ergo, Sed etſi, id eſt, non ſolum ſi quis in ſuo aliquid faciat,
quo caſu eſt necefſaria nuntiatio, ſed etiam,&c. In vtroque caſupermiſſa eſt, in altero neceſſaria eſt. Sed hoc declarabitur
mox fuſius ad§. meminiſſe. Er belle Sextus Pedius. Sic enim eſtlegendum vt in Florent. Refert diuiſionem Pedi Iure- conſulti conſirmandæ ſententiæ ſuæ cauſa. Pedius dixit tripli-
cem eſſe cauſam nuntiationis,& oſtendit poſſe nuntiari cũ in
xdes noſtras,&c. Declaranda eſt igitur hæc diuiſio de quaa-
liquid diximus adl..§. nuntiatio. vbi alia diuiſio huic non diſ⸗
Nentis- ſimilis traditur. N aturalis, publica, impoſititia&c. Naturalis uni m. cauſa de dominio intelligitur. Naturale eſt aciiuris gentium, 8 vt mihi liceat vti re mea libere,& ſine cuiuſquam interpella- * cione. Dominia rerum ſunt iurisgentium, quod& natura- le dicitur. l.ex hoc iure. de iuſt.& iure. De publica cauſa dixi-
mus ſupra. Legum defenſio maxime ad rempub. pertinet. Impoſititia dicitur abimpoſita ſeruitute. Dixerit aliquis, non-
ne hæc etiam cauſa eſt naturalis? Seruitutes acquiruntur no-
bis iuregentiũ ſicut res corporales,§. vlt. Inſt. de vſu& habit,
595
Reſpondeo hanc impoſſtitiã naturalem quoqʒ dici poſſe. Sed
ideo opponitur nacurali, quia altera tantum naturalis dicitur, nec aliud nomen proprium aut ſpeciale habet. Nomen ge- neris manſit in vno membro diuiſionis, ſicut dicitur de ado- ptione. l. 1. ſup. de adopt. Dici&c poteſt alterã magis naturalẽ eſſe,&c. Illud maxime ſecundũ naturam eſt, vt libere vtamur re noſtra, vt non liceat cui juam nos impedire ac prohibere, ui ſeruitutem habet, vtitur re aliena. Si quis contra ſeruitu- tem impoſitã faciat, tamen veitur re ſi ua non aliena. Hæc pro- babiliter dici poſſunt tuẽdæ huius diuiſionis cauſa. Verum vt- cunq; ſeres habeat, in re ipſa parum eſt difficultatis. Remi- pſam tenemus quod præcipuum eſt, de verbis nos admodum ſolicitos eſſe non oportet auctore Plarone, niſi quatenus id ad rerum intelligentiã neceſſarium videbitur. Impoſititia au- tem dicitur, quia ſine impoſitione omnia prædia ſunt libera. l. altius. C. de ſeruitur. Non ignoro ramen reperiri quoddam genus ſeruitutis, quæ dicitur naturalis, l. 1.§. penult.& vlt. de aqua plu. Fundus inferior ſeruit ſuperiori,&aquam profluen- tem excipit. Quo nomine datur actio aquæ pluniæ arcendæ. Verum aliter accipitur hic ſeruitus, vt& ſub rit.de ſeruit. nem- pe pro impoſititia,&c. Obſeruandum hinc eſt, nõ ſolum do- mino cõpetere remedium nuntiationis, ſed etiam ei qui ſer- uitutem habet. Quinimo aduerſus dominum ipſum compe- tit vt clare docet Vlpia. hic. Notandum eſt præterea eum qui ſeruitutem imponit, ius ſuum minuere. facit l.vlt. C. dereb. a- lien. non alienan. Itag; ſoleo ſic diffinire ſeruiturem, ius pre- diis irhærens, quod vnius vtilitatem reſpicit, alterius liber- tatem minuit. De ſeruitutibus quædam alia hic tractantur, de quibus dicemus adl. qui viam. infra. Non eſt omittendum quod Accurſ annorauit videri nuntiationem recte fieri,& ſi nullaiſtarum cauſarum ſit, pone eum qui dominium nec ſeruiturem habet,&c. nuntiare nouum opus. Nonne tener nuntiatio& ſuperſedendum eſt? Nihil enim refert an ius habcat prohibendi, l.. in prin. Reſpõdeo eum qui nuntiat, a- liqua ex his cauſis niti,alias non valeret nuntiatio, Sed ſi forte vera non ſit, tamen interim ſuperſedendum eſt.&c. Et ſane aliqua ambiguitas hic reperitur quę imperitos& incauros fal- lere poteſt. Qui dominus non eſt,&cæt. haber ius nun- tiandi,&nõ habet ius nuntiandi. Haber ius nuntiandi, quia cũ contẽdat ſe dominum eſſe& juſtam cauſam alleget, interim ceſſandum eſt, niſi ſatiſdatio aut remiſſio,&c. Non habet ius nuntiandi, quia ſi interim aduerſarius contra edictum non fe- cerit,& poſtea compertum fuerit cauſam veram non eſſèe, condemnabitur nuntiator,& c. Hoc qui non animaduertunt, non poſſunt aſſequi ſenſuin l.i. deremiſſion. de quo iam ſatis dixi ſupra. Ad. Meminiſſe. Declarat fuſius quod iam dictum eſt de cauſa nuntiationis. Cũ quis ædificat in noſtro,&c. variis mo- dis poteſt prohiberi. Poteſt prætor mittere apparitorem qui eum prolibeat,&c. Hoc remedio extraordinario Prætor vti- tur interdum, l. ſi quis iuſſus. j. ne vis fat ei qui in poſſeſ. Põt etiam ſine prætore prohiberi manu, id eſt, iactu lapilli vel i- ctu. Mentio eſt huius lapilli in l.. j. quod vraut clam. etſi for- te.§. ſciendũ.ſi ſeruitus vind. Nec id ſatis explicatur ab inter- preribus. Exiſtimo imaginem quandã eſſe prohibitionis vio- lentæ& impetioſæ. Manu ꝓhibere eſt viprohibere, l. quãuis. ſO. de acquir. rer. dom. l. qui reſtituere. de rei vind. d. ſ.ſi quis iuſſus. Olim permittebatur vi& manu repellere. Sed poſtea viſum eſt vtilius vi quadã imaginaria vti,&vt Gellius ait, Fe- ſtucaria, lib. 20. c. ↄ. huiuſmodi erat illa apprehenſio glèbæ, in vindicatione. ibidem. Vindicta, in manumiſſione ſerui. infr. de manu. vindict. Rhapiſmata, in emancipatione, J.vl- tim. Codic. de emancip. lib. Nouel. 81. Clemens Alexandr. ait, Romanos in rebus ſeriis& iudiciariis vſos ſymbolis fuiſſe. Hæc fere exoleuerunt. Vix vllum veſtigium ſupereſt huius antiquitatis, præterquam in hoc iactu lapilli. Docet igitur Vlpianus, quæ ſit vrilitas cuiuſque remedii. Si quis in noſtro aliquid faciat, non expedit nuntiare. Quid ſit immittere& proiicere, l. malum.§.j. infra de verb. ſign. Qui aliis remediis vtitur, poſſeſſionem retinet. Qui nuntiat nouum opus, poſ- ſeſſorem facit aduerſarium. Non ergo eſt nuntiandum niſi cũ id eſt neceſſarium:puta cum quis ædificat in ſuo, nullum a- liud proditum eſt remedium. Dixerit aliquis, cum quis non nuntiat, ſed prohibet iactu lapilli, non videtur id melius 4

595
eſſe, quia non competit interdictum. Reſpondet Vlpia. com- petere alia incerdicta quæ non minus veilia ſunt. Primo inter- dictum quod vi: ſecundo vti poſſidetis, ſi forte non tantum dominus, ſed etiam poſſeſſor fuerit. Hic ſenlus eſt planus& perſpicuus, licet pleriq; alii aliter ſentiaut. Sed difficultates ali- quæ hic reperiuntur. Qucxæritur in primis cur poſſeſſionem a- mittat nuntiator, non ¹s qui alio modo prohiber. Quod ego jam tractauiad leg. i.§. in operis. Dixi ideo Poſſ aniutchz⸗ permittitur ædificare ei qui ſatiſdederit, velremiffionemo. tinuerit. Quia ſcit eum cui nuntiat poſle ædificare, non vide- tur habere aaimum poſſidendi, niſi aliud appareat. Poſſeſfio amittitur ſolo animo, l. 2.§. in amitttenda. j:de acqui. poſſ. In alus prohibitoriis nõ eſt locus ſatiſidationi aut remiſſioni, nul- lo iute idcautum reperitur. Prætor in edicto loquitur de nun- tiatione, l. I. in princ& l.Prætor. At nuntiatio ab aliis duobus diſtingnitur. Prohibirio hec Prę oria nuſquam vocatur nun- tiatio/ Non obſtac l. ſi opus. 1 6. vt ibi dicemus.
PRSLECTIO X.
Iximus ex. meminiſſe, eum qui nuntiat tra nsferre poſ- DRion.&ee.ls aui em qui alio modo prohibet non amit- tic poſſeſſionem. Sed quærirur rario huius rei, quæ ſane diffi- cilis&obſcura eſt. Ego de hac re diſſerui ad l..§. in operis. Di- xideo poſſei. amitti, quia permittitur ædificare, ei qui ſatiſde- derit, velremiſſionẽ obcinuerit. Qui ſcit eũ cui nuntiat pol- ſe ædificare, non videtur habere poſſidendi animum, nifi a- lud appareat. Poſſe ſſio amittitur ſolo animo 1.3.§.in amitten- da, intra de acquir. poſſeſ. In aliis generib. prohibitionis nõ eſt locus ſariſdationi aut remiſfioni. Omnino ceſſandum eſt poſt eam prohbitionem. Mouet nos quod nullo id iure cautũ re- peritur. Prætor in edicto loquitur de nuntiatione, l. i.in prin. &l. Prætor. At nuntiatio ab aliis duobus diſtinguitur aper- te in hoc loco& in aliis. Prohibitio Prætoria nuſquam voca-
tur nuntiatio. Nõ obſtat l. ſi opus. 16.vtibi dicemus. Pręterea obſeruandum eſt, cum quis ædificat in ſuo, non polſle pro- hiberi iactu lapilli,& c. Sola nũtialio aduerſus eum competit,
Oppo. l. etſi forte. S. ſciendum. ſupr.ſi ſeruit.vind. Dicitur eũ
qui altius tollit ædes ſuas poſſs ꝓhiberi& ciuili actione,& in- terdicto quod vi aur clam. Deinde ſubiicit:Idem eſt etſi lapil- liiactu impedierit. Ergo lapilli iactu impediri poteſt is qui in inuo ædificat. Reſpondeo videndum eſſe quo referantur ea verba, ldem eſt,&c. Dixerat prius Vlp. poſſeſſorem poſſe a- gere& impedire,&c. Et aduerſarium eſſe poſſeſſorem, ſi non habeam alcius ædificatum in meo poſt prohibitionem eius, poſtquam mihi nuntiauit ne ædificarem altius. Ildem eſt etſi lapilltiactu,&c. Id eſt, eodem modo ſit poſſeſſor. lactus ergo lapilli prodeſt aduerſario, vt ſit poſſeſſor ſi conuenero poſt jatum. Nec id nos inficiamur. Non tamen aeceſſe ab eo ceſ- ſate poſt illum iactũ, quia ædifico in meo. Et aduerſarius ſer- uitutem tantum habet altius non tollendi. Videtis quam diſ- ſimilia hæc ſunt. Perſpecta hac diſſimilitudine non difficilis eſt explicatio. Sequens quæſtio eſt, an is qui nuntiauit,& ideo pol tranſtulit, poſſit deſtruere opus propria authoritate. Di- xi ad l..§. nuntiatio. poſſe me quod ædificatum fuerit in meo, deſtruere. Citaui l.quemadmodum. ſupr. adl. Aquil. l. ſed ſi inter. ſupr. de ſeruit. vrb. præd. cum aliis ſimil. Quod eſt acci- piendum niſi aduerſarius poſſideat. Quia deiiceret dominus poſſeſſorem de poſſeſſione,& iuſta eſſet aduerſus eum de- fenſio. l.;§. cum igitur. in fr. de vi& vi arma. Ex quo conſe- quitur poſt nuntiarionem non licere deſtruere. Quia poſſeſ- ſio translata eſt in aduerſarium qui ædificauit. Rec eptum ta- men eſt poſſe ex continenti deſtrui, non ex interuallo. Quia poſſeſſio huiuſmodi vitioſa& violenta eſſe intelligitur. At mihi licet vim illatam repellere ſtatim,&c. d. l.3.§. eũ igitur. AG 5. Si quis riuos. Interpretatur Vlp. edictum Prætoris de nuntiatione. Factum poſt nuntiationem reſtituitur ſine iure
ſiue iniuria.l. i. in prin. Excipitur hic caſus ipſo Prætoris edi-
cto proprer publicam vtilitatem. Quod dicitur de riuis refe- rendum eſt ad aquæductus qui Romæ erant, de qnibus lulius Frontinus librum conſcripſit: alioqui bomines g necaren- tur. l. vlt. infra de riuis. Et cloacę multæ& ſumptuoſæ fuerunt Romæ. Hinc penſilis& ſubternauigata, dicitur Romia à Pli- nio lib. 3 6. c. 1 5. Magnã curam& diligentiam adhibebant in eis purgandis& tuendis. Immundiciæ colocarum cœlum pe-
Franc. Duareni Comment.
ſtilés& ruinas minãtur, l.9. de cloac. Excepit Prætorgenera- liter opera,&c. Hæc exceptio nobis vlui eſſe poteſt. Non ha- bemus eas cloacas& aquæductus quos habebãt Romani. A- lia habemus in quibus mora periculoſa eſſet. Et obleruandũ hic eſt cõtemni poſſe nuntiationem quaſi inutilem. Quoca- ſu etiam remiſſio non eſt neceſlaria. vt dicitur in I. 1.de remiſ. Cognoſcitur ex euentu iudicii an tale opus fuerit vt debuerit fieri conte mpta nuntiatione. Saluæ tamen wanent actiones legitimæ. I. ſciendum. 19.& in om nibus aliis cafibus de quib. ſupra dixi.Pręterea hic bleruandum eſt, refe ctionem operis ad edictum pertinere. Diſpuraui de hac re adl. 1.§. ſi quis edi- ficium. Annotatur etiam locus communis non indignus ob- ſeruatione, omittenda interdum remedia vſitata& ordina-
ria propter graue periculum. Theſis eſt, quæ larius patet quã Tuuu
quod edicto exprumitur. Exempla ſunt vulgaria in l..§. vlti. amae cum
81„:7... Ta pe⸗
ſapra de iniaſt. rupt. vbi ait Iuriſconſul. tunc punire permitti. calam
tur, deinde ſcribere, non pœnæ feſtinatione, ſed periculi præ. alan«
de feriis. Si res tempore peritura ſit. l. ſi quis filio.§. hi autem.„
ueniendi cauſa. leg. ait Prætor.§. ſi debitorem, infrà quæ in fraud.cred. Licet mihi debitorem meum fugientem,& pecu- niam auferentem perſequi& pecuniam ei auferre. Siwile in
l. diuus. de petit. hæredit. Poſſeſſor poteſt diſtrahere cum ne- ceſſitas vrget. Si in funus impendendum, in familiæ ciba- ria,&c.
Ad§. Qui opus. Dixi opus factum poſt nuntiationem de- ſtruenduin eſſe ſine iure ſiue iniuria. Quod durum& graue eit, cum poſſit eſſe calumnioſa nuntiatio. Sed admonunfapra, id ita eſle conſtiturum maioris incommodi vitandi cauſa. be- riculum eſt ne is qui videt in ſuo ædificari, ad manus& arma t andem vemai: aiſi ſtatim ſuperſedeatur, non poſſit ſe conti- nere. Studuerunt autem iuris auctores noſtri calumniis hominurm mederi quantum eis licuit. Itaque conſtitutum eſt, vt iuretur de calumnia auctore Prærore. Poreſt adiri Prætor, licet neceſſe non ſit, l. 1.§. nuntiario. Item poſt nuntiationem
aditur Præror. l.1.§.& poſt operis. Is cui nuntiatum eſt, fortè adit Prætorem, vt eo auctore iuretur. Prætore auctore diri- muntur controuerſiæ. Ita demum iurat ſi petatur,&c. Hos ſolenne nan eſt in nuntiatione vt pleraque alia,&c. Similein J.iuſiurandum& ad pecunias.§. qui iuſiurandum. ſupra de iureiur. exgo poteſt remitti, vt id quod exigitur à litigatoridus & patronts. Vide l. 2§. ſed quia veremur. Cod. de iureiur. pro- pter calum. c. 1. de iura. calum. lib. 6.
Ad§. Qui nuntiat. Locus de modo nuntiandi demon- ſtrandus locus eſt in quo denuntiatur. Ne quid captionis ſub- ſtt in re tanti momenti, agenda ſunt omnia aperte& ſineca- ptione. Sequitur quoties in partem,&c. quaſi dicat, Safficit dicere, ne torum opus hoc facias quod cœpiſti. Alias dicen- dum eſt ne quid facias in hac parte. Si ſimpliciter nuntiauerit is qui ius habet prohibendi, in parte ſuccumbet. Et hoc locum habet, cum in vno loco ædificatur. Si in pluribus locis ſepara- tis, plures ſunt nuntiariones neceſſariæ. Quiain pſo opere nuntiari debet. An ſint plures loci, an vnus locus, ex lenlu communi iudicari poteſt., Qua de re hic diſputatur ab alisſ vox poſſit audiri.
Ad S. ſis cui. PRILECTIO II.
Nterpreratur VIpian. caput vnum edicti Prætori, nempe
qe ſatisdatione. Cautum eſt enim edicto vt ſis cui nunua- tum eſt ſatisdederit aur cauerit,&c. liceat ei ædificare. Ac to nomine datur ei interdictum, cuius formula extat inl. Præ- tor.§. deinde. infrà. Satiſdarur autem de opere reſtituendo,. ſtipulatio..x. infra. Hæc ſatisdatio eum habet quem remillio facta à Prærore, de qua ſub titul. de remiſ. Nec Idcoinutilis, quaſi ſufficiat remiffio, quia plerunque facilius eſt ac com- modius ſatisdare quam Prætorem adire,&c. Ex quo conſe- quens eſt ſarisdari ſine Prætoris aditione:& ſatisdatione præ ſtita remitti nuntiationem etiam ſine Prætore. Si tamen non conueniat de ratione ſatiſdandi, debet adiri Prætor. Prætots eſt cauſa cognita dirimere hanc controuerſiam. l. qui bona. 13.§. vlt. infrà, de dam. infect. dicemus ad l. cum hrocuratoe. vlt. infr. Quando ſit neceſſe Prætorem adire, conantur curſ.& cæteri definire,& cerris diſtinctionibus concludere, Quod nec vtile eſt, nec facile fieri poteſt.lxomnis de liatis regul. iur. Occurrit antinomia ex leg. vlt. Code⸗ ttlch
tot Mk hac 4 ſeuu dalt Vpi cokal dep ben cau nan tum julo tteur. Mae. nonr candi hacre ude duüan tztut. daton dto. ni.) drun polll
Jroch
ktieei
lheum
lecel Kran kere. Albi nlica cum 1 linde rlao

ente. guld nhertann
Afanlk
nriaiede duumag zänczuit trancheauii dmanuk pollle oſtti am condärmme elt aünnlen tnontenan tarumeh otezwaiel etatorae la Kcomht andum ii uraältian deiucug
atiandeten, idexyna
pelcäun
ai dier 1 d di. Alubr citet quoiunl et Stberbe bus lökhe uiainybif Seu an putal
, eda ten ae
priuatis. In quibuſdã libtis eſt tit. proprius, de noui oper. nũt. poſt tit. de ædificiis priuatis. Dicitur poſt nuntiationem expe- ctandos eſſe tres menſes, quibus negatium decidatur à Præ- tore: ante illud tempus non admitti ſatiſdationem. At certum eſt, luſtinianum derogaſſe iuri antiquo, ſedita tamen vt repu- gnantia hæc dici non poſſint. Leges poſteriores debent ad priores trahi, niſi contrariæ ſint. l.non eſt nouum. ſup. de le- gib. Sic interpretamur vtrunq; ius quaſi iuri antiquo addatur exceptio ex nouo iure. Satiſdans impune ædificat poſt nun- tiationem, modo lapſum ſit tempus trium menſium. facit l. in toto. de reg.iur. Ac idem conſtitutum eſt iure pontificio, c. vlt.de noui ope. nunt. in Decretal. Quędam alia dicemus de hac ſatiſdatione in aliorum capitum enatratione. Ad Qui procuratorio. Diximus ſupra, nouum opus poſ- ſe nuntiari nomine procuratorio, l.§.vlt. Quæritur an ſatis- dare debeat procurator, dominum ratum habiturum. Er ait VIpian. ſatisdandum eſſe. Hæc enim ſatisdatio exigitur à pro- curatore actoris. Inſtitut. de ſatiſdat. I. ſeruum.§. ait Prætor. de procurat. quia periculam eſt ne dominus ratum non ha- ens, iterum agat, nec obſit res iudicata. Vtilis eſt autem hæc caurio in hoc caſu: quia ſi is cui nuntiatum eſt ceſſauerit,& nanc petat quod ſua intereſt, dominus non tenebitur, niſi ra- tum habeat, ſed committetur ſtipulatio& conuenietur fidei- iuſſor. Si igitur non ſatiſdederit, nuntiatio omnimodo remit- titur. Cur dicit Omnimodo? quia remittitur ſimpliciter& ſine vlla exceptione,& perinde eſt acſi nuntiatum non eſſet- Alias non remittitur nuntiatio omnimodo, ſed quatenus ius ædifi- candi,&c. l. i. in princ. Quæritur an ſit adeundus Prætor pro hac remiſſione: Videtur adeundus non eſſe, quaſi inutilis fit. L.i. de remiſſio. Sed verius eſt Prætorem interuenire debere: quia valet ab initio nuntiatio, nec præſtatur ſatiſdatio niſi pe- tatur. Ait Vlp. etiam ſi ſit verus procurator, id eſt etiam ſi man- datum ei ſit. Nam non ſufficit tes alienas procurare ſine man- dato. II. ſup. de procu. ergo,& c. Verum hic reperitur antino- mia. Nam tunc exigitur ſatiſdatio cum incertum eſt an man- datum habeat. l.. C. de procur. l.3.§ ſi procurator. ſupr. vt in poſſ. legator. Ali bi dicitur, cum apudacta factus eſt agentis procurator, non compelli ſatiſdare. C. de ſatiſdat. Idem in In- ſtit. tit. de ſatiſdatio..ſin autem. Et hoc eſt rarioni conſenta- neum. Nam fruſtra exigitur ſatiſdatio cum reſtitutio non ſit neceſſaria. Reſpondeo fieri poſſe, vt quis verus procurator ſit, & tamen de eo nõ conſte::atq; ideo recte dicitur ſatiſdare de- bere. Non enim ait VIlp. etiamſi certũ ſit eum procuratorem. Alibi dicitur cum euidens eſt abſentis voluntas, non deſide- rari cautionem. l. qui ita. 66.§. etiam. ad Trebel. Alibi dicitur cum apud acta quis factus eſt procurator. C. de ſatiſdat.& In- ſtit. de ſatiſda.. ſinautem. Nihil eſt certius quam quod in acta relatum& perſcriptum eſt. Alibi dicitur, cũ quis libello prin- cipi dato profeſſus eſt ſe feciſſe procuratorem,&c. l.ne ſatiſda- tio. j. rem rat. habe. Alibi dicitur, ſi dominus literis ad aduer- ſarium ſcriptis ſᷣgnificauerit,&c. j. ſ procuratorem. 6. ſup. de Procurator. Idem dicendum eſt& ſi inſtrumentum publice confectum ſit,&c. vt hodie fieri ſolet. Ac in ſumma dicendũ eſt, quoties euidens eſt voluntas abſentis.&c. dict. l. qui ica. ad Treb. at non ſemper euidenseſt, quamuis reuera quis ſit pro- curator. l. mandatum ei ſit. Dicit ſe procuratorem, non nego- tiorum geſtorem. Voluntarius procurator dicitur à Cicerone pro Cæcinna. Eſtautem facti quæſtio, an voluntas euidens ſit, an dubia. Ideo relinquitur arbitrio iudicantis. l. volunta- tis. C. de fideicom. Quæritur an hic requiratut ſpeciale man- datum? Variæ ſunt opiniones. Sed verius mihi videtur procu- ratori generaliter conſtituto id licere. Mouet quod nuſquam id expreſlum reperitur. Caſus in quibus ſpeciale mandatum neceſſarium eſt, ſolent exprimi à iuris auctoribus, in l. Pom- ponius. ſup. de procurat.& aliis ſimilib. hic. non reperitur ex- preſſum vſla parte iuris ciuilis. Nulla hic litera eſt ex qua id colligi poſſit. Verus procurator dicitur etiam is cui generaliter adminiſtratio conceſſa eſt,j. vero. j. de ſolutio. Erhuc perti- net quod dicitur in l..§. vlt. Vluflachualnne poſſe nuntiare nomine procuratorio, qui tamen ſpeciale mandatum nõ ha- et. Ads QLui remiſſionem, Sicut procuratorio nomuie fi iun- datio, Ita etiam petitur remiſſio. Hic autem procur ot non 1e aado nidumts ratam habiturum; quiadef aloris ar- et-I Ocurator rei non cauet de rato. l. cogendũ.§.
n Tit. De oper. noui nuntiat. 597
vlt. de procur. Cauet de iud. ſoluendd. Et exigitur ab ed ſatiſ-
datio, etiam ſi certum ſit eum procuratorem eſſe. l.vnic. C. de ſatiſda.& Iuſtit. de ſatiſdaa in prin. Nemo alienæ rei defenſor eſt idoneus. Ratio, quia ſatis conſultum eſt actori cautione- niſi in quibuſdam caſibus, de quibus in leg. Pom ponius. ſi upr. de procur. In hac igitur ſpecie exigirur ſariſdatio ſimilis ſatiſ-
dationi& iudicato ſoluendo, quia defenſoris loco eſt, non a-
ctoris. Nam etſi adeat Prærorem& petat,& c. tamen hoc pe- tit quaſi ſe defendens aduerſus nuntiationem. Prima facie vi-
detur ſuſtinere partes actoris. Satiſdat ex operis noni nuntia-
tione, ſicut dicitur in§. ſi is cui. Satiſdatio de opere reſtituen-
do eam vim habet quam ſt pulatio iudicatum ſolui. l. ſtipula-
tio.§. habet.
Ad§. vlt. Siprocurator. PRALECTIO XII
lxi opus nouum nuntiari poſſe procuratorio nomine: dixi etiam poſſe eum cni nuntiatum eſt e ifi ate, ſi latiſ- dederit,&c. inde naſcitur quęſtio, procuraror mihi nuntiauit, ego ei ſatiſde di vt poſſẽ ædiicare: deinde interdicto experior ne vis mihi fiat. nam fortaſſis à domino prohibitus ſum poſt ſatiſdationem: quia ex cauſa mihi datur interd ctum aduerſus procutatorem procuraterio nomine. Accurſ.& alii aliter hoc accipiunt, qui mihi videntur nodum quærere in ſcirpo. QCum dicitur interdictũ, cũ ꝓponitur vti interdicto, id accipiendũ eſt ex ea cauſa, ex qua comperie interd ctam. Nec dubium eſt quin competat exea cauſa. Quiæritur in hoc interdicto an ꝓ- curator ſatiſdare debeat. Et ait ſariſdare debere iudicatum ſolui. Dixi alibi hane ſatiſdationem à procuratore reinon a- ctoris exigi. Et hic reum defendere intelligirur. N am qui ex- peritur interdicto, agis.l. actionis verbo. infr. de oblig.& a- ctio. Ergo aduerſarius defenſor eſt. Alia cauſa eſt eius qui pe- tit remiſſionem, non enim dicitur agere, ſed ſe defendere,§. qui remiſſionẽ. ſupra. Hic reperitur antinomia, ex l. nõ co gẽ⸗ dũ,§. vlt. Iupra de procur. Ibi dicitur eum qui experitur inter- dicto ne vis fiat,&c. ſuſtinere partes defenſoris: ideo non ca- uere de rato Sed nihil prohibet qué modo actoris modo fen- ſoris partes ſuſtinere, prout rario, vel æquitas id exigit in qua- que ſpecie.Hic dicitur procurator ſuſtinere Partes defenſoris, qui conuenitur interdicto, ne cogatur cauere rem ratam ha- beri. Et ratio ſatis perſpicua eſt ex iam dictis. Vbi loquitur lu- reconſultus de procuratore quiinterdicto experitur, quia ei nuntiatum eſt, Et ait hoc etiam caſu eum non cauere,& de- fenſoris partes ſuſtinete. Ergo procurator ſiue conueniatut interdicto, ſiue aliuen conueniat, non cauer de rato,&c. Ra- tio autem quæ mouit lulianum hæc fait, qiiia cautio ſiue ſti- pulatio de rato non poteſt committi. Non animaduerro, in- quit Iulian. quo caſu ſtipulatio committatur. Nam ſi ratum non habeat dominus quod geſtum eſtà procuratore, nõ põt petere. Satiſdedit procurator,& interdicto de ſatiſdatione e- git: id ſi ratum non habeat dominus, quomodo poteſt agerer At non niſi eo petente poteſt cõmitti ſtipulatio.V ailitas&æ- quitas exigit vt id diſtingnamus. Subtiliter diſputando vterq; poteſt dici actor& vterq; reus, Sed neceſſe eſt plæran que, vt alter pro actore habeatur, alrer pro reo. Et hoc variatur ob varietatem cuiuſque rei de qua quæritur. Omnis diſputatio in iure ciuili ad æquitarem refetti debet. Subtilitas temperari debet ex interpretatione, ex bono& æquo, in quo dicitus verſari iuris ſcientia.l.1. ſupra de iuſtit.& iure.
Adl. Et ideo. G. 8 PXceptio procutatoria non opponitur defenſoriltexigen- Ea Codc. de procurat. Non quæritur as mandatum ha- beat meio caueat iudicatum ſolui. Qun tamea iure non vti- murdodie in Gallia, ſed exigimus mandatum etiam à defen- ote rei. Sic accipitur procuratoria exceptio inl. inter quos. 39.§.alieno. infra, de damno infect. Seipulatio ita cõcipitur,
extra quam ſi appareat eum procuratorem non eſſe. Naãex-
ceptiones olim ita opponebantur in iudiciis. Vnde dicitur ex- ceptio conditio eſſe.ſ.exceptio. infra de except. Hodie exole- uerunt illę for mulę,& exceptio dicitur defenſio qua excludi- tut intentio actoris, l. 2. deexcept. Manſit nomen re mutara,
ä— 3 8

528 Franc. Duareni(omment.
Iu ſtipulatione damni infecti res ipſa adhuc manet, quia vere additur exceptio ſtipulationi. Addunt aliqui poſſe exceptio- nem procuratoriam opponi propter inhabilitatem perſonæ. Quod eſt verum, ſi quis contendat non poſſe quem defende- re alium in iudicio, quia mulier eſt, quia miles,&c. l. militem. Lalienam. C. de procurat. Sic interdũ accipitur exceptio ꝓcu- ratoria.vt in l.in exceptionib. ſupra de probat. Quod nõ licu- erit aduerſario dare vel fieri procuratorẽ. Sic accipitur in 1. fi fideiuſſor.§. quædam, ſupra mandat. Non imputandum eſſe fideiuſſori, ſi exceptionem procuratoriam omiſit. De bona fi- de agitur, cui non congruit de apicibus iuris diſputare. Apices iuris voca tVlp. hanc ſubtilitatem, in quibus fere verſantur li- tes& controuerſiæ forenſes noſtro tempore-
Aal. Etſi ſatiſdationem. J.
8 Efenſor qui non ſatiſdat de iudicato ſoluendo in hoc ca- ſu, ſummouetur ab executione,&c. Pęna non defendẽ-
tis procuratoris eſt, vt ei denegetur actio. l. mutus.§. pœna. ſupra de procurat. l.actionem. C. eod. Hiloci communes de procuratore, procuratoria exceptione& ſatiſdatione, obſer- uari debent.Referẽdi ſunt ad tit. de procurator. Studioſi hęc colligere& in indices referre debent ad ſubſidiũ memoriæ. Sequitur: Et tutor,&c. Sicut procurator opus nuntiat, ita& tutor, curator,& cæt. Similis eſt procuratori propter admini-
ſtrationem. Et dicitur haberi loco domini.l. interdum.§. qui
tutelam.de furt. Et hoc eſt accipiendum, ſi de re familiari fiat nuntiatio, hac lege in ff. In dabuſtam libris legitur, Tutori & curatori opus nouum recte nuntiatur,&c. Quxæ lectio bo- num& idoneum ſenſum habet. dicemus adl. operis. infra.
Adl. Non ᷑ſalum. 8. b
Ocus de cauſa nuntiationis, Dominium aut ſeruitus l. 1. de remiſſio. infr. vt puta, Si quis debeat ſeruitutem altius noatollendi. Nec refert an ſit proximus vicinus,&c. Poteſt deberi ſeruitus, etſi locus medius intercedat. Ergo& propter eam ſeruitutem nouũ opus poteſt nuntiari. De ſeruitute au- tem magna varietas iuris reperitur. Sed videndum eſt an abſ- que vſa kundi intermedii ſeruitus prædio vtilitatem afferre oſſit necne. Exemplum eſt in l. ſeruitutes. 14.§. vlt. ſupra de ſeruitut. Publico loco interueniente hauſtus ſeruitus im poni poteſt, aquæ ductus non poteſt. in l. vlt. eo. tit. Via publica nõ impedit ſeruitutem itineris, ſed immitendi, protegendi. Non licet immiſſum habere in viam publicam. in l. qui ſella.§. vlti. de ſeruit. ruſt. præd. In ruſticis prædiis impedit ſeruitutem medium predium, quod non ſeruit. In l. loci.§. vlt. ſupra ſi ſer- uit. vind. ſeruitus altius non tollendi debere poteſt ei quivlte riores ædes habet, donec non extolluntur medie. ſeruitus vri- lis eſt, hoc ergo caſu poterit nouum opus nuntiari. Hinc ergo colligitur oportere iuſtam eſſe cauſain nuntiandi. Nec obſtat quod dicitur in leg. 1. ſiue iure, ſiue iniuria. Id ego ſupra ex- poſui. Ads. Qui nouum opus. Præceptio vtilis ei qui nouum opus nuntiat, vt redigat in teſtationẽ,&c. Teſtationem vocat tabu- las, quæ conficiuntur fidei& probationis cauſa. Scripſi lib. 1. diſputat. c. 30. Accurſ. non intellexit. Adde§. ſed vt probari, infra, vbi modulos ſumi debere ait Iuriſconſ. Moduli autem ſunt perticæ quibus architecti totum opus dimetiuntur. Vi- truuius lib. 3.c. 3. Vulgo nos dicimus Toyſe. b
Aa S. Si cum poſſem. PRRÆLECIIO XIII.
r Ocus de ſatiſdatione iam tractatue ſupra. Queritur an ſufficiat repromiſſio,& nuda cautio. Satiſdatiò eſt fide-
juſſoris datio, l.i. fupra qui ſatiſda. cog. Cautio ſiae repromiſ. ſioad nudam ſtipulationem refertur. l.i. J. de præt. ſtipu. ſancimus. C. de verb.ſig. Paulus hic diſtinguit cauſam Peiua. tam à cauſa publica. Nam ob vtranque cauſampoteſt nunn. ri. l..§. nuntiatio.. ſ.§.& belle, ſupra eodem. Si ob priuatam cauſam nuntiaito fiat, neceſſaria eſt ſatiſdatio. Magis fauen-
dum eſt ei qui perſequitur, quod ſuaintereſt, quam qui dea-
lieno iure litigat. Si ob publicam cauſam,&c. ſufficit repro- miſſio. Rationem affert lureconſ. tanquam alieni iuris peti- tor,&c. Opponitur huic diſtinctioni edictum prætoris de da-
mno infecto. l.prętor. 7. de dam. infect. infra. vbi locus eſtſa⸗ tiſdationi, cum quis cauet nomine alieno:repromiſſioni cum ſuo. Item dicitur de eo opere quod in flumine publico ſauſ- dandum eſſe.Ea diſtinctio videtur omnino contraria noſttæ. Accurſ.& cæteri magnopere laborant in huius rei explicatio-
tione, ſed tamen non ſatis videntur animaduertere quam ſint
hæc diſſimilia. Ecce diſtinctio noſtra refert ad eumcum ca- uetur, quia nuntiauit nouum opus, inſpiciens ex qua cauſanũ- tiauerit, publica an priuata. Nec refert an ipſe nuntiaueritan
procuraror eius nomine.lllud tamen quæritur an de iure pri-
uato ipſius agatur an publico. Nam id lureconſ. ſigniſicat his verbis,&c. Et aliquanto apertius in l. 1. de prætor. itipul. Ine- dicto prætoris de damno infecto: diſtinctio refertur adeum quicauet. Diſtinguitur an ſus nomine caueat an alieno. Nec mirum eſt, ſi magis oneretur cautione is qui conuenitur no- mine alieno, argum. Inſtit. de ſatiſdatio. Si in edicto de damno infecto ſcriptũ eſſer, ſatiſdandũ eſſe ei qui ex publica cauſape- tit ſibi caueri, hæc pugnantia eſſent. Nihil tale reperiturin edi- ctu prætoris, nec ſane petitut damni infecti cautio ob publi- cam cauſam ſed priuatam tantum. l. qui bona.. qui dammi. j. de dam. infecto. Is demum petit qui contendit tem adſe per- tinere, quamuis nõ inquiratur ſcrupuloſe an eius interſit,&c. Præterea ſi hic diceremus eum qui ſatiſdat nomine ſuo ſatil- dare, qui nomine alieno repromittit, hec cõtraria dici poſſent. Non negamus ſpectãdum quoq; hic eſſe an ſuo nomine quis ſariſdet, an alieno, d. l.1. J. d prætor. ſtipul. hæc ergo diuerſa omnino ſunt ac diſſimilia. Hic agitur de iure quod habetis cui cauetur, ibi de iure quod habet is qui cauet. hic diſtingm- tur cauſa publica à priuata: ibi diſtinguitur is qui defendit iſe ius ſuum, ab eo qui defenditur per procuratorem. Alia ciſii- cultas hic reperitur, quia Iureconſul. ait ita nuntiari, Ne quid contra leges in loco publico facias. Nã nuntiatio dicitur ſſeri in rem, l. operis. infra. Ne quid fiat, idem in L.vlt. infr. eo. Re- ſpondendum eſt, VIp. hic non docere quibus verbis fiat nun- tiatio. Qui nuntiat in rem, recte dicitur nuntiare ei qui opur facit. Qui nuntiat in rem, omaibus nuntiat, qui æditicaturi ſunt. Sicut qui paciſcitur ne petar fimpliciter, intelligitur pa- ciſci ne ab vllo petat.l. iuriſgentium.§. pactorum. ſup.de pact. Item obſeruandum eſt hunc morẽ fuiſſe veierum, vr in nun- tiatione exprimerent cauſam nuntiandi, Ne quid contrale- ges. Itaque poterat iudicari ab inirio, an vtilis eſſet nuntiatio, &c. Si cauſa ineptaſallegetur, nuntiatio inutilis eſt, ac conte- mni poteſt. l. 2.l. qui viam. hoctit. Nec neceſſaria eſt hoc caſi remiſſio.l.i. de remiſſ. Vbi autem iuſta cauſa allegatur, quam- uis forte vera non ſit, nuntiatio effectum haber, quia ceſſan- dum eſt ſine iure ſiue iniuria. l. 1. in princ.&§. ſciendum, qui proxime ſequitur. Et hoc dicitur interdum non tenere inſpe- cta veritate: nam cognoſcitur ex euentu. l. i. in princ. dere- miſſio. Qua in re ambiguitas eſt,& tenere aut non teners nuntiartio, varie accipitur.§. Sciendum ex iam dictis ſatis fuit explicatus: nec opus eſt alia declaratione.
Ads. Sed vt probari. Docet VIp. quid obſeruandum ſitin nuntiatione facienda. Si quid iam operis factum ſit, vt dictũ fuit ſupra§.qui opus. Modus ſiue modulus menſuram ſigni. ficat. Horat.lib.i. epiſt. Metiri ſe quemque ſuo modulo ac pede verum eſt. Hoc ſenſu vſurpatur à Vitruuio ſæpe, vt di- ctum eſt indicatum. Hocigitur modulo fit demenſio opetis facti, adhibentur menſores petiti. l. ſi irruptione. ſupraſſ.re- gund. vt probari poſſit,&c. Nam interdicto reſtitutorio ia demum vincit nuntiator, ſi docuerit factum eſſe opus poſ nũtiationem. l. prętor.§. I. Nec ſufficit docere factum eſſeo- pus ſed quantum operis factum ſit. Colligitur ex his verbis& ex§. qui opus. ſupra. durum eſſe, ideo totum deſtrui, quando
aliquid factum ſit poſt nuntiationem. Præſtat illicite factum
non deſtrui, quam deſtrui quod licite factum eſt. In re dubia fauetur reo.l. fauorabiliores. infn de reg.iur. l. inter pares. de re iud. I. Artianus. de oblig.& act. Vtilis eſt igitur hæc dimen-
ſio nuntiatori, quia alias probatio eſt difficilis. Non eſt tamea
hæc præceptio neceſſaria, vt hoc amiſlo nuntiatio inutilis ſit. Complexi ſunt lureconſulti ſcriptis ſuis non tantum quid ne- cearium ſit, ſed etiam quid expediat. b
AdS. Morte. TRELECTIO XIIII
Dlximus
tatio⸗ livei aanda
Abene
denon heaci cellnc cuom detot gicdic lomo dedm derſos derti bpal nuuck duiac dleno däukt tulam vohid cig Uohes
iiand deüdd dähr W uc
3
ddr derei eam n d nrun enan een maen duli uner Ren Vde chan Auo Tle er 0 ddie E

α
nhee b et. edlth orem he
uncan a
iatiome WMltiüteag Syetdäunn dtinetign , guirtn
3 inrelzan b rumlt erum, nün de guittmn cllerpunn nilbetew larucktue aallegauge der qudh Gz Geun nontetexth ängirh e autlolde m didti
dſerurwani
9
caunſt mealimniß
tdemeah
ane
canda ſunt. Hanc enim rationem adfert, quia ius illud pro-
quod factum eſt, l. 1.Lp
b In Tit. De oper A kLimus ſup. factum opus poſt nuntiationem reſtitui de- 1 ſiue iure ſiue iniuria,& c. leg. i. in princ. Idq; acci- piendum ſi vtilis fuerit nuntiartio. l.z. ſ.de pupillo.l. qua viam. hoc tit.poteſt autem inutilis eſſe, ſi aliquo caſu extincta fue- rit licet valuerit ab initio. Itaque hic quæritur an extingua- tur morte. Er quæſtio duplex eſt, vna de morte nuntiantis, al- tera, de morte eius cui nuntiatur. De vtraque dicemus ſepa- ratim. Quod ad priorem attinet, Paul. ait, morte eius qui nun- tiauit extingui nuntiationem. Ergo ſucceſſor nonpoterit ex- periti interdicto reſtitutorio, de quo in leg. prætor. infra eod. Subdit Paul. idem eſſe in alienatione. Si quis alienauerit fun- dum, proptet quem opus nouum nuntiatum eſt, quia his mo- dis finitur ius prohibendi. In his verbis aliqua obſcuritas te- peritur, Nam ius prohibendi, id eſt, ius propter quod fit pro- hibitio ſine nuntiartio, videtur eſſe dominium aut ſeruitus.l. 1.§. vlt. ſupra eod. Qud ius non finitur morte. lhæreditas. j. de regul. iuris. Amittitur quidem hoc ius alienatione, ſed nõ morte. Difficultatem auget quod valet nuntiatio, etſi quis forte tale ius non habeat. l.1. in princ. Etiamſi ab initio non eſſet dominus, valeret nuntiatio. Ergo multo magis,& ſi deſi- erit dominus eſſè. Difficultas ergo pendet ex interpretatione horum verborum, quia his modis finitur ius prohibendi. E- go craſſiushæc verba accipio: quaſi hoc velit Paul. ideo extin- gui nuntiationem, quia conſtitutum eſt his modis extingui ac finiri. Dicet aliquis ineptũ eſſe hunc ſenſum, quaſi idipſum pro ratione adferatur, cuius ratio quęritur. l. quiinterrogatus, ſupra de intertog. action.& ſane ſi iiſdem verbis veteretur rationẽ adferens Pauli, nihil eſſet ineptius. Si ita diceret. Nũ- tiatio extinguitur morte, quia extinguitur. Sed vtitur 2- liis verbis, quę recte intellecta, nec inepta nec nugatoria iudi-
hibendi, quod quis acquirit nuntiatione, ſiue dominus ſit, ſi- ue non ſit, finitur morte&alienatione. Habet enim ius prohi- bendi nuntiatot, ẽtſi re vera non ſit dominus, quia interim ceſlandum eſt. li, quibus inſolens videtur hoc genus loquendi, quomodo ferent quod Vlp. ait in I.1. 3e cxception. Agere vi- detur qui exceprione vtitur. Nã reus in exceptione actor eſt. Sic dic imus eũ qui ſoluit aut cui acceptolatũ eſt liberari, quia his modis obligatio tollitur. Inſtit. quibus modis tollit. oblig. 5ed mittamus verba:veniamus ad rem. Maulta obiiciuntur ad- uerſus hanc ſententiam Pauli: quę obiecta nos diluere opor- tet. Ptimũ obĩicitur lex, veteris. C. de contrahen.& commit. ſtipal.vbi obligationes tranſeunt ad heredes:idq; regulare eſt, paucis exceptis: veluti ex mandato, ex ſocietate. Rationem ad- duxi adl. eius qui in prouincia. ſupra de reb. credit. quia credi- bile non eſt hoc agi inter contrahentes Apparet ſpectari fidẽ, induſtriam, mores, ingenium perſonarum. Reſpondoo hic nullam eſſe obligationem aut actionem. Hæc nuntiato ſiue prohibitio facti eſt tantum, nec aliquid commune habet cum obligatione. Nihil ergo adrem pertinet quod dicitur obliga- tiones tranſite ad hæredẽ. Ne illud quidem aduerſatur quod inſtantia iudicii tranſit in hæredem, l. ſi cum hominem. infra de fideiuſſor. c. quia, de iudic. Nam nullum hic iudicium eſt, ſed præparatio quædam iudicii futuri. Fortius o pponitur no- bis quod dicitur ial. prætor.§. hoc interdictum. infra, inter- dictum hoc cõpetere hæredi. reſpondeo interdictum dati, o- pete iam facto. Nos autem dicimus extingui nuntiationem, cum nuda tantum eſt nuntiatio, cum res adhuc integra eſt. Quod locum habet etſi ſatiſdatum ſit, quia prætor dé opere tantum facto loquitur. Sic dicitur mandatum non finiri mor- te mandantis, ſi res deſierit integra eſſe.. item ſi adhuc.Inſtit. de mandat. Hæc ſententia Pauſi ſic à nobis defenſa,& decla- rata exceptionem habet, ſi quis nuntiauerit pro ſe& hæredi- bus ſuis. ld enim vulgo receptum eſt, nec ratione caret. Nam in pleriſque caſibus mentio hæredis facit, vt id tranſeat ad hæ- redem, quod alias finiretur morte. l. diem proferre.§. 1. de recep. arbitr. l.antiquitas. de vſufruct. Præterea hæc nuntiario videtur adhuc prodeſſe hæredi ad interdictum, quod vi aut clam. Nam poſt nuntiationem non poteſt non vi factum eſſe fact rohibere autem. quod vi aut clam. Et Que hic dicuntur eo bertinent, vt non competat interdictum icPecis nuntiarione. Si non valet vt nuntiatio, valer vt pro- ianlo propter quod vi factum eſſe dici poteſt. Et ſane multe erentiæ reperiuntur inter hæc duo interdicta, de quibus
3 6 „ 2 N, A AAA 444 5
552 dixi ſupra. Sequitur, Sickt altenatione. Obſeruandum eſt alte- natione fandi nuntiationem finiri. Videtur is qui alienat fun- dum,& c. quodammodo nunciationem omittere, quod nibil amplius interſir eius,&c. Nec ea nuntiatio tranſit ad em pto- rem, aut alium ſacceſſorem.
Obiccitur tamen lex, in iudicio. ſu pra famil. erciſcun di. vt oſtendatur nuntiationem tranſire ad ſingularem ſucceſſorẽ. Sed nullum verbum animaduerciin ea lege, vnde id colligi poſſit. Dicitur pendente iudicio familię erciſcundę, poſſe co-
hæredes agere de ſeruitute& nuntiare,&c. pro ſua quemque parte. Si vni adiudicetur totus fundus, caueri oportet, vt quæ ex his actionib. recepta fuerint, reddantur, id eſt, ſi cohæres aliquid cõſecutus ſit ex nuntiatione, quia egit interdicto,&c- Loquitur ergo de nuntiatione quæ effectum habuit, propter quam actum eſt,&c. Deinde ſequitur. Ec ſi eo nomine actum non fuerit, eum ſequi integram actionem, cui fundus adiudi- catus fuerit. Loquitur de actione, non de nuntiatione. Altera quæſtio de eo cui nuntiatum eſt. Dieitur morte eius non fini- ri nuntiationem. Ratio ſumitur ex leg. vlt. infra, eo. quia nũ- tiatio fit in rem non in perſonam, ideo tranſit ad hæredem, quaſi ei quoque nuntiatum ſit,l. penult. Argumẽto id probat
Paul. ex forma ſtipulationis,&c. Is cui nuntiatum eſt promit- tit pro ſe& hæredib. ſuis. Non cogeret eum prætor ita cauere, niſi iuſtum eſſet hæredem teneri. Stipulatio prætoria eſt, quæ concipitur authore prætorę ſecundum naturam,&c. Deinde dicitur: Si is cui nuntiatum eſt alienauerit, non finiri nuncia- tionem. Ratio eadé quæ hæredis, quia in rem fit. d. l. vlt. Ideo
videtur facta omnib. qui quandoq; ædificaturi ſunt. Qui nã ·
tiat in rem omnibus nuntiat, vt alibi dixi. Ergo com petit in-
terdictum aduerſus ſucceſſorem ſi ngularem. l.vlt. Hl. c eſt ac- cipiendum niſi ignorauerit nuntiationem fac am. l.z.§. opus⸗
Dixetit aliquis, ime ignorans tenerur.¹.2.§. aduerſus. Verum eſt, modo ſic nant atum ſit, vveriſimiliter potuerit ei renun- tiari. l. 5.§. nuntiationé. At fabri& alii qui ſunt in te præſenti nõ cogitant de nouo illo domino. Tenetur ergo ſolum ad pa- tientiam. l. pen. Sed hæc diſputatio proprie pertinet adl. vlt.
Ad. lereditori.9. PRKEÆLECITIO XV.
Ocus de cauſa nuntiationis. Cauſa nuntiationis eſt do⸗ ninium aut feruitus, l. 5.§.& belle. ſu p. Codem. l. 1. de re- miſſio. Nam dominus præ dii poteſt obſeruitutem nuntiare, &c. De aliis qui domini non ſunt quæritur. Etiatn tractatum eſt de vſufructuario, ſupra leg. i. S. vltim. vbi diximus nuntiare eum nomineprocuratorio poſſe. Nunc quæritur de eo qui ius pignoris haber, an poſiit nuntiare ob ſeruitutem. Videtur non poſſe non magis quam vt fructuarius, quia dominus non eſt.l. neque pignus. infra de regul. iuris. Videtur etiam non
Poſſe ſeruitutem vindicare, quia vindicatio ſeruitutis non cõ-
petit niſi domino prædii,&c. leg. 2. ſupra ſi feruitus vindicet. Caius tamen hic ait nuntiationem competere: quia ius habet
in prædio ſuo,, cui debetur ſeruitus. Ius pignoris reale
eſt, quamuis dominium non ſit. leg. pignoris. ſupra de pi- gnor. Atque ideo receptum eſt, vt creditori detur vtilis vin- dicatio ſeruitutis.lei qui. ſupra de ſeruit. l.. 9.vlt. de remiſl. V- tilis datur, directa deficiente. d. l. z. fi ſeruit. vindic. Sic eſt in- telligendum, quod hic dicitur de vindicatione, quamuis ſim- pliciter loquitur Caius. Sic etiam vtilis petitio fundi ei datur.
d. l. ei qui. id eſt, actio hypothecaria. Relata ad ius cinile dici-
tur vtilis. arg.. nãque. Inſtit. de actio. Non cõpetit ex mero
directoq; iure, ſed ex iuriſdictione prætoria proſiciſcicur. Et
notandum eſt hic nuntiari nouum opus etiam contra do- minum, quia hic nuntiat nomine ſuo, vt dixi ad l. 1.§. vlt. ſupr. eo. Plus iuris habet creditor quam fructuarius, vt ibi diximus. Quod Accurſ. ait, ſufficientem non eſſe häcrationem, ineptũ ſane eſt& Accurſianum. Vult Accurſ. non recte col ligi: Vin- dicatio ſeruitutis datur, ergo& nuntiatio. leg. qui viam, infra. Sed particula, Nam, cauſalis ſemper non eſt, led interdum ali⸗
vim habet, vt ſæpe iam dixi. Qgam vim habear, ego iam o-
.— 2 A 8 ſtendi. Occurrit obie ctioni. Poterat obiici ‚noncompete-
re ei vindicationem ſeruitutis quia dominus non ſit. Nec ma- le concluditur ita, Non poteſt vindicare ſeruitutem, e gonec ob ſeruitutem nuntiare,& cæt. Iltaque reſpondet Caius, id ne-
gando quod aſſumitur,& ait vindicationem ſeruitutis com

“ ſ— 3—— ———-————— .————.:—
—— —— ꝗ——— —ꝭ;¼— 2——
600
petere. Sed quia hic incidimus in mentionẽ nunciationis que fit ob ſeruicutem, nunc plenius de ca diſlerendum elt, 8 m. terpretanda l. qui viam. infra, quæ intet difficiles leges huiu
tituli numerari ſolet.
Aal. Qui viam. 14. coniungenda ſunt
Vo cõtinentur his verbis luliani, quæ IXam L.2. ſupr. eod. cum l. ei qui. ſupra de ſerni P vnu eſt quod ob ſeruitutèm viæ non poteſt vuntianſ 8 4 2ur me impediat vti via ædificando&c. Hæc verba ati Elaraddr ſed difficultas naſcitur ex antinomia. Nam ſæpe alibi dieit
olle nuntiari. l.5.&§.&belie, ſupr. co.l.. de remichio bone fiater. de ſerure-vrb. præd. in udicio, fam- orcitr- alia un opiniones,& duodecim ego diuerſas repert in a ori tripeis Ac forte piures teperiri poſſunt ab iis qui ennie vedinen ſcripta euoluũt. Ttes ſuni præcipue apud Accurl.& 3tn 1 eſt eorum qui legũt, Viam edificat. Et interpretaaturore C 3 b cxornat. Sic enim habent plerique antiqul codices, Accurfſita videtur legiſſe. Ideo autein dicunt non competere
nuntiationem, quia id non fit caula im pediendæ ſeruitutis.
hæc opinio mihi non p
3
lacet. Primum quia in codicibus emẽ-
datis legitur, In via adificat,& prætertimin Florent. Nec te- mere mutanda eſt ea lectio. Legiin quodam manuſcripto uia in viam adificat. Ac forte ſ.riptum eſt in viam pro in via, vt apud Plautum, In mentem eſſe in Amphit. pro inmèts. & apud Cic. pro lege Manilia, in poteſtatem eſſe, id eſt, pote- b ſtate. Qua dere Cel. lib. i. c. 7. Deindenon videtur recte nec Latine dici, Viam ædificare: tum mouet vt ab ea opinione re- cedam, quod hic dicitur vindicationem ſeruitutis dari. Da ur aduerſus eum qui impe dit ſeruitutem,&c. leg. 4. ſupra ſi ſer uit. vind- Alit exiſtimant nuntiari nouum opus ob leruitutem, ſed nou aduerſus dominum. Alq; ita intelligunt hæc verba Juliani aduerſus eum,& c. ſi dominus ſit. Accuiſita ſenſit ad
Linter. ſupra de ſeruit. Cuius ſententia weriedenploſ 4 ſtà pleriſq; in erpretibus. Nam loquitur Ialian. de eò qui editicat fructuarius,
ſiue ſit dominus ſiue alius, puta, ſuperficiarius, t— poſſeſſor.& c. talem exceptionem addere non eſt interpretis. Hoc non eſt interpretari, ſed legem condere potius. Eraper- tedicitur alibi, contra dominum nuntiari poſle.5. S.& belle. Item etſi fateamur aliquo caſu nunriari nõ poſle aduerſus do- minum, tamen hæc verba latius patent, quam vt ita reſtrin- gantur. Sed de hac opinione ſatis. Qui nugas accurate refellit, nugas agit. Alia eſt opinio eorum qui diſtinguunt leruitutes vrbanas àruſticis. Et hæc ſententia vulgo probata eſt ac rece- ta magis quam aliæ. Hanc ſententiam ego ſequi ſoleo ac de- fendere. ſcripſi lib. 2. diſput. cap. 17. Mouer me primum quod Vlp.· hic loquicur de via, quæ leruitus eſt ruſtica: deinde nul- lum exemplum nuntiationis reperitur, niſi ob ſeruitutem vr- banam, velut in leg..,& belle l. inter. de ſeruit. Non obſtat lex 1. de remiſſio. Loquitur indefinite is qui ſeruitutemha- bet. Non ſignificat his verbis ob quamcunq; ſeruitutem nũ- tiari poſſe.l. in toto infra de reg. iur. Obiicitur præterealex, in iudicio. ſupr. famil. erciſc. vbi dicirur de iure prædii nuntiari nouum opus. Sed non magis aduerſatur, quam l. 1. infr. de re- miſſio. Appellatione prædi continetur etiam vrbanum, l.vr- bana prædia. j. de verb. ſign. Item cum mouetur cõ. rouer ſia de ſeruitute ædium quæ ſunt in fundo, dicitur moueri de iure fundi. Vt micum ſit Alciat. in parerg. lib. 3. c. 24. hoc nõ ani- maduertiſſe. Ex his appareat hæc pugnantia non eſſe, diffi- cultas ergo tantum eſt in ratione diuerſitatis. Ego eam addu- xi& declarani lib. 2. diſput. Quam So non miror parum pro- bari iis qui norunt quid ſit ciuillem ſcientiam tractare. Videre
quæ ſcripſi. Nota, nihil agit,& c. Alterum quod hic adnota-
tur, pertinet ad l. lciendum. Adl. Cum procurator. 13.
PRARLECIIO XVI.
V Arie interpretationes. Mihi autẽ videtur hic ſenſus de- clarari poſſe in hac ſpecie, procurator nunciat nonum opus, vt ſupra diximus, nõ nomine ſuo, ſed domini: alias pro- curator nõ eſſet. Ideoq; ſatiſdat dominum ratum habiturum, J. ſ..qui procuratorio.ſupra. Aduerſarius petit remiſſionem àpr etore, oſtèndit ſe dominum eſſe,& c. Prætor remittit qua- tenus nuntiandi ius non habuerit ꝓcurator, ſed dominus. Sic
Franc. Duareni(omment.
adl. ſi prius.
remiſſio in perſonam domini confertur. Simile eſt quoddi- citur in l. ſi procurator. ſupra ſi quis caution. Stipulauio iudr- cio ſiſti ad vtilitatrem domini retertur. Et in dubio ſicumer- preramur.
AdS§. Sidominus s. Hæc quæſtio pẽdet ex ſuperiori Spe- cies eſt huiuſmodi. Procurator nũtiauit nouum opus excau- ſa damui infecti. iuxta l.1.§. nuntiatio. ſupra. leg. qui bona. ſ quis opus. infr. de damnoinfect. Satiſdedit dominum rarum habiturum. Aduerſarius ſatiſdedit vt poſſet impune ædifica- re. Et comprehenſum eſt certum tempus, ſicut dicitur inl. qui
bona.§. vlt. de dam. infect. Si quid damni contigerit intrall-
lum diem, hæc eſt cautio damniinfecti, quæ dicuur iaterpo- niex noui operis nuntiatione. Quia propter damnumi inte. cum nuntiatum eſt nouum opus. Poſt eam ſatiſdationem domianus cuius nomine procurator nuntiauerat, iternm nun- tiat. Quæritur an com mittatur ſtipulatio de rato? Diſtinguit Iurecon. vt hic dicitur. Non poteſt iterum nuntiare ſine muu- ria aduerſarii qui ſatiſdedit. Commitritur ſtipulatio de rato contra procuratorem, quia ratum non haber dominus. AdS§. Stin remiſſione. Declaratio pender ex iis quæ dicemus
Aadl. Si niuſuam.- 5.
I Oeus eſt de actione confeſſoria& negatoria pertinens L nuntiationem, de quibus actionibus varias quaæſtio- nes tractauit Africanus, vt apparet ex hac lege,& ex leg egi. de exception. rei iudic. Quæ eandem inſcriptionem habent. Duplex autem hic queſtio eſt:vna eſt de actione conteſſoria, qua vindicatur ſeruirus. l.z. ſupr. ſi ſeruitus vind.§. æque.nſt. de actio. Dicitur confeſſoria, quia confitetur actor ſiue intẽ- dit ſeruitutem ſibi competere. dict. leg. 2.&§. æque. Vtcum quis intendit ius vicino non eſſe altius ædes tollere. Vindi- cat ſeruitutem altius non tollendi, quaſi ea ſeruitus impoſita ſit ædibus.Alias licet domino ſuo ædes tollere,& cæt. leg. al- tius. Codic. de ſeruitut. Qui hac actione experitar, ſubito- nus probationis, l. 2. ſupra, de probat. Probare debet ſeco- minum prædii,& cæt. dict. leg. 2. ſupr. ſi ſeruitus vindic. ltem probare debet ſibi impoſitam eſſe ſeruiturẽ, l.5..& belle Sex- tus. ſupra eodem. hæc ſi probauerit reo defendente vincetin iudicio. Si non probauerit, abſoluetur reus, Il.qui acculare. Codic. de eden. Quid igitur ſi reus non defendat rem, id eſt, cauſam& litem: dic enim plerunque accipitur. Cicer. pro Murena. Non ſolet reus damnari iure ciuili, niſi iudicium lit acceprum& lis cõteſtata, vt alias dix ſæpe. Variis modis coer- cetur reus à prætore, vt rem cogatur defendere. Et vulpure eſt genus coercitionis per miſſionem in poſſeſſionem inre⸗ bus corporalibus, titul. quibus mod. in poſl. eat. de ſeruituii bus autem dubitatur. Si is à quo vindicatur ſeruitus non de fendat. Non enim mitti poteſt actor in poſſeſſionem ſetui⸗ tutis. Res incorporales non poſſidentur, Inſtitut. de teb-cot. poral. l. ſeruus.§. Incorporales. de acquir. rer. domin. Ait igi- tur Africanus, hac pœna plecti reum vt petitoris pattes lali⸗ piat,& de iure ſuo docere cogatur. Exigitur cautio,&c.e exemplumrautionis ſiue ſtipulationis iudicialts, de quain!liſ de verbor. obligation.& Inſtitut. de diuiſ.ſtipulatio. Quam vltro egiſſet. Vltro, id fere ſignificat quod vulgo dicmus, cx ſua parte, vt in I. 1.vti poſſid. Actio nunquam vltro poſlellori datur.l ſed cui vltro. de negot. geſt.& aliis ſimilib. locis quos alibi adduxi. Reus igitur effectus peritor aget ius ſibi elle a⸗ tius tollere,& cogetur probare,& cæt. Grauis œna hæcc propter onus probationis. Eſt aliud genus coercitionb cum iam ædiſicatum eſt in l. 4 5. de damn. infect. Cuius legs initium mendoſum eſt in pleriſque codicibus. Hic non pole eſſe locus cautioni, de qua loquimur, quia iam ædificatum eſt, ſed poſſeſſio transfertur. Sed quomodo poreſt ag con⸗ feſſoria antequam æd. ficatum ſit? Nam hæc actio datut 30, tra eum qui impedit ſeruitutem.l. ſi quis diuturno.vliuhe ſi ſeruit.vindic.l.vti frui.§.vtrum.ſi cert. petat. Sicut in aliis 1 ctionibuus in rem, requiritur polleſſio,&ec.ê. ofcium.i. de rei vind. l.1. Cod. de alienation. iud. mutan. cau- Vatiæ 3 ſunt opiniones. Et quidam putant hic agere eũ confellon- qui impeditus fuit. GCœpiũ uit ædificium, vel aliquis 3 ratum. Ego autem puto poſſe competere hanc 2etona, ſi quis nondum impe ditus ſit, quia timet actor ne impedi
—.. 5 0 erul põ datur poſſidẽti. Sed ſi reus dicat ſe nõ immpe dite,nd 4 dhe
cipel teſt. fecell quino fetaru queco
rindic
tollac ſegus tmalt ſerdun Ralaal ltos, Wact gaeacd Rorise deors 7 odih biß 1 tedem wicst welbe uCde unla. dens⸗ enit uꝛti tanad glan tleban 6 i. daont truin d tn düüar ſdüne deena ma vüs dane

In Tit. Deoper. noui nuntiat. 6o
ſuſcipere iudicium. Sicut dicitur de rei vindicatione, J. vlt. de ſcripſimus lib. r. diſput. c. 21. Sententia igitur bæc proderit vi- rei vind. Ego alias dixi ad. mhil commune. eum qui vindicat, ctori, vt poſſit ædificare poſt nuntiationem. Nam facile obti- intendere ſimpliciter rem ſuam eſſe. Apud veteres non fiebat nebit remiſſionem à prætore, quatenus,&c. Et tuto potetit mentio poſſeſſionis. F ormula vindicationis apud Cice. pro ædifieare, quia certus eſt de iure. Imo etiam hoc aſu dici po- Murena: Fandum quisabinus vocatur, hunc:go ex inre Quiritüi teſtremittendam eſſe nuntiationem ſimpliciter: quia appalet meum eſſe aio. Ibi egoteex:ure manu conſertum voco. Reus au- rem iudicatam eſſe: cautum eſſe ne nouum opus nuntietur. tem qui dicit ſe non poſſidere vitat iudicium.dd. vlt. Sic etiam Quia in promptu eſt probatio„ videtur inhibenda omnino agitur hic confeſſoria, nulla facta mentione poſleſſionis aut ellſe nuntiatio. arg.l ſi is à quo. vt in poſſeſſ. legat. hode ſi con- impedimenti. Sed licer aduerſario dicere ſe non impedire a- ſtat quomodo agamus, ceſſat ſatiſdatio. Hoci gitur c.ſu cauir ctorem quo minus vtatut ſeruitute. d. l. ſi quis diuturno.§. vlt. cognitio eſt nece ſſaria„‚& debent vocari ad prætorenũ quo- Si vero contradicat, procedit iudicium. Vnde vulgo dicitur in rum intereſt. l. de vnoquoque. infra de re iud. vt puta is qui taunn foro, Oppoſition vaut trouble. Cum loquitur de interdicto vti nuntiauit aut eius procuraror. Itaque videndum eſt ne fallus dlälhee poſſidetis. Sed cur ait Africa. non alias partes eſſe iudicis: Nam procurator ſit. l.cum procurator.§. vlt. ſupra eo. Præror de- poteſt actor mitti in poſſeſſionem bonorum aduerſarij, l.is cernendo poteſt addere exceptionem procuratoriam. Cuius cuius.ſupra ſi ſeruit. vindi. Reſpondeo his verbis non excludi exceptionis menrio eſt in linter quos.§. alieno. infra de dam.
tarienn
tao,D,.
nrar alias coercitiones quibus vtitur prætor aduerſus abſentes& infe. Extra quam ſi procurator non ſit, poteſt eriam dici, licet ſiplber 4 1. contumaces. Poteſt mitti actor in poſſeſſionem aliarum re- eaexceptio ſit omiſſa, tamen tacite intelligi: quia falſus pro- dmnda rum quæ corporales ſunt. Docet quæ ſint partes iudicis co- curator non nocer,&c. l. licet. ſup. de iudic. hæc eſt plana&
rü geie gnoſcentis, maxgis quam prætoris. ludicis dati non eſt in poſ- ſimplex interpretatio huius legis, meo quidem iudicio. Alcia-
1 ſeſſionem mittere, ſed prætoris. l. iubere. ſupra de iuriſd. Et tus vnus hie contendt Africanum non loqui de confeſloria hoc remedium prætoris vtiliſſimum eſt, quia iudex partes ſu- actione. Cuius argumenia facile refelli poſſunt ex is quæ di- as interponit cum reus præſens eſt, ſed non vult iudicium ſuſ- xi. Præcipua eius argumenta hæc ſunt. Primum ait non con- cipere. Iubet eum cauere. Quod de abſente intelligi non po⸗ uenire titulo ſi de confeſloria intelligamus, ſed potius titu. ſi
—
4 me teſt. Quid ergo ſi nolit adeſſe ad iudicium 2 Tane miſfio eſt ruir.⸗nd Verum apparet ex iam dictis poſteriorem partem G g, n neceſſaria. Deinde hoc remedium prætoris vtile e ei anrum gis pertinere ad nuntiationem. Prior quidem pars non ma- kimad qui non poſleſſor eſt, vt onus probandi in aduerſarium tranſ- Phopere periigerde vna non debuit ab altera auelli,& ſepa- darnett feratur. Miſſio vero vrilis eſt zi poſleſſori, cum ziio quo- 6 cum hæ coniunctæ eſſent ab Africano. Secundo ait ra- h 6 que confeſſoria compeiit, l.& ſi forte. ũ. ſciendum. ſi eruitus tionecarere vt reus amittat poſſeſſionem ‚quia non defen dit aun vindic. in actione confeſſoria. Sed iam oſtendi hoc nouum non eſſe. mnrtalns Adduxi exemplum ex l. 4 5. de dam, infect. item ob fallam in- Kſaeſu PDRAIAILECTIO XVII. ficiationem id accidit in rei vindicatione. l. vltim. de rei vind. roles h Tertio ait confeſſoriam non competere niſi ei qui inqvieta- aſerumin Are- Iximus de confeſſoria actione: Nunc dicendum eſtde tus eſt, l. loci. ſi ſeruit. vind. At hic nulla eſt inquietationis leregag atmia. D negatoria,& declaranda pars altéra legis noſtræ. Nega- mentio. Dixi alibi verum id vſquequaque non eſle.& ſi id ve- apennu toria competit pro aſſerenda libertare. l. 2. ſupra ſi ſeru. vindꝑç. tum eſſet, noſtra interpretatio adhuc conuenit et verbis. Cum obaretttin 5. æque. Inſtit. de actio. Datur negatoria, quia negat ſetuitu- ait, ageretur ius vicino,&c. id accipiendum quo caſu licet iia ruirosſbüln tem alteri non deberi, id eſt, dicit non deberi. hoc ſignificat experiri. Non erat quæſtio an poſſet agi confeſſoria: ſed dubi- 517Sde verbum, negare, apud Latinos auctores. Et dicitur actio con- tabatur de officio iudicis in contumacem, quo caſu poteſta gi. fendenttun traria.l.ſicuti. in prin. ſi ſeruit. vind. Quia ſicut vindicatur ſer- Quarto ait verbis non conuenire Afticani, cum ait, non alias , lgals uitus,&c. ita& contra viceuerſa vindicatur libertas. Et hoc ge- pPartes. Nam ſunt alia genera coercitionum. d.l. is cuius. Ego encuteni nus actionis non eſt receptum in rebus corporalibus. d.§.=- iam reſpondi, ſuperuacanea eſſet repetitio. Reliqua argumen- jpiun G que. actio non datur vltro ei qui poſſidet per quamnegetrem ta leuia ſunt. b 1 l, vlliche actoris eſſe. Quamuis in pluribus caſibus is qui poſſidet, a- i, Se i⸗ Varisnad ctoris partes ſuſtineat. d.§. æque. Sic enim eſt intelligendum Oeds Zepiennſter e 38 113 ndett. U quod ibi dicitur, Sane non vno caſu. Corruptus autem eſt locus L cus le vi nuntiationis. Reſtituitur quod fa ctu meſt,&c. olelicxegr ab iis qui non intelligebant phraſim Latinam. Non vno caſu,* lrrnens Auntiatioeſd perſpicitur in hac ſpecie.Prætor adi- Leudn id eſt, multis caſibus. Huius actionis exemplum hic eſt. Cum 8 nio un nuariaris mox prohibuit. Titius nihilominus feuiuu ago ius mihi eſſe altius tollere, hic vindico libertatem ædium, tlacion tfretus uſſu prætoris. Aduerſarius contempſit nun- Tiſlrns quæ liberæ ſunt proculdubio, niſi impoſita ſit ſeruitus. l. alti- ationem propter prohibitionem, qaæ ſecuta eſt. Ait Vlp. po- al k us. C. de ſeruit.& aqua. Qui ita agit probare debet iuxta regu- torem eſſe prohibitionem. facit l. quod iuſſit. de re iudic.& 1 hue laml. z. de probat. Probare debet ſe dominum fundi,&c. Li- quod ibi dixi nuper. Nec diſſimile eſt quod dicitur de interlo- hnif bertas autem probatur eo ipſo quod non apparet conſtituta Cutione arbitri. l. qualem.§. decem. ſupra der ecep. arb. Nec 1 wloh 1 ſeruitus. l. 5.§. meminiſſe. ſupra. Dixerit aliquis, quid opus eſt dubium eſt quin hoc caput lumptum ſit ex eo tractatu de ar- larcan b hac actione ei qui poſſidet? Nonne melius eſt eum expectare bit. cum ſit Vip. lib. 13. ad edict. Et animaduertendum eſt hic bilste 3 dum aduerſarius egerit confeſſoria, ius non eſſe altius tollere: Prætorem adiri quamuis non ſit neceſſe. l. i.§. nuntiatio. Sic huan, quia tunc ſoli actori incumbet probatio? Reſpondeo vtilem autem iuſſus non eſt prohibitione prætoria, de quain§. me- hugais eſſe hanc actionem, maxime ob nuntiationem noui operis. miniſſe. Ea prohibitio diſtinguitur à nuntiatione: hic non pro- unſan b Nam ita ago, quia forte vereor ne cum cœpero ædificare, mi- hibet prætor, ſed iubet nuntiari,&c. ünndi, hiuntierün nouum opus,& opus interruptum maneat, Xc. Aͥal. 5i procurator zgelin 9 Atenim poterit peti remiſſio à prætore, de qua iam ſæpe dixi- 7. I7. nusſun be Sed hæc remiſſio ſolet concedi eatenus quatenus ius æ- PKLECTIO XVIII. Hüicin üibbocrirl kein princ. l. 1. de remiſſio. Nec arbitror Iximus ſupra locum eſſe interdicto reſtitutorio, Ccc. fi nulta 4 aitatis conſultum hactemiſſione conditionali: quia vereor modo nuntiatio teneat, ac vrilis ſit. Ali 1 E do len, quis ſit futurus iudicij euentus. Euentus eſt valde dubius, ac interdictum ex noui operis nun jati 5 4 auginf DTeit auc h Incertus non minus quam in bello, vt dicitur in l. quod debe- Pl Pe Ttlarlone; de quoln. prætor. 19, tur. d I. Mihi— 5.. 4 erunque tamen accidit vt detur interdictum quod vi aut do her rur. de pecul. Mihi ergo magis expedit ita agere, vtpoſtrem clam. Sicut in hac ſpecie, ſi procurator opus nouum facien- ruadn 9 iudicatam certus ſim de iure meo,& nuntiari non poſſit no. dum prohbuit. In Loen ucs hr— en⸗ wrco, uum opus. Nam reus hac actione damnatus, quia præſens eſt, beat... ſ. ſ.. ſup EzatracmuttnSteie unp rohi- ut Sauu& rem defendit 2mihi natus, quia prælens eſt, beat. l. ⁷§. 1. ſupra eo. in interdicto quod vi aut clam. nõ mul- u etat 1 unpedſturane. ezder ſe mihi moleſtiam non facturum, nec tum refert. l. z. in prin. infr. quod vi aut clam. Nec dubium eſt clcl ga non poterit c⸗ harum. l. egi. ſupraſi ſeruit. vind. iaaque qain hoc ſcriptum ſit ad interptetationem eius interdicti: id- nanu g V dar, don damhaliöſ unntiase nouum opus. Si vero non defen- que apparet ex inſcriptionibus capitum Paul. i9. 6⁷. ad edic ercleſ⸗ aenon. unariuh ec cauebit ſimpliciter, ſed ita donec Sic enim eſt legendum non 57. Dixerit aliquis, nonne poteſt eun Lanureüemdet Fif prouiſionem vulgo dieitur. Nec diſ- nuntiari nouum opus per procuratorem? l.i. 9. nuntiario ſu- wrugs Plum in penul. de aqua quotid.& æſti. de quo pra. Reſpoudeo uuntiationem ita dem ũ valere ſi latiadedetit du jpe P

6 02
procurator. l.ĩ.§. qui procutatorio. At in interdicto quod vi, non habetur ratio perlonæ. dict. l. 3. Quiuis procurans alteri- us negotia poteſt prohibere. Idem dicitur in l.per procurato- rem. 72. ſupra de procur. Sufficit vi tactum eſſe, aut clam, vt prohibitiue factum dicatur quod alias clam factum eſſet. Sic eriam diximus alibi nuntiationem faciendam eſſe in re præ- ſenti. l. †. ũ. nuntiatio. Nec aliter locus eſt huic interdicto. Ta- men in interdicto quod vi, ſufficit quælibet prohibitio.1. 1.& I. 3. quod vi aut clam.. Veæſtio hic tractatur, de qua iam aliquid dixi adl. ſ.§. fi Q plurium. Duo communiter poſſident eandem domum, b nunrtio vni ne altius tollat,&c. Quxæritur an hæc nuntiatio noceat alteri? Ait Vlp. nocere omnibus qui poſtea ædiſicaue- rint. Nuntiatio. it in re præſenti,& nocet etiã abſentibus.l. 5. §. nuntiationem. Eiautem qui non ædificauit, non noceret, quantum ad pœnam huius edicti. Pœna eſt vt cogatur de- ſtruere.I.pen. hic. Deſtrueturtamen totum opus, quia deſtru- ctio indiuidna eſt. l.ſtipulatio. 5. quæſitum. infra. Et is qui non ædificauit tenetur patientiam præſtare. d... pen.& lcompetit. §. vlt. infra quod vi. Inrelligitur autem feciſſe is qui conſenſit facienti. Non teneor ſi me ignorante ſocius ædificauerit.
Quod autem dicitur de ædibus communibus, ſic accipien- dum eſt, quia communiter poſſidentur. Nam hocinterdi-
ctum datur contra poſſeſſorem.l. vlt. Adl. Scienaum. 19. T Aria eſtinterpretatio huius legis. Dicam breuiter quod
mihi verius viderur. Nuntiat qunidam nouum opus pro-
ter dominium puta, aut ſernitutem. Aduerſarius quieſcit& deſiſtit ab opere,&c. Adit prætorem, contendit iure nuntia- tum ſibi non eſſe,&c. Nuntiator non poteſt docere de iure ſuo, atque ita denegatur ei execurio nuntiationis,&c. Damna- tur quanti intereſt,&ec. Nunc vult agere actione legitima, forte confeſſoria,&c. An poſſit quæritur. Dubitatur, quia de eo iure cognitunn eft,&c. Vnde videtur obſtare exceptio rei indicatæ,& c. l. cum quæritur. de excep. rei iud. Sed tamen ait Paul. actiones integras manere. Nam non fuit principaliter hoc deductum in iudicium. Nec egit actor vt ſeruis declare- tur ſibi deberi: quamuis de eo cognitum fuerit ſummatim. Agit vt pronuntietur, iure nuntiatum eſſe. Sic in pleriſque in- terdictis poſleſſoriis accidit. Interdictum quorum bonorum, in quo cognoſcitur, au quis ſit hæres, ſed ſummatim. Eo ſpe- ctat agens vt poſſeſſionem nanciſcatur: ideo non præiudicat petitioni hæreditatis. l. C. ſi de momen. poſſ. Agens petitio- ns hæreditatis petit ſe declarari hætedem,& hoc principalitet deducitur in iudicium. Ait Paul. ſicut in iis,&c. Oſtendit legi- timas actiones integras manere cum ab initio prætor dene- gar,&c. vt in l. qui viam. l. ſi quis riuos.& ſimilibus. Non enim ideo denegatur nuntiatio, quod ſeruitutem non habeat nun- tiator, ſed quia non ſit hæc iuſta cauſa nuntiandi: quod non ſufficiat, ſeruitutẽ habere. Id autem ſufficit in actione legitima.
Sed finem dicendi hic faciam, vrad templum eamus gratias
acturi Deo omnipotenti, quod tam feliciter ſuſceptum& au- ſpicatum noſtrum ſuperioribus dictis gubernarit.
IN TI T. 11. DAMNO INFECTO. Ca v. I.
ReVMENTVM huius tituli fere continetur edicto prætoris: quod edictum eſt propoſitum l. prætor, vt conſuleretur eis qui damnum ſibi N timerent ex ruina ædium vicinarum. Nam an- VA tecautionem damni infecti, de qua edictum eſt propoſitum, non videbatur ſatis proſpectum eſſe huic in- commodo at vero ſi vicina domus ruinam minetur, hac cau-
D E
tione mihi proſpicitur. Quid enim aliud fiet? neque enim æ-
quum antiquis videbatur, vt eius domus dominus, quæ da- mnum ſuo caſu attuliſſet vicinis ædibus, damnum ſarcire co-
geretur, in d. l. Prætor.§. hoc edictum. argumento ab animali-
bus quæ noxam commiſerunt ducto. Durum eſt vitioſarum ædium dominum cogi vt eas reficiat, qui tantis ſumptibus par eſſe non poſſit, aut malit ædes deſerere, quam vitium facien-
Franc. Duareni(omment.
tes inſtaurare. l. ſed an vltro.§. i. de nego. geſt. Neceſſitatis igi tur cauſa introductum eſt hoc remedium ſtipulationis præ- toriæ, quæ damni infecti vocatur. Vocandus eſt autem domi- nus vitioſarum ædium ad prætorem, vt caueat ſe reſtituturum ſi quid damni ab eius ædibus fuerit illatum: quæ cautio præ- toria, ſtipulatio eſt, vel potius imperium prætoris, vt dicitur in Liubere cauere. de iurifd. Formula autem huius ſtipulationis eſt, vt ſi intra tempus à prætore definitum domus deciderit agi ex ſtipulatione poſſit quanti intereſt eius qui ſit ſtipulatus. nid ſi prætorem adire vitioſarum ædium dominus nolit Actor mittetur in poſſeſſionem,& ſi perſeueret obſtinatusis à quo cautio exigitur, poſſeſſor conſtituitur actot: à quaſiar- ceatur, actio ei in factum datur: quia tantum conſequitur, quantum ex ſtipulatione præcoria eſſet conſecuturus. Hæc a. menti loco εααʃ& generaliter dicta ſint, deinceps lingulz conſideremus.
Huius⸗ ſtipulationis cauſa. — C A. II
Dixuum autem ſtipulationis cauſæ conſiderandæ ſunt. quæ exiſtunt vel ex rei ſtatu, vel ex qua damnũ tuetur, d ex facto à quo exigitur ſtipulatio, vel ex eo facto eius qui exi- git, id eſt, actoris vel ſtipulatoris. Rem igitur eiuſmodi eſſeo- porter, vt ex ea damnũ aliquod euidens timeri poſſit: vndein- fectum dicitur, quia non ad factum, ſed futurum pertinet.j prætor.§. hoc edictum.& l. 2. Damnum infectum eſt, damnum non factum, quod futurum veremur: Huius autem ſtipulationis vtilitas declaratur in l. 6. hoc tit. Verum eſt, ſtipulatione non interpoſita, dom inum non teneri virioſarum ædium, vt etiam ne rudera quidem tollere cogatur. l. prætor.§. vlt. Quid ſinõ negligentia, ſed iuſto aliquo impedimento, cautionẽ nonexe- git? Reddendum erit ei interdictum, quo vicinus compellatur rudera tollere, aut ea pro derelicto habere. l. quodfotte. S. Quod ſi extra ius ſibi caueri poſtulauerit, ne hoc quidem calu eicompetet actio. l.cum poſtulaſſem. 44. Hic vulgo locusob- ſeruari ſolet, cum agitur de interpellatione extra ius. None- nim neceſſe eſt debitorem in iudicio interpellari, ſed ſi extra ordinem, idoneo loco& tempore, J. ſi ex legati cauſa. de velb. obl.& l. mora. de vſuris. id eſt, eum quem nobis habemusob- ligatum: hic agitur de eo, cum quo ſtipulatio contracta eſt.In ſumma ad damnum futurum pertinet hæc ſtipulatio: nonad iam factum, cum res huiuſcemodi eſt, vt veriſimile damnum aliquod timeatur, vt ruina, vt ſi vitium eſt loci. l. 19. 5..Atqus hæc de ſtatu rei. b b Secundum eſt vt ex parte rei, id eſt, promilloris ſeu defen- ſoris vis ſpectetur, vel factum eius: quæ ſunt diſtin guenda.lta- que de iure priore loco, deinde de facto. Ius intelligimus do- minium, vſumfructum. l. corum. in prin. vt ſuperficiem, vſum, habitationem. Exigitur cautio ab eo, qui dicitur dominuseſ- ſe: qui ſi nolit cauere, mittitur actor in poſſeſſionem. lIdemeſt de ſeruitute in l. qui bona.§. 1. Seruitus autem realis eſtintel ligenda, cum ſimpliciter ſeruitutem dicimus, vt inl. ſtipula- tionum quædam. 2. de verb. obl. Idem eſt dicendum de eo qai rem bona fide, in l. qui bona. in prin. Illic quæritur de cauend ratione, conſtat enim cauere debere: vbi addendum eſtidem eſſe dicendum de poſſeſſore. l. inter quos. 39.. ſi domus. Inde quæſtiones multæ naſcuntur. Primo de domino. Quid enim ſi tantum dominus ſit pro parte? Dicendum eſt, cauere eum debere pro parte non in totum. l..§. ſi plures. niſi cum plo petitor communes ædes habeat, l. ſi edibus. Quotiesenim damnum alia ratione ſarciri poteſt, locus non eſt damniiofe- cti.l. qui bona. 8. de illo. Propter factum etiam cogitur domi- nus ædium nomine cauere. l. ſi finita.§. deinde ait prætot. hic. l. qui vias.§. quod ſi quis. de no. ope. nunt. Huius tei eſt exem⸗ plum apud Plin. lib. 3 6. c. 2. de ædilitate Scauri, qui Romam columnas marmoreas efferendas curauit, tantæ magnitud- nis, vt redemptor cloacarum ſibi caueri poſtularit, quedpro- pter pondus& grauitatem nocere poſlent cloacis, quarum ille redemptor erat, damnumque receperat. Excipe locum quii- blice reficitur: tum enim adeundus eſt Princeps, qui curetlo⸗ cum publicum refici ſine cuiusquam incommodo. fluminu-.
5. quid ergo. Is autem qui curat aliquid publice reficiendum/
damnicauere non cogitur.
Tertium eſt vt de actoris perſona videamus, dee⸗ un b x nun-
caue
jusp
quid goil tem tran cor kipul 4A tqun Rla nohe mdit kebet
A' rKtiu. dona. t. r
.
mehel
iteme
Joset legde:
lcikas
trgeac Lat dona
binee
lol
rpone
Galr,
rdeau
ruüci .E urrir Wfguau Num brge waal

dtgulan natiumni Hai Cautjohdneh ciacsammin e. qpdin ehocqum leutpue rernrah ſa pellui ddi Suicauuan nodöbedeen io conrathi cſtyxatom
Ferilimikäen
locil n
wiloröialt dtdſtugri kvsictelgen⸗ tlapetiärnt dicitoräumar ellorrl tem kai mos,kt üceodvod
vrrialö
—
jn Tit. Deoper. noui nuntiat. 6e;
ſæ nuntiandi ab eo pendeant. Huné autem aliquod ius opor- tet habere cut cautionem requirat: cui autem cauendum ſit, declarat Prætor, cum ait, Qui: urau trit non calumnis cauſa ſ poſtulars. l.. quod quomodo accipi debear, docet Vlpianus in J. qui bona.§. quidamai. lis enim tantum eſt cauendum, quo- rum intereſt. Quod autem ſit hoc ius ex prudentum inter⸗ pretatione inductum, hinc colligi poteſt. Primum hoc ius quod dicimus ei competere oportere, qui petit caueri, debet eſſe dominus eius domus, quæ eſt proxima vitium minanfti.!⸗ damni. 18. Idem dicendum eſt de eo quivſumfructum, luper- ficiem, aut huinſinodi ius aliquod habet: quia eius jatereſt ſibi caueri. l. qui bona.. ſuperficiarium. hic. Huc pertinetl. inter quos.. damni infecti. Queſtio eſt an proprietarius vſufru- ctuario, vel vſufructuarius proprietario caueat: quæ diſputa- rio extat in l. damui. S.ei qurin conducto. Nam alia actione ei poteſt conſuli. Exceptio tamen eſt vnainl. inter fructuarium. Quid de iure pignoris dicetur, an is qui habet pignus iure ſibi cauere poſſit? l. damni. Dicitur cautionem eicomperere, cu- ins periculo ædes habet, inl. 13. ff. de pign. act.& tamen in l. quid de creditore. dicitur ciuiliter ei caueri. Quæritut de in- quilinis: nam domini non ſunt: ſed eis cauetur proptet vtilita- tem. l. qui bona.§. qui damni. Sed hoc iptelligendum ab ex- traneo& alieno:nam à domino non cauetur. cum eo enim ex conducto agi poteſt. l. eadem.§. de illo.& l. 33. vbi actio pro ſtipulatione ſumitur. Alia quæſtio eſt de emptore, an emptori cauendum ſit, an⸗ tequam domus tradatur.l.cum emptor.3 8. non debet caueri: vt ſi antequam traderetur emptori, emptor precarius in ea do- mo habitaret. Addendum eſt,& ſi emptor ſtipulatus ſit ante
traditionem: tamen illa ſtipulatio tantum ad damnum referri
debet quod poſt traditionem accidit.l.damni. 18.§. emptor.
Alia eſt quæſtio, de eo qui iuxta monumentum adificauit, aut iuxta ædiſicium ſuum monumentum fieri paſſus eſt. l. qui bona.§. ſi quis iuxta. an poſſit damni infecti cautionem pete- re. Qui ædificauit, damni infecti cautionem petere non po- teſt, quia rem illicitam admiſit: ſed contra propter ius monu- menti cautionem petere poſſumus. Hinc obſeruari ſolet, idem dicendum eſſe de cautione in iudicio peti ſolita, quam nos ſecuritatem vocamus, Sauuegarde, l. illicitas,§, potentio- res. de offic. præſi. Videtur enim cauendum non eſſe, quiarem illicitam admiſi: ſed quia aliter non quieſcerent, publicæ qui- etis cauſa datur cautio, l. 1.§. quies. ff. de offic. præfect. vrb. Qſtio eſt de co qui maluit cedere, quam cauere, in l. qui bona.§. ſi quis quia. Nam ſiis vicinas haberet,& relictis vitio- ſis in eas commigrarit: in ruinoſas autem vicinus miflus ſit:an ſibi poſtulabit ab eo caueri qui miſſus ſit in vitioſas? Minime, reſpondet iureconſultus, l. damni.§. ſi vicinas. quæ videtur contra. Quid de bonæ fidei poſſeſſore eſt dicendum, an po- teſt cautionem exigere?nam cauere debet, in l. qui bona. 5. ſu- perficiarium.& in l. quid, de credit. In l. qui bona fide, priore refestur ſententia Marcelli, quæ nec probatur nec improba- tur:at in poſteriore videtur improbari, ſi lectionem vuſgarem ſequamur. Haloander autem admonet, hæc verba, id est ere- ditori, in quibuſdam codicibus deeſſe: quæ ſi expungantur, ro- ferri poterunt ad eum quià non domino emit. Tutius eſt ta- men Flotentinam lectionem ſequi, vbi legitut, huic proſpici- endum, id eſt creditori, quod de eo dubitaſſet, quia refert ſen- tentiam Marcelli: cuius ſententia eſt ſequenda„niſi iudex ali-⸗ qua iuſta& idonea cauſa motus cauendum putarit, vt dicitur inl. qui bona. 5. qui damni. Quid ergo ſi timeat ne ſibi per viam eunti noceat caſus ædium, an ſtipulari poſſit ſibi caueri damui infecti? Non, ſed adire debet magiſtratus, l. ad curato- ris. hic. qui curet domum reſici, l. præſes prouinciæ. de offic. Præſ. Sed parum hoc videtur conſentaneum his quæ ſupra di- ximus, id eſt, neceſſitatis cauſa hoc eſſe inuentum remedium. At diſſimilitudo in illis eſt. nam ob metum vicini non cogitur dominus ruinoſæ domus domum reſicere: ſed cum agitur de vrbis pulchritudine& decore, cogi poteſt ad reficiendum, in 1.1. de his qni deiec. vel effud. Intereſt enim reip. vt ſecure per vias itet fiat, l. Prætor.§. hoc interdictũ. ff. de noui oper. nunt. Sed ſi domus eſt ruri,& multum eſt iter, hoc caſu non cogitur
reficere, ſed cauetur proximo de ruina. Hactenus de cauſis cautionis damni-.
infecti.
64A*. 1ii. Formua huius ſtipulationu. PX huius ſtipulationis forma frequentes ſolent quæ ſi ones oriri. Primo enim quæritur; an ſit neceſlaria ſatiſdatio: nam verbum promittere poteſt intelligi de ſimplici teprotniſ⸗ ſione, item& de ſatiſdatione. Hoc autem verbis Prætoris eſt expreſſum in l. Prætor. in princ. In huiuſmodi igitur quæſtio= ne diſtinctio adhibenda erit, fuone an alieno notnine quis promiſerit. Nam qui ſuo nomine prömitrit, ſatiſdare non te⸗ nerur, nec fideiuſſorem dare. Nihil autem refert an is qui promittit ſit domninus, an inquilinus: ſed tantum eſt conſide⸗ randum an ab eo ſuo nomine petaxur cautio, vt ſi rem bona fi- de à non domino acceperir, l. qui bona. in prin. qui autem alies no non ſuo cauent nomine, ſatiſdare coguntut, id eſt, fideiuſ⸗ ſorem dare, l.1. qui ſatiſd. cog. quia in rationè proprietatis pro procuratore habentur, l.tf.§. vlt. de ope. nou. nunt. Nam cu- ſtodiam debet præſtate fructuarius, l. 1.& 2. vſufruct. quem- adm. cau. à creditore autem exigenda eſt ſatiſdario eius nomi- ne qui dedit in pignus, l. ſi cum vend.& ſeq. de pig. act. quæ ra- tio ceſſat in eo qui ſeruitutem habert, l. qui bona.§. i. quæ ſic concilianda eſt cum cæteris quibus cõtraria eſſe videtur. Cum dicimus vſufructuarium ſatiſdare, notanda eſt ratio quam ſubdit Iureconſultus: ait enim vſufructuarium eſſe velut pro- curatorem: at qui ſeruitutem habet itineris, aut aliam, non eſt eiuſmodi: nec enim habet curam, aut fundi cuſtodiam qua ra- tione dicitur vſufructuarius procurator. Cauer autem is, qui habet ſetuitutem, pro iure ſeruitutis, non autem pro proprie- tate: ſed cum agitur in fructuarium, debet cauere de domo ipſa, cuius Habet vſumftuctum. Hinc quæritur, quid ſi contro- uerſia ſit quis ſit dominus, ita vt non facile appareat, an ſim- plex reptomiſſio, an vero neceſſatia ſit ſatiſdatio. Hæc quæ- ſtio ſic ſoluitur in l. Prætor. in princ. Si controuerſia erit, domi- nus ſit necne qui cauebit, ſatiſdare:ubetoſub exceptione. Idem di- citut in l. qui vias. Sub exceptione autem id eſt, extra quam ſi dominum eum eſſe poſtea conſtirerit. Nam ſi dominum eſſe eum finis litis demõſtrarit, fideiuſſores liberabunrur. Quod autem hic dicitur, intelligendum eſt niſi à vero domino peta- tur repromiſſio, l. ſi proprietarius,§. Plautius. Nam ſi à vero domino petitur reptomiſſio, inanis eſt alterius ſatiſdatio. De- inde quæritur, an in ſolidum, an pro parte cauendum ſit. Re- ſpond.ſi quis eius rei quæ vitium facit eſt dominus, in ſolidum debet cauere, l. in ſtipulatione. quod ſi pro parte illa dominas ſit tantum alicuius, pro parte tantum cauebit, l.plures: hic.& l. ſi quis putans.. ſi damui. ff.communi diuid. Quæritur item an cauendum ſit, determinato certo tempore, an vero ſimpli- citer ſine præfinitione certi temporis: quæ quæſtio foluitur in l. Prætot. his verbis, In eam diem, quam cauſa cognita ſtatuero- Tempus autem hoc diffinitur atbictatu iudicantis. l. qui bona- §.vIt.&l. ſi finita. Finita autem die, renouatur, inl. 4.vnde hæc ſtipulatio dicitur à Prætoris iuriſdict ione proficiſci. l. 5. de verb. obliga. vel potius ex Prætoris imperio. l iubere. de iuriſd. eſt autem imperij mixti cum iuriſdictione. Hinc fit, vt quoni- am hæc caurio Prætoria eſt, in pleriſque capitibus referantur inſcriptiones tit. de Præt. ſtip. Tamerſi autem hæc cautio ſit Prætoria, ramen delegantut magiſtratibus municipalibus. l. 4 in prin. Vnde ſolet obucil. ea quæ. ff. ad municip- quæ quidem vera eſt, hac cauſa excepta: cuius exceptionis ratio eſt in l.t. quia periculoſa ſæpe ſit dilatio. Hic autem locus pertinet ad iu- riſdictionem ſimplicem.& quæ habentur inl. I.& 4·ſumpta ſunt ex libro de iuriſd. cum quibus coniungi debet, ſi quis eo- rum ſenſum plane velit aſſequi. Notanda tamen eſt in ea ſti- pulatione hæredum mentionem fieri,& eorum ad quos ea res pertinet. l. fluminum.§. adiicitur. Præterea cauetur de vi- tio.l. ead. eo.&§. vlti. Deinde cum quis alieno nomine ſtipu-
latur, quædam obſeruanda ſunt, de quibus in l. inter quos.§.
alieno. Procuratoria autem exceptio accipitur, vtin edicto, ſub exceptione, in l. qui vias. vt ſi mecum agas ſub nomine Ti- tij, peto vt mihi de raro caueas, deinde de damno tibi causo: extra quam ſi procurator non ſit, bæc procuratio hanc vim habet, vt ſi poſtea appareat procuratorẽ non eſſe, nihil actumm ſit, ex ea cautione damui infecti agi non poſſit: deinde iuſiu- randum de calumnia exigitur à ſtipulatore, l. qui bona.§. qui
damni. quodiuſiurandum aliquando repetitur, d. l. qui bona.
2

604 Franc. Duareni Comment.
§. ſ quis ſtip. Atque hoc iuſiurandum etiam ab eo qui alieno nomine petit, exigitur, l. qui bona.§. ſi alieno. ſed alio modo, vt ex illo§. ſi alieno.& ex edicto Prætoris intelligitur. Hoc modo ego calumniæ cauſa non peto, nec eo minus petiturus eſſet, ſi hic adeſſet. Solet obiici cum quis de alieno facto iurat, l. Marcellus.§. iurare. fl.de act. rer. amo. Reſpond. procurato- rem non ſubire anceps iudicium, qui ſciat vel ſcire poſſit an per calumniam petatur.
CA TP IIII.
De committenda ſtipulatibne.
Ommittitur damni infecti ſtipulatio, ſi damnum vicino (um ſit ruina ædium, vel alia eauſa. Oportet autem da- mnum datum fuille, vt diminutum ius aliquod intelligatur, vt ex damni delinitione intelligitur, in l. z. Siautem ſt:ipulator lucrum facere deſierit, non tenetut promiſlor, l. luminum§. vlc. vbi nota locum communem. l. 2.§. merito ne quid in loco
ub. quomodo publicum opus ædificatur. Nam tum etiam damnum accipi dicitur, ſi quis priuatus lucrum facere de- ſicrit. Præterea damnum iartelige naturale, non extrin- ſecus veniens: nam ſi ſit damnum eiuſmodi, ſtipulatio non committitur, l. ſfuminum. S. adiicitur.& l. 6. Item damnum. intelligere debemus datum intratempus ſtipulationis, l. ſi fi- nita. in prin. Vnde eſt quæſtio, de eo qui ad mortem eſt vulne- ratus, an actio cædis inſtitui poffit: quod quærunt argumento ſumpto ex eo loco, vbi dicitur actionem damni competere, vbi paries vitiari cœpit. Sed diſſimilia ſunt hæc, nam ſtipula- tionis cõceptio pertinet ad damnum datum& cum damnum datum eſt: vt cum lex vult homicidam puniri, loquitur de ho- micidio facto. At vbi grauiter læſus eſt aliquis, nondum ho- micidium eſt patratum. In ſumma notandum eſt, cum quid aduerſus ſtipulationem commiſſum eſt, ſtipulationem com- mitti, ſi concepta eſt fecundum formulas præſcriptas, ſed ali- ter conueniri poterit ex arbitrio contrahentium l. damni.§.
cum parietem. Quem locum nota. 3 Ca p. V. Effeckus huius ſtipulationi- TVius ſtipulationis eſtectus huinſmodi eſt, vt commiſſa ſtipulatione detur actio aduerſus promiſſorẽ ad id quod inereſt, l. in hac.& 1e Quodintereſt autem intelligi debet, vt non ſolum damni, ſed etiam lucri ratio habeatur vt docet Iureconfultus d. l. in hac. quod mihi abeſt& lucrari potui, l. ſi commifſa. rem rat. hab. Nihil autem refert an is qui agit ſit ſti- ulatus, an alius eius nomine, vt mihi actio competat. Exem- pla ſunt in l. ſi ſæpius. vbi locus eſt communis de ſtipulatione ſeruorum: alius eſt in l. damni.§. vlt. Dubitatio autem naſcitur ex eo quod dictum eſt ſub tit. de acq. poſſ. per liberam perſo- nam nobis non acquiri,& l. homo liber. ff. de acqui. rer. dom. & l. poſſeſſio quoque. ff. de acq. poſſeſ.ſed cognita cauſa datur, I.in omnibus. 7. ff. de Præt. ſtipul. quamuis alias, ſi iuris ſubri- liratem reſpiciamus, per lberam petſonam nulla nobis poſ- leſſio acquiratur. Præterea quod diximus de eo quod intereſt, connumerandæ ſunt expenſæ, ſcilicet moderatæ, l. ex damni. in princ. vbi locus eſt ſumptuum communis de eorum æſti- matione.
De remedidbs in cauentem proditis. b C A P. V I.
Oſtremus locus eſt de remediis in cauentem proditis: Dau ſi cauere nolit, quo remedio ei conſuletur qui da- mnum infectum timeatè Id exprimitur in l. Prætor ait. Mitti- tur enim in poſſeſſionem à Prætore, deinde iubetur poſſide- re: datur actio in factum aduerſus eum qui non permittit poſ-
ſidere,& aduerſus magiſtratum qui hunc ordinem non ſer-
uat. Quxæ vt dilucidius innoteſcãt, notanda ſunt quæ ſequun- tur. Primum denuntiatio eſt facienda domino vitioſarum æ- dium abſenti vtcaueat, cuius mentio eſt in Prætoris edicto,& in l. 4.§. Prætor vbi notanda eſt ratio denuntiandi. Nam cum alicui denuntiatur dies, ſuffieit domi denuntiare, ſi is qui peti-
cur, abeſſe intelligatur. l.1.§. domum. ff. de lib. agnoſ. Hic au-
tem dicitur domi denuntiandum eſſe, ſi abſit is quiquæritur- Itaque illud verbum abeſſe, VIpia. interpretatur,& dicit eum abeſſe qui in iure non eſt, id eſt, eo in loco vbi Prætor ius dicit: & videtur id ſæpe conſtitutum, quodres celeritatem deſige- rer, vt dicirur in l. 1. hic. Domum autem accipimus pro domi- ciſio& hoſpitio, d. l.l. S. domum de agnoſ.lib.& l.lex Cotne- lia.§. domum. ff. de iniuriis. Quod autem de Præt. iuſſu qici- tur, intelligendum eſt, vel iuſſu municipalis magiſtratus,.4. §. 1. Fit autem hæc miſſio in totas ædes vitioſas, etiam ſi pars ſit tantum vitioſa, l. ſi finita.§. ex hoc edicto. Aliquando pat- tes domus ſunt diſtinctæ,& tunc in integras non fit.lemptor.
§. 1. ratio diſſimilitudinis ibi eſt. Hinc quæritur, quod ſi pluri-
bus cauendum ſit an pro rata, an æqualiter mittenturin poſ- ſeſſionem? Mittentur æqualiter, l. ſi finita.§. ſi plures. ldem di- citur in l..§.1. idem in l.damni,§.vlr. Contra vno ex pluribus non cauente, miſſio fiet in eius portionem. l. Pr ætorss.§.1. Ef. fectus autem huius miſſionis eſt cuſtodia rei& obſeruatio,j. 33.§.vlt. l. cum legati. ff. quib. ex cauſ.in poſſ. eat. Quid opus eſt autem, vt ſaltem tædio perpetuæ cuſtodiæ extorqueatur hæredi cautio, l. is cui. in prin.vt in poſſeſ. legat. Quod hodie fit in Aquitania, vbi mittuntur apparitores. hoc autem iure in Gallia non vtimur. Itaque non poteſt is qui miſſus eſt vſucape- re:non enim eſt tam poſſeſſor, quam in poſſeſſionem milus, L. ſi finita.§. Iulianus.&§. vbi autem. Dicitur dominum non cogi de domo exire, quia miſſus eſt, ſimul cum illo eſt: inde di- citur eum non cogi ad reficiendam domum, d. l. ſifinita.·9. ſ quis dãni, vt& conſequitur, eum qui miſſus eſt, cautione obla- ta decedere, d.l. ſi finita.§. item videamus Præterea hocbene- ficium amittitur rei deſertione vel negligentia, l. ſifinita. 9.ſi quis metum. Tertio obſerua, quod perſeuerante contumacia non cauentis, Prætor iubet poſſidere cauſa diligenter petſpe- cta& cognita, l.. in princ.& in edicto Prætoris.§. de eo ope- re. l.ſi finita. S. non autem. ergo interuallum aliquod debeti- tercedere. Hoc autem rempus non eſt definitum:& ideoin- telligitur Prætoris arbitrio relictum. Prætor autem hanciu- riſdictionem ſibi reſeruauit, municipalibus autem nen peumi- ſit,l. 4in prin. l. cognitio§. 1. de offic. eius cui mand. eſt uriſd. Inde ſequitur, eum qui iuſſus ſit poſſidere, poſſe viucapere i finita.§. Iulianus. vbi dicitur eum dominum conſtituitecun- do decreto. At ſi dominus eſt, quomodo vſucapere poterii (noſtra enim non vſucapimus) id eſt, non iure dominij poſli⸗ dere,& tanquam dominus domus eſſe. Tanta eſt vis eius pol⸗ ſeſſionis, vt qui poſſeſſor eſt, dominum poſſit eiicete. l.fi fini- ta.§. vbi autem. tunc enim nullus eſt locus oblationi cautio- nis, l. ſi finita.§. poſtea. Præterea notandum eſt, quod ſi quæ iura competunt iis qui non cauerunt, eorum perſecutionem illis denegati, d.. ſi finita.§. ſi quæ ſunt iura. vbi dixit, Quipo- merunt: quia eorum qui bona fide abſunt; iuta non cotrum- puntur, l. eorum. in princ. Hinc quæſtiol. ũ finita..ſi de ve ctigalibus.vbi Alciatus lib.3. Diſp. cap. 1o. mutauit lectionem contra fidem omnium codicum. Quid antem ſ fundus vecti galis dicitur in Il.i. ff. ſi aget vectig vel emphyt pet. Quas bauls a rente. Quæritur ergo de vectigali agro, ſi de eo non fuerit cautum, quænam etunt iudicis partes? Diſtinguendum eſt, an conductor ipſe non cauerit, an vero muuicipes: ſicon⸗ ductor non cauerit, in poſſeſfionem mittetaur qui ſibi cꝛ ueri poſtulabat: poſſidere autem non iubetur, quia vectigala- mirterent municipes. Prętor ita ſuas partes interponeticun lum inde municipibus damnum inferat. Idem autem us ha⸗ bet is qui mittitur quod habebat is qui non canit. Si vero mu⸗ nicipes cauere noluerint, iubebitur poſſidere. Obücitur cum ſponſus.§. de vectigalibus. ff. de pub. in rem act. quæ vera eſt. Nam prædia vectigalia regulariter vſucapi non poſlunt, propter cõtumaciam poſſunt vſucapi, vt cum hac excepuone hæc lex intelligenda ſit. Quarto, adueiſus magiſtratum qui hanc iudicij formam tenuerit, vt ptimo actio detur, 14§'m eum. quod de municipalibus intelligẽdum eſſe videtur, nõ de Prætore, aut Præſide. Quinto& vltimo, actio in factum da- tur aduerſus eum qui non admittit miflum, vel poſſiderene ſum, vt eſt in edicto Prætoris, l. Prætor.§. de eo opete.& 3 finita..vlt. Petitur autem hac actione tan cum quantum prs- ſtari oporteret, ſi cautum eſſet. Hinc variæ quæſtiones dtinn tut, vt in. ſi quis miſſum, 17.& l. 18. 9. ſi pupillus. quod intellig
fi ui de2a Sh PuansT miſert. ſi pupillus ſit doli capax.l..§.i. ne vis fiat ei qui in polm 16
noct: uacc tor, 2 domt dgim tat lecar aimir nh derba thüt 1 coecce 1 flurnd bcil. mweri aar Wacl Iül, aup uke dam Mcdo. Jalb (abo Buunn 1 Jirerc uo oncit 2 to, Nee bdi. wui Kca A * dar ido lubt 1 lur K.

4 üiän teauiont erealden taylütrn aute caudn liguenr cors ſkn dultte nirun litn drantabu utemare iwandehe ollesüur nconltaute luckprtſt Ire oabiſt tacittöeun lt iecklls oblaiadius meh qudi m eikcgige biGui inrancdcue däciase jotauikd mütud ft per i⸗ ſidecolol ſtugrun mudiche irtechl usquüſk retyohe- demale,
4
— ——
6
—
4
—
—
1
— —
—
—
— —
—
— — —
——
———
. 8 cnie
22n2 — *— 2= —— ——
2 —= — — —
— —
— —
— . — —— —— ———
d
-— —— = ——
—„ — —
D —
— —
clpo
——— ——
In Tit. III. Deaqua pluuia arcenda.
1N TIT. II I. DEAQVA PLVVIAARCENDA.
CA y. I. ☛ Vs hoc titulo proponitur actio antiquiſſima, qua dicitur, Aquæ pluuiæ arcendæ. Antiquita- 5˙§ tis argumentum eſt, quod eius meminerunt& K Scz alii veteres: quam etiam ex iureconſultis con- iicere poſſumus, legis 12. tabul. eſſe verba. Lo- cus eſt in l. Labeo.ff. de ſtatulib. vbi lureconſultus hæc refert exl. 12. tab. Si aqua pluuia nocet, id est, nocere poterit. Quo ar- gumento ait hæc verba, Si ſeruus videbitur, id eſt, videri pote- rit, interpretanda eſſe. Datur autem hæc actio cum opus ali- quod manufactum eſt, propter quod noceat aqua vicino, vt opus illud euertatur: vt cum aqua aliter fluit quam naturaliter ſolet Hac enim actione ea arcetur,& opus quod manu factum eſtreſtituitur. Deinceps conſiderandæ ſunt cauſæ& effectus huius actionis. Huius autem actionis cauſæ ſunt triplices, vt in operis noui nuntiatione,& damni infecti: quæ actiones maximam habent cum iſta affinitatem, vt iure à compoſitori- bus Pandectarum ſubiungatur iſte titulus. Prima cauſa reſpi- cit rem ſiue ſtatum, vt altera perſonam actoris, tertia ad ius& factum pertinet. Prima cauſa eſt, aqua pluuia agro meo no-
ima cens, l. I.§. I. Iureconſultus definit aquam pluuiam, quæ de cælo cadit,& imbre excreſcit, quæ& cæleſtis appellatur: vt
flumẽ quod imbte excreuit, aqua pluuia appellatur, vt oſten- dit M. Cicero in Topicis, in loco à coniugatis, cuius ſententia conſentit cum lureconſulti ſcriptis, vt intelligitur ex l. 1.§. 1.& §. idem aiunt. circa fin. Quid ſi calida aqua agris noceat, vr ſi fontes habeam calidos, ex quibus aqua profluens agro tuo noceat, an danda erit hæcactio? Non: nam non eſt aqua plu- uia contra Trebatium, vt dicitur in l.z. in princ. Deinde dici-
tur, aqua pluuia nocens, id eſt, quæ nocere poſſit, ex d. l. La-
beo.de ſtatuliber. nam hæc actio locum habet in damno non- dum facto, l.1.& l. Ateius.§. 1. Præterea nocentem aquam ac- cipimus, quæ damno afficiat vicinum, nou quæ lucrum aufe- rat, l.1.§. idem aiunt,& I. ſi in meo. hic. Idem dicitur in cautio- ue damniinfecti, ex l. Proculus. de damn. infect. Multum e- nim in vtroque iudicio intereſt, vtrum quis alteri lucrum adi- mar, an vero damnum inferat. Deinde dicitur arcenda: quod verbum eſt Cic. in Top. vbi diſſerit de genere& ſpecie. Genus eſt, ait, aqua pluuia nocens, quarum altera iubetur ab arbitro coerceri, altera non inbetur, l. 1.§. i. Inde ſi aqua naturaliter fluendo noceat, ceſſat actio, I. 1. 9. idem aiunt. aut ſi vitio loci.l. Ateius.§. I. Hæc enim eſt agrorum natura, vt inferiora ſuperioribus ſeruiant,& inferiora ex ſuperioribus fluentem aquam excipiant, l. 1.§. pen.& vlt. vbi naturalis quædam ſerni- tus deſcribitur, quę diſtinguenda eſt ab impoſititia, ex l.de pu- pillo. 5. meminiſſe. ff. de noui. ope. nunt. Raque ſi duo ſunt vi- cina prædia, quorum neutrum altero eſt ſuperius nec inferi- us, licet vicino opere manu facto ſibi conſulere. l. 2.§. vlt. A- quam autem manu nocentem accipimus quæ opere manu facto nocere poteſt: quod eſt intelligendum, exceptis cerris caſibus. Vnus eſt, ſi opus publica auctoritate factum ſit, l.2.§. Caſſius.& l. quod principis. 23. vbi ait. Qui primi agros con- ſiuerunt. Qux verba non recte interpreratur Accurſ. intelli- gĩ vero poſſunt ex l. qui tutelam. ff. adl. Iul. pecul. Olim in aſſi- gnatione agrorum leges ferebantur, de quibus Flaccus de condit. agr. Secundus caſus eſt, ſi opus factum ſit patiente vi- cino, l. Labeo. hic. Etnotandum eſt quod ait, patiente vi- cino, non ſilente, vt ex patientia tacitus conſenſus arguatur. Neceſſe eſt igitur vt vicinus contradicat, cum tale opus fieri ſentit, ex quo aqua pluuia nocere poſſit. Tertius caſus eſt ſi o- pus ſit factum agti colendi gratia, quod ad agriculturam fuit neceſſarium. l. 1.§. de eo opere.& l. 3.§. ſi vicinus. l. vicinus. 24.
Dvne. ldiwetpa kam ſumpta ex agricultura. Terra elata inter duos rud. lulcos dicitur porca. Directi quidam ſunt ſulci: quidam tranſ-
uerſi directi dicuntur à Feſto Pompeio limi: tranſuerſi ſunt idonei ad aquam eliciendam ‚vnde xeεςdicuntur à lurecon- ſulto„& à Columell (Martus caſus eſt ſi ſeruitus ſit fundo im poſita, vt ſi ager pro- 4 2 aquam pluuiam excipere debeat, vt dicitur in 1. 2.§. — ultus enim impoſititia naturalem tollit. Quintus caſus
a aquarij, qui Græce eurxec appellantur,
eſt, ſi vetuſtas hominis memotiam excedat, l. 2. 6. Caſus. vt ſi opus manufactum ſit, quod tamen quantum factum ſit, ne- mo meminerit, aut ab alio factum audiuerit: tunc enim dici⸗- tur vetuſtas, ideoque huic actioni locus minime eſt. Quomo- do autem probari poſſit memoriam extare, docet lIureconſul- tus inl. 2. 9. idem Labeo.& l. ſi arbiter. ff. de probar. Satis enim eſt audille te dici ex alio, etiam qui ex alio audiiſſet. Adden- dum etiam hanc actionem dari, etſi opus non ſic manufa- ctum, vr ſi naturalis ſit ager; quo adæquato aut euerſo, aqua
gos5
pluuia in vicinum influat, datur enim actio aquæ pluuiæ ar-
cendæ, ſi non directa, ſaltem vtilis, I. 2.§. item Varus. vbi poſt
varias opiniones Paulus concludit actionem intendi poſſe v- tilitate ſuadente, etſi ius deficiat, vt ſireſtitutio aggeris mihi proſit, tibi vero non noceat. Hæc æquitas eſt naturalis, per quam iuris rigor corrigitur, vt ait Ariſtot. lib. †. Ethic. Deinde dicitur, manu nocens agro: nam etſi aqua pluuia ob opus ma- nufactum noceat ædibus, in municipio vel oppido, non erit huic actioni locus, l... item ſciendum.& eſt ſententia Cice. in Topic. in loco ſimilium. Hæc de prima cauſa huius actio- nis. Altera eſt cauſa, quæ reſpicit actoris perſonam: oportert e- nim eum qui agit hac actione, ius habere in fundo, vr puta eſſe dominum, vt in exigenda damni infecti cautione dictum eſt, J. ſi tertius.§. ſi quis prius.l. poſt venditionem. hoc tit.vbi no- tanda eſt diſtinctio. Quod autem de damno dictum eſt, in- telligi debet, ſiue quis in ſolidum, ſiue enc otlaue li „fiue pro parte dominus ſit.
SFecunaas cauſa hu- ius aνο- n*s.
Sed quid dicemus de vſufructu? nam dominus eſt. De hacre
fuit diſſenſio inter veteres,& videtur eſſe de cadem re anti⸗= nomia exl. 3.§.& l. ſi vſusfructus. Nam in illa dicicur ‚Vſufru- ctuarium aquæ pluuiæ actione neque teneri, neque agere: contra in l. 22. magis eſſe vt ei aquæ pluuiæ arcendæ acs 10⸗
commodetur. Quæ tamen non pugnant: nam prior ſic intel-
ligenda eſt, non poſſe vſafructuarium agere, ſupple directa, ſed vtili tantum: nam generi per ſpeciem derogatur, l. in to⸗ toto. de reg. iur. Quæſtio eſt de eo qui habet agrum vectiga- lem, l. principis.§. hæc actio. nam qui vectigalem aadochn⸗ grum, dominus non eſt. l. 1.§. in perpetuum. ied tamen com- petit illi in rem actio, ac ſi dominus eſlet, l. ſi Bnita.§. ſi de ve- ctig. ff.de damno infect. l. cædere. ff. arbor. furt. cæſ. Quxſtio eſt an is cuius fundo ſeruitus debetur, hanc actionem habeat, l. penul. hoc tic. Ita,& directa& vtilis, ex l. 12. T ab. l. Labeo f de ſtatulib. Nec obſtat quod adduxit Accurſius ex l. vſusfru- ctus. Idem enim dici non poreſt de fructuario„qui non po- teſt dicere fundum eſſe ſaum cui nocetur. Tertia cauſa in hre & facto eius conſiſtit, cui nocetur: nam hacactionc conueni- ri non poteſt niſi dominus, aut is qui ius aliquod habert in a- gtoin quo opus eſt factum, propter quod aqua plauia alteri fundo nocert,l..§.aquæ.& l. 4. in prin. Quo ſit vc nin publi⸗= co opus factum ſit, non competat actio: vnde ſequitur, alie- nato fundo in quo opus eſt factum, cum emptore eſſe 2 en- dum, non cum venditore, ſi modo ante ſuſceptum Kudichum
fundus venditus ſit, l. 4.§. Iulianus. Hic ergo diſtinguendum
eſt, alienato fundo contra quem detur actio. Sialienatus ſit fundus poſt litem conteſtaram, alienatione non mutatur iu- dicium: quod cum alia exceptione eſt intelligendum, l. Ateius. niſi iudicij committendi cauſa facta ſit alienatio. LIinc exiſtit hæc quæſtio, an hæc actio ſit in rem, an in perſonam. Dubi- tatur eniman ſit in rem, quia datur in poſſeſlorem. Actio- nes in rem, rem ſequuntur: in perſonam, hærent perſonæ. Si quis fundum vendiderit, deinde is ad alium peruenerit
actio ex empto non datur aduerſus eum emptorem qui do.
minus non eſt, l. vlt. ff. de contrah. empt. Dicitur hanc actio-
nem, in perſonam tantum dari, I. ſi tertius.§. ſi quis prius.
Haic obiectioni vt reſpondeant interpretes, aiunt actio-
nem eſle in rem ſcriptam. Ar non intelligunt quid ſit res ſcripta. Sed dicendum eſt& in rem& in perſonam dari: quod & in aliis actionibus accidit quæ ſunt in perſonam, vr actio ad exhibendum, I. 3.§. eſtautem. ad exhib.& tamen darur ia eum qui poſſidet vel naturaliter vel ciuiliter, dicta l.;§. vltim. Hæc tegula non eſt ſemper vera: actiones in rem, rem ſe- quuntur: in perſonam, hærenrt perſonæ: nec ita diſtin guitur actio in rem ab actione in perſonam. Nam actio in perſonam in eum datur qui obligatus eſt,§. omnium. Iaſtit. de actio. vt in hac actione aquæ pluuiæ arcendæ poſleſſor eſt obligatus velut ex quodam contractu. Cum autem in rem agitur, non
3
4 1 4 1
1
——
1——

606
agitur veluti in perſonam obligatam ad aliquid dandum„vel faciendum: ſic res magis conueniti videtur quam perſona, vt dititur in l. prædia. ff. de acq. vel amit. poſſeſſio. atq; hæc actio quamuis ſit in rem, datur tamen& in perſonam. Adde, hanc actionem plærunque ſequi perſonas contra quas agitur, nec ab eis recedit: vt ſi quis opus fecerit, aduerſus alium non datur actio, l. is cum quo. Sed viſum eſt vtile, bancactionem deri non ſolum aduerſus eum qui fecit opus, ſed& in eum qui dο- minus eſt agri, in quo opus factum eſt, qui tenetur ad Dation. tiam, non autem ad reſtitutionem. De eo qui tantum hal et vſumfructum quæritur, l ſi vſusfructus. vbi dicitur, non dire- ctam dari, ſed vtilem actionem. Legitima actio eſt cum Senne proprietario, ex l. 12. Tab. Alia quæſtio eſt de co qui ſepul- chrum in ſuo ædificauir, in l. 4. in prin. alia in I. 6. ſufficit enim dominum eſſe eius fundi per quem fluit aqua. Hæc de cauſis huius actionis. 8
De rebus quæ veniunt in hauc actionem.
CaA L. II.
Vm in omni actione conſideretur quid petatur, viden- (Quäum eſt quæ res in hanc actionem veniant. In hancigitur actionem veniunt, facti operis reſtitutio,& damni reſtitutio. De primo ſic habendum, petimus vt opus factum reſtituatur. Quid ſit autem reſtituere exprimit Iureconſultus inl. 22.§. non aliter. Reſtitutio autem operis fieri debet impen ſis eius qui fecit, I. 6.§. vlt. Si agatur aduerſus eum qui fecit, ſua im- penſa opus erit reſtituendum, ſed ſi aduerſus eum qui non fe- cit, patientiam præſtare debebit. Quod ita eſt accipiendum, ſi opus ante litem conteſtatam damnum dederit, l. ſi opus.§. of- ficium. Hęæc actio datur tantum damno dato vel facto. Huc pertinet l. non poteſt, ff. de iudic.
( 4A P. 1II.
A Quæductus eſt ſeruitus ruſtica, ſiue ius qucendæ aquæ AX bper fundum alienum, I. l. de ſeruit. ruſt. præd. Hoc ius Variis ex cauſis proficiſcirur. Cauſa efficiens eſt, certarum perſonarum conſenſus: vt ſi quis aquam publicam ducere ve- lr, conſenſus principis ſit neceſſarius, l. ſi in publico. hic. l. 1. §. permittitur. ff de aqua quoti.& eſtiua. Priſcis tempPoribus non licebat niſi ex caſtello aquam ducere: quod Senatuſcon- ſulto cautum fuiſſe, Iulius Frontinus dicit. Caſtellum au- tema eſt receptaculum quod aquam publicam recipit. Hoc ius ad hæredem nontranſit, ſed renouatur à principe, vt ait idem Frontinus in lbro de aquæduct. vrbis Romæ. Quid eſt igitur quod ait lureconſultus in leg.prima, de aqua quoti. & æltiua. Iniuriam eſſe ſi non impetrarit? Hoc dicit luriſ- conſultus.hoc enim principes ita conſtituerunt à ſe impetra- ri, vt forte aliquid extorquerent à nouis ſucceſſoribus. Quod à Tiberio& eius ſucceſſoribus ad Titum vſque factitatum fuiſſe dicitur:& Titius omnia beneficia vno edicto confir- mauit, nec à ſe peti paſſus eſt. Sic confirmatio munerum pu- blicorum à principe apud nos petitur, quæ ſi denegaretur, iuiuria fieret à principe. Hæc eſt cauſa aquæductus, cum quis nempe ius habet aquæ ducendæ ex publico loco. Sed tamen hoc eſt intelligẽèdum de aqua que eſt in vſu publico, ad quam ducendam principis permiſsione opus eſt. Diuerſa eſt flu- minum publicorum ratio, leg. ſi autem.§. vltimo, de aqua pluuia arcenda. licet enim cuique ex publico fluwine ducere, ſi modo nauigabile non ſit, leg. quominus. ff.de fluminibus. vide librum primum Diſputat. cap. ·2. Atque hæc de aqua
Deaquæduclu.
Aquapri publica. Cum autem aqua priuata deducitur, conſenſus do- uara quo minorum requiritur,& eorum ad quos vſus aquæ pertinet,!
2 2,, in concedendo. hic. Nec obſtatl. Lucio. de aqua quotid.&
æſt. quæ cum hac exceptione eſt intelligenda. Hinc facile in- telligi poteſt Bartoli quæſtio de fratribus prædicatoribus&
minoribus. Nam cum minoribus ciuitas ius deducendæ a-
quæ conceſſit ad fabam conquendam, idem ius petierunt à
ciuitate prædicatores: an illis permitti poſſet à ciuitate, non permittentibus minoribus? In hoc iure concedendo conue-
nire poteſt quomodo quis vtatur, vt quando ſit aquam du-
cturus, an diurno, an nocturno tempore, l. via..vſufructu. ff.
Franc. Duareni Comment.
de ſeruitutibus. l. ſi prius. 17. in principio. Naſcitur quæſſio, quæ pertinet ad titu. de amit. ſeruitu. nam ſi quis eo iure tem- pore conſtituto non fuerit vſus, amittit ſeruitutem. Hæcd prima cauſa: ſecunda cauſa eſt vetuſtas temporis, l. vlt. hoc tit. vbi in relatiuo, quibus, ſubaudi, aquæductibus. Ius non proba- retur, id eſt, quamuis hoc ius legitimo aliquo titulo probari non poſſit. Quamuam alj interpretantur alio modovr Bar- tolus, qui ſic explicauit, qaibus, ſupple, iudicibus. Vnde anno-
notandus eſt locus communis de conſuetudine, qualis eſtin
tat, iuriſdictionem dari vetuſtate iudici: ſed inepte. Hicautem
hoc iure.ff. de aqua quotid.& in l. i.& 2. hoc titulo. Cauſa eſt
finis litium. Vide cap. 3 4. lib. i. Diſput. Poſtremus locus eſt de? 2ſt forma aquæ ducendaæ, in l. ſi prius. 17.§. placuit. Aquaautem 129 4
tribus modis duci dicitur, Plin. lib.; 1. cap. 6. Vitruuius lib.3. canalibus lapideis, tubulis, id eſt, vt ait Budæus in Annot.in Pandect.fictilibus canalibus,& fiſtulis plumbeis. Primus eſt damno ſuo concedendi, quia maior aquæ vis per canales lapi- deos, ſeu ſtratum lapideum emittitur, d.§. placuir. Notalo- cum communem de conſuetudine, qualis eſt in l.ſi fundus. de
euict. Præterea non licet arcum facere aquæ ducendæ cauſa, l. ſupra. hoc tit. b
1INTIT. DE PVBLICANISETVECTIGALI.
BVS ET COMMISSIS.
11 11
CA v. Il.
VrVvs tractatus loci ſunt præcipuitres, vtti- tulus ipſe& eius inſcriprio ſatis indicat. Vnus eſt de publicanis, alter de vectigalibus, tertius de commiſſis. Publicanorum autem vt fuit or- K, do Romæ maximus& potentiſſimus, itaau- dacia& ſcelerum infamia laborauit, vt docet Vlpian. l. 1 2. Vulgare illud eſt ex Euangelio, Sit tibi tanquam ethnicus& publicanus. Therſites interrogatus quæ feræ eſ- ſent ſæuiſſimæ, Reſpondit, in montibus vrſi, in vrbibus publi cani& fœneratores. Huius ergo audaciæ comprimendæ cau- ſa, actio aduerſus illos data eſt ex edicto prætoris, cuius ver- ba referuntur per Vlpia. in I1. hoc tit. Hoc autem edictopro- ponitur actio aduerſus publicanos, ſi damnum alicui velab ipſis, vel eorum familia illatum fuerit, de quo dicendum eſt ber locos communes. Huius ergo cauſa eſt iniuriaillataaà pu-
licano, vel quopiam ex eius familia, vt intelligitur exl.. Sunt autem publicani vectigalium ac redituum publicorum te- demptores. l. 2.§. I. nam Publicum abſolute dictum, vectigal ſignificat, l. quantæ. ꝗ.vltim. Quod ſi à ciuitate, vel municipio conduxerit vectigal, is publicanus propria non dicitur:namil- lorum res priuatæ ſunt, l. eum qui. de verb. ſign.& l.bona.eo. tit. ſed tamen hoc edictum ad ciuitates& municipia pertinet,
l. ſed& hi. hic. Horum principes ſunt& dicuntur Mancipesà Mas
..... er Sulx. a. veteribus, vt auctor eſt Aſconius: cuius verbi eſt mentioin Lhd qui fideiuſſor.ff. Iocati.& in l. ſi quis fine. C. de vectig. Inpu. aian blicanorum autem familia ſunt ſerui, quos in hoc edicto lu. a
riſconſulti intelligunt, non omnes, ſed eos duntarat quiad colligenda vectigalia à publicanis conſtituuntur, I. pronun- tiatio.§. familiæ. de verb. ſign. Deinde hoc verbumnos late accipimus, pro iis omnibus qui ſunt in publicanorum mini- ſterio, ſiue liberi ſint, ſiue ſerui, ſiue bona, ſiue mala ſidepof- ſideantur, l..§. familia. l. quantæ.§. familiæ. Cuiuſmodifami- liæ fuerunt in portibus, vt ſatis declarat Cic. in Oratio. prole- ge Manil. vt æquum ſit viſum Iureconſultis, hanc hominum fugitiuorum colluuiem à furtis& exactionibus cohiberi,& aliquo edicto eſſe compeſcendam: à quibus factam iniu: riam intelligimus, cum furtum, vel iniuria, veldamnumds- tum eſlet à awilia ſub ſpecie vectigalis exercendi, l. uvltim.. magnus. Hæc de cauſa huius actionis: nunc videamus qut in hanc familiam veniant,& qui ſint eius effectus. Duo calus ſunt hic conſiderandi: Vnus eſt, cum publicanus ſuo no- mine conuenitur: alius, cnm nomine familiæ: qui caſus po⸗ ſterior ſingularia quædam habet, itaque à priore diſtinguen- dus fuit. Cum publicanus ſuo nomine conuenitur, quiaipſe
deliquit, primo in eum datur actio in duplum, I. i in initio. quit, p lup 5 Vn 40

echund
tsinäe a
Eigldum
E
ticlou n
boradi, nun Stthinn us guie
in üddo mptinedn rrorb, dos antemecenn num aledie qvocienimt lniuguilan ligrurans pableoms edicumſeh de,7emni on dicirun len älhe uricſuri antur Nuoh tbieſtmeriu 3.deſech gindaccöt 05 duuuß untur, Upua
In Tit. IIII. De public. s vectig.
Vnde quæritur, quomodo ſit accipiendum duplum in hoc edicto. Caius hanc queſtionem dirimit in l.hoc edicto.§. quæ- tentib. nam hanc homonymiam luriſconſulti putauerunt eſſe interpretandam, vtres in duplo ſit. Eadem eſt interpretatio in J locatio.. quod illicite. Vnde vulgo eſt annotatum, quoties dupli vel quadrupli fit mentio, rem in eo contineri. Solet ad- duci lex vſt. C. de ſponſal. Ratio ex arte iuris ſumpta hoc ſua- det, quia in pœnis melior ſententia eſt ſequenda. Similis eſt quęſtio in l. actione. ff.vi bonorum raptor. vbi eadem ſonten- tia eſt ſequenda: aliter tamen in actione furti. notandum multis delinquentib. non multiplicari pœnam, l. ſi multi.hic.ſi quid ab vno ſolui non poſſit, ab alio peti& pręſta- ri. Secundo eſt notandum, ſi hac attione duplum petarur, eſſe temporariam, ſin ſimplum„perpetuam, vt dicitur in J.r& l. ſed& hi..vlt.datur contra hæredem, quatenus eſt factus lo- cupletior, l. 4. in princip. Tertio notandum eſt, quod hec actio concurrit cum aliis, vt furti, legis Aquiliæ,& vi bonorum rapt. l. 1.§. dixerit aliquis. Præterea extra ordinem animaduertitur in eum, qui vi extorſit aliquid, leg. locatio.§. quod illicite. non
tantum ciuiliter, ſed& criminaliter. Vbi notandus loeus de
Odcteua-
22 zu¹.
diſtinctione criminalis& ciuilis actionis, de qua vide 3 ſ. cap. lib.. diſput. ann. Tametſi autem concurrat cum aliis actioni-
bus, non tamen eſt iudicanda inutilis, vt dicitur in l. i. d.§. di-
xerit. Similis locus inl. 3. ff. naut. caup. ſtabul. vt rec. Quarto notandum eſt, quod hæc actio denegatur ei, qni rem reſtiruit: nam is abſoluitur, vt dicitur in§. dixerit.& in leg. 4. hoe titul. Mitius eſt hoc edictum, quam de furto: nam fur non abſolui- tur, ſiin eumad pœnam agitur: at vero publicanus abſolaitur. Vnde quæritur, an hec actio ſit arbitraria: quod multis vide- tur, ſed contra ſentio. Nam natura actionis arbitrariæ eſt, vt iudex non ante condemnet ad pœnam, quam prius arbitratus ſit quomodo res reſt tui poſſit,§. præterea. de action. in laſtit. At in hacactione id non fit, quia ſi vltronon reſtituas, iudex te condemnabit ad penam eius edicti: quod ſi arbittaria eſſet, iuberert rem reſtitui. Atque hæc de primo caſu. Quid ſinon ſuo, ſed ſui ſerui nomine cõueniatut? de hoc caſu que dam ſunt ſingularia in edicto præroiis, vt luriſconſul i dicunr. Vult enim omnes ſeruos exhiberi, quos ſi nõ exhibuerit, damnatur ſine noxę deditione, l. 1. 9. vlt. Eſt ſimilis locusin l. ſed& hi,§. 1. Animaduertendum eſt autem, cum quis nomine familię con- uenitur, nõ plus præſtare, quam ſi liber alius deliquiſſet. Nam ſi omnes ſeruos dedere cogeretur, facile eius patrimonium
euerteretur. Itaque liberatur tantum præſtando, quantum li-
3
ber præſtitiſſet. Atque hæc de publicanis.
C A vy. I I. De vectigalibus.
IFEctigal eſt quod Reipub.& fiſco ex fundis vectigalibus ‚penditur,& tebus quæ veneunt: quæ eſt octaua pars in Lex præſtatione. C. de vectiga. vnde Octauarii appellantur, Lallegatis. C. eod. Sed in hac re eſt ſpectanda conſuetudo, l.4. §-vlcim. hic. De vectigalibus autem lunt tres loci, de quibus ordine dicemus de inſtitutione, locatione,& ſolutione. Pri- moigitur quæritur, quis vectigal inſtituere poſſit:& certum eſt inſtitui nullo modo poſſe ſine conſenſu principis,l. o. hoc tit. neque inſtituta mutari aut reformari poſſe: vnde tit: in C. vectig. noua inſtitui non poſſe. Imo ne decreto quidem ciui- tatis,l.2.& 3. hoc tit. quod etiam notum eſt idiotis: ſi contra factum eſt, variæ pœnæ ſunt cõſtitutæ, l.. adl. Iul. de vipubl- pontifices addiderunt pœnam excommunicationis, c. inno- uandum. de cenſib. in decret. Reſtituitur ptæterea id quod ademptum eſt, l.3.C. vectig. nou. inſt. Cauſa igitur vectigaliũ eſt principis voluntas: eſt etiam receptum vetuſtatem tem- poris ſufficere, I.vlt. de aq́ plu. arcen.&c. ſuper quib. de verb. ſignificat. in Decret. leg. imperatores ff. de pollicitationi⸗ bus. Sequitur de locatione, quando locari debeant vectigalia. Formam autem locationis colligo ex variis locis. Proponi de- bent publica edicta, vel publice denuntiandum eſt voce præ- conis, vt ſi quis publica vectigalia conducere velit, accedat certa die. leg. 3. Cod. dẽ locat. præd. ciuil.leg. vltim. C. vect. no. inſt. quod præſenti magiſtratu fieri debet⸗ quæ addicet ei qui ſuperior in locatione fuerit, vrl Potius in licitationibus. leg.
Præterea eſt
607 4.C. de locat. Quxæritur, an in prædis eccleſiæ idem ſit dicen- dum. lta:ſic enim iudicari ſolet in curiis, quia eſt eadem ratio eccleſiæ& reip. l.vlt. C. de ſacroſan. eccleſ. Deinde fideiuſſor exigitur l.locatio. in princ. ſed hic locus valde ad rem non per- tinet, quia non ſemper colore licitationis vltra modum infla- tut locatio, vt illic dicitur. Pręrereaillic ſunt quædã exceptio- nes: excipiuntur enim reliquatores, l. locatio.§. reliquatores, Religae id eſt, hi qui aliquid debent ex vetere locatione. Excipiuntur°*⁷7*6., etiam debitores, d.l. locatio.§. debitores. qui locus arguit fal- ſam eſſe eorum opinionem, qui putant offerendam elſe ſariſ- dationem. Excipiuntur præterea tutores& curatores, tit: eſt in C. L.1.§. tutores. ad l. Cornel. de falſis8. Sequens locus eſt de ſolutione, qui in duo capita diuiditur: vnum eſt de rebus, quarum vectigal ſoluendum eſt, alteruin de perſonis, quæ debent ſoluere, aut non debent. Quodad ptimum ſciendum eſt, ab omnibus qui negotiatiouis caaſa quid vehunt, vectigal ſoluendum eſſe, l. omnium. C. de ve- ctig.& hoc proprie eſt vectigal, ſic dictum à vehendo. Inter- dum etiam penditur vectigal earum rerum, quæ veneunt, nõ vehuntur. Exemplum eſt in ſalis venditione,l. ſi quis ſine. G. de vectig. quod fit ne clandeſtinæ fiant venditiones vectigalis fraudandi cauſa: cuiulmodi rerum m onopolium ſolet à prin- cipe conſtitui& exerceri: vnde tit. C. nemini liceat in vendit. ſpecierum ſeſe excuſare. Ariſtoteles in Politicis vocat Mono- polium, cum princeps cogit emere inuitos. Hoc genus vecti- galis inſtituir primus Romæ C. Liuius quidam Salinator in odium populi, à quo damnatus fuerat: hiſtoria eſt apud Li- uium. Aliarum rerum nomine, quæ venales non ſunt, vecti- gal non penditur, niſi vectigales fandi ſint. nã prædia vecti- gulia dicuntur, nõ quia veneant, ſed quia hoc onus vect galis pendendi ilſis eſt impoſitum. Eſt tit. ſi aget vectigal. vel em- pPhyteut. l. imperatores. hoctit. Locus eſt diligenter notandus: vult enim prædia teneri, perſonas vero conueniri. Præterea non ſoluitur vectigal earum rerum, quæ ad vſum proprium interuntur, l.vniuerſi. C. de vectig. Quid ſit autem ad vlum ptoprium inferre, docat Alfenus Varus mn.i. in lege Cenſoria. ft. ie verb. ſignif. vbi dicitur, quod victus ſum cauſa paratum eſſet, id ſuo vſu dici. leg. 4.§. 1. dicitur mun ficum eſſe„ſi quid amplius quam mandatum ſit, translatum ſic. Muuificum au. Atun ſ. tem& immune contraria ſunt: neque enim id imune eſt, ſ vun, e vectigali obnoxium ſit. Hic eſt quoque ſpectanda conſuetu. 2u7⸗ defe do: hodie enim pro rebus quibuſcun oß vehuntur, vectigal ranar. exigi ſolet. Hæceſt conluerudo, velpotius principum arbi⸗ trium quælibet vectigalia imponentium, vt olim Romæ Ca- ligula,(id eſt apud Suetonium) qui ex quæſtu proſtitutarũ & lucro deditarum vectigal exegir. quem multi ſunt ſequuti quibus hoc eſt vſitatum: Lucri bonus eſt odor ex re quali. bet, leg.vltim. Cod. de edict. Diui Adtia. toll. Sunt& aliæ res Apræſtatione vectigalis immunes, veluti res, quæ ad colendos agros pertinent, l. vniuerſi. Cod. de vectig. Uem dicendum de rebus, quæ exercitui ſunt paratæ, l. locatio.. earum. ho tit. In vectigalibus autem pręſcriptio locum non habet, vt di- citur in eadem lege. Si quis dicat ſe non ſolui ſſe, audietur: ſi conſuetudinem non eſſe dicat, non audietur. Hæcde rebus, deinceps de perſonis. Omnes autem cuiuſcunque modi, ge- neris, dignitatis ſint, ad vectigalium perlolutionem tenen- tur, leg. omnium. Cod. de vectig. ſecundum proportionem Arithmeticã, ait Ariſtoteles lib. j. Et hic:non autem Geom e- tricam. Sed tamen quædam perſonæ excipiuntur, vt ad fi- nem leg.omnium. dicitur. Exci itur fiſcus, leg. locatio.§. filcus. legati exterarum gentium, l.à 3 Zatis. C. de vect gal. Milires quamuis multa alia priuilegia lHeaut⸗ non tamen excipiun- tur, ltex præſtatione. C. de vectig.l. ne minores quidem. l. ſi ex cauſa. 9. penult. de minoribus. Solet quæri de clericis& ſcholaſticis: de quibus in cap. non minus. de immunit. eccleſ. in Decrer.
Car. 111. De commiſsis
AE commiſſis eſt tit. in. de vectig.& commiſſis. Ea auo tem committi fiſco dicuntur, quæ ob aliquas cauſas fi- ſco acquiruntur, eo mode quo pœnam& ſtipulationem cõ⸗ mitti dicimus. Hinc Cie. tertia in Verrem ait, hæreditatem

“ ͤſͤ“
veneunt, vel aliarum rerum, qu
608 Franc. Duareni Comment.
commiſſam Veneri Erycinæ. Aſconius 4.actione, quæ ſint
comwmiſſa, docet. Locus eſt apud Suetonium obſeruatione di-
.) gnus, vbi de his vectigalibus loquitur, quæ inſtituta fuiſſe à Oaligula ante diximus. Ait enim multa commiſſa facta, edi- ctis factis& non propoſitis. Cauſæ commiſſorum ſunt hæ. Primo cadunt in commiſlum res, pro quibus vectigal lacn non eſt, niſi forte id publicanus permilerit, l.vlt. 5 ſi quis. Nec vero quiſquam iguorantiæ excuſatione peęnam deprecu ho⸗ teſt, l. vlt.§. licet. quamuis à publicanis admonitus non Alis; d. l.vlt.§. dini quoq;. Succurritur tamen quibuſdam pet 8 4 vt pupillo, l. imperatores.§. vlt. pręterea ei, qui frres ſl pſus, I. vlt.§. diui quoqʒ;. qui videtur repugnare 8. hee elu ddn 1.At non repugnant:aliud enim eſt ignorantia, aliu de. 13 error eſt in eo, qui culpa vacat, l. regula, de iur. ignor. in 2 piſt. Planci ad Cice. vbi ait: Credulitas potius error eſt qua culpa. b decunda cauſa eſt, cum profeſſio facta non eſt rerum, quæ ævectigal debent. Confiſcan- tur. n.& cõmittuntur res improfeſſe. Improfeſſe autẽ res ſunt quæ nõ ſunt inſinuatæ apud publicanos. Quod ſi res vectiga- les nõ ſunt, tamẽ eas apud publicanos vector pro fiteti debet, aut earum dominus, aut apud tabelliones, aut ſcripturarios, ſic enim vocat Feſtus eos, qui ſcripturam faciunt publicano- rum nomine, l. vlt.§. quoties. Pœna autẽ hæc temittitur mi- norib. propter ætatem, l. vlti. ,diui. Ignoſcitur etiam militib.
propter omiſſam profeſſionem, 13. E. de vectigal.
Tertia cauſa cõmiſſi eſt, cũ quis hoſtib. aut batbaris arma vendit, fetcum, cotem. l. cotẽ. hic. l. 1. C. de co mmer.& mer- cat. præterea, ſi quis aliquid contra legum præſcriprum ven- diderit, etiamſi non hoſtib.l. ſi quis. C. de vectig Excipitur ta- men is, coius onus propter neceſſitatem adueriæ tempeſta- tis expoſitũ fuerit, l. vl.§. ſi ꝓprer.& l. Cæſar. Poſtremus locus
eſt de effectu cõmiſſi:eſt autẽ effectus ipſe, confiſcatio reiex
cauſis ſupra poſitis, quæ interdũ cõcutrit cũ grauiori pœna, l.
cotẽ. dominus.vbi aota nõ tantũ merces, ſed& nauẽ, dua
vehuntue merces illicite, cõmitti: quod intelligimus, eatum ſtatim fiſco dominium acquiri,& ſtatim dommum defnere eſſe eum, qui contra legem fecerit, l.commiſſa. hic, quod ſin-
gulare eſt contra iuris rationem. l. traditionib. C. de pactis. l-
taq; fiſcus vindicat ſtatim res ſibi commiſſas, etiam aduerſus heredem l. fraudati. hic. Sed animaduertendum eſt, huic per- ſecutioni locum non eſſe poſt quinquennium, l. neque com- miſſum. C. de vectig.& commi. 1en IN TIT V. DE DONATIONIBVS. CA v. I..
8 D
6 2₰ — 8* 8
OuaAriolvtcraſſiore Minerua defineamus) muniſicentia eſt quam quis erga alium acce- prantem, nulla neceſſitate com pulſus, gratis
—X& Überaliter exercet, vt dominium, aut ius a-
inuirum, neq; ignotantẽ donare lex ait, l. nec ignorans. C. eo. l. cuius per errorem. de reg. iuris. item donatarii, cui nolenti li- betaliras acquiri non poſſe dicitur, l. hoc autem.§. non poreſt. Nam vt ait Cicero in Top. Neq; deditio, neq; donatio ſine ac- cepratione intelligi põt. Proinde ſi quis abſenti donare quic- quam velit, per nuntium aut epiſtolam ĩid fieri debet, necan- te valet donatio, quam is ea de re certior factus voluntatem
ſuam declarauerir. l.z.§.ſi pecuniã. l. abſenti. l. nuda ratio. hic.
& l. nec ambigitur.l. ſi quis in. C. eo. Accipere debemus con-
ſenlum etiam tacitum, qui ex coniectura colligitut, l. cenſua-
lis...ſi præſes. cum ſequenti. C. co. Nec ſufficit qualiſcunque confeſſio ſed ſpontanea, nullaque ex neceſſitate proficiſcens exigitur. l. donari. hic. cum id præſtare alteri quod debetur, iuſtitiæ ſit magis, quam liberalitatis, argumen. l. 2. de iuſtit.&
jur. Hinc vulgare illud Modeſtini, in neceſſitate nemo libe? ralis exiſtit. l.xem legatam. de adim. legat. Dicitur autemne- ceſſitas, cum quis ad dandum vel naturaliter tantum adſtrin- gitur, l. Aquilius. l. hoc intte. S. ſi quis ſeruo. hic.
De cauſa materiuall. C A v. III.
Maueiis donationis eſt res ipſa, quę donatur, quæ an cor- poralis ſit, nec ne, nihil intereſt. Itaque ſi gratis ipſum vſum vel habitationem alicui concedam, vel debitorem meũ acceptilatione liberem, velactionem mihi competeatem, ſine ſpecie alicuius actionis, cedam alicui, valet donatio, l. in ædb. in princip..ſi in ſtipulatũ. l. Modeſtinus. hic.. ſi donationis. C. eo. Dere propria donantis, nulla dubitatio eſt, quin recte cõ- trahatur donatio, etiamſi rei cum alio communis, nec diuſa portio ſit, l.portionem. C. eo. Res vero aliena proprie donari
non videtur, cuius dominium in accipientem non tranſit, liin Sędib.§. vlt. Verum nos latius donationem accipimus, vralienę
quoqʒ rei conceſſionem ſignificet, toto tit. pro donat. per quã tamen alieno iuri non præiudicatur. l. ſi filius. Lconſtante. iſi patri. C. eo. 1
.. Decauſa formali. CAr. 111I
Vre exigit: nam etſi traditione, vel vſusfructus retentione,
quæ vim habet traditionis, aut inſtrumentorum, quibus rei emptio continetur, donatio perficiatur: tamẽ ſi nihil bonorũ interuenerit, ac ne ſtipulatio quidem, ſed ſmplex nudaq; pro- miſſio, vt pactũ, noua cõſtitutione Iuſtiniani adhuc ſubſiſtit,, 1.& l. quiſquis. l. ſi quis argentum. C. eo. Scriptura vero acinli- nuatione, id eſt, in actis facta profeſſio, vitandæ fraudis gratia, iam olim fuit excogitara. l. Modeſtinus.& l. lata. C. eo. Sed lata tandem ab eodem Iuſtiniano lege ad cas donationes coarcta- ta eſt, quæ ſummam quingentorum ſolidorum aureorumye excedunt infra eam ſummam,& in quibuſdam caſib. ét ſupta non eſt neceſſaria, l.pen. C. so. Nec magnopere refert, quibus verbis ſit excepta donatio, dummodo ea ſint, quib. donantiss donatarii exprimatur mutaus conſenſus. Quapropter ſi quis ſcriptura forte aut aliqua cautione teſtetur ſe alicui donaſſe, vel debere, nulla donatio intelligitur, tametſi ca verbain do- natione vim obrineant, lnuda rario, tametſi hæc veibain vl- tima voluntate vim ſideicommiſſi obcineant, leg. ex hacſcri- ptura. hic. Sed quid ſt in iudicio intert ogatus, nihil ſibi alium debere confeſſus fuerit? Papin. reſpondit, actionemamiſſam, non vi donationis, ſed potius confeſſionis, quæ cum in iure facta ſit, infirmari non poteſt, l. donari.§. quidam iniure.
De cauſa finali. C A p. V.
„Onationis finis duplex eſt, vnus vt exerceatur liberali- ias, nõ vt donatori quidquã adquiratur: nam ſi vt aliquid decur vel fiat, largiamur, proprie negotium potius conttahi quam donatio videtur... l. quod ſtatuliber.& l. hoc jure. hic. & tota tit.de donat. quæ ſub modo. Ac ſæpe vſuuenit, vtmi- xtum ſit donationi negotium: quod&præter alias cauſas, in- uabilitas rei donatæ,& eius, quæ à donatatio accipitut, ef- ſicit, l. Ariſto. Hoc autem ita accipiendum eſt, ſi cauſa donan- diexpreſſa, non mente retenta fuerit. Sunt enim non pauci, qui ſpe hæreditatis, aut lucri alicuius, facultates ſuas erogant, negotiatione quadam artificioſa(vt Hippoccrates ait) ma- gis quam muniſicenria vrentes, quorum munera plinius in- nior quam lepide hamata vocat atq; viſcata, lib.9 Epiſt. Hi.n. ſi ea fiducia donarint, ac deinde eos fefellerit opinio nihilo- minus rata, firma, atq; irrenocabilis manebit donatio..ſi ma- iores. C. de tranſact. Alter finis eſt donationis, vt nullo calu ꝙ donatũ eſt, donator ad ſe reuerti velit. l.i. hic. in prin. Hinc precarium,& alii huiuſmodi contractus non parum à dona- tione differunt, erſi liberalitatis tantum gratia fiant.l. Lucius. I. i. de precar. Sed hæc omnia de vera& abſoluta donatione intelliguntur, quæ ſimpliciter& propria donatio dicitur. Na quod ita damus, vt aliquo caſu reuocari poſſit, non ſi mpliciter ſed cũ adiunctionedonatur:puta ob cauſam, vel mottis cauſa appellari ſolet. de qua in ſequenti tractatu plenior& accura-
tior diſputatio futura eſt. l. in princ. l.ſenatus. rit. prox. De pPen
1 formam nullam aut ſolennitatem ſpecialem fe-
1 kac 4* d l Slic dalue
mit al elt. dle dan Jla lis 1es⸗ &c cuta lpo vlt. culij ſtio ject Nau cle quam ratiot facll Aliss bitio um geit dume ſidet rinp noxii
ipote ld te tonat tngh t6) om teetce tam⸗
1unel
ſ V

mtülai teedi um, qada ünbibrni pler rulegm acheläit dnranedn- 1 kuuga teCogtl ationegconih um anenmn meldaäm ereleengn quid donnd unptoynni ſe alicliceu leaterhante hæcfebut d legertu „ nüllthihn lionenmin quxqmüte ſidamini
7
erceuuul ruamſti
orics cuin Alborini exlugeri'te
pollicz- tatio
Juid.
In Tit. 7V. De Donationibus.
CAv. VI.
De perſonis quæ donant, qnibuſue donatur.
rlc locus ad cauſam efficientem referri poteſt:& de eo in Haius quæritur, qui capitale erimen commilit& re- ſcriptum eſt, eum donare poſſe ante condemnationè, 1 poſt contractum. quod eſt accipiendum, etiam ſi reus ca pitalis cri- minis ſit accuſatus, nec ob conrumaciam bona eius obſigna- ta ſint. l. aufertur.. in reatu. infra de iure fiſci.0. reo. de ſolut. l ylt. de requit. reis, in C. Excipe niſi in fraudem fiſci factum id eſſe appareat:quo caſu ne ante admiſſum quidem donatio fa- cta valet.l.in fraudẽ.de iure fiſci.l.ſed ſi maritus. qui& à quib. I.ſi aliquis. tit. proxi. Perduellionis quoq; crimen cum paucis aliis excipitur, de quibus alio loco plenius dicemus. l. donatio- nes.5.vl.& l. ex iudiciorum. de accuſat. l commiſſa. de vectig. & c.cum ſecundum. de hærer. in. Sed etſi condemnatio ſe-
cuta ſit, nec ea appellatione ſuſpenſa ſit, interdicetur donatio.
I.poſt contractum. hic. l. qui à latronibus.§. vlt. de teſt. l. 2.§. vlt.de pœnis. Ixem quæritur, an filiusfa.cui à patre libera pe- culii adminiſtratio conceſſa eſt, donare poſſit. Quæ ſane qus- ſtio in facto potiſſimum conſiſtit:& tota ex voluntatis con- iectura pendet, ſi pater eam diſerte non expreſſerit. l. filiusfa. Nam ſi filius Senatoris aut alte rius principis, ac viri potentis eſſe proponatur, in quo beneficientia ſiue liberalitas maiorõ quam frugalitas com mendationem habeat(vt Cicero in o- ratione pro rege De iotaro ſcribit)hanc ei facultatẽ cõceſſam facile interpretabimur. arg. l. cum plures.§.vlti. de admin. tut. Alias valitura eſt, ſi iuſta donandi ratio fuerit. d.l. filiusfa. Am- bitio enim& iactantia, inquit Plinius in Panegyrico, magis quam liberalitas eſt æſtimanda, cui ratio non conſtat. Ideo- que in dubio à patre conceſſa non intelligitur. Ilud notan- dum eſt, quod patris iuſſu donat filius, à patre ipſo donatum videri, vt pater ad eius donationis obſeruationem tencatun l. 2. in prin. l. in ædibus.§. pen. Plane furioſos& mente captos inutiliter donare perſpicuum eſt. l. Modeſtinus. licet muri‚ aut ſurdi, ſenes etiam, niſi deliriiam,& iuxta Varronis prouer- bium, bis pueri effecti ſint, donare non prohibentur. l. qui id quod. hic.& l. ſenectus. C. eo.—
Certum donatio non tantum in amicum& bene meri- tum, ſed in quemcunq; alium ignotum&extraneum confer- ripoteſt: quin etiam meretrici& concubinæ, quæ vxor non ſit, recte donaturl. affectionis.& l. donationes. hic. leg. hæc donatio. de donat. inter vir.& vxor. dummodo miles non ſit, qui focariæ ſuæ donet, vt Antonini reſcripto cautum eſt leg. 3. Codic. de donat. inter vir.& vxor. quod interpretum communiconſenſu ad eos, qui diuinam togatamque militiã exercent, porrigitur. Nec hoc ſilentio prætereũndum eſt fa- ctam à patre donationem filio emancipato, etiam infanti, ra- tam eſſe: in poteſtate conſtituto non item. leg. cum de bonis. leg. ſi quis ia emancipatum. Codic. codem. Denique reipub. facta donatio, puta ob honorem, valida eſt, ſiue quis promit- tat, ſiue tantum polliceatur. leg. hoc iure. in princ. Eſt autem pollicitatio(vt obiter id explicemus, in quo pleroſque hallucinatos comperimus) ſolius offerentis promiſlum, cum pactum duorum conſenſus ſit, leg. pactum. de pollicit. Vnde vulgo ab interpretibus traditum eſt, inter præſentes magis pactum quam pollicitat ionem dici: quod is cui aliquid offer- tut tacens conſentire præſumatur. leg. qui patitur. ff. manda. Qbus ergo minime aſſentior: non enim is qui continuo tacet, offerenti conſentire videtur, cum fortaſſis è re ſua id non futurum eſſe credat: aut beneficium accipiendo liberta- tem, vt in Mimis Publii habetur, vendere nolit. Hoc adeo in his pollicirationibus perſpici poteſt, quæ ad publicum o-
pusextruen dum olim reipub. à priuatis hominibus fieri ſo- lerent, de quibus tractatum de pollicitatio. qui titul. de ope. pub. ideo ſabiicitur, accipiendum eſſe non dubito. Fiebat au- tem fere per epiſtolam, cautionemve. Macrob. lib. z. Satur- nal. in locis Anguſti. leg. Charidemo.& leg. ſeptitia. de pol- licit. leg. metum.§. ſed quod prætor. quod met. cau. Qup caſu conſenſum duorum non interuenire antequam acceptetur, certiſſimum eſt. Sed ſi quis apud rempub. ideſt reipubl. ad- miniſtratores, Lexpollicitatione. infra de pollicit. coram ad opus faciendum becuniam promiſerit, pollicitatio proprie
ao hactum dicitur, conlenſu forte decurionum ſuſpenſo ds-
609
liberantium, an tale opus exædificare liceat publice, ac expe- diat. Huc pertinet, quod Cæcilius lib. 1 0. epiſt. ſcribens ad Traianum detheatro Nicenſium, ait: Huic theatro ex priua- torum pollicirationibus multa debentur, vt baſilicæ circa, vt porticus ſupra caueam: quæ nunc omnia differuntur, ceſſante eo quod ante peragendum eſt. Cui Traianus ibidem reſpon- dit: Tunc à priuatis exigi opera tibi curæ ſit, cum theatrum, propter quod illa promiſſa ſunt, factum erit. Nec verendum eſt, ne quis tali donatione ſiue pollicitatione in legem Iuliam de ambitu, commirtat, quæ aduerſus eos tantum ſata eſt, qui tributim centuriarimve diſtributa pecunia, ſingulos è populo
corrumpere nitebantur, ad quos magiſtratuum creatio per- tinebat. l. vnica. ad l. Iul. de ambitu. l. Publius. de cond.& de-
mon. l. quæ vtiliter. de neg. geſt. quod à Budæo noſtro anno-
tatum eſt& obſeruatum adl. ſi quis ob honorem. dę pollicit,
C A y. VII. De eſfectu donationis.
Eaus donationis tribus conſtat regulis. Prima regula Leſt, rem donatam recte repeti non poſſe, l. Ariſto. leg. quĩ alicnum. quod naturali æquitati conſentaneum eſſe, velil- lud argumento eſt, quod Pſato in Philebo hæc verba vt trita, & pueris cognitarefert: ει εο⁶αιες ⁴εεεινννιερσέσαςε νανέε. Idque adeo verum eſt, vt ne principis quidem reſcriptum ad reuoca- tionem ſufficiat, I. ſi donationem. C. de reuocan. donat. tra- ditione ſiquidem rei donatæ, aut eo actu ‚qui vim traditionis habeat, dominium nanciſcitur donatarius, J. qui ſ.xum. l. qui mihi.l. ſi tibi.. qui id quod.§. ea lege. quod ſine facto ſuo iu- re non amittir, l. id quod noſtrum, de reg. iu. niſi forte dona- tor ipſe dominus non fuerit, quo caſu ad vſucapionem tan- tum proſiciet donatio, l. Ariſto.§,1. Hæc prima regula pati-
tur exceptiones:nam ob ingratitudine m, atrocemque iniuri-
am& oſtenſam, donatio reuocatur, l. donationes,§..& leg. vlt. C. de ręuoc. donat. licet alioqui aduerſus ia gratos iure ci- uili actio non ſit prodita. Anneus Seneca ratiouem oſtendit. ſed hoc de eadonatione non accipitur, quæ remuneratoria eſt, quam nullo caſu reuocabilem eſſe interpretes affirmant⸗ quod non caret ratione, l. ſi pater.§. 1. Ob cauſam quoque donatum, ſi ea non ſequatur, ſecundum diſtinctionem ab Vlpia.traditam, reuocatur, J.z.§. vlt. cum l. ſeq. Sed& ſi quis poſt donationem perfectam præter ſpem liberos ſuſceperit, cum ante non haberet, idem erit dicendum. leg. ſi vnquam. E. de reuoc.donat.
Secundaregula. Donator actione ex ſtipulatu, vel con- dictione ex lege ad rei donatæ tiaditionem compellitur, l. ſi quis argentum. C. eod. in quo iudicio, cum bonæ ſidei non ſit, vſurarum propter moram non habebitur ratio, leg. eum qui. Præterea non condemnatur in ſolidum donator, ſed in quantum facere poteſt, habita ratione ne egeat. l. qui er do- natione.& l. qui id quod. hic. etiam ſi pecuniæ conſtitutæ, aus iudicati nomine conueniatur.
Tertia regula. Donator euicta re, nulla niſi de dolo actio-
ne tenetur: extra quam ſi nominatim hoc conuenerit, aut
traditione ceſſante rem ſe non modo traditurum, ſed etiam daturum promiſerit, l. Ariſto.§.vlt.& l. z. C. de euict.& l. 2. C. de iure dot. Proinde ſi rem donationis cauſa promilerit,& nondum traditam expoſuerit pignori, firma nihilominus re- manebit pignoris obligatio..vlt.§. 1.
1I1N TIT. VI DE DONATIONE CAVSA MOR- T118, 2T WA SIT MORTIS cauſa donatio,& mortis cauſ capꝛo.
O A p. I.
Onationis verbum licet ſit Ipecialè, acproprie & liberalitatem non reuocabilem ſignificet, de
B S qua in pręcedenti tractatu diſſeruimmus Ktamen S pl xærunque latiorem ſignificationem habet, vt Ae⸗ mortis cauſa donationem complectatur, l. ali- enatum. de verb. ſig.& l.. hic. Eſt autem ca cum quis inſtan- tis periculi metu, vel ſola mortalitatis, aut humauæ ſortis cogitatione adductus, ita rem ſuan donat, vt ſe potius ha- bere velit, quam donatarium: illum veropotius quam hæ-

rus getið fidem ſerua
610
redem ſuum. I.i. cum ſeql. ſenatus. 9.i. hic. Nec adeorefert, morttis ſuæ an alienæ cauſa donet, l.mortis. 10.& leg. mortis cauſa capimus. ſed nec an verbis expreſſum ſits vt cum dona- tor, vel quiſpiam alius conualuerit, aut periculum effugerit⸗ reddatur, Telemachi illius Homerici exemplo an vero ex mortis facta mentione cõie cutis id factum eſſe appareat. At ſi de eo non conſtet, donatio pro ſimplici habetur eriamſi 4 moribundo homine facta ſit: aliud ſiquidem eſt mortis cauia & morientem donare, l. Seia.§. vlt. quod multo magis admit- tendum eſt, tunc nominatim, vt nullo caſu reuocetur dona- tio, conuenerit, l.vbi ita donarur. Per ficitur eriam ſi b publi- cis actis modo quinque teſtes adſint, donatione videlic et, aut ſtipulatione, vel conuentione in utua, l. vl. C.eo. A donatione autem in eo differt legatum, quod donatio morte denan conſirmatur, quamuis inteſtatus deceſſerit, cum legatum⸗ que teſtä3mento non debeatur. l. non videtur, l.ram is qui. Et his omnſbus ſuffragatur Feſtus Pomp.lib. 11. cuius verba hæc
lunt: Mortis cauta ſtipulatio exiſt matur fieri, vt ait Labeo
Antiſtius, quæ ita fit vt morte promiſloris confir metut: aut, vt quidã dixerunt, cuius ſtipulatioms mors fuit cauſa. Porro mortis cauſa donatio,& mortis cauſa capio ex genere quuæνρρνντυν eſſe videntur, ſicut emptio, venditio, locatio, con- ductio: ſed longe alia eſt horum vetborum ſignificatio:nam mortis cauſa id demum capi intelligitur, quod occaſione mortis alienæ alicui obuenit, nec in donationis ſpeciem cadit, ant aliam capiendi figuram, quæ proprio nomine appelletur. J. mortis cauſa capitur.& l. inter mortis. veluti quod hæredi- tatis adeundæ, vel repudiandæ, vel conditionis implendæ
gratia datur. l. qui pretio,l. fi mulier. l. eum qui. l.cõditionis. l.
quod ſtatuliber. De perſonis. C A v. II.
væ in ſuperiori tractatu dicta ſunt, eadem in hoc loco
epetita eſſe intelliguntur, quibus& hæc regula gene- raus accedit. Nemini cauſa morris donare quicquam, aut ca- pere permittitur, niſi quiteſtamenti factionem habeat, l. o- maibus,& l. ſenatus. fiſiusfa.tamen, cui ne permitten te qui- dem patre, teſtamentum facere licet, donate mortis cauſa nõ prohiberur, fi expreſſus patris conſenſus accedat, qui milite exiſtente filio necefſarius non eſt, l.tam is.§. leg. Marcellus. hic. I. filiusfa. ſupra tit. proxi.&l. qui in poteſtate, de teſtam. ll- lud præterea adiiciendum, de capacitate donatarij, non ex do- nationis, ſed ex mortis potius tempore iudicandum eſſe, l.in mortis cauſa. 2 3. Adea vero quæ de rebus, aut donationis for- ma diximus antea, nihil occurrit, quod addi oporteat, niſi quod hæc donatio interdum ſub conditione fit, vt puta, Si nõ
Franc. Duareni Comment.
conualuerit donator: interdum pure, ſed ita vt ſub conditione reſoluatur, l. 2. hic. l.1. ti. proximo. Item quod donatario per⸗ inde atq; hæredi ſubſtituitur: ac in donatione ineunda qua- cunq; lex ſuper eius reuocatione dici poteſt, l. ei cui.& ſia. lienam.§. i. b
De effectu donationis cauſa mortis. C A x. III
Lirdne huiuſce donationis eſt duplex:vnus qui donatariij fauorem& cõmodum reſpicit, alter qui donatoris. Quan- tum ad primum attinet, ita diſtinguendum videtur, vi ſiqui.
dem donatoris res propria, nec adiecta conditione ſuſpenda-
tur, dominium eius in accipientem tranſeat, l. ſi mortis cauſa hic.ramerſi conualeſcente donatore poſſit repeti, nec ante mortem ipſius adhuc firma ſit, l. non videtur: ſin aliena.ſaltẽ ad vſucapionẽ proſit,& vſucapta res ab eo tantum qui dona- uit, nõ à vero domino repetatur, l. ſi alienã 16.& l. quialienã. Quod ſic hirographa vel tabulas debitarũ ſibi pecuniarũ hbe rãdi animo donauerit, hoc cõſequitur donatarius, vt petentẽ exceptione mortis drumnonearmott cauſa capimus.§. Ti- tia.& l. auunculo. Secundo illud obſeruandum eſt, vt ſi rei donatæ dominiũ acquiſitum ſit à donatario, tamen reuocari poſſe donationẽ ſi conualuerit donator, niſi aliud actum ſit. Idem dicendum
eſt, ſi præmortuus ſt donatarius, aut certe ſimul cum dona-
tore deceſſerit, aliuſve extiterit caſus, in quem ſit reuocata donatio, l. non omnis.de reb. cred. l. mortis cauſa donatio.J. ſenatus. l. ſi alienam rem.l. ſi is qui, hic.& hoc caſu filii vel ſe- ui mors, quibus ipſorum cõtemplatione donatum eſt, potius quam patris aut domini ſpectãda eſt, l. ſi flioſa. 2 3.& vlt. Qua autem actione hæc reuocatio fiat, quæ ſitum eſt. Et reſpon- dent, directam actionem in rem cuius dominus remanſit do- nator alioqui vtilem tantum competere, l. ſi mottis cauſa. cũ Iſeq. in quo iudicio neceſſariarum atq; vtilium rerum quasfe- cerit reus, ratio habebitur, l.ſi mortis cauſa. 14. Siverorem donatam donatarius poſſidere deſierit, non modo pretiũ ab eo condiei poterit, id eſt, quanti vendi potuiſſet, ſed omnes acceſſiones, l. mortis cauſa capimus.§. vlt. l. illud.§. vlt. ſiis cui. hic.l.cũ quis.de condict.cauſ.dat.Sed& ſi filiusfamilias ſit do natarius, agetur aduerſus patrem de peculio⸗ l. filiofa. Is quoq; qui mottis cauſa acceptum fecerit quod ſibi debebatut, recte condicet, vt vetus inſtauretur obligatio, l. quod debitori.&l. ſenatus. õ.pe. Deniq; animaduertendum eſt, cum de effectu donationum cauſa mortis agitur, eas ad inſtar legatorum
redactas eſſe, l. Marcellus.&]. llud generaliter. hic. l. vl. C. eo.
Ex quo conſequens eſt eas morte confirmari, niſi pœnacapi- tis ſit aſfectus donator,& vlcra vires hæreditatis non valere l. non videtur. l. ſi mortis cauſa. l. ſi aliquis. l. etſi debitor. hic.
FRANCISCI DVARENI IVRE CONSVIL TI IN LIB. XILI PAaNDECTARVM
S EV DIGESTORV M.
1N TIT. I DE ACOVIRENDO RERVM DOMINIO, ARTIFI GCIOSA AC METHODICA TRACTATIO. b
C A r. 1.
AVSA dominiorũ acquiſitionis multæ S 9& variæ ſunt tum iure gentium, tum ci- à uili proditæ: de his quæ iuregentium lunt, copioſa eſt in hoc tractatu diſputa- tio: cæteræ ſub aliis tit. continentur, vt 20 tit. de vſucap.& permultis aliis. Eſt au- —̃ tem ins gentium, vel quod natura o- e mnium Rominum mentibus inſeruit, vt
8 2 1 1 1. A
vendere,& reliqua id genus. l.i. hic.& l. 1.§. vlt. de iuſt.& iur. §. ius autem. Inſtit. deiur. natur. gent.& ciuil. Ac ſecundum hanc definitionem recte& vere à Caio in huius tractatus in- itio dictum eſt, ius gentium ſimul cum genere humano pro-
re, Deum colere, neminem lædere: vel quod vti- litatis vel neceſſitatis potius cauſa conſenſu omnium gẽrium naturalem rationem ſequentium cenſtitutum eſt, vt emere,
Nerua filius ait, l.1. de acquit. vel amit. poſſ. Cu
ditum eſſe, l.. hic,§. ſingulorum. in Inſtit. de rer. diuil. Nam ſiue pro eo tantum accipiamus, quod vſu exigente adinue- nit prudentia, nihil poteſt à vero eſſe alienius: ſiue proeoa- tum quod hominib. etiam iinperitis eſt innatũ atc; inſitam, quod ẽt naturale appellatur, id æq; falſum eſſe videtur, ci eo iure diſtincta nõ ſintrerũ dominia. Can. ius gentium. d 1. quod tamen ex verbis Caii aliter declaratis conſequeretur.
CA v. II. De prima cauſa acquirendi dominii, quæ eſt occupatiê. ,7. 2.-.- 1 e Rima igitur cauſa acq uirendi dominii iure gentium 65 occupatio, à qua dominium rerum quondam cœ menim intet t abſque d ui- m teti⸗ ri polle, Itaque
mortales adhuc communia eſſent, iudicarun ſione& diſtinctione dominiorum nec tranquillitate neri, nec naturaiem inter ſe ſocietatem conſerua
cane aote nxe tem düte feri 1 ib,
äs.
Nod j
tuxt. dds,

b 8
. 4... 4. 8 9— 1 5 1 1 4 de b In Tit. Deacquir rer. dominio. 611 nd.— 4..„ 1 4 dn kaque quod quiſqʒ prius apprehendiſlet, vt id eſſet eius pro- ſcendaeſt Brenni Gallorum regis ratio, qui interrogantibus va dn. priũ conſenſerunt& decreuerunt: quam diſtinctionẽ mox Romanorum legatis, quanam ratione Cluſiam Hetruriæ vr-
A earum rerum, quæ cuique obtigiſſent, commutatio ac vlus bem obſidione premerer, lure inquam, naturali, dixit, hoc fa- contractuum eſt ſecutus, d.§. ius autem gentium. Hinc etiaa cio, quod inferior potentiori cedere inbetur. Latrocinium 4* D Cic. lb. 1. offic. Sunt autem priuala nulla natura: ſed aut vteri autem eſt id bellum, quodcunq; ſpoliandi aliquem cauſa ſuis 1. 1 u occupatione, vt qui quondã in vacua venerunt: aut hello, vt qui fortunis ſaſcipitur: nec iuri naturæ quidquam magis contra- näutas Victoria poriti ſunt. aut lege, aut pactione, conditione, ſorte: ex b rium eſt. canon. militare. 23. q. 1. Quodautem diuimus capta ſen quo fit, vt ager Anpinas Arpinatium dicatur: Tuſculanus, Tu- in bello fieri capientium, non ſine ratione& d ſtinctione ad- rerenin ſäulanorum Similiſd, eſtpriuatarum poſſeſſionum deſcriptio. E mitritur. nam immobilia capiuntur pro fiſco quamuis loca ſa- ün ühae quo, quia ſuũ cuiuſq; fit eorum quæ natura fuerunt communia, cta ſint aut religioſa.l.ſi captiuus. ff, de capriuis. l. cum loca. de d 7vod cuig, obtigit, id quiſq, teneat. Huius antiquiſſimæ rerum relig. hſepulchra. de ſepulc. viol. niſi principi forte ex cauſa mi- 6 5 lud acquiſitionis Iuculenta nunc etiam veſtigia in quibuſdam ap- litibus concedere viſum fuerit, l. item ſi verberatum. ff. de rei nnud parent in naturali illa communione manentib. quæ ante do- vindic.l. Lucius Titius. ſupra, de euict. idque Alexandri Seueri“ dl minia iure gentium diſtincta fuiſſe creditur, quod videlicetà exemplo, qui vt Lampridius auctor eſt agros ab hoſtib. captos l W nemine vnquam occupatæ acpoſſeſſæ ſunt, aut ſi aliquando limitaneis ducibus ita donauit, vt eorum eſſent, ſi hæredes“— f 4..„„ 2 4 1. 7 5... 3 4 und fottaſſis apprehenſæ caſu aliquo vel domini voluntate ad pri- eorum militarent, nec ad priuatos peruenturos, dicens eos at-— udx, ſtinum ſtarum redierunt. atque ideo huiaſmodires in nullius tentius militaturos, ſi etiam ſua detenderent. Mobilia vero in S- zeapaaſg bonis elſe dicuntur, l.. nam res ſacrę& religioſæ,& alię ſimi⸗ præda ſunt, l. ſi quid in bello, infra de capti.& poſtlim. reuerſ
„. 4.—.„ 2* X ⸗.1 g„.. 8 1
les, quas quidem ipſas nullius eſſe, ſed alio ſenſu dicimus oc-&à duce belli inter milites pro cuiuſq; merito diſtribuuntur, Aar cupanti minime conceduntur, I1. de rer. diuiſ. Ex harum re- l. ſi quis proredemptione. C. de donat. quod& vetuſtis tem-
........ I...“ doll ane rum numero ſunt in primis omnia animalia ſiue terreſtria, ſi- poribus à Græcis Romaniſq; obſeruatum eſſe, non tantum lttn tat ue aquatilia, volatiliave, quæ feram habent naturam, vt cerut, ex Homero, ſed etiam ex aliis auctoribus tam Gracis, quam eundlama pauones, apes, nec à quoquam cicurata, aut manſueta facta Latinis cognoſci poteſt. Flau. Vobiſcus in Drobo. L gvemitan ſant, l.. l. naturalem.§. apium.& ſeq. earum enim beſtiarunnm‧, Scauläina, quæ vel natura cicures ſunt, vel cicurantur, qui quid lucrandi Ca v. IIII. ö dccaüt animo apprehenderit, furti ſe alligat, l. naturalem. in fi. l. P5- remmahn ponius.&. famil. erciſc. Vnde perſpicuum eſt, venationèm aut De inuentione. Haai occupationem in agro etiam alieno iure permiſſam ells viſ wehhng— dun in ioollu lanai 8 dominoareratus S ere Wit. TAihszau acquirendi dominii iuregentium eſt inuen= öö inusreaat Aore at ul 10. A dan ſeen 1tun Jna 40 jnde d. 1 tio, ſcilicet earum rerum, quæ in nullius dominio ſunr, ſiwortaus eundum d, ere dl agen ngen ade vo te 4 1 vt lapillorum& gemmarum in litore maris, leg. item lapilli. mmrau— aturime e, Ariſtot. oſten l ſbr. ieLo itic. QuMod ſupr. de rer. diui. aut quarum eſt incertus dominus, vr theſau-
4, 1 Jmn 8 dicatur, halceres oecupantium fieri, eo pertinet réap- ri. Theſaurum autem definit Leo Imperator condita abi- 4 prehendendam eſle, vt feram certum ſit in noſtram poteſta- notis dominis tempor ſtiorenelbißß u motaytit. 1. Sl— 2 pore vetuſtiore mobilia, l. vnica. Cod. de uils tem perueniſſe. l.in laqueum.[ ſ. hic. Proinde& ſi feram gra- Theſauris. hic. plerunque tamen hoc verbum larius pater 111 4 uiter à ſe vulnerat s en ce-.1 e lllas Hablie.; 2vulneraraui, erlequarar antegu am tamence- pro retum vrilium vi pariterreconditarum, tamerſi dominus .—·—*«*— 2 3 86 6—.. 1b Ad loskanüüng tiauit, cũ olim ius cõtrouerſum eſſet, quod incertus ſit rei euẽ- acq. poſleg thelaurus. ſupra ad exhib Sed 4* dat Iade Ablichbg tus,& ex inſperato multa accidere poſſint, vt ab eo, qui vul- d ſecund A,— 1OCarSül- S lnt,. V mento ſecundum priorem ſignificationem intell 3 idebedamt Hixi vi cui rationi R gaillc. m intelligimus. His ö R nus infſixit, non accipiatur, l. naturalem, 5. hic. cui rationi autom præcogniris, vt dilucidius ſi vodcedirt rouerbialis verſus conorui S eva Sd aae e so Præcognitis, vt dilucidius ſingula pertractemus, duas 1 kci sVerſus congruit, ⸗ou areh zies Nua ihees regulas obſerua. Theſaurus inuentori in cuius loco proprio Priorre- t cmmtes axꝓν. Ceterum bifariã contingere poteſt, quod& ſupra attigi- eſt inuent irirur ic 10COpOprt jala on eii 3 Ipfa atelg inuentus acquiritur, idque reſcripto D. Adriani cautum rlæ de lattarkonwa mus, vt tes ſemel occupata rurſus omnium cõmunis,& occu- tfuiſſe tradidit luſtin.&. thelautoz.Inai. a, kheſaw, tet.Vielull 1 7. 12 idit luſtin.§. theſauros. Inſtit. de rer. diuiſ. quod& 7e. ter enle patio obnoxia reddatur caſu ſcilicet& volũtate: caſu, vt ſi fera Spartianus in eius vira ſcripſit, veruntamen ſi emptot ia qo ..„..*. 3 7. 3„ 1 1 4—G tatb ohſt quod fit& in cicuratis omiſſa domum redeundi cõſuerudine, inuenerit à venditore defoſſam uia theſs Peumaen elidedtruâ- 1. 3.4.& ſ.verum ſi talis res à lupof ſit. non an- 2 1 ellOrS 1, eſaurus eſt, vt iam di- alidebiu.5. alis res à lupo forte corrupia fit, ximus, eius dominium conſequetur, l. Jturore, 57. fupra de te deſinit noſtra non eſſe, quam ab eodem conſumpta fuerit, rei vind. Item ſif. len 213 7. Lula de ͤ Enulla inſs 1.. c.& Rem ſitorte quis rem alienam humi iacentem fuſtu- b vr nulla ipſius recuperandi ſpes ſit, l. Pomponius. 44. hic.&l. jerit ignorans cuius ea ſit, quod adeo verum eſt Buu Pomponius famil. erciſ. Voluntate domini id occupanticon- nidem, ſdeſt. preridin auf mm 11t, VIHS SPſsb a dlinur 1. 4» ideſt, pretium aut mercedem inuentoris recte. ceduur, quod is pro derelicto habet, non quod ignorans amit- etat duinitao!“ . 12— Petat, quinimo lucrandi animo id faciens tenetur furti, l. fal- ö VN rit, aut tempeſtate adactus, in mare proiecit, l. qua ratione. jus§. qui ab eo. infr. de furt. 2TsNA dles ö hi 2. 1. lus. 4 3.§. qui abeo. infr. de furt. Theſaurus in alieno fortuito,„ hic. qua ratione.Inſt. de rer. diui. Denique inſula in mari nata calu inuentus, inter dominum loci& inuentoré diuiditur. q. Sec²⁵d his rebus anumeranda eſt, quas occupantium fieri diximus, cũ§. theſauros,& l.vnica. Cod. de theſ- OrC diuiditur, d. rægala. in nullius bonis ſi L. ad in ſicta.hic. D in fl.Le 4⸗ 3. 6 eſaur. Dominum autem ac- unullius bonis ſit, l. adeo.§. inſufa. hic. De ea vero, quæ in flu- cipimus, ſiue ſnaul ſona Hiuc Bſeue. V mine naſcitur poſtea qicem. P gularis perſona, lue fiſcus, ſiue reſp. ſiue ci⸗ 1 AKII’; dicemu.. uitas ſit quæ hoc ius habeat. Idcirco creditor ius pignoris ha- Pllt ae., C A p. 3 Auu len 24,5, Juodſ creditor. hic. Sed quid ſi in loco .... ſacro vel religioſo ſit inuentus theſaurus? Ene raul Ecunda acquirendi iure gentium dominii cauſa eſt captiui- rum regular Punſs s Nam nelttra ha deter, e bhoſti—„. Sularum ifte calus comprehenditur. Et hanc ſane quę- veale U cas: nam quæ ab hoſtibus capiuntur, ſtatim eo iure capien- ſtionem explicatu difficil 7 nr. ln xigelle damfiunr len Tar plicatu difficilem& obſcuram Imperatorem inter Kehueßul tum fiunt, l. naturalem.§. 7.& l. transfugam. 1. hic. quod de ſe pugnantia reſcripta effecerunt: nempe Adriani, cuius ſu nuusu- iuſto ac legitimo bello accipiendum eſt, quod rite denuntia- pra mentionem fecimus SeM rci Anbonſnh 1. Veti fra- ö gatl: bau rum eſt,& cuius finis eſt, vt in pace viuamus, leg. hoſtes. ff.de trum, quos Calliſtræ di 15. b ellen capt.& poſtlim zuſt. alliſtratus diuos fratres vocat. Hic namque ab duns apt.& poſtlim. reuer. can. iuſtum, 2 3. q. 2. quod Pontius He- eodem Calliſtrato di 1..— sgel renni dL iuium lib. o j 3 to dicuntur ſtatuiſſe, vt theſaurorum in lo- V S . laus anius apud Liuium lib. 9. in orat. ad Samnites eleganter ex- cis ſacris reper elioi 21 0 onſeg preſſithis verbis: luſtam eſt bellum, quibus neceſſarium& l. 3.§. fi 4 Bin omnt Pidüitecdonddle dnsſileo einoiee.— 1 1..11117— tur, J. 3.§. li quis in locis. infr. de iure fiſci.contra Adrianus c6- pia arma, quibus nulla niſi in armis relinquitur ſpes. Veriſſi 3.5 2etTi. 8 b scõ- V wumigi 9*.- cedit ei qui inuenit, d.§. theſauros. tamerſi hoccaputreſcri 1 Juu HaNiſitarellquddaientur, vſu exigente,& humanis neceſ- non commemoret Spart. in vira Aariani. Necmihiſarisfa ht ¹ eANI Itatib. bella iure naturali ſiue gentium introducta eſſe leg. ex dvnlgo intergrere 366. 8. ruich doc iurc.ſupra de iuſt.&i„ quod vulgo interpretes cenſent reſcriptorum alterũ iure, al- te ge g 4 upra de iuſt.& iure. quia homines ſcelerati,& vt terum æquitat li niti 5l. ancgſ Heſiodus loquitur.„⁴⁵e Kabinf LLtekacl; quitate naturali niti, cum æquitatem non ex natura- inn riu mis prohibeantur Lm iradihec mtrenda niurtaxidoar. Übas⸗ ſoder ciuilib. præceptis metiri oporteat, ideoq; adhuc b 1„ ziſtratib. co.— m ge Locit arcn pertarbat aun fe 26 Paurn barase humanam dubium ius relinquitur, vtrum naturalem, quæ fauet inuen- b lusas eceſſe eſt. ltaque merito di- tori, an ciuilem rationem, quæ publicum ac fiſci commodum Le, Hdum Su iſ Di

—— 4 3 — 2 2 5—— ——4
——yÿy———— 3— ——.———————
nihilominus vere
612 qebeamus.l.bonafides, ſupra depoſiti. Vt i- gitur ingenue quod cenſeo dicam, maius ac d ſſidium impla- cabilius mihi eſſe viderur, quam vt giſtinctione vlla ſedari
leat: nec eo nomine inſimulandus eſt luſtinianus, quem ſcripliſſe credemus, nullam in libris ſuis aſe editis antinomiã reperiri, l. ² C. de vet. iur. enucl. Cumenim vtrobique hiſtorica narratio ſit, pugnantia loqui Seſtiaau qus non eſt, qui nihil ipſe conſtituit, ſed ab aliis 8 coeſti tuta, quanquam à ſe inuicem diſſidentia, re er que d nouum, nec alienum eſſe, ex his quæ diximus alit Panime 1 uertere licet, l. quod de creditore. iquibona S. qun 6 ficia- rium. ſupra de dam. jnfec. tamet ſi forte nonnullis videri de. teſt reſcriptum Aſe relictum probaſſe, cui neq; Jueaaeuaan dere, neq; detrahere voluerit. Itaque Budæi no te Goaß ua ſecutus, tèmporis habendam rationem duco,& re eie Adriani diuos per fratres reſcripto, quos vtique poſterio- res fuiſle conſtat, cedere. arg.! conſtit-pri von
s, quod noſtra opinio nouiſſime à Friderici conſtitutio- ne fi mataeſt, tit. quæ ſint regales. Perinde igitur hæc ſunt ac- cip enda, ac ſi vno eodemq; loco deſctipta ellet hæc hiſtoria, hocmodo: Adrianus naturalem æquitatem ſecutus theſau- rum inuentoti conceſſit. ſed diui fratres conſtituerunt, vt di-
midia pars fiſco vindicetur. De ædificatione. C AP V. Varta acquiſitionis forma eſt ædificatio, cuius explica-
io diuerſas regulas continet. Prima, EÆdificans in ſolo non alieno, ſed ſuo, ex materia aliena, dominus efficitur ma- teriæ, l. adeo.. cuin in ſuo: hic. Quominus autem poſſit ma- teriain vindicare nondum ædificio diruto, fauor publicus ex- igit, vt ædificiis conſulatur: verum locum vindicarionis actio in duplum lege Decemuirali comprobara eſt, cuius verba, ſi Feſto credimus, hæc ſant: Tignum iunctum dibus vineæve ne vindicato, neo ſoluito. l.i. infra de tig iunct. l. qui res.§. vlt. ff. de ſolut. Secunda, is cuius in ſolo vel pariete alius ædificat. ædifi- cii dominium acquirit. d.l. adeo.§. ex diuerſo.& l. ſi ſupra. hic. Sed hoc locum obtinet in ædificio mobili quod ſolo non co- hæret, qualia fuerunt ea, quibus Romanos vſos fuiſſe refert Paulus, leg- in rem.§. tignum. ſupra de rei vindic.leg. Tnius. hic. De ſpecificatione. CA v. VI.
Vinta acquiſitionis cauſa eſt, cum quis exaliena mate- ia nouam aliquam ſpeciem facir, velutiex vuis alienis vinum, vulgo ſpecificationem appellant, I. adeo.§. cum quis. Cum enim vinum noua ſpecies ſit ab vuis diſtincta, domi- nus vuarum non continuo& vini fuiſſe intelligen dus eſt. l- taque vinum confe ctori acquiritur, quaſi ante nullius in bo- nis foer t, luadente tum æquitate aduerſus dominum ad æſti- mationem materiæ petendam actio dabitur. argum. l. in rem. §.item quæcunque. Hocgenus acquiſitionis duobus caſibus ceſlat: primus eſt, cum quis mala fide aliena vtirur materia. l. de co. 1 2.§. fi quis ex vuis. ſupraad exhiben. Alcera, cum ſpe- cies eiuſmodi eſt, vt ad eandem materiam reuerti poſſit, vt vas aureum, aut argenteum norl enim ſicut vin o facto vna, ita fracto vaſe aurum eſſe deſierit, d.§. cum quis. l.in om aib. cumll. ſeq. quod vriq; accipiendum eſt, ſi ota materia, ex qua noua ſpecies facta eſt, aliena fuerit,§. quod ſi partim. Inſtit.
reſpicit, amplecti
dorer. diuiſ- Deconfuſione. CA r. VII.
Exta cauſa acquitendi dominiĩi iure gentium eſt confu ſio
ſiue commixtio. in cuius explicatione ſic diſtingnendum eſt, vt ſi voluntate duorum res confuſæ& commixtæ ſunrt, inter eos ſint communes. l. adeo§. voluntas. Si autem abſque eorum voluntate acciderit, vt res ſeparari queant, rei quiſque ſuæ dominium retineat: vt ſi diuerſa metalla in vnam maſſam conflentur. hæc enim ab artificibus ſeparari poſſunr, l. lacus. hic, licet abſque graui detrimento id minime fieri ſolitum ac- ceperimus, præter quam ſi aurum ab argẽto ſeparetur: quam
ſeparationem neq; damnoſam neq; difficilem noſtri tempo-
ris 2οασνσνꝙνραν oaſſerunt, adhibita nempe aqua, quam ipſi fortem, eruditi chryſulcan appellãt. Quod ſi ſeparari non poſ- ſunt, quæ confuſa ſunt, vt puta meum& tuum atgentum in maſſam redactum, aut alia eiuſcemodi, quæ eiuſdem ſunt na-
Franc. Duareni Comment.
Vit. de conſtit.princ. Et eo ma-
0 turæ, ea inter nos cõmunicabuntur, l.;§. Pomponius, ſupra de reivindicatione. Nec iam dictis contrarium eſt, quod Vl. pianus ex Pomponio ait, Sed ſi deduci non poſſit, vt puta æs & aurum mixta fuerint pro parte eſſe vindicandum,&c. idẽ Pomponius.§. ſed ſi plumbum. ſupra de rei vindicat one. nã ſieri poteſt, vt artifices deſiderentur, quorum induſſria talis deductio fieri ſoler, d.l. lacus. quo caſu vere dicetur ea ſecerni non poſſe. Sed nec ea verba intelligenda ſam, quaſi inter pũ- bi argentiq; diſcretionem, æriſq; ac auri quicquã inter ſit, ſunt eaim fragmenta verborum Põponii, non VIpiani, quæmeo quidem iudicio literis maiuſculis ſunt deſeribenda, quo faci- lius intelligatur id, quod prius ad ductum eſt ex edem Ppom- ponio, referri non ad proxima verba Vlpiani, quę alioquiver- bis interiecta Pomponii locum obſcurum efficiunt. Senſiti: gitur Pomponius intet mellis& vini commixrionem,& e- ris atq; auri, licet quantum ad deductionem forraſſis mhilin- tes ſit, hoc tamen differre, quod nullam melpriſtinam ſpeciẽ obtinet:aurum vero ſiue æs cõflatum, id quod prius erat, wa. net. Sunt, qui eo in loco negationem abundare cenſent, quod citra fidem vetuſtorum codicum affirmare non auſim.
C A r. VIII.
Eptima cauſa eſt, cum vna res alteri, veluti acceſſio quæ. Jdam adiungitur, vt ſtatuæ brachium, ſcypho anſa, l. ledſſ ex meis. cum ſequen. Qus in re conſiderandũ eſt, quid cuius rei ornande cauſa adhibeatur, nec tam quid pretio ſum ſit:vn. de fit, vt gémæ cedãt phialis vel lancib. incluſæ auro argẽtoq; l. cum aurum.§. perueniamus. ſupra de aur. argen. l. Quigitur rei principalis dominus eſt, acceſſionis iure dominium nan- ciſcitur, ita tamẽ, vt pretium eius, quodacce ſſit, exſoluat. Sed num ad exhibendum actio competat, vt tes quæ acceſſeront, ſeparentur,& ſic vindicari poſſint? Paulus ait in applumbars non in ferruminatis id admitti, quod ferruminatio per ezndẽ materiam faciat confuſionem, plumbatura non idem effici. Iin rem.§. item quæcunq;. ſupra de rei vit dicatione. I. quie- quid. 27. hic. Sane ad hoc caput referri poſſunt& ea, quæ er animalibus noſtris nobis nata acquiruntur, cum acce ſſionis contineantur vocabulo, l. item quæ. S. hic. lpactum. C. dere vindicat.l.idem Pomponius. ſupra, eo.
De acceßgione.
Decultura. C A p. IX.
Ctaua canſa eſt, cum qnuis in agro, ſiue ſuo, ſiue alieno
quicquam ſerit, aut plantat. ſata enim omnia& planta⸗-
tata, ſi radices egerint, ſolo cedunt, vt idem hic ſit intelligẽ
dum, quod de ædificatione ſupra ſcriptum eſt, l. adeo..ſia lienam. l. qua ratione.l.ſed ſi ex meis.§. arbor.
De ſcripturz. C A y. X.
N Ona cauſa eſt, ſcriptura acquirendi dominii iure gentiũ-
N ea ſiquidem chartæ cedit, licet pictura non item, l. qua
rations.§. literæ. hic. Et breuiter quod de ædificio ſupradi-
ctum eſt, de hac cauſa dici poteſt, nec obſtat l. in rem. ſupra, de rei vind.ſi coniungatur cum d.§. literæ.
CA v. X I
Ecima cauſa eſt alluuio, cum per fluminis alluvionem
L aulath agro meo ita aliquid adiicitur, vt conſpectum ſenſumqʒ quo idianum fallat. Nam quod vi& impetu ſumi⸗
nis ſtatim accreſcit, nobis non acquiritur. leg. adeo.§.icu- ius diuerſicatis rationem ex Aggeni Vrbici commentarioe-
diſcere licet: De alluuione, inquit, obſeruatio eſt, ſihæcin
occupatoriis agitur agris: quicquid vis aquæ abſtulerit, repe-
titionem nemo habet. Quæ res neceſſitatem ripæ munien⸗
De alluuione.
deæ iniungit, ita tamen, vt ſine alterius damno quicquam
fiat. Si vero in diuiſa& aſſignata regione tractabitur, nihil amittet poſſeſſor, quoniam formis per centurias certus cui⸗ que modus adſcriptus eſt. Circa Padum autem cum agele⸗ tur, quod flumen torrens,& aliquando tam violentum de- currit, vt alueum muret,& multorum late agros tras ripam vrire dicam, transferat, ſæpe etiam inſulas eflicit. At Cal. ſius Longinus, vir prudentiſſimus iuris anctor hoc ſtatuit, vt quicquid aqua lambendo abſtulerit, id poſſeſſor amit- tat: quomam ſcilicer ripam ſuam fine alterius damno
tueri debetr. Si vero maiore vi decurrens alueum uu⸗ 1 e5 uun
Lhum. Tcnles Nalba TCe umah Wdorin zonet ware maäiti deſera raden dorcouu heuie dber,
mmne Luka Tüille rodti douum dveii bwl Twm uan

Nrala nilunſe dii däne, ncenſangu onann
III
aii cello m
gbon 1 düet uta prerielinien ſean rgenldun domiahuman ſitt eug qpe arlen
ütivayte
(lanttaane „ cum audi
padun(a
1X ge lo letd
omnikya mhickrinii necblatſ
ol.
1.
owinlülegi aconle „aüfton talunaih
—
In Tit. Deatqui. rer. dominio.
ſuum quiſque modum agnoſceret: quia non poſleſſoris ne- gligentia, ſed tempeſtatis violentia abreprum apparet. Hæc
ille. His intellectis nec difficile net obſcurũ eſſe poteſt, quo
ſenſu verba Florentini ſunt accipienda, in agris limitatis ius alluuionis locum non habere, l. in agris. 16. hic. Siculus Flac- cus de hac limitatione tractat.
Deinſuluinflumine natau. C A P. XII.
Ndecima cauſa eſt, cum inſula in flumine ita naſcitur; V amnis locum quendam aluei relinquat ſiccum,& cir- cumfluat, aut paulatim colluendo locum faciat eminentem ſupra alueum, aluendoque eum augeat: iis enim acquiritur, qui propiora iuxta ripam prædia poſſident: inter quos regio- nibus diuiſis non pro indiuiſo fit communis. Quæ autem mi-
hi ſemel quæſita eſt, ſi alluuione creuerit, vt vicini agri fron-
tem reſpiciat, nihilominus tota mea eſt,& nec eo iure cen-
ſenda eſt, ac ſi ab initio eius longitudinis lata eſſet. Quod ſi i-
ta naſcatur inſula, vtlocum, qui aluei non fuit, circumfluat amnis, cauſa proprietatis non mutatur, l adeo.§. inſula.l. in- ter eos. 29.J. ſeq. l. inſula. ĩ6.& l. pen. Hinc multę& varię quę- ſtiones agitantur, quæ in re præſenti commodius tractari at- que definiri poſſunt, aut certæ deſcriptionibus mathemati- cis, in quibus ſtrenuam operam nauauit Battolus. De traditione. C A y. XIII.
Vodecima cauſa eſt traditio, videlicet cum quis alium L ₰ ei ſuæ dominum efficere volens, de manu in manum ipſam in eum transfert. non enim ſola voluntas duotum,& conuentio ad dominĩ translationem ſufficit, præterquam in cafibus exceptis:ſed apprehenſione eſt opus, l.traditionibus. C. de pact. lI. ſeruum. C. de rei viudicat.¹.qua ratione.§. inter- dum. hic. Verum animaduertenda quædam ſunt, ſine quibus dominium iſto modo acquiti non poteſt. Nam in primis o- portet rem corpotalem eſſe, cum incorporales traditionem non recipiant, velut ſeruitutes:ſed patientia in eis& vſus pro traditione habetur, l. ſeruus.§. incorporales. l. quoties. ſupra, de ſeruit.& l.. ſupra de vſufruct. Secundo eius rei dominum tradentem eſſe oportet, vel procuratorem cui libera nego- tiorum ſit adminiſtratio conceſſa, l.qua ratione.§. hæ quoq;. Etenim nemo id ius in alium transferre poteſt, quod ipſe non habert, l.traditio, hic. Itaque res, quæ in commercio homi- num non ſunt, nequaquam alienari poſſunt, licet cum vni- uerſitate tranſeant ad hæredem,& aliarum rerum alienatio- ni plerunque accedant, I.. hic. l.1. ſupra de fund. dot.& l. in modicis. de contrah. empt. Excipitur creditor, qui pignotis daminium rransfert, quamuis ipſe non habuerir, l. non eſt nouum. 46. hic. Sed& bonæ fidei poſſeſſor excipiendo fru- ctus etiam ex aliena re, ſuos facit, l. bonæ fidei. 48. hic. Ter- tio voluntas dominii transferendi neceſſaria eſt, dict.§. hæ quoque. vnde nuda traditio, quam venditio, aut alia iuſta cau- la minime præceſſit, dominium non dicitur transferre, quod
non præſumatur dominii transferendi voluntas eſſe, l. nun-
quam nuda. 31. hic. Qupd multo magis erit dicendum, ſi quis ex cauſa depoſiti, aut commodati rem tradit, ex aliaue limili, qua ipſum nolle rei ſuæ dominio carere appareat, l. rei commodatæ. ſupra commoda. l. licet. 16. ſupra depoſiti. Ijnde etiam conſequitur eum, qui in corpore errans, tradiderit rem
ſuam, non amittere, l. procurator meus. 35. cum ſeq. hoc
iit. Ln ad perſonas tranſeundum eſt, per quas nobis acquiri. Ltur dominium: ad quem locum pertiner titul. per quas per- ſonas nobis acquiritur, ram in C. quam in Inſti. In hoc autem tractatu liberæ perſonæ, id eſt, quæ nullius poteſtati ſubie- cdæ ſunt, ab aliis diſtinguendæ ſunt, eaque diſtinctio certis regulis, velut cancellis quibuſdam concludi poteſt. Prima re- gula eſt, Per ſeruos noſtros,& filios noſtræ poteſtati ſubie- Aos, nobis etiam inuitis,& non conſentientibus acquiri, l. acquiritur. 10.& l. etiam. 32. hic. Proinde ſi ſeruus fuerit communis, nihilominus omnibus dominis pro parte dominii acquiri, etiam ſi ex re alterius acquiſierit, l.communis ſeruus. quod adeo verum eſt, vt duobus dominis ſeruo communi rem tradentibus, alteri acquiratur ab altero, l.ſi duo. hic. Se-
613
cunda regula, Per ſefuos hæreditarios hæreditati ipſi, non hę- redi acquiritur. ea enim pro dominio haberur,& defuncti non hæredis perſonam ſuſtinet,& quod traditur ſeruo, ex perſona defuncti vires aſumit, liper hæreditarium, l. in eo.§. vlt. l. hæreditas. 34.& 61. Tertia regula, Per ſeruum alienum nihil nobis acquiritur, niſi in eo vſumfructum habeamus;, aut bona fide eum poſſideamus: quibus caſibus id demum quod ex re noſtra aut opera ſua, quæ quodammodo res no- ſtra eſt, quæſierit, noſtrum eſt: etſi forte furtiuus is ſit, qui bona fide poſſidetur, l. acquiritur. J. ſi ſeruus meus: l. nemo ſeruum. l. qui bona fide. lꝛetiam furtiuus. l. quæſitum. l. ſeruus qui bona.l. fructuarius. leg. per ſeruum donatum. Itaque cre- ditori nec poſſeſſio quidẽ per ſeruum pignori datum acquiri- tur, l. per ſeruum qui pignori. De theſauro inuen to tractatum eſt, an opera ferui quæſitus videatur. Et reſponſum eſt, ad do- minum ſerui magis, quam ad fructuarium pertinere quod nõ induſtria huius reperta res, ſed donum fortunæ ſit, l. ſi is qui in. 63. Quarta regula, Per liberamperlonam, quæ in poteſta- te noſtra non eſt, ciuiliter nihil acquiritur. idcirco ſi quis mi- hi eo nomine quicquam ſtipulatusſit, nulla mihi eo nomine competit actio: quod eſt accipiendum niſi bona fide poſside- atur, quo caſu idem quod de ſeruoalieno dicendum eſt, Lac- quiritur. lliber homo. l. qui bona fide. l. quæſitum.& l. homo liber. Vltima regula, Poſieſſionem aut dominium pertutoré procuratorem, aut aliam huiuſcemodi perſonam acquirimus. eſt enim acquirendi modus naturalis, qui ſolam apprehen- ſionem exigat, l. ea quæ.& l. pen: hic. l. per procuratorem. C. de acq. poſſeſ. l..C. per quas perſon. l. traditio.§. vlt. hic. De his quæſtio eſt l. pupillus. à
DE ACQVIRENDA VEIL AMITTEN-0 DA POSSESSIONE.
Quid ſit poſſeſſio. C A p. J.
NTER ceteras poſſe ſſionis definitiones, quæ ſe vulgo proditæ ſune, vt ſimpliciſſima, ita longe veriſſima mihi Theophili definitio videtur tit. g de interd. lib. Inſtit. 4. Nous 5ei u‿μu uxs oeo yuu- d. ng. Poſſeſſio eſt rei corporalis detentio. Ac tametſi plerique non ſatis exactam eam eſſe putẽt: ſi quis
tamen maioris cuiuſdam declarationis cauſa adiecerit, cui adfectus tenendi ineſt, aut his ſimilia, nihil in ea deſi- derauerit.
Generis loco ponitur in definitione verbum am, ſiue detentio, quod late patet,& omnem tenendi poſſidendiq; rationem complectitur, I.i. hic. Quod ſi quis obiciat, cum Are poſſeſſa dilceditur, animo nihilomihus retineri poſſeſ- ſionem, neque tamen vllam detentionem videri, quia res corporaliter non tenerur: Reſpondeo, nullam poſſeſſionis cauſam eſſè cui hot verbum, ſi recte& commode intelliga- tur, optime non conueniat. Cuius rei demonſtrandæ gra- tia ſciendum eſt, poſſeſſionem quandam eſſe, quæ naturalis ſiue corpotalis, alteram quæ ciuilis vocetut, l. 2.§. quod vul- g0. infra pro hærede. l. i.§. deiicitur. infra de vi& vi atmata. Naturaliter dicitur poſſidere is, qui corpore incumbit rei eo animo, vt vel ſuo, velalieno nomine poſſideat, l. naturali- ter. in princip. Quod genus poſſidendi non minus in ſeruum quam in liberum hominem cadit. leg. ſtipulatio iſta. 8. hæc quoque.infr. de verbor. obligat. Ciuiliter vero, qui cum rei non inſiſtat, iuris ciuilis tamen interpretatione eam tenere ac poſſidere intelligiturveluti cum quis proficiſcitur ad nun- dinas nemine domi relcto, nihilominus eundem animum poſſidendi quem prius habuerat, recinet, idque vtilitatis can- ſareceptum eſt, ne teſtudinis more perpecuo dominos con- tinere, aut ius noſtrum amittere cogamur, l. 3.§. ſaltus. lxclam
poſſidere,§. qui ad nundinas. Eadem eſt eorum ratio quo- rum coloni, procuratores, filii, ſerui, naturaliter ſeu corpo- raliter tem aliquam tenent ipſorum nomine. Ciuiliter enim interpretatione hi poſſidere plerunque etiam ignorantes di- cuntur, cum eorum nomine poſſideatur leg. 3.§. item ac⸗ quirimus.&§. per procuratorem leg generaliter. l. quicquid. I. quod meo, in prin. l. ſi id quod. l. ſi quid enorie Quæ cum

614
ita ſint, poſſeſſidnem ciuilem ſemper iuſtam elle oportet, quoniam ea iuris interpreratio non niſi ex iuſta cauſa fit.- cum hæredes.& l. ſeq. Inde etiam illud conſequitur rem ean- dem ab vno naturaliter, ab altero ciuiliter poſſideri poſſe: ꝙ de eodem genere poſſeſsionis dici non poteſt, l.z.§.ex con- trario. hic.l. ſi vt certo. F. duobus. ſupra commoda. Rurſus impugnari poteſt hæc diffinitio, quaſi ad eos quoqué perti- neat, qui damni infecti nomine à prætore in pofleſsionem mittuntur, quos tamen veteres conſulti nequaquam poſ- ſiderer aiunt, l.. S. vltim. l. ſi quis ante. Verum huicobie ctio⸗ ni ita occurritur. Etſi naturaliter poſsideant, ſimpliciter tame eos dici ſolitos non poſsidere, quia velut rei cuſtodes à præ-
tore conſtituuntur: ideoque alieno nomine magis, quam ſuo tenent. Nam& eadem ratione vſufructuarius modo natura-
liter poſsidere, modo non poſsidere abſolute dicitur, l. natu- raliter. hic. l. acquiruntur. hic. lupra tit.prox. certe. infra de precario. l. Celſus.§. dulianus. fupra ad exhibend. C ui magno- pere conſentiunt verba hæc Theophil. tit. quibus modis tol- lic. oblig.& tit. per quas perſonas. xex‿τσν Ʒe σεςαεαισην νν. 4⁵ es J 0 Jb 1, xnv. Ideſt, Teneré eſt naturali- ter tenere. Poſſidere vero eſt dominantis animo detinere. Deinde acliicitur. Rei corporalis: quod res incorporales non poſsideri, ſed quaſi poſsideri dicantur, l. z. in princ. Atq; hinc iudicari poteſt, quam recte Neorerici quidam Elium Gel- lium ſecuti definterint poſſeſsionem, vſum rei à iure ſepara- tum eſle. Ea ſiquidem deſinitio quaſi poſſeſsionem, quam 4 poſſeſsione diſcerni, rerumque incorporalium vſum non de- tentionem eſſe,&c: Theophilus ait, complectitur. Poſtrema verba loco differentiæ à nobis adiecta ſunt, vt oſtenderemus nudam detentionem ſine affectu& animo poſsidendi, vel ſi- bi velalii, poſſeſsionem non eſſe. l.i.. adipiſcimur. l. qui iurc. Quod que madmodum accipi debeat, paulo poſt explicabi- tur. Ceterum poſſeſsio omnis, aut iuſta, aut iniuſta eſt. In- iuſtæ poſſeſsionis plæraque ſub hoc titulo exemplaleguntur, ex quibus& quæ iuſta ſit cognoſci poteſt: veluti cum res in commercio hominum non eſt. Pura liber homo, res ſacra, aut religioſa, aut cuius alienatio aliqua ex cauſa legibus in- terdicta eſt, l.cum hæredes& l. cum vxor. Item cum abſque titulo ſeu cauſa legitima quis poſsidet. Cauſæ autem ſunt hæ fere, quæ à Paulo recenſentur, pro emptote, pro donato, pro derelicto,& ceteræ, de quibus ſuo loco fuſius. leg. 3.§. genera. Sed& ſi quis aut more magiſtratu poſsideat, iuſtam poſsidendi cauſam habere dubium non eſt, l.iuſte. Quate quod non derelictum, led ex naufragio expulſum, velſalurtis cauſa in mare proiectum eſt, poſsidetur iniuſte: ideoque nec vſucapitur, l.interdum.§. I. Iniuſtus quoque poſſeſſor eſt, qui mala fide poſsidet, ſed bona fides in initio ſufficit, nec eius perſeueratio neceſſatia eſt, l. ſi de eo.§. ſeruum. Nocet etiam quod quis iam inde ab initio partem fundi alienam, ſiue pro diuiſo, ſiue pro indiuiſo eſſe ſciuerit, qaominus aliam par- tem recte poſsideat, l. ſi quis fundum. Porro vitioſe poſsidet qui vi vel clam fundum ingreditur alienum. Et is ptædo dici- tur, qui rem à vero domino emptam propria inuadit auctori- tate, non ab eo traditam nanciſcitur, l. ſi ex ſtipulatione. cum I ſeq.l. fandum venditer. b
Quemadmodum acquiratur poſſeßio. C A v. II.
DOſſeſsionem adipiſcimur corpore ſimul& animo, nec al- Diuum ſufficit horum, l. 3.in ptincip. Proinde hæres, ad quem adita hæreditate omnia iura tranſeunt ſine apprehen- fione, poſſeſſor non efficitur. Sed iuri Romano Gallicis mo- ribus hac in parte nonnihil derogatum eſt. Hinc etiam ve- terum opinio improbata eſt, credentium theſaurum, quem quis in ſuo fundo eſſe ſciat, affectu ſolo poſsideri, l./. 7. Nera- tius. Quod autem dictum eſt corpore, ſic accipimus, non vt
poſsidere fundum volens, totum circumãbulare cogatur, ſed
quamlibet eius partem ingredi ſufficiat. dict. leg. 3. in princip. Quinetiam ſolo aſpectu, animoque quarundam rerum poſ- ſeſsionem nanciſcimur: vt ſi venditor mihi fundum vendi- tum ex edita turce demonſttet, vacuamque poſſeſsionem tradere dicat, l. 1.. ſi iuſſerat. leg. quod meo.§. ſi venditorem. Sed nec refert proprio corpore, an alieno tes apprehenda-
tur: veluti per procuratorem, tutorem, aut quemlibet mi-
aiſtrum, qui alteri operam ſuam accommodare velit, l. 1.§,
*
Franc. Duareni Comment. per procuratorem.&l. quod meo. in princip. J. poßseßio. ge
acquiritur poſſeſsio. Item per ſeruum eumque quem vr
quorundam. Per filium quoque in poteſtate conſtitutum uum bona fide poſsidemus, licet is, quem fillium noſiram t ſecredimus iuſto errore ducti, nobis non acquirat,l..§. 4 ſeruum. cum ſequent.l. per eum. Deinde quod dictum dil nimo poſſeſßsionem acquiri, ſic accipi oportet, vt qui ingee. ditur fundum, aut eum totum, aut certam eius partem, non incertam poſsidere velit, l.z.§.1.& l. locus. Ex quo colligitur furioſum, pupillum, municipium, aliarum tantum perlona- tum miniſterio, non petr᷑ ſe poſſeſsonem adipiſci poſſe.]. g adipiſcimur.&§.vlim. cum leg. ſequen. Item non poſsidere eum, qui alium pro alio fundum per ertorem ingreſſus ſit, ſi me in vacuam. An autem vt corpore ſic animo quoqnc'- lieno acquiratur poſſeſsio, tractari poteſt. Sed hoc dubita- tionem non habet, cum ignorantibus furioſis vel pupillis per alium acquiri ſæpe dicatur, quos conſtar animum poſsidendi non habere, l. 1.§. item acquirimus. l. 3.§.ſaltus!l.peregte. quæſitum. l. quamuis.§. infans. Animus quoque eias per quem acquirimus, omnino neceſſarius eſt. l..§. eterum,&
.hæc quæ.
Quemadmodum amittatur poſſeßio. C A h. Ill
Olo animo& affectu poſſeſsionem amitti,& ſi eodem 8 modo non acquiratur, Paulus at que Vlpianus aiunt, l.z. §. in amitttenda.& I. ſi quis. in. differentia. Cum igiturco afectu careat furioſus, recedens de fundo, non delinit pol⸗ ſidere: idemque de pupillo reſponſum eſt. leg. ſi is qui animo. & leg. bolſclone. Hinc etiam efficitur, poſſeſsionema- mitterè eum, qui rem poſseſſam à domino conducit, quialo-
catoris nomint eam tenere videtur, niſi aliud actum eſſeap.
perean I. qui bona fide. I. ſi aliquam. l. quod meo: iaptincy, ec contrarium eſt is, quæ iamn diximus quodidem baulus non vno in loco ſcripſit, vt nulla poſſeſſio acquiri, niſi animo & corpore poteſt, ita nullam amitti niſi in qua vtrunquein contrarium actum eſt, leg. quemadmodum. hic. leg. ferede regul. iuris. Nam ab eo, qui naturaliter incumbit poſſeſſio- ni, non animo eam amitti verum eſt, quia ceſſante ciuiſi, quæ animo retinetur& amittitur, adhuc naturalis poſſeſſio ma-
net, donec rem corporaliter occupare deſierit. Tametſ
autem, vt plurimum animo poſſidentis amittatur poſſeſſio, id tamen non eſt perpetuum: ſed in pleriſque caſibus etiam inuiti poſſeſſionem amittimus, quos diſtinctione complecii & connectere conabimur. Nam ſi de immobilibus tebaus quæratur, dicendum eſt eas, aut facto hominis, aut caſuqli- uo deſinere poſfideri. Faco, vt ſi quis me per imdo Auno meo deiecerit, aut abſente me clam inuaſerit poſlel- fionem, neque præ timore accedere auſim, ſuſpicans abeo repelli me poſſe, l. z. S. ſi quis nuntiet. l. clam.. qui ad nundi nas. l. poſfidere, cum ſequen. l. ſiid quod. 9. vltim.& lquud meo.§. vltim. Quo caſu interdicto vnde vi, recuperati pote pofleſſio, I. ſi quis vim. in princip. Idem iuris eſt, ſi colonus meus alii tradiderit poſſeſſionem: ſecus ſi de fundo tantum exierit, aut fundum ab alio conduxerit. Nam nec eo mottuo poſſeſſionem amitto, ſinon eam adipiſci neglexerim, l3.. uod ſi ſeruus. l. ſi colonus. l. peregre.§. vltim. l. quamuss.§.. J.ſi de eo.§. I. Sed& ſi locus per eſationem mortui religioſas eſfectus aut à prætore poſſideri iuſſus fuerit, amittitur pollel ſio.l. qui vniuerſas. 3 Caſu, vt ſi umen aut mate agrum oceupauerit, 1349. lr beo.& l. qui vniuerſas. Hactenus de im mobilibus. Non d milis in mobilibus diſtinctio adhibetur, yt ſcilicet velfacto hominis, vel caſu eam poſſeſſionem amitti dicamus. Facto hominis, pura ſi res ſurrepta, vel per vim erepta, pfætet- quam ab eo, qui in noſtra ſit poteſtate, vel in aliam ſpeciem translata ſit. Aut depoſitarius, cõmodatariuſue cœperit eim ſibi poſſidere, l. 3.§. ſi rem. Lrem quæ nobis. l. ſi quis rem qui vniuerſas. l. ſi rem mobilem. Item ſi ſeruus pro Lbero ſe gerat, ac diuin libertate moretur, Spartaci illius exemp 0. cuius apud Paulum& veteres rerum Romanarum ſctiptotet ctebra mentio eſt, l.z.§. ſi ſeruus. b Caſu, vt ſi res deperdita ſit, ac ſub noſtra cuſtodis eſſedẽ- ſierit, licet à nullo alio poſſideatur. Nam quod ſub noſtra cu⸗ ſtodia adhuc eſt, non idcicco à nobis delinit poſſideti us

3 Klze
lſaa
Eul
awiti a
lhaua nti.(mſn do, don tiu lglinie tot, dolünn d0 contui 1 Jiat üni s⸗quodtease 0acquüi ün linquma dum ege tincuadint i cellarnig urälömlih dellett, lu amieuy cilqix dins ſtivcdiuem. eimmdöbun hominiut G gub erni cminulip rlm, lptae cam ſgdr 4.Nu e ra iacb ch
Wldeluh
In Tit. De acquir. velamitt poſſef. 1
non ſtatim inueniatur, ſiue quia in mentem non veniat quo loco repoſuerimus: ſiue quia forte ceſſet diligens inquiĩſitio. Exeipnur homo, quem omiſſa etiam ipſius cuſtodia peſſide- mus, quia animo redeundi poſſeſſionem ſui dominus con- ſeruare poteſt, l.z.§. Nerua.&l. Pomponius.l. ſi id quod.in plinc. l.peregre.& l. ſi rem mobilem.
De effectu poſſeſſionis. C A v. IIII.
Ffectus poſſeſſionis vnus eſt, dominii translatio, J. j. qui oom ſemper locum habet: ſed tunc demum cum inter- ueniunt c, de quibus abunde tractatum eſt ſupra titulo pro- ximo. Poteſt enim fieri vt qui poſſeſſot ſit, dominus non ſit. & contra: vnde Vlpianus, Separata enim eſſe debet proprie-
tas à poſſeſſione:& nihil commune habet proprietas cum
poſleſſione. le. i. infra vti poſſid. l. naruraliter.& l. nihil com- mune. l.exitus.& l. permiſceri. Qua propter is, qui rem vin- dicare cœpit, interdicto vri poſſidetis experiri non prohibe- tur, quia vno iudicio de proprietate, altero de poſſeſſione contenditur. Nec nos mouere debet, quod vulgo dicitur, Vindicationem domino aduerſus poſſeſſorem competere? i- deoque videri eum, qui vindicat rem, poſſeſſorem aduerſa- rium fateri,& ſic poſſeſſioni renuntiare: Nam poſlefſori ec- iam aduerſus cum, quirem tenet, puta colonum, commo-
datarium, depoſitarium rei vindicario datut. l. officiumn. ſupra de rei vindicat. b Alius poſſeſſionis effectus eſt, vſucapio, quod de iuſta& ciuili eſt intelligendum, vt in ſequenti tractatu commo- dius demonſtrabitur. Ea vero, quæ corporalis tantum eſt& iniuſta, non prodeſt ad vſucap. licet plerunque interdicto- rum poſſeſſoriorum cauſa fit: cum videlicet quis ſuo nominè non alieno rem tenet. l.i.§. deiicitur. de vi& vi armata, l. 2.§. 3. vti poſſid. Sed animaduertendum eſt, cum quis longa poſ- ſeſſione iuuari vult, acceſionem temporis, quo poſſedit e- ius auctor, ei proficerè, dummodo continuata non alio poſ- ſidente interrupta fuerit poſſeſsio. Auctorem eum hic vo-
camus, à quo rem obtinemus, puta qui rem vendidit, dona-
uit, in dotem dedit, emptam redhibuit, teſtamento reliquit, ſiue legati, ſiue inſtitutionis iure. Nec refert à te rem, ante vendente à ſeruo filioue tuo, aut tutore vel curatore accepe- rim. Ceterum ſicut vitioſæ& iniuſtæ poſſeſsioni non acco- ditiuſta: ita iuſtæ non poteſt iniuſta& vitioſa accedere. Is enim, qui aliquod adminiculum ex perſona auctoris quærit, vti eo cum ſua cauſa ſuiſque viriis debet. Quæ omnia ab VIpiano fuſius explicata breuiter& ſummatim peſtringe- re voluimus. vide l. Pomponius, vſque in fin. l. ſequens. hie.& J. dolia. de contrah. empt.
In eundem Titulum
DE ACOQVIRENDA VEL AMITTENDA POSSES- 51ONE EIVSDEM DVARENI ALTER COMMENTARIVS. b PRIFAIIO. S N hoc profeſßionis noſtræ initio aliquis fortaſts expectabit à nobis, vt deinftituio noſtro dicamus. Ve-
duos, aifttilem hanc rem quoque adſéquantur. Adl. 7. Poſſéßsio appellata eſt.
ENOIPDIEMVSAdeclaratione vocabulorum:
Ae ..... 1 & in primis docebimus, quid ſit poſſeſsio.
Princeps hic occutrit quæſtio de poſſeſsione- ☛ quid ſit poſſeſsio. Homony mia hic eſt. Variã ſignificationem habet polſſeſsio. Sed quæri-
mus quid ſignificet in hoc tractatu, de acquir. vel amit. poſ-
ſeßione. Conati ſunt alii variis modis de finire poſſeſsionem,
ſed nimis profecto ſcrupuloſi fuerunt. plerique in his defini- tionibus contra morem veterum inciderunt in hoc vitium, quod Galenus Qαν vocat quaſi lbidinem& nimium a- morem in definiendo. Hilongiſsime receſſerunt à more& exemplo veterum luriſconſultorum. Paulus hic contentus fuit etymo verbi& nuda aliqua deſcriptione rei, de qua agi- tur. Poſſeſſio, inquit, appellata eſt. Hanc ſimplicitatem ſecu- tus eſt Theophil. in Inſtit. tit. de interdict. Nam Theophil. in eo loco definit poſſeſsionem, rei corporalis detentionem. Nos autem vr moroſioribus ſatisfaceremus, addidimus alis quædam verba definitioni Theophili de affectione& animo eius, qui poſsidet. c. 18. lib. r. Anniuer. diſp. ſic definiuimus.
Poſſeſʒio eſt rei corporalis detentio, cui affectus& opinio do- mini, vel proprio, vel alieno nomine tenendi ineſt. Hæc de-
finitio, vt mox à nobis explicabitur, naturam poſleſsionis fa- cile demonſtrat,& ſi forte in ea aliquid deſideretur. Nam dif- ſicile eſt propria verba referre in definiendo, quæ nemo ca- uillati poſsit. Expendenda igitur ſunt ſingula vetba huius de- finitionis, in primis dicitur detentio:& hoc verbum in de-
finitione poſſeſsionis generis locum obtinet. Latius enim pa-
tet tenere, quam poſsidere, vt patet exl. i.hic.&§. adipiſcitur. Furioſus& pupillus non poſſunt poſsidere, quamuis teneant rem. Idam dicitur alibi de ſeruo, l. ſti pulario iſta.§. plane. de Tet b. oblig. Tenere autem hic accipimus, aut corpore, autre, aut interprctatione iuris. Intelligitur interpretacione iuris
que, Deo inuante, Vt ictiam, qui non valde acuti ſunt ſimodoſe aitentos præbeant,& aſßi-
aliquis rem aliquam tenere, quamuis ei corpore non inſiſtat. Exempla ſunt inl. 3.§. ſaltus, hic. l. clam poſsidere.§. qui ad nundinas.& aliis ſimilib. Vt quis poſsideat domum aliquam ſuam, non eſt neceſſe petpetuo morari in ea domo, vt non poſsit ab ea recedere. Nã valde abſur dum eſſet, cum quis mo- uet pedem à domo ſua, eum ſtatim eius poſſeſsionem amitte- re. Habetur ergo pro tenente vtilitatis cauſa, quamuis corpo- re rem apprehendere deſierit. Atq; ira tenere verbum accipi- tur in hac definitione. Hinc orta e5 diniſio poſſeſsionis in na- turalem& ciuilem, vt dicemus. Naturalis poſſeſsio dicitur, quæ naturaliter fit. Alii in definiendo malunt poſſeſsionem, ius dicere quam detentionem, neque id abſurde definiunt poſſeſsionem, ius eſſe inſiſtendi rei. Sed nos hic Paulum& Theophilum ſecuti ſamus. Paulus vocat detentionem, vt Theoph. Sed an poſſeſsio ſit iuris, an facti, poſtea videbimus. Eſt quæſtio vulgo agitata, quæ à nobis decidetur. Sequitur in definitione, rei. Hocde re corporali intelligendum, quia res incorporalis non poſsidetur, rei incorporalis aliquis eſt v- ſus: exempligratia. Nos ſeruitute vtimur, via, aquæductu, ſed hæc iure non poſsidemus. l. 3.§. dare. de vſufr. Huic ſimi- le eſt, ꝙꝓ dicitur in l. ſeruus.§. incorporales. de acq. rer. dom. Vnde diſtinguitur poſſeſsio à quaſi poſſeſsione in J. quoties. 20. de ſeruitut. Quaſi poſſeſsion em dicit Iuriſc. cum loquitur de ſeruit. interdicta velut poſſeſſoria comparata ſunt pro ſer- uitutibus. Hoc autem eo non pertinet, vt negemus poſſeſsio- nẽ vſum eſſe, vſum fundi poſſeſsionem eſſè aiunt luciſc. Sed præſtat hic verbis vti in definitione, quæ ſeparant poſſeſsio- nem à quaſi poſſeſsione. Sequitur in definit. Cui aſfect us tené- di. His verbis admonemur nudã reitentionem poſſeſsionem
nõ eſſe. exẽpla ſunt in d. l..§. adipiſcimur. inl. 41. qui iure. hic.
Nihil vetat furioſum rem manuapprehendere, nonideo ea
dicitur poſſeſsio, quia deeſt animus poſsidendi, non inſiſtit
rei opinione& animo poſsidendi, non eſt hæc eius voluntas, EE 2
“
¼

——C————
—
——
—
—— ———— ————— ————
616 Franc. Duareni Comment.
cum furioſus ingruditur domum aliquam, vt eam poſſideat. Haunc differentiam poſſeſſionis& derentionis obſeruaui a- pud Theophil. duobus in locis. Vnus eſt in rit. de per quas perſ. nob. acquir. Similis locus eſt in leg. ſi ſeruus.§.1. de no- xa. act. de ee, qui pignori rem tenet, an teneatur actione no- xali,& dicitur non teneri, qui& iuſte poſfideat, opinionè ta- men domini non poſsidet. Alius locus obſeruatione dignus Aum de itinere actuque
Vnde ſi quis cõ-
ceret, hoc inter-
ſidendi non eſt
liter corpore De vſu-
₰ 4
2 — r
num& alios huiuſmodi, non potsidere: ideo dicuntur non
potsidere, quia non ſibi.ſed alii poſsident, non habenturpro
pofſeſſoribus. Ratio exigit, vt is, cuius nomine poisidetur, di- catur poſsidere. l. quod meo. 18. hic. Dozninus poſsidet mini- ſtetio coloni, colono ſuo velur inſtrumento quodam vtitur in poſſeſsione. Sic proprietarius poſſidet per vſufructuarium. & ſic poteft intellgi, quod dicitur de eo, qui miſſus eſt in poſ- ſeſſionem rei ſeruandæ cauſa. l. 16. ſi quis.& l. 3.§. qui autem.
Sed ideo dicuntur non poſſidere, quia non ſibi, ſed alii poſ-
ſident.Sed quæſtio eſt de verbis tancum, quæ inuiilis eſt: ſuf- ficit rem intelligere. Nunc videndum eſt de poſſeſſione naturali& ciuili. Poſ-
leſio, quæ iam à nobis deſinita eſt, ſolet diuidi in naturalem
& cinilem. Dubitatio hic eſt,& magna quæſtio: An ſit diui- ſio generis in ſpecies. Nam alii generalitates malunt eſſe. Sed
parum refert, an ſpecies dicamus eſſe an generalitates. Nos
Conſtantinum laperatorem hic ſequemur& dice mus poſ- ſidendi duplicem eſle rationem, vt vitetur hæc Xννπυανν⁵αριαl.
nemo. 10. C. hoctit- Polleſfionis igitur duplex eſtratio: vna
eſt, quæ dicitut naturalis, alcera quæ ciuilis. Et hæc diuiſio multis in locis traditur, vt iu l.1.§. deiicirur. de vi& viarma.& 1. 2.§. quod vulgo. pro hætede. Cognitio autem ac diſtinctio vtriuſque colligi poteſt ex reſcripto Conſtantini, cuius iam meminimus, l. nemo.& ciuilis poſſeſſio dicitur à iure ciuili. Alia quæ in iure conſiſtit. Naturalis poſſeifio dicitur ab ap-
rehenſione naturali. Nihil enim magis eſt naturale quam il- apprshenſio. Ciuilis poſſeſſio dicirur à iure ciuili, quia ple- runque non ſufficit corporalis apprehenſio ad poſſeſſionem ſine iuris ciuilis auxilio,& plerunq; etiam ſine illa apprehen-
ſione dicitur quis poſſidere. Hoc nõ poteſt accidere niſi pro-
pter iuris ciuilis conſticutionem, vnde à iure ciuili dicitur ci- uilis poſſeſſio. Argumento eſt, quod dicitur in l. ſi eum. de do- nat.inter vir.& vx. Maritus emit rem aliquam ab alio,& iuſ-
ſit venditori, vteam traderet vxori: certum eſt dominium
non transfetri in vxorem, quia lege prohibita eſt donario in- ter coniuges. Sed an poſſit transferri in multerem poſſeſſio.
quæritur. Trausfertur quidem naturalis poſſeſſio, non au-
tem ciuilis, quæ eſt ex iure ciuili. Hæ autem poſſeſſiones mo- do coniunctæ reperiu atur, modo ſeparatæ. Cum quis corpo. re inſiſtit rei& iuſta eſt poſſeſsio, dicitur poſsidere& natura- liter& ciuiliter. Naturaſiter propter naturalem occupationẽ, & apprehenfionem: ciuiliter propter approbationem iaris ciuilis: quia poſſeſsio non eſt violenta, non eſt clandeſtina. l. naturaliter.§. nihil commune. infra eo. Naturalis aliquando reperitur ſine ciuili, vt cum quis poſsidet, ſed poſſeſsio iniuſta eſt, vt in exemplo d. l. ſi eum qui. de donat. intet vir.& vx. Cũ res contra ius ciuile donata ſit, non poteſt dici probari iure ci-
— quis ex cau
uili ea poſſeſsio. Aliquando ciuilis ſola eſt ſine naturali. Vtili. tatis cauſa comparatum eſt, vt quis intelligatur poſsidete, yr
inl. 3.§. ſaltus. l. clam poſsidere.§. qui ad nundinas. Hęc de di-
uiſione naturalis& ciuilis poſſeſsionis, quæ omnia latius ex-
plicabuntur in fingulis quæſlionibus. Et ex his, quæ diximus,
naſcitur quæſtio vulgo agitata an poſſeſsio ſit ius, an facham;
vel an ſit iuris, an facti: hæc quæſtio inutilis non eſt, ſed ma-
xime prodeſt ad explicationem diuiſionis ſuperioris. Vatiz
autems hic reperiuntur opiniones. Alii dicunt ius eſſe, ali fa-
Gtum. Ac in primis certum eſt ius aliquod naſci ex poſleſsio- ne: exempli gratia, ex poſſeſsione naſcitur dominii transla-
tio.l. traditionibus. C. de pact.&§. per traditionem. Inſtit. de
rerum diuiſ. Si quis ex cauſa venditionis, velalia huiuſmodi
tradiderit alicui rem aliquam, ex ea traditione acquitit eius
rei dominium.& hic mos acquirendi dominii veruſtus eſt,&
maxime naturalis. Vt Vlpian. docet in nono c. huius tituliin
princip. Domimumque rerum.&c. Hinc Feſtus Pomponius
ait pofleſsiones dici agros, quod olim non mancipatione, ſed vſu& occupatione fierent:& frequentius idem apud Cicero.
nem,& alios. C. eod. pertinet quod dicitur in leg. interdum, de verborum ſignifi. Interdum poſſefsio proprietatem ſigni-
ficat.Præterea ex poſſeſsione naſcitur vſucapio ex longapol-
ſeſsione. l.z. infr. de vſucapion. uapio, inquit, eſt,&sc. etuam- ſi ea cauſa idonea nou ſit ad dominium transferendum, tames longa poſſeſſione acquiritur dominium.& ideo dicitur vſucapio
eſse, quia vſu acquiritur. Eſt adiectio do minii,& forte italt- gendum eſset ex inſtitutionibus VIpian. Præterea fructuum acquiſitio ex poſseſsione naſcitur. l. bonæ fidei. de acquirendo
rerum dominio. Sic videlicet ex poſſeſsione ius aliquednalei-
tur, vt in leg. ſi fundum.§. ſi quis metu. de damno infecto. 4
2 Kaauninten miſſus ſit in poſleſsionem, ius ha-
bet,& ſi deceſserit de poſseſsione, ius ſuum retinet:& du-
bium non eſt, quin habeart ius pignoris. At pignus iss eſt. Sed
aliud eſt poſseſsionis ius eſse, aliud ex poſseſsione ius naſci ſi- cut contractus dicuntur facti eſse, emere, vendere, locare, conducere facti ſunt, l. conſilio. de curat. furio.& tamener his contractibus naſcitur obligatio. Obligatio eſt ius: Actio naſcitur: Actio eſt ius proſequendi. Sed quaſtio noſttaeſt, non an ex poſſeſsione ius oriatur, ſed an poſseſsio ſitiusaa potius factum. In hac quæſtione breuiter tecirabo quicquid ab vtraque parte adducitur tam ab his, qui contenduntius eſse quam ab aliis, qui dicunt eſse factum. In ptimis factum eſse oſtendam his argumentis. Primum argumentum eſt, quod poſseſsio eſt detentio,«ænx I. C.vocant. Nemo da- Pitat, quin detentio facti ſit. Ergo poſseſsio dicenda eſtfe- cti eße, non iuris. Si quis dicat concurrere animum cumcot- pore,& animum iuris eſse, vr plerique lentiunt, egs dico vtrunque eſse facti, non tanrum corpus, ſed eriam animum velle facti eſt, ea voluntas non eſt iuris. Qui putant iuus eſ ſe ſumunt argumentum ex l. pro hærede. de acquiren. hæted- Pro hærede ſe gerere non tam facti eſt, quam animi. Hiclu- riconſult. diſtinguit factum ab animo. Animus igitur facti non eſt. Sed hoc argumentum ſophiſticum eſt meo iudicio. Ego ſcio factum aliquando opponi animo, cum loquimut de facto extranco: tunc illud animus non dicitur: pro hætede gerere non eſt tam facti quam animi: pro hærede gerete, eſ velle hæredem eſse. Sed oportet illam voluntatem declata- ri facto extraneo. Nam de animo iudicare non poſsumus, niſi facto aliquo declaretur. Et cum animus opponitut lull, dicitur quæſtio voluntatis. Quxæſtio facti& voloniatis di⸗ ſtinguitur à quæſtione iuris. Ego ſcio eſse„ qui conttaſen-
tiant, quorum argumenta nos ſuo loco diluemus. Secum
dum argumentum eſt, quia Iuriconſulti vocant pobebio-
nem vſum. l. quæſtio. de verborum ſignificat.vſus tei factum
eſt. vti re aliqua hoc facerse eſt, leg. viæ. de leruitut. Cum quis
ĩt par fundum, dicitur vti. Ego ſciohomonymiam hic ebse,
& vſum accipi pro iure vtendi. Tertium argumentum 7 t.
I. C. diſtinguunt iura à poſseſsione in leg. cum heredes. ²3 t. Ergo poſseſsio ius non eſt,& valde iueptum eſt, quodqus
dam dicunt his verbis excipi poſseſsionem. Verborum 9
ficario non patitur, vt hic dicamus excipi poßseſsionem.,
ſeſſio autem. hæc particula, autem, inquiunt, habet vima
uerſandi ſuperioribus: ergo hic locus oſtendit inter iura po
... ur. do- ſeſsionem non numerari. Quarto facit, quod qlclinu

8 8 wente
optienm
apio Glegn
Ault ſ an
uff Tantmna
woceimſun
düdü kiran.
Prarerantin
ldeitemin eicalgde damrut lebiorewin um tetter tpiguwid ebionriuun te,endebna futionmmr gmioektuih qunſtoute pobebuli rreciubonig qai conierin . lapeint Krgemerni focapt, Net vbio ierädh ranimonand lerriung ſed etimun Li puxi deucqunnr va in Animu p um el nel 9
In Tit. Deacquirenda velamitt, poßeeſ. 617
minium ad ius: poßeſsionem ad factum perrinere. leg. bonæ fidei.de acquic.rer. domi. Qu; ato facit, quod dicitur inl.
1.§. ſed pupillas. hic. Quæſtio fuit apud vereres, an pupillus
poſsit poſzidere ſine tutore. Et reſponſum eſt, poſse. Eam e- nim tem facti eſſe, non iuris. Quiæ ſunt meri facti ea cadunt in perſonam pupilli. Quis dubirat, an pupillus poſſit ire am- bulare ſicut maior, qui eſt confirmatæ ætatis? Notandum eſt, quod lur ſconſ. ait: eam enim rem facti eſſe non iuris. His verbis videtur omnino dirimi controuerſia, hac quæſtio- ne propoſita, an poſſeſſio ſit iuris, an facti. Eodem pertinet, quod dicitur inl. poſſelsionem. Quod enim facti eſt, amit- tere poteſt pupillus. Sexto facit, quod dicitur in leg.1.§. ſi vit. hoc titul. Maritus vxori luæ aliquid donat, quæ ius tradit ei, quæritur, an acquirat poſſeſſionem: Ait I. C. non impedi- ri poſſeſsionem. Quia quod factum eſt, infectum fierinon poteſt vlla conſtitutione iuris ciuilis. Pactum eſt: ergo infir- mari iure ciuili non poteſt. Haic ſimile eſt, quod dicitur in L. denique. ex quibus cauſis maio. in l. in bello.. facti. de capt. & poſtlim. reuer. iura tecuperat is, qui poſtlirninio reuerſus eſt: poſſeſsio autem, quæ facti eſt, non manet, quia interru- pta eſt. Poſtremum argumentum eſt exl. 1. 5. Scæuola. Si quis teſtamento lib. eſſe iuſus. His argumentis probatur poſlſeſ- fionem eſſe facti. Nanc videndum eſt, quid ex altera parte adduci poſsit: qui contendunt poſseſsionem iuris eſse non facti, his argumentis vtuntur. Primum argumentum eſt ex Iperegre, 4 4. hic, vbi I. C. ait, lure poſſeſsionis, ſi quis condi- derit pecuniam ſuam in terra,& oblitus ſit eius loci, in quo condidit, non ideo dicitur, inquit, poſſeſsionis ius amiſiſſe. Cum ait l. C. ius poſſeſsionis peremptum non eſle, videtur innuere poſſeſsionis ius eſſe, non factum. Nec obſtat huic
ſententiæ„quod dicitur à quibuſdam, his verbis potius di- ſtingui ius à poſseſsione: aiunt, ſi ius poſseſsionis eſt, poſseſ-
ſio iure diſtinguitur: Si poſseſsio ius eſset, non diceret ius poſseſsionis quaſi ius iuris. Sed ideo dixit ius poſseſsionis, quia ex poſseſsione, quæ facti eſt ius oritur. Sed exiſtimo potius I. C. ſenſiſse ius poſseſsionis peremptum non eſse, id eſt, poſseſsionem peremptam non else. Simile exemplum eſt in leg.ſi nemo. Cod. eod. vbi Imperator ait ius dominii, id eſt dominium quod ius eſt. Secundum argumentum ſumitur exl. ſtipulatio iſta.§. ſi quis forte. de verbor. obligat. diſputat luriſconſul. de ſtipulatione babere licere: ſi quis ſtipulatus ſit, habere licere rem venditam. Quæritur, quando com- mittatut hærc ſtipulatio? I. C. ait eam ſtipulationem commit- ti, ſi forte mota fuerit controuerſia, non tantum de re ipſa, ſed etiam de poſseſsione,& alio iure. Deinde ſequitur, ha- bere enim non licet cui aliquid de iure diminuitur. Aperte vo- cat ius, poſseſsionem. Huic ſimile eſt quod dicitur inl. ſi ea res.de act.empt. L.oquitur de re duobus vendita, quæ vni tã- tum tradita eſt,& quæritur vter potior eſse debeat.& ait, eũ tuendua eſse, qui prior ius eius apprehendit. Vocat poſseſ- ſionem ius. Si mile exemplum eſt inl. /. de lib. cau. Inconcuſiu us poſſeſſionis obtinebit. Aliud argumentum ſumitur ex l. poſ- ſeſsio. 49. Et cum inquit, poſſeſſio ylurimum ex iure mutuetur. Ideo non eſt mirum, ſi quis acquirat ſine vlla apprehenſione pet ſeruum. Idem fere dicitur in. ſeq. Aliud argumentum eſt quia ſeruus non poſsidet, vt dicitur in d. l. poſseſsio.§. 1.& l. nanquã.§. ſeruus. de vlucap.l. ſtipulatio iſta.. hæc quoq;. de verb. obl. Quæ facti ſunt cadunt in perſonam ſerui, ſicut in perſonam liberi hominis.. ſed cũ factum, de ſtip. ſer. Seruus recte ſtipulatur ſibi ire, agere licere. Seruus non minus quam liber homo poteſt ire agere. Cũ ergo dicit luriſ. Serui no poſſi- dere inde conſequitur poſseſsionem iuris eſse, non facti. Po- ſtremum argumentum eſt, ꝙꝓ poſseſʒio diuidatur in partes Pꝓ indiuiſo, quodintellectu magis habentur quam corpore, de quibus diſseruimus ad l. 4. de ver.obl. Huiuſmodi partes ha- bent ſocii in recommuni. Non ſunt partes diſtinctæ: nemo ſociorum poteſt partem ſuam diſcretam ab altera oſtendere. Cum dicimus rem communem eße„inrelligimus fingulos habere partem eius rei. I. Mæuius.§. duobus. de legat. 2.& l. ſeruus communis. de ſtip. ſeruor. Poſaeſsio in huinſmodi par- tes diuiditur, ſicut& alia, quæ iuris ſunt: factum non poteſt a diuidi: non boteſt quis ire per partem fundi, quam habet om ditaa Elhen alio, quin eat ber partem ſocii. Sed que ſunt muiduntur in has partes pro indiuilſo. lIdeoque res dari
poteſt pro indiuiſo, tradi autem non poteſt. Hæc diuiſio fu⸗ ſius à nobis explicata eſt in d. l. 4. de verb. obl.& dicemus de ea adl. Iocus, 26. hic. Poſsumus poſsidere fundum pro indi- uiſo, exempli gratia, Tibi& mihi venditus eſt communiter fundus aut donatus, aut legatus. Volo adipiſci poſseſsionem eius fundi pro parte tantum mea, quæ indiuiſa eſt: ego poſ- ſum, ſi velim partem illam meam poſsidere ſine tua, quę cum mea commixta eſt. Argumento eſt poſseſsionem iuris eſse non facti. Hæc ſunt, quæ probabiliter adducuntur in vtram- que partem diſputando. De quibus quid ſentiam, nunc dicen- dum eſt. In hac quæſtione, in qua quæritur, an poſseſsio ſit iuris, an facti, ego ſic reſpondeo, poſseſsionem iuris& facti eſse. Vtcunque verum eſt poſseſsionem eſse facti,& poſseſ- ſionem iuris eſse. Poſseſsio, quod præcipue conſ ſtit in facto & corporis apprehenſione, vr ante diximus, ſed aliquid iuris plerunque ei accedit. Id oſtendimus ſupra in explicatione di- uiſionis poſseſsionis in naturalem& ciuilem,& huc pertinet, quod dicitur in leg. denique ex quibus cauſis maio.& l. poſ- ſeſsio. hic. in d.l. denique. dicitur plurimum facti habere poſ⸗ ſeſſionem, ſed addendum eſt, quod dicitur in dict. leg. poſ- ſeſſio. Poſſeſio, inquit, plarimum facti habet: ſed ex iure etiam mutuatur. lus plerunque accedit poſſeſſioni, quæ facti eſt, id eſt, accedit approbatio iuris ciuilis. Item ſuppleretur aliquan- do iure ciuili, id in quo factum ipſum deficit, ideoque dicitur iuris eſſe. Exempli gratia, ſi naturam ipſam ſpectemus, nulla poteſt dici poſſeſſio ſine corporaliactu, ſine occupatione:&
tamen poſtquam quis adeptus eſt poſſeſſionem, is animo
ſolo dicitur eam poſſeſſionem retinere. l.licet. C. eo. Hocvri- litatis cauſa ita compara: um eſt: ſine maximo incommodo non poteſt ita conſtitui, vt ſim ulatque quis exceſſit è domo ſua, deſinat eam poſſidere. Cum quis animum habet poſſi- dendi, retinet poſſeſſionem,& ſi is exierit è&domo ſua: hæc poſſeſſio aliquid iuris habec immixtum facto. Animus facti eſt, voluntas ita poſſidendi facti eſt. Sed tamen opus eſt an- xilio iuris, quodam ſupplemento iuris. Quja animus, volun- tas ſola, ſi naturam ſpectemus, non videtur ſufficere ad poſ ſeſſionem. Non poſſidemus ſolo animo, ergo in hoc animo opus eſt auxilio iuris- iuris intellectu, interpretatione qua- dam iuris videtur tenere rem is, qui exiit è domo ſua. Sic vi- detis iuris auxilium accedere facto,& poſſeſſionem iuris& facti eſſe. Et animaduerten dum eſt quandam poſſeſſionem eſſe, quæ plurimum iuris habet,& magna hic eſt vatietas. A-
liquando minimum iuris habet, aliquando plurimum. Ex-
emplum poſſeſſionis, quæ plurimum iuris habet, eſt in l. 1. §. per liberam perſonam. Per procuratorem meum mihi es- iam ignoranti acquiritur poſſeſſio. Hic mihi acquiritur poſ- ſeſsio ſine vllo facto meo, id eſt, ſine corpore& animo meo. Id oſtendit luriſconſultus, cum ait, acquiri ignoranti. Poſ- ſeſsio igitur habet plurimum iuris plurimum hic poteſt iutis auctoritas, poteſt lex efficere, vt ſine vlla apprehenſione quis poſſeſſor conſtituatur. Cum igitur velit lex hoc caſu acquiri poſſeſſionem, conſequens eſt plurimum iuris habere. Poſ- ſeſsio acquiritur corpore& animo alieno, interuenit quidem corporis apprehenſio& animus eius, ied aliena hæc ſunt.§. item acquirimus. l. peregre. hoc tit. Eſt& apud nos vſitata poſ- ſeſsio, quæ ſine vllo facto, aut etiam animo transfertur iuris auctoritate:& fuit incognita veteribus ſuriſconſul. ſed mo- ribus noſtris eſt receptiſsima. Hæres moribus noſtris, mor- tuo eo cui hæres extitit, ſtatim acquirit poſſeſsionem rerum hæreditariarum. Iure Romano ſtatim quidem acquirit do- minium rerum hæreditariarum, poſſeſsionem autem non acquirit. 1cũ hæredes. ver. Le mort ſaifiſtle vif. Sed quomodo
hoc accipiendum ſit nos dicemus in interpretatione dict. l.
cum hæredes. infra. igitur poſſeſsio non tantum facti e ſt, ſed etiam iuris. poſſeſsio partim facti eſt, partim etiam iuris, Vn- de fit, vt leges, quæ loquuntur de poſſeſsione, modo de poſ- ſeſsione, quæ facti eſt, modo de poſſeſsione. quæ iuris eſt, in- telligantur, vt res exigit,& facilius eſt id exemplis demon- ſtrare, quam in vniuerſum definire. ego id exemplis oſten- dam, quæ à nobis iam adducta ſunt. Cum dicimus ſerunm poſsidere,& non poſsidere, hic diſtinctione opuseſt. ne vi- deantur hæc pugnantia, diſtinguenda eſt polleſsio facti à poſſeſsione iuris. Nam ſi de poſſeſsione iuris loquamur, di- citur ſeruus non poſlidere: Si vero de poſſeſsione quæ facti FF
3
.———
—ööö .— 8—“
Aeeeͤ
eie
—— qqäͤ½ä½⅜ä⅜½⅜ä⁰ü-² 8 8 4
„*
4
1

618
eſt, ſeruus poſsidere dicitur. l. ipulatio iſta.§. hec quoque. de verb. oblig. Pofſeſsionem, quæ iuris eſt, ſernus haberenon poreſt, atque ideo non vſucapiet ſeruus: ſed re m corporali- ter apprehendere poteſt. Tenemus etiam fine aflectu polsi- dendi: Poſsidemus cum affectu, cum animo tenendi. Sic pu- pillus dicitur poſsidere non poſſe ſine turore ſuo. Dicitur et iam pofsidere. l. 1.§. pupillus. hocrtit. Hæc duo ſufficiunt ad poſſeſsionem„quæ dieitur facti eſſe: Apprehendere corpo- raliter& intellectu. Aliud exemplum eſt inlpofleſsionem 29. hic. Cũ quæritur an pupillus poſsit amitterc poſſeſsionem ſine tutore. Poſſeſsionem, quæ iurise ſt, non poteſt amit- tere pupillus ſine tutore ſuo. Poſſeſsionem, quæ en⸗ poteſt. Si ambuler, ear pupillas peraliquem locum inetu- tore, poreſt deſinere ire, quia hocta Ktieſt: ergo in poſſeſsio- ne, qua facti eſt, idem dicendum eſt: in iis rantum, quæ ſunt juris, neceſſaria eſt tutoris auctoritas. Aliud exemplum eſt in L.r.§. ſi vir. Nos dicimus ex contractu legibus vetito poſleſ- ſionem transferri, dicimus etiam ex eodem contractu poſ- ſeßionem non transferii. Vtrumque verum eſt diſtinguen- do poſſelsionem, quæ facti eſt abea, quæ iuris eſt. Si loqua- mur de poſſeſsione, quæ facti eſt, lex quæ prohiber donatio- nem inter vicum& vxorem, non poteſt facere quin poſſeſ- ſio, quæ facti eſt, transferatur in vxorem, quia nullo iure ciui- lifactum infirmari poteſt. Sedpoſleſſio, quæ iuris eſt, non transfertur, ideoque mulier non poteſt vſucapere ex eo con- tractu legibus prohibito, quia poſſeſſio, quæ ciuilis eſt, ne- ceſſaria eſt ad vſucapionem. Aliud exemplum eſt in l. locus. Cum quæritur an quis poſſidere poſſit pro parte, diſtinguen- da eſt poſſefſio iuris à poſſellione facti? quia ſi de poſſeſsione juris loquamur, poſſidere poteſt pro parte indiuila: Si vero de poſſebiione, quæ factieſt loquamar, non poteſt poſſide- re pro parte, pro indiuifo. Non poſium inſiſtere fundo com- muni corpore, quin in totum inſ ſtam. Nam pars meaaà tua nõ ſeparatur iuris intellectu, diuiditur tantumhæc poſſeſſio, quæ iuris eſt. Aliud exemplum eſt in dict. leg. denique. ex quibus cauſis maio. vbi diciturpoffeſſionem non contineri Poſtliminio, quia factieſt. Cum quæritur, an poſſeſsio con- tinceatur iure poſtliminii, quo recuperat is, qui captus eſt ab hoſtibus, quæ amiſerat proptet captiuitatem. Diſtinguen- dum eſt ius à facto. Poſleſsio quæ facti eſt, certum eſt eam ei non reſtitui, vt expreſſum eſt in d. l. denique Poſtſimintũ pertinet tanum ad ea, quæ juris ſunt. Poſtliminio reſtitui- tur hbertas, ciuitas, dominium, obligatio, patria pote ſtas& alia humfmodi, de quibus in J. poſtliminium. de cap.& poſtl. reuet. Factum igitur ad ius poſtliminii non pertinet propter 8 eaptiuitatem iplam. non fingitur factum eſſe, ꝙ nonfactũ eſt. Hoc eſt quod dicitur ius poſtliminii ad facta non pertinere. Ego rudi exemploid eſtendam, ſi is qui captus eſt ab hoſtibus ædificaturus forte erat domum, ſi captus non fuiſſet, eo re- uerlo ab hoſtibus recuperat omnia iura quæ amiſit, ſed non fingitur ędificaſſe domum quam non æditicauit. Non fingi- tur etiam rem tenuiſſe, quam non apprehendit, etſi forte cam apprehenfueus erat, ſi captus non fuiſſet. De naturali oſfetsione tamum non eſt magna dubitatio in hacre, ſed dubitari poteſt de poſseſsione ciuili quam animo retine- mus: an ea poleſsio reſtituatur iure poſtliminii. Is qui captus eſt ab hoſtibus poſsidebat animo tantum, is rediit ab hoſti- bus: quæritur an recuperet eam poſseſsionem ciuilem:& la primis dubium non eſt, quin ea poſscſsio amittatur. l.cum hæredes. hic.& l. homo lber. de acquir. retum dom. De cor- porali etiam cettum eſt, nam corpore abeſt, amiſit ciuitatem- & qui amiſit ciuitatem, omnia iura ciuilia amiſit. Gettum igitur eſt omnem eum poſseſsionem amittere,& naturalem ei non reſtitui. In l.cum hæredes. dicitur opus eſse noua ap- prehenſione poſtquam reuerſus eſt ab hoſtibus. Sed dixerit aliquis, Cur ei ciuilis poſseſsio non reſtituitur ſicut domi- nium: cum hæc poſseſsio ciuilis ſit iuris, ſicut dominium? KReſpon. quamuis in hac poſseſsione aliquid iuris ſit, aliquid tamen facti quoque eſse. In ciuili poſscſsione, quæ retine- tur animo, aliquid etiam facti eſt. Imo voluntas ipſa facti eſt, quia voluntate concurrente iuris ſubſidio dicitur poſ- ſeisio retineri. At non videtur animum habere poſßidendi is qui ab hoſtibus captus eſt. Animum poſs dendi non retinet. ideo que quicquid facti eſt, amittit:& anius ille, dui
Franc. Duareni Comment.
eciam facti eſt, einon reſtituitur. Quod autem non habeat
animum poſsidendi probari poteſt ex Variis locis huiug tit. ex 1.3.§. ſi quis nũtiet.&§. Labeo. l. ſi d ꝙl. quod meo.. vl.la 6
iam dictis efficitur. Quoties neque corpore, neque ammoo- pus eſt eius, qui captus eſt ab hoſtibus ad retinendam pof ſeſsionem, ei reſtitui eam poſſeſſionem. Exemplom vnum eſt huius poſſeſſionis in leg. in bello. facti. de cap.& pol.te. uer,& in l. ſi is qui pro emptore. 1ſ. de vſucap. Poſttemum ex- emplum eſt in leg. ¹.§. Scæuola. Si quis teſtamento liber. vbi quæritur, an hæreditatis poffeſſio acquiratur poſt mortem defuncti: ante aditionem iacet hæreditas, quæ dicitut repig. fentare perſonam defuncti. l. mortuo. de fideiuſlor. Et fl. ctione quadam& interpretatione iuris habetur pro perſona quadam. Quæritur igitur an ps ſsideat? luriſconſ. ait hære- ditatem non poſſidere, quia poſſeſsio facti eſt& animi, vbi eſt opus apprehenſione corporali, animo, voluntate: hæc aon conueniunt hæreditati, quæ non poteſt quicquam vel. le. At quæ iuris ſunt, hæreditati conueniunt, vt dominium, obligationes retinentur iacente hæreditate. Sed ſi loqus- mur de poſſeſsione, quæ plurimum iuris habet, vrcumſtr- uus aliquid renet ex re peculiari, aliud dicendum eſt. L iuſto §. nondum. de vſucap, Et hinc cognoſcitur differenuapot. ſeſſionis& bonorum poſſeſsionis. Bonorum polſeſſio iuris ciuilis eſt omnino, quædam eſt hæreditas. leg hæreditas:de
herlesea Oſtendimus quid ſit poſſeſſio naturalis& ciur-
is, an poſſeſſio ſit iutis, an potius facti. Hæc ad explicatio- nem tiuli maxime pertinent nec quicquam amplius vide- rur magnopere eſſe neceſſarium, niſi de diſpoſitionetituli, quam vuigo contiauationem tirulorum vocant, dic⸗mus. Quæſtio eſt valgaris cur hoc loco collocatus ſit hic uiti. de acquir. vel. amitt. poſſeſ. Vulgo receptum eſt, quia inhoc libro& ſuperiore tractatur de ratione acquitendi dominu. dominium autem acquiritur partim iure gentium, partim iure ciuili. ratio acquirendi dominmiiiure gentium traditurſab tit. de acquir. rer. dom. De quo dicturi lumus in intetpteta- tonel. 1. in princip. Dominium acquiritur iure cinilivvſaca- pione, quæ eſt longa poſſeſſio, acquiritur etiam re iudica. Ad hanc rationem acquirendi reſpexit Tribonianus compo- fitor Pand. vt mihi videtur. In veteribus commeotaris Vy. & Pauli ad edictum prætoris, alius ordo fuit. Nam ſubtisolo de interdictis, tractatum eſt de poſſeſſione. Argumento eſt, uod eædem ſunt inſcriptiones ſubh octitulo,& exdemin tractatu de interdictis, in quibuſdam capitibus. Alii valias hictractant quæſtion es, quibus modis acquitatur poſleſlio, quibus modis cadem amittatur. Sed hoc commodias dice musin interpretatione fingulorum capitum. Ali multo ine ptius diſpurant de natura contrariorum. PAVLVS LIB. LIIII. AD EDICTVM. L.1. Poſſéſioappellata eſt,&c. F Xle docet Paulus quid ſit poſſeſſio,& quam vim, quem effectum habeat. Hæc duo hoc primo capite continen. tur. Quid ſit poſſeſſio. Rudis quædam hic deſcriptio pollel ſionis traditur à Paulo cum etymologia, velpotias quadam allußone. His verbis ſignificare viderur polſeionemelie rerum apprehenſionem. Detta eſt, inquit, aſeaibus. pollide re is dicitur quaſi, qui potis eſt ſedere. argumento eſt, quo dicitur in l.z.§. ex contrario. hoctit. ait enim, Won magis enim, &cc. Sicut, inquit, in quo loco ego ſedeo, tu uon potes ſede· re, ita etiam eundem locum poſſidere non potes quempos ſideo: quia poſſidere eſt quaſi in loco ſedere. Poſleſſio eigo dicta eſt à ſedibus. Arque hinc variæ quæſtiones tractantut de ratione acquirendæ poſſeſſionis, an pedibus, an manibus, an oculis acquiri poſſir poſſeſſid. De his dicemus ſuo loco in leg. quod meo. infra. verum eſt non tantum pedibus. e 2 iam manibus& oculis acquiri poſſeſſionem. E: pedum 19, peſrtio.&oc. Hic videtur quædam alluſio eſſe potius, du tymologia. Hinc eriam tractatur de argumento 45 ey. logia ducto, quatenus valeat. Et huiufmodi multæ quæ 44 nes ſatis ineptæ meo iudicio. De hac ratione arumeora di conſulendi ſunt rhetores. Infirmum eſt admodum
ionis, ſtem hoc genus algumentationts& Galenus Phaletatumte ken ⸗

eadnneee kina
fum doltkha
sdeg dr
bdaurä
Hecauenhs dam myibh dipolihenn ocan, deana Ecatusſt un
gentiun an
ntium nan mäsin üra uriare ailſe wetimmteite dbonäünuerh comweoai dit. Namlhi- ne. Aegenene titblo Katki diüdus l rquiadu 1 ccomaadsd
um. Alolhh
1 àD
6
qumiu nocipieu- ardekena
ein G velpou
3 7 8
In Tit. Deacquirenda velamit poſſeſ. 615
argamentum appellat. Denomine hactenus. Nunc diſpu- tat Paulus de effectu poſſeßionis. Domina aunquam rerum, &c. Effectus poffeſsionis maxzimus eſt quod dominium ac- quiritur poſſeisione, ld antem tripliciter accidere poteſt. Acquicitur dominium ſi res ex iuſta cauſa tradatur à domi- no. itraditionibus. Codde pact.&§. pertraditionem. de rer. diuiſ. Inſtitu. Hac poſſeſsione dominium acquititur ex cau- ſa venditionis, donationis, ſi tradens dominus ſit. Er poſleſ- ſionem etiam poſſumus intelligere ex longa poſſeſſione& vſucapione. Poſſumus etiam intelligere ex poſſeſfione lim-
lici. Idin his rebus accidit quæ in nullius bonis ſunt, de quibus. hic Paul. loquitur. Ex naturali poſſeſſione cepiſſe,&c. Eſt vetuſtiſsimus acquirendi modus per apprehenſionem, per occupaionen no eſt præcipue ex hoc loco obſetuan- dum. Notaudum igitur eſt, ea quæ nullius in bonis ſunt fie- ri occupantium, idem dicitur in l. 3. lupra de acquir. rer. dom. Sic olim digiſa ſunt quæ inter homines erant communia. In- telligebant ſe non poſſe permanere in communione ſine maximo incoimmodo, ideoque conſenſu quodam hominum res quæ communes erant natura, inter eos diuiſæ ſunt. Id do- cet Cicero inoffic. conuenit vt id proprium cuiuſque eſſet quod occuparet. Sic etiam nobis occupations acquiruntur res quædam, quæ videlicer remanſerunt in illa communio- ne. dict. leg.3. de acquir. rer. domin. Huiuſtnodi ſunt anima- lia terreſtria, aquatilia, quæ feram naturam habent, nec cicu- rata adhuc& manſuefacta ſunt.3J.i. de acquir. rer. dom. loqui- tur de his quæ feram naturam habent& manſuefacta non ſunt: ĩid enim de aliis intelligi non poteſt, ſed potius earum furtum committitur. dict. leg. 3. Exemplum eſt de columbis inl. domponius,§. Idem Pomponius. famil erciſcund. atque hinc dicitur occupationem permiſſam eſſe non tantum iure ciuili, ſed etiam iure gentium,& non tantum in proprio a.
gro, ſed etiam in alieno. leg. Diuus. 16. de ſer. ruſ. præd. quam-
uis prohibere poſsit dominus ne alius ingrediatur fundum
ſuum. leg. 3. de acquir. rer. domin. Er ſi ingrediatur inuito do-
mino, datur aduerſus enm iniuriarum actio. Hanc rationem acquirendi, augendæ rei familiaris honeſtam eſſe ait Ari- ſtoteles. Quæſtio tractatur apud Accur. an ſufficiat affectio & animus acquirendi in his rebus. De hac quæſtione dice- mus poſtea in l. z. Sequitur nunc, Itemn bello capta,&c. Capta in bello efficiuntur capientis, nec requiritur additio vlla aut longa poſſeſſio: ideoque occupationis veſtigium remane- re in his quæ in bello& ab hoſtibus capta ſunt. Recte Paul. ait: In bonis alicuius ſunt quæ ab hoſtibus capiuntur Non ſunt in nullius bonis, ſed veſtigium eſt,&c. Eodem pertinet quod dicitur in l. ſ.S. vltim. ſupra de acquit. rer. dom. l. trans- fugam. Sz eo transfagam, inquit, quæ res apud nos hoſtiles ſunt non publicantur, ſed acqniritur eorum dominium iis qui apprchenderint. Accurſius& cæteri admonent de iuſto bel- lo hoc accipiendum eſſe: alias ne hoſtes quidem dicuntur, non dicuntur capta aliter ab hoſtibus. Hoſtes dicuntur quibus publice bellum recte denuntiatum eſt. l. hoſtes. 2 4. de capt.& poſtlim. reuer. Alias latrocinium potius eſt quam bel- lum. Hoc autemius Hentium de his quæ in bello capiuntur vatie temperatum eſt iure ciuili propter militarem diſcipli- nam. Hicreperitur magnaiuris varietas,& videntur mul- tiloci huic repugnãtes, vtpote, l. ſi captiuus. 20. de capt. vbi di- citur, agrum qui captus eſt ab hoſtibus publicari. l. Diuus. 3 1. de inr. fiſci, vbi dicitur bona captiuorum in fiſcum referri. leg. is qui prædam. 14. ad leg. Iul. pec. vbi dicitur ſi quis præ- dam ſurcipuerit eum tenerileg. Iulia pecul. ergo publica eſt. Nam peculatus eſt furtum pecuniæ publicæ. leg. ſi quis bello. 28. de capt. vbi dicitur ſi quid in beſlo captum eſt, id in præ- da eſſe. leg. ſi quis pro redempt. 3 6. de donat. vbi dicitur à du- ce faciendaua efle diuiſionem prædæ inter milites, pro cu- inſque merito. In hac quæſtione diſtinguendæ ſunt res ſoli àtebus mobilibus. Et in primis certum eſt ſi ager capiatur ab hoſtidus, eum agrum publicari. Id aperte expreſſum eſt in d. l. ſi captiuus. de capt. ideſt, fiſco vindicatur ille ager. Hoc
tamen eſtintelligendum, niſi princeps agrum captum ab ho-
ſtibus militibus conceſſerit: quod olim fieri conſueuerat ab Imperatoribus& brincipibus Romauis,& ſatis vulgare eſt cxemplum Alexandri Seueri cuius meminit Lampridius in vita ciuſdem. Ei agros, inquit, ab hoſfibus captor limi-
.
taneis ducibus donauit, atu hlibert eorum militavent, nec vn- aam ad priuat 0r redirent, credeus eos attentius militaturos:? ſe. ſi defenderent iara ſibi a principe donata. Et ſic accipiendum eſt quod dicitur in leg. liem ſi verberatum. 5.§. z. Äe rei vend.& quod dicitur in l. Lucius. ir. de euictio. vbi loquitut luriſcon- lultus de agro militibus aſignato. Cum ager eſt militibus aſ⸗ ſignatus modico honoris cauſa conceſſo, non eſt hoc accipi- endum, vt quidam interprerantur, de agris priuatorum ho- minum, quos princeps eis auferre poſſit,& militibus aſſigna- re, modieo honoris cauſa accepro, Hocçenim tyrannicum eſ- ſet& iniquum. Sed intelligendum eſt de agtis captis ab ho- ſtibus, velutià Germanis, de quibus in dict. leg. Lucius.§. I. de euict. Et hinc videtur origo fuiſſe militarium beneficiorum quæ feuda dicuntur. Hæc de rebus loli. Videamus nunc de rebus mobilibus. Mobilia quæ capra ſunt ab hoſtibus dicun- tur eſſe in præda. Et ſic accipio quod dicitur in dict. leg. ſi quid in bello. 28. de capti. De agro, dere ſoli, quo minas id accipia- tur, vetat lex, ſi captiuus. Cod. eod. Militaris tamen dlipſina exigit vt huius prædæ fiat diuiſio inter milites à duce bell- pro cuiuſque merito. id ſumitur ex le g. ſi quis pro redem. Cod. de donat. vbi Imperator ait in donatione neceſſariam elle inſi- nuationem, præterquam in quibuſdam caulſis, veluti in do- natione facta pro redẽpri one captinorum, velpreda diuiden- da inter milites,& hoc in militibus Romanis olim ptæeipue obſeruatum fuit, vt præda ita diſtribueretur milit bus du- cis arbitrio. Adduci ſalet locus ex iure Pontificio ex cap. ius militare, diftin. 1. Plærunque reperitur iſco acq nirn hanc prædam, vt in leg. Diuus. de iure fiſci. Er huc Bärriger quod dicitur in leg. 15. qui prædam. ad leg. lul. pecul. Peculatus eſt furtuin pecuniæ publicæ, qui ergs ſubripiendo pradam te- netur peculatus, fir ideo quia prædsa publica eſt. Arqueita intelligenda ſunt quæ Paul. dicit de his quæ capta ni ho- ſtibus. De his antem qaæ quis hoſti ſurripuit, non in iuſto bello„ non in acie, puto ſins vlla diſtinctione earum rerum dominium acquiri capienti: id ſ pe accidit inter ſinitimos, vt inter Picardos& Flandros. Et de his intelligi etiam poteſt quod hic dicitur à Paulo. Bello capto eſſe dicuntur etiam
ea quæ capta ſunt tempore belli, bello iam indictoà princi-
pe. Ex iam dictis naſcitur quæſtio vulgo agitata de rebus quæ
ab hoſtibus captæ ſunt& poſtea recuperatæ. Quxtitur an huiuſmodi res ſint in præda, an vero veteri dominon reanis, illud ſtatim recuperatum eſt, vetus poſſéſſor id vin- dicare vult. Fiſcus contra id ſibi vendicat, vel milices dicunt id in præda eſſe, captum enim eſt in hello. Egotamen exi- ſtimo iure ciuili res ab hoſtibus recuperatas veteribus domi- nis& poſſeſſoribus reſtituendas eſſe. Id mihi viderur ex preſ- ſum eſſe duobus in locis. Vnus eſt in l. ſi captiuus. 20.§. Expul- ſis. de cap. Expulſis hoſtabus, inquit, ex agru quor cæperunt, do- minia eorum agrorum ad priores dominosredeunt. Allus ſimilis locus eſt inl. ab hoſtib. 1z. C. eo ti. de cap. Quidã captus ab ho- ſtibuseffectus eſt ſeruus hoſtium, deincie militum noſtro- rum virtute is ab hoſtibus ereptus eſt: quæritur an ſit factus
capientis. Capti hoſtes in bello capientis flunt iure Romano,
quod tamen hodie non obſeruatur. Eccleſiæ Chriſtianæ ci- ues omnes intelliguntur. Ideo bella ciuilia eſſe dicuntur quæ geruntur inter principes Chriſtianos, in bello autem ciuili ca- pti non fiunt capientis. dict. l. 12.§. vltim. de ca pt. Sedtamen in bello quod ciuile non eſt caprus ab hoſtibus ſubiictur do- minio capientis. Vnde videtur dicendum hunc qui fuit ca- ptus ab hoſtibus& recuperatus, ſubiici dominio eius qui eam recuperauis, ſed aliud in ſeruis eſt. Etiam ſerui ca ptireſtiruun-
tur dominis ſuis. Subiicit Iuriſconſultus, Recertos enim eos non captos iudicare debemus,& milites noſtros defenſòres eorum,
non dominos eſſe, decet. Alij diſtinguunt an ex interuallo an ſta-
tim res capta ab hoſtibus erepta& recuperata fuerit, argu-
mentol. 3.§. eum igitur. de vi& viarm. Mihi autem videtur nullus locus relictus eſſe argumentis in iure perſpicuo. ex dic. leg. ab hoſtibus,& leg. ſi captiuus.§. expulſis. ius apertum el- ſe puto. Ideoque nihil intereſt anex interuallo, an ſta- tim dominium earum rerum recuperetur: ſeruauda ta- men eſt coniuetudo in quibus locis ſeruata eſt contraria: Conſtitutio eſt ducis Mediolanenſis quæ valt vt ſres perno- Kauerit apud hoſtes, ea non teſtituatur veteri domino, vcte-
FF 4—
2 reſtitui debeant. Exempli gratia, Galli aliquid eripuerunt à Cæia-

620
ri poſſeſſori contra: conſtitutionem autor vulgaris diſtin- ctionis vdetur ſecutus eſle. Sequitur, Inſula in mari enata. Fit eciam occupantis inſula in mari nata. l. adeo. ⁷. de acquir. rer. domi. Alia cauſa eſt inſulæ quæ naſcitur in flumine, non in mari, de qua diximus aliquando fuſius ſub tiul. de acquir. rer. domi. Gemma lapilli, Sãο. Hic etiam aliud ex emplum e earum rerum quarum domimum nobis acquiritur ſola ap- prehenſione, exemploillius veteris occupationis; de qua iam diximus: quomodo hæc diſtferant videre ſub ritulo de 1r & argento, legato. leg.& ſi nen ſint. ldem dicitur in lIaſtitu. §. item lapilli, de rer. diu. Niſi quod luſtinianus ait mnento. ris eſſe eas res. Et ſolet quæri an ei qui inuenerit, qui conſpe- xerit aut gemmas aut lapillos, eriam ſi poſſeſſionem earum rerum nactus non ſit, an earom dominium ipſi acquiſitum eſse intell:gatur. Nam dici, E: qutinuenerit. non dicit, Ei qui oceupautrit. Paulus tamen ait etus fieri qui primus poſſeſſio- nem earum nactus fuerit. Et puto eodem ſenſu accipiendum
eſſe quod luſtinianus ait in Inſticut. Nam /nuenire, etiam a-
pud Latinos ſignificat aliquid nanciſci& apprehendere. Et puto hoc verbum itaintelligendum apudluſtinianum, cum ait, Ei qui inuenorit,&;c. Inuenire verbum ad apprehenſio- nem refertur,& eſtinſignis locus in leg. 1 3. Si Barſatotem. Cod. de fideiuſsor. Si quis aliquem reum inuenire promiſe- rit: ſi quis tanquam interceſsar aut fideiuſsor promiſerit a- liquem inuenire, is intelligitur obligatus eſse ad eum exhi-
bendum in iudicio: videtur hic verbis promiſiſse ſe apprehen-
ſurum illum& exhibiturum in iudicio. Et hoc etiam produ-
citur ad alia: vt ſi edicto cautum ſit aduerſus eum qui fue-
rit inuentus ferens arma noctu, velinterdin, inuentum acci- piemus eum qui deprehenſus eſt, 7ui eſt arreſte. Nam& li for⸗ te poſſit probari aliquando viſum fuiſse ferentem arma, non ideo dicetur incidiſse in edictum, ſi ita edictum vt diximus conceptum ſit. Heſterna die cœpimus dicete de his rebus
quarum dominium nobis acquiritur ſola apprehenſione, cu-
iuim odi ſunt ea quæ cœlo, mari& terra capiuntur, quæ capi- untur ab hoſtibus inuenti lapilli in littore maris. Item inſula
nata in mari. Cum autem Paulus res certas recenſeat quarum
dominium ſola poſse ſſione acquiratur, dubirari poteſt an res vllæ aliæ hoc modo nobis poſſint acquiri. Sed non dubito, quin aliæ quoque res ira nobis acquiri poſſint: hæc enim à Paulo pro exemplo adducuntur vt oſtendat aliquibus exem- plis veſtigium antiquæ& naturalis apprehenſionis, ſeu poſ ſeſſionis adhuc remanere in quibuſldam rebus. Nam& addu- ci quædam alia poſsunt ex ſuperiore titulo de acquiren. rer. domin. cuiuſmodi eſt theſaurus. Si quis theſaurum inuene- rit, theſaurus occupantis eſt, ſecundum diſtinctionem quæ
alibi traditur in ã. Theſaurus. de rerum. diuiſ. Ego hanc di-
ſtinctionem explicaui in interpreratione legis fructus.§. ſi fundum. ſolut. matrimon. Adde& res pro derelictis habitas ita etiam nobis acquiri poſse. leg. i. infra, pro derel. Dubita- tur de alis rebus vel mobil bus velſoli, quæ dominum aut ad- ſertorem non habent, an occupatione& naturali tantum ap- prehenſione nobis acquirantur: cuiulmodi ſunt quæ nos
lin gua Gallica vocamus Eſpaues. Greci vocant 4dtνν, vt ſunt
plæraque animalia aberrrantia. Poteſt etiam dubitari de do- mo quæ deſerta& derelicta eſt à domino, cuius nullus repe-
ritur dominus aut poſseſsor. Si quis eam domum occupaue-
rit, quæritur an ipſi acquiratur dominium ipſius domus hac occupatione. Moribus noſtris receptum eſt, quod adea- Ftorom attinet, proclamationibus ſolemniter factis,& non apparente domino, neque contendente ſe eius reidominum, vc ea res acquiratur dominio eius territorij, ei qui in eo terri- torio iuriſdictionem exerceret, ſiue is ſit rex, ſiue princeps, ſiue alius. Sed an hociuri conſentaneum ſit quæritur. Et pu- to non eſse. Ego puto ſi hæ res dominum non habent, ei ac- quiri qui primus apprehenderit eas, non regi, non principi, non domino territorij. Certi enim iuris eſt, res quæ in nul- lius bonis ſunt, aut dominio, fieri occupantis, ex leg. noſtra. leg. 3. ſupra de acquirendo rerum dominio. Sed hoc accipi- endum eſt cum aliquot ex communibus. Excipiuntur in Primis agri tributales vel vectigales. Agrti tributarij ſi de- ferantur à colonis, quibus hi colendi conceſſi ſunt, vt pen- datur vectigal, potior cauſa eſt domini cui penditur vectigal. leg. 8.§.& agros. Cod. de omni agro deſer. lib. 1 1. Secundo
Franc. Duareni Commont.
Non enim uouum eſt, culpam ſine dolo puniti.
excipiuntur res in quas ſuccedit fiſcus. l. vacantia. 4. Codic. 3e bon. vac. cum quis defunctus eſt ſine hærede: cum filcus legi. timus ſit ſucceſſor in iis rebus, non poſſumus dicere eas in nullius bonis eſſe. Quomodo autem probetur res huiuſmo. di dominum non habere, alterius loci eſt: cuiuſmodi ſunt ea quæ àεασ dieimus. An ſufficiat proclamatio, vt ſi quis con- tendat ſe dominum eſſe, adſit intra certum diem, vt ius ſuum oſtendat? Nos dicemus de ea quæſtione in leg. rem quæ no- bis. infra.
Adipiſcimar,&c. Hic locus eſt de perſonis per quas nobis
acquiritur poſſeſſio. Vnus locus eſt pręcipuus huius tractatug.
Et Paulus ait nos acquirere poſſeſſionem nõ rantum per noſ. metipſos ſed etiam per alios, vt per filium, per ſeruũ, per pro⸗ curatorem. Virunque enim dicitur à Paulo in hoc.& in;. Item acquirimus. infra ead. l. qui cum hoc coniungenduseſt. Hoc ego dixi vt obiter oſtendam quam inepta ſic quæſtio ab aliis tractara de vi huius particulæ Ieſe. Nam cum ait la- riſconſultus nobis acquiri poſſeſſionem per noſmetipſos, quærunt& diſputant an hæc verba perſonalitatem habeant, vt à perſona recedi non poſſit, vt cum I. ait per noſmetiyſos, ex- cludi omnes alias perſonas. Et multa hic adducunt valde nu. gatoria& inepta. Sed hic videtur luriſconſultus dicere non tautum nobis acquiri poſſe ſſionem pet noſmetipſos, leder- iam per alios: vritur diuiſione quadam. Poſſeſſio, inquit Pau-. lus, nobis acquiritur vel per noſmetipſos vel per alios.& priusmẽ- brum ſuæ diuiſionis hic explicat: alterum autem in§. itemac- quirimus. Verſic. Sed furioſius pupillus,&C. His verbis, vt ſumma- tim omnia complectamur, hoc ſignificat Paulus noſſet: uiſquis animum habet& intellectum aliquem, ipſum ſibi poſſe acquirere poſſeſſionem. Qui vero intellectum non habet, inquit, non poteſt incipere poſſidere, cuiulmodieſt furioſus. Furioſi nulla eſt voluntas. leg. furioſi. de regu. iar. Cum dicit lureconſult. Non incipere poſſidere, non dicit, non poſſe poſſidere, ſed dici non poſſe acquirere poſſeſſionem quam nunquam habuerunt. Poſſunt ramen poſſidete& poſ ſeſſionem iam acquiſitam retinere. leg ſi is qui. Sed quomo- do hoc accipiendum ſit, dicemus in dict. leg. ſi is qui. Nonpo- teſt incepere poſſidere furioſus, quia aſfectionem tenendi&e. Poſſeſſio acquiritur non tantum corpore, ſed etiam animo. Vtrunque necceſlar ium eſt in acquitenda pe ſſeſſione,& cor- pus& animus. Hoc intereſt inter tenere& poſſidere. Tene- mus rem etiam ſine animo& affectu poſſidendi, vt hoſpes è amicus qui aliquam domum ingreditur, non habet aumum poſſidendi, quamuis rei inſiſtat. Licet maxime,& c. Accuiſ.& alij hinc annotant maximum eſſe& præcipuum in poſſeſſione acquirend apprehenſio- nem corporis: quia ait I. C. Maxime. Sed hoc eſt puerile, non intelligunt phraſim. Licet maxime, ficut ſi quis, Ge Simi- litudine vtitur I. C. vt probet eum qui inſiſtit rei, qui contin- git rem corpore ſuo non continuo poſſidere, niſi animum ha- Peat& affe ctum poſſidendi. Nam alias dormiens culimpo- nitur aliquid in manus, diceretur peſſidere, qui tamen dicitur
non poſſidere, quia affectum tenendi non habet. Hinc ob-
ſeruandum eſt à nonnullis dormientem farioſo comparan, ſimilem eſſe furioſo eũ qui ſomno ſopitus eſt. Atque hinc di⸗ citur ſi dormiens aliquid admiſerit, aliquem percuſſerit, oc- ciderit, nihilo magis puniendum eſſe quam furioſum. fu⸗ rioſus non plectitur ſi aliquid admiſerit in furore.l. Diuus. 14.
de offic. præſid. Nullus eſt animus delinquendi in furiolo,
qui iudicio caret,& qui ſatis ſuo furore punitur. Brgoidem dicemus de dormiente. Et memoriæ proditum eſt, ne quis putet ocioſam eſſe& de nihilo hanc quæſtionem, mkuut que dormientes exiiſſe de domo ſua armatos& inter eci ſe alios. Hoc facinus impunitum eſſe debet. leg. diuus. ad eg- Cornel. de ſicar. Hoc tamen ita eſt intelligendum, niſ cal⸗ pa aliqua cius arguatur qui in ſomniĩis aliquid commill. leg. ſipuui tur. ad leg. Aquil.vt ſi forte ſciebat hoc ſibi acccidere, vta M. uem domiens percuteret. Poſſeſſionem igitur is decon dbi acquirit, qui animum tenendi habet: itaque qui car mente non poteſt dici poſſidere. Hinc naſcitur quæ 6 pupillo, an pupillus poſſit ſine turoris ſui auctoritatę hę
- 1 7. ſlenlio fidere. Hæc quæſtio tractatur in hoc loco, de qua cri.

dalnaeodh be wſneſi adGuennit nlütw n iriſa dleli uaag er alarumu autemüſin
sverbünn lcat hauuun nlauen et do intelkäan dere, quun kariohecngi Aert,Gol ua urele paltha en pallinge Squi eg eg iule lunen mau e, ſecdetunm pellelleeſe Kpollcen jdend te non kbetuns
—
——
nnotmnan endi ip ged hoc 1 T ut; eue ſtittei qWlu- re nifauin Jotmiewc-
In TZit. De acquir. vel amit. poße 7f.
ſuit inter veteresl. C. Ochua quidem& Nerua,&c. Quidam
exiſtimabant pupillum ſine tutoris authoritate non poſſè ac-
quirere poſſeſſionem, niſi tutoris authoritate ſuppleretur a-
nimus&c iudicium quod deeſt pupillo. Offllius autem exi- ſtimabat poſſe incipere poſſidere pupillum ſine tutore au- thore. Quam ſententiam ait Paul. eſſe recipiendam, ſi eius xtatis ſit pupillus vt intellectum habeat. Sententia igitur Pauli eſt,& hoc ſummatim obſeruandum eſt ex hoc capite, pupillum ſine tutore ſuo acquitere poſſeſſionem, ſi intelle- tum aliquem habeat. Si intellectum non habeat, non poſſe ũne tutore ſuo poſſeſſionem acquirere. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. quamuis. 3 2.§. pupillus, hic. pupillus etiam ſi⸗ ne tutore authore, qui intellectum aliquem haber, quamuis firmum non ſit eius iudicium, tamen poteſt incipere poſſi- dere. Sic debemus accipere ſententiam Offilij, quamuis Of- filius ſimpliciter dixerit pupillum poſle ſine tutore pofſide- re:& credibile eſt Offilium ita ſenſiſſe. ratio hæc eſt Offilij expreſſa verbis Pauli. Eam enim rem non iuris&ſſe. Moueba-
tur Offilius hoc argumento, quia acquiſitio poſſeſſionis facti
eſt, apprehendere rem facti eſt„velle rem habere etiam facti eſt. Si iuris eſſet, poſſet dubitari an pupillus poſſit poſſeſſio- nem acquirere. In his enim quæ iuris ſunt, pupillus perſonam legitimam non habet ſine rutore ſuo, ſed in his quæ facti ſunt, illa iuris authoritas non ſpectatur. Non poteſt impedire iu- ris authoritas quo minus rem teneam, quo minus ego ve- lim tenere. Illa enim voluntas facti eſt. Nec voluntate mea, nec apprehenſio corporis vllo iure impedire poteſt. Sed ad-
uerſus hanc rationem Offilij mouetur dubitatio. Nam vi-
demus contrahere obligationem ſine tutore ſuo: non quia obligetur alii, ſed quia alium ſibi obliget, titulo de autor. tut. in princip. Pupillus poteſt ſtipulati rem aliquam ſibi dari ab alio ſine tutore ſuo: obligatio eſt iuris vinculum. Cur igitur non dicimus: etſi poſſeſſio iuris ſit, pupillum poſſe ſine tu- tore ſuo ſibi acquirere poſſeſſionem? Sed dicendum eſt, in his quæ iuris ſunt admitti perſonam pupilli vt legitimam ſi- ne tutoris ſui authoritate, cum hoc pertinet ad commodum & vtilitatem pupilli, receptum eſt vt deteriorem conditio- nem ſuam facere non poſſit pupillus, meliorem poſſit. Sed in his quæ facti ſunt non diſtinguitur an ea re pupillus me- liorem ſuam conditionem faciat, an non faciat. Ea enim
quæ meri facti ſunt ad ius non pertinent,& meminiſſe vos oportet eorum, quæ à nobis diſpntata ſunt ſupra, in quæſtio-
ne vulgari explicanda, an poſſeſſio ſit iuris an facti, vbi addu- ximus hunc locum,& diximus poſſeſſionem facti eſſe non iu- ris,& acquiri pupillo poſſeſſionem quæ naturalis tantum eſt ſine turore, non etiam quæ iuris eſt. b
Sed ſi hoc verum eſſ(dixerit aliquis) quomodo hæc poſſeſ- ſio prodeſſe poterit pupillo ad vſucapionem? Nam certum eſt
ſine tutore pupillum vſucapere. l. 4.§. pupillus. de vſucapio-
nibus. Si pupillus poteſt vſucapere, cum apprehenderit tem ſine tutore ſuo, conſequens elſe mihi videtur poſſeſſionem non tantum corporalem& naturalẽ, ſed etiam ciuilem ei ac- quiri. Nam ciuilis tantum poſſeſſio ad vſucapionem prodeſt. Reſpon. Duarenus. Hoc ea rationa conſtitutum eſt, propter vtilitatem pupilli, quia meliorem ſuam conditionem facere boteſt pupillus, deteriorem non poteſt. In pupillo receptum
eſt, vt qualiſcunque poſſeſſio ei proſit ad vſucapionem, quia
vſucapione, meliorem ſuam conditionem facit,& conſtitu- tum eſt quocunque modo id accidat, eum meliorem ſuam conditionem facere poſſe: quamuis deteriorem non poſſit fa- cere. Vt intellectum capiant, ẽsò. Hinc igitur obſeruandum eſt,
vt ſi alius infans eius ætatis ſit, vt non intelligat, eum non poſ-
ſe poſſeſſionem ſine tutore ſuo acquirere. Hoc ſatis colli- gitur ex verbis Pauli noſtri hoc loco, Si eius atatis fint, Sc. Si- mile eſt quod dicitur in d. l. quamuis.§. infans. Viilitatis enim cauſa,&G. His verbis oſtendit Paul. in dict.§. infans. Vtilitatis cauſa d receptum eſſe contra ſtrictam iuris rationem. Nam ſi merum ius inſpiciamus, non poteſt dici poſſidere: quia in acquirenda poſſeſſione animus requiritur. Iudicium e- nim infantis propter vtilitatem exceptum eſt ab hac ſubti- tate iurts. Sed hic incidit valde difficilis antinomia ex leg. do- natarum. 3. Cod. cod. donata eſt res infanti& ei tradita:quæ- ritur an poſſeſſio infanti ſit acquiſita ea traditione? Dubita- aoer cooritur: quia animo opus eſt ad acquirendam poſ-
0
621 ſeſſionem: infans non habet animum poſſidendi, ſed tamen Imperator reſcripſit corpore quæri, quia videbat diſſenſio- nem eſſe inter veteres Iuriſconſultos de hac re, vt etiam per- ſpicuum eſt ex iam dictis. Subiicit, Quamuis,&c. Nos inquit, Imperator Decius, mouere non debet quod plenum non eſt iundi- sium infantis. Nam ſi hac ſubtilitate vteremur ne pertutvren quidem ei poſſet acquiri pgſeſlio. Tutor non facit vt firmiore iudicio ſit infans, quam eſſet ſine tutore. Si hanc ſubtilitatem amplecteremur, ſi nobis non permittatur recedere ab hac ſubtilitate propter vtilitatem. Ait igitur Decius donatarum rerum infanrti per traditionem vacuam poſſeſſionem acqui- ri. Hoc videtur contrarium eſſe iis quæ diximus ex dict. jeg- quamuis.§. infans. nam Paulus in leg. quamuis. aperte oſten- dit poſſeſſionem non acquiti infanti ſine tutore. Vix hoc re- ceptum eſt vt cum tutore acquiratur pupillo, hoc receprum eſt contra ſcriptam rationem:& tamen ait Decius poſſeſſio- nem acquiri infanti⸗ b Hic variæ opiniones reperiuntur interpretum vulgarium, quarum receptior eſt eorum qui exiſtimant reſcriptum De- cij Imperatoris intelligendum eſſe de re quæ tradita eſt infan- tiaccedente tutoris authoritate. Cum ait Decius Donatarum rerum, So. ſic intelligunt, cum rei donatæ polſleſſio tradita eſt infanti tutore autore. Si hoc verum eſt ‚ res nullam difficul- tatem, aut repugnantiam habet. Sed hæc ſententia mihi vi- detur aliena eſſe à verbis reſcripti: loquitur enim Decius ge- neraliter de poſseſſione tradita, nec vllum verbum fit de tu- toris authoritate accedente. Donatarum, inquit, rerum. In ranta diſsenſione& varietate opinionum, magis mihi placer opinio eorum qui putant ſpeciale else quod dicitur in dict. leg. donatarum: vt ſic interpremur vtranque legem quaſi per ſpeciem derogetur generi. hoc frequens eſt vt per ſpecies de- rogetur generi, leg. in toto, de regu. iur. quod ergo dicitur in dict. leg. quamuis. nos accipimus veluti regulam generalem. Infans non incipit poſsidere ſine tutoris ſui authoritate: exci- pitur ſpecies illa de qua reſcripſit Imperat.in dict. leg.donata- rum. Expendenda eſt diligenter ſpecies& hypoiheſis De- cij. Certum eſt hoc reſcriptum eſse à Decio in certa cauſa-
Atque ideo omnes circumſtantiæ illius hypotheſis diligen-
ter expendendæ ſunt, vt intelligamus quid mouerit Decium vt contra regulam& conſtitutionem iuris veteris reſponde- ret. Proponebatur in primis Decio rem donatam fuiſse non venditam, non alio titulo translatam in pupillum. Donatio contractus eſt ex quo non naſcitur mutua obligatio, ſicut ex venditione, locatione, emptione,& cæteris huiuſimodi. Rem donatam accipiendo pupillus non viciſſim obligatur ei qui donauit, ſicut vendendo, emendo, locando. Hic non ageba- tur de obligando vice verſa pupillum, agebatur de donatio-
ne in pupillum collata: itaque tes maxime vtilis erat pupillo.
Proponebatur deinde pupillo traditam fuiſse rem donatam
in manu. Tradita fuit infanti res aliqua quam infans manu appre-
hendere poterat: vt veriſimile lit infantem affe ctum aliquem
habuiſse eius reitenendæ, ſicut fere accidit, vr pueri affectu
ducantur in res ſibi donat as: auide accipiunt cum affectute- nendi quod ſibi donatur, cum audiunt ſibi donari. De aliis re- bus quæ nõ traduntur in manu idem dicinon poſset, vt ſi for- te fundus donatus ſit,& ſi pedem in fundo poſuerit infans, nonideo intelligemus eum poßseſſionem acquirere. Hæco- mnia quæ ego dixi, colliguntur ex verbis ipſius reſcripti. lo- quitur in primis de re donata, loquitur etiam de re tradita.Sed de his quædam etiam dicemus in dict.§.infans. Ex iam dictis quæſtio naſcitur de furioſo: An ſaltem cum tutoris ſui autho- ritate incipiat poſſidere. Diximus iam pupillum, ſi intelle- ctum aliquem habeat, poſſidere poſse ſine tutore, multo ma-
gis cum tutore. Diximus deinde, pupillum qui infans eſt non
poſſidere ſine tutore, cum exceptione tamen de qua iam di- ximus. Opus eſt tutoris authoritate accedente: an idem di-
vemus de furioſo? Paulus noſter ait, non poſsidere: an id
intelligemus cum exceptione, niſi curator authoritarem ſuam interponat? Hæc quæſtio non eſt ſatis deciſa his verbis Pauli. Quidam dicunrt hic furioſum diſtinguià pupillo: ita vt quamuis pupillus acquirat, velcum tutore vel ſine tutore poſseſſionem, furioſus tamen non poſsideat ne curatore quidem interueniente, Sedaiuqt curatorem iplum furioſt
8

Be 3— See S 8 ee 1 4—.— *— 4 8“ 2 3 1 6 4 4— „—ͤͤͤͤ 8———— 8— ſſ— be r ͤ———— 5 4— 2 4.——. — 2— 2 6
— 3————
— 8 2——
„—%—
2½ Franc. Duareni(omment.
nomine debere apprehendere poſſeſſionem. Adducunt ti⸗ tulum de bon. poſl. infanti, fur.&c. vbi dicitur, Si bonorum poſleſſio delata ſit furioſo, curatorem eius petere debere eius nomine bonorum poſſeſſionem, non furioſum. Et dicunt non eandem eſle rationem furioſi& infantis ex vulgari re- gula, l. 5.in negotiis. Sed anim aduertendum eſt in ea regula J. C. non diſcernere furioſum ab infante, ſedà pupillo qui fari poreſt. In negotils, inquit, contrahendis alia cauſa habita eſt fu-
rioſorum, alia eorum qui fari poſſunt, quamuis act um rei non in-
telligerent,&c. De infantibus non loquitur de quib. hic tra- ctata fuit quæſtio: atque ita male adducitur illa ſex ab iis qai probare volunt non eandem efle cauſam furioſi& infantis. Nam furioſi& infantis videtur eadem ratio efle: farioſus ſo⸗ ler infanti comparari, vt apparet er titulo quem ego multo- ties ciraui de bon. poſf. fur.&c. Et quod dicitur furioſum nullum negotium contrahere polle, idem dicitur de pupillo. §. pupillus. de inut. ſtipu. infans nullum negotium contrahere
poteſt Et luſtin. ait in eo.§ pupillum nõ multum diſtare à fu-
rioſo: itaque probabile mihi videtur acquiri poſſeſſionem fa- rioſo authoritate curatoris accedẽte. Si furioſus corporerem contingat, ſi forte furioſo imponatur in manures de qua agi- tur. Ethæc opinio longe vtilis eſt. Huc accedit, quod curator authoritatem ſuam interponendo videtur acquirere. Quid refert an curator præſens ſit author furioſo, vt apprehẽdarur, an vero curator ipſe apprehendat? luter omnes conuenir, ſi bonorum polleſſio ſit delata furioſo, eam polle acquiti per curatorem nomine furioſi. argumen. eſt quod dicitur in 1. fi-
lio. Codic. deiur. delib. Eſt lex quam interpretati ſumus ſu-
pra in interpretatione tractatus de acquirenda hæreditate. Cum flliofamilias delata eſt hæreditas, ea hæreditas non po- teſt acquiri patti, niſi filius eam adierit iuſſu patris, in cuius eſt poteſtate. Et oportet iuſſum præcedere, alias iuſſus non eſ⸗ ſet. leg. ſi quis.§. iuſſum. de acquirenda hæreditate. Vnde quæſitum fuit: Si pater ipſe pro hærede geſſerit volente&
conſentiente filio: an videatur ei acquiſita hæreditas? Impe-
rator ait, ei acquiſitam eſſe. quid enim refert, ſi ad vtiliratem & æquitatem magis Ipectemus, quam ad ſubtilitatem ina- nem? an pater iubeat filium adire hæreditatem: an vero ſibi acquitat volente& conſentiente filio? Idem dici poteſt in hac ſpecie. v § Si vir vxori,&ò. Hictrackatur quæſtio affinis ſuperiori quæſtioni de poſſeſſione quæ facti non iuris eſſe dicitur. Di- ctum fait in ſuperiori capite ex ſententia Oflii luriſcon- ſulti, pupillum ſine tutore poſſidere quia facti eſt non iu- ris poſſeſſio. Res facti infirmari nullo iure ciuili poteſt. Ex eo igirur quod dictum eſt de ea poſleſſione pupilli, ſcilicet facti eſſe non iuris, quæritur quid ſit. dicendum ſi res forte tradita ſit ex cauſa ll. prohibita. Exempli cauſa: ſi maritus vxori ſuæ conſtante matrimonio donauerit& tradiderit rem donatam, an poſſeſſio transferatut in mulierem? Dominium non transferri certum eſt, quia hæc alienatio prohibita eſt.
1. 1.2.& z. de donat. inter vir.& vxor. Sed de poſſelſione du-
bitatum fuit. Ait luriſconſultus idem hic dicendum eſſe quod in ſupetiori ſpecie. Si vir vxori,&œ. Duplex ratio hic adfer- tur. Vna eſt, quia poſſeſſio facti eſt,& res facti nullo iure ci- uili infirmari poteſt. Nullo iure ciuili fieri poteſt vt ego non teneam quod teneo, vt ego corpore meonon contingam quod contingo, nolim habere quod ego volo,&c. Hæc ſunt ex quibus conſtat poſſeſſio, ſcilicet corpus& animus, vtrun- que ſacti eſt,& facto non poſſunt vllo iure ciuili infirmari. Hinc notandum eſtillud vulgare: factum non poteſt infe- ctum reddi. leg. in bello.. facti. de capt.& poſtlim.&c. Facli, inquit, cauſæ nullo iure ciuili infetæ fieri poſtit. Simile eſt quod dicitur in leg.verum. de reg. iur. Imo ne Deus quidem ipſe, in- fectum facere poſſe dicitur, quod factum eſt. Secunda ratio eſt: Et quid attinet,&c. Sententiam ſuam alia ratione confir- mat luriſconſultus: quia nulla vtilitas exigit vt aliud ius con-
ſtituamus, tametſi id factum non poſſit reddi infectum: ta-
men probabiliter dici poſſet rem quæ tradita eſt pro nontra- dita habendam eſſe, quaſi fictione quadam iuris. Sed nulla hic
exigit vtilitas vt fingamus rem apprehenſam non eſſe quæ ap-
prehenſa eſt. Vrilitas eſt iuris ciuilis, quæ apud Horatium dicitur mater æqui& boni, ad quam tanquam ad ſcopum referri debent omnia in iure ciuili interpretando: cuius vti-
litatis hoceſſet dicere rem pro apprehenſa non haberi qux apprehenſa eſt. Nam tametſi dicamus rem pro tradita non eſſe, non ideo retinebit poſſeſſionem, maritus quĩ ceſſit pol. ſeſſionem vxori luæ, poſſeſſionem amiſit. leg. ſi quis vi. 17.5 differentia. hic. Ego voloà me inte poſſeſſionem transfer- re. Et ſi ea in te translata non ſit, eam tamen amiſi: nulla er- go vtilitas eſſer dicere rem pro non tradita habendam elle. Exhis apparet poſſeſſionem naturalem& corporalem tan- tum hic transferri, non eriam ciuilem, quamuis magnahic ſit contentio quæ poſſeſſio transferatur. Ego exiſtimo na. turalem tantum poſſeſſionem in mulierem transferri. Hic ſola poſleſſio transferrur quæ facti eſt. Quoniam res falli,&ec. Satis oſtendit his verbis luriſconfultus hanc pofieſſionem eſſe contra ius ciuile: ſi eſt contra ius ciuile, quomodoci- uilis dici poteſt: Eo pertinet quod dicitur in leg. ſi eum qui. 3 6. de dona. intet vir.& vxor. Quidam mihi vendiditrema- liquam, ego iuſſi vt eam traderer vxori meæ donationis cau- ſa: ego cupiebam eam vxori donare, quod non poteram, quæritur an venditor ſit liberatus eam tradendo vxori? Li- beratus eſt venditòr, quia nihil habet amplius quod tradat, quamuis muliet eam rem iure ciuili poſſidere nõ poſſit. Hinc conſequens eſt qusd dicitur in hoc capite de vera traditione, non autem ficta& imaginaria accipiendum eſt. Loqguitur de re tradita& corporaliter apprehenſa ab vxore. Hoc caſumu- ler dicitur poſſidere, quia res facti. Et illa corporalis appre- henſio nullo iure ciuili infirmari poteſt. Sed de apprehenſio- ne, quæ ficta eſt, idem dici non poteſt: veluti ſi conſtitueritſe poſſidere nomine vxoris, transfertur poſſeſſio.
Nam is poſſidet cuius nomine poſſidetur. l. Quod meoiin princ. hic. 18. ita transfertur poſſeſſio quæ plurimumiarisha. bet, quamuis dicatur poſſeſtio facti eſſe& plurimum factiha- bere. Sed kæc fictio non poreſt hic locum habere, quiahoc totum negotium getitur contra ius ciuile. Quomodo fictio & iaterpretatio iuris locum habere poteſt in his quæ contra ius ciuile fiunt? Concludendum igitur eſt poſſ. hoc calu natu- ralem tantum& corporalem non etiam cinilem, transfertiin vxorem. Atq; hinc facile diluere poſſumus quæ vulgo obütci ſolent aduerſus hanc ſententiam. Primum obĩccitur.inter vi- rum. 46. de don. inter vir.& vxo. Inter virũ& vxorem necpoſ ſeſſionus vlla donatio eſt. His verbis ſignificare viderur l. O.cum maritus donat vxori ſuæ, vxoré non poſſidere. Sed hoc nihil ad ré pertinet. Loqyuitur enim I. C. de donatione ipſa, nonde poſſeſſionis trauslatione Ecce ꝙ dicitur lege prohibitameſſe donationem inter vir.& vxo. hoc eſt ita intelligendum ſiue alter alteri donet proprietatem, ſiue poſſeſ.tantum. Quiage- neraliter lex prohibet donationem inter vir.& vxo. conſtan- te mattimonio Intelligitur itaque prohibita, nõ tantumpto- prietatis donatione, ſed etiam poſſeſſionis. Si maritus donet fundum vxori, ita vt fructus tantum capiat, nec hæc quidem donatio poſſeſſionis valet, quamuis proprietatis non ſit. Sc ſi ex hac cauſa poſſeſſio transferatur in mulierem alia quæſtio eſt,& nos dicimus hic poſſeſ. naturalem& corporalem trans- ferri in vxorem, quia res facti nullo iure ciuili infitmaripo-
teſt. Rurſus obiicitur I.3.§. Sciendum. de don. inter. vir.& vxo.
vbi diciturSi alter cõiugum alteri quidquam donauerit, iyſo u- re irritam eſſe donationem, ès traditionem nihil valere. kccel. C. non tantum loquitur de translatione dominij, ſed etiam de translatione poſſeſſionis Cum ait, traditionem non valers,o- ne ſatis oſtendit his verbis poſſeſſionem non valere? Sed ego nterpretor, traditionem non valere, id eſt, effectum iutis non habere, hanc traditionem facti tantum non uris eſſe. Ipſoiu- re(ait) non valet nec donatio, nec traditio rei donatæ. liaque hac traditione dominium aon acquiritur, quamuls alioqul traditione dominium acquiratur. J. Traditionib. C. de pact. Sed de facto ipſo hoc intelligi non poteſt. Nam nullum ius efficere poteſt, vt quod traditum apprehẽſumve eſt, traditum
tzaee apprehenſumve non ſit. Non poſſumus dicere traditione
.. el„ non valere, id eſt, rem tradiram non eſſe. Eodem veiti i. ꝙ vxor. 16. hic. Quod vxor inquit) viro. Eece his verbis i
— ri plo cat I. C. quod vxor viro, aut vir vxori donat, id poſſiderip
8„ 2—. ecl⸗ b poſſeſſore. Poſſeſſio hæc iniuſta eſt, nec eſt cõprobataiur
uili, ꝓ poſſeſſore poſſidet prędo. l. berede enim.9. tit. hæred. Quod vxor. His pauciſtimis verbis compiec
8. r ſe.voſleſſionem C. quæcunque à nobis dicta ſunt: nempe hancp eſlei

de ennä amelt. laöie vote, orain connhn deddeiynten, latilicunn ello
tut. uniRe epluriwunine tplurinuni im ber an e. Quomad ſtin bögunr poll-hocamn
riwilem rude
1
ds quxmpii nobieim u ri& uunuj acevidemmlle dete. Kehi
naliodefſi lege pottim
¹
intellgrni clranuun CG
evit.&tod bita, dörntnn is. Siafibe
1
iat, derheige
tiernüönal dlietemaug & coxpotias c cuulinine
Joiicte.”t,
—
In Tit. Deacquirenda velamit poſſſe 62²G
elle iniuſtam. Sunt& alij loci quib. oſtendi poſſe videtur hanc poſſeſſionem iuris eſſe, atque ideo ciuilem poſſeſ. nedum na- turalem transferri in vxorem. de his nunc videndum eſt. Pri- mum illud adducitur, quod hæc poſſeſſio ad vſucapionẽ pro-
deſt. V ſucapio autem iuris eſt. Ergo hæc poſſeſſio ciuilis eſt,&
iuris effectũ habet, vſucapio dubiũ non eſt quin iutis ſit, vt di- tur inl. Bonæ fidei. 4 8.§. I. de acq. rer. do. Et id ex eo conſtat, quia eſt acquiſitio dominij per continuationem pofleſſionis. 1.;. de vſuca. Hanc autẽ poſſeſſionè quę transfertur in vxorẽ, prodeſſe ad vſucapionem ſatis videtur expreſſum eſſe duobus in locis, vnus eſt in l. ſed& ſi conſtante. 2 5. de don. inter vir.& vxo. Alter ſimilis eſt in l.3. pro don. Vir vxori ſuæ dedit ré alie- nam, eam vxor poſſedit longo tempore, an vlucapiat:Et dici- tur eam vſucapere, ſi res aliena data fuerit,& hoc apertius ex- plicatum eſt in d.l. Sed& ſi conſtante. Si verum eſt hanc poſ leſſionem prodeſſe ad vſucapionem, cur non dicemus eam ci- nilem eſſe? Secundum argumentum eſt, quia mulier rei ſibi donatæ à marito acquirit fructus. Fructuum acquiſitio eſt iu- ris. vide l. 7. de fructib. de don. inter vir.& vxo. Domina effi- citur fructuum perceptorum ex re donata. Ergo hęc poſſeſſio
effectum iuris habet. Quod ſi verum eſt, dicenda eſt poſſeſſio non tantum corporalis, non tantum naturalis, ſed etiam ciui- lis eſſe. Tertium argumentum eſt, quia propter hanc polſſeſ- ſionem competit vxori interdictum Vnde vi. quod eſt recu-
perandæ poſſeſſionis. l. 1.§. deiicitur, de vi& vi arma. Deiicitur
us qui poſſidet. Denique& ſi maritus vxori donauit ea quæ vi
deiecta ſint, poterit interdicto vti. Propter hanc igitur poſſeſ-
ſionem competit interdictum mulieri, ſi vi deiecta ſit. Hoc interdictum eſt actio quædam. Actio eſt ius. Sic videtis ali- quod ius naſci ex hac poſſeſſione, vnde conſequens eſt hanc
oſſeſſionem non tantum corporalem eſſe, ſed aliquid iuris h beie Nunc diluenda ſunt omnia obiecta. Primum quod ob'icitur de vſucapione, quod hæc poſſeſſio prodeſt mulieri ad vſucapionem. Ergo iure ciuili confirmatur& comproba- tur hæc poſſeſſio, ergo aliquid iuris habet. Hic locus nos ad- monet vt excepᷣtionẽ addamus iis quæ ſupra diximus. Quod
dicimus hanc poſſeſſionem nihil iuris habere, iure non con-
firmari, hoc eſt intelligendum reſpectu ipſius mariti, qui do- nauit vxori, non autem reſpectu extraneorum. Exem pli gratia. Si maritus donauit rem ſuam vxori, non poſſumus di- cere effectum habere eam donationem, propter prohibitio- nem legis. Nam lex prohibet donationem inter virum& v- xorem conſtante matrimonio, ne alter pauperior ex donatio- ne, alter ditior fiat. Contra legem fiet, ſi dicamus acquiri ex ea donatione vxori vel dominium rei donatæ, vel etiã poſſeſſio- nem, ciuilẽ poſſeſſionem quæ eiuilis ſit per quam aliquid au- feratur marito, quod noceat marito. Eo enim reſpexit legisla- tor ne donans fiat pauperior, ne propter mutuum amorem is ad paupertatẽ redigatur. Sed ſi ponamus rem alienã donatam eſſe, ceſſat hæc ratio:& ſi dicamus acquiti legatario propter lögitemporis poſſeſſionem, eares nihil nocet ei qui donauit.
Nam ne enicta quidem re tenetur donator de euictione. l. A-
riſto. 18.§. Labeo. de don. l. z. C. de euict. In re igitur aliena quxæ donata eſt, propter cuius donationẽ nihil amittit donans, dicendum eſt, quod hic dicimus locum non habere vt poſſeſ- ſio hæc iuris eetum habeat. Nam cum iuris effectum ha- bet, prodeſt ad vſucapionem. Ad illud argumentũ de fructuum acquiſitione ſic reſpon- deo. Mulier rei donatę acquirit fructus,‚ in ea acquiſitione fru- Kuum ius aliquod verſatur: concedo. Sed id non fieri propter heleſion 6, ſed propter bonã fidem, contendo. Mulier bonã dem habens acquirit fructus. l. ſ. fructus. de vſur. l.de fru- ctib. 17. de don. inter vir.& vxo. Aliud argumentum eſt de in- terdicto vnde vi. ego reſpondeo, Interdictũ vnde vi, competit mulieti ſi deiiciatur de poſſeſſione. In eo interdicto ius verſa- tur. Hæcigitur poſſeſſio non eſt ſine effectu iuris. Hoc verum eſt, ſed hic effectus habet locum tantum aduerſus extraneum, aduerſus tertium à quo deiecta fuit mulier, non aduerſns ma- ritum. Et breuiter dicendum, omne ius transferriex hac do- narione, quatenus donans ex ea donatione non efficitur pau- PFiidr. Tunc enim aduerſus legem, quæ donationem pro- ꝛibet, nihil factum videtur. Quid enim intereſt, vir, an mulier Wor 8. dicto aliquo aduersus cum, à quo deiecti ſunt? I 4 ieurbüc dicéèdum eſt quod de Vſucapione. Cxætera dictu- —mm jmcerpretatione d. l. quod vxor.
. S. Idem adquirimus,&o. Alterum hic membrum eſt diuiſio- nis ſuperius traditæ Adipiſcimur auté poſſeſſioné(i nquit Paul.) ant per noſmetipſos: aut per alios Juor in poteſtate noſtra habemust Hec eſt diuiſio: de poſſeſſone quæ per noſmetipſos acquiri- tur, iam dictum fuit. N unc incipit Paul. dicere de ea poſſeſ⸗ ſione quæ nobis acquiritur per alios. Jdem adquirimus. Hæc poſſeſſio acquiritur nobis non tantum ſcientibus, ſed etiam ignorantibus, ex cauſa peculiari. Siex cauſa peculiari ſeruus meus à me poſſeſſus aliquid poſſideat, ea poffeſſio ſtatim mi- hi adquiritur etiam ignoranti. Et hæc eſt poſſeſſio quam dixi⸗- mus plurimum iuris habere. Et licet poſſeſſio præcipue facti ſit:hæc tamen de qua loqaimur, plurimum à iure mutuatur. Ego non poſſideo per ſeraum, niſi interpretatione quadam fictione iuris, vnde dieitur hæc poſſelſio plurimum iuris
habere, plurimum à iure mutuari. Quodnon eſtiin telligen- dum quaſi aliquis actus corporalis non ſit, ſed quia non eſt ap- prehenſio corporalis eius cui acquirirur, ac ne animus qui- dem: ideo dicitur mere ciailis eſſe poſſeſſio: acquiriturq; ani- mo& facto alieno 1 3,§. ſaltus. hic. Quia noſtra volun. l. C. ad= dit rationem cur ita conſtitutum ſit, vt poſſeſſio per alias per- ſonas, vt per ſeruos in re peculiari nobis ignorantibus.& in- uitis acquiratur. Hęc eſt ratio Pauli, Quia noſtra voluntate in- telliguntur poſſidere quod eus peculium habere permiſerimus. In- terpretatione iuris intelligitur dominus velle hanc poſſeſ. ha- bere, quãuis ignorans ſit, propter conceſſionem peculij, quia peculium quidem aliud eſt quam quod ſeruus voluntate do- mini ſeparatum habet àrationib. domini»permittendo ſeruo peculium habere. Videtur etiam ei generaliter permittere vt
ſtipuletur, vt poſſeſſioné apprehendar rei quam viſum fuerit
ei acquirere. Ergo interpretatione aliqua iuris dicitur quodã- modo hic interuenire voluntas, quamuis ignorans ſit. gitur & erx cauſa. Ex his quæ diximus apprehenſione acquiri poſſeſ- ſionem ei qui intellectum habet, quamuis alias animus neceſ- ſatius ſit& intellectus ad acquirendam poſſeſſionem: hinc ta- men intellectus eius cui acquiritur non eſt neceſſarius. N on n. tantum corpore alieno, ſed& animo alieno acquiritur poſ- ſeſſio. Atq; ita intelligendum eſt quod dicitur in§. Furioſus. lup. vbi diximus. Furioſum non poſſe acquirere poſſeſſionem: per ſe quidem non poteſt acquitere poſſeſſionẽ, ſed per ſeruũ acquirere poteſt. Et ²ſucapiunt. Plerunque acquiritur poſſeſ- ſio ignoranti, quæ poſſeſſio non prodeſt ad vſucapionem niſi ſcienti. Erempſum vnum eſt inl. pofſeſſio quoq;.§. vlt. hic.& I.. C. eod. ꝑoſſeſſio mihi acquiritur per procuratorem, etiam ignoranti, ſed non poſſum vſucapere cam rem, niſi Atemn pore ſcientię. Sed poſſeſſio quæ nobis acquiritur per ſeruum, eam etiam ignorantes vſucapimus. Et hoc eſt ſatis expreſſum in. Labeo. 3. de vſuc. dem Iulianus. Hęc regula Pedij multum ex- hibuit negotij in interpretatione huius ca pitis, ſed ea regula vera nõ eſt. Regula Pedij cuius meminit Labeo, nõ eſt vſque- duaq; vera, nec eã probat Paul. Hæ enim perſonæ de quib. hie loquimur, ſuo nomine vſucapere non poſſunt,& tamen pol- ſunt per ſeruum, vt hic dicitur. Difficilis quæſtio hic tractari ſolet, an ex quacunq; cauſa ſiue ſit peculiaris, ſiue non ſi, poſ= ſeſſio acquiratur ignoranti: quocunq; modo ſeruus apprehẽ- derit poſſeſ. rei alicuius ignorante domin o, an acquiratur do- mino? Variæ ſunt opiniones, quarum receptior eſt eorum qui exiſtimant, quacunq; ex cauſa etiam non peculiari peſſ.acqui- ri domino ignorãti per ſeruum. Sed mihi probabilior videtur contraria opinio. Et puto ex cauſa peculiari hoc tantum habe- re locũ. Mouet me ꝙ hoc ex capite noſtro ſatis perſpicuũ eſt hanc fuiſſe Pauli mentẽ, cum ait, Et quidee earum reru. Si ex o- mni cauſa poſſet acquiri poſſ. domino ignoranti per ſeruum, nihil opus erat hæc adiicere. Dixiſſet Paul. Item acquitimus poſſeſ. per ſeruum aut filium qui eſt in poteſtate noſtra etiam Pnoräes Non fuit cõtentus Paulus dicere, Aoquirimus per eruũ, ſed ait, Et quide eari reru. Eiuſdem Pauli ſentẽtia repe- titur inl. 3.§. faltus. hic. Saltus hyberni. Nec nosmouere debet. Nõ potuit manifeſtius exptimere ſentẽtiam ſuam. Paulus alio quoqʒ in loco ĩpſe idẽ fenſit l.ꝑegre. 44. 5. quæſitũ. Vt docèat cur poſſeſſio ex peculiari cauſa ignoranti domino per feruum acquiratur, rationem affert quæ addenda eſt ſuperiori. Du⸗ plex enim eſtratio. Singulare hoc eſt, vtilitas ſu aſit vt ex cau- ſa peculiari ita domino per ſeruum acquireretur. Verba Pau- li toties repetita in de Pei adeo ſunt perſpicua, vt dubium non ſit quin ita ſenſerit. Sed videndum, an quid repugnãs re-

624 periatur. Nam alij aliis locis qui repugnantes videntur, mo- uentur. Supereſt vt obiecta eorum diluamus. Primum obĩici- tur ſententiæ noſtte, quod poſſeſſio per procuratorem domi- no etiam ignoranti acquiritur. l. poſſeſ. quoq;.· xvlt. l.. C. eod.
Ergoidem dicemus de leruo, vt ſicut per procuratorẽ acqui- ita etiam
ritur poſſeſſio nobis ignorantib. ex quacunq; cauſa, per ſeruum. Sed diiſimilia hæc ſunt. Diſſimilitudo eſt propter mandatum quod procurator habet. Procurator eſt qui man- dato domini negoria eius adminiſtrat. l..de proc. Seruus ma- datum non habet niſi in re peculiari. Mandatum quidem ge- nerale habet ſeruꝰ in re peculiari, vt dicitur in l.i.hic. Hæcigi- tur ratio ceſſat in leruo non habente peculium. Altera obie- ctio eſt ex l. quod ſeruus. 24· Quod ſeruus(inquit) qui in poté- ſare tua eſt.ignoranti tibi nõ corporalé poſſeſſionem ſed iuſtã po- teſt acquirere. Hicl. C. generalter ait iuſtã poſſ. mihi ignoran- ti acquiri per eũ qui eſt in mea poteſtate. ciuilis poſſeſſio tan- tum acquiritur per alium. Naturalis tantum quæ iuſta non eſt non acquiritur per aliũ, veluti violenta. Vtitur(vt aiunt) ſimi- litudine ad hoc demonſtrandum, Sꝛcut. Ergo non tantum ex cauſa peculiari poteſt ignoranti domino acquiri per ſeruum, ſed etiam ex alia cauſa. Reſp. Licet abj alia cõminiſcantur val- de nugatoria, meo iudicio, particulã Sicut, paradigmaticã eſſe in hoc loco: Sicut, puta vt ſit exem plum. Hæc verba ſubiecit I. C. vt oſtenderet, aliquando acquiri poſſeſſionẽ ignoranti do- minoper ſeruũ, vt ex cauſa peculiari poſſidet ſeruus. Ideo hæc domino acquiritur qui ius non fingit iniuſtũ. Poſſeſſio autem ciuilis acquiritur per ſeruum. Tertium argumentum eſt ex S. item nobis acquiritur. Per quas per ſo. Inſtit. vbi dicitur domi- no per ſeruũ exiam ignoranti acquiri& inuito. Subĩicit, non tantum acquiri proprietatẽ, ſed etiam poſſeſſionẽ. vtrunque dicitur in eo.S. Non diſtinguit Imp. cauſam peculiarem ab alia cauſa, ſed dicit, Nobis arquiritur per ſeruos. Ergo dicendum eſt, ex quacunq; cauſa, non tantũ ex cauſa peculiari nobis per ſer- uos noſtros nobis etiã inuitis& ignorantib. acquiri. Relpon- deo, loqui luſtinianũ in eo loco, cũ dicit per ſeruum domino etiã ignoranti& inuito acquiri, de dominij acquiſitione non poſſeſſionis. Dominiũ ius merum eſt. poſſeſſio facti,aut pluri- mum facti habet: ideo dominiũ facilius alij acquiritur pe alĩũ quam poſſeſſio. Duo luſtinianus ponit. Primum per ſeruos noſtros nobis etiam inuitis& ignorantib.acquiri. Secundum, ius non rantũ dominij per ſeruum, ſed etiam poſſeſſionem ac- quiri. In hoc ſecundo dicto verbũ, Fnuitus, non reperitur,& ſa- tis apparet hoc quod dixit, mnuitus, intelligẽędum eſſe de domi- nio. Quartum argumentũ eſt exl. ſi me in vacuam. S.vlti. hoc tit. Seruus quoq, meus(inquit) mihi ignorãti poſſeſſionem acqui-
ret. Non dieit ex eauſa peculiari. Ergo ex quacunque cauſa per
ſeruum nobis ignorantib. acquiritur poſſeſſio. Ego reſpõdeo quod ibi dicitut intelligendum eſſe ſecundum diſtinctionem quæ ſuperius tradita eſt, ſcilicet ex cauſa peculiari, cum ſerui noſtri aliquid peculiariter poſſident. Simili diſtinctione vtitut I. C. in§. ſed& per eum, qui proximus eſt,& diſtinguitur ac- quiſitionis cauſa. Interdum accidit, vt mihi aliquid acquirat, ſcilicet vel exre mea, vel ex operis eius. Sed quomodoid intel- ligendum ſit plenius dicemus, cum peruenerimus ad explica- tionem d.lj. ſi me in vacuam. b
5. Sed& per eum quem,&. Ex his quæ iam diximus de ſer-
uo per quem nobis acquiritur poſſeſſio, variæ quæſtiones
naſcuntur. Hic enim quæritur, quid ſi ſeruus alienus ſit non meus, quid ſi ne ſeruus quidem ſit, ſed liber? quæritur etiam To ſi ſeruus communis ſit: quæritur etiĩ quid ſi fructuarius It ſeruus? Prima quæſtio eſt in hoc§. de eo qui poſſidetur, vt
roprius ſeruus. Ego poſſideo alienum ſeruum, vt meum, vel poſſideo liberum hominem tanquam ſeruum, quæritur an per eum acquiratur mihi poſſeſſio? Hoc definitum eſt hoc capite, in quo tria præcipue continentur, de quibus ſigillarim dicturi ſumus. Primum eſt per eum qui à nobis bona fide poſ-
ſidetur poſſeſſionem acquiri: bonæ fidei poſſeſſio habetur
pro veritate, bona fide poſſeſſus habetur pro ſeruo. An au- tem liber homo poſſit poſſidere quæſtio eſt, de qua videnda eſtl. Cum hæredes.. vltim. vbi id declaraturi ſumus. Liber
homo qui forte creditur ſeruus eſſe, poteſt poſſideri, quo ca-
ſu liber homo poſſideri poteſt, tunc verum eſt quod hic dici- tur. Si poſſideatur à nobis bona fide, eũ nobis acquirere poſ- ſeſſionem poſle perinde ac ſi ſeruus eſſet. intelligite quod hic
Franc. Duareni Commèent. 1
dicitur acquiri nobis per eum quem bona fide poſſidemus ſecundum diſtinctionem quæ prius tradita eſt, id eſt, acqui. ritur nobis etiam ignorantibus ex cauſa peculiari: ex alia cau. ſa ſcientibus tantum nobis, acquiritur. Addendum eſt prexer- ea acquiri nobis poſſeſſionẽ ex duabus cauſis per eum, quem bona fide poſſidemus. Puta ſi acquirat ex te noſtra velex o- peris ſuis. Hæc diſtinctio traditur in Inſtitut.§. item placet. per quas perſon. nobis acquir. Et cum hac diſtinctione intel-. ligendum eſt quod hic Paulus ait: licet ſimpliciter dixerit. Quarta cauſa addi ſolet, pura ſi me mandante, velcertum ha- bente poſſideat, dicitur mihi acquirere poſſeſſionem ex hac cauſa. Hoc colligitur variis ex locis. Colligicur exl. ſi mein g. vltim. Si nomine meo. Idem colligitur ex leg. Nunquam.319. ſeruus.de vſucap.Sed animaduertendum eſt hunc ſeruumac- quirere tanquam procuratorem, vel negociorum geſtorem non tanquam ſeruum proprium vel alienum. Sicut nobis procurator vel negotiorum zeſtor acquireret, ita etiam ac- quirit. Sed an idem dicemus 6 filius meus ab alio poſſideatur, Seruus alienus à me bona ſide poſſeſſus habetur pro ſervo meo in acquirenda poſſeſſione. An idem dicemus de ſilo? Puto filium meum eſſe qui non eſt„& dicendum per cum non acquiri poſſeſſionem: etiamſi bonam fidem habeant. Hæc diſtinctio ſerui& filij obſeruanda ex l.per eum, hic. Ra- tio diuerſitatis traditur in l. Iuſto. de vſucap. Iuſto(inquit) errore. Vbienim ratio eſt diuerſitatis, oſtenditur hoc con- ſtitutum eſſe, quia frequenter accidit, vt comparentur libeti homines pro ſeruis. Iura ſolent adaptari ad ea quæ frequenter accidunt inter homines. l. Nam ad ea. de legibus. Sed de o plenius dicturi in interpretatione d. I. per eũ. Diximusex hoc §. tria eſſe notanda. 1 Primum expeditum eſt. Secundum eſt, malæ fideipoſleſ- ſorem non acquirere poſſeſſionem. Quod ſimalafde. Ego poſſideo alienum ſeruum tanquam meum, quem tamenſcio
alienum eſſe, is mihi non acquitet poſſeſſionem. Ratio non
eſt obſcura, nõ eſt viſum vtile, neque honeſtum, vt er delicto ſuo poſſeſſor lucrum faciat. In delicto eſt is. qui prudens& ſciens ſeruum alienum vel liberum hominem poſſidet it ſu- um. Tertium eſt, Seruum meum qui ab alio poſſidetut, mi- hi non acquirere poſſeſſionem. Item liberum hominem quiabalio poſſidetur, ſibi non acquirere poſſeſſionem. ò ſeruus meus ab alio poſſidearur, plærunque acquitit poſſe9 ſionem poſſeſſori ſuo, puta ſi bona fide poſſidearut: plætun- que non acquirit, puta ſi poſſideatur mala fide. Sed cum hoc caſu non acquirat poſſeſſionem poſſeſſori, an ſaltem eam mi- hi acquirat qui dominus eius ſum? hic dicitur non acquite- re domino qui ab alio poſſidetur. Et ninc annotanda eſt differentia proprietatis& poſſeſſionis in acquirenda pro- prietate aut poſſeſſione. Ecce ſeruus meus qui poſſideturꝛb alio bona fide, zohidt ei poſſeſſionem ex duabus cauſis. 61 acquirat ex re poſſeſſoris velex operis ſuis, mihi autem ve-
ro domino extra eas cauſas acquirit proprietatem, ſed poſ⸗
ſeſſionem mihi acquirit, ſi mala fide poſſideatur. Ex quo no- tandum eſt facilius per alium acquiri dominium quam pot- ſeſſionem, quia dominium meruntius eſt, vt dixi. Poſſeſſio facti eſt, aut plurimum facti habet. Acquirit igitur pro- prietatem fine poſſeſsione. Sed quomodo lieripoteſt vt do- minium acquirat ſine poſſeſsione? Oporter apprehendere rem. Traditionibus dominia rerum acquirantuf. J. Traditio- nibus. C. de pact. 5. per traditionem. de rer. diui. in Inſtit. Ecce ego reſpondeo in hoc caſu:is qui bona fide poſsidetur, appte- hendit quidem rem: hac apprehenſione acquirit mihidomi- nium qui dominus eius ſum: quamuis ab alio poßiideatur. Poſſeſsio autem interpretatione iuris non intelligitur mi 1 acquiſita. S. Per ſeruum communem,&c. Hæc quæſtio de communt
ſeruo etiam pendet ex ſuperioribus. Diximus per leruum acquiri poſſeßionem. De ſeruo proprio non dubitatur· Quid ſi ſeruus communis mihi ſit cum alio, an mihi, an l- bi acquiret poſſeſsionem? Non eſt dubium quin ſetuus mi⸗ hi& alij communis nobis acquirat poſſeſsionem pro patte. Sed dubium eſt an mihi acquirere poſsit poſleſsionem, aut ſocio meo in ſolidum. HicI. C. ait, in ſolididum poſſe acqul rere, quod tamen non caret dubitatione. Nam ſeruus com⸗ manis nõ eſt ſingulorum totus, ſed pro partib. indiuils— Ar⸗ intelle⸗
18 1 . — —
— ——————— ———
————

lo lpereun i, cip. hhſa ſtenäiuknn comparand
eũ. Duinaa
mbitde nod ſmali n, quememi ſſiodem lan eſtum tach eſtüguit inem hultn dalioollin liberum bur te polllun qutacquiif ollidenuſt lafide, Hac. Fan äleum dicitur olg ninc nadut in acuindi eequ ſäe erdu⸗bGa nis, wüi t ocietatem, ldeatu. A ominiom 2,
d
—
In Tit De acquir. velamitt. poſſeſſ 6 ²*⁵
intellectu magis quam corpore habentur.. ſeruus commu- nis. de ſtipul. ſer. In ſolidum tamen acquirit. Nam in rationi- bus acquirendi ſeruus cõmunis duorum ſeruorum perſonam ſuſtinere dicitur. dict. leg. ſeruus communis. Cum non poteſt omnibus acquirere, acquirit tantum vni. Sed quomodo id fie- ri poteſt? Duo non pollunt eãdem rem poſsidere in ſolidum. 1.3.§. ex contrario. hic. Sed hic non dicit duos in ſolidum poſ- ſidere eandem rem, ſed dicit poſſe vnum in ſolidum acqui- rere per ſeraum. . Per eum in quo vſumfrutum.&sc. Hic tractartur alia quę- ſtio pertinens ad ea quæ ſuperius dicta ſunt. Dictum eſt poſ- ſeßionem nobis acquiri por ſeruum qui eſt in poteſtate no- ſtra. Vnde quæritur an idem dicendum ſit de eo cuius vſum- fructam habemus, non dominium, non propriecatem. Ait Paulus, per eum in quo vſumfructum hademus nos poſside- te poſſe. Ergo ꝙ dicitur per ſeruum nobis acquiri poſſeſsionẽ
intelligendum eſt. ſiue domini ſimus eius ſerui, ſiue vſum-
fructum tantum habeamus: non quod nihil interſit inter proprietatem& vſumfructum, ſed quod in hacre conueniãt. Sicut ex operis ſuit.&ο. Hæc ſubiecit, vt oſtenderet non ac- quiri nobis poſſeſsionem per ſeruum fructuarium ex qua- cunque cauſa. Per ſeruum in quo habemus vſumfructum, qupliciter nobis acquiritut poſſeſsio, ſi apprehenderit poſseſ- ſionem vel propter rem noſtram, vel propter operas ſuas.
Hoc diſtinctius traditum eſt in l. Poſſeſsio quoque. Nec ad
rem pertinet.&c. Hic occurrit obiectioni. Seruus fructua- rius à nobis non poſſidetur, is qui habet vſumfructum non poſſidet. Quiomodo igitur poteſt ſeruus, cuius vſumfru- ctum tantum, non etiam dominium habemus, acquirere nobis poſſeſſionem? Iuriſconſul. ait ad rem non pertinere quod ipſum non poſſideamus. Nam nec filium.&e. Non eſt verum inquit Paulus non poſſe nobis acquiri poſſeſſio- nem niſi ab eo quem poſſidemus. Nam acquiritur nobis poſſeſſio per filium, qui tamen à nobis non poſſidetur. Filii nulla eſt poſſeſſio, vt liberi hominis. Hinc obiter notan- dum eſt quod vlufructuarius non poſſidet. Nec ad rem per- tenent(inquit) quod ipſum non poſſideamus. Idem dicitur in aliis quibuſdam locis, vt in l. acquiritur. de acqu. rer. domi.& aliis ſimilibus. Alibi tamen dicitur vſufructuarium poſſidere, veluti in leg.naturaliter.hic. Naturaliter videtur poſſidere is ui vſumfructum habet: Poſſeſsio naturalis eſt ſpecies poſ- ſegiouis Ego attigialiquid de hac re in interpretatione ipſius tituli,& dixi eum qui habet vſumfructum reuera naturaliter poßidere. Omnia quæcunque neceſſaria ſunt ad poſſeſsio- nem, hic concurrunt. Primum interuenit poſſeſsio corpo- ralis, deinde accedit animus poſſidendi, ſi non ſibi, ſaltem a- lii. Diximus eum poſsidere qui animum poſsidendi habet vel tenendi vel ſibi vel alii, vt vſufructuarius: igitur merito dici- tur poſsidere naturaliter. Sed ideo dicitur in aliis omnino non poſsidere, nam non ſibi ſed alii poſsidet. Qui non ſibi poßidet, ſed alii, is poſsidere non poteſt.& hæc difficultas naſcitur ex homonymia: idque alias oſtendit ſimilitudine. V- ſufructuarius igitur naruraliter poſsidet, ſed non ſibi poſsidet ſed proprietario. Hoc valgare eſt, ſed tamen obſeruatione
dignum, vfufructuarium haberi pro procuratore eius qui
proprietarem habet. l. 1.§.vltim. de ope. noui nunt. De quo dicemus fuſius in interpretatione d.l. naturaliter. in princ. in- fra eodem. 5. Ceterum& ille per quem,&c. Paulus hic interpretatur ca quæ iam dicta ſunt ab eodem in ꝗ item acquirimus. ſupra dictum eſt in eo§. acquiri nobis poſſeſionem per ſeruum qui in poteſtate noſtra eſt, etiam plerunque ignorantibus nobis: veluti ſi ex cauſa peculiari poſſeſsio apprehendatur. Hic quæritur qualis eſſe debeat ille ſeruus per quem acquiri- tur nobis poſſeſsio? An nihil referat cuius ſit ætatis? Hic Paulus noſter ait, Ceterum&s ille,&c. Sicut cum acquirimus poſſeſsionem per noſmetipſos, neceſſarius eſt intellectus no- ſter, iadicium noſtrum in acquirenda poſſeſsione: ita etiam aun acquirimus per alium, puta, per ſeruum noſtrum, ne- Ff eieſt pue uüelum& animus eius poſsidendi. Et ideo h Furioſus qui intellectu caret, non poteſt habere mum acquirendæ poſſeſsionis domino ſuo. Quia ad ac- quirendam poſſeſsionem requiritur animus, intellectus, iu-
dici...„... 2* 4 um. Hoc requiritur in feruo, quamuis nihil referat
plærunque quem intellectum habeat is cui acquiritur: ex quibus cauſis acquiritur ignoranti poſſeſsio. Tamen requi- ritur in eo, per quem acquiritur animus& iudicium. Quod ſi impuberem,&c. Hæc differentia furioſi& impuberis de- clarata eſt à nobis in§. ſed furioſus. Sed quamuis pupillus firmum iudicium non habeat, non tamen iudicio prorſus ca- ret, ſicut furioſus. Furioſus nullam mentem habet, nul- lum iudicium. Nos diximus hanc eſſe differentiam inter furioſum& pupillum. Quxritur apud Accurtſ.ſi quis tradi- derit ſeruo meo furioſo rẽ aliquam eo animo vt mihi anaui, ratur per ſeruum meum furioſum, an acquiratur mihi poſſeſ- ſio, an ſufficiat animus tradentis. Is qui mihi vendidit rem a- liquam volebat in me transferre eius rei poſſeſsionem, tra- dens eam ſeruo meo, an propter eins animum, eius rei poſ- ſeſsio mihi acquiratur? Variæ ſunt rationes& opiniones quæ hinc inde adducuntur. Qui putant animum tradentis ſuffi-
nitis, poteſt eriam nobis non intelligentibus. l. 4. de fidcicom. lib. l. qui poteſt. de reg. iur.& l. qui mihi don. 1 3. de donat. Quidam mihi rem donatam acquiri volens, tradidit eam pro-
curatori meo eo conſilio vt mihi acquireret. Procurator
meus eam accepit, non mihi, ſed ſibi potius vel alii acquire- re volens. Quæritur an mihi acquiſita ſit? I. C. ait, acquiſi-
tam eſſe mihi etiam procuratore meo inuito propter ani-
mum tradentis, qui vult eam rem mihi acquiri inuito ſeruo: in propoſita ſpecie acquireretur domino poſſeſsio. Quid er- go refert an ſeruus furioſus ſit, an non ſit: Quia ſi ſcruus ſa-
na mentis eſſer, non poſſet impedire acquiſitionem& tranſ-
larionem poſſeſsionis. Hoc argumento vtuntur qui exiſti- mant hoc caſu acquiri poſſeſsionem domino: quibus non aſſentior. Exiſtimo cum plæriſque aliis hoc caſu non acqui- ri domino poſſeſsionem. Nam verum eſt cum nobis acqui- ritur poſſeſsio, per alium requiri animum eius per quem no- bis acquiritur. Hoc liquet ex verbis Pauli quæ hic interpreta- mur. Ergo non ſufficit voluntas& conſilium eius qui tra-
dit rem ſeruo meo, vt mihi acquiratur: ſed neceſſaria eſt vo-
luntas eius per quem nobis acquiritur. Nec ſufficit dicere ani- mum meum qui dominus ſum, interuenire ſimul cum ap- prehenſione corporali ipſius ſerui, hoc non ſufficit. Nam prę- ter animum domini cui acquirenda eſt poſſeſsio, animus et- iam ſerui, per quem acquiritur, neceſſarius eſt. Animus do- mini neceſſarius eſt, niſi cum acquirit ſeruus ex cauſa pecu- liari. Extra hanc cauſam non acquiritur poſſeſsio domino præterquam ſcienti. Sed præter hanc voluntatem domini neceſſarius eſt animus eiusper quem acquiritur. Nihil re- fert quo animo is fuerit qui ſeruo rem tradiderit, ſi ſeruus non habuerit animum acqairendi domino ſuo. Sed quid re- ſpondebimus ad leg. qui mihi donatum. de don. Ad eam l. a- liter reſpondeo quam cæteri: eam legem eſſe accipiendam de acquiſirione dominii,& non de acquiſitione poſſeſsionis. Quærebatur in ea leg. qui mihi donatum, an inuito procura- tore acquiſitum eſſet dominium domino qui procuratorem conſtituit. Ea quæſtio propria eſt tit. de acq. rer. dom. Quæ- rebatur igitur an dominiũ eſſet mihi acquiſitum inuito pro- curatore:& ait I. C. inuito etiam procuratore dominium eſſe acquiſitum. Ego iam ſæpe admonui, facilius nobis acquiri do- minium per alium quam poſſeſsionem. Dominium eſt me- rum ius, poſseſsio facti. Cum igitur per aliam perſonam de acquirenda re agitur, multum intereſt inter poſseſsionem& dominium. Atque ideo& ſi dixerimus inuito procuratore dominium acquiri domino, non ideo conſequens eſt poſseſ- ſionem acquiri. Ego ſcio quid alii reſpondeant,& ideo vide- bitur forte eα&νρααινα oſtra opinio. Sed non video cur pro- curator qui non habet animum acquirendi domino, à ſeruo furioſo diſtinguatur. Ego dicam de hac re plenius& accura- tius in§.per procuratorem.infr. hacl. §. Tupillus per ſeruum ſuum.& c. Hoc pertinet ad ea quæ di- cta ſunt in§. Cæterum. Dictum eſt poſſeſsionem mihi ac- quiri per ſeruum etiam impuberem, ſi iuſſero ſeruo meo ire in poſſeſsionem. Hinc quæritur quid ſi ego impubes quoque ſim non minus quam ſeruus ille cui iubeo meo nomine poſ- ſeſsionem apprehendere: cum vterque noſtrum ſit mpubes, quæritur an mihi impuberi acquiratur poſſeſsio? l. C. air p
pillus per ſeruum,&c. Quæ dicta ſunt in ſuperiore capite ac- GG
cere, vtuntur hoc argumento, aiunt: Qui poteſt nobis in-
6

6 26 quiri nobis poſſelsionem per ſeruum quoque impuberem, i- ta intelligenda ſunt, etiam ſi impubes ſit qui iubet ſeruo ſuo impuberi, vt in poſſeſsionem eat;modo tutore autote iubeat. Hcaddidit Paulus vr oſtenderet ſe etiam loqui de eo pupil- lo qui infans eſt. Nam in§. ſfed furioſus.& leg. quamuis.§- infans. dictum eſt, pupillum etiam ſine tutore acquirere poſ- feſsionem. Sed notandum eſt non requiri iuſſum pupilli, nec autoritatem tutoris in cauſa peculiari. Quia ignoranti pu- pillo, infanti, furioſo acquiritur po ſſeſsio per ſeruum ex cau- ſa peculari. Acquiritur enim ea poſſeſsio animo& corpore a- lieno. leg.ʒ3.§. ſaltus.hic. Sedex alia cauſa quam peculiari non acquiritur niſiſcienti. lIdeoque non acquiritur furioſo, infan- ti, qui iudicium non habet. Hinc quæritur apud Accurſ. Quid ſi ſeruus pupilli vi occupauerit poſſeſsionem, idq; tutore au- tore, an per hunc ſeruum acquiratur poſſeſsio pupillo 2 Ego exiſtimo(vt breuiter dicam quod ſentio) poſſeſsionem hic non acquiri. Qua ratione mouear, ego mox oſtendam. Sed
interim illud notate quod ſæpe iam repetiui, Poſſeſsionem,
quæ nobis acquiritur per alium, ciuilem dici magis quam na- turalem. Ciuilis dicitur, quia interpretatione quadam iuris intelligitur poſsidere: Poſſeſsio autem ciuilis non poteſt in- zuſta elle. leg. quod ſeruus. hic. Atque ius non fingit aliquem poſsidere, niſi eum poſsidere iuſtum ſit. Cum non eſt iuſta cauſa poſsidendi, abſurdum elſet dicere ciuilem eſſe poſſeſ- ſionem. Quomodo ius aliquid contra æquum interprerate- tur? Nec quicquam facit turoris autoritas in hac hypotheſi. Nihil ad rem pertinet quod dicitur turoris autoritatem inter- uenmiſſe: inre legibus probibita, quid facit tutoris autoritas? Tutoris autoritas non pertinet ad ea, quæ legibus prohibita ſunt: cuiuſmodi eſt poſſeſsio iniuſta, vi occupata. l.ſi procu- rator. de condict. indeb. Nec mouere nos debet quod dicitur in l. is qui in puteum.§. fi turoris. quod vi aut clam Ex qua le- ge argumentum ducunt ii, qui contra ſentiunt. Situtor vel eurator aliquid feeerit vi aut clam in alieno, aduerſus pupil- lum datur interdictum quod vi aut clam: eo nomine agitur aduerſus pupillum, quia acceſsit tutoris autoritas. Sed dicen- dum eſt agi aduer ſus pupillum: non quod is poſſeſſor ſit eius operis, ſed vt patientiam preſtet demoliendi eius operis quod factum eſt. Hoc intet dictum ad patientiam preſtandam da- tur eriam aduerſus eos qui non poſsident, puta aduerſus co- lonum. l. Denique. quod vi aut clam. Quem certum eſt non poſſidere,&c. §. Per ſeruum qui in fuga, e. Hic quoque tractarur quæ- ſtio ad ſuperius dicta pertinens de acquirenda pols. per ſer- uum. Acquiritur nobis poſleſsio per ſeruum qui in noſtra poteſtate eſt Sed ſi ſeraus aufugerit à domino ſuo, an is quo-
que dicetur poſſeſſionem acquirere domino ſi pofleſſionem
alicuius rei apprehenderit? Diſfenſio fuit veterum I. G. in
hacre& opinionum varietas. Nerua filius exiſtimauit, nihil
nos poſſe pec ſeruum, qui in fuga eſt, poſſidere: alii diſſen- tiebant ab eo. Et obtinuit per eum nobis acquiri pofſeſſio- nem, ſi à nullo alio poſſideatur. Nam nec ſibi, nec alii acqui-
reret, ſi diceremus eum non acquirere domino. Nonpoteſt
alii acquirere quam domino, quia à nullo alio poſſidetur. Si- bi non acquirit, quia eſt ſeruus. Vrilitas igitur ſuaſit vt ita conſtitueretur. Præterea ſeruum qui in fuga eſt nos poffide- mus, præterquam in exceptis caſibus. Tametſi res alia mo- Pilis, poſtquam deſinimus eam rretinere ſub cuſtodia noſtra, cam amittamus. Tamen aliter conſtitutum eſt de ſeruov- tilitatis cauſa iure ſingulari. Hoc dicitur duobus in locis ſub hoc tit. Vnus eſt in leg. Pomponius, 13. in princip. alter in l. rem quæ nobis. Ego, inquit Vlpianus in dict. leg. 13. domi- nium me retinere puto, poſſeſſionem non puto. Facilius amittimus
oſſeſſionem rei mobilis quam immobilis. Præterea rei mo- büs dominium nõ amittimus, quod in mare demerſa ſit. Nec eſſe ſimile fugitiuo. Hoc ratione quadam ſingulari conſti- tutum eſt in ſeruo fugitiuo, ne alias ei ſit lberum aufugien-
do quotieſcunque voluerit, priuare dominum poſſeſſione
ſui. Id multum incommodi adferret dominis ſuis. Huic ſi- mile eſt quod dicitar in dict. leg. rem quæ nobis. Et hæc ratio
eſt quare videamur fugitiuum poſſidere, quod is quemadmo-
dum aliarum rerum poſſeſtonem interuertere non poteſt, ira ne ſuam quidem poteſt. Etſi ſeruus mihi ſurripuerit rem aliquam meam, nonideo poſſeſſionem amiſi eius ei quan-
Franc. Duareni Comment.
uis ſi ſubrepta ſit ab alio, poſſeſſionem amiſerim. Nam poſſeſſi onem quidem ſuam poteſt interuertere ſeruus. H 3 ſimile eſt quod dicitur in leg. 3.. ſi ſeruus Spartacus pro 5 fuein bellum ciunile ortum eſt Romæ. Seruus igitur 8 fuga eſt, nihilominus poſſidetur àdomino ſuo, pollelicnein ſuam interuertere non poteſt non minus quam aliarum 9 rum. Cum poſſideamus eum, mirum non eſt ſi poſſilo per eum nobis acquiratur: ſed animaduertendum, ab 3 poſſeſsione acquirenda domino animum ipſius ſeruinecelſa rium eſſe:& ſi plerique alitet exiſtiment. Id apertiſsimc e 1 preſſum eſt,& diſertiſsime in hac leg. quam iuterpreranuue 5.hæc que de ſeruis. infra. Nam ſi ſeruum tuum poſſidere inbe 1 &c. Generaliter loquitur Iureconſul. quæcunque hackenus de ſeruis dicta ſunt in hac prolixa diſputatione de acqirendh per feruos poſſeſsione, intelligenda ſunt ſi ſerui ſuis dominis velint acquirere. Et forte ſeruus qui in fuga eſt, haber anl. mum redeundi ad dominum ſuum,& vult poſſeſsionem ac- quirere rei alicuius, vt in gratiam eius redeat. Hlss quæ d- ximus opponitur vt contrarial. ſi ſeruus. de public. in rema- ctio. Vbi Pomponius ait, Si ſeruo, qui in fuga eſt, res ſit tradi- ta, publicianam competere domino, licet poſſeſſionem rei iradis ber eum nattus non ſit. His verbis vtitur Iuriſconſultus. Zaſius ait, nunquam ſe vidiſſe antinomiam explicaiu difficiliorem nec diſsimular ſe eam explicare non poſſe ſine diuinatione u ait. Verba Pomponii ita accipit Zaſius, quafi diceret per ſeruum poſſeſsionem nobis acquiri non poſſe. Sednoni- ta dicit. Senſus verborum Pomponii eſt: Publieiana actio competit etiam eo caſu quo poſleſſio non acquititur per ſer· uum qui in fuga eſt:& certum eſt non ſemper acquiripoſ- ſeſsionem per feruum qui in fuga eſt. In primis excipitur ce- ſus in noſtrocapire, ſi ſeruus ab alio poſsideatur. Aliaexce- ptio eſt in l. 3.§. ſi ſeruus. Si ſeruus proclamer ad libertatem, & diu in libertate ſit moratus. Quid ergo incommod eſt in ea re? Publiciana actio mihi competit, licet poſſeleio- nem rei traditę per eum nactus non ſim: etiam eo caſu quo poſſeſsio non acquiritur per ſeruum qui in fuga eſt, datur mi- hi actio publiciana. Vc cpetat actio publiciana ſufficit quę- cunque apprehenſio. In ea ſpecie apprehenſa eſt res, aut ab
eo qui publiciana agere vulr, aut ab eius ſeruo: non eſtnecer-
ſaria acquiſirio poſſeſsionis, vt publiciana actione agipoſ- ſit. S. Per ſeruum corporaliter.&c. Sequitur alia quæſtio pet- tinens ad ea quæ ſuperius dicta ſunt. Pictum enim fuit pol⸗ ſeſsionem nobis acquiri per ſernum noſtrum. lade quæti- tur quid ſi ſeruus alicui in pignus datus ſit? Debiror tradidit ſeruum quendam ſuum in pigaus, an per hunc ſeruum debi- tor poisit acquirere poſſeſsionem? Hæc quaſtio eſt noſtta. Hic dicitur poſſeſsionem non acquiri ex ſententia luliani, nec id mirum, cum debitor hune ſeruum non pofsideat. De- bitor qui tradidit leruum ſuum in pigaus alicuicreditoti, 3e- ſiit eum poſʒidere, tradendo pignoritransfert poſſeßionem in creditorem. Nam pignus proprie eſt cum poſſeßsio tranſit leg. ſirem alienam. 9.§. proprie. de pignor. actio. lurecon- ſul. ait debitorem non polsidere, niſi ad vnam tantum cau- ſam, ſcilicet ad vſucapionem. Dubitatum fuit apud veteres quiſnam poſsideat rem pignoratam, debiror qui tradidit, an creditor qui accepit. Et receptum eſt debitorein polsiderea vnam tantum cauſam, ſcilicet ad vſucapionem: creditorem ad alias cauſas. Sed cur ita conſtitutum eſt? Quia cum quæritur an transferatur poſſeſsio in aliquem, plerunque im ſpici ſolet quod actum eſt inter dantem& accipientem.leg. intereſie. hic. Vbiid fuſius explicaturi ſumus. Cum quætt- tur an ſequeſter poſsideat, inſpicimus quo animoresab eum ſit depoſita. In pignore contrahendo hoc agitur vtcfe- ditor pignore accepto ſecurior fiat. Ita conſulitur credito- ri pro pecunia credita: quia melius eſt ei inrem incum ele quam obligatam perſonam habere. Acquirit lus inip am rem. Res ipſi obligatur, non tantum perſona.lpignorisper ſecurio. de pignoribus. Hæc rei perſecutio maxime ad cius ſecuritatem pertinet. Securiot eſt poſſeſsionein ſe translat creditor, quam ſi poſſeſsionem non haberet; it lidelier non tantum poſsit vindicare, ſed interdictum vii po 3 3 tis, quod eſt retinendæ poſſeſsionis, vel vnde vi, quo 4
llia ſunt cuperandæ, exercere: ſi forte ab eores auferatur- Vilan

ideanm le lawetalide ergo conn pei, un n:etimat in fugreken licianz lüi henlaektwa eruo:nohän ana addon
itot alu qui ctumeuni- ſtcum. lig it? Debiun rhuncftmnt c quxſto 1 3 ex ſentenub. nnonprübi Galicuicstnt ausfettl cum poſtbe notalioT' ad manu
um füi nn
In Tit. Deaciuirenda velamitt poßeſ 6²
iudicia poſſeſſoria, quibus non vteretur ſi boſſeſſionem non haberet. Vr autem ita polsideat creditor, vt potsit vſucapere rem pignoratam, non eſt credibile hoc agi inter dantem& accipientem, vt hoc agitut vt ſecurior ſit. Atque ideo non po- terit vſucapere creditor, etſi longo tempore poſſederit:v= ſucapit autem debitor ipſe qui dedit, ſi forte dominus non erat. Hoc enim receptum eſt, quantum ad vlucapionem poſ⸗ ſidere debitorem, tantum ad alias cauſas creditorem ·& ita accipienda ſunt quæ pleriſq; in locis extant ſcripta à iuris au- toribus de hac poſſeſsione pignoris. Veluti in leg pignori. in leg.ſerui. de vſucapion. in llicum& ſolum.. pignus.& J.ſ pi- guus. de pign. act. leg. per ſerunm. de acquir. rer. dom.& l. ſi
ſeruus. depoſ. In quibuſdam dicitur creditorem poſsidere, in
aliis hæc diſtinctio adhiberur. Hæc quæ diximus de pignore de eo pignore intelligenda ſunt, quod dicitur conuentiona-
le, quod proprie pignus dicitur. Non ſunt intelligenda de
prætorio pignore, vt dicemus adl. 3.5„vltim. hic. In prætorio pignore nulla eſt voluntas contrahentium, autoritate præ- toris conſtituitur, non voluntate contrahentium. Zer ſeruum corporaliter pignori datum,&c. Debitor qui tradidit rem ſuam in pignus non poſſidet eam, niſi ad vſucapionem. Sed an ſal- tem creditor poterit acquirere poſſeſſionem per ſeruum pi- gnoratum? Hic lureconfultus ait, Sed nec creditorem.&c. Videbatur creditorem acquirers poſſeſſionem, quia poſſi- det. Diximus debitorem poſſidere quantum ad vſucapio- nem, quantum ad omnes alias cauſas dicitur poſſidere credi- tor. Cur igitur per ſeruum pignoratum non acquiritur poſ- ſeſſio creditori? Reſpon. Solam poſſeſſionem non ſuffice- re, vt nobis acquiratur poſſeſſio per ſeruum, vt ſupra dixi, nõ ſufficit ſimplex& nuda poſſeſſio ad acquirendam poſſeſſio- nem per ſeruum. Vſufructuarius acquirit per ſeruum exre ſua, vel ex operis eius: ſed hoc fir propter vſumfructum, quia illa acquiſitio poſſeſſionis eſt in fructu.leg. pignori.13. devſu fruct. Pignoratum, ſinquit) ſeruum non vſucapimus, quia alie- nonominé poſſidemus. Supereſt hic tantum vna quæſtio. Cur hic dicitur pignus vſucapi à debitore? Ad vſucapionem. hic dicitur valere poſſeſſionem debitoris qui pignus dedit credi- tori ad vſucapionem. In aliis etiam locis aperte dicitur debi- torem vſucapere poſſe: Creditorem vero vſucapere non poſ- le. Sed hoc videtur conſiſtere non poſſe. Nam res data in pignus, vel eſt propria eius qui dedit„velaliena. Si propria eſt, non poteſt eam vſucapere, quia res mea non poteſt am-
plius mea fieri. 5i ſit aliena, non valet pignus. Pignus de re
aliena non contrahitur. Quomodoigitur accipiemus quod hic dicitur hanc poſſeſſionem prodeſſe debitori ad vſucapio- nem, id eſt, vt vſucapere poſſit? Ego reſpondeo, rem alienam in pignus dari non poſſe, niſi bona fide poſſideatur ab eo qui in pignus dat: id enim accipiendum eſt cum hac explicatione: tes quæ à me bona ſide poſſidetur poteſt à me in pignus dari. Lſi ab eo. de pignor. Res propter quam prætor dat mihi pub- Ucianam, ea poteſt ita in pignus dari:& ſicut prætor tuetur me per publictanam, ita etiam eum cui pignus dedi tuetur per Seruianam. Atque ita poteſt locum habere quod hic dicitur à Paulo noſtro. Poteſt fieri vt res aliena bona fide poſſeſſa, detur pignori à debitore. Cætera dicemus adl. qui pignori. 36.hic.
S§. Veteresputauerunt. Hic quoque tractatur quæſtio pen- dens ex his quæ ſuperius dicta iunt in§. item acquirimus. Di- ctum eſt à nobis acquiri poſſeſſionem per ſeruum. Quxæri-
tur quid ſi ſeruus hæreditarius ſit,& agatur de acquirenda
pofleſſione alicuius rei hæreditariæ? Hic dicitur ex ſententia veterum iuris autorum non poſſe nos per ſeruum rem hære- ditariam acquirere quæ ſit eiuſldem hæreditatis. Veteres, in- quit, putauerunt. Id eſt, non tantum hæreditas ipſa non po- teſt acquiti nobis per ſeruum hæreditarium, ſed nec quic- quam quod eius hæreditatis ſit. Seruum autem hæreditarium hic nos accipimus qui iure hæteditario obuenit alicui, qui obuenit ei tanquam ſucceſſione in locum defuncti⸗ hoce- nim eſt hæredem eſle, de quo fuſius diſleremus ſub titul. de acquiren. hæred. Hæreditas eſt ſucceſſio,&c. l. nihil aliud. de verb. ſigni. Hæredem eſle eſt eum locum tenere quem tene- ret defunctus. Ideoque vere dicitur in leg.hæreditas. de pe- tit hæred. hæredem eſſe, etſi bona nulla ſint in hæreditate. Oi cui ſit delata hæreditas„& declarauerit ſe velle hæredem eſ-
ſe defuncti, non ideo poterit detrectare æris alieni ſolutio- nem, quod nihil ſit in hæreditate: non poterit ideo cau ſari ſe hæredem non eſſe, quod nihil reperiatur in bonis defuncti, heredem enim eſſc eſt repræſentare perſonam defuncti. Ser- uus hæreditarius eſt qui hoc iure obuenit alicui. Nec ve- rum eſt hæreditatemn rantum dici antequam adita ſit(vt plæ- rique putant.) Cerrum enim eſt hæreditatem dici defuncti etiam poſtqvuam adita eſt, etſi plærunque res hæreditaria ac- cipiatur ante aditionem hæreditatis. vt in leg. Mortuo. de fi⸗ deiuſ. l. 1.§. j.ſi quis teſtam. lib&c. Hære ditas dicitur domi- na, ſed poſtquam hæreditas adita eſt, nihilominus dicitur hæ-
res. Si hæres eſt, ergo hæreditas eſt. arg à coniugatis. Quæ-
ſtio eſt enim de ratione loquendi, In hac igitur quæſtiona ſequamaur vſum loquendi luriſconſul.vt in peritione hæredi- tatis. Petitur hæreditas poſtqnam adita eſt. Hæc hæreditas diuiditur familiæ erciſcundæ iudicio inter hæredes. Sic ven- ditur hæreditas adita. Itaque nihil incommodi eſt iudicio meo, ſi dixerimus ſeruum hæreditarium hic accipi etiam poſt
aditam hæreditatem: licet aliqui diſſentiant. Regula gitur
antiquorum eſt, non poſſe nos per ſeruum hæreditariuu ac- quirere quod ſit eiuſdem hæreditatis, non modo hæreditas ipſa non poteſt acquiri per ſeruum hæreditariũ, ſed nec quic- quam quod ſit eius hæreditatis. Idem dicitur in leg. per ſer- uum hæreditarium. 18, de acquiren. rer. dom.& in leg. hæ- res. 43. de acquir. hæred. Sed cur hoc ita conſtitutum eſt Ave-
teribus vt neque hæredicas, neque alia res hæreditaria poſſit
per ſeruum hæreditarium acquiri, cum eciam res empra ac- quiratur per ſeruum emptum:& per ſernum legatum acqui- ratur res legata? Magna eſt controuerſia& diſſenſio de hac re, nec vllus eſt qui affirmare auſit perſpectam ſibi rarionem huius voteris iuris. Sed ago ſemper exiſtimaui exveteris iu- ris ſubtilitate hoc ortum eſſe. Im iure vereri multæ erant ſub- tilitates quæ magna ex parte emendatæ ſunt, velà prætoti- bus, vel aliis magiſtrat. vel etiam ab ipſis iuris prudentibus. Paulus hic veteres citat. Veteres(inquit) putauerunt,&c. Ver oſtenderet quod hic dicitur veterum autoritace niti magis quam euidenti aliqua rarione. Priſcis illis luriſconſul. vide- batur alienum& quodammodo abſurdum, vt hæreditas per hæreditatem acquiratur. Id quod acquirit& id quod acqui- ritur diſtincta eſſe debent ſi ſubtilitarem ſequamur. Hære- ditarius ſeruus etſi hæreditas non ſit, tamen hæreditas con- ſtat ex rebus quæ continentur in patrimonio defuncti. Ma- gna ſolennitas fuit olim in hac re. Hoc ſatis oſtendit ſolen- nitas illa cretionis, quæ rantum ſolennitas fuit. l. Cretion um. C. de iure delibe. Ex his ſubtilitat: bus iuris antiqui quædam emendatæ ſunt vt dixi, quod iniquitatem habere vide entur,
aliæ remanſerunt, vt hæc de qua inſtituta eſt à nobis diſputa-
tio, quæ non videbatur aliquid incommodi habere, aut non multum habere, eas immutare neglexerunt prudenter legis- latores ipſi. Admonet nos Vlpianus in titul. de conſtitut. princip. in nouis rebus introducendis euidentem vriliratem eſſe debere. lus vecus, erſi non deprehendatur forte vtije magnopere eſſe, modo non mulrum incommodji afferat, non debet abrogari. Alia ratione ſib conſulere poteſt is qui vult acquirere, vel hæreditatem velrem aliam hæreditariam
quam per hæreditarium ſeruumm. Eadem ratione diximus,
cum diſſereremus de iure accreſcendi, non eſſ- à iuriſpruden-
tibus mutatum illud ius antiquum, quo fuerat cautum ne
quis pro parte decederet teſtatus„R pro parte inteſtatus: quamuis hoc ſubtilitatem potius quam euidentem æquita- tem habere videatur. Quæ ita ſubtilia ſunt vt iniquitatem habeant, ea forte mutata& emendata videntur à pretoribus,
ſicut in ſeruitute ad tempus conſtituta: ſicut in obligatione
ad tempus contracta. leg. ſeruitutes. de ſeruitut. l.abligatio- num fere. de oblig.& actio. Apud Paulum igitur hictra- ctatur quomodo ſententia vererum accipienda ſit: An lon- gius produci debeat hęc regula. Exempli graria. Sicut dixi- mus rem hæreditariam non poſſe acquiti per ſeruum hære- ditarium, an idem dicemus de pluribus ſeruis empris, aus do- natis, aut legatis? Vr per vnum ex his alii non poſſint ac⸗ quiri, vt ſi emptor, vel legararius per vnum velit acquirere pPoſſeſſionem aliorum, non poſsit prapter regulam vere- rum. Ait Iuriſconſultus huc producendam non eſle regu⸗ lam veterum. Nam regulaà veteribus tradita pertinet tan-

628 Franc. Duareni(ommient.
tum adres hæreditarias& ad ſeruos hæreditarios. Ad ſeruos donatos, vel emptos, vel legatos non pertinet. Atque ideo ad eos produci non debet interpretatione. Hinc notandum eſt ea, quæ ſubtilitatem habent, interpretatione ad alia pro- ducenda non eſſe.l. quod vero.& l. neq́; res. de legibus. Cum quid lege expreſſum eſt, bona occaſio eſt id ad ea quæ ad ean- dem vtilitarem tendunt, producere. Sed quod ſingulari iu- re receptum eſt, id produci interpretatione non debet. Sub- tilitas non eſt facile ad alios caſus extendenda. Præterea non producitur ad eos qui partim legatarii ſunt, parrim hæredes. Quidam ex parte me hæredem inſtituit,& mihi prælegauit ſeruum, pro parte meus eſt iure legati, pro parte meus eſt iu- re hæreditario. Quætitur an poſſeſsio mihi acquiri poſsit per eum ſeruum rei alicuius hæreditariæ? luriſconſultus ait poſle per eum poſleſsionem acquiri. Sic deflectit Paulus à fubtilitate ad æquitatem. Simile exemplum eſt in leg.qui ab- ſente. 38. 5. vlt. Qiod exemplum nos ſequi debemus quoties
ſimilis occurtit ſubtilitas.
5. Hæc qua de ſeruis diximus,&c. Ex ſuperioribus quoq; b 4
pendet hæc quæſtio, id eſt, ex his quæ diximus de poſleſsio- ne per ſeruum acquirenda, multæ ad eum locum quæſtiones pertinentes à nobis tractatæ ſunt. Ex iam dictis ergo naſci- tur quæſtio. Cum dicimus per ſeruum nobis acquiri poſſeſ- ſionem, an ſic accipere debeamus, Acquiri corporali appre- henſione ſerui, etiamſi non adſit ipſius ſerui voluntas& ani- mus? Et videtur ſufficere corporalis apprehenſio ſerui, cuius miniſterio acquiritur domino poſſeſsio. Præſertim cum domino iubente res apprehenditur. Poſſeſsio quidem corpote& animo acquiritur. Sedcum ſeruus domino iuben- te& volente rem corporaliter apprehendit, vtrumque hic concurrit, animus& corpus. Animus ſcilicet domini poſſeſ- ſionem ſibi acquiri volentis. Corporalis autem apprehen- ſio ſetui. Sed Paulus noſter hic ait voluntatem ſerui neceſſa- riam eſle, non ſufficere factum ipſius, corporalem apprehen- ſionem ſerui. Ergo duorum voluntas requiritur hic in acqui- renda poſfleſsione, vna domini, altera ſerui, volente domi- no debet ſeruus intrare in poſſeſsionem, debet ſeruus ap- prehendere poſſeſsionem animo acquirendi domino ſuo. A- lias per ſeruum non acquiritur domino poſſeſsio. Hoc eſt quod dicitur corpore& animo alieno poſſeſsionem nobis ac- quiri, vt dicitur in leg. 3.5- Saltus. hic. Nam ſiſeruum,&ẽc. Di- ctum fuir à nobis ſupra, hoc locum habere etiam in ſeruo qui in fuga eſt. In ea quæſtione quam tractaui de ſeruo qui in fu- gaeſt, quæſitum fuit, an ſeruus qui in foga eſt, qui à nallo a- lio poffidetur, acquirat domino poſſeſſionem, etiam ſi non habeat animum acquirendi domino. Quidam exiſtimant non eſſe neceſſarium animum ſerui, quia alias nihil per ſer- uum, qui in fuga eſt, domino acquireretur. Nam(inqui- unt) non eſt credibile ſeruum qui in fuga eſt habere animum acquirendæ poſſeſſionis domino ſuo, quam ſententiam ſu- pra confutaui. Incidit difficultas ex leg. qui mihi donat.
de qua diximus& mox dicemus in interpretatione§. ſe-
quen. §. Per procuratorem,&c. Hic§. pertinet ad diuiſionem ſuperius traditorum in§. ixem acquirimus. Hac eſt diui- ſio Pauli. Poſſeſſionem nobis acquirimus, aut per noſmet- ipſos, aut per alios qui ſunc in poteſtate noſtra: cuiuſinodi ſunr filii, ſerui: aur per alios qui non ſunt in poteſtate noſtra, veluti per procuratorem. Quxæſtio igitur hic eſt an per pro- curatorem nobis acquiratur poſſeſſio? Et videtur acquiri non polle, ſi ſubtilitatem iuris ſpectemus. Regula enim eſt per liberam perſonam nobis non acquiri.l. ſi ita ſtipulatus.§. Chryſogonus. de verborum obligation. Sed tamen viilita- tis cauſa receptum eſt, vt poſſir per liberam perſonam nobis acquiri poſſeſſio. Non tantum valuit in hac re ſubtilitas iu- ris, quantum vtilitas communis hominum. Subtilitate re- fragante hoc receptum eſt& confirmatum. Id ſatis oſten-
dit lex 8. per procuratorem. Cod. eod. Per procuratorem vti-
litatis cauſa,&c. Hoc ſuaſit vtilitas, vt admittereture cum ſtricko iure ſecundum ſubtilitarem hoc non videatur recipi- endum eſſe. Hoc conſtitutum eſt magna ratione de his qui ſunt in poteſtate noſtra. l. Stipulatio iſta. g. alteri. de verbo- rum obligat. Dicebant veteres quod factum eſſet à filio vide- tià patre factum, qui filius à patre procreatus eſt: quam ratio- aem imitati ſunt iuris noſtri autores, vtactionem filii ab a⸗
————————
an in poteſtate noſtra. Solet quęri quomodo accipere debea-
cum libera. Hæc diſtinctio fuit incognita veteribus, vt puto.
abſentes per nuntium vel per epiſtolam. Contrahitur emptio
ctione patris non diſtinguant. Nonigitur mirum eſt ſio. mnes obligationes& actiones acquirantur patri per ſilium in cuius eſt poteſtate. Sed diſtinguunt hic luriſconſ. acquili- ta ciuiliter, ab acquiſitis naturaliter. Hæc diſtinctio eſtinl, Ea quæ. de acquir. rer. domin. Poſſeſſio actus eſt maxime na. turalis. Nihil magis naturale eſt quam apprehendere rem cum animo retinendi& poſſidendi. Poſſeſſio per quamcun- que perſonam nobis acquiri poteſt. nec refert an ſic luiiuri,
mus procuratorem in hoc loco. Cum dicimus per procura- torem nobis acquiri poſſeſſionem: an procuratorem accipe- re debemus cui hoc ſpecialiter à domino mandatum ſit, vt poſſeſſionem acquirat: an vero qui generalis ſit procurator Ego exiſtimo procuratorem accipiendum eſſe, cui generalis bonorum adminiſtratio mandata eſt, eriamſi nominatim ei mandatum non ſit. Iscui libera bonorum omniaum admini. ſtratio conceſſa eſt, dicitur procurator,& huic conuenit de- finitio procuratoris. l. 7. de procurator. Procurator inquit Cicero in oratione pro Cæcinna) eſt qui alieni iuris vicarius eſt. Cum ergo de procuratore hic ſimpliciter laquantur lu⸗ riconſul. nec requirat ſpeciale mandatum, dicemus quodhic dicitur ad procuratorem quoque vniuerſorum pertinere, quem luriſconſul. vocant aliquando procurarorem vniuer- ſorum bonorum, totorum bonorum, vniuerſarum rerum. Aliquando procuratorem ſimpliciter eum cui libera admini- ſtratio bonotum conceſſa eſt.l.procurator cui genetaliter. procurator totorum. de procurat. Nec diſtinguendus eſt procurator totorum bonorum, àprocuratore, quem vocant
Exiſtimo igitur quod hic dicitur de procuratore, accipi eadem ratione de eo cui liberabonorum adminiſtratio conceſſacſt. Mouer nos præterea, quod his verbis videtur Paulus noſter procuratorem tutori& curatori comparare. Non eſt dicen- dum tutori ſpecialiter mandatum quid eſſe, habet tantum generale mandatum. Illud etiam quæſitum eſt an poſſeſſio per procuratorem acquiratur domino directo& line vlla ceſſione. Et breuiter dicendum eſt nullam hic ceſſionem procuratoris requiti, ſed continuo directo poſſeſſionem ac- quiri domino per procuratorem miniſterio ipſius procuta toris. Procurator hic diritur miniſterium alienæ pofleſſio- nis præſtare. l. Quod meo. 18. hic. Dominus acquicit poſleſ. ſionem per procuratorem, idem miniſterio procurator pol⸗ ſeſſor efficitur· non ita accipere debemus, quaſi in procutato- rem poſſeſſio transferatur, deinde eam domino cedat. Ina- ctionibus acquirendis hæc ceſſio neceſſaria eſt. l. Poſlebio quoque, in fine. hic. Multum ego intereſt inter actiones Üus obligationes quæ pet procuratorem acquiruntur,& pollel: ſionem. Poſſeſsio ſtatim transfertur miniſterio procurato- ris in dominum, non actio, non obligatio. Sed obiecerit alr quis idem de actionibus& obligationibus dicendum videti quia dicitur in pleriſque locis emptionem, venditionem alis- que huiuſmodi obligationes ẽt per nuntium contrahi polle- I. 2.§. i. de contra. emp.. qui autem. de conſtit. pec. Ecce em⸗ ptio non tantum contrahitur inter præſentes,ſed etiom inten
ber epilto
conſenſu. Nihil autem vetat quo minus emptot jta con⸗-
lam, vel per nuntium conſenſum fuum declaret, arq; trahant emptionem. Per nuntium contracta venduione cet- tum eſt obligationem& actionem directo domino acquili. Sed ego alias dixi ꝙ ſæpe hoc à nobis repetitũ eſtlocos uin— modi de nuntio accipiendos eſſe, non de procuratoreHlilod de nuntio non pertinent ad procuratorẽ. Nobis non zcgui⸗ b tur actio per procuratorem ex emptione, ſed tantum acau ritur nobis per nuntium. Nec obſtat huic ſententiæ regula- nobis tradita in§. Chryſogonus. Per liberam perſonam uohd nulla obligatio acquiritur. non tamen per nuntiuminter: ſentes aliqua obligatio contrahitur. Nuntius nobis nonacs quirit. Vnqde dici non poteſt per liberam perlonam! oc 4 3 nobis obligatio quæſita eſſe. Nuntius qui mittitur non ur emere, vt dici poſſit acquirere domiuo obligationè. 6 mitto nuntium, vt mihiré aliquam ſiue mobilem ſueim bilem vendas. Venditio hoc eaſu non cũ nuntio meo ne hitur, ſed mecũ tantum. Ego eitantum mando vt nuntie 4 meam voluntatẽ. Non mando ei vt emat. Hic nuntius Ol
—..„. 2—„. ivt! 6 tantä nunti fungitar, nõiple corabit ĩimanseuetoti&na

Pneunan d
laleunna
leie legann,
1, ücenu gan detlotum gn dcuraroran vniderlunnne m üllben kot cligern zc diſoxpan rarote,gaene la petendunn
1
uralotect
niſtraiocaust tidetur lalni tare. Nudie elle, heun litum ektuft HGütecto Kll Ilam hicdir do polelum. derio ilum am alterentt
ninvszcquif
1
terio pkornil s quul uxaae domioc TarackW
eſtiater:tu dirurus uiniteioun lo i
—
— —
—
——
—
— — 9 — — —— B₰½— ——— ——— +— —=
— — — — —— — ——
2 8 = — — — —η — —
In TirDe acquir. vel amitt, poſſeſf
emat nomine meo, iam non ſimplex nuntius eſt, ſed procu- rator. Nantius ſmplex iple non contrabit, led domnius ipſi- us potius qui miſit nnatium, emere vel vendere cogitur. Vt
hoc demonſtrarem dixi aliquando nuntium hunc ſimilem
eſſe epiſtolæ, ſoletque comparari epiſtoiæ in locis iam addu- ctis. Contrahitur ctiam per epiſtolam. Nuntius eſt velat epiſtola loquens. Pone igitur abſentem præſenti mittere e- piſtolam qua ſignificet ſe velle emere: atque perfectam eſſe emptionem inter abſentes. Nemo dixerit opinor illam epi- ſtolaa contrahere: ſic nec nuntius contrahit, Multum ergo intereſt an dicamus aliquem contrahere obligationem, an vero miniſterio alicunius vti. Nam fi mittatur nuntius ad cõ- trahendum, is concipi verba contractus in perſonam domi- ni lui. Non dicit, Vendas mihi, ſed dicit, Vendis domwino meo. Contra de procuratore eſt dicendum. Cum procuratori meo mando vt emat, non mando ei venunciet:& ita contra- hit, quaſi ſibi emar, non domino. l. eum qui.§. Iulianus. de conſtit. pecun. l. Quæcunque. de oblig.& actio. Quæcunqus gerimus. Cum ex noſtro contractu originem habent, niſi ex noſtra perſona vires ſumant, irricus eſt actus. De nuntio i- dem dici non poteſt, quia ipſe non eſt qui contrahit, origi-
nem non trahit negotium ex contractu nuntii. Per nuntium
igitur, id eſt, miniſterio nuntii acquiritur, non ipſe nuntius acquirit. Sed procurator ipſe acquirit actionem, eamque mi- hi actione mandati cedere cogitur, quia mandatu meo con- traxit. Hæc ſubtili differentia nuntii& procuraroris non vl⸗ quequaque ſeruatur in acquirenda poſſeſſione: locum ta- men habet in his quæ ciuiliter tantum acqniruntur, veluti m obligationibus, in actionibus,&c. In his quæ naturaliter ac- quiruntur ratio iuris non vetat per liberam perſonam nobis acquiri. Ideoque hæc diſtinctio non eſt neceſſaria in poſſeſ- ſione. Deinde locum habet in dominio. Per procurato- rem igicur nobis acquiritur poſſeſſio non dominium, niſi à pofleſfione ſeparari non poſſit, vt dicitur in leg. Per procu- ratorem. C. eod. Si ſeparari non poſſit, id eſt, cum is qui tra- dit dominus eſt, transferendo poſſeſſionem, transfert etiam dominium, niſi aliud obſtet. Si dominus non ſit, vſucapien- ditantum facultas transfertur. Sed ita demum acquiritur poſ- ſeſſio ad vſucapionem neceſſaria, ſi de ea poſſeſſione per pro- curatorem quæſita admonirtus fuerit,& certior factus domi- nus, vt dicitur in leg. I. C. eo.l. poſſeſſio quoque.§. vltim. hic. brocurator meus fimulatque apprehenderit poſſeſſionem a- licuius tei, volens eam mihi acquirere, transfert in me poſ- ſeſſonem, etiam ignorantem. Sed ita poſſeſsio ad vſucapio- nem mihi non proderit, niſi ex quo ſciero eam mihi acquiſi- tam eſſe. Vſucapio iuris ciuilis maxime eſt, poſſeſsio facti. l. bonæ fidei. de acquir. rer. dom. quod mouit iuris autores vt vſucapionem à poſſeſsione diſtinguerent. Alia eſt ratio: ad vſucapionem neceſſarius eſt titulus,& bona fides, vt dicemus infr. tit.de vſucap. Sine bona fide non eſt vſucapio. In bona fide eſt is qui credit rem ſuam eſſe quæ ſibi tradita eſt ab alio. Itaque bona fides non cadit in ignorantem. Si quis ignoret
ſibi quæſitam eſfe poſſeſsionem per procuratorem ſuum, etſi
longo tempore permanſerit in ea poſſeſsione, non tamen di- ci poteſt bona fide poſſediſſe ob ignorantiam. Nam cum i- gnoret, non credit rem ſuam eſſe. Alioqui ſi dicamus. His verbis oſtendit Paulus per procuratorem ita demum nobis poſſeſsionem acquiri, ſi ea mente ſit vt operam ſuam nobis accommodet. Si aurem ſuo nomine procurator nanciſcatur poſſeſsionem, non dicitur per eum nobis quæſita poſſeſsio, deficit eius voluntas:& cum hac explicatione intelligendum eſt quod ſupra diximus poſſeſsionem nobis per procurato- rem acquiri. Subiicit, Alioqui ſi dlicamus,&c. Oſtendit Paulns vtiliratem exigere vt dicamus nobis acquiri poſſeſsio- nem per procuratorem, cum is apprehendit rem animo no- bis acquirendi. Abſurdum eſſet(inquit)cum res traditur pro- curatori meo, vt mihi acquiratur:& procurator habet ani- mum mihi acquirendi poſſeſsionem, mihi eam non acqui- ri. nam cui bono hoc eſſet? Primo certum eſt eum qui tra- didit procuratori meo, amittere poſſeſsionem, is qui tradit alii rem animo transferendi poſſeſsionem, amittit poſſeſsio- nem, etſt ea alii non acquiratur.l. Quod meo. infra eod. ar- gumento vſus eſt Paulus inl. ſi vir vxori. ſu p. hoc tit. Solo a- nimo admittitut poſſeſsio, vt dicemus adl.ſi quis vi. ·⁷. ſ. dif
629
ferentiam. inf. Norandum igitur eſt per procuraterem do- mino acquiri poſleſsionem, ſed voluprate procuratoris,& huc pertinet quod dicitur in§. hæc quæ de ſeruis. ſup. Atque ita intelligi poteſt quod dicitur in leg. res mandatn. de acquir. rer. dom. Qud videtur eſſe contrarium iis„‚quæ iam à nobis dicta ſunt. Rer mandatu meo empta(inquit I. C.) non prius mea fiet quam ſi ille tradiderit mti qui emit, id eſt, non trap ſ- fertur eo inuito. Huc pertinet quod dicitur inl. Communis ſeruus. 42.§.vltim. hic. Procurator ſi quidem mandante domi- no rem emerit protinus illi acquirit p.ſſionem, guod ſi ſua ſpon- te emerit, non niſi ratam hebuerit emptionem: ſed hocinr elli- gendum eſt de negotiorum geſtore qui ſine mandato gerit, & procurator plerunque dicitur, vt dicemus in eius legis in-
terpretatione. Et odſeruaui vnum exemplum inl. qui negotia.
ſup. mand. Difficultas hic incidit ex l. qui mihi dona. de don. Si procuratori meo. Quidam tradidit procurarori meo, vt mi- hi acquireret, procurator accepit tanquam ſibiacqyuirerer. I. C. ait, mihi acquiri. Diximus autem volunratem procuratoris neceſſariam eſſe ad acquirendam poſſeſsionem. Quidam pu-
tant ſufficere voluntatem tradentis, ſed hoc falſum eſt ex hoc
loco. Ego admonui ſup. d.l. qui mihi do. intelligendam eſſe de acquiſitione dominii, non de acquiſicione poſſeisionis; etſi pleriſque non placeat hæcinterpretatio. Aiunt acquiri rem domino, non procuratori. Ergo non tantum de dominii ac- quiſitione, ſed etiam poſſeſsionis legem illam generaliter in- telligere debem us. Sedilli non mihi videntur ſatis expendiſ- ſe verba illius legis. Ego volo probare ſententiam noftrã ma- xime conuenire verbis I. C. cum dicit, Rem acquirs. Ahudeſt acquiſitio rei, aliud acquiſitio poſſe ſſionis eiuſdem rei.].§. vlt. vti poſſ. Aliud eſt pretium re:,(inquit I. C.). aliud preti poſ⸗ ſeſſionis. Sic ſtipulatio rem tradi eſt facti,& d fferi à it pulatio- ne rem dari.l.vbi autem.§. vlt. de verb. obl. Qui ſtipularurrẽ dari, non ſtipulatur factum, ſed ſtipulatur domnmium reiin ſe transferri. Qni ſtipularur rem fimpliciter, intelligitur ſti- pulari rem dari. l. ſi ita diſtrahatur.. vlr. de contr. emp. Quod eſt valde notandum, ſtipulari poſfſeſſionem rei, noneſſſti- pulari rem. Sed cur non intelligemus acquiri quoque pofſeſ- ſionem? Non dicit I. C. rem acquiri, quia res minus noſtta non eſt, etſi alius habeat poſſeſſionem, vſumfructum velſer- uitutem, l. quod dicimus. de verb. ſign. Dixeric aliquis, et ſi di- uerſa ſint poſſeſſio& dominium, ramen diuerfam non eſſe rationem. Certum eſt per alium facilius nobis acquiri domi- nium, quam poſſeſſionem. Id cum verum ſit, mirum nom eſt ſi quod dicitur in l. qui mihi don. dicatur non perrinere ad ac- quiſitionem poſſeſſlonis. Similis differentia acquiſitionis do- minii& poſſeſſionis eſt in l. Liber homo. ad fi, de acqui. rer. do. Hinc igitur notandum eſt non acquiri poſſeſſionem per procuratorem domino abſque voluntate procuratoris. Erſi forte voluntas domini interueniat, vel etiam tradentis, quam- uis aliud de dominio dicendum fit. Hæc differentia domsinii & poſſeſſionis ab aliis confirmari ſolet aliis rationbus, quæ nunc à nobis expendendæ ſunt: in primis vtuntur nonmalli hac ratione, quia ſine contractu dominium non transfer- tur vel alia cauſa huiuſmodi antecedente. At poſſeſſio acqui- rirur ſine vlla cauſa. Vtrunque à nobis probandum eſt, mihil verius eſt quam ꝙ dicitur de dñio: dominium traditione non acquiri, niſi cohtractus vel alia cauſa quæ idonea ſit ad domi- nii translationem, præceſſerit.l. Nunquam nuda. 31, de acq. rer. do. ſup. veluti cum ex cauſa donationis aliqua res traditur,
poſſeſſio transfertur in alium etiam ſine cauſa, cxem plum eſt
in hacl.§. ſi vir. Cum vit vxori ſuæ donationis cauſa rem tra- dit, hic nulla eſt cauſa ſaltem iuſta& legitima;& nihilominus dicitur poſſeſſionem transferri in mulierem. Hinc conſe- quens eſt ad transferendam poſſeſsionem nullam cauſam ne- ceſſariam eſſe quæ antecedat, ſicut cauia requiritur ad tranſ- lationem dsminii. Pone igitur me vendidiſſe rem aliquam Titio, deinde eam tradidiſſe ipſius procuratori eg animo, vt Titio acquireretur. Si procurator hanc rem accepit, non vt eam acquireret domino ſuo, ſed ſibi vel Sempronio potius. Quæritur quæ ſit vis huius traditionis: quomodo res Sem-
pronio acquiri poteſt? Nulla præcedit cauſa in eius Sem=
pronii perſona, nulla traditio eſt. quomodo igitur in eum transferri poteſt dominium eius rei? Iuſta eſt cauſa transfe- rendi dominii in perſonã Titii. Recte igirur dictum eſt in d.l.
3

630 qui mihi donatum. ad translationem dominii ſufficere ani- mum tradentis. Animus tradentis eſt, vt res acquiratur Ti- tio, cum in perſonam Titii iuſta ſit cauſa transferendi domi- nii. in perſona vero Semproni, non item: idque vtilitas exi- git. Hæc ratio huic hypotheſi congruit, ſed ſolida non eſt nec perpetua: non enim conuenit aliis ſpeciebus. Nam aliæ He⸗ cies occurrunt, quibus hæc ratio conuenire non poteſt. Qui
enim ſi vtrique res donata ſit, Titio& Sempronio? contro- uerſia eſt inter eos de translatione dominii: in quæſtione do- minii potior cauſa eſt eius cui res tradita eſt. l. quoties. Gas rei vend. Quęſtio igitur eſt de dominio intet Titium& dm. pronium. Proponitur, procuratori Titii rem rraditane e: proponitur etiam procuratorem ev nomine accepille vt ac- quireret Sempronio. In hac hypotheſi nõ recte diſtingui po- teſt ſecundum hanc diſtinctionem dominii à poſſeſſione. N 5 igitur conuenit hæc ratio om nibus ſpecieb. de hac re, nec per- petua eſt: atque ideo non magmi facienda. Alia eſt ratio argu- tior corum qui dicunt, vnum dominium eſſe, poſſeſſiones plures. Videamus an hoc verum ſit. Cum ego transfero in te DNominium alicuius rei meæx ex cauſa donationis vel ven- ditionis, idem dominium quod ego habebam in te videtur transferti: non intelligitur duplex dominium hic eſſe: vnum videlicet ꝙ in me ſit, alterum& diuerſum quod inte transfe- ratur. Sed vnum potius, quod à mea perſona in tuam perſo- nam transferatur. Dominium non aliter amitto, quam ſi vo- luntate mea alius acquiſietit. l. Id quod noſtrum. de reg. iur. Non amiteitur ſolo animo, ſicut poſſeſſio. l. ſi quis vi.. diffe renriam. Sed cum tradit rem vr eins dominium alteri acqui- ratur translato in eum dominio, deſinir dominus eſle is qui teanſtulit. Non ergo hic ſpectatur animus procuratoris, ſed tradentis vel domini voluntas vt dicitur in d. l. Qui mihi don. De poſſeſſione idem dici nõ potsſt: plures poſſeſſiones. quot enim ſunt homines qui poſſidere incipiunt, tot dicemus eſſe poſſeſſiones. Ego poſſideo rem aliquam, volo eam inte tranſ- ferre, nouam poſſeſſionem conſequeris. l. ſi is qui pro. de v- ſucap.Simulatque conſtitui non poſſidere, poſſeſfionem a- mitto. l. ſi quis vi.§. differentia.& alius qui apprehendit eam poſſeſſionem, conſequitur eam vt vacantem:& ea pofſeſſio quam habebam euanuit. Ergo animus procuratoris hic eſt neceſſarius, vt fine animo procuratoris acquiri non poſſit. Hæc eſt differentia dominii& pofſeſſionis, quæ his rationi- bus confirmatur. Satis eſt hæc leuiter attigiſſe ad vtiliora pro- perantes. Alia eſt antinomia non minus difficilis ex leg. per ſeruum.;37. S.Vltim.de acquir. rer. dom. In ea lege eadem ſpe- cies tractatur quæ in dict. leg. quod mihi don. Ego rradidi Ti- ti procuratori vt acquireret domino ſuo⸗ is eo animo accepit vt acquireret vel ſibi, vel alii. luriſco nſul. ait nihil agi. Sipro- curator(inquit) alia mente accepit, nihit agit. Qum ait luriſcon- ful. nihil agi, videtur fignificare nec domiaium nec poſſeſſio- nem transferri hac traditione. Item nihil acquiri nec domi- no nec procuratori: ſed certum eſt luriſconſult. loqui de ac- quiſitione dominii, non pofſeſſionis. Verba luriſconſulti id ſacis oſtendunt, imo titulus ipſe& inſcriptio, de acquir. rer. dom. etſi verba aliquid ambiguitatis habeant, ca tamen ſic in- terpretari debemus, vt conuenianrt ipfi tirulo: argumento
ſumpto ex eodem titu. de acquiren. rerum domin. non de ac-
quir. poſſeſſione. Sed verba luriſconſul. oſtendunt eum lo- qui de acquiſitione dominii. Vtrem Titii faciat. Nam Iitii rem facere eſt dominium Titio acquirere. Res non fit mea, cuius poſſeſſionem acquiro, ſed cuius acquiro dominium, 7⁷ ſuam fuceret. Hæc verba apertiſſime oſtendunt luriſconſ. lo- qui de acquir. re. dom. non de acquir.poſſeſſ. Ponamus igitur eum loqui de acquiſitione dominii. Supererit adhuc diffi- culras. Supererit alius nodus expediendus. Ait enim luriſ- contult. nihil agi. in dict. leg. qui mihi donat. aliquid agitur, non acquiritur procuratori, ſed tamen acquiritur domino, cuiis, quitradidit procuratori, acquiri voluit. Ergo aliquid a- gitur in quæſtione de dominio. In dict. leg. qui mihi donat.
dicitur acquiri dominium ei cui voluit acquiri. Hic vero di-
citvr nihil agi. Sed nos hæc verba accipere debemus cum ait
lulianus, nshil agi, quaſ ita dixerit, nihil agi in perſona pro- curatoris.Id quod expreſſum fuit apertius in dict. leg. qui mi-
hi dona. Nam quaſtio erat an dominium acquireretur pro- curatori,& dicitur nihil agi. Verba ſequentia hanc ambi-
FPFyranc. Duareni Comment.
ber. 41. de eo quod metus cauſa.
fniſſer. Alius ſimilis locus eſt in leg. ſi procuratori
guiratem ſatis declarant cum Iureconſul. ait. Quodſ ſeruu communis in parte vnius domini aliquid operetur. Ideſt, eiac- quiretur. Sic dicendum eſt in ſuperiore ſpecie cum procura. tor ea mente accepit vt ſibi acquireret. nihil agi ſcilicer in per- ſona procuratoris. Cum aliqua eſt ambiguitas in aliqua lege,
ea eſt explicanda ex his quæ antecedunt vel ſequuntur.l. 3i
ſeruus plurium.§ vlt. de lega. 1. §. Stiaſſerim,&c. Hoc caput paulo reconditiorem haber ſenſum quam vulgo credarur. Ideoque hic diligenter ani- maduertendum eſt. Quæxſtio eſt huioſmodi: Cum tumihi rem venderes,& domimum& poſſeſſionem in metransfer- re velles, cum tu mihi eam tradere velles, ego iuſſi procura- tori meo qui præſens erat, vt eam acquireret. Is eam accepit: forte procurator ea mente fuit vr ſibi poſſeſſionem acquire- ret, non mihi: ideoque de pofleſſione oritur controueiſia an ſit mihi acquiſita poſſeſſio. Cauſa dabitationis erat exeo quod dictum eſt in ſuperiori capite. Nempe per procurato- rem mihi non acquiri poſſeſsionem, niſi eo animo fꝗeritpro- curator, vt mihi acquireret. In hac igitur ſpecie non vide- tur mihi acquiſita eſſe pofſeſsio. Sed Paulus noſter in hac ſpecie ait rem mihi videri traditam eſſe, cum res iuſſu meo, me præſente tradita fuerit procuratori meo, ea videtur mihi tradita eſſe: quamuis eam forte corpore meo nonattigetim. Cum me abſente res aliqua ttaditur procuratori meo, mul- tum refert quo animo is ſit,& an velit mihi, vel ſibi antali poſſeſsionem acquirere. Sed hic nihil referr, ſufficit me præſente rem traditam efſe procuratori meo, vt mihitradita eſſe intelligatur. Sic temperatum eſt æquitate ſuadenteà iuris autoribus quod iam diximus de corporali apprehenſio- ne neceſſaria in poſſeſsione acquirenda. Nonſemperne- ceſſe eſt corpore rem attingere, attrectare manibus quam volumus poſsidere. Vtitur Paulus argumento rei demon- ſtrandæ gratia. Non enim corpore& altu neceſſe eſt appre- hendere poſſeſſionem, ſed etiam oculis. Pars corporis eſt ocu- lus, ſicut pes, ſicut manus: ideo non minus oculis& alpectu plærunque acquiritur poſſeſsio, quam ſi quis rem manucon- trectauerit, pedem in poſſeſsionem poſuerit. Idem dicitut in leg. quod meo. 18.§. ſi venditorem. infra eodem. Argumen- to eſſe, ea rer. Peruulgatum eſt illud de traditione clauium.l. Clauibus. ſupra, dè contrah. empt. Si quis vendiderit vinum aut frumentum quod in horreo eſt,& horrei claues tradide- rit, dominium ſtatim in me transfertur vini vel frumenticl- uium traditione. Et hic actus aliquis cotporalis eſt, videli- cet acceptio clauium. Quod dicitur de traditione clauium, accipiendum eſt cum id actum eſſe appareat: vt transfetatur dominium rei vel poſſeſsio. Videndum enim eſt quid actum ſit inter dantem& accipientem. Nam plerunque ch ues traduntur cuſtodiæ cauſa. Exemplum eſt in leg. cumpa- ter. 77.§. pater pluribus. de lega. 2. Secundum mofes ve- terum claues plerunque tradebantur ſcriptis à ſe hætedibus, & annulis ſubſignabatur res, quarum cuſtodia neceſſariae- rat. Hic annotanqus eſt obiter locus communis de praſentia Cum quid me præſente factum eſt, plerunque ſic accipimus ac ſi à me ipſo geſtum eſler. Hic mihi res tradita intelligitut propter præſentiam m eam, quia me præſente tradita eſt pro- curatori meo. Sunr alii ſimiles loci, veluti in leg. Statuli Quod ab alio(inquit) no- mine ipfius ipſo præſenre datum eſt, prope eſt vt ab ipſo datum eſe intelligatur. Alius ſimilis locus eſt in leg, pecuniam. 79. de lo⸗ lutionibus. Cum tu mihi pecuniam deberes,& eam mihivel- les ſoluere, ego eam in conſpectu meo deponi jatsi. lotite conſultus ait, dominium eius pecuniæ me acquiſiuiſſe, licet eam corpore non attigerim: ea enim quaſi manu longa mt hi tradita eſſe intelligitur, quamuis tradita non ſit. Simi⸗ lis locus eſt in leg. Fulcinius. 44.§. fed etſi. extt. de furt.vbi Iuriſconſulr. loquitur de eo qui indebitum ſciens accepit- quæritur an furti teneatur? Quxæſtio etiam eſt de eo qui e. legauit ſciens, non autem accepit:& ait luriſconſult. Sime præſente ei ſolutum ſit, furtum à me factum eſſe. Nam
cum me præſente ſolutum ſit, perinde eſt ac ſi mihi dumm rælentl⸗
xæſente all⸗ tit quamm⸗ ctio, ſc
opus 4
79. infr. de verb. oblig. Si procuratori meomept quis promiſerit, vtilis actio mihi ex ſtipulatu compe uis ex ſtipulatione procuratoris mihi non detura
—————„——

. 9
u4, veen g ſi dh
s i a.
do, taticann meo donanin cutarolipena nidi, e lrcen in neo, Wnüna Tquitae ue dorali qnat
—
ars corpaiin nus oculälii quistemun Cuetit, lnti taeoden ee raditione tun is venditii orreicarl rini ſeltuns. otpotäbeht tractiotetu- reat: ¹ rals dum eoinc Namperue- um eſtialg decondumaud-
riptbde
6 83 1
cſiociunt
. ☛ — — 2— +— — — — —
In Tit. Deacquir velamit poßeſ. 631
opus ſit ceſſione.l. Poſſeſſio quoque.§. vltim. hoctitul. Se- quens quæſtio eſt an ſit vera& naturalis poſſeſſio quæ ita ac- quiritur cum res alij traditur me præſente vel abſente. De
hac re magna eſt diſſenſio. Plærique putant fictam eſſe tan-
tummodo poſſeſſionem, eum videri quadam interpretatio- ne iuris poſſidere qui non pofſidet. Hæc quæſtio tractatur propter diſtinctionem l. ea quæ. de acquiren. rer. dom. Poſ- leſſio quæ naturalis eſt, dubium non eſt quin nobis acquira- tur per procuratorem, quãuis libera perſona ſit. Ex ſtipulatio- ne procuratoris nobis non acqyuiritur, quia actus ciuilis eſt. Quid igitur dicemus de hac poſſeſſione? Videtur ciuilis eſſe. Er certum eſt, in primis rem non poſſè dici proprie mihitra- ditam eſlſe quæ poſita eſt in conſpectu meo, quæ alij tradita eſt iuſſu meo, me præſente,& luriſconſul. dicunt eam pro tra- dita eſle. Sedtamen vera propriaque poſſeſſio hic mihi eſſe videtur, quamuis vera propriaque traditio non ſit. Verum eſt mihi traditam non eſſe, ſed verum eſt mihi poſſeſſionem ac- quiſitam eſle, cum ſit receptus vſus procuratoris in acquiren- da poſſeſſione. Ego non puto eum ſnnproprieloqu qui dicit mihi acquiſitam eſſe poſſeſſionem. Improprie loqueretur qui diceret rem mihi traditam eſse. Alia enim ratione poſſeſ- ſio acquiritur quam mihi tradendo rem. Tradendo rem alij
videlicet, vel in conſpectu meo ponendo. Sed quem autorem
requirimus huius rei locupletiorem quam ipſum Vlpian. inl. Cerre. 6.§. 1. infta, de precario. Quinimo in conſtituto i- dem videtur dicendum eſſe. Eſt ratio acquirendæ poſſeſſio- nis vſirata moribus noſtris, cum is qui poſſidet rem aliquam eamque in me transferre vult, conſtituit ſe nomine meo poſ- ſidere.Cũ quis conſtituit ſe nomine meo poſſidere, ſtatim ac- quiritur mihi poſſeſſio, quia is poſſidet cuius nomine poſſide- tur. l. Quod meo. infra. Non poſſidet colonus meus, non poſ- ſidet procurator meus, ſed ego. Et hæc poſſeſſio naturalis eſt etiam& corporalis. Acquiritur enim corpore meo& alieno, videlicet corpore mei procuratoris vel coloni. Cum poſſeſſio aſpectu meo acquiritur, dicitur acquiri actu corporali. Dein- de lex lata eſt de hac ratione acquirendæ poſſeſſionis quæ v- tilitatem habet.l. per procuratorem. 8. Cod. eodem. Quæ ob id producenda eſt& adiuuanda interpretatione. I. Nam vt ait Pedius. de legibus. l. hoc modo. 3 6. de conditio.& demon- ſtrat. ſed de hac quæſtione quædam alia dicemus, ad leg. quod meo. infra.
§. Municipes perſs,&oc. Dictum eſt ſupra, poſſeſſionem
nobis acquiri vel per noſmetipſos vel per alios. Hinc variæ
quæſtiones tractantur, præſertim de ſeruis per quos poſleſ- fio nobis acquiri dicitur. Hic alia quæſtio tractarur perti- nens ad eundem locum, an municipium vel ciuitas poſſide- re poſſit per ſe vel per aliam perſonam. Diſſenſio fuit de hac re inter veteres luriſconſult. eum alij ſubtilitate iuris, alij æ- quitate& vtilitate potius mouerentur. Attamen vt intelli- Satis qua dere hic agatur: animaduertendum eſt ciuitatem, vniuerſitatem quandam eſſe conſtantem ex fingulis ciuibus à quibus diſcernitur& diſtinguitur. Certum eſt aliud ciui- tatem eſſe quam ſingulos ciues ex quibus conſtat. Argumen- to eſt quod dicitur in l. in tantum. 6.§. vniuerſitatis. de rerum diuil. vbi diſtinguuntur res vniuerſitatis ab his quæ ſunt ſin- ulorum. Res& poſſeſſiones quæ huius ciuitatis ſunt in qua viuimus, ſingulorum ciuium non ſunt. Nemo eſt ciuium in hac ciuitate qui poſſit dicere hanc domum in qua profite- mur, quæ ciuitatis eſt, ſuam eſſe, ne pro parte quidem. To- tius enim ciuitatis eſt, id eſt, vniuerſitatis quæ conſtat ex ſin- gulis ciuibus, non autem ſingulorum ciuium. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ſed ſi hac lege.. qui manumittitur. de in ius voca. Qui manumittitur(inquit luriſconſul.) à ciuitate, ſin- Sulorum ciuium libertus non eſt. Meoque Iingulos ciues poteſt hi- ac permiſſu prætoris in ius vocare. Idem dicitur l. ſicut. 7. quod cuiaſque vniuerſ. quod debet ciuitas, non debent ſinguli ci⸗ ues. ſicut quod debetur ciuitati, non deberur ſi ngulis ci- nidus. codem pertinet quod dicitur in leg. proponebatur. 76. de iudic. Mortuis ciuibus qui nunc ſunt,& aliis in eorum lo- unrogaris⸗maner eadem ciuitas. Sed quid ergo eſt ciui- Sluitas vniuerfitas quædam eſt quæ dicitur fungi loco heraamoen i Aelull Perſona quædam eſt imagina- adetat, ſedimreliene e ealoguar; atellectualisquænon Aeru di gitt animo concipitur. Non magis vi- ultas quam ldeæ Platonicæ. Singuli ciues videntur.
Dicimus ergo ciuitatem imaginariam perſonam quandam eſſe ex ſingulis perſonis quæ ſunt in ciuitate, con flatam. Pro- inde ciuitas nihil poteſt agere, imo ne cogitare quidem. Id quod non ſubſiſtit in rerum natura, ſed intelligitur tantum, nihil poteſt agere. Hinc conſequens eſt ciuirarem non poſ- ſe poſſidere. Poſside mus animo& corpore, horum neutrum eſt in perſona imaginaria, poſsidere igitur non poteſt ci- uitas. Imo ne per ſeruos quidem ſuos poſsidet. Quomodo igitur poſſeſsionem alicuius prædii poterit per eos ſeruos ac- quirere: hoc eſt quod Panlus ait in princip. huius cap. referens opinionem veterum. Non poſſunt. Interpretatur Accurſ. id eſt, non facile poſſunt. Similis eſt eius interprerario inl. vni- ca. ſup.de lib. vniuerſ. Ego vero intelligo non omnino poſſe: id verum eſt& ſatis perſpicuum ex iam dictis non poſſe ciui- tatem poſsidere. Poſſunt quidem ſinguli ciues poſtidere, v- niuerſi autem, id eſt, qui conſtituunt corpus illud intelle- ctuale, non poſſunt. Certum eſt ſingulos ciues promiſcue vti rebus ad ciuitatem pertinentibus: ſed non ideo conſe- quens eſt vniuerſitatem ipſam poſsidere. Sed Nerua filius ait. Quorundam fuit ſententia ciuitatem non poſſe poſsidere ne per ſeruos quidem ex cauſa peculiari, quoniam ſeruos ipſos non poſsideant vniuerſi ciues: quamuis plærunque per ſeruos acquiratur etiam ignoranti ex cauſa peculiari. Con- ſtat ex his quæ diximus ciuitatem vniuerſitatem non poßsi- dere. Sed hæc ſecundum ſubtilitatem accipienda ſunt. Nam vtilitas exigit, vt ciuitas& alia huiuſmodi vniuer ſitas poßsi- dere intellgatur. Hic præualuit vtilitas, neglecta ſubtilitate iuris, ad duam vtilitarem interpretario iuris referenda eſt, quam non ſine cauſa Horatius vocauit matrem iuſti& xdui. Scopus eſt totius iuris quod interpretamur. Subtilitatem ni- hili facimus, contra vtilitatem hominum, in iure interpre- tando. Quoties deprehendirur inutile eſſe, quod ſubtile eſt, tunc præualet vtilitas. Inutile eſſe dicunt Iuriſconiulrt. quod eſt contra vtilitatem homiaum, vt in I.1. depoſ. Simile hoc eſt exemplum: quod fit à cinibus publice per maiorem partem, videtur id fieri per ciuitatem. leg. aliud.§. refertur. de reg. iur. Vnde conſentire intelliguntur vniuerſi, cum ſinguli conſen- tiunt publico nomine: Et ſi vere dici non polsit vniuerſitas ipſa conſentire. Sed perinde accipimus ſingulorum conſen- ſum, cum id agitur publico nomine, ac ſi ab vniuerſitate ge- ſtum eſſet. Idem dicendum eſt aliquando, etſi aliquid faciant hi quibus ſumma reip. commilſſa eſt, etiamſi à ciuibus aur ma- iore parte ciuium non fiat. Si aliquid ageretur ab his, quæ ad- miniſtratores dicuntur ciuitatis, Syndici, procuratores, l. mu- nicipes. ad municip. municipes ſcire id intelliguntur. Cum ij ſciunt quibus ſummareipu. commilſſa eſt.& ſic accipiendum eſt, quod dicitur in l.z. hic.
Adl. 2. Sed hoc iure, Gr.
On accipiendum eſt, quod dicitur inl. Tigni.§. municipes. ſupra ad exhib. Municipes(inquit) actione ad exhiben- dum conueniri poſſunt. Nam& eos poſsideri& vlucapere poſſet conſtat. Sic vniuerſitas dicitur conueniri poſle in l. ſic- ut. quod cuiuſque vniuerſ. Poſſunt conueniri municipes in iudicio, aduerſus eos datur actio. Item poſſunt bonorum poſ- ſelsionem agnoſcere: ſi ſucceſsio aliqua iphis delata ſit. l. 3. de bonor. poſſeſ.d.l. ſicut. quod cuiuſque vniuerſ. Quamuis ve- rum ſit, ſi ſubtilitatem ſpectemus, conſentire eos non poſſe, & eonſenſum eſſe neceſlarium in agnoſcenda bonorum poſ- ſeßsione, tamen receprum eſt vtilitatis cauſa, vt polsint agno- ſcere bonorum poſſeſsionem, ſi bonorum poſſeſsio eis dela- ta ſit. Præterea eadem ratione dicuntur municipes iurare: ſi adſcripta ſit conditio iuriſiurandi municipibus, ea non dici- tur impoſsibilis eſſe. l. municipibus. de condit.& demonſtra. iurant enim ij per quos res eorum geruntur. Adhæcmetum inferte dicuntur municipes, ciues vniuerſi, vt aduerius cini- tatem derur actio, Quod metus cauſa.l. metum.§. animaduer- tendum. de eo quod metus cauſa. Quia edctum Præroris de actione quod metus cauſa, in rem conceptum eſt, nec perſo- na expreſſa eſt. Ideo ait lariſconſul. nihil intereſie, an ſingula- ris perſona, an corpus aliquod, velut ciuitas, aut collegiũ me- tum intulerit. Sed mirum quodnon eadem rarione dicitur municipium& ciuitatem de dolo teneri. leg. ſi ex dolo. de doli mali. ex. ex dolo municipes conueniri nõ poſlunt. Quid enim
zall bG 4 n
4
4 3 4 8

632
municipes dolo facere poſſunt? VYlpian. ait. Subtilitas iuris non patitur, vt dicamus municipes poſſe aliquid facere do- lo, ſicut intelligimus metum eſſè illatum à ciuitate. Ego lu- periori anno ſubtitul. qnod met. cauſa.& ſub titul. de dolo: hanc differentiam doli admiſſi& metusillati, declaraui. Er- go diximus ideo viſum eſſe Vlpiano de dolo non teneri mu- nicipe, ſue municipium, ſine ciuitatem.(nam de vniuerſita- te loquimur, cum dicimus municipes.) Quia municipes non ſolent ea negotia gerere& tractare, in quibus machinatio aliqua adhiberi potuit: hoc enim dolus eſt. Dolus eſt ma- chinatio ad circumueniendum aliquando adhibita, vt dicitur inl. 1.§. 1. de dolo. Singult ciues, vel maior pars ſingulorum non ſolet ea negotia tractare in quibus dolus admittitur. Ge- rebatur enim per adminiſtratores, qui ex dolo ſuo teneban- tur,& videbatur conſentaneum rationi, vt adminiſtratores tenerentut ex dolo à ſe com miſſo magis, quam municipium ipſum. Sed alia ratio metus illati, aut vis illatæ: ſolent enim bellum gerere. Si conuocato populo publice,& publico no- mine bellum geratur deliberatione antecedente tanquam de re ad publicum ſtatum pertinente, tungę vere dicitur vim in- ferre ciuitas. Reſpexit igitur Vlpian. ad id quod ſuo tempore vſitatum erat. Non videbatur ipſi idem de dolo dicẽdum eſſe. Ex his conſequens eſt ciuitatem delinquere poſſe:& eſt quæ- ſtio vulgo agitata, an ciuitas poſſit ob delictum puniri. Oſten- diiam ex delicto teneri. Metus illatus delictum eſt. dict.§. a- nimaduertendum. atque ideo ciuitas ipſa poteſt puniri ob de- lictum,& alia eſt pœna ciuitaris, quam ſingulorum. Non e- nim accipiendum eſt, ciuiratem puniri cum ſinguli ciues pu- niuntur:& videndum eſt, anab vniuerfis an à logulis deli- tum admiſſum ſit. Si ab vniuerſis. vniuerſſi punientur: ſi à ſin- gulis, ſinguli. Mentio eſt pœnæ quæ inflicta eſt ciuitati de Carthagine, quæ aratrum paſſa eſt. l. ſi vſusfructus. z1. quib. mod. vfusfructus amit. Et eſt vſitata ignominiæ pœna, mul- cta pecuniaria. Idque accidit nuper in iudicio, quod latum eſt aduer ſus Burtegalenſem ciuitatem ob motus,& ſeditiones. Solent eriam muriciuitaris dirui. Vnum hic norandum eſt, quod conſtitutum eſt iare Pontificio de ſent. excomm. in G. Ciuitatem non poſſe excommunicari, quia ciuitas animam non habet. Et excommunicatio dicitur ad animam pertine- re. Quæſitum fait in vltimalectione an vniuerſitas poſfide- re poſſit. Cuiuſmodi eſt ciuitas, municipium,& alia huiuf- modi corpora. Diximus propter vtilitatem receptum eſſe, vt bæx vniuerſitates, hæc corpora poſſideant, contra lubtilita- tem iuris. Quia cum acquiratur poſſeſſio corpore& animo: & vniuerſitas neque corpus nec animam habeat, videtur non poſſe per vniuerſitatem acquiri poſſeſſionem. Tametſi ſin- guli ex quibus conſtat corpus, poſfint poſsidere. Sed vniuer- ſitas aliud eſt, quam ſinguli ex quibus ea conſtat. Huic affi- nis eſt quæſtio de hæreditate, cur hæreditas poſsidere non poſsit cum ciuitas poſsit: cum ciuitas dicatur poſsidere, cur i- demde hæreditate non dicitur? Hæreditas dicitur poſſeſsio- nem habere non poſſe. l. 1.§. Scæuola. ſi quis teſtam. lib.&c. Iura hæreditaria hæreditas quidem retinet poſt mortem de- functi ante aditionem hæreditatis, cuiuſmodi eſt dominium, obligationes& actiones hæreditariæ, ſed poſſeſsionem non retinet. Poſſeſsio facti eſt, quæ facti ſunt non cadunt in hæ- reditatem. Sed cur ica id conſtitutum eſt? cur diuerlum ius conſtitutum eſt in ciuitate, quam in hæreditate? Viraque vni- uerſitas quædam eſt. Hæreditas vniuerſitas quædam eſt, ſicut ciuitas aliqua. Ideo comparatur ciuitati hæreditas in l. mor- tuo. de fideiufl. Hæreditas(inquit) perſonæ vice fungitur ficut curia, municipium, ſocietas. Ad quæſtionem propoſitam re- ſpondeo, magnam eſſe diſsimilitudinem vtriuſque ſcilicet ci- uitatis& hæreditatis, tametſi in aliqua re conueniant:& vt ſi- militudo aliqua reperitur inter hæreditatem& ciuitatem, ſic etiam diſsimilitudo& differentia. Ciuitas ex perſonis tantum conſtat quæ perſonæ viuunt, intelligunt, agunt. Hæ perſo-
næ corpus habent, auimum habent. Quamuis aliud ſit ciuitas
quam ſinguli ciues, tamen ex ſingulis ciuibus conſtat ciuitas. Singuli ciues vniti corpus illud conſtituunt, quod dicimus ci- uitatem perſonam imaginariam eſſe. Atque ideo facile rece- ptum eſt, vt conſter ex hominibus, qui viuunt, quiintelli- gunt, qui agunt, per eos komines intelligatur ciuitas poſside- re, tametſi ſubtiliter diſpurando non dicatur ciuitas poſsidere,
—
FPTyranc. Duareni Comment.
quod ſinguli ciues apprehenderint rem aliquam, quia cini à fingulis ciuibus diftert. Alia eſt cauſa hæreditatis. Hær etd quædam vniuerſitas eſt, ſicut ciuitas: verum eſt: heredu la men vniuerſale eſt, petitio hæreditatis dicitur ropofffa au- niuerſitare. l. 1. de rei vindi. Sed hæc vniuerſitas compfectüun res hæreditarias, ſi quæ ſint, non conſtat perſonis. Nam te hærse ditarij habentur pro rebus. Cum igitur hæc aninernu quæ hæreditas dicitur, conſtet ex rebus, quæ non viuunt non intelligunt, quæ non agunt: ea non haber, quæ ad Kaus rendam poſſeſsionẽ nece ſſaria ſunt, nõ idem receptũ eſt uod de ciuitate, quod ſ. ilicer hæreditas poſſeſsionem haber 4 ſit. Et ſic intelligendum eſt, quod dicitur in l..§. Frvole quis teſta. lib.& c. Atq; hinc con ſequens eſt, poſle heredta poſsidere per ſeruos hæreditarios ex cauſa peculiari. Et bs dicitur in d.§. Scæuola. mihi videtur accipiéẽdum cum* ceptione, quæ exceptio colligitur ex l. iuſto.§. nondum de. ſuc. Ratio autem hæc eſt. Quſa quoties neq; animus nectſe⸗ rius eſt, neq; factũ eius perſonæ cui poſſeſsio acquiritur nihl prohibet hæreditatem habere poſſeſsionem, quod zceidin ea ſpecie. Per ſeruũ ex cauſa peculiari acquiritur dominohæ. reditatis etiam ignoranti, etiamſi dominus neq; corpore ne⸗ que animo ſuo quicquam agat. S. Idem adipiſcim ur ſupr.Cel. ſat igitur ratio propter quam dicitur hærediras nõ habere pol. ſeſsionem, neq; animus eius perſonæ cui acquiritur poſſeſio neque factum aliquod requiritur. Hocigitur intereſt interci- uitatem,& hæredittatem, quamuis vtrac; vniuerſitas quedam ſit. Similis differ entia reperitur in vſufructu acquirendo. V.
ſusfructus hæreditati acquiri non poteſt. Vſusfructusenim
acquititur perſonæ. l.vſusfructus. de ſtipu. ſeru. At cinitaspo- teſt acquirere vſum fru.l. vſusfructus. de vſuftuct. leg. Kh.y. ſusfructus. de vſufruct.
L.3. Poſäderi autem poſſunt,&c.
Oc capite tria præcipue continentur. Primum ad tes pertinet quarum polſeſsio acquiritur. Alia duoadra. tionem acquirẽdi. Primum enim dicitur, quæ corporaliaſunt poſsideripoſſe. Alcerum eſt, poſſeſsionem nobis acquiicor- pore& animo. Tertium eſt cum dicimus corpore& animo poſſeſsionem acquiri, non ita rem intelligendãà, qual corpo- re tota res contrectanda ſit, cuius poſſeisionem adip ſci volu- mus. Vt ſi quis velit adipiſci poſſeſsiouem fundi alicums, non neceſſe ſit lingulas gle bas eius fundi circumire, ſed ſufſicur per quamlbert eius partem introire. Hæc tria nos diſcutie· mus& interpretabimur ſigillarim. Primum igitur eſt, Ea quæ corporaiis ſunt poſsideri Paulus ſentit, cum dicit cot- poralia poſsideri, non quidem omnia quæcunquc corpots- lia ſunt poſsideri, ſed non niſi corporalia poſsider, poſſe. ud enim ſi res ſacra ſit, ſi religioſa? non dicemus eam poſle polii deri. atque idem dicitur in l. Seruus.§. incorpotales. de acqul- rer. dom. Nec id mirum, quia poſſeſsio facti eſt. Polleſsioac- quiritur animo& corpore. At corpore apprehendinonpo- teſt, quod incorporeum eſt. Tangi nullates poteſt niſi co- poralis, vt inquit Lucretius. Quæ ünt corporales& incot- porales res, arbitror vos didiciſſe vel ex iplis laſtitut. titul.dt reb. corpo.& incorpo.& titul. de rer. diuiſ. Incorporalestes ſunt, veluti ſeruitutes, quæ apprehendi non poſſunt, quæii- telliguntur,& animo tantum concipiantur. Hæc iura dcun- tur res incoporales. Ideo ſeruitutes dicuntur non pobsideti l. ſequitur.§. ſi viam. de ſeruit. l. ſi ædes.§.bertas. de ſeru'yib. præd. Sedtamen eoventum eſt vtilitatis cauſa, vt harum te⸗ rum, quæ incorporales ſunt, vſus habeatur pro polleitohe: Ideoque hæ res dicuntur quaſi poſsideri. Vnde duimusiniq- terpretatione ipſius tituli diſtinguendam eſſe poſleßionem à quaſi poſſeſsione ex ſententia Theophili in Iuſtitut. dein- terdict. vbi vocat e vſum, non&εεκt. Poſlumus hi rebus vti, idque expreſſum eſt in l. quoties. de leruit. vrbpigd Receptum eſt, inquit Iuriſconſult. ex ſententia Labrouis, vſum ſeruitutis pro poſſeſſione habendum eſſe, acque ideo quadam iuris traditione ius aliquod transfertur in cum cul ſeruitus eſt conſtituta. Hinc fit, vt pro ſeruitutibus dentut interdicta quaſi poſſeſsoria.l. quoties. de ſeruit. icuij. 8. A- riſto.ſi ſeru. vendi. interdictum datur vti poſs detis. Siquis
non patiatur me vti ſeruitute in cuius quafi Poſsellioncn
qui-

0., 1 donäm
— —
nusdegann
zdipilämun
lecits täh d
. 4
aizcguite, lguwiree 3 rwincng tuckacgimt ſt. Nlutnade
pu lerd, an
de rläfuügt
ant, Or.
entur. Dious iritut, Alktu ur, quxcunan nem nodbuſ mus colpatt eligeaca pi etsionem thu jem fundaunn cixcumReſt Heæctrundd- Primum bu
ſentit, Gni
a qurcuogunf
lapobäka icemüseanfe incoiyvdis
ofachelt 1 3 dteaphtehate
dulläcsrche
9 4
0 7 3 3 7) 4 4 ₰ In T 1t. I atquirn
quia quali poſſeſſio quædam eſt harum rerum incorpora- lium. Et hodie hoc genus experiundiv ſitatum eſt apud nos. Dicitur, Complaincte en cas de ſaiſine. Hinc tractata eſt quæ- ſtio à vulgaribus interpretibus ‚an lex municipalis, ſiue ſta- tutum de poſſeſſione loquens intelligédum lit eriam de quaſi poſleſſione ſeruitutum,& aliarum huiuſimodi rerum quæ in- corporales ſunt. Quæſtio eſt multum vexata, in qua reperitur ingens conflictus& contentio,& dubitari poteſt vtra ex o- pinionibus contrariis plures defenſores habeat, aut maio- res. Ego autem non dubito, quin lex huiuſmodi de quaſi poſ- ſeſſione accipi debeat, quo catu non ſit diuerſa ratio: cum prę- ſertim verbis interpreratio conueniat. Non enim male dici- tur poſſidere, qui quaſi poſſidet. Mouet me exemplum ve- terum Iuriſcõſultorum, quoties agitur de interpretatione le- gis, aut ſtatuti, Iuriſconſulti veteres quod de poſſeſſione con- ſtitutum eſt producunt interpreratione ad hanc quaſi poſ- ſeſſionem, idque apparert in interdicto vti poſſidetis. Inter- dictum vti poſſidetis, ita conceptum eſt, vt appareat præto- rem loqui de poſſeſſione:& tamen luriſconſul. ſic producunt & extendunt, vt ad quaſi poſſeſſionem& ad vſum ſeruitutum pertineat.
Sententia luriſconſult. eſt interdictum vti poſſid. dandum eſſe pro ſeruitutibus.dict. leg.ſicuti.§. Ariſto. Si ſeruitus vin- dic. Nec nos mouere debent argumenta diſſentientium, quæ mihi ineptiſſima& leuiſſima eſſe videntur. Veluri quod dicunt verba ſtaturorum proprie& ſtricte accipienda eſſe ex leg. 3.§. hæc verba. de negot. geſt. Ego iam ſæpe alias oſten- di quam ſit alienum à ratione id quod ab eis pro certiſſimo axiomate adduci ſolet, ſcilicet verba ſtatutorum proprie& ſtricte accipienda eſſe: quaſi in ſtatutorum interpretatione non magis ſpectare debeamus ſententiam legislatoris, quam verba quibus vſus eſt. In eaque legis interpretatione ſiue ea municipalis ſit ſiue ciuilis, locum ſemper habere debent illa Shdxaa:& mentem magis quam verba legislatoris ſpectare debemus. leg. ſcire leges. de legibus. Et mirum eſt non ſatis animaduerſam eſſe rationem illam interpretandi qua vtun- tur Iuriſconſulti in interpretatione edictorum prætorio- rum, ab his qui illud axioma ſuum confinxiſſe dicuntur imi- tatione Vlpiani dict. leg. 3. de negot. geſto. Si nobis conce- dant ſequendum eſſe hoc exemplum, concedere etiam de- bent nobis permittendum eſſe in interpretarione ſtatutorum id quod Vlpian. fecit in interpretatione edictorum. Dubium enim non eſt quin falſiſſimum ſit quod dicitur, in interpre- tatione ſtatutorum ſtricte& proprie verba accipienda eſſe. Hæc de primo quod obſeruandum eſſe diximus ex hoc Pau- licapite.“
Secundum eſt corpore& animo acquiri poſſeſſionem, nec ſolo animo, nec ſolo corpore, ſed vtroque concurrente. Debet interuenire corporalis apprehenſio, debet accede- re animus poſsidendi. Loquitur enim de acquirenda poſ- ſeßione; Nam retinetur poſſeſsio ſolo animo, licet abſit corpore. leg. licet. Cod. eod. vulgo excipi ſolent aliqui caſus
in quibus dicitur ſine corporis apprehenſione ſolo animo ac-
quiri poſſeſsionem. Sed in illis fere caſibus ſenſu aliquo cor- poreo vtimur. Iſtos caſus nos ſummatim perſtringemus, eoſ- dem in aliis locis copioſius explicaturi. Vnus eſt in leg. 1.§. ſi iuſſerim. ſupra hoc titulo. Item acquiritur mihi poſleſsio, etſi cam non apprehenderim corpore meo, ſed tamen ac- quiritur ſi non meo, certe alieno, quod ſufficit. Item ſi iu- beam rem in conſpectu meo poni, cum quis mihi traditu- rus eſt rem aliquam,& iubeo in conſpectu meo poni, licet cam corpore meo non contingam, tamen ſolo aſpectu di- cor poſſeſsionem acquirere. Sed tamen acquiritur hæc poſ- ſelsio non ſine conſenſu corporeo. Aſpectus enim ſenſus eſtcorporeus. Vnde non poteſt male dici etiam corpore ac- quiri hoc caſu. quid enim refert an pedes, an oculos in alie- num inferas? Paulus noſter videtur diſtinguere hunc aſpe- Wu ãcorpore cum ait, Corpore& actu aſpeltus meus, inqui c, 2n eud uc berause. Sed nos de verbis admodum ſolicitos Siſenamdr S0, 3 dnagisde rebus ipſis, modo rem ipſam rantum animi fuscor d aideiſede Saeeere 3, d gis de nomine, quam dere e ne ei d1) hderie ee in l quarundam. ad finem bui itul. C. iecaaplum 1scrag unem huiustitul. Cum quis cuſtodem
227 ₰. 3 ,2 74„ enda velamit poſſeſ.
633 ponit, cuſtodis corpore dicitur acquirere poſſeſsionem, hic interucnit actus corporalis, non quidem eius cui poſſeſsio ac- quiritur, ſed eius qui apprehendit rem. Apprehenſio quæ- dam eſt, quæ fit corpore alieno, non autem noſtro. Simile ex- emplum eſt in retẽtione vſusfructus, in l. quiſquis. C. de don. Si quis donauerit mihi rem aliquam retento vſuftuctu, hac retentione vſufructus transfertur in me dominium rei do- natæ. Sed corpore donantis& retinentis vſumfructum, mihi acquititur. Idem receptũ eſt in conſtituto, ſi quis conſtituerit ſe alterius nomine poſsidere. Ecce ego tibi vendo aliquod prædium hoc animo, vt poſſeſsionem inte transferam: tibi non licet ad eum locum accedere, quia forte longe abeſt. Ego conſtituo me tuo nomine poſsidere, poſſeſsio tibi acquiri- tur. Quiais poſsidet cuius nomine poſsidetur. l. qui meo. infr. hic.l. acquiritur. de acquir. rer. dom. de quo fuſius dicturi ſu- mus ad dic. l. quod meo. Alius caſus eſt in l. clauib. de contrah. emp. Si quis mihi vendiderit frumentum, quod in horreo eſt,
& mihi tradiderit claues eius horrei: traditis clauibus trans- fert in me dominium frumenti, licet frumẽtum illud omnino nõ aſpexerim. Certe interuenit etiam hic aliquis actus intra- ditione& acceptione clauium. Hoc vtilitatis cauſa receptum eſt, etſi res ipſa non tradatur. Aliud ſimile exem plum eſt inl. I. C. de don. Si quis vendiderit rem aliquam& tradiderit in- ſtrumẽétum emptionis, quo acquiſierat cam rem ab alio, poſ- ſeſsio transfertur. Hoc eſt etiam receptum vtilitatis cauſa. V-
tilitas hominum exigit, vt paulo benignius hæc, quæ de poſ- ſeſsione transferenda dicuntur, interpretaremur. Hi ſunt ca- ſus, qui vulgo excipi ſolẽt, in quibus vix vnus reperitur, in quo non ſit aliquis actus corporalis, aliqua apprehenſio. Solo igi- tur animo ſine corpore non acquiritur poſſeſsio, vc Paulus
ait. Et quod moribus noſtris receprum eſt de hærede, vt ac- quirat dominium rerum hæreditariarum& poſleſsionem ſi- ne vlla traditione:hoc contrarium eſt iuri Romano l.cum he- redes. Protinus transfertur poſſeſsio& continetur à defun- cto. Ex iam dictis exiſtit quæſtio an ſufficiat animus retinen-
di: veluti poſsidebam fundum, quem mihi traditum putabam ab alio, qui reuera traditus non erat. Sic habebam animum tantũ retinendi poſſeſsionem. An hoc animo retinendi fundã mihi acquiſita dici poſsit poſſeſsio? Quæſtio eſt in vtranque partem diſputari ſolita,& vtraque opinio ſuos habet defenſo- res& propugnatores. Ego autem puto ſufficere animum il- lum rerinendi. Paulus enim vult animum tantum interueni- re. Nec obſtat animum hic retinendi interuenire, non acqui- rendi, hoc enim eſt nimis acute leges inſpicere. loquitur de a-
nimo acquirendi, non retinendi, aiunt,& vtuntur brocardi- co ſuo axiomate. l. non omnis. de reg. iur. Actus agentis(in- quiunt)non vltra eius intentionem operatur. Ego fareor hũc,
qui poſsidet fundum animo retinendi, habere poſſeſsionem, ſed credibile eſt eum, quiretinere vult, benter acquiſiturum eſſe, ſi ſciret ſibi nondum traditum fuiſſe. Alia queſtio ad eun-
dem locum pertinens eſt, de quaſi poſſeſsione rerum incor-
Poralium. Diximus enim heſterna die res tantum corporales proprie,& vere poſsideri. Res autem incorporales, cuiuſmo- di ſunt ſeruitutes,& alia eiuſmodi iura non poſsideri, ſed qua- ſi poſsideri. Quia vſus earum rerum habetur pro poſſeſsione, quamuis proprie poſſeſsio non ſit. Vnde quæritur quomodo
acquiratur hæc quaſi poſſeſsio rerum incorporaliurn. Non e-
nim idem poſſumus dicere quod de poſſeſsione. Poſseſſio di- citur acquiri corpore& animo. Quaſi poſseſſio rerum incor- poraliũ non poteſt dici acquiri corpore. Quod incorporeum eſt, non poteſt corpore tangi. Quid igitur dicemus? Vlpi. no- ſter inl. 3.§. dare. de vſufr. docetrationem acquirendi: ita ac- quirenda eſt nobis res aliqua incorporalis, velut vſusfructus (vſusfructus enim numeratur inter res incorporales l. 2. de rer. diuiſ. Inſtitu. de reb. cor. in princ., Docet igitur I.C. quo- modo vſusfuctus detur. Dicitur enim dari vſusfructus& quaſi quoddam dominium transferri in vſufructuarium. lus quoddam in eum transfertur ſimile dominio. Eſt ius quoddã reale, propter quod datur eiactio in rem.§. æque. Inſtitu. de actio. Sed quomodo dari poteſt inquit)vſusfructus, cum nõ poſsit apprehendi manu, corpore? Iuriſconſultus ait vſum- ftuctum dari dupliciter, vel inducendo in fundum eum cui
vſusfructus conſtituitur. Si dominus fandi qui vult conſti-
tuere vſumfructum induxerit vſufructuariũ in poſseſſionem
————

634 fundi, tunc intelligitur ei datus vlusfructus, vel(inquit) pa- tiendo eum vti frui,&c. Etiamſi non induxerit eum in fun- dum, ſed tamen paſſus ſit eum percipere fructus ex eo fun- do, tunc etiam intelligitur datus vſusfructus. Queſtio eſt hic vulgo tractara, an vtrunque ſit neceſſarium, id eſt,& inductio in fundum& patientia domini, vt inductum àte in fundum patiatur vti frui. Sed verba luriſconlulti, in dict. leg. latis demonſtrant alterum ſufficere, loquitut enim diſiun- ctiue inducendum eſſe in poſſeſſionem, vel patiendum vti frui. Sufficit igitur alterum, vel patientia domini„Vel indu- ctio in fundum,& ſic eſt intelligendum quod dicitur in l. ſi e- 30.§. I. de public. in rem actio. actionem non tantum darider fructu, ac etiam de ſeruitute pet tra vel per patientiam: altero 1 tutes, vel traditione ‚vel patientia. kundum, velpatiendo, conſtituere ſeruitutem vult, ea leruitute vti. Sic etiam mihi accipiendum videtur, quod dicitur in J.§. 1. de ſeruit. ruſtic. præd. Traditio(inquit)& patientia ſcruitutum inducunt offi cium prætorus. Loquitur luriſconfultus de quibuſdam ſeruitu- tibus extraordinariis, pro quibus non videbatur actio confeſ- ſoria& negatoria, quæ iuris ciuilis ſunt, competere. cit hæc verba: Traditio& patientia,&c. primum officium prætoris eſt actionem dare, ſi conſtituta ſit huiuſlmodi ſerui- tus, vel per traditionem ‚Velper patientiam. Hæc mihi viden- tur ſeparanda eſſe, quamuis aliqnid ambiguitatis ſit in his ver- bis. Alterum enim fufficit, vt ex his quæ iam dicta ſunt mani- feſtum eſt. Hæc de ſecundo, quod diximus obleruandum eſ- ſeex verbis Pauli noſtri in hoc capite. Admonuimus heſter- na die his verbis Pauli tria præcipue contineri, primo, corpo- ralia poſſideri, non incorporalia, ſecundo, poſſeſſionem ani- mo,& corpore acquiri. Tertium eſt de quo nunc dicendum
videtur. 4
Ad acquirendam poſſeſſionem fundi ſufficit quamlibet eius fundi partem circumambulare. Quod autem hic di- cturi ſumus pertinet ad interpretationem ſuperius dicto- rum. Diximus corpore& animo acquiri poſſeſſionem. Quid hoc eſt animo& corpore acquiri poſſeſſionem? Quomodo fundus aliquis corpore acquiritur? an oportet pedem po- nere in omnes glebas fundi? Hoc videtur ſubtilitas iuris exi- gere, ſi non poteſt ſine corpore acquiri poſſeſſio. Sedre- ceptum eſt contra hanc ſubtilitatem iuris, vtilitate ſuaden- te, vt ſufficiat quamcunque fundi partem introire, vt non neceſle ſit ſingulas eius glebas circumire, vt hic Paulus ait. Dum ea mente,&c. Ac ſufficit ingredi partem aliquam fun- di eo animo, vt is qui ingreſſus eſt fundum vſque ad termi- num poſſideat. Addenda eſt exceptio ex leg. quod meo.: 8.§. vltimo,& aliis quibuſdam legibus, quæ alias videntur con- trariæ eſſe. dicta lex, quod meo. opponitur huic legi tan- quam contraria apud Acceurſium, in ea enim dicirur, Siex-
e corporali, ſed etiam de vſu-
Traditione inducendo in
ercitus ingreſſus eſt, cum magna violentia fundum ali-
quemmeum,& exalia parte fundi expulſus non ſim. Nam in altera parte fundi eram, cum exercitus ingrellus eſt al- teram partem. Hic quæritur an amiſerim poſfeſſionem e- jus fundi? Celſus ait: exercitus qui ingreſſus eſt fundum, eam partem tantum, quam ingreſſus eſt, poſſidere, me al- teram partom poſſidere. Hoc videtur repugnans eſſe his, quæ iam à nobis dicta ſunt. Diximus ſi qnis ingreſlus fue- rit partem quamlibet fundi, totum fundum poſſidere di- ci. At in dicta leg. quod meo. exercitus qui ingreſſus eſt pat- tem aliquam fundi dicitur eam tantum partem poſſidere. Cur non dicimus exercitum totum fundum poſſidere? Sed verum eſt quod iam dixi, dictum Pauli accipiendum eſſe cum exceptione. exceptio eſt, Niſi reliqua pars fundi poſſide- ri non poſſit, veluti quia ab alio occupata eſt. Abſque hoc
impedimento quodin re eſt, vel alia cauſa, qui ingreditur
quamlibet partem fundi eo animo, vt totum fundum poſ- ſideat vſque ad terminum, is dicitur totius fundi poſſeſſio-
nem acquiſiiſſe. Hinc quæritur quid ſit dicendum ſi plu-
res ſint, puta plures ſerui, plura præ dia, an qui poſſeſſionem apprehendit vnius prædij, vnius ſerui, reliquos ſeruos, reli- qua prædia videatur quoque poſſidere? Paulus noſter his ver- bis ſatis(niſi fallor)oſtendit omnium harum rerum appre-
Franc. Duareni Comment.
.§. dare.
Cum aitin rem publicianam
ditionem conſtitutam, igitur horum conſtituuntur ſerui-
ſi patiatur dominus fundi eum eui
Erſubii-
henſionem neceſlariam eſſe ad acquirendam poffeſſionem. Sed ſufficit quamlibet,&c. Ex his verbis apparet, Paulu loqui non de rebus diuerſis, ſed de eadem re, Ii totum fam dum vſque ad terminum, Sc. Loquitur de vno fundo ui certum terminum habert,& finem, res eadem eſt. Nondlt igitur mirum, ſi cum apprehenſione vnius partis eius fun. di animo accedente, acquiratur totius eius fundi poſſeſſio. Huc pettinet quod dicitur in leg. prædia. 48. Quidam dona- uit prædia ſimul cum ſeruis, is cui hæc donata ſunt poſſedit ſeruum vnum: quæſtio eſt, an per illum ſeruum adipiſci poſ. ſit poſſeſſionem prædiorum ſibi donatorum? Iuriſconſultus ait poſſe, ſi vel vnus ex ſeruis, qui ſimul cum prædiis donatus eſt, ad eum qui domum accepit, peruenit& in prædia remil- ius ſit. Argumento eſt, apprehenſione ſerui non videri ap. prehenſa eſſe prædia donata, quamuis ſerui donati ſint cum prædis, quia res diuerſe ſunt. Vno poſleſſo, non videnturre- liqua poſſeſſa eſſe. Obiicitur huĩc ſententiæ Lreſtituta. ad§.C. Trebel. quæ nihil adrem pertinet. R eſtituta vna hæreditate tota hæreditas videtur reſtituta. Sedillareſtitutio, quæ fiter 8 C. Trebel.iuris reſtitutio eſt, non facti. Hæresreſtituitſ. deicommiſſario iura hæreditaria: poſſeſſio non reſtituitut. ic accipitur reſtitutio in S. C. Trebel. Argumento eſt, quoddi. citur inl. cum hæredes. Nam mos noſter cuius mentionem feci, contrarius eſt iuri Romano. lure enim Romano non transfertur rerum hæreditariarum poſſeſſio in hæredem, nec in fideicommiſſarium.
Ex his naſcitur quæſtio de vniuerſitate rerum: cum 2agitut de vniuerſitate aliqua: quæ res multas complectitur. Vno, aut altero exemplo contentus ero. Si mihi donatus ſit aliquis co- mitatus, aut ducatus,& velim poſſeſſionem eius adipiſci, an ſufficiat aliquam partem occupare, quodlibet caſtellum, quodlibet oppidum, an vero quæcunque in vniuerſitate con- tinentur apprehendenda& poſſidenda ſint, vt dicatur poſ- ſeſsio acquiſita eſſe comitatus aut ducatus? Inhac diſputa- tione quoties conſtat rem vnam eſſe, aut res ſeparatas, nuli eſt dubnatio. Nam quoties conſtat rem vnam elle, ſullicit ap prehendere partem aliquam eius eo animo, vttotius polſeſsio acquiratur. Cum vero conſtat res diuerſas elle certumeſto⸗ mnium rerum apprehenſionem neceſſariam eſſe. Sed in ſpe- eie propoſita dubium eſt, an ſit res vna quæ vniuerſitas quæ- dam eſt, an res plures. Poteſt dici vna res eſſe ſicut vnusgtex dicitur ‚quiex multis ouibus conſtat. hæc diſtinctio traditur in l. rerum. de vſucapio. Ad quæſtionem igitur propoſitam reſpondendum eſt. Tametſi aliqua diſſenſio ſit,& opinio- num varietas, mihi tamen probabilius videtur ſingulorũpræ
diorum, quæ fines diſtinctos habent, poſſeſſionem apprehẽ·
dendam eſſe, vt ſi in vno ducatu vel comitatu plures ſint pagi plura caſtella, quæ diſtinctos fines habeant, omnia eaappfe- hendenda eſſe. Alias non dicitur totius ducatus,& totius co⸗ mitatus acquiſita eſſe poſſeſſio. Argumento eſt, quod dicitut in I..§.veteres. quam ſupra declaraui. Si plures ſint ſeruihx reditarij, vel legati, non ſufficit vnius ſerui poſſeſſiònem ip- prehendere, niſi aliorum quoque apprehendatur polſeſli. Qui apprehendit poſſeſſionem vnius ſerui hæreditarij, eum tantum pofſidere intelligitur, cæteros non jtem. Et tamen hæreditas vniuerſitas quædam eſt, ſub qua vniuerſitate hæc omnia continentur. Sicut caſtella, oppida, continenturſu comitatu& ducatu. Argumẽtum videtur mihi ſatis idoneum A ſimilitudine ad confirmandam hanc ſententiam, vt oml- um prædiorum, quæ fin es diſtin ctos habent, apprehendend ſit poſſeſſio. Ego ſcio eſſe qui diſſentiant, nec im probabilten horum tamen argumenta facile eſſet mihi diluere. Sed vereo ne nimis verboſus ſim in hac re tractanda. Vetum ill 4 eum male docere, qui omnia docet. Notandum igit memoriæ commendandum illud Eſchili poetæ, da¹ eſſe non qui multa, ſed vtilia nouerit. Hactenus igi quæſtione. W bavike §. Etenim incertam parté rei,&c. Sic enim hæc verba i tur coniungenda eſſe cum ſuperioribus, quia ex èls depenas ant. Dictum fuit ad acquirendam poſſeſſionem undi lon& re partem quamlibet eius introire, dum tamen ea me ia, cogitatione, vt ingteſſus, totum vſque ad termi Vnde quæritur, quid ſi hacmente lit is, qui fun tur, non vt totum fundum vſq; adterminum po
ſter codtr gutc tonc Aca taai ali- 1mc 1nu un. oc 1h ultg luu

ümrwian aninio a d llararde onontehim umendth g ercüm nenn Lenim Ronan eſlioindan
de rermm ompletimſu. donanuban onem eibegt quodlbe t uein rüibettas a länt, nämn atus hüig anttesleumn arwamekkck imo nttoiaſl etlaselle cumt latiamele dih que rüitin tes ellelcum
hæcdiſidäutèt
em igturne illento le le ridererärgii oſſeſiougy wirampbb deant, onuaf s ducasGue
nentoel
=S= S
B
—2-—
1= A ——24—
— é—
5—2 ————
In Tit. Deacquir. veamit. poßeeſ.
quicquid Titius habet in eo fundo, poſſideat. Titius mihi vendidit quicquid iuris habeat in altero fundo„ ego ui- dior fundum, vt poſſideam quicquid iuris habebat in eo fun- do. Queæritur an hacratione ſit acquiſi tapo ffeſſio? Paulus ait acquiſitam non eſſe: tunc enim acquiritur poſſeſſio cum quis ea mente ingreditur fundum vt totum vique ad termi- num poſſideat. In quibuſdam libris ita legitur, Ad enim in- certam reipartem,&c. In Florentin. diuerſa lectio eſt, Pncer- tam partem,&c. Sed prior lectio magis conuenit huic inter- pretationi, erſi non multum referat. Prior lectio paulo ma- nifeſtius oſtendit hæc verba pendere ex ſuperioribus,& cum ſuperioribus iungenda eſſe. Incerta pars fundi non poteſt poſſideri, oportet eum qui vult poſſeſſionem alicuius fundi acquirere, eo animo eſſe, vt vel totum, vel certam partem poffideat. Si eo igitur animo ſit, vt poſſideat quicquid Ti- tius poſſidet, nihil agit. Sed qua ratione id conſtitutum eſt à veteribus, vt poſſeſfio ita acquiri non poſſit? videtur enim id paulo alienum eſſe à ratione. Certum eſt huiuſmodi ven- ditionem valere, ſi quis mihi vendat quicquid iuris habet in aliquo fundo. Valet venditio, etſi incerta ſit pars, quam mi- hi vendidit. Cur igitur non dicimus parrtis incertæ mihi ac- quiri poſſeſsionem? Ego reſpondeo: Vtile viſum non fuiſſe iuris auctoribus, tam late hoc porrigere interpretatione ſua, quod conſtitutum erat lure ciuili„‚de acq uirenda poſleſsio- ne, animo& corpore. Ecce iure veteri conſtitutum eſt ſub- tili jure, poſſeſsionem non acquiri niſi animo& corpore. Si ius illud omnino ſequamur, nihilque temperemus interpre- tatione,& æquitate, neceſſè erit, vt qui volet acquirere poſ- ſeſsionem fundi alicuius, omnes eius fundi glebas circum- ambulet,& corpore ſuo apprehendat adeo, vt ſi aliqua parti- cula ſit fundiin quam pedem non intulerit, eius poſſeſsio non ſit ei acquiſita. b Sed contra hanc ſubtilitatem iuris vtilitate ſuadente indu- ctum eſt à ptudentibus, vt Iufficiat quamlibet fundi partem circumambulare, nec neceſſe ſit in ſingulis partibus eius fun- di pedem ponere. In hac interpretatione ſua, meminerunt veteres l. C. præcepti, Ne quid nimis. In hac extenſione§. C. voluerunt veteres modum adhibere: eatenus receſſerunt à ſubtilitate iuris veteris, quatenus id vtilitas hominurn flagita- bat. Satis viſum eſt, conſultum eſſe vtilitati hominum: nec vltetius progredi voluerunt. Ergo nos mouere non debet, ſi contractus emptionis ita initus valeat: Si quis mihi vendat quicquid iuris habet in fundo, id enim non pertinet ad poſſeſ- ſionem. Ex eoque intelligere poſſumus, quod tractatur apud Accurſium: Titius certam partem fundi poſsidebat, is mihi tradidit. Is in me tranſtulit quicquid iuris habebat in ea re: ego qui incertus ſam quid Titius poſsideat, ingredior fundum a- nimo acquirendi quicquid Titius poſsidet: quæritur an ſit ac- quiſita poſſeſsio? Et dicendum eſt non acquiri. Igitur incer- tam partem fundi non poſſumus poſsidere. Huc pertinet quod dicitur in l. ſi fur. 3 2.§. vlt. de vſufruct. obſeruandus eſt diligenter locus in quo docet nos Pomponius quomodo in- telligenda ſit pars incerta in hac diſi putatione. Mera ſubtilitas iuris veteris hic retinetur, quia alioqui latis conſultum eſt v- tilitati& commoditati hominum: ſecundum ſubtilitatem iuris veteris oportet nullam non partem, nullam non glebam fundi attingere. receſſum eſt quadantenus ab hac ſubtilita- te, ſed ita tamen vt certum oportet eſſe conſilium eius, qui poſſeſsionem adipiſci vult, alioqui nihilaget fundum ingre- diendo. Meraſubtilitate,&c. Ergo ſecus de æquitate, vt ait ineptiſsime Accurſius. Eodem pertinet, quod dicitur in l. lo- cus. 36. ex eo quod diximus incerram partem fundi poſsideri non poſſe, exiſtit huiuſmodi quæſtio. Titius fundum com- munem cum Sempronio habebat: dimidiam eius fundi par- tem habebat pro indiuiſo, quæ pars habetur magis animo, quam corpore. l. ſi ſeruus communis. de ſtipul. ſeru. Is partem communem mihi donauit vel vendidit, ego volo adipiſci poſ- ſeſsionem eius partis, hæc pars incerta eſt,& adeo eſt incerra, vtnon poſsit oſtendi diſcreta& ſeparataà parte alterius, cu- juſmodi ſunt partes inter hæredes ante diuiſionem rerum he- 1 editariarum. Cuiuſmodi ſunt etiam inter ſocios. ldeoq; cer- 2 pars ab incerta diſtinguitur.l. ad certam. de ſeruit. Quomo- e eiurce b ae Tunrt; J. C. ait acquiri poſſe,& quod dictum ncertaparte, intelligendum eſſc aliter. Hic vocar cer-
tam partẽ propter materiam ſubiectam in hac diſpututione: pars illa indiuiſa dicitur cerra, quãuis alias incerta dicatur. In- certa igitur pars quænam dicitur in hoc tractatu? Multum in- tereſt, vtrum ita dicam, vendo tibi tertiam partem fundi, quæ mihi communis eſt cum alio: An vero, tibi vendam quicquid iuris habeo in eo fundo, in altero maior eſt certitudo. lam re-
ſpondendum eſt argumento Accurſiano, quod pleriſque ad-
modum argutum eſſe videtur. Sic ille ratiocinatur: Quiequid vindicatur poſsidetur, incerta pars vindicatur: ergo incerta pars poſsidetur. Eſt ſyllogiſmus Accurſij. rei vindicatio datur contra poſſeſſorem. l. officium. ſupra de rei vend. Datur do- mino aduerſus eum, qui poſsidet. minor propoſitio vera eſt. l. quæ de tota.§. incertæ. de rei vindicat.& l. 1. Cod. de alie. iud. mut.cauſa. Incertæ rei admittitur rei vindicatio ex cauſa. Ego reſp. Cum dicimus incerram partem vindicari,(hæc eſt enim minor propoſitio)intelligimus partem, que incerta eſt aduer- ſus alium in iudicio agenti. Aliquando pertmittitur ei, qui vin- dicat, incertam partem petere ex cauſa, quia non poteſt ei co- gnita eſſe pars, quam petiturus eſt, propter alterius factum, vel propter aliquod aliud impedimentum. Exemplum eſt in d.§. incertæ. Si legatarius petat ex teſtamento incertus, an ſit locus legi Falcidiæ, iuſta eſt cauſa admittendæ petitionis in- certæ partis, alias adimeretur agendi facultas in concluſone eius: ergo incerta pars poſsidetur. Hoc verum eſt de ea parte, quæ incerta eſt vindicanti. Ego id oſtendam planius. Nihil prohibet me poſsidere partem fundi, quæ tibi incerta ſit, mi- hi vero certa, id poteſt accidere. Ego poſsideo partem fundi, quæ mihicerta eſt, ſcio enim quam partem poſsideam, tibi ve- ro incerta, quia quam partem poſsideam ignoras. Si alicer in- telligas concluſionem Accurſij, non recte ratiocinaberis. Ce- tera quę ad hunc locum pertinent dicemus in interpretatione dictæ l. locus. § Neratius& Proculus,&c. Ex eo, quod ante diximus poſ- ſeſſionem acquiri corpore& animo, exiſtit quæſtio dethe- ſauri poſſeſsione acquirenda. Quæſtio eſt, ſi quis poſsideat fundum in quo ſciat theſaurum reconditum eſſe, an intel- ligatur theſaurum poſsidere, an poſſeſſo fundo intelligatur theſaurum quoque poſsidere, quem theſaurum poſſeſſor nõ contrectauit,& attigit corpore ſuo? In hac quæſtione diſſen- ſio fuit inter veteres Iuriſconſul. inter Proculianos,& Sabi-
nianos. Diuerſæ fuerunt ſectæ Iuriſconſul. quarum mentio
eſt in leg. 2. de orig. iur. Hic ſententiam Proculianorum re- fert Paulus noſter in initio. Horum ſententia fuit, ſolo affe- ctu poſſidendi acquiri poſſeſsionem theſauri ab eo, qui fun- dum poſsidet, in quo theſaurus reconditus eſt, quaſi neceſſe non ſit corporaliter apprehendi theſaurum, ſed ſufficiat ha- bere animum ipſum poſsidendi. Apertiſsima eſt ſententia Neratij& Proculianorum: nonnihil obſcuritatis eſt in ver- bis: nam Neratius& Proculus, vt nobis hic Paulus ait, dicunt, ſolo animo non poſſe nos acquirere poſſeſsionem, niſi an- tecedar naturalis poſſeſsio,& inde ſubicit: Ideoque ponit pri- mum ſolo animo non poſle nos acquirere poſſeſsionem- Deinde ex eo infert, ſolo affectu potſsideri theſaurum, imo contrarium porius effici videtur. Nam oportebat dicere præ- cedere debere corporalem apprehenſionem. M2deoque,&e- Quidam exiſtimant hanc particulam ideoque, non habere vim inferendi, ſed coniungendi. Sed nullum authorem in- uenio, quiid probet. Veriſimile igitur eſt hic integram ſen- tentiam non referri, quam plenius aliquanto expreſſerant Neratius& Proculus, camque ideo deſeribere non curauit Paulus, quia extabant eorum libri. Simile quoddam annota- ui adl. 4.de verbo. obligat. in explicatione Catonianæ diſtin- ctionis, cum tractarem de diuiduis,& indiuiduis. Sed fruſtra hic diſſerimus de verbis, cum apertiſsima ſit ſententia. Acce- dit horum ſententiæ opinio Manilij& Bruti, antiquiſsimo- rum luriſeonſultorum. Brutus& Manilius putabant theſau-
rum fundo poſſeſſo non ſolum poſsideri, ſed etiam vſucapi,
quod verum non eſt ſecundum Pauli ſententiam, qui oſten-
dit etiamſi Proculi opinio vera eſſet, etiamſi vere& recte di- ctum eſſet à Proculo& Proculianis, tamen non vſucapere. Is
enim qui neſcit, non poſsidet theſaurum. Aur ſcit theſaurum
eſle in eo fundo: aut neſcit: Si neſcit, quomodo poteſt polsi- dere? non habet animum poſsidendi. Proculiani require-
bant affectum poſtidendi. Si dicas ſcire poſſeſſorem fundi
635
——
h. 1
“

“
—-—ſ
636
theſaurum eſſe, propter ſcientiam inhibetur vſucapio, quia bona fides in vſucapione requiritur. Qupmodo poteſt bo- na fide poſſidere, qui ſcit alienum eſſeꝛleg. ſiue poſfeſſionem. infra de vſucap. Hocargumento vtitur Paulus. Alia eſt opi⸗ nio Sabini, quam Paulus noſter probat. Sententia igitur e Sabini, quam ſequi debemus in propoſita ſpecie. Theſau- rum ita demum poſſideri à poſſeſſore fundi ſi loco motus ſit, ſi apprehenſus ſit. Ergo ſolo animo non acquiritur poſ- ſeſſio, quod eſt conſentaneum iis, quæ jam à nobis tractata ſunt in§. proxim. poſſeſſionem non acquiri aut animo tan- tum, aut corpore tantum. 8i quis obiiciat poſſideri fundum, & ideo theſaurum, vt dictum eſt in interpretatione iſtius capitis in princip. ſufficit quamlibet partem attingere. Si in- grediens fuadum ea mente& coꝶitatione ſtt, vt totum fun- dam poſſideat. Cur ergo hic non idem dicemus vt qui fun- dum poſſidet, is etiam theſaurum qui eſt in fundo, poſſide- re intelligatur. Sed ratio manifeſta eſt eius differentiæ, non enim thelaurus eſt pars fundi, ac ne acceſſio quidem. Qupd
ſupra dictum eſt de acquiſitione fundi cum quis ingreditur
partem, id diuerſam rationem habet. Theſavrus non eſt pars fundi, eſtres omnino diuerſa& ſeparata: apprehenſa poſ-
ſeſſione vnius rei, non ideo res diuerſa dicitur poſſideri. Con-
cludendum igitur eſt theſaurum qui in fundo eſt, ita demum poſſderi ſiloco motus ſit. Aduerſus hanc ſententiam mul- ta obiiciuntur. Ia primis obiicitur id quod iam ſæpe à no- bis dictum eſt& repetitum ex leg. clauibus. ſupra de contrah. empt. Si quis mihi vendiderit frumentum aut vinum quod in horreo eſt, traditio clauis ſufficit ad transferendam in me poſſeſſionem frumenti& vini venditi, etſi ego non appre- henderim frumentum aut vinum mihi venditum, acne a-
ſpexerim quid. Cur ergo idem non dicemus in ſpecie noſtra
vt acquiratur poſſeſſio theſauri? Videntur enim ſimilia eſſe. Nam ſicut frumentum& vinum continentur horreo cuius claues mihi traditæ ſunt, ita etiam theſaurus fundo in quo re- conditus eſt. Sed hæc diſsimilia ſunt, idque Paul. oſtendit po- ſtremis verbis huius capitis cum ait, Quia non ſit ſub cuſtodia, cgc. Ecce cum venditor tradit emptori hotrei clauem in quo poſitum eſt frumentum aut vinum venditum, accepta cla- ui id habet ſub cuſtodia ſua, atque ideo facilius intelligi- tur in eum translata poſſeſſio rei venditæ, et ſi theſaurus ſit in agro meo, non ideo eſt ſub mea cuſtodia. Rurſus obiicitur id quod à nobis dictum eſt in leg. 1.§. ſi iuſſerim.& leg. quod meo.§. ſi venditorem. infra. Acquiritur nobis poſſeſſio rei etſi loco mota non ſit: exempli gratia, Si quis mihi rem ali- quam vendiderit,& eam procuratori meo tradiderit. Hoc amplius etſi poſita tantum ſit in conſpectu meo, dicitur mi- hi acqgniſita poſſeſsio huius rei oculis, aſpectu meo. l.& meo. §. ſi venditorem. infra hoc titu. Cur ergo hic non dicimus ac- quiri poſſeſſionem theſauri qui eſt in fundo reconditus, etſi loco motus non ſit? quæ ratio mouit Paulum& Sabinum vt dicerent theſaurum eſſe mouendum loco? Reſponden. eſt etiam diſfimilitudinem eſſe in his omnibus ſpeciebus. Diſſimilitudo& varietas reperitur quæ varium ius inducit. Sed ea ab omnibus non proſpicitur, ſed ab attentiſſimis tan- tum& exercitatiſſimis. Adeo verum eſt quod Plato dixit ſa- pientis eſſe ſimilitudines rerum& diſſmilitudines cogno- ſcere. Diſtimiles ſunt hæ ſpecies in§. ſi iufſferim: aliqua mo- tio eſt& aliquis actus corporalis interuenit. Cum mihi of- fertur à venditore res vendita, eaque ponitur in conſpectu meo iuſſu meo, hic aliquis actus corporalis eſt quamuis eam corpore non contingam. hic actus videtur ſufficere ad ac- quirendam poſſeſſionem. In hac autem ſpecie in qua quæ- ritur de poſſeſſione theſauri acquirenda, nihil tale apparet. theſauro nõ effoſſo nullus actus eſt corporalis, nihil eſt præ- ter animum& affectum, ex quo poſſimus dicere de lldem eſſe poſſeſſionem. Ergo theſaurus eſt loco mouendus, vt
acquiratur. Non ait corporaliter fundi poſſefſionem opor-
tere apprehendi, ſed loco mouendum eſſe, vt ſaltem in con- ſpectu eius ponatur qui poſſidet. Præterea oppugnatur hæc ſententia aliis quibuſdam argumentis ex§. theſauros. Inſtitu. de rer. diuid. vbi dicitur acquiri inuentori. Peruulgatum eſt ſi quis inuenerit theſaurum acquiriinuentori. leg. ſi is qui.l. nunquam. 9. theſaurus. de acquir. rer. dom.& d.§. theſauros. Non autem ei qui occupauerit, qui apprehenderit, qui lo-
Franc. Duareni Comment.
co mouerit. Ergo videtur neceſſe non eſſe quod Paulus hic
theſaurus inuentori:& luſtinianus in Inſtit.
ait vt theſaurus loco moueatur. Haic obiectioni nos ita te ſpondemus, quod dicitur in locis iam adductis acquitiin. uentori: id accipiendum eſt de dominio& proprietare. Hic autem nos loquimur non de acquiſirione dominijipſiusthe. ſauri, ſed quæritur, quomodo deuirrm Poſſelſio thelau. ri:& dicitur acquiri poſſeſsio theſauri cum theſaurus loco motus fuerit. Non pertinet hic locus ad acquiſitionem qo. minij aut proprietatis. Nam ſæpe accidit alias, vt nobisac.
quiratur dominium ſine poſſeſsione. leg. cum hæredes. inftz
Ego quidem ſcio dubirari an dominium acquiratur ſola in. uentione, an vero neceſſaria ſit corporalis apprehenſio. Eſ. que quæſtio vulgo agitata quæ nihil pertinet ad poſſeßio.
nem. Egoputo indubitatum eſſe quod dicimus de poſfeſ.
ſione, ſcilicet apprehenſionem neceſſariam eſſe. Sed cum quæritur de dominio, maior eſt quæſtio& dubitatio. Nosde
eare aliquid attigimus in interpretatione l. 1. Et inutnire in
locis quos adduximus videtur ſignificare occupare.leg.ſ Bar-
ſatoram. Cod. de fideiuſſor. Sed hæc quæſtio eſt de poſſeſcio- ne, non de dominio. Hec de ſententia Sabini& Pauliin hoc
loco. Exhis conſequens eſt, non recte dixiſſe Brutum& Ma-
nilium vſucapi poſſe theſaurum: ſed hic incidit difficulta.
Nam vſucapio videtur hic locum habere non poſſe, etiamſ theſaurus loco motus ſir, eriamſi theſaurus poſsideatur. Quod ſi verum eſt, inepte diſputatum eſt à veteribus devſa- capione à Manilio& Bruto. Id ego plenius explicaturus ſum. Theſaurus poſtquam inuentus eſt& apprehenſus, ſtatimſi occupantis.§. the ſauros. Inſtitu. de rer. diuiſion.& ali loci quos adduximus. Cum ſtatim effectus ſit meus, ineptum aſt quærere an à me vſacapi poſsit. Nam quod meum eſ, me vſucapi non poteſt. l. ſequitur.§. Lana. infra, de vſucap; ſic itaque. Inſtitu. de actio.& l. 3. de vſucap. Res meaſitper
vſucapionem:vſucapio eſt acquiſitio dominij. dict. l.3. Cer-
tum eſt theſaurum acquiri ei qui inuenerit& qui occupaue- rit: ſi igitur ſtatim ei acquiratur, quid eſt quod hic tractarut de vſucapione theſauri? non fuit opus hac diſputatione. Hi ita diſtinguit luriſconſultus, ac ſitheſaurus vſucapi polſet
poſtquam apprehenſus eſt. Huius nodi explicaodi cauſa
quidam dicunt theſaurum dupliciter accipi. Et reuera du- plex eſt ſignificatio huius verbi theſaurus. Vna eſt in le. nun- quam.§. theſaurus. de acquit. rer. domin. theſautus eſt qu-
dam vetus depoſitio pecuniæ cuius non extat memorna. Ei
ſic Paulus definit theſaurum. eod.& Imperator ſubtitulodę thelauris lib. 10. C. Sed aliter accipitur theſaurus apud luti- conſultos, proreb. nempe conditis, etiamſi extet memotia & extet fortaſsis dominus, quo ſenſu accipitur in leg peregte, hoc titul. vocat luriſconſultus theſaurum pecuniam quam peregre profecturus recondiderat in terra: ſic etiam acci· pitur in leg. theſaurus. ad exhib. Hic manifeſtum eſttheſau- rum aliter accipi quam definierit Paul. in dict. leg. nunquam. §. theſaurus. de acquiren. rer. dominio. Theſaurus hocpoſte- riore ſenſu dubium eſt quin poſſet vſucapi ab ignorante& bonam fidem habeate. Non enim acquiritur ei qui inus- nerit. Theſaurus cuius non extat memoria poteſt vſucapi quia domin um non habet, vt a plæriſque viſum eſt. Sic hunc nodum diſſoluo, vt quod dicitur de theſauro apud Paulum in hoc capite intelligatur non de eo theſauro cuius noner tat memoria,& qui acquiritur inuentori, ſed de eo potius qui dominum haber,& cuius extat memoria.& qul pole vſucapi ab ignorante propter bonam fidem. Non enim'e- rum eſt quod Zaſius ait, furtum facere quiſquis thelautum contrectauerit.l.theſauros. ad exhib. Nam poteſt conte- ctare ſine animo furandi. Haæc ſententia mihi videtur lalis probabilis, ſed fortaſsis locus erat vſucapioni theſauri caim non extat memoria tempore Bruti& Manilii. Opinio Bru ti& Manilii hic obiter refertur a Paulo: fortaſsis tempol⸗ Bruti& Manilii ira conſtitutum non fuerat tacquiteretuc ſatis hoc ils quodde theſauro habetur ortum eſſe ex edicto Adriani 0 5 dit..theſauros. de rer. diuiſ. Atque ideo non eſt magop 3 contendendum de vſucapione theſauri, de qua Pau 6 non loquitur. Hęc autem ſententia Bruti& Mavilitet bn probetur a Paulo: tamen poteſt nobis vſum aliquema Vu re. Nam hæ rationes non ſunt omnino improbande,
uls Tatias jeltur elene tmp lulme lelho gdili llea nnli dam nnge aale drel b rüim bae lerali glecr hus dinan (am teͤin Ggno Jaih, dentos pla dodi Tal ung brad de Nope udi idn lont wit dis lace lon tem bpo d

t iott
thelaura dn
n 3 dnennt nius erlea appteä er. diulinaa ctus dan Nam Aulde an icfäsi vſucaq kana dominſiat eneritäeguim deſt quot dede shacdäſpuan xeſauru iuf 5 nodi enhna acji. Um ru Vntkunn min defmne doner een lmperuurün ot thelauuni etamfienntas aceipi 1 hin zurum penoe
ter: bau
maniekwote andges
oThelaunb
rlucaji dn
n acqpuii 4 wewotäfolt,
eo 9
In Tit. Deacquir. velamit poſſeſſ 637
colligitur ex facto quod interdum accidiſle proponitur,& Iuritconſultos plærunque ita reſpondiſle noſt ris temporibus. Quidam mercator Lidiæ Senenſis ex H ſpania reuerſus attu- lit certam quantitatem ceræ, intra eam ceram incluſa erat pe- cunia: incluſa erant 4000. ducatorum. Hic mercator inopi- nato decefſſit, relicto filio, qui totius rei erat ignarus. Filius im- prudens vendidit illam ceram alij mercatori emptor poſſedit hancceram triennio. Deinde vendidit cuidam Pharmaco- polæ, orta eſt controuerſia inter hos omnes, qu erebatur cu- ius eſſet hæc pecunia, an emptoris, an vero eius filij qui ceram ſibi à patre relictamn eſcius& ignarus vendiderat? Reſpon- ſum eſt ab omnibus hanc pecumã filio reddendam eſſe, quaſi ſemper poſſeſsor manſerit. Idque optima ratione. Nam lilius non traſtulit illius pecuniæ dominium. Nam id ignorabat. ld quod noſtrum eſt ſine facto noſtro in alium transferri non poteſt: id igitur quod tranſtulit in alium ſine facto ſuo, recu- perare debet. Deinde vſucapio non poteſt huncemptorem iuuare, ſi quis forte dicat: etſi non fuerit tanslatum dominium in emptorem, tamen vſucepiſſe, quia poſſedit bona fide tri- ennio. Nam eo tempore vſucapitur res mobilis. Reſponſ.eſt, yt Paulus noſter de Bruti& Manilij ſententia ſcribit. Hæc pe- cunia vlucapi non potuit triennio ſine poſſeſsions: vtrunque neceſſarium eſt ad vſucapionem, bona fides& poſſeſſio. Ego probo non potuiſſe vſucapere dictam pecuniam. Nam aut ſciuit aut neſciuit pecuniam incluſam eſſe in cera. Si ſciuit, non potuit vfucapere, quia eſt malæfidei. Si neſciuit, non potuit, quia non poſſedit. verum ergo eſt quod ab alis re- ſponſum eſt.
Ad S. Ex plurimis cauſis, Gc.
Tlc tractatur quæſtio qua nulla reperitur difficilior aut Aobſcurior in hoc tractatu de poſſeſſione. An ex pluribus cauſis poſſit res poſſideri? Et animaduertendum eſt in primis vatias eſſe cauſas poſſidendi, ſiue poſſeſſionis, de quibus lo- qpitur Paulus noſter in hacl.§. genera. vbi ait, Poſſeſſio iuſta eſſe non poteſt ſine cauſa: vt quis iuſte poſſideat opott eum rem poſſidere vel vtemptam, vel vt donatam, vel er alia hu- iuſmo di cauſa ſibi quæſitam. Hæc cauſa dici ſoler titulus poſ- ſeſſionis..cum res. Cod. de contrahen. emp. id explicat Theo- phil. in Inſtit. titulo de interdict. Atque ideo poſt titulum de vſucapionib.poſiti ſunt à Tribon. compoſitore Pandectarum ticuli pro emptore, pro donato, pro ſuo,& alij ſimiles. Qu- niam vſucapio non procedit ſine iuſta poſſeſſione, oportet rem poſſideri bona fide,& iuſto titulo vt vſucapiatur. Hæ ſunt cauiæ poſſidendi tit. pro donato, pro dote. Difficile id non eſt intell gere in titulo pro ſuo, aliquid eſſe difficultatis, huius ti- tuli menrio fit à Paulo in hoc capite. Sed hic titulus eſt genera- lis& eciam ſpecialis. Duplex eſt huius verbi ſignificatio. Ge- neraliter pro ſuo poffidere is dicitur qui poſſidet ex quacun- que cauſa ex qua dominium acquiritur. Nam& ſi forte res Ipſius non ſit, poſſidet tamen vt dominus, poſſidet animo do- minantis. Diximus veram propriamque eſſe poſſeſſionem cum quis dominantis animo tenet. l. ſi feruus depoſitus. l.vlt. de itin. actuque priuat. Specialiter autem poſsidetur pro ſuo id quod in aliam ſpeciem non cadit. l.z.& 3. pro ſuo. Exempli gratia, ſi qnis poſsideat gemmas aut lapillos in litrore maris in- uentos, is non dicitur nec pro emptore titulo vel pro donato poſſidere,& tamen iuſta eſt eius poſſeſsio. Res enim huiuſ- modi acquiruntur occupanti, vt ſupra diximus inl. i. in princ. Titulus huius poſleſsionis eſt titulus pro ſuo. hic rem tãquam ſuam poſſidet:& quia hic titulus poſſeſsionis non habet aliud ſpeciale nomen, nos dicimus pro ſuo poſsidere: itaque ſi forte gemma exciderit domino in littore maris, poterit vſucapi propter iuſtam poſseſsionem& bonam fidem. Ad propoſi- tam igitur quæſtionem an ex pluribus cauſis res poſsideri poſ- ſit, reipondet Paulus noſter: Ex plurimis,&c. Duo exempla lunt huius reiapud Paulum: vnum exemplum eſt cum egoe- mitem,& poſtea eam vſucepi. Ego emirem. Cauſa poſſeſfio- nis meæ eſt emptio: titulus pro emptore. Deinde eam rem v- ſucepi longo tempore, eam poſſidendo, alia eſt cauſa poſleſ- ſionis. Ob eam cauſam eam rem titulo pro ſuo poſſideo. Nam rem quã vſucepi poſſideo vt meam. Hic concurrir duplex cau- lapoſſidendi, emptio quæ iuſta eſt cauſa, etiamſi res vſucapta non eſſet. accedit alia cauſa caque iuſtior, ſcilicet vſucapio. A-
liud exemplum eſt cum ei qui emit rem, ego hæres extiti. Si is cui ego hæres extiti emit rem, poſsidebat eam proemprore, ego qui hæres extiti, poſsideo eadem ex cauſa quod ille emit, cui ego ſucceſsi, videor emiſſe. Ex eadem igitur cauſa ex qua poſsidebatur,& ego poſsideo. Accedit& alia cauſa hæredita- ria, ego poſsideotanquam hæres, etiam fi non poſſediſſet de- functus eam rem tanquam emptam ſi tamen eam reperiſſem in eius bonis putans hæreditariam eſſe, quamuis forte non e(
ſec, tamen recte& iuſte poſsiderem. Ex his exemplis demon-
ſtratur verum eſſe, quod Paulus ait, eandem rem ex pluribus cauſis poſsideri. Deinde ſequitur: Nec enim ſiout dominium, Sæc. Iuriſconſul.occurtit obiectioni. Poteſt hoc obiici ſenten- tiæ noſtræ quod de dominio dicitur, vt hic& aliis in locis, ſci- licet dominiũ ex plurib. cauſis non contigere. l. non ex plurib. de reg. iur.& l.& an eandem.§. actiones. de excep: rei iud. Si dominium non poteſt contingere ex pluribus cauſis, idem vi- detur dicendum eſſe de poſſelsione, cum magna ſit dominij & poſſeſsionis ſimilitudo& affinitas. Sed huic obiectioni re- ſpondet Paulus cum ait, Non enim ſicut dominij. His verbis o- ſtendit differre dominium à poſſeſsione. Sicut& alias certum eſt dominium&poſſeſsionem multum differre. Multæ vatiæ- quæ differentiæ reperiuntur inter dominium& poſſeſsio- nem. Sed quæ nam ratio eſt huius diſsimilitudinis in hac quæ- ſtione de cauſis, cur poſſeſsio ex pluribus, dominium vero ex plur bus cauſis non contingit? Animaduertendum eſt iura conſtitui ad vtilitatem hominum: ius ciuile dicitur quod in quaque ciuitate vtile eſt. l. pen. de iuſtit.& iur. In iure cou ſti- tuendo ſemper reſpiciunt legislarores ad vtilitatem homi- num,& plærunque ius varium conſtituitur,& diuerſum in his rebus quæ primo aſpectu non videntur diuerſæ propter vtili- tatem hominum. Vtilitas autem viſa eſt hoc requirere in poſ- ſeſsione vt ex pluribus cauſis poſsit res poſsideri& poſsiden-
do facile poſsit perueniri ad acquiſitionem dominij⸗poſsiden-
do enim acquirimus dominium. l.i. in princ. hic. Vtile fuit hoc admitti vt ex pluribus cauſis res poſsir poſsideti, vt facilins do- minium rerum quas poſsidemus acquirere potsimus: vt ſiex vna cauſa interrumpatur poſſeſsio, ex alia cauſa polsimus vlu- capere. Interrumpitur autem vſucapio,& impeditur vt ſuo loco dicemus. Præterea cum quæritur de acquiſitione domi- nij rerum aliquarum per vſucapionem& pofleſsionem, in- ſpicimus iuſta ſit, an probabilis poſſeſsio. non tantum inſpici- mus an quis poſsidear, ſed inſpicimus quam iuſtam& proba- bilem poſsidendi cauſam habear:& ſane iuſtius poſsidet& fa- cilius acquirit dominium vſucapione qui pluribus titalis vti- tur, qui pluribus ex cauſis poſsidet. Et ſæpe accidit vt quis ſibi conſulere volens ex pluribus cauſis rem ſibi acquirat propter maiorem certirudinem acquiſitionis. Exempli gratia. Ego e- mirem à Titio quem ego putabam dominum eſſe rei vendi- tæ, deinde accepi venditorem eam rem prius alij vendidiſſe,
ſcilicet Sempronio. Ego ſtatim acceſsi ad Sempronium: ego
eam rem ab eo emo, vr ſi quid forte iuris habeat, eo etiam iu-
re mihi conſulatur, vt vter eorum dominus ſit ſiue Titius, ſi-
ue Sempronius, res mihi acquiratur, certum ſit rem mihi ae-
quiſitam iri. Nemo prudens aut cordatus homo negabit fa-
uendum eſle huius conſilio qui tot titulis poſſeſsionem ſuam confirmando prudenter ſibi cauet& proſpicit, vt quicquid euenerit, res ſibi acquiratur. Idem dici non poteſt de domi- nio quod de poſſeſsione. Sufficir me ex vna cauſa dominum eſſe factum. Nam nihil amplius& maius requirere poſſum, atque ideo non eſt receptum vt dominium vnius rei nobis ex pluribus cauſis contingat. De poſſeſsione idem dici non po- teſt. eſt longe diuerſa ratio poſſeſsionis. Differunt in hacre dominium& poſſeſsio, veluti curſus& meta in ſtadio. Is qui poſsidet cupit dominium acquirere: poſtquam dominium acquiſitum eſt, nihil amplius poteſt deſiderare. Hæcque eſt differentia dominij& poſſetsionis in hac re. Sed de vtroque ſpecialiter dicendum eſt. Primum de poſſeſsione: deinde de dominio. Ait Paulus noſter poſſeſsionem pluribus ex cauſis nobis contiogere poſſe:& exemplis vritur quibus oſtendir
nihil referre an hæ cauſæ poſſeſsionis concurrant in idem
tempus, an non concurrant. ecce prius exemplum hoc eſt. Cum quis emit, deinde vſucepit rem emptam. In bocpriore exemplo diuerſum eſt tempus vtriuſque cauſæ, non concur- runt in idem tempus: at vſucepit,& pro emptore,& pro ſuo. Non eodem tempore ego poſsideo ex vtrac; cauſa. Ego prius
—
——;——
.——————————————————.—————. 8 ——————.——.————QO/==,————— Q⏑——— ——————=.————————————————————.——— — 1—— 1———————————y———————.———— 2 5— ——————QOOO—OO—O;’;:::——-——————————————————————————.—————————————————*—————.——. —.————————————————*—————— 2————— —.—————— 1———*——.—*——*—— 2— 2——————-————„ —— 3. 5.——————— 1.—— 4 ———————,———.————————————— 4 ——————————————————————.——.———.—— —„.————.————.——————— ———————.————— 2———— r.—— 1 2—.————— ———————— 2 4———— 3.——————————-————————————— —— 8————.— 4——*—,—— 2————————— 2—————.—— ————— p——————— 8—— —— ᷣ——— 1——.—.———.———————————————————. dn eke esen ees 8 4» ————————————————ſſͤſſſ————“ 1 — 8——ſ 1—.—— 5 5—* 1—**——— Aen—— 8 2—— 2 *.— 4.——————— 5 8„ 4—— —.—— 3 1——————*—„——.— 8——————— 1 2. e——— 8* 8 8 2 8 1. 2. 8 4““ 3— 3 8————————————— 4*——. 88— 3 8 8—“ 1 2———— 2 b.——— Ses 5.— ,„,“—— 2—.**—ͤ— L2e 3 5 e r.. 5 8.*—— 8 2——“ 4 us w 2 8 3.—.—— 4.—— 3 3— 1— 8 ——— 3————————— 4.——— 4.—. 4— e es —*—— 8—— 1—— 85 4 See aree.— 5——— 3—— 2————— 4— — 3——“ 3“ 3 8— 8 8 8 8“ 4 —. 8.— Se————— 4 4 3 3 8—’. 1 a— 3 4 8 3 8 6 4eve 4 4 4—. 8 8 4* 8 8 4—* 8 4“—“ 3 8 G ...———,——— 8„.— 5 8 4 —— 4 6 —— 1 4 E 4 8. 1 3 8 1 2 4

—
—— 3 ——
—
638 Franc. Duareni Comment.
poſſideo pro emprtore tanquam emptam, deinde ſequitur v- ſucapio: vſucapio ſequitur poſſeſſionem. In poſteriore exem- plo eodem tempore poſſideo ex vtraque cauſa, pro ſuo& pro emptore. Defunctus poſſidebat rem vt emptam, ego illius hæres extiti,& apprehendi poſſeſſionem eius rei eodem tem- pore. Ego cœpi poſſidere ex vtraque cauſa, ego non poſſum dici prius poſſidere pro tempore quam titulo pro hærede. 5 lia eſt poſſeſſio mea, quam poſſeſſio defuncti, quamuis iun- gantur, vt dicemus in l. Pomponius, infra Hæc igitur exempla oſtendunt eandem rem ex pluribus cauſis pofideri poſle, ſi- ue idem tempus ſit earum cauſarum, ſiue diuerſa ſint tempo- ra, ſiue concurrant in idem tempus fiue non. quod dicitur in l. non vt ex pluribus. Ex pluribus cauſis rem e- andem deberi poſſe, licet ex pluribus cauſis non poſsit res ali- qua mea eſſe:tamen poteſt ex pluribus cauſis mihi debita eſſe. Idem dicitur inl.& an eædem actiones. de except. rei iudic. Idem in l.non eſt nouum. de actio empt.& aliis fimilibus. Po-
teſt mihi deberi res ab vno ex cauſa venditionis, ab alio ex
cauſa legati, ab alio ex cauſa donationis. hæ omnescauſæ con- currun, hocque eſt receptum propter vtilitatem hominum, vi facilius poſſit rei dominium quæ debita eſt, acquiri. Etſi ob- ligatus ſit quis ad eandem rem dandam quam alius mihi de- bet, non ideo dominium mihi quæſitum eſt vtile: hoc eſt, vt ſi de ficiat vna cauſa, ex alia cauſa quis poſſit agere,& ad dominij acqu’ ſicionem peruenite. Inde quæritur ſi quis poſſideat du- plici ex cauſa,& ex vna cauſa ſit completa vſucapio, an ex alia adhuc dicatur poſſidere? Diximus pluribus ex cauſis poſſe rem aliquam pollideri, vt exemplis quæ ſupra extant apud Paulum noſtrum in hoc loco oſtenium eſt. Ego cœpi rem poſſidere
unam emi ab alio,& poſt aliquod tempus ea res mihi legata eſt ab alio vel donata. Ex priore cauſa eam rem vſucepi, eam vſucepi triennio(erat forte res mobilis) quæritur an nunc eam
poflideam ex alia cauſa? Ex his quæ iam diximus videtur ex a-
lia cauſa non poflideri. Poſt vſucapionem completam nulla vtilitas exigit᷑, vt res àme poſſideatur ex alia cauſa, me iam ef- fecto domino. Id enim nullins vſus, nullius vtilitatis eſſe vide- tur. Cum iam peruentum eſt ad metam, cum iam acquifitum eſt dominium? quid iam prodeſt poſſidere ex alia cauſa? Cum hæc vtilitatis cauſa conſtituta ſint, videtur dicendum in hoc caſu rem tantum pofſideri ex cauſa vſucapionis, non ex alia cauſa. Verum Paulus noſter aliud ſentire videtur in priore exemplo cum ait, Etenim qui vſucepit& proemptore& proſuo, Se. Hic videtis Paulum loqui de vſucapione completas non enim ferenda eſt opinio eorum qui interpretantur verbum hoc vſucepetit, vſucapere cœperit. Quaſi de vſucapione cœ-
pta& inchoata loquatur Paulus non de com pleta. Repugnat
verbi proprietas& ſignificatio. Qui eſucepit&s pro emptore&
pro ſuo,&c. Loquitur de eo qui vſucepit, quilongo tempore
acquißuit dominium rei tanquam poſlſeſſæ titulo pro vm- ptorc. Is dicitur, inquit, poſt vſucapionem poſſidere& pro emptore& proſuo. Ego non dubito, quin hæc fuerit Pauli ſententia, tametſi obſcurus ſit locus. V pian. dubitare videtur referens Manilij opinionem. l..§.vlt. pro ſuo. Incipio poſſide- re,&c. Sed an deſinam ex cauſa,& c. Mauritanus dicitur exiſti- maſſe eum deſinere, cum referr tantum Mauritani opinio- nem, nec aperiat quid de ea re ſentiat, hic videtur hælitaſſe, refert eius ſententiam Vlpian. vt in re dubia. Sed manifeſtior eſt Pauli ſententia in hoc loco. Sedcur, dixerit aliquis, exiſti- mauerunt veteres ex alia cauſa adhuc rem poſſideri, cum id nullius vtilitatis eſſe videatur,& iura ad vtilitatem hominum conſtituta ſint, vt iam diximus? Ego exiſtimo cum ſemelcon-
ſtitutum eſſet rem poſſideri ex pluribus cauſis, facile non ad-
ductos fuiſſe veteres luriſconſul. vt ex iure conſtituto aliquid immutarent, etſi non admodum vtilis ſit ea poſſeſſio, nec ob eam poſſeſlionem vſucapiatur, vt poſtea dicemus: certum ta- men eſt poſſeſſionem nihil incommodiadferre. In iure con- ſtituendo ll. latores eum ſcopum ſibi ponunt, ſcilicet vtilita-
tem hominum. Sed ius quod conſtitutum eſt, non ideo faci-
le mutatur, quod inutile deprehendatur ll. mutare. l. in nouis.
de conſtit. princ. In rebus nouis conſtituendis euidens debet
eſſe vtilitas vt à iure conſtituto recedatur, quod diu æquum& vtile viſum eſt. Hæc poſſeſſio de qua nos loquimur ad vſuca- pionem non prodeſt, effectum non habet vſucapionis: quod meum eſt à me vſucapi non poteſt: hoc pro regula& axio- mate certiſſimo notandum eſt ex. l. ſequitur.§. lana. de vſuca.
Huic fimile eſt
Rem meam ego vſucapere nõ poſſum, deinde id quod meu
eſtamplius meum fieri non poteſt. l.proprias. C. de ſegboßa ſic itaque.Inſtit.de actio. At vſucapione res efficitur meuns. capio eſt adiectio dominij. l. 3. de vſucap. Ergo cum re mi
quæſita eſt vſucapione, etiamſi eam poſsidceam ex alia caul 39
ea poſſeſſio non poterit valere ad vſucapionemi ſe videtur ac.
cipiendũ eſſe quod dicitur in l.z.§. vlt. pro empt. quæ ſolerno
bis obiici vt contraria ab his qui diuerlum ſentiunrt in d. l. z. 9 vlti. pro empt. Sizem alienam. Ego rem alienamab eo en quem putabam dominum eius rei eſſe: ita cœpi vſucapere: do- minus eius rei poteſt àme rem vendicare, dominus petiit àme rem, dominus vendicauit Ame rem vt à poſſeſſore. Quæritur an hac petitione ſit interpellata& interrupta vſucapio Ait luriſconſultus hac petitione& litis conteſtatione non inter. rumpi vſucapionem. Sed ſi litis æſtimationem ſufferre ma- luerim, ait mutari cauſam poſſeſſionis ei qui litis æſttmatiouã ſuſtulerir: veluti ego videns fore vt euinceretur res, malui offerre litis æſtimationem, vt ſæpe fit in iudicio petitorio. li- tis æſtimationem accepit aduerſarius,&c ita ego rem poſſeſ. ſam retinui. Hoc caſu luriſconſul. ait mihi mutatam eſle peſ ſeſſionis cauſam. Itaque etſi in priori ſpecie non interrumpa- tur vſucapio, hic tamen vſucapio non poterit procedere.
Quia dominus factus ſum eius rei, quia litis æſtimationem
ſolui. liris enim æſtimatio ciuilis empt oeſt. Pouamus itaque
eum qui dominus erat, mihi rem vendidiſſe iam antea em-
ptam ab alio non domino. Quæritut an ex vtraque cauſa ol-
ſideam? Quidam exiſtimant me non poſsidere, ſed exiſtimo luriſconſultum reſpexiſſe ad vſucapionem. Quamuis non poſsit vſucapi ex altera cauſa, puto tamen eum poſsidere ex veteri cauſa, ſed impeditur vſucapio, quia cauſa poſſeſsionis ſi mutata. Sic mihi videntur hæc accipi poſſe. Alia antinomia eſt ex l. cum res. C. de contrahen. em pt. Cum res tibi, Ic. Titius mihi rem donauit& tradidit, ſicque translatum eſt domini- um eius rei in me, quia tradens dominus erat. Eo mortuo, emi eandem rem ab ĩpſius herede. Hic concurrit duplex cauſapoſ- ſeſsionis. Donatio ſcilicet facta à defuncto,& venditio facta ab hærede. Ait Imperator non duplicari titulum poſſeſionis, Intelligere debebas,&e in ſpecie propoſita Imperator ait non
duplicarititulum polleſsionis. Quod videtur contratiumeſ-
ſeſententiæ Pauli noſtii cum ait, ex plutibus cauſis eandem rem poſsideri poſse, necreferre an ex vna cauſa dominium ſit mihi quæſitum, an non ſit. Hæc videntur pugnantiae 5e Sed animaduertendum eſt reſponſum hoc eſle ab imperato- re conſulenti ex facto, cum ex facto conſuleretur Imperat- Gum ei hypothe ſis aliqua proponeretur, de eaque conſule- retur, cuiuſmodi ſunt ſcripta omnia quæ in C. luſtinia. repe- riuntur. In ſpecie propoſita de qua conſultus fuit Imperator, credibile eſt quæſtionem fuiſse de acquiſitios e dominiſ pto⸗ pter poſseſſionem ‚id mihi videntur oſtendere verba lurif- conſulti. Dominum factam fruſtra,&c. Oblcurum eſt& in- certum quid hibello eo qui oblatus fuit pr. ncipi, continere- tur. Sed nos hocconiicimus ex verbis ipſius reſcripti. Exver- bis reſcrpti apparet, de acquiſitione dominij conſultum fui- ſe Imperatorem. Item in eo caſu emptio nulia eſt, ideoque tr rulus ille inutilis eſt& irritus. Ideo emptio nulla eſt, quia emt rem meam à defuncto: proponitur res mihi donata& uadi- ta, abeo qui dominus erat. Deinde emi eam ab hærede- rel ſuæ nulla eſt emptio. l. neque pignus, de reg. iur.l. reiſusæ de
contrahen. empt. Ideoque reſcripſit Imperator non multi⸗
plicari titulum. Quid ſi vterque titulus ſpecialis, an ſententix Pauli locus erit? Veluti emi remà Titio, eadem rem emia Sempronio, vel donata eſt: hi tituli ſunt ſpeciales. Quidam putant ſententiam Pauli locum habere, cum vnus titulus el ſpecialis, alter generalis. Mouentur exemplis quibus hic vii⸗ tur Paulus: in priori exemplo titulus eſt gencralis pro ſuo. l⸗ tulus ſpecialis eſt pro emptore: titulus generalis eſt hic intel⸗
ligendus pro ſuo. In poſteriore exemplo titulus pro hælede
eſt vniuerſalis, titulus vero pro emptore eſt ſpecialis petitio hæreditatis dicitur de vniuerſitate proponi. l. j. de reivmn 6 Hac ratione adducti quidam exiſtimauerunt tunc lemen. tiam Pauli locum habhere cum res poſſidereturex pluribust tulis, quorum vnus eſt generalis, alter ſpecialis. Sed veliun exemplis non reſtringi generalia Pauli verba. Volgaren eſt, exemplis non reſtringi regulam Kregula. 9. wltim. dei u. & fact. igno- Paulus ait generaliter ex pluribus cauſis nos Cat dem rem
lua
guuti mls. bobce der gula rcqui culs 1 pole⸗ culs ego ale winit ergu dan oden fulol dhlcar dowit düun. ki vn. lespo tamdr aule Joner deno mt drerre kide dcaui
blai

w. on poteii 1 1
deſt. Radai ndidiltinan dexpaqhean
3 oßziden a
nem. Comin den eum iüte lacadlaget lle.Alaamn um ranen anslatumtie Serat. Fonona
urritdoplaun ncto, Kferdit ititulumgakin ſita lwpernin detur coonu luridus caube vna calſätter
lentarpuguun
hoctlle duns wonluletembr ur, deezar 1 nein C lifun ſoltusfui e niſtiot cori nſtendete ſtu- 1 Oblermnd t ht nchi 8 Gostelcrpeeh minij calie. o nolhebbit0 dtio adhdg smihi beuub mieim is lercgiulu wpetalol nüs
— —
5 6
Gadd
3 8
jn Tit. De acquir. vel amitt poſeß. 57
dem rem poſſidere poſſe. Item exemplum eſt in l. cum res. Quod iam à nobis recitatum eſt de duobus ſingularibus ti- tulis. Res eſt mihi donata à defuacto,& ab eius hærede eſt mihi vendita, hic titulus venditionis& donationis vterque eſt ipecialis:& tamen ex duabus illis cauſis oſtendit manife- ſtiſſime Imperator rem poſſe poſſideri,& ideo non prodeſſe ait poſſeſſionem ex poſteriori cauſa, ex cauſa venditionis: nempe quæ contracta eſt cum hærede: quia tradita fuerat res & dominium translatum in emptorem, in donatarium,&
alia ratio impedit ne hoc caſu multiplicetur cauſa poſſeſſio-
nis. Quia rei ſuæ emptio nulla eſt. Si proponeretur defun- ctum fortaſſis non faiſſe dominum qui tradidit,& non tranſ- latum eſſe dominium, oſtendit Imperator hos caſu nihil im- pedire quo minus titulus multiplicetur. Heſterna die cœpi- mus declarare id quod Paulus noſter hic ait: Non ſicut domi- nium. Et diximus primo de poſſeſſione. Nunc de dominio di- cendum eſt. Regula eſt, dominium ex pluribus cauſis nobis acquiri non poſſe: quæ regula extat non ſolum in hoc loco, ſed etiam in l. non vt ex pluribus. de reg. iur.& in l.& an eadem.. actiones. de except. rei iudic. In regula iuris dicitur, vt ex plu- ribus cauſis eadem res nobis deberi poteſt, ita dominium er pluribus cauſis nobis conringere poteſt. At eadem res non niſi ſemel mea effici poteſt:& hoc intereſt inter dominiam& poſſeſſionem. Diximus heri multiplicationem cauſarum pro- deſſe nonnunquam poſſidenti, vt facilius acquiratur domi- nium. Dominium autem eſſe ex pluribus cauſis, nullam vtili- tatem adfert. Hæc ſententia quibuſdam argumentis impu- gnati ſolet, de quibus quid iudicandum ſit breuiter nunc dice- mus. Primum argumentum eſt eorum qui dicunt.Si ex pluri- bus cauſis poſſidetur res atque vſucapitur, hinc conſequèns eſſe videtur vt ex pluribus quoque caufis dominium nobis ac- quiratur. Certum eſt doſibihapeen ex pluribus cauſis nobis acquiri poſſe. Id explicatum fuit heſterna die. Si ex pluribus cauſis res poſsideri poteſt, expluribus etiam cauſis res vſucapi pöteſt. Quid aliud eſt vſucapere quam poſsidere longo tem- pote?l. 3. de vſucap. Continuata poſſeſsione quæ ex pluribus cauſis eſt, longo tempore acquiritur dominium. Vſucapione ergo ex pluribus cauſis acquiritur dominium. Si quis poſside- at legitimo tempore, poſsidendo fit dominus. Illud ergo do- minium acquiritur ex pluribus cauſis: acquiritur exillis titulis ex quibus poſſidet rem is qui eam vſucapit. Qui argutias ſe- ctantur magis quam res& ſententiam,& conſuerudinem lo- quendi veterũ luriſconſultorum non reſpiciunt, his calumniis vtiſoleat,& tenebras offundunt rebus per ſe non admodum obſcuris. In quæſtione propoſita vna proculdubio eſt cauſa dominij, ſcilicet vſucapio. Vſucapione dicitur acquiri domi- nium.l. traditionibus. C. de pact. hic duplex vſucapio non eſt, ſed vna tantum. Res quidem vſucapitur poſsidendo rem, quæ
tes poſidetur ex pluribus cauſis: Sed tamen verum eſt huius
dominij acquiſiti cauſam eſſe vſucapionem. Ergo vna tantum cauſa eſt huius dominij. Niſi quis dixerit duplicem eſſe vſuca- bionem, quod nemo opinor dixerit. Vtar exemplis huius rei demonſtrandæ cauſa, ex quibus cognoſcetur etiam quando vna ſit cauſa vel duplex dominij vel poſſeſsionis. Ecce ſi quis interrogetur qui dominum ſe eſſe contendit, cur dominus ſit rei de qua agitur. Ego, reſpondeat, ego ſum dominus duabus ex cauſis. Prima, quia rem vſucepi, deinde quia in me domini- um ab eo qui dominus erat translatum eſt:is allegat duas cau- ſas ſui domiuij. Certum eſt has duas cauſas non poſſe concur-
rere. Ponamus aliud exem plam. Interrogatus cur dominus
ſit, ſ ita reſpondeat, Ego ſum dominus, quia poſſedi rem lon- gotempore vt mihi donatam. certe vnam tantum cauſam al- legat dominij ſui. Allegat vſucapionem: vſucapio hic vna eſt, non eſt duplex vſucapio. Vſucapio quidem nalcitur ex conti- nuatione poſſeſsionis: Et poſſeſsio ex pluribus cauſis eſt, ſed vna tantum eſt vſucapio. Atque ideo vna tantum cauſa domi- nij in hac ſpecie dicenda eſt. Hæc ſolutio non poteſt ſatisface- re iis quibus nihil eſt adeo certum quin controuerſum red- dant. Hacratione, inquiunrt, nihil diſtert dominium à poſſeſ- ſione, nee poſſeſsio à dominio. Cum tamen in hoc capite
aulus poſſetsionem differre à dominio oſtendat. Sic enim diceretur poſſeſsionis vnam cauſam eſſe, ſi admitteremus v- nam cauſam eſſe dominij ſcilicet vſucapionem. Poſſemus di- cere&& vnam cauſam quoque in exemplis quibus Paulus vti-
tur, eſſe: quia vna tantum traditio eſt. Quamuis res tradatur titulo hæreditario, titulo einpeoni, tamen vna traditio eſt. Et ea traditio eſt cauſa poſſeſs onis. Sed luriſconſultus aix plu- res cauſas eſſe poſſeſsionis, ergo etiam de dominio idem di- cendum eſt, nec recipiendum eſt quod dicimus vnam cauſam eſſe dominij, quia vna eſt vſucapio. Sed ego reſpondeo, inepte hoc dici tradirionem eſſe cauſam poſſeſsionis. Cauſam poſ- ſeſsionis non vocamus quia poſſèſsio appre henditur. Cauſa varie accipitur. Vna eſt remota, altera proxima. luris autores poſſeſsionẽ hic vocant, contractum, vel aliam huiuſmodi cau- ſam ob quam poſſeſsio iuſta redditur, quæ dicitur titulus. J. poſſideri autem. 3.§. genera. hic. inepte ergo dicitur tradirio cauſa poſſeſsionis, vt cauſam hic accipiunt Iuriſconſulti. Et certum eſt rem poſſe poſsideri ſine traditione. l.. hic. Vnde in apprehendenda poſſeſsione non eſt neceſſaria traditio. Hæ ſunt cauſæ poſſeſsionis. Cauſæ dominij colliguntur exl. tra- ditionibus. Cod. de pact. Vna dominij acquirencii ratio eſt, cum dominus rem ſuam in alium transfert. Altera eſt vſuca- pio. Aliud argumentum eſt æque ineptum aut forratsis in- eptius. Aiunt in vſucapione requiri titulum& præter titulum requiri bonam fidem, quæ cauſæ ſunt diuerſæ. Hæ cauſæ ſunt dominij acquirendi per vſucapionem: aliud eſt titulus quam bona fides. Aliud eſt bona fides quam titulus. Ecce hic ſophi- ſtis nullus eſt modus& finis garriendi:& ſatis eſt reſpontum huic obiectioni cum ſuperius obiectum diluimus. Ego oſten- di quomodo cauſas accipiant luriſconſulti, cum loquuntur de cauſis acquirendi dominij: vna eſt tanrum cauſa domini j. Scio plures eſſe cauſas. Verum hæ cauſæ non poſſant ſimul con- currere. Vſus& mos loquendi Iuriſconſultorum hic le- quendus eſt, cum de cauſis loquimur. Alias nullus eſlet finis, nullus modus altercandi. Aliud argumentum eſt ex l. ſi mo- do.§. eadem.&§. ſi quis antem. de except. rei iudic. ex l.& an eadem.§.actiones. eo. tit. Is qni vindicat rem ſimpliciter in iu- dicioz nulla certa cauſa expreſſa ſuæ peticionis, omnem cau- ſam in iudicium deduxiſſe videtur, ideoque ſi victus poſtea a- gere velit, ſubmouebitur exceptione reiludicatæ. Si verov- nam cauſam expreſſerit& victus fuerit, eo iudicio non prohi- betur ex alia cauſa poſtea vindicare. Et ſi vindicer, non ſub- mouebitur exceptione rei iudicatæ. Hæc ego demonſtro ex- emplis. Ego vindico à te rem quam dico meam eſſe ex cauſa v- ſucapionis, vel quia dominus eam vendidit mihi& tradidit v- nam tantum cauſam: ex primo non poſſum docere mihi ab eo traditam& venditam eſſe.Vincor in iudicio. Deinde comper- to errore meo volo denuo experiri, meam eſſe dico quia viu- cepi. Nihil prohibet me iterum experiri. Sed ſimpliciter dixi, me dominum eſſe,& hoc genus actionis admitticur cum res
vindicatur, non enim cogitur is qui agit rei vindicatione ex-
primere cauſam dominij, ſatis eſt dicere: Ego ſum dominus, in actionibus perſonalibus: idem non recipitur, ſi aduerſarius contradicat. Si is qui rem aliquam vendicat, litem proſequa- tur, docere quidem debet ex certa cauſa fibi acquiſitum eſſe dominium. Sed loquor de intentione. Cum igitur quis vin-
dicat ſimpliciter, non expreſſa cauſa, ſi vincatur, nulla ex cau- ſa poterit eandem rem in iudicium reuocare. Quia ſimplici-
ter petendo nulla cauſa expreſſa, videtur omnem cauſam ex qua dominus eſſe poteſt in iudicium deduxiſſe. Ex eo colligi-
tur ex pluribus cauſis dominium acquiri poſſe. Nam ſi o- mnem cauſam in iudicium deduxiſſe intell gatur, ſequitur v- nam cauſam non eſle dominij acquirendi. Sophiſticum hoc
eſt, ſed tamen hæc nonnunquam remorantur exercitatiſſi- mos quoſque. Intelligite quid fallaciæ ſit in hac ratione ar- Sumentandi. Ergo ex pluribus cauſis acquiri poteſt domi- nium. Ego id non inficior, verum eſt ex pluribus cauſis ac- quiti dominium poſſe: acquiritur traditione facta à domino. Acquiritur etiam vſucapione, etſi forte res tradita à domino non ſit. Acquiritur etam ſi res legata ſit teſtamento. Variæ ſunt cauſæ acquirendi dominij, ſed tamen omnes illæ cauſæ non concutrunt in acquiſitione eiuſdem rei. Negamus in ac- quirendo dominio eiuſdem rei has omnes cauſas concurre- re. Petitor poteſt varias cauſas ſuæ rei, ſui dominij allegare: poteſt emptionem, vel ius hæreditarium vellegati vel anam cauſam dominij allegare. Quæcunque cauſa ſit dominii ſui, videtur cam in iudiciũ deduxiſſe, cum nullam certam cauſam dominij expreſſit in intentione ſua. Alias laigumenuum eſt 2

640
exl. in numerationibus. de ſolut.&l. cum quis. 6. de peculio. eod.& exl. ſi creditor.§. Marcellas. de leg. 1. In d.l. in nume- rationbus. Iuriſconſultus variis exemplis oſtendete nititur ex vna uumeratione plures obligationes nonnunquam oriri. quod verum eſt. Hinc effici aiunt, nonnunquam dominium acquiri creditori ex pluribus cauſis. Quamuis id in ea lege ex- preſſum non ſit: non dicit Iuriſconlultus ex pluribas cauſis dominium acquiri. Sed tamen id colligere nituntur. Si ex plu⸗ ribus cauſis ſoluitur res, eadem ratione ex pluribus cauſis ac- quiritur domimium rei ſolutæ creditori exillis omnibus cau- ſis. Vtemur exemplis quæ ſunt in. creditori. Debes mihirem ex ſtipulatu, eandem debes ex legato. Regulaiuris permittit rem ex pluribus cauſis deberi:l. non eſt nouum. de actio. emp. Lnon vt ex pluribus. de reg. iur. Is qut debebat ex pluribus cau- ſis ſoluit rei ſolutæ dominiũ acquiritur creditori. Ergo ex plu- ribus cauſis acquiritut dominium, videlicer ex cauſa ſtipula-
4.1. 4 tionis, excauſa legati. Si hoc verum eſt, neceſſe eſt falſam eſſe
regulam noſtram: quia dicimus dominium eX pluribus cauſis acquiti non poſſe. Sed iam oſtendi qui cauſa accipiatur hic. Qauſa hic eſt:irulus(valgo dicunt titulum) in hac ſpecie vna cauſa eſt, ſcilicet ſolutio, titulus eſt vnus pro ſoluto. Si inter- rogetur is qui poſſidet cur poſſideat eam rem, quo titulo, di- cer titulo pro ſoluto. De eo ſpecialis eſt titulus poſt titulum de vſucapionibus in recentioribus libris: in veteribus Codicibus eſt l. 46. lit. de vſucapio. Dixerit aliquis non videri ſpecialem eſſe titnlum acquiſitionis, pro ſoluto.(Wa res ſoluitur ſem- per ex aliqua cauſa, veluti ex cauſa dotis, ex cauſa emprionis& ſimilbus. Sed neceſſarins eſt hic plærunque titulus:& plæ- ruaque accidit vt omnis ritulus deficiat, exempli gratia. Cum aliud pro alio ſoluitur, legata mihi eſt veſtis. lber eſt mihi ſo- lutus pro veſte. Aliud enim pro alio ſolai poteſt volenti cre- ditori, licet ei inuito ſolui non poſſic. Creditor contentus fait Übro: is liber alienus erat, poſſedi eum longo tempore, quæ- ritur an viuceperit? Videndum an titulus fuerit iuſtus, quid di- cemus? Dicimus valere vſucapionem, quia titulus fuit pro ſo- luto. iuſtus eſt hic titulus pro loluto,& prodeſt ad vſucapio- nem. In his ergo exemplss dicendum eſt, vnam tantum cau- ſam eſſe, ſcilicet ſolutionem. Alij huius nodi diſſoluendi cauſa comminiſcuntur dominium ex pluribus cauſis poſſe acquiri. hæ cauſæ concurrunt in idem tempus quod Paulus ait in hoc capite. Eiuſdem rei dominium non poſſe nobis contingete ex pluribus cauſis, vt aiunt. Sic intelligendum eſt, niſi hæ cauſæ incurrant in idem tempus. Si in diuerſa tempora, ratio non permittit vtex omnibus his cauſis dominium nobis acquiſi- tum eſſo dicatur. Ego poſſideo rem ex pluribus cauſis: ex vna cauſa completur vlucapio, vſucapione mihi dominium acqui- rirur. Deinde ex alia cauſa etiam poſſeſſio continuatur vſque ad legitimum tempus, an ex hac noua cauſa acquiratur domi- nium? non. Nam iam dominus fui, quod ante acquiſieram,& non poteſt mihi acquiri. Sed cum in idem tempus incurrat v- traque cauſa, ita vt continuetur eodem tempore vtraque cau- , aiunt acquiri ex pluribus cauſis dominium,& cum Paulus hic diſtinguit dominium à poſſeſſione, aiunt ita accipiendum eſſe. Cum quæritur de poſleſſione an ex pluribus cauſis poſſit
res poſſideti, dicendum eſt generaliter poſſe ex pluribus cau-
ſis poſſideri, ſiue illæ cauſæ incurrant in idem tempus, ſiue in diuerſa tempora. Sed in dominio hoc accipiendum eſſet cum diſtinctione,& ſic ſi in idem tempus incurrant caaſæ, nihil zick. m DſLeſles enfj a mihi differt dominium à poſſeſſione. Sed ſententia contraria mihi videtur probabilior. Nam Paulus ſenſiſſe videtur eiuſdem rei dominium non poſſe nobis acquiri ex diuerſis cauſis, ſiue hæ cauſæ in idem tempus, ſiue in diuerſa tempora incurrant. Sed quidzefert, dixerit aliquis, an dicamus nobis acquiri domini- um ex pluribus cauſis, cum plures cauſæ concurrunt? Cum non concurrunt, ratio ſatis manifeſta eſt: quia quod iam mihi acquiſitum eſt non poſſum amplius acquirere. Sed quid in-
commodi eſt, cum concurunt plures cauſæ, ſi dicamus ex o-
mnibus cauſis dominium nobis acquiri? Videtur hoc prima ta cie plus ſubtilitatis, quam æquitatis habere. Sed ex hac ſub- mate alia quædam ſequuntur, quæ vtilitatem habent, per ſe uuſmodi plærunque videntur inania eſſe. Hoc videtur ita
onſtitutum, quia inde conſequuntur alia quædam ex quibus
non diſputatur inutiliter. Exemplum vnum eſt inl.& an ean- dem.§. actiones. de except. rei iudic. vbi docet luriſconſult.
*
Franc. Duareni(omment.
eſt in regulam iuris incip. Non vr ex pluribus cauſ
mea aadita hæreditate, ſicut aliæ res hæreditariæ.
Paulus differentiam actionum in perſonam& 2ctionumi rem. Cum quis agit in perſonam& vincitur eo iudicio den prohibetur denuo agere: ſi modo ex alia cauſa agat. Variſ e cauſis poteſt res deberi. d.l. non vt ex pluribus. At cum du git in rem& agit ſimpliciter, non expreſſa certa aliona raa dominij ſui, omnes cauſas videtur ſna intentione compre hen⸗ diſſe. Et hac ratione vtitur, quia non poteſt res niſi ſemel. ſtra effici:is qui agit in rem contendit ſe dominum elle. P. hoc diſcrimen actionum in perſonam& actionum in re ſtendere volens, nihil habet Brmius quam hanc regnlam Ree ex pluribus cauſis noſtra feri non poteſt,& hoc translaum dem eſt inſcriptio d.l.& huius regulæ. Hæ ſunt vnaßi 4 8 quæ à compoſitoribus Pandectarum ſeparantur, 5 di 9, gulæ magis intelligarur. Alia obiectio eſt exl. kundum 2ir Falcid. in qua luriſconſ.ait, Quidam mihi legauit fänan lab conditione, hæres mihi deberc illud legatum f extiterit com d tio. Hæres ipſe à quo legatum mihi relictum eſt, me heres 1 inſtituit teſtamento,& deceſſit nondum exiſtente condi 10 ne legati, adiui eius hæreditatem, aditione hæreditatis facdu ſum dominus rerum hæreditariarum. Res illa legata facta d
no- aulus
8 8 Nam resle- gata erat hæredis pendente conditione. Poſtea extitit condi
tio legati, eadem res mihi acquiritur ex cauſa legati: acquirit domininm rei legatæ poſtquam extitit condirio.1a Titio. de furt. Hic ex duabus caulis acquiritur mihi dornfa
um eiuſdem rei, acquiritur mihi ex cauſah xreditaria: quiae 3 hæres ſum, acqniritur etiam mihi ex cauſa legati, ergo Frue non eſt, quod hic dicitur, Ex pluribus cauſis domimum non contingere. Sed in d. l. fundum. non dicitur ex vtraque cauſ rem legatam acquiri legatario iure legati,& iure hæreditario
Sed luriſconſultus ait, Meus eſſe fundus intelligitur. Non iict quod iure hæreditario& iure legati fundus meus eſeeintell gatur. Ego quidem dominus fui rei legatæ ante conditiotis euentum. Sed conditione eueniente mutata eſt cauſa domi- nij: ego hic duarum perſonarum vicem ſuſtineo& haredis & legatarij: pendente conditione ſum dominus ex cauſqhæ- rêditaria, exiſtente vero conditione ego ſum dominus excau⸗ ſalegati. Sic videtis has cauſas non concurrere, ſed ſe ſubſequi iure legati tantum mihi acquiritur legatum, non autem ius hæreditatis. Sed cur valet ex poſteriore cauſa: Quia poſterio· ris cauſæ origo autiqnior eſt. Ideoq; dicitur legatum valereld autem conſtitutum eſſe benignius proptet Falcidiam animad- uertendum eſt. Nam ſubtilitas iuris non paritur, vt fundus meus eſſe dicatur iure legati. Dominium enim iam acquiſiue
egatarius
ram aditione hæreditatis. Aditione hæreditatis confunditur
quod debebat hæres, cui ego ſucceſſi. §. Ex contrario plares,&c. Hic tractatur quæſtio difficilli- ma omnium, quæ reperiuntur in hoc tractatuù de polleſlione. An plures eandem rem in ſolidum poſſidere poſſint. Et Pau- lus ait, Ex contraris plures, S&sc. Ideo Paulus ait, Ex centrariu, quia prius de vno poſſidente rem ex pluribus cauſis, diſputa- uerar. Nunc de pluribus poſſidentibus eandem rem loqui- tur, non ex pluribus cauſis, ſed in ſolidum. Ait ergo luriſconi- Dlures eandem rem,&c. Rationem ſubicit. Quippe(inquii contra naturam eſt. Teneo rem aliquam aut mere, aut cof- poraliter, aut iuris aliqua interprerarione. Natura nonpati- tur, vt eandem rem alius teneat. Alias hoc non ellettotam rem& in ſolidum tenere. Tenere in ſolidum eſt totamtem tenere: eui ergo natura ne plures in ſolidum candem rem teneant ſiue poſſideant. Sabinus ram en ſcribit,&c. Re- fert fententiam Sabini qui non loquitur de eadem poſſeſlio ne, ſed diuerſa. Si quis ſuam rem precario petenti dederit, 8e. binus exiſtimauit vtrunque poſſidere,& eum qui precariocoò- ceſſit rem vtendam,& eum qui precario accepit. Sabinuus la- en,&c. Et ſi hoc verum ſit quod diximus eandem tem non poſfe àpluribus in ſolidum poſſideri, nihilominustameneni- ſtimauit Sabinus cum quis precario conceſſit rem ſuam vten- dam, vtrunque poſſidere,& cum qui precario cõceſſr,& eum qui accepit: quia eſt dinerſa ratio poflidendi, Mem Trebatiun . Adiecit Trebatius: non tantum probauit ſententiam 5a⸗ bini Trebatius, ſed etiam adiecit, quod dictum eſt plures ean: dem rem in ſolidum poflidere non poſſo. Trebatius exiſte mauit accipiendum elle cum hac exceptione. Ne ſaui
6,

Aulaltgaile
Wätt en Jalänemi h leüünand dlalgürge eaul bowi ltur ex Mage 1 li Kiuthren mneligiu Nui adus wenbete Satante cnti nutataedtcalt m luſtncol dominwetan. olum domima rurrete ſelkel un„Dol Te cauſa: Cüt mutrdeh tetalciduman non primt menimümaa.
6
rreditats cries
dtokavekbde rcandeuis Nerepolin 4 ulesat, Bran luriboscu os eantem in
un Aäerli-
bct. yi
ohe. N arn- 3 lor en e 9'
ſolidum elu
lolituode
In Tit. De acquir. Vel amit poſſeſſ 641
ſte, alius iniuſte poſſideat. Sed hæc ſentenria Labeoni non placuit, ac ne Paulo quidem. Impròbauit hanc Trebatij ſer-
tentiam Paulus poſt Labeonem. Quoniam in ſumma. Cum
quæritur an quis poſſideat, an non poſsideat, ineptum eſt re- ſpondere de iuſtitia, aut æquitate poſſeſſionis. Hoc eſt omni- no alienum. Cum ego quæro an hi duo poſsideant, quæſtio mea pertinet ad ſubſtantiam poſſeſsionis, num iuſte poſſi- deant, an iniuſte. In ſumma poſſeſſionis, nihil refert an quis iuſte an iniuſte poſſideat. Hæ duæ quæſtiones non ſunt con- fundendæ. Non enim magis. Sententiam ſuam confirmat ſi- militudine: Sicut abſurdum eſt dicere aliquem ſtare eo loco in quo ego ſto, vel ſedere in quo loco ego ſedeo: ita etiam di- cendum eſt de poſſeſsione, ſcilicet quem non poſſe poſſidere cam rem quam ego polſſideo: poſſeſsio detenrio eſt. l. 1. in princ. Simile ergo eſt quod hic adducitur de ſtatione& ſeſsio- ne. Hic eſt ſenſus horum verborum Pauli; quæ nos accura- tius& ſubtilius nunc interpreraturi ſumus. Adnotandum eſt igitur ex hoc capite plures eandem rem in ſolidum poſsidere non poſſe. In ſolidum polsidere eſt totam rem poſſidere. In ſolidum hoc textu, alij quidam interprerantur valde acutes iudicio meo in ſolidum, ex eadem cauſa. Sed hoc mihi vide- tur quam ridiculum eſſe: inaudita eſt hæc ſigniſicatio, nec vl⸗ lum poteſt exemplum proferri. Sic ineptum eſt, quod addu- cunt exl. ad ea. de reg. iur. in ſolidum,&c. pro hæreditaria parte. Quod autem hic dicitur de poſſeſsione, idem dicitur de dominio.in l.ſi vt certo.§. ſi duobus. commod. dominium eiuſdem rei non poteſt eſſe apud duos in ſolidum, id eſt„ to- tius rei. Non poſſunt plures eſſe domini eiuſdem rei in ſoli- dum. Naturalis ratio demonſtrat ſatis hoc non poſſe fieri: do- minium eſſe totius rei, hoc eſt, plenum& liberum ius diſpo- nendi habere de tota re. Sic accipitur dominium, vt dicemus adl. ſi quis vi. 7.§. differentia. infra hoc tit. Si quis habeat to- tum ius in hanc rem, non poteſt fieri, vt illud ius in eandem rem alius habeatr. Poſſident quidem duo eandem quam ha- bent communem vr ſocij: ſed ſocij non funt domini in ſoli- dum rei communis, ſed pro parribus indiuiſis quæ animo& intellectu magis habentur, quam corpore. l. ſeruus commu- nis.§. l. de ſtipul. ſer. Cum dicimus rem eſſe communem duo⸗ rum, non hoc ſignificamus ſingulos eſſe in lolidum dominòs eius rei. Natura hoc non patitur. Sed hoc intelligimus ſingu- los habere partes eius rei& partes indiuiſas, quæ magis ha- benturanimo quam corpore. Partes ſunt incertæ, ſic acci- piuntur in poſſeſſione ſocij, qui communem habent eandem rem, ſicut domini non ſunt in ſolidum, ſed pro partibus indi- uiſis, ita eriam poſſident. J. ſi finita. 15.§. cum autem. de damno infect. Si plures mittantur in poſſeſſionem æqualiter poſsi- dent,& concurſu partes faciunt, quia fieri non poteſt, vt in ſolidum eandem rem poſſideant. Poſſident rem eandem pro partibus indiuiſis. Hæc quæ ita breuiter& ſummatim ànòbis dictaſunt, exemplis demonſtranda ſunt& illuſtranda, vr ta-
cilius intelligantur,& vt facilius obiecta etiam diluamus. Mul-
ta enim obiiciuntur aduerſus hanc ſententiam, quæ abaliis prolixe tractantur. Ea dicam ſimpliciſſime more meo. Dicam primum de naturali poſſeſſione, deinde de ciuili, poſtremo mixtim de vtraque. Quod hic dicitur duos in ſolidum eandem
rem poſſidere non poſſe, intelligitur primum de naturali poſ-
ſeſsione, cum vtriuſque poſſeſſio eſt naturalis, aut duo ſi pol- ſideant naturaliter& corporaliter eandem rem,& quæratut an dici poſſint poſſidere in ſolidum. Reſpond. eſt ex ſenten- ria Pauli eos non poſſe in ſolidum poſſidere. De naturali poſ- ſeſſione oſtendit id maxime accipiendum eſſe, cum loquitur᷑ de detentione. Vt cum aliquid ego teneam,&c. Appoſitum eſt igitut hoc exemplum de duobus naturaliter poſſidentibus. Id autem demonitrari poteſt exemplo vulgari. Hoc tritum& peruulgatum exemplum eſt: Si Titio abſente nundinarum cauſa, duo ingrediantur eius domum, vt in l. clam poſſi.. qui ad nundinas. infra hoc tit. Non poſſunt dici poſſidere niſi na⸗ turaliter. Nam quiabſens eſt nundinarum cauſa, pollidet ci⸗ uiliter. Sedilli qui ingreſsi ſunt eius domum, dicuntur poſsi- dere naturaliter tantum. Hoc eſt exemplum naturalis poſſeſ- ſionis. Sed an poſsideant in ſolidum? Paulus negat in ſolidum poſsidere. Contra naturã eſt, vt cum egoteneo rem aliquatn, eam tenere videaris: quomodo ergo dicuntur poſsidere? Hæe poſſeſſio naruralis effectu non carct. Interdicta enim com- Petunt ob hanc Poſſeſsionem. l. 1.§. deiicitur. de vi& viarm,
Si vterque velit experiri interdicto, non dicemus eos voſlide- re in ſolidum„ſe potius dicemus concurſum partes facere, ſicut in d.l.ſi finita.. cum autem.de dam. infect. Præter hunc Pauli locum alius ſimilis eſt in l. duo rem precario. Duo(in- quit Iuriſconſul.) non poſſunt in ſolidlum eundem rem poſſidere vi aut lam. Hoc accipitur de naturali tantum& corporali poſſeſſione, quæ eſt violenta. His argumenris fatis videtur confirmata ſententia noſtra de naturali poſſeſſione: ſupereſt igitur, vt obiecta diluamus. In primis obiicitur aduerlus hanc
ſententiam, quod aſpectu acquiritur naturalis poſſeſsio, vt in 1. 1.§. ſi iuſſerim.&l. quarundam. hoc tit. Duo poſſunt poſsi-
dere hoc modo naturaliter: quia aſpectus vtriuſque poteſt concurrere, nihil impedit quo minus duo ſimul pollint inſpi- cere eandem rem. Cum aſpectus duorum poſlit concurrere, ceſſat ratio proprer quam dicitur duos in ſolidum non poſſe candem rem poſlidere. Ecce huius ſententiæ defenſores id ignorant, quod præcipuum fundamentum eſt huius diſputa- tionis. Illi purant hanc rationem à Paulo adferri cur non poſ- ſideant eandem rem duo in ſolidum. Quia in quo locò ego ſum, alius ſtare non poteſt, aut in quo loco ego ledeo, alius ſe- dere non poreſt, nec animaduertunt eſſe ſimilitudinem. Vſus eſt hac ſimilitudine Paulus, vt facilius quod ſubobſcurum erat explicaret: non eſt ratio, ſed ſimilitudo tantum. Ratio eſt in
principio capitis cum ait, Quippe quia contra naturam,&. Te- nere latius patet, quam ſtarc aut federe. Dixi naruralem rario- nem non pati, vtcum ego teneo rem aliquam totam& in ſo- lidum ſiue vere& corporaliter, ſiue iaris aliqua interpreta- tione, tum eandem rem tenere intelligatis. Sialius tenere eam rem intelligeretur, non ego rem totam tenerem. Quia ergo res videbatur ei obſcura& difficilis explicatu, Iuriſconſul. vſus eſt ſimilitudine. Nec enim magis, so. Rurſus oppu gnatur ſen- tentia noſtra argumento ducto ex I. vlt. vti poſſid. Vſuarius & vſufructuarius videntur fundum naturalicer poſſidere, ex-
periuntur interdicto vti poflidetis. Vnus habet vium fund,, al-
ter vlumfructum eiuſdem, vrerq; aduerſus alterum experitur interdicto, Vri poſſidetis,&&c. Ergo vterq; poſſidet. non poteſt dici eos poſſidere ciuiliter. Hoc dictum eſt in interpretatione I.1. hi duo poflident. alias non daretur eis interdictum, Vii poſc Rdetis,& poſlident naturaliter. Ergo poſlidẽt naturaliter 29. dem rem in ſolidum. Sed reſpondendum eſt, diuerſam eſſe ra- tionem poſſeſſionis. Idque poſtead nobis explicabitur. Vterq; experitur interdicto, quatenus id neceſſarium eſt ad jus ſi dun conſeruandum. Vſus& vſusfructus iura ſunt diuerſa. Cum ſit diuerſa ratio poſsidendi, nõ eſt mirum ſi vterque dicatur poſ- ſidere. Ego id poſtea dicam. Sequitur de poſſeſſione ciuili Quod Paulus noſter ait plures eandem rem in ſolidum poſſi- dere non poſſe: hoc quoque intelligendum eſt de poſſeſſione ciuili. Exemplum alterum eſt in poſſeſſione ciuili, in poſſeſ⸗ ſi one quæ animò tantum retinetur, non etiam corpore. Cum quis non tenet corporaliter, ſed interpretatione iuris eiuilis eam teneteẽ intelligitur: dicimus duos eandem rem non poſſe hoc modo in ſolidum pollidere: ratio qua ſupra vſi m conuenit quoque ciuili poſſeſſioni. Dicimus cum quis tener totam rem, abſurdum eſſe dicere, eandem rem quoque ab alio teneri, quia hictotam rem non teneret. Vt videaris. ait Pau- lus. Quo verbo vſus eſſe videtur, vt oſtenderet ſe non tantum de naturali poſſeſſione, ſed etiam de ciuili loqui. Id confirma- tur argumento à conſequentibus. Nam alias conſequeretur duos vſucapere poſſe tandem rem,& dominos fieri poſſe in ſ. olidum eiuſdem rei. Pone duos in ſolidum poſlidere ciuiliter eandem rem conſequens erit, vt ambo longo tempore poſsi- dendo vſucapiant eandem rem. ciuilis poſſeſsio cauſa eſt vſu- rapionis, non naturalis. acquiritur.. vlt. de acquit. ret. dom. Idem etiam diceretur de acquiſitione fructuum nam ciuiliter & bona fide Poſlidens acquirit fructus. l. qui ſcit.. alieno. de vſuris. Natralis poſſeſſio quæ naturalis tantum eſt non pro- batur lure ciuili‚ niſi quatenus ad publicam quietem pertinere videtur. uc pertinet quod dicitur ĩn d. l. duo. de precario.
CEum dicit, neque iuſte, neque iniuſte duæ poſſeſiones voncurvers
pellunt. Cum loquitur de iuſtis poſſ. intelligendum id eſt de ciuilibus. Ille locus igitur oſtendit ſententiam Pauli noſtri in- telligendam eſſe non tantum de polleſſione naturali, ſed et- jam ciuili. Adobiecta facile reſponderi poteſt. In primis ob- ĩicitur l.clam poſſidere. 5. q́ui ad nundinas, hic. Si quis ad nun- dinas profectus neminem reliqudrit domilae,& aliquis fue-
H
3
—
—
b

——
öööoöͤhͤööoöooͤöoͤöoöoohh ——— —
rit ingreſſus domum ſuam. Vterque poſſidet, ſed vterque non poſſidet ciuiliter.Is qui ingreſſus eſt domum clam abſen- te domino, poſſidet naturaliter. Iure ciuili non probatur hæc poſſeſſio: Imo ſi aliter forte territus metu non auſus fuerit in- gredi domum ſuam, non poſſidet ciuiliter, quia ivs ciuile non probat hanc poſſeſſionem. Deinde hæcpoſſeſſio, quæ vacua non eſt, non poteſt apprehendi. Non eſt vacua ciuilis poſſeſ- ſio...quod meo.·§. vlt. infta. Non obſtat etiam ſententiæ no- ſtræ, quod adducitur ex l. aliena. 20.§. 1. de pign. act.&l. ſi fundus. 1.§. ſi duo. de pignor. Ecce his locis piguus obligatur duobus in ſolidum, ergo duo poſſident in ſolidum. Itaque ci- uiliter duobus obligatur res in ſolidum, qui ſi apprehenderint oſſident in ſolidum. Ergo duo poſſunt poflidere in ſolidum. he⸗ reſpondeo nihil impedire quo minus duobus res eadem obligetur in ſolidum, ſicut perſona duobus in ſolidum obli- gatur, ſed negamus ideo duos creditores, quibus res eadem eſt obligata, poſſidere in ſolidum. Poſſideut quidem æquali- ter, ſed non poſſident in ſolidum, vt in l. ſi finita.§.cum autem. de dam.infect. Et in vlt. vti poſſid. vbi æquale ius habent:te- nent fundum æqualiter vlufructuarius& vſuarius, ſed non in ſolidum, vnuſquiſque eorum poſlidet, quatenus ad ius ſuum conſeruandum neceſſarium eſt. Quomodo poſsideat credi- tor dixi ad l.i. Sufficit igitur oſtendere emfiis eandem poſ⸗ ſelsionem eiuſdem reiin ſolidum penes duos eſſe non poſſe.
Paulus loqritur de eadem poſſeſsione. Alia eſt igitur ratio diuerſa poſſeſſionis. Duo igitur poſſunt eandem rem poſflide-
re in ſolidum, cum diuerſa eſt ratio poſſidendi, veluti cum vnus poſlidet animo, alter corpore, id eſt,vnus poſſidet animo tantum& ciuiliter: alter corpore tantum& naturaliter: o- mnino diuerſæ poſſeſſiones hæ ſunt. Ego ſcio magnum eſle confl ctum opinionum in hacre, an diuerſæ ſint poſſeſſiones, in hoc caſu: ſed puto diuerſas eſſe. Dico igitur nullam ratio- nem prohibere, quo minus eadem res in, ſolidum poſſideatur à pluribus, cum diuerſa eſtratio poſiidendi: nam vnus poſ- ſidet corpore: alius animum tantum habet poſſidendi. Hæe repugnantia non ſunt propter diuerſam rarionem poſſiden- di. Hæc non ſunt magis pugnantia quam cum dicimus vnum habere dominium rei, alterum peſſeſſionem, vel cum ici- mus vnum proprietatem habere, alterum vero vlumfru- ctum. Exemplum hoc eſt ex Sabino. Sabinus tamen,&c. Ego tibi precario rem meam vtendam conceſſi, Sabinus exiſtima- uit vtrunque inſtrumentum poſſidere& eum qui conceſsit, quia animo retinet poſſeſſionem,& eum qui precario acce-
pit, quia tenet rem. Paulus hic ſimpliciter refert opinionem
Sabini, eam nec probat nec improbat.& puto accipiendam eſle Sabini ſfeutentiam, vt inl.& habert. 1 5.§. eum qui. de precario. vbi hæc quæſtio fuſius tractatur, cum quis precario
rogauit, vt fibi poſſidere liceat. Ergo non intelligemus
ſimpliciter, quem eam rem poſſidere, quam precario acce-
pit, vt fibi poitiaere liceat. Atqne ira defendi poteſt Sabinio- pinio. Nam alias non peſſider is qui precario tem vtendam accepit. l.xecte.. 1. de precar. l. officium. de rei vend.Aliud ex- emplum eſt inl. clamn poſſidere.§. quiad nundinas,& l. ſi id quod. 25.§.vlt. infra. Et eſt exempluminſigne. Nallus eſt lo-
cus quo magis demonſtretur id quod hic dicitur vtrunqʒ poſ-
ſidete in ſolidum: cum diuerſa eſtratio poſidendi. eodem per- rinet quod dicitur in l. ſi duo. 3. vti poſl. vbi quæritur, Si duo in ſolidum poſſideant, vtri dabitur interdictum, vti poſſidetis. Egorem emi, titulum habeo,& bonam fidem, tu poſſides in- iuſte, quia poſſides vi vel clam: erepta eſt mihi poſſeſſio& Iu- riſconſul. dicit: Si poſſideas à me quia mihirem eripuiſti, me potiorem eſſe. Si vero alius mihi eam eripuerit& tibi tradi- derit, neuter noſtrum vincetur: vterque poſsidet, vnus ciuili- ter, alius corporaliter. Gum diuerſa cauſa eſt poſsidendi ni- hil probibet duos eandem rem in ſolidum poſsidere. Hoc vi- detur contrarium eſſe verbis Pauli in hoc loco. Nam in dicta I. ſi duo. dicitur, duos poſsidere in lolidum, cum vnus habet
juſtam poſseſsionem, altet vero iniuſtam. Hic autem ſenten-
ttia Trebarij reprehenditur à Daulo qui idem exiſtimabat.
QNen Trebatius,&æe. Dicebat Trebatius duos non poſsidere
juſte veliniuſte, ſed vnum poſſe poſſidere iuſte alium iniuſte. Reprehenſione igitut magis dignus eſt Paulus, quod nota- nerit Trebarium. Egonon exiſtimo ideo Trebatium repre- hendià Paulo, quod accidere non poſsit, vt vnus iutte, alius iniuſte peſſidear: ſed quod exemplum non quadret: cum
6444S3 FPranc. Duareni Comment. 1
quæritur de eadem poſleſsione, aut de diuerſis polleſcioni- bus. Cum quæritur an eadem poſſeſſio poſſit elle penes duos in ſolidum, an diuerſæ, non recte reſpondetur de iuſta velin- iuſta poſſeſlione, ſubſtãtia enim poſſeſsionis in hoc non con- ſiſtit. Accidere quidem poteſt, vt vnus poſsideat iuſte, alter iniuſte. Sed bæc non eſt ſubſtantia poſſeſsionis iuſtaan iniuſta cauſa ſit poſſefſionis, cauſa diuerſa eſt poſſetsionis. Vna eſt poſſeſſioiuris& animi: altera eſt corporalis tantum. in eo con- ſiſtit ſubſtantia pofſeſſionis, cum quæritur an quis poſsideat, an non: videndum eſt an corpore inſiſtat rei, an vero animum
habeat poſsidendi. Non autem an iuſta ſit, an iniuſta poſſeſ-
ſio:& ideo Paulus Trebatium reprehendit, quod videbatur hoc ineprte referre. Obiterque hic veterum ſententiæ refe- runtur, quæ nõ ſunt plenæ:& veriſimile eſt in illis locis diſpu- tatum fuiſſe de ſumma poſſeſsionis. Nen multum,&. Q ſ aliquid interſit,& reuera aliquid intereſt, ſed hoc non petti. net ad cauſam poſſeſlionis.— §. In amittenda quoque,&c. Prius tractatum fuit de poſſeſ- ſione acquirenda, quomodo acquiratur:& diximus poſſel- ſionem acquiri animo& corpore. Hinc variæ quæſtiones na- tæ ſunt, de quibus diſputatum eſt. Nunc tranſit Paulus no- ſter ad rationem amittendæ poſſeſſionis quomodo amitta-
tur:& ait, in amittenda poſſeſsio. quaſi dicat, non tantum mm ac-
quirenda poſfeſſione, ſed eriam in amittenda affectio eius qui poſsidet intuenda eſt. Itaque, inquit, ſi in fundo. Animo igitur amittitur poſſeſsio& ſolo animo. Nam etfi in fundo non ſim, volui ramen amittere poſſeſsionem: non proptetea amitto poſſeſsionem. Quamuis,&c. Acquiritur quidem pol- ſeſsio animo, ſed non animo ſolo acquiritur: acquiritur ani- mo& corpore, ſed amittitur ſolo animo, ſtacim atque quis conſtituit ſe nolle poſsidere. Ex eo quod dictum eſt ffectio- nem poſsidentis eſſe ſpectandam: ſequitur quod Paulusait, quod etſi alius in fundo ſit quem poſsidebam, nihilomipus poſsideo, ſpectatur enim affectio mea,& animus meus. liino alia quædam conſequuntur. Si quis nuntiet domum,&c. Cum quis abſens eſſet domo ſua,& animum ad huc poſsidendiha- Peret, ei nuntiatum eſt domum à latronibus occupatam eſe, timore conterritus noluit accedere ad domum ſuam, hicdi- citur eum amifiſſe poſseſsionem. Quia cum timore lattonum conterritus fuerit, vt ad domum ſuam auſus non fuerit acce- dere, credibile eſt eum animum poſsidendi amiſiſſe. Excoid conſequitur, quod diximus in poſſeſſione amittenda ſpectans dum eſle animum eius qui poſſidet. Hinc aliud coniequiut. Quod ˖hi ſeruus velcolouus,&ẽc Einge ſeruum velcolonum, caus ego corpore poſsidebam, diſceſſiſſe ex fundo, velmor- tuum eſle, an ego amiſerim poſſeſſionem? Iuriſcenſultusait animo retinebo poſfeſſionem, vt hoc caſu non amittam pol⸗ ſeſſionem, quia animum tenendi poſſeſſionem habeo. Eiſ alii tradiderim,&c. Hic locus cotruptus eſt, in omnibus er- emplaribus præterquam in Pandectis Florentinis. Legen- dum eſt, Sed ſi alii tradider n, non, tradiderint. Prætetea le- gendum eſt, Donec autem noſtra voluntate duſceſſerimus, au vi deiecti fuerimus. In ſummaigitur cum quæritur de amit- tenda poſſeſſione quomodo amictatur poſſeſſio, ex ſenten- tia Pauli noſtri in hoc loco dicendum eſt poſſeſſionem amit- ti cum quis deſiit habere animum poſſidendi,& quamdiu quis retinet animum poſſidendi, tamdin eur poſseſsionem non amittere. Sunt tamen plerique caſus, in quibus inunc poſßseſsionem amittimus, de quibus ſuo loco dicemus. Vnum exemplum eſt in capite ſeq. in§. Labeo.& ſeq. Cum quis nos expellir: cum ſeruus noſter ſe pro libero gerit, tuncnobis im- uitis amittitur poſseſsio, nihil curamus quo animo ſitis de cuius poſseſsione quæritur. Sed ſunt calus excepti:& hæc te- gula tradita eſtà Paulo, poſseſsionem retineri animo, licet non acquiratur ſolo animo:& hæc eſt differentia traditaã Paulo inter dominium& poſseſsionem inl. fi quis vi§. giſte⸗ rentia. inft. hoc titu. Sufficir animum habere dimittendæ pol- ſeſsionis, vr quis poſseſsionem amittat. Atque hinc furiolus homo non poſse amittere poſeſsionem dicitur inl. ſi is qut- hoctie. Et ſi forte deceſserit ex fundo is qui furiolus eſt, non amittit poſseſsionem. Nam furioſi nulla voluntas eſt:inæ mittenda autem poſſeſsione requiritur animus. Sed hic oe currit difficilis antinomia exl. quidam. 8. hic. Hæc caplis 4 dentur magnopere pugnantia& contraria. Hic dicitut ſ 1 animo amitti poſseſsionem. in dictal. quidam. dicituu unh 6

wnänd oun 1, noa ununa, uintenck a taſin funu. au . Nau tclat nem:unn Juürnurgpäm, rur: Kguln ao, ſtuid ane d dictumcbn nitor quotha debam, tülr Kauimurean net dmum i ad hoc politai aidosornen⸗ domum lawhu vum timotedunn aulus Uen tlera endiamillkehu de amittendh 1 nc Aliuch colt ſeruum ſelcodu ſterſmtit eim? lniuin caſunon mm- dſtonem lih dus echin amin Hotensu auaent. Mat tat uſtſtm rungqurim. polele⸗ 4 4 fellelon ſlidend) 9
yn Tit. Deacquir. velamit poſeſf
modo amitti quo acquiritur. Acquiritur naxein auine de corpore. idem dicitur in leg. fere. de reg. iur. vbi hoc fufit
ve csur,, opiniones hic referuntur ab Aceuri 0 Ralls, quas omnes reiicit quidam noſtri weaipori prose 2 u6 db ſcuri nominis, qui addit negationem verbis t aull, imi
audacter iudicio meo, ſic legit, Non attum est, Ic. Sed nimia eſt hæc confidentia, ne dicam temeritas contra fidem omniũ librorum,& vetuſtiſimos quoſque. Deinde hic error con- umcitur reg iur. quam ego iam adduxi in leg. ber. In hoc capit.&. eſt particula illius capitis quod translatum eſt in reg. iut.laſcriptio vtriuſque capitis id ſatis oſtendit. Inſeribicur 5 trunque caput Paul. lib.ʒ. Ad edictum. de interdict. vti poſſid. & de vi arm. At negatio illa non poteſt locum habere in reg. iur. Ita, nou qusmadmodum, non poſſet ita legi retinenda ei
igitur lectio affirmatiua, quæ veram vrilemque ſententiam continet, ſi recte& abſque vlla cauillatione intelliguur. Nã plærunq; accidit, vt poſſeſſio dicatur non amitti niſi corporè & animo. Hocdemonſtrandum eſt exemplis:& vnum er- emplum eſt vulgare apud Accurſium. Si quis corpore Aacef ſerir de fundo, animum adhuc habet retinendæ poſſeſſionis. Si quæratur an is amiſerit poſſeſſionem, recte reſpondebitur eum non amiſiſſe:& ſi obiiciatur eum corpore deceffiſie de fundo, nos reſpondebimus corpus non ſufficere, ſed vtrunq; eſſe neceſſarium, oportere quoque accedere animum Pretet corpus:& non poſſe niſi corpore& animo midi* 4 o- nem. Simile quiddam annotaui ſuperioribus die un— de teſta. Explicando difficilem antinomiam in qua dec aran- da à multis ſudatum eſt, ſed fruſtra. In ea lege dicitur, in eo qui teſtatur ſpectandam eſſe ſanitatem mentis quo tempote teſtatur, adeo vt ſufficiat ſanæ mentis eum eſſe quo tempore facit teſtamentum, licet ante mortem furere cœperit. Nam ſanæ mentis erat quo tempore teſtamẽtum fecit.l.1.§. exigit. de bon. poſ. ſec. tab. Dicitur duo tempora exigi,& tempus teſtamenti& tempus mortis. Hæc videntur conrraria. ſed non ſunt. Ego dixi, cum proponitur aliquem idoneum tuille temporte teſtamenti,& queritur de tempore mortis, recte re- ſponderi ſufficere illud tempus teſtamenti: ſed cum propo- nitur aliquem fuiſſe ſanæ mentis tempore mortis,& quæri-
tur an hoc ſufficiat? Et recte reſpondebitur non ſufficere il-⸗ lud tempus mortis, ſed requiri etiam tempus teſtamenti:&
quamuis ſubtiliter diſputando poſſit dici non requiri tempus teſtamenti, tamen ratio loquendi non eſt inepta, ſi quis con- ſultus de iure in hac ſpecie, ita reſpondeat. An ſufficiat ſanũ a- liquem fuiſſe tempore mortis, non etiam tempore teſta- menrti non male reſpondebit, non ſufficere mortis tempus,
ſed neceſlarium eſſe vtrunque tempus. Sic in poſſeſſione a-
mittenda accidit. Si proponamus aliquem deceſſiſſe corpore
de fundo,& quæratur an amiſerit poſſeſſionem, recte quis re-
ſpondebit euum non amiſiſſe poſſeſſionem, quia animum ha- bet retinendæ poſſeſſionis. Si integræ eſſent ſententiæ vete- rum luriſconſultorũ, dilucida& perſpicua eſſent hæcomnia, quæ omnia ſubobſcura nobis videntur, intelligeremus quor- ium id à Paulo dictum efſet, quo quidque referendum eſſet. Nam hæc ſententia Pauli poteſt dici vera& falſa. Si refera-
mus eam ad ſpecie m quam propoſui, erit vera. Alio exem-
plo demonſtratut veritas huius ſententiæ, ſi quis deiectus ſit de poſſeſſione. Quidam vi depulſus eſt de fundo ſuo, is animũ habet poſſidendi quæritut an amiſerit poſſeſſionem. Coniul-
rus de hac re ita recte reſpondebit, Eum non amiſiſſe poſleſ-
ſionemn, quamuis deiectus fuerit de poſſeſſione. Quia non
ſafficit eum abeſſe à poſſeſſione. Non enim corpore amitti- ttit Poſfeflio, led animo. Oportuit animum accedere, vta-
nitteretur poſſeſſio. Non amittitur poſſeſſio hoc caſu, niſi
effectum it, vr non tantum corpore abſit à fundo ſuo, ſed et- am animunm abiecerit poſſidendi,& ſatis credibile eſt, Pau-
mits lanſiſſe. Argumento eſt, quod hæc capita ſumpra ſunt i Pauli adedictum in tractatu de viarm.& vti poſſid. A- Bitut depoſfleſſione extorquenda ab inuito. Cũ ius alicui in- tettut ne poſſideat,& quæritur hoc caſu an is qui deiectus uerit detundo, dicatur amiſiſſe poſſeſſionem. Quod corpo⸗ rale eſt ab eo aufertur, ſed poſſeſſio non ſolo corpore amitti- urisdetiam animo. Aliud obleruandum eſt. Eum qui fun. u delsruerit à ſe poſlefſum poſſeſſionem amittere. Simile
Pere accidit vt quibuu madis acquirimusiſdem a-
quod dicitur in l.ſi id quod. 6.vlt.& inl. clam poſſidere. 5. qui ad nundinas, infra. ex his quæ diximus facile intelligi poteſt, quod dicitur in l. 3. C. eo.&videtur quiddam contraciumcõ- tineri ea lege, ſed tamen repugnantia ea non ſunt: tunc amit- titur poſſeſſio cum quis metu perterritus, nõ auder accedere ad fundum ſuum, vt credibile ſit omnem animum abieciſse retinendæ poſſeſſionis. Sed quamdiu non abiecit animum, ſpem& cogitationem poſſidendi, etſi metu deſeruerit fundũ ſuum, non deo dicitur poſſeſſionem amiſiſſe, vt dicitur in di-
ctis legibus allegatis. Deinde hic obſeruanda eſt lectio Flo-
rent. propter quam ceſlant multæ ambages. Legendum eſt, vt dixi, rradiderim, non, tradiderint. Nam vulgari lectioni
tam multa obſtant, vt nemo poſſit ſe expedire. Infr. in l. vlti. hoc tit.dicitur, ſeruum non poſſe conditionem domini ſuĩ deteriorem facere quamuis meliorem poſſit. At deteriorem faceret conditionem domini ſui, ſi dominus amitteret poſleſ- ſionem rei quam per ſeruum poſſidet, ideo quod ſeruus eam alii tradidiſſer. Præterea obſtat l. quamuis. 3 2.§. conductor. hic.Conductor rem meam vendidit& ab emptore conduxit, quæſtio eſt an amiſerim poſſeſſionem. Illa enim conductio habet vim quandam traditionis. Conductor poſſidet nomine locatoris,& diſtinguitur traditio ficta à vera traditione. Sed nihil opus eſt hac diſtinctione ita legendo, vt diximus: An autem domini conditionem deteriorem poſſit facere ſeruus, dicam in loco magis idoneo..
S. Siſeruus quem poſſidebam,&o. Hic tractatur quæſtio nõ diſsimilis ei, quæ tractata eſt à nobis ad.1.§. per ſeruum quĩ in fuga eſt. Quæſitum ibi fuit de ſeruo quiin fuga eſt, an poſ- ſideatur& an acquiratur per eum poſleſſio. Hic quæritur de eo, qui ſe pro libero geſsit. Si ſeruus gerat ſe prolibero ſi ve- lit ſe vindicare in libertatem ex ſeruitute, ſi paratus ſit libera⸗ le iudicium ſuſcipere& contendere cum domino ſi uo, an a- mittatur poſscſsio cius ſerui cum domiaus deſinat eum poſ- ſidere? Hic dicitur, Si ſeruus,&&c. Ita demum dominus amittir poſſeſzionem eius ſerui, ſi diu ia libertate moretur. Ergo& ſi
—
343
ſeruus pro libero ſe gerat, Spartaci exemplo,& pararus ſit
ſubire iudicium liberale, non continuo dicitur dominus poſ- ſeſsionem eius amiſiſſe, v': Spartacus,&c. Puro hiſtoriam vo- bis noram eſſe. Bellum geſtum eſt ſeruo duce, qui Spartacus dicebatur, qui tandem victus eſt à Craſſo, vt auctor eſt Plu- tarchus in Craſſo. Appianus, Claudianus, vilem hunc vo- cant, cum ſeruilis conditionis eſſet. Nihil enim erat vilius ſer- uorum conditione. Hinc ergo notandum eſt: Si ſeruus ſe ge- rat prolibero, nõ priuare dominum ſuum poſſeſſione ſui, niſi diu moratus ſit in libertate, aut liber ſir pranuntiatus. Er eſt exemplum in quo inuitiamittimus poſſeſſionem, quamuis alias dicatur poſſeſſio amitti animo. Quid ſit diu morati in libertatea Pauloexpreſſum non eſt, verum id videtur reli- ctum eſſe definiendum arbitrio iudicis. Sed in liberali cauſa decennium receptum eſt. leg. ſi fideicommiſl.§. Atiſto. qui
KRZà quibus manummiſ. lib. Pronuntiatus,&c. Ergo poſt pro-
nuntiationem deſinit eum poſſidere, etiamſi din in hbercate moratus non fuerit. Et hoc produci poteſt ad ſeruos noſtrĩ temporis. Agricolæ ſunt, qui non minus vindicantur quam res aliæ, qui dicuntur manus mortuæ homines, qui non mul- tum à ſeruis differunt,& de his contendimus in iudicio& a- ctionibus poſſeſſoriis. Itaque vtile eſt noſſe, an poſſideantur Aà nobis propter edicta poſſeſsoria, ſequendaque ericin hoc diſtinctio, quæ hic traditur à Paulo, vt ii leruus ſe pro hbere
gerat,& proclamert in libertatem, non ideo domiuus dica- tur poſseſsionem eius amiſiſsc, niſi diu in libertace mora- tus ſitit. S. Saltus hybernos,&e. Quxſtio eſt de his, qui ſaltus habent hybernos& æſtiuos, qui tempore hyberno relinquunt æſti- uos ſaltus& ad hybernos ſe conferunt: contta tempore æſti- uo relinquunt hybernos& morãtur in ſaltibus æſtiuis. Qux- ritur quomodo poſſideant hos ſaltus cum corpore abſint?
Huic quæſtioni reſpondet luriſconſultus, Sadrues hybernos,&æ.
Obſcurahæc non ſunt his, qui nobis operam dederunt, cum
interpretaremur capitis primi initium& huius leg. 3. Nam
tametſi ſubtilitatem iuris ſpectemus, non videatur res poſſi-
deri ſine corpore, quia poßeſsio eſt detentio: tamen vti- litatis cauſa receptum eſt, vt animo retineatur poſseſsio,
propter vtilitatem hominum, hoc ita comparatum eſt-

444 Sic viſum eſt iuris auctorib. à ſubtilitate illa iuris antiqui de- Hectere ad vtilitatemm hominum. Animo noſtro,&c. Poſſide- mus animo noſtro& corpore alieno. hoc intelligendum eſt non tantum de poſſeſſionis retentione, ſed&de acquiſitione
per ſeruum, per procuratoremm. Acquiritur nobis poſſe he corpore ſerui, corpore procuratoris. l.per procuratorem- e co. Sed animo noſtro, imo etiam plærunque corporeè& ani- mo alieno acquirimus poſſeſſionem. 10 ctum eſt, vt cum ſeruus acquiſiit poſſeſſionem„ EX cauſa pe- culiari. Cum dicimus corpore& animo acquiri poſſeſſionem, hoc intelligendum eſt etiam, vt poſſeſſio acquiratur animo alieno& corpore ex cauſa peculiari. ld aduerſus m ultorum d. pinionem defendi.J. 1.§. item acquirimus. Et habeldenne. duxi, quamuis nobis ignorant bus acquiratur poſſeſſio. Cuͦ ſeruus ex cauſa peculiari aliquid comparauerit. Hoc tamen non eſt contra regulam. Corpote& animo acquiritur poſ- ſeſſio.... 1½ Verua filiuu ait,&o. Locus eſt hic proprius rei mobilis in poſſeſſione vel retinenda, vel amittenda. Res mobilis in poſſeſſione hoc proprium habet, quod tandiu dicatur a nobis poſſideri quandiu eſt ſub cuſtodia noſtra,& vbi deſiit ſub cuſtodia noſtra eſle, deſiit quoque poſſideri. Variis exemplis demonſtrat Paulus in hoc capit.& ſeq. Si pecus aberrauerit
non dicitur eſſe in poſſeſſione noſtra. Pecoris aberrantis a- mittitur poſſeſſio, quamuis dominium adhuc retineatur. De- ſiit eſſe ſub cuſtodia noſtra, non eſt amplius in poteſtate no- ſtra. Et ſi velimus corporalem poſſeſſionem nanciſci, id poſ- ſimus. Itaque non dicitur à nobis poſſideri. vaſe quod ita excidit, vt non poſſit inueniri, tunc enim vaſis dicitur amiſla poſſeſſio eſſe. Alia ſunt exempla de feriis beſtiis, de piſcibus& auibus,& aliis huiuſmodi rebus. Feræ beſtiæ ſi inciuſæ ſint viuariis noſtris, dicuntur à nobis poſſideri, ſi in naturali libettate maneant, nõ dicuntur à nobis poffideri. Et ſi ſyluæ forte ſint noſtræ in quibus feræ illæ vagantur. Idem de piſcibus dicendum eſt, ſi piſces ſint in maguo aliquo lacu, & ſ lacus noſter ſit, non ideo dicuntur poſſideri. Sed ſi in pi⸗ ſcinis incluſi ſint, dicuntur à nobis poſlideri. Eadem eſt ratio aliarum rerum de quibus hic loquitur Paulus. Hæc omnia quæ breuiter& ſummatim perſtinximus, nuncpaulo iatius diſcutienda& explicanda ſunt. In primis igitur hic obſeruan- dum eſt, id quod præcipuum in hac noſtra diſputatione. Res mobiles tandiu Anobis poſſideri quandiu lunt ſub cuſtodia noſtra,& hoc intereſt inter mobiles res& immobiles. Res jmmobiles non ſtatim deſinunt poſſideri cum in cuſtodia no- ſtra non ſunt. leg. clam poſſidere.§. qui ad nundinas. hic. Et ſi quis abſens ſit de fundo ſuo, etſi forte de eo ſit expulſus, is nihilominus dicitur fundum poſſidere, animo retinet poſ- ſeſſionem. Nam etſi amiſerit corporalem poſſeſſionem, tamen dicitur poſſeſſionem retinere, quæ dicitur ciuilis. In- terpretatione quadam ciuili intelligitur rem adhuc tenere, quamnis non teneat corpors. Sic facilius amittitur poſſeſſio rei mobils, quain immobilis. Hucpertinet, quod dicitur in
leg. ſi rem mobilem. 47.titul. vbi traditur ratio diuerſitatis&
differentiæ. Cuius rei forſitan,&c. Hic eſt Nerua filius cuius
ſententiam Paulus noſter hic quoq; refert. Idem ſcribit,&c.
Hic igicur differt res mobilis ab immobili, ſed huius rei ratio quæricur. Mihi ea ratio videtur eſſe, quia facilius abiicirur ſpes& cogitatis rerum mobilium quam immobilium. Cum amiſſa eſt res aliqua mobilis, ea facilius occultatur, res ſoli, res immobilis non poteſt latere. Ildeo cum quis amiſit rem ali- quam mobilem, cred bile eſt eum animum depoſuiſle,& co- gitationem poſſidendi. In re immobili id non tam facile ac- cidit. In iure conſtituendo ſolent legislatores ſequi id quod vt plurimum accidere ſolet ſecundum ſententiam Theophr. in I. iura. de legib. Secundo obſeruandum ex hoc loco hominem poſſideri ex his erſi non ſit ſub cuſtodia noſtra. Quod enim dicitur de poſſeſſione rei mobilis, hoc à Paulo noſtro intel- ligitur excepro homine, vt Paulus ipſe loquitur. Nerua filius excepto homine,&sc. Cur excipiatur homo à nobis poſſeſſus docui in. 1.§. per ſeruum. ſup. adduxi rationem differentiæ,
ue eſt in l. Pomponius 13. in prin.& l. ſi rem 47. in d.l. Pom-
pon. l. C. ait. Nec eſſe ſimile,&ο. Cũ lapis in flumine demerſus eſt, ſtatim eius poſſeſſio amittitur, dominium quidem reti- netur, ſed poſſeſſio non retinerur. Nac ſimile eſt hocin
Franc. Duareni(omment.
Hoc longius produ-
Idem dicitur de
ſeruo fugitiuo. Hoc vtilitatis cauſa receptum eſt in ſetuis, ne riuent ſuos dominos poſſeſſione ſua, quæ ratio ceſlat i a. 5 rebus, quæ anima carent. Alia ratio traditur in leg. ſirem mobilem. Sed nos diximus de eare ſupra. Tertio exhoc loco obſeruandum eſt, hic diſtingui naturalem poſſeſſionem & ciuilem. Cum ait, Hactenus poſſideri,&c. Mendoſa eſt No- ricalectio · legendum eſt: Quatenus iſi velimurnaturalem oſ. ſaſionem nanciſci poſimus&c. Dicuntur res mobiles quandiu ſub cuſtodia noſtra ſunt à nobis poſiideri. Quiaſi vellemus carum rerum naturalem poſſeſsionem nanciſcipoſſemus. Hic diſcrimen naturalis poſſeisionis,& ciuilis aperte exprimitur. Etſi nõ teneam corpore rem aliquam mobilem quæ mea eſt ſi animum adhuc habeam retinendi,& ea euaſerit cuſtodiam meam, ego dicor poſsidere ciuiliter, id eſt, ciuili quadam ra- tione, interpretatione quadam iuris ciuilis interpretamureã poſsideri vtilitaris cauſa. Abſurdum enim eſſer,& valde in- cõmodum, ſi ſtatim amitteretur poſſelsio rerum noſtrarum,
cum deſiimus corpore incumbere rebus noſtris. Ergo qui
habent ciuilem poſſeſsionem propter animum retinendi, ſi apprehenderintrem, nanciſcuntur poſſeſsionem naturalam. Ante igitur naturalem poſſeſsionem non habebant. Dicitur naturalis poſſeſsio, quia actus naturalis eſt, quod poſiidere dicimus eum, qui animum haber poſsidendi, hoc eſt ex iuris ciuilis interpreratione. Sed de hoc diſcrimine vtriuſque poſ- ſeſſionis& ciuilis,& naturalis plenius& accuratius à nobis dictumeſt ad leg. i.huius tit. Quarto notandum eſt, quoddi- citur de pecore aberrante. Lice: Aâ nullo,&c. Pecus aberrans amplius in cuſtodia noſtra non eſt, non dicitur à nobis pol- ſideri. Notandum igitur eſt, quod hic dicitur de pecore aber- rante. Nam equus vel bos, qui in paſcuis eſt à nobis poſside tur, non vere dicitur à cuſtodia noſtra deceſsiſſe. Sed cumab- errare& vagari cœpit, tunc dicitur extra cuſtodiam noſttã
eſſe,& à nobis non poſsideri. Dißumiliter atq, ſl.& quiapre-
ſentia,&oc. Alii legunt in præſentia. Et quidam adeo untin- docti, vt præſentiam interpretentur abſentiam. Reseſtlub cuſtodia mea forte, quæ tamen non poteſt inuenitiſtatim, it plerunq; accidit in ſupellectili domeſtica: præſens eſtres, go ſcio rem eſſe in domo mea forte in arca incluſam,& ſi diiges inquiſitio fiat, poterit inueniti. Adhuc dicitur eſſe ſub cuſto⸗ dia noſtra, atq; ideo non recte dicitur eius poſſeſsionem amit- ti. Quinto notandus eſt hic locus de poſſeſsione ferarum, pi⸗ ſcium& aliorum huiuſmodi. Præterea& obſeruanda eſt di⸗ ſtinctio Pauli in hoc loco,&c.
S. Item feras beſtias,&oc. Feræ quæ ſunt in ſyluis vagantes aut piſces in lacu videntur eſſe in naturali ſualibertate, ideo· que à nobis non poſsidentur. Vnde dicitur venationem per- miſſam eſſe ferarum,& aucupationem auium, nontantum in fundo ſuo, ſed etiam alieno, quod vulgare eſt in. Fere igi⸗ tur beſtiæ. de rer. diuiſ. eadem eſt ratio piſcationis proptet l⸗ militudinem rationis, etſi loquatur de aucupatione aut vena- tione: licet ingredi fundum alienum piſeandi cauſa niſi do- minus prohibear. Nam iniuria fit domino cumeo probi- bente alius ingreditur fundum ſuum. Vnde aduerſus ingre- dientem datur actio iniuriarum. Sed tamen receptum ſi quid caprum ſit in fundo alieno prohibente domino ingfe: di fandum, id nihilominus ei acquiri qui cepit. Salua tamen ei actione iniuriarum aduerſus eum qui prohibente domino fundum ingreſſus eſt. in quibus locis hoc ius non oblerus⸗
tur, ſolet fieri publica& generalis prohibitio ne quis ingte diatur fundum alienum, piſcandi, venandi, aut aucupan cauſa:& tantam vim haber generalis illa denuntiatio quan- tam habet prohibitionominatim facta. His cxemp 50 29, ditur quomodo poſsideantur res mobiles, cuiuſcundn- 8. neris lint,& quomodo ea poſſeſsio amittarur. Flur ſtinctionis vtilitas maxime proſpicitur in interruptions r ⸗ capionis. De hac intertuptione locus eſt ſub titul de 6S cap. Vſurpatio eſt interruptio vſucapionis, vt dicitur in 1 2. de vſucap. Veteres accipiunt vſurpationem; fteguen vſum. Qumodo interrumpatur ſscanio docet l. Cu leg. naturaliter. infr. de vſucap. Cum poſſe zio interramee non poteſt procedere vſucapio, ea interruptio nocet 7 pioni, quia debet continuata eſſe poſſeſsio in vſucapione- apparet ex definitione viucapionis. leg. z. de vſucapio·
io lo- b inr ſt vſucaplo Lonon continuata fuerit poſſeſsio, non pote dhu be.

imine rrru 1 X carainen ranädnehgnn Ic. hecu en ddictr uih citurcexenin settänodh eceſolle eim na culloma terat ſdaun quidam ttencn ſcatiam, Rodi eſtinueriit
a ptalecieln
inclaſam,Kli dicituteleibe polſebirrau lebbionefsa Kobleruule
In Tit. De acquir. vel amitt poßeß. 645
cum habere IIfaut entores recummancer. Dehzcinterruptione locus eſt in iure Pontific. ſab titulo de præſcript. In his exem- ..„ 1..—., plis non abs re quæritur an ſit amilla boffefio rei mobilis r vſucapionem. Ecce ego poſſidebam rem alienam cũ propter vſucap 30 p
titulo& bona ſide quam ego viucapturus eram poſſidendo
triennio. Ea res euaſit cuſtodiam meam. Deinde eam recupe- ram: complecum eſt triennium, quæritur an vlucapione fa- cta ſit mea? Hic multum confert diſtinctio Paul in hoc capi- te: ſine hac diſtinctione non poteſt intelligi an proceſlerit v- ſucapio, an non procelſerit: diſtinguendum enim eſt an res
extra noſtrã cuſtodiã fuerit, an vero ſemper fuerit ſub cuſto-
dia noſtra. Si cuſtodiam noſtram euaſerit, tunc interru-
pta dicitur poſſeſſio, ita vt viucapio non potuerit pro-
cedere. §. Labeo& Nerua filius, cat. Paulus noſter ex ſententia veterum oſtendit in re quoque immobili nonnunquam acci⸗
dere vt poſſeſſio amittatur nobis inuitis, etſi forte nolimus
poſſeſſionem amittere. Exemplum vnum hoc eſt, ſi ffumen aut mare occupauerit eum locum quem poſſideo, tunc ego deſino poſſidere, etſi forte id me inuito acciderit: ergo dixe- rit aliquis, nulla eſt differentia rei mobilis& immobilis. 81 occupauerit flumen aut mare fundum, poſſeſſio fundi amit- teitur nobis inuitis, non videtur alia ratio eſſe rei immobilis quam mobilis. Diximus rei mobilis poſſeſſionem amitti cum
in auſtodia noſtra amplius non eſt, nonne idem hic dicitur de
re immòôbili? Explicario non adeo difficilis eſt ex iis quæ à me ſuperius dicta ſunt. Rei mobilis poſſeſſio facilius amitti- ꝛur quam immobilis, veluti cum deſiit eſſe ſub cuſtodia no- ſtra: Rei autem ſoli amitritur, cum in ea cauſa eſt vt cogita- tionem& animum poſsidendi depoſuiſſe videamur. leg. clam poſsiderc.§. qui ad nundinas. Quidamme expulit de fun- do mes, quæxitur an ego ſtatim poſſeſsionem fundi mei a- miſerim? Dicitur, ſi conterritus timore nolim ad fundum accedere, ita vt non amplius ſperẽ nec cogitem de poſleſſione tunc dicor amiſiſie poſſeſsionem- Alias poſſeſsionem a- nimo retineo. Sic videor retinere poſſeſsionem fundi, ta- metſi ab alio occupatus ſit fundus& detenrus. Simile eſt cum mare aut flumen occupauit fundum quem poſsidebam.
In ea cauſa eſt fuadus vt non videar cogitationem vllam am-
plius habere poſseisionis recuperandæ. Ideo dicitur amiſ- ſa eſſe poſſeſsio. Hic quæritur quid dicendum ſit ſi inunda- tus ſit ager meus vt mihi non liceat eum fundum ingtedi, mi- hi non liceat in eum fundum pedem ponere, an tune amiſe- rim quoque poſseſsionem fundi? Non ſine cauſa dubita- tum eſt de care. Nam Paulus non loquitur hic de eo fun- do quià flumine vel mari eſt occupatus ſeu inundartus. ager plarunque occupatur à mari aut à flumine aliter quam in- undatione, Plumen plærunque exit ex aluco.& mutato alueo alium locum occupat. locus eſt de hac occupatione in leg. ad- 20..infula. de acquir. rer. dom.&§ quod ſi naturali. Inſtitut. eodem. Sed dixerit aliquis: Quid ſi nonm utauerit alueum, ſed aliquatantum ſit inundatio Huminis? Quibuſdam vide- tur amiſſa eſſe poſſeſsio, atque ita accipienda eſſe hæc verba Pauli, Caun umen ocoup̃auerit, C. Et huc pertiner quod dici- tur, ex quo eciam argumentum ab eis ſumitur in leg. cum v- nus.. vltim. de bon. aut. ind. poſſ. Si prætoriuflerit aliquem poſsidere,& non poſsit poſsidere propter potentiam latronũ à quibus fundus occupatus eſt, velinundacione fluminis, re- cte dicitur non eſſe quod poſsideatur. Decretum prætoris de poſsidendo hic inane eſt, quia nihil eſt quod poſsideatur pro- pter latronum potentiam. Haæc duo exempla coniungun- tur, quaſi ſimilia ſint occupatio,& potentia larronum,& in- undatio. Sed male ſumitur ex hoc loco argumentum iudi- ciomeo. Si noupoteſt, inquit. Aliquando accidit vt propter latronum Potentiam non poſsideatur fundus. De inunda- tione itaque videtur ita quæſtio intelligenda eſſe, ſi res non pobsidearur propter inundationem. Sedan poſsideatur an nouincertum eſt. Argumentum eſt firmius ex leg. ſi ager. hudemoa viusfruct. amit. vbi edocemur quibus mod. vſus — 1a mmundatus ſit, adiicit etiam ſi piſcamur in eo fundo non retineri poſſeſsionem piſcand— is ſe qui piſcatur in eo loco qni occunasm hncan, Adamuis is Alder co qui occupatus eſt inũdatione Huminis Maeatut eotporetenere cundem fundum. Corpore non
contendat tundũ eſſe ſuum, quia poſfedit decennio inter
tenet ſolum, ſed aquam, quæ ſuper ſolum eſt. Hus Bottiner lex,& alicuius. de ſeruir. tuſt. præd. ergo inundatione fluttti- nis amittitur poſſeſsio fundi. Sed hoc non videtur as eipitn⸗ dum elſe de inundatione momentanea, de inubdatione biè= uis temporis, cuinſmodi acciderè ſæpe ſolet creicente flumi= ne, ptælertim in ea inundatione quæ vtilis eſt funds ad icri- gationem fundi, cuiuſmodi eſt inundatio Nili in Agypib, de quo eſttitulus Cod. de alluuionibus. vtilitas exigis ſad qrain hæc omnia referenda ſunt) vt dè hac inundatione id non accipiamus. Nam cum talis eſt inundatio momentanea, quæ plærunque vtilis eſt agris ipſis propter irrigationem, cer- te non videtur depoſuiſſe animum poſsidendi. In alia inun- datione non videtur retineri animus rem polsidendi, ſicùt cum exercitus ingreſfus eſt fundum alienum. leg. quod meo. §. vltim. leg. ſi id quod.§. vltim. leg. clam poſsidere.§. Qui ad nundinas.hoc tir. Hæc ſunt axiomata certiſaima in hac dil- putatione de poſſeſsione. Nos inſpiciaus an credibile ſit a- nimum depoſitum eſſe, cogirationem omnem abiectam eſſe poſsidendi in re ambigua, vt in hac quæſtione in qua quæ-
ritur de inundatione. Ambiguitas ad hanc regulam referen-
da eſt. In ambigua oratione cainterpretatis accipienda eſt quæ vitio caret. animaduertenda ſunt vt iam admonui in in- terpretatione ſuperioris capitis, cum de interruptione vlu- capionis in poſſeſsione quæritur. Si quis exompli graria, Pfe- lentes, vel 20. annis iater abſentes cum ritulo& bona fide, poteſt ei obiici quod aliquo tempore fundus occupacus eſt à flamine velinandatus. Sed quæritur an aduerlus hanc in- terruptionem, quo caſu intertupta eſt poſſelsio, polsit quis reſtitui in integrum à prætore, cum qms poſſederit fundum bonafide, inundatus eſt flumine, deinde diſceßit Humen. Et ſic rediit fandus in priſtinum ſtarum, interrupta pofleſ= ſione non poterit compleri vſucapio. Sed an ſalcem relli- tuetur aduerſus hanc interruptionein? Reccptum eſt re- ſtirutioni locum non elſe, in hoc caſu reſtitutionem locum non habere, quia idæquum noneſt. Æqaum non eſt vt is qui voluit vſu rem alienam ſibi acquirere. iuuetur auxilio prę- toris extraordinario. Is qui vſucapit rem, acquirit ſibi cam contra naturalem æquiratem& cum iniuria& incommodo alterius, qui verus& iuſtus eſt dominus. Verum eſt, vluca=⸗ pionem bono& commodo publico introductara efle con- tra naturalem æquitatem: cum hooaduerſetur naturali æ- quitati,& remedium illud Prætoris extraordinarium com- paratum ſit cõtra ſubtilitatem iuris, cõtra ſummum ſtrictũqi ius pro æquitate, non videtur hic locum habere contra æqui- tatem cum iniuria alterius. Argumento eſt quod dicitur in l. denique. ex quib. cauſ. ma. Poſſeſsio quæ facti eſt non reſti- tuitur ei qui rediit poſtliminio. lait prætor.§. hodie. de min. Difficultas oritur exl. ·§. ſi quis autem. de itin. actuque pri.
4
83
vbi dicitur interdictum de itinere actuque priuato quod pol
ſeſforium eſt, dari ei qui vſus eſt itinere velactu hoc anno quo experiri vult interdicto. Quæritur ergo, quidam poſ- ſedit ſuperiori anno, non hoc anno quo vult experiri. Nam non poteſt vti actione vel interdicto propter inundationem
fammis. Ceſlat hoc interdictum prætoris. Hoc anno vſus
non eſt. Sed an ſaltem poterit in integtum reſtitui? Iuril- conſultus ait eum poſſè in integrum reſtitui qui non poſſedis
hoc anno. s in integrũ reſtituitur, vt videatur poſſediſse hoc anno. Huius differentiæ quænam eſt ratio? Cur idem non dicemus in hac ſpecie? Huius reſtitutionis fundamentum
eſt æquitas. Id ſatis demonſtrat prætor ſuo edicto de maio ribus, in integrum reſtituendis.leg.. Ex quib. cauſ. mai. Quia prætor edicto ſuo non poterat ſatis complecti omnes:. calus ex quibus æquum eſt aliquem reſtitui in integrum, ſub- iecit generalem clauſulam, Denique,& c. Ergo cum proponi- tur aliqua hypotheſis, omnes circum ſtantiæ ptopoſitæ hypo⸗ theſeos diligenter conſideranda lant. Expendamus igicur ſpeciem de qua propoſita eſt quæſtio in§. ſi quis proprer. dict. 1. 1. de itin. actuq; priu. Is qui vult reſtitui in int grum inea ſpecie non contendit de dominio: ſed tantum de potseßsione
rei. Interdictum de itinere actuq; priuato competit ei tantum
qui vſus eſt, is de poſseſsione contendèt vt prætor cumtuea- tur in eo vſu ſuo, non contendit de leruitute itineris ſibi quælita, ſed de vſu& poſseſsione ciuldem inl.
*
8 a

646
tur de dominio rei acquirendo. Pręterea in ſpecie d.§. ſi quis propter. quæſita iam erat poſſeſſio, vnde videtur de damno magis pugnare quam de lucro faciendo. Petit ſe reſtitui ma- gis vt ne damnum patiatur quam vt lucrum faciat. Vſus erat itinere ſuperiore anno: Æquitas magna eſt vt cum vſus ſit poſſeſſione,& contendat vt prætor eum tueatur, vt det ei in- terdictum, ac ſi poſſediſſet eo anno cũ ſuperiore anno poſſe- derit. in d.l. deniq;. agitur de dominio nondum quælito, vu vt dominus habeat rẽ cuius dominium nũquam ſibi parauit, atque ita hic contendit de re acquirenda quam nunquam ac- quiſiuit, contendit delucro.
S. St rem apud te depeſitam,&6. I qui rem ſuam apud alium depoſuit cu ſtodiendam, an is fa- cto depoſitarii poſſit amittere poſſeſſionern? depoſitarius rem depoſitam reddere non vult, ſibi poſſidet, non ei qui de- poluit, cum ante poſſederit non ſibi ſed alii, videlicet domino deponenti: quæritur an Paulus noſter hic ait amiſſam poſſeſſionem mox atque con- trectauerit depoſitarius rem& loco mouerit, id eſt, ſi ince- pit poſſidere: ante enim poſſeſſor non erat, quia tenebat rem non ſibi ſed alii, qua ratione furtum quoque committi dici-
tur, quod alias non commitritur: non enim inficiatione rei
depoſitæ furrum committitur, vt poſtea dicemus. Sed ita de-
mum ſi depoſitarius rem depaſitam contrectauerit& loco mouerit. Nec obſtat huic ſenteutiæ regula iuris antiqui, præ-
ceptum veterum luriſconſultorum. Dicebant enim veteres
Iariſconſulti neminem poſlse ſibi mutare caulam poſſeſſionis. hic depoſitarius videtur cauſam poſſeſſionis ſibi mutare con- tra regulam veterum. Sedreſpondet Paulus aduerſus præce. ptum veterum, nihil hic fieri. Cum domino non poſſideat de poſitarius, non poteſt dici ſibi mutare cauſam poſſeſſionis. Idque probat ſimilitudine. Hæc eſt ſententia totius huius ca- pitis: ſed ſingula diligentius expendenda ſunt. Obſeruan- dum eſt igitur in primis quod hic dicitur, rei depoſitæ poſſeſ- ſionem amitti, ſi depoſitarius ſibi poſſidere inceperit, hoc eſt intelligendum de re mobili. Paulus hic de re mobili loqui- tur. Hæc verba, Sedſt eam loco non moueris,&cat. oſten- dunt Paulum loqui de re mobili. Res enim ſoli loco non mouentur, non contrectantur. Ex quo apparet duo ne- ceſſaria eſſe, vt is qui depoſuit dicatur poſſeſſionem rei de po- ſicæ amiſiſſe. Primum eſt quod depoſitarius incipiat poſſi- dere: atque ideo hic contrectatio dicitur eſſe necefſaria, quia non fuit poſſeſſor antea. Vnde vt poſſeſſionem acquirat, o- portet eum rem contrectare& loco mouere. Acquiritur oſſeſſio corpore& animo, non ſolo animo. l. 3. hic. alterum eſt vt ſibi poſſi deat:hoc eſſe debet eius cõſiliũ vt poſſideat ſi- bi, ex qno annotandum eſt vt locum habeant quæ hic diximus oportere depoſitarium animum habere poſſeſſionis inter- uertendæ. Quamuis igitur alia ex cauſa depoſitum non red- dat, etiamſi loco forte mouerit, ſi non ſit eo animo vt inter- uertatur is qui depoſuit, non amittit poſſeſſionem quod eſt aptius expreſſum in l. ſi quis rem. hic. Hinc cognoſcitur diffe- rentia rerum mobilium& immobilium. Rei mobilis poſſeſ- ſio facilius amittitur quam immobilis, vt iam ſæpe dixi- mus: cuius rei exemplum hoc eſt. Sires mobilis depoſita ſit apud alium facto depoſitarii, amittitur eius poſſeſ- ſio, ſi animo ſibi poſſidendi eam contrectauerit: rei ve- ro immobilis poſſeſſio animo retinetur. leg. clam poſſidere. §. qui ad nundinas, hic. Sed hic incidit AiE ultas ex l. ſirem mobilem. hic. difficilis ancinomia de qua variæ opiniones ſunt. S rem mobilem, inquit. Quæſtio proponitur in ea le- ge depoſiratio qui rem depoſitam ſibi poſſidet, neque eam reddere conſtituit.& ait Papinianus in eo tempore confe- ſtim amittere poſſeſſionem eum qui depoſuit, etiam igno- rantem. Simulatque ergo depoſitarius ſibi conſtituit poſ- ſidere, poſſeſſionem amittit is qui rem depoſuit. Et ramen
Paulus noſter hic ait neceſſarium eſſe vt res loco moueatur,
nec ſufficere animum ſibi poſſidendi. Sedſi eam loco non mo- ueris.& ſi animum,&cæt. Variæ ſolutiones excogitatæ ſunt ab aliis quæ mihi parum probantur. Ego aliquando conſide-
raui referre hic opinionem veterum à Paulo, tandem mihi
viſum eſt probabilius vtranque ſententiam probari à veteri- bus, à Paulo& aliis, nec repugnantia hæc eſſe animaduerſa phraſi& ratione loquendi: videcur facilis eſſe explicatio. In
Franc. Duareni Comment.
Hic tractatur quæſtio de eo
hac ratione amiſſa ſit poſſeſſio rei?
l. ſi quis rem mob. 47. ſchema videtur eſſe figurata locutig, s is qui conſtituit ſibi poſſidere, id eſt, qui volens poſſide aul ait Iuriſconſultus, Si rem mobilem poſſidere tibi tofue 6 Scat. Is dicitur conſtituere ſibi poſſidere velle qui vale pſe poſſider, id eſt contrectat Kattingit rem, locoque 49 id enim eſt poſſidere. Nam poſſeſſio, vt diximus, ac un
corpore& animo. Similis locurio eſt obſeruata in aüie 8 veluti in l.vlt.de rer.diuiſ. Vbi dicitur Remum à rarre mulo interfectum eſſe, quod muros tranſcẽdere voluerit di citur Remum muros tranſcendere voluiſſe, id eſt, voleni 6
ku, nsi- uer,
entem
tranſcendiſſe muros. Nam reuera tranſcendit muros,ſi Liuio
& aliis veteribus fidem habeamus. Simile exemplum eſti
ſi conſtiterit.C.fiu.reg. Siconſtiterit aliquem hb inl Uconltite. alic iremalie- nam viurpare, is non tantum eam rem ſed duplum eiusred dere cogetur, quod rem alienam ſibi voluerit vſurpare, iq ſi volens rem alienam vſurpauerit. Itaque videntur mihit verba Papiniani ſic accipienda eſſe, ſi rem mobilem tibi 3 ſidere cõſtitueris, quaſi cõſtituere ſibi poſſidere dicatur 3 nu volens ſibi poſſidet.Et huc pertinet regula cuius ego menti 2 nem heſterna die feci in l. ambigua. de reg. iur. In ambj 9 oratione ea interpretatio eſt accipienda quæ vitio caret. hr plici ſenſu poteſt accipi hæc oratio Papiniani. Nos igitur eam amplectemur quæ vitio caret. Alia interpretatio vitio non caret. Nam alias I. C. pugnantia ſibi ſcripfiſſe viderentur. Sed de hoc dicemus fuſius, cum peruenerimus adl. ſi rem mobi- lem. 47. Secundo norandus eſt obiter locus communis èe furto. Furtum fieri contrectatione rei alienæ, linſici ando. de furt. l.1. eo. Nec mouere nos debet quod dicitur de eo caius ope& con ſilio furtum factum eſt.ls cuius ope& cõ ſilio fur⸗ tum factumeſt, furti quidem actione tenetur: quamuis ipſe furtum non fecerit.. interdum. Iaſtitut. de oblg. quæ ex del. naſc. Sed obiicitur nobis lex, alienam. vbi dici- tur. Si quis ſeruum alienum contrectet, vel apud ſeretineat furtum facere, diſiunctim hoc dicitur ab Imperatore. Ergo 34 terum ſufficit nec contrectario eſt neceſſaria, ſed detinerea- pud ſe, in leg. alienam. verbum ambiguum eſt detinere a-
apud ſe. Nam ad apprebenſionem corporalem referripoteſt.
Poteſt etiam dici detinere, quia habet vſum domi ſuæ, quare cũ ambiguum verbum ſit nos eam interpretationem accipie. mus quæ vitio caret:& credibile eſt Imperatorem adieciſſe hec verba maioris declararionis cauſa. Tertio ex hoc loco no- tanda eſt regula veterum Iuriſconſultorum, Neminem ſii poſſe mutare cauſam poſleſſionis.
S. Zlad quoq, à veteribus,&c. Eadẽ regula variis in lociste petita eſt, veluti in l.cum nemo. C. eo. Eadem regula extat ẽt pleaius declarata in leg. non ſolum.§. quod vulgo. devlucap. Exemplum vulgare eſt in creditore. Creditor poſſidet piguus niſi quantum ad vſucapionẽ attinet. L..§. per ſeruum hic. Ol velit dominus vſucapere an poſſit. Dicendum eſt non polle Non eniam licetſei qui po ſſidet mutare cauſam polleſſioni:. Quod autem hic dicitur de depoſito, contrarium non eſt re⸗ guſ& antiquorum. Si depoſitarius eme rit rem quæ apudſe de⸗ poſita eſt, non ideo ſi apprehenderit rem vt eius dominium ñibi acquirat, non dicitur contra regulam factum elſe: oonpo- teſt dici mutaſſe cauſam poſſeſſionis: quia prius non polledit Deinde extrinſecus acceſſit alia cauſa, vt aduerſus regulam iuris antiqui nihil factum eſſe intelligatur. d. l. cum nemo.(. eo. Simile exemplumeſt in leg. quod meo infra. Ego poſlidto nomine meo, poſſum alieno nomine poſſidere& alium pot ſeſſorem facere. In dict. leg. quod meo. in verbo, Nec mult; c. Iuriſconſultus occurrit obiectioni tacitæ. poterat enim hoc obiici aduerſus regulam veterum fieri, quia hic ſibimuhar cauſam poſſeſſionis. Poſſidebat enim ſibi prius, nunc ali pol- ſidet.Sed is qui poſſidet alii, non poteſt dici ſib poſſi dere. N is poſſidet, cuius nomine poſſidetur. In priore tempote ego non poſſidebam. Egonunc poſſideo. Itaqueè non fit contla regulam veterum qui dicebant nemini licere ſi bi cauſam pol-
ſeſſionis mutare. Cætera quæ pertinent ad huius regulæ de-
clarationem, petenda ſunt ex l.non ſolum.§. quod vulgo. vſucap.
§. Genera poſſeſſionum tot, c. Paulus noſt ne diſſereret de poſſeſſione, voluit vti nont n- ne quæ ſuperius explicata fuit, ſed etiam diuiſionibus quibul
5... 5 2 acquile. dã. Genera poſſeſſionum, inquit, tot ſunt quot ſunt c 1 d. Pol
et vt via& tatio- antum deſinitlo-
ſetuan lecer bbio lorel tleg 7, I caal ktoau W(cter Lelnc kea derur ab kMaor talat ulle Netor. ln⸗ taud Mrato
—— —

ne tenenn; a oſtitut. beng, er, alenn g et, kläpalkn ablmpernuh xellati ſettun gaum ettie porzlemtäkin trſum chriiug erptetnionem Imperaonma Tertio enbe
4
orum, Neubz
reguhraüüini Eademtegum quodmhpiee reduotyoliif 1Hperbemd łicenduwetiuf le cauſam oo8 coqteatioman tittemgqle ſi rem vf elo M aris l6 „ t aätih ncoigfanſ 1 olßt woin ebhe 0*. 1 jtacitE polen fier90 3 L 1 Hbipuls ſoeſb niunn
— — —————
—
—
—
1 1
—
—
——
—
n Tit. De acquir. vel amitt. poſeſſ. 64
di. Poſſeſſio varie diuidi poteſt, caulæ poſſidendi variæ lunt, i⸗ mo plures quam poſſeſſiones. Nam poſleſsio quædam iniu- ſtaeſt: vnum tantum explicat Paulus quod nulla obſcuritas videtur eſle in cæteris. Quid ſit pro ſuo poſsidere docui ſu pra exl.1.& 2. pro ſuo.Poßidet pro ſuo cũ ratio poſsidendi in al: ſpeciem non cadit, veluti ſi quis lapillum inuenerit in litore maris quem credebat nullius eſſe, atque ita eum apprehende- rit: s poteſt vſucapere quia iuſta potsidendi cauſa eſt pro ſuo. Nullus eſt ſpecials itulus qui ſpecialem appellationè habeat, vr pro donato: pro dote.Pro ſuo igitur poſsidere dicitur quã- uis ille lapillus dominum habuerit, nec fiat occupantis. Ge- nera& ſpecies apud Paulum non accipimus vt apud dialecti- cos. Nos genera& lpecies vocamus hæc omnia vulgarimo- re, etiamſi diuiſio generis in Ipecies, totius in partes,& ſub- iecti in accidentia far. Magu vnum,&c. Male Laſius col- ligit ex hoc loco poſſeſsionẽ naturalem&ciuilem ſecies non elle diſtinctas& ſeparatas. Non ideo plurss ſuntſ pecies, quã- uis ſitvnum genus poſsidendi. Veletiam poteſt diusdi,&c. Eſt etiam diuiſio ſumpta à cauſis poſſeſsionis. Cauſa poſsidendi eſt emptio bona fide contracta. Si quis interrogerur cur poſ- ſideat, dicet quia ego emi ab eo qui dominus erat. Prædo in-
terrogatus cur poſsideat, non poteſt ita reſpondere; ſed re-
ſpondebit, quia poßiideo. l. qui interrogatus, de petit. hær.
§. Quod autem Mulius, Sc. Qujntus Mutius vetuſtiſsimus ĩuris autor exiſtimauit genus quoddam poſſeſsionis eſſe, cum prætor aliquem mittit in poſſeſsionem, quod variis ex cauſis fit: veluti quia is cuius domus eſt ruinoſa, non cauet damni infecti vicino ſibi petenti caueri,à prætore mittatur in poſſeſ ſionem eius domus quæ ruinoſa eſt propter conrumaciam
non cauentis. Hanc ſententiam non probat Paulus. Ine-
ptiſſimu eſt, inquit I. C. Tempore Mutii hæc non erant diſtin- cta adeo ſubriliter. At tempore Pauli hæc diſtincta fuerunt accuratius. Diſtinxerunt eum qui miſlus eſt in poſſeſsionem
ab eo qui poſsider, inl. ſi quis. 10. hic. Aland inquit, eſt poſt-
derr, aliua in poſſeſione eſſe,&cat. Phralis luriſconſultorũ ob- ſeruanda eſt à rudioribus. Qui miſſus eſt in poſſeſsionem decreto prætoris nõ magis poſsidet quam qui bonorum poſ- ſelsionẽ accepit à Prætore, vt ſuccedat defuncto ex teſtamẽ- tovelab inteſtaro. Mirum non eſt ſi dicatur in poſleſsione eſſe qui non poſsidet: eſt ratio loquendi vſitata apud l. C. In re, Grat. Hoc eſt qui mitritur in poſſeſsionem rei, cuſto- diam habere& obleruationem? datur ei cuſtodia rei& ob- ſeruatio, vt tædio huius cuſtodiæ cogatur aduerſarius parere decreto prætoris. Cogitur cauere vel quoddam aliud facere. Sed non couſtituitur poſſeſſor vt poſsit vſucapere,& alia quę effectus ſunt poſſeſsionis. Vnde inl. ſi duo.§. Creditores: hic. diciꝛur ei non dari interdictum vti poſsidetis, Addendum eſt Paulo, Et ius quoque pignoris eoshabere, hoc dicitur pignus Prætorium eſſe. Qui miſtus eſt in poſſeſsionem rei ſeruandę caula rem obligatam habet iure pignoris. leg.qui legati.vt in poſſ.leg. l.non eſt mirum. de pign. act. Et hoc dicitur pignus prætoriũ quod diſtinguitur à cõuentionali.tit. C. de pret. pig.
Nam qui,&cæt. Hic obſeruandum eſt aliquando ex his cauſis
de quibus diximus, aliquam poſſeſſorem conſtitui nõ nunquã àprætore ſed cauſa cognita. Si quis in iudicio vocatus ſe non ſiſtat, ſi damni infecti non caueat, aut nomine legatorum mittitur aduerfarius in poſſeſſionem bonorum cius ritu- lo. Ex quibus cauſis in poll. catur. Sed cauſa cognita plæ- runque prætor conſtituit eum poſſeſſorem, id eſt, iubet eum poſſiderevt poſsit longo tempore poſsidendo rem vſucapere &e dominium acquirere: Quod eſt apertius expreſſum in l. ſi finita.. cum autem. de dam. infec propter nimiam moram e- ius qui contumax eſt, id fit. Hæc nos leuiter attigimus quia extrarem ſunt: tituli ſpeciales ſunt de hac re: veluti titulus de bon. aut iud. poſl. titulus vt in poſs. ktitulus de dam. infec. tit. Ex quib. cauſis in poſſ. cat. Queſtio hic eſt vulgo agitata an hæc miſsio iudicis vel magiſtrarus in poſſeſionem competat iure magiſtratus, an iure Imperii,&cuius imperii. Occaſio diſ- putandi de hac re arrepta eſt ex eo quod Paulus dicit: Iuſſts magiſt Talus. luſſu magiſtratus poſsidere inbetur, iuſſu præto- tis aut præſidis vel ſimilis magiſtratus. Et quod quæritur an competat iure magiſtratus, non eſt dubitandum, quin com- Peerinke magiſtratus, nam refertur hoc inter ea quæ lege, § C. vel conſtitutione Principum tribuuntur, atq; ideo man-
dari poteſt, eſtque lmperii quod mixtum eſſe dicitur.i. iubere cauere. de luriſdict. om. iud. Prærtor qui præeſt iuriſdictioni, hoc imperio vtirur propter ur ſdictionem quam habet. Cũ primũ prætor creatus eſt Romæ, ei data eſt iuriſdictio: dein- de cætera ei permiſſa ſunt quæ ſunt Imperii. Non obſtat ſen- tentiæ noſtræ quod magiſtratus municipalis hoc facere non poſſe dicatur inl. ea quæ. ad municip. Si com peterent hæc iu- re magiſtratus, competerent etiam magiſtratibus municipa- libus. Sed ſæpe admonui illam d ſtinctionem iuriſdictionis& Imperii non pertinere ad alios magiſtratus quam qui crean- tur à pop. Rom. plærunq; in cauſa damni infecti quæ celeri- tatem deſiderat. I. i. de dam. infec. cum res magnum pericu- lum poſsit adferre, permittit prætor wagiſtratibus munici⸗ palibus iubere cauere damni infecti nomine,& in poſleſsio- nem mittere. l. 4. de dam. infe. Hęc omnia ſeparata ſunt à cõ- pilatoribus Pandectarum, quæ in eodem loco coniuncta fue= runt& ſcripta ab VIlp.
L.2. Quicquid filius,&d. 0 Vod pertinet ad hanc l. id declaraui in interpretatione
I.§. item acquirimus. Nam in hac leg. duo tantum con- tinsntur quæ ſupra ſatis explicata ſunt. Primum eſt poſſeſsio- nem acquiri patri per filium etiam ignoranti ex cauſa peculia⸗ ri, non ex quauis cauſa. Si filius ex cauſa peculiati aliquid ap- prehendat, eius poſſeſsionem acquirit patri eriam ignoranti-. Plurimum iuris habet hæc poſſeſsio: in primis non interue- nit patris corpus, deinde eius animus non interuenit quæ a- lioqui ad aequirendam polseſsionem necelsaria ſunt. Alterũ quod ex hoc capite notari debet, eſt, quod& cinilius, ii Rlius poſsideatur ab alio vtſeruus, non acquitit ei poſsetsionem ſed patri. Simile eſt quod dicitur in l. ſi ex ſt pulatu. ſeq. hic. a-
lia cauſa eſt ſeruu. Nam acquirit mihi feruus alienus, ſà me
bonafide poſsideatur. ratiò diuerſitaris traditur inl. iuſto.§.
nondum. de vlucap. Hoc receptum eſt propter frequentem comparationem ſeruorumifilil enim non ita ſæpe atrogantur
vel venduntur,
L.5.Jie Xſ ipulatione, r. lc tractatur quæſtio pertinens ad diuiſionem poßzekslo.
nis à Paulo noſtro traditam.] 3.§. genera. ſupra, eodem: Vbi Paulus ait tot eſse poiselsionum genera quot ſunt cauſæ acquitendi dominii, vt pro emptore, pro donato. Ea diniſio. necontinentur cauſæ ex quibus iuſta poſseſsio eſse dicitur, ex quib. poſseſsio tanquam iuſta prodeſt, vel ad acquiſitionẽ do⸗- minii, vel ad vſucapionem. Inde exiſtit quæſtio quæ hic tra- ctatur. Siquis ſtipulatus ſit rem aliquam, velſi quis rem a- liquam emetit ab alio,& eius poſseſſionem apprchenderitt cũ res ei tradita non eſset, aut cũ voluntas promiſsoris velvé- ditoris nõ accederet, hic queęritur an iuſta ſit cauſa poſſelloris? Dubitatio naſcitur ex eo quod véditio& alii huinſmodi titu- liinter iuſtas cauſas poſsidédi numer âtur vnde hic iuſte poſ- ſidere videtur,& tanquam iuſtus poſseſsor longo tempore rem vſucapere poſse. Sed tamen Paulus noſter ait prædonem eſse. Tametſi etres debita fuerit velex ſtipulatione velex vé-
ditione. Quia tamen vitioſe nactus eſt polseſsionem eius
rei quia per ſe ſine voluntate venditoris poßeſsionem appre- hendit, dicitur eſse iniuſtus poſseſsor. Nam quod dicitur eũ poſsidere ex iuſta cauſa qui emit rem, hoc eſt intelligeadum,
ſi voluntate debitoris à quo cauſam habet, poſseſsionem ap-
Prehenderit. Si ex ſt, pulatione,&c. Sedp/ ado eſt, Se. Prædo autem varie accipitur in iure ciuili. In primis dicitur prædo is qui nullũ titulum aut cauſam poſsidendi habet. I. pro hærede: 5. vlt.& ſeq. de pet: hær. ſ.ſed&e ſi lege.§. quod aut. cod. Pe- titio hæreditatis datur aduerſus eum qui poſsidet velpro hæ-. rede vel pro polseſsore. Prædo eſt qui ſi in terrogetut cust poſſideat, reſponſurus eſt quia poſsideo. Secundo prædo di- citur ẽt is qui forte titulũ haber, vt is qui emit aut cui res lega- ta aut donata eſt. Sed ramen ingreſsus eſt poſseſsionem rei ſi- bi donatæ inuiro eoà quo cautam haber inuitosid eſt, contra- dicente vel non conlentiente. Vnde non tantum prædois di- citur qui cõtra voluntatẽ ingreditur poſseſsionem, ſed ẽr qui Præter voluntaté. Id Paulus noſter ſatis oſtendit his verbis, Quiaprado erid eſt, quia es iniuſtus poſseſsor. Ideo dicẽdũ, ei
1e ete Reateni eeieeeeeee
————ͤͤͤ
—— e —— —-—

enim æquum eſt vt poſleſſionem
648 Franc. Duareni(omment.
non prodeſſe hanc poſſeſſionem ad acquiſitionein dominii. traditione acquiritur dominium. Sed cum quis ſine tradi tione, aut ſine voluntate vi aut clam apprehendit poſſeſſio- nem, dicitur improba eſſe poſſeſſio: cum effectum non ha- beat acquirendi dominii. limproba. Cod. eod. Et ſi quis hoc modo nactus ſit pofſeſſionem rei alicuius, is cogirur eam ré- ſtituere.leg. nec vera. Cod. eod. huc pertinet conſtiturio Im- per. quæ extat ſub cit. C. vnde vi.l.inuaſor. ſup. Kl. eun duæ tebatur.hic. Hinc comparatum eſt interdictum quod cSalo. b rum. iaterdictum quod legatorum, datur hæredi dnerln. gararium qui per ſe ſine voluntate hæred's appiehe it poſ- ſeſſionem rei ſibi legatæ, vt eam poſſeſſionem reſtituat. non per ſe apprehendat& ius ſi- bi quaſi dicat. Hoc ita conſtiturum eſt de legatario; quaun dominium rei legate ſtatim in iplam tranſeat à morte defan- cti, etiam ſine apprehenſione, vt dcitur in leę Titio de urt. Non tamen permittitur ei apprehendere polſeſſionem pro- ia authoritate,& pro ſe, ſed neceſſe habet ab hætede petere. Notandum tamen hoc eſt, traditionem non eſle neceſſariam. Pauli verba id ſatis oſtendunt, vt pe- ſjeſſio iuſta dicatur, non eſt neceſſe rem tradi ab eo à quo caulam habemus. Sed ſufſicit voluntate eius poſſeſſionem eſſe apprehenſam. Öi non voluntate mea nactus ſis poſſ. Soc. Sufficit, inquit, 1 apprehendi cõſentiente venditore. Conſentire autẽ eum accipimus non tantum qui verbis exprimit couſenſum iluum, nam cõſenſum ët tacitum hic accipimus,vt is qui ſcit& patitur pro conſentiẽ- te habeatur. l.z. C. eo. Nihilrefert an venditor tradiderit em- ptori rem venditam, an veroemptor ipſo ſciente& patiente eam poſſideat, atq; ita videlicet accipienda eſt Lpen. prol.§. ſi quis rem. de excep.rei vend.& trad. quæ pro contratlo ob- iici ſolent in d. leg.pen. prol. legata res vſucapi poteſt erſi tra- dita non ſit: modo legatarius ingreſſus ſit ſine virio. Hic lo- cus probat neceſſariamnon eſſe rei legatæ traditionem ad acquirendam poſſeſſionem, ſed ſafficere apprehenſam eſſe poſſe ſſionem ſine virio. Hoc non eſt contrarium noſtræ legi. Nam fatemur fufficere apprehenſam eſſe rem ſine vitio, ſi pa- tiente& ſciente eo, à quo cauſam habemus poſſeſſionem in- grediamur. Et Paulus noſter in hac l. aperte oſtendt volun- tatem vendititoris ſufficere. Hæc voluntas plærunq; coꝑuo- ſcitur. Nam quomodo voluntas cognoſcatur invniuerſum definiri non poteſt: quæſtio enim facti magis eſt quam iuris. Sed plærunq; cognoſcitur ex clauſulis quę ia ſeruntur tabulis ſiue inſtrumentis publicis. Tabelliones aliquando ponunt: venditor dedit emptori facultatem ingrediendi poſſeſſionem propria voluntate. Hs verbis arguitur conſenſus& voluntas venditoris, ira vt etſi nactus ſit emptor poſſeſſionem ſine tra- ditione, iuſta ſit poſſeſſio. Nec dubitandum eſt quin hoc con- uenire poſſit inter contrahentes vt apprehendatur poſſeſſio. Quamuis ramen hæc lex dicta ſit conſtitui, ſi tamen prohi- beatur emptot vi ingredi fundum, per magiſtratum ingredi debet poſſeſſionem fundi. Sivero nemo vi prohibeat eum, poteſt per ſe propria authoritate fundum ingredi. hæcq; eſt ſententia Pauli noſtti in hac l. exceptiones quædã ab aliis col- lectæ ſunt è quibus vna mihi videtur memoratu digna ex J.fi- ſtulas.§. i. de contra. emp. Ego rem emià Tuio: vacua poſſeſ- ſio ab eo mihi tradita non eſt, ſed deceſſit antequam adeptus eſſem poſſeſſionem rei venditæ. Ego tutor eius pupillo datns ſum qũo poſſeſſionem eius fundi mihi venditi acquirere po- tero? An ſequimur quod à Paulo hic dicitur apprehẽdendam eſſe pofleſſionem voluntate tutoris? Hoc ablurdum videtur requiri conſenſum pupilli qui forte infans eſt. ideoque I. C. ait ipſum ſibi tradere poſſe rem venditam, atque ita poſſeſſio- nem adipiſci. Non eſt viſum expedite, vt alius tutor vel cura- tor detur in hoc negotio: exiſtimauit in hac re nihil incom- modi eſſe etſi ipſe non conſentiente eo cuius intereſt à quo
cauſam habet poſſeſſionem ingrediatur. Et Pauli dictum cum
hac exceptione intelligendum eſt, ad alios caſus ſimiles pro- duci debet.Supereſt obiectorum quorundam ſolutio. Hic re- periuntur quędam, vt vidẽtur antinomię, quę tamen nõ ſunt. In pꝛimis obiicitur l. eũ qui.§. i. de furt. vbi dicitur. Si emptor rei alicuius ante traditionem, ante poſſeſſionem ſibi traditam eã rẽ ſurripuerit, eum furti non teneri ſi modo pretium ſolae- rit. Nã ita diſtinguit I. C. Si poſtquam pretium ſoluit rei ven- ditæ eã ſurripuerit, non teneri furti, non dicitur fur eſſe.Si fur
non eſt, qũo hic prædo dicitur à Paulo noſtro? Fur& præqo multum differunt apud iuris autores. Et eſt diuerſa hotũ ver. borum ſignificatio. Fur dicitur qui contrectat temaleenãla- cri faciendi cauſa. l. 1. de furt. Inſtit tit. de obl. quæ ex del. naſ- vnde ia propolſita ſpecie dici non poteſt fur eſſe: nõ cötrectar rem alie nam animo lucri faciendi: nullum lucrum hic facitis qui rem emptam cuius pretium ſoluerit clam ſurripuit. Sini.
hil lucri facit, non poteſt dici furtiteneri, non lucratur ne poſ.
ſeſſionem quidem. Si quis forte obiiciat furtum fieri polleſ. ſeſſionis. Reſp. ne poſſeſſionem quidem furari dici poſle poll. quam ſoluit pretium rei ipſius: venditor enim ei rem tradere debet: ergo non tenetur actione furti. Sed nihilominus pra- do dicitur. Prædo dicitur qui vitioſe rem occupat quaſi ſibiins dlcens, nec refert an lucri faciendi animo id fecerit necna. lq ſignificat verbum prædo. Prædari, inquit Varro, eſt vi eripe- re, ſicut prædæ in bello ſolent. Atq; ideo ſi quis per vim non more legitimo& vſitato nanciſcatur poſſeſſionẽ tei alicuius, recte prædo nominatur. Rurſus obiicitur nobis reg. iur. Ne- mo prædo eſt qui pretium aumerauit. l. nemo. de teg iur. ldẽ dicitur in l. nec vllam.§. qui ſciens. de petit. hær. Quidam emit alienã hereditatẽ, ſoluit pretium illius hereditatis, queritul an poſſit conueniri tanqynã poſſidens rem ꝓ pofſeſſore, Peiitio hæreditatis datur hæredi aduerſus eum qui poſſidet vel pio hærede vel pro poſſeſfore. An igitur conuenietur pro polef. ſore? Poſſidet pro poſſeſſore prædo. Is qui ſciens emit tem alienam prędo eſt. SedI. C. in eal. ait eum vt prædonem con- ueniri non poſſe qui ſoluit pretium hære ditatis. Nonenim eſt prædo qui pretium numerauit, atque hinc ſumpta eſtiurs regula. Ii- ſcriptiones capuum in libris recentioribus hoco- ſtendunt. Si nemo prædo eſt qui pretium numetauit, qpo- modo hic prædo diciur quie mit remà venditore cuins pof- ſeſion em nactus eſt non voluntate& conſenſu vendiotis. Ecce certum eſt& indubitatum hæc non eſſe pugnantia iyo iure, ſe dcaſu tantum. Duæ ll. quarum prior hoc habet, prædo- nem eſſe qui ꝑ ſe nanciſcitur poſſeſſionẽ ſine voluntate eiu à quo cauſam habet. Altera eſt emptorem qui pretium nume- rauit prædonem non eſſe. nulla repugnantia eſt iudicio meo. diuerſa ſunt hæc magis quam pugnantia ipſo iure. ln ptioti ſpecie non fit mentio pretii numerationis, non dicit ſiem- ptor apprehenderit poſſe ſſionem ſine voluntare& conſen- ſu venditoris, etiam ſi pretium numerauit, prædo eſt. In po ſteriori ſpecie nulla fii mentio vitioſæ poſſeſſionis, non cici nemo prædo eſt qui pretium numerauit etiamſi vitioſe& & per ſe poſſeſſionem nactus ſit. Sicut igitur in priotileger fit pretii numerationis mentio, ita inpoſteriore lege nonft mentio apprehenſæ poſſe ſſionis. Ergo hac pugnantianon ſunt ſed diuerſa, allegando ſpecies in cõtrarium neccſſe eſti nam alteri conttariari. Exempli gratia. Quidam emit temi pretium eius rei numerauit venditori, appre hendit ſine vo⸗ luntate& conſenſu venditoris. In hac hypotheſ vidẽtur õ· fligere hæ duæ ll. quæ alias non ſunt pugnamiesiploiule. lir que vna alteri debet cedere. In hac hypotheii non quæritur an vitioſa ſit poſſeſſio, an non ſit: videtur iuſſaeſe poſleſſo propier reg.iur. in qua dicitur neminem pr ędovsè eſſe quipte- tium numerauit. Sed contra facit alia lex quæ dicit pidonem eſſe qui per ſe apprehendit poſſe ſſionem:vit⸗ gitur lex ſufe- rior erit, vtra vincet alteram? Ego videndum eſie puiodtẽ qla re agatur. Nam plærumq; pro prædone habetut is qui hrei numerauit, plærunq; ét non habetur. In peiitone hær ccii ro prædone habendus non eſt, ſcilicet cum quætitur an her titione hereditaris poſſit conueniri. Et idem dice ndũ eſtiim 6 terdicto quorum bonorum. Petitio hæceditatis:datut aue ſus eum qu poſſidet vel pro hærede, vel pro pollellote, 85 interdictum quorum bonorum. Petitio hæreditatis non tur aduerſus eum qui iuſto tit. poſſidet.l. pro hætede d 3 J. ſeq. de pet. hær. Ergo cum quæritur de eo qui emit hera tatẽ ſciens alienã eſle,& pretium eius hæreditatis numerun venditori, an poſſii conueniti petitione ha reditatis 3 1 predo ſit, tanquã ꝓ poſſeſſore poſſiceat: Ait 1C.ne dausg O poſleſſore poſſidere accipimus in petitione hercaiae i ritulũ nõ habet, cuius titulus forte irritus eſt in lp ber. 4 1 hær. Cettũ eſt hunc titulum vitioſum non elſe:& luſtus 45 ſe apparet ex pretii num eratione. Atq; ideo dt dus ꝓ prędone. Is nõ eſt habẽdus poſſidere prob hroear
Contte
1 Luren
telch detit tta Juod ſaib Jud Nd& lubti êo. qline tatl tiue 7 lusia umi polle k. guor tter
b 4
metus
nibe
dam lcb⸗ Kait. palel ntl da
querit
dlo uma
dalel dilbe
dhi
pl
wndh dlit ce

deitherClia, tercctrnggn d poltln h am qalpolli 1 congeniunmn .Is qulſdene eum ftratone. nere dians,Nen ue hinclmnte ristecewinban etlum nunan,
3 na venduntun ⸗R conſcolb-en- nonelle eran priorhochana oné ſine fou ttem quireiun gnantickiuin ntia iploilk, ſ tionis, Jodä ne voluntaed tauit praduct, rpollellondi auit: elunlu ut gturigſii npoſletio 3 argo becg cötrarimlalk ta. Quicansar
bi bypabzünng derwüſaf ew precli 3 ꝛkrqurtof gad
7
ro emptore potius. Hæcetiam colliguntur ex l. nec vMam. in qua eſt diſtinctio de hac re poſita vſque ad§. Si quis ſciens. in quo g. regula extat quæ eſt à nobis recitata. In aliis cauſis præ- do habetur qui nactus eſt poſſeſſionem ſine voluntate vendi- toris. Et ſic prædo accipitur in hoc loco apud Paulum no- ſtrum. Peæterea cum quæritur de reſtituenda poſſeſſione, di- cendum eſt eum cogireſtituere poſſeſlionem, quia vitioſa eſt poſſeſſio, quod malo more& quaſi ius ſibi dicens appreben- derit eam poſſeſſionem. Hæc euidenter ita diſtinguenda eſt pro conciliatione. Nec dubito, quin apertiſſime& diligenter hæc ſint tradita à l. C. veteribus, qui de hac varietate ſcripſe- runt eodem loco. Iuriſconſulti veteres, Vlpianus& Paulus de prædone ſcripſerunt ad interdict. Quorum bonorum. Hoc caput ſumptum eſt ex lib. 1 ſ. adinterdict. At eodem ex loco ſumpta eſt hæcl. nec vllam. de pet. hær. Dubitandum non eſt quin eodem in loco plenius hæc tractata fuerint atque diſtin- cta, quomodo in vnoquoque argumento prædo ſit accipien- dus: hic vocat prædonem qui emit, qui ſtipulatus eſt,& vitio- ſe nactus eſt poſſeſſionem rei ſine traditione& ſine volunta- te eius à quo cauſam habet.
L. F. clam poſlidere, e. Ha locus pertinet ad interpretationem Edictorum præ=
oris, quæ de interdictis propoſita ſunt, cuiuſimodi eſt in-
terdictum vri poſſidetis, interdictum de ſuperficiebus, interd.
de itin. act. pri. interd. quorum bon.& alia. Nec dubitandum eſt quin hoc ſctiptum ſit ad interpretationem edicti prætorij,
uod de huiuſmodi interdictis propoſitum fuit. inſcriptio id Ais oſtendit. Sumptum eſt hoc cap. ex lib. 60. ad edictum. A-
ad Vlpian. reperietis huiuſmodi inſcriptiones ſub tit. vti poſ- ſid.& ſub titu. de ſuperficie.& credere eſt ſcriptum hoc fuiſſe ſub tit. quod vi aut clam. ſub quo reperitur ſimilis interpreta- tio. Hic quæritur quid ſit clam poſſidere. Clam poſſidere, in- quit, eum dicimus,&c. Ex quibus verbis apparet duo necelſſa- ria eſſe, vt dicatur clandeſtina eſſe poſſeſſio, primo quod fur-
tiue poſſeſſionem ingreſſus ſit eo ignorante,& admonito cu-
ius intereſt. Deinde quod furtiue ingreſſus ſit poſleſſ. ne ſi pa- lam ingrederetur poſſeſ. fundi, controuerſia ſibi fieret eius poſſeſſionis nomine. Similis interpretatio eſt in l. prohiberc. § vlc.& l. ſequen. quod vi aut clam. Alius ſimilis locus eſt inl. quotutela. vi factum,& l. ſeq. de reg. iur. Qui locus ſumptus eſt ex lib. ſing. Modeſtini ⁊ν ενQένν, id eſt, definitionum. Is au- tem quidem nactus eſt polleſ. non clam fortaſſis, nullus erat metus concrouerſiæ futuræ quo tempore poſſeſſionem ap- prehendit, ſed poſtea intellexit eum qui dominus eſt eius rei controuerſiam ſibi moturum, ſi intelligat eum poſſidere: is clam retinuit poſſeſl. an dicemus vitioſam eſſe poſſeſſionem? H Paulus air hanc poſſeſ. clandeſtinam dicendam non eſſe, & ait: NVon enim ratio obtinendæ. Non curamus qua ratione poſleſ. obtineat, ſed qua ratione poſſeſ. adeprus ſit. Hic quæri- tur ſi quis iuſtam cauſam habeat poſſidendi, forte emit rem,
vel aliam huiuſmodi cauſam probabilem habet poſlidendi:
quæritur(inquam) ſi furtiue ingreſſus ſit poſſeſſ. an hæc poſ- ſeſſio clandeſtina& vitioſa dici debeat? Hic I. G. ait, clandeſti- nam non eſſe hanc polleſs. Aut aliqua ratione bona fide. Si iu- ſtam probabilemque habeat rationem ingrediendi poſſeſ ſionem, quamuis intelligat non ſibi expedire palam ingredi poſſeſſ. non tamen dicitur clandeſtina eſſe poſſeſſio: quod a-
ptius expreſſum eſt inl. ſi de eo. 40.§. ſeruum. hoc tit. inf. Sed
læpius id ſolet fieri cum quis putat ſe iuſtam cauſam habere poſſeſſionis ingrediendæ. Etiamſi noctu poſſeſ. apprehendat, non dicitur clam poſſidere. Vtile autem eſt ſcite quid ſit clam
Polsidere. Is enim qui clam poſſidet ab aduerſario non poteſt
vincere interdicto vti poſſid. Vtile ergo eſt intelligere quid ſit clam pollidere. Effectus etiam eſt in vſucapione. quia ſi quis clam nactus ſit poſſeſſionem rei alicuius, eam vſucapere non
poteſt. l.1. C. de ſerui.& aqua.& l. Si ancillam. inf. proſuo.
Docuimus quid ſit clam poſsidere,& diximus eum clam poſ- ſidere qui furriue poſſeſlionem ingreditur: cum intelligat, aut ſuſpicetur aduerſarium ſibi controuerſiam facturum eſſe. Deinde diximus inſpiciendam eſſe originem poſſeſſionis, ad- eo vt is qui cauſam iuſtam habet acguirendæ poſſe ſionis, qui dam non eſt ingreſſus Poffeſſionem, non poſsit dici clam
jn Tit. Deacquir. velamit poſſef. 643
poſsidere, tamerſi poſt ea ſe celsuetit. Fieri enimm pôteſt, vr
quis ab inirio iuſtam cauſam habeat adipiſcendæ poſſeisionis, qui tamen cum iniuſte ſe poſsidere intellexerit, ie celauèrit.
„
Verba Pauli ſatis clara& perſpicua ſunt, ſed difficultas vritut ex d. l. Si ancillam. inf. pro ſuo. Videtur enim antinomia eſſe diſficilis ex noſtra l.& ex d. l. ſi ancillam. Quidam ewit an- cillam quæ etat fuartiua, émit bona fidè exiſtimans eam an- cillam venditoris eſſe.peperit ancilla apud emptorem: quæri- tuf de vſucapione huius partus. Si poſtea emptor reſcius⸗ rit furtiuam eſſe ancillam quam exiſtimabat tempore vendi- tionis contractæ furtinam non eſſe, ſed eſſe venditoris: Pomp. diſtinguit. V't ſi neſcier is intra ſtatutum tbinpus. Hic Pomp. ait eum qui emit bona ſide ancillam, ſi poſtea cœpit malam fidem habere, qui prius erat bona ſidei poſſe ſſorʒ non poſſe vſucapere. Ecce quæritut᷑ de vitio poſſeſsionis: in ea ſpecie quæſtio eſt an poſſeſsor ſit malæfidei an non ſit. Et dubitario naſcitur ex eo quod ſi ſpectemus initium, id èſt; tempus contractæ venditionis, éo temporè fuit bonæfidei poſſeſsor. Si vero ſpectemus quod poſtea ſecutum eſt, is di- cetut malæfidei eſſe. Et ait Pomp. ſpectandum eſſe quod po- ſtea ſecutum eſt. Hæc videntur pugnantia eſſe& conttaria:
ſed videndam eſt vtrum magis diuefſa dicen da ſint quam
contraria. Videndum eſt an aliqua diſsimilitudo ſit in vtra-
que ſpecie:& ſatis diſsimilitudo in eo apparet quod Pomp- in d. I. ſi ancillam. loquitut de re furtiua. Cognoſceres matrem
eius furtinam eſſe. Loquitur Pomp. de re quam emptor reſci- uit furtiuam eſſe poſt conttactam emptionem. Nos autem hic non loquimur de re furtiua, loquimut de alio vitio poſ-
ſeſsionis, de re quam reſciuit poſſeſſor vel ad ſe non pertine-
re; vel ſe aliam iuſtam cauſam poſsidendi non habere. Et cer-
tum eſt multa ſingularia iura reperiri in re furtiua Peelereim
l. Attilia.§. Furtiuæ. Inſtit. de vſucap. Res furtiua vſucapi non poteſt, non tantum ab eo qui ſcit rem eſſe furtiuam, ſed nec
ab alio quocunque. Alia igitur cauia eſt rei alienæ, quæ furti- ua non eſt, quam quis poſtea relciuit alienam eſſe,& ſe iu-
ſtam cauſam poſsidendi non habere. Er certum eſt ſi quis
reſciuerit tem alienam eſſe quam emit bona fide, eum nihilo-
minus poſſe eam rem vſucapere. l. iuſto. de vſucap. Sed huic iuri derogatum eſſe conſtuutionibus Pontificiis cap. vltim. de præſcriptio. Dixerit aliquis hanc diſtinctionem rei furti- uæ& alienæ quæ exalia cauſa poſsideri non poteſt, non ex
cauſa furtiua, non poſſe connenire verbis Pomp. in. ſi ancil-
lam. Nam Pomp. hac diſtinctione tantum vtitur, quod clam poſsideatur res, non quod res furtiua ſit. Cum poſſideas clam, (inquit) non eſt mirum ſi dicaris non poſſe vſucapere. Sed e- go reſpon. propter eam cauſam quæ à nobis iam adducta eſt, propter odium furrti, Pomp. facile adductum eſſe, vt inter-
pretaretur emptorem clam poſsidere. Cum dubia res eſſer,
facile inclinauit in eam partem in odium rei furtiuæ. Alias
cum quæritur an quis clam poſsideat, non tam facile admit-
titur hæc interpretatio. Alia difficultas eſt ex l. ſed& ſi lege.. de eo. de petit. hæredit. vbi dicirur cum quæritur de reſtitu- enda hæreditate cum fructibus in petit. hæreditatis, nihil re- ferre an quis inuaſeric bona hæreditaria: cum ſciret ad ſe non pertinere. Hæc dicta ſunt ab VIpiano ad interpretationem Senatuſconſulti, cuius verba deſcripta ſunt in l. Item veniunt.
§. præter hæc. de petition. hæreditatis. Ait Senatus, Si quis
bona aliena inuaſerit, cum ſciret ad ſe non pertinere, perinde te-
neri,&c. Quid ſi aliquis(inquit Vlpianus) putauerit adſe pertinere cum inuaderet, ſed poſtea intellexerit, ſe nihil iu-
ris habere, an perinde teneatur? Vlpianus ait ceſlare verba Se-
natuſconſulti. Sed tamen idem dicendum eſſe in eo caſu
propter ſimilitudinem rationis. hic videtis non inſpici initi- um& originem acquiſitionis, vt Paulus noſter hic ait. Ideo- que videntur hæc eſſe contraria, cum quæritur de vitio hu- iuſmodi poſſeſsionis an vitioſe poſsideat, an non. Multum refert an ab initio vitioſe poſsidear, an poſtea cœperit vi-
tioſe poſsidere. Sed reſpondendum eſt, Aliter vitium poſ-
ſeſsionis accipi in petitione hæteditatis, quam in aliis cauſis. Idque demonſtratum eſt à nobis ſuperiori lectione cum in-
terpretaremur l. Nemo prædo. de reg. iuris.& l. ſi ex ſtipu-
latione, hic. Diximus varie accipi prædonem apud l. C.& aliter in petitione hæreditatis quam in aliis cauſis. ſic itaque dicendum eſt. Cum quæritur de vitioſa poſſeſsione an quis
⁵ 3 8 4 2 8 4 1 † 4 4 1* † 86 4

65 clam poſsidere dicendus ſit; an non: multum referre qua de re quæſtio proponatur. In petitione hæreditatis alitet quis clam poſsidere dicitur, hic aliter etiam dicitur. Cum quæritur an quis poſsit conueniri petitione hæred. pro pof- ſeſſore, dicitur poſsidere prædo. Item cum quærirur de re- ſtitutione rei. Nos vitioſe poſsidere eum quoque dicimus, qui abinitio iniuſtam cauſam poſſeſsionis acquirendæ habet. In aliis caufis aliter dicimus. Alij quidam dicunt non mutari eff ctum poſleſsioniis, ſed qualitatem not male. Solet quæ-
rian hæc clandeſtina poſſetsio habeat vitium reale an perſo-
nale. Quæſtio eſt vulgo agitata, de qua dicemus ad l Pompom 1z3. infra in princ...
§. Suiadnundinas. cum I. 7. Sedſ4 nolit,&c.
Nnulus noſter, vt ego iam admonui in hoc cap. interpre- Prauas edictum prętotis in quo fit mentio violentæ& clan- deſtinæ poffeſſionis. Argumento eſt inſcriptio iplius cap. ex lib. 50. ad edict. Nam libr. 70. adedict. Paulus inrerpreta- tus eſt edictum prætoris de interdictis vti poſſid. de ſupetf. quod vi aut clam: in quib. interdictis fit mentio clandeſtinæ poſſeſſionis. Quæſtio igitur eſt ſi quis ad nus dinas profe- Etus ſit nemine domi ſuæ telicto,& alius ingreſſus ſit eius do- mam, an poſſideat,& quomodo poſſideat is qui furtiue do⸗- mum ingreſlus eſt? Hic dicitur eum clam poſſidere. Non eſt
dicendos iuſtus poſſeſfor eſſe, non eſt dicendus poſſidere ci-
niliter& naturabter. Hæc poſſeſſio non confirmatur iure ci- uili, eſt clandeſtina poſſeſſio, atque ideo vitioſa, quod ſi ve- tum eſt, conſequens eſt eum qui profectus eſt ad nundinas, quamuis neminem domi reliquerit, retinere poſſeſsionem quamdiu habet animum polidendi, adeovt ſireuerſus domi- nus non admittatur, poſſit dici vi deiectus de po ſſfeſione, nec ante dicitur amififfe poſſeſſionem quam ſi noluerit in eum fundum reuertitunc enim dicitur amiſiſſe poſſeſſionem. hoc
Verius eſt,& eſtlummaria huius cap. explicatio, ex quo quæ-
dam andotanda funt. Primum eſt, duos in ſolidum poſſe ean- dem rem poſſidere. Is qui profectus eſt ad nundinas nemine domirelicto, dicitur poſsidere, is etiam qui ingreſſus eſt poſ⸗ ſeſſionem abſente domino dicitur poſſidere: ſed vnus poſſi- det aniino tantum, alter corpore: is qui profectus eſt ad nun- dinas intelligitur animum redeundi habere. Non enim credi-
bile eſt eum qni ad nundinas profectus eſt, velle deſerere do-
mum ſuam,& ſi domi neminem reliquerit. Animo igitur in- telligitur retinere poſſeſſionem. Nec quicquam eſt in hac re incommodi. Nam& ſi dicamus non poſſe duos in ſolidum eandem rem poſſidere, cum idem eſt genus poſsidendi, ta- men ratio diuerſa eſt poſsidendi, nihil prohiber duos in ſoli- dum eandem rem poſſidere. Nihilprohibet vnum poſſidere corpore, alterum vero poſſidere animo. Diuerſa hæc ſunt ge- nera poſsidendi& diuerſos effectus habent. Altera poſſefſio ad vlucapionem prodeſt, alrera non prodeſt: quamuis is qui eam polleſſionem habet poſſit interdicere. Ego dixi in inter- pretatione. ex contrario. l. 3. ſup. Duos non poſſe dici poſſi. dere candem rem animo& corpore. Cum quis poſſidet rem vnam totam aut vere& corporaliter, aut interpretatione ali- qua iuris, qui fieri poteſt vt alius poſsideat eandem rem aut partem eius rei, alias totam non poſsiderer. Poſfunt quidem duo eandem rem poſsidere pro parte, ſed non in ſolidum. l. Seruus communis. de ſtip. ſeru. Sed nihil prohibet, vnum poſ- fidere naturaliter, alterum ciuiliter. Diuerſa ſunt genera poſſeſsionis, diuerſi quoque effectus, vt iam dixi. Sed hæc diſ- tinctius explicanda ſunt. Et primum videndum eſt de eo qui
clam ingreſſus eſt fundum: qui clam ingreditur fundum do-
mino ablente qui ad nundinas profectus eſt, hic poſsidet na- turaliter tantum, non ciuiliter. Huic ſimilis eſt alius locus in l. ſi id quod.§. vlt. hic. Donec alius corpore. I. C. vocat corpo-
ralem poſleſsionem eius qni clam ingreſſus eſt fundum: cor-
pore tantum poſsidet: non probatur iure ciuili ea poſſeſsio. Siquis dicat, is qui clam ingreſſus eſt fundum animum habet poſsidendi. Ecce is qui animum habet poſsidendi& corpore inſiſtit rei, videtur ciuiliter& naturaliter poſſidere, ſi nihil aliud impediat, ſed alius poſſidet animo: tota res occupata eſt
Franc. Duareni(omment.
animo eius qui profectus eſt ad nundinas. Fieri igitur poreſt, vt duo in ſolidum eandem rem omnino ofa3 ant. Quidam ſic interpretantur poßsidere„id 4 4 b. nere corporaliter., Sed mihi videtur vera eſſe polledi & ſi cinilis non ſir. Id conſtat ex delinitione polleſioni poſsidere is dicitur qui animum tenendi rem habet vel lbe velal. Cum vtrumque hic concurrat& corpus& a hic dicendus eſt poſsidere: is detinet tantum, non ern poſsidet qui animum tenendi non habet, cuinſmodi ei hoſpes, amicus. Recte igitur Paulus noſter ait eum cla pofsidere. Hactenus de eo qui ingre ſlus eſt polle ſion 3 ablente altero. Nunc videndum eſt de eo qui profectgzeſt
ad nundiſias: is qui profectus ad nundinzs,& ſ neminem
Ter ear ehene ene reteſeerse habet ar oſsi. m expr ellum eſt in l. ſi quod. 2.§.vlt. hic. Ego dixi ſupr. excipi res mobiſes in! 8 Nerua. ſup. Rei enim mobilis poſſeſſio non ita facile 8 netut, vt rei immobilis. Rein mobilem poſſidemus quemdt ſab cuſtodia noſtraeſt: vbi euaſit cuſtodiam noſtram e habeamus animum poſſidendi, tam en dicitur amiſſa eſſe ol ſeſsio. Alia hic exceprio additur cum nulla ſpes eſt eiſcienci eum qui ingreſſus eſt poſſeſsionem, tunc etiam dicitut aniſ- ſa poſſeſsio. Sed de eo Paulo poſt dicemus. Peæterca Notan- dum eſt vi deiectum eum incelligi qui poſsidet ciuilirer tan- tumn. Retinet ergo poſſellionem. Quidam profecdus eſt ad nun- dinas, alius domino abſente ingreſſus eſt polsebsionem,
cum reuerſus eſſet ex nundinis clandeſtinus polſeſlor, no.
luit eum admittere. Vimagzs(ait) intelligitur poſſidere, Sc. Hu verbis oſtendit Paulus poffe dici vi tunc deiectum eſſe pro- pter cinilem poſſesionem quam retinuit. Hoc clare exprel⸗ ſum elt in l. 1.§. deiicitur. de vi& vi arm. Clarius hocexptimi non poteſt quam in eo loco, vnde quæſtio agitata eſt, an lice- at eum qui corporaliter tantum poſsidet vi expellere vt in propoſita ſpecie. Dominus eſt reuerſus è nundinis:reperit do. mum ſuam clam ab alio occupatam: quæritur an polstt hunc ſtatim expellere propria autoritate? Plurimorum ſenten- tia eſt licere eum expellere, quamuis alij diſſentiant numerso pauciores. Mouetur eo argumento, quia vim illaramrepel-
ſere licet, l. 3.§. eum igitur. de vi& vi arm. l.vt vim. ſup. de iuſt
& iur. Si quis me viex domo mea eiiciat, vi illata poſum eum repellere. At vi deiectus is eſſe dicitur, cuius poſſeßio clam occupata eſt, cum nundinarum grartia profectus eſlet. Ergo licet ei de doma ſua eum eiicere qui furtiue& clam eam ingreſſus eſt. Contrariæ opinionis defenſores argumem- tum ſumunt ex I. ſi alius. 7. quod vi aut elam. Iu tfeciſtio- pus in meo fundo vi aut clain, ego id opus demolkusſum viaut clam, quæritur de interdicto. Agis aduerlus me quod deſtruxi vi aut clam. Quxæritur an potsim te ſubmouete hac exceptione, quia vi aut clam opus illud feciſti. Hæc quæſtio tractatur in§. belliſsime, 1. I. quod vi aut clan Ei alt I. C. non eſſe dandam hanc exceptionem nili magnaer cauſa. Oſtendit I. C.& ſi quis opus fecerit in fundo meoii aut clam, non licere mihi opus illud vi aut clam de ſtruere.l- dem dicendum videtur in propoſita ſpecie, vt ſi quis mihi vim faciat quia ingreſſus eſt domum meam clam, me abſente, mi⸗ hinon liceat vim illiinferre. Sed ſi vtraque ſpecies dilgem ter expendatur, magna reperietur vriuſque d ſsimilitudo⸗ Is in cuius fundo opus factum eſt, non poteſt dici vi deie⸗ ctus eſſe, ei licet vti rennendæ poſſeſsionis caula. Athic dẽ- iectus eſt de poſſeſsione per vim. Hic deiicitur de pollebio
ne qui non admittitur in domum ſuam quiex nundinis te-
uerſus eſt, Si autem non reliquerat poſfellionem. Amittit igttut pofleſsionem eam per vim, ideo dicitur vi deicctus eſſe. Wr⸗ re dicitur poſſe vi iſlata expellere de domo ſua eum qul vim inrulit. Sedin d.§. Bellifsime. non poteſt dici deiectus elle de poſſeſsione ſua: is poſsidet ciuiliter& naturalſtet vtam tea, quamuis opus factum ſit in ſuo. Alij aliter diſſoluunt, l quod ego dixi mihi videtur probabilius eſfe. E intetim notandum eſt ex d.§. Belliſsime. mihi non licere niſicxma- gna& graui cauſa viautclam opus tollere quod vi aut cla factum eſt in meo fundo. Poteſt enim tale opus eſſe qun graue in commodunn adferat. I. ſed ſi inter. de leruitot 1 præd. Ex hoc eodem loco obſeruandum eſt ex clande in
ofſeſlore violentum effici. Is qui ingreſſus eſt fundi P— 2 qul ing ſelsionem

npuctud llus ettyu deſtinu dalte lgin una dunc deiccat nuit. Hoxizaa tm. Chrube eſtio gtute Giddet ij eab usennülten quetittanat 7 Dlurmonma alijcilfenünn „quiarinilem arm.winht eicciat, ſillun ſe dicitun euufs grai puüte xere quitwure ais deteclotigp Iaut cn lis oit opsstass V Agbatbabt a hobin N r opus ihd ti 1 griins epionen M 1 kerritu e
4 Swiautemde
hüieztgi⸗ mclm man jvrraque ſan Nriolqe ühs
4
non pole ionbei Icdeitit d9 ſam quia⸗
In Tit. De acquir. velamitt. poſſeff
ſeſſionem domino abſente nundinarum cauſa, cum non ad- mittat dominum, dicitur vi poſſidere. Non obſtat huic ſen- tentiæ l. ſequitur.§. Item ſi occupaueris. de vſucap. quæ pri- ma facie videtur contraria eſſe iis quæ ſuperius dicta ſunt. nem ſioccupaueris(inquit I. C.) vacuam poſſeſſionem, deinde venientem dominum prohibueris, non videris vi prohibuil- ſe. Sed illa l. nihil ad rem facit. Loquitur enim Paulus in d. l. de eo qui occupauit vacuam poſſeſsionem. In hac noſtra ſpecie non dicitur occupata eſſe vacua poſſeſſio. Vacua poſſeſsio non eſt quæ animo retinetur. Nam animum retinendæ poſſeſsionis habet is qui ad nundinas profectus eſt. Ideoque non dicitur vacua poſſeſſio. Sed quomodo(inquit aliquis concurrent clandeſtina& violenta poſſeſſio? Accurl. ait comparatiue non electiue hanc voculam magis accipiendam eſſe: ego non puto hoc verum eſſe. ego puto enim quicœ- pit clam poſſidere, quia furtiue abſente domino ingreſſus
eſt eius domum, cum dominum è nundinis reuerſum non
admittit, vi poſſidere incipere& deſinere clam poſſiderc. Si ſic intelligamus, ceflabunt innumerabiles quæſtiunculæ & ſophiſmata de concurſu poſſeſsionum. Poſtremum eſt, eum qui expulſus eſt de fundo ſuo animo amittere poſſeſ- ſionem, quia deſiit habere animum reuertendi, non habet animum expellendi eum qui ingreſſus eſt, cum adeo terri- tus eſt armis aut vi, vt videatur omnem cogitationem de- poſuiſſe poſſidendi, tunc dicitur amiſiſſe poſſeſſionem: id⸗ que expreſſum eſt aliis in locis vt in l.3.§. ſi quis.hic.& l. 3.§. 5 autem cum dominus.de vi& vi arm Sed ſi quis abſens no-
lit reuerri, an tunc is qui ingreſſus eſt poſſit dici poſſidere ciui-
liter? Videtur poſſe dici hoc caſu ciuiliter poſſidere. Dixi-
mus eum animo non pofſidere, quia animo alieno res oc-
cupata eſt. Sed ea ratio hic ceſſat, quia is qui abſens erat nun- dinarum cauſa deſiit habere animum poſſidendi. Quid igi- tur vetat quo minus dicatur hoc caſu non tantum corpore, ſed etiam animo poſſidere? Sed dicendum eſt eum ciuiliter poſſidere non dici, quia iuris interpretarione non dicitur poſſidere. Quomodo iuris interpretatione intelligetur iuſte pofſidere qui clam& iniuſte poſſidet? Iuſtum& iniu- ſtum pugnantia lunt.l. quod ſeruus.hic. Poſſeſſio quæ ex iuris tantum interpretatione oritur, ſemper iuſtaeſt. Abſur dum ergo eſſet dicere eum qui iniuſte poſſider, iuris interpretatio- ne poſſidere intelligi. Sed de hoc dicemus fuſius infr. adl. quod ſeruus., b
L. S. Quemadmodum. Crt.
XVid ergo ſentiam de interpretatione huius capitis, dixi 0 adl. 3.§. in amitrenda. quæ videtur contraria huic ſen⸗ tentiæ eſſe. Nam in d.§. in amittenda. dicitur animo ſolo a- mitti poſſeſsionem, quamuis ſolo animo acquiri non potsit. Hic dicitur eodem modo amitti poſſeſsionem quo acquiritur, & quemadmodum acquiritur animo& corpore, ita etiam corpore& animo amitti. Quemadmodum nulla poſſeſſio. Ego adm onui in interpretatione d.§. in amitt.& videri difficulta- tem oriri ex eo quod plena integraque non ſunt horum au- torum ſcripta, nec ſatis apertum eſt quo ſingula referri debe- ant. Certe non eſt credibile contraria eſſe quæ ab eodem au- tore& eodem in libro ſcripta ſunt. Cuiuſmodi ſunt hæc duo capita. Vtrunque eſt ex commentariis Pauli ad edictum. Si di- verſorum autorum eſſent, veriſimilius eſſet pugnantia eos ſeripfiſſe, aut ſi diuerſis in libris hæc eſſent ab eis perſcripta. Sed præterquam quod eiuſdem autoris ſunt, accedit quod ſampta ſunt ex eodeim libro: nec credibile eſt ita dormitaſſe compoſitores Pandectarum vt hæc duo capita, ſi pugnantia eſſe intelligerent, ponerent ſub eo.tit. ita vt alterum 36 altero non longe diſtet, ne quis poſsit caufari obliuionem& memo- riæ lapſum. Ego dixi ſupra quod hic Paulus ait poſſe vere dici, & etiam fallo. Vere dici poteſt poſſeſsionem amitti corpore & aniino. Id etiam falſo dici poteſt: ſed tunc cognoſci, falſo ne an vere dicatur, cum intelligimus quorſum id dicatur& quo referatur. Nam ſi loquamur de eo qui deiectus eſt de fundo hor Li Aelarut an is amiſiſſe poſſeſsionem dicatur:t nihil oteſt verius dici ir anif rd 5 poſſeſsionemn ddealuchhis Laujas alt amfn e Lorh 9 ainittendæ poſſeſsionis. N aenesquis ahimnusnone Nam quamuis corpore non inſiſtat
b 651 fundos is tamen animum habet retinendæ poſſeſsionis. Ideo-
que non dicitur amiſiſſe poſſeſsionem, non amirtitur hoc ca-
dat etiam animus, id eſt, niſi in contrarium vtrunque agatur
& id quod corporis eſt& animi. Si aurem loquamur de cd qui non vult amplius poſsidere, qui nullam amplius habet a- nimum poſsidendi, hoc falſo diceretur non amitti poſſeſsio⸗ nem ſolo animo. Nam verum eſt quod Paulus noſtér ait in d,
§. in amittenda, vbi aliquis amplius non vult poſsidere, tunc eum amittere poſſetsionem ſolo animo:& quia hæc tantum
probabilia ſunt, nec admodum certa: ego conatus ſum con- iecturis oſtendere quam verum hoc ſit. Argumento vſus ſum minime valgati ex inſcriptione capitum. Egodixihoc cap. ſumptum eſſe exiis quæ Paul. ſcriplerat ad titu. de vi& viar- mat.& tit. vii poſsid. Inſcriptiones horum cap. demonſtrant. In interpretatione horum edictorum agebatur de deiectio- ne per vim facta, de eo qui per vim deiectus eſt. Aliud argu= mentum huic ſintile eſt ex coniunctione capitum. In rped. ri capite quod hari interpretari ſumus, quæſtio eſt de deie- ctione. Sedſe nolat in fund. Quæſtio eſt an ſi quis deiectus fue- rit de poſſeſsione per vim, is dicatur amiſiſſe poſſeſsionem:& ita diſtinguitur vt ſi animum habeat reuertendi in fundum animum habeat retinendæ poſleſsionis is non dicatur ami- ſiſſe poſſeſsionem, quamuis corpore exierit de fundo gedi non habeat animum recuperandæ Poſſeſsionis uod vi— maiorem vereatur, amiſiſſe poſſetsioné(inquit Paule 5 Mee bitur. Deinde lequirur, Qeemadm. nala Eg, lcio iæc- vi 35 iſle coniunctaà Paulo, ſed tamen credibiſe eſt, hoc 0 rto Tribon.& alios compoſitores Pand. hæc duo pite Cont 0 viſſe, quod intelligsrent poſteriuscaput quodini nuua- squc ligerent poſterius caput quodin terpretamur, ad ſuperius bertinere,& quaſi ex eo pendere. Confirmatur hæc ſentenria noſtra ex l. Quamuis laltus 46,hoctit. Quichan 1 ingreſſus eſt me inuito& ignorante ſalrum quem 690 1 debam, propoſito& anitno poſsidendi. Qnæritt Pr benet⸗
e.. 13 Quxritur anego a⸗ miſerim poſſeſsionem? I. C. ait me poſſeſsionem non 215 ſiſ
ſe. Quamdin(inquit peſeſſtonem ab ali⸗ occupatam is noraret, Sed cum poſſeſsio non amittarur niſi animum habeatn 761 in. quendæ poſſeſsionis, fieri non poteſt, vt alio in grediente flug. dum meum me inuito& ignorante, fundum amieram liide verbis vtitur Paulus in I. Fere. de reg. iur. cuius L hoc 8 pat particula eſt. ego iam ſæpe dixi ſumptum eſſe quod hic dici tut à Paulo, exl. Fere. de reg. iur. Loquitur de eo qui vi dei 4 ctus eſt ab alio. His igitur argumentis& conie tnis add d. cimur vt credamus Paulum ita ſenſiſle, id eſt„retuliſſe er. ba ſua ad eum qui deiectus eſt de poſſeſsione, quia conſtat eum corpore deſiiſſe poſsidere,& præter hoc necelſle eſt a mum eius accedere. b Aiſeelt anl.
EZ. 9. Geueraliter,
b HE locus iam ſæpe à nobis tractatus fuit, præſertim in ina Itertprerationel. 3. vbi diximus vtilitatis cauſa coimpar tũ eſſe contra ſubtilitatem iutis, vt qui corpore non inſiſtirr 4 nihilominus eam poſsidere intelligatur. Non potuit dnes conſtitui ſine magno hominum incommodo. Piema 43 go corpore etiam alieno, vt dicitur in 13.. laltus. Si quis nomi- ne meo in poſſeſsione ſit, ego per eum poſsidere dicor corpo= re eius& animo. Is poſsidet cuius nomint poſsidetur. l 4401 meo. inf. eo. Generaliter quiſquis. His verbis Caius oſtencitex quadam auris interprerarione hoc eſſe receptum magis quam ex veritate, videmur, id eſt, fingimur poſsidere. Poſsidere ver- bum actum corporalem ſi gnificat. Sed tamen inte pretauio-
ne iuris propter vtilitatem& commoditatem homiuum effe-
ctum eſt, vt is perinde habeatur atque ſi inſiſteret rei, arque ſi occuparet rem. Atque ideo dicitur poſsidere ciuiliter, iuris ci- nilis interpretatione. Nobis volentibus. Ex eo quod Caius ait: Nobiꝛ volentibus, poteſt dubitari: quid ſi amicus quidam meus in fundo meo ſit me ignorante, an egoper eum poſsidere di- cendus ſim De procuratore mandatumn habente nulla eſt du- bitatio. Nam per procurarorem mandatum habentem nobis acquiritur poſſeſsio etiam ignorantibus. l. Polseſsio.§. vlt. hic
&l. 1. C. eo. Sed quæritur de amico qui nullum forte manda- tum habet, qui negotiorum geſtor eſt, licet interdum procu⸗ rator dicatur, proprie tamen diſtinguitur à procuratore, id
2
ſu poſſeſsio, niſi præter deiectionem quæ eſt corporis, acce- A
4 8 4 5 1 1 1 4 18 4 4 4 4 4 1 1 ½ 4 I 4 F 1 1 4 1 1 8 — 4 4 4 3 1 8* 1 1 3 8 3 4 1 4 3 8 4 4 3 3 3 8 1 4 4

65*½ oſtendit diuerfitas titul. de procuratorib.& de neg geſt. in 1.51 ego. de neg. geſt. Negotiorum geſtor dicitur Procuratot, quod gerat& procuret res alienas. Quid igitur de hoc dice- mus? Receptum eſt poſſeretineri poſſeſſionem per amicurn, per negotiorum geſtorem qui vere procurator nos ſit, qui mandatum non habeat. Argumentum ſumitur ex I. Procura- torib.§. non ſolum, de vſufr. Vbi dicitur per hunc peſſe vſum- fructum retineri. Conuenit tamẽ inter omnes, per hunc po 4 ſeſſionem non acquiri qui mandatum non habet: niſi ſit ſecu- ta ratihabirio, quamuis per procuratorem mandati habet ratihabitio. l.z. ad Macedon. Opus ergo eſt ra- tihabitione. d. l. ſi ego. de neg. ge eſt nos poſſidere nontantum per procuratorem, per amicum n nobis volentib. Sed an hi quoque dicantur poſfidere qui inſi- ſtunr rei noſtro nomine? Queæſtio iam ſæpe à nobis tractata eſt de procurators, Et diximus eum. habet poſſidendi, vel ſibi vel alij recte dici poſſidere, etiam ſi animũ habeat poſſidendi, alij tamen interdum dicuntur poſſi- dere naturaliter vt colonus. l. 7.§. neque. com. diuid. Sed quia alij poſſident, proprie non poſsident. Et ſi ad effectum reſpi- ciamus dicuntur interdum omnino non poſsidere. Namis poſsidet cuius nomine poſsidetur. d. l. quod meo. infr. ee. At- que ideo vt hi dicantur poſsidere, aliquando non poſsidere, ſimpliciter ego dixi hos poſsidere, cum animum habent poſ⸗ ſidendi, vel ſibi vel alij. Nam interdum accidit vt quis in domo altetius lit, nec tamen animum habeat poſsidendi, vel ſibi vel
acquiratur. Vim ſt. Hinc igitur colligendum
noſmetipſos, ſed etiam per „quirem teneat noſtro nomine,
de colono. Et diximus eum qui animum
alij. exemplum eſt l. qui iure. hic. Qui iur⸗ familiar. Amicus qui iure familiaritatis ingreditur domum amici ſui, is non vi- detur polsidere, non eſt hoc animo vr poſsideat ſibi. N ullum ius ſibi vindicat in domo amici ſui in quam familiariter recipi- tur, ac ne amico quidem cuius domum ingreditur, poſsidet. Non enim eo animo eſt vtrem teneat ipſius nomine, ideo hic dicitur omnino nõ poſsidere, tenet quidem rem, ſed non poſ- ſidet. detentio multum differt àpoſſeſſione ſiue ciuili ſiue na- turali. I. Stipulatio iſta. 9. hi.&§. plane. de verb. oblig.
L. 1⁰. Si quis ante,&c⸗
Ec quæſtio pertinet ad diſputationem capitis ſuperioris Ha* nunc interpretari ſumus. Nam in ſuperioti capite quæritur de procuratore, de hoſpite, de amico& allis huiuſ- modi perſonis an poſſideant, an per eos poſsideamus. Similis quæſtio eſt& de aliis perſonis, cniuſmodi eſt conductor. Du- bitari poteſt, an conductor poſsideat, ſi quis fundum ab eo conduxerit vtendum, an is eius fundi poſſeſſor ſit:& certum eſt ex regulaiam dicta locatorem ipſum poſsidere. Is poſsidet cuius nomine poſsidetur. d. l. Quod meo. infr.& petſpicue hoc traditum eſt in l.officium. de rei vend. Vbi dicitur rei ven- dicationem dari aduerſus eum qui conduxit, quamuis non poſsideat. Nam vr quis teneatur rei vendicatione, ſufficit cum tenere rem& habere rei reſtituendæ facultatem, idque con- tra opinionem quorundam veterum qui dicebant poſſeſsio- nem neceſlariam eſſe in rei vendicatione, vr in interdicto vti poſsidetis. Sed exploſa eſt hæc ſententia. Ait igitur l. C. aduer- ſus commodatarium rei vendicationem competere,& depo- ſitarium,& ſi non poſsideant, quia habent rei reſtituendæ fa- cultatem, ſed vere poßsidet is cuius nomine poſsidetur. Simi- lis quæſtio eſt de commmodatario, cui res aliqua eſt commoda- ta, in l. com modatæ. ſup. commod. Idem dicitur de conducto- re in d.l. officium. Idem de eo qui precario rem vtendam ac- cepit. Magna eſt dubitatio& hic magna varietas reperitur, an is qui precario rem vtendam accipit, dicatur poſsidere. Hæc
Quid pre quæſtio tractatur variis in locis ſub tit.de precario. Precarium xarium. definit VIpia. inl. 1. de precat. quod precib. petentivtendum
conceditur tam diu quamdiu is qui conceſsir patitur. Quod genus liberalitaris ex iuregentium deſcendit. Quæritur igi- tur an is qui precario rem vtendam accepit, poſsideat nec ne? Dicendum eſt multum hicreferre, quid actum ſit inter concedentem precario& accipientem. Si dictum ſit, ſi ita pre- carium contractum ſit, vt is qui accepit moretur in prædio cuſtodiæ cauſa, vel quid huiuſmodi, tunc certum eſt hune non poſsidere. Et ſic eſt intelligendum quod dicitur inl. is qui. de preca. Ir qui rogauit ⁊t moretur. Hoc actum eſt inter conce-
Franc. Duareni Comment.
dentem& accipientem precario, vt is qui accepit moreturta. tum in fundo, non vt poſsideat fundum? ideoque dicituro- mnem polſeſsionem penes concedentem remanere, nullam poſſeſsionem in eum qui precario accepit, transferri. Séimi. le eſt in hac lege noſtra. Aliud eſt poſsidere, aliudin poſſeſ. ſione eſſe, vt dixi in l..§. genera. In poſſeſsione eſſe dicitur
qui cuſtodiæ cauſa in poſſeſsionem miſſus eſt, vt is cui damni
infecti nomine non cauetur. Aliquando vero ita conuenitin precario contrahendo, vt is poſsideat qui rem precario vten- dam accepit,& tunc dubium non eſt quin poſſeſsio in iplum transferatur, quamuis aliqua poſſeſsio penes concedentem
remaneat.l.& habet.S. eum qui precario. de precar.vbil. C. a.
it, Dt ſibi poſſidere liceat, non dicit, vt moretur in fundo. Polleſ ſio igirur penes vtrunque eſt. Quia eadem poſſelſsio noneſf, diuerſa ſunt poſſeſsionis genera. Nam tametſi eadem polel ſio penes duos eſſe non poſsit in ſolidum, nihiltamenprohi-
bet diuerſam poſleſsionem penes duos eſſe, vt heſterna die
diximus& adl. 3.§. ex contrario. Quid ergo dicemusſi non ſatis exploratum ſit quid conuenerit inter dantem& acci- pientemenon eſt certum conueniſſe inter eos vt moreturttar- tum in fundo is qui precario accepit, nec etiam certum eſt conueniſſe: vt poſsideat fundum. Hoc tantum conſtat pre- cibus petenti precario conceſſum eſſe fundum. Quid diceme in hoc caſu? Res multum difficultatis& obſcuritatis habet, Sed videtur hęc ſententia fuiſſe veterum, vt is qui rogauit pre- carium, poſsidere intelligatur. l. 4.§. I. de prec. Memuniße aus nos oportet eum qui precario habet, etiam poßidere. Nontantum
transfertur in eum facultas quædam vtendi, donec preca-
rium fuerit reuocatum ab eo qui conceſsit, ſed etiam poſ- ſeſsio in eum transfertur:& ideo ei qui precario rem aliquam habet, datur interdictum vti poſsidetis, præterquam adver- ſus eum à quo precario accepit. l. qui precario. 17. eo tit. Qus precario. Et hoc ſatis oſtendit formula interdicti vii pobi- detis. Prætor dat interdictum vti poſsidetis ei qui precatio habet, quia poſsidet, modo non agat& experiatur inter- dicto aduerſus eum à quo poſsidet precario. Ils quiprecario rem accepit, poſsidet. Sed cur potius poſsidere dicitur quam commodatarius? Nam inter commodatum& precarium non videtur multum intereſſe, vterque tam commodata- rius quam is qui precario habet, rem vtendam accipit. Preci- rium dicitur quod preeibus petenti vtendum conceditur, ſed hoc intereſt quod precarium reuocatur voluntate conceden- tis non item commodatum. l.in commodato. 17.§. ſicut, com- mod. Intempeſtiue commodatum reperiti non poteſt cum incommodo commodatarii, ſed ita conceditur res vtenda precario, vt quoties voluerit is qui concetsit, illud teuocate poſsit. Qui igitur fit vt commodatarius non dicatur poſide- re, cum is qui precario accepit rem vtendam, dicatur pobiide re,? Variæ hic ſunt opiniones vt in re obſcura. Sed mitii- detur hæc eſſe natura huius contractus,& ob hanc caulam præcipue inſtitutum& comparatum fuiſſe hoc genus con- trahendi quod precarium dicitur, vt poſsint res tamdiu pol ſideri quamdiu dominus voluerit. Nam cuiuſcunque con- tractatus narura diligenter eſt diſcernenda. Sõicut exempi gratia, videmus in contractu mutui hoc agi, vt dominium tei transferatur in accipientem. Præterea vt nonidem, ſedtan- tuadem& æque bonum reddatur. l. 2.&l. cum quid ſup. de reb. cred. Qum quis dat vinum mutuum, hocagitur inter dan- tem& accipientem vt vinum conſumat is qui accipit,&tan- tundem reddat: cuius cauſa inſtitutum fuit hocgenus contta- ctus quod mutuum dicitur. Et expedit interdum nobis pobi- dere res alienas commoditatis& vtilitatis noſtræ cauſa. Et propter hanc vtilitatẽ in vſum venit hoc genus contractus ꝙ precarium dicitur. Non tantum nobis vtile eſt habere faculta- tem vtendi re aliqua, ſed etiam poſsidendi. Hoc genus cõtla⸗ hendi dicitur precarium. Cum agitur, vt is qui precario rem vtendam accepit tãdiu poſsideat, quamdiu voluetit is qulco- ceſsit. Hoc dixi, non quodaliter conueniri nonpobit inter dantẽ& accipientẽ, ſed quia vt plurimum ita conueniri ſolet Ex iam dictis naſcuntur quæſtiones tractatæ in hoc capit cuius interpretationem aggreſsi ſumus. Si quis ante. Quidim conduxit rem, deinde eam precario rogauit: vel Adiuerlopté cario rogauit rem vtendam, deinde eam condaxit, quæritur,
b 7 2: all an vtrunque valeat& precarium& conductio, an alterum, neuttulm
——:=—ÿ————
—

b recuitatn 8,Prættrgonts ecallo. echi. la iaterdään bicdeti eigune t& expatuns rio. Bqui pobidett dinn vodatum& zue tam conma endam accyt.h endumcodeir: tvoluntaecrs odato.lng periinongnie concedituttſe ncebzt, iluh h snon duenu
In Tit. De achuir. Selamitt. poſſeſß. 653
neutrum,& vtrum horum valear. Hæc quæſtio maxime per-
tinet ad poſleſſionem, de qua hic diſputamus. Hæc quæſtio haius loci de poſſeſſione propria eſt. Nam ſi dicamus tene- re conductionem, non precarium, dicemus non poſſidere eum qui accepit, conductorem non poſſidere. Si ixerimus valete precarium non conductionem, ex eo conſequitur poſ- ſeſſorem eſſe eum qui accepit. Nam is qui precario rem ha⸗-
ber, interdum poſſidet ‚vt diximus. Si dixerimus vtrunque
valere, videbitur quædam repugnantia eſſe. Nam poffide- re& non poſſidere, pugnantia ſunt. Ecce is qui locat rem eo animo eſt, vt non poſſideat conductor, ſedipſe qui locat. Is vero qui precario concedit, eo animo eſt non tantum vt poſſideat ipſe, ſed etiam poſſideat is qui rem accepit: vterque igitur poſſidet, ſed diuerſa ratione. l.& habet.§. eum qui. infra de precar. Sicut accidit in poſſe ſſione pignoris de qua iam di- ximus adl. 1.§. per ſeruum. ſupra. Cum quis rem ſuam in pi- gnus dat, ab vtroque intelligitur res poſſideri quæ pignori da- ta eſt, ſed diuerſa ratione. Nam quantum ad vſucapionem attinet, poſſider debitor: quantum ad alias cauſas, creditor. Fieri ergo non poteſt vt ex vtraque cauſa dicamus poſſideri: dicamus vtrunque genus contractus valere& locationem& precarium. Quia repugnantia eſſent. Neceſſe ergo eſt dicere alterum tantum valere. Sed vtrum valebit an precarium, an
conductio?luriſconſul. ait, Potius hooprocedere videbitur quod
nouiſſime faltum eſt. Sicut diximus nouiſſima derogare prio- tibus.l. Pacta nouiſſ. de pact. Ita etiam hic dicitur propter ve- riſimilem contrahentium voluntatem. Si quis igitur precario rogauerit, deinde conduxerit, quia conductio poſterior eſt, precarium autem prius, facile videtur receſſum eſſe à preca- rio. Potius enim hoc. Huic ſententiæ contrarium eſſe videtur quod dicitur inl. 3.§. ex plurimis, hic. vbi dicitur, ex plurimis cauſis rem poſsideri poſſe. Idque variis exemplis demonſtra- tum eſt à nobis in eius loci explicatione. Si ex pluribus cauſis eadem res poſſideri poteſt, cur non dicemus eum qui condu- xit,& deinde precario rogauit, ex vtraque cauſa tenere? Sed quod dicitur in d. g. Ex ae iöeelligendumm eſt cum in illis pluribus cauſis nulla eſt repugnantia, ſicut hic reperitur. Nihil prohibet quem eandem rem& pro emptore& pro hærede poſſidere: hæc enim repugnantia non ſunt. Sed repugnantia ſunt valere precarium,& valere conductionem, eo enim ani- mo eſt is qui rem locat vt ipſe tantum poſſideat, non condu- tor. Contrarium eſt in precario. Huc pertinet quod dicitur in l. 6. infr. pro emp. Quod autem diximus de precario, intel- ligendum eſt niſi conuenerit, vt teneat magis quam poſſide- at: tunc enim ceſſat ratio propter quam dicimus vtrunque va- lere non poſſe: vt puta ſi conuenerit vt teneat tantum, vt mo- retur in fundo cuſtodiæ cauſa. Quod ſi factum eſt, vtrunquæ procedit. Huius probatio eſt quod reddit obſcuram lectio- nem, id eſt, ſi hoc conuenerit vt qui precatio rogauit non poſ- ſideat, ſed ſit in poſſeſſione cuſtodiæ tantum cauſa. Præterea id intelligendum eſt ſi conductio valeat, nam tunc diſtinctio- ne iſta vtimur cum valet conductio. Si inutiliter contracta ſit conductio, tunc aliud dicendum erit. Vt puta ſi conductio facta ſit in vno nummo. Ficta enim& imaginaria condu- ctio nulla eſt. l. ſi quis conduxerit. Iocati. Conductio nummo vno eſt genus loquendiI. C. Conducere nummo vno intelli- gitur is qui non habet animum conducendi: ſed dicis cauſa conuenit de minimo precio, vt videatur conductio eſſe quæ non eſt, imago tantum eſt conductionis. Diximus heſter- na die ſi quis precario rogauerit, deinde conduxerit, con-
ductionem valere, non precarium, quaſi poſteriori contra-
ctuà priore videatur receſſum eſſe, quod tamen diximusita accipiendum eſſe ſi vtilis ſit locatio, ſi vtiliter contracta ſit. Nam ſi inutiliter contracta ſit locatio, idem dicendum non erit, vt puta ſi locatio facta ſit vno nummo. Locatio factav- no nummo locatio non eſt, imaginem tantum quandam locationis habet,& donationis inſtar inducit. Huc pertinet Tuod eſt inl.ſi quis conduxerit. locati. Is qui locat prædium uum, exempli gratia, vno nummo, videtur de nummo pa- ciſci,& conuenire vt videatur locatio eſſe quæ non eſt, ſic- u apud Cice. contra Verrem. Verres dicitur imperaſſe cui- 6 anrr 2ue nummoemeret. Sed obiicitur huic ſententiæl. ſi uct. de iur. dot. vbi maritus vendit vxori dotem vno
nummo: idque ex ſententia& cohfilio iuriſpéritotum. 81 venditio dotis vno nummo facta valet; idem de locatione dicendum eſſe videtur:& tamen hic dicitut locatio facta vno nummo non valere. Pro explicatione huius nodi anim- aduertendum eſt hos actus imaginarios tunc admitti; cum id vtilitas exigit; ad quam omnia referenda ſunt quæcun- que iure& legibus continentur. Alis hæ ſubtilitates fere reiiciuntur à iuris autoribus,& contemnuntur. Sed plæra- que ſubtiliter inuenta& excogitata ſunt à iuris autoribus
propter vtilitatem, quoties hæc ſubtilitas ad vtilitatem ho-
minum ſpectat. In cætetis rebus vtiliter viſum eſt hoc ad- mittere, vt exempligratia, ſi quis locet vno nummo nulla neceſsitate aut vtilitate adactus. Nam ſi velit donare, libe⸗ rum eſt ei donare, ſed in d. l. ſi vſnsfruct. de iure dor. vtili⸗ tas magna verſatur: in ea enim lege quæritur de reſtituen- da dote quæ in fructu conſiſtit. Si vlusfructus datus lit in dotem marito ab extraneo; quòmodo vſusfructus reſtitui Poterit? Conſtat vſumfructum hætere in perſona fructua- rijp à perſona fructuarij non ſeparatur. l. ſi vlusfr. 4. infr. de nouat. Atque ideo vſufructuarius non poteſt alij cedere v= ſumfructum niſi domino proprietatis.§. finitur. Inſtit. de vſu= fruct. extraneo cedere non poteſt: ſi non hæreret in perſona vlufructuarij id fieret cum incommodo proprierarij. Quia vſufructuarij morte finitur vſuſfructus,& ad proprietatis do- minum redit. Quæſtio igitut eſt de vſufructu reſtituendo, qui datus eſt in dotem marito ab extraneo. Difficilis eſt ratio huius reſtitutionis. Qaomodo enim transferretur à perſona mariti in Perlonam mulieris per ceſſionem? Nam cedi non poteſt niſi domino proprieratis, vt diximus. Quidam(inquit Iuriſconſultus) remedij loco introducendum hoc putaue- runt; vt maritus vendat vno nummo vrori loluro matrimo- nio illam facultatem percipiendorum frucktuum. Subtili- ter hoc excogitatum eſt, quod id vtilitas& neceſſitas poſtula- ret, quamuis vera venditio non ſit, ſed imaginaria,& ſpeciem quandam& imaginem venditionis tantum habeat. Placuit tamen; hniuſmodi venditionem in hoc caſu propter vtilita- tem valere. b b
paAvI. LXVv. AD EDICTVM. L. 11. luſfe poſſidet qui,&;c.
Reuis eſt aphoriſmus„luſie poſſidet qui autore pratore poſ hidet. Huic nõ diſsimilis eſt alius ſub titulo de reg. iur.l. qui autote iudice comparauit, bonæfidei poſſeſſor eſt. Hæc au- tmm reg. ſumpta eſſe videtur ex titul. vti poſſidet.& cum l. 2. illius tit. vti poſſid. coniungenda: vbi diſputatio eſt de iuſta& iniuſta poſſeſſione, In illa l.z. vti poſſidet. dicitur, nihil referre- in interdicto vti poſſ. iuſta, an imuſta ſit poſſeſſio aduerſus a-
lios: non nocet ergo clam aut vi iniuſte poſſidere in interdi-
cto vti poſſid. Niſi ſi quis poſſideat ab eo aduerlus quem in- terdicto vult expe riri. Paul. lib. 6 5. ad edict. de iuſta& iniuſta poſleſsione differuit, oſtenditque exemplis quæ ſit juſta& iniuſta poſſeſsio. Et ait iuſte poſſidere eum qui autore præto- re poſsidet, licet alias iniuſta dici poſsit poſſeſſio. Id variis ex- emplis demonſtrari poteſt, ego ea tantum referam quæ mihi
aptiora efſe videntur ad eius explicationem. Vnum eſt de eo qui poſsidet inbente prætore ex cauſa damni infecti velalia
ſimili, in l. ſ finita.. Iulianus. de damno infect. Si is cuius do-
mus vitioſa eſt aut ruinoſa, nolit vicino iubente prætore ca-
uere damni infecti nomine, mittitur aduerſarius in poſſeſsio- nem eius domus cuſtodiæ cauſa. Deinde aduerſarius ob ni- miam eius contumaciam ſecundo decreto prætoris poſsidere iubetur. Si quis ob hanc cauſam iuſſus fit poßidere domum autoritate prætoris, dubium non eſt quin is iuſtam poſsiden- di cauſam habeat. Nam iuſte poſſidet,(vt air Paulus)zui auto- ro praætore poſidet. Is qui officio prætoris ac autoritate iubetur poſſidere, hoc enim fit à Prætore, is iuſtus eſt poſſeſſor. A- liudexemplum eſt in l.& generaliter. ad finem. de noxal. actionibus. Siiuſſu(inquit] Prætoris,&c. Ago noxali actio- ne ad damnum mihi iniuria datum à ſeruo aduer ſus domi- num ipſius ſerui: dominus ſernum ſuum non defendit, prætor iubet me hunc ſeruum Jucereſerdn m duco iuſſu prę⸗ 1
—
— 5— —““ ———

——
— — —„—— Reer 24 4 ——— 2 5— 2 ————— 2 ———— 8 8—— ————— 3 ———— 3 ———— 1——* — ———— ——— — eeer⸗
—
—
——
— ——
654 Franc. Duareni Comment.
toris, leruum iuſſu prætoris à me ductum poſſideo. luſtam (inquit Iuriſconſultus) poſſidendi cauſam habeo. Hinc igitur notandum eſt auroritatem prætoris iuſtum eſſe titulum ad vſucapionem. Gum dicitur in vſucapione iuſtum titulum eſſe neceflarium, iuſtum titulum accipere debemus auroritatem magiſtratus, quia iuſte poſſidet qui prætore autore poſſidet. Non minus iuſtus eſt hic titulus, quam titulus pro emptore, aut pro donato, aut alij huiuſmodi. Itaque ſi quis tem accepir ex haccauſa, ſtatim acquirit dominium, ſidominus fuerit is à uo res proficiſcitur, vel ſaltem in eum transfertur vſucapi- endi facultas. d.1.ſſi finita.§. Iulianus. Et hoc proprium eſt tit. qui iuſtus eſt vt dicitur inl Clauib. de contrahen. empt. Si res mihi tradita ſit à domino, ſtatim in me transfertur domini- um:& ſi non fuerit dominus, iuſta tamen eſt poſſeſſio.Sic ex⸗ emplis illuſtratur regula noſtra: quæ exem pla ad autoritatem prætoris pertinent, non judicis. Paulus hic de prætore loqui- tur, Iuſte poſſidet qui prætore autvre poſſidet. De ſententia igitur cuiuſuis iudicis dubitari poteſt. Quoniam certum eſt præ- torem diſcerni à iudice. Apud iuris autores diſtinguuntur prætoriæ ſtipulationes à iudicialibus. l. r. de verbor, obligat- Officium iudicis ab officio prætoris, vt ego alias demonſtra- ni ſub tit. de iuriſd. diſtinguitur. Prætor non dicitur iudicare necſententiam ferre, niſi interdum extra ordinem: iuſlus prætoris à ſententia diſtinguitur. l. Quod iuſſir. de re iudic. Pecretum dicitur pronuntiatio prætoris, vel præſidis.l. Smi- lius. de minor. l. nec quicquar.§. vbi dectetum. de offic. pro- con. Sed an idem dicemus de ſententia iudicis? Nonne iuſtus eſt tirulus poſſidendi? ego non dubito quin iudicis ſententia iuſtus titu. ſit..Pomp.§. ſi iuſſu. hoctitu. vbi id plenius dice- mus.§. vltim. de offic. iudic. Sententia iudicis dicitur ius face- re, quamuis forte ſit iniuſta. l. Cum putarem. fam. erciſc. Ni- hil refert, an iuſta, an iniuſta ſit ſententia, modo lata ſit ſerua- ro ordine iudiciario, modo cognoſcens iudex rite pronuntia= nerit. Nam alias ſententia nullam firmitatem obtinet. l. pro- latam. C. de fent.&æ interl. Alia additur exceptio, niſi ſenten- tia contineat iuris errorem expreſſum. l. 1. C. quæ ſent. ſin. appell. Si pronuntiatum ſit de iure à iudice, ira vtexpreſlus appareat etror iudicis, dicitur ſententia nulla elle, ſed alias in- iuſta ſententia ius facit, ideoque tribuit iuſtam cauſam poſſi- dendi. Rurſus addendum eſt cum dicimus iuſtam eſſe cau- ſam poſſidendi, ſi quis autoritate prætortis; veliudicis poſſi- deat: hoc ita eſſe accipiendum, ſi aduerfarius in poſſeſſionem inductus ſit auroritate prætoris veliudicis. Non enim ſufficit magiſtratus aut iudicis pronunciatio: ſed oportet eum qui hanc ſententiam obtinuit, induci in poſſeſſionem à magiſtra- tu velà indice. Nec aliter accipienda videntur hæc verba, Iuſte poſſidet qui aut, præto. poſſid. vel qui iudieis autoritate in- ductus eſt in poſſeſſionem, vel quem miſit prætor, non qui propter pronuntiationem iudicis vel prætoris propria auto- ritate occupauit poſſeſsionem. Sed de ſententia iudicis pleni- us dicemus adl. Pompon.§. ſi iuſſu. infra hoc titu. Quæri ſo- let, quid ſi ex falſa cauſa decretum prætoris ſit interpoſitum, vel res iudicata, ita vt appareat obreptum eſſe prætori, an tunc iuſte poffideat is quem prætor induxit in pofleſſio- nem? Magna hic eſt diſſenſio& opinionum varietas pro- pter iuris varietatem. Exiſtimant plærique non eſſe locum regulæ noſtræ, cum ex falſa cauſa decretum eſt interpoſi- tum. Alij diſtinguunt pronuntiationem præteris à decre- to,& adducunt l. Cum vero. S. ſubuentum. de ſtatuhb. l. 1.
§. hæc verba. Ne vis fiat ei qui. in l. magis puto, de reb. eor.
qui ſub tut. C. Sed hæ ll. non mihi videntur ad rem multum perrinere. Non enim dicimus decretum ob falſam cauſam interpoſitum per omnia vim& effectum habere. Nos di- cimus eum qui hoc titulo nititur iuſtam cauſam poſſidendi habere: fieri poteſt vt res auferatur abeo qui iuſtam cauſam habet poſſidendi. Sed de vi& effectu huius decreti,& au-
toritare prætoris hic in vniuerſum diſputare non eſt huius lo-
ci. Ego ſtio vt decretum prætoris valeat, vt vim& autorita- tem communem habeat, multa eſſe neceſſaria. Cum quæri- tur de effectu huius decreti, opus eſt diſtinctione ficut in d.l.
cum vero.§. Subuentum. quæritur de fideicomm. lib. an fi-
deicomm. libertas valeat, in l. magis puto. de reb. eorum. Quxæritur de alienatione rerum quæ ad minores pertinent,
an valeat alienatio? Nos de co non loquimur. Sed vtcunqu 6 diſputetur de aliis efte ctibus huius autoriratis prætoris& hu- ius decreci prætorij. Dubitandum tamen non eſt quin ſiue falſa ſit cauſa, ſiue vera, iuſta ſit cauſa poſſidendi,& facultas ſit vſucapiendi, translata in eum qui poſſidet, tanquam iu-
ſtum titulum habeat.
D ER VSVRPATIONIBVS ET VSVCAPIONIBV B
ITVvI vS de acquirenda poſſeſſione huic eſ , præpoſitus, quia vſucapionis præcipua cauſa e⸗ eſt poſleſſio. Huius autem tituli de vſucapio. o nibus ſunt duæ partes; altera de vſucapione, altera de vlurpatione. de quibus cum ſepara-
tim ſit facilius dicere, de vſucapione primum dicemus. Deff.yias nitio vſucapionis eſtin l. 3. Cum quis dominium alicuius ac- o'
quirit poſſeſſione tantum& longo vſu, is dicitur vſupeciſſe:& ³
hoc genus acquiſitionis dicitur vſucapio„ quia vſu res capia- tur. Et vſucapio recte dicitur, vt pignoris capio, vt ſctibit Gel- lius libro ſeptimo, capite 10. Introductum eſt autem hocius propter publicam vrilitatem, I. 1. hic. nec enim eſt iuriſgen⸗ tium, aut naturalis, ſed inter eas acquiſitiones quæ ſiunt uu ciuili annumeratur. Nonenim naturale eſt,& naturaliæqui. tati conſentaneum quemquam fieri alieni incommodo di- tiorem, l. iure naturæ. ff. de regul. iur. ſed propter viilitatem publicam, vt diximns, introducta eſt huiuſmodi acquitendi ratio, vt ſcilicet certa eſſent dominia. Res enim eas, quarum eſt incertum dominium, facile deſerimus: quod ne fiat Rci- pub. intereſt. Præterea inducta eſt, vt eſſet litium ſinis, lxvu-
capio. infra pro ſuo. Et recte Gicero vſucapionem periculi&
ſolicirudinis litium finem appellat in Orat. pro Gæcinna. E
Iſocrates, Hæreditates vſucapione confirmarti ait. Atquicum
non naturalis, aut iuriſgentium ſit vſucapio, æquitalem inlo aliquam habere qui fieri poteſt? Quid? an tantum rigoteiu- ris nititur? Hæc quæſtio magni vſus eſt. quoties eum ali- quid obſcuritatis accidit in legibus, id beniguius&e hun- nius explicari ſolet, ſi tes æquitate nititur: cum autem resti⸗ gore iuris nititur, non tantum fauorabiliter interpretamur, Vnde quæri ſolet an ſi iudex ex æquitate iudicare iubeatul, vlucapionis rationem ſit habiturus? In qua quæſtione diſtin- xione videtur eſſe vtendum æquitatis. Equitas enimel duplex, ciuilis& naturalis, vt intelligitur ex 1. 1. ff. fiis qu teſtad. bona fides. ff. de bon. poſ.&Æquitatem habet cii- lem vſucapio. Qudenim eſſet iniquius, quam tum qui fun- dum emerit, nunquam compertum habere an ſit eius domi⸗ nus? At contra obiicitur Nouella de præſcript. centum anng- rum. vbi luſtinianus vocat impiam& improbam vſucapions allegationem. Sed hæc luſtiniani Nouella multis doctis i ris ſuſpecta admodum viſa eſt,& ſubrepritia videripoteſt R I. C. verba non ſint, quippe qui hoc modo loquinon ſoleas ſed Pontificis cuiuſdam. Quæritur hic an idein ſit præſcripuo & vſucapio? Sed conſtat veteribus idem non fuiſſe: quo
arguit titulorum diuerſitas: alius enim eſt ritulus depia-
ſcriptionibus. Præſcriptio autem nihil aliud eſt quamer. 7
4 1,* 5—„ 6 ceptio: niſi quod generalius eſt exceprionis nomen: Pta-
ſcriptio enim eſt temporis exceptio. His autem 1 lis vtuntur promilſcue I. C. vt oſtendit titul. de anna 2 cept. Vnde conſtat diſtinctionem eorum elle ridicu 3 qui dicunt præſcriptionem eſſe immobilium, vſucapios vero mobilium. nam dicitur fundus vlucapi. l. 23. In detr nitione vſucapio dicitur acauiſitio, vel: quæ duo vetbain co⸗ dicibus Florentinis non ſunt: deinde ſequitur, adlieitiv, quo raua literarum iniectione videtur eſſe immutatum, V b. gendum ſit, adeprio dominij, vt à luſtiniano in lnſtit. Den. dicitur, Per rontinuationem poſſeſgionis. vbi enim defiit po un ſio, deſiit& vſucapio. l. 25. hic. Additurin Rne, ten 5 lege definiti. quodnam ſit tempus illad lege delinitu 8 plicat Iuſtinianus Inſtit. de vſucap.§. ¹⸗ biennium in
.1. 5 5.1⸗ lonem mobilibus, in immobilibus longi temporis f d Longm
wow u- m vocab
4
ſt4suheLccu
„

ur.. k. Nü aiand dai ldenc kud gam a d u Nedä praſen tem poſſeſſionen der dn tes oneh ungat vſucapi inter abſen m exponit d d beat Eiobhebsorn de kean Piuni 5 ecem anner . 1 ni. 6 2* C 3 un. telli e breuis, tam itione conri que vero o ainter 1 elligendum vf multa comp tinentur mnes cauſ antur resill 1 rint ſine Qvſucapi remh mplecti n 3 quæ cu 2 alien. illæ, quæ ſi— cauſa—— non olite emddo,Rin u potuit. umae. Nenaripollone luntin pattim ſſidendit aCadirieri eaomni Sedin- rres qua nſtipnſari onio ci 1IV de publi. in i. tituli aute quiri: titulu nnia præc 1. vt cam squæ ſunti puſatione ociuftatis, quæ 1 1 vebdhram temact.(2uod mdeleridnn 3 enim eſt! efle- obli pus Marriusal in perpet m deduci de vendi& 8 vt m, quæ! uuod ſi quis t tur in! egitima igat. Simili al. inter ſti uo& cl:a iquand;... rum vſi; egata do stem ſibi eg. 1.2 publ. imulis locus ĩi r ſtipul quotidiano oſigni- ſod ucapit? donata, vendi ilegata.3 7: fl. ic. in rem cus in leg. antem no vſu ciui 1. tamen 4 Dubi„vendita atam, don. det aCd. quas eg. cu.§. ſac niraris balebau ginf. cum wal Kutu eitra fait deha bar, eziſtimauit. det.ſnespet 9egpur lee 1e hraüan 5 6 maererbor nis,. ‚in. u us eſſ It tum re a auit. omum Po le 4 ul pr* 8. 1u 2 prerhu ra pro dereli et null nullum eſſe pud ve„ actio vtili vecti„I. ſi fini ætore auctc pra de em iul ua ne eſti erelict llus, I eſſe vi teres: io vtilis. igalem nita.§.1 auctore defle eſt intelli 0. quodtæ leg. 2. infr ucapioni Ali 3 non eſt d 1§. ſi de vecti poſſi⸗ terad d pro hære lligendum, niſi tamen cu a pro em i 10- h ia quæſtioe omi ectigali. werdee ſuam nocet vr uſtus eſt ti iuſtus,! iexceptid& te i occurri gentium pub atur mum i 1 time hi t vlucapienti ritul„I. quod ptio- mp.pr ſeri rrit anti publi‚. ic. Qu Plentt 1 Us;,& vul— dam P eleri 5t tinomia e? icis i doninüteulh ſtus u0ddt e merdehs n error poſſio go. infra addkserimt, qug adec ia exl. ſi q nl. præſcxi omiaimn h t vlde emei anæ menc nquami Po identi quil liderint ne— eo diffcil.ſi quiſ eriptio Sdiſige utem nulla ſi lus? nam uerit vendi pionib.§. vl nuerit poris ſpati Cum ſic: cura viſ: iuerſ. bi, m ech tur. ſed eſt a ſit, ſequi cum v tvenditor 10.9. vI- ſe ali aut calam i patio locuni ic reſpon a eſt, v.. do, qwianüne eſt rec quitur, vt ri enditio ſit ti„eritne i ealiu aſam in li ocum piſe ponderi vt qui⸗ tsca de eum qui. le eptum!„vr titul it titulus lu-. m prohib ittore n piſcandii 4 ipoſſi ckhanra nia erit dep pupillo. Si à fur apioni us vid non quiĩ pianus, cui ierit, not atenus occi ulo te 1 em e publici Si à furi i, leg. pi ea- I quiſqua ‚cum diei„non po s occupat— nec en 9 it, cum no lclana ioſo a 8· pignd 7. lic r 4 am, cu diei poſſe. ipat;,- nec enmeu dari non act. leg. 8. v utem non li ris. etCr le. imta um hac es t quod itap Quod ſig poſ- lition arl. Sed. putatet e g⸗„vbi ai on licet, 4 lex ſ g.in tan cexcepti ita pro 3 ignin esolas ci reſpo d um fur. it I. C. ei qui zanti- 8 quiſ tum. d ptione ſi cedit. I Ca= ſe elt daate ianæ, ne vſi n endum ere, ablici ei qui à fu 24 minj iſquam de reru. ic intelli„Ita vt hæ „Kunmie eamd 3 ucapioni d eſt locu publicianam urioſo nium, vnd enmn, um. diuiſ.v igenda cl. alienil arie vel iquidem— amnon 4 action euerte de a a oblinend vnde vi ‚Vt vide:. ſed nami venditorem non dari hui a umino ſur eſſe actioni n eeerrertrgee aret, quod n47 hæc vi detur deſum te 1 ha ad vſucapie zla dar mata modiaction, led Toni puble oturegenelune iuſte poſtide ſolet: vrb ſignant ber uiatmodian fidei ndum: aextraneum. B em co cauſa ci comm ideri Vrbs V 02 aan ei. de:bon eum. B ntra furi eſt ‚anvſucapi mmu ĩ poſſe enetorun Keseui tn f verb. ſi„. æfidei„Bona fide igi urio fu reſponc capi ne ſit e, cum i orum ſi ulwes ur. Mal fi— ignificat autem qui eigitur m fiſci pondend poſſint?. Sede in mari 1 . 92 8. 3. 4 b. 8. ri ſi 3 : ucän idit, domi eſſor eſti unr in! ‚vide leg. b quiſi intellig capino i eſti e iure& telletlitiu 1¹ ali. nmnum elt 18 qui eg.po g· onæ- aiſitæ&i igendu n poſl nl. qua re⸗ ni io. hic. l. qui non eſſe inoni deſt. Seſn leg⸗ſt ka incorp dal ee du htelleite muis. ad q lucapi 1 Kis uß qui fund e, aut iu gnorat e n leg. ſi tunt, hæci poratæ. De erebus, icitur in ti ad quã Drat. Nobi malaæf ona fideemit qui ſcie abere,!„qui ven- i eſt præſcri igi no ionib æ fiſco jamſ ereb. .pto Ceui alæfidei emit, vel ns.proe„leg. ſi qui præſcri criptio npoteſt. us au lam ſun 8 nficmatiai 3 Gta„an poſſi t⸗ velrem bali mpt. Hi quls ab æſcript.ſ 120. an ſt. N. autem, quæ nt ac- rint ndum poſſe it vſuca ab alio inc quæri: ſsd hæc di norum l. i am adue quæ fiſc ,. pol. ere. Re accepi quæritur, pertinen c diſ. 1.. in uerſus co cõ- ncapio, zguine tere iure eſſionis, v 4. Reſi pit, cœ Trler tres furti putat omnib. 18 action —... nr; ei tin l. iuſt pond. perit ſſ§. quod urtiuæ s o non ib. de di iones fi d' antatemnie initin pontificioin iuſto eo initi ll elle daut æ& vi neſt hui iuerſ. 21 antanruntan b m cont in canon. p.„§. etſi ium eſſe oll em.& i i poſſeſ uius loci rſ.& 1 — contracti on. placui 1 poſſeſſi e ſpe- Poli. inle eſſæ, d oci: ad temp. useſ quotaan bona fides G ds ſit inſpi.Placuit eſſio. Et in g Pom. le quib ad hunc P. 2 b.— vtxiuſe nſpiciend quæſt„C,„Etin ve Proxim poniu ibus dic nc locũ id bengüulr empto.. fl que tem um, 3. Sed ⸗ imus eſt 8.§. cu ickumi 8 b ferenti Procm poris c an veto Iquæro, an quibus locusdé verfans m quis. inl. 4. itut: cumaügt entia inte Pto.&! onſider- traditio 3 d pauca ſunt dic eperſoni s. de acqui 1— dicituri ter con.3.pro ſ anda ſit. vti nis,& ere, noui nt dicenda: dnis Aux baß cquir. abiltet inens itur in leg. ſi tractus c olut. vbi t, vt in le tur uimus& qui ndarqui, quæ poſſi 4 22 aocſiccſ g. ſi alien onuentioni iaperte leg. pro§. 1.& leg. i qui poſſ a ſi noui unt vſu— Kcete iudteäts— ceſt accipi a. traditi onis,&ali ponitur di eeſt ſecui eg. iuſt unt vſi imus aui capere, Qui of 9 onis ſed& iendum cu itioni s, alios. rdif- t ecund 0.§. eut ucap qui poſſi e, de Suur 5e inqurgorkin prionis ſedget um cu stem os. Quod tur eni um ordi eum qui Pere, de i poſſint poſſi Jint . mene. traditi. am com pus eſſe ſ 8 autem enim in d rdinem à qui de te 2 e quibusi poſſi- 3 Vſu⸗ tis Kruus x aliis loci ionis: qu paration pectand dem il gfiniti à Paulo p mpore. dei in l. ſequi capere. 7† locus cis ſic eſt i odetſi e no um; illudt ione, tem, prop deinde a dui- 4 lxiur elli ſi exleg; eſt intelli ſi paulo duri nſolum ſunt cõ empore h ᷑„tempo 45; poſitumi e agendũ 4 ditarem ue. 7,: it clarus& in ic. in um. ſu videatur. bilibu itæ. erat v. mI. G efiniti g. 4. dici initio ſuff inreger. rem acti umptus ur, ta- o us, vt at vniu.eX qu t Actempus ici⸗ is, qumm de uireceehe Tha⸗ Quod eauteenangau hic cap. Feeree eieeeee vpus gui ciin.enus bwce poſſu vſucapi Iæ ſuntc iure pontifici onam fidẽ i dccenn nobilibus tri io tem itut.& tit. ii in immo 17— ahha.— Labe Proxim dnſe viucapi tificio, vt capi dé in e cennium int us triennium poris perl i Codic. d O⸗ eimptobam, Pme. ſint. u primis nus locu 2 onis, ſit apit. vlti a vero inue er præſe ‚in imn uſtinianu de vlu- ubaus areurn p vluss xritur de o de bepus, quibus non ſa eſt(ou enta eſt ilur⸗. ein mmohiülſbu 85 m& pro le via iili ſerui, in leg. ſ pionem. dici us incor„ Aua vſuca titulum ucere, pr taannor m inter abſe o biennioz 1 d Lrujontih us. 3 Ernuedr dein m fPoralidus,an ta ſam a n Fejultan operes quo Aden Leuferahes es Poſt- olo pra deſ leg. ſi ali ir. r m vſucapi 8 m adime auſa vtil tio 8 0h, eruit. ruſ iena rer. dom apionem nõ Hin re, leg. ſi m hab enon ſir, o„ quæ vi Canidenl vltim. t. ruſt..§. exhoc i Exem mno ic quæſti 8. icut. Codi et, rem it, ei quii VI- iden rue⸗ hæc Ve en dee Knen Tle lure deder kuun eſt in 83 in lein lsodtie auomoaoe ra ſeip., ds iuſtum rrim kkust ſunt, auu mero iure ti. de ſeruit uielenetieler. remucegaus oaestedien annus lrc t. 30. ant oſſeſ⸗ nataud, 3 EederereiEene kum. pra 14, ee.ee,e Me b tandus qus ue audrur 7 r. Lee df nw ef S.„Ali or. pręſcri dus, quæ cehiindn tilitate prop„ ſie& ideri: es vſuca ain norum, leg liqua mpleto. pt. vbi dies po- J. quoti opter v li quaſi vi: ſed iure aPi non poſ- enim æ 1 eg. deni ndo di in leg les b lib utn quoties. de ſei tilitatem ucapiu ure ciuili poſ- vti quum ique.§. mi ies tot leg. ad rem 8 po- Hs g tuſt de ſerui m eſt defl ntur,& ab h ili vt qua- vt in pr eſt die.§.mino: us cedit vti p. infr nat iil en as poſſeſſi t.&l. ſiq ui eflexum,& ab hac iuri a- u præſcriptioni mnum re. ſuprac iit vt in fauo a .2 um. vr ci⸗ ptionibus n erari prademi auorem ua pluui ionis v quis diu„&damus ei ris ſub-.vt dici ibus riàm eminorib tem demds, Nua pluuia 2m icem legi turno. ſi usei acti hrei icitur i num omento: oribus, in zis ubüum. eſt ſerui d. ltaque d bet. leg. 1. vind.N r iſtingu in omnib s Amom omen 9' conueni itus, ſed o. atur acti g. I. ſu rac Namve- P ade teſt 3 enda ſi ibus. i 6 mento Dtum uuen” rut nir cum! quali ſe. io vrili P a de aqua& nuu am. P unt, de qui nfra de obli ad mom 4 — uo eh ur ad fin.ſi quis di ruitus: c. s quaſi in 3 a- 8 m ſit te ræter quibus in! 0 lig.& 3 en- gped 9; hacſer em leg. iutur: qui lo rem. Neé§. in vſu mpus ea ani leg 4 actio.& exuituti g-I. quiav no, qua cus magi Nes vſucapionib poſleſſioni maduericnn qua æ ₰☛ Me ua. Id. quiſi que eſt 1 jbend Sroxime r dies n us. N vſucaoi um eſt. vt c u- mo ſ qua. Idque tione! ex lib. aeſſe vi dec nephaſti on eſt ca ‚vt conti 74 2* 4 71⸗ 4.⁴ 4 id e qu 1. A tem 1 Pplonem contt ulk! a u u Eensralſe ocus eſti 53. ad edict en- P ua eſt dict dvſ pus vti bn 5 niunonl 9 vt i idiſtingt ter deo in le ictum. D Poſt ickumi ucapionem vtile, ex unquam 5 ntelligi guunnt⸗ omniſer eg. 1.& 2.C De Oftremo in leg. P nem n e, ex quore 4 . cieuti ia Fiporel„conti eruitute e.C. de ſerui tas acc vacuum g-Pomponi obis prodet mouen. bi e lia quæltio ex leg. vl nuam cau te eſt accipi ruit. ſuc ccedit, vti tem ponius. infi prodeſt acc u Vt resl„dereb. de præſcri abea um, pionis eſt egenun„ quo nond e acquir. pol— ui y trum. ne ancte, ſ. quæ ript.l. nt, ſiue ex VI 3 ma quam. dum adi polleſſ. lad 1s 3 ne de re e, lacræ, reli non ſun ongiter nõ ucapioni ximus, i.§. vacuui ita eſt ha 3 1 cHheuuue d ereb æ, religi unt i tempori„ domi apionis defini s, id eſt cuum. efff hæredi- 5.1 be cretur vuspopuli gioſæ in homin 18. Hi ominl efinition ‚domi effectus? edi- .. i R„public inum 8 C j. um vſi„ ione hi 1n 11 ad. s autem Legyouül 1 Public am cæ omani. licæ: addi. cõmer mmobii ucapione z hic. V eptio em Ve 5„„„— 5.... 2 U . dcunturta priuatæ c dicere cre- bus ſed Seimmmd dernniu ſed ante trezwabilequldamas cuntur aliquando enſebantur nis:& ſt mobihu um acquiri no um eſl veriſf uun he lsies s ana. ee, ee, eeaeeecee Beei — Tes zernoblls Se Anaaan ducunt efinito 3enhit- anbieseshihclreäluſtinan ,vſocaplonem et. die tur à luſtinie mobilium em el- inlano,& P cũ ſæ andect c6 PeE
4 T 1. 1 .111. De vſurpat.E vſuca 79. 955
11 4
—— ———

656G
ſitorib.vt inl.eum qui ædes.ltaq; non ſolum exceptio, ſed& dominium acquiritur per vſucapionem. Hac pertinet lex, ſi conſtitutio. de vſucap. transfor. Nam ſi antiquo iure acquire- batur dominium rei cuiuſque fiue mobilis ſit ſiue immobi- lis, anno, vel triennio, vt conſtat ex Inſtitutionibus, cur nonð& triennio& decennio, vel 20. annis, in quæ tẽpora transtor- mata eſt vſucapiendi ratio? Vnde veteres dicebant rera vſu mancipari, id eſt, vſucapi. Horatius: 1 Quadam ſi credas conſultis mancipat Vus.„ Poſttemus locus eſt, De vſurpationibus, de quo titulus eſt coniunctus cum tit. de vlucapionibusVndẽ:— re vſucapionem ab vlurpatione: quamuis im quibuſdam codi- cibus legatur, ſeu vſurpat. Vſurpatio autem definitur l. z. hoc tit. verbum autem koc, vſurpari, ex duodecim eſt tabulis trãs- latum, ve docet Gellius lib. 3.c. 2. Diſputatio autem de vſur- patione maxime ad hunc locum pertinet, quia còtinu⸗ debet eſſe polleſſio cum vſucapione. Itaq; videndum eſt, quibus ex caulis interrumpatur poſſeſſio& vſucapio. Duplex eſt inter- ruptio, naturalis& ciuilis.. naturaliter. naturalis eſt, cum quis amittit poſſeſſionem, vt enim nihil eſt ram naturale quã poſ- ſidere eum, qui inſiſtit, ſic eſt naturale interrumpi poſſeſſio- nem cum vi deiicitur. Exemplum vnum eſt inleg. natura- liter. Quod cum hac exceptione eſt intelligendum, ſi is qui deiicitur, animum poſſidendi deponat& abiiciat. In hac lege notanda eſt noua huius vocis, aduerſuu, ſgnificatio quæ ſit in iure pro, ſecundum leges, vt& ſepe apud Senecam obſeruaui. Aliud exemplum huius interruptionis eſt inl.& à quo. Ra- rum autem eſt quod in eo exemplo dicitur, vt is qui dominus non ſit, locet domino. Simile exemplum in l. ſi aliquam rem. ſupra de acquir. poſſ. in l. ſiis qui pro emptors. Qurſtio eſt, an poſſeſſio per captiuitatem eius, qui poſſidebat, reſtituatur per ius poſtliminii. Dubitatum fuit olim apud veteres, vt ex hacl.& ex. in libello.§. facti. J. de capt.& poſtlim reuerſ. hic autem videtur Paulus opiniones tantum referre,& non de- finire, quamuis luliani ſententiam probet, in d. l. in bello. Pro huius autem legis interpretatione eſt aduertendum, ca- ptiuitate amitti poſſeſſionem, quod exprimitur apertiſſime in l.cum hæredes. S. 1. infr. de acquir. poſſ. dummodois, qui eſt captus, per ſe poſſideat. Nam ſi per ſeruum aut filiumfam. ex cauſa peculiari poſſidet, etiam ignarus poſſidere poteſt, vt dixi inl. peregre. infr. de acquir. poſſ.& ſatis expreſſum in liu- ſto.§. vlti..
Alia eſt cauſa, ſi per ſuum ſeruum dominus, aut perfilium- fam. pater non poſſideat. Sed quæſtio eſt an reſtituatur poſ- ſeſſio poſtliminio. Certum eſt poſſeſſionem quam quis per ſe habuit, ita amitti, vt nullo iure reſtituatur, vt dicitur in l. de- nique. ex quib. cauſ.maior. quia poſſeſſio multum facti conti- net. Cauſa vero facti non continetur poſtliminio. Quare ea, in quibus fuit factum neceſſarium, iure poſtliminii non reſti- tuuntur, vt in poſſeſſione. Quod aurem attinet ad dominium reſtituitur, l. bona. õ. pen. de capti.& poſtlim. reuerſ. Primo ſequenda eſt lex, in bello.§. factæ. cum l. iſta, Si quis pro emptore, conferenda. Nam in illa Tryphoninus ſen- tentiam Pauli interpretatur: hic autem explicantur opini- ones luliani& Marcelli, vbi diſputat Marcellus,& oſten- dit captiuum vſucapere poſſe iuſto titulo poſsideri cœptam, & ad hæredes mortuo captiuo peruenire hereditatem non a- ditam. Hæres vſucapit, quamuis non poſſideat, nec interrũ- pitur poſſeſſio, quia hæreditas vice perſonæ fungitur. Qnid igitur nouum ſi captiuitate durante vſucapio cępta procedat? ad cuius legis finem vulgo legitur, nõ habere, quæ lectio re- pudianda eſt. nec enim conuenit Marcelli ſententiæ, vt meri- to Accurſio ſuſpecta ſit, qui& in quibuſdam legi ſignificat ſi- ne negatione:& quod teſtatur Alciatus, quæ lectio mihi ma- gis probatur. Sunt& alia exempla, velut inl. non ſolum.§.
qui pignori.& ſeq. Hic quæritur, an rerum miſtura vſucapio-
nem inrerrumpat. Exemplum eſt, ſi tegulæ, quas quis vſuca- pere cœpit, in ædificium aliquod coniectæ fuerunt,& inter- rumpatur. Duͤbitatio hinc profecta videtur, quia qui do- mum poſſidet, non poſſidet tegulas, parietes, trabes& reli- quas res fingulas, l.eum qui ædes. Si igitur qui ædes poſsidet, tegulas non poſsidet, quomodo vſucapiet? iure enim ciuili v- ſucapi non poſſunt, ſed vtilitatis cauſa ab illa iuris ſubtilitate eſt receſſum, nec miſtura huiuſmodi interrumpit vſucapionẽ
Franc. Duareni Comment.
de apparet differ-
L.rerum miſtura. neque enim eſt nouum cœptam vſucapio: nem perfici, etſi res à nemine poſsideatur. Nondum enim adi. tæ hæreditati tempus vſucapioni eſt datum, vt dicitur in le nunquam.§. vacuum.& Liuſto.§. nondum. Et hæc de naturo, li poſſeſsio nis interruptione. Altera quæ dam eſt intertuptio quæ cinilis appellatur, à naturali diſtincta, vt ea quæ ſit liti conteſtationem, vt dicitur inl. nemo. C. de acquir. poſſeſ.& Lmotæ. C. de rei vendicat. l. ſicut, de præſcript. 30. vel 40. an- no. Per denuntiationem quoque interrumpitur vſucapio, vt perfectius. C. de annali except. b 8
IN EVNDEM TITVLVM FlIVS. DEM DVARENI ALTERK COMMENTARIVS.
„VIVs tituli duæ ſunt partes, vna eſt de vſuca- ) capionibus, altera de vſurpationibus: de vtrac; N dicemus ſeparatim. Primum de vſucapionibas 89 In hac diſputatione de vſucapionibus princeps 8, quæſtio eſt: quid ſit vſucapio. Itaq; abeaex- ordiemur.
Quia ſit vſucapioW. C A Y. I. VW uezpeo em definit Modeſtinus in l. 3. huius titulihoc
modo, Vſucapio eſt acquiſitio, vel adie Ctio dominii per'h continuationem poſſeſſionis temporis le ge definiti. Cũ quis
acquirit dominium rei alicuius poſſeſſione tantum in ipſum isſa k0
trauslata propter longam poſſeſſionem, propter longum ſum, 1s dieitur rem vſucepiſſe, hoc genus acquirendi dicitury- ſucapio. Dicitur autem vſucapio, quia vſu, id eſt, polleſſione res capi& acquiri dicitur. vnde Gellius lib.. c. 10. ait, ſicutpi- caſt gnoris capio dicitur à capiendo& à pignore, ita dicitut viu capio, quia res capitur vſu. Et certum eſt, ſi is, qui mihitradi rem non ſit eius dominus, dominium in me non transfe- ri. Nemo enim plus iuris in alium transferre poteſt, quam haber. l. nemo. de reg. iuris. Sed ſi continuetur poſſeſſio, dominium poſſeſſioni accedit& adiicitur. Hoc genus acqui- rendi dominii intro ductum eſt iure ciuili propter bonumpu. blicum, propter vtilitatem publicam. Numeratur intet ess acquiſitiones, quæ ſunt iuris cimlis, non gentium, non natu- ralis.§. vlt. Inſt. de vſu& habitat. vbi luſtinianus ait ſetranſie ad eas acquiſitiones, quæ ſunt iuris ciuilis, poſtquam diſpu- tauit de his, quæ ſunt iuriſgentium: incipit autem abr- ſucapione. hoc igirur genus acquirendi non eſt iurisgentium nec naturalis. Imo videtur hoc genus acquirendialienumeſe Aratione& æquitate naturali. Nam æquitati naturali conue- niens non eſt, aliquem fieri locupletiorem cum incommodo alterius, vt dicitur in l. iure naturæ. de reg. iur.& leg. nam hoc natura. ſupra de condict. indeb. Sed cum publica vtilitas idex- igit, id vſm eſt maxime ad bonum publicum pertinere, it docet Caius in l. hic. bono publico, inquit, introdutta eſt vſuca- pio., Publice expedit dominia rerum incerta non eſſe,& qus- rum dominium incertũ eſt nobis, an domini ſimus facilecas res negligimus, quod maxime contrarium eſt publicæ vtil⸗ tati, ne dominia rerum incerta ſint. Ideo jntroducta eſtvl- capio, non nihilrepugnante iure naturali propter bonumpü⸗
blicum. Nonper omnia ius ciuile naturali ſeruit, ſicut non naa
per omnia ab eo recedit. l. ius ciuile. 6. ſupra de leg b. Silocls m Cum
non eſlet vſucapioni, incerta eſſent rerum dominia.
quis mihi vendit rem aliquam, incertum eſt mihi an ſit domt
nus. Atque ideo Cicero pro Cecinna vocat vlucapionem finem periculi,& ſolicitudinis litium. nem nullum eſt amplius periculum neres poſſeſſori aule en
8¹...„ 1. tur àdomino. Eodem pertinet quod ait Neratius in eg. e,
infra pro ſuo, conſtitutam eſſe vſucapionem, vt aliquisc 4 aut litium finis. Conſtituta, inquit, vſucapio, vt aliquis itinn. 4 nus eſſet. Inde quæri vulgo ſolet, an æquitatem habeat iue pio, an vero rigore tantum iuris nitatur? Qus ſtio hæc 4.
lis non eſt, ſed magni vſus. Ea quæ æquitatem habenrz 3. quoties aliquid obſcuritatis accidit, plenius benignids⸗ ore uorabilius interpretamur: quæ autem nituntur aliquon
c⸗ uor zigne, non tamb iuris contra interpretamur, non tam benigne, ne, nofl
chuu doceta
Nam poſt wlucaf 4 2

4]
sinlz dunii eladidulenn slegedtiii d 1onetummiſt m, htoerb usacouteaüite arlaiideh alt Slb.„eodiſn gnote, incur eſt, libqlahn min me nod m aosfente ath conrinuemm,
aitut. Hocgun
kuiliproptedem . Numerauxirs on gentinm un aſtiuimezuttu jalls, polimnd n: incpima dinon ettirigs acquieniinic rquini nnil⸗ otem cnm und reginäſin um ſuiann dubliem Relu⸗ git,natui— ncettanolebe damisinn, ariumm dhe ſdeoiatrodh
jn Tit. II De oſarpat.& vſacap⸗
ne, non tam fauorabiliter. l. quod vero. de legib. Ideoque vti- le eſt inquirere, an vtilitatem, an æquitatem habeat, an vero contra tenorem rationis introducta ſit vſucapio. Et ſpe- cies eſt vulgo agitata. Si iuſſus ſit iudex, aut arbiter iudicare ſecundum æquitatem, an debeat habere rationem vſucapio- nis: Controuerſia eſt de re aliqua inter duos, datur iudex, qui iubetur iudicare ſecundum equitatem, dominus vindicat rem ſuam, aduerſarius allegat viucapione factam eius eſſe, ſe ne- ſcire an tradentis fuerit, ſed ſe vſucepiſſe, an huius vſuca- Hiond habenda ſit raiio in eo iudicio, in quo æquitati tantum
ocus eſt, in quo index ſecundum æquitatem iudicare iube-
tur? In hac quæſtione mihi videtur diſtinctione vtendum eſſe æquitatis, quam ego alias declaraui, ad leg. i. in Commẽ- Doies taris, de pact. Deſcripſi duplicem eſſe æquitatem: natutalem aviias.& ciuilem. Naturalis æquitas diſtinguitur à ciuili in leg. r.
ſi quis teſta.liber. Cum de æquitate diſſerimus, nontantum
eam æſtimare debemus ex præceptis naturalibus, ſed etiam ex ciuilibus: ſi eam ex præceptis ciuilibus non æſtimaremus, ſed merum ius tantum gentium ſpectaremus, magna eſſet
iniquitas. leg. bona fides. depoſiti. itaque non dubito quin
recte dicatur vſucapio habere æquitatem ciuilem, quamuis e nonnihil recedat à ratione naturali. Quid enim iniquius eſ- muitarẽ ſet, quam eum, qui emit rem aliquam, nunquam poſſe do- niuilem. minii ſui certitudinem aliquam habere, nunquam poſſe com- pertum habere ſe dominum eſſe rei, quam emit iuſto titulo:
Sed nobis obiici ſoler Nauella Iuſtiniani de præſcriptione
centm annorum contra Eccleſiam Romanam.
ſi diceret rigidum& duruni hoc eſſe. Ecce ego quodam in loco dixi ex ſententia virorum iuriſprudentum, luppoſititiã eſſe eam conſtitutionem. Nam nec hodie reperitut in Co- dice Græco:& illa verba hoc ſatis arguunt, verum eſſe. Vi- detur hoc genus loquend ſalicuius pontificis, non luſtiniani, aut Iureconſulti alicuius: nec recte nec vere impium dici
debet præſidium vſucapio. IIla igitur conſtitutio tanguam
merito ſuſpecta& ſuppoſititia parum nos mouere debet. V- ſucapio igitur eſt acquiſitio dominii,&cæt. Quxæritur, an
idem ſit præſcriptio& vſucapio? Videtur quibuſdam idem
eſſe,& quod dicimus vſucapionem, barbari homines in foro „præſcriptionem dicunt. Sed certum eſt apud veteres dif- Lae ferre præſcriptionem ab vſucapione. Id in primis arguit fanpue. titulorum diuerſitas. Ptęſcriprio apud iutis auctores nihil a- liud eſt, quam exceptio. Titulus inſcribitur de exceptioni- bus,& præſcriptionibus& præiudiciis, niſi quod exceptio generale nomen eſt. Titulus de diuerſ.& tempor. præſcript. ſequitur titulum de exception. Cum res ab aliquo vindica-
tur, is opponit exceptionem temporis, allegat ſelongo tem-
pore eam rem vſucepiſſe, atque ita eius dominium ſibi ac- quĩſiſſe. Sic accipitur fere præſcriptio. Vr præſcriptio fo-
r eſt exceptio fori, quam declinatoriam vulgo dicimus in I. Tetentio vItim. de exceptio. dicicur moratoria in leg. penult. Cod. eo- naats. dem. in leg. quia litis. de exceptio. Is qui allegat ſententiam na. latam eſſe ex falſis inſtrumentis, præſcribere dicitur,& ſic exceptione& præſcriptione vtuntur promiſcue Iuriſconſul- ti. Idoſtendit titulus de annali exceptione. Annalis exce- ptio eſt præſcriprio temporis: ſic dicitur longitem poris præ- ſcriptio in leg. ſi quis emptionis. de præſcriptio. 30. anno-
rum. Male igitur dicunt,& ſententia eorum eſt explodenda,
qui putant vſucapionem eſſe rerum mobilium, præſcriptio-
nem immobilium. Vſucapio eſt tam rerum mobiliũ, quam
immobilium. Definirio Modeſtini ad omnes res pertinet. Eylea. Et in leg. qui ædes. hic, dicitur fundus vſucapi. Vſucapio igi-
R, tur, ec. Melius eſt, vt ſingula verba huius definicitionis bre-
utzon»....., hees niter& ſammatim explicemus. Dicitur adiettis dominii,
nenu. in quibuſdam libris,& hæc eſt Florentina lectio: in aliis le. gitur acquiſitio. Neutra lectio quicquam ablurdi, aut incom- modihabet. Recte dicitur, acquiſitio. Acquiritur dominium vſucapione. leg. traditionibus. Codic.de pactis. dicitur etiam
non male adiectio dominii. Nam dominium poſſeſſioni lon- Sitemporis accedit. Sed diu non eſt, quod admonui hunc
locum mihi ſaſpectum eſſe,& dixi legendum eſſe adeptiN Facilis eſt lapſus Mouet me 8 clle adeptio
. ‚quod Vlpianus in Inſtitutioni- bus hoc verho, adeptio, vri
Auctor e- ius conſtitutionis de ea præſcriptione loquens, vocat impiam alleegationem, impiurs præſidium. Hoc multo maius eſt, quam
tur, ſed hoc non eſt magnimo-
657 menti. hic rudis ſufficit vethorum explicatio. Alias quæſtio- nes, quæ hic tractari ſolent, ſao loco tractabimus. Primum igitur poſſeſſio, deinde continuatio poſſeſſionis. Poſſe ſſions neceſſariam eſſe docet Iuriſconfultus in leg. fine poſſeſſione. 2 ſ: hic. Eſtque hoc diligenter notandum„quod etſi videatur
leue eſſe, tamen eſt magni momenti: ex co enim multa col-
lguntur, de quibus poteſt eſſe controuerſia& dubitario- Quoties ergo deſiſtit poſſeſſio, dicendum eſt vſucapionem ceffar e.
da poſſeſſione hunctitulum. Nam ſi non intelligamus, quo- modo quæque res poſſideatur, non poterimus intelligere, quando quæque res vſucapta ſit. Ego hic attingam tantum ca exempla, quæ reperiuntur ſub hoc titulo portinentia ad poſſeſſionem. In his exemplis quæritur an is, qui vſucepit, poſſideat, an non poſfideat. Et ſic argumentantur luriſcon- ſulti: Res poſſeſſa non fuit, ergo vſucapta non fuit. Vnum exemplum eſt in leg. ſi fur. 32.§.vlt. hoc tit. hunc locum nos ſupra attigimus ſub titul. de acquir. poſſeſſ. ad leg. 3.§. 1. vbĩ dximus incertam partem fundi poſſideri non poſſe. Addit luriſconſultus mera ſubtilitate non Poſſideri, quia hic ſequi- mur merain ſubtilitatem iuris. Hic adhuc ſuperſunt reliquiæ veteris ſubtilitatis in acquirenda poſſeſſione, vt admonui in leg.3§. v. de acquir. poſſeſſ. Dixi vtilitatis gratia receſſum eſſe à ſubtilitate iuris, vr exempli gratia, Cum quis vult acquire- re poſſeſſionem fundi, non eſt neceſle in ſingulas glebas cir- cumambulare: id vtilitatis cauſa contra ſubtiſitatem receptũ eſt. In his autem, in quibus non videtur magna vtilitas eſ- ſe, in quibus Iureconſultis viſum eſt vtilitati publicæ ſatis conſaltum alioqui eſſe, remanſerunt ſubtilitates veteris iuris. Es ideo hic luriſconſultus ait, Mera ſubtilitate&cat. Non oportet igitur dicere: ergo ſecus eſt de æquitate, vt hic Accur- lius ait. E22 2 Aliud exemplum eſt inl. eum qui 23. hic. vbi quæritur de vſucapione,& poſſeſſione domus. Si quis mercatus ſit do-
mumaliquam, is non dicitur ſingulas res, quibus domus con-
ſtat, poſſidere, ſed dicitur domum ipſam poſſidere. Aliud eſt domus quam ſingulæ res, ex quibus conſtat, puta lapides, cæmenta. Nam domus vniuerſitatem quandam ſignificat, vt
1 111 ISr 5 hic lariſconſultus ait. Et ſi dicamus poſſideri res ſin gulas ab Gn e, eo, qui domum emit, inde multa conſequuntur abſurda, N at. ſitarem
pides, cæmẽta vſucaperentur 2uνdam]
breuiori tempore, quam ſolum, quod eſt etiam pars domuss ſændh-
. àF. us diuerſis temporibus vſr.-“9.
hæ res quę mob les ſunt, puta la
& abſurdum eſt, vt eadem dom capiatur. Aliud exemplum eſt in poſſeſſione pignoris in 1. ſerui nomine. 16.& leg. pignori.1 3. hic. Hæc quæſtio ſæpe 8 nobis tractata eſt de poſſeſſione pignoris, vter poſſideat pi- Baus an debitor, an creditor: ſequenda diſtinctio quam tradi- di ad leg. 1.§. per ſeruum pignori. ſupra de acquiren. poſ⸗ ſeſſio. poſſider vterque diuerſa ratione. Poſſidet debi- tor quantum ad vſucapionem attinet: quantum vero ad a-
lias cauſas, creditor. Ratio huius iuris à me tradita eſt ad le.
1.§. per ſeruum. 8. Deinde dicitur in definitione noſtra per contsnuationem. Acquiritur hoc dominium, de quo loquimum non tantum de poſſeſſione, ſed etiam de contin uationc. Non ſufficit poſſidere, ſed oportet poſſeſſionem continuatam eſ- ſe. Hinc dicitur interruptionem ſiue vſurpationem nocere vſucapioni, vt in leg. naturaliter. Iuriſconſul. vſurpationem, vſucapionis interruptionem vocant, vt leg. a. hic. fed de hac vſurpatione nos luo loco dicemus. Na commodius eſt ſeparatim tractare de vſucapionibus,& de vſurpationi- bus. b Prrterea dicitur in definitione, temporis leæe definiti. Tenn- pus lege definitum quod ſit, docer luſtinianus in Iaſtitutio- nibus lub titul. dev Peopion. in princip.& videntur hæc ver- ba vt vere dicam quod ſentio, Iuſtiniani eſſe, vel Ttiboniani Potius, quam Modeſtini ipſius. temporis leæge Acfiniti. Mo- uet me, quod Vlpianus in Inſtitut.& Paulus in ſententiis di- cunt vſucapionem eſſe adeptionem dominii per continua- tionem poſſeſſionis anni, vel biennii. Nam iure veteri ante luſtinianum in rebus mobilibus annus erat definitus, in rebus immobilibus biennium. Sed hoc ius antiquum ab Imperatoribus emendatum eſt, extat titulus in Codice lu- ſtiniani, de vfucapione transform and, ad quem titulum
Ad quam rem magnopere vtilis eſt ſuperior diſpu- tatio de poſſeſſione, ideoque antecedit titulus de acquiren-
Oνς
1

3s 8
referuntur verba luſtiniani, temporis lege definiti. Vnde ab- ſurda eſt differentia interres mancipi,& res nõm ancipi. Non enim in vſucapione differentia erat inter res mancipi,& res nõ mancipi. ſed de his dicemus ſuo loco. Erit enim proprium caput de tẽpore, quo res vſucapitur.Sufficit breuis hæc& ru- dis verborum declaratio huiusdefinitionis, quæ tradita eſt à Modeſtino in hacl. 3. ex qua definitione colligi poſſuat, quẽ
necellaria eſſe dicantur in vſucapione, ſucapionis. 5
Psecon brimis neceſlaria eſt in vſucapione.
finitum eſt. Non tamen omnes cau finitione, nec etiam fuit propo bat vſucapionem, vt omnes cau
ſiue quæ ſint cauſa v-
CäAv. II.
Deinde atempus quod lege de- ſæ continentur hac de- ſitum Modeſtini, qui definie- ſas complecteretur. Hæ cau-
Que neceſſaria ſint ad vſucapionem.
continuatio poſſeſſionis, prætere
ſæ reſpiciunt effectum, ne quis miretur nullam hic fieri men-
tionem tituli, nullam etiam bonæfidei.
Oportet definitio-
nem eſſe breuem deſcriptionem& declarationem rei, quæ
definitur. roximus eſt locus præter ea, quæ diximus, neceſſarius eſt ti
Gum ergo quæritur de cauſis vſucapionis, qui
tulus, id eſt, iuſta cauſa poſſidendi: iuris auctores ti- tulum vocant, ex quo dominium acquireretur, ſi tradens do- minus eſlet: ſine hoc titulo non procedit vſucapio, vt dicitur in leg. vltim. Codic. de vſucapion. pro hærede. Veræ cauſæ poſſidendi, ex quibus res vſucapitur variis in locis huius tituli deſctibuntur, veluti in leg. 3.§. genera. ſupra de acquitend. poſſeſſo. Tituli ſunt Ipeciales de his cauſis, qui ſequuntur. Peſcribuntur etiam in eg. 1. 2. 3. de public. inrem actio.& in leg. 7. eodem. vbi dicitur: ex quibus cauſis competit publicia- na actio, vſucapioni locum eſſe, ſi continuata fuerit poſſeſſio tempore lege de finiro. Addendum eſt, tunc etiam iuſtam
eſſe cauſam poſſidendi cum res aliqua per ſententiam alicui
adiudicata eſt, vt docuimus ad leg. iuſte poſfſidet. ſupra de ac- quir. poſſeſ. Et locus vnus eſt de hacre inl. ſi per errorem. hic. Alius ſimilis locus eſt in leg. 7 in principio, de publiciana in rem actione. Quid ergo, dixerit aliquis, ſi quis putet ſibi lega-
tam eſſe, veldonatam, aut venditam eſſe, ta, nec donata eſt, nec vendita, an procedet vſucapio? Ego cum crederem mihi venditam eſſe rem, que vendita non erat, eam longotempore poſſedi, quæritur, an meafacta ſit quaſi vluceperim? de hacre fuit diſſenſio iner veteres lureconful- tos quæ extat in I. Celſus. 27.hic. Sedtandem obtinuit vſu- capioni locum non eſſe, quia hic deficit titulus. Bonam
hic deficit titulus. pionem, titulus,& bona fides. tentiam, qui exiſtimabant nihil referre, an quis emerit; an quis ſe emiſſe exiſtimauerit, at que ita poſſederitrem. Alii lo- ci ſunt ſimiles, veluti in leg. 2. pro emptore.leg. ⁊. pro donato. leg. nemo. pro derelicto. Oportet re vera rem donatam Hoc tamen intelligendum eſt cum exceptione, niſi juſtus error interuenerit. leg. quod vulgo. pro emptore. in hoc exemplo iuſtus eſt error. Ego mandaui ſeruo meo, vt emeret rem: is renuntiauit ſe emiſſe, quamuis falso. hic iu- ſtus eſt error. Et propterea dicit, magis eſt, vt vſucapio ſe- quatur. quitatem ſuadere, vt hæc ſententiarecipiatur. Sine titulo igi-
eſſe·
quæ nec lega-
uidem fidem habet, qui credidit rem ſibi venditam eſſe: ſed Vtrunque igitur eſt neceſſariuraad vſuca- Celſus improbat eorum ſen-
His verbis oſtendit hoc certi iuris non fuiſle, ſed æ-
ruula tur non procedit vſucapio. Et animaduertendum eſt cum ti-
Aoſ. tulus uſtus eſt, puta emptio, legatum, aut alius huiuſmodi, errorem hæredis non nocere vlucapioni. leg. nunquam. 31. vltim. hic. Si defunttus emit,&cæt. Defunctus emit rem, hæ- res autem poſledit eam vt donatam. lureconſultus ait nihilo- minus eum vſucapturum, iuſtus enim eſt titulus, nec tantus eſt error, vt debeat impediri vſucapio, quia etſi donata eſſet, poſſet eam vſucapere. inde quæritur, quid ſi ſanæ mentis non Res mihi vendita fuit ab homine furioſo, ego eam poſledi longo tempore, quæritur ‚an ſit vſucapta?
Dubitatio ex eo naſcitur, quod titulus neceſſarius eſt in vſu- venditio quidem contracta fuit, ſed hæc venditio perinde Rabenda eſſe viderur, ac ſi nunquam contracta fuiſ-
fer. captum eſt vfucapioni locam eſſe. leg. pignori. 13 hic.& leg. 2.§. ſi à furioſo. infra tit. pro emptore.
capie- nem ne- ceſſurius.
fuerit venditor?
capione.
De eo probabiliter dubitatum fuit à veteribus, ſed re-
Franc. Duareni Comment.
Si furioſo,& cat. hæc
verba demonſtrant, ſi meram ſubtilitatem ſpectemus, n
eſſe locum vſucapioni, quia nulla eſt venditio. Quid 4 4 fert, an res omnino mihi vendita non ſit, an ſirvendtadfi⸗ rioſo qui omni iudicio caret? ſed vtilitatis cauſa hocrecei t 4 eſt inquit, hicreperitur antinomia difficilis. Nam, ait ete petit publiciana in l. 7.§. Marcellus. de publicia. inrẽ aione diſerte ſcriptũ eſt, publicianã poſſe vſucapere&cõpetere ei 1 emit rem à furioſo, ergo&publicianam habere. hic vero deian Nec publiciana competit. Non poſſunt dici magis pugnantia dl ſe duo capita, quam hæc. Quid igitur dicemus? Ego reſpon-
deo non eſſe locum publicianæ, ac ne vſucapioni quidem me
ro iure, mera ſubtilitate iuris: ſed vtilitatis cauſa receptum eſſ vt& procedat vſucapio,& compertat publictana. Hic miht videtur ſenſus eſſe verborum lureconſulti in dict.§. Sia lu rioſo, quamuis nulla eſſet emptio. Re vera nulla emptio bai
merumi ius ſpectemus. Si nulla eſt emptio, quæ contrahitut
cum furioſo, non naſcitur actio de euictione, non competit publiciana, imo ne vſucapio quidem procedit., Sed conſti- tutum eſt vtilitatis eauſa. Extitit de eo aliqua conſtitutio
lImperatoris tempore horum Iureconſultorum, quam quia
videbant meram rationem repugnare, voluerunt auctorita- te confirmare, vtcunque contrarium poſſit defendi.(on- ſtitutum eſt. Hæc igitur verba etiam ad publicianam refeten
da ſunt, quamuis de publiciana non loquatur: quia diſputatio de publiciana actione ad hunc titulum non pertinet. Con-
ſtitutum eſt vtilitatis cauſa publicianæ locum eſſe& procede-
re vſucapionem, quamuis mero iure non ſit emptio, atque
ideo non ſit locus vſucapioni, non competat publicianaatque alia huiuſmodi. b Heſterna die cœpimus pauca demonſtrare de vſucapione, & diximus in vſucapione neceſſariam eſſe poſſeſſionem, eam- que continuatam ſpacio temporis lege definiti: diximus præterea titulum eſſe neceſſarium, id eſt, iuſtam cauſam pot- ſidendi. Præterea addendum eſt bonam fidem interueni- re debere. Non ſatis eſſe eum habere titulum, qui vſucape- re cupit, ſed oportet eum habere bonam fidem, vt luſtinis
nus ait in princip. tit. de vſucap. in Inſtitut. Nam fieri poteſt,
Vt qui vult vſucapere, habeat titulum, puta venditionis, au legati, ſedtamen bonam fidem non habeat, verunque necel. ſarium eſt. Sed quæritur quis bonam fidem habere dicatms Bonam ſidem habere is dicitur in hoc tractatu, qui rem ewit ab eo, quem exiſtimat dominum eſſe, aut vendendiius habe- re. Sic defisit Iureconſultus in leg. bonæ fidei emptor. de verborum ſignificat. Exempla ſunt ſatis trita& vulgaria in leg.poteſt. 3 6.& in aliis quibuſdam capitibus huius tituli. Si- mile exemplum eſt in leg. ſi fur. 32.§. 1. Quid ſit mala fie poſſidere, hinc facile cognoſci poteſt propter naturam con- trariorum. Si quis intelligat, quid fit bona fide poſſidere,is facile etiam intelliger, quid ſit mala fide poffidere. dicimus eum bona fide poſſidere qui exiſtimat eum, à quorem conſe- quitur dominum eſſe, aut alienandi ius habere. Ergo dicemus eum eſle poſſeſſorem malæ fidei, qui non ignorat cum, àquo rem emit, dominum non eſſe, aut ius vendendinon habere: hæc priotis exempla obſcura non ſunt: poſterioris autem exempla ſunt in leg. ſi ab eo. 12. hic. Si cui donſ interdictum ſir, vr non liceat ei res ſuas alienare, in mala ſide eſt, quia eo erm, licet intelligat rem eius eſſe, qui vendit: ſed quia ſcit eum non habere ius alienandi, dicitur in mala fide ele. Hæc poſleſſio eſt iniuſta, ſicut dicitur iuſte poſſidere, qui prætore mductus eſt in poſſeſſionem, qui auctore prætote poſſidet. leg. iuſte poſfidet. ſupra de acquirenda poſleſſione,
ita qui vetante prętore poſſidet rem aliquam dicitur iniuſto poſſidere.
Aliud exemplum ſimile eſt in leg. qui fundum. J..qul ſciens. infra pro empt. Siue prætor interdicat bonorum ad- miniſtrationem alicui, veluti prodigo, fiue furioſo, quocun- que modo veteteum alienare, quiſquis ſciens ab eo em, dicitur in mala fide eſſs, ideoque non poſſe vſucapere: inc
quæritut, ſi is qui bona fide emit, vel rem bona nide accepit ab alio, poſtea cœpit eſſe in mala fide, an poſſit vſucape- re? Res mihivendita, quam putabam eius elle, qul wes debat, deinde reſciui alienam eſſe:& nihilominus por- ſedi ſpacio temporis lege definito? quæritur: an res vluca
⁵.—.. eſGonis pta ſit? Et breuiter reſpondendum eſt, initium hoſehs inſpi⸗

dolit ei, büdliima uandr gidjm Lon Rnit ocumeltäg on ſteie
detatpuhlüun
ſſtraredt flae llepoſellenna ge deuni in ſt jumeuin nam fdem urm etitulum guich m bdem, nll tnt. Namtkin putz encünit abes wnurqer fdem kabekts ractan qumm. aut enderäus done fditmna atis din un itibusviben 1.Büims toptel rrune tdanſtkuie lige ofſcexde
In Tit. De vſurpationibus, e oſncapionil.
inſpicĩendũ eſſe. lute ciuili procedit vlucapio, ſi quis ab initio fuerit in bona fide quamuis iu ea non perleuerauerit, licet poſtea habueric confcienciam reialienæ. Idem ſcriptum extat in veteri iure pontificio in can. placuit. 16. quæſt. 3. in decreto Gratiani. Hæc igitur res dubirationem non habet, ſed quæ- ſtio eſt, an quod dicitur inſpiciendum eſſe initium, inrelligen- dum ſit de initio poſſeſſionis, an vero repetendum ſit Acon- tractus ipſius initio, an longius epetetnus ante traditionem? Tempotc contractus quis erat forte in bona fide,& tempore traditionis erat in mala fide, velcoutra an habebitur ratio tra- ditionis an contractus? Iuriſconſultus in lege iuſto.§. Et- ſi poſſeſſionis. air, initium poſſeſſiouis non contractus ſpe⸗ ctandum eſle. Idque verum eſt, ſed tamen non ſine exceptio- ne intelligendum. Excipitur enim contractus venditionis in leg. 2. in tit. pro emptot. In ceteris contractibus ſufficit tra- ditionis teimpus, vt in donatione, ſtipulatione,&c. Se ſciens, Ge. vtrunque tempus& contractus& traditionis in vendi- tione, in cæteris contractibus ſpectatur tantum traditionis, ſiue poſſeſiouis tempus. Idem dicitur in lege 3. infra pro ſo- lur. Si ex ſtrmans,&c Hic contractus emptionis& vendiri- onis vilus eſt eæteris frequentior eſſe& vtilior hominum ge- neri,& ideo id conſtiturum eſt, vt vttiuſque temporis bona fides exigatur, vt ſpectetur vtrumque tempus, cum quæritur de bona fide,& tempus contractus,& tem pus traditionis ſiue poſſeſſionis, quia compertum eſt ex eo maiora incommoda ſequi, quam ex aliis contractibus, qui non adeo frequentes ſunt. Eodem pertinet, quod dicitur in leg.. pro emptor. Sius temporis, quo traditur. In ſtipularione& aliis huiuſmodi con- tractibus ſpectatur tantum rempus, quo res traditurain ven- ditione non item. ſic accipiendum eſt quod dicitur in Il. ſi alie- na.10. in princip. hic. locus videtur ceteris contrarius quos ad- duximus. Ait anim traditionis inicium ſpectandum. Quęæ- ritur, aninitiam inſpiciemus tradirionis in venditione, an
contractus? Etait obtinuit ſententia traditionis initium ſpe-
gloſſ. hic. traditis- nis ini- tium.
ctandum eſſe. Sed hoc ita accipiendum eſt, vt diximus, non tantum contractus inirium, ſed etiam traditionis ſpectandũ eſſe, in venditiane. Traditionus, id eſt, etiam traditionis. Et
licet hæc verba aliq aiĩd ambignitatis habeant, tamen hæc am-
biguitas ex aliis locis explicari debet. Iaſcribitur hoc caput hb. 16. ad edictum, in quo libro ſcribit Vlpianus adedictum propoſitum à prætore, de publiciana in rem actione inl. 8. de publicana inré actio. Eadem eſt inſcriptioò& diſputatio,& ſi quis coniunxerit hæc duo capita, quæ aliquando coniuncta fuerunt, deinde ſeparata à compoſitoribus Pandectarum, fa- cile hæc intelliget. Quod autem diximus bonam fidem ſuffi- cere in initio ſiue contractus; ſiue traditionis„nec continua- tionem bone lidei ſpectandam eſſe, hoc iutelligendum eſt ſe- candum ius ciuile, non ſecundum ius pontificium. Nam iu- re pontificio bona fides omni tempore iuuar. Vulgares ſunt de hacte conſticutiones pontificiæ c. poſſeſſor. de reg. iur. in 6.& cap.vltim. de præſcript. Bona fides requiritur quocunque tempore cutric vlucapio. Iraque ſi ſuperuenerit mala fides nõ
poterit procedere vſucapio. hæ ſunt cauſæ ſine quibus nulla res vſucapi poteſt.
b E A. III. Derebus quæ vſucapi poſfunt, aut non poſſunt.
NEquibuſdam rebus dubitatum eſt ‚ an hæ vſucapi poſ- lent. In primis quæritur derebus ineorporalibus, an res incorporales vſucapi poſſunt? hæc quæſtio tractatur in leg. vlucapionem. 9. hic. vſucapionem igitur non recipiunt res incorporales. Nec id mirum videri debet, cum non poſſi- deantur. leg. ſeruus.§. incorporales. de aequir. rerum domin. Patientia in iis eſt craditionis loco. At ſine poſſeſſione non Procedit vſucapio. Ergo rerum incorporalium non eſt viu- capio. exemplum eſt in ſeruitutibus pædiorum inl. ſi aliena. 10.§.hociure. hoctit. Seruitutes, inquit, longo tempore cupi non poſſunt. Idem dicitur in l. ſeruitutes prædiorum. ſupra de ſeruitutibus Vrbanorum prædiorum. Duplex ratio adfertur huius iuris, vel quia poſſideri non poteſt ſeruitus, vel quia non continuo poſſiderur. Nec obſtar huic ſententiæ, quod libertas ſeruirurum vſucapi poſſit. leg. 4.§. libertatem. hic, Nalla enim ratio prohibet liberratem ſeruitutis vlucapi, quia b
generaliter accipiendumm eſt de omnibus ſeruitutibus, 1
hominum. Deinde putblicas
Quidam habebat domum vectigalem à
8659 boſſeſſio necefſaria non eſtad eam vlucapionem ſufficit fun⸗ dum poſſidere hberum omni ſetuitute, dubium autem non eſt quin fundus poſſideri poffit. Si quis poſſideat fundum, in quo nemo longo tempote vſus ſit leruſtute, dicituc liber⸗ tatem ſeruſtutis vſucepiſlfe. Idem dicitur de hac hbertate, in lege, ſi ædes.. I. de feruitutibus vrbanorum prædiorum. Et hæc ſecundum merum ius accipienda ſunt. Mero iuré
ſeruitutes dicuntur vſucapi non poſſe, quia poſſideri non poſfunt; ſed vtilitatis cauſa receptum eſt, vt ſicut quaſi poſſi- dentur, ita etiam quaſi vſucapiantur. Vſus ſeruitutis habe- tur pro poſſeſſionè. leg. quoties. lupra de ſeruitut. Atque id. co, ſi quis longo tempore vlus fuerit ſeruiture, ¹s acquirit ſibi vtilem actionem: directam autem actionem non poteſt: quia hæres, ſi merum ius ſpectemus, non poſſideatur. Sed propter vtilitatem ei, qui lon gotempore vſus eſt ſeruitu te, datur vtilis actio. leg. ſi quis diururno. ſupra ſi ſeruit vindic. Idem dicitur in leg. 1.§.vvitimo. de aqua plunia arcenda. Eſt locus communis de temporis vetuſlate: vetu ſtatem vicem
legis obtinere. Quamuis non dicatur proprie ſeruitug quæli-
ta, quia non eſt vlucapio, eſttamen quaſi vſucapio. Et id- eo datur quaſi in tem vtilis actio. hæc verba Vlpiani maxime
conſentanea funt iis, quæ exrant in leg. ſi quis diucurno. hic.
Nec mirum, cum in eodem loco hæc ſcripta fuerint dict. leg. ſi quis diuturno: ſumpta eſtexl. I.& ideo ei ſubiicienda e ſt.
Inſcriptio vtriuſque capitis eſt, Vipianus lib. 53. ad edittum.
De hac ſervitutis zeaigene per vſum longi temporis ſimi-
lis locus eſt in leg. 1.& 2. Codtc. de ſeruit.&aqua. Et hoc
e accſPlet licer vulgo diſtingui ſolèant ſeruitutes, quæ caulam continuam habent, ab his„quæ non continuam habent. Ego multis atgumentisinueteratam illam opinionem refutaui: hoc eſt ſauts expreſſum conſtitutione luſtiniani in leg. vlt. C. de præ- ſcript. longi tempor. ſtatuit luſtinianus ſpatium longi tempo- ris, decenuium inter præſentes, viginti annos inter abſentes ad vſucapionem. Deindè ſubiicitur alia quæſtio de reb éommercio hominum, vs ſunt reg lacræ, res non poſſe vſucapi dicuntur
Publicæ res cum in commeric rihomines, mirum non eſt E& ciuitatum, ne ſi dixiſſet ſi Seremus de populo Romano tantum, Nam publi tio ad populum Roma
priuatorum loco habentur. ſeg
ſignif. Nec dubium eſt de his rebus, quæ ſunt in publico vſu
f1. Publicam
ſultus. Nam
ritulo leg. ſed Celſus, de con- trahend. emption. Nonigitur mirum eſt, ſi hæ res dicantur alipnari& vſucapi non poſſe, cum non ſint in commercio hominum. Similis locus eſt in leg. cum ſponſus. de public. in rem actio. In Vectigalibussinquir, publiciana aclio in rem lo= cum habet. Vectigalia quædam erant, quæ non poterant a- lienari, cuiuſmodi ſunt ea„ quæ non poſlunt vſucapi. Notandum tamen eſtres huius géneris abeo, qui decreto prætotis iuſſus eſt poſſidere vlucapi pPoſſe. l ſi finita.. ſi de ve⸗ ctigalib. ſupra de dam. infect. Iocus eſt, qui obſcurus eſſe vi= detur. Si de vectigalib.&ov. viſus eſt hic locus obſcurus& diF- ficilis plæriſq;. Alciatus mutauit vererem& receptam lectio⸗ nem,& ait legendum; ſi mancipes non caueant, hæc lectio omninp reiicienda eſt, quia eſt contra fidem omnium exem- plariuth,& contrarationem ſatis apertam, vt mihi
4 *
videtur. nunigini 5 municipio aliquo,
cuius domus nomine certum vectigal pendebat munici p0, is
non eſt dominus domus, quamuis actionem in tem habeat.

6 60 3
Ponamus, eum qui vectigalé domum habebat à municipib. non cauers damni infecti nomine, quomodo coercebicurſa prætore? an aduer ſarius iubebitur poſfidere? Non iubebitur oſſidere, ſed cuſtodiæ tantum cauſa mittetur in poſſ eſſionẽ. ds enim petitur hæc cautio damni infecti à municipib. ſed 4 eo, qui dom um habet. Hoc eſſet iniurioſum municipi us ſi iuberetur poſſidere aduet ſarius. Eodẽ iure is erit, qui mittitur in poſſeſſionem quo quidomum vectigalem habebat. Quid ſi cautio petatur ab ipfis municipibus? dicendum eſt, inquit, dominium per longum tempus acquirr.. Alia quæſtio eſt de locis iuregentium publicis ‚an vſucapi pofſfint? hæc quæſtio tractatur in l. vlt. hic. Quxdam ſunt Poen publica iuriſgentium. ſicut mare, flumina: quæritur i- hæc loca, an poſſit illa vſucapere: Et
gitur, ſi quis occupauerit PEres Iuriſconfultus in d. l. vlt: hic ait, quod ita precedit, ſi quis in eto- re ælificauerit,& dituto xdificio alius ædificium in eodẽ loco excruxerit: vetus poſſeſſor non pote ſt eum ſummouere ab eo loco propter longi emports præſctiptionem. Aliud exemplum adfeft, alterum eodem iule. si quis diuer- tic lum huiuſmodi longo temporehabeat, cuiuſmodi hodie vſtata ſunt, ſolent auertere aquam à flumine publico& poſt- ea omiſerit hanc piſcationem,& alius in eo loco piſcati velit, an poſſit impediri ab alio? ſed hic difficilis antinomiæ occut- rit ex leg. ſi quiſquam. de diuerl.& tempor. præſcriptio. al- terum eodem iurz. Adeo d fficilis& obſcura viſa eſt quibuſ- dam hæc antinomia, vt quidam non dubirauerint addere ne- gationem verbis Martiani. Alitaliter immurant, aut corrum- punt verba Martiani. Siintegra eſſent verba lareconſultorũ, minus ꝓpfecto hic laboraremus Ego ita cõciliare ſolirus ſum, Ve qui huiuſmodi locum occupauit, quandis poſſit eius vſu a- lium prohibere: eum autem deſiit occupare, ienere& vti, id non poſſit alium prohibere vti eodem iure. Mouent me P.⸗= piniauni noſtti verba in hac lege, Quodita procedit, cum dixit præſcriptio,&c. ne videretur iuri conſentaneum non eſſe, ita dictum ſimpliciter ait, Quod ita procedit. Qaidam ædificauit in litore in loco publico nuriſgentium, deinde dirutum eſt il- lud ædificum, aut ab eo omnino derelictum deſiir occupare &x tenere eum locum, quem prius occupauerat: alius exttu- xit in eo loco: lureconſultus ait præſcriptionem longi tem- poris ad alterum ſummouendum ei non prodeſſe. Idem de piſcatione dicendum eſt, ſi quis deſierit in eo loco piſcari, in quo longo tempore piſcatus erat, non poteſt proh beri alte- rum eodem iure vri. Qupd ergo Martianus ait, intelligen- dum eſt cum hac exceptione, quaſi generi per ſpeciem dero- getur: vt quod generaliter dicitut in l. ſi quiſquam. intell ga- tur cum hac exceptione. Hanc ſententiam noſtram confr- mant verba eiuſdem Martiani in lin tantum. dererum diuiſio. Martianus in d. l.in tantum. idem dicit quod Papinianus in
hoc capite. Imo aliquanto apertius de ædificio diruto, quan-
diu manet ædificiuin, alius non poteſt in eo loco quicquam ponere, ſed poſt quam dirutum eſt ædificium efficitur occu- pantis. Quiſquis cum locum occupauerit, habet ius ædificã- di. in d. l. ſi quiſquam.&l. in tantũ. coniunctæ aliquando fue- runt: vtrunque enim capur ſamptum eſt ex lib. 3.Inſtit. Præ- terea argumentum mihi videtur, non bene eſſe ex ipſis titulis, ſub quibus vtrunque caput poſitum à compoſitoribus Pan- dectarum. Non ſine cauſa compoſitores Pandectarum vi- dentur hoc caput poſuiſſe ſub titulo de vſucap.& illud Mar- tiani ſub tit.de diuerſ.& tempor. præſcript. Capita tituli de di- uerſ.& tempor. præſcriprion. pertinent ad exceptionem ac- quitendam, non ad dominium acquirendũ. Fieri põt, vt quæ exceptionẽ acquirat, dominium non acquirat, vt dicemus in- fra. Poſtquam deſeruit rem& alius occupauit, iam non ha- bet exceptionem: ſed cum adhuc occupat, ſi alius velit quic- quam in eo loco ponere, exceptionem habet, ſed cum queri-
tur, an dominium acquiſierit, hoc pertinet ad vſucapionem.
Vnde quidam dicunt, ſivrbs Venetorum diruta eſſet,& alius occupaſſer eum locum, eos non poſſe vti pręſcriptione. In tra- ctatu de vſucapione cœpta eſt diſputatio de rebus, quæ vſuca- pi poſlunt, aur non poſſunt,& diximus de rebus ſacris, religio-
ſis, publicis: an vſucapiantur, an non vſucapiantur. Nunc
quæritur de rebus fiſci, an res fiſci viucapiantur? hæc quæſtio tractatur in l. quamuis. 1 8. hic. Ad quæſtionem Pir pro- poſitam re pondendum eſt, res fiſci vſucapi non poſſe. Idem
Franc. Duareni Comment.
gicitur in Inſtit. tit. de vſucap.§. res fiſci. hoc ius ſingulars ha. bet fiſcus, vt multa alia, vt res, quæ ſunt filci, non poſſint vſu- capt.hoc eſt intelligendum de rebus, quæ vere ſunt hiſci, quæ iam ſunt quæſitæ filco. De actionibus, quæ competuns ſiſco hoc intelligi non poteſt, ſi quam actionem habeat fiſcus, ſ quam extraordinariam perſecutionem forte aduerſus hanc perſecurionem fiſci cõpetii— temporss, vr eſt piæ- ſcriptio viginti annorum, niſt in certis quibuſdam caſib.l.in o- mnib. 13. de diuerſ.& tempor. præſcrip. Et ſic eſt intelligendũ
uod dicitur in hac lege. Quauis nondum nuntiatis. Sedbac diſputatio de pręeſcriptionib. nõ eſt huius loci. De pręſcriptio- ne aduerſus actionẽ cõpetente titulus eſt proprius de diuerſ. & tempor. praæ ſcr. hic tractatus ad vſucapionem proprie pet- rinet, nõ ad præ ſcriptionem. Et certũ eſt, præſctiptionõabv. ſucapione mulrtũ differre, vt ego iam dixi. Adhunc locumte- ferri poſſunt res furtiuæ,& vi poſſeſſæ, quæ non vlucapiun- tur, de quibus abunde diximus adl. Pomponius. 13.§. cũ quis. ſupra, de acquir. vel amit. poſſ. hactenus derebus.
CAa y. IIII.
Quæ perſãnæ vſucapere poßint, aut contra.
Mne ius noſtrum dicitur pertinere, aut ad res, aut ad perſonas, aut ad actiones. l. i. de ſtatu hom. Nam quæ- cunq; quæſtio tractatur, ea fete vel ad perſonasrefertur, vel adres, velad actiones. Sed de perſonis pauca hic dicuntur. Lo- cus ds perſonis paucis pe rſtringiturin l. 4.in prin.& liuſto. 5 eum qui.hic. De vſucapione,& c. hac ratione& methodo diſſe- ruit Paulus de vſucapionib. pauca hic dicuntur de perſonis, quia ſi cognouerimus, quæ perſonæ poſſint poſſidere, cogno- ſcemus etiam, quæ perſonæ poſſint vſucapete. Quxæ autem perſonæ poſſidere poſſint, tractatur ſupra ſub tit. de acquir. poſſeſ. Sequitur igitur alius locus huius tituli, in quo tracta- tur de tempore.
De tempore quo res vſucapi poteſt.
Ndeßnnitione vſucapionis dicitur vſucapio eſſe adeptio do- Iminii per continuationem poſſe ſſionis tempotis lege det niti. vnde quæritur, quodnam ſit hoc tempus lege definitum, quo res vſucapi poteſt? Tempore Vlpiani: Pauli,& aliorũ lu reconſultorum, ex quorum ſcripris libri Pandectarum com- poſiti ſunt, annus erat in rebus mobilib. in rebus ſoli erat bie nium. Vlpianus in Inſtitutio. Cicero in Topic. Conſtitutione autem luſtinianitit. O. de eſucapion. transforman. hociusꝛm- tiquum immutatum eſt, cuius conſtitutionis meminit luſti⸗ nianus in tit. Inſt. de vſucap. in princip. Ea transformationeY ſucapionis, queè in ducta eſt àluſtiniano in locum anmm rebus mobilibus ſucceſſit triennium, in locum vero biennii in rebus immobilibus ſucceſſit tem pus decem Ve viginti annorum inter præſentes, viginti annorum intet ablentes. Cõpoſitores Pandectarum certi temporis nonme- minerunt,& credibile eſt eos ſuſtuliſſe tempus anni velbien nii ex Vlpiano, quod intelligerent hoc conſtiturionib. lulti⸗ niani immutatum eſſe: hoc igitur tempus eſt legitimum, 3 quo intelligenda eſt definitio vſucapionis, id eſt, huins“ ber pionis, de qua hic diſſeruimus& qua requiritur titulus,teq— ritur bona fides. Sed poſtea introducta eſt præſcriptio 30:31 norum, de quatitulus eſt in C. Iuſtiniani de pra ſcriplione 30. annorum. Viſa eſt vtilis eſſe hæc præſcriptio: qula aiqenn 1 accidit, vt quis iuſtum titulum non habeat, nec bonam! 4 & tamen poſſideat longiſſimo tem ore.. ſicut. Cod. dep 9 ſcript.ʒ0. annor. Ex iam dictis exiſtit quæſtio, de nedee⸗ poris computandi, quomodo hic annum computarè 1 4. mus, an debeamus computare à momento ad mo tum: adeo vt ſi ſuperſit momentum vnius diei, no. completa eſſe vſucapio? Hæc quæſtio tractaturin Lü capionibus. 6 hic. In vſucapionibus, non à momento va mentum nos computamus totum poſtremum dieme u quiduis totum, non tanquam in particulas dilom'ne ſubtiliter illum diuidimus in horas& moments, lede tamus totum diem tanquam vnum& indiuiduum. 1 dicitur in l. in vſucapione. inft. de diuerſ.& tempo pi
U⸗
ſcript Hac
ſawcys
aul k

t aut eunn
eke, antaln ſtatudom ſa perſons rien. uahlm f4inpti dlut rione Knehahi dicunnur tn oliatpolin lucapete, Cun luptalibam ius itul ug
pi jund
ſocapocleutn onistemyoie temposlgiti jani Daohan
dri Pandeduno
1
lbbinteduſe
Tempues Otile.
Hac ratione fit, vt cœptus dies vitimi an ni habeatut procom- pleto: vt quis anno pofſedifſe dicatur lufficit trecenteſimum ſexageſimum quintum diem cœptum eſſe, etſi completus non ſit. Idem receptum eſt in honoribus l. ad rempub. de mu- ner.& hono. Alibi tamen computatio fit à memento ad mo- mentum, veluti in reſtitutione minoris. 1..§. minorem. ſu- pra de minor. Prætor ait, Quod cum minore 2 ·. annis geſtum eſſe dicetur, vti quæque res erit, adnimaduertam. Cum mino- re intelligitur geſtum eſſe, etſi vltimo die 25. anni aliquid cum eo geſtum ſit. Dicitur adhuc minor eſſe, atque ideo re- ſtituitur in integrum. hoc ſuaſit fauor æratis, ſicut ſuaſit hoc fauor vſucapionis, propter titulum& bonam fidem,& vt vi- tetur incertitudo dom miorum, quæ magna incommodapa-
rit. Sic in præſtationibus temporalibus computatur tempus à
momento ad momentum.l. in omnibus. de obligat.& actio. Non eſt credendum tantum fauorem verſari præſcriptione, quantum in vſucapione. Et hæc diſtinguenda ſunt, vt ego plenius diſſerui in l. qua ætate. ſupra, de teſtament. In cuius legis explicatione ego admonui, hæc olim ita diſtincta fuiſſe ab Vlpiano& aliis iureconſultis, in interpretatione edicti de minoribus. Quicquid hic dicimus ſcriptum fuit ab Vlpiano eodem in loco, ad edictum ſcilicet De minoribus: hæc igitur omnia coniungenda ſunt, vt planior ſit diſtinctio. Pręterea animaduertendam eſt hoc tempus de quo loquimur conti- nuum eſſe, non vtile, vt dicitur in l. nunquam.§. in vſucapio- nibus. 31. hic. Non eſt tempus vtile ex quo feriati dies dedu- cantur,& alii qu bus agendi poteſtas nõ eſt, vt dicitur in leg. fi ſeruus.4. infr. de diuerſ.& tempora. præſcript. Olim de hac re fuit iuris varieras, ſed deciſum de ea re tandem fuirt conſti- tutione luſtiniani, l. vlt. de præſcript. longi tempor. Deinde acceſsio temporis, quo alius poſſedit, plerunque nobis pro- deſt ad vſucapionem. l. ſi hominem: hic.& l. ſi duobus§. vl. de diuerſ.& tempor. præſcript. Sed de acceſsione temporis nos
ſatis diſſeruimus ad l. Pomponius. ſupra de acquir.poſſeſ. Po-
ſtremo adiiciendum eſt de tempore, tempus vacuum, quo à nemine res poſſeſſa eſt, plærunque hæredi proficere. l. nun- quam§.vacunm.& l. cœptam. hic.hæc de tempore ſufficiant. C A p. VI, b De eſfectu vſucapionis.
H'’ qnęritur quis ſit effectus vſucapionis. Et ſane magnus
eſt effectus vſucapionis, videlicet acquiſitio dominii v- ſacapione acquiritur dominium, quod conſtat vel ex ipſa de- fiaitione vſucapionis.l.3.hic.vulgo tractari ſolet hæc quæſtio an verum, ditectumque dominium acquiratur vſucapione; Et quidam hic diſtinguunt res mobiles 4 immobilibus. Sed ego iam admonui ſupra, verum, iuſtum directumque domi- nium acquiri vſucapione ſine vlla rerum diſtinctione, ſiue res ſint mobiles, ſiue immobiles, ſiueres mobiles poſsideantur triennio, ſiue res immobiles poſsideantur decem vel viginti annis. Hoc demonſtrat deffnitio vſucapionis. Non enim
oportet intelligere, definitionem tantum adres mobiles per-
tinere. Stultum eſt quod quidam dicunt vſucapionem eſſe re. rum mobilium, præſcriptionem immobilium. Nam vſuca- pio eſt etiam rerum immobilium. vnde in l. traditionibus. C. de pactis. generaliter dicitur, Traditionibus& vſucapionibus dominiarerum acquiri. Et in l. eum qui ædes. 2 3 hic. I. C. lo- Juens de ædinm longa poſſeſsione ait mutare dominium. Conſlat autem ædes res immobiles, non mobiles eſſe. Et lu⸗
ſtinianus in initio tituli de vſucapionibus loquitur de rebus
tam immobilibus, quam mobilibus. Ait enim ſimplicitet do- minia rerum acquiri vſucapione,& huc pertiner conſtitutio
illa luſtiniani de vſucapione transformanda, cuius iam me-
„
minimus. Iuſtinianus ita transformat vſucapionem, vt loco
anni in rebus mobilibus conſtituat tempus triennii, loco bi-
nii in rebus immobilibus decem vel viginti annos. hæc eſt transformatio. Ar conſtat iure veteri, quo ſtatuebatur an- nusin rebus mobilibus, biennium in rebus ſoli, conſtat in- quam acquiri dominium illo iure veteri. Vlpianus in Inſti. tit. n naa ion hec ſatis demonſtrat definitione. Vſuca- 0,5, 4 b, adteptio dominii„per continuationem poſſéſſionis, nn rebus mobilibus, biennii vero in rebus immobalibua. Cũ igitur illo iure veteri certum ſit acquiri dominium cuiuſcunq;
ilis,& ita transformata ſit vſuca-
rei, ſiue mobilis ſiue immob io à luſtini 311 1 p uſtiniano„Vt tempus mutatum ſit,& in locum biennii
In Tit. De vſurpationibur, 85 vſucapionibur. 661
ſucceſſerit tempus decem vel viginti annôrum, in locum anni triennium, dubitandum non elt quin idem dicendum ſit de hoc tempore trium annorum, veldecem, vel viginti anno- rum, ſi tanto tempore res poſſeſſa ſit. Veteres dicebant man- cipare: mancipatio alienatio quædam eſt; vt docet Vlpianus ſub tit. de acquir. rer. domi. in Inſtit. Hactenus de prima parte huius tituli, xeſtat vt alteram aggtediamur, quæ eſt de vſur- pationibus. 1 De vſurpationibus. C A p. VI.
leulus noſter ita inſcribitur, de vſucapionibus& vſurpa-
tionibus: ex qus apparet vſucapionem differre abvſur- patione. De vſucapionibus& vſurpationibus, ſic enim legen- dum eſt: licet in quibuſdam libris legatur de vſucapionibus ſeu vſurpationibus.
Primum igitur videndum eſt, quid ſit vſurpatio. Vſurpa- tionem definit Paulus in I. 2. hic. ſurpateo eſt vſueapionis in- terruptio. Oratores autem,&c. his verbis oſtendit aliter acci- pi vſurpationem apud lureconſultos, quam apud oratores. Vſurpatio verbum eſt ex ege duodecim tabularum ſumptũ, vt teſtatur Quintus Mutius apud Gellium lib. 3. cap. vbi lo- quitur de mulierum vſurpatione. Diſputatio de viurpationi-
bus maxime pertinet ad hunc tractarum de vſucapion. quia
in vſucapione debet eſſe continuata poſſeſſio, ira vt ſi inter- rumpatur poſſeſſio, ſi non continuetur poſſeſſio, non poſſit procedere vſucapio. Ergo videndum eſt quibus mods inter- rumpatur vſucapio vel poſſe ſſio, vtrunque dicitur à lurecon-
fultis, interrumpi vſucapionem,& inierrumpi poſſeſſionem.
Quotuplex ſit interruptio. CA p. VII. Nimaduertendum eſt duplicem eſſe interruptionem v- ſucapionis, ſiue poſſe ſſionis, vna eſt naturalis, altera eſt uæ dicitur ciuilis.l. naturaliter. 5. hic. Cum I. C.an, natu- raliter interrumpi vſucapionem, oſtendit aliter quoque in- terrumpi poſſe quam naturaliter. Vnde nos diuidimus inter- ruptionem poſſeſſionis& vſucapionis in naturalem& ciui- lem. Nos de vtraque dicturi ſumus ſeparatim. C A p. VIII. Denaturali interruptione. TAturalis interruptio eſt cum qus poſie ſſionem amitrit- Nihil tam naturale dici poteſt quam vt cum dicimus ali- quem poſſidere eum tener, ita amittere poſſeſhonem cum non tenet, cum non poſſidet. Exempla huius rei varia ſunt
ſub titul. de acqui. poſſeſ. Nam quibus modis interrumpitur
poſſeſſio, iiſdem modis vſucapio dicitur inrerrumpi. Sed nos exemplis vtemur, que ſub hoctitulo reperiuntur& inſignio- ribus. Vnum exem plum eſt in l. naturaliter.. hic. Naturaltter &c. hoc eſt intelligendum cum quis ita deiicitur de poſſeſſio- ne, vt nullum amplius animum, aut cogitationem habeat recuperandæ poſſeſſionis, vt ſupra diximus ſub tit. de acquir. vel amitten.poſſeſ.vel cum res mobilis eripitut. Quo caſu ad- uerſus omnes. Notanda eſt Eniſcarie verbiaduerfus, lub hoc titulo. Non tantum aduerſus eum qui eripuit, id eſt, pro eo qui exipuit. Sic apud Senecã ego pleriſque in locis obſeruaui.
Aliud exemplum eſt in l. ei à quo. 21. Ego poſſidebam fun- dum tuum titulo prohærede, repertus ille fundus fuerat in- ter res hæreditarias, ego cœpi vſucapere, deinde eundem
fundum tibi locaui, hac locatione dictur interrumpi poſſeſ- ſio. Et in primis luriſconſult. ait nullius momenti eſſe locatio-
nem. Nam locatio rei proprie non valet,& ideo nonm prodeſt ad retinendam poſſeſſionem: ſed dixerit, quomodo poteſt diei amiſſa poſſeſſio, cum animum videatur habere poſſeſſio- nis retinendæ is qui locauit? Is qui locat domino rei proptiæ, videtur hoc animo eſſe, vt rem rerineat,& hoc aniwo retine- tur poſſeſſio. hoc per quam ratum eſt,& ſingulare quod hic dicitur, ſed hoc plenius explicabitur à nobis in interpreta- tione l. ſi aliquam rem. 2 8. de acquit. vel awitt. poſſeſ. Eſt no- uum genus loquendi durare vſucapionem& præ ſcriptionem. Quidam ex hoc loco hauſerunt errorem, niſi fallor qui prę- ſcriptionem non accipiunt pro exceptione. Si exceprio eſſet, dicunt, quomodo diceret, durabit ex eptio? Sed æque abſur- dum eſt, quod dicit vſucapionem durare, cum res vſucapra
eſt tempore legitimo, nulla interruptio poteſt valere, ſed ab-
ſurdum eſt, ſcilicet poſſeſſionem durare, quæ cauia eſt velv- ſucapionis vel præſcriptionis longitemporis. KkK
2——————.——— ÿ———— ——————————.— ————————————————
—

662
Aliud exemplum eſt interruptionis naturalis in. ſi is qui feo emptore.1. hęc eſt lex celeberrima& obſcuriſſima. Pau- us, qui vulge haberur obſcurus, nihil vnquam ſpurcius aut obſcurius ſcripſifſs creditur. Quæſtio hic eſt, an poſſeſſio a- miſſa per captiuitatem eius qui poſſidebat reſtituatur iuro poſtliminii, de qua re diſſenſio fuit inter veteres Iurecon ſul- tos, præſertim inter lulianum& Marcellum, qui notas in lu⸗ lianũ ſcripſit: quæ opiniones hic referuntur à Paulo&à Tri- phonino inl. in bellõ.§. facti. infra de capti.& poſtlim. reuerſ- variæ ſunt interpretationes& variæ opiniones, In hac tanta varietate ego, quiomnia ſurſum& deorlam volui quæcun- q́ue ab aliis ſcripta lunt, ſemper exiſtimaui Paulum noſtrum hic opiniones autorum referre, ita vti- et, alibi probari luliani ſententiam vt veriorem, nempe in dict. leg. in bello.§. facti quoque- Pro explieatione igitur huius
capitis animaduertendũ eſt& pro probanda lulianiſententia
poſſeſſionem amitti captiuitate: cum ſcilicet quis per ſe ali- quam rem poſſidet. Hoc ſatis expreſſum eſt in lcum hæredes. §.1. de acquicen. poſſ. Sequitur ergo ſi quis poſſideat rem ali- quam& vlucapere incipiat, deinde capiatur ab hoſtibus, illa captione deſinit poſſidere,& iaterrumpicur poſſe ſſio: quo- niam, inquit luriſconſultus, non poteſt poſſidere videri. Qui ab alio poffidetur omnia iura amittit quæcunque habuit an- te captiuitatem. Pritnum eſt illum non poſſidere corpore, neq; intelligirur animum poſſidendi habere. I. ſed ſi nuntiet. leg. peregre. i. clam poſſidere. de acquiren. poſſoſſ. Siratio- nem habeamus animi, vel corporis, non poſſider. De in- terpretatione iuris ciuilis nulla eſt dubitatio: is amittit omnia quæ iuris ciuilis ſunt, quia deſinit ciuis effe: ſed ſi poſſidebat per alium, puta per ſer uũ, vel filiumfamil. ex cauſa peculiari, aliud diceudum eſt. Dominus poffidet ex cauſa pecnliari per ſeruum vel filiumfamilias, etiam ignorans,& vſucapit, quam- wis animus neceſlarius ſit in poſſeſſione. Poſſidet quis non tantum corpore alieno, ſed etiam animo alieno, nempe ſer- ui, velfilifamilias. Et dixi hoctantum locum habere in cau- ſa peculiati, illud ſatis expreſſum in leg. iuſto. 5. vltimm. hic. àn
ei teneri incipiat, euius ſcientia non eſſet in ciuitare neceſſaria.
Ecgo&c ſi captus ſit ab hoſtibus, nihilominus dicendum eſt
eum poſſidere& etiam vſucapere. Si vero hoc non eſt rece- ptuin ex alia cauſa quam peculiari, vt po ſſideat vel vſucspiat dominus per ſeruum luũ. Sed quæſtio eſt an hęc poſleſſiò re- ſtituatur poſtliminio. Certum eſt poſſeſsionem, quam qnis habuit per ſe non per alium, ita amitti, vt nullo iure poſtli- minii reſtituatur. leg. denique. ſupra ex quibus cauſis maio. poſſeſſio plurium facti habet. Cauſa facti non continetur iure poſtlimini. Fieri non poteſt, vt is qui eſt apud hoſtes, feciſſe intelligatur quod non fecit. dict. leg. in bello.§. facti quoque.de capti.& poſtlim. Ea igitur in quibus factum eius qui captus eſt ab hoſtibus requiritur, non ſupplentur iu- re poſtliminii: dominium quidem retinet: nam ſi manſſſet ini ciuitate retinuiſſet dominium ſine facto ſuo. Idem dicitur in
l. bona.§. pen. de capti.& poſtlim. reuerſ. Nunc ego ſingula
verba explicaturus ſum huius legis, ſed in primis videnda eft dict. lex, in bello.§. facti. de capti. facti vauſa. Hoc iam expli- catum eſt à nobis. Ideoque Triphoninus hic multum intereſ- ſe oſtendit an quis per ſe poſſederit, an per ſeruum ex cauſa peculiari, quia certum eſt. quia cercunen eum deſiiſſe poſſi- dere,& facti cauſa nõ reſtituitur poſtliminio. Loquitut enim luriſconſult. nominatim de eo, qui poſſidet per alias perſo- nas ſuo iuri ſubiectas. Iulꝛanus. Hic refert Iuliani opinionem, quam etiam refert Paulus in lege noſtra. yulianus ſribit credi, & ita legendum eſt, non hæredi, vt Accurſius legit. Et dicit credi, quia tempore ſuo de eo dubitabatur, ſed tamen videbat
inclinari in hanc partem. Quid mouerir lulianum hic non
exprimitur, ſed exptimitur in lege noſtra. initium eſt ſatis per- ſpicuum. Ss is, qui pro emptore. nam vſucapio interrumpitur, etſi ipſo reuerſo. Si iure poſtliminii reuerſus eſſet, non pro- deſlet ei vſucapio. Quomodoigitur ſi deceſſerit apud ho- ſtes proderit eius hæredi? Quodſt ſeruux. Hic luriſconſ. di-
ſtinguit an per ſe poſſederit, an vero per ſeruum,& eadem eſt
diſtinctio, quæ eſt in. in bello.. facti. de capt. hic refertur o- pinio luliani ſicut& à Triphonino in dict. leg. in bello. 9. fa- cti quoque.de capt.& eſt eadem opinio luliani. emerit, acci- pe ex cauſa peculiari, vnde hoc. Qui contrariam opinionem cuentur, dicunt nullum hic elſe verbum de cauſapeculiarè
Franc. Duareni(bmment.
aVt iple nihil affirmet, ſed
Rliuſto.§. nondumn, hic.
Sed certum eſt hic non efle plenam luliani ſententiam. Trj. phoninus inl. in bello.§. facti. referans hanc luliani ſenten- tiam loquitur nominatim do cauſa peculiari. Cur ergoidnon ſupplebitur ex eo loco? Nam ſidominus,&c. Obiter tantum &ſtrictim attingit opinionem luliani. Accurſius ait nonqu- bitari in dicto. facti. hic autem dubitari. Accurſius inciditin codices mendolos,& legendum eſt, Credi. Iulianus diceban credi tempore ſuo: his verbis oſtendit ſe in hanc partem pro. penſiorem eſſe, ſed tamen dubitari an per legem Corneliam ad ſucceſſores eius pertineat. Marcellus poſſe. Iulianus di- ſtinguebat an is, qui captus eſt ab hoſtibus poſſederit perſe, an vero per alias perſonas iuri ſuo fubiectas ex cauſa peculia- ri. Marcellus vero exiſtimauit plenius fictionẽ legis de poſt. liminio accipiendam eſſe, id eſt, vt non tantum reſtituatur poſſeſſio, cum quis poſſèdit per ſe, ſed& cum per aliũ. Quem admödum enim. Non perſpiciebat Marcellus rationem a- uerſitatis inter hos duos cafus; cum quis poflidet pet ſe,& cum per alium,& exiſtimabat plenius fictionem legis ascipi- endam eſſe. Nam hareditas,&c. hæc eſt ratio quæ mouit Marcellum, quæ non exprimitur apud Triphonium ind.5. facti. inquit, Marcellus,& eſt ſuſpenfa vſque ad finem ſea- tentia. Hereditates, hic ab aliis diſſentio. Mihi videtur hocar- gumento vti Marcellus: hæreditate non adita poft mortem defuncti vſucapit hæres, quamuis non poffdeat.l. nunquam. §. vacuum.& l. cœptam. hic non interrumpitur vſucapio, euſ non poſſideat hæres, quia hæreditas vice petlonæ fungitur. vnde alienum non eſt dicere, quamuis propter captiuitatem vſucapio ſit interrupta, nihilominus com pleri vſucapionem. Ali intelligunt, Paulum loqui de hærede eius qui captuscſt ab hoſtibus. Alii addunt negationem, locum uon habere vſu- capionem: ſed ſi ita legamus, hæc verba non poſſunt cohæte re cum præcedentibus iudicio meo. Alioqui niſt intelligamui hucuſque fententiam ſuſpenſam eſſe, nullus ſenſus erit. Ac- cui ſius admonet in quibuſdã vetuſtis codicibus legi ſine ne- gatione,& ita teſtatur Alciatus, quam lectionem magispto- bo,& ſequendo hanc lectionem nos ita Paulum imterpreta- mur, quaſi referattantum opinionem Iuliani& Marcelli, no probet, nec improbet. Tripkoninus in d. l. in bello.§. factie aperte dicit ſequendam eſſe lulianiſententiameconiaugends ſunt igitur hæ duæ leges,& omnia plana etunt.
In vltima lectione cœpimus iillerere de naturaliintetru- ptione: diximus poſſeſſionem naturaliter interrumpicum
quis de poſſeſsione deiicitur, vel cum alicui res mobilis etipi-
tur, denique cum quis fundum, quem pro hærede vlucaptu- rus erat, locauit ei à quo vſucapere vult. Præterea cum quus ab hoſtibus captus eſt. Multa aliaexempla ſunt huiusintet- 1 bfeoa, aue lectionem tantum deſiderant, velutiinl.noa ſolum. 3 3. 5. quipignori.&§. ſeq. Si quis dederit alteti tem ſuam in pignus& poſſeſsionẽ ei tradiderit, l. C. ait intetrum pi vſucapionem. b Hinc exiſtit quæſtio an rerum mixtura vlucapionem iu- terrumpat: veluti ſi tegulæ, quas quis cœpit vſucapete, cor iectæ fuerinr in ædificium aliquod, hic eſt commixtura quæ- dam rerum. Domus componitur excæmeato, ex lapidibus ex tegulis& aliis huiuſmodi rebus: in compoſitione domus fit mixtura quædam coniunctione harum rerum. Quaritut ergo an hæcmixtura interrumpat vſucapionem: Ermpti⸗ mis certum eſt eum qni poſsidet domum non poſsidete ts gulas, nec alias huiuſmodi res ſingulas, quibus conſtat domus. Multa inde incommoda ſequerentur, ſi diceremus ſingulas res domus à poſleſſore poſsideri: vna enim res diuers tem⸗ poribus vſucaperetur: tegulæ vſucaperentur trieanio; lum autem non niſi decem aut viginti annis. l. eum quia 1 23. hic. Si poſſeſſor ædium non poſsidet regulas, videiur 1 4 capio interrumpi: cum tegulæ, quas quis cœpetit vlacaber 5 in xdificium coniectæ ſunt: ſed tamen vtilinatis contra ſubtilitatem iuris receptum eſt, vt vſucapio non intel⸗ rumpatur, vt ſi quis cœperi tegulas poſsidere, non iaremne patur vſucapio quod eas in ædificium cõiecerit. l. terum 1 tura, hic. Similis diuiſio corporum eſta ud plautarchum ih lib. de præcep. connubial. Similis etiam eſt apud Senecam lb- 17. epiſtolarum in epiſtola 103. nouũ autem non el viucapionem perfici,& ſi forte res deſierit pobiideri. pra adduximus exempla ex l.cœptam. ex! uunquam.
Aliad

ummpndihs ire ban oRü iſiteu don adits duten Dolllenlug umoidanſlenn lce hetaus
dTiidaxdn 1
broptt anin ompleiituni rede eisgim — locum ulin anon pollund luſ rüüinle nulluke 5 cocicbulz alectiorenu ta baulomihrn aluliavi& lai Lind.indekſs atentuam odu anaecoht,
erede nufiir ralteet iutm⸗ alicuitesndäi- optobensttr polt. Nrætetach. impu dan d Gdetaot, ſeulê- i quis üeletun derih 0 nu
innnſluhi⸗ Scœpit lluse ceſt coc
1 w
Auna -
Aliud exemplum eſt in furore ſuperueniente inl. nunquã. §. ſi ſeruus, hic. Per ſeruum vſucapit dominus etiam iguo- rans ex cauſa peculiari, ſi ſeruus animum habeat poſsidendi & corpore rei incumbat. Similis caſus eſt in l. iuſto. 44.§ eum qui.hic. Vtilitate,&. His verbis oſtendit ſnbtilitatem iuris re- fragari quominus hoc admittamus, ſed propter vtilitatem hoc receptum eſt, ne languor animi damnum eriam in bonis adferat. Hactenus de naturali interruptione.
C 4 p. IX. De ciuili interruptione.
luilis quædam interruptio eſt, quæ diſtinguitur à natu- (an aliquando ciuili quodammodo interrumpi dicitur vlucapio& præſcriptio, veluti per litiſconteſtationem. Si quis litem conteſtatus ſit cum eo qui poſſidet rem ſuam, dicitur interrupta eſſe poſſeſsio. l.nemo. C. eo. Tamen ex interpoſita. Similis locus eſt in l.more. Cod. de rei vindic. Imo plærunque ſufficit ſola conuentio, veluti in præſcriptione triginta anno- rum.l. ſicut. C. de præſcript. 30. anno. ſed prolixa eſt de hac re diſtinctio, quæ non eſt huius loci ptopria 1eri videte l.ſi poſt acceptum. ſupraſde rei vind. I. vt profectus. C. de anna. except.& ſimiles.videte d. l. ſicut.
TIT. IIII. LIB. XLI. PANDECT. PRO EMPTORE.
[ Itituli ſequentes pendent ex ſuperiori titulo de vſucapionibus,& continent iuſtas poſſeſsionis
5 3 cauſas, propter quas res vſucapitur. Ego hos titulos ſummatim complectar. Hic ergo variæ Acauſa deſcribuntur poſſeſsionis, ſine quibus res vſucapi non poteſt, de quibus diximus? II. z.§. genera. ſupra de acq. poſs. has cauſas vocamus titulos. Cum dicimus rem vſucapi non poſſe ſine titulo: titulus eſt cauſa. Prima igitur cauſa eſt emptio. Iuſtus eſt hic titulus, emptio. Cum quis e- mit rem alienam ab aliquo bona fide, poſsidet pro emptore: non acquiſiuit dominium traditione, quia dominus non erat venditor. Ideoque non potuit in eum plus iuris transferre quam habebat: ſed transfert in eum vſucapiendi facultatem. Requiritur omnino vera emptio. Error non excuſat eum qui putabat ſibi venditam eſſe rem quæ vendita non eſt. l. 2. hic. &l. Celſus. ſupra de vſucap. Fuit diſſenſio de hacre inter ve- teres Iureconſultos, vt conſtat ex d. l. Celſus. Sed obtinuit ſententia eorum qui dicebant verã emptionem neceſſariam eſſe: ſi quis ergo putet ſe emiſſe, cum non emerit; ille error non proderit ei ad vſucapionem, quod intelligendum eſt niſi magaa ſit& iuſta cauſa erroris. Cum valde probabilis eſt&
iuſta cauſa erroris, vt pura cum mandaui ſeruo meo vtemeret
is renuntiauit mihi ſe emiſſe. l. quod vulgo. 11. hic. Sed hic bona fides requiritur duobus temporibus, quod eſt notan- dum. Requiritur tempore venditionis,& tempore traditio- nis factæ, vt dicitut in l.z. in princ. Ecce ſi is qui promiſerat rem alienam, eam mihi tradat, ſufficit me tempore traditio- nis in bona fide eſſe, vt dicitur in l. ſi is qui pro emptore.§.vlt. de vſucap. Ego ſciebam eius non eſſe qui forte promittebat 68 tempore ſtipulatus ſum, hoc nõ nocet vſucapioni.Cum ipulot rem alienam, hoc agitur inter nos vt obligeris ad rẽ dandam alienam, quam fortaſsis tibi licet à domino compa- rate, cum mihi tradidiſti: comparaſti forte ab eo qui verus dominus eſt, ſufficit. At in venditione requiritur bona fides tempore venditionis& traditionis. Huius rei ratio& cauſa lius receptum eſt in emptione quam in aliis contractibus, vt requiteretur fides in emptione& tempore venditionis,& enpors traditionis. Ad hunc locum pertinet litis æſtimatio. 1e diede 13. Litis æſtimatio venditio quædam eſt. Ego petiià meam, quia forte non habes reſtituendi facultatem Aſbinan hnechen Sdalnnaxis à iudice ad mihi ſoluendam rei eſt litis La 4 d hretiun,ge præterea quod intereſt, hoc ccauſa non minus iuſta eſt quam ti-
tulus venditionis& m emptionis, non min ſi vere res empta ellet. P n0t us vſucapitur quam
viderur eſſe frequentia huius contractus. Ideoque hoc faci-
In Titulum Droemptore. 663
IN III. v. LIB. XIL. I. PANDECT. PRO HfREDE.
.☛☚‿ L Ia iuſta cauſa poſſeſsionis eſt pro hærede, caum quis poſsider rem aliquam hereditariam, quia iure hæres eſt. Hæres qui rem aliquam velut hæreditariam poſsidet, quæ forte aliena 2 eſt, quæ nunquam forte defuncti fuit, pro- pter iuſtum titululum eam vſucapit, ſed oportet eum re ve- ra hæredem eſſe, vt dicitur in l. 1. hic. ſi re vera hæres non ſit, non poterit hoctitulo rem vſucapere. Hæreditas non eſt vi- nentis, etſi quis me inſtituerit hæredem, ſi viuat, non poſſum dici hæres, quia hæres non eſt, non poteſt dici poſsidere pro hærede, atque ideo non poteſt vſucapere. Simile exemplum eſt in J.vlt. hie.de eo qui non eſt capax hæreditatis. Oportet i- gitur re vera hæredem eſſe, nec ſufficit ſi putet ſe hæredem eſſe, niſi error iuſtiſſimus interuenerit. vt ſupra diximus. Ali- ter ſumitur pro hærede poſſidere in tractatu de petitione hæ- reditatis. Poſſidere pro hærede in peritione hæreditatis acci- pimus eum qui contendit ſe hæredem eſſe, quamuis forte hę- res non ſit.l.pro hærede, de petit. hæred. varis igitur accipitur pro materia ſubiecta. Primum animaduertendum idem di- cendum eſſe de iuſto errore quod diximus de aliis titulis, ſi iu- ſta erroris cauſa interueniat, vſucapit is qui putat ſe hæredem eſſe, etſi hæres non ſit. l.non ſolum.§. quod vulgo. de vſucap. Sed quæritur an hoc genus poſſeſſionis& vlucapionis in ſuis hæredibus locum habeat:? Vulgo dicitur in ſuis hæredibus lo- cum non habere. Suus hæres, inquiunt, non poteſt dici t tu- lum habere pro hærede,& ſic interpretantur l.. tiruli de v- ſucap.pro hæred. in Codice luſtiniani, ſed ego alias dixi alium eſſe ſenſum horum verborum, nbil pro hærede poſſe vſucapi ſuis hæredibus existentibus obrinuit, id eſt, quandiu ſui hæredes exiſtunt, alii non poſſunt vſucapere pro hærede: alii enim hæredes non ſunt, quandiu ſunt ſui hæredes. Alii perinde ac- cipiunt ac ſi Imperator dixiſſet ſuos hæredes non poſſe vſuca- pere, non hoc dicit, ſed ait, nihil poſſe vſucapi ſuis hæredibus exiſtentibus, quandiu exiſtunt ſui hæredes. An autem ſui hæ- redes ſine poſſeſſione apprehenſa vſucapiant, nos dicemus adl. cum hæredes. de acquir. poſſ. Quæſtio eſt an ſicut domi- nium ipſo iure habant rerum hæreditariarum ſine apprehen-
ſione, ita etiam an vſucapere poſſunt.
TIT. VI 1.1B. XI.I PANDECT.¼. PRO DONAToO.
hotins quod agitur quam quod ſimulatur, quam quod ſimu- ate concipitur.& de eo eſt titulus in Codice, plus valere ꝙ
quomodo prodeſſe poteſt ad vſucapionem? Nos tamen hic dicimus ad vſucapionem prodeſſe: ſed hic quædam eſt homo- nymia. Homonymia intellecta, difficilis nõ erit explicatio. A- liquãdo donare is dicitur qui rem accipientis facit.ij. Senatus. de donat. Sed plærunque accipitur donario in hoc titulo pro conceſſione rei etiam alienæ, per quam tamen alieno iuri nõ hee ndlearue. Non eſt exiſtimandum eum, qui donat rema-
ienã, auferre proprietatem vero domino, ſed interim is qui
KR 2B2.
4 8
1 4 1 11 1 3 1 8 8 1

—
664
accepit, eam rem poffidet:& interim longo tempore poteſt vſucapere.Valet ergo donatio rei alienæ, ſicut venditio. l.x em alienam. de contrahen. empt. Is qui mihi vendit rem alienam obligat fe ad rem tradendam, ſi non poſſit in me transferre dominium cius rei, is qui obligatus eſt, ſoluit mihi id quod intereſt, Non valet autẽ hypothecarei alienæ, quia qui hypo- thecæ dat, obligatrem, non perſonam luam, ſicut qui vendit. Itaque noceret domino ſi hypotheca valeret rei alienæ. Ea- dem rarione videtur dixiſſe donationem non valere in lin æ- dibus.S.vlt. qua ius conſtitutum eſt deobligatione rei alienæ. Plærunque ita donat aliquis vt non obliget peiſonam ſuam. Ecce qui dicit eam rem tibi dono, non obligat ſe ad traden- dam rem: nam rem tradit, nec re euicta poteſt conueniri. l. Ariſto. de donat. niſi dolus interuenerit. Vnde lureconſulti exiſtimauerunt niſi res fiat eius cui donatur, donationem nõ
eſſe, ſed etiam conce
nationem eſſe, cum agitur de tit.pro donato. TIT. VII. LIB. XII. b PANDECT. PRO DEKRELICToO.
* Iquis poſſideat rem aliquam qnæ ab alio dere- licta eſt, dicitur etiam iuſta eſſe poſſeſſionis
cauſa,& ea cauſa prodeſt ad vſucapionem. Et Janimaduertendum eſt ſi res derelicta ſit ab a- lio qui eius rei dominus ſit, eam ſtatim occu- Pantis fieri. l.1. pro derelict. quia iiſdem Sec. Idem inl. ſi id ꝙ 5. J. vlt. hic. ſicut cum quis mihi vendit rem cuius dominus eſt,
ſtatim acquirit mihi dominium traditione: ſed ſi dominus
non ſit is à quo res derelicta eſt, non ſtatim fit occupantis.l. 4. hic.ſed poteſt is qui occupauit vſucapere. Sed oportet rem vere derelictam eſſt: non ſufſicir opinio eius qui occupauit.l. nemo. S. hic. Sed quid eſt rem derelinquere? Quid fit rem de- relinquere quæſtio magis facti eſt quam iuris. Eo animo o- portet rem amitti vt omnino abiiciatur. Vnde is qui abiicit merces in mare, non videtur derelinquere.§. vlt. Inſtit. de re- rum diuiſione, ſed potius vt lalua ſit nauis. l.ſi quis merces. 7. hic. quæſtio tractatur in l.vlt. huius tituli de eo qui negat ali- menta,& dicitur eum intelligi pro derelicto habere.
TIT. VIII. LIB. XLI. PANDEGCT. PRO LEGATO.
n
—— „ 2—
1
4:hic.l.vltim. hic. TIT. IX. LIE. XLIT PANDECT. PRO DOTE.
gionem rei alienæ exiſtimauerunt do-
VST Aeſt etiam cauſa& iuſtus titulus poffeſ-
Franc. Duareni Comment. 1
ITVIVSetiam iuſtuseſt pofſeſſionis pro do-
S te, cum quis rem vt dotalem poſſidet. Vioj
—... 2 et. N lpia. nus vocat eum titulum iuſtiſſ mum Ego hanc
quæſtionem de vſucapione dotis tractaui nu
S diustertius adl. Pomponius. ſupra de acq peſl
Ego dixi ſi mulier dederit marito in dotem rem alienam y-
natario, ſed donetori potius.
I1I1I. X. LIB. XI. I. PANDECT. PRO SVO.
lTVIVSeſtetiam iuſtus pro ſuo. Proſuoan. rem poſſidere dupliciter quis dicitur. hoc vet-
4—.„.... bum& generaliter& ſpecialiter accipitut-
* *
ritur. l.i. huius tituli: veluti ex empto, ex scdehei
tur. Is etiam poſſidet pto ſuo, qui iuſto errore ductusproſuo ſe putat poſſidere. b
TIr. PRO SOLVvIO.
N quibuſdam codicibus titulus Pro ſolutoptę
cedu titulũ pro emptore, ſed in vetetibus co⸗ 4 dicibus, maxime in Pandectis Florent. nullus eſt ſpecialis titulus pro ſoluto:& poſt titulum . de vſucapionibus ſequirur titulus pro ẽptote. Et quæ leguntur in libris noſttis, ſub titulo pro ſolutoin Flo- rentinis Pandectis pars ſunt cituli de vſucapionidus. Quia pauca ſcripta erant dehoccitulo pro ſoluto, noneſſ viſum ne- ceſſe proprium titulum de eo conſcribere, veluti lalnroſe lut. Sed dixerit aliquis, hic titulus non videtur necel arius: quia ſemper præcedit aliqua cauſa poſſeſsionis, putaemptio vellegatum. Ergo ſuſficit ille titulus velem ptionis, vel legr ti. Cur ergo dicitur eſſe ſpecialis titulus pro ſoluro? Hocideo fit, quia aliquando res alia quam quæ debetur ſoluitur, ſiſt aliena non mea: qui ſoluo tibi, in te transfero facultatem V- ſucapiendi, veluti alium librum quam eum quem tbi vendé di, in ſolutum do. in l. ex cauſa. C. de vſucap. Pro emptote citur ex cauſa tranſactionis rem poſſe vſucap. In Digeſtis nul- li ſunt alii tituli ſpeciales præter hos quos enumerauimus uemadmodum accipiendum ſit tractatur in 33.C.de tranſact. Res etiam iudicatatitulus iuſtus eſt poſlel⸗ ſionis, vt diximus adl. z. Pomponius.& l. iuſte poſſidet. ſupra
de acq.·poſl.
FRANCk
I. ſi pro fundo.
——— ͤ

——— —— 3 7
4 krollnna ſuscannn pecialte eie noluge 4 eX ou dhr o er egn V lulte d dah tinltan k let n, u pandi Gult
s, etataleug
mibieagi vlucqadu ummtin rorecudun,
710
dulosonſ ſedinwri cctis Kotun ſaro: Ayxlis rriulsswin lo procini ucapioids b
to ponele
exjeleid viderur e borsu⸗ eupiinii
FRKANCISCI DVARENII
IN LIB.
CONSVILTI
VRFEF
XLII. PANDE-
CTARVM SEV DIGESTORVM, b AD TIT. I. DE RE IVDICAIA SA4410.
64
PRfLECTIIO. J.
SNSORITBITVR hic tractatus De re iudicata& ae effectu ſententiarum,& de interlocutioni- dus iadicum„R&c. Et complectitur ea quæ ſub variis titulis deſcripta extant lib.. Cod. ti. quom. n& quan. iud. tit. de ſent.& interloc.& pleriſque aliis,&c. Pro huius explicatione videndum eſt in primis, quid ſit res iudicara. Eſt enim declaranda vis verborum in initio cuiuſque diſputationis, propter rudiores, quibus etiam nos conſulete oportet: ignoſcant mihi cæteri, qui magis promo- uerunt ia ſtudio iuris ciuilis. Sequentur paulo poſt alia capita in quibus ſpero me iis ſatisfacturum eſſe. Ait Modeſt. Rer iu- dicata. Quibus verbis oſtendit non quauis pronuntiatione iudicis rem iudicatam intelligi, ſed cum finitur lis,&c.& à to- ta controuerſia receditur. Huc pertinet quod dicitur in l. qua- lem. 19§.dicere. ſupra de arbit. Dicere ſententiam exiſtima- mus eum, qui ea mente quid pronuntiat, vt diſcedere eosà tota controuerſia velit. Ex quo apparet interlocutionem iu- dicis proprie ſententiam non eſſe, nec pto re iudicata haben- dã eſie. Ac in inſcriptione hac noſtra diſtinguitur interlocu- tio à ſententia& re iudicata: ſicut& in tit. Cod. de ſenten.& inter. omn. iud. Interloqui enim dicitur index cum aliquid pronuntiat pertinens ad præpararionem cauſæ, magis quam ad deciſionem, d.l. qualem.§. dicere. de arbit. Iudex iuber li- tigatores adeſſe calendis, mox idibus,&c. hanc pronuntia- tonem vocare lolent Iureconſulti interlocutionem. Cod. de ſentent.& iatetlocut.&c. Iuſtin.—ρα.ιαe⁊q⁷, vocat, Nouel. 112. de litigio, e³ 1& Qννσνν‿ lem pronuntiatio quæ poſt ſenten- tiam fit in executione, recte dicitur Interlocutio, l. Adiuo Pio. §. in venditione. hic. Interloqui autem dicitur iudex, quaſi
interim loqui, id eſt, dum fuerit ſententia dicta, vel executio
facta:ſi cut interdictum plerique dici exiſtimãt, quaſi interim dictum, interpret.& Pauli ſententia. libro ſ.tit. de interdict. am in interdictis pronuntiatur de poſſeſſione, nec decidi- tur lis quæ de proprietate eſt vel eſſe poteſt. Interdicta fere bræparant cauſam, vt dicitur in l..§. vlt. de aqua quot.Sed de interdictis diſputatio eſt alterius loci:hoc tantum meminiſſe nos oportet. Sicur pronuntiatio de poſſeſſione in interdictis Præiudicium non facit proprietati, ita interlocutio cauſam plerunque non berimit, I. poſt ſententiam. C. de ſent.& in- terloc. cur autem lex dicat, plerunque, dicemus adl. quod luſſit,& alibi. Hic quæri ſol Ione poſſit dici res iudicata, vel ſententia diffinitiua. In hac Penthens expendenda eſt definitio Modeſt. Si principaliter
nõ video cur res iudica-
pronuntiatum lit ordinande lit vtia l. exitus.; de acq. polſeſ.
Pretatione perſéquar ſingulacapita, quo deſcripta ſunt ordined compoſtoribus Pandedt ficut à me fa-
tione ſententiæ, aut rei iudicatæ proprie non contineri inter- locutionem. Proprietas ſermonis cognoſcitur ex vſu. l. La- beo. de ſupell. leg. Vſum hic intelligimus non vulgi, ſed iuriſ- peritorum. Nam ali hæc nõ adeo ſubtiliter diſcernunt: quin- ĩmo& ipſi autores iuris plerunque abutuntur his verbis& ſententiam vocant diffinitiuam,& interlocutionem paſſim ſub tit. C. de ſent.& interlocut. omn. iudic. Vnde quæritur ſi reperiatur mentio ſententiæ, an intelligi debeat de diffiniti- ua,an de interlocutoria. Ego ſæpe admonui tales quæſtiones non poſſe in vniuerſum diffiniri. Expendenda eſt diligenter quæque ſpecies propoſita. Conſideranda ſunt ea, quæ alias à nobis tradita ſunt de explicatione ambiguitatis ſub ritul. de legib. Hac via poterit homo iudicio medtocri præditus vide- re quid iudicandum ſit in quaque ſpecie: quid acciderit. Qui hoc non animaduertunt, accumulant quæſtiones quæſtio- nibus,& confundunt omnia atque obruunt verius, quam docent. Sequens quæſtio eſt, An aliud ſit res iudicata, quam ſententia: de quare magna eſt apud interpretes contentio. Sed vitanda eſt in omni diſpuratione Noyouaxix inanis, vbi de verbis contentio eſt, magis quam de rebus, ſicut fere hic ac- cidit. Modeſt. noſter oſtendit cauſam ipſam,& litem, quæ de- ciditur, rem iudicatam dici magis, quam pronuntiationem, &c. Res pro cauſa& lite interdum accipitur. J.ĩ. de verbor. ſi- gniſicat. l. 1. de tranſact. Cice. pro Mure. Huc pertinet quod ait Cice. lib. 2. de Inuent. Iudicatum eſt id de quo alicuius, aut aliquorum ſententiis conſtitutum eſt: ſententia eſt ipſa pro- nuntiatio iudicis, ſic dicta, quia quod ſentit, Pronuntiat. Sed quia hæc ita coniuncta ſunt, vr leparari nequeant, alterum Pro altero interdum accipitur per metonymiam quandam: vt cum dicimus executionem rei iudicatæ, titul. Cod. de exe- cution. rei iudic. Rebus iudicatis parendum eſſe, I. 1. de re iu- dic. Cod. Primo iudiciis ipſis ac ſententis res inter alios iudi- catas, aliis non nocere. Cod. quibus res iudic. non noc. Alii plerique hic diſtinguunt rem iudicantem à re iudicata, ſed in- epte. Vere quidem loquuntur, ſed non apte nec appoſite ad docendum. Quxæritur de pronuntiarione arbieri compromiſ- ſarii: an ſententia recte dicatur? Dicitur ſententia„ſub titul. de arbitr. Imo ini pſo prætoris edicto„Sententiam dicere cogã. Nec vllum eſt aliud nomen Latinum, quo appelletur hæc Pronuntiatio laudum: quo enim vocabulo vtuntur Itali do- ctores barbari,& ineptum eſt: dicendum tamen eſt rem iu- dicatam nõ eſſe ex denitione Modeſtini. Mode. loquitur de Pronuntiatione iudicis, non arbitri com promiſſarii. quanquã arbiter pro iudice nonnunquã accipitur,& contra, vt dicam ad l.à Diuo Pio. in princ. Hinc Paul. lib.. ſent. tit. 5. Ex com- promiſſo iudex ſumptus rem iudicaram non facit. Vlpianus inl. quid ergo.§. ex compromiſſo. dehis qui not. infamia. Ex cõpromiſſo arbiter infamiã no facit quia nõ per omnia ſenté- tia eſt. Ex ea ſententia nõ naſcitur actio iudicat, nec exceptio I. ů. C. de rece. l. 2. ff. eo. niſi in caſibus exceptis, l. 4& l. ſ.. eo.Eſt ergo hic homonymia quædã: nã aliter accipimus hic ſentẽtiam, eũ loquimur de arbitro,& cũ loquimur de iud ce.
3

666
Alia quæſtio eſt, anres iudicata recte dicatur, ſi appella- tum ſit, vel appellari poſſit. Variæ ſunt opiniones. Puto non male dici rem iudicatam ex Modeſtino, quia Iudex finit ne- gotium quantum in ipſo eſt. Spectatur conſilium iudicis, arg. dict. lag. qualem. 9: dicere. hic. Video iuris authores ita lo- qui, l. litigatoribus. Cod. de appel. Litigatoribus licet appella- re illico viua voce, cum res popoſcerit iudicata. Interdum di- citur res iudicata quæ nullo remedio attentari poteſt.l. ele- ganter.§. 1. de cond. indeb. Cum dicimus poſt rem iudicatam tranſigi non poſſe: quaſi non videatur finis impoſitus.&c. In priore ſignificatione ſpectatur factum iudicis, in poſteriore ſpectatur quod euenire poreſt. Sic accipiendum illud quod ait Cic. pro Silla, Rebus iudicatis rempub. contineri, ne re- ſcindantur iud cia, à quibus prouocari non Pebeidknc rario- ne videtur diſtingui tit, de re iud. à titul. de entent. in C. Huc etiam pertinet vulgate illud ex iure pontificio Poſt decem dierum ſpatium ſententiam tranſire in auctoritatem rei iudi- catæ, c. quod ad conſultationem. de re iud. Et hæc hactenus de homonymia: de re ipſa quid iudicandum ſit, breuiter di- cam. Certum eſt appellatione nihil nouandum eſſe, tit. nihil innoua- appel. nec intra idtempus, quod datur ad appellan- dum c. non ſolum, de appell. in 6. Hiceſt effectus iuris, quo-
cunq; nomine res appelletur. Nã de nominibus nos non ad- modum ſolicitos eſſe oporter, auctore Platone. Vnde dici- tur appellationis remedio extingui pronuntiatũ. 1.1.§ vltim. ad Turpil. Alibi tamen dicitur ſuſpendi ſententia,l. ſi cauſa co- gnita. C. de tranſact. cap. venientes, de iureiur. Sed nulla hic eſt epugnantia in re, diuerfiras quædam eſt in ratione lo- quendi. Qui dicunt extingui, habent rationem ſtatus præ- ſentis. Nonhabert maiorem vim ſententia, quàm ſi omnino lata non eſſet, l.. nihil innou. appel. l. furti. de his qui not. inf. I. i quis filio.§. hi autem Qui dicunt ſuſpendi, reſpiciunt ad fururum euentum: incertum eſt an iudex appellationem confirmaturus ſit,&c. Quxritur apud Accurſ. ex qua ſen-
tentia detur actio iudicati, an ex ſententia confirmante, an
ex confiemata? Sed remotior eſt hæc quæſtio à propoſito: tractabimus eam loco magis idoneo. Ex iam dictis obſer- uaudum eſt, cur exceptio reiiudicatæ vulgo dicatur litis fini- tæ exceptio: nam res iudicata ad finiendas lites pertinet. Qua ratione quidam putant non improbabiliter poſitum eſſe hũc titulum poſt tit. de vſucapion. Cice. pto Cæcin. ait vſucapio- nem eſſè finem periculi& ſolicitudinis litium. Huius exce- ptionis hæc eſt vis, vt impediat litis conteſtationem. l. elegan- ter. 9. ſi quis poſt. de condict. indeb. Sicut& exceptio iuriſiu- randi,& tranlactionis, c. 1.& 2. de litis conteſt. in 6. fines non procedendi vocant pragmatici in foro, Deratione pronan- tiandi. Condemnatio aut abſolutio neceſſaria eſt. leg. pr æſes. C. de ſent.& interloc. quibus verbis hoc fiat, dicemus ad leg. in ſententiis. hic. Duo interim obſeruanda ſunt, vnum eſt de præiudicio, in quo non requiritur condemnario. Theoph. §. præiudiciales. Inſtit, de act. ſcripſi lib. 2. diſp. c.z. alrerum, iadices pronuntiabant interdum de facto, interdum de iure: ſcripſi lib. 1. diſp. c. 41.l.1. quæ ſent. ſine appellat. Dicam adl. cum probabilis. hic. Imo pronuntiabant ſibi videri de inter- dicto vti poſſidetis. Ad l. Qui pro tribunali. PRILEGCIIO. II.
Rodeclaratione huius cap. videndum eſt de tempore iu- dicati, intra quod tempus indicarum facere debeat reus.
Ia Digeſtis fir mentio temporis quod reis indultum eſt poſt condemnationem, vr in l. ſi debitori. de iudic. vbi certum tempus non exprimitur. Qua lex ex hoctractatu ſumpta eſt: inſcriptio eius legis id oſtendit, Vlp. Ub. 70. ad edict. à ſ o. ad Jo-tractatum fuit dere iudicata,&c. Iuſcriptiones jd demon- ſtrant ſub hoctit. Ac videtur inſcriptio huius cap. Vlpian. lib. . ad edict. etſi in quibuſdam libris legitur, 6õ. ad edictum. A- lius eſt locus in leg. ſicum militi. de compenſ. humanitatis gracia tempus indulgeri ſolutionis. Non fit cerri temporis
mentio inl. debitoribus. 31. infra hoc tit. duo menſes dantur non ad ſoluendum ſed ad vendenda pignora. Aliunde igitur
diſcendum eſt quodnam hoc tempus fuerit. In 12. tabulis reperitur ſtarutum tempus triginta dierum. Gellius hb. 20. c. 1. Aetis confeſſi tebuſq;iure iudicatis, triginta dies iuſti ſun- eo. Poſtea auctum eſt hoc tempus,& ſtatutum eſt tempus
4 70
Franc. Duareni(omment.
duorum menſium, l. vlcim. C. de vſur. reriudic. Antiquius
inquit, reis condemnatis laxamentum duorum meubum
ræſtabat. Huius bimeſtris laxamenti mentio eſt im Cod Theod. lib. 4. tit. 17. de vſur. rei iudic. tandem luſtin. conceſſi tempus quatuor menſium, dict. leg. vltim. EüJöls hocno-
uiſſimum de hacre: vetum moribus cuiuſque loci, ſtatutis 8
& cdictis varie coarctatum eſt adeo vt conſtitutio luſtinia
4 vſitata ſit.Et animaduertendum eam conſtitutionem
ocum non habere in actione in rem. Nam in ea ſtatim fr ex. ecucio& reſtituere cogitur reus rem alienam, quam poſſidet IiRis loquiuur de eo qui damnatus fnit ad ſoluendum. Solo- tionis verbum non conuenit rei vindicationi: item loquitun de vſuris. Quæritur, an tempus hoc legitimum poſetmu- tari, aut longius aut breuius tempus dari? Ait Vlpian, poſſe ex cauſa, ſed patce,& raro tempus coarctandum eſt, non ni. ſiex magna& graui cauſa. O ppo. l. 4.§. ſi quis condemnatus: hic. Variæ ſunt opiniones, quas neceſſe non eſt hic refese Exiſtimo diuerſa hæc eſſe magis, quam contratia. Nam V. inl. noſtra loquitur non de quouis iudice, ſed de eo quipro tribunali cognoſcit: huiuſmodi eſt Prætor vrhanus, quiuri dictioni præeſt: hic cognoſcit plerunque extra ardinem, iit de crragrd.coEieluan uis aliàs iudices det litigantibus magus, quam iudicet. Dii ſuperiore loco, ſub tit. de urildict. Judex datus à Prærore priuatus eſt nullum imperium habet, acus iuriſdictionem quidẽ. Quareſentemiam ſuam non exequi- tur, l.à diuo Pio. in princ. hic. Ideo non poteſt præfinire tem- pus magiſtratui, ad quem pertinet executio. Simile eſt quod alias notaui ad explicarionem l. qui iuriſdictioni. de iuriſdicd.
1.in priuatis. 77. de iudic. Scripſi lib. i. Diſput. cap. ĩ⁄.& fulim
declaraui ſub tit. de iuriſdict. Supereſt, vr diſſentientiumas- gumenta expendamus: primo delegatus fungitur vice dele. gantis, l. 1.§. qui mandaram. de offic. eius, cui mand. eſtiurid ergo idem poteſt,& c. Reſpondeo falſum id eſſe ꝙ procetio aflerunt, ſententiæ ſuæ confirmandæ cauſa. Iudex darus non fungitur vice magiſtratus qui dedit,&c. nec imperium ha. ber nec iuriſdictionem, arg. l. à diuo Pio:. hic. differt ab eo, cui
mandata eſt iuriſdictio. Secundo, poteſt in minorem ſum-
mam, aut maiorem condemnare: ergo& breuius, vellon- gius rempus ſtatuere. nam eſt eadem ratio temporis, quærai aut quantitatis. 9. plus autemInſtitut. de act. Reſpondeoi- dici dato non licere à formula ſibi præſcripta recedere. cripſ adl. iuriſgentium.§. 1. de pact. quod ab iis intellectum non eſt, qui hoc argumento vtuntur. Tettio, arbiter compto- miſſarius iuber intta certum diem ſolui. l. ſi cum dies.. vltim. de arb. ergo& iudex datus. Reſpondeo, diſſimilia hæc eſte: longe enim diſſimilis eſt arbiter compromilſarius iudicidac, id ſatis oſtendit locus Senecę lib.3. de benefic. Melior videtut conditio cauſæ bonæ, ſiadiudicem, quam ſi ad arbitum mittatur: quia illum formula includit,& cerros, qucs non excedat, terminos ponit: huius libera& nullis aſtricta vin- culis religio,& detrahere aliquid poteſt,& adiicere,&ſin- tentiam ſluam non prout lex, ſed prout humanitas, aut miſ- ricordia impulit, regere. Satis probaxum arbitror, indieem datum non poſſe ſententia ſua tempus moderari,&c. Pot tamen id magiſtratus, qui pro tribunali cognoſcit. Sedcauſæ
cognitio hic requiritur. Bartol.& alii conamut enumelile
cauſas propter quas iudex poteſt hoc tempus moderari,&c Sed hæc non poſſunt generaliter diffiniri, quæ confiſtuntin ſola æquitate, l. de acceſſionibus. infr. de diuerf. temp pis- ſcript. Totum hoc committitur arbitrio iudicis, qui decoſſ tuet, conſideratis diligenter omnibus cit cumſtantis, vrbie dicitur,& in l. nonnunquam. ſupra de iudic. Quæſtio eſt, an dem dicendum ſit de quouis alio tempore legitimo. Exemp graria, decem dies dantur ad appellandum. Nouel. de aphe annus ad perſequendum. C.de tempo rappelqtdhauus &ec.l. vlt. C. de tempor. in integ. reſtit. Magnahic eſt varletus opinionum:alũ ſcriptum tuentur, alii pro æquitate pugpant- Vrraque pars tot defenſores habet, vrvix poſſit diſcetnipiun ſit magis recepta. Qui contendunt hoc tempus non pole mutari, his fers argumnentis vtuntur. Primo quia nulla legs id cautum reperitur: Præroris factum iuri derogare nono- porret, l.i. ſupra de feriis. Secundo adduciturl. ſ. C'dcau⸗ ult. vbi dicitur, Præſcriptiones legib. reis datas auferri non portet. Tertio adducitur l. nemo. C. de tem p. appel. vbitem
4.. 2 03 us illud nereſcri idéoro 5tratia opinio,q Pus illud netelcripto quidẽ prorogatur. Cõtratia op egoue
——9—„—·

Aiganudesan 49 diltt dmin, luamdcheng, ettgrrtien a. Soie diocicedi at cqp uäi dilediaing vvgtar s
nimanlelu!
idelenmm ſa lodtldena rveciniun ic dikenaa tinmian &bteuu ni tempolh 8. Kepur Kareceäerd- sinteltä aldielan cumde dcimluhrä iltwoudit d.leuuis am dt n 3 cerachg auibdhi „Aüüna
mariugt h
aliæ, veluti hæc, Eius eſt nolle
ego veriorem puto, defenditur his argumentis: brimum argu- mentum ducitur ex lege noſtra, vbi tempus legitimum iudex ex cauſa moderatur,&c. Et ineptum eſt quod alij dicunt ſpe- cialiter id conſtitutum eſſe de tempore dato ad loluendum. Non enim lex eſt, aut conſtitutio, ſed interpretatio pruden- tum: quam imitari debemus in iare interpretando. Æquitas illa ſue i⁊rεανεεà nulla parte iuris ciuilis ſeiungi debet, I. 1. de iuſt.& iur. l.placuit C. de iud. Deinde occurrunt exempla, in quibus iudici idem permiſſum reperitur. Nec de eo dubitatur, cum lex aon ſtatuit tempus ſimpliciter, ſed iubet ſtatui à iudi- ce.vt in l.peremptorium. de iudi. J.1. C. de dilat. l. oratione. de feriis. Idem obſeruatur& cum lex ſi mpliciter ſtatuit tem pus, &c. vt in tempore exceptionum opponendarum, J. exceptio- nem. C. de probat.l.peremptorias. C. ſent. reſcind. ramen hoc tempus mutatur arbitrio iudicis, cap. paſtoralis. de exceptio. ſi iudex animaduertat malitiosè differri oppoſitionem exce- ptionum,& probandeæ litis gratia. Aliud exemplum in tem- pore ſtatuto ad agendum, l. ſicut. l. cum nouiſſimi. C. de præ- ſcrip.z0. anno. Inſtit. de perpet.& temp. Poteſt tamen ex cau- ſaptæ ſtitui aliud tempus.J. diffamari. C. de ingen. manumil.J. cum Titia. de accuſ. Alia exempla breuitatis cauſa omitto. Ex his apparet iudicem poſſe æquitate& vtilitate ſuadente tem- pus lege præſtiturum mutare, id eſt, quatenus æquitas& ratie id patitur. Exerapli cauſa, Tempus datum ad appellan dum nõ poteſt ita coarctare, vt legem dicat fuperiori. cap. ex inſinua- tione.de appel.vt iubeat cauſam iudicari intra,&c.ſed ſtatuet tempus, intra quodreus ſe præſentet iudici,& appellationem perſequatur. Id enim fit fine offenſa ſuperioris, c. oblatæ. de appel. b b Ad l. Ouidamnare. PRæELECTIO III.
Ententia valet ab eo lata, qui iudicandi habet poteſtatem. -C.ſ à non compet. iud.l.ait Præror. hic. Indicandi ſic acci. pimus, condemnandi& abſolu endi, Lſup. eo. Sed quid ſi dara fit facultas iudici condemnandi tantum Exem pligratia, Præ- tot dedit iudicem& formulam ita concepit: Si paret Titium dare oportere cõdemnationè, an poſſit abſoluere? Dubitatio naſcitur ex eo, quod dixi in vltima lectione de præſcripto for- mulæ, à quo recedere non licer, ait Paul.poſſe abſoluere. Nam eadem eſt ratio abſolutionis, licet expreſſum id non ſit. Præ- tor qui alterum concedit: intelligit ur tacite& altetũ permit- tere. Hoc exemplo ideo vſus ſum, quia mihi videtur hoc cap. ſumptum exl. cum Prætor. de iud. Oſtendit in ſcriptio vtriuſ- quec. Paul. b. 17. ad edict. in l. cum Prætor. ꝛgitur de iudici- bus dandis à Prætore: Quidare poſlunt, qui dari,& quo mo- do. Coniuncta etiam fuerunt cum hoc duo alia cap. huius tit. IPomponius.;3 6.]. inter pates. 38. hic. vbi quæritur an valeat ſententia lata ab vno, ſi 5 plur es dati in dices: ſed hoc decla- rabimus, cum beruenerimus adeum locum. Huc pertinet l. ne mo. 3 8. de reg. iur. Nemo qui condemnate poteſt, abſolue- re non poreſt.&ic legitur in Florent. in aliis aliter. Lectio Flo- tent. cundem habet ſenſum qué lex noſtra: nemo non abſol- uere poteſt qui condemnare poreſt: id eſt, quiſquis condem- nare poteſt, is abſoluere poteſt. Eſt autem ea regula ex Vlpia. lib. ſI. ad Sab. Coniungi debet cum aliis aliquot locis, in qui- bus eadem reperitur inſcriptio, l. eum qui. Iup. de iuriſd. I.ſi lo- cus. ſ8. de iudi. l. iudex. hoctit. In quibus omnibus queritur de officio,& poteſtate iudicis. O Pp:huic regulæ. Ex ea colligi vi- derur: Nocentem damnare poſſum, ergo& abſoluere. S ophi- ſticum eſteregula ad perſonam iudicis refertur. N an ita dici- mus, quem poſſum damnare, vel ex qua cauſa poſſum damna- te:ſed ita qui poteſt damnare. H uic reg. affines ſunt quædam
uipoteſt velle, I.z. de re.iur. In quibuſdam legitur, Non aaue. ſed lo 3
regula, indicat legendum abſque negatione. Sumpta eſt exl. 4de acq.hæred. Nolle adire hæreditatem non videtur, qui nã Poteſt. Vlp. lib. z. ad Sab. Alia eſt huicaffinis reg. in I. qui vetã 3deas⸗d eg. iut. Eius eſt actionem dene da anr eene cõdemnare,& abſoluete in iudice dato: 4 all uuactionem dare,&eactionem denegare. Cum 5 5 ee. Lueetrat actionem dare, permitritur ei polſit& ondenie dut 1 viceuerſa, qui poteſt abloluere,
nate? Reſpondeo non tam facile hoc admit-
In Tit. Dere indicata.
667 tendum eſſe: fauorabilior enim eſt abſolutio, quam conde- mnatio, l. fauorabiliores. dere
I.abſentem. de pœnis. Et ſane calus reperiuntur, quibus licet ei abſoluerc, cui non licet condemnare. Vnus eſt inl. quories. §. adeo. C. vbi ſenaror. vel clariſ. Non poſſunt dãnari, nifi con-
fulto principe,& tamen poſſunt abſolui. Rario diuerſa eſt cõ- demnationis,& abſolutionis, ptopter eorum dignitatem& amplitudinẽ. Alius caſus eſt in Nouel, 9 3. vt cler. apud propr. epiſc. Magiſtratus clericũ non poteſt ob crimen damnare, niſi prius fuerit exauctoratus,& degradatus ab epiſcopo ſuo: Et tamen abſoluere poteſt, inconſulto epiſcopo. Ex hic apparet non recte colligi ira: Non poteſt condénare, etgo non poteſt abſoluere. Nec obſtat huic ſentẽtiæ l. ſolent. de off.procõſ. Le- gatus non poteſt reos liberare qnoniã apud eum accuſari non poſſunt: quia nullã habet cognition E: in ſaperioribus caßbus poſſunt accuſari apud magiſtrarũ. Ex iam dictis naſcitur quæ- ſtio vſitata hoc tẽpore, pertinens ad interpretationem conſti- tutionis Clem ẽtinæ de hæreticis. Iure vereri poteſt epiſcopus
cognoſcere,& ſententiã ferre ine inquiſitore,& cõtra, c. per- dere. de hæret. in 6. Clementina derogat juri antiquo,& ſta- tuit, vt alter ſine altero non poſſit ſententiã ferre cõtra reum hæreticæ im pietatis, de abſolutione nihil dicit: Quæritur an poſſit abſoluere: Variæ ſunt opiniones quidã enim putant ne abſoluere quidẽ poſſe, S&c. Nã eiſſ abſolutio nominarim pro- hibita non ſit, tamẽ ex mente cõſtituentis tacite prohihira in- telligitur, quia eadem eſt tatio abſolutionis,& co ndénationis. Lex noua eadẽ quoque correctoria extenditur interpretstio- ne ad caſus ſimiles. Similes aliqui caſus ſunt ſecundũ zus anti- quum, not. adl. ſi quis ſeruo. C. de furt. Alij exiſtimant abſol- uere in hoc caſu licere, quibus ego magisaſſen ior. Monet me in primis quod poſterioris conſtiturionis au ctor null um ver- bũ facit de abſolutione, ſed tantũ de condemnatione. Ergo in abſolutione ſeruandũ erit iusantiquum, J. præcipimus. C. de appel. Nec verũ eſt ꝙ dicunt eandem eſſe rationẽ abſolnrio- nis,&c. Nam fauorabilor eſt abſolutio, vt iam oſſ endi, l. ab- ſentem. de pœn. cum aliis ſimilibus. Pleriſq; ex caufis licet ab- ſoluere, quamuis codemnare non liceat.
Adal Siſé non obtulit.
PRKaæcipuus effectus rei iudicatæ eſt executio eiuſdem. Hiu- Dachunsee cauſa prodita eſt actio, quæ dicitur In dica- ti, de qua dicemus adl. miles. inf. hoc tit. Datur hæcactio cõtra reum, qui damnatus eſt,&c. Inde uæritur ſi dãnatuùs ſit pro- curator,&c. Nam ſententia fertur in procuratorem, l. C. de ſent.& interloc. Sed tamẽ hic dicitur non teneri eum actione iudicati. Iniqunm eſſet enim eum teneri, qui non litigauit no- mine ſuo, ſed alieno. I. 1. de procur. Additur exceptio, niſi ſe obtulerit. Idem dicitur de tutore, curatore, actore, ſiue ſyndi- co. Obſerua procuratoré non teneri. Viderur tamen nec iure teneri, ſed propter æquitatemh com Petete exceptionem. l ſi Procurator. 2 8. de procur. Procmator agens actione iudicati ſummouetur exceptione: Idem dicẽdum eſt ꝗe procuratore, qui contraxit,&c. I. vlt. de inſt. act. Nec obſtat]. procurstori qui pro euictione. 67. de proc. loquitur de eo, qui figem ſuam obſtrinxit. Non obſtat etiã l. eruum Titij. 49. ſup. mand. Lo- quitur de eo qui rem ſuam pro aliena vendidit mandatualte- rius. Ait obſtrictũ emptori eſſe, quam uis quaſi procurator vé- diderit. Excipitur is qui ſe liti obtulit, qui procurator di- citur non proprie, ſed per abuſſonem. J.l. ſupr. de proc. Nam hic decipit actorem, qui nullã eo nomineactionem habet ad- uerſus domin ũ, qui nullum mandatũ habens, vltro ſe ingerit, & offert iudicio. facit l. eũ qui. 46. de minor. Qui ex volunta- te minorẽ defen dit in iudicio, conueniri poteſt nec prodeſt ei xtas,&c. hoc accipe niſi etrore ductus id fecerit„Putans ſibi mandatũ eſſe. l. Plautius. Gl. de procur. Item niſi ſciebat a qor
eum non habere mandatum,&ec.J. qui ſe liti. 45. de petit. hæ-
red. Actor iſto modo non eſt deceptus: Alias poteſt conueni- ri is, qui ſe obtulit. Ex quo apparet iudiciũ omnino nullũ eſſe cum falſo procuratore, l. lict. C. de prac. nocet enim procu-
ratori falſo, quamuis non noceat domino, niſi ratum habue-
rit. 13.§. falſus. rem raram habe.l. licet. ſ 6. ſupr. deiudic. PRLECTIO IIII. NIxi procuratorem nõ teneri actione iudicari. A ddidi ex- NMceptionem, si ſe obtulit liti,&c. Alia except. eſt, ſi ſit pro- 4
g.iur. I. Arrianus. de obli.& ach.
——
—
—᷑—P—x————
— ————y— — ꝑqgq—
—————— —— 3 e— 4—————————————— ——= 3——————— 3———— 5 8 ſſſſ“ 1— ————————————.— 2——— 3 1—. ————————“ 3— 5—— ———* 8—“ 4—— 1 8 3— 3 1.—. ————————— 2 8 3—“—*———. as 3i e neasa“ 8 2— —— 1 2——— 3——.————— 4—— e e———,—— 3 — 8—.———*.— 4— 8————— 8 —— 4— Ss—— d 3 6 1—.— 3——— 5 6 4 — 5———*———.„ 8—— 4— 8— 3—— 4.——— ee 3. 3— 4———— 1—— 4 8 3— 1 — 2— 2 g*———— 4ee 8e, ee88 4
— 3“ 8 8——*——— 8— 5 enene 3————————.— 8
—— 3—„ A Mascaetseke— 3„ 1—““ 8 3“ 1
.=. ee 8 4 eanees 1 8—.— 2* 4““ 3 — 8 8— 8 5— 1. ——————— 8. 3 4* 5 8 8— 3 3——— 8— 4 4 4— 1„ — 4.* 1 4— 3— 6* 1 8“ 2 8 3— 8 2 8 1 “
. 8 8
4— —-

668 curator in rem ſuam, I. Plautius. ſupra de procur. Nam hæc conſtitutio procuratoris non vera eſt, ſed imaginaria. Or- tum habert hæc ſubtilitas ex veteribus formulis iudiciorum. Actiones non transferuntur, ſicut res corporales: Quia im- pettanda eſt actio à Prætore, qui dat actionem ex formula edicti ſui,&c. huc pertinet l. z2 3 ſupr. pro ſoc.l. plane. famil. erciſc. Simile eſt quod alias annotaui ad leg: ff. de emanc. Lex vetus hæc erat: Si pater filium ter venundedit, filius à patre liber eſto. Vlpian. in Inſti. tit. 10. Declarat plene& co- piose Dionyl. Halicar. lib. z antiq. Rom. Vnde ortus mos triplicis veuditionis, manumiſſionis in emancipations. Ca- ius, Vlpian. Theop. in Iuſtit. ſuis: facta eſt veluti quædam fraus legi, vt faciunt nonnunquam lureconſ. propter vrili- tatem: Sicur accidit in hac procuratotis conſtitutione. Ita- que non ſimpliciter dicitur procurator, ſed in rem ſuam.l. qui ſtipendia. C. de procur. Notandum tamen eſt poſle con- ueniri dominum ipſum, ſi hoc malit actor, l.ſi actor. ſupra
de procur. Gedendo ius ſuumalteri, non poteſt quis præiu-
dicare creditoribus ſuis. leg. z. C. de pact. cum ſimil. Secundo obleruandum eſt contra tutorem aut curatorem non dari actionem iudicati, quia non ſuo nomine,&c. nec poſſunt dici offerre ſe liti, propter munus publicum, quod gerunt. facit lex vlti. ſupra ſi qnis caut. l... Cod. quando ex facto tut. Idem in actione ex contractu, l. illud. ſupr. de euictio. I. poſt mortem.§. tutor. ſupr. quando ex facto tut. Excipe niſi quis factus ſit auctor dolo malo, cum tutor non eſſet,&c. leg. no- uiſſime. ſupra quod fall. tuto. aucto. dar. datur in eum actio, quanti ea res eſt. Similis eſt ei qui ſe offert liti de quo hic lo- quimur. Adde quod turor, aut curator damnatur interdum ad ſumptus litis nomine ſuo propter calumniam, c. l. non eſt ignotum. Cod. de admini. tuto. ſi id expreſſum fuerit pro⸗ nunciatione iudicis. Alias datur actio in minorem, quam- uis ex culpa tutoris id acciderit. leg. qui ſolidam. 78.§. etiam. de lega. 2. Sed id poſtea repetit& recuperat Atutore,&c. d. §. etiam. Idem dicendum eſt de procuratore. Procurator e- nim condemnari poteſt nomine ſuo ob eulpam aliquam, di- cta leg. non eſtignotum. Nec nouum eſt procuratorem te- neri ex facto ſuo,&c. ſupra ſi quis ius dic. non obtem.§. ſi pro- curator. Tenetur ſane dominus non procurator, ſi ſpeciali- ter mandatum eſt,&c. I. 3.§. ſi procurator. ſupra quod quiſ- que iur. damnatur etiam dominus, ſi quid omiſſum ſit à pro- curatore, quod facere dominum oportebat: imputandum eſt ei, quitalem procurarorem elegit, l. ſi procuratorem.§. ſi tutoris, ſupra mand. Non ſunt excuſati quod contutori man- dauerint, quia emere debuerunt. Tertio notandum eſt, acto- rem municipum non teneri actione iudicati: dicitur etiam ſyndicus l.i. quod cuiuſque vniuerſ. eadem ratio eſt, quæ pro- curatoris,&c. quia nõ nomine ſuo,&c. Iatellige niſi ſit datus in rem ſuam, l. item eorum.§. actor. ſupra quod cuiuſque vni- uer. Actio datur in municipes, idem in municipium ipſum, ſeu ciuitatem. Nam ciuitas ipſa obligatur& conuenitur, l.1. quod cuiuſque vniuer. l. ciuitas. ſupra de rebus cted. Quæ lumpta eſt ex tit. quod cuiuſque vnider. nomine. VIp. lib. 10. ad edict. Sed quomodo poteſt teneri ciuiras? Ciuitas conſentire non poteſt vt ex contractu aliquo teneatur, l. i.§. vlt. de acq. poſſ. Quare ne ex delicto quidem reneri videtur, l. ſed ſi ex dolo. ſupra de dol. mal. Vniuerſitas quædam eſt conſtans ex ſingu- lis ciuibus: aliud eſt ciuitas, quam ſinguli ciues, l. in tantum.§. vniuerſitatis. de rerum diuiſ. l. ſed ſi hac.§. qui manumittitur. l. ſicur.§. ſi quid vniuer ſitatis. quod cuiuſque vniuerſ. l. propo- nebatur. de iud. Mortuis ſingalis ciuibus, manet eadem ciui- tas: dicitur fungi vice perſonæ, l. mortuo. de fideiuſſo. Corpus eſt intellectuale, quod non videtur, ſed intelligitur, veluti i- maginamur perſonam quandam eſſe ex pluribus conflatam: nihil poteſt agere, ac ne cogitare quidem: nullum poteſt ne- gotium contrahendo obligari. Vniuerſi non conſenrtiunt, li- cet ſinguli conſentiant. d.l.. 9.vlt. de lib. vniuer. Et hæc ſecun-
dum ſubtilitatem ita ſe habent: Sed nihilominus dicitur ciui-
tas obligari,&c. Vtilitatis cauſa interpretamur factum à ciui- tate quod fit à ſingulis, aut maiore parte,&c. l. aliud.§. refer- tur. de reg. iur. publice, id eſt, non priuatim, ſed publico nomi- ne facere aliquid dicuntur vniuerſi, cum ſinguli faciunt pu- blico nomine, eo animo vt geratur negotium vniuerſitatis: idem ſi aliquid faciant, id eſt, quibus ſumma reipub.commiſſa
Franc. Duareni Comment.
eſt, l. municipes, ſup. ad munici. Quomo do fiet executio
an capientur bona ſingulorum? hocratio non patitur, ſinguli non ſunt damnati, vt iam dixi. Vulgo receptum eſt
tur cauſa indictionis. Pone: acceptum fuit mutuum à cui.
tate, ne ſolueret principi, quod princeps exigebat pro vitibus patrimonij cuiuſque. EÆœuum eſt ſingulos conferre promo.
do facultatum, leg. ſecundum naturam. de regul. iur. Done: ſoluta eſt pecunia Peincipi, ne ſinguli ciues cogerenturmil. tare,&c. Conferent æqualiter in dubi o,conferent pro modo facultatum, Le fort portant le foible. l. omnes. 11. Cod. de oper. pub. l. vltim. C. de immunit. nem. conced. Id enim eſt æquiu, quia magis æquale, ſecundum proportionem Geometricam: alias æqualitate nihil eſſet inæqualius. Quædam alia hicq- cuntur ab aliis, de muner.& collationibus, ſed mihi videntur extrarem eſle.
Ad§. Ai Prator. PRÆLECTIIO v.
Ln Vlpian. interpretari edictum Prætoris de re iudi- cata, cuius edicti pars quædam extat in leg. ait Prætor: hie. Vnde colligimus hoc fuiſſe cautum edicto, vt condemus tus pecuniam ſoluat ab eo cuius de ea re,&c. ludicatumfe- ciat. Si non fecerit, aduerſus eum agatur iudicati vel coer- ceatur à Prætore,& c. hoc edictum interpreratus eſt Vlpian. lib. ſ8. ad edict.& Paul. lege 56. hic. id apparet ex capitumin- ſcriptionibus. In hoc autem loco interpretatur Vlpian. ver- bum, ſoluat. Soluere dicitur is, qui pecuniam debitam na- merat creditori, leg. ſolurum. 49. de ſolut. hæc eſt proprietzs verbi quæ ex vſucognoſcitur. leg. Labeo. de ſuppellect iſg Inde videtur nomen hoc deductum eſſe, quia numerat debr tor, vt ſoluatur& liberetur, l. ſolutionis. 54. de ſolut. Obl⸗ gatio iuris vineulum eſt, Inſtit. de obliga. in princ. Eſtautem lumptum illud caput ex hoc tractatu, vt inſcriptio indiar Paul. 5 6. ad edict. Huc etiam pertinet l. berationis. 4de verbo. ſignificat. Liberationis verbum candem vim habet quam ſolutionis. Quxæ coniungenda eſt cum leg. ſolutionis
Proinde quod ſcriprum eſt de ſolutione, ſic in erptetamut
plerunque, vt locum habeat in acceprilatione,& alis noß quibus tollitur obligatio. Inſtitutis, quibus modis tollitut ob⸗ ligatio. Quanquam proprie ſatisfactio hic dicatur eſſe ma
gis, quam ſolutio.dict. leg.ſolutam. 49. de ſolutionibus. Öe
ſatisfactio loco ſolutionis eſt, l. ſatisfactio. ĩ². de ſolut. d tionis. de verbo. ſignifi. Et hoc certam rationem habet, 5 ſatisfactionem accipimus, qua contentus fuit debitor.
ſenſu accipitur plerunque hoc verbum. l.i. fupr- qui ſatiſcog
§. vltim. de perp.& temp. act. Sic etiam interpretatul Vêpin J. ſi rem alienam.§. omnis. de pign.a ct. Satisfactum accpune quemadmodum voluit creditor, licet non lit ſelurum 4 etiam interpretatur idem VIpian. in liitem lbetatur.§e u ratus. ſupr.quibus mod. pign.vel bypoth. Sibiimputare tur creditor, qui ſatisfactionem admiſit vice ſolutions“ verbum ſatisfacere interdum aliter accipitur, nempe plo 1 tisdare. Satisdare, eſt fideiuſſorem aur pignus qarezſehn ſatisda. cogan. Satisfacere ita videtur aliquando accip
2. anis conſtituat promiſſor Stichi.§. vlti.de conſtit. pecu. Si quis con ſatis⸗
con⸗ tra ciuitatem? Quod commune eſt poſſidetur...§. quodſi nemo. ſupra quod cuiuſ.vniuer. Quid ſi nihil commune üt, quia 2. Vt cogantur conferre ſinguli, vt ex collecta pecunia ſatis ſiat,&c Faire vna taillæ. Arg. ducitur ex l. 3. ſup. de alim.& cib. leg. Di. uiſio fit libertorum inter heredes, ne cogantur libertiàſingu- lis minutatim alimenta petere: ſic cogitur vniuerſitas indice. re ſingulis collectionem, ne creditor cogatur partem pete. re à ſingulis,&c. Non eſt credicor ſingulorum, ſed vniuerſi- tatis,&c. d. l. ſicut.§. ſi quid. An principis permiſſu opus ſit Quidam ita exiſtimant l. 2. Cod. no. vectig.& tot.tit. niſi non poſſ. Nulla indictio permiſſa eſt ſine conſenſu principis.,.pla- cet. C. de excu. mune. C. de ſuperindict. Alij exiſtimant non eſſe id accipiendum de indictione quæ fit æris alieni exoluen. di cauſa. Sed tutius eſt principem adire vt hodie fit: Nam& facile impetrari hoc ſolet, nec quicquam petenti negatur: an conferet æqualiter in capita, an pro modo facultatum? Mhh placet quod vulgo probatum, receptumque video, vt inſpcia.

detentinegnn,
tcilam eſceoi
5
noanm
zwrKcuda uiadrui sconſemem ierexulu. 1 es conenn onketengu desr alt ld eänden dem Cenen
duzäm un
8, ſeduin
v
tetcini aleg ulmmi Cto, Wtcouhm „Kc. ltem ur iuciaine
rprernbelſ
puetachn tetann h goiam dchune
arhecckyun, de op b quunuem 4 de cw iopiin He
rinktiui .berulob eandel 1
t 4
ſatisfacturum,& fideiuſſorem, vel pignora det, non tenetur. Hic non diſtinguitur, an contentus fuerit debitor fideiuſſore,
aut pignoribus: quaſi ſatisfacere, nihil aliud ſit, quam ſatiſ- 8
dare. Et ſane etymologia eſt eadem vtriuſque verbi. Hinc na- ſcitur quæſtio, ad interprerationem edicti pertinens. Prætor loquitur de ſoluente, an idem dicendum fit de ſatis facien- te, id eſt, ſatiſdante? Labeo exiſtimat diuerſa hæc eſle. Et re- uera diuerſa ſunt, vt apparet ex dict. leg. promiſſor. Deinde exiſtimabat Labeo eandem eſſe rationem ſatiſdationis. Non utabat ſatis expreſſum fuiſſe à Prætore, ſed debuiſſe adiici 8 verba,&c. Sufficit ergo ſecundum Labeonem dare ex- promiſſorem, id eſt, fideiuſſorem. Sic accipitur plerunque ex- romiſſor, ſicut adpromiſſor, l.,§. ſatis acceprio.de verb. ob- es Auannas alias expromiſſor diſtinguatur ùè fideiuſlore. Ex- promiſſor plerunque dicitur is, qui obligationem ſuſcipit pro eo, hui oblig atus non eſt. l.& eleganter.. ſeruus. de dol.- aliquan- do. ad Velleia. Sententiam Labeonis non probat Vlp. Ait pe- tuniæ ſoluendæ merito feciſſe mentionem. Nec vero æquũ, aut vtile eſſe reum liberari dando expromiſſorem, ne obliga- tio ex obligatione oriatur,& lites ex litibus naſcantur, l. ter- miuato. C. de fruct.& lit. exp. Poſt abſolutum, dimiſſumque iudicium, nefas eſt litem alteram conſurgere ex litis primæ materia, d.l.terminato. Res iudicatæ ad finiendas lites com- paratæ ſunt, l.1. ſupr. Cauendum eſt ergo ne ex ea lites orian- tur, vt accidere ſolet ex fideiuſſione. Deptaige plaid. Idq; ma- xime ad remp.pertinet. Huc pertinet q uod Iſocrates ait, eas leges optimas eſſe, quæ pauciſſimas lites gignant. Et quod lu- lian. ait, ad officium Prætoris pertinere lites diminuere. l. qui- dam exiſtimauerunt. de reb. cred. lllud ergo præcipue hic ob- ſeruandum eſt, ſatiſdatione nõ impediri executionem rei iud. Vlp.hic nominatim loquitur de fideiuſſoris datione. Idem de pignore dicendum eſt:& eſt expreſſum iure pontificio. c.cum aliquibus. de ſent.& re iud. Nõ obſtat l. nemo dubitat. de reg. iu. Nemo dubitar ſoluendo videri eum, qui defenditur. Nam aliud eſt ſoluere, aliud ſoluendo eſſe. Addit exceptionem Vl= pian. niſi ex magna aliqua cauſa fideiuſſor accipiendus eſſe vi- deatur. Hinc annotandus eſt locus communis de interpreta- tione legũ. Ex magna cauſa recedimus interpretando à verbis
legis. Dixi ſub tit. de legib. Quod legibus omiſſum eſt id ſup-
pletur interpretatione: vt dicitur in l. quæſitum. ſupra de te- ſtib. alioqui ſummum ius, ſumma eſſeriniuria. Dubitatur ex quacauſa id fieri debeat. Reſpondeo, id committi arbitrio iu- dicis. Non poſſunr in vniuerſum diffniri ‚quæ conſiſtunt in ſola æquitate. l. de acceſſionibus. de diuerſ. tem p. præſcri. Dixi adl. 2. fupra eod. Exemplum lumi poſſe videtur ſatis apertum exl. interdum. de iud. Cum aliquid inopinatum, ac fortuitum accidit, propter quod non poteſt ſtatim ſolui iudicatũ. Quam ob cauſam etiam literæ impetrari ſolent à principe, quas Sta- tus vocamus.
AdS. Siex conuentione. Nouatio quæ fit cõſentiente acto- re, impedit executionem ſententiæ. Sim plex cautio ſine no- uatione non impedit,&ec. Cautio dicitur ſtipulatio.l. ſanci- mus. C. de verb. ſign. Nouatio eſtveteris obligationis in no- uam transfuſio. l.i. de nouat. Non intelligitur nouata obliga- tio niſi ſpecialiter id expreſſum ſit, d. lvlt, de nouat.§. præter- ea. Inſtit. quib. mod. toll. oblig. Scripſi ad I.qui vſumfructum. de ver. oblig. Ob hanc cauſam minor reſtituitur, l. minor. 40. ſupra de min. Moribus tamen noſtris hæ obligationes habent fromptam executionem, ſicut ſententiæ, ſide iis confectæ ſint publicæ tabulæ: ſed hoc alienum eſt àiure Romano. Va- ria lectio hic reperitur: in quibuſdam libris legitur Recedatur. non male, id eſt, recedatur à re iudicata, vt verba ſequentia o- ſtendunt. in F lor. legitur, retendatur a re iudicata, ſed mẽdum eſt. forte in archetypo Iuſtiniani etat, Accedatur, ſcilic et ad Labonis ſententiam. Sed non magni intereſt, quia idem eſt lenſus. Obſerua, qui eligit vnam viam pro executionerei iu- dicaræ, non prohiberi ad aliam redire:vt captio pignorũ, præ- henſio perſonæ,&c. O ppon. regula brocardica, Prouiſio ho- minis prouiſionem legis excludit. l.vl. GC. de pact. conuen. Se- pe admonui, quã ſint fallaces hæ regulæ,& theſes. l.omnis de- Reaseteererenceeekärruernüer thoca tacita„ qux conntan Bco and 3 4 ei nr delypo. lerd nicsauer r aius commune inducitur fauore mu-
S⸗Alc agitur de xecutione rci iudicatæ, quæ iure commu-
In Tit. Dereindicata. b 669
ni, non ſingulari nititur. Sunt& aliæ differentiæ quas facile e= rit cuiuis mediocriter rem conſideranti animaduertere,
Ad§. Si quis condemnatus. PRILECTIO VI.
VW a mile eſt in edicto mentionem factam eſſè tem poris
quod datur iudicatis, vt puta, niſi intra legitimum tem- pus ſoluerit,&c. hoc tempus hodie quadrimaſtre eſt, vt dixi adl. 2. Eam partem edicti nunc i nterpreratur Vlp. Qaæritur ſi iudex ſtatuerit certum tempus ad ſoluendum, vnde compu- tari debeat tempus illud legirimum,&c. Diſtinguit Vlp. vt hic legitur. In hac diſtinctione magna reperitur difficultas& ob- ſcuritas. Nam in primis videtur hæc eſſe VIp. ſententia, vt non poſſit arctari à iudice tempus iudicati, contra l. 2. ſupra eo. De- inde dicitur poſſe prorogari: cum ratio diuerſa non appareart arctationis,& Prorogationis. Variæ hic ſunt opiniones inter- prerum. Sed meminiſſe oportet eorum, quæ à nobis dicta ſunt ad 1. 2. ſupra. Dixi, magiſtratum qui iuriſdictioni præeſt, poſſe arctare,& prorogare ex cauſa: iudici dato non idem li- cere, diximus propter form ulam qua excluditur eiĩus poteſtas. Excipiendus tamen videtur iudex datus actioni bonæ fidei. l. cuius eſt latior poteſtas.§. in bonæ fidei. Inſtit. de actio. Idem ſi iudex additus ſit actioni arbitrariæ, l. quod ſi Epheſi. ſup. de eo quod cert. loc. Sed quicunque iuder ſit, valet ſententia, ni- ſi ab ea ſit appellatum. Non eſt hæe ſententia ex genere ea- rum, quæ ſine appellatione re ſcinduntur ‚vt inl. 1. infra quæ ſentent. ſine appel. Sed quæritur quo caſu valet ſententia, vn- de computatur tempus: fotte non eſt appellatum: nec dubita- tur quin competat actio iudicati: ſed dubium eſt ex quo inci- piat currere tempus legitimũ:&c. quomodo accipete debea- mus ſententiam ſine iure, Gue iniuria latam. VIp. ita interpre- tatur, vt rem æquirate temperet. Diſtin guit duos caſus. Vnus eſt, cum iudex ſtatuit breuius tem pus quam legitimum. Pone iudicem ſtatuiſſe duos menſes. Obſcuritas eſt in hac ſenten- tia. Poteſt ita accipi, vt ſex menſes habeat reus, poteſt ita acci- pi,vt habeat duos tantum: poteſt ita accipi, vt habear quatuor. Vtram ergo interpretationem ſequemur? Prima interpreta- tio non videtur ſatis ædua, vttantum habeat duos menſes, quia non expreſſit, nectempus legitimum exclaſit. Et boſſu- mus aliter interpretari Proreo, vt tempus legitimum ei ſaluã ſit. Altera interpretario de ſex menſibus durior eſt,& alienior à verbis ſententiæ. Res ergo ſic temperatur, vt repleatur,&c. Ergo quatuor menſes habebit reus„duos ex definitione iudi- cis, totidem ex lege. Secundus caſus eſt, cum iudex ſtatuit lon- gius tempus legitimo, puta ſex menles:in qua pronuntiatione aliqua etiã obſcuritas reperitur. Nam videtur ĩta poſſe aceipi, vt decem menſes habeat reus, nem pe ſex ex ſententia,& qua- tuor ex lege. Verum dura eſt hæcinterpretatio in ie dubia&
b obſcura. Humanius eſt ita interpretari, quaſi iudex in ſex mé-
ũium ſpatio tempus legitimum comprehenderit. Adtempus
legitimum breuius, aut etiam ad tem pus legitimũ, verba ſen- rentiæ referri non poſſunt, quoniam iudexa perte ſtatuit ma- ius tempus legitim 0. Ergo ſex menſes habebit reus. Ex his in- telligitur non proprie hic quæri an iudex poſſit tempus arcta- re, vel prorogare,&c. Sed quo caſu id fiat,& pronuntiatio ha- bere authoritatem rei iudicatæ„quomodo accipienda fit. Si- mile quiddam eſt in l.1.§. biduum infr. quan do appel. non eſt neceſ. Si ſententia dicta ſit ſub conditione vnde iucipiat com- putari tem pus. Hac interpretatione noſtra multæ inanes lub- tilitates tolluntur„quibus ſane libri vulgarium interpretum referti ſunt Obleruandum eſt tempus datum ad ſoluendu m. currere à die lententiæ latæ„I. 2. C. de vſu. rei iud. Si appella- tum ſit à die confirmationis ſententiæ, ſi deſerta ſit appella- tio, vulgo receptum eſt, ex die ſententiæ, à qua eſt appellatum: quoniam delſerta appellatione, perinde eſt acſi omnino ap- pellatum non eſſet, l.vlt§. illud. C. de temp. appell. Non ob- ſtat l. quoniã nonnulli. Cod. de appell. vbi dicitur deſerta ap- pellarione, mox debitum exigendum eſfe. Loquitur de fi- ſcali debito, nec debet extendi ad priuatos, I. quod vero. l. ius
ſingulare. ſupr. de legib. Quæritur de ſententia conditionali.
Gertum eſt tempus ad appellandum currere ex die latæ ſen- tentiæ dict. leg. 1.§. biduum. Vnde videtur idem dicendum
—
—— 1
4—
* 8———
4 *——————————— ͤͤͤͤſͤſſſſ 4— ,— 5—— 5“*— 1 3— 4— .—————————— 4 A 8*— 3— 6 2 ——— 2————————. 4—— B—.— 5 1 4 3———— ———————————— 4“ L—.—————.* 1—“ 8 2 4— 5—— 23 4“ 2 1—..——————— 4— 2—— 2— 2. 5 ſſ.““„——— 80— 1 5—— 4 W ————— 5* 4 5———— 2— 8 ͤͤ—— 20————— A ———. 1—— nn—. 25..— 3——— 8—.—————— 2— 8——...—* 4.—= 4.——— 8— 6 7—.— 8——— 2—* 6—*——.—. 2—. 3 1—————„. See 859 2.—— 8 ee* 3 3 2 3 8— A2.“. 3————— 4 3 hraeen 8 3 9 ————— 3 n een—. 8.*—— 2 8..——.*———— n 1————..——————— 2—— 4 3 ¹ 4.———„ 1 1— e——.“ 3——““ 4——— 8* 4.— 8 4 — 1——— 4 4—— 4.... ———— R3—. 58 8 1 1. de 4*—.. 8—— 8 8 8 8 3— 3 3. 3„ ———ͤ.* 5 5*— 4 3 —. 8 2. — 1— 4 8 3 A 1 — 9OP——. 6 3— 4—. —-—“ 8 — 8 6.

670
in hoc tempore dato ad ſoluendum. Sedlonge diuerſa eſt ratio: nam ante conditionis euentum nulla eſt nata obliga- tio, nec actio, l. cedere diem. de vecbo. fignificat. Nec impu- tari poteſt reo condemnato, quod pecuniam interim non pa- rauerit, propter incertitudinem. Sperat fore vt conditio non cxiſtat: non poteſt interim cogi ad parandam pecuniam ſi- ne iniuria,& incommodo. Diaerla ratio eſt in appellatio- ne. Appellari interim poteſt ſine vllo incommodo, ſolo ver- bo,&c.
Ad§. condemnatum. Interpretat Condemnatus,&c. Supplet interp deelle verbis edicti: ſedratio non patitut vt condemnatio- nem intelligamus quæ effectum non habet. Sicinterpretari lolent hoc verbum lureconſulti, l. 1.§. vltim. ad Tertull..2. ſ. vltim. de pœnis. Sic etiam interpretatur pontifex ipſe Rom. in clemen. paſtoralis. de re iad. loquens de ſententia Henrici7. Lucemburgenſis, contra Robertum Siciliæ Regem ſic et- iam gegeraliter dicimus verba cum eftectu accipienda eſſe. l 1.§. hæc autem. quod quiſq́ iur. Quibus ex cauſis fententia ſit nulla, ex aliis locis colligi poteſt. Hinc annotandum eſt ſi dicatur ſententia nulla, executionem impediri, 1. ſi prætor.§. Marcellus: ſupr. de iudic. l. vltim. Cod.ſi ex fal. inſtr. etiamſi ſit talis lententia, à qua non poſſit appellari: cuiuſmodi ſunt iu- dicia curiæ parlamenti: Nam ſententia pro aulla habetur, vt ne nomen quidem habeat ſententiæ. Quod eſt intelligen⸗- dum niſi iudici appareat, calumnioſe id allegari, morandæ ſolationis cauſa. l.z. Cod. de falſ.item niſi res longiorem re- quirat inquiſitionem, nec in promptu ſit probatio. In execu- tione ſentenriæ cognitio debet eſſe ſummaria, l. à D. Pio.§- ſi ſuper rebus.infr. Atin cauſis huiuſmodi exceptiones,& al- legationes quæ longioris inquiſitionis ſunt, non remorantur pronuntiationem vel executionem. l. 3.§. ibidem. ad exhib.l. ille à quo§. ſi de. ad Trebel.l. ſi is à quo. vt in poſſ. leg. l.vltim. C. de ord. cog. lib. 7. Alia exceptio eſt ex ponmtificia conſtitu- tione, de re iud. Si quis obtinuerit tres ſententias, vt non poſ⸗ ſit appellari, aduerſarius poteſt nullam dicere ſententiam: ſed interim non differtur executio ſententiæ. cle. i. de re iud. ues diſtinguitur, an ſtarim probare paratus ſit. Hoc facit multitu do rerum iudicatarum. Quando dicatur ſtatim probari, mul-
ta hic dicuntur ab aliis leuia iudicio meo. Ego ſæpe admonui quæ poſita in æquitate ſola ſunt, non poſſe in vniuerſum de- finiri, l. de aceeſſionibus.de diuerſ. tempor. Committitut at- bitrio iudicis, arg.l. 1. de iure delib. Quæſtio hic agitandaeſt de reſtitutione in integrum, an impediat executionem ſen- tentiæ. Et certum eſt iure ciuili impedire. C. in integ. reſt. po- ſtula. omnia debent manere imeodem ſtatu. Similis eſt appel- tionitit. nihil noua. appellat. inter. Idem dicitur in l. ſi cauſa
io eſt edicti Ait prætor, retatione quod videtur
cognita. C. de tranſact. Altera exceptio ex iure pontificio, Ni-
ſi ex circumſtantiis cauſæ appareat, interim ſenteptiam exe- Tuendam elle, cap. ſuſcitata. de in integ. reſti. vt puta. cauſa re- ſtiturionis requirit altiorem inquiſitionem:apparet ex conie- cturis malitioſe peti reſtitutionẽ& cauſam impediendæ exe- cutionis:aduerſarius offert cautionem, interim ſententia mã- dabitut executioni. Hac æquitate temperatur rigor iuris ciui- lis. Sed longius receſſerunt mores noſtti à iure ciuili, quam iu-
re pontificio vt dicitur. Hoc iure vtimur in Gallia, vt non dif-
feratur executio ſententiæ. Vſu compertum eſt ſolere has re- ſtitutiones impetrari morãdæ ſolutionis,& executionis cau- ſa. in l. z. C. de falſ. Damnatus ergo cogitur ſoluere lite pendẽ- te ſuper reſtitutione.Summouetur exceptione is, qui reſtitu- tionem impetrauit: quæ exceptio dilatoria eſt,& inter fines non recipiendi numeratur. b
Aa§. Soluiſſe. PRfÆLECTIO VII.
I TLpianus interpretatur eam partem edicti, in qua ſolu-
tionis fit mentio,. Ait prætor. ſupra. Sed quomodo ac- cipiatur hoc verbum, ſatis ante docuimus. Addendum eſt no- xæ deditionem pro ſolutione eſſe in actione noxali, l. miles. infra eodem. Huc pertinet quod dicitur in§. præterea. Inſtit. de act. non minus abſoluendum eum, qui noxæ dedit, quam
qui reſtituit. Atq; ita ſuppletur interpretatione cdictum præ-
Franc. Duareni Comment.
toris de metu, leg ſi cum exceptione. 14.§. quatenus. qe co quod met. cauſ.Alij alitet interpretantur, quaſi noxales adii. nes ſint arbitrariæ. Ego, iam octodecim anni ſum, oſtendiin hac ſchola quam falſa ſit ea opinio: ac noſtram ſententiam ſe cuti fere ſunt eruditi, qui poſtea ius ciuile interpretati ſunt.n- de quæritur, Si quis dederit noxæ ſeruum in quo vſusfcuc.a.
lienus eſt, an ſit liberatus? Ait Vlpian. poſſe adhuc agiiudicani
qui ſoluit hominem in quo vſusfru. alienus eſt, l. cum quis.32. S. qui hominem. de ſolutio.quoniã non fit perfecte accipien- tis. Quoties aliquid iuri rei deeſt, adhuc res peti poteſſ, l.6 rem meam. 20. l.etiam. 1 7. de ſolut. Et hæc ſententia Celſier. tat plene deſcripta in l.ſi hominem. 69. de ſolut. Inſcribitur, Celſus lib. 24. Digeſto. Oppon. l. locum.§. proprietatius ſupra de vlufr.vbitenetur vſufructuarius ipſe, quaſi proptie- tarius omnino ſit liberatus: idque videtur conſentaneumt. tioni.nam proprietarius facit quod in ſua poteſtate eſt. Varia ſunt ſolutiones apud Accurſ.& alios. Exiſtimo duplicitemt. dio conſuli ei, qui noxæ accipit. Nam in primis poteſtagets judicati, vt hic dicitur aduerſus proprietarium. Item ſifru- ctuarius petat, poterit eum ſummouere, niſi ſoluerit æſtima- tionem litis pro parte ſua. Nam certum eſt actione noxalite- neri etiam vſufructuarium. leg. ſi cum vſufructuario. ſupraſi ex cauſ. noxal. agat. l. ſi ex duobus. 17.§. ſi plures. ſuprade no-
xa. act. Rurſus opponitur lex, ſi oleum.§.& ſi tu ſeruũ.de dol.
vbi datur actio de dolo non iudicati, in ſimili ſpecie loquitut de ſeruo pignerato. Sed eadem eſt ratio in ſeruo cuius eſty· ſusfructus alienus. Reſpondeo diuerſas ſpecies eſle: quo- niam hic damnatus fuit reus noxali iudicio: Quare merio competit aduerſus eum iudicati actio. Verum m5.& ſim ſeruum. nulla fuit condemnatio. Vltro dedit reus noxa ſeruum& abſolutus eſt. Omnia iudicia ſunt abſolutoria..vyl- tim. lnſti.de perpetuis& tempo. actio. Itaque ſolaſupereſta- ctio de dolo.
Adl. Ait prator. Interpretatur Vlpian. verba edictiqus coniungenda ſunt cum ſuperioribus.§. ait prator. Oſtendi pretorem proprie loquutum non eſſe, cum meminit iari- dictionis, debuit dicere Notionis. Iuriſdictio eſt magiſtratu- um qui non iudicant, ſed iudicia dant, niſi extra ordinem: no- tio complectitur iuriſdictionem quam habent iudices dath ſi ne iuriſdictione. leg. notionem. de verbo. ſignificat. Dehac re diſſerui ſatis fuſe in ſuperioribus, ſub titul. de iuriſdict. O- ſtendi iuriſdictionem conſiſtere magis in iudice dando,quim in iudicando, ſecundo ius antiquum, leg. imperium, ludici licentia dandi, l. 1. eodem. titul. iudices lirigantibus dare. Co. gnoſcebant magiſtratus de quibuſdam cauſis extta ora· nem, l. 1. de extraord. cog. leg. i. de rei vindic. leg pecuniæ vet- bum.§. actionis. de verbo. ſignific. Et hoc oſtendit ſatisbie locus Vlpiau. Si officium prætoris eſſet iudicare; non recte corrigere edictum Vlpian. produceret interpretatione adiu- dices datos. Sed ideo reprehendit eum, qui concepit edictum, quoniam verbum iuriſdictionis non conuenit iudicibus dr tis, quorum proprium munus eſt iudicare, Scc. Veraeltigr tur opinio veterum de iudicibus datis, quam Accurſi.& Ac curſiani improbant. In eo autem maxime falluntur, ꝗuo putent iudicem datum eſſe eum, cui mandata eſt iuriſdicti Mandare ſuam iuriſdictionem alicui multo plus eſt, quam eum iudicem dare. Is cui mandata eſt uriſdictio, fungitu vice eius qui mandauit.leg. ſolet.de iuriſdict. l. etſi præror: offic. eius cui manda. Eſt locumtenentem ſuum facere, verbo vulgari vtar. Itaqueis, cui mandata eſt iuriſld ctio, 1 bet iuriſdict.& imperium quod cohæret,&æc. l.. de offic.e
cui mand. Poteſt exequi ſententiam, quoniam executiol 3 eſt iuriſdictionis.l. iubere caueri. de iuriſdict. luder datus et bet tantum cognoſcendi& iudicandi facultatem; ſine iu dictione aut imperio. l. Aiudice. C. de iud. Iudiciario undi fungitur. Non poteſt exequi ſententiam ſuam.l. 14ſno in princip. infra eod. Aliæ differentiæ colliguntur exa 4. cis: ego quaſdam ſtrictim commem orabo. Is, cui man 4. cem dare poteſt. l. cum prætor. de iudic. At nonpote nu dare. l. more. de iuriſdictio. Alia differentia, is cui manaꝰ- dicem dat, l.cum prætor. at judex datus iudicem non àAiudice. Hume
Alia differentia, exl.. infra quis à quo appell. Aloc leim⸗
nente Bailliui, non appellatur Bailliuus, quia idem tell⸗
dat. 6

uim hai düüſclenad keacienstan 1 rigunni uralnag rulenite wmilheänn in lerudrint
Netumuſt to deci mn ant dlor aqueldälnd an. Rtdttig it panlt I com mechiw lciorkaft
jertracttren
jruldeunik — impenin gantdun
teyteuin
1
cile poteſt in vniuerſum def niri.
Sed verius mihi videtur hanc ſe
xclligitur: ſed ſi iudicem dederit Bailliuus, poteſt ad eum ap- pellari, Kius Rom. ſfequamur,& veterem Galliæ morem. Nam hodie locumtenentes magiſtratus ſunt regij. Ex iam dictis apparet aptum è idoneum exemplum eſie de iudici- bus datis, qui non habent iuriſdictionem, ſed cognitionem de quauis alia cauſa, quæ non eſt iuriſdictionis, id eſt, propria magiſtratus, qui iuriſdictioni præeſt. Vulgaresinterpretes, qui fere antiquitatis ſunt rudes, nullum poſſuntidoneum ex- emplum afferre: uam ineptum eſt quod dicunt de atbitro cõ- promiſſario. Ex arbitri ſententia hoc iura non datur actio iu- dicati, l.z. ſupra de arbitr. Conſtitutionibus quidem Iuſtinia- ni datur actio ex quibuſdam cauſis, l. ne in arbitris. l. cum an- tea. Cod. de arbitr. Si homologia acceſſerit. Sed abſurdum eſt
verba Vlpiani ſic interpretari, vt ad nouasiillas conſtitutiones teferantur.
AdS. Jiuudev. PRELECTIO VIII.
le etiam locus pertinet ad interpretationẽ edicti: Con- Hrmnauun in edicto accipimus recte.&c.§. condem- natum. ſupra. Si ſententia non contineat certam quantita- tem, non dicitur recte condemnatus. C. de ſenten. quæ ſine certa.Inde quæritur, ſi vt quod habet ex teſtamento,&c. Cer- tum eſt propter demonſtrationem teſtamenti. J. certum. de reb.cred. Similis eſt locus de ſententia.l. in ſententiis./ 9. Si- milia exempla reperiuntur in teſtamentis,& contractibus.J. aſſe toto.77. de hæred. inſtit. Quem hæredem codicillis fece- ro, hæres eſto. l. ſi ita ſcripſero.ʒ 8.de cond.& demonſ. Quan- tum codicillis Titio legauero. l.hæc venditio.§. huiuſmodi. de contrahen. empt. Quanti tu eum emiſti. Quantum pretij in arca habeo, l.vbi autem.§. illud. Vinum veltriticum quodin horreo eſt,&c. ff. de verb. oblig. Ex iam dictis colligitur cer- tam dici ſententiam, quæ referatur ad acta, aut ad ſcripturam quæ apud acta probata eſt l.z. C. de ſentent. quæ ſi. cert. quãt. Lin ſententiis. infra hoc tit. Credibile eſt Vlpia.loqui de teſta- mento quod prolatum fuit in iudicio, aut ſaltem quod reus confeſſus eſt,&c. Confeſſio eſt ex actis iudiciariis. Hic ne- ctunt nodos plerique. Dicunt videri incertitudinem. quia non pronuntiet iudex, vt quod eſt relictum,&c. ſed quod habet. Hæc autem longe lateque differunt: quia fieri poteſt, vt non habeat quod ſibi relictum eſt. L. mperator. 72. de leg. 2. Poſ- ſumus reſpondere non fuiſſe hic controuerſiam an haberet, &ec. forte non inficiabatur ſe habere. Deinde etſ on habeat rem legatarius, tamen cogitur cedere actionibus ſuis. d.J. Im- perator. Cod. de edend. non male dicitur reſtituere quod ha- her a de eſt igitur ſententiam non valere, quæ non continet certam quantitatem. C. de ſentent. quæ ſine certa quant.§. curare. Inſtit. de actio. Proprium eſt ſententiæ, quod dubium eſt, cõtrouerſum, incertum. obſcurum ‚id certum& clarum reddere. Hoe maxime pertinet ad officium iudicis.§. curare. Inſtit. de act. etiamſi de incerta quantitate actum ſit. nam plerunque incerta petitio admirttitur: ſed nihilominus certa ferenda eſt ſententia. Vt ſi quis petierit condemna- ri, quantum ex bona fide præſtari oportet: certam tamen quantitatem iudex definire debet. Quid autem ſit certum aut incertum, facti magis quæſtio eſt, quam iuris. Nec fa-
argum. leg. mora. de vſuris. Hocrelinquitur iudicandum honi& prudentis viri arbitrio. Exempla tamen aliquot proponi vtile eſt docendi cauſa, de
Audus probabilis eſt dubitatio. Quxritur, an valeat haæc lententia: Solue quod debes. Quidam exiſtimant valere, ſi exactis probatoriis appareat, quantum debeatur. Mouen- tut argumento ducto ex hoc capite,& ex leg. in ſententiis.
ntentiam non valere. Mo- uet me in primis, quod VIpian. alibi hoe exemplo demon- ſtrat, incertam ſententiam non valere. l. quid tamen.§. Pom- honinecdh recept. arbit. Quantum ei debes„redde. Nec di- 1 deSe rananecd—„ quantum debeatur: nam iu- um udie Heondiatezren ebeatur. Quomodo ſolebant o-
e, Vt dixj ad l. 1. hic. Ita eſſe, aut non
a. Unè appell. alias incertum eſt ‚quanta fi- des habenda lit te ſtibus, aut tabulis. 1. 3. de teſtamel Lucius.
»——
In Tit. Dere iudicata. 671
de his qui not. infra. Totum hoc pendet er prudentia iudicis-
Cicero pro Fonteio. Nec nos mouere deber quod hic dicitur. & inl. in ſententiis, hæc enim ſimilia non ſi nt. Maior eſt in⸗ certitudo in hac ſententia, Quod debetur ſoluc. In hocexem- plo appatere poteſt ex nuda inſpectione teſtamenti, quid re- lictum ſit, nec opus eſt alia inquiſitione. Sic etiam in exem- plo l. qui ſentenrtiis, poreſt apparere ex formula petitionis. Sed quantum debeatur non cognoſcitur ex ſola inſpectione,& lectione actorum, velteſtamenti: multa plerunque exami- nanda ſunt tam de iure, quam de facto. Similis diſtinctio ex- tat in l. vbi autem.§. illud. de verbo. oblig. Stipulatio hæccer- ta eſt, Vinum, aut triticum quod in horreo eſt dare ſpondes. Hæc eſt incerta, quod mihi Seius debet: Quod ex teſtamen- to mihi debes. Quamuis hæc ſit certa, Quod exteſtamento mihi relictum eſt: facilius& expeditius eſt cognoſcere quid relictum ſit, quam quid debeatur. Ex iam dictis apparer fal- ſum eſſe quod Barto.& cæteri aiunt valere hanc ſeatentiam, Condemno ſi eſt probatum,&cc. Stulta eſt& inepta hæc pro- nuntiatio, vt ex ſuperius dictis conſtat. Sueto. ſcribit in Claud. Cæſar. Claudium Cæſarem ita pronuntiaſſe, ſecundum eos ſe ſentire, qui vera propoſuiſſent. Etait eum conrem ptui ha- bitum eſſe, nec immerito, cum nihij poſſit ſtultius pronunt ia- ti, nihil ab officio iudicis alienius. Quid ſi iudex ita pronuntia- uerit, Vtreſtituatur poſſeſſio aduerlario, quam habebat tem- pore litis motæ? Receptum eſt hoc genus pronuntiationis cap. vlt. de reſt. ſpol. 8in deere. Nec tanta hic eſt incertitudo, vt in ſuperioribus exemplis: nec facile eſt iudicii ta pronun tiare. Facit§. curare. quantum ei poſſibile eſt. Male tamen Accur- ſius,& Accurſiani putant iudicem ita pronnntiare, vti poſſi- detis ita poſſideatis,&c. LI. C. vti poſſid. quia non dirimit con- trouerſiam,&c. Verba hæc ſunt Prætoris iudicem dantis, non iudicis Pronuntiantis. Theophil. Inſtitut. de interdict. in prib. Item receptum eſt, vt pronuntietur generaliter de expenſis- litis, fructibus, acceſſionibus.l.terminato. C. de fructib.& lic. expen.§.. Inſtit. de offic. iud. Deinde in execurione ſententiæ inquiritur quantum impenſum ſit, vel quantum perceptum ſit fructuum,&c. Item index pronuntiat hæredem Tuitium eſ= ſe Ppro tertia parte,&c. 1. non poſſum us, ſupra ſi pars hæredit. pet. non poteſt aliter pronuntiare.§. curare, quantum poſſi- bile eſt. Sic pronuntiat, decem aut noxæ dedere.i. miles. infr. eod. Stichum aut Pamphilum dandum eſſe. Talis eſt petitio, §. huic autem. de action. Nec aliter poteſt index pronuntiare, quia reus non cogitur eligere ante ſententiam, argn. l. miles. infra. Sufficit eam certitudinem eſſe, quam rei& cauſæ natu- ra exigit. Adde ſupradictis, quod in re dubia,& incerta iuderx interdum pronuntiare poteſt ſibi non liquere, l. Pomponius. 36. infra. hoc quomodo accipiendum ſit nos ad eam legem dicemus. b b b
Adl. Miles. 6. FRALECTIO IAN. H= locus continet interpretationem edicti„Condemna- Atus vt pecuniam ſoluat,&c. Ex verbis edicti oritur quæ- ſtio, Quid ſi reus condemnatus non habeat vnde ſoluat to- tum quod debet, videtur totum exigi debere ex verbis edi- cti. Iudicari detinentur carcere donec ſoluerint, L.1. Cod. qui bon. ced.poſſ. dicemus adl. ſi Verbum. infra eod. Sed excipi- untur quædam perſonæ, de quibus adl. ſunt qui in id. inf. Hu- lus generis eſt miles: ius ſingulare eſtpropter fanorem mi- litiæ. Nam& alia pleraque priuilegia reperiuntur eis conceſ- ſa eſſe præſertim ſub tit. de teſt. milir. Hine variæ quæſtio- nes exiſtunt:& quæritur inprimis, an hoc beneficio vtantur aduocarti, doctores„clerici, qui milites dicuntur. Et vulgo id receptum video: quia milirum appellatione continentur. l. aduocatum. C. de aduoc. diuerſ. Jfori. eod.:tit. de magiſtris & doctoribus. l.vlt. C. de inoff. teſtam. Mihi autem hæc opi-
nio probari nunquam potuit, nec etiam vſu recepta eſt. Nam Vlpian. hic loquitur non de quauis militia, ſed de armata
rantum: nec credibile eſt fruſtra hoc adiectum eſſe. Deinde ius ſfingulare non eſt facile Producendum ad conſequen-
tiam, etiam ſi eadem forte ſit ratio.leg.quod vero.ſ upra de le-
gibus. Simile eſt quod dicitur in lege 1. Cod. de iuris& fact.
ignor. Miles exceptionem Peremptoriam opponit poſtrem
—
——— —

672
iadicatam, propter ſimplicitatem armatæ militiæ. loquitur nomina im de armata mulitia: non de hac inermi,& togata: ſic eam vocare ſoleo, alij malunt literatam appellare, exl. pro- ximos. C. de proximis ſacro. ſcrin. Sed ego alias admonui, hoc verburn accipiendum de iis, qui ſcriptioni dant operam. Scri⸗ pſ lib. i. diſpur. cap. 3. Quid de clericis dicemus: Nam& hi mi- liribus comparari ſolent, l. ſacroſanctæ. C. de epiſc.& cler. Sed durum eſt hocius ſingulare extendere interpretatione, vt iam dii, cum præſertim verba adeo plana ſint,& perſpicua. Non loqaitur ſimpliciter de miliria. Præterea iure pontificio ce- dunt, quod fruſtta fieret, niſi totum ab eis exigi poſſet, cap. O- doardus. de ſolut. Scio variam eſſe interpretationem conſti- tutionis illius pontificiæ, verum breuiter narro, quod mihi probabilius videtur, quodque etiam magis probatum cæteris video. Hue pertinet quod dicitur in cap.peruenit.de fideiuſſo. in Decretal. de reditibus clericorum ſoluendum eſſe quod de betur creditoribus. Moribus tamen noſtris eſt receptum vt boua eorum mobilia capiantur. Sed de eo dicemus adl. à di- u0 Pio. hic. Exiſtimo ramen, vbi magna,& cuidens eſt vtili- tas, quod leriprum eſt de militibus produci poſſe ad clericos: vt in quæſtione illa vulgari, an ciericus poſſi donare concu- binæ. nam dubium non eſt, quin alias donatio collata in con- cubinam valeat, l.affectionis. de donatio.ff. Sed excipitur mi- les,l. 3. C. de donat. inter vir.& vxor. Milites meos à focariis ſuis fictis adulationibus ſpoliari nolo. Idem de quacunque muliere, in quam turpis ſaſpicio poteſt cadere. leg.miles ita. õ. mulier. ſupra de milit. teſtam. An ad clericos potrigi debeat, quæritur. Ego vtilitate præſentis tẽporis motus ſæpe reipon- di ex facto donationem non valere. Et eo facilius admittitur ea interpretatio, quia in illis legibus nihil exprimitur nomina- tim de armata militia. Deinde ait Vlpiasn. Suipendia meruerit.
Ex quo apparet honorarios milites,& titulotenus bocbene-
nicio frui non debere. arg. leg. qui ſub prætextu. C. de ſacro- ſanct. eccleſ. Non aſſentior tamen Accurſio,& cæteris, de eo qui in caſtris contraxit,&c. Nam verba Vipiani concipiuntur
in præteritum tempus, qui meruit,&c. Nec contrarium eſt
quod dicitur de teſtamento, l. pen. Cod. de teſtam. milit. Nam alia ratio eſt teſtamenti: quia in caſtris& expeditione non fa- cile eſt militi lolennitatem adhibere,&c. Ergo locus eſt huic beneſicio,& ſi miles amplius in expeditione non ſit. Hoc ac- cipe niſi ignominia miſſus ſit. l. teſtamenta eorum: ſupra de milit. teſtam. l. qui cum vno.§. ignominia. de re milit. l. mili- tes. 5. miſſionum. eod. tit. Sequitur, Eatenus qua facere po- teſt. Hæc verba interpretatur Vlpia. inl. in condit. dereg. iur. Non totum quod habent extorquendum eſt, ſed iplarum ra- tio habenda, ne egeant. Sumptaex l. ſunt qui. VlIp.lib. 6 3. ad e- dict. non cogitur,&c. Quid ſi vlero ſoluerit? Exiſtimo repete- re non poſſe, l. nam& maritus. de cond. indeb. Sed de his ple- nius ad J.ſunt qui.hic.
AdSs. Dacem. Locus eſt pertinens ad interpretationem edicti, Condemnatus vrt pecuniam ſoluat. Quid debeatur, debetur id quod in condemnationem deductum eſt. Ta- mnen ſ quis ſit ex cauſa noxali damnatus, liberatur noxæ dedendo. Quid ergo ſiiudex ita pronuntiauerit, decem, aut noxæ debere. Hæc enim eſt ratio pronuntiandi vſitata, Inſtit. de offic. iud. in princ. Quid poſſit exigi actione iudica- ti, ait Vlpian. decem tantum in obligatione eſſe. Actor igi-
tur recte decem petet. Quamuis alias illud aut illud peti de- beat diſiunctim,§. huic autem, Iaſtit. de action. Verum cum ita iudex pronuntiat, non intelligitur mutare naturam ob- ligationis. Videtur hæc verba cuiuſdam declararionis cauſa adieciſſe, vt admoneat poſſe liberari reum noxæ dedendo. Hoc autem beneficium habet reus, donec iudicati actione conueniatur. l. idem veniunt.§. idem recte. de petit. hæred. Proprium hoc eſt actionis noxalis: alias id quod eſt in ſo- lurione, poteſt ſolui vſque ad litem conteſtatam in cauſa principali l. ſi quis ſtipulat. fuer. decem in melle. de ſolutioni- hus. Oppoo.l. Paulus reſpondit. infra. Species diſſimilis eſt:
diſſimilitudo ibi à nobis declarabitur. An idem dicemus, ſi quis ſtipulatus ſit decem, aut noxæ dedere? Ait Vlpian. vtrun-
que deberi ſub alternatione,& alterutrum peti non poſſe.§. huic autem.Iaſtit.de actio.Stipulatio mutat naturam obliga- tionis, non ſententia. Ratio diuerſitatis, quia in ſtipulationem ſingulæ partes per ſe veniunt. Siue quis ſtipuletur decem, ſiue
Franc. Duareni Comment.
noxæ dedere, valet ſtipulatio. At ſi iudex pronuntier ſ ter noxæ dederę, non valet ſenteutia, contra ſolttum rum ordinem. Inſtit. de offic. iud. in prin. Dixerit aliqui refert an dicamus eſſe in obligatione, an in ſolutione ſemper debitoris eſt electio. l. plerunque. de iur. dot. ſententia, ſiue ſtipulatio. Ideo inanis videtut eſſe hæc qiti 1
tio. Reſpondeo, otioſam non eſſe hanc diſpuxa ionen,. mum propter rationem petendi ex ſententia petuntur* cem ex ſtipulatione vtrunque. Deinde ſi poneremusexſen. tentia vtrunque deberi, ſicut cum quis ſtipulatur illuq autil. lud, mortuo altero non hberaretur reus, l. Græce.. ſ u Stichum. de fideiuſſor. Hic autem mortuo ſeruo lberan reus. l. ſi plurimum ſeruus.§. vl. de noxal. Vtrunque non enn obligatione principaliter, ied pecunia debetur propter ſeni quia eſt in ſolutione tantum..
mplici. udcio. §, uid : Nam ſiueſt
Ad S. Qui iudicati. PRTLECTIO X.
Nterpretatio edicti, Actionem dabo,&. Ideo datut 3 quia inciuile eſt propria auctoritate res capere,&c. 4G ctio dicitur iudicati. Hoc nomẽ ſorrita eſt àiudicaro, quiad tur ex iudicato. Accurſ. ait in factum agi, quaſſ nullaſrpro- pria actio. Sed proprium nomen eſt huius actionis id, de quo jam diximus: non minus quam ex empto, er ſtipulatu, e reſtamento: nam ita lo quuntur paſſim lureconſulti. itaqs non eſt neceſſe confugere ad actionem in factum, l. 1. fupta de præſcrip. verb. Mouit autem Accurſ. lex, actoris. Cod. èe reb. cred. Ad ſimilitudinem iudicati actio in factum compe. tit. Verumilla lex magis iuuat contrariam opinionem. 0- ſtendit in factum agi ex iureiurando, ſicut agitur iudicatier ſententia. Iuſturandum ſimile eſt quadantenus reiiu iicate, ſed d ffert tamen, l. 1.& z. ſupra de iureiur. Actio exſemten- tia arbitti eadem ratione dicitur in factum, leg. cum antea.(. de arbi. non per omnia ſententia eſt, leg. quid ergo.§. excom. promiſſo. de iis qui not. infa. Oppon. l. ſi familiæ. Cod. famil erciſc. Vbi cohæres cohæredi tenetur re euicta, actioneptæ- ſcriptis verbis. Reſpondeo rebus diuiſis,& traditts hincind? factam eſſe executionem,&c. ideo iudicari non agitur ſed:- gitur ex ſtipulatu, ſi fuerit interpoſita ſtipulatio de euictio. ne,&c. Quaratione cautiones interponuntur in executio- ne nonnunquam, l. 5. de verb. oblig. Sinon fuerit interpol- ta ſtipulatio, videndum eſt, an contractus ſit nitus, ex quo:- liqua competat actio, ſicut in ſpeciel. ſi familiæ. famil. fun. feci. dic. Contractus quidam eſt nomine proprio carens quaſi quædam permutatio rerum: ideo præſcriptis verbvag tur. Hodie non eſt magnopere laborandum de nomines- ctionis: agi ſolet in factum, non expreſſo nomine, Xc. k autem vtilis admodum hæcactio. Primum, quia non quært tur niſi an iudicatum ſit. l. poſt rem. 16. hic. Sicut in actione exiureiurando, S. item ſi quis poſtulante. Inſtit. de actio. Ali vtilitas eſt, quia per hanc actionem petitur executio ſenten tiæ. arg. l.cum antea. C. de arbitr. Quod accipiendumeſtf- cundum tempora luſtin. quia magiſtratus tunc cognoſcebat & actiones apud eoſdem inſtituebantur, qui& poterant ete⸗ qui ſententiam: ante illud tẽpus non erat eiuſdem& judicatt, & exequi. Iudices datià prętore cognoſcebant: lidem non exequebantur, l.à diuo Pio. infr. eod. Adibatur magiltrand qui extra ordinem exequebatur ſententiam, l. ſ hignoe euict. Dicemus ad l. à diuo Pio. an ſit neceſlarius ordomd ciarius,& quæ cauſæ cognitio, dicemus alio loco magsidh neo. Hinc annotandum eſt, non ſufficere ſententiam ſed 3
. 3„....-. ceſſariam eſſe executionem eiuſdem per maFirne u icit
ſua, l. nonſt
detur.õ. qui iuſſu.de reg.iur. hæc ſententia confirmatur 3.
bus locis:vnus eſt in l. dotis. C. ſol. matr. Ing eciendinh 1 ſeſſionem rarum dotalium ſine authoritate competenne 0
dicis, nullam habes facultatem. Alter eſt in!. bigae en de pign. act. Creditor citra conuentionem aut præl
2 4«*.. olt 4 iuſfionem, res debitoris arbitrio ſuo aufette non pole-
Nouſt.
——ÿ—
———

Cerlid ln, 85 b zpet A 1 itim d1,glal dlh usachaiig bto el tun lureconit 1 tiafaäm
llevacend iontäne tam qpiunn beutaniie danteaurit eiur. Aabate
um legorn Soquärge wlifmixdl te egichatta Ami
dicqidonsn affipubiie ponuntufh Sinoplrtim
1
dusſt nicag Gfarie nn nige proua relthäne tandum knñ eloroci mum uu „ hie geris
—
In Tit. Dere iudicata.— 473
Non videtur tamen permittendum, vt poſſidenti, ac reſi- ſtenti vim adferat. argumentol. non eſt lingulis. de reg. iu- ris. Obſeruantur aliqui caſus, in quibus executio ſententiæ non eſt neceſſaria: veluti ſi lententia contineat abſolutio- nem. Sufficit exceptio rei iudicatæ, de qua titul. eſt infra ſe-
aratus ab hoc titulo, argumen. eſt l. i.§. ſi debitor. vt in poſ. e Si debitori liberatio ſit relicta, non eſt exigenda cautio.
uia habet penes ſe legatum,&c. exceptione doli vti po- teſt. Et ſane prætor in edicto loquitur de condemnato, l. 4. ſupra.idem in pronuntiatione, aut declaratione iuris alicuius, in quo factum nullum requiritur. Prætor loquitur deo eo, qui pecuniam ſoluere debet.Si iudex pronunciauerit Titium dominum eſſe,&c. in actione reali, l. bomponius, de procur. hæc ſententia trahit ſecum executionem, niſi de poſleſ. tranſ- ferenda agatur. Puto tamen vtilem hic eſſe actionem iudica- ti,& competere ex edicto argumen. l. nã poſtea.§. vlt. de iu- reiur. Vtile hoc eſſ victori, ne denuo cogatur probare ſe do- minum eſſe. Sed interim pro domino habetur, abſque vlla executione, l. ingenium. ff. de ſtat. hominum, J.res iudicata. de reg. iur.
Aad S. iudicati. PRæÆLECTIO XI.
OEpta eſt diſputatio de actione iudicati: pergit Vlpian. Cs ait eam perpetuam eſſe. huiuſmodi quæſtiones fere tractantur de quacunque actione, an ſit perpetua, an tem- poralis:an rei per ſecutionem contineat, an pœnam:an tranſ- eat ad hæredem,&c. Dabitatio autem probabilis eſt in a- ctione iudicati: quia videtur naturam retinere veteris actio- nis ſuper qua iudicatum eſt. Quæ modo temporalis eſt, mo- do perpetua eſt,&c. Diſtinguuntur actiones ciuiles à præto-
riis. Iaſtitut. de perpet.& temp. leg. in honorariis. 34. deob-
ligat.& act. Vlpian. hic oſtendit hanc actionem propriam na-
turam habere: nec refert qualis fuerit vetus actio. Quod
apertius declaratur l. 3.§. idem ſcribit. de pecul. Non origo, inquit, ſpectanda eſt, ſed ipſa iudicati velut actio. In iudicio quaſi contrahitur. Simile eſt, quod dicitur de conſtit. pe- cun.l. item illa.. quod adiicitur, de conſtitut. pecun. Si ob- ligatus actione temporali conſtituerit,&c. Oppo. l. ſi eum. §. qui iniuriarum. ſupra ſi quis cautio. actio ex ſtipulatu quæ ſurrogatur in locum actionis iniuriarum, naturam eius reti- net: non tranſit ad hæredem. Reſpondeo, hæc diſſimilia eſſe, vbi ſtipulatio ludicio ſiſti, interponitur propter actionem, quæ ad hæredem non tranſit:& ipſius litis experiendæ gra- tia. Qud opus eſt, iudicio ſiſti cum, in quo iudicio damna- tinon poteſt? Ex iam dictis naſcitur quæſtio, an per ſenten- tiam fiat nouatio, ſi ſententia continet condemnationem: nam de abſolutione non dubitatur. Et certum eſt proprie nouationem non fieri, quia manet vetus obligatio. l. 1. infra eod. de nouat. Sed poteſt dici nouatio, quia veteri obligario- ni noua accedit. leg. aliam. de nouat. huc pertinet quod dici-
tur inleg. nouatione, de nouat.& in leg. lite. devſur. Quas
duas leges coniungo, vt olim coniunctæ fuerunt apud Pau- lum lib. 7. ad edictum. Exillis legibus coniunctis duco ar- gumentum: Nouatione facta vſuræ non currunt, lite con- teſtata vſuræ currunt. Ergo litem conteſtando non fit no- uatio. Sed plenius de hac re tractatur ad leg. 1. C. de iudic. Quæritur etiam, an hæcactio ſit ciuilis, an prætoria. Pleri- que dicunt actionem ptætoriam eſſe, quia oritur ex edicto Ptætoris. l. 4. ſupra eodem. Quod ſi admittamus, nulla erit actio non prætoria: edicto prætoris continentur omnes a- ctiones. l.2§. eodem tempore. de reg. iuris. Prætor actiones dabat, etiam quæ ex legibus competerent, actionem dabo, Rec. Dabat autem quaſdam legibus,& iure ciuilie alias ipſe nouas introducebat. Scripſi ad l iuriſgentium. de pact. Qui oc non intelligunt, magnis erroribus ſæpe implicantur. Er- B0 non iudicatur actio prætoria, ex eo quod datur à præto- re, vel prætoris edicto proponitur, Si veteres leges extarent, non laboraremus. Sed credibile non eſt rem tantam quæ ad iudiciorum executionem pertinet, legibus omiſſam eſſe. lllud e un argumento eſt, quod dicitur perpetuam eſſe,& ad hę- 8 gauditesbee Ble ſunt ſigna actionum ciuilium pro- er ju taatt 4 al t.& tempor. deinde lege 12. tabul. lice- ucetei carcerem. docet Gellius lib. 20. cap.
1. Multo magis aduerlus eum expetiri iudicio, quod eiuilius ac humanius eſt. Adl, lutra.⁷. Aius interpretatur edictum prætoris de tem pore. Nam (A facta mentio temporis in edicto. dixi ad leg. 4.§. ſi quis condemnatus. ſupr. Naſcitur ergo quæſtio ex edicto, an interim poſſit reus ſoluere, vel ſe aliter liberare. Pone ita, condemnatus intra dies 30. ſoluere debet. Et ait Caius poſſe: quia pro iudicato,&c.l. quod fauore. C. de legib. interpreta- tio eſt ex mente legislatoris, quamuis ſubtilitas verborum repugnare videatur. l. ſcire leges. de legibus. Hi loci commu- nes obleruandi ſunt, qui ad interpretationem pertinent: in qua verſatur ars noſtra. Facit lex, quod in diem, de ſolut. I. ſi ita telictum.§. Pegaſus, de leg.. Et eſt locus proprius de hoc tempore iudicati in I. ſi cum militi.§. cum intra, de compen- ſation. Opponitur compenſatio etiam intra diem iudicati.
Aal Sihomo,r.
I Oecus de officio iudicis in pronuncianda ſententia. Cer- L um eſt officium iudicis hoc eſſe, vt debentem conde- mner, non debentem abſoluat.§. 1. de offic. iudic. Inſt. Inde quæritur, ſi homo petitus, S&ec. Dubitatio hinc oritur, quia interitu liberatur debitor, ſine culpa ſua. l. ſi ex legati cauſa.
23. de verb. obli.l. quod te. de reb. cred. Quare videtur abſol-
uendus eſle. Facit. vltim. Inſti. de perpet.& temp. Paulus ta- men ait, abſolutionem non eſſe faciendam,&c. Sententia fe- renda eſt, non propter rem, ſed propter fructus rei. Duo ſunt alii ſimiles loci einſdem Pauli: vnus eſt in. ſi ſeruus, infra iu- dic. ſol. An fideiuſſores pro lite datiteneantur, dubi tatur, quia nulla iam res ſit. Expedit fructuum nomine rem iudicari. Alter locus eſt in l. vcique. de rei vindic. Vtiq; mortuo ho- mine, neceſſaria eſt ſententia, propter fructus,& partus,& ſtipulationem de euictione. Hic mihi videtur efſe verus ſen- ſus, quamuis alii plerique aliter interpretentur. Quorum ob- iectis reſpondendum eſt. Primum obiicitur litem hic conte- ſtatam fuiſſe, ideoque reum non liberari mortuo homine. d. Iſi ex legati cauſ.Itaque dicunt iſti condẽnandum eſſe reum ad æſtimationem hominis,& fructus- quam ſententiam ad- iuuat lectio Florentina. Ssd fructuum hic fit mentio, quaſi dubitatio aliqua fuerit de fructibus. Hoc argumentũ magni
eſlet ponderis, ſi verum eſſet, moram ſemper fieri lite con-
teſtata. Qui probabilem habent cauſam ad iudicium pro- uocandi, non dicuntur moram facere. l. ſi quis ſolutioni. de vſur. l. paratum. eod. tit. l. qui ſine dolo. de reg. iut. forte ſue- ceſſit in locum debiroris is, qui conuenitur:& ideo iuſtam habet ignorantiæ cauſam. l. qui in alterius, eod. Aliud obie- ctum: Actione principali non ſubſiſtente, de fructibus co- fnoſt, aut iudicari non poteſt, l. eos. C. de vſur. l. 4. C. de poſ.
qui per colluſionem. de act. l. centum Capuæ. de eo quod cert.l.terminato. C. de fruct. Reſpondeo, homine ſoluto aut mortuo, non poteſt inſtitui actio. Sed cœpta actio durat, nec finitur inſtantia, S&c. hinc apparet quam diſſimilia hæc ſinr. Hoc receptum eſt propter vtilitatem, cum lis cœpta e- rat. Aliud obiectum. Repugnantia hæc videntur eſſe: non deberi æſtimationem, quaſi mora facta non ſit,& deberi fru- ctus, quaſi mora facta ſit. Reſpondeo, quantum ad fructus attinet, eos deberi indiſtincte poſt litem conteſtaram. l. vi- deamus. de vſur. l. cum fundus. de reb. cred. N ec diſtinguitur an reus iuſtam habuerit cauſam litigandi, l. ſed& ſi lege.§. ſi ante. de petit. hęred. Sed non ideo tenetur reus ad æſtimatio- nem poſt interitum rei. Ratio diuerſitatis afferri ſolet, qu a prudentis hominis eſt lite mota conſiderare euentum iudicii. qui dubius eſt,& fructus conſeruare,&c. Quæ ratio ceſſat cum agitur de periculo interitus. Nec debet proprer metum huius periculi temere indefenſum ius ſuum relinquere. J. illud. ſupr. de petit. hæred. De ratione pronuatiandi quæri-
tur apud Acccurſ. Et certum eſt ita pronunciandum, vt reus
non æſtimationem præſtet, ſed fructus,&c. Pa teſt pronun- ciare, ſe ideo condemnare ad fructus, quia conſtat reum de- biturum fuiſſe hominem, ii non deceſſiſſet lite conte ſtata. Summa, Mortuo homine poſt litem conteſtatam, non fini- tur inſtantia, ꝓpter fructus,&c. Nã ſũ marumhi vitioſũ eſt.

674 Franc. Duareni Comment.
Adl. furioſ. 9. PRfLECTIO XII.
r Ocus de officio iudicis in ferenda ſententia:& pertinet ad interpretationem edicti, Condemnatus&c. l.4.S.Con- demnatum. ſupra. Quxæritur, an valcat ſententia pro f urio- ſo dicta. Certum& indubitatum eſt in furioſum non vale- re: quia eſt abſentis loco. l. de vnoquoque. infra eod.l..5. furioſus. ſupr. de iur. codicil. ſed dubitatur de ſententia pro furioſo dicta. Ait lureconſul. ne furioſo quidem dici poſſe. quod pleriſq; durum videtur: nam quod fauore furioſi con- ſtitutum eſt, non debet in eius perniciem conuerti, l intra. ſupra. Quare nonnulli interpretantur etiam idem in eum: ſed vis verborum repugnat huic interpretationt-. Ego adhuc iuuenis ſicinterpretatus ſum, quafi iudex furioſus non boſſit
ſententiam dicere. l. cum furioſus. 3 9. ſupr.de iudic. Seque- bar regulam, quæ tr
adicur de ambiguitate explicanda, l. in ambigua. ſupra de legib. Nunc mihi probabilior videtur recc. pta interpretatio, ſen
tentiam pro furioſo dictam non valere:
conuenit enim proprietati verborum, nec aliena eſt à ratio- ne. Nam furioſus habetur loco abſentis, d. l. z.§. furioſus. de iur: codicil. l. diem.§. coram. de recept. arbit. Abſenti autem ſententia non recte dicitur, l. ertum. S. ſi quis abſente. infra. de confeſſi lic locus me ſententiam mutare coegit· Magis hic reſpicimus ad ſolennem ordinem iudiciorum, quam adcom- modum litigatoris vel furioſi. Ordo iudiciorum ſeruandus eſt, leg. prolatam. C. de ſentent.& interlocut. Hodie ſenten- tia dicirur pro abſente, qui rite vocatus eſt ad iudicium: ſi ap- pareat ex actis eum bonam cauſam habere. Hoc eſt indu- ctum noua conſtitutione luſtiniani, I. properandum.§. ſin autem. O. de iudic. ea conſtitutio eſt edita Lampad.& Oreſte coſl. Eſt& alius caſus, in quo ſententia fertur abſente accuſa- tore, l- quamuis indubitati. O. de adulter. Miles ab excubiis euocandus non eſt. Oppon. l. non eo minus. C. de procurat- Sententia valet pro fœmina minore, quæ defenſa non fuit in iudicio: Minotibus ætas in damnnis ſubuenire, nonin re- bus proſpere geſtis obeſſe conſueuit. ldem& de furioſo di- cendum videtur, quia comparatur minori, l. Fulcinius.§. pla- ne. quib. ex cauſ.in poſ.eat. b
Reſpondeo, aliam eſſe caulam furioſi, quam adoleſcen-
tis. Furioſus habetur loco abſentis omnino, vt iam dixi: mi- nor adultus non poteſt dici omnino abſens, cum ipſecau- ſam luam, vel per ſe, vel per alium defendit. d.l. non eo minus. Furioius comparatur pupilllo& infanti, magis quam adulto. dict. leg. Fulcinius.§. plane. pupillus infans nullum intelle- ctum habet.l. pupillus. ſupra de acq. hære. Ildeorecte com- paratur furioſo, quamuis non omnino ſimilis ſit. Eſt aliqua d fferentia pupilli& furioſi. l. in negotiis. de reg. iur. Furioſus nullum negotium contrahere poteſt: pupillus omnia nego- tia tutore auctore agere poteſt. Pupillus aliquem haber in- dellectumn, ſi infantiam exceſſerit, furioſus nullum. l. furioſi. dereg. iur. Et eſt illaregula ſumpta ex leg. pupillus. de acqᷓ. hæred. Apparet ex inſcriptione capitum, Paulus lib. z. ad Sa- binum. DPrærerea opponiturl. ſi à furioſo⸗z 3. infra de oblig. & act.l.ſi à furioſo, de reb. credit. vbi acquiritur obligatio fu- rioſo ex quaſi contractu. Vnde videtur idẽ dicendum in ſen- tentia. Iudicio quaſi contrahit.l. z.5· idem. de pecul. Reſpon- deo furioſo acquiri obligationem, ex qua cauſa acquireretur abſenti& ignoranti, dict. leg. ſi à furioſo. Id accidit interdum vt acquiratur abſenti& ignoranti obligatio: ſed in ſententia id locum non habet, quia publice expedit ordinem iudicio- cum ſeruari,d.l. prolatam, 3
Adl. Qui cum ſL. 10.
1 Ocus eſt pertinens ad interpretationem edicti. Quxri- tur quid ſoluere,& quantum debeat condemnatus. Di-
xi quoſdam eſſe„à quibus ſolidum non exigitur, l. miles. hĩic.
Hic locus illi ſimilis eſt. Pro cuius declaratione ſciendum eſt, filiumfamil. ex omni contractu obligari,&c. leg. tam ex. de iudic. l. filiumfamil. de obligat.& act. i. ſi quis cum. de pe-
cul. Excipitur mutuum, propter S. C. Maced. Item votum.
I. ſi quisrem.§. voto. de pollicit. Sitamen filiusfamil. emanci- patus fit, aut exheredatus, non tenetur niſi eatenus quate- nus facere poteſt. Id expreſſum eſt edicto prætoris, leg. 2. ſupra quod cum eo. l.& exheredatum. 49. infra eod. vbiid
———
plenius declarabimus. Prætor autem edicto ſuo addit, Caue a cognita. dict. l. 2. nam interdum condemnaturin ſolido. Exemplum hic eſt, cum ſe patrẽfamil, mentitus eſt,&c. lq 1 dicitur in leg. 4. fapra quod cum eo. Punitur Proprerme 6 dacium ſuum. Hoc autem non eſt accipiendum de eo 3 falſo dixit ſe patremfam. fortaſſis aliquo errore ductus ¹ d qui dolo& malitia fecit. Iureconſultus hic loquitur d eo
qui fingit. Quod verbum in malam partem accipitur: ſem inl. 4. lupra, quod cum eo. Mentiti nemo dicitur ſine dol
& fraude. Oſtendit Nigidius Figulus apud Gellium lib. ii G 11. Quimentitur, ipſé non fallitur, ſed alterum fallere do. natur: qui mendacium dicit, ipſe fallitur. Vir bonuspraſta. re debet ne mentiatur: prudens, ne mendacium dicat. Huc pertinet quod dicitur de vaſallo in lib. z. feudorum. iit. 26.ſi Je feu. defun. conten. ſit inter dominum.§. ſi vaſallus. Liya-
ſallus ſciens abnegauit feudum, illud amittit: ignorantiſub-
uenitur: dubitans debet dubiranter reſpondere. Quxiitmr an quod hic dicitur de mendacio, producendum ſir ad ios caſus, Receptum eſt producendum non eſſe: quod& mibi probatur. Nam ius ſingulare eſt, quod non debet extendi J. quod vero. ſupra de legib. Caſus igitur iure expreſſi dügen. ter notandi ſunt, quibus ob mendacium quis ius ſuum amit. tit: veluti in l. ſed hoc ita. 2 2. infra eod. Siquis negauerit ſ ſocium eſſe,&c. Alius in leg. ſi dubitatur.§. ita demum. def- deiuffor. Non permittitur beneficium diuiſionis, ſi negat ſ fideiuſſiſſe. Alius in J. vltim. ſupra de rei vindicat. Qui negat ſepoſſidere, transfert poſſeſſionem in aduerſarium. Aliusin 1. 1. C. ad Macedon. mentiens ſe patrẽfamil. amittit exceptio- nem Senatuſconſulti. Alii ſunt caſus, qui poſſunt legendo obſeruati: ſednon producuntur ad cõſequentiam, vtiamd- xi. Non omnia quæ peccant homines, legibus complectun- tur. Conuenient legislatores quedam hominum peccaua quę videntut ſanari facile non pelte Nnds dicitur in l. etſi quis.9, diuus. de relig: hæredem, qui prohibet funerari abeo, quem teſtator elegit, non recte Belhe:pœnam tamen in eum ſia- tutam non eſſe. Valeria lex apud Liuium lib. 10. Imptobefa- Kutm videri. Sic de mendacio videtur dicendum eſſe. Tanua eſt vanitas in vita humana, vt omnia omnium mendacia non poſſint puniri ſine maximo incommodo. Adge quodſctbi Seneca de actione ingrati.
Aadl. ſialendi. 11. PRELECTIO XlIII.
Condemnat ad æſtimationem in obligationibus f⸗ ciendi. l. ſi quis. infra eo. Cuius temporis habenda ſit tatioin æſtimatione in eunda: nam tempore mutatut, ac vatiatur æ- ſtimatio, l.pretia rerum. 63. adl. Falcid. Videtut ſpectandum eſſe tempus accepti iudicii, quia ſtrictum eſt iudicium.l. cum fundus. de reb. cred. Celſus tamen ait ſpectandum temps ſolurionis, quod anteceſſit litem conteſtatam, quia eo tem-
ore nouiſſimo ſolui potuit. Factum ſolui poteſt vſque ad calendas, poſt ealendas pecunia eſt in obligatione, dichleg 1 quis.. ſtipulat. non diuiduntur, 72. de verb obli. Poſt moram 4r quædam transfufio obligationis,&c. l. obligationum ete. §. vltim. de oblig.& act. Nec obſtat quod admittitut puigr tio moræ vſque ad litem conteſtatam. l. ſi inſulam. de retbor. oblig. Id enim fit repugnante mero iure, proprer æquitatem, & humanitatem. l. ſi feruum.§ ſequitur.de verb. obiig;gt Aiure illo non recedimus, cum quæritur de æſtimationc,&c- hic mihi videtur eſſe ſenſus verborum. Ex eoꝛnim tempun &c. Idem alibi dicirur de obligationibus dandi. 5i quis pro- miſerit dare vinum calendis. Interdum enim veniendũ ettac xſtimationem: debitor forte non habet vinum, vclerec- tor non vult poſt moram vinum habere. Et hoc calu ſe. ctatur tempus calendarum. l. vinum, ſupra de rebus credit. dem dicitur in l. vltim. de cond. tritic. Qu id ſitempus zdi ctum non ſit? lulia.ait in dict l. vinum. ſpectandum eſſe tem 4, 3,,... 4 Sed magha pus iudicii accepti. Idem in l. vltim. de cond. trit. Occ ljdlor iuris varietas hic reperitur: nec vllus locus creditur difficillc
1 Ocus de officio iudicis, in pronuntiatione ſenteptix.
explicatu in iure ciuili. Modo tempus litis conteltatæ, udicatæ,
num. modotempus contractus. modo tempus rel! d eact empe
J. 3. de cond. trit. leg. ratio.§. ſi per venditotemd vu⸗ 4. 3. dEgong. tels. 1

d
nelle: gucte lure exptelt 6
gui 1 lua iqui re TäHriateme rincicn Ou
deane dilaniite quipolumta quentim ii egdu orit owinungeng ſicirninlag uneruicng mtamenuend ald e.W
düulensim
dicencunthl mwium mentan
lo. Acgegwid
MIl-
ntiatiobe mn oblguini Shabeochlg
gtatuh isn
Videuuipie ꝛetiucui
canin
dligrioe 1 n
“
In Tit. Dereiudiicata. 675
Valgares interpretes ita nodum expediunt, vt dicant hæc o- mma tempora ſpectati debete. Et eius temporis habendam eſſe rationem, quo res plurimi fuit poſt moram: vulgo di- cunt, Quanti plurimi. Diſtinguunt tem pus à quo, tempus ad
quod. Interpretantur legem, vinum, de lite conteſtata: niſi
vinum carius fuerit alio tempore. Sed hæc interpretatio ma- nifeſte repugnat verbis luriſconſul. deinde iniquitatem con- tinet, quia poteſt magaum ſpatium temporis intercedere in- ter moram,& ſententiam: nec poſſunt tamdiu res aſſeruari. Itaque nihil adrem pettinet, quod adducitur ex leg. cum fun- dus. de reb. cred. l. præterea. de rei vind. vbi dicitur reſtituen- dum id eſſe, quod habiturus eſſet actor, ſi litis conte ſtatæ tempore ſolutus fuiſſet. In vtraque lege loquitut de fructi- bus,& acceſſionibus, quas proculdubio habiturus eſſet,&c.
Fructus qui proueniunt ex re quoque anno cedunt in vtilita-
tem poſfeſſoris, qui feuitur, quandiu manet ipſa res. Non ea- dem eſt ratio æſtimationis vini& frumenti: quia vinum non feruatut tanto tempore,&c. Sic etiam reſponderi poteſt ad leg. luliaaus. 17. de rei vindicat. vbi dicitur fructuum ratio- nem vIque ad rei iudicatæ tempus ſpectandam eſſe. Longe diuerſa eſt ratio fructuum, quam æſtimationis in hacre: fru- ctus colliguntur ſingulis annis quandiu res durat. Aliis qui- buſdaa argumentis veuntur: ſed non magni ponderis ſunt, vt oſtendimus ad leg.vinum. Certe vſu forenſi recepta non eſt vulgaris opinio: repudiatur à iudicibus propter iniquita- tem ac duriciem: dicunt ſe ius Romanum non obſeruare. Mihi etiam hoc commentum non probatur, quia non tan- rum ab æquitate mihi viderur alienum, ſed etiam à ſenten- tia veterum iuris auctorum. Ne vulgaribus quidem inter- preribus hoc probari exiſtimo: ſed in tanta difficultate nul- lum habenrt altud perfugium. Ego quid ſentiam alias decla- raui ad leg.vinum.& nunc quædam repetiturus ſum. Diſtin- guere ſoleo iudicia ſtricta à bonæ fidei: ſicut diſtinguit Vlpia- nus in leg. 3.§. in hac. commod. African. leg. hominem. 37. mand. In ſtrictis ſi de tempore non conuenit, ſpectatur tempus litis conteſtatæ, l. vinum. l. vltim. de tritic. act. dict. le. 3.§. in hac idem in dict. leg. hominem. tempus quo agitur, petere, agere ad litem conteſtatam refertur, l. amplius non peti. rem ta. hab. Nec mirum eſt hic ſpectari tempus litis con- teſtaræ, cum idem conſtitutum ſit de fructibus,& aliis acceſ- ſionibus, dict. leg. cum fundus. lvideamus.; 8,§. ſi actionem. de viur. quia natura horum iudiciorum eſt, vt ſtricta interpre- tacio fiat. Certum tempus definitum eſt, puta litis conteſtate: cuius habeatut rario: quamuis aliquid interſit inter fructus, &ſtimationem, vt iam diximus. Si conuenerit de tempore, eius habenda eſt ratio, vt hic dicitur. Idem in dict. leg. vinum. dich leg. vltim. de tric. act. Quamlibet ſtrictum ſit iudicium leruat debet: quod actum eſle apparet ex conceptione ver- borum:l. quicꝗ uid. de verb. oblig. Oppon. Accurſ.l. cum quis 21. iafra de obli.& act. vbi ſpectatur tempus contractus, non tempus ſolutionis. Variæ ſunt ſolutiones apud Accurſ.& a- lios. Ego ſemper exiſtimaui tunc id locum habere, cum fide- iuſſor conuenitur ob moram rei. Mora rei nocet fideiuſſori. l. mora. 8 8. de verb. oblig. non tamen auget obligationem, J. centum Capuæ. de eo quod cert. loc. Si Ipectaretur tempus quo moram fecit reus, poſſet augeri obhigatio fideiuſſoris. Mouer me, vt fic interpreter quod ſumptum videtur illud ca- put ex leg. centum. Inſcriptio Afri. lib. 3. Quæſtion. hocex- emplum conuenit regulæ dict. leg. centum. Alię quædam an- tinomiæ hic reperiuntur. Vna eſt ex leg. fundi. de nouat. ſe- cnnda ex leg. vbi.§. is autem. de eden. tertia ex l. 3. de tritic.act. quarta exl. in re furtiua. de condict. furt. Sed de his diximus plene& accurate ad l.vinum. Pato excepta fuiſſe à multis, 55 ego tum dixi, vr repetitio non videatur neceſſaria eſſe. n ben 3 zeireploudam eſſe cum res ipſa mutata eſt, inl. vi- tato. Iniquum eſt debitote. lbe dacrenit, ktarn elnneat deteriorem poſt mor. is 6 ni tes e ae dacun ueea nchaſe ſin: idem ſi contra furem agatur. J. in debonefiauf Brm 0. I pen. rer. amot. Nunc videndum eſt 6Hom Ttlc is. Mira hic varietas deprehenditur. Tem- Pus rei iudicatæ. l.3.§. in hac commod. T diti 18, ane condomnaii-i hac. Commoch, empus venditio- Alibi dicitur creſcere ohe n 95 Hendijtorem de act. emp. quo ſolutum eſt,.h igatio,I. ſi ſterilis. co. Alibi tempus „k hominem. hæc varietas oritur ex natura
bone fid ei iudiciorum. Latiſſima poteſtas. l.i.de act. emp.§. in bonæfidei. de actio. Inſtit. modo illud tempus, modo aliud:
prout iudici æquum viſum fuerit. in l.3.§. in hac. res indicatæ,
id eſt, etiam rei iudicatæ. l. in ambiguis. de legib. Sic interpre- ratur Vlpian. dictum Seruii in leg. 3. de trit. act. Spectati con- demnationis tempus, niſi res deterior facta ſit poſt moram. Sic inl. qui hominem. non quo agatur, d eſt non tantũ, quo- modo ſæpe accipitur. Adl.in depoſiti. 12.
Ocus de effectu ſententiæ referendus eſt ad titulum, Da=
. mnatus eſt depoſitarius,&c. propter dolum ſuum iura-
tum eſt in litem: iuxta l.in actionibus. de in lit. iurand. damna- tus eſt non ad rem, ſed ad æſtimationem,& c. hæc æſtimatio,
venditio quædam eſt. leg. 11. ſupra.pro empt. Sireus poſſeſ-
ſor eſſet, dominium ei ſtatim acquireretur: ſiactor erat do- minus. leg. eius rei. ſupra de rei vindic. In hac autem ſpecie proponitur rem abeſſe, nec à reo poſſideri. Itaque dubitari po- teſt quomodo ei ſuccurrendum ſit, vt conſequatur rem, ſi
reperta aliquando fuerit. Et certum eſt, ſi reuerſa ſit in po-
teſtatem domini, poſſe depoſitarium agere contrario iudicio, leg. in commodato.§. vliirn. commod. Poteſt etiam exigi cau- tio, vt repertam rem dominus præſtet. leg. ſi quis. in princip. eod. tit. Sed quæritur, quomodo conſulendum ſit reoeſi for⸗= te res poſtea peruenerit in poreſtatem alterius extranci. Ait Marcellus, Daminum cedere aclionibu⸗ ſuis,&c. Actione ſibi ceſſa, id eſt, rei vindicatione, aget reus contra poſſeſſorem. Solura ergo æſtimatione litis, non tranſit in eum rei vindica- tio, niſi ceſſa& mandata fuerit. in ſpecie autem noſtra hoc diſceptatur in actione iudicati. Loquitur Marcell. de conde- mnato,&c. aduerſus quem fit executſo ſententix. Is opponit exceptionem cedendarum, vt vulgo dicitur. Excepriones quæ non impugnant ſententiam, plerunque opponunturin exceptione ſententiæ. leg. ex diuerſo.§. vltim. ſol. matr. Hic occurrit antinomia difficilis ex leg. is qui dolo. 6 9. ſupra de rei vindic. Paulus: is qui dolo fecit quo minus pofſideret: hoc quoque nomine punitur, quod actor ei cauere non debet, a- ctiones quas eius rei nomine habeat, ſe ei præſtiturum. O- ſtendit ita demum cedendas eſle actiones, ſi dolo non abſit
res. Et rationem affert: quia propter dolum ſuum dignus eſt
hac pœna, vt& pretium rei ſoluat, nec rem conſequatur. At in ſpecie noſtra dolo rei abfuit res,&c. Variæ excogitatæ ſunt ſolutiones ab Accurſio& aliis. Vna eſt magis probata vulgo& recepta: quod Paulus in leg. is qui dolo. ſoquitur de actione in rem, Marcellus de actione ex contractu,&c. quę- eſt in perſonam. Addunt alii Marcel. loqui de actione ex contractu bonæ fidei, depoſiti, commodati,&c. Verum ego iam oſtendi hoc non diſceptari in actione depoſiti,&c. ſed in actione iudicati: quæ actio non eſt ex contractu. nec ex bonæ fidei. Non origo iudicii ſpectanda, ſed ipſa iudica- ti, veluti obligatio, leg. 3.§. idem ſcribit. de pecul. dixi ad leg. miles.. quiiudicati. ſupra. Quærenda eſt igitur alia d iſſolu- tio nodi. Exiſtimo diuerſa hæc eſſe magis, quam repugnan- tia. Nec id difficile erit intellectu, ſi quis paulo diligentior vtrunque locum expenderit. In leg. is qui dolo quæritur de
cautione, ſiue ſtipulatione iudiciali, quæ exigitur, cum iu- dex eſt pronuntiaturus,&c. Et Paulus ait actorem non ca- uere,& iudicem, qui cognoſcit non debere eum cogere ad cauendum, ſed ſimpliciter damnare reum ad æſtimationem in ſpecie noſtra. Marcellus non loquitur de cautione illa,
qua exigitur in ſententia,&c. Oſtendit non aliter facien-
dam eſſe executionem, quam ſi actor ceſſerit actionibus ſuis:
fi forte actor petat litis æſtimationem actione iudicati, Sed
fortaſſis eam petere non vult, quia ad nimiam ſummam reda- cta eſt taxatione iudicis: mauult recuperare rem ſuam, quam intelligit ab alio poſſideri. Duo igitur ſunt notanda& di- ſtinguenda: Primum eſt, quodreus damnatus ad litis æſti- mationem propter dolum,&c. recte petit in execurione ſen- tentiæ ſibi mandari actiones,&c. ſi actor petat executionem
ſententiæ: nam liberum eſt ei non petere(vt iam dixi) ſiue
in rem actum ſit, ſiue in perſonam, ſine iudicium ſit ſtrictum ſiue bonæ fidei: nam nulla bona& firma ratio diuerſitatis adduci poteſt. Secundum eſt, quod in omniactione, ſiue in rem, ſiue in perſonam, in qua litis æſtimarioni locus eſt, pro-
LL. 1
3
. —“*
———————
*“ 4 1 1 . 3 3 6 4 8 4 ¹ 4 * 1 1 1 4 1„ 8 3 — 1 1 * 1 4 3 3 . 1 1 1 4 8 — 3 1 1 4* 4 5 3 3 1 3 4 4 III I 4 4 “ 4 3 4 1* 4 4 3 1 3— 3 8 3 4 4 1 5 8 3 8 8 * 3 †* 4 1 4 3 4 8 1 1¼ 4 3 5 8 4 t 3 4 1
— e 5 ——
1 ——

6⁶ Franc. Duareni(ommient.
pter dolum iudex pronunciat non exacta cautione ab actore, &c. Pronuntiat ſimpliciter, non cogit eum cedere, vel ca- uere ſe ceſſurum,&c. hac pœna plectitur reus ob dolũ ſuum: vt liberum ſit actori, vel poſt latam ſententiam coutemneré litis æeſtimationem,& rem ipſam vindicare. Hæc facultas&
libertas adimeretur actori, ſi udex pronuntiatione ſua coge-
ret eum, vel mandare actiones, vel cauere ſe mandaturum. Argumento eſtl. ſi culpa. 63. cod. tit. de rei vindic.Sic culpa, &c. non eſt facile audiendus actor, ſi velit pecuniam, quam ex ſententia iudicis periculo iudicati recepit, reſtiruere. ſtendit ſi dolo poſſeſſionem amiſerit reus„licere actori litis æſtimatione neglecta, rem ſuam retineres aut vindicare.&c.
Ad lſig Il a6 alio 0 13⸗ OQcus de officio iudicis in pronuntiatione,&c. 8 ectan da eſt natura cuiuſque obligationis& actionis. In obli-
gationibus dandi fir condemnatio ad id quod intereſt. Et
„
ſudicis cſt videre, quatenus interſit, l.quatenus, de reg. iuris. Exemplum hic eſt, cum quis ſtipulatus eſt ſatiſdari, item fi- deiuflorem dari. l. 1. ſupra qui ſatiſda. cogunt. hæc obligatio facti eſt: nonpromittit dare decem, qui promittit ſatiſdare pro decem: ſicut qui promittit curari decem, l. vltim. de reb. credit. Quxæ lex olim fait coniuncta cum noſtra, vt inſcri- ptio oſtendit, Celſus lib. 6. ff. Igitur in ſpecie noſtra ſpectan- dum eſt, an interſit,& quatenus interſit. Similis locus eſt inl. ſi quis ſtipulatus. 112.§. vltim. de verbor. obligat. Quid
ſi quis dicat ſe timere, ne reus labatur facultatibus? ait Cel-
ſus, Vana timoris, hinc ſumpta eſt regula iuris, l vani. de reg. iur. Legeadum eſtlib. ⁰. vbi legitur 7. id oſt, nulla fir æſtima-
tio eius, quodintereſt;&c. Regula non poreſt commode explicari, niſi ad hunc locum referatur. Huc pertinet quod alibi dicicur, aduentitios caſus ſpectandos non eſſe. l. lulianus. ſupra qui& à quib. Et eſt obiter norandus locus communis de metu, ſeu timore: de quo inl. ĩ.& ſequenti, ſupra de eo quod met. cauſa. An ſit inſtus metus,& probabilis„an va- nus, non poteſt in vniuerſum diffiniri: facti quæſtio eſt,& commirtitur arbitrio iudicantis. l. mora. de vſur. Opponitur l. diuortio. ſupra de negot. geſt. Sed etſi facere pofſit maritus, actio nego. geſt. inducitur: quia forte periculum eſt, ne facere poſſe deſinat. Illa ſpecies longe diuerſa eſt. Qui ſuſcipit pro- curatorem rerum alienarum, exigere debet,&c. nec pruden- tis eſt ideo differre exactionem quod ſoluendo ſit debitor. In hac ſpecie mhil eſt ſimile. Aliæ quædam ſpecies occurrunt: veluti in leg. eum qui.§. Papinianus. de furt. Sed in quaque ſpecie, quæ ratio ſit, homini paulo magis acuto, non eſt dif- Hicile iudicare. Aa S. ſi quis promiſerit. PRfÆLECTIO XV.
becies eſt ſimilis ſuperiori de obligatione faciendi. Quæ-
iitur, an ſit damnandus ad faciendum: dubitatur, quia
promiſit& obligatus eſt,&c. Sed Celſus ait eum condemna-
riin pecunia numerata. Et addit, generale hoc eſſe in omni-
bus faciendi obligationibus. Hæc fuit ſententia Tuberonis veteris lureconſul. quam refert idem Celſus, l. ſtipulationes non diuiduntur. de verb. obligat. Exiſtimarunt veteres inci- uile, imo ſeruile quodammodo eſſe quenquam ad faciendum poſſe cogi: argu. l. Titio centum. 70. de cond.& demonſtrat.
Deinde res exitum habere non poteſt, ſi quis tam obſtinato
animo ſit, vt nunquam velit facere. vtilitas ergo,& commo- ditas hominum exigit, vt pecunia in locum facti ſuccedat. Quæritur, an factum, an pecunia ſit in obligatione. Nam Celſus hic loquitur de condemnatione tantum. Variæ ſunt opiniones apud Accurſ.& alios: Ego iis afſentior, qui pu-
tant vtrunque eſſe in obligatione factum ab initio, pecunliam
poſt moram. Id oſtendit Celſus ex Tuberonis ſententia, in dict. leg.ſtipulat. non diuiduntur. vbi quid fieri ſtipulemur, ſi
non fuerit factum, pecuniam dari oportere. Similis locus
g. quoties quis. 8I. de verbor. obligat. Quanti intereſt liſti, ſaſtinetur ſtipulatione. Similis locus in leg. ſi pœnam. 6 8.de verbor. obligat. Pecuniam te mihi crediturum ſpon-
in leg
des. Id venit in ſtipulationem, quod mea intereſt. Similis
locus in l.vltim. ſupra, ſi quis in ius vocat.incerti agendum in id quod intereſt. Similis locus in§. non ſolum. de verb. ob-
audiatur litigans is cui offertur æſtimatio rei petitæ.
ligat. Inſtitut. Optimum erit pœnam ſubiicere, ne quanti- tas ſtipulationis in incerto ſit,&c. Similis locus in leg. ſtipu. latus es. 45. de fideiuſſor. Stipulor àte opus fieri,& àtideiuſ. ſors pecuniam,&c. Conſequens eſt pecuniam eſſe in obli-
gatione: quia diuerſa non poteſt eſſe obligatio rei& ſdeiuſ.
ſoris. l. Græce. de fideiuſſor. Ex iam dictis apparet duas quo- dammodo obligationes eſſe, quæ alternationem habeant. Perinde eſt, ac ſi quis promiſerit facere,& ſi non kecerit pe⸗ cuniam, l. quoties quis. Itaque cum moram fecit reus, tranl. funditur obligatio facti in obligationem pecuniæ. l. obliga- tionum fere.§. vltim. de obligat.& act. Sequens queæſtio eſt de ratione agendi. Et hoc mihi videtur commodiſſimum, vt diſiunctim petatur, vi faciat reus, vel pecuniam ſoluat. Na talis petitio quamuis incerta plerunque admittitur. l... quia autem. infra, quod legator. Cum incertitudo oritur ex fado rei magis, quam actoris. Poteſt ectiam interdum ſola pecu. nia peti. Quęmadmodum ſi factum ſit huiuſmodi, vt am- plius non poſſit præſtari. Si quis certam operam mihipto- miſerit. l. ſi quando. de oper. liber. me comitari in itinereali quo, non eſſet eadem opera. l. ſi non ſortem.§. libertus, de cond. indeb. Simile exemplum eſt in leg. 6. de vlufr. leg ſupr Vſusfru. in biennium à morte teſtatoris. Prætetito biennio petetur æſtimatio, quia alius eſt vſusfructus. Et hæcratioa- gendi neceſſaria eſt: cum ſtipulatio in non faciendo conce- pta eſt, quia facta non poſſint fieri infecta. l. in bello. 5. factæ.
de capt.& poſtlim. reuerſ. Exiſtimo& hanc rationem agendi
probandam eſſe cum factum ipſum adhuc præſtaripoteſt, it ſimpliciter pecunia petatur. Quia verum eſt pecuniamelle in obligatione poſt moram, vt iam oſtendi: factum eſtin- lutione vſque ad litem conteſtatam. leg. ſi inſulam.&4 dever- bor. obligat. Ea petitio non adimit reo facultatem faciendi: quinimo factum ipſum peti poſle exiſtimo. Ea petitio debet ſecundum ius intelligi, quaſi æſtimatio peti intelligatur.l ſi quando. de op. liber. Præterita opera, quæ iam dari nonpo- teſt, petitur item æſtimatio, Ex iam dict. leg. 1. de act. empt. conſequitur, venditorem liberari præſtando quod intereſt, quia obligatur ad faciendum, idem tradendum. Tradere nu- dum factum eſt l. ſirem tradi, de verbor. oblig. d. hſtipulatio- nes non diuiduntur.72. eo. Sed difficilis quæſtio, an cogatut præciſe tradere, cum habet facultatem reitradendæ. Rece- pta opinio mihi non videtur ab æquitate abhorrere, quæ ſpe- ctanda eſt in iudiciis bonæ fidei. Cum venditor eſt dominus & poſſeſſor rei venditæ. Sicut in rei vindicatione manu mi- litari poſſeſſio aufertur, l. qui reſtituere. de rei vindicat. At- que ita defendi poteſt ſententiaiilla, de qua extat conſtitu- tio pontificia, c. cum loannes. de fide inſttum. Vt dominus poſſeſſionẽ vacuã traderet,& c. Op. l. ſi traditio. C. de act. em. Si traditio procacia venditoris non fiat, damnatur venditot, quanti intereſt emptoris. Reſpondeo, poſſe iudicem vttum- libet facere prout æquum eſſe viderit, In quaque cauſa lats eſt iudicis poteſtas, nec vllis finibus, præterquam æquitatis, circumſcripta.§. in bonæ. de act. Inſtitut. Sed conſaltius e- rit Aiure ordinario non recedere, niſi magna aliqua tatio,& euidens æquitas id ſuadeat. dict. leg. ſi traditio. Se quens quę᷑ ſtio eſt, an obligatus ad dandum hberetur ſoluendo id quod intereſt. Vulgo receptum eſt, eum cogi debere ad dandum præciſe. Nam Gelſ. hic loquitur de obligationibus faciendi quæ diſtinguuntur ab obligationibus dandi. l. 2 in princ.de verbor. obligat. quamuis Facere, verbum, alias genctalitet accipiatur. Præterea non eſt eadem ratio facti, quæ datio- nis. Inciuile eſt quenquam cogi opus facere manibus ſuisac ſeruile: dare pecuniam non æque inciuile eſt. Itaque pecu- nia hic non eſt in obligatione, nec in petitione: ſed tantum res ipſa,&c. Hinc vulgo dicitur incarcerandum eſſe eum, qui non dederit.l.i. C. qui bon. ced. Exiſtimo tamen oflicio iu- dicis conuenire, vt reus interdum abſoluatur, qui æſtimatio-
nem præſtet. Hoc pertinet ad minuendas lites, vt uiai t
8— 5 1... 4 tilitatẽ habet in vino, frumento,& aliis rebus, in quibus null
probabilis cadit affectio, l.vinum. de reb. cre.&l. quoties 1* de ver. obl. Reus contendit ſe non habere vinum. Viile on eſſet ſcrupuloſe inquirere an habeat, cum po ſit pecunia 3 æque bonũ comparari. Sitamen vinum ꝓ debetur, nonp
. fe. ſit facile comparari, æ quum eſt cogi debitorem præci 24
4*

on kaceͤtn,
—
alindelſla
nerritdenne
hrkeige
mectgenune 4. kaämma
lnſuhm ein
acolzaentn d.Ryxäühs deiiinelgaul vrimtaun lez lce andoqulins
ndum Tuea
odlgalhna
queltonug teitradett-e adhorrerea
endiorcktm
licatiodewmne de tei iadis
1
qureno drum. ſtn adiio(cün maarrree leiudicond aqmuqx 3 rquun Su- Sed cal
1 lau u lio Kgen r olcercuü
—
In magna caritatè annonæ non reperitur frumentum: ſicut de frumento Siculo ſcribit Cic. hib. 5. in Verr. Beneficii loco, & gratiæ conceſſum ciuitatibus, vt nummos pro frumento darent: quia populo Rom. annona erat neceſſaria. Obſerua- ui huic litis æſtimationi locum eſlſe in ſpeciebus etiam& cor- poralibus. Exempla aliquot collegi ad l. vbi autem.§. vlti. de verb.oblig. Conſiderarunt veteres res omnes pecunia com- penſari& ęſtimari. ldeoque non multum incommodi eſſe in ea ſolutione: vt Ariſtot. ait lib.. Ethic. quamuis aliàs aliud pro alio non ſoluatur.l. 2. ſupra de reb. cred.
Adl. Quoqd iuſuit. 1a. PRÆLECTIO xXVI.
Ocus de effectu ſententiæ. Sententia finem imponit li- ti, l.1. ſupra eod. inde quæritur, an poſſit reuocari à iudi- ce, ſi forte cognouerit ſe erraſſe,&c. dubitatio naſcitur ex
eo, quod ſi quid prætor iuſſerit, aut vetuerit, id mutare po-
teſt,&c. Sed Celſus oſtendit, aliam eſſe cauſam ſententiæ, qua res definitur,&c. Non quæuis pronunciatio. qua iube- tur aliquid, aut vetatur. ſententia eſt: docuimus ad leg. I. ſupr. Interlocutio diſtinguitur à ſententia. C. de ſentent.& inter- locut. omnium iudic. Duo igitut hic notanda ſunt,& ſepa- ratim examinanda. Vnum eſt de iuflu prætoris, alterum de ſententia. Obſeruandum eſt igirur quod iuſſum eſt, aut ve- titum à prætore, id mutari poſſe. Accurſ. affert exemplum ex leg. qualem.§. dicere. ſupra de recept. arb. Iuſſit adeſſe ca- lendis, mox idibus. Sed hoc exemplum non conuenit præ- toris officio, ſaltem cum imperio vritur. Prætor non cogno- ſcit de cauſis priuatis, niſi extra ordinem in certis caſib. Nee verſatur imperium prætoris in ea cognitione. Dixi ſuperio- re loco ad tit. de iuriſd. Neceſſe, vt intelligamus hæc verba de imperio mero, aut mixto: quare aliud exemplum inueſti- gandum eſſe. Videtur ſatis appoſitum eſſe in leg. 10. de præ- tor. ſtipul. Præſes caueri iuſſit damni infecti in triennium, deinde in longius tempus. Hæc cautio imperii eſt, l.iubere caueri. de prætor. ſtip.& pertinet ad officium iudicis, l. 5. de verbor. oblig. Hic mutat iuſſum ſuum præſes contrario impe- rio. Hoc decretum prætoris non eſt ſententia: non enim in- ſtituta fuit actio coram eo.&c. Aliud exemplum ſimile inl. ſi opus.de oper.nou.nunt. Prætor iuſſit nouum opus nun- ciare, deinde prohibuit. Hic nulla intenditur actio, nec ea pronunciatio eſt ſententiæ, dicitur ergo tolli& reuocari. A- lind exemplum ex leg. quamuis de reb. cred. qui ſub tut. Præ- tot decreuit prædia venundari: deinde ipſe, aut eius ſucceſſor id decretum murtauit. Nulla hic ſententia, nec actio. itaque hæcpermiſſio prætoris reuocatur. Anidem dicendum ſit de interlocutionibus iudicum cognoſcentium,&c. Reſpondeo, has interlocuriones rouocari poſſe. idque expreſſum eſt de arbitro. l. qualẽ.. dicere. à de recept. arb. ſi iuſſerit adeſſe ce- lendis, mox idibus. Cum iudex aliquid pronunciat pertinens ad præparationem,& ortdinationem litis magis, quam diffi- nitionem ad deciſionem. Vlpian. in leg. ſi opus. hic oſtendit idem eſſe in decreto prætoris, quod in iudicis interlocutio- ne. Nam ſumptum eſt illud caput ex titu. de recept. arbitr. Vl- pian. lib. 1 3. ad edict. id dicendum de iudice quod de arbitro, propter ſimilitudinem rationis. Vtiliras Soi ‚vt hæc muta- tio,& correctio permittatur iudici. Crebræ ſunt huiuſmo- diinterlocuriones in quaque lite:& celeriter expediuntur à indicibus, ac ſine magna deliberatione, plerunque in ma- gno tumultu& ſtrepitu. Vtilitas igitur ſuadet, vt ſi quid hu- iuſmodi imprudenter exciderit, vr iudici id corrigere liceat. lniis, quæ lite ordinata pronunciantur, finiendæ controuer- ſiæ cauſa, id exemplum pernicioſum eſſer Quod dixi de in- terlocutione, accipiendum eſt etiam, ſi ab ea appellatum ſit. gcum ceſſante. de appell. Quoties mutari, aut reuocari poſ- ſit interlocutio, nullo certo iure definitum eſt: quare id re- deenubirſe uclies, ita vt nimia variatio„‚& inconſtan- Kad nes d 4,— noſtra generalia ſunt, ſicut& l. qua nurarinere 5. 4 licendum eſt de tempore intra quod aaquilne& rul t diff nel beee lüre ne i ſg⸗ radss glsn den se änirnon poſſunt in vniuerſum. J. Kra duo ee int 146 ner temp. præſcrip. Secundo ob- doraunge atiam ſemel latam reuocari non poſſe. are dicitur, qui ſententiam mutant magis, quam ver-
—— 4
In Tit. Dereindicata. 67
ba l. actionum. 46. infra. hic. Idque præcipue locum habet in iudice dato. quia iudex eſſe deſinit. l. iudex. 5. ir fra cod.i- dem in arbitro compromiſſario. dict. leg. qualem.§. dicere.= dem& in waßiltraru⸗ quem vulgo dicimus ordinariam I. Paulus. 42. infra eod. etiamſi eodem die iudicet.l. cum quæ- rebatur. 6 2. infra eo. etiamſi de pœna infligenda agatur in iu- dicio criminali. l. acta. 45.§. 1. infra eod. Si forte iudex cogno- uerit innocentem eſſe eum, quem damnauit. l. diui fratres. de pœn. l. moris.§. ſed eum. eod. I. l.§.vltim. de quæſt. Iuſta eſt cauſa diſferendæ executionis, ſed non mutandæ ſententiæ. donec princeps conſultus reſcripſerit. Quærirur, ſi iudex mulctam dixerit alicui, an poſſit eam remittere. Nulla hie eſt ſententia: mulcta eſt pœna pecuniaria, qua magiſtratus cõ- tumaces& inobedientes coetcent.J.z. ſupra, ſi quis in ius voc. l.2. C. de epiſco. aud. l. aliud. l. ſi qua pœna. de verb. ſign. Vide- tur mutari poſſe, quia non fruitur,&c. Sed hoc permittitur tantum propter inopiam. lillicitas§. præſes. de cffic. præſid. J. eos. ad fi. C. de mod. mulct. Colligunt alit pleroſque caſus, in quibus ſententia reuocari poteſt. De iis dicemus ad capita quædam ſequentia. Bart. male excepit viros illuſtres. ex leg. 2⸗ C. de ſent. ex libel. recit. Quærirur, ſi ſententia nulla ſi t, an iu- dex, qui eam tulit, poſſit mutare. Diuerſæ hic opiniones re- periuntur, quas ſuperuacaneum eſſet referre. Dicam breui- ter quod ſentio. Exiſtimo iudicem datum denuo pronuncia- re non poſſe. l.4. C. quo modo& quando iud. Officium iu- dicis dati Pronuntiatione pſa finitur. l. iudex.in fra eod. quo- modocunque iudicauerit. Magiſtratus, qui vulgo dicitur iu- dex ordinarius, iterũ pronunciare poterit J. ſi præſts. C. quo- modo& quando iudex. non finitur eius officium, ſicut& iu- dicis dati. Idem dicitur in l. 4. C. de accuſa. Idem in l. 1. Cod. de ſentent.& interloc. Oppo. l. abſentem. 6. eod. iit. de acc.vbi præſes non emendat ſententiam ſuam ‚S&c. ſed ſuperior ma- giſtratus, idem præfectus prætorio. Variæ ſunt epiniones. Exiſtimo ſuperiorem magiſtratum adeundum eſſe, cum in- ferior erratum ſuum non emendat. In ea ſpecie non propo- nitur præ ſidem voluiſſe cognoſcere, ſed tamè damn aſſe,&c. Hodie in Gallia ſuperior cognoſcere non poteſt ſine appel- latione. Denique animaduertendum eſt, ſuperiorem ad quẽ appellatum eſt, poſſe etiam cognoſcere,& pronunciare de nullitate. l. quędam mulier. 41. famil. erciſc. l.vltim. de iur. pa- tro. Sunt ex eodem loco,& poſita ſunt ſub diuerſis titulis, verbis paulum immutatis. Paul. lib. 1. Decret. ſeu imperia. ſententiar. Aal. 4 Dino Pio. 15. PRALECTIO XVII.
BHo- capite continetur diſpuratio de executione ſenten- L Itiæ admodum vrilis. Huius duo ſunt præcipui loci: vnus de perſonis,&c. alter de modo,& ratione exequendæ ſen- tentiæ,&c. Primum ergo quæritur, qui poſſint exequi ſen- tentiam. Pone datum eſſeè iudicem à prætore, qui cognouit & iudicauit: an poſſit exequi,&c. diuus Pius reſcriplit non poſſe: nam neque imperium habet, neque iuriſdictionem. vt dixi ad leg.ait prætor. ſupra. Simplicem notionem habet, ac iudicandi facultatem: niſi aliud ei permiſſum ſit. l. Aiudice. C. de iudic. Exequitur ergo ipſe magiſtratus, qui iudicem dedit, non alius. Non enim ſimpliciter ait D. Pius executio- nem competere magiſtratibus, ſed iis, qui iudicem dederunt. Nec vero dubium erat ante D. Pium quin magiſtratus exe- querentur: ſed dubitabatur an is tantum, qui dedit, exequi poſſit,&c. lItaq; reſcripſit magiſtratibus populi Romani,&ec. Quod eſt intelligendum(vrpoſtea dicemus) niſi alius fue- rit iuſſus, aut rogatus,&c. De ſententia arbitri quid dicen- dum ſit, docui ad leg. ait prætor. Admonui hocnon poſſe in- telligi de arbitro compromiſſario, cuius ſententia tempore
horum lureconſultorum non habebat executionem. 1.1. C.
de arbit. Arbitrum hic accipere debemus datum àprætore. Arbiter pro ſocio, arbiter familiæ erciſcundæ, arbit er com-
muni diuidundo, locus Cic. pro Murena. Obſeruandum hinc
eſt iudicem datum, ſiue delegatum, non poſſe exequi ſen-
tentiam ſuam. Functus eſt officio ſuo cum iudicauit, l. iudex.
infra eod. Et hoc intereſt inter iudicem datum,& eum cui mandata eſt iuriſdictio. Non enim eſt ferendus error eorum
qui putant ea, quæ ſunt mixti imperii, non poſſe mandari⸗
cuiuſmodi eſt executio ſententiæ,& c.l. cognitio. de offi. eius cululmodieit executio ſent Er..
“
——.—————yy————— ————.——— 8 —— r————————————— ————— ——————— 3—.— 3— 3 8 4* 4— 8— 4 68 bſſſſſſ——* 6 3— 8—. 4 4 6 4——*.—— 5——.—— ——*————— 3——.——„———— 1————— 10heh n M5—. —“ 2——.— 25—— 2——— 4—*—“— 4— 8 85— 6 1 — 4* v*

678 Frunc. Duareni Comment.
cui mand. eſt iuriſd. Nec ad rem pertinet, quod obiicitur de magiſtratibus municipalibus. l. ad quæ. ad municip. Eſt enim maior pote ſtas eius, cui mand. quam duumuiri alicuius mu- nicipalis. Is cui mandata eſt iuriſdictio fungitur vice man- dantis,&c. l. etſi prætor. de offic. eius cu,i mand. Omnia po- teſt quæ magiſtratus, exceptis iis quæ ſpecialiter, Scc. l. 1 de offic. eius cui mand. Accurſ.& Accurſiani, qui hæc non di- ſtinguunt, incidunt in multos errores in hac diſputarione. 1- ta diſſerunt de his rebus, quaſi nihil interſit inter iudicem da- tum,& eum cui eſt mandat. Aduerſus ea, quæ diximus mul- ta opponuntur à ſophiſtis,& parum eruditis interpretibus. Primum oppo. Nouella conſtitutio de exhiben. reis.§. ſi ve- ro. quæ conſtitutio ſi recte intelligatur, ſuffragatur noſtræ ſententiæ, magis quam aduerſatur. Oſtendit fuſtinian. reum, qui promiſitiudicio ſiſti,& poſtea aufugit, exhibendum eſſe, &c. Erita diſtinguunt, ſi adminiſtrator ſit, idem magiſtra-
tus poteſt eum jubere exbiberi: Si ſit iudex datus, debet re-
ferre ad eum, à quo datus eſt. In vulgari interpretarione le-
gitur, Renunciare ad eum, à quo datus eſt. In ea, quæ ad- ſcribitur Iuliano, referre, Græce,&n erενννμμ⁴e, nuncia- re, iadicare, teferre. Præterea obiicitur lex, etſi non cogni- tio. C. ſi contra ius vel vtiliratem. vbi mandata executione, mandatur cognitio. Inde argumentum ducunt ſi ei cui man- datur executio,& cognitio quoque intelligirur mandata: i- dem eſt dicendum econuerlo, vt mandata cognitione, intel- ligatur mandata executio. Verum hæc paria non ſunt: quæ ſit diſſimilitudo, nunc demonſtrabo. Cum cui commirtitur cognitio, non ideo committitur eidem executio: quia plus eſt exequi, quam cognoſcere& iudicare. Executio eſt im- perii cuiuſdam, vt iam diximus. Cui conceditur quod mi- nus eſt, non eontinuo ei conceditur quod eſt maius. Cum autem comwittitur alicui executio, intelligitur commiſſa co- gnitio. dict. leg. etſi non cognitio. Vt ſiprinceps reſcribat Ti⸗ tio, vt Mænium deiectum à Seio de poſſeſſione, reſtituart, &c. Poterit cognoſcere, an Mæuius à Seio deiectus fuerit: non enim eſt credibile principem aliter ſenſiſſe: veriſimile eſt principem id velle, ſi appareat verum eſſe, quod ei expo- ſitum eſt. Sic eſt intelligenda lex 12. ſi non cognitio. Non lo- quitur de executione ſententiæ: nam qui exequitur ſenten- tiam, non cognoſcit detoto negotio: alioqui eluſoria eſſent iudicia.leg.ſi prætor. ſupra de iudic. Cognoſcit an iudicatum ſit. Icem de rebus quæ capiuntur, vt dicemus ad§. in vendi- tione,& ſequent. Quæſtio hic tractari ſolet de iudice dele- garo à principe an polſit exequi ſententiam. Quain re cer- tius eſt ins pontificium quam ciuile. Iure pontificio ſatis ex- preſſum eſt poſſe, c. paſtoralis. de officio. deleg. c. ſignificaſti. c. quærenti. eod. Et de hoc conuenit inter omnes interpre- tes. An autem hoc ius ſit contrarium iuri ciuili dubitatur:& variæ opiniones reperiuntur. Quidam cenſent delegatum à principe exequi poſſe, quaſi non ſit ſimilis ei, qui datus eſt à
magiſtratu. arg. l.à iudice. C. de iudic. Citant Nouel. luſtin. de
exhib. reis.§. ſi vero. item l. vltim. C. deiudic. Ego vero exi- ſtimo idem dicendum eſſè de iudice dato à principe: quaſi ſi- milis ſit in hac re iudici dato à magiſtratu. Nullam aliam dif- ferentiam reperio, quam quæ eſt in leg. à iudice. C. de iudic. Vnde verba Vlpian. producenda ſunt ad delegatum à princi-
pe: Diuus Pius ita reſcripſit: quia de eo tum erat dubitatio.
Reſcribebant principes, prout in quaque cauſa id neceſla- rium videbatur. Maxime autem me mouet conſtitutio No- uella, qua nos oppugnant aduerſarii. d. authent. de exhib.
reis.§. ſivero. loquitur enim luſtinianus tam de iudice dato
à principe, quam à magiſtratu. Et ait referre debere ad eum, X* 2 5. 3
à quo datus eſt. Ergo datus à principe, referre debet ad prin- cipem. Sic aduerſarii confodiuntur armis propriis. Non eſt
contrarium noſtræ ſententiæ, quod dicitur in leg. vltim. C.
de iudic. Executore negotii, cui mandata eſt huiuſmodi cau-
ſæ executio ſeu exactio, imminente,& ſtatuta ab arbitris ef-
fectui mancipante,& c. Execurorem intelligunt iudicem da- tum à principe, qui recuſatus eſt. Er aiunt eum exequi ſen-
tentiam arbitrorum, quamuis non cognoſcat. Hæc inter- pretatio ſi recipiatur, idem erit dicendum de iudice dato à
magiſtratu. Nam de vtroque luſtinianus loquitur in initio conſtitutionis. Verius ergo eſt luſtinianum loqui de eo, cui mandata eſt executioe mandari enim poteſt, vt iam oſtendi.
ctantur ab aliis, ſed parerga& extra rem.
ſtris, ſæpe alias docui. Remiſſio fità loco delict
Vni mandata eſt cognitio, alteri erecutio, ſiue exactio. vnus eſt iudex, alter executor. Iudex recuſatur, eligumur arbiuii quorum ſententiam exequitur, non iudex, ſed ille executor
*
&c. Quidam exiſtimant fuiſſe quoſd=m executores pubſi-
cos, qui ſententias indicum exequerentur: hoccommen tum ſuum confirmare nituntur Nouel. conſtitut. de iudic is qui. Ibi loquitur luſtinia. non de exce cutoribus, ſed de er. ceproribus, ſiue actuariis. umrεννεσενεο dicitur à luſtin in Coqi ce Græco: nos paulum græciſantes, Grephiers, vocamus Probabilius eſt ergo, qunod diximus executionem compete- re ei, cui mandata eſt ſi forte mandata ſit,&c. Plura hic tra PRALECIIO XVII
Ianaunn magiſtratus, qui dederunt iudices, poſſe eo- cum ſententiam exequi: alios non poſſe. Quodeſt ac- cipiendum, inuitis magiſtraribus qui iudicarunt, vel iudi- ces dederunt. Quid enim ſi magiſtratus iubeat alterivt exe-
uatur; Et hoc demonſtratur reſcripto principis, quod Vl. pianus hicrefert Varia hic eſt lectio. In Florentinis legitur, Si hos iuſi fuerint. Quod ſic accipe, iuſſi fuerint præſides, ab iis qui iubendi habent poteſtatem: puta magiſtratibusaliis qui Romæ iudicarunt ‚vel iudices dederunt. In quibuſdam
Ubris legitur, Si hoc viſum fuerit. Hæc litera aliquid ambigui.
tatis habet, ſed defendi tamen poteſt. Si hoc viſum fuerit magiſtratui, qui Romæ eſt. Vtraque igitur lectio eundem habet ſenſum, poſſe magiſtratum exequi ſententiam alterius permiſſu cuiuſdam: hoc vtiliras publica exigit, vt facilius,&
expedirius res iudicatæ mandentur execurioni. Nec poteſt
aliter fieri: quia præceptum vel decretum vnius magiſtratus vltra fines prouinciæ quam regit, vel ditionis, non poriigi- tur. l. cum vnus. 1².§. is qui. infra de bon. auct. iudic. poſſ. Et ſimile eſt exemplum in leg. argentarium.§. nomine. ſuprada
iudic. Tutores in prouincia condemnari, curatores Romæ
iudicatum facere coguntur. Eſt autem receptum, vtmagi- ſtratus literas ſcribat ad alterum magiſtratum,&c. vulgo lne- ras rogatorias vocamus. de quibus in authen. vt nul.iud.ſ vero quis.& in c. Romana,§. contrahentes, de foro compet- in 6. Quod diximus, maxime locum habet in ĩis judicibus, qui nullum habent territorium, non habent eam coercito- nem, quæ neceſſaria eſt in executione ſententiæ. Exemplum eſtin leg. epiſcopale. C. de epiſcop. aud. Per iudicum quvo- que officia, ne ſit caſſa epiſcopalis cognitio, diffinitioni cxc- cutio tribuatur. Quod Accurſius monet notandum eſſepto ſententia doctorum: doctores habent iuriſdictionem in dê ſcipulos ſuos, vt Iuſti. ait in proœmio ff.& Fridericus OEno- barbus in conſtitutio. quæ incipit. habita. Sed ſi bona ca pienda ſunt pro executione ſententiæ, aut perſona ipſa pte hendenda: id pertinet ad officium magiſtratus. lrem poſſum doctores exequi ſententiam, cum nulla vi opus eſt, nec ma- nu militum, aut lickorum. Exemplum elt inc. ex literis de conſtit. De quodam magiſtro Guilelmo qui magiſtererarin artibus Pariſiis: hic magiſter contumax erat,& ſtultus, nec volebat parere decrero doctorum. Doctores tandem eum priuarunt communione& ſocietate ſua. Hæc ſententiapo- teſt ab ipſis mandari execurioni, non admittendo eum mm ſocietatẽ ſuam, denegando ei beneſicia ſocietatis, Rc. Sicut prætor denegat iuriſdictionem. Eſt genus quoddam coetcf tionis prætoriæ.l. ſed etſi per prætorem. ſupraex quibus caul maio. Quæſtio eſt, an hæc locum habeant in judicio crimi- nali. Plerique putant reum damnatum remittendum 3 4 4 magiſtratum loci, in quo deliquit.& hoc ridetur ſenbi 3 curf. Sed hoc non puto verum, quia nullo iurepro at 1 Remiſſio quidem ſit adlocum delicti ante cognitionem:an condemnationem.l. ſi cui crimen.§. vlt. de accuſat. in ka2 thent.vt nul.iudic.§. ſi quis vero com prehenſe Or. Eſt enim 1 cilior probatio in loco delicti: idque publice vtile eſt; de licta maneant impunita. auth. quia in prouincis. Cbis 1 3 6 mi. agi opor. Hoc ius quatenus ſit receptum m adlomm domicilii, aut originis: ſed non extra prouinciam. hrn ciam vocant, quæ continetur finibus cuiuſque Parlam id declarandum eſt exemplo. 45
—— —²⁸½—2——„.——
₰

erinnal
tamagan runt. daha
ern iigin Fihorüünt girarkeean uſerredinee erigirnhik
curioni Net
m ſtitpnat tionis, un
ri enanrin nrecegun ratun Ken utben. nmu otes de obene habetibüite abent em erd enreniebe.
3 Deridcn 1
zetnotntne-
2*
Kükiub
ite Külte aurpetu itauine
ühs
jaoc iem. 1§,Nomihä 1 3
AdS. Iu venditione. Hæcverba referuntur ad id, quod di— ctum eſt de præſidibus, ſcilicet eos poſſe exequi„&c. Iam in- cipit demonſtrare, quomodo exequantur. Et ait, iubent, ſcili⸗ cet præſides, de quibus prius dixit. Pri mum igitur capiunt pi- guora. Pignora vocantres, quæ capiuntur pro executione. quia iure pignoris obligantur creditori. Cod. de prætor. pign. 1. 1.& 2. C.ſi in cauſ. iudic. pign. l. qui legati. C. vt in poſſ. leg. J. non eſt mirum. de pig. act. Ordo ſeruandus in hac captione pignorum deſcribitur ab Vlpian. Poſt quod tempus diſtra- hidebeant, dicemus adl. debitoribus. hic. Addunt aliqui in ſingulis quoqus rebus tam mobilibus quam immobilibus de- lectum habendum eſſe,& ab iis incipiẽdum eſſe, quarum ad- emptio minns eſt grauis ac damnoſa reo. Argu. ducunt ex l. j. §.dimiautio. ſupra de ventre in poſſeſmitt. Mulier in poſleſ- ſionem miſfla ali debet,&c. Diminutio ad hos ſumptus fieri debet, primmm ex pecunia numerata⸗ſi ea non fuerit, ex iis re- bus, quæ patrimonium onerarem agis impendio, quam auge- re fructibus conſueuerunt. Verum mihi non videtur hoc ſi- mile eſſo. Nam in executione ſententiæ illud præcipue ſpectã- dum eſt, vt promptius& expeditius fiat, vt poſtea dicemus. Ac imputatur reo, qui non ipſe bona diſtrahit,&c ſatisfacir creditori. Liberum eſt ei ea diſtrahere, quorum omiſſio ipſi futura eſt minus damnoſa. Puta igitur poſſè capi ea quæ vti- liora,& commodiora viſa fuerint pro executione ſententiæ. Argumẽto quoq; illud eſt ꝙ luſtin. ait in Nouel. de fideiuſ.§. qudd autem. Cum pro auro debito res alie dantur in ſolutum, quæcunque meliores ſunt dandas eſſe, deteriores apud debi- torem manere. Hic fauetur creditori, vt ratio poſtulat, ne alias iniuria afficiatur. Fateor tamen ciuili modo hæc accipienda eſſe: inciuile eſt ea capere, quorum captio nihil profutura ſit
creditori,& multum nocitura debitori. Exempli gratia, ſi exi-
gna ſit pecunia dẽbita,& res magni pretij diſtrahatur. argu.l. ſi cui. de ſernit. ſupra. Per quamſibet partem ire licebit, ciuili
tamen modo: nam quædam in ſermone tacite excipiuntur.
Non enim per villam iplam, nec per medias vineas ire, agere ſinendus eſt, cum id æque commode per alteram partem fa- cere poſſit,& minore fundi ſeruientis detrimento. Sic in pro- poſita ſpecie permittitur ſimpliciter res capere, ſed tamen ci- uili modo:alias poterit appellari ab executore, quaſi excedat modum.l. ab executione. Cod. quorum app. non reci. Ex his vulgo annotati ſolet, prius perquirenda eſſe mobilia,& c. Ho- die in Gallia hæc perquiſitio mobilium non eſt neceſſaria, propter ed Ctum regis quod de ea re factum eſt anno ¹ 39. A quo tamen edicto excipi ſolent minores damnati propterl. magis puto. õ. nõ paſſim. ſup. de reb. eorum qui ſub tut. Cum
igitur de prædiis minorũ vendendis, prius inquirendum eſt,
an pecunia ſit in numerato, vel in nominibus. Et hocvulgo receptum video: quanquam videntur diſſimilia, ſi quis paulo diligentius rem expẽderit. Sed de eo dicemus alibi. Quodau- tem continetur edicto regio, alias defendi non eſſe contrariũ huic iuri, in quo verſamur. Moueor, quia hic ordo videtur cre- ditoris gratia introductus eſſe magis quam debitoris, quod hacratione facilior ſit& expeditior executio. g.itẽ quod, infr. hoc tit. Nemo eſt qui ignoret facilius inueniri emptorẽ mo- bilium, quã immobilium: item vtilius eſt debitori nominibus executionem fieri, quam in rebus ſoli,l. magis puto.§. nõ paſ- fim. Tamen ad hæc non peruemtur niſi deficientibus,&c. Argumento eſt hunc ordinem non pertinere ad fauorem de- bitoris. Quod ſi verum eſt, poterit executor à rebus ſoli ini- tium facerc. Nec ad rem pertinetl. vlt.§. vbi autena. C. de bon. quæ liber. quia non loquitur de executione ſenteptiæ: ſed de
vendendis rebus filiifa. vt ſoluatur æs alienum. Illud certum
& indubitatum, ob contumaciam rei actorem ſtatim mitti in poſſ. rerum ſoli. tit. ex quib. cauſ. in poſl. eat. Et hoc conuenit inter omnes, quia non eſt executio ſententiæ: atque ita acci- Piendum eſt quod dicitur in l. vlti.§. cum autem. C. de iis qui ad eccleſ.confug. Adde non tantum res poſſe capi, ſed etiam
perſonam. l.. C. qui bon. ced. Sed hoc quomodo accipiẽdum ſit, dicemus adl. ſi victum. 34. infr.
PRELECTIO XIX.
I imus läpre„ quomodo ſententiæ executio fieri de- cat:& quid capiendum ſit,&c. Nunc tractantur quę-
In Tit. Dere iudicataà. b 0
ſtiones aliquot ad eandem èm pertinentes: vna eſt, an vo- catio partis ſit neceſſaria. Variæ ſunt opiniones. Exiſtimo neceſſariam eſſe: quia iudex pronuntiat cauſa cognita. facit Ide vnoquoque. lex, nam ita diuus. ſupra de adoptio. Inter- eſt partis aduerſæ, quæ multas exceptiones poteſt opponere: Qupdà non competenti indice: Qud die feriato: Quod non ſeruato ordine. Item exceptiones de quibus nor. adl. 1. Cod. de iur.& facti igno. Item petitur executio per actionem iudicati. Dixi adl. miles. ſupra. Ergo eſt vocanda pars aduer- ſa. I. I. ſupra de edend. Verum ergo non videtur. Nonnulli putant cum ſententia lata eſt de certa ſpecie, nec alia re capi- tur,& c. quia tunc(inquiunt) auferenda eſt manu militari, leg. qui reſtituit. 6õ.de rei vind. Non ideo conſequens eſt vocan- dum non eſſe aduerſarium:& ratio ſupradicta oſtendit vo- candum hic quoque eſſe: quia ipſius intereſt,& poteſt ex- ceptionem opponere,&c. Præterea locus eſt apertus de hac vocatione partis inl. meminerint. C. vnde vi. Probabilior eſt ĩgitur ac tutior hæc opinio, quamuis plerique diſſentiant. Altera quæſtio eſt, an ob priuilegium aliquod ceſſat hæc ex- ecutio. Accurſ.hic quoſdam locos citat de ciuitate, minore, dote, Eccleſia. Sed hoc paulo pleniorem diſputationem ex-
igit. Acin primis dicendum eſt, ciuitares eodem iure vti quo
homines priuatos. leg. ciuitate. ſupra quod caiuſque vniuerſ. loco priuatorum habentur. l. eum qui vectig. de verbo. ſigni- fic. Minoris eriam bona capiuntur, l. 1. Cod. de præd. min. l. 3.§. item quæti poteſt. ſupra de rebus eor. qui ſub tute. quia hæcalienatio non eſt voluntaria, ſed neceſſaria. De dote quæ- ritur, quæ multum fauoris habet. l.l. ſupr. ſolut. matr. Et cer-
tum eſt, ſi fundus dotalis adiudicatus ſit, ipſum poſſe capi.l. 1.
de fund. dot. Lex Iulia non pertinet ad hanc alienationem, quæ voluntaria non eſt. Damnato autem marito actione perſonali non poteſt fundus dotalis capi. l.. Cod. de priuileg. fiſci. Recte petit mulier res dotales ab aliis ſeparari.l. ob ma- ritorum. Cod.ne vxor pro mar. Excipitur cauſa primipilaris. dict. I. 1. Si maritus habeat curam annonæ in exercitu,& ob eam rem conueniatur: res eſt maximi momenti in bello. Ita- que cauſa primipilaris eſt maxime fauorabilis,& d ote ipſa fa⸗ uorabilior. Et hociure nos vtimur in Gallia: atque ita cau- ſam primipilarem intelligunt qui in foro verſantur, rectius quam Accurſ.& alij interpretes, Sed res dotales capiuntur de- ficientibus aliis rebus.J. A. Cod. in quibus cauſ tac. pign. contr. Qujd ſivxor damnarta ſit? Dicendum eſt non poſſe auferri dotem à marito, quia fieret ei iniuria. Dotis dominus eſt quã- diu durat matrimonium. l. pro oneribus. Codic. de iur. dot. l. doce. Cod. de rei vind. Publicatur tamen certis ex cauſis 1.3. in- fra, de bonis damnator. Quid de Eccleſia? Nec eccleſia qui-
dem excipitur, ſi damnata fit. l.ubemus nullam. C. de ſacro-
ſanct. eccleſ. Sicut diximus de minore ex l. 1. Cod. de præd. minor. Secus ſi lata ſit contra epiſcopum, aut alium paſtorem nomine proprio. Executio fit in reditibus qui ſunt vſufru- ctuarij.c.peruenit. de fideiuſ.l. commodis. 40. infra. vbi ple-
nius dicemus. In Gallia non capiuntur bona clericorum mo-
bilia propter conſtitutionem Philippi Pulchri: quæ conſti- tutio iuri ciuili,& pontificio contraria eſt. Quædam hic obi-
ter annorantur,& veluti 2Q5⸗ ε. Vnum eſt de diſtinctione
bonorum mobilium,& immabilium. Vlp. hic oſtendit nomi- na ſiue iura diſtingui à bonis tam mobilibus, quam immo- bilibus. Similis locus in leg. quam Tuberonis.. in peculio. ſupra de pecul. Res mobiles,& ſoliehoc amplius& nomina debitorum. Bonorum tamen appellatio complectitur no- mina. l. bonorum appellatio. 49 de verbo. ſignifi.l. princeps. eod. titul. Sed hic quærimus quid mobilium, aut immobilium appellarione contineatur. Si cui igitur donem bona mea mobilia& immobilia, non continentur nomina. Hoc eſt intelligendum niſi appareat de omnibus bonis actum eſſe, vt neceſſe ſit ſub altera harum ſpecis contineri nomina. Et vulgo receptum eſt cius rei, quæ per actionem petitur, ratio- nem habendam eſſe: vt ſi mobilis ſit, actio quoque iudice- tut mobilis,&c. Pone lege municipali cautum, vt omnia bo-
naad agnatos& cognatos pertineant, mobilia ad cognatos,
immobilia ad agnatos. Ratio huius interpretationis eſt,
quia qui actionem habet, rem ipſam habere videtur. leg. quĩ
actionem. 1 5. de reg. iuris. Alterum quod hic annotatur, eſt
de ſentenria conditionali. Iadex hic interloquitur ſub con-
LI. 4

680
ditione. Difficultas naſcitur exl.i.§. biduum. infra. quando appellan. ſit. vbi Vlpianus ait non eſle dicendam ſub condi- tione ſententiam. Sed hoc eſt intelligendum, niſi conditio ſit de natura negotij,& actus, niſi ad actum ipſum pertineat: Vt in hoc exemplo Vlpiani, ſi mouentia non ſint. Vulgo diſtin- guitur conditio intrinſeca ab extrinſeca: ſed hæc diſputatio non eſt propria huius loci. Ad S. Si prgnora. Quæſtio hic tractatur, quæ ex iam dictis pendet. Quid ſi pignora non inueniant emptorem? Addicen- da ſunt creditori pro ea quantitate, quæ debetur, ſiue maior ſit, ſiue minor. Sic omnes interpretantur: cum tame hoc per-
quam abſurdum vidcatur. Quod cum animaduerteret Alciat. conatus eſt colore aliquo hanc iniquitatem excuſare. Scripſit de hacre l'b. S. Paradox. c. 3.& ad lcreditor. de reb. cred. Ego
alias ſcripſi quid ſentiam libroi. Diſput.& nuper adl. credi-
tor. ſupra de reb. cred. Semper exiſtimaui recipiendam non
eſſe hanc interpretationem, ea quantitate, id eſt, pro ea quan- titate. Nemo ita loquitur qui Latine loquitur. Sic ego inter- pretor, ea quantitate, id eſt, ad quantitatem quæ debetur. Vel ad tantam quantitatem, quanta eſt ſumma, quæ debetur: vel (vt vulgo loquimur) vſque ad concurrentem quantitatem. In hac interpretatione ſequimur proprietatem verborum, à qua non eſt facile recedendum, l. 1.§. vliim. de exereit. ⸗ctio. deinde æquitatem in qua verſatur ars noſtra, l. 1. ſupra de iu- ſtit.& iure. Quid eſt æquius, quam pignora addicere paris quantitatis,& æſtimationis? cõtra quid iniquius, quam capta
omnia addicere, nulla habita ratione æſtimationis? Præter- ea ſequimur conluetudinem loquendi& vlum forenſem. l. minime. ſupra de legibus. Omnes fatentur hoc receptum eſſe moribus,& ius Roman. non ſeruari. Quæ ſequuntur apud Vlpian. conſentanea ſunt his, quæ diximus. Confirmat ſen- tentiam ſuam alio re ſcripto. Eo reſcripto cautum eſt, vt credi- tor nihil amplius poſſit petere, ſi fuerit contentus,&c. cuiuſ- cunque æſtimationis ſint pignora capra. Aperte loquitur de eo qui contentus fuit:aliter igitur interpretari debemus ſupe- rius reſcriprum, in quo ceſlat hæc ratio, quia non fuit conten- tus. Eſt& alia ratio ſatisfaciendi creditori, cum pignora non inueniunt emptorem: vt Accurſ.& alij hic annotarunt᷑, vt res pignoris iure teneatur ſine diſtractione. l. 1. C. ſiin cauſ. iud. pign. cap. ſit. Sed hac via non ſatis con ſulitur creditori, quia fructus imputantur in ſortem. l.z. Cod. de pignor. actione. 1- tem poteſt emere creditor, vt quiuis extraneus. l. z. Cod. ſi in cauſ.iud. pign. Addictio autem de qua loquimur, tunc ſit cum non eſt qai velit emere, l.vltim. C. ſi in cauſ. iudi.& impetra- tur à principe, dicta l.vltim. Velſit authorirate magiſtratus, vt hic,& l. ordo. C. de execut. rei iud. in l.vlt. Ait, ſolet, non de- bet. Ivlti. C. de iure dom. impetr. ad hoc genus pignoris non pertinet.
PRRLECTIO XX.
I)e ſi pignora non inueniant emptorem, ea addi- enda elſe creditori,& c. Annotant Accurſ.& alij hanc eſle viam, qua conſulatur creditori, ſed non vnam. Nam alia ratione poteſt ei ſatisfieri: vt puta, vt rem pignoris iure teneat ſine diſtractione, l. 1. C. ſi in cauſ. iud. pign. hoc quidem ſieri poteſt:led nemo auctore me hoc remedio vtetur: hac via non ſatis conſultum eſt creditori: fructus rei pigneraræ imputan- tur in ſortem. l.z. Cod. de pign. act. Præterea emere creditur, vt quiuis extraneus:cum alius non reperitur, l. 2. C. ſi in cauſ. iudic. pign. Sed nullum eſt remedium vtilius. aut commo- dius, quam hæc addictio, de qua diximus: modo recteintelli- gamus, vt pignora addicantur vſque ad quantitatem debi- tam. Ea autem addictie non fit, ſi quis ſit, qui velit emere, vt hic dicitur,& l. vlt. C. ſi in cauſ. iudi. An hoc impetrandum ſit à principe, dubitatur: propterl. vltim. C. ſi in cauſ. iud. Vlpian.
hic ſatis oſtendit ſufficere auctoritatem magiſtratus. Similis
locus in l.ordo. Cod.de execut.rei iud. Non obſtat d. l.vltim. Ait ſolet, non debet. Non pertinet etiam ad rem. l. vlti. C. de iure dom. impetr. Loquitur de alio genere pignoris, nempe conuentionali. 1
Ad§. St ſuper rebus. alias, Si rerum. Docet Vlpian. quod ſit officium eorum, qui exequuntur,&c. quæ ſit eorum co- gnitio, ſi controuerſia fiat ſuper rebus captis,& c. Et quatuor
Franc. Duareni Commient.
hic dicuntur ab Vlpian. quæ diſtinguenda ſunt. Primum eſ quod cognoſcit de proprietate,&c. Secundo, quod ſumma
tim debet cognoſcere. Terrio, quod ſententia non facit dre. iudicium iis, qui iute ordinario petere volunt tem,&c. Quxr. to, quod hæcſententia prodeſt ad vſucapionem, qnia iuſſus eſt titulus. Ilam ſingula hæc plenius& accuratius examinanda ſunt. Notandum eſt in primis executionem impediri,ſi con- trouerſia moueatur de rebus captis: etiam ſi contradicatin
qui non fuit in iud:cio, vng triers oppoſant, quia ipſiusintereſ propter res. Oppo. huic ſententiæ l. is à quo fandus.[7. derei vind. vbi res reſtituuntur exacta cautione. Species longe di. uerſa eſt. Vindicata eſt res, cognirio de proprietate eiustei. In iudicio de eadem re fit executio: hic autem loquimur cum te aliqua adiudicata eſt,& alia res capitur, de qua nihil actũ fuit in iudicio. Quæritur vtri incumbat probatio, an ei qui comtè- dit res eſſe ſuas: an creditori, qui dicit eas eſſe debitoris Vulgo traditum eſt id iudicatum eſſe ex poſſeſſione. not. adl. oh ma- ritorum. C. ne vxor pro marito. Nam probatio non incumbit ei qui poſſidet..retinendæ. Inſtit. de inter.
Alia quæſtio eſt, an impedietur execurio, mota controver- ſiade poſſeſſione. Vlpia. loquitur de proprietate: ſed idem re. ceptum eſt in poſſeſſione. quia non debet quis priuati poſſeſ- ſione ſua, ſine cauſę cognitione. l. vltim. C. ſi per vim velalo modo. Quid ſi dolo debitoris fuerit in eum trauslata pol. lefſio? Plerique putant iure ordinatio experiendum eſſe, quo reuocantur alienata in fraudem creditorum. titul. quando in fraud. ere d. inf.§. item ſi quis in fraudem. Inſtit. de actio.. §. neceſſario. ſupra ſi mulier ventr. nom. Hoc& aliis probatur, niſi poſleſſio translata ſit in fraudem exe cutionis ipſius, ſil- cet poſt ſententiam, aut litem motam. Quæ ſentemia viilta- tem habet, quamuis certo iure non probetur. Adducitur lis cui.. qui in poſſeſſionem, ſupra vt in poſſ. legat..certa forma C. eo. ſed non multum ad rem pertinet, vt Bart. oſtendit. Sin- gulare iu: eſt in legatis,& fideicommiſſis, notandum tamen eſt cum alius poſſider,& c. poſſe ita executionem feeri, vido- minium quod eſt debitoris, transferatur in creditorem, ſaluo iure poſſeſſoris. argum.l. ſi finita.§. ſi de vectigalib. de damno infect. G.
Secundo notandum eſt executoris cognitionem portii ad eas perſonas de quibus actũ non fuit in iudicio piincipali etiamſi alias iudex competens non ſit, vt dicemus ad S. ſ poſt addictum. Si quis forte Lugdun ẽſis interce dat,& ſe opponas coram vrbis huius magiſtratu. Reſpondeo, quia iudex cogno- ſcit de quæſtione incidenti inter quaſcunque petſonas. quo- ties. C. de iud. l.1. C. de ord. iud.
Tertio notandum eſt, in executione ſentẽtiæ ſummatiam eſſe cognicionem, ne lites ex litibus eruantur. l.a.5 ait præiot. ſup. eo. l.terminato. C. de fruct.& lit. expe. Itaque admittitur qualisqualis probatio, licer plena non ſit. L.z. H. cauſæ. ſupr.de Carbon. edict. L.l.§. ſi ea. de vent. in poſſeſ. mitt. Et eſt locus communis de ſummaria cognitione.
Quarto, notandum eſt ſententiam latam in iudicio ſum mario non præiudicare in ordinario, l. ſi quis Aliheris.. üixe parens. ſupra de lib. agnoſ.I. ſi iudex. ſupra de his qui ſunt fui.c. veniens. z. ſupra de teſtib. Hæ ſententiæ vulgo dicunturpro- uiſionales. Nam iudex non plene cognita cauſa pronuntia: quaſi neceſſariæ cuiuſdam prouiſionis& cautionis gratia: in⸗ terim oportet prouideri,& conſuli actori.
Quinto, obſeruandum eſt rem iudicatam prodeſſe a vſu⸗ capionem. luſtus eſt hic ti tulus, l. iuſtæ. Iup. de acquit.ollel b Pomponius.§. ſi iuſſu. eo. tit. Si igitur index diuiſerit tem pe- nes eum, qui controuerſiam fecit de proprietate, Ris eapol- ſederit legitimo tempore, non poterit amplius ab eo pelplo. pter vſucapionem. Hic videtur eſſe verus ſenſus horum uer borum: in quorũ interpretatione variatum eſt. ExceptaY 4, capione omnia manent integra: quia liberum eſt cuiuis iu ordinario experiri,&c.
Ad S. Sed& illud.
PRfLECTIO XXI
Eclarauit Vlpian. officium executoris, cum te- e n cauſam iudicati fit controuerſia: nuncid pleniuss clarat, addita exceptione. Vtilitas hoc exigit,
vt prowptiuu & citius
— ——————-—
—2—
——-:

g
ierri b dubrnag
6
Sleriin,
eum nue
eitnimei
tum. tnas
axluſtre
locdaüni eriodüp veſcdenind eror. Säben Penlmim tDarrokeun , dotzdädnn nionemkeint creckurn
ecigai ie 8
dgrüüne ri miudebi dieemuatt ctaa Accyim agräintang pepairu
eneirer torsſufs e lacpeann l. anait win. kä
tam 1 vii ui eiigeui ohzaöu
n anus b auiuuiſ
oonaea
dAdtdice- ne Galli. deliurer auplus
ftant.
& citius fiat executio ſententiæ. Recte tamen admonent nõ- nulli, videndum eſſe quæ controuerſia ſit.& an tractum ha- bitura ſit. Nam ſi ea ſit lis vt primo quoque tem pore expediti poſſit, quia probatio eſt in promptu: tunc nõ erit vtile pignus
captum dimittere. Hoc enim totum pendet ex arbitrio exe-
cutoris.§. item quid. infra.. Ad§. Quodſi res. Quæſtio affinis ſupetioribus. Dictum fuit de quæſtione mota ſuper proprietate: nunc deiure pignoris, &c. Et ait Vlp.aliam eſſe cauſam bignoris: non difteretur exe- cutio, nec vlla adhibebitur cognitio, ne ſummaria quidem. Alia eſt ratio commodior exequendi, vt ex pignore vendito ſatis ſiat priori creditori, ſuperfluum in cauſam iudicati con- uertatur. Hyperocha vocatur alibi. l. quærebatur. qui potio. in pigno. hab. hoc fit ſine detrimento prioris creditoris,& cum aliquo commodo poſterioris: ſi forte pignus pluris ve- nundari poſſit ea ſumma, ob quam fuit obligatum. Nota cre- ditoremn non cogi vendere pignus, quamuis poſſit,&c. Cogi- turtamen pati vt vendatur,& oſtendere debitori qui id ven- dere velit. ſ. quamuis. de pig. actio. Nota caſum, in quo ſecun- dus creditor aufert pignus à primo, propter rem iudicatam: alias primus creditor inſtante ſecundo non cogitur vendere piguus, etiamſi ſufficiat vtriuſque ſolutioni. arg. l. nulla. C. de ſolut. b A⁴§. Si peh adaictum. Declaratio eſt eorum quæ ſuperius dicta ſunt,& quaſi exceptio. Dictum fuit cxecutorem cogno- ſcere ſummatim de proprietatẽ rei captæ. Vlpianus docet hoc ita accipiendum eſſe. ſi res adhuc ſit integra, id eſt, ſi neque ad- dictum pignus eſt, neq; emptor miſlas in poſſeſſionem,&c. hæc addictio vel ſolo verbo fieri poteſt. Tribus verbis præto- riis iuriſdictio abſoluebatur, Do, dico, addico. Macrob-lib. 1. Satur. c.. Ouidius 2. Faſt.
Ia nefaſtus erit,per quem tria verba ſilentur: Taſtus erit, per quem lege licebit agi.
Quid ergo ſi pignus iam addictum ſit: Erouſſc. Iam pro- nunciatum eſt, vt detur licitatori alicui, vel creditori. Ait VIp. ceſſare ſummariam illam cognitionem,& veniendum eſſè ad ius ordinarium. Graue eſt id, quod ita geſtum eſt reſcindere, vnderetardetur executio ſententiæ. Rationem affert Vlpia. quia emptio perfecta eſt,& periculum vertitur emptoris. Poſt venditionem perfectam res perit periculo emptoris, l. neceſſario. de peric.& commodo rei vend. Accurſ.& alij ple- rique aliter interpretantur, vtre euicta em ptor actionem nõ habeat. Verum ſaue illud eſt, re euicta non com petere actio- nem emptori aduerſus venditorem, l. ſi ob cauſam. C. de euic. Jſi plus. 4. ff. eod. tit. Sed tamen com petit eo nomine actio aduerſus debitorem, d. l. ſi plus. d.l. ſi ob cauſam. Nullum igi- tut eſt periculum emptoris in hacre, quia actionẽ habet, Sc. Probabilior eſt ergo interpretatio noſtra de periculo interi- tus, velalio ſimil periculo: quam& nonnulli, quamuis nu- mero pauciores, ſequuntur. 1
Ad. Certe. Vrcunque dubitetur de pignore adiecto, cer- tum eſt iudicum partes ceſſare, vbi emptor inductus eſt in poſſeſſionem. Cum non modo perfecta eſt emptio, ſed er- iam res tradita. Legendum eſt igitur, Nonne, vt in Pandect. Florentin.& aliis codicibus emendatioribus:alij habent, non. Sed verum eſt ceſſare partes iudicis exequentis, vt iam dixi- mus. Non ignoro priſtinam obligationem remanere, ſi eui- cta fuerit res ſoluta, leg. ſi quis aſiam. 46. de ſolut. Sed or- dinaria eſt cognitio de hac te, nec ad officium executoris per- tinet.
Ad§. Sedſi emptor. Alia quæſtio pertinens ad declaratio- nem eorum, quæ iam dicta ſunt. Pone licitatori cuidam ad- dictum eſſe pignus, nec ſolutum pretium. Dictum fuit ſu- pra ceſſare partes executoris poſt perfectam venditionem: ſed hoc videtur accipiendum, modo pretium ſoluerit, ò&c.
on transfertur dominium in emptorem, niſi pretio ſolu- to.§. venditæ. Inſtitu. de rer. diuit. Verum hæc ratio VIpiani non mouet. Namalis res longe abiret, nec finis aut exitus facile reperiretur. Concludit igitur, melius eſſe vt ſe non in- tet ponant:& maxime cum nec habeat,&c. Contextus ora- tionis exigit, vrhæc verba teferamus ad emptorem: Habeat atlionem is, ſcilicet emptor. Sed lectio Florentin. probatior
eſt, †rui indicaiꝶ fieri, Sc.Em ptor nullam actionẽ habet ad-
In Tit. De ve indicata. 6 ₰
uerſus creditorem, vt iam dixi, d.]l. ſi ob caufam. C. de euictio- nib. d.. ſi plus. de euict. de ff.nec creditor aduerſus em ptorem.
ſecundum lectionem Florent. Ita fit, vt pretij nulla ſit perſe⸗
cutio aduerſus emptorem. Hinc igitur annotari ſolet, cre dito- rinon competere actionem ex vendito aduerſus em ptorem.
Non. n. védidit: ſed executor ipſe pPotius, l. ſi pignora. de euict. Nec ad rem pertiner l. ſi ob cauſam. C. de euictio. quam non-
nulli obiiciunt.Sed opponitur nobis regula brocardica, quam colligunt ex ea lege. Factum iudicis reputatur factum partis. Regula eſt fictitia, quæ perquam fallax eſt,& indigna quæ hic à nobis refellatur. Nec iniuria aaficietur. Occurrit tacitæ ob- iectioni. Nam ſi hanc ſentenriam Vlpia. admittamus, videtur
aliqua affici iniuria creditor,&c. quia non poterit cogiem-
ptor ad ſoluendum pretium pro executione rei iudicatæ. Sed huic malo paratum eſt remedium, vt præſenti pecunia res di- ſtrahantur: Græca fide, vt Plautus ait, in Aſnaria. Te mperat Vlpian. quodà ſe dictum fuit,&&c. Notarem duobus vendi, nec locus eſt huic pœnæ. l. qui duobus. de falſis. quia hocre- ceptum eſt vtilitatis cauſa in executione ſententiæ, cum pre- tium non ſoluitur. Auferetur ergo res manu militari, l. qui re- ſtituere.de rei vendic. l. non eſt lingulis, de regul. iur. Quid ſi contendat ſe ſoluiſſe? Iniurioſum videtur ei rem auferri. ait Vlpian. capiendam eſſe rem,&c. Ex quo intelligimus niſi euidenter doceat,& ſtatim doceat ſe ſoluiſſe, fungi debere cxecutorem parribus ſuis. Ex hoc loco annotari ſolet eum qui rem venqdit alieno nomine, non poſſe transferre domi- nium habita fide de pretio: iuxtal. quod vendidi. ſupr. de con- trahen. empt. Sed ſingularis rario eſt in executione ſententiæ, &c. Idem ſi res fiſci veneat. I. 5. infra de iur. fiſci. Idem de mi- nore& eccleſia eſt dicendum. Valet tamen venditio eatenus vt poſſit agil.cum vendente. Cod. vbi cauſ.fiſcal. Alias pro- curator generalis poteſt vendere fide habita de pretio. l. 1.§. I. de except. rei vendit. leg..§. ſi ei quem. de inſtitor. action. Nihil facit contra mandatun:, nec contra bonam fidem: quia id ciuile& vſitatum eſt, imo plerunque neceſſarium. Hox& in creditore pignus vendente receprum eſt, l. eleganter.§. ſi vendiderit.de pign. actio. Si ſit procurator ſpecialiter ad ven- dendum datus, videndum eſt quid actum fit. Si mandatum ſit, vt vendat ſimpliciter, ne hoc quidem caſu videtur con- tra mandatum facere: fortaſſis eo pluris rem vendit. Si cer- tum pretium definitum ſit, videtur excedere fines manda- ti. diligenter. mandat. Nam qui vendit in diem„quaſi pre- tio minori vendere intelligitur.§. plus autem. Inſtitut. dea- ction. l. ſi prædio. de in diem addiction. Sed hæc quæ poſita ſunt in æquitate, non facile poſſunt in vniuerſum definiri. l. de acceſſionibus. de diuerſis tem porum præſcriptionibus& ac-
ceſſ.poſſeſſ. b b b A⁴a S. Sic quoqae. PRfLE CTIO XXII.
NEclarat Vlpian. quod prius dixerat perueniri ad iura⸗ . 0§. in venditione. Iura illa ſunt nomina, item edictiones. & obligationes. Ea capiuntur ſicut res corporales. Nam& in pignus dari poſſe conſtat. leg. nomen. Cod. quæ res pigno- l. ſi conuenerit. 18. de bign. actio. Addit Vlpian. nomen tan- tum confeſſum capi. Subtiliter dici poteſt poſſe executorem cognoſcere, an debeatur.&c. Sed hoc receptum non eſt pro- ter vtilitatem. Nam iſta cognitio de nomine longum tra- ctum haber. Si quis ergo neget ſe debitorem condemnati eſſe, non fiet executio, ſęd opus erit ordinario iudicio. leg. 3. Cod. quand. fiſc. vel priua. Hoc accipè niſi euidens ſit calu⸗ mnia debitoris inficiantis,& in prom ptu ſit probatio, argum. lxvlt. C. de compenſ. Compenlatio admittitur, ſi cauſa liqui- da ſit,& non multis ambagibus innodata: ſed poſſit iudici fa- cilem exitum ſui præſtare: vt ſiinſtrumentum ſit de eo debi- to confectum, idque executionem habeat, vt moribus he ſtris eſt receptumn contra ius Rom. l. minor 25. annis. de mi- norib. Huc pertinet quod dicitur in l.z. Cod. ad leg. Corn. de fal. Debiror cogitur ſoluere, cum apparet ex inſtrumenio,&c. Etiamſi faſſum dicatur inſtrumentum cauſa motandaæ ſolu- tionis. Huc acc edit quod dicitur in leg.ſiis à quo. ſupra vt in polleſl. leg. Si is à quo ſatis petitur offerat cognitionem,&
———————
————— 3———————— ——— 4ääõ————————————=— ————————————————— 2—— 3 ——’ÿᷣPP—————————.————— 2— —*——„ d 2*—————.—— 9———— ——————————————————— ———————————————— 2— 2—————————————.————————— ——————————— 1 2————————— 2——————— 1 .— 3———.—————————————-— 2* 2 2—— ——.——————————————.——„ 2——— —x— 4——————*-—— 4———— —.———————„—————„—————.— ————————.———————. E— ö—888“ſſſſͤſ Be 3 ——————“— 4— ————.——*——. ſſſͤſ—“* 2————— 4 e—— 5—.——— ————. 3———ſͤſͤſͤſͤſſſ 3—.——— 4 3 5 3. 4 6 2 1——————* 3.“ 5 4„———— 3——.—— 3 3——.— 1*— 3,*——— 8— 4——————— 8 —— 4—— 8 3 3 3 4 2— 3 8 3. 2 82——— 1—. 3 2————.—— 2*..— e 8 2 1———— 4—————— kan 3———“
45 e 8 3 2———— 95——.——— 8 4—
——— 5——.——.— 4—— ſſſſſ——— ſſſſ— 4 2 4— 3 6 1———**— 4 ———— T ah de 4———— 1 4* 4 8.— ———— 2. 3 3—“ 9 ——.——*—*.. 8 ———— 4 4 8 4. 3 8 8. 4“

682
dicat, Hodie conſtat de fideicommiſſo, hodie agamus: ceſſat
ſatiſdatid. In ſumma executoris officium conſtet ſequi, quod
expeditius accommodius eſt ad exequendum, vt poſtea dici-
tur. Non enim hæc poſſunt aliter definiri in vniuerſum. Hoc
autem caſu, quo negat debitor, vulgo receptum eſt dari cura-
torem bonis: qui aduerſus debitorem experiatur. J. I.& 2. de
curat. bo. dand. Additur& alia exceptio ſi annua penſio de- beatur: nam eadem eſt ratio, quæ corporalium rerum, nec re- fert an debitor neget ſe debitorem aut fateatur,&c. Reditus annui pro rebus ſoli accipiuntur:& hoc hodie receptum eſt. l.iubemus. 4. in prin. C. de ſacroſanctis eccl. Annonæ ciuiles comparantur præadiis, nec poſſunt alienari. Et vulgo cita- tur conſticutio Pontificia, quæ de regula fratrum minorum
facta eſt, clement. exiui.§. cum que annui. de verb. ſi gnifi. Ego receptain ſeutentiam ita probosſi cauſa ſit huiuſmodi, vt cau- ſa videatur poſſe breui tempote finem accipere, alioqui verius eſt executionem dimittendam efle,& tranſeundum ad ius or- dinariam, vt iam dixi.
Ad§. Item quid dicemus. De monſtrat Vlpianus rationem exequendi, cum nomeaco afe ſſum capitur. Vendet nomen præſente pecunia: niſi forte viderit ſtatum exigi poſſe,&c. Se- qui debet quod facilius videtur. Vix poteſt vlla cetta lex præ- ſcribi executoribus: ſed multa ſuntcommittenda eorum arbi- trio. Multa occurrunr in ipſa executione,& cognitione, quæ non paſſunt cogitari à legislatore:ideoque nihil in vniuerſum præcipi, aut definiri poteſt: ſicut dicitur de mora. l. mora. de vſur. b
Ad. Sed s ſipecunia. Declarat Vlpian. quod prius dixit de rebus mobilibus. Dubium non eſt quin recte capiatur pecu- nia, ſi quam habeat condemnatus. Necrefert, an apud eum ſit, an apud alium, puta argentarium. Angentarij eraut veluti proxenertæ quidam, apud quos pecuniæ deponebantur,&c, Mentio eſt lubtit. de eden.i. filiæ. infra. de ſolu. Et nota pecu-
niam ipſam hic capi, non nomen: quia eſt in dominio reicon-
demnati. Hoc eſt intelligendum, ſi con ſtet pecuniam depoſi- tam elle,&c. Quid enim, ſi id neget argentarius? Locus eſt di- ſtinctioni ſupertoti. Quo pertinere videtur dictio, fque, de- ſtinata tamen ei. Exemplum poteſtadduci ſatis appoſitum: ſi quis mihi pecuniam obiulerit,& eam depoſuerit obſigna- tam,&c. luxtal. obñgnatione. Cod. de. ſolut.l. acceptam. C. de vſur. l. vltim. de leg. commiſ. Sifiat contra me executio po- terit capi. Sed de hoc dicemus plenius ad. l.commodis. infra. eod. AdS. Hoc amplius. Adeo verum eſt, quod iam dictum fuit, vt locum habeat in pecunia pupillari, quæ depoſita eſt,&c. Probabilis tamen fuit de hac re dubitatio: quia pecunia pu- pilli depoſita ad prædiorum com parationem, prædiorum lo- co habetur. leg. quid ergo§. vſuras. ſupra de contraria& vtili act. tut. Non poteſt tutor ex ea pecunia ſoluere æsalienum ſi- ne perauflu prætoris. Veruntamen Vlpia. ait poſſe capi hanc pecuniam,&c. Nec id mirum videri debet: nam& prædia ipſa diſtrahereutur pro executione. l. 3. item quæri poteſt. de reb. eor. l.1. C. de præd. minor. Hæc alienatio non eſt voluntaria, ſed neceſſaria.
Adl. Sunt qui. 16.
Ha¹ cap. continetur interpretatio edicti prætorij de a- ALctione iudicati, Condemnatus vt pecuniam ſoluat,&c. Qu bus veibis ſignificatur totum exigendum eſſe: ſed exci- piuntur quædam perſonæ de quibus hic diſſerimus. Et cre- dibile eſt in aliqua parte edicti prætores de iis meminiſſe: hæ perſonæ conueniri dicuntur, quatenus facere poſſunt. Quod quemadmodum accipiendum ſit, docet regula iuris, quæ ex
hoc loco ſumpta eſt, vt inſcriprio oſtendit lib. 6 3. ad edict. l.
in condemnatione. de reg. iur. Non totum quod habent ex- torquendum eſt, ſed& ipſarum ratio habenda eſt, neegeant. Solet quęri an poſſit peti ſolidum,&c. quaſi debeatur ſolidum niſi reus exceptionem opponat ex beneſicio iuris. VIlp. hic v- titur vetbo, conueniuntur. Similis locus in leg. 4. ſupra quod cum eo. Alibi fit mentio condemnationis,& exactionis. Ita- que animaquertendum eſt olim variam fuiſſe rationem agẽ- di. Ab initio poteſt reus petere à prætore, vt addatur exceptio: tunc datur iudicium non purum,& ſimplex,&c. eamꝗque for-
Franc. Duareni Comment.
mulam ſequitur iudex datus condemnando. Poteſt& iudiciũ ſimplex dari, non contradicente reo, per errorem forte ali- quem. Sequetur condemnatio in ſolidum: ſedin actione iu- dicati addetur exceptio. l.item miles. infra. l. Neſennius. 41.§. vlt. hic. l. ex diuerſo.§. vltim. ſol. matr. De his perſonis ſigilla- tim dicẽ dum eſt. In hunc numerum refertur in primis ſogius. Viſum eſt indecorum ſociura à ſocio ſpoliari om nibus fortu- nis ſuis. Magna eſt neceſſitudo ſociorum,& ſpeciem fraterni- tatis habet. l. verum. ſupra pro ſocio. Socium interpretatur Vlp. omniũ bonorum. Maior eſt neceſſitudo& coniunctio in genere ſocietatis. Sed hic occurrit antinomia ex d. l. verum. Verum eſt& ſi non vniuerſorum bonorũ ſocij ſint, ſed vnius rei,&c. Non eſttamen credendum contraria eſſe, quæ eiuſdẽ auctoris ſant, nempe Vlpiani. V pia.hic dicit, locum habere in ſocio omniũ bonorum: addit in l. verum. idem eſſe in ſocio v- nius rei. Plus,& minus dicere, non eſt contraria dicere. Simile quoddam annotaui de iudiciis bonæfidei& ſtrictis, adl. iuriſ- gentium.§. quinim o. de pact. S1 hæceſlent ſcripta in eodem loco, nullarepugnantia reperiretur.
PRELECTIO XXIII
epimus diſſerere de perſonis„à quib. ſolidum non exi⸗
gitur,&c. Acprimum de ſocio, etiamſi ſit vnius rei ſocius.
0
exl. verum. hic. Sic enim interpretati ſumus duos locos VIpia,
quaſi in vno ſuppleat quod in altero omiſſum eſt. Coniũgere igitur debemus eos locos, perinde acſi dixiſſet Vlpian. ſlocium omnium bonorum accipere debemus: nam& ſi vnius rei ſo- cius ſit, verum eſt eum conueniri quatenus facere poteſt, &c. Sic interpretati ſumus alias quod dicitur de ĩudiciis bonę- fidei,& ſtrictis, in l. iuriſentium.§. quinimo. de pact.& in 1. lecta. de rebus cred. Nec fortaſſis aliter ſenſit Accuri. cum ait, Velilla lex adiſtam trahitur. Ex eo numero eſt etiam FParens, propter reuerentiam quæ ipſi debetur. I. liberto. de obl. êli- bert. Filio ſemper honeſta& ſancta perſona patris videri de- bet. Aurea eſt ſententia Vlpiani ſumpta ex hoc loco, vt inſcri-
ptio oſtendit, lib. 36. ad edict. Hoc non eſt accipiendumdefl-
liis in poteſtate. Nam filiusfamil. non poteſt agere,&c.l. lis nulla. de iudi. Qup caſu poteſt conuenire filius patrem, item patronus,&c. Debetur etiam reuerentia patrono, propter grande illud beneficium libertatis, quam ſeruo dedit. d. l. li- berto. adde l. 5. eo. titul. de obſeq. Vbi non datur actio famo- ſa, ſi ob negotium faciendum, vel non faciendum pecuniam acceperit,&c. Quæ etiam coniungenda eſt cum haclege. In- ſcriptio vtriuſque eſt lib.1o. ad edict. ac vtrunque caput ſam- ptum eſt eod. tit. de calumniat. Quæritur, quid ſi patronus a- miſerit ius patronatus? Videndum eſt quomodo amiſerit. Si illudius remiſerit ſponte, nihilominus ei debetur reuerentia. l.vltim. Codie. de bon. libert. Quare beneficiam hoc quod competit propter reuerentiam, non videtur ei adimendum eſſe. Si vero priuatus ſit iure patronatus ob culpain ſuam, et- jam hoc beneficium amittit. d. l. vltim. ad fin. Quxritur an i⸗ dem dicendum ſit de domino& vaſallo. vtor autem verbis vulgaribus,& receptis docendi cauſa. Et certum eſt reueren- tiam deberi,&c. ex quo colligit Zaſius non poſſe ab eo ſoli- dum exigi. Quæ opinio probabilis eſt, quamuis certi iuris non ſit. Nam in lbro feudorum, vbi iura huiuſmodi cliente- læ plene deſcribuntur, nihil tale reperitur:& durum eſſet ad omnes eos, quibus aliqua debetur reuerentia, hoc ius produ- cere: cuiuſmodi ſunt magiſtri, præceptores, magiſtratus, ſe⸗ niores,&c. Sed magnailla coniunctio& neceſſitudo, quæ eſt inter dominum& vaſallum, facit vt hæc ſententia mihi non improbabilis vidcatur. Et receptum eſt, ac vſitatum argumẽ⸗ tum A libertis ad vaſallos, propter ſimilitudinem coniunctio- nis& neceſſitudinis. Sequitur, Si liberi, eorum parentes. Pa- rentes& liberi hic accipiuntur in infinitum. I. 4.§. parentes. de in ius voc.l.ſed ſi hac.§.liberos.eod. titu.facit lex, appella- tionem. de verbor. ſignifi. Par reuerentia his omnibus perſo⸗ nis debetur. Non obſtat l. luriſconſultus§ parentes. de gra- dib. Parentes vſque ad tritauum proprio vocabulo nominan- tur. Non negat vltra tritauum parentes dici, ſed ait proprio vocabulo non nominari. Verius hoc eſt, quam quoò Ac⸗ curſius ait, proprie vſque ad tritauum,&e. Quanquam negare b non pol⸗
lizalrlulli eco le patea-) dyrel gabltiauta Meroradrhiantd ure, mrein oldum, krguitum ern 1 telerquidon numcfacut ulngulac ertendi interpttt ljarnt onpere fiu müncionea fiaenan atcouftmanut hrcopinio zubci ſocio coaccditut h ent:ergomuto mags überi parentis, quiſtatte boniniselle, à nemine( awcun fraterna quedam C Nomdes Chriſtianos. Ego 3 tuiltädalienumilelleg daalaidtatio ſuadeat. Fru ſetnrinlolcum ahalüs länounthomides daltic
bin nuti Quxtin

Al
d cleumn üütmuni uscucs lan th ui lle paue am Klimun ends fans 1 rarceidh ima cexth alt gecul mn
ctoetteum'n
ldern Khl onaparsiii xhoclbcostg ſtachiatnt olektagen l tebliupumi Kparonnyrn ſeruodeal ddargadth ceendumpen etteupbuig, trungquecfi- guüiße omotomäi
non poſſumus de proprietate horum verborum diſſenſio- nem fuiſſe inter veteres Iureconſultos, vt apparet ex dictal. 4. de in ius voc. Præterea maritus hoc beneficio vritur in exa- ctione dotis. l. maritum. ſol. mat. Cautio abeo exigitur de ſol- uendo, ſi ad meliorem fortunam peruenerit. C. de rei vxo. a- ctio. õ. cum autem. Caurionem nudam accipe, l. ſancimus. C. de verb. ſign. non facile reperiret inops maritus. Nec eſt con- trarium quod dicitur Inſtit. de actio.. item ſi de dote. In quã- tum facultat es patiuntur. Non enim ſignificat facultates o- mnes ei auferendas eſſe: ſed quatenus facultates patiuntur, id eſt, quatenus facere poteſt. Sophiſticum eſt aliter interpreta- ri, præſertim cum ex verbis antecedentibus& conſequenti- bus id ſatis intelligatur. Ex his multæ exiſtunt quæſtiones, de quibus dicemus in capitibus ſequentibus. Item miles hocbe- neficiam habet propter vtilitatem reip. Sed hic locus de mili te ſatis tractatus eſt ſup. adl. miles. Accurf. addit alias perſo- nas, cuiuſmodi eſt donator. l. inter eos. inf.indignũ viſum eſt eum, qui conuenitur ob liberalitatem ſuã omnibus bonis ſuis ſpoliari à donatario. l.& exhæredatum. 49, cum l. ſeq. infr. eo. Quod eſt intelligendum de donatione ſimplici, non ob cau- ſam. l.i. ſup. de don. Item is qui cedit bonis. l. 4. Cod. qui bon. ced. poſſ. Inhumanum eſt ſpoliatum fortunis ſuis, in ſolidum damnari.§. vlt. Inſtit. de action. Item filiusfam. ui emancipa- tus eſt à patre.l. 2. ſup. quod cum eo. Item, ſi exhæredatus eſt Apatre, velſe abſtinuit ab hæreditate: hæc omnia continentur edicto Præroris. dubitatur de fratre, an frater conueniri poſ- ſet à fratre in ſolidum. Et quidam exiſtimant hoc beneficium non competere: quia non numeratur inter has perſonas: nec debet ius ſingulare extendi interpretatione.l. quod vero. de legidus. Alij putant competere fratri propter neceſſitudi- nem& coniunctionem fraternam. Quæ ſententia humanior eſt. Deinde confirmatur hæc opinio argumento ductoex l. verum. pro ſocio. ſocio conceditur hoc beneficium, quia fra- tris loco habetur: ergo multo magis fratti. Item Vlpia. hic lo- quitur de liberis parentis, quia fratres ſunt. Addunt aliqui, Chriſtiani hominis eſſe, à nemine Chriſtiano homine ſoli. dum exigere, cum fraterna quædam coniunctio& neceſſtu- do ſit inter omnes Chriſtianos. Ego vero non puto ab homi- nis Chriſtiani officio alienum id eſle quod legibus eſt permil- ſum, ſi nulla alia idrario ſuadeat. Fruſtra diſtinguerentur a- ctiones, quæ dantur in ſolidum ab aliis.§. ſunt præterea. de a- ction. Et ſatis norunt homines politici, non eſſe ĩid publice v- tile, vt debitor prętextu noxię non poſſit damnari in ſolidum, &c. Fides maxime continetur,& conſeruatur rerum debi- tarum ſolutione, vt ait Cicer. Quxæritur an in hac condemna- tione,& exactione deduci debeat æs alienum. Vlpian. ait, Non deducto ere alieno. Idem dicitur in l. maritus.·. ſupra ſol. mat. Excipitur donator, dicta leg. inter eos. infr. J.& exhære- darum. 49.&l. ſequent. infra. Quꝛritur an pactum valeat, vt in ſolidum conueniatur. Expreſſum eſt non valere inter virum,& vxoOrem.l. alia.§. eleganter. ſupr. ſolu. matr. Contra bones mores,& receptam reuerentiam inter alias perſonas pactum valet, ſi nihil bonis moribus contrarium ſit. I. ſi quis in conſcribendo. C. de pact. puta ſi ſocius cum ſocio paciſca-
tut, donator cum donatario. Dicemus adl.ſi conuentrit, 26. infra. eod. b
Adl. Inter eos. 19. PRILECTIO XXIIII
Dan us quaſdam eſſe perſonas, quæ conueniuntur qua-
tenus facere poſſunt:cuiuſmodi ſunt ſocius, parens, pa- ttonus,&c. Inde naſcitur quæſtio, an deduci debeart quod aliis debetur: pone maritum conuentum eſſe primum ab vxore, deinde àſocio. In actione de dote quæritur, quatenus facere Poſſit:ſic etiam in actione pro ſocio. Cum quæritur de facul- tatibus rei, videtur inquirendum quid debeat aliis: in actione pro ſocio, quid debeat vxoritin acti ſocio. Non—
In Tit. Dere iudicata. 68z
alias hoc verbum varie accipiatur pro ſubie cta materia. leg. fi pluribus. 33. del.1. lgitur in priore ſententia non habebitur ratio eius, quæ ſecutura eſt: vt ſcilicet deducatur, quod poſte- rior petit, qui nondum peruenit ad ſententiam iudicis. In po- ſteriore autem ſententia habebitur ratio prioris. Deducetur id quod priore ſententia continetur, vt ſit melior conditio oc- cupantis. Itaque deducitur æs alienum, de quo lata eſt ſenten- tia:quamuis alias non deducarur, vt ſupra diximus. Sed cur ait Paul. Ex eadem cauſa,&c.& einſclem conditionis⸗ hominihus. Quia inter eos tantum qui eiuſdem conditionis ſunt, locus eſt occupationi. Nam ſi quis priuilegiarius ſit ſemper eius cau- ſa potior eſſe debet. l.3. ſupr. quod cum eo. l. ex facto. de pecu. huiuſmodi eſt cauſa dotis funeraria,& aliæ ſimiles„I. 2. infra.
de priuil. cred. Et hæc intelligenda ſunr de actionibus perſo-
nalibus: in hypothecaria actione ſpectatur quis prior ſit tem- pore.I.potior. l. qui balneum. ſup. qui pot in pig.hab. Atque i- ta intelligenda eſt. vlt. 9. exceptis. C. qui pot. in pig. Cuius me- minit Accurſ. Cum vtraque mulier petit dotem, quia vtraque
hypothecam habet. Quæ prior eſt term pore,& c. Hic occurrit
antinomia ex lin iudicati. 6I. infr. eod. Verũ hæc diuerſa ſunt
magis, quam eontraria. Iulianus ibi loquitur de actionei udi- cati,& executione ſententiæ. Cum plures concurrunt in exe- cutione ſentẽtiæ, pariter ſatisfit omnibus: alias potior eſt cau- ſa eius, qui prior venerit ad executionem: non ſpectatur tem- pus quo quæque ſententia lata eſt. Sed nihilominus verũ eſt, meliorem eſſe conditionem occupantis, vt hic Paul. ait, quia admittuntur pro rara parte cuiuſq; debiti,& quatenus ſenté- tia cuiuſque continetur. Sed de hacre plenius dicemus ad d.j. in iudicati. 6⁰. Sequitur, ꝗuoque,&&c. Hoc ſi ngulare eſt in donatore, quod deducitur æs alienum. J.& exhæredatum. in- fra, eod. Alij nihil deducunt, niſi ꝗe quo ſententia iam lata ſir, vt iam dictum eſt. Quibus ex ſmil cauſa, id eſt, ex cauſa dona- tionis. Ex his nouiſſimis verbis ſumpta eſt l. in condemnatio- ne, infra de reg. iur. Quæritur apad Accurſ. an exceptio huius beneficij ſit perpetua, an dilatoria. Variæ ſunt opiniones: ſed videtur dilatoria magis dicenda eſſe quam perpetua,& per- emptoria: quia non perpetuo agenti obſtat, nec cauſam peri- mit. ã. appellantur. Inſtit. de except. Differtur ſolutio,& exa- ctio, donec peruenerit debitor ad meliorem fortunà.§. cum autem. C. de rei vxor. act. Item hæc eſt diſfamatio dilatoriæ exceptionis,& peremptoriæ: Quod tutus exceptione dilato- ria ſoluens non repetit, I. in diem. 10. ſup. de cond. indeb. Tu- tus exceptione perpetua repetit. l. qui exceptionem. 40. eod. tit. At propter hanc exceptionem non datur repetitio ſoluti. l. quod nomine.& l. ſeq. de cond. indeb. habet tamen aliquid commune cum exceptionibus peremptoriis. Peremptoriæ opponuntur vſq; ad ſentétiam. l. peremptorias. C. ſent. reſcin. non poſ. Cum dilatoriæ opponantur in initio. J. iitis exceptio- nem. C. de probat. Quinimo& poſt ſententiam quoque op- Ponitur hæc exceptio. ſ. Neſennius.§. vl. inf.l. ex diuerſo. 17.§. vlt. ſup. ſol. mat. Non eſt autem hic magnopere laborandum de nomine, ſed de effectu, qui ex iam dietis cognoſcitur.
Adl. Non tantum. 20.
5— fuit ſupra, maritum conueniri dotis nomine, 1 ₰quatenus facere poteſt,&cc. l. patronus. ſupra.& veriſi- mile eſt id expreſſum fuiſſe edicto Prætoris. Quid ergo ſi conueniatur maritus ex alia cauſa, S&ec. Non vigetur edictum pProduci poſſe interpretatione ad alios contractus, l. quod ve- ro. ſupr. de leg. Sed ita conſtitutum eſt,&c. Sine conſtitutio- nenon facile admiſſa fuiſſet hæcextenſio. Hæc copſticutio, quæ iam pro iure certo habebatur tempore Modeſtini, ex- tenditur interpretatione ad mulierem. Nihilergo refert, ex quo contractu agat maritus contra vxorem, non magis quam cum vxor agit contra maritum. Locus communis eſtde æ- quitate, in qua varſatur interpretatio iuris, leg. 1. de iuſtit.& iure. lplacuit. Cod. de iud. Reperitur hic antinomia, ex l. di- uortio.ſup.de neg.geſt. vbi datur actio negotiorum geſtorum contra maritum in ſolidum. Sed conſtitutio eſt accipienda cum hac exceptione: niſi coatractus initus ſit ſoluto iatn ma-
trimonio. Ait enim Scæuola, diuwortio fato. Nocnos mouet
quod hic Modeſt. loquitur de contractibus ſi mpliciter. Nam ſic interpretari debemus, vt vna lex trahatur ad aliam, leg.
——
— 4 6½ —— 2— 8— 2

634
non eſt nouum. ſup. de legib. facit l. in toto iure. de reg. iur. Si diceret Modeſt. ex aliis contractibus etiam conuentis ſoluto mattimonio, manifeſta eſſet repugnantia. Non poſſet addi hæc exceptio, quæ ſine vllo incõmodo hic additur. Quod au- tem dictum eſt maritum teneri in ſolidum ex contractu inito poſt diuortium, ſic accipiendum eſt, niſi ex conſtituto conue- niatur. l. quod ſi maritus. de conſtituta pecu. Obligatio de cõ-
ſtituto in locum prioris obligationis Iuccedit,& eſt eiuſdem
naturæ. Quidiuris ſit, ſi agatur ex delicto, dicemus ad l. fi re- rum. ſ2. inf.
Adl. Sicut autem. 21.
Vod dictum eſt de marito, producitur ad ſocerum, id eſt oatrem mariti. Idem honor ei habetur, quia parentis lo-
cuu btinet. l. rei iudicaræ. 15.§. vlt.& l.ſeq. ſol. mat. dubita- tur de patre vxoris. Et ait Paul. hoc receptum non eſſe, quam- uis aliqua æquitas id ſuadeat. Additur exceptio, niſi matrimo- nio adhuc manente dos petatur ex promiſſione. Oppon. huic lententiæ l. ex diuerſo. 17. ſol. mat. Neratius& Proculus ſcrĩ- bunt hociuſtum eſſe. Variæ ſunt opiniones,& interpretatiò- nes. Ego alias ſcripſi hiſtoricam narrationem eſſe, quæ nullaà repugnantiam continet. Coniungendi ſunt hi loci, qui ſepa- ti ſpecies repugnantiæ habent. Ego plene& dilucide ſcripſi de hacre, adl. ex diuerſo. ſol. matr. vbi etiam docui quomodo ac- cipienda ſit l. penul. de iure dot. Hinc annotandum eſt præte- xtu æquitatis, aut iuſtitiæ non licere nobis à certo iure recede-
re. l.proſpexit. qui& à quib. Æuitatem ſequimur, vbiius cer-
tum deſicit in ſpecie de qua quæritur, l. placuit. C. de iud. vbi
male legitur, ſcriptæ,& contra fidem omnium veterum ex- emplarium.
Adl. Sed hoc ita. 22. N lhil obſcuritatis habet, caque ex ſuperioribus explica- ta fuit. b
Ad S. Quod autem.
PRILECTIO XXV.
Nterpreratur quod prius dictum eſt de ſociis,in l. lunt qui.
ſupra. Er addit exceptionem, niſi negauerit ſe ſocium, aut dolo fecerit,&c. Idque colligit ex Prætoris edicto, vbi ſcri- ptum fait, Cauſa tognitaſs ſocius ſocio,& c. allionè, cauſa cogni- ta, dabo in id quod facere potest. In cauſæ cognitione hoc verſa- tur, modo ſocius negauerit ſe ſocium,& c. aut dolo aliquid fe- cerit. hoc receptum fuit interpreratione prudentum. Doli clauſula, quæ inſeritur in contractibus, ita concipitur, Dolum malum abeſſe, abfwturumque eſſe. l. ſtipulatio iſta. 38.§. ſi quis dolum. de verb. oblig. l.ſtipulationes.(3.J. doli, 119. eod. tit. l. nouiſſma. iud. ſol. Et hæc clauſula adiicitur cautionis maioris cauſa in ſocietate:nam in iudiciis bonæfidei tacite intelligitur, quia nihil eſt tam contrarium bonæ fidei quam dolus. l. 3. ſup. pro ſoc. Hinc dicitur exceptio doli ineſſe bonæ fidei iudiciis. l. ſed& ſi. ſolu. matr. l. huiuſmodi.. qui ſeruum. de legat. 1. hæc igitur eſt interpretatio edicti de ſociis. Similis interpretatio edicti de filio emancipato. l. 4. ſupra quod cum eo. Dixi adl.
qui cum ſe.i0. ſupr. Idem dicitur de fideiuſſore, qui inficiatur
ſe fideiuſſorem. l. ſi dubitet.§. ita demum. de fideiuſſor. amit-
tit beneficium diuiſionis. Vulgo receptum eſt, idem ius eſſe in
marito, qui negauit ſe maritum eſſe, quaſi eadem ſit ratio ma- riti, quæ locij.. non poſſunt.. neque leges. ſup. de legib. Sed
huic opinioni non auſim ſabſcribere, tametſi neminem repe-
rio diſſentientem. Nam Pomponius hic diſerte loquitur de ſociis,& ita loquitur, quaſi ſentiat diuerſum ius eſ in aliis. Deinde hoc ius quod ſingulare eſt,& paulo durius atq; odio- ſius, non debet produci ad conſequentiam. l. quod vero. ſupr. de legib.l.cum quidam.ſupra, de liber.& poſth. Non eſt con- trarium noſtræ ſententiæ quod inl. etiam.§. licet. ſolu. matr. maritum teneri, ſi dolo facere poſſe deſiit: id enim generale eſtin omnibus perſonis, quæ hoc beneficium habent. l. ve- rum. g. tempus. ſupra pro ſoc. Facere poſſe videtur, qui dolo fecit quo minus poſſit. Nec enim æquum eſt dolum ſuum quenquam releuare. Hoc vero dicitur de eo, qui dolo fecir, quo miaus facere poſſir: ſed de inficiante nihil tale reperitur ſcriptum. Itaque obleruandi ſunt caſus, in quibus ita punitur
Franc. Duareni Comment.
mendacium,& falſa inficiatio: nectemere producendi ſunt ad cõſequentiam, vt dixi adl. 10. ſupra. Hoc iacto fundamen- to poſſunt decidi multæ quæſtiones, de quibus magna eſt diſ- ſenſio in ſcriptis vulgarium interpretum. Huius generis eſt il- la, Si neget ſociusſe debere, cum fateatur ſe ſocium eſſe,&c. Iuriſconſalti loquuntur non ſimpliciter de eo qui negat, ſed qui negat ſe ſocium eſſe. Non quoduis mendacium hic puni- tur, ſed certum mendacij genus. Hoc ius igitur quod ſingula re eſt, non extendemus ad alium caſum: cum præſertim non ſit eadem ratio: quia qni negat ſe ſocium, id negat quod cauſa eſt beneficii. Non eſt ergo mirum ſi propter eam pegationem beneficium amittat. Quid ſi poſtea fateatur quod negauerat, Et receptum eſt vſque ad litis conteſtationem pœ nitentiæ lo- cum eſſe: nam humana eſt hæc interpreratio, quæ in te dubia admitti debert. l. benignius. ſup. de legib. Nec aliena eſt à ver- bis edicti in quib. dicitur, Cauſa cognita,&sc. Deinde hoc con- firmatur exemplis in quibus ſimilis admittitur interpretatio: vnum eſt in l. quamuis. ſup. de in ius voc.Si peniteat libertum, & actionem remittat. Et hæc interpretatio admittitor, quam- uis Prætor non adiiciat ſe cauſa cognita iudicium daturum. Ergo multo magis in hoc caſu, in quo Prætor id adiicit. Aliud exemplum, inl. electio. 26.§. neque. fupr. de noxal. act. Si ne- gaueris ſeruum in tua poteſtate eſſe, poſtea fateri poteris, niſi lam lis aduerſus te conteſtata ſit. Ille caſus eſt ſimillimus no- ſtro: quia qui negat ſeruum in poteſtate ſua eſſe, hac pœna pu- nitur propter mendacium ſuum vt damnetur in ſolidum,& ſine noxæ deditione. l. quoties. S. Prætor ait. eo. tit. Sed hane pœnam vitat reus, fatendo poſtea quod negauit. Ergo idem & hic dicendum, quia fauorabilis eſt& humana hæcinter- pretatio. d. l. cum quidam. Aliud exemplumin l.de ætate.. vlt. de interroga. actio. Licet reſponſi pœnitere, ſi nulla captio ſit, ex eius pœnitentia actoris. Et hic quoque caſus ſimilis eſt noſtro. Nam ob mendacium& falſum reſponſum tenetur in ſolidum, qui alias nõ teneretur. Sed huic pœnæ eximitur pœ- nitentia ſua,&c. Alia quæſtio eſt de eo, qui negat ſimpliciter, & generaliter quod actor intendit. Duo continentur intẽtio-
ne actoris: vnum eſt, quod ſocietas contracta ſit,&c. Alterum quod reus debeat ex ſocietate. Negat reus fimpliciter, neca-
liud exprimit, Variæ hic ſunt opiniones. Duriores interptetes & ανινεααεμι exiſtimant hoc beneficium amitti propter infi⸗ ciationem: quaſi ſatis inficietur ſe ſocium eſſè is, qui ita loqui⸗ tur. Sicut in.ſi is qui. õ.vtrum. de reb. dub. Eorum quid, quæ tibi obiciuntur feciſt non feci, id eſt, nihil horum feci. Simi- lis locus inl. ſi ſine interrog.§. qui interrog. ſup. de interrog. act. Interrogatus an ex dimidia parte hæres ſit, reſpondit, hæ- res ſum. Intelligitur reſpondiſſe ad interrogatum. Ergoidem & hic dicendum eſt, vt reſponſio referatur ad intentionem a- ctoris. Similis locus in§.præterea. Inſtit. de inutil. ſtipula. Da- bis calendis: dabo. Hæc quidem ſubtiliter dicuntur,& mero iare defendi poſſunt: ſed longius recedunt ab humanitate, quam hic dicimus ſequendam eſſe. Durum eſt interpretari, reum his verbis generalibus id complecti voluiſſe, quod veri- ſimile eſt ſpecialiter dicturum non fuiſſe. argu. l. obligatione generali.de pign. Non eſt veriſimile reum ſpecialiter id dictu- rum fuiſſe proprer quod in pœnam incideret. Sicinterpreta- tur Vlp. edictum Prætoris de eo qui nouum ius im petrauit. l 3. ſi procurator.ſup.quod quiſq; iur. Impetratio procuratoris non nocet domino, niſi ſpecialiter mandauit,& c. Nõ eſt cre- dibile in mandato generali eum non ſenſiſſe de eo, proptetea quod pœna edicti teneretur. Præterea huius orationis inter- pretatio, eſt rei ipſius qui id accipiet quod ei eſt vtilius.l.ſi quis intentione. ſup. de iud. Potuit autem reus ſentire ſe non de- bere ex ſocietate, quamuis ſocius ſit. Ambigua igitur ora- tio eſt. Conſulte eege fecerit actor, ſi petierit àreo, vt ſpe- cialiter declaret, an ſit ſocius: ſicut ſpecialiter declarare de- bet actor,&c. l.. ſupra de eden. ita etiam reus, cum ſit eadem ratio.
Adl. Sicum procuratore. 25.
Nterpretatio edicti prætorij de marito.& c. Quid, ſactum ſit cum procuratore. Verba deficiunt edicti, ſed ſententia nõ deficit. Nihil refert an conueniatur procurator, an mari- tus. quia procurator non conuenitur nomine ſuo„fed mau ti:modo
emiicecſ e iguskfdeinſar K9 ceſ luddeteuffr 2 reloroRepondeo,an velulhemuir dend nrirapitims dermuaer nſdbunantate dudcnte, mmee in. häſkeules iceritt: num aiit ateoꝛctone egodor andepac Kefeuſol irsriatur quod ndetuti muanrec niddtecta, Ankatfn.C.devſot.reiiud dulruineptetidis quorn nuaeiceptionem proco rvon Doteſt pponete: 4 agniäleteo, rtle defendn Uhm kbebit zctionem contt Dine 4 Loſtendi ſas aem leccollgunturer! — neimüldeiulori debet„ itimllcyin. Hcc cone — dürtadikalrlen — dundgmihi(unal re

peniendn, rcniun
iudiciun tm
roritzüi denoulan eafärini usetlmben ua tledemm nerur ilol taiec hn negaui bhe whummrlair
9
plumälem, eniterlunte ocpecälsli reſponſinren cpœnæciun quineuiwir Conttnemwun nctaltil tr eus mplänu Dortiorait namiti runi nelti qide dd. Eonmd- blborontd rog l kin te lehote rogaun n oradiSreni deioud h
9
derdiemole
In Tit. Dereiudicate. 15
ti:modo condemnatio fiat viuo adhuc marito, quia perſona- le beneſicium eſt,&c. vt mox dicemus in c. ſeq. Morruo do- mino manet adhuc procurator, cum quo lis conteſtata eſt, quia eſt effectus dominus litis.êprocuratoribus. Cod de pro- cur. Cœpto igitur iudlicio ante mortem rei, condemnatio kit contra procuratorem, vel in ſolidum, vel quatenus: vt hic di-
ſtinguitur. Idem dicitur de defenſore, l. alia. ſolut. mat. de hoc
defenſore extat edictum prærtoris, in leg. ſeruum.§. ait præ- tor. ſup. de procur. Cuius nomine quis attionem fibi dari poſtu- labit us eum boni viri arbitratu defendat. Quo pertinet inſeri- ptio illa, de procurator.& defenſor.
PRLECTIO XXVI. Adl. Et ſifideiuſſör. 34.
[ctum fuit, procuratorem aut defenſorem mariti, non Vcondemnari in ſolidum,&c. Quværitur an idem dicen⸗- dum ſit de fideiuſſore? Pompon. ait„‚fideiuſſorem damnan- dum eſſe in ſolidum rei vel actionis, id eſt, dotis, vel actionis, quæ pro dote competit. Damnatur nomine ſuo, non vt pro- gœurator nomine alieno: actio iudicati contra eum datur. Ex- ceptio cohærens perſonæ rei non prodeſt fideiuſſori. l. exce-
ptiones. infrà de except.§. vltimo. Inſtitut. de replicat. Dixe-
rit aliquis: fideiuſſor plus debere nonpoteſt, quam reus. leg. græce.§. illud. de fideiuſſor.& l. centum Capuæ. de eo quod certe loco. Reſpondeo, huic ſubtilitati locum non eſſe in hac re, quæ ſola humanitate,& benignitate nititur. Si ad ſubtilita tem iuris reſpiciamus, dicemus& reum quoque teneri in ſo- lidum: ſed humanitate ſuadente, iuuatur hoc beneſicio con⸗ tra rigorem iuris. 3 Alia difficultas hic exiſtit: nam quod ſoluit fideiuſſor, id poſtea exigit à reo actione negotiorum geſtorum. l. quod di- ctum. ſuprà de pact. Sic effeu ſolidum præſtat reus,& be- neficio iuris priuatur: quod videtur inquum Quid enim re- fert, qua via, aut recta an indirecta, mih iquod meum eſt au- feraturel. vlt. ad fin. C. devſur. reiiud. Excogitatum eſtreme- dium à noſtris interpretibus quo vtrique ſuccutratur: vt reus ipſe opponat exceptionem pro eo quodſuaintereſt. Quzm
fideiuſſor non poteſt opponere: fideiuſſor enim conuentus
debet denuntiare reo, vt ſe defendat,& iudicium ſuſcipiat: alias nullam habebit actionem contra reum. Deinde reus op-
ponit exceptionem,& oſtendit ſua intereſſe, ne fideiaſſor
condemnetur. Hæc colliguntur ex leg. idemque.§. generali- ter. ſapra mand. Vbi dicitut, cum exceptio competit reo tan- tum, non exiam fideiuſſori, debet fideiuſſor denuntiare reo, vt ipſe iudicium ſuſcipiat. Hoc commentum adeo placuit in- terpretibus, vt nullus ſit, qui non magnopere probet. Ego ta- men alis hoc refutaui& aliter diſſerui de hac re quam cæte- ti vulgò ſoleant. Primum me mouet, quod nullò iure proba⸗ tur hæc caurio, quam ipſi Cautelam vocant, nec ad rem perti- net d. lex, idemque,§. generaliter. Non enim loquitur de ex- ceptione cohærente perſonæ, cuiuſmodi hæc eſt. d. leg. exce- ptio. Et ſi ita intelligeremus, eluſoria eſſet ac plane nugatoria diuiſio illa exceptionum: nulla eſſet exceptio competens reo, quæ non prodeſlet vtrique. Nec arbitrot auctores huius cõ- menti, ac defenſores id tueti ſine ſcrupulo aliquo, ſi qui ſint intet eos ſanioris iudicii. Sed fortaſſis hoc dicunt, quod nihil habeant aliud, quod obiectis reſpondeant, vt fieri ſolet. Ve- rum ego aliter reſpondeo, ſolidum quidem hacratione præ- ſtari à marito, ſed vxorem id non exigere, imò fideiuſſorem. Et fortaſſis vxor, quæ conuenit fideiuſſorem, ignorat an is à marito ſit periturus. Poteſt donandi animo fideiubere. leg. quod dictum, ſupra de pact. Si quis ergo dixerit, nihil refer- re, qua via,&c. Reſpondeo, hic multum referre: quia cum v- ⁊ot exigit ab ipſo marito: indignitas ac turpitudo maior eſt. Nec vero nouum eſt ab his perſonis ſolidum exigi in ſimili- bus caſibus. Dicemus ad leg. Neſennius. infra. Alia difficultas Hic reperitur ex eo, quod dicitur de fide- lagare zer nam fideiuſſor dotis nomine inutiliter accipi di- ar. Cod. ne fideiuſſ.dot. dentur. Accurſ. ait Pomp. non lo- da de marito. Contrarium facile apparet ex iis quæ antecs- Lbi aum. Alüs placet Pomp loqui de fideiuſſore matrimonio Kdeiufic denn zendah alam tentur ölato ercepi Ae sei dokem obligari. dicta leg. exceptiones. de Pt.;ſtcon anté. 24.§. quoties. ſolut. matr.§. non autem.
C. de rei vxor. act. Ego alis oſtendi falſam hanc eſſe o piniò- nem vulgarem:& ſcripſi in epitome tractatus de iure dot Demonſtraui multis argumentis fideiuſſorem obligari, quã- uis maritus non cogatur fideiuſſorem dare..
Ad§. Si maritus.& adl. Sciendum. 35.
L IOcbeneſicium perſonale eſt, nec tranſit ad hæredem.
Ildem dicitur inl. maritum.§. vlt.& l. ſeq. ſol. mat. l. in omnibus. de regul.iur. quæ ſumpta eſt ex illo loco, vt inſcri- ptiò indicat: idemque eſt in omnibus aliis perſonis,&c. leg. 4 ſuprà quod cum eo.l. verum. ½ 3. pro ſoc. Filiis ſane mariti prodeſt hoc beneficium, ſi ex eodem matrimonio ſuſcepti ſint l. etiam. 1 8. in prin. lol. matr. Si nouerca agat contra pri- uignum, non iuuabitur hoc beneficio. In filiis ergo aliarum perſonarum, cuinſmodi ſunt ſocius, donator, diuerſum ius
eſt. De nepotibus mariti ſcripſi ad Letiam.
Ocus de rationeè ferendæ ſententiæ. Quid pronuntiare ITLuur ae⸗ non porteſt diffiniri in vniucrſurn, propter varietatem negotiorum, de quibus iudicia exercentur. Ex quaque re& cauſa id facilius iudicari poteſt. Sed maxime ſpe- ctandum eſt, quid inter litigatores conueniat, etiamſi fortè minus iuſtum videatur. Vtilitas hocſuadet, quamuis alias iu- dex datus à præſcripta formula non debeat recedere. Hoc Præcipue debet eſſe propoſitum iudici, vt controuerſias liti- Zatorum tollat. I. 1.§. inde quæritur. de noui oper. nun. huc ertinet liiudicem. ſuprà cammun. diuid. quod omnibus vti- hlmum eſt, vel quod maluerint litigatores. Ac in locis qui- buſdam tabelliones tali munere iudicandi funguntur. Iudi- rant enim ex conſenſu partium: itaque inſtructam habens executionem. Hinc colligi poteſt, ob conſenſum litigatorum iudicem ſæqui debere conſilium prudentis alicuius, aclure- conſulti. Qua de re diſputatio prolixa hic eſtiſed nimis cua- antun àpropoſito. Adduntur quædam exceptiones, de qui⸗ us eſt breuiter dicendum. Excipitur conuentio bonis mori- bus contraria. Sed interpretatio eſt neceſſaria, quia de con- uentione iuſta neceſſe eſt, vt hocintelligamus, leg. iuriſgen⸗ tinm.§. prætor ait. de pact. l. pactta quæ eontra. C. eod. Inde efficitur in iudicio criminali locum hoc non habere„quia ius publicui læditur tali conuentione. l. locatio.§. quod illicite. ſupra de public.& vectigal. Quædam alia inde deducun- tur, ſed ſuperuacaneum eſt tam multa exempla commemo- rare. Deinde excipitur iudex com promiſſarius, qui arbiter di- citur. l.qualem. ſupra. de arbitr. Si ſic compromiſſum ſit, vr certam ſententiam dicat, nullum eſt arbitrium, nec cogitur ſententiam dicere. Reſponſio non vna eſt: nam in primis re-
hupnantie quædam hic reperitur. quia arbiter non eſt, qui ar-
itrio ſuonon pronuntiat: cognoſcitur ex etymo. Seneca lib. 3. de benefic. Huius libera,& nullis aſtricta vinculis religio, non prout lex, ſed prout humanitas impulit,&c. Deinde hæc pronuntiatio arbitri nullam afferret vtilitatem, quia non da- tur actio iudicati.l..C. de recept. arb. Quæſitum eſt, an hæc conuentio valeat inter maritum& vxorem. aut perſonas qui- bus hoc beneficium tribnitur propter reuerentiam. Receptũ eſt non valere hanc conuentionem, quaſi contraria bonis
moribus ſit. l. alia.§. eleganter. ſolut. matrimonio. vbi quid
ſentiam de hac re ſcripſi. Oſtendi non eſſe hoc vſquequaque verum. Nam maritus poteſt amittere hanc exceptionem, nee cogitur ea vti. Pactio ante iudicium facta non valet, niſi in ea perſeuerauerit,&c. Simile de Senatuſconſ. Velleia. Mulier
non poteſt renuntiare Senatuſconl. Velleia. quia tam facile
ad renuntiandum quam ad Bideinbendum inducitur. Sita- men poſt interceſſionem exceptioni ſibi competenti renun- tiare voluerit, ac iudicium accipere, valet nuntiatio. l. vlt.§. vlt. ad S. C. Velleianum. b
PRAI.IĆTIO XXVII. Aal. Præſes. b b Ocus ds efte ctu rei iudicatæ. Eftectus rei iudicatæ eſt
executio eiuſdem& exactio pecuniæ,&c. Si quis ita con- MMw 8
3 33
8 *

Reno-
auelle
. nmen! d. Sſures,
quand
O Co
686
dem natus ſit vt lententia valeat. l. 4.5. condemnatum. ſuprà. alias non eſt opus prouocarione. C. quando prouoco. non eſt neceſſInde quæritur, Si iudex condemnauit ad vſuras vſura- rum,&c. Non eſt appellatum, velnon eſt rite appellatum: forte non eſt appellatum intra decem dies. Nouel. de appe- Queritur an poſſit executio fieri. Actor contendit facien- dam eſſe,&c. Quoniam, inquit, appellatum non eſt, aut non eſt rite appellatum. Reus contra, ſentenriam eſſe nullam ipſo iure, nec opus eſſe appellatione. Itaque non nocere conde- mnato quod non rite appellauerit: quia ſinon omnino ap- pellaſſet, nullam vim haberet ſententia. Modeſtin. ex facto conſultus, reſpondit pro actore, iudicati eum agere boſle- Ex quoapparet nullam non eſſe hane ſententiam, quamuis iniuſta ſit. Sed obiicitur l. 2. C. quando prouo. non eſt ne-
ceſl. ſententia nulla eſt contra manifeſti iuris formam data,
vtputa ſi iudex pronuntiauerit: potuiſſe minorem 14. an-
nis te ſtamentum facere. Nihil eſt certius in iure, quam v- ſuras vſurarum non deberi. Apud Accurſ. variæ ſunt diſſo-
lutiones ex quibus animaduertere licet, hominemimperi-
tum antiquitatis parum intellexiſſe morem proferendarum ſententiafum. De hoc more ſcripſi lib. 1. Diſpu. c. 4 In ſta- tu coniecturali de facto pronuntiabat, in iuridiciali de iure: vt colligitur exki. infra quæ ſent. ſinc appell. non reſcin. Ac- curſ. de hoc more aliquid attingit, ſed quaſi ſomnians ma- gis, quam intelligens, more ſuo. Cumigitur pronuntiatur de iure,& contra ius certum, ſententia eſt nulla: ſicut in ex- emplo d.¹. z. C. quan. prouo. non eſt neceſ. Minorem 14. an- nis teſtari poſſe. Alias valet ſententia, licet contra ius lata ſit. I. cum prolatis. 32. infra. atque ira aceipiendum eſt hoc te- ſponſum Madeſt. Ex quonotandum eſt executionem ſen- tentiæ non retardari ob appellarionem non rire interpoſitã. Nihil refert an aliquid non fiat omnino, an vitioſe fiat.l. quo- ties. 6. ſuprà qui ſariſd. ceg. Idem videtur dicendum, etſi ap- pellatio ſit deſerta, quæ rite interpoſita fuit. Citatur l. vlt.§. Illud. Qod. de temp. appel. ad effectum perduci, tanquam ſi ab initio minime fuerit prouocatum. Facitl. ſi contra maiorem. 8.C. de appel l. quoniam. 1 8. eo. tit. Sed quomodo iudicabit
de appellatione is, qui ſententiam tulit? hoc enim magis
pertinere videtur ad officium ſuperioris iudicis. O. de ap- pel. Reſpondeo, poſſe petere victorem executionem voca-
to reo, Sec. Si reus alleget ſe appellaſſe, actor quaſi replican-
do hic dicet tempus lapſum eſſe,&c. Atqus ita cognoſcet ludex de appellatione deſerta, qui principaliter ob eam cau- ſam non poſſet adiri:ſicut alids ſæpe accidit. l. quoties. C. de iud. Poteſt eciam reus vocari ad indicem ſuperiorem, ſi actor hanc viam elegerit quæ trita eſt& vſitata. Petet appellatig- nem pronuntiati deſerram, dictal. eos. C. de vſur. rei iud. Er poſt eam pronuntiationem ſiet executio ſententiæ. Præter- ea obleruandus eſt obiter locus communis de vſuris. Quam-
vis enim vſuræ permiſſæ ſint iute ciuili ad certum modum, C. de vfur. tamen vſutæ vſurarum non poſſunt exigi. l. ſi non ſortem.§.i. ſupta de cond. indeb. Hic Anatociſmus' mergit miſeros debirores: multaque incommodaaffert tum publice, tum priuatim, vt docet expetientia. Cice. vocat Anatociſmũ in quadain epiſt. ad Attic. Dicitut improbum fœnus. l. itn-
robum. Cod. ex quib. cau. irrog. infa. Et notantur infamia:
— 1 5
7 4
nertit les Hulla alia pœna reperitur certo iure definita. Sed quia graue
rrier a- fes enſart principal.
crimen eſſe conſtat,& graui animaduerſione dignum, puniti ſolent pœnaarbicraria. l. i. infra de effracto.& expil. Necre- fert, an vſurarum petantur vſuræ, an ſortis, in quam redactæ ſunt vſuræ. l.vlt. C. de vſur. Alias verbis magis lex impoſita eſ- ſet, quam rebus. Nihilfacilius eſſet, quam legem eludere, conuerſis vſuris in ſortem.
Adl. Duoiudices. 2 8.
* Ocus de effectu ſententie. Sententia debet mandari exe- I uroaul valeat, nec ſit appellatum,&c. Si plures ſint rivm iudicum maior pars minorem infra,eod. Sententiæ numerantur, linius in epiſt. Idemque dearbitrio
pronuntiationes, plu vincit, leg. Pomponius. non ponderantut, ait P
ius eſt. l. item ſi vnus.§.vlt. de recept. arb. l. diem proferre.§. ſi
plures. cod.tit. Quid ſi pares numero ſint iudices? Medeſt. ait, in pendenti eſie,&c. Contrarium videtur uod dicitur inl. inter pares. 38. infra eod. vbi fauetur reo. l. fauorabilio-
Franc. Duareni Comment..
res. de regulis ĩur. Hoc ſpeciem habet repugnantiær eſt æss- ↄavic, vt dicitur in Baſilico recens edito. Vulgo dicitur re- ſponſum hoc Modeſtini intelligendum eſſe de iudicibus da- tis. ait enim, Duo iudices dati. Expectatur èrgo confirmatio eius, qui iudices dedit: in aliis iudicibus ſequiamur regulam. inter pares. Atque ita diſtinguit R om. Pontifex in c. vlt. de ſentent.& re iud. in Decret. Poteſt etiam reſponſo Modeſti- ni locus eſſe in iudicibus duplicibus.leg. in tribus. de iudic. 1.3. infra vti poſſid. Et animaduertendum eſt tempus appellatio- nis currere ex die confirmationis: quia ante confirmationem incertum eſt à qua ſententia ſit appellandum. Argum. etiam illud eſt quod dicitur inl.z. Cod. de vſur. rei iud. Tempus cur- rit non à die condemnationis, ſed confirmationis, ſi fuerit ap- ellatum: quia ante confirmationem nondum eſt certum
quid ſolui debeat. b Aal. Tempus, 29.
Ocus de tempore quod datur iudicatis, de quo dixi adl.
2. ſupra. Tranſit ad hæredem, quia beneficium perſonale
non eſt. l. in omnibus. I.priuilegia. de regul. iur. Quod ex qua- drimeſtri deeſt. Nihil adrem pertinetl.vlt. G. fi pend. appel. vbi vltra illud tempus dantur quatuor menſes. Loquitur de tempore dato ad proſequendam appellationem: hic autem
de tempore dato ad ſoluendum.
Adl. Cum ex cauſa. 30. Oeus eſt de actione iudicati. Datur quatenus facere reus poteſt certis ex cauſis, de quibus iam dixi. Sed quæritur an ſit habenda ratio facultatum in ipſa actione, an vero in cõ- demnatione, aut executione. Pomp. hic ait, Ss dubium ſit,&c. Sic interpretor, alii aliter. Hanc quæſtionem tractaui ad]. ſunt qui. ſupra. Qux hic tractantur de donatione, parerga ſunt,& extra rem-An fiar pacto, an ſtipulatione. Et quid de donatione cauſa mortis:an l ſi argentum.§. vlt. C. de donat. habeat locum in donatlone cauſa mortis. Adl. Debitoribus. r. PRALECI. IO XXVIII. † Ocus de executione rei iudicatæ, de quo iam diximus ſuprà ad leg. 2. Cum quis damnatus eſt, non ſtatim cogi- tur loluere, ſed ei humanitatis cauſa conce ditur dilatio ad ſoluendum. J. ſi cum militi. ſupra de compenſ. Item ſi quis conſiteatur ſe debere, vt hic Calliſtrat. ait. Nam confeſſio rei indicatæ comparatur. l.poſt rem. infra eo.& d.l.1. decon- ſtit. Hoc tempus olim fuit 30. dierum ex 1². Tab. Conde- mnatis ad ſoluendum triginta dies iuſti ſunto. Gel. lib. 20. cap. I. Poſtea auctum eſt,& ſtarutum tempus duorum men- ſium. l. vlt. C. de vlur. rei iud. C. Theod. lib. 4. tit. 17. de vſur. rei iud. Ad extremum luſtin. ſtatuit tempus quatuor menſiũ,
d. I. vlt. Hoc autem tempus poteſt ex cauſa mutari, dando
vellongius, vel breuius tempus. d. l.². Et D. Pius hic oſten- dit dandum eſſe arbitrio iudicis. Quod nonnulli autem di- cunt non fuiſſe certum tempus, falſum eſſe conuincitur. d. 1.2,vbi prorogatur,&c. Poſt lapſum eius temporis pignora capiuntur, vtdiſtrahantur executionis cauſa. Verum non ſtatim ſit diſtractio pignorum, poſtquam capta ſunt, ſed ex- pectanturduo menſes. Ex quo apparet iure in Pand. relato dari duos menſes ad vendenda tantum pignora. Quod pleri- que non intellexerunt. Nunc de vtroque tempore paulo ac- curatius dicendum eſt. Datur iudicato, velconfeſſo à lege tempus quatuor menſium: niſi iudici viſum fuerit breuius, aut longius dare, vt iam dixi: nam hoc pendet ex arbitrioiu- dicis. Datur autem hoctempus tantum petenti, vt hic Cal- liſtratus ait. Nam ſummo iure ſtatitn cogi debet ad ſoluen- dum victori, ſed humanitatis cauſa conceditur hæc dilatio. d. J. ſi cum militi. Iniquum igitur eſſet atque iniurioſum dari tempus reo qui nonpetat: quia forte nulla eſt ei opus dila- tione. Quod plerique hinc colligunt, iudicem non imper- titi officium, niſi poſtulanti, falſum eſt& ineptum, ſi quis rc. gulam vniuerſalem facere velir. Nec magis ad tem pertinet J. 4.§. hoc autem. de damno infect. Manikteſta ratio eſtin eo caſu, cur poſtulati debeat: ſed ineptum eſt generalem copfi- cere regulã exilla hypotheſi. Officium ſuum im pertitut ple- runque vltro, etſi non petatur, vt dicitur in l.nec quicquam. “§. obſer-
nib-Co Immentia e,
dadis obligriore e 9
r. ſenrentlales ſti Pelene
reguideben. ſußoclcuu eguencielte, Cin at
uon icet. Ciatuf au- n rec seſtinte-frelom 9 gtreteä ingenue dam duc aliete potui exe conltin w annibus alis, qui buius nsun. Duocicuntut äla ul intra decem dies, ſe aulbeſericatione: aktetun nüitempus, ſementia man un. lüſtiniꝛnus non erpt wocenca, ſed intta quoc u Qurttur, mac dilt ine cpidamnansft.
mu deen derum, ni ſe Kinenotto nulumreoe maepen ermega iningernn Umnata ſir lheact de tau bom,

hu
les. ligän,
dnem. lean
nenufn ode anrenan
Siduhmag
nem trädeun
onatige n
tione. dan
§.Caan
XINI
equo unän ponlang ncedirrr din enl. lenl . Nandus eo.Kdllcen 1n. TA Cd uoto,Gah pdu duoimr. b4tenan vraunn
auhamarit
D. Puit
§. obſeruare. ſupra de offic. proconſ.& aliis ſimilib. Non poteſt autem hoc in vniuerſum diffiniri. leg. omnis defi nitio. de reg. iur. Sed in quaque re& cauſa videndum eſt quid æqui- tas atque vtilitas exigat. Præterea animaduertendum eſt hãc dilationem concedi iudicato, vel confeſſo exacta cautio- ne,&c. d. l. ſi debitori. cum compertenti cautela. quod rece- ptum eſt de ſarildatione intelligi: quia licet appellatione cautionis contineatur nuda ſtipulatio ſine fideiuſſore, aut pignoribus. leg. ſancimus. C. de verbor. ſign. Tamen cautio competens, vel idonea de ſatiſdatione intelligitur. l. ſi man- dato Titii.§. vlt. ſuprà mand. leg. 4.§. addici. de fideic. liber. Queritur, an hoc tempus indulgeatur ei qui damnatus eſt ſententia arbitri. Plerique exiſtimant idem ius eſſe, quia compromiſſum ad ſimilitudinem iudicii redigitur. leg. 1. de recep. arb. Sed hæc ratio videtur mihi non ſatis firma& ido- nea eſſe: quia certum eſt non per omnia ſimile eſſe arbi- trium iudicio: Hac ſententia enim atbitri non datur actio
judicati. l.1. Cod. eod. dicitur eius pronuntiatio non per o-
mnia ſententia eſſe, l. quod ergo. 5. ex compromiſſo. de iis qui not. infam. Deinde mouet me quod dicitur in. ſi cum dies. aliàs, quidtamen, 21.§. vlt. de recept. arb. ineſſe modi- cum tempus, quod vbi præterierit, pœna ſtatim peti po- teſt. Nonaliter loquitur Iureconſ. de eaententia, quam de quauis obligatione,&c. hquod dicimus. de ſolut. Quæ- ritur ſi ſententia lata ſit à perfect. prætorio intra quod tem- pus exequi debeat. Vulgo dicitur, intra decem dies ſenten- tiam exequendam eſſe, cum lata eſt ab eo iudice à quo ap- pellari non licer. Citatur auth. vt ſponſ. larg. Nouel. 119. §. aliud. nec vllus eſt interpretum qui non id probet. Ve- rum,(vt vere& ingenue dicam quod ſentio) nihiltale vn- quam colligere potui ex ea conſtitutione. Neſcio an he- betior ſim omnibus aliis, qui huius opinionis auctores ac defenſores ſunt. Duo dicuntur à luſtin. Primum eſt, quod oblato libello intra decem dies, ſententia non mandatur executioni ſine ſatiſdatione: alterum, quod non oblato li- bello intra id tempus, ſententia mandatur executioni, ſine ſatiſdatione. luſtinianus non exprimit intra quod tempus ſit executio facienda, ſed intra quod tempus ſit offerenda ſupplicatio. Quæritut, an hæc dilatio derur in cauſa crimi-
nal,, ſi quis fortè capitis damnatus ſit. Tiberius Imperator ſtatuit tempus decem dierum, vi ſcribunt Dion& ali hi- ſtorici. Sed iure noſtro nullum reo damnato ſpatium da- tur.l. cum reis. C. de pœn. niſi ex magna aliqua& graui cau- ſa:veluri ſi mulier prægnaus damnata ſit. leg. prægnantis. de Pœnis.l. Imperator. de ſtatu hom. Quod ab Areopagitis obſeruatum fuiſſe Tlian. ſcribit libro ſ. de varia hiſtoria. Idem dicendum eſt, etſi ratio innocentiæ conſtiterit poſt ſententiam. l.l.§. vltimo. de quæſt. Principi enim ſcribere oportet, interim dilata executione. Aliad exemplum me- morabile in l. ſi vindicari. C. de pœn. de quo ſcripſi lib. i. de benefic. ex hiſtoria eccleſiaſt. Theod. Quid ſi condemna- tio ſit pecuniaria in cauſa criminali, an hoc caſu danda ſit di- latio,&æc. Er probabilius eſt dandam noneſle. Leges de hoc tempore latæ pertinent ad iudicia priuata,& cinilia: quod conſtat ex loco Gellii iam cirato. Oſtendit enim legem 12. Tabul. latam eſſe aduerlus eos qui fidem noa ſeruant,&c. Necyllaalia eſt lex aur conſtitutio de cauſa criminali, ſed de ciuilirantum. Necproducendum eſle hoc ius ad cauſas cri- minales, cum prælercim non ſit eadem ratio„quamuis in v- roque ſit condemnatio pecuniaria. Humanitatis cauſa cõ- cecditur hoc tempus reis. d. leg. ſicum militi. quia humanitate dignus non eſt, qui ob delictum ſuum damnatus eſt, arg.l. ſi reum. infra. eo. l. 4.§. quar quam. ſupra quod cum eo. Nec contrarium eſt noſtræ ſententiaæ quod dicitur item in leg. ſi aum excep. 1 4.§. quatenus. loquitur de actione ciuili, quæ ex delicto competit: non de criminali actio. quod metus cauſa. Alerum tempus eſt quod datur ad vendenda pignora,&c. 1e. Nan umelnrerim manebit res obl gata iure pigno- Nghna detorla pign. An hoc tempus locum habeat in rin erſfne naſcnerine variæ ſunt opiniones. Sed ve- mittendum eſſe aitrio dene rieeſus defnzenmn ele, Seeo. oprætoris. l. ſi finita.§. non autem. de
damn. inf pigr„. ſt cct. Depignore conuentionalicxtat conſtitutic lu- in. C. de iure domi. im pet.
In Tit. De reiudicata 4
587 Adl. Cum prolatis.AS.*
Aria eſt lectio& interpretatio huias c. Qaidam legunt,
Cognitionibus. Et videtur hic error ortus ex notis com- pendiarus. In codicibus emendatioribus legitur, Conſtiturio- nibus, quam lectionem ſequor. Quæſtio igitur hic trctatur pertinens ad interpretationem eorum quæ dixi ad l. præ- ſes. ſupra. Sententiam nullam eſſe contra leges aut conſti- tutiones, ſi de iure pronuntiatum ſit: hoc eſt intellgendum, ſi contra ius certum iudicatum ſit, non dubium, non contro-
uerſum. Profertur aliqua lex vel conſtirutio„ex qua aliquid
colligitur per rariocinationem, quod ad cauſam pertigere vi- detur. ludex nõ putar ad cauſam pertinere,& pronuntiat,&c. Noneſt ſententia nulla, quamuis imperite id faciat iudex,& aliquis peritus iuris aliter iudicaturus fuerit. Nec ration ecv- tilitas patitur vt ſententiam nullain eſſe dicamus, quæ lata eſt de iure non certo ſed dubio,&c. præſertim cum tanta ſir con- trouerſia,& diſſenſio in legum interpretatione. Hæc mihi videtur eſſe ſententia Calliſtrati. Alii aliter interpretantur. Confirmatur hæc interpretatio duobus locis: vnuseſtin leg. expreſſum. infr. de appell. Si expreſſim ſententia contra iuiis rigorem data ſit, valere non debet. Alter eſt in leg. 2. C. quan- do prouoc.non eſt neceſſ. Sententiam contra tam manfeſti iuris formam datam nullas vites habere palam eſt. t,nnz. PRSLECTIOXXIX. Ocus de effectu tei iudicatæ. Res iudicata finem impo- iir liti, l. t. ſupra eo. Nihil amplius quæritur, quam an iudicatum ſit, l. poſt rem. infr. eod. idque viilitas exigit, cum rebus iudicat is reſpub. maxime contineatur„Vt alias dixi, ex Cicer. pro Sylla. Facitl. ſeruo inuito. 5 5. J. cum prætor. ad Irebel. Reperiuntur tamen caſus excepti, in quibus de ne- gotio adhuc quæritur poſt tem iudicatam. Vn us eſt, quem refert hic Calliſtr. ex reſcripto Adriani. Cum quis cbtinuit ſententiam circumuento iudice falſis teſtibus pecunia cor- ruptis. Huius admiſß grauitas facit, vt denuo cognoſcatur de cauſa,& animaduertatur in teſtes,& eorum corruptores.
Iraque duplex iudicium eſt poſt rem iudicatam: vnum eſt
criminale, quod pertinet ad animaduerſionem,&c. alterum ciuile, in quo quæritur de eo negotio, de quo ſemel lata eſt ſententia. De iudicio autem criminali nuſla eſt dubiratio: de cinili, in quo plus eſt difficultatis, nunc dicendum eſt. Ob- ſerua igitur neminem cogi patere ſententiæ, quæ lata eſt ex falſis teſtimoniis, præſertim ſi pecunia cotrupti fuerint. Idem dicitur alibi de ſententia lata ex falſis inſtrumentis. C. ſi ex fal. inſtr. iud. ſit. Sed an hoc locum habebit ſi appareat falſos teſtes eſſe tantum, non etiam corrupros,&c. Probabilius eſt ſufficere alterum, quamuis vtriuſque hic mentio fiat. Nam ita acciderat in ea ſpecie, de qua conſultus fuit Adrianus. Qui
idem reſponſurus fuit, etſi propoſitum fuiſſet teſtes fallum
teſtimonium dixiſſe ſimpliciter,&c. Atg. eſt quod ſufficit ex
falſo inſtrumento iudicatum eſſe, nec aſiud quicquam quæ-
ritur. C.ſi ex falſo inſtr. Eadem eſt ratio teſtium inſtrumen- torum, l. in exercendis. C. de fid. inſtr. Inſtrumentorum ap- pellatione continentur teſtes, l.. de fid. inſtru. Deinde tit.ille C. pertinet etiam adteſtes, vt oſtendit ĩpſa inſcriptio, Si ex
falſ. inſtr. vel teſtimonio iud. ſi. Videndum tamen eſt quid probandum ſuſceperit is, qui ſententiam oppugnat. Nam ſi
vtrunque allegauerit,& ad vtrunque probandum ſeadſtrin- xerit, non aliter obtinebit,&c. Idque eſt expreſſum conſtitu- tione Pontificia. c.licet cauſam. de probation. in Decretalib. An autem is, qui vtrunque allegat, videatur ſe adſtringere ad vtrunque probandum, quæſtio eſt facti, quæ boni& pru- dentis iudicis arbitrio dirimenda eſt. Alii prolixe diſſa- runt de hac re,& conantur in vniuer ſum id d Kloire: quod vix fieri poteſt. Receptum quoque eſt vt ſufficiat probare cotruptionemteſtium, licet non oſtendatur eos falſum te- ſtimonium dixiſſt. Idque colligi ſolet ex his vet bis Sitibi pro- bauerit,&c. Sed mihi alirer accipienda eſſe videntur. Nam cum ait, expreſſum eſſe,&c. manifeſte oſtendit falſum fuiſ- ſe corum teſt momum. Scio lege Cornelia teneri eum, qui ob teſtimonium dicendum pecuniam accepit. l. 1. infià — M 2.
—, 6 .—

—
— — — Bhäͤäüäümͤᷣͤᷣmͤͤ-....-— 2 —....e-⸗-⸗— — —
—
1 4 1 1 4 1 1 4 4 1 4 4 1 5 1 4 1 8 1
— ₰ 1 — —— 4——————
——
688 Franc. Duareni(omment.
ad leg. Cornel. de fal. Sed vereor ne juſta cauſa hæc non ſit retra tandæ ſententiæ. Poteſtenim admiſſum puniri ſine retractatione ſententiæ: ſicut accidit in periurio, l. quod ſi deferente.& l.ſeq. ſupra de dol. Verius eſt ergo o lolam cõ- ſpirationem,&c. non retractari ſententiam, niſi ſccutus fue- rit effectus. Hoc amplius etiam videtur aliud neceſſarium eſſe: quod his teſtimoniis iuder motus ſit ad indicandum: aliàs non poteſt dici motus eſlc his teſtimoniis is, contra quem lata eſt ſententia. Et hoc eſt conſtirutum de inſtru- mentis in l.3. C. ſi ex fal. inſtr. Præterea animaduertendum 5 hodie retractationem receptam non eſſo,vbi teſtimonia ſunt Pubüücarn plerunque fit, cum altera pars id petit. Videtur hoc periculoſum eſſè propter ſubernationem;: 8& corruptio- nem teſtium.. quia vero. auth. de teſtib. Is cui cognita lunt teſtimonia, faciſe adducitur vt teſtes alios corrumpat, ſi vi- deat primam teſtationem idoneam non eſſe. Iraque conſti- cutum eſt, vt non modo in cauſa principali non liceat pro- ducere nouos teſtes, ſed etiam in cauſa appellationis. cdlem. 2, de teſtib. ſuper eiſdem vel directo contrariis articulis. Quod hic accideret:atque ita intelligitur vulgo quod dicitur in per hanc. C. de tempor. appellat. Quæritur an ſententia ſit nulla ipſo iure, an vero ſit neceſſaria reſtiturio? Quæſtio eſt magai momentipropter tempus petendæ reſtitutionis in integrum.l. vlt. C. de tempo:in integ. reſt. Et variæ opinio- nes reperiuntur apud Accurſ.& alios. Sed magis probatum receptumque eſt, reſtitutionem hic neceſſariam eſſe, pro- pter verba Calliſtrati,& Adriani. Qui diſſenriunt, mouen- tur aliquibus argumentis, de quibus quid iudicandum ſit breuiter dicemus. Horum argumentorum quædam nobis videntur leuia,& nullius fere ponderis. Cuiuſmodi eſt quod duciturex l. ſi præror.§. Marcellus. de iudic. Si pet dolum ſciens, falſo aliquid allegauerit,&c. judicem debere quere- lam rei admittere. Solutio- Loquitur de ſententia lata aduer- ſus abſentem, vt apparet ex antecedentibus& conſequen- tibus. Nota eſt Marcelli, quæ referenda eſt ad ſuperiora lu- liani verba. Simile argumentum eſt ex leg. cum vero..ſab- uentum. de fideicommiſ. libert. Si obreptum ſit prætori de libertate, libertas non competit. Hoc fit propter verba Se- natuſconſ. Si iiaà quibus libertatem præſtari oportèt, euocſ ti à prætore, adeſſe noluiſſent. Hoc ſenatuſconſ. factum eſt contra tenorem rationis, vt ſententia feratur in abſentem in- dicta cauſa. Non temere a verbis eius recedendum eſt inter- pretando. Simile argumentum er titulo C. ſi tut. vel curat. falſ. alleg. Decretum nullum eſt, Fauor ætatis,&c. Non de- bet produciad conſe quentiam. Alia ſunt axrgumenta mul- to firmiora,& vt ita dicam, neruoſiora. Vnum eſtextit. C. fl cx fal. inſtt. vbinulla eſt, ne minima quidem mentio reſtitu- rionis prius impetratæ. Alrerum eſt in leg. qui agnitis. infrà de exceptionibus. vbi dicitur non obſtate exceptionem rei judicaræ: nec vlla eſt mentio reſtirutionis prius im perratæ.
Conſentanea eſt huic interpretationi conſtiturio Pontificia,
c. cum venerabilis. de except. Ego huic ſententiæ ſubſcribo, quod ea probabilior ſit, ac plus vtilitatis,& minusihanis ſub- tiliratis habeat. Nec me mouet quod dicitur de conſtitutio- ne. Nam non ſemper accipitur pro auxilio illo extraordina- xio præroris: de quo in tract. de in integr. reſt. Reſtitui dici- tur cauſa cum interim de eacognoſcitur. Reponitut in priſti- num ſtatum, quantum ad factum attiner, licet iure iplo ſta-
tum non mutauerit. Non diffimile cxemplum obſeruaui in l.
abempei one. de pact. Reſtitutis in integrum iis, quæ pr æſtita ſunt. Hucpertinet l. in ambigua. ſuprà de legib· Hodie in Gal- lia impetrautur literæ in forma requeftæ ciuilis: eſt neceſſaria auctoritas principis contra iudicia ſupremæ curiæ. De iudicio criminali videnda eſtl. diui. de peœnis. quæ cum hac coniun⸗
gendaeſt, vt apparet ex inſcriptione. Adl. F Vvictum. 3 7. 3
)7Aria eſtinterpretatio huius cap. Dicam breuiter, quod V mihi verius videtur. Videtur hoc poſitum eſſe adin- terpretatiouem cdicti de re iudicata. Edicto cautum eſt, vt qui iudicatum non fecerit, in carcerem coniiciatur. non enim dubium eſt, quin id fuerit conſtiturum iure veteri, l. 1. Cod.
ui bon. ced.poſ. Acverbalegis 12. Tabul. de hacre extant
abud Gell.lib.20. cap. 1. Nliudicatum faxitſecum ducito,
vincito, aut neruo, aut compedibus. Hoc fuit ius Rom. quo hodie non vtimur, niſi in cauſis criminalibus. Cautumfuit etiam iure veteri de victu præbendo. Si volet, ſuo viuito? ni ſuo viuit, qui eum vinctum habebit, libras farris in dies dato. Opinio igitur Accurl. ad leg. vlt. C. de erog. milit. anno. con- ſentanea eſt legi 1z. Tab. Si quis incarceratus ſit ob æs alie- numeſi ob maleficium, publice dandus eſt victus, ſi non ha- beat, l. iudices. Cod. de epiſ. aud. inde quæritur, ſi quis vi⸗ ctum non patiatur infetri. Ait Licinius dandam actionem v- rilem, ſiue in factumn, deficiente alia actione. leg. quoties: de præſcr. verb. l.liber homo. ad leg. Aquil. Quautum iudici æ- quum videbitur. l. ſi reum. de cuſto. reo. Veliniuriatum, quæ ex ſimilibus cauſis, l. iniuriarum actio. 13. de iniuriis. Interpre- tario reliquorum verborum petenda eſt exl. veibo victus.&
ſeq.de verb.ſign. quæ ſumptæ ſunt ex hoc tractatu, vt plane
inſcriptio oſtendit. Adl.Dnperatoresz. rRALEGCTIOXXX. [Sen de effectu rei iudicatæ. Res iudicata non facile
reſcinditur, alioqui nullus litictn finis eſſet. l. 2. Cod. de re
iudic. Inde quæritur, quid ſi poſt ſententiam repertum eſtin-
ſtrumentum quod non habebat condemnatus,&c. Anſal- tem hoc caſu: Reſcriptum eſt non poſſe. Noua inſtrumenta Gordianus inl. ſub ſpecie. C. de re iudic.ſimiles ſunt conſti- tutiones de hacre, quæ videntur ex his legibus ſumptæ. c. in- ter monaſterium. c. ſuborta. de re iud. in decret. Idem dicitut de tranſactione, l. ſub prætextu. C. de tranſack. Quidſi non teſtes producantur Et receptum eſt idem eſſe, quod eadem ſit ratio teſtium quæ inſtrumentorum, J. in exercendis. C. de fide inſtru. adeo vt appellatione inſtrumentorum teſtes plerunque contineantur. j.. ſupra de ſid.iniſtr. Quid ſi teſta- mentum poſtea repertum ſit? Variæ ſunt opiniones. Ego id allentior, qui putant reſcindi ſententiampoſſe. Nam tranſa- ctio rata non eſt, ergo necſententia, Lde his. ſuprà de tranſa- tio. item neciuſiurandum. Similis eſt tranſactio rei iadica- tæ, quia ad finiendas lites pertinet vtraque. Idem iuſiur andũ retractatur propter teſtamentum poſtea repertum. I. vlt. C. de reb. cred. Ergo& ſententia, l.. ſuprà de iureiur. Animad- uertendum tamen eſt, ſi interuenerit dolus aduerſari, poſſe de hoc dolo quæri poſt ſententiam, ſi forte dolo aduerlari factum eſt, quominus inſtrumenta repetirentur. d. ſiib pre- textu. C. de tranſact. Huc pertinetl. ſi fideiuſ.§. in ominib. ſu- pra mand. Quamuis non detur repetitio ſoluti poſtſenten- tiam, tamen aduerſarius tenetur crimine ſtellianatüs ob do- lum ſuum. Quxæritur an poſſit reſtitutio in integrum im- petrari ob hanc cauſam? Et ſciendum eſt, reſtitutionem in
hic vocat, quæ poſtea reperta ſunt: atque ita interpretatur
integrum concedicum æquitas prætorem mouerit. leg. I. ad
fi. ſuprà ex quib. cauſ.maio. Nec poteſt aliter d. ffiniri, quia
poſitum eſt in æquitate. leg. de acceſſionibus.ſupr. de diuerſ.
temp. præſcr. Nihil ergo poſſum aliudreſpondete, quam
eſtitutioni locum eſſe in hꝑc caſu, ſi appareat ex circum ſtantiis cauſæ id æquum eſſe. Pone reum conuentum, qui ſuc- cellerat in locum alterius, diligentiam magrilam adhibuiſſe in quærendis inſtrumentis,&c. Probabilis eſt ignorantia, &cc. l. quiin alterius. de regulis iuris. Non erit iniquum ei reſtitutionem concedi, præſertim ſi teus ſit. Reo non po- teſt vitio verti, quod inſtructus non venerit ad litigandum,
ſicut actori.l.pure§. vltimo, infrà de dol. excep. Alias non
poteſt reſcindi ſententia vllo remedio extraordinario: na principis quidem reſcripto. arg. l. cauſas. C. de tranſac. In
cauſa tamen criminali ſuccurritur reo innocenti per prin⸗ cipem. leg. 1.§. vlt.de quæſtio. leg. diui fratres.de pœn. Faci- lius hoc admittitur, quia agitur de capite hominis. Verumin risaie cauſanon idem permittitur,&c. Excipitur calus in Ladmonendi. de iureiurand. Sireus abſolutus ſit exacto iu⸗ reiurando in dubia cauſa, non prodeſt ei exceptio rei iudi- catæ, ſi aduerſarius noua inſtrumenta inuenerit,&c. Hoc ideo fit, quia dubia fuit probatio: vt oſtendi libro 2. Diſpu- tat. cap.33. Idem dicitur in iure Pontificio de ſententialata contra matrimonium. cap. lata. de re iudic. fauor matrimonii- Hæc de cauſis priuatis: quid de publicise Verba reſcripti oſten dunt in negotio publico id ex cauſa permmnitti, fauor weh Icaul 9. en df
)
riuret libide caula- vauntiandum. Eicl rlione apud cellun ia gue inuctamilo
cetelos quiferyofi nidec Jberadolaorptobar Ac. uruinadon interenplce vinopiam oderaud, wlc mücauſs erigituj aorandu bügueſion busoonan — Neandumcf anudtando. dem ptofette nirtabendarati hu Eunz erſiiond Quidami iin, epactis. ſcdhec ſeun

Jouaulnun eirawrgran mits wrat bus lüwhat ciet. lärnig ct. Qullu elle gulen ein extteee mearorwn ſtr. Cilic opiciohe hnl 1 uu is ipnice nſäcioreäd . leie fepertam Lee din usaärtui lte dobat reurm dllh uüiu Lſolbigutw tellerabi in intgee⸗ d reltrux macci
Ihterdin
A Lterz tiare de cauſa is qui iurat ſibi non liquere.
eft abſo- terum in dubiis cauſis, vt docet Aſcon. Pæd. A. C. NL. Ac luuines. tametſi iudicare alias c Ccende- muner. tamen hæc neceſſitas remittitur iudicanti. Locus ſi⸗ ee, milis eſt in l. idem Pompon. 1 3.§. vltimo. de recep.arb. Si ar. a.. biter iuret ſibi de cauſa nondum li
Honu.
In Tit. Dereiudicata. Non dicitur ſimpliciter, in negotio publco:ſed ex cauſa: vbi cuidens vtilitas id ſuaſerit: quod non poteſt aliter diffiniri, ſed committitur iudicantis arbitrio. Si potuiſſet hoc facile diffi⸗ niri, non fuiſſet adiectum, ex cauſa. Certum tamen eſt intra
triennium tantum ſententiam reſcindi poſſe. C. de ſentent. aduetſ.liſclat.retract.lib.1o.
689 „ vt ſuprà dictum fuit. in liberalibus cau ſis,&c. s. de reg. ĩur.§. vlt. Inſti- uis ſeruo. de fideicom. li-
teſt dici plurium ſententiam obtinere quia ſunt pares numero(ait Paul. Libertas eſt res fauorabilis. J. liberta tut. de donar. l. generaliter.§. ſi q bert. fauorabilis eſt cauſa rei magis quam actoris, vr Ariſt. docet in problem. ſect. 19. j. fauotabiſiores. de reg. iur. l. Ar- rianus. de oblig.& act. c. ex literis. de Prob. Hinc facile intel- ligitur nihilreferre cuius dignitatis, conditionis ſint iudi- ces. Ita diſtinguit Paul. quaſi nihil interſit. Sed hoc declara- tum fuit ſuperiori loco. Hic reperiuntur quædam an tinomię. Vna eſt exl. duo iudices. ſupra eo. De hac antinomia jam di- ximus ſupra. Alia eſt ex l. ſi pars. ſupr. de inoffic. teſta. vbi in alia cauſa iudicatur, idem ſeruatur, nempe cum agitur de in- oſſicioſo teſtam ento. Reſpondeo, quod hic dicitur de liber- tate, ſic accipiendum eſſe, quaſi dictum pro exemplo cauſæ fauorabilis. In aliis, id eſ duæ non ſunt fauorabiles cauſæ: cuiuſmodi eſt cauſa teſtamentaria: fauorabilis eſt conſer- uatio teſtamenti. l. vel negare. quemad, teſta Idem in cauſa
dotis. l. in ambiguis. de iur. dot. Sunt autem coniungenda hæc capita cum d. l. ſi pars. vt ex inſcriptionibus co noſcitur. Et hæc Interpretatio confirmatur con ſiitutione Hontiheie cap.
vlt. de re iudic.in Decret. Quxritur, an idem dicendum ſit de cauſa fiſci. Plerique puta
Citant l. non puto.de iure fiſc. probat actor, aut non probat,&c. lta diſſerunt de hacre, qua- ſcum in dubior eſp
ſi quotidiana non ſint exempla cauſareum dubiarũ. Id accidit vel ob inopiam probationis, vel ob ius controuerſum. Sic in dubiis cauſis exigitur iuſiurandum. dicd a l. admonendi. Sic in dubiis quæſtionibus contra fiſcum impune reſpondetur, l. non puto. de iur. fiſc. Notandum eſtſententiam plurium ob- tinere in iudicando. l. diem proferre.§. ſi plures. de recept. ar- bitr. An ſit habenda ratio dignitatis
b Adl. Pomponius. 36.
I Oecus de effectu ſententiæ. Sententia valet dicta ab eo, 1 ui iudicandi habet poteſtatem. l. ait Prætor. ſupra. Quid ſi plures ſint iudices,& quidam iudicauerint, quieſcente v- no, qui non vult pronuntiare„ quod ei non liqueat de re de qua pronuntiandum eſt,&c. Ait Pomp. valere ſententiam corum, qui numero plures ſunt. Non cogitur ergo pronun-
Hic mos erat ve-
ogatur iudex. l.vltima.§. iudicanti. de
quere, ei ſpatium datur ad Pronuntiandum. Et eſt exemplum non indignum animad-
uerſione apud Gellium lib. 14. cap. z. Iuraui mihi non liquere, atque ita iudicatu illo ſolutus ſum. Diſputatur apud Accurſ. & cæteros, qui fieri poſſit, vt de cauſa non liqueat: quia aut
quaſi velit Modeſt. contra f- ondendum eſſe. Sed certum eſt cauſam fiſci fauorabiliorem eſſe cauſa priuata
— eg. Imperatores. ſupr. dere iud. Cauſa publica ſem per nobi
s antiquior eſſe debet. Nouell. de reſtit.& ca quæ parit decimo menſe. Reſpu. in- columis priuatas res faclle ſaluas præſtat. publica proden- do tua nequicquam ſeruas. Liuius dec. 3. lib.
lam ſe 5. Sicut in naue vectores ſinguli magis ſtudent conſeruationi n
auis quam auctoritatis, ſenecturis, rerum Propriarum. Publicam autem rem tueri non ſDlla antiquitatis, eruditionis: Quidam ita opinantur arg. l. maio- mus ſine fiſco: vnde tributa vectigalia dicuntur eſſe neruiĩ rem. ſupra, de pactis. ſed hæc ſententia non mihi probatur, reipub. leg.r„§. in cauſa tributorum. infrà de quæſt. alibi di- quia luriſconſ. loquitur de ſententia plurium, quod de nume- cuntur pertinere ad Vtilitatem publicam.Jj. I. de loc. ublic. ro eſt accipiendum, ex vſu locuendi. Cum fit mentio maioris fruend. Nec contrarium eſt, quod dicitur in d. l. non puto. pattis, ambiguitas aliqua eſt hic nulla. Sententiæ ergonume- Non enim negat Modeſt. in
rantut magis, quam ponderantur, vt Plin. ait in epiſt. ad Ar- ſed oſtendit eum non eſſe buniendur quaſi deli b ria.lib. z. Nec aliud, inquit, in conſilio publico fieri poteſt, in quicontra fiſcum reſponderit. I ocideo, quia nonnulli aſ quo nihil eſt tam inæquale, quam æqualitas ipſa. Nam cum ſentatores malorum& auar
ſit impar prudentia, par omnium iuse
ſt. Hoc autem ideo vi- men vocabant:
ſum eſt magis expedire, ne contentiones oriantur inter iudi- ſpondere. Oſtendit Plin. in P ces de ipſorum dignitate,& conditione.,
cauſa nunquam eſt, niſi ſub bono principe. uæritur idem ſit dicendum ſi teſtes diſp 3 ari 39.
Adl. Tunc autem. 57.
oſtendit idem eſſe, J. lege Iunia. ſupra de manumiſ. uod Mnes adeſſe debent, nec locus eſt regulæ, Qui poteſt eſt intelligendum, ſi reliqua omnia ſint paria: ſi teſtes ſint— inuitis aliquibus alienare: multo magis,& ignorantibus eiuſdem honeſtatis& æſtimationis. l. ob carmen.§. vltim. de & adſentibus poteſt,&cc. J. qui poteſt. de reg. iur. quia poteſt teſtib. Non enim ad multitudine præſentia vnius trahere alios in ſententiam ſuam. l. ſi in tres.
ſinceram teſtimoniorum fidem ſupra de recept.arbit. Item Pronuntiare debent omnes, niſi
quis iurauerit. l. duo. infra. l. cum magiſtratus. C. quan. pro- uo. non eſt neceſl. Hoc eſt accipiendum niſi poteſtas tributa ſirſingulis m agiſtratibus in ſolidum, vr inl. t. de offic. conſ. Seorſum& ſinguli manumittunt. Præterea conſideranda eſt forma reſcri pti, quo iudices delegantur. offic. deleg in Decret. c. cum plures. eod. tit. lib. G. Quid ſi nonomnes: Hodie receptum eſt, vt ex plur nus nomine communi
cxc. cum ab vno. de re iudic. in G. exemplum reperitur talis pr teclocutione. Accurſ. puta poſſe, arg. l.vlt. C. de auth. præſt. Sed hæc imilia eſſe. Sic extendere lege Iatoris officio fungi. Iouian ariis, qui de tio Pontiſ deutiam.
18 ri diſſenn pondeo diuerſum ius eſſe in arbitris. Si diſſentiant duo ar itri, neutra ſententia te- net. l.irem ſi vnus.§. principaliter. ſup. de tecept. arb. Co- Zuntur tertium eligere, cuius auctoritati pareatur. Hæc di- ſtinctio iudicum& arbitrorum diſe
io iuc erte etiam traditur in c. vlt. de re iud, in Decrer. H odie in G
De allia id fere ius ſequimur, quod de arbitris conſtitutum eſt. nam aſſumuptur alii iudi-
ces, Quandilya bartage. Leges regiæ quædam ſunt latæ de ac parcitione, quibus vtimur. b Ad§. S: diuerſir. Ex iam dictis na ctata: Si diuerſis ſummis condemnet iudices, vnus in quin. que, alius in decem, alius in quindecim, quid iuris ſit. Vide- tur hic ſequenda conſtitutio D. Pü, de qua iam diximus: ſed non ita eſt. quia conſentiunt in minorem ſummam„niſi a- liud actum appareat. Nam in maiore ſumma minor con- tinetur, I. in eo quod plus eſt. de reg. iur.
ſcitur quæſtio hic tra-
us Pontanus hoc comparat cori. ntibus producunt corium,& pellem& conſtitu-
cia huic interpretationi repugnat, dict. cap. pru-
Idem dicitur de arbitro.l. diem proferre.§. ſi plures. de arb. vbi refertur etiam AA! Inter pares. 36. opinio luliani: nec dubito quin lulianus hæc ſcripſerit eodem PRR LECT 10 XX XI in loco. Quid ſi duo condemnauerint in decem, tertius in Kactatur hic quaſtio pereineng di quinque⸗ Dicendum eſt ſententiam valere in decem,& plu- Teue qus ſam dessenene 4 neuritr um diuer- rium ſententiam obtinere. Nam lulian. lo mero ſint iudices,& diuer fekant et ujdſ hares nu
, quitur cum omniũ iudicum ſententiæ ſunt diuerſæ:& hoc eſt expreſſum conſti. tutione Pontificia c. i. de arb. in 6. 8.
MM z
ſas Proferant ſenten tias? Non po-
ut contra fiſcum iudicandum eſſe-.

1 3 b 4 1 3 1
Pontifſicia dicitur aliorum officium expirare, n
Sedhacrepugnantia
69bo Franc. Dua
Adl. Duoex tribus. 39
Nterpretatio eſt ſuperius dictorum. Dictum fuit plurium ſententiam obtinete,&c. Hoc eſt intelligendum, ſi omnes ſint præſentes,& iudicent. Nam omnes debent pronuntia- re quod ſibi videtur. Cum dantur iudices, iubentur omnées judicare. At nihil minus eſt verum, quam omnes iudicare, cum vnus eſt abſens.Idem dicitur in I. ſicuti. ſupra de recept- Quid ſi vnus iudicum datorum mortuus ſiteln conſtitutione iſi aliud in da- rione fuerit expreſſum, cap.vno delegatorum. de offic. deleg. in gecret. hanc conſtitutionem puùtant nonnulli contrariam eſſe iuri ciuili, quo ceautum eſt, vt alius iudex detur. l. ſi lögius. ſup. de iud. l. pen. de vaca inuner. placuit. O. de pedan. iudic. nonſunt: expirar quidem officium, ſed dato alio iudice conualeſcit. Alia quæſtio, Si vnus ex iudici- pus nolit adeſſe requiſitus,& vocatus à cæteris, an poterunt judicare? Receptum eſt, ne hoc quidem caſu id eis licere: quia dicitur eos vno abſente iudicare non polſe, nec vlla fit diſtin- ctio. arg.l. de pretio. ſupr. de public. in rem. act. Idque de ar- bitris dicitur in d.l. ſicuti.de arb. Sed iure Ponrificio aliud cõ- ſtitutum eſt de arbitris.c.vlt.de arbit. in 6. quod ius ſeruatut in üs locis, qui ſunt Pontificiæ ditionis ac iuriſdictionis.
Adl. Commodlis 20
I Oecus de rebus, quæ capiuntur pro executione. Quæritut Lde præmiis, quæ præſtantur athletis, qui victores fuerunt in ſacris certaminibus: harum cotonarum mentio eſt C. de athletis.& in Lathletas. de his qui not. infa. leg. ſpem. C. quæ res pigno. oblig.· Locus eſt Suetonii in Nerone: Sactas coro- nas in cubili circum lectos poſuit. Quæritur ergo an hæc præmia poflint capi in executionem ſententiæ. Dubitatio naſcitur ex eo, quod non videntur eſſe in bonis debitoris an- tequam ei præſtita ſint: ideo non poſlunt pignorari, d.ſpem. Tamen vtile viſum eſt ea capi propter exe cucionem rerum iudicatarum. Idemm dicitur de ſtipendiis militum. in 1. ſtipen- dia. C. de exec.rei iud. Sed additur exceptio, ſi non poſlitt aliis rationibus executio fieri. Papinian. autemn non diſtinguit, nec puto diſtinguendum eſſe. Nam alia cauſa eſt ſtipendio- rum militum qui fauorabiliores ſunt athletis. Ildem dicitur de præbendis clericorum de quare citarur vulgo couſtitutio ponriß cia, c. peruenit de fideiuſior. Mirantur vulgares inter- pretes quod hic capiatur pecunia cum potius nomen capide- Peac n diuo Pio.§. ſic quoque iudices. ſupra eo. Vulgo dici- tur pecuniam hic paratam eſſe ſolurioni,&xc. Qux diſtinctio nec iure vllo, nec vlla firma ratione fulcitur. Necverohinon ſentiunt ſe nu gari, niſi fallor ſed ineptire malunt, quam fate- ri, ſe id ignorare: quaſi turpis ſitignorantiæ confeſſio. Puto non capinomen: quia nullum nomen eſt, nulla obligatio. ded ſi reperiatur pecunia ad id de ſtinata, receptum eſt vtili- tatis cauſa, vt capiatur quaſi debita: non ſunt ſtipendia ſicut militum. Male& inſcite hæc confundunt Accurſ.& Accur- ſiani omnes.
Adl. Neſennius. ar. PRAILECTIO XXXII.
Ocus de beneficio competente certis perſonis, necon- Lumisnear in ſolidum,& c. de quo dixi adl. ſunt qui. Di- ximus hoc beneficium eſſe perſonale,& non competere neque hæredi neque fideiufſori. l. etſi fideiuſſor.& leg.ſeq. ſupra. l maritum.§.vlt. ſol- mat. Hic autem Paulus oſtendir perſonale eſſe beneficium, etiam ex parte eius, contra quem competit. Species de qua conſultus fuit à Neſennio Apol- linari, eſt huiuſmodi: Donare volebas mihi certam pecu- niam, puta centum: debebam Titio tantundem, à quo cu-
iebam liberari: itaque petiiàte, vtpateteris te dele gari Ti- tio illi creditori meo, ideſt, te reum vice mea dari, l. dele- gare. de nouat. Hinc oriuntur variæ quæſtiones. Vna eſt, an creditor meus poſſit te in ſolidum conuenire. Videtur non poſle, quia non poſſem S&c.. inter eos. leg. cum ex cau- ſa. ſupra eo. Donator à donatario non poteſt ſolidum exi- gere: ergo nec is, qui vtitur iure meo,&c. Sed Paul. teſpon-
rem Comment.
det, nulla creditorem exveptione ſum moueri. Donatarius ipſe poſſet exceptione ſummoueri: ſed alius non poteſt, quia hoc beneficium non egreditur perſonam donatarii. Accertum eſt creditorem hunc donatarium non eſſe. Exceptio igitur, quæ opponitur deleganti, non continuo opponitur ei cui facta eſt delegatio.l.doli. infrà de nouat. Dixerit aliquis: Er- go liberum erit donatario beneficium hoc adimere dona- tori, nempe delegando,&c. Reſpondeo id non pendere ex ſola eius voluntate, ſed donatoris qui delegatur. d. l. delega- re. Volenti nulla fit iniuria. Hinc exiſtit alia quæſtio: Vole- bas mihi donare centum, petii àte vt patereris te delegari à Tirio, cui donare volebam, tametſi mhil eideberem: An hoc ſalrem caſu donatarius Titius poſſit exceptione ſum- moueri? Videtur pofle, quia donatarius eſt,&c. Tamen Paul. generaliter ait reum damnandum eſſe in ſolidum. Si conue-
niatur à ſecundo donatario„‚damnabitur in ſolidum: non
enim ei donauit, ſed primo,&c. hoc plenius declaratur in 1.
qui id quod.34. 5. Vltim. de donat. ſupra. Tertia quæſtio eſt:
Quidam volebat donare mulieri, promiſit eius marito do-
tis nomine. Sic delegatus eft hic donator marito, maritus petit eam dotem promiflam. Quxritur an poſſit ſolidum
exigere. Et ait Paul. poſſe, quamuis ab vxore non exigeretur
ſolidum, l.ſicut antem. ſupra eo. Nam hoc beneficium non egreditur perſonam: nec poteſt dici maritus in hac ſpecie do⸗ natarius eſſe. Cauſa dotis oueroſa eſt magis quam lucratiuall. ex promiſſione. infrà de oblig.& actio.l.pro oneribus. C. de iur. dot. Non eſt ergo tnirum, ſi is à quo exigitur dos, benefi- cio non vratur quod donatori eſt conceſſum. Hic occurrit duplex antinomia. Vna eſt exl. ſi extraneus. ſuprà de iur. dot. vbi extraneus dotem promiſit pro muliere,& conue- nitur non in ſoliduin, ſed quatenus facere poteſt. Variæ ſunt ſolutiones, qtias ſuperuacaneum eſſet referre. Sufficiet in me- diar adducere quod mihi verius videtur. Exiſtimo ſpecies diſſirhiles eſſe, arque ideo ius diuerſuin eſſe. In ſpecie Pauli propontur dilerte dotem promiſſam eſſe contemplatione mulieris tantum non etiam mariti: Pro mulliere, rui donare vo- lebat&c. Proinde marito nihil donatum eſſe dici poteſt. Quid ergo vetat eum exigere ſolidum à promiſſore, idque maxime, ſi conſtante matrimonio agatur? Soluto matrimo-
nio agitur nomine mulieris. Ergo exceptio videbatur obſtare
marito, quæ obſtarert ipfi mulieri agenti. Sedtamen Paul. oſtendit, nihil referte, an conſtante, an ſoluto,&c. In ſpecie VIp. inl. fi extraneus. proponitur ſimpliciter dotem promiſ- ſam eſle ab extraneo, non proponitur eum donare voluiſſe mulieri. Quare donatio nontantumin mulierem, ſed etiam in maritum ipſum collata eſſe intelligitur. Forraſſe hoc eſt Propoſtun donatori, ne maritus indotatam mulierem ha- beat. arg. eſt l. Titio centum.§. Titio genero. de cond.& de- monſtrat. Titio genero meo futuro centum dotis nomine dolego. Gener petere poteſtlegatum, quia non tantum mu- lieri, ſed genero quoque conſultum videtur. Alia antinomia eſt ex leg. ſi prior. fupra ſolut. matrim. vbi prior maritus, qui promiſit dotem poſteriori; non tenetur in ſolidum. Diuer- ſæ hæ quoque ſpecies funt in Uſi prior. Prior maritus promi- ſit vt debitor mulieris. Itaque intelligitur promiſiſſe quod debebat. Ar non debet niſi quatenus facere poteſt effectu. l. 1. de dote præleg. In ſpecie noſtra promiſla eſt certa quanti- tas dotis nominè, nec adiectum eſt quod debet promillor, &cc. Tota igitur ſumma exigitur. Nam etſ hic dicatur promilſ- fam doteh ſimpliciter, tamen accipere debemus certam quantitatem,&c. Alias promiſſio inutilis eſſet, l. 1. C. de dot. promiſ. Id non eſt expreſſum in hac ſpecie, quia de co non quærebatur. Accipimus promiſſam dotem ita, vt valeat pro- miſſio. Er fimilia exempla occurrunt vbique legentibus, vt in l. re coniuncti. de leg. 3. Titio& Seio fundum lego: con- juncti ſunt ſicertus fundus ſit legatus. Oppon. contra hanc diſtinctionem l. etſi fldeiuſſor. iup. eo. vbinihil re fert an rei, ah actionis ſit fideiuſſor. Si promittat quod de betur actio- ne de dote, condemnatur in ſolidum. Reſponde o, eſſe aliam cauſam fideiuſſoris, quam eius qui principaliter ſe obligat. Fideiuſſor accipi ſolet, vt magis conſulatur creditori, ſi forte reus non fuerit ſoluendo.§. vlt. Inſtit. de replicat. Verifimile
eſt igitur actum eſle, vt ſoſidum ille ſoluat, niſ contraꝛiume-
uidenter appareat.
Ad§.
Atmarirus, ¹” b poe in em unan a AAdii Hmuenfäbe te ſhſam lrceuedcn minexecuione, Ac latelpt amwentatiöno 9.
AlPulu nehe
RIILECTIO
uterwiohe letendt ſente maumtpœnitet errat luime algwdinſlt.lpra. Veteſt imtelenrn-nt, wodoidi nrin ucto ſuris, Kal baruwen aut telcindere nil in Ghtergo dritur ofi nthamrult ententiam, 1.4. mrurrdione,dülcodem⸗ tinhjencil ermidad.C.de üh üſcoddemnadita0
uiteg nnse detilconn
Aun lteinätr budgar⸗
Aiperte. Niendald 34
— —— —— ——
———— ——=—P)yÿ— —— —
— — — — —
—
——

4
——— 1 Seunneaie eese aheh 9 eeeen ee 4
8. n Tit. Dere iudicata. 631 dch i Ad§. Fundum. Declatatio eſt eorum, quæ iam dicta ſunt ſoluitur quodammodo, ſcilicet à ſolidi exactione. Res iudica= 1. . keen de donatore. Donator conuentus rei vindicatione, non vtitur ta non prodeſt iudicato quatenus condemnatus eſt: ſed hic Aceom beneficio,&c. Siforte rei donatæ& traditæ poſſeſſionem na- cacita quædam eſt abſolutio. quoad ſolidi exactionem atti- dpoditu di ccus eſt aliquo caſu, actio in rem datur contra poſleſſorem. l. net. Rurſus obücitur vulgare illud, Sententia debet eſſe con- Citälgin officium. dere vindic. Non conuenitur vt donator, nec vlla fif formis libello. l. vlt. fundus. ſupra com. diuid. l. vlt. C. de fidei= ünge n mentio donationis in petitione,&c. Quid ſi agatur de reſtitu- com miſ. liber. Reſpondeo, theſem illam generalem mihi vi- dongeniee tione non fundi, ſed fructus: Nam certum eſt fructus præſta- deri inepte admodum colligi ex illis locis: quo in generc ſæpe tur.4.3 ri hac actione etiam ante litem conteſtatam. I. videamus. de errari ſolet à noſtris. Verum eſt iudicem non poſſe de eo pro- ueſti. n vſur. Cum peto quod meum eſt. Reſtituuntur in ſolidum nunciare, quod non eſt deductum in iudicium. d. l. vlt. fun⸗ tiste bäe fructus, iuratur in litem: ſicut in aliis actionibus in rem pro dus. Verum eſt indicem„cum petitur ſeruus legatus, non de- cheren æſtimatione fructuum. l. in actionibus. de in lit. iur. Et hoc bere condemnare ad æſtimationem, d. l. vit. C. de lideicom⸗ cegicdeſn certum eſt, cum fructus conſumpti non ſunt: fi conſumpti libert. ſed inde nihil effici poteſt, quod ſit Sonneatin noſtræ cTawahe ſunt, diſtinguendus eſt bonæ fidei poſſeſſor à malæ fidei poſl. ſententiæ. Non hin l dicimus recte ju⸗ 8 Knsiedm„quiĩ daw. Kcc, Lcertum. C. de rei vind.l. mala fide. C. de cond. ex leg.§. ſi quis ie Prnunedet Ma e in⸗ Lat, qui deoduneiac⸗ ſmflicer Cumn loläͤum in Anon. deter. diuiſ. Inſtitu Sed diſputatio de fructibus non 85— con are in olic neerHetirum eſt. r vereirar ucetkanru eſt huius loci:dixi ad tit. de vſur.& nouiſſime adtit. de leg. 3. l. 3e hierereratione, ententiæ 3 quę auc iitatem 3 3 rei iu- Rtsgridt cum ſeruus. 1 8. icarsziqu⸗ aPe— nöe ucc zppe lari pofe At Mim reinwen Tractatur hic quæſtio, an maritus conuentus ad jons in debesiute Hiecune umm pelitionamn 18 c. Vuie zeipro 2. nrin,un rem pro dote, vtatur hoc beneſicio? Ratio migir Vr em di- koaende 4 Lirenon anſm Poxe bn gi ex legibus ia 4 au roka 1 camus de marito, quod de donatore, quia idem beneficium 4 ctis. Co gitur tãtum ex regulai aquam nos vt ineptam, tenonen 3 competit marito: quod eſt intelligendum, ſi mafrlcus conne⸗ com mentitiam repudiamus. Er ſane durum eſlet, ac peri- b röäa niatur, vt quiuis poſſeſſor, vt puta quia fundum dotalem re- culoſam nanc interpretationem ſententiæ admittere in exe- 4 erim ſtituit, deinde poſſeſſio ad eum reuerſa eſt. Sed ſi ceonuenia- cutione: quia incertum eſt quid iudicem mouerit. Hoc eſlet zindahtin tur vt maritus, aliud dicendum. Poteſt conueniri, vt maritus iterum cognoſcere de iudicato, contra l. ſi pretor. de iud. Rur- duanlurü actione in rem. l. in rebus. C. de iur. dot. Mulier agit tanquam ſus opponitur Imiles. 5 decem. ſupr. eo. Hæc verba ſententie, ooteltu vxor,& dicit ſe vxorem fuiſſe,& rem dotalem eſſe,&c. Dacem, aut noxæ dedere, intelliguntur ſecundum naturam o- Dat co AdS. In ſolidum Hæc exceptio opponitur poſt condemna- bligationis, de qua iudicatum fuit. Sed caſus diſſiimiles ſunt, ac am. Ham tionem in executione,&c. Iaterpretatio huius loci petenda in vtroq; caſu benigna admittitur interpretatio pro reo: iuxta deus. n eſt ex commenrariis noſtris, ad lex diuerſo.. vlt. ſupra ſolut: Lfauorabiliores. de reg. iur. In ſpecie§.decem. ſic interpreta- ulee,en arteun b mur, vt reo beneficium legis ſaluum maneat, quia verba hane otck ſuru„ interprerationem admittunt. In hac ſpecie interpretatio et= rre.ulenn. Adl. Baulus: ſpondit. 72. jam fit pro reo, vt potius pro virili, quam in ſolidum damna- — pPRELECTIO XXXIII. tus intelligatur. Humanius 1 eſt, nec eſt aliena à verbis hæe ſe. hptd inrerprerario. Si ergo poneremus è contrario plures eſſe con⸗ cnecfr Ocus de ratione ferendæ ſententiæ. Non poteſt iudex, decnatosin ſltam ſ Orrallis n01 male 4 lcertnf P oſſe ni⸗ Urles 27 Phe ekenda ſas Eentis. 1 3 olelt elen 4 hilominus opponi exceptionem diuiſionis„ vt Bart. hic aite umelſdinn 3 l def lt lir pere d latenen ſus r 2ua de. nam fauorabilis eſt hæc interpretatio pro reo. Sed hoctracta- prwilnih lunt ſ 85 5 Wnti Fnl modo ig in eerein ie Kenn Ex- bitur alio loc 0. Solent addi quædam LCeptiones de quibus „Solwornt unt funoſt utrnhias vſuris e allis Rertaſin odi 2Ccelhä. dicam breuiter& ſummatim. Excipitur in primi⸗ caſus, cum oiitdenie du Mütane tamen aut reſcindere nihil poteſt, ne in acceſſo- Plures ſund Cnn demnathvi vninerſenon Vr ünguli. Non Kmm Vltnnt ris quidem Qod ergo dicirur oMcinmindicis ceſſare ex. kuncfacta diuiſio intelligitur, niſi aliud expr eſlum ſit. Conue- blnoglie zal oſtquam culit ſententiam, l. 4.. depoſ. eſt intelligen- uuuneiuc,dockores rconſtituentes corpus, collegi LNI Ie na 9 P hlcexceptione, nifi eodemm die ſubpleatur, Sc. Sie uerſitatem. Actio iudicati non datur in ſingulos, l.4§. actor. äter n um cum hac exceptione, n 2 de 1uppleatur, SC, de ſupra ec.Jein tantum.§. vniuerſitatis. ſupra de rerum diuiſ. In- mn nuhn, etiam eſt accipienda Tterminato. C. de kructib„Sed rScspeutu terpretatione iuris intelligitur vna quodammodo perſona auletem r eſt, vt iudex„ qui condemnauit ad expen ſas, poſtea quando- condemnata eſſe, non plures, l. mortuo. infr. de fideiuſ. Alia
. Porul cunquè poſſit eas taxate: necid contratium legi noſtræ. An exceptio eſt cum plures condemnantur ex maleficio. Citatur aamn nin idem dicendum lit de udice dato quæritur. Nam Paulus hic 1.1. C. de cond furt. ex qua lege id non recte colligitur. Oſten- üockun, loquitur de prætore. Dicemus alibi adl iudex. infra, dit Diocletianus rationem ferendæ ſententiæ: nos autem hic dun dust— Adl Paulus. 3. aliud quætimus,&c. Sed de maleficiis opporrunius dicemus junaau b— alibi. Certior eſt alia exceptio, ſi de re indiuidua agatur: non ur. lu⸗[Ocus de effectu rei iudicatæ. Actio iudicati datur aduer-⸗ interpretabimur, iudicem diuidere voluiſſe quod diuidi non faunen, ſus reum iudicatum, vel ad reos,&c. ſi forte plures ſint. poteſt. l. 2ea quæ in bartes. de reg. iur. Exemplum eſt inl. qui in loläm 1 An in ſolidum, an pro virili parte? Paul. ait teneri non in ſo- aliena. 9. vltim, de neg. geſt. Aliud in l. rem hæreditariam. de iirmnn lidum, ſed pro parte virili. Idem in l.. Cod. ſi plur. vna ſenten, cuic.
urpfon U cond. Ideo iudicis eſt addere, vt in ſolidum,& c. Idem dicitur e, e, e,
e3 in.ſi qui ſeparatim.§. quoties. infra de appell. Hoc eſt acci- Al. Excontractu. 22.. lliclan piendum, etiamſi alias plures reitenebantur in ſolidum, 2. Ocus de actione iudicati. Datur contra iudicatum, vel d Khaß 1 C. ſiplur. vn. fenten. lIudex ita pronuntiauit ber imperitiam, veum, qui in eius locum ſucceſſit. Id demonſtratur hac licdeas 3 aut malitiam. Similis locus eſt in 1.ſi mandato Titii.§.3. fupra ipecie. Non obſtatl. ſæpe. infra quia videtur eadem eſſe per- r denng manda. Vnus ex mandatoribus in ſolidum eligi poteſt. Poſt iona propter ſucceſſionem,&c. Hinc igitur colligendum eſt, ekaltl, condemnationem autem in duorum perſonam collatam, ne- geſta cum minore hærede rata manere, licet in integrum de eung ceſſariotx cauſa iudicati ſingulos pro patte dimidia conueni- reſtituatur propter vtilitatem: intellige tamen ea tantum gin,, ri ratio hæc eſt: quia in dubio humanius eſt interpretari, vt rata manere, quæ bona fide geſtaſi unt. I. quotiès. 44. de ac- Tgekfe 9 3 0 3 in lolidum teneantur plures rei; Kc.l. reos.§cum in ta- quiren. hæred. 1. tutores. de co ndict. indeb. l pupi llus. quæ in 13 ui alis. infra de duob. reis. Idemin ſtipulatione locum habet: fraud. credit. Nota reſtituto minore aduerſus aditionem; pencn ergo idem& in ſententia intra tempus legitimum. Poſt tem- locum eſſe ſubſtitutioni: quamuis alias ſubſtiturio vulga- lubn 4 hus 8 elapſum qnod appellationi præſtitutum eſt, ſtan- ris expitet adita hæreditate. Cod. de impub.& aliis ſubſtitut. c8 41 dilme tei iudicatæ,& ſent entiæ, quæ nullam aliam interpre- Nam perinde eſt, ac ſi adita nõ fuiſſet Propter reſtitutionem. orai warionem recipit. Dixerit aliquis, Ergo res iudicata prodeſt ei, Hac opinio vulgo recepta eſt: quæ mihi non vſquequaque ha Ceat 2 quemindicatum eſt: quod eſt iniquum, l. euidenter. probatur. Nam minor non deſinit hæres eſſe impetrata re- c b nttà de except. rei iudic. quia ante condemnationem teneba- ſſiturtione. l. ait prætor.§. ſed quod: de munerib. Benigne ta- ſo tur in ſolidum, nunctenetur pro parte virili. Reſpondeo ‚hic men dicitur locum eſſe ſubſtituto, ſi hæreditas non ſit ſol⸗ d vus non omnino iudicatum eſſe contra reum: nam ex parte ab- uendo, ex ſententia Vlpian: in d.§. led quod. Nec contrarium
4
— ͤͤͤͤͤͤͤͤ—

692
eſt hoc reſponſum Pauli:hic non exprimitur ex qua cauſa per- uenerint bona ad ſubſtitutum. Fortaſſis hæreditas non erat ſoluendo. Alias non eſt credibile, tutores abſtinuiſſe pupil- lam. Ideo autem id non eſt aliter expreſſum, quia non quæ- rebatut, an bona peruenire poſſent ad ſubſtitutum. Quæ- ſtio erat de executione ſententiæ: Quo caſu bona peruene- runt,&c. Hæc diligenter animaduertenda ſunt in reſponſis. Similis quæſtio eſt de iure accreſcendi: quia pars ſemel acqui- ſita vni nunquam accreſcit alteri. l.. 6. interdum. de vſufruct. accrelc. Sed reſtitutio omnia reponit in priſtinum ſtatum. Scripſi lib..de iur. accreſc.c.vlt.
PRELECTIO XXXIIII.
Lii reſtituto minore admitti ſubſtitutum, vel cohære- I-seKeWerneur apud Accurſium. Si non habeat ſub- ſtitutum, velcohæredem, ad quem peruenient bona, ad co- gnatos, an ad fiſcum? Quidam putant fiſco defetri, arg!lvlti. de ſucceſ. edict. Reſtituto priore cognato, qui bonorum poſl. acceperat, non admittitur inferioris gradus cognatus: ſed fiſco bona vacantia deferuntur. Puto fiſcum admitti in ea ſpe cie, de qua Papinia. reſpondit: nec temere id producendum ad conſequentiam, cum ſit ius ſingulare: l. quod vero. ſupra de legib. Proponitux bono. poſſeſſionem faiſle delatam vni ex cognatis de functi, qui erat prioris gradus, idque contra ius ci- uile,& c. deinde eum abſtinuiſſe impetrata reſtitutione: an ſe- quens cognatus admitti debeat? Ait Papinian. non admitti, ſed fiſcum potius. Exiſtimauit Papin. in ea ſpecie ſucceſſio- nem non admitti de gradu in gradum, ſed tantum de capite in caput. Primum, quia hi cognati admittuntur contta ius ci- uile ad hæreditatem: ideo boni conſulere debent hoc ſucce- dendi genus. Magnum eſt eos admirttere ad ſucceſſionem contta ius ciuile: maius permittere ſucceſſionem inter eos de gradu in gradum. Ea ſucceſſione inter agnatos quidem per- mittebatur iure veteri.. placebat. Inſtitutio. de legitim. agna- tor. ſucceſſion. Non obſtat quod prior abſtinuit, impetrata reſtitutione: ideo perinde eſt, ac ſi ſtatim delata faiſſet ſecun- do. Nam benignior hæc eſtinterpreratio,& latior: quia in ea ſpecie non admittitur propter rationes quas adduxi: ſtrictior fit interpretatio, vt ſimulatque petierit prior, ſequens exclu- datur. An excludatur ſequens ordo? Puto non excludi: quia hoc ius ſingulare non extenditur. In hac ſpecie Papin. non erat quæſtio de viro,& vxore fortaſſis. Eſt ex lib. 6. re iponſo- rum. Qu hoc non anim aduertunt, i in grauiſſimos incidunt errores. Sed iam forte plus ſatis de hacre. Ait igi ur Scæuola, Niſß culpa,&c. In horum verborum interpretatione diſſen- tiunt interpretes. Puto ſic commode accipi poſle, quab velit Scæuola, ita demum dari actionem iudicati contra ſubſtitu- tum,&c.ſi iuſta fuerit de fenſio,&c. Nam alias ſententia eſt nulla, vt ne contra pupillum poſſit agi actione iudicati.l.cum & minores.C.ſi aduerſ.rem iudic.ſiue defenſus non fit omni- no, ſiue iuſta non fuerit defenſio.
Adl. Acta. 45.
Aria eſt interpretatio huius capitis, quod ſubobſcurum videtur. Puto id maxime pertinere ad declarationem eorum, quæ dicta ſunt adl. quod iuſſit. ſupra, vbi dicitur iuſ- ſum vel interlocutionem poſſe mutari, ſententiam non pofle mutari:veluti iuſſit iudex adeſſe calendis, mox idibus. Inde quæritur, an iudex poſſit iubere acta circum duci, id eſt, deleri, Rayer. Quaſi nihil referat, an ipſe verbo declaret ſe reuocare, quod prius fecerat: an vero id incidat, deleat, circumducat. Cum ſimpliciter pronunciat, vtrunque reperitur in actis,& quod iuſſit,& quod vetuit. Sed poſterius præceptum præ- ualet.d.l. qualem. ſupra de tecept. Hic autem acta continen- tia prius præceptum, quod reuocatum eſt, inciduntur, cir- cumducuntur. An Paul. acta hæc citcumduci poſſe permiſlu iudicis, ſi partes conſentiant, modo id fiat eodem die. Hæc cautio neceſſaria eſt, quia maius perieulum eſt in hac circum- ductione, quam in ſimplici reuocatione, quæ verbo fieri ſo- let. Si vero contineatur actis ſententia, qua lis finita eſt, non licet ea acta circumducere: Nam ne mutare quidem ac reuo- care poſſet. d.l. quod iuſſit. Nec multum refert, quod conſen- ſus forte partium interuenit. l. 1.§. inde quæritur, de oper. no.
Franc. Duareni(omment.
nunciation.quia mali exemplires eſt, monumenta rerum ia- dicatarum incidere ac perdere,& ad rem publicam pertiner. Ad S. De amplianda Dixi iam ſæpe ſententiam reuocari non poſſe,& c. Qnid ſi damnatus ſit iudicio criminali,& poſt ſententiam appareat iuſta cauſa minuendæ, vel augendæ pœ- næ? Queſtionem facit, quia non omnino reſcinditur res iu- dicata, non abſoluitur condemnatus, nec abſolutus conde- mnatur. Et ait Paul. de hoc quidem licere ſine principis au- ctoritate. Conſulendus eſt princeps, ſicut dicitur in l. i..vlt. de quæſt. Quædam igitur hic colligenda ſunt. Primum eſt, quod iudex poſt ſententiam non poreſt pœnam augere, vel minuere. Poteſt tamen mulctam remittere propter inopiam. L.illicitas.§. præſes. ſupra de offic. præſid. l. eos, ad fin. Cod. de mo. mulctan. Mulcta differt à pœna, l. aliud eſt fraus. l. ſi qua pœna. de verb. ſignifi. Mulcta eſt pœna pecuniaria, qua ma- giſtratus contumaces& inobediẽtes coercent.l. z. ſupra ſi quis in ius vocat. non ierit. cum ſimil. Quod autem alibi dicitur, pœnam grauiorem imponi poſſe, id eſt accipiendum, ante quam lata ſit ſententia. l. quod ergo.§. pœna grauior. de his qui not. infam.& l. ſi ſeuerior. C. ex quib. cauſ.rrog. Ex cau- ſa poteſt iudex pœnam à lege ſtatutam augere, vel minuere, poſt ſententiam non poteſt. Ac ita puto accipiendum inl. non poteſt. 64. de furt. quæ eſt coniungenda cum l. Diuus. de iniur. vt ex inſcriptionibus cognoſcitur. Secundo hinc colli- gitur, principis auctoritate pœnam minui velaugeri,&c. Nec dubium eſt, quin parendum ſit reicripto, quo princeps pœ- nam minuit, vel etiam remittit, atque indulget. I. reſcripta. C. de precibmper. ofter. quamuis alias reſcriptis contra ius ob- tentisudices parere non debeant. Nihil eſt magis vſiratum œuam hæc indulgentia& reſtitutio: de qua viden dus eſt tit. de ſenten. paſ.& reſtitu. in Pandect& Cod. Vſitata eſt etiam reſtitutio famæ, quæ ſoli principi competere dicitur, aut ſe- natui, l. i. ad fin. de poſtul. Ampliatio pœnæ eſt rarior& odio- ſior, nec facile debet iudex parere tali reſcripto principis. argum. d. l. reſcripta. Duo exempla vidimus illuſtria huius pœnæ auctæ poſt ſententiam noſtro tempore, condemnatis duobus reis, quorum alter Cancellarius erat, alter magiſter libellorum principis. Quod ægre tulerunt iudices adeo, vt nec eſle fuerit eos tandem vi cogere ad parendum auctoritati principis. AdS. Contra indefenſas. Locus de ratione ferendæ ſenren- tiæ. Et notandum eſt hanc ſententiam nullam eſſe. l. conira pupillum. 5 4. infra eod. Idem dicitur in l. cum& minores. C. ſi aduerſ.irem iud. Nihil autem refert, an minor curatorem habeat, vt hic Paulus oſtendit. Opponitur l. ſi curatorem ha-
bens. C. de in integ. reſtit. vbi valet contractus cum minore,
qui curatotem non habet. Reſpondeo, aliam eſſe cauſam iu- diciorum, quam conttactuum. Sententia lata contra ſolitum ordinem, eſt nulla. l. prolatam. Cod. de ſenten.& interloc. At hoc eſt neceſſarium in ordine iudiciario, vt adſit curator. C.
qai legit.perſ.ſtan.in iud.hab. Aadl. Adtorum. 40.
T Nrerpretatio eſt eorum, quæ alibi dicuntur de ſententia Lor reſcindenda, nec mutanda, l. quod iuſſit. I. Paulus. ſu- pra. l. index. infra eod. Ait Iureconſultus non eſſe ita reſe- candum ad viuum, vt non permittatur emendatio verbo- rum: ſi quid forte ineptum, barbarum, ſolœcon reperiatur, modo tantum verba mutentur, non res,&c. Id accidebat frequenter ſuperioribus annis in parlamento Pariſienſi,& aliis, cum ſententiæ præſcriberentur Latino ſermone, non vt nunc, Gallico. Huius Fenus eſt illud, Curia debotauit,& de- botat, Præſtat emendate loqui: ne quis putet curiam damna- to ocreas detraxiſſe pedibus. Hæc emendatio verborum per- miſſa eſt in ſententia: quod& ad contractus,& teſtamenta producendum eſt. Exemplum in l. contractus. C. de fide in- ſtru. Quid ſi neque inepta ſint, neque barbara, aut inemen- data, ſed tamen obſcura ſit ſententia,& mens proferentis: an liceat interpretationem addere? Vix eſt, vt hoc admitti debeat, ne hoc prætextu facile reſcindatur iudicatum. Fa- teor tamen, cum in executione ſententiæ oritur talis con-
trouerſia, magiſtratus eſſe interpretari, qui exequitur ſen-
tentiam, l. ab executione. infr. de appel. Hac interpretatio- ne non mutatur ſententia iam lata, nec vllum ei verbum ad- ditur.
ottaros. Du
tirin locrntndtenten ryuichiquidem— umrd iolär. Cuncarcc tau poſſſſ Genqia. Ne aiguifelummdtilit. (erents ſqpt. ie Hentico mmgr 39 namas umckꝛbiwpetatote, quod n. beelcgmr dn nittatern aure occluliu net 45 lälbam& in nundum relcripto principi lrria nC urtut lennn, ödſch wranrunlde oczdonc.

en Radie Ga dtro 1 A
gete ſet dn dccpieim cacmllna
Secuillin“
inelaa 0, qoornne 3 ulger ncn riptiscogrän) ledmegi ua ſitentut od.Vlaadte dere düim g e ektruuuin teſciyoin dwosilulu apote cuten
3
verzn akennt unt iudiesn,
one fetentekes dllam elkelm. cum Km- aaminotcgnd- r lcuunss ractus emmn
Iuachtuis zlaracomm len Kiht
t altus
1 mh
5 ba
n Tir. Dere iudicata. 693
dicur. Falluntur ergo, qui colligunt er ea lege, poſſe iudicem
aliquid inſerere ſententiæ, declarandæ obſcuriratis& incerti- tudinis cauſa. Sed de hacemmendatione fuſius diſputaturiſu- mus incomment. ad legem, edicta. C. de edendo.
Adl. Pe vnoquoqae. 27. FPRLECTIO XXXV.
Ocas de ratione ferendæ ſententiæ. Sententia deber fer-
ti præſentibus iis, qnos cauſa contingit: Sententia lata ad- uerius abſentem non valet. Sententia lata contra præſentem non nocet alij, qui abſens fuit. Sed locum habet non tantum
in ſententis, ſed etiam in allis quibuſcunque actibus, l. nam
ita diuus. ſupra de adoptionibus. Hoc adeo vulgare eſt, vr
Bart. dicat omnes, 5 forum attigerunt, hoc noſle: ſed& alii
quoque communi ſenſu præditi illud norunt, quod natura id
homines doceat. Vnde Seneca in Medea: b
H ſtatuit aliquid parte inaudita altera,
AEquum licet ſtatuerit, haud aquus fuit. Phocylides? Mun Axlas Sdonc, reAr A2⁴ Gννα⁴ ον ονα.
Quem verſum refert Plato in Demodoco. Similis eſt ſen- tentia Euripidis in Heraclid. Reperiuntur& Menandri,& aliorum veterum verlus, vr mirum non ſit, quod Bart. ait et- iam iuris imperitis hoc notum eſſe. Numeratur inter eeivas iu- vdias: quas pro legi bus accipere debemus: etiàmſi de lis nulla lex ſcripta eſſet. Ac ne quis hoc puret parui momenti in te- publica eſſe, Athenis iurabant iudices Ie partem vtranque et æquo audituros. Dubitabatur de principe, an principi liceat altera parte non vocata, condemnare. Variæ ſunt opiniones. puto ne principi quidem licere hoc ius auod gentium omni- um,& naturale, violare. Citantur conſtitutiones ponrificiæ. cap. 1. de cauſ.poſſeſſ: Georgius. Nec nos contra inauditam
partem aliquid poſſumus diffinire. Et vulgo nota eſt conſti-
tutio Clementis ſupr. de Henrico ſeptimo imperatore,& Roberto rege Siciliæ Pronunciat nullum,& irritum quod judicatum eſt ab imperatore, qued Robertus nonrite voca- tus fuerit. Principis eſt igitur ſequi exemplum Alexandriil- lius magni, qui altera aure occluſa audiebat accuſatorẽ: cam- que dicebat ſe abſenti ſaluam& integram ſeruare. Quare non eſt parendum Klerdr peineipk⸗ qui mandat abſentem deici de poſſeſſione ſua. l.vlti. C. ſi per vim. Idem ſi princeps natalibus reſtituat libertum, abſente& non conſentiente patrono. l.vlt. de natal. reſtit. Notum eſtaùtem ex his verbis ſufficere præſentiam ſine vocatione. Qup enim vocatur reus niſi vt adſit? Hanc ſententiam puro veriorem& æquiorem eſſe licet aliqui diſſentiant. facit l.etiam ſi patre.§. vlt. ſupra de minor. Nemine de creditoribus præſente, velad agendum cuocato. Ergo alterum ſufficit. Poteſt tamen reus, ſi paratus, & inſtructus ad iudicium non venerit, petere dilationem vſi- tatam ad deliberandum. in authen. de exhib.& ĩntrod. reis.§. ſancimus. Dicet ſe non veniſſe in iudicium vocatum, vt illi pe- titioni reſponderet,&c. Hine etiam annotari ſolet, iudicem in cauſa commauni poſſe quoſdam condeinnare, dilata conde- mnatione aliorum: quia videlicet alii præſentes ſunt. l. non idrirco. ſupra de iudic. Excipitur iudicium diuiſorium. l. in hoc indicio: ſupra famil. erciſc. alias adiudicationes non poſſunt fieri. Plura dicemus de hacre adl. ſæpe. inftr.
Ad S. Qui apud fiſeum. Excipit caſum, in quo ſententia fer- tur in ablentem: ſi conuentus non adſit: facit l. contumacia. Quomodo autem feratur ſententia in abſentem, docet lu-
„
ſtin. in I. properandum. C. de iudic.
Aal. Decrata. 24.
I Sea ratione ferenda ſententiæ. An Latine decerni, an pronuntiari debeat decretum: dicitur quod pronun- ciat prætor, ſiue iudicando, ſiue non iudicando: vt ſæpe alias docui. Ideo vult Latine pronunciandum elle, quia Latinus ermo exat vulgaris Romæ,& imperitæ multirudini ctiam communis. Hinc igitur colligimus ſententias proferendas eſ- ſe vulgari lingua cuiuſque loci. Permiſſum ef tamen profer-
te etiam Græca lingua.l. iudices. C. de ſent. Hoc poſtquam imperium translatum eſt Byzantium. Scripſi de kac re adl. 1. §. vlt. de verb. oblig.
Adl. Et exbæredatum. 29.
Qcus jam ſæpe tractatus de lis, quicondemnantur non in olidum ſed quatenus,&c. Extat edictum pratoris de hac re, l.2. ſupra quod cum eo. Emancipatus, exhæredatus, abſti- neus. Datur actio reſciſſoria aduerſus emancipatũ, repugnan- te ſubtilitate iuris, l. 2. de cap. minut. ſed datur cum hac mo- deratione, E atenus quæ facere poteſt. Idem in eo, qui non eſt hæres patri,&c. æquiſſimum hoc viſum eſt. Acquiſiit ex eo contractu, cum eſſet in poteſtate, l. 1. ſià parent. quis man. Nunc factus ſuiiuris, nihil capit ex bonis patris. Durum eſſet teneri in ſolidum. An deducto ære alieno? Ait Paulus,&c. Contraria tamen videtur eſſel. 3. ſupra quod cum eo. Sed ea declarat potius quod hic dicitur: addita ſcilicet exceptione. Non deducitur quod debetur aliis creditoribus, niſi poſtea contraxerint, quam is factus eſt ſui iuris. Primi credirores hãc deductionem boniconſukre debent: quia admittuntur con- tta ius, vt iam dixi. Secundo autem iudicio admittuntur mero iure ad agendum. 2 Adl. Necex liberalitate, o. VWhs Tryphon. manca ſunt: apud quem tamen plena VW fait hac dere diſputario. Et pars quædam eſt in l. ſifilio-
fam. 3. ſolu. matr. Eadem inſcriptio eſt.
hl. Siqquis dolo. 5. 0 Vod dictum eſt teneri nõ in ſolidum, ſed quatenus,&ec-- ſic accipiendumꝭ niſi dolo fecerit, quominus ſoluendo eſſet. Curauit bona ſua vendi ex induſtria, quo minus reperi- tetur in bonis ſuis poſt condemnationem. Bunitur ob dolund ſuum, ſicut inl. ſed hoc ita.5.quod ait.ſupra co. Dolum acci- Pimus adhibitum, non propter quemlibet creditorem, qui nunc agit iudicati, arg. l. etiam.§. 1. ſol. narr. Ad S. Si qus creditorem. Varia eſt interpretatio. Dicam
quod mihi videtur magis conuenire verbis,& rationi iuris. Credi tor iuſſus eſt, S&æc. tit. quib. ex caul.in poſ. eat. non eſt ad- miſſus à debitore. Ob hanc contumaciam vendita ſunt bona.,
tit. de bon. auth.iud. petiit creditor quod ſua intererat ſe aci-
miſſum non eſſe: idque præſtitum eſt,& ex bonis venditis.
4*
Pergit creditor experiri,&c petere ſummam prius petitam.
Lauſa qubitationis, qui conſecutus eſt eam pecuniam ex çcau- ſa debiti,&c. Sed propter dolum debitoris, qui non adyaiſir. 8 olutum hoc eſt creditori in pœnam contumaciæx debi toris. facit lid quod pœna. 74. de ſol. Id quod pœnæ nomitic Sdo-
bitore exactum eſt, lucro debet cedere creditotis. Paulusta-
men ait improbum eum eſſe, qui vult irerum conſe qui qnod Petere poſ-
iam accepit. Oſtendit ſecũdum ſubtilitatemm eum ſe: ſed æquum id non eſſe, quaſi odio digna ſit hæc TAseveEe, & improbitas. facit l. bona fides. de reg. iuris. Non eſt autem hic mera pœna, quia ſolutum eſt quod intererat creditoris
Oppon. ketiam.§. pen. depetit. hæred. Sed hic petitut idem,
ibi aliad petitur:repetitur hic ab vno, ibià diuerſis. Opponi- . 1„
tur lz§. condemnatio. de tab. exhib. Aal Si rerum. z. PRILECTIO XXXVI.
A
(Quake hic tractatur pendens ex iis„quæ dictaſunt ad.
qui ſupra.& ad lfeq. Dictum fuir, ſimaritus ab vxorè conueniatur, aut contra, damnarinon in b nus facere poteſt. Inde quætitur, quid ſi uerſus alterum agat rerum amotarum diuortii? Prodita eſt hæc actio loco a
alter coniugum ad- „ob res amotas caufa ctionis furti, duplici ra-
nii turpis actio dari non debet. in I.2. cod. tit. Pone igitur mu- lierem aꝑere cum viro rerum amotarum, an debeat maritus damnari in ſolidum? Tryphon.ait in ſolidum damnari, quo- niam ex malo contractu& delicto oritur. Non vtitur hoc be-
Seer, Vn:, A⸗ ſocietas vitæ quodammodo eam dominam acit. l.i de act. rer. amot. Secũda, quia in honorem matrimo-
neficio iuris, qui conuenitur ex maleficio. l. ſed hoc ita. S. eod.
1.43, Jnod cum eo. Et nota contractum hic accipi late pro de- licto: ſicut apud Arifto. uο⁴*εμηα,lib. ſ. Ethic. Scripſi ad l. iu-
.. 8*
riſgent. de pact. Veteres, Labeo& Ariſto contractum, ſiue
ſynallagma accipiunt pro mutua,& reciproca conuentione,
Scc. l.iuriſgent. in pr. l. Labeo. de verb. ſignifi. Horum ſenten. tia tefertur ab Vlpian. qui non exprimit quid de ea re ſentiat᷑,
ſolidum, ſed quatę-
1 4 1 1 4 4 1 3 1 4 1 1 I I f 1 1
—

—— 3 8 8* 1 — 4 4 ö—́ᷓ e 2— e 8—— 8 — e4 e un— taee.“ ““ 8 3* 1 —“ 8—. 2—„„— ————— — 3—— ſſͤſſ———— ————————.—— 2 1.* ———— 4——————— 3 ————————— 1— 5
1 1 4* 1 4 1 4— ³ * 8“ 1— 4 4 3 8 3 3 4 3 1 4 ¹
694 Franc. Duareni(omment.
poſteriores Iureconfulti latius acceperunt contractum, cum obligatio co atracta eſt, licet non mutua nec reciproca. Etin ſtipulatione.l. non ſolum. de oblig.& act.§.vltim. Inſtitut. de oblig.vbi Theoph. Eſt& alia latior ſignificatio pro obligatio- ne, quæ non naſcitur ex conuentione. l.ſed cum aliquis. ſiupra de negot. geſt. Delictum quoque appellatur hic contra us am XpHsr,mpgv. Et eſt rara hæc locutio, quæ videtur ſumpta ex Aciſtotele. Dixerit aliquis, hæc actio datur ob præcedentem ſocietatem vitæ. d. l. 1. rer. amot. nec datur actio furti, quaſi furtum non ſit. Ergo& hic haberi non debet pro furto. Re- ſpondet Tryphon. huic obiectioni. Quanquam videatur,&ec. Reuera oritur hæc actio ex furto:ſed propter honorem ma- trimonii conſtitutum eſt, vt temperetur actio verbis, vt fiat mentio non furti, ſed amotionis. Sic in L2 actione, quæ darur filio aduerſus patrem. J. non deber. ſupra de dol..honori. ſu- pra de obſeq. Et eſt notaadus locus de ſocietate vitæ, ꝗquæ eſt iuter coniuges. Similis locus in L.. ſupra de ritu nupt. Naptiæ ſunt coniunctio maris& fœminæ, conſortium omais vitæ, diuini& humani iuris communicatio. Similis locus inl. ad-
7 2
uerſus. C. de cri. expil. hæred. Socia rei diuinæ atque humanæ domus. Similis locus ia d. l.i. de act. rer. amot. Societas vitæ quodammodo eam dominam facit. Egotamen alias admo-
nuinõ eſſe veram illam ſocietatem, propter quam datur actio
pro ſocio.tit.pro ſoc. ſupra.& conſuetudinem Galliæ contra- riam eſſe iuri Roma. quia mobilia communicantur,& con- quæſtus,&c. Scripſi de hacre ſub tit. de nupt. Oſtendi non le- uibus argumentis non eſſe talem ſocietatem inter coniuges, qualis ilrecepra moribus noſtris. Adl. Contumaciæ. 53. r Ocus de contumacia, maxime pertinens ad hunc titu⸗ um. Sæpe enim quæritur, quomodo ſint coercendi con- tumaces,& qui non parent præcepto iudicis. Ait Hermog. Contumacia,&&c. Quod ſane durum& graue eſſe videtur, vt qui non adfuit ad iudicium vocatus, cauſa cadat cauſam amit- tat. Quare varia eſt excogitata interpretatio, vt in te obſcura. Quidam dicunt damno ſitis affici, auia mittitur aduerſarius in poſſeſſionem, deinde poſſidere iubetur decreto rætoris. tit. quib. ex cauſ. in poſſeſ. eat. Alii, quia non auditur appellans. l.& poſt edictum.§. vlt. ſupra, de iud. Ego aliquando docui hac verba referenda eſſe ad edictum, de co, qui ius dicenti non obtempera. Quo edicto, non obtemperans damno litis affieitur. ſi quis ius dicenti non obtemper. i adeo perleuera- uerit in contumacia ſua, vt quod extremum eſt in iuriſd. non fecerit, datur aduerſus eum actio in factum: in qua quæritur non quid debeatur, ſed quid petitum ſit, de quo ſit contro- uerſia. Pœnaigitur edicti eſt perditio litis,&c. Si actor contu- max ſit, denegatur ei iuriſdictio,j. ſed etſi per prætorem.§. ſed etſi decreto. ex quibus cauſ. maio. quia pœna conte mpta ma- ieſtas prætoris vindicatur. Non cnim ad quemcunque iudi- cem pertinet edictum. lus dicens dicitur prætor. l. 1.de iuriſd. I. fi flius qui patri. de vulg. l. i. de iure delb. Credibile eſt au- tem Hermogen. hæc ſcripſiſſe ad interpretat. eius edicti. Ia- ſcriptio lib. I. epitom. Hermog. veterum ſcripta ad edictum redegit in epitomen: in eaque epitome ſecutus eſt ordi- nem perpetui edicti.l.z. de ſtatu hom. Scripſi de hac re lib.i. Diſpuxad esn ſo. Aliorum interpretationes, etſi rationem aliquam habeant, tamen longius recedunt à proprietate ver- borum. facit l. in ambigua. de legib. Variis ex cauſis contumax quis dicitur. Quia non comparer in iudicio, vt in§. ſeq. quia non reſpondet interroganti, l. de ætate.§. qui tacuit. de inter- rog. act. Quia non reſtituit,&c.. tutor. de in lit. iur. l. qui re- ſtituere. de rei vind. l. ſi cum dos.§. vltim.& l. ſeq. de act. rer. amot. quia non exhibet. l. creditor.§. iuſſus. infra de appel. In hac varierato& ambiguitate accipienda eſt interpretatio, quæ vitio caret, quæ conuenit vetbis, nec abhorret à ratione iu- ris, vt dixi: idque multo magis eſt admittendum, quia Her- mogenia. non loquitur ſimpliciter de contumacia, ſed ad- dit, Eius, qui ius dic enti non obtemperat. vi im elligamus referri
ad edictum illud prætotis. In quo cdicto hoc verbum, Non
obtemperare ius dicenti, peculiarem quandam habet ſignifica- tionem. Qui quod extremum eſt in iuriſd ctio ne,&c. Hæc ſunt conie cturæ noſtræ, quæ ſatis videntut habere penderis adtollendam ambiguitatem, ſi qua forte hic repetiatur. Vul-
go hic annotari ſolet, contumaciam eſſe delictum, quia puni- tur: ſed hoc ſatis inepte annotatum eſt. Non loquitur Her-
mog. de quauis contumacia, ſed,& c. Contumacia ea aduerſus
magiſtratum, de qua iam diximus, graue delictum eſt. Atro- cior redditur contumacia ob perſonam cui non obtemperta- tur. Sic contumacia aduerſus ducem in bello capite plectitur. l. omne delictum.§. contumacia. dere milit. Nihileſt tam ne- ceſſarium in bello, qnam obedientia militum, nihil pernicio- ſius quam contumacia,&c.
AdS. Contumax. Hermog. hic videtur interpretari quod
dicitur contumacem damnandum eſſe, quaſi præſentem, l. de vnoquoque 5. i. ſupra eo. docet quis ſit contumax. Ait con- tumacem eſſe eum, qui tribus edittis propoſitus, vel vno ex tri- buu,&c. Mos hic fuit priſcus vocandi per edicta publice pro-
poſira, l. I.§. item cum ex edicto. infra quæ ſent. ſine appel.l.
cõſentaneum. C. quomodo& quan. auth. de litig.§.omnem.
Hodie non vtimur hoc genere vocationis, niſi ex mægna cau-
ſa,& ex permiflu principis. clem. 1. de iud. Nota ergo tribus edictis opus eſſe, vel tribus denunciationibus, vt ſententia fe- ratur in aliquem. l. ad peremptorium. ſupra de iud. d. l. con- ſentaneum l. tres denunciationes, eod. tit. Differunt edicta Adenuntiationibus. llabſentem. de pœnis inl. nonnunquam. de iud. d. l. conſentaneum. Quidam dicunt ſufficere vnam monitionem iudicis in iudicio factam. l.2. Cod. quomodo& quando iud. ſed id non recte colligunt. Vult Gordianus non eſſe neceſſarium peremptorium edictum: ſufficere monitum reum,&c. ſcilicet tribus monitionibus, l. tres denunciat. Cod. eod. Hermog. noſter. hic ſatis oſtendit alterum horum ſof- ficere. Hodie in Gallia ſufficit duplex vocatio,& denuntia- tio legibus Regiis.
Aad S. Pænam. PRELECTIO XXXVII.
D- contumacem eſſe,&c. Nulla eſt ergo contuwaciaſi-
Lae contemptu. Inde conſequitur contumacem haben- dum non eſſe eum, qui adeſſe non poteſt propter aduetſam valetudinem: quod à nobis declarabicur plenios ad l. qvæli- tum. in fra. Idem dicendum eſt, etſi quis maiore aliqua cauia occupatus ſit. Idem dicitur in l. ſeq. Ad§. contumaces. Aliud exemplum iuſtæ excvſationis, ſi quis non ſt alienæ ſubiectus iuriſdictioni eius, cui non vult obſequi. Hic occurrit aminomia exl. ſi quis ex aliena. de iud. 1.2. ſi quis in ius voc. non ier. Receptum eſt tunc venire non debere, cum certum eſt,& vulgo omnibus notum, eum qui vocatur, alienæ iuriſdictionis eſſe: Hæc diſtinctio ſpeciem ali- quam veritatis& rationis habet. Sed verbis non conuenit autorum, quod maxime neceſlarium eſt in iuris ciuilis inter- pretatione. Ego aliter conciliare ſoleo, quaſi diuer ſa hæc ſint, magis quam pugnantia. Venire debet in ius,& alle gare ſe al- tetius eſſe iuriſdictionis. Id cum fecerit,& prætor aliquid de- creuetit, impune ei non obtemperabit facit l.vlt. ſpra de iu- riſd. Quxæ videtut referenda ad edictum de eo, qui ius dicenti non obtemperat:vt apparet ex inſcriptione. Venire ergo de- bet, vt cognoſcat pretor, an ius dicere in eum debeat: an ad iu- dicem ſuum potius remittere. Dixi adl. vlt. ſuprade iuriſd.
Aal. Contra pupillum. 571.
Eclaratio eſt ſuperioris c.de contumacia. Contumaxz
eſt euocatus edicto peremptorio,&c. Ercipiuntur hi
lic caſus: de his ſeparatim,& diſtincte eſt dicendum. Ac pri- mum de ætate. Minor ergo indefenſus damnari non poteſt. 1.acta.§. vlt. ſupra cod. Ectſententia aduerſus eum lata„nulla eſt. l.cum& miuores. C. ſi aduer. rem iudic. Poteſt tamen ad- uerſarius mitti in poſſeſſionem, ſi minor non defendatur. J. 3.& ſeq infr. quib. ex cau. in poſ. eat. Hæc miſſio non eſt ma-
gni præludicii, quia cuſtodia tantum datur tei,&c. Irem non poteſt aliter conſuli creditori, cui inbueniendum eſt, ne de- bito frau detur. Nunc videndum eſt de abſentia. Paulus ait, Conira abſentem indefenſum propoſitum pertmptorinm non Va- lere. Quod tamen videtur non recte dici, quia alibi dicitur ab- ſentew reſtiruendum eſſe in integrum. I. 1. füpra ex quibus
cauſ.maio. l. quia abſente. Cod. de procura. E ſane ratio di-
uerſa
rlturbab e nit aer miuerſ Cdeplech iEp rieiuloneriporcface leel. Hceltekkectuperlio erc Smikerenylamin
reluun fel ſgruckincide mentum. Nonruct, quin Aludehsqueinteſtam.
imadmau. Alaektded um Quisdeſtnonperco ntäurcontumar, ſtüiadn iergopolſe quemin mnc pl1a z 4.Sdeinius ro
Acu bon recte mihi vic
tuaidiſdmais Kc. No uinzget:porauit dem cll atbennt tnot, caalidicu unjeegtumeſt, eum vocar tiar nünecelehehear
londi au necelc b

kracindäla t. Ditenmat 1ul doraung
cuntlüien
Codouaa tGorämn
lutdeerenm dresdednin, lterun n calio Atam
XY
tergoceumil ontamaenbe ſt roge n Jlein iſſ smädtezläua
ulte eniis djeius,mt giserlmui neſt wucſerue
boscorowhan
4
ſnchoſyän cibmas in iutscuur uſcäieliun aiusKdg Lnrruit act latüin” ieen gi
ſerſa eſt minoris indefenſi,& abſentis: quia abſens poteſt mittere procuratorem, minor indefenſus non poteſt propter imbecillitatem ætatis. Ratio igitur poſtulat, vt ſententia con- tra abſentem ita demum ſit nulla, ſi omnino vocatus non ſit. vrinl. t.§. item cum ex edicto. infra quæ ſent. ſine appel. reſc. Cum edictum neque propoſitum eſt, neque ad notitiam peruenit. Alia cauſa eſt edicti propoſiti, de quo hic Paulus loquitur. Pro declaratione animaduertendum eſt hæc verba aliquam ambiguitatem habere. Nihil momenti habent quatenus ad abſentem referuntur, de quo nunc diſſeruimus. Ambiguum eſt, an ſit ſententia ipſo iure nulla, an vero non ſit neceſſaria appellatio, velreſtitutio, an vero per appellationem aut re- Neriopeen poſſit reſcindi. Verba clara eſſent, ſi ita diceret, nullum ipſo iure,&c. æ que clara eſſent, ſi diceret, Reſtituen- dam eſſe cauſam,&c. Neutrum ſatis aperte ac diſerte expri- mitur. Quare in ambigua oratione ſequenda eſt ea interpre- tatio, quæ vitio caret. I. in ambigua: ſupra de legib. l. quoties idem ſermo. infra da regu. ĩur. Ego igitut ſic interpretor, quaſi Paul. ad effectum reſpexerit, loquens de abſente: quia poteſt abſens reſtitui in integrum. Nec vero nouum eſt hoc genus loquendi, vt cum dicimus actionem non competere alicui, quod exceptione poſſit ſummoueri, l. nihil intereſt. de reg. iur. tunc ad effectum reſpicimus, quem habet oppoſita exce- ptio. Si ad ius ipſum reſpiceremus, falſum id eſſet. Sic dicimus nullam eſſè ſententiam, vel edictum, reſpicientes ad effe- ctum reſtitutionis,&&c. Similia exem pla alibi reperiuntur: ve- luti inl.vniuerſa. C. de precib. imper. offer. Reſcripta non va- lẽt ſine fideiuiſione: quia poteſt aduerſarius petere fideiuſfio- nem, ſi velit. Hic eſt effectus petitionis illius, vt reſcriptum non valeat,&c. Simile exemplum in l. noſtram. C. deteſtam. Siteſtator linum vel ſignacula inciderit, vel abſtulerit, non valet teſtamentum. Non valet, quia petens exceptione ſum- mouetur. l. I. de his quæ in teſtam. delent. 3 AdS. Mquiadmaius. Alia eſt declaratio,& exceptio ſupe- rius dictorum. Quiabeſt non per contemptum, ſed iuſta de cauſa, non dicitur contumax, vt ſi ad maius auditorium voea- catus ſit. Nota ergo poſſe quem in vno auditorio ad aliud vo- cari. Sed oppon.l.l. z. 3. 4.5. de in ius voc. qui cauſam agit apud ptætotem. Accurſ. non recte mihi viderur reſpondere: Ait non poſe vocari niſi ad maius,&c. Non intellexit vir bonus, quid ſit cauſam agere: putauit idem eſſe quod litem habere. Cauſam agere dicitur orator, cauſidicus:interim, dum is cam cauſam orar, indecorum eſt, eum vocari in ius. Sed litem ha- bens poteſt vocari, niſi neceſſe habeat ſe ſiſtere, vt dicitur in 1 1 4. quique litigandi cauſa neceſſe habet in iure vel certo oco fiſti. b
Adl. Index. 55.
Ocus iam ſæpe tractatus de ſententia non reſcindenda, Ldam ſi male iudicatum ſit. Hac aperta feneſtra res iudi- a facile reſcinderentur arbitrio aut libidine cuiuſque iu- dicis: quo nihil eſt pernicioſius. Alias æquum videtur iniqui- atem ſententiæ ſuæ corrigere. Sed hoc exemplum petnicio⸗ lam eſt ideoque prohibetur: cuiuſmodi multa ſunt alia in iu- re ciaili. Et hoc maxime locum habet in iudice dato, qui poſt- quam iudicauit functus dicitur officio,&c. Sed idem de præ- tore dictum fuit ſupral. quod iuſſit. l. Paulus reſpondit. l. im⸗ pecatotes. l. diuus. I. acta. l. acCorum. hic. Qux hictractan- tur apud Accurl. declarara ſunt à nobis in eorum capitum in- terpretatione.
Lens inſignis de vi& effectu rei iudicatæ. Ex ea datut ckio, in qua nihil quæritur, niſi an iudicarum ſit: hæc eſt Nultas cius actionis, Idem dicitur de iureiurando,& de con- feſſione. De primo iam ſatis dctum eſt ſupra de iureiuran- do, de confeſſione aliquid dicendum eſt. Actio naſcitur ex iu- keint ando, ſicut ex ſententia. l.actori. C. de reb. cred. Actio lnfa 3 nn 2d ſimilitudinem iudicati, in qua quæritur an iura- zaen lit. K.item ſi quis poſtulante. Inſtir. de act. Idem dicitur zh. g. dato. ſupta de iureiur, ſub eo. tit. copioſa eſt diſputa- lio de nac actione. Vnde ſumptum eſt hoc caput, apparet ex
jn Tit Dert iudirata.
635 inſcriptione Vlp. lib. 27 adedict. Quid ſi iaratum fuerit im cõtractu? An contractus executioné habebit, vt res iudicata? VIpi. hic loquitur de lite deciſa,& diffinita iureiurãdo. Opor- tet igitur litem motam eſſe, quæ dirempta ſit iureiurando, quamuis nonnulli diſſentiant.
De confeſſionc. Confeſſio in iure facta vim habet rei ĩudi- catæ. l.1. de confeſ. Lex 12. tab. æris confeſſi. Nec condemna- tur, nec ad iudicium accipiendum cogitur. l. ſi domus. 71.§. in Pecunia. de leg. 1.]. ſſ reus. de procur. Nullæ ſunt iudicãtis par- tes in confitentem.l. proinde: ad leg. Aquil. Datur tem pus ad ſoluendum ſicut iudicate. l. ſi debitori. de iudic: l. certum.§. vltim. de confeſl. Tris confeſſi. Hæc regula accipienda eſt de confeſſione, quæ ad deciſionem litis& controuerſiæ perti- net:ot. tit. de interrog. act. Secundo de confeſſione quæ fie in iure, vt hic dicitur.& in lvnica. C. de confeſ. Quæ fit extra iudicium, prabationis loco eft. l. publia.§. vlt. depoſ. Quid ſ confeſſio contineatur inſtrumento quod confectum eſt à
publico tabellione? Habet vim rei iudicatæ, in quibus locis hi
tabelliones iuriſdictionem habent voluntariam ex conſuetu- dine. Hodie in Gallia omnia huiuſmodi inſtrumenta execu- tionem habent, ſicut res iudicatæ. Quid ſi quis confeſſus ſit ſo hominem occidiſſeꝛldem ſi in iudicid ci uili.I. 4.de confeſ. Di- uerſum in iudicio criminali. I. 1.§. diuus. de quæſt. l. non tan- tum. de appel. ſi confeſſus. de cuſtod.& exhib:reor.
Adl. Quiden conſulebant. S7. „PRKLECIIO XXXVIII.
Vltum refert, à quo feratur ſententia vt valeat, l. ait prę- tor, ſupra eodem. Neceſſe eſt, vt iuriſdictionem aut notionem habeat. Inde oritur quæſtio de minore 2ſ. annis iudice. Diſtinguit hic Vlpian. cuius diſtinctio paulo obſcurior eſtiis, quibus nota non eſt differentia iudicis,& magiſtratus: Ait ita demum valere ſententiam fiS. annorum ſit: infra sam ætatem judicare non poteſt; niſi ſit magiſtratus princi=
pe creatus:item niſi ex conſenſu partium datus ſit,&c. Vt au-
tem hæc commodius declarentur, ſeparatim dicendum eſt de iudice dato,& de magiſtratu. Iudex dari poteſt minor 2ſ. annis. modo ſit 18. annorum,&cc. Eſt hæc ætas plenæ puber- tatis, l. Mela, de aliment.& cibar. leg. ſ. minorem. Inſtit. de ad- opt. Ad poſtulandum ſufficit ætas 1⸗. annorum. 1.I.§. pueri- tia. de poſtal. linpubes ergo non peteſt iudex dari. l‚cum præ- tor. ſupra de iudic.l. z2. de reg. iur. Antinomia ex l. cum lege. de recept. atbitr. Cum lege Iulia cautum ſit, ne minor z0, annis iudicare cogatur. Sed ex verbis Calliſtrati apparet quid re- ſpondendum fit. Ait enim cogendum non eſſe. Nam alias munus iudicandi eſt neceſſarium. d. l. vlt.§. iudicandi. de mu- nerib. Oppon. etiam conſtitutio pontificia, qua definitum eſt tempus 20. annorum. c. cum viceſimum. de offi. delegat. Im Decretal.Sed dubium nõ eſt, quin ius pontificium hic diſcre= pet à ĩute ciuili. Et fortaſſe legit pontifex non 20. ſed 18.&e fa. cilis error fuit in numeris propter notas compendiarias. For- te ctiam Vlpian. vult dandum quidem non eſſe iudicem mi. norem 20. annis. Sed ſi datus ſit,& ſententiam dixerir, cuen- dam eſſe eius ſententiam, propter æquitatem. Qum ait æquil- ſimum eſiſe, oſtendit ſummo iure id non licere. Equitas atg; vtilias exigit, ne hoc prætextures iudicata reſcindatur, ſi 8. annorum ſit. Excipitur iudex, qui datus eſt ex conſenſu cum ſcirent eum cius ætatis eſſe. Parum refert cuius ætatis ſ t, qni ipſorum conſenſu probatus eſt. 8 Nora ergo partium conſenſu confirmati dationem iudi- c's: quamuis priuatorum conſenſus non tribuar iutiſcctio- nem,&cc. l. priuatorum. Cod. de iuriſd. omn. iud. Exci pitur etiam iudex delegatus à principe. d. c. cum viceſimum. Ra-
tio diuerſitatis intelligitur ex iis, quæ mox dicturi ſumus.
Hactenus de iudice dato, ſiue delegato. Magiſtratus minor 18. annis poteſt ius dicere,& ſententiam ferre. Iuriſdictio interdum accipitur pro decreto iplo magiſtratus ius dicen- tis. l. quamuis. ſupra de in ius voc. Quamuis alias pro iure& facultate accipiatur. J. jmperium. ſupra de iuriſd. Rationem affert Vlpia. quia Princeps, qui ei magiſtratum dedit,&&c. Ma- giſtratuum creatio principis eſt. l. i. ad leg. Iuliam de ambit. Certa quidem ætas definita eſt legibus cuique magiſtratui, vr oſtendit Quidius his verſibus in F aſtis: b
—————“——————— —————— E———————— 2——————————— *————— 1—— ö———————— 4 ——————————— 2—— 2 ———— 5— — 4——““——..— . 4—.— e— 4 3 8 8————— 1e—*
——,— ——— ———— ——.

696
— Finitaque certis Lagibus eſt atas, vnde petatur honor.
Scribit Liuius lib. 40. rogationem latam eſle à L. Villio trib. pleb. quot annos nati quenque magiſtratum peterent, conn- peterentque. Inde cognomen familiæ inditum, vt Annales appellarentur. Sicut leges annales dicuntur à Cicerone- Se principis eſt ſoluere magiſtratum his legibus,&c. I. princeps. ſupra de legib. Nos vulgo dicimus diſpenſare, id eſt„gratiam legis facere.Itaque ſi princeps& prudens magiſtratum dede- rit minori, videtur ei legis gratiam feciſſe:idque ſolet annota- ri ex hoc loco. Nam tunc dubia non eſt voluntas principis, nec eius poteſtatem licet in dubiũ vocare· Et ſimilis eſt locus inl. Barbarius. ſupra de offic. præto. Sed etſi ſciſſet ſeruum eſ- ſe liberum eum effeciſſet. Quod ius in imperatore multo eſt obſeruandum, id eſt, ſi eius conditionis non iguarus, cre- aſſet eum prætorem, 8o ipſo liber eſte ctus fuiſſet. Scientia principis omnem maculam delet: omne vitium rollit, pro-
ter quod non poteſt quis aſpirare ad magiſtratum. Similis Lu eſtinl. idem VIpian.§. 1. de excuſat.tutor. Liberatur tu- tela, qui domicilium alio tranſtulit, principe permittente,& ſciente eum tutorem eſſe. Cum princeps ignorans id facit, non creditur velle contra leges facere. l.vlt. Cod. ſi contr. ius vel vtil.publ. Huc pertinet tit. C. ſi ſer. aut liber. ad decur.aſpir. Si dubitatur, an neceſſe ſit id ſignificari reſcripro principis, ſcilicet principem id ſcientem feciſſe. Variæ ſunt opiniones. Sed magis recepta eſt opinio eorum, qui putant id literis ex- primendum eſſe. Vnde mos hic inoleuit in Cancellaria prin- cipis, Denoſtre certaine ſcience. Et hanc ſententiam iunant ver- ba Vlpian. in dict. l. idem Vlpian. Modo princeps vtrunque li- teris ſignificauerit, idem de ratione,& de ſcientia ſua. Sic
enim legendum eſt, quia in Græco legitur exd mpsv. Sed vteo
redeamus, vnde huc digreſſi ſumus: Princeps poteſt magi-
ſtratum creare minorem,&c. quia ſupra leges eſt. Prætori iu-
dicem talẽ dare non licet: quia inferior eſt legib. l. cum ſpon⸗
ſus. de public. l.i. ex quibus cauſ. maior. Ex iam dictis appatet
in magiſtratibus municipalibus hoc locum non habete. Ver- ba Vlpiani id ſatis oſtendunt. Ad munera ſiue honores munm- Chaleszwinor 25. annis non admittitur. l. ad remp. de auue- ri
ib. l. ſpurii.§. minores. de decur. Non permittirut ciuibus
contra leges magiſtratum creare: niſi ciuitas ſit libera,& re-
gia poteſtate ſoluta. Quxritur, ſi princeps magiſtratum de- derit impuberi, an valear? Plerique exiſtimant dationem non
valere, quaſi princeps tollere non poſſit vitium, quod natura- le eſt. Impubes natura prohibetur iudicare, quia iudicio caret, Lcum prætor. de iudic. l.2. deregul. iur. Sedilla lex loquitur de
iudice dato, non de eo, qui creatur à principe. Et graue eſt po-
teſtatem principis in dubium vocars. l. z. C. de crim. ſacrileg.
Legimus puerò conſulatum à principe datum eſſe. l. nemo. C. de religio. Honorio nobili puero,& Euodio Coſſ.& inl.
vlt. C. de teſta. milit. Tribunatus militum datur pupillo, Aliæ leges, quæ adducuntur, pertinent ad honores municipales. l. 2.§. impuberes, de iur. immuni. l. Lucius.§. pro infante. ad
munic. Non poteſt facere princeps, vtrecte iudicet impubes,
vel imperitus homo: ſedpoteſt probalis cauſa interdum mo-
uere principem, vt tales patiatur magiſtratus gerere, perinde
ac fi digni eſſent. Malum quidem hoc eſt per ſe, ſed poteſt vti-
le eſſe interdum reip. maioris alicuius incommodi vitãdi gra- tia. laſo Theſlalus dicebat in paruis rebus violandam eſſe in-
terdum iuſtitiam, vt in maximis melius conſeruari poſſir. Sic
iuriſdictio beneficiaria& hæreditaria trãsfertur in pupillum:
cxercetur per tutorem. arg. c. grandi. de ſuꝑpl. negl. præla. De
rege Portugalliæ& demente,& prodigo Carolo 8. datus tu-
tor. De ætate eorum, qui ad ſacra munera promouentur, ſcri- pſ lib. 4. de benef. cap.. vbi quædam ad diſputationem no-
ſtram pertinentia leguntur. Hic annotari ſolet, ſententiam la-
tam à iudice incompetenti nullam eſſe. C. ſi Anon compe. iud. Hoc eſt accipiendum, niſi partes in eum conſenſerint, vt iam
dixi. Initio opponenda eſt excep!l. vlt. C. de excep. l. ſed etſi.
lupra de iud. Poteſt tamen litigare quis, non conſen- tiens: quia forte ignorat eius ætatis eſſe. Quæ- ſtio facti eſt, an conſenſerint. Nota de do- natione Conſtantini ſecundum Ra- phaelem. c. fundamenta. de slect. in 6.
Franc. Duareni(bomment.
Adl. Sicum nulla. 54. PRILECTIO XXXIX.
Agnavis eſt ſententiæ, ſiue rei iudicatæ, vt iam ſæpe di- VIximus. Sine ſententia non poſſumus conſequi quod nobis debetur. Nemo ſibi ius dicere,& alii vim inferre debet, l. extat. ſupra, de eo quod met. cau. Capiigitur non poſſunr pi- gnora antequam res iudicata ſit cauſa cognita. Nõ eſt abexe- cutione incipiendum, ſed ſententia debet præcedere: execu- tio ſequi ſententiam.k1. C. de execut. rei iudica. Hinc prohi- bita eſt ſequeſtratio pecuniæ. C. de prohib. ſequeſtrat. pecun. Species quædam executionis eſt, quæ ante ſententiam fieri non debet. Inde quæritur, an pignora ita capta,& diſtracta poſſint recuperari. Cauſa dubitationis eſt, quia res non eſt in- tegra. Et non poſſunt recuperari ſine Hraulorte desmmo⸗ emptorum: verum nihilominus(ait Vlpianus) poſſe recupe- rari, quia nullo iure capra ſunt, nec deſiit dominus eſſe, qui prius erat. Itaque vindicabit à pofleſſore, ſiue emptore. Vnde conſultum videtur pleriſque, vt emptor pignorum captorum in executione habeat acta,& ſententiam, vt poſſit ſe tueri ad-
uerſus eum, qui vindicauerit pignora. Sed graue ac durum
hoc viſum eſt aliis:idque merito, vt cogatur omniaacta ſerua- re pro emptione rei diſtractæ, auctoritate publica, in auctio- ne Pable⸗ Sufficit præceptum iudicis, pro quo præſumitur niſi contrarium quis probauerit.c. ſicut. de re iud. Hic occor- rit antinomia exl. vlt.§. vlt. de eo quod met. cau. Quamus non extra ordinem, ſed ciuiliter exactionem fieri oportuit: quæ tamen ſolutioni debitarum ab eo quantitatum profece- runt, reuocari, inciuile eſt. Reſpondeo, non reuocari quod geſtum eſt:quo caſu apparet pecuniam debitam fuiſſe,& in. teruenir ĩuſſus iudicis,&c. Forte non inficiatur reus ſe debuif. ſe pecuniam: vel in promptu eſt probatio. Vrilius eſt ratum manere quod geſtum eſt: quamuis non recte fecerit iudex Aliud dicendum eſt, ſi neget reus ſe debuiſſèe pecuniam, nec id poſſit ſtarim probari:vel ſi fotte ſine iudicis au coritate ca- pta fint pignora, tunc poterunt recuperari. Heæc igitur non ſunt pugnantia, ſed vna lex per alteram declaratur. Llinc col⸗ ligunt nonnulli non eſſe admittendam hauc intentionemin iudicio: Peto reum cogi,& compelli ad ſoluendum,&. Quaſi hæc verba ad executionem referantur, magis quam ad con- demnarionem. Huius opinionis defenſores magnæ ſuntau- ctoritatis:ſed rainen aſſentior iis, qui putant hancpetitionem reiiciendam non eſſe: quia commode impetrando poteſt iu- ſta& ciuilis eſſe. Non male dicitur iudex cogere, qui iubet ſolui pecuniam. Miſſus in poſſeſſionem, id eſt, mitti iuſſus. l. ſ quis miſſus. infra ne vis fiat ei. Acverba dubia,& obſcurain- tentionis, ſiue actionis, debemus interpretari pro actore,&c. J. ſi quis intentione. de iudic. Verbum cogere, poteſt referri ad condemnationem maxgis„quam adexecutionem. Quialiter interpretantur;, nimis acute verba reſpiciunt contra ſenten- tiam Menandri. Ait ſycophantam eſſe, qui nimis acute leges inſpicit, g verba conſectatur magis, quam ſententiam:*„⁶ν zu⁵ voαꝛe as axeεε uνμονς εᷣ᷑. Meminiſſe debemus neuuas in omni re neceſſariam eſſe, l. in omnibus. de reg. iur. I.1. de iuſtit.& iur. Hæc autem executio interdum permittitut ſine ſententia, vt ſuperius diximus, l. poſt rem. ſupra hoctit. Sed hocideo, quia tam iuſiurandum, quam confeſſio vim ha- bet tei iudicate.Sic in Gallia cum iuſtrumentum pablice con- fectum eſt, eſt zorohrm moribus, vt executio fiat ſine ſen- tentia: iure Rom. id non permittitur, niſi neceſſitas aliqua id exigat:vt puta ſi debitor qui nullas poſſeſſiones habet.fugiat, & pecuniam ſecum ferat, licet aum perſequi,& auferre pecu- niam, l. ait prætor.. ſi debiterem. j. quæ in frau. cred.
Adl. In ſententiis.;9.
Oc capite continetur declaratio quædam capitis pri- mi, in quo dicitur iudicem, vel abſoluere, vel conde- mnare,&c. Idem in l.z. C. de ſentent.& interloc. Hoc non eſt ita accipiendum quaſi neceſſe ſit iudici certis quibuſdam&
ſolennibus verbis vti: hæc ſcrupuloſitas,& ſuper ſtitioſa ob-
ſeruatio, quam iure ſuo ridet Cicero in orat.pro Murena, ſublata eſt interpretatione prudentum. Olim in actionibus
& iudiciis certa erant, acſolennia verba, quibus neceſſario
erat
* ge fell j
13 rtol 19p 5 liminacc
achen. Necpoteſt aitete Maliit cutare. loſtit de immerinꝛit lureconſultusp lungeiptincipalier ſinen unus mer etete debco ſi 7
.inauexe NILECTI 4 aenptorio drimuo unnltihetennuiim c throrimglnaſtr
mlteiztmr dala nitnedchn—
e Geiin nfaen Tir

co, dodtagean ndedimi düeinnurt dlio. Vätunhe on rettin lebuileyann, eiudicsnin heraii. n declwau 1 dlobenimag r, vags aunt Lee
tbaxxu uema uder ogengt mjiehmiun badodi büle nreruiynäen vger reit rerwionen di ſpicum urns
In Tit. Dere iudicata.
crat vtendum. C. de formul.& impetrat: ſublat. ſic in ſtipula- tionibus. llomnes,. C. de contra.& com-ſtipul. ſic in teſtamen- tis, vt albi deronſtrauimus. Sufficit igitur in ſententia iudi⸗ cem his verbis vti, ex quibus appareat eum alterum conde- mnare, alcerum abſoluere. Exemplam in l. qui tamen.§. ſi ar⸗ biter. lupra de atbitr. Nihil videri Titium debere Seio. Hæc verbꝛ vi ipſa abſolutionem quandam habent. Deinde inter- pretatur Vip. quod dicitur de certa quantitate. C. de ſentent. quæ ſine cert. quant. Hoc à nobis declaratum fuit non indili- enter ad l. ait Prætor. ſupra. Ad. Qui ſortis. Etiam in acceſſoriis ſententia debet con- tinere certam quantitatem. Hinc annotant plerique non poſ- ſe peti vſuras, aut alias huiuſmodi acceſſiones generales. Eſt eadem fere rario petitionis, quæ ſententiæ. Citant l.z.§. arma- menta. de rei vindic. Armamenta nauis ſingula erunt vindi- canda. Non ſuffcit generaliter petere armamenta nauis. Alij diſſentiunt, quorum opinio eſt probabilior, ſi recte& ſine cauillatione intelligatur. Et loci ſunt clari& aperti de hac ra- tione pronuntiandi, tam in iure ciuili, quam in pontificio. V- nus eſt in§. I. Inſtit. de offic. iud. ſi contra poſſeſſorem iudicer, iubere debet ei vt reſtitaat rem omnem cum fructibus. Alius eſt locus in l.z. C. de inutilib. ſtipulat. vbi petitur id, quod in- tereſt generaliter. Alius eſt locus in l.terminato. C. de fruct. & lit. expen. Condemnatur reus ad expenſas generaliter. Er- go& peti peſſunt generaliter. Alius eſt locus in c.cum ad ſe- dem. C. de reſtit. ſpol. Caſtrum cum pertinentibus. c.cum ve- nerabilis, de except. Verius eſt igitur neceſſariam non eſſe ex- preſfionem harum acceſſionum, neque in petitione, neque in ſententia. Non obſtat quod dicitur hic, quia iudex non co- gnouit, an debeantur vſuræ. S tultum eſt ita pronuntiare, Si quæ debeantur vſuræ, aut fructus, aut expenſa. ludex pronuntia- re debet vſuras deberi, fructus, expenſas,& c. Sed neceſſe non eſt cerram quantitatem definire. Sic accipienda eſt l.z. C. de ſentent. quæ ſine cert. quantit. cum vſuris competentibus, id
eſt, ſi quæ competant vſuræ. Speciesl. 1. eo. tit. longe diuerſa
eſt. Hic interuenit cauſæ cognitio,& cauſa cognita pronunti- at vſuras deberi. Nec poteſt aliter exprimi quantitas, etiam ſi iudex vellet. facit§. curare. Inſtit. de act. Non obſtat§. arma- menta. Non enim ait lIureconſultus peti armamenta, vt acceſ- ſoria:polſunt peti principaliter ſine naue. Si quis poſſideat ar-
mamenara nauis, mea petere debeo ſingula,&c. l. ſi in rem. de
xci vind.ſupra. Ad S. Siquis ex edicto. PREILECTIO XI.
D edicto peremptorio diximus· ſupra ad l. contumacia. L₰‿Cuauimwusl. ad peremptorium. 68. de iudic. cum ſequen. Cum quibus debet coniungi lex noſtra: inſcriptiones capitum id oſteadunt. Inde igitur naſcirur hæc quæſtio: Lite conteſta- ta vocatus eſt reus edicto propoſito: mox deceſſit: deinde lata eſt lenten:ia. Quæritur, an valeat? Vlpian. ait non valere. quia morte rei peremptorium ſoluitur,&sc. In mortuum non poteſt ferri ſententia.l.z. infra quæ ſent. ine appell.l. de qua re. 74.§. cum abſentem. de iudic. ſupra. In hæredem poteſt ferri, quia tranſit in eum inſtantia. l. ſi eum hominem. 33. de fideiuſſor. Sed nullam vim habebit ad eum condemnandum edictumil- lad, quod ſolutum eſt merte rei. Quid ergoꝛ Vlpia. ait: Vtinre miegra coguitio cauſc adhibebitur,& quod optimum videbitur ſatuetur. Debet vocari hæres, vt cum co repetatur cognitio. En repranſe de proces...1. C. ſi pend. appell. mors interuenit. de- inde ex eiuſldem actis ſententia feretur, non in defunctum, ſedin hæredem. Si quis tamen fuerit procurator datus à de- functo,& dominus litis factus, poterit adhuc cauſam agere
nomine hæredis, ſine alio mandato. l. nulla. C. de procur. Oc⸗
currſt antinomia ex l. cum quaſi. de fideicomm. liber. in princ.
Decretũ fuit interpoſitũ, cum iam mortuus eſſet,& c. Trans-
fertur decretum in hæredis perſonam. Perinde eſt, ac ſi præ- tor huncipſum ex iuſta cauſa abeſſe pronuntiaſſet. Reſpon- deo, multa ſingularia conſtituta eſſe de libertate. l. generali- ter Ed titu. Ea non ſunt producenda ad conſequentiam. l. d4 0 uen⸗ 8 5 dfesde Quod ergo conſtitutum eſt de de- de ua hi 3 äberraris cauſa, non pertinet ad ſententiam, mus: quæ mortuo reo lata non valet,&c.
697 b Aal quæſitum. ⁵ 5.
Ocus de ratione ferendæ ſententiæ, de quo iam ſæpe di-
Iulian.&ftèng dum eſt ergo, fentẽtiam nullã eſſe aduerſus abſentem, qui pro-
mentio ignorantiæ in aliis locis. Deinde conſiderandum eſt quod ait lulianus: Inwito iudice,&c. ergo& eo ignorante.l. qui poteſt.de reg iur. Imo forre id dictum propter abſentiam iu- dicis, quæ cauſa eſt etiam diei differendæ. l. z. ſi quis cautio. Ve- rius eſt igitur ſententiam nullam eſſe, etiam ſi index ignora- uerit.In abſente cauſa reipub.diuersũ ius eſt.d.l. vlt. ſed de eo poſtea dicemus. Huc pertinet quod dicitur in l. apud Celſum. 5. ſi in arbitrum. de doli mali excep. Petens penam ſummoue- tur doliexceptione ſine vlia reſtitutione.Nec diſtingnitur, iu- der ſcierit, an ignorauerit. Quid ſi ſit longa infirmitas(vt ple- runque accidit) nonne iniquum erit interim differri iudici- um Reſpondeo ex ſententia quorundam, poſſe dari curato- rem bonis, cum quo iudicium exerceatur. l. ſi quis inſtituatur.
.vlt. de hæred. inſtit. Valetudine ita impediti, vt in ius pro-
duci non poſſint, nec defendantur. Addenda eſt hæc inter- pretatio iniquitatis vitandæ cauſa, ne ſummum ius, ſumma fiat iniuria: ſiu u:v ſimpliciter accipiamus de diei dilatione,
&c. Nec diſſimile eſt, quod dicitur in l. ſi longius. de iudic. l. penul. de vacat. mun. Dixerit aliquis. Poteſt per procuraro-
rem defendi infirmus, ergo non videtur excuſatione dignus.
arg. l. ſed etſi per Prætorem. 5.i. ex quib. cauſ. maior. Relega-
to non ſuccurritur, quia potuit procurarorem relinquere.
ldem in l. Papinianus. de minor. Reſpondeo, diſſimilia hæc
eſſe. Relegatus facile poteſt procuratorem dare: morbo gra-
ui correptus non æque: impedimento eſt hic morbus,& pro-
curatoris dationi,& cuique rei agendæ. Itaque huic etiam ple- nius ſuccurritur, quam abſenti cauſa reip. Abſens cauſa reip.
reſtituitur. d. I. vlt. Nec diſtingnitur an procuratorem dimit-
tere potuerit. d.l. ſed etſi..vlt, Fauor reip. facit, vt plenius ei
ſuccurratur, quam relegato. Sicut& ei qui abſens eſt cauſa
ſtudiorum, l. necnon. eod. tit. Sed his omnibus dignior eſt fa-
uore iafirmus,&c. Alij omnes poſſunt procuratorem dare,
hic non poteſt ne cogitare quidem de lite, aut procuratore. Nam hic de morbo tantum ſontico loquimur. Itaque non ad- uerſatur ſententiæ noſtræ quod ait author Kheror. ad He-
rennium lib. 2. Ex æquo& bono ius conſtat, quod ad vtilita- tem communem videtur perrinere. Quod genus vt maior 60. annis,& iam morbus cauſa eſt, cognitorem der. Loquitur ſimpliciter de morbo, non de ſontico. Sicut l. z. Tab. quam refert Gell. lib. 20. c.. Si in ius vocatur, ſi morbus æuitaſve vitiis

698 b Franc. Duareni Comment. est, qui in ius vocabit, iumenti dato:ſinolet, arceram ne ſternito. Ad I. Sape. 63.
Huius legis rigor temperatur æquitate, vt non cogatur veni- re, ſed cognitorem det. Si vero ſit morbus ſonticus, nec veni- re, nec procuratorem dare tenetur. Quod autem dixi non ſuccurri relegato,& alis huiuſmodi, quod liceat eis procura- torem mittere: hoc accipe, niſi ex magna,& graui cauſa,& c. dictal. ſed etſi.§.t. Ex cauſa tamen puto ipſi ſuccurrendum. Grauis eſt cauſa, quæ præſentiam domini maxime requirat.
Reſpondi pro Landgrauio Haſſio incarecrato. Dicebatur po-
tuiſſe dimittere,& c. Ideoque reſtitui non debere. Ego contra.
Cauſa erat magni ponderis. Comitatus potens aduerſarius,&
gratioſus apud Cæſarem. Adl. mindicati. 61.
Declaratum hoc fuit ad l. inter eos, ſupra eodem-
Adl. Cum zuerebatur 62. 3 PR KÆl. E GI I X L.L
† Oeus iam ſæpe tractatus, An iudex, qui male iudicauit, La: iterum iudicare, ſaltem codem die. Ait Alfenus, non poſſe. hoc accipe niſi ſupplendo circa acceſſoria. l. Pau- lus. ſupra. Et hoc certum eſt ac indubitatum, cum ſententia valet: quamuis forte ſit iniuſta. Atque ita poteſt accipi dictio Perperam. Sed dubitatur cum ſententia eſt ipſo iure nulla, an poſſit denuo iudicare. Diuerſæ ſunt opiniones ſed alias dixi diſtingnendum eſle iudicem datum à magiſtratu. Iudex datus non poteſt amplius iudicare. l. 4. C. quomodo& quando iud. facit l. iudex. ſupra eod. Magiſtratus iterum poterit iudicare. I. ſipræſes. C. quomo.& quan. iud. non fiaitur eius officium ſic- ur& iudicis datio. idem dicitur in l. 4. C. de accuſat. idem in l.1.
O. de ſent.& intetloc. Adl. abſentem. C. de accuſquid reſpon-
dendum ſit dixi adl quod iuſſit. ſupra. Quæritur an iudicabi-
tur ex eiuſdem actis, an tota cognitio ex integro repetetur?
Mihi placet diſtin ctio, quæ vulgo recepta eſt, vt videamus, an
vitium ad fententiam tantum pertineat. Quo caſu iudicabi- tur ex eiuſdem acts: vt ſi die feriata lata fuit ſententia, l. 4. 0 quomod.& quand. ind. non fuit condemnatus procurator,
ſed dominus.. 1. C. de ſent.& interloc. non fait expreſſa cer-
ta quantitas. C. de ſent. quæ ſine cert. quant. Aliquando viti- um teſpicit omnia quæ geſta ſunt in iudicio, vt ſi minor inde- fenſus fit. l. acta.§. vk.lN contra pupillum. ſupra eod. Et hoc caſu
omnis ex integro ſunt repetenda. Aliquando virium reſpicit
pattem actorum tantum:& repetenda erunt pro ea parte. In fumma, fidenuo partes ſuas interponit propter nullitatem: ergo quatenus nullum eſt id quod geſtum eſt. Debet autem prius cognolci de nullitate(vt vulgo receptum eſt) quam ite-
rum pronuntietur de cauſa. Vt factum eſt in Senatu Pariſienſi
ſuperiore anno in cauſa nobili, cum diceretur iudicium quod-
dam curiæ parlamenti Diuionenſis nullum eſſe ideoquepe- teret damnatus, vt res denuo iudicaretur. Debet igitur prius
coguoſci de nullitate: vtar forenſi ver bo docendi cauſa. Ratio eſt, quia alias incertum eſt iudici, an ſit iudex. Non deber de eo pronuntiare, de quo non liqucat. l. Pomponius. ſupr. eo- dem. l. hæc autem. quibus ex cauſ.in poſl. Quodeſt intelligen- dum, niſi vitium appareat ex ſententia ipſa, nullo alio proba- to extrinſecus: vt quia non eſt certa quantitas, quia non eſt
damnatus procurator. Sed an debeat pronuntiari de nullita-
te, an vero ſufficiat de ea eognoſcere,& ſententiam principa- lem ferre? Notate ſequentem diſtinctionem, qua vtimur in foro. Si principaliter petitum ſit, vt pronuntietur ſententia nulla, pronuntiatio eſt neceſſ-ria, arg. l. incerti. Cod. de in- terd.: principaliter quæritur de poſſeſſ. interdicto vti poſſi-
detis. Deciditur quæſtio de poſſeſſione,& de poſſeſſione
pronuntiatur. Aliquando petitur principaliter vt iterum iudi-
cetur quod ſententia ſit nulla. Et hoc caſu non eſt neceſſaria
pronuntiatio de nullitate: ſufficit de ca cognoſcere. arg. l.i. C. de ord. iud. De incidente quæſtione non cognoſcit iudex, ſed de re tantum principali pronuntiat. Itaque in iudicio illo Pa- riſienſis parlamenti, de quo iam dixi, duplex fuit cognitio,& duplex pronuntiatio: vna fuit de nullitate iudicij Diuionenſis, altera de cauſa principali,&c. Hæc notanda ſunt diligenter,
quia vſitata,& cognituneceſſaria is qui in foro verſari cupiũt.
Ia aggredior celeberrimam,& difficillimam legem torius auius tractatus. Haius legis eſt varia lectio in aliquot locis, ſed ſequor vbique lectionein Florentinam, quæ veriore ſt, vr mox oſtendam. Exponam autem primum ſimplicius& craſ- ſius, deinde fingula accuratius examinabo. Locus ergo hic tra-
ctatur pertinens ad vim& effectum ſententiæ, ſiue rei indica-
ta. Res iudicata pro veritate habetur, l.res iudicata. de reg iur.
l. ingenuum. de ſtatu hom. ſupra. ſed inter caldem perfonas
tantum,&c. Sed quæritur, an indeſtinde verum ſit, quodna conſtitutum eſt: an aliis interdum noceat, quibus ſcientibus eſt iudicatum, licet non litigauerint in iudicio. Altius repetis Macer,& ait ſententiam interdum ſeientibus nocere, inter- dum non nocere. Etiam ſcientibus non obeft. Sic legitur in Pandectis Florent. ahj codices non habent negationca: ſed Florentinam lectionem probo. Non nocet eriamſi ſciuerint,
&c.imo etiam ſi cõtra ipſos iudicatũ ſit. Pa: ũ tefert contraqus
iudicatum ſit, ſed refert quis cauſam egerit in iudicio: Id oſt en- di Macer duobus exemplis. Primum eſt de hæredibus debi-
toris, quorum vnus conuenitur alteroſciente Alter intelligic
rem ſuam agi, cum quæritur an defun ctus debuerit, cuius eſt hæres. Eſt eadem cauſa condemnationis vtriuſque: nempe quia defunctus debuit. Videtur ergo imputan dum ei, cur pat- ſus ſit cohæredem damnari, ſi putabat defunctum non deba- iſſe. Aliud exemplum eſt de duob. hæredibus ereditoris, quo-
rum vnus agit,& vincitur. Cur hæc ſententia alij non nocet,
oſtendit poſtea Macer: quia propria eſt cuiuſque cohæredisa- ctio, veldefenſio, nec poteſt vnus prohibere, vel impedite, &c. Actio diuiditur inter cohæredes, I.1. C. ſi cert. pet. res ſunt ſeparatæ,& perſonæ ſeparatæ, quamuis cadem ex cauſa pen- deat vrriuſque condemnatio.
Ad§. Sed ſcientibus. Alterum eſt membrum diuiſionis, qua vſus eſt Macer. Oſtendit quando ſententia alis noceat: Cum quus de ea re,& o. Id oſtenditur tribus exemplis, quæ longe luns diſſimilia ſuperioribus: prius eſt cum creditor experiri debito-
rem patitur de proprieate pignoris Hæceſt Florent. lectio, quam Accurt. vocat P ſanicam, quæ m hi videtur verior. Mo- uetur controuerſia inter creditorem, qui pignus accepit,&
debitorem qui contendit pignus ſuum. Primum compecit de- fenſio creditori, ſed patitur debitorem auctorem ſuum expe- riri. Eſt enim hoc congruum rationi, vt in lite de proprietate experiatur is qui ſe dominum eſſe contendit. Hæcigitui ſen- tentia nocebit creditori, quia iplo ſciente& conſentiente acta eſt cauſa à debitore. Aliud exemplum de marito, qui patitur ſocerum experici de proprietate dotis. Aliad exemplum de poſſeſſore, ſiue emptora, qui patitur venditotem experiti.
Ad. Cur autem. Oſtendit—a* ſit diſſimilitudo horum ca- 1
ſnum,& ſuperiorum. Nam erſi demonſtrat verum id eſſe, ad- ducta ſimilitudine, meinterueniente,& aſſiſtente in iudicio, quamuis neque actor, neque reus eſſim: diuerſa cauſa eſt hic, nôn vindico ex eo iure, quo Titius victus eſt Contra inexem- plo de creditore,& debitore,& aliis duobus. Similior ergo hic caſus ſuperiori de cohærede. Obſeruanda eſt vulgaris re- gula: Res inter alios iudicata,&c.l. Modeſtinus. de exceptio.l. cum quæritur. de exc ept. rei iudic. cap. quamuis. de re iudic. in Decret.huc pertinet tit. C. quibus res iud. non noc. Accedit a⸗ lius titulus generalior, C. res inter alios. Exempla vulgaria ſunt in l. z2. C. de fid. inſtrum. item in I. Lucius. de his qui not. cap. z. de except. item in l.i. C. quibus tes iud. de filio qui non eſt procuratot. l. 3.§. ſed ſi forte.iudic.ſol. 8
pPRFI. ECTIO XI.II.
X hoc capite quædam obſeruanda ſunt: primum eſt
obſeruanda vuigaris regula, Res inter alios iudicata, &c. hæc regula tradnur in locis aliis plurimis,J. Modeſtinus.
de except. tut. C. quib. res iudic. non noc.& in iure Pontiſi- cio, c. quamuis. de re iud. in Decret. Ratio huius regnlæ eſt, quia res alia eſt propter diuerfitatem perſonarum, l. cum quæritur. de except. rei iud. quamuis forte petitum ſit idem corpus, vel quantitas, de qua nuncagitur: tamen diuerfitas
erſonarum facit, vt alia tes,& alia quæſtio eſſe intelligatur.
Recte ergo dicimus hancrem nunquam iudicatam faiſſe, d.l.
cum quæritur. Ad hanc regulam pertinet quod eſu 4 .2.C.
Ddomino, Ac. 9
güuh
concradickole lll dereg Eidorlodc iune:Numac tatum quoga Vlpin ſl elc 5
tmwauniatum noktccom uultzuꝛriö. lem iut 1 3 ſepondes hocetiem ell
mnicontrategulam:9 woonnaätenteluffcit
moluſo.fipetlulotio umeltlententiamlatamco unnuette: hoc conſequitum
. tcauſam agi: nriuſgt
taletocaulam habet:: chertur. Obüciturl. al mnnrrlos Gict appellati mulgusin ohetedum pte

undGunan ibumnne dtentäiſunn cuiclgralns 0 der ude lrClenan
us tctnaang
mbrundulne entiaalouua templögurlen ꝛedtorepen Arctſtorm,d hrriteruneu Houipg u .Drmuncox
V
tiolleceyun
tendi. Ber 4 tte&codlkäderd
ſef
ndemaichg „ Klut erse ſenditoledehe bmlratbnn aa wmi Liltku n ducfa osckCuni zuobo goic
1
runkdlcp
¹ 6 3
—
Intit. De re iudlicata. S9
1 a. C. de fide inſtr. Conſequitur quoque ex eadem regula, quod dicitur in l. Lucius. ſupra de his qui not. infa. c. 1. de ex- cept. Quod autem ad perſonas attinet, animaduertend ũ eſt, ſi quis litiget per procuratorem, tutorem,&c. eos pro eadem perſona haberi: quia hirem in iudicium deducunt. l.4.J. ſi ma- ter.§. hoc iure. de except. rei iud. Non eſt idem dicendum dę patre,& filio, l.2. C. quib. res iud. non noc.& ſi filius agat pro
patre, ſine mandato, non eſt tamen procurator. l. 3.§. ſed ſi forte.iud.ſol. Ex his poteſt intelligi, cur in popularibus actio- nibus lotus non ſit huic regulæ. I. 3. de popul. action. l. eum
qui..in popularibus. de iureiur. Si vnus egerit,&c. alius ſum- mouertur cxceptione rei iudicatæ. Sed ratio eſt, quia eadem perſona eſſe videtur, nempe populus, cuius quaſi cognitores, & procuratores ſunt ſinguli,&c. Idemque ius eſt,& ſi quis abſolutus ſit iudicio publico. l. ſi cui crimen.§. iiſdem. de ac- cuſ. vbi additur exceptio, niſi quis ſuum dolorem perſequa- tur,&c. nam tunc nontam pupilli nomine quam ſuo videtur experiri: Idemque dicendum eſt& de popularibus actioni- bus, de quibus ſupra. Hic reperiuntur quædam velut antino- miæ: vna eſt exl. ingenuum. de ſtat. hom. Si quis pronuntia-
tus fuerit ingenuus, ca ſententia ius facit inter omnes, niſi col- luſio interuenerit.l.4. de colluſ.deteg. quæ duæ leges coniun-
gidebent, vt admonui ſub rit. de ſtatu hom. Reſpondeo, hoc receptum eſſe in certis cauſis, veluti in cauſa ſtatus. Quare ſ iudex pronuntiauit rem meam eſſe, ſententia non nocebit vero domino,&c. In cauſa ſtatus ſufficit pronuntiatum eſſe iuſto contradictore præſente vt valeat ſententia inter omnes. 1. 3. de colluſ. deteg. Et hoc hodie obſeruatur in quæſtione de
nobilitate: Nam ad ſtatum quoque pertinet. Alia antinomia
eſt ex l. Papin.§. ſi ex cauſa. de inoffic. teſtam. Si teſtamentum fuerit pronuntiatum inofficioſum contra hæredem, nocet ſententia legatariis. Idem dicitur in l. qui repudiantis.§. vlt. eod. tit. Reſpondeo, hoc etiam eſſe receptum in cauſa inoffi- cioſi teſtamenti contra regulam: quia principalis perſona eſt hæres, quo contradicente ſufficit pronuntiatum eſſe: niſi in- teruenerit colluſio. J. ſi perluſorio. de appellat. Secundo ob- ſeruandum eſt ſententiam latam contra vnum ex hæredibus, alteri non nocere: hoc conſequitur ex regula iam declarata: etiam ſi ſciuerit cauſam agi: vtriuſque enim propria defenſio eſt: neuter ab altero caulam habet: neuter alterum impedire poteſt ne experiatur. Obiiciturl. Aſententia. infra de appell. Sententia inter alios dicta appellari non poteſt; niſi ex iuſta cauſa:veluti ſi quis in cohæredum præiudicium ſe cohndemna- ripatiatur. Ergo eaſententia præiudicat cohæredibus. Re- ſpondeo, præiudicium hic eſſe, quod adfert ſuſpicionem ali- quam,& præſumptionem contra cohæredes. Præiudicium hic aliter accipitur, quam in d. l. à ſententia. Necid aduerſatur segulæ prius traditæ: non ideo alij cohæredes habenturpro condemnatis: idque oſtendit Iuriſconſ.in eodem loco, quàm- uis& ſine appellatione tutus eſt cohæres. Nemo dubitat, quin condemnato iam cohærede, cuius eſt eadem defenſio, iudex propenſior ſit ad condemnandum,&c. plus fidei& au- ctoritatis habet aduerſarius, vt verbis vtar Iureconſulti, in J. ſ duo patroni, ſupra de iureiur. in te non ſimili. Qua rauone ait Cicer.. in Verr. Metellum noluiſle dare iudicium de vi&e metu aduerſus Apronium miniſtrum& in terpretem Verris in expilanda prouincia. Dicebat, inquit, Metellus præiudici- um ſe de capite V erris per hoc iudicium nolle facere. Maior e- nim fuiſſet& grauior ſuſpicio aduetſus Verrem ‚damnatc A- pronio: licet id non ſufficeret ad condemnationem. Sic puæ- iudieium accipitur in d. l. Aſententia. de appel. Ambigua vo eſſet, ſed verba ſequentia declarant ambiguitatem. An hæc coniectura faciat Hebipiewa probationem, quæritur? an poſſit deferri iuſiurandum neceſſarium: iuxtal. admonendi. ſupra deiureiur. Puto id relinquendum eſſe iudicis arbitrio, ſicut& alia quæ in facto conſiſtunt,& aq probationem per- tinent. l. 3. ſupra de teſtib. Præterca obiicitur l. quidam. 12. de euict.vbivenditio factaab vno hærede, nocet cæteris, ſi præ- ſentes fuerunt,& conſenſerunt,&c. Ergo idem dicendum eſt R in ſentẽtia, vt noceat cohæredi præſenti& ſciẽti. Reſpõdeo hæc diſſimilia eſſe: ibi quæritur de venditione in qua ſufficit tonſenſus ctiam tacitus. Tertio annotandum eſt, lententiam alij nocere cui Primum defenſio competit, ſi actorem agere Patiatur. Idem dicitur ine. quamuis. quod hinc ſum ptum vi·
tionem contractam fuiſſe: nam vtrunque probare debet.i
detur. Exemplum eſt de debitore condemnaro patienre cre-
ditore,&c. non ad auctorem, ſed ad ſucceſſ orem competit Primum defenſio: quamuis alij aliter ſentiant, vr poſtea dice- mus. Hinc ergo colligendum eſt, ſententiam latan contra de- bitorem præiudicare creditori. Id colligitur ex lectione Flo- rent. de qua dixi alibi. Hæc lectio conuenit verbis Iurecon ſul- ti ſequentibus. Loquitur Macer vbique de lite mota, de pro- prietate: at debitoris eſt non creditoxris litigare de proprietate rei pignoratæ, vt poſtea dicemus. Item conuenit aliis verbis:
Qui priorem dominum,&c. Neceſſe eſt vt hæc Verba referan-
tur ad debitorem potius, quam creditorem. Ratione etiam nititur hæc interpretatio: lata eſt hic ſententia iuſto contradi- ctore, ſciente& patiente eo, qui ab illo ius habet. Præterea alij ſunt loci in iure ciuili de hacre: vnus locus eſt in l. ab exe- cutore.§. 1I. infra, de appell. vbi dicitur ſententiam latam de pignore aduerſus debitorem nocere creditoti, ſi præſens fue- rit:nam abſenti nullum præiudicium debitor facit. Alius lo- cus eſt in l.præſes. C. de pign. vbi dicitur non nocere creditori ſententiain duobus caſibus: ſi debitor colluſerit cum aduer- ſario, item ſi nõ cauſa cognita, ſed præſcriptione, ſuperatus ſit. Alius locus inl. iudicatæ.§. vlt. de execut. rei iud. vbi non no- cet ſententia, ſi debitor non admonito creditore cauſam ege- rit: ergo à contrario,&c. Nam certum eſt ſententiam non no- cete crèditori abſenti, niſi ſententia præceſſerit conuentio- nem pignoris. l. ſi ſuperatus. ſupra de pignor. Anè contrario ſententia lata contra creditorem noceat debitori ſeienti,&c.
Hoc valgo receptum eſt Paucis diſſentientibus, ſed non puro
hoc verum eſſe. Primum nullo iure probatur: iam enim o- ſtendi verba Macri non polſle referri ad creditorem damna- tum, ſed potius ad debitorem Macer vbique hic loquitur de quæſtione proprietatis, quæ eſt cum domino: adde quod nulla quæſtio de proprietate pignoris poteſt eſſe cum credi- tore, ſaltem principaliter, ita vt non pronuntietur de domi- nio,&c. Abſurdum eſt igitur ſententiam latam contra eum nocere debitori. Forte acouber, gunr non probat obliga- ante omnia, de probat. ſed principalis quæſtio eſt de obliga- tione. Obiiciunt aliqui, debitorem poſſeprohibere ne credi= tot experiatur,&c. Quod non puto verum:nam inuito de⸗ bitorè poteſt pignus ſunm tueri. d. l. ante omnia. d. l. ſi ſupe-
ratus. Si quis forte dicat debitorem adelſe iudicio: Reſpon-
deo, non ideo poſſe prohibere,&c. Item cohæres poteſt ad- eſſe iudicio,&c. l. à ſententia. de appell. non ideo tamen ſen⸗ tentia ei nocet.
PRELECTIO XILIII
(düimus ſupra quando ſententia inter alios lata no- cet aliis ſcientibus: diximus ſententiam latam aduerſus debitorem de proprietate pignoris, nocere creditori: impu⸗ tandum eſſe creditori, cui primum actio, vel defenſio com- petit, ſi debitorem experiri patiatur. Idem dicendum eſt de ſententia lata aduerſus vxorem de proprietate dotis. Actio vel defenfio primum,& principaliter competit marito, l. do- ce ancillam C. de rei vend.l.in rebus. O. de iur. dot. Sed mari- tus videns ſibi moueri controuerſiam de proprietate, laudat ſuum auctorẽ, qui magis inſtructus eſt forte: Son garont. Huic auctori primum non- competit defenſio, ſed ſecundario. Idem eſt dicendum de venditore„ contra quem iudicarum eſt,&c. Sententia lata contra vendi torem non nocet empto- ri,&c. Emptori primum competit actio, vel defenſio: is agit & conuenitur, ſed denuntiat auctori ſuo, id eſt, venditori, NM7 apelle a garent.l. ſi cum venditor.de euict. A pud Accurſ. quæri- tur, an idem ſit dicendum, ſi vendiiror ipſe agat:& hocita quæritur, quaſi poſſit agere. Quodeſt verum, vt dicitur in l. ab executore. 5. alio. de appell. Sed quomodo Poleſt agere, cum non ſit dominus? l. in rem. de rei vind. eceptum eſt poſle agere nomine emptoris, in quem eſt translatum domi- nium. Et qui ſcionte& patiente emptore agit, videtur eius no- mine agere, l. Caius. de pig, act. quia eum prohibere poteſt. ltem ſiemptor agetet, deberet venditori denuntiare, vt cau. ſam defendat, l. ſi plus.§. quæſtione. de euict. Ergo ſi ſciens& prudens patiatur eum experiri, id ei mandare intelligitur. No- mine luo inepte ageret vendiror, quia deſiit dominus eſſe, b 4
— 4—————-—— ———„————*——. —————— —————————— me 6 8* 8—— — 8— 5 5——— 4—..— 1 B— d*—— —“—.—— 3 8 1— 8 4— 8.— r 4—“—— 1*——.——— 5— ——.—.——— 4—.. 2..—.———— .—*—— 2—— 2 ——** 8 8*—
2—————— 4“
—— 4——.— 8 e 8 8 4 5———— 88 8 3*
— 3* 9„——.—— 1 4 — 2——= 4 3—— 24*
. 1— 1—— 4 0ͤſſͤſſ 3 1 8—— 1— 9 8 3. —-—-—ℳ— 1„ 8. 4 **. A 4 4
3 44

720
Eademque dicenda ſunt de ſocera, aut vxore: agunt nomine mariti non ſuo. dictal. doce ancillam. Nihil ergorefert, ana- gat venditor, an conueniatur: vtroque caſu nocet ſententia emptoriſcienti:&c. Id oſtendunt verba Macri, qui paſfim 8 ſurpat hoc verbum agere, pro experiri,&c. Et notandume executionem fieri poſle contra has perſonas, creditorem, mma- ritum, empterem, idque vulgo receptum eſt. Verba Macri intelliguntur de actione iudicati, vel exceptione,&c. vt rete- rantur adtitulum. Sub hos titu. agitur de actione iudicati vt conſtat vel ex ipſo Prætoris edicto, de quo dixi ſupra, 1.4.§. ait Prætor. hic. Præiudicium hic accipimus. quaſi iam iudi- catum ſit aduerſus emptorem,&c. Exiam dictis collieiiaos ſ proteſtetur creditor, maritus, emptot, ſe non con ire auctori agenti,&c. ſententiam non nocere. Nam Macer ic loquitur de eo, qui patitur auctorem agere,& qui volunta- tem ſuam accommodat. Ergo ſi non patiatur, non conſen- tiat, ſed diſſontiat porius, non debet ei nocere. arg. l ſi debi- tor.§. 1. quib. mod. pign. Creditor conſentit, vt debitor ven- dat pignus ſaluo iure ſuo. Idem in l. ſicut. 5. non videtur. cod. titu. Sufficit ergo proteſtatio. Nonnulli diſſentiunt, ſed leui ratione moti, nec ſatis conſiderantes verba lureconſul. ho- rum tamen opinio poteſt defendi, cum cauſa huiuſmodi eſt vt ſententia ius faciat inter omnes: vtinl. ingenuum. ſupra de ſtatu hom. Cum iudicatur de ſtatu hominis. Non enim ideo nocet ceteris, quod patiantur,&c. ſed quod vtile vilum fit, vim rei iudicaræ ad omnes pertinere, etiam ignorantes. Hoc igitur caſu non poterit aliter conſuli aliis; niſi vt ipfi adſint iudicio propter ſuſpicionem,&c. l. ſiſuſpecta. de in- Offic. teſtamm. Præterea notandum eſt ſententiam latam con- tra libertum nocere patrono: ſi interueniente patrono id eſt ſciente, patiente, præſente, vt ante diximus. Sic enim lo-
quitur alidi idem auctor de debitore& creditore diſſerens,
in l. ab executore. de appell. Ac vereor ne hæc coniuncta fuerintapad Macrum,& erratum ſit in inſctiptionibus hic lib. 2. de appeli. ibi lib. 1. Bt notandum eſt hanc caufam prin- cipaliter eſſe liberti, conſequentur etiam patroni, propter ius patronatus.l.principaliter. Cod. de liber. cauſ. Ratio eſt, non ſolum quia magis intereſt liberti, ſed etiam lis moue- tur de ea re contra libertum ipſum; non contra patronum.
§. præiudiciales. Inſtit. de act. Dixerit aliquis, hæc verbanon
cohærere cum ſuperioribus. Prius dixerat Macer, ſenten- tiam nocere ei, ad quem actio, vel defenſio primum perti- net, ſi petatur,&c. hic autem fertur ſententia contra euma ad quem pertinet principaliter,& dicitur nocere alteri. Va- riæ ſunt opiniones: ſed puto non fuiſſe hoc additum à Ma- cro, quaſi omaino ſimile ñit. Similitudo in eo eſt, quod in vtroque caſu ſententia fertur in alios: in vtroque caſu alij in terueniunt tantum, non defendunt:& dicitur eis nocere. Ad-
de quod particula. Nam, non ſemper cauſalis eſt, led plerun-
que diſcretiua, vt docent Grammatici: ſed hoc viderint magi- ſtri in arribus.
Eſponſum hoc Scæuolæ quod ſubobſcurum eſt, proptetr Nantinomiam, quæ refertur ſab tit. de appell. verbis pau- lum immutatis, cap. 24. Quod ideo monere volui, quia col- latio vtriuſque prodeſt ad vtriuſque declarationem. Dicam ſimpliciter quod ſentio de declaratione verborum,& expli- catione antinomiæ. Sciendum eſt in primis lite conteſtata vſuras currere, l.lite. ſupra, de vſur. l.1. Cod. de iudic. licum ſti- pulati. 90. de verb. obligat. nam hoc genere nouationis non tollitut obligatio.J. aliam. de nouat. Quamuis ea nouatione, uæ per ſtipulationem ſit, tollitur prior obligatio: ideo vſuræ des nunt currere. l. nouatione. de nouat. quæ coniungenda
cſt cum d. l. lite. Non currunt tamen lata ſententia. l.i. ſupra,
de v ur. l. vlt. C. de vſur, rei iadic. nam ſufficiunt centeſimæ, qaæ ex lege competunt victori, d. l.vlti. Succedunt in locum vlurarum primi contractus, ſi quæ forte fuerint debitæ,&c. lade quæritur: negotiorum geſtor condemnatus eſt adſor- tem„& vſuras i nam iudicium bonæ fidei eſt, ex que de- bentur vſuræ. l. mora.§. in bonæfidei, de vſur. De vſuris futuri temporis poſt condemnationem, nihil dixit, quia non pertinet ad eius officium,&cc. l. 1. ſupra de vſur. Reus appella- uit ab ea ſententia,& din negotium tractum eſt: tandem ſen-
Franc. Duareni Commient.
tentia pronuntiata eſt iniuſta, adeo; vt competat actio iudi- cati,&c. Nec dubium eſt, quin poſſit exigi quod eſt deductum in ſententiam:id eſt ſors,& vſuræ præteriti temporis. Sed du- bitatur de vſuris medij temporis: facit quæſtionem, quod ni- hil dictum eſt in Doſleriote fententia de vſuris huiuſmodi. Quamuis potuerit eum ad eas condemnare vſuras iudex ap- pellationis. I. tutor. in princ. de vſur. Scæuola tamen ait, dan- dam vtilem actionem iudicati, deficiente directa. Quod dici- tur, non currere vſuras poſt ſententiam: verum eſt; ſi tes ita ſit iudicata, vt finem acceperit. d.l.vlt. C. de vſur. rei iud. Aliud eſt dicendum ſi appellatum ſit,& iniuſta ac fruſtratoria fuerit declarata appellatio: ſic enim ex bono& æquo interpretamur poſteriorem ſententiam, repugnante ſubtilitate. Quod ſatis oſtendit Ssæuola cum ait, vtilem actionem dari. Non obſtat 1.4. C. depoſ. l. in bonæfidei. C. de vſur. cum ſimilib. vbi non petuntur vſuræ poſt ſententiam, quæ non fuerunt in obliga-
tione, ſed præſtantur officio iudicis. Satis enim iam reſipon-
ſum eſt. Nam prima ſententia damnatus fuit reus ad ſortem, & vſuras. Sic interpretamur verbum, Deduttæ, quod ambigu- um eſt. in ambigua. de legib. Iudex igitur appellationis, quiĩ appellationem iniuſtam pronuntiauit, videtut etiam ad viu- ras condemnaſſe. Perinde accipimus, ac ſi dixiſſet, conde- mno ad vſuras totius præteriti temporis, id eſt, medij. Et ad- mitritur hæc interpretatio ex bono& æquo, propter appella- tionem, qua negotium protractum eſt, vt iam dixi. Deindé videntur quodammodo fuiſſe in obligatione vſuræ propter priorem ſententiam. l. 3.§. idem ſcribit de pecul. Et certum eſt, vſuras quæ ſunt in obligatione, recte peti poſſe poſt ſen-
tentiam. l. centum Capuæ. ſupra de eo quod certo loco.tit.4. lib. Pandectar. 13. 3 k 41 4
EIVSDEM IN EVNDEM TL tulum, Methodica Partitio.
47 E re iudicata, id eſt, quæ pronũtiatione iudi- Keis finem controuerſiarum accipit, tractaturi: quia quidem re, vt in oratione pro Publio Syl- la ait Cicero, Reipublicæ ſtatus maxime con- =E tinezur: De perſona iudicis primum: deinde do ipſa pronuntiatione ãſſeremus.
De perſona iudicis. C A P. I.
N‿Vi rem iudicat, vt de ea notionem habeat neceſle eſt: Eſt autem notionis verbum generale, ſigniſicans non modo iuriſdictionem quæ propria eſt magiſtratuum, ſed& cognitionem quæ ad priuatos quoque iudices pertinet: l. ait Prætor. l. notionem. inf. de verb. ſignif. Præterea ſanæ men- tis eum eſſe oportet, l. cum præror. l. cum furioſus. ſupra de iudic. Et hoc ſenſu verba Pomponij accipienda eſſe aliquan- do cenſuimus. Furioſo ſententia A iudice, vel ab arbitro dici non poteſt. l. furioſo. hic. quæ ſic ab aliis intelliguntur, quaſi Pomponius velit iudicem non poſſe homini furioſo ſenten- tiam dicere: id quod falſum meo iudicio arque iniquum eſt. An aufem ſentenria à minore 2 5. annis lata valeat, quæſitum eſt. Sed cum hæc res diſtinctionem recipiat; certis regulit comnodius explicabitur. 1 Prima, Impubes neque iuder eſſe, neque ſententiam dics- re poteſt, l.cum prætor. ſupra de iudiciis. l.2. de reg.jur. Secunda, Minor 2 5. annis adultus magiſtratum gerere po- reſt, l. quidam conſulebant. hic. Factum enitn Prineipis im- probandum non eſt, ad quem magiſtratuuin creatio pettinet I.. ad leg. Iul. de ambitu. Tertia, Ad munera ſiue ad honores municipales minor 25 annis non admittitur, l. ad Remp. de muner.& honoribA. Quarta, Minor vigintiquinque annis dummodo ſit maior 18. recte iudex datus; ſcilicet à Prætore, aut alio magiſtratus qui ius dandorum iudicum habeat. Non enim tantum peri- culi in ea re eſt qunantum in adminiſtratione Reipublicæ, d. h quidam conſulebant. in princ. Non tamen ante vigeſimum annum poteſt quis inuitus cogi ad iudicandum, l. cum lege-
ſupra de arbit. licet alioqui munus iudicandi detrectare na-
queat, l.vlt. 5. iudicandi. de munerib.& honorib. 2
4
— 1 Dan Ruqdo ſcilcet aure bul
rlcutio, guod ull-
uid autem con— melh proptet degonok, ſenn Nodo cuim iuder aman, noloat:lud, inonbuſquschal mmelz quiinerltigxtotcs nceotom conſenlu
une ptonunnando quce nkeguemtm am ſtaruto hgtei, ficat& emencdu htau mutati non tuteKl. conquetebatur. inkenentia ua cettam qu rhuliaſumma. ſ. 1.& ſt dine nonuntet. Etcoin düceiuut conſtitutionis nn, der umen vt inigt dhlamgroläis Me.. qur eiyneh liuder ſte §—˙— ügundacem nlt ſerre Uanene teen u hac

— — — —
— —
auo Not Rümdü Klone ſir p de deuln . bet dake puod certo
—
3
—
—
——
NDEUn
ktitio.
t pronünre m accthinir veanude eſtaucs Dänna cöptinuntin
47.!
m lubetttn aueſpin
judices pei
De modo& forma pronuntiations. Ententia præſentibus iis quos cauſa contingit ferenda eſt, Oaes abſenti nocet, niſi contumax fuerit. Sed& ſi dicta fue-
rit abſenti aut furioſo, idem dicendum eſt, l. certum.§. ſi quis abſente. infr. de confeſſis.& l. furioſo. Contumacem autem
eum accipimus, qui rite& legitime euocatus non obſequitur, cum id facere poſſit& debeat. Nam qui ad maius auditorium
vocatur, aut quem valetudo, vel alia iuſta excuſatio defendit, contumax non dicitur, l. de vnoquoque. l. contumacia,& l. contra pupillum.& l. quæſitum. hic. Sed& ſi ſententia aduer- ſus mortuum vel minorem indefenſum lata ſit, idem erit di- cendum l. acta.§. vlt. dicta l. contra. l. in ſumma.§. vltim. Por- ro ſententia vernaculo& plebeio ſermone concipi debet: Cuius rei argamentum eſt quod decreta à prætoribus La- tine interponi iubentur, I. decreta. hic. Fuit enim apud
Romanos quondam Latinus ſermo vulgaris& imperitæ
multitudini etiam communis, quem hodie eruditi demum& literati homines callent, arg. l. ſi chorus. de leg. 3 Et hoc exem- plam Princeps noſter iudiciaria lege nouiſſime ſequutus eſt. Item verba ſententiæ huiuſmodi eſſe oportet, vt abſolutio- nem contineant aut condemnationem. lege 1.& J. in ſumma. hic. Nam ea pronuntiatio, qua non definitur negotium, ab- ſoluendo ſcilicet aut condemnando, ſententia non eſt, ſed interlocutio, l. quod iuſſit. hic. l. dicere. ſupra de recep. arbit. Ad quid autem condemnatio fiat, vt vniuerſum præſcribi non poteſt, propter negotiorum, de quibus iudicia exercen- tur, varietatem. Modo enim iudex ad id ipſum quod petitum eſt condemnat, modo ad aliud, vt ad id quod intereſt in faci- endis obligationibus. l. ſi quis ab alio. Sed hoc maxime ſpe- ctandum eſt, quid inter litigatores conuenerit vt pronuntie- tur, nec ab eorum conſenſu recedendum eſt, l. ſi conuenerit. Quod ſi forte pronuntiando quicquam omiſlum ſit eorum quæ ad conſequentiam iam ſtaturorum pertinent, id poterit aiudice ſuppleri, ſicut& emendari verba ſententiæ, tametſi ea reſcindi aut mutari non poſſint. l. Paulus.& l. acta. l. acto- rum.& l. iudex.& l. conquerebatur. hic. Præterea videndum eſt iudici, vt ſententia ſua certam quantitatem exprimat, l. ait Prætor.§. 1. l. in ſumma.§. 1.& vt ne quid contra leges aut conſtitutiones pronuntiet. Etenim licet ſententia non ideo nulla ſit, niſi de iure conſtitutionis potius quam litigatoris pronuntietur, ab ea tamen vt iniuſta recte appellabitur, J. Præſcs.& l. cum prolaris. hic. l.1. quæ ſentent. ſine appell. re- ſcind. Quæri poteſt, ſi iudex poſtea quam de re cognouit, vel ſordibus vel gratia ductus nolit ferre ſententiam, ſed velle ſe
ad brincipem referre teſtetur, an hacarte litigatores impune
uſtrtati& eludete queat? Sed certo certius eſt hoc iudici non licere: quod& nominatim prohibet luſtinianus ſua nouiſſima conſtitutione, l.de qua re. de iudiciis.& l. vbi,& Authen. no- uoiure. C. de relat. Ante cuius conſtitutionis promulgatio- nem de iure quidem, non de facto princeps aut magiſtratus
conſuli à iudicibus ſolebat, l. eum quem temere. ſupra de iu-
diciis,& l. ſolet. ſupra de offic. proconſ. l. penul. adl. Flauiam de plagiar. Nullo autem iure vnquam permiſlum fuit iudici litigatores ad principem aut ſenatum prætextu obſcuritatis, aut dubitationis ſententiæ audiendæ cauſa remittere. Iraque iudicem qui ita pronuntiauerit per imprudentiam forte, li- tem ſuam facere, grauique pœna dignum arbitror, l. vlt. C. de variis& extraord. cog. præſertim ſi is iudex ſit qui ſe iuriſperi- tum proſiteatur, in quo iuris error nullam meretur excuſatio- nem, atg. I. 2.§. ſeruus autem. ſupra de orig. iuris. Et quam- quam hæc veriſſima ſint, ſi tamen ampliare voluerir, iuraue- ritque de cauſa fibi non liquere, veterum exem plo, qui deſcri- Ptis in tabella duabus literis, N.& L. id ſignificabant, hoc caſu necueabloluere neque condemnare cogetur. l. Pomponius. noe aomponihs§. fiex compromiſſo. ſupr. de recept. rerſint Rahe dus 3. act. in Verrem. Gell. lib. 14. c.z. Ac ſi plu gente, cæteri Kurentie tade deatnere udleanch detia⸗
tiam recte proferunt, quamuis vnoab-
ente duo ex tribus iudicibus iudicare non poſſint, d. l. Pom- ponius.& l. duo ex tridus. hic.
CAr. XXIII De efecta ſententie.
In Tit. Dere indicattz. 701
[N effectu rei iudicatæ ſie hæc prima fegula. ILata ſen- l eentia nihil quæritur niſi an indicatum ſit, l. poſt rem. Ea ſi quidem finem liti imponit. Nec prætextu nouorum inſtrumentorum, aut innocentiæ rei poſtea compertæ, eam retractare, ac vt in veteri prouerbio eſt, actutn agere licet, l. quod iuſſit. hic. l. ſub ſpecie. C. eod. l. diui fratres. inf. de pœ- nis, l.1.§. vlt. de quæſtio. Excipe niſi negotium publicum ſit, aut conſpiratione aduerſariorum teſtibus pecunia corruptis
rem iudicatam eſſe appareat. l. Imperatores.& l. diuus Adria-
nus.hic. Secunda regula. Si pares ſint numero ſententiæ à diuerſis iudicibus prolatæ, abſolutoria potior eſſe debet. item ea quæ minimam continet quantitatem, I. inter pares. hic. Fauen- dum eſt enim reo magis quam actori. Quo4& Ariſtotel. Problemat. 29. ſect. demonſtrat.& l. fauorâbiliores. de reg. iur. l. Arrianus. infra de oblig.& act. Et quod Modeſtinus re- ſpondit, cum duo iudices dati diuerſas ſententias dederunt, vtranque ſententiam in pendenti eſſe, donec competens iudex vnam earum confirmauerit: l. duo iudices. hic. ſic inter- pretatur Rom. Pontifex vt hic de iudicibus delegatis: hæc vero regula de ordinariis intelligatur. cap. vlti. de re iudic. extra. Quanquam ego Modeſtini reſponſum ex ſententia quorundam ad ea iudicia pertinere malim. in quibus vter- que litigatorum actor ſimul& reus eſt. l. 3.vti poſſidetis. cum ſimilihH. Tertia regula: Res inter alios iudicata aliis non nocet. Ru- brica, res inter alios,&c. C. Quod eſt accipiendum, niſi ipſis ſcientibus& patientibus cum prohibere poſſent, iudicatum ſit,l. æpe. hic.
C A b. IIII. De executione ſéntentiæ.
KFctori ad executionem ſententiæ iudicati actio com- petit. Bona enim condemnati priuata auctoritate capi
ac diſtrahi prohibentur, l. miles.§. qui iudicati. Hæc autem actio perpetua eſt,& ad hæredem tranſit,& ſi vetus actio ſu- per qua iudicatum eſt, temporaria fuerit, nec ad hæredem tranſitoria, d. l. miles.§. vlt. Hæc actio datur aduerſus eum qui
rite damnatus eſt, ita vt ſententia valeat, l. 4. 9. pen. idque no- mine proprio, non alieno. Ideo regulariter non conuenitur
hac actione procurator, ſicut nec tutor, curarot, actor muni- cipij, qui etiam ſyndicus appellatur, d. l. 4. in princ. Tractari poteſt, intra quod tempus hæcactio competat. Conſtat enim ex pleriſque lureconſaltorum reſponſis, tem- pus aliquod humanitatis gratia iudicatis indultum eſle, d. 1. 4. § ſi quis, hic. I. ſi debitori. de indic.&. ſi cum militi. ſupra de compenſ. Et quamquam Iuſtinianus referat antiquitatem bimeſtre tempus ſtatuiſſe, I. viti. de vſuris rei iud. nullius ta- men apud lureconſultos temporis alicuius certi mentionem reperi. Nam reſcriptum D. Pij recitatum à Calliſtrato, duos menſes non ad exequendam ſententiam,& pignora capien- da, ſed ad ea potius quæ iam capta ſunt diſtrahenda concedit, l. debitoribus. hic. Certe legibus duodecim tabularum, dubi- um non eſt triginta dies datos fuiſſe, quos ideo Decemuiri iuſtos appellarunt, quod toto eo tempore iuſtitium quod- dam& iuris actioniſque ceſſatio inter litigantes foret, eiuſ- que legis verba hæc fuiſſe acc epimus. Aeris confeſſi, rebuſque iure iudicatis triginta dias iuſti ſunto. Gell. lib. 20, cap. 1. Ve- rum vtcunque res olim ſe habuerit, exploratum eſt hodie iu- re Romano quatuor menſium tempus reotribui, d. l. vltim.
Quod quidem ipſum legibus regiis prouincialibuſque mori-
bus varie coarctatum eſt. Adde quod tempus hoc legitimum ex cauſa prorogare& minuere licet mag ſtratui qui ius dieit & ſententiam exequitur: iudici autem daro non licet, l. 2.& l. 4.§. ſi quis. Item reale potius quam perſonale beneficium eſt,& iudicato eiuſdemque hæredibus& ſucceſſoribus præ- ſtatur, l.tempus. hic. Quod vtique non eo pertinet vt intra id tempus ſe liberare non poſſint, ſed vt ne inuiti id facere co-
gantur, J. intra dies. hic..
Sequens quæſtio eſt, an actione iudicati ſolidum exigatur integrumque debitum, etiam ſi iudicati facultates id com- mode non patiuntut. Reſpondeo keeplarner à reo victo ſo-
3
4—————— 4 ———..——— S—— 2 ——— ÿü 5 —“————— 3—— 4— — 1 8 4 4 4 3 1.— —..— 1———8—, 1 8 ſ—— .—.. 5..————.—— ——.——————*——— 5———————— 3———— —*— 8———— 3 4n 3„— 4* 4.———— 2.——— 1 ————— 3*,—— 8——.— 3 1 G 5 4„ En“ 4 3— 1. 4*.— * 13 *
———Z—ö—ö—öZöZö
——————— —.—— öſſ““ —— ö13—ſ“ —— —
——yy—. ————— 8
4 S b——— — he 8 ————y———— 3
—*— ——y
—— — 4 ——
——-—— — 4. 3 —
“

ſequiis. Proximus eſt iis maritus doris nomine conuentus ab
vxOrc,l. Patronus. hic. Ea enim marito reuerentiam quoque debet-l. alia.§. eleganter. ſup. ſolut. matr. ldem que iuris eſt erſi non de dote, ſed de quauis aliare, præterquam ex maleficio, agat, l. non tantum.&l. ſi rerum. Ildem dicimus etſi maritus
non conueniatur, ſed ſocer, aut viuo marito eius procurator
veldefenſor. l. ſicut. cum ſequentibus.
Alia cauſa eſt fideiuſſoris aut hæredis, ad quos hoc benefi- cium non tranſit, l. etſi fideiuſſor.& l. ſciendum. l. maritum, ſupra ſolut. matrim. Adde militi hoc quoque priuilegium concedi, l. miles. Illudque præterea, vt ne ſtipendia eius in
cauſam iudicati capiantur, extra quam ſi nalla alia ſententiæ
exequendæ ratio ſuperſit: idque reſcripto Antonini contine- tur, l. ſtipendia. C. de execut. rei iudic. Principis vero noſtri e-
dicto cautum eſt, quantum ad hæc ſtipendia attinet, vt quæ-
ſtores ea retineant,& annonam militibus creditam perſol
—
uant, ſi à militibus ipſis exoluta non fuerit. Porro ſocius ad- uerſuslocium hoc beneſicio vtitur, niſi ſe negauerit ſocium eſle, dictal. ſunt qui. l. ſed hoc ita. l. verum. ſupra pro ſocio. item filius emancipatus à patre, vel exhæredatus, ſiex eo ne-
otio conueniatur quod in poteſtate patris conſtitutus con- traxit, l.& exhæredatum. Quod beneficium amitti t, ſi tum ſe patremfam. eſſe mentiatur cum contrahir, l. qui cum ſe. Po-
ſtremo loco eſt donator, qui conuenitur à donatario ex libe-
ralitate ſua, non ab alio cui fortaſſis donator ipſe delegatus eſt.
1. diaus Pius. de reg. iur. l. Neſennius. in princ. hic. Damnatur
enim in quantum facere poteſt,& quidem is ſolus deducto xre alieno, vt eo videlicet exoluto, ſi quid præter alimenta
reſque alias ad vitam honeſte degendam neceſſarias reliquum
ſit, id donaratius conſequatur. Nam cæteti quorum prius mentio facta eſt, æs alienum non deducunt, acinter credito- res eorum ſi pares ſint, melior eſt conditio occupantis, l. inter eos. l.& exhæredatum.& l. cum ex cauſa. Quod de donatore dictum eſt, ſic accipe, nifi rei donatæ& traditæ aliquo caſu poſſeſfionem nactus fuerit,& ſic vt quiuis pofleſſor conue- niarur, l. Neſennius.§. fundum. 5
CaA r. V.
Qui ſententiam exequantur.
Molrarue non modo ſuam, ſed iudicum etiam, fiue
arbitrorum à ſe datorum ſententias exequuntur. l. Adi-
uo Pio. in princ. Qua in re apparitorum opera vti ſolent, l. ſi
pignora. ſupra de euict. Nam iudices dati, qui etiam arbitri à veteribus conſultis dicuntur, quod vel ex Oratione Cicero- nis pro Murena cognoſci poteſt, cum neque imperium vllum habeant, neque iuriſdictionem, ſed notionem tantum, id eſt, ſimplicem cognoſcendi facultatem, ſententiam à ſe dictam exequi non poſſunt, I. ait Prætor. hic.§. ſivero. Authent. de exhib. reis.
Executio igitur magiſtratuum tantum eſt, non iudicis pri- uati. Puto tamon eum cui à magiſtratu mandata eſt iuriſ- dictio ſententiam exequi pofſe. Isenim iuriſdictionem ha- bet, imperiumque cohærens iuriſdictioni, quod mixtum ap- pellatur, fungiturque per omnia vice eius qui mandauit, non ſua, l. etſi Prætor.& l. vit. de offic. eius cui mand. eſt iuriſdict. &cl. ſolet. ſupra de iuriſdict. Præterea ſententiam ab vno ma- giſtratu dictam ipſo poſtulante poteſt alius executioni man- dare, idque nonnunquam eſt neceſſarium: veluti cum is, quĩ Romæ damnatus eſt, prædia alibi& poſſeſſiones habet, d. l. à
3 1. ⸗ e 1 ordinem peruertere,& formam quæ debitoris fauoremre-
Lpiciat, in eius præiudicium immutare. Mihi autem probabi- lius videtur id gratia creditoris introductum, quod hac via com modius& expeditius executio fiat, arg. 6. Item quid dice-
mus. ead. l. Res enim mobiles facilius quam cæteræ empto-
rem reperiunt. Huc accedat quod debitori eſt vtilius in nomi- nibus executionem fieri, arg. l. magis puto.§. nam paſſim. de
reb. corum. Ea tamen eo ordine ſeruato poſtrema omnium
in executiõnem veniunt. Quamobrem facile adducor vt cre- dam, executori liberuni eſſe velhoc ordine neglecto quod promptius eſſe duxerit ad ſententiam exequendam id ſequi. Quod& iudiciariæ legis recens in Gallia promulgatæ capite ſeptuageſimo quarto nominatim cautum eſt. Hinc variæ ori-
untur quæſtiones, vt cum quæritur, Quidiuris ſit, ſi pignors
capta& ſubhaſtara emptorem non inueniant: Quid ſi ſuper rebus captis controuerſia fiat?& aliæ huiuſmodi permultæ, quas ab Vlpiano tractatas copioſe viua præceptoris voce tra- ctari ſufficier. Ad extremum illud adiiciendum eſt, quod vul- go dici ſolet, ab executione non eſſe incipiendum, ſed præce-
dere ſententiam oportere, l. ſi cum nullam. hic. I.l. C. de execu.
rei iudic. Verum nos alio iure vtimur,& inſtrumenta apud nos non minus quam res iudicatæ promptam habent execw tionem, nouiſſima conſtitutione cap. 6. b
A D TIT IE DECONEESSIS.
O r vs hic titulus nihilaliud quam vnam re-
dum cogi, l. ſi domus.. ſi pecunia. ſupra de leg. 1. l. ſi reus. ſu- pra de procur. Nullæ eaim ſunt iudicantis partes in confiten- tem, l.proinde- ad leg. Aquiliam. Poſt cõfeſſionem ergo tem- pus abloluendum habebir reus idem quod iudicatis lege præ- ſtitutum eſt, l.certum.§. vltim. hic. l. ſi debitori. ſupra de iudi- ciis. Plerunque tamen iudex, ſiue arbiter in confitentem dari ſolet, litis æſtimandæ vel computationis faciendæ, velrei cu- iuſpiam ſimilis gratia, d. l.proinde. l. lulianus.& l. qui Stichum. §. pen. hic. Hec regula in primis accipienda eſt de ea confeſſio ne quæ ad deciſionem litis& controuerſiæ pertinet. Nam in- terrogationes aliquando fiunt in iudicio, non dere principali, ſed alia quapiam, cuius incertitudo actori obeſt, quominus li- tem mouere aut motam cœptamquc peragere poſſit. Quo caſu confeſſio expreſſaà reo, ſententię poteſtatem non haber, toto titulo de interrog. in iure faciend. ſupra: de quibus fit mentio Conſtitutionis nouiſſimæ c. 37. Secundo, hæc regula non procedit in iudicio criminali. Nam confeſſus crimen, quamuis ciuiliter ex confeſſione ſua teneatur, l. 4. hic. vt tamen de eo ſupplicium ſumatur in- quiſitione aliqua ac probatione opus eſt. Videndumqus num forte mortis cupidine magis quam facinoris conſci- entia ductus, id confeſlus fuerit, l. 1.§. diuus Seuerus, infra de quæſt. l. non tantuin, de appell. Sed tantiſper in vinculis con-
iicitur, dum fuerit de eo pronuntiatum, l. ſi confeſſus. de cu-
ſtod.reor.infra. Tertio, confeſſionem hic intelligimus in iute factam, l.
vnica,
— 1 arenn. 702 Franc. Duareni(omment ofach8. lidum exigi, vt ne teruntius quidem ei relinquatur,& quod Diuo Pio.§.à ſententia. Vel Epiſcopus qui caret territorio, aut ums auh dek lege acerbius eſt, in carcerem quoad debitum perfoluerit, cõ- rector vniuerſitatis ſcholaſticæ, tulit ſententiam, l. epiſcopale. nrallS lici poſſe,l.. C. qui bon. ced. poſl. Sed ſi in eum carcerem vi Cᷓ.de epiſcop.audieat. vi Gaxcpimus tum vel ſtratum inferri quis iudicato non patiatur, actio ad- C A4 v. VI Duis ewetitoo uerſus eum dabitur. l. ſivictum. Nec ſufficit expromiſſorem. mndl A4 cooligei dare, niſi pecuniam ſoluat, aut ea obligarione ſe liberet, quæ Forma executionis ſententiæ. n berten g ex cauſa iudicati deſcendit, d. l. 4.§.1.&§. ſoluiſſe. Excipiuntur TLpianus hunc ordinem à Præſidibus prouinciarum ſen- uvind d conl eertæ perſonæ, quarumin executione habetur ratio⸗ ne ege VWreua exequentibus ſeruari ſolidum tradit, vt tes mo- Viiin uim 9r ant, etiam ſi in ſolidum condemnatio facta ſitl:in condemna- biles primo& animales, iiſque omnino de ficientibus velnon Kuhalen— Ne tione. inft. de reg. iur. Exeo numero in primis funt parès& Pa- fufficientibus, immobiles quoque capi ac diſtrahi iubeant, ulnin ecun 5 tronus quià filio vel liberto conueniuntur. Non enim decet uid ſi harum omnium ſit penuria? Adiura tandem& nomi- Riggai omine( t quos omni officio& honore proſequitenentur, eosegeté na, velut ſubſidium peruenietur. l.à diuo Pio. S. in venditione. 1 4 grte de enag ſinant,& victu neceſſario ſpolient, l. ſunt qui. hic. i.1.§. de ob- Pᷓt hoc ita fere interpretes accipiunt, vt fas eſle negent hunc wich act: ha
ade adleg-Aqul- Nun iaſtam caulam uer
doto Don cootinuotane- gconfedfoAoguiplslem iyrꝛlrtenrocclo Nauo, onfellofacta i pop allcllabadulloqudemm
mm eltiwir,certum adt
4D T1IT
NECESSIONE' CAr.
as Tnptilcs tempotida
Mwoofaceteat, conücii hainotisellet jegeluli
3 uhnr Eſteumeal dudskelubſtantia ſua crcdi
muukquacunque ala pœ eizlK CThqu don
arracatori in primisca
b umui- Vrorun nalus

— uctun, quuc alg Höleu u 1
am ckelarda L lunlze edian Guſ haüälnaüf ptecepäodan jendunthaan äpieadmzä am Nica-Cda
„Kinmnan moran bun
ſ. 11 b 86313
laluud qumm r Dlxrdoltm 5
mutuunge cauauhinnl viic Kiqwu n Kdemaui- ad dicum l 4 deleg lhe nts putaude ötellarte Kodiuiuis
vnica. C. eo. Etenim quæ extra iudicium ſit, non ſententię, ſed probationis tantum loco eſt,& ita demum valet ſi cauſam contineat, l. Publia.§.vlt. ſup. depoſ.& l. cum de indebito.ſup. de probat.
Quattò, Regulam accipimus de eo quicertum confitetur,
l. certum. in princ. idque merito, cuin ne ſententia quidem va-
lear, quæ cettam non contine: quautitatem,§. curare. Inſtic.
de act.& toto titulo de ſenten. quæ ſine certa quantitate. Quintò, in huiuſmodi confeſſione præſentia aduerſarii
neceſlaria eſt, d. l. certum.§. ſi quis abſente. l. fin. de interrog.
actio. l. nuda ratio. de donat. Nec iudicis præſentia confirma-
tur. niſi abſentis nomine conſentiat& acceptet confeſſio- nem, arg..¹.§. exigere. de magiſt conuenien.
Sextè, confeſſio facta per errorem facti non iuris minime nocet confitenti. leg.i hic,& reuocari poteſt vſque adſenten- tiam.. error. C. de iuris& factiignor. Compertoque errore
ab eo magiſtratu coram quo confeſſus eſt reus, non à iudice b
poſt confeſſionem dato abſoluit ur. pen. hic.
Septimò, confeſſio procuratoris tutoriſve aut curatoris non fufficit, vt quis pro condemnaro habeatur, d.J. certum.§. ſed an ipſos.l. ſi defenſor. ſupr. dei terrog. in iure faciend.l. proinde. ad leg. Aquil. Nam licet bonam fidem agnoſcere, nec iniuſtam cauſam tueri debent, l. quoties.§. ſicut. de admi- ni. tuto. non continuo tamen domino aut pupillo præiudicat talis confeſſio: alioqui ipſis tem quodammodo alienam do- nandi præberetur occaſio. 0
Octauò, confeſſio facta à pupillo citra tutoris auctorita- tem, nulla eſt:ab adulto quidem mero iure valet, ſed captus in integrum reſtituitut, l. certum. ad fin. hic.
AD TI T. III. DECESSIONE BONORVM. C A bp. I.
Vm priſcis temporibus debitores qui iudicatum non facereat, coniici in vincula& ſuppliciis affi- SD cimoris eſlet. lege Iulia tandem hæc aſperitas eſt ☛‿ᷣ‿ò3 mitigata. Eſt enim ea lege cautum vt inopes de- bitores bonis& ſubſtantia ſua creditoribus cedendo, à mo- leſtia carceris& quacunque alia pœna liberentur. l. 1.& 4. C. qui bonis ced. poſſ.& C. Th. qui bonis cedere ex l. Ilul. De ceſ- lione igitur tractaturi in primis ea quemadmodum fiat vide- amus, reliquos huius argumenti locos quam breuiſſime fieri
CA vy. II. Quomodo fiat ceſſio.
Vre Romanorum nullus exigitur in bonorum ceſſioneri- Ir„aut ſolennitas, ſufficitque ſola voluntatis profeſſio. Nec quicquam intereſt, in iure, an extra ius: præſens an ab- ſens: per nuntium videlicet, aut epiſtolam debitor bonis ce- dat, id eſt, bona ſua omnia, ſi que ſint, creditorib. ſe relinquere ac veluti dedere profiteatur. leg. vlti. hic. l. in omni. Cod. eod. Sed cum ea res in Gallia decoctoribus nimiam fraudandi an- lam daret, Ludouici 12. conſtitutione cap. 70. ſancitum eſt vt nemo niſi præſens,& in iudicio, diſcinctuſque ac nuda cerui- ce bonis cedat: vt huius ignominiæ& dedecoris metu pau- ciores in perniciem credit orum ad tam fœdum& miſerabile
poteſt, exequuturi.
ſubſidium confugiant. Notandum autem eſt quodin bono-
rum ceſſione conſenſus creditorum neceſſarius non eſt: niſi cum ipſis reſcripto Principis datur electio, vel quinquennale ſpacium indulgendi,vel bonorum ceſſionem admittendi: quo calu maioris partis creditorum conſenſus præualet minori. J. ylt. C. eo. Antequam tamen admittatur hæc ceſſio, audiendi ſunt ſemper creditores, cauſaturi forte neque damnatum ne- què confeſſum eſſe reum, velex malefcio eum teneri, aut quid aliud ſimile, pro pter quod ceſſio reiici debeat. l. penult. ic. l.1. de pœnis. l. ſed ſi ex parte.§. quod cum eo. A P. III.
QDuls cui cedat. b Dbrer cedit creditori, vt ex jam dictis liquet: nec diſtin- 4 ctio perſonarum adhibetur, ſed cuiuis cedere permiſ- fteeratrberde berreneKener gomon fir aewen Sod. eod. nam& eccleſia ſi ſoluen- eniucetatom beneficio, idque ad quamcunq; etiam
. enn potrigitur, auth. yc deter. fir num. colla..
In Tit. De ceßione bonorum.
793 De effectu ceſhionis. C A p. IIII.
Ege duodecim Tabularum debitores qui ſoluendo non I ſlent, in ſeruitutem temporariam addicebantur credi- toubus: quib. fi plures forent, reum ſibi addictum diſle care ac pattiri licebat, vt notat Gell. lib. 20. c..& Tit. Liuius lib. 8. Verum hoc ſeruitutis genus iamdudum merito ſublatum eſt, Lob æs alienum. C. de actio.& obligat. Quo iure conſtituto pœna carceris& vinculorum adhuc remanſit,& aliæ fortaſſis nonnullæ, quarum apud veteres eſt mentio. Nam lege Ro- ſcia certum in ſpectaculis locum decoctoribus conſtitutum fuiſſe ſcribit Cicero in ſecunda Philippica, quamuis fortunæ vitio non ſuo decoxiſſent. Adrianus quoque Imperator eoſ- dem, ſi ſuæ authoritatis eſſent Catamidiari in amphitheatro iuſſit: cuius rei auctor eſt Spartianus. Sed legis luliæ benefi
cio cuius ante meminimus, aliarumque poſteriorum legum cedens bonis omnipœnæ atque infamiæ eximitur, l..& 4. C' eo. l. debitores. ex quib. cauſis infam. irrogat.& tantum ei bo- na fortunæ, ſi qui extant, auferuntur: ita tamen vt creditores ea inter ſe non diuidant, aut iure dominii non retineant: ſed vendant potias:niſi pœnitentia ductus is qui ceſſit eorum di- ſtractionem impediat. l. 3.& ſ.hic. l.z.& 4.C. eod. Quod ſi bona ad totius debiti ſolutionẽ non ſufficiant, non liberatur hac ceſſione debitor. l.. C. eo. ſed locupletior effectus, poſtea quatenus facere poteſt, non in ſolidum conuenierur, vt victu neceſſario& alimentis non careat, l. qui bonis.& l. ſi debito- ris. hic.§. vlt. Inſtit. de action. c. Odoardus. deſolut.
AD III. IIII.
QYIBVS EFENX CAV SIS IN POHs. “ SESSIONEM EATVE.
CA v. I.
Vja hocinre indicta cauſa abſens non dam na- tur, ſed in poſſeſſionem bonorum eius mitti- tur aduerſarius: conſentaneum eſtvt poſt tra- Kctatum de re iadicata, de hac miſſione quoque K eius cauſas generaliter inquirédo, tractemus. Quod vt commodius fiat, à declaratione verbornm eſt in- cipiendum. Igitur in poſſeſſionem mittere, conſuetudine loquendi à Iurecontultis recepta, nihil aliud eſt quam rei a- lienæ cuſtodiam& obſeruationem concedere. Is enim qui Prætoris decreto mitritur in poſſeſſionc alicuius rei ob cau- ſas inferius dicendas, non poſſidet, cum nomine tantum alie- no, velut cuſtos, rem detineat.l. cum legati. hic. Nec vllum aliud ius in ea re, Præterquam pignoris habet, l. qui legati. C. vt in poſſ. lega. itaq; dominum& poſſeſſorem expellere ne- quit, ſed ſimul cum eo rem tenere„Vt tædio perperuæ cuſto- diæ extorqueat ab eo quodperit, lis qui. ſupra vt in poſſ. lega- torum. Eadem ratione ſit vt nec fructus perceptos lucrari, nec etiam alii ex eis debeat: Præterquam in exceptis caſibus, i. Fulcinius. in princ hic.& l. quæ legato. ſupr. vt in poſſ.legat. Agrorumnihilominus cultura fructuumque collectio, ac de- nique totius rei tutela ad ipſius curam& officium pertiner, J. in venditione.& leg. Prætor ait. inft. tit. proximo, d. l. is cui.§. qui legatorum. Quod ſi fructus perceptos poſtea non reſti- tuat, aut eius dolo deterior cauſa poſſeſſionis facta ſit, actio
in factum ex edicto aduerſus eum dabitur.
C a p. II. De cauſis in poſſeßionem mißumis.
Auſæ huius miſſionis variæ ſunt: hic obiter,& primorib. (vt aiũt) digitis tactæ. l. i. hic. præter eã de qua potiſſimũ agitur. Vna eſt, cum damni infecti nomine nõ cauetur, de qua ſuperius abunde tractatum eſt ſub tit. de damno infecto. Altera eſt, cum legatorum à ſe relictorum nominc hæres, poſtulante legatario non ſatiſdat: idque non tantum ſi eil- dem dies aut conditio adſcripta ſit, ideoque Peunondũ poſ- ſint, ſed etiam ſi pure ſint relicta, Propter moras quas execu- tio iudicii habet.l. etiam.vt legati nomine caucat.& lupr. to- to tit.vt in poſſeſ.legat.l. 1.& l. ſi quis creditorẽ.& J. ſi filiofa. hic. Necpetentib. antum legatariis, erũ etiam quibuſcung
NN 4
— ——
——————— 5
.-—
5 3 4 3—— 3.— —— 3———— 4—— 8 5 4** 2 .—
weee MAMer e—8— —“ 3——
—— 8—.

704 alius creditoribus hæc cautio locum habet, eaque non praæ ſti- ta, in poſfeſſionem miſſio, ſi vel ſulpectum hæredem habeat,
Franc. Duareni(ommentt. hae fraud.credit. Excipiuntur priuilegiarii, id eſt, qui æeo mreæ kias, 11 4 vt Plinius vocat,& ius ante alios exigendi habent, quos ordi- ne& ſigillatim recenſebimus.
val diu hæreditatis adicio differacuc, I. ſi d iu, cum ſequen- ti. hic.&l. ſi creditores. infr. de priuileg. cred.. Qurta vero& præcipua cauſa eſt, neque huic loco maxi- me cougruit, cum reus in iudicium vocatus deſerit vadimo- nium, id eſt, neque iui poteſtatem facit, neque ² quoquam defenditur, l. z. hic. lite enim nondum contettata ob contu- maciam damnari non poteſt, ſed bacpœna viſum eſt antiquis cum A iudice coerceri, vt in omnium eius bonorum poſſeſ- ſionem aduerſarii inducantur. Quod& Cicero in oratione pto Quintio aperte declarat, cum alt; Bonoruda pollecione ſpectari nõ in aliqua patte: ſed in vniuerſis quæ teneri& po ſideri poſſunt. Verum ex nouiſſi ma luſtiniani co nſtitutione, non niſi pro modo quantitatis debitæ,& lummatim nepo dilcuflo in poſfeſſionem itur,§. ſi vero. in authen. de exhi- bend. reis. collat. ſ* Et hoc genere coercitionis aduer ſus pupil lum quoque& alias ſimiles perſonas Prætor vtitur„ f1 medo ipſi hqueat eas non defendi:ſed ſimulatq; recte defendi cœ- ecint, de poſleſſione erit decedendum, leg. 3. cum ſequenti- merſi ab aliis nunquam non defenſio exgatur, 1. 2. hic. Eſt ræterea notandum quo i creditore in poſſeſſionem miſſo, ſi quæ actiones tempore perituræ, fint, dandus eſt bonis cu- rator, aduerſus quem agi poſſit, l. creditore. tit ſequenti. ltem ſi plures creditotes miſu ſint, vnum eligi oportet, à quo in- ſtrumẽtorum deſcriprio fiat,& quirationum curam& ſolici⸗ tudinem ſolus habeat, ne à fingulis tractatæ corrumpantur, J.lt. eo. tit. Hactenus de miflione in poffeſſionem, iam de bonorum venditione videndum eſt. 4D 1I11 V. DE REBVS AV CTORITAIE IVDICIS POSSIDENDI S, SEV VENDENDIS. . 12 OQnaabſentis qui non defenditur, pignoris atum loco de. ineri poſſe ſupra diximus. Eius Ivero qui fraudationis caula latirat, bonorum venditio, non ſolũ poſſeſſio Prætoris edicto Im teicur, l. F alcinius.§. i. hic. l.ité ait Prætor. ſupr. ex quib. caut. maiores. In qua venditione vſus fructus quoq: venit, ſi quã debitor habeat.l.in venditio.tit.ſeq. Statuæ vero in ho- norem eius in publico poſiræ, concubina, hberi naturales, aliæq; tes huiulmodinon veneunt,l. Au fidius. l. bonis. infr. de priuil. credit. Excipiuntur pui illus, furioſus, captus ab ho- ſtibus, itemque is qui ſine dolo malo Reipublicæ cauſa abeſt: quorum omnium bona non ſtatim diſtrahi dicuntur, tamerſi in eorum poſſeſſionem eatur. l. in poſſ. hic. l. eum qui. J vlt. de priuil. creditot. Vendi autem bona oporret io eo loco in quo reus defendendus eſt, id eſt, in loco domicilii,& contractus
1. 1.& 2. inf. tit. ſeq. niſi forte in alieno territorio ſita ſint, l.cũ
vnus.§. s cui. co. tit. Poſtremo animaduertendum eſt, formã hauc totam quæ iure Romano aduerſus abſentes introducta eſt, conſtitutionibus regiis abrogatam eſſe, quibus licet ad- uerſus contumacem, quamuis lite nondum conteſtata, ſen-
tentiam ferre: modo aduerſarius præſens de iure ſuo docue- rit.conſtit. nouiſſima, artic. 24.
A P TI T. vI.
=
Pcima regula: Qui in bonis debitoris ius pignoris vel hy- pothecæ habent, cæteris omnibus anteponuntur, ac inter
tequam bona poſſeſſa eſſent: poſt bona ſiquidẽ poſſeſſa par eſt omnium conditio, l. qui autem.§. ſciendum. infra quæ in
Primus eſt is qui in fanus defuncti pecuniam impendit, J. impenſa. de relig& ſumpt. fune. ſiue funeraria, ſiue quacun- que alia actione experiatur. 1. 2. 1
Secundo loco eſt mulier, que dotem repetit, quod in ſpon- ſa quoque locum obtinet, i præmature dotem dedit, nec ma- trimonium ſequutum eſt, l. 2.§. vlti. cum ſequenti. Hoc am- plius ex luſtiniani conſtitutione, tacitam habet hypothecam pro dote ſua mulier in bonis mariti, l. aſſiduis. qui potior. in pign.hab.§. fuerat. Inſtit. de act. Pupillus præterea in bonis tutoris priuilegium habet,& in bonis etiam eius qui pro tuto- re negotia geſſit, l. vlti. de tut.& rat. diſtrah. Idemq; de furio- ſo, prodigo, aliiſque id genus hominibus in bonis curatorum ſuorum dicendum eſt, l. 4. hic. Hoc autem priuilegium cum perſonæ detur, non cauſæ, ad hæredem non tranſit, l. ex plu- ribus. ſupr. de adminiſt. tutor.
Quattus eſt is, qui ob reſtitutionem ædificiorum, aut rem aliam huic non diſſimilem pecuniam credidit, l. 1. de ceſſ. bo- norum. ſupr.l. ſi ventri. õ. 1.l. qui in nauẽ.& I. quod quis. hic. l. creditor. ſi certum petat. Quinimo racitam hypothecam ha- bere dicitur,& cæteris vetuſtiori tempore ſubnixis præferri, quoniam abſque cius ope res ſalua futura non fuit, l.i. ſuprain quibus cauſ.pign. tacit. contrahat. l. interdum. qui potio. in pignor. hab. 4
* Quintus eſt, is qui apud menſularium pecuniam depoſuit, non qui fœneratus eſt: ac tametſi Vlpianus alibi generaliter ſcripſerit, eum ante priuilegia hoc beneficio vſutum, J. ſi ho- minem, fupra depoſiti. hoc ramen in loco id accipiendum eſ⸗ ſe declarat, ſi nummi depoſiti adhuc extent,& vindicentur à depoſitario, l. ſi ventri.§. in bonis. hic.
Sexto his annumeratur fiſcus, qui etiã præter priuilegium
taciti pignoris iure nititur, toto titul. de priuileg. fil. l. a. C. in
quib. cauſ. pignus tacite contrahitur. Alioqui iure priuatorum cenſeri ſolec. l. item veniunt.§. in priuatorum. iupra depetit. hæred. Vnde Modeſtinus non putat, eum delinquere quiin dubiis quæſtionibus contra fiſcum facile reſponderit, l. non puto. infra, de iure fiſci. Plinius in Panegyr. ad Traianum. Quę præcipua tua gloria eſt, inquit, ſæpius vincitur filcus, cuius ma- la cauſa nunquam eſt, niſi ub bono Principe. hæcille.
Poſtremo, in hunc numerum referuntur& ciuitates, ſiquę ſint, quibus hoc priuilegium ſpecialiter competat. quodidem Plinius epiſt. libr. 10. Bithynicis quibuſdam& Ponticis ciui tatibus conceſſum fuiſſe ſcribit, vr& l. Antiochenſium. hic. Sane inter priuilegiarios pares nullus ordo ſpectatut, ſed ſi- mul omnium habetar ratio. l. priuilegia. hic. l. ſi hominem.. quoties. ſupra mandat.
AäAD TIT. VvII DE SEPARATIONIBVS.
C A v. l.
Eparatio eſt bonorum hereditariorum ab his quę hæredis ſunt auctoritate Prætoris facta diſcretio. 2 Cuius definitionis explicationem ex ſubiectis ca-
pitibus diſces.
C A b. II.
DQui ſeparationem impetrarep oſſint,&ob quas cauſas. Rimum omnium hæc ſeparatio crediroribus hæreditariis Donreditur, forte contendant bonis vtriuſque confuſis &commiſtis, ſe minus conſecutos. l.. in prin. Necrrefert pu- re, an in diem, an ſub conditione debe atur, J. creditoribus: hic. Hæc autem ſeparatio tum creditoribus defuncti vtilitatem adfert, cum ipſius bona ſoluendo ſunt, non hæredis. Adde quod æquitatis cauſa contra ſtrictam diſputandi rationem in- troducta eſt, cum hæres& defunctus vna& eadem perſona eſſe intelligantur,& adita hæreditate, bona hæreditaria cum proprio hæredis patrimonio confundantur.§.. in authen. de Iureiur. Amorien. præſtito, l. cum hæredes. ſupra de acq. pol.
uod dictum eſt de creditoribus, id in legatariis quoque lo- cum habet, l. quoties. hic. b
Secundo loco imperratur ſeparatio à creditcre, cum debi-
tor fideiuſſori hæres extitit. Nam etſi obligatio fideiuſſionis 3 extincta
R TIr. i
DINAAII

4. 3 1 Nam fhotbea, dotelüdrune ranon kunl d
—
merdm in -
m hecniatni iandsäleamd
—=—
efcio unt
co it arjat rrent, Kſuümn di nareniün dpriuieg lne
loquiurfin
atorun adi eumdeliguri le reponten Phradluumn incitotälchcin inche eil anrac cunnt rcompenn nui uſdam&lors Anriochein- eroſeta AöDie-dGhus
n Tit. Deſeparationibus.
ertinctaſit. xquum tamen non eſt damno affici creditorem, qui fortaſſis intelligens bona debitoris ſoluendo non eſſe, fi- deiuſſore accepto ſibi caueat, l.debitor. hic.
Tertio hæc ſeparatio permitttitur etiam creditorib. ipſius
hæredis in certis caſibus. ſed regulariter eis denegatur. Hære- di enim licet adeundo hæreditatem quæ ſoluendo nõ eſt, cre- ditores ſuos onerare. At creditorum defuncti cuius hæres eſt, conditionem deteriorem facere adeundo non poteſt, l. r.
§. ex contrario.&. quæ ſitum. Quarto impetratur ſeparatio ab ipſo hærede, ſi coactus hæteditatem adierit,& non ſit cui reſtituatur. Alioqui de ſuo creditoribus hæreditariis ſoluere cogeretur, l..§. ſed ſi quis. Idem iuris eſt in hærede neceſſario: puta ſeruo, qui patroni ſui vita functi bona nondum attigit, l.i.§.vlt. Nam is qui at- tigit, non niſi obtentu minoris ætatis imperrat ſepararionem,
I. ait, Prætor. ſupra de minor. 3
Quinto qui cum milite contraxerunt, poſtquam millitiæ nomen dedit,& caſtrenſe peculium cœpit habere; aduerſus
alios creditores qui ante id rempus contraxiſſe dicuntur, bo-
nioorum caſtrenſium ab aliis ſeparationem impetrare poſſunt ſi ſua intereſle exiſtimauerint.leg..S.ſi filii. Nec quenquam moueat quod hic caſus ſub definirione noſtra non continea- rut, in qua ea tantum quæ frequentiora ſunt includere volur- mus.
Aquo& quamodo impetrandaſit hac ſeparatio.
FRANCISCI
— C àA r. III.
D Onorum ſeparati I à De e B 0 ehar⸗ io nonniſi à Prætore, idque cauſa tan- um cognita decernitur, l. 1. in princ.& l. de his autem. l. rede ſtipulatus eſt, aut alio quouis pacto eius fidem ſecutus eſt, hoc beneficium amirtit, l..§. illud ſciẽdum.&§. ſi quis pi- gnus. ſecuùs ſi creditor hæredem conuenerit„litemque cum
eo conteſtatus ſit. l.vlt. hie. Horùm igitur omnium rationum habiturus eft Prætor. Sed& illude uoque animaduertere de- bebit, num vtriuſque bona conkuſl arque commixta ſint, vt ſecerni nequeant: num effluxerit quinquennium ab aditione hæreditatis. Num denique hæreditas ab hærede ſine dolo& fraude vendita ſir. Quibus caſibus ſeparationis beneficium non indulgerur, I. 1.§. Præterea. cum ſeq.
Deeßfocluſeparatinir. CA v. IIII. Pods mpetratam à creditoribus defuncti bonoruin ſe- ¾◻ parationem, etſi forte non inueniarur idonea hæreditas, cXpropria tamen hæredis ſubſtantia nihil eonfequuntur, qua- lis aliquid ex ea ſuper fuerit. Creditores autem hæredis pro- Prii quod ſupereſt ex bonis teſtatoris iure capiunc. His enim nihil eſt quod vitio verti poſſit. Illi vero expenſum ſuæ facil= tati& temericari ferre debenr, fi ſeparationem poſtulando bonaminſmeſdoneaprkeuler int idoneis..,.·. penult.i.ſi cre- res. ce-
* 4“ 1 3 8 8 2„ 5 1 1 4 4 3 9 6
*
CONSVLTIIN LIB. XLIII. PANDE
CTARYM BEV
1IN rITr. I DE INTERD
DIGESTORVM.
1CTIS SEV EXTRAOR
vINARIIS AcrIoNIBvus VA rRO HIS GOMPETVNI.
VEMADMODVM pro dominio& proprietate rerum vel acquirenda, vel conſeruanda prodita ſunt iudicia& a- ctiones: ita& poſfeſſiones. Sæpe admo- (nui, inter proptietatem& poſſeſſionem multum intereſſe. l. Naturalem.§. nihil — communec. de acquir. poſſeſſ. Hæciudi- cia autem interdicta vocantur, quaſi in- terim dicta, quia non finiunt cauſam: ſed præparant tantum. Sunt quædam ad interdicendum&æ prohibendum, aliqua
quæ nec prohibent, nec interdicunt. Pro poſſeſſione com- petunt hæc interdicta,& interdicũtur:& ideo poſſeſſoria di- cuntur. Eſt iudicium aliud petitorium, aliud poſſeſſorium, in quo de ſola poſſeſſione. Fab. lib. 2. Inſtitut. orat. Poſſe ſſionis canſa interdicta comparata eſſe. Laborandum oſt, inquit, yt iudex de noſtta cauſa optime ſentiat. Non tantum poſiediſſe nos probandum eſt: ſęd etiam iure poſſediſſe, facilius obti- neamus quodpetimus. Proprie actiones nõ ſunt:niſi actionis verbum in lata ſignificarione accipiamus: ſed tamen poſt- quam deſierunt petià prætoribus, cœperunt vocari extraor-
dinariæ actiones. Sunt igitur coercitiones ad cogendos ho-
mines inuentæ, non autem propriæ actiones, vt de rei vindi-
cationè dici poteſt interim dum expectatur aliud, de poſſeſ-
ſione dicitur. J. 1.§. vlt. ff. de aqua quotid.& æſtiua. Interdictũ e eſt, quod interuenit, ne ſcilicet vis fiat ei qui poſſider. Quxſtio eſtinl. ².§. quædam. quomodo poſſeſſoria vocan- tur, cum tarhen proprietatis fint. Sed dicendum eſt quod nullum interdi ctum eſt, quod etſi proprietatem habeat: ta- men poſſeſſorium dicitur, vt deitinere actuque priuato quod Keide broptietatem contineant: tamen de poſſeſſione cõ- Eruatar enfal⸗henn gugelinheneteis hodie maximeob. autem Thad d8 4 hn lone maxime agitur. Interdictum non dirimir Puee hit ih Inſtſr † Formula Prætoris, qua neum, vt de ea co nofe un: ſed remittit ad iudicem peda- quum morem iuxcie tat,S fam dirimat, ſatis oſtendit anti- perua, quæ propone denn Bacha ſenensle fuerunt& per- PO Prætores, leg. z. ff. de orig. iur. qui- bosſep Emanirent omnes. Cicero ſeern an 3e ne. 5
4 4. 1 3 8 8
ione in Verrem: perpetuum vocat edictum, quod generale erat: quod nouo Prætoti aliud liceret cõficere, ſed quod ro- bare noa ferebatur, etſi ſatis con ſtet perſonalia qoadam fuu⸗ ſe. At interdicta erant formulæ Prætorum, quibus iudices da⸗ ti inſtruebãtur quo pacto cares erat, quæ apud iplos dillece- batur, vt d. I.. Conceptum interdictum, in rem dicitur cũ pa- cilcor nè petam, cum vero addo, ne à Lucio Titio petam der ſonale dicitur. Actio metus cauſa datur non tantum iu en qui rem habet, ſed etiam in eum ad quẽ peruenit metus
„ e 5. cauſ.
ee l cum exceptione. ff. de his quæ vi metus. c⸗uſ. Idco
W hæc inrerdicta perſonalia ſunt. Sunt in leg. 1.& 2. ff.hic, quę-
damn diuiſionęs interdictorum, de quibus etiam in lib. In ſtE 4.de interdict.
AORVM BONORVM
fait neminem heredemk Legibus veteribus caurum fait neminem heredem fieri‚ niſi quem le gesadhetediracen
Polefſorſad eſt hære di, quĩ iure Prætorio ſuccedit. Sunt qui- à quib. non eſt opus honorũ poſſeſſionis edicto, vt qui exte. ſtamẽto ſuccedũt. Solet quæri cuius vtilitatis ſit bonorũ poſ- ſeſſio ſecundum tabulas: N on datur hoc interdictũ bon. poſ. niſi his, qui ab eo qui polsidet, acceperunt. Hloc itetdictum
I. de bonis auct. iu. poſſid. C. Nam qui nouandai nimo ab hæ-
——-——
—
3 — 3 1 ½ — 4 1 4 6 8 1 . 4 1 1 1 4 1— 4 1 m 4 3 6 1 1 1 4 1 3 4 1 3 ¹ 1 † 1 3 1 4 4 4 11 4 3 1 4 4 8 1 1 1 4 6 4 1 1 1 4 1 4 4 w 4 1 8 3 I 3 1 1 3 4 8 1 * 1“ 4 4 4 I 8 4 f 1 1 4 5 1 1 1 8 1 3 3 4 4 4* I 3 I 1 3 8 ³ 1 1 4 t 4 t II I 3 I 3 3 3 3 öͤ 1 4 4 † ¹ 1 1 4 † 1 4 3 1 3 1 3 1 4 3. 4 1 4 3 3 1 3 8 4 4 1 1 4 4 1 1 3 1
———
——— 4 4 —. 3—— — ͤͤ ————

8½ 1 3 4 * 4 ¹ 4
706
doſſeſſorium eſt. In eo de poſſeſſione quæritur, de poſſeſſio- ne tantum agitur. Et propterea licet ad hæredem pertinere dicatur, tamen ſur matim cognitare pronuntiatur poſſeſſio- nem ei tradendam eſſe, poſtquam ſummatim docuir ſehære-
dem eſſe, ac poſſidere:& pronuntiatur tantum ſupet ea Pol- ſeſſione:&ſi quis velit de hereditate agere, n5 impedicb.l i
cet. ff. de petit. hæred. Pronuntiatur autẽ hæres eſſe;„lnon eſſe. Alia diffetentia reperitur interdictoruma in leg. vl. hic.—
Petitio hæreditatis non tantum datur aduerſus eos, T cor- pora po ſident:ſed etiam aduerſus poſſeſſores juris, id 49„qui ius poſſidendi habent.hoc conuenit intet petitionem hære- ditatis,& interdictum quorum bonorum, quod Man In pacto quis poſſidet. Antinomia tamen quædam eſt aduerſus
Fvlt. hic. ff. ſed de hac alias. QN O D LEGATOKRV M. en CIEMNDVM lege Falcidia cautum eſſe, ne ſi le- gata teſtamento relicta dodrantem excedant, ſceat hæredi quarram partem retinere; vt ea Ndeducta ſoluantur legata legarariis. Ob eam A cauſam ab hærede legatarii legatapetunt,&
—
ldeo hæredis eſt videre, an excedat quartam patrem. Itaque ſi
Datur ergo hæredi aduerſus legatarium, qui propria auctori-
tate legatum accepit& ab hæredibus non petit. Itaque dif- ferentia queę inter interdictũ, quorum bonorum,& hoc, quod legatorum, ſatis liquet: coercentur igitur legatarii hoc inter- dicto, qui non inſtis vti iudiciis volunt. Hinc quæſtio eſt an is qui rem poſſider, poſſideat pro legato, an pro hærede? Lo-
cus communis de formula agendi: Qupties exfacto aduer-
ſarũ incertirudo contingit. vtraque actione vtetur. Executor poteſt negare res ſibi legatas ſumere, cum vtramq; perlonam ſuſtineat, quo in loco non obtinet hoc interdictum: Ar con- tradicit l. non dubium. C. de legat. vbi nullaei ſupereſt actio, ſi ſibi ſoluerit. Sed ſic reſpondendum videtur, Actio quidem legatorum denegatur legatario„qui ſubtraxit de hæreditate ro portione competente: in hoc vero interdicto datur exce- ptio ſi pet hæredem ſteterit, quo minus ſatiſdetur, ab hære- de ſcilicet: nam alioqui non vtetur, ſi ſcit rem legatam reſti tutu. rum ſe legatario. Hanc edicti partem interpretatur Vlp. n...§.vlti.& l.vlt. hic. ff.— A D TI I. III I.
Ne vis fiat ei, qui in poſſeſſ.miſſis erit. SOc edicto Prætor in poſſeſſionem miſſis ſuc- 9 currit, licet non poſſideant) nè vis fiat eis: alio- quin inutilis eſſet in poſſeſſionem miſſio. No- Landum tamen duplicẽ eſſe viam ſubueniendi
——
extraordinariam miſſionem, leg. 3. ſi qui iuſſus. ff.hoc tit. Ali-
quando per manum militarem, vt ſi per apparitores ſuos non
poſſit hodie, niſi Princeps mittat, non pet militarem manũ mittentur. Etiamſi reſiſtatur curiæ Parlamenti. l. ſi pignor. de pign.l. ſi quis reſtituere.ff. de rei vendi. Hoc interdictũ eſt prohibitorium. Alia enim prohibitoria, vr hic reſtitutio, hic
prohibet ne vis fiat ei, quem Prætor in poſſeſſionem mittit.
Tertium remedium eſt actio in factum. Quxæritur an ſit po nalis aut reĩ perſecutoria. Ex parte actoris eſt perſecutoria.l.s. 6. hec verba: hic enim quodſua intereſt perſequitur. Nam niſi interſit non poteſt. l. S. vlt. Ex parte rei pœnalis eſt. Damna- bitur enim id ad quod intereſt actoris. Vnde ſit vt hæredi de- tur, in heredem non detur, niſi quo ad eum peruenerit.
DE TABVLIS EXHIBENDIS.
„ Oc interdictum comparatum eſt in gratiam
Hh eorum, qui teſtamenta habent, vt inſpiciant tabulas teſtamenti quas eos intereſt habere, vt videant quod exteſtamento habent: vt actio- nem inde conſequantur. Solet quæri quid in-
ei qui miſſus eſt in poſſeſſionem. In primis per
Pranc. Duareni Comment. 1. 1.§.1. hic. ff.& l. 2.§. vlt. quemad teſtament. aper. I1bĩ de ape-
riendo teſtamento agitur quod aperiri non poteſt, niſi exhi- beatur ab eo qui habet, aut ſe habere confitetur. Ettuncfra- ter exhibere cogit. confeſſi pro iudicatis habentur.dabitur tẽ-
pus adexhibendum.. ſi debitori. ff. de iudiciis. Si neget ſe ha-
bere, remittetur ad interdictum de tabulis exhib. Huic ſimile eſt quod dicitur l. nam poſtea.§. 1. ff. de iureiuran. Nunc vi- dendum cui detur. Datur in primis hæredi, legatariis, fidei- commiſſaris,& omnibus quiteſtamento aliquid adſcriptum habent. l. 3.§. ſolent. ff. hoc tit. Idem l. ů. eo. de inſtitutis datur.
Item ab hærede& omnibus ſucceſloribus tranſit ad hæredes.
Sed quæritur, an detur teſtatore viuo hocinterdictum, nec ne? l. 3. 6. ſi ipſe. dicitur quod non. Prætor loquitut hic de ta-
Bulis quas quis reliquit teſtamenti. ſic legendum eſt ex Flo- rent. Pand. verbum vero relinquere ad viuos non pertinet. Datur contra eum, qui poſſidet, l..multis exemplis probatur, I. officium. ff. qerei vind. Poſſidere, pro tenere. Hinc quæ- ſtio de tutore. Hoc interdictum perpetuum eſt.l.z.§. vlti. Vl- timus locus eſt, quod ſit officium iudicis? Et quid veniar in condemnationem, vt ad id quodintereſt condemnet. I. z.§.
condemnari hic quæritur, an ſi condemnatio ſit, punietur?
Reperiuntur duo caſus in quibus nunquam cogitur is à quao
teſtamenti tabulæ petuntur. l.vlt. hic. Hoc interdictum per-
tinet ad præparationem publ. iud. P I IT. vIJ.
NE QVID IN LOCO SACRO FIAT
Oc Interdictum ſatis demonſtrat qua am ſiuram habuerint veteres locorum ſacrortenn propter religionem: vetatur hoc interdicto⸗- Hũquid facere in loco ſacro. Locus ſacet Ci er
Aqui publice conſecratus eſt, Deo dicatus ⸗ 5S.
tifice.j. ſacra. ff. de rer. diuiſ. vocatur ſacrarium, latariam à v
terib.eſt inquam, locus in quo res ſacræ ponebantur. Deuti net igitur ad ea hoc interdictum, quæ Deo APontif. dicata lunt. quid de ſanctis dicemus, cũ Prætor nihil dicat in nocin- terdicto? In authent. ad res ſanctas produximus. Qua fiat res ſanctæ& religioſe vide Iuſtin. Inſtit. tit. de rer. diuiſ.& hic. 13.& 2. Idem coſligi poteſt ex L.. ſup. de interdict. Nam qnal- dam res facit diuint iuris quaſdam humani. Si quid in locore- ligioſo igitur tactum ſit, datur hoc interdictum. Dicitur au- tem, ne quid fiat, quod ſcilicet deformitatem, aut incommo- dum adferat:vt l.1. hic. ff.ltem hoc interdictum populare eſt, datur euiuis ex populo, quamuis hic expreſſum non ſit: ex ſeq. tit. ſatis conſtat. Videndum an prohibitorium ſit,an reſti⸗ tutorium. Si inſpicimus verba Prætoris prohibitorium tan- tum eſſe dicemus. Tamen ex aliis locis deprehenditur non tantum prohibitorium: ſed etiam reſtitutorium eſſe. Nam ſi quis ànemine prohibitus aliquid in locum ſacrum polſuerit, vel fecerit:quod deformitatẽ adferat, reſtituere cogetur&de- moliri.l.2.§.ocorũ. ff. ne quid in loco pub. idẽ in l. 2.§.i.ſupr. de interdict. in princ. Ex his locis ſupplere poſſumus quode- dicto noſtro deeſt. A PD TIT. VvII. De locis&ttineribus publicis.
10 ENERAIlSeſthictit. Antequam tractet lu- 13N 9 ſtin. deinterdictis, quæ bonorum publicorum dicta ſunt, tractat de locis publicis, tanquam N M 1 AU
8
/
d TVLVM VIII NE QVYID IN LOCO PVBLE CO VEIL ITINERE FIAI.
aer. V hoc tit.proponuntur quatuor interdicta 58. de locis publicis. Primum eſt in l. 2. in princ. Si S quis in locum publicum aliquid immittere ve-
——-— ——— — —=— .— ——— B. 5 — 2* +— — ν —— — 4—
lcgioria., gnelieid ddicdi conl amdevi generalttl:t⸗ cics. Shocide publicatum ceram
min rüs poblics Nisun
leſt: auletlis colum maxilſtteliuet iibelcs ufaciruon quicptac tohbiorium.
4D TII 110co Py3LIC
Wrolidend: hocfauo Uaneniſüntteipublicx.I luanusderectgilb pu bluimum acto..condo uauntedemptori& loc ueaniguiun quamus nütalrm Auäabs locictas: mneadiöeunt.ladeo f pro
erge unrdionähmalt

—
anen In Tit. Dæ vico vi arm-v—p 50
atetur
1 anw dennuih zertid i reinren d G i ead aiquiie ddeinkini pranltagn A
„tlatta deldteräan
— edämmäſt V Vüuos ron d aserenpün orenet. kun tuuw tl a Y
is, N ihe krguim
1 condewnn.,
emaasoliun quan cogiant
veinrrtd, vI 2ACkon
demonktae s locoum g. tarot horinnt ro. Locu un. zeſt, Deodien, ratium au e ponedenm e Deozbmia or nihiſckeaner roduuma di t. it deleril le inreroen nani Kcquüt teriimn dir nitaemauimn rrddunprut anteluami- hbiurmlu ropenidiur, cs derrten tatotirnet b cum lacrmn 9 cturroß zodeidih ete wluf
2 . —
emee—
eſt, vt§. ſequent. Locus communis eſt de fiſco hic pro rebus, quæ publicorum ſant hominum. lure ciaitatis, eo quod ſu- mus ciues, nobis loca publica deſeruiunt. Tantunn iuris ha- gemus,&c. Vult oſteadere VIpianus hoc interdictum prohi- bitorium, non reſtitutorium eſſe. Non eſt viſum vtile, eum qui aliquid fecit, cogi ad reſtituendum: ſed antequam faciat
probiberi poteſt Huc pertinet quod dicitur hic in l. 2.§. ſi quis
nemine. Atqui poſtquam prohibitum fuit, diruetur. Inde quę-
ſtio tractatur, ſi quis à Principe impetrauerit vt in publico æ-
dificer, an hoc interdictum dabitur?dicitur competere. Nam Reſcriptum Principis ſic accipiendum eſt vt nemini noceart.l. 2.§. ſi quis à principe. hic. Locus eſt communis de beneficiis Principum. Secundum eſt interdictum de eo, qui viam pu- blicam deteriorem reddit. l. 2.§. ait Pręror. Intereſt cum ſupe- riore.hie de via& itinere publico, inluper de loco publico: hic ſi via iterq; deterior fiat,& eſt prohibitorium, non reſtituto- rium, vt ex veinis edicti conſtat, veto. Not. quamuis Prætor loquatur de via generaliter:tamen ad vias ruſticas pertinere, non ad vrbicas.l. 2.S. hoc interdictum. hic: quia ædiles curules viarum publicarum ceram habent. Vtile eſt igitur hoc inter- dictum in viis publicis. Vias autem publicas explicat dict. l.z. Tertium eſt interdictum ae eo, qui factum immiſſumq; ha- bet in viam, aut iter publicun. l. 2.§. Prætor. hic. hoc reſtitu- torĩum eſt. aduerſus eum qui inmiſit non datur: ſed qui im- miſſum haber, hoc interdicto vtierr prohiberi tamen poteſt ne quid immittat is, qui immiſit,& it aduerſus eum prohibi- toriũ eſt: aduerſus vero alium qui imaaiſſum habet, reſtitu- torium. quid ſit reſtituere vide leg.z. hic. Quartum eſt de eo, qui vim facit: non qui opus facit, quo minus caxagat. l. z. hic. & eſt prohibitorium. 8
4 D T II. I X. DE LOCO PVBILICO FRVENDO.
OC pertinet ad conductores vectigalium pu- blicorum. Nam ſi prohibeatur aliter quam lege locationis comprehenlſum eſt, dabitur interdi- ctum ſalua actione ei, qui oſtendit ſibi ius eſſe prohibendi: hoc fauore publicorum vectigaliũ erui ſunt reipublicæ... ff. de quæſtionibus. Lo- cus eſt commuuis de vectigalib. public. Huius interdicti mẽ- tio eſt in l. iniuriarum actio.§. conductori. ff. de iniur. Datur actio non tantum redemptori& locatori, ſed eius ſocio pro- pter fauorem vectigalium, quamuis ſit contrarigorem iuris. I.; ff. pro ſocio. Item quãuis ſocietas ad hæredem non tranſ- cat hic tamen trãseunt. l. adeo. ff.pro ſocio. hoc intelligendũ de actione quæ datur ſocio, niſi malit experiri.
4 D 1 I T. X. ET xXI
DE VIA PVB LICA, EI SI QVID
IN Ea FACTVM ESSE DICA.
I VR, IT DE VIA pDVBLILICOA, ET itinere publigo reficiendo.
Vo ſunt tiruli in Pandect. Florét. Primus de via public.& in eo eſt lex Gręca. Deinde eſt a- 8 2.„...
99 lius tit. de via publica,& itinere reficiendo. ℳ leges reliquę pertinẽt ad politiã ciuitatis. Hoc m interdictum quo ſit via dteerior, pertinet ad ruſticas. Eſt addendum quod tractatur in dict. tit. de via pu- blic.& itin. refic. ad quatuor illa de quibus dixim us lupra: de reſicieadis viis publicis, ne vis fiat ei, qui vias reficere vult. l. 1. hic.& eſt prohibitorium. Quid ſit viam reficere ſequitur in d. 1. Mentio fit ſub hoc edictò de quadam actione viæ reiectæ. l.vlt. hic, quæ datur in eum, qui cum viam publicam reficere debet, in agrum vicini reiecit. Vicinus vtetur hac actione. l. ſi locus. ff. qnẽadmod. ſeruit. amitta. Exceprio eſt, quæ non da- tur, cũ tẽpeſtate coactus viã publicã in agrum vicini reiicere cogitur.
AD TIT. XII ET XII I. DEFLVMINIBVS, NFE QVID IN
5
FLVMINE PVBL. RIPAVE EIVS FIA T,
Do klys NavierryvR. EIT N Ip in Auminepubl, cofiat, æo aliter aqua fluat, at- Iue Biipriore aſtate fluxa.
VApauinterdicta proponuntut de flumini-
G dbus ſimilia his, quæ de locis publicis ſupr. dixi- 1/ mus. Primum interdictum recitatur, I..§. i.ſi- mile illi de loco publi. quod damnum alicui ad= ESrl ferat: pertinet ad flumina publ. vt verba oſten- dunt,&§. hoc interdictum. Si quid fiat in Humine publico, id
vetat Prætor hoc interd. ſi deterior reddatur nauigatio, ex quo conſtat ad flumina nauigabilia tantum pertinere. S ratio eſt locus quo naues ſtare poſfunt. In hoc interdicto additur exceprio, cuius mentio eſt in l. 1.§. Labeo. Exemplum eſt ea- rum exceptionum quæ olim à iudicibus ſolebant addi. Ho- die exceptionis nomen manſit, defenſiones vocamus hocin- terdum prohibitorium eſt. Ex verbis edicti Prætoris quæſtio tractatur de inſula, ſi quid in ea factum ſit, an dabitur interdi- ctũ, I.1.§. inſula. hic. Quæritur an hoc intetdictũ ad marte per- tineat. in L.1.§. ſi in mari. Dicitur competere vrile, nõ ditectũ: nam hoc vtilitatis cauſa fit, vt ibi dicitur. Secũdum interdictũ hoc eſt reſtitutorium, deinde datur aduerſus eum, non qui fe- cit aut immiſit: ſed qui immiſlum factumve habet vr ſupr. ne quid in loco publ.diximus. lon ge igitur vtilius eſt ſuperio- ri. Tertium interdictum eſt in titulo ſequẽti. Superiora inter- dicta ad flumina nauigabilia pertinent: hoc de flamianibus publi. ſi quid in his factum ſit, quo minus aqua more ſolito beianennzeirerttraä Eehaeh wade cti, pertinent ad edicti expli bat 2„unnenrpoſt Perbieeah⸗ be nt 1explicationem. Quartuwiis eademl. 1. reſtitutorium eſt. Nã cêgetur reſtituere ſi minus fluat, quaã conſueuit. Quintum eſt jn tit. ſeq. vt in flumine Pbblice da⸗ uigare li ceat. ſimile eſt ei de quo ſup.vt per viam publicam 1. re liceat. ita qui impedit me nauigare per flamen publicum. Si priuata ſint flumina, interdictum ceſſat. Locus eſt cému- nis de vectig. Sextum interdictum eſt, de ripa munienda, ſi- mile ei de itinere publico reficiendo. hoc interdictum habe- tur in l. 1. ff. de ripa munienda. Prohibitorium eſt hoc interdi- ctum: Adduntur exceptiones quædam, dummodo nauigatio deterior nõ ſit. Et dummodo ſatiſder damni infe
AD TIIT. XvI DE VI ETI VvI ARMA T.„.
SS VoR v interdictorum fit mentio hoc tit. de uo vide diſputat. Cicer. in orat. pro Cocin- D S na. Non tamen de vi priuata, ſed de vi publica armata. Priuata quæ armis, quam quotidia- , nam Cicero appellat. publica quæ armis, quod armmorum vſus priuatis lege Iulia interdictus erat. I.i. ff. ad leg. lul de vi public.& Nouel. de arm. De vtroque hic loquitur. Primum de vi priuata. De hac vi per locos communes diſeu- tiemus. Primum quæ ſit cauſa h nius interdicti videamus,& diſtinctione quadam vtamur. Cauſa eſt deie ctio qere ſua loli. hoc interd.vt competat quædã neceſſaria ſunt, vt re poffideat vel naturaliter, vel ciuiliter. l. 1.§. deiicitur. Naturaliter quæ corporetenetur. ciuil. quę animo, vt ſequen.§. dicitur hic. Se- cundo vt detur ob vim priuatam. Non ſatis eſt eum poſſediſ- ſe aliquando:ſed oportet nec vi, nec clã, nec precario poſſediſ- e, quod in interdicto ſcriptum fuiſſe non dubito,& hocin- terdictum non integrum eſſe exiſtimo ex leg. videamus.§.in Fauiana. fl. de vſur. Item ex orat. Cicero. pro Cecinna. vi poſ-
cti nomine.
ſideri. l. 1.§. vi. hic. Tertio oportet re vera eſſe deiectum eum,
qui vult agere. leg. 1.§. non alii. hic. Quis autem dicatur deie. ciſſe. leg. 1.§. deieciſti.hic. VlIpianus docet. Locus eſt com- munis de ratihabitione, quæ perinde eſt atq; mandati actio: & ita punitur. leg. non eo minus. Codſc. de accuſat. Etiam in maleficiis perinde punitur qui mandauit atque qui perpetra- uit. Quid ſi compulit me per vim ad poſſeſſionem tradendã? Non dari dicitut.l. ſi rerum. alias ſi iterum. ff. hic, quia non eſt videiectum. Hinc vulgo vis compulſiua ab aliis generibus diſtinguitur. Ob vim expulſiuam datur hoc interdictum: propter compulſiuam non item. Sed ſuccutrit edicto de eo
quod metus cauſa. Quarto, quid ſi deiectus de re ſoli de re
immobili?l. 1.§. illud. hic. Pro inobilibus alia iudicia cõparata 2*. 4. 1
ſunt. hinc quæritur de naue. 1..§. de naue, hoc adducicut.i nter
mobiles annumeratur nauis. Ité de vehiculo. Itẽ neceſſe eſt
vim aliquam atrocẽ illatã eſſe vt detur hoc interdict. vnde vi.
Non tantum domino datur qui deiectus eſt poſſeſ. ſua: ſed
—
3
1 1 1 8 1 4 1 3 1 4 4 1 1 1 1 1 w 6 4 1 I 1 3 ¹ 4 6 3 1 4 1 1 1 7 4 3 I 1 4“ I 1 3 1 3 1 3 “ 1 3 4 3 8 4 4 — W 1 4 4 4 1 1 3 4 1* 2 ¹ 4 I “ 4 1 8 1 1 3 1 4 1 * 4 4 3 4 1 1 4 5 4 1 3 4 4— 1 1 4 1 1 4] 4 3 I 1 4 I 1 ¹ 4 6 4 4 4 4 1 1 1 1 1 4 4 1 3 1 1 1 I 3 4 4 1 I “— 4 4 1 3 1 3 3 4 3 3 6 1 1 3 4 8* 1 1 4 — 1 1 4 4 f 3 n 1 3 I. 1 4 1 H 8 4 LL ö 8 8 1 1 4 4 1 6 1 v 3 1 II L V1 4 . 4 * I 1 11 8 4 1 ¹ 3 3 1 4 3 1 1 1

7⁰0⁸
eriam ei, qui dominus non eſt. l. 8. Fulcinius. hoc tit. ff.itaque ſaperficiario datur. l. 1.§. vſufcuct uarius. hic. l. z.§.vnde vi. De colono quæſtio tractatur an ei detur interdictum. l. 1.§. deii- citur. l. colonus. lcum fundum. hic. ff. datur etiã heredi.5. hoc interdictum. hic. Ad rem perſequendam datur. nam none pœnale. datur contra eum qui deiicit aiiquid de poſſe ſione, li- cet res ad alium peruenerit. l..§. ex interdicto. Itaq; hoc in- terdictum in rem ſcriptum non eſt: ſicut pleraque ſunt, Vt quod vi aut clam, in quo non expreſſit Prætor perſonam, in quam hoc interdictum detur. At hoc vnde vi, datur tantum in eum qui deiecerit. l. cum àte:hic. Quæſt. eſt de parentum patrono, an detur? Dicitur quod non. l. 1 S§. interdictum. Nõ eſt famoſum hoc interdictum. l.13. nec; vnde vi. fl.hic. quem admodum& cætera non ſunt. d.l. i.§ interdictum. Quæritur an in hæredem Jetur.l..§. vlt. hic. 1.9. ſi plures. hic idem dici- tur. Sequeus locus eſt, intra quod rempus hoc interdickum detur. quod ſatis conſtat ex verbis edicti. I. i. in princip. An- nale eſt quoties contra cos, ad quosres nen peruenit agitur: perpe cuum cum contra eos, ad quos res peruenerit agitur, J. ds diuerſ.& temp. præſcrip. VIrimus locus de fine& effe- ctu. Eſt reſtitutio rei de qua quis deiectus eſt. quod caput de- ſideratur. Vnde tu, vel familia tua vi deieciſti, eum reſtitua- mus. l.videamus.§. an Fauiana. ff.de vſuris. leg. i. hic. S. quod autem. hoc interdicto etiam habetur tatio fructuum, ad quo- rum reſtitutionem condemnatur reus. l. 1.§. ex die. habetur etiam ratio damni& omnis vrilitatis. l..§. qui autem.&§. nõ ſolum. Reſtitutionis verbum hæc omnia continet. Quæſtio eſt, quid ſi es interierit, amiſla, cuius eric periculum? vide J. merito. hic. Et hæc de priori interdicto de vi priuata. Inter- dictum de vi armata ſine exceptione conceptum eſt. L.z.§. ar- mis. Quomodo armis deiectum ſit accipiendum. Armorum appeiiatione multa intelliguntur. l. armorum. ff. de veibo. ſi- niſic. Port d armes, cum turbaaliqua coacta eſſe dicitur. l.3. hic. ſed ſi armata. idem l. 3.§. cum igitur. fl. hic. Locus com- munis de defenſione. l.1. C. vnde vi.& qualis eſſe debeat. l. ſci- entiam.§. qui cum aliter. ff. dl. Aquil. Videndum an aliter nõ potuerit ſe tueri. l ſi ex plagis. l.tabernarius. ff.ad l. Aquil.
àpD TIT. XVII IPOSSIDEIIS. AvSA huius interdicti. Primum proponen- Sa fuit ordinatio& inſtitutio iudiciorum,§. re- Neinendæ. ff. de interdict.& 1. 1.§. hic. Oritur cõ- [trouerſia inter duos de proprietate&edominio rei. Vnus ſe dominum eſſe dicit: at que ſi poſſit probare ſe dominum eſſe, alter ei cedit. Nõ poteſt lis inſtitui niſi prius hoc dirimatur. Non oportet vt vnus onere proban- di teneatur,& prius cognoſcendum eſt quis poſſidet. Et ideo hoc interdictum eſt vti poſſidetis,&&proptet turbationem da- tur. Primus locus eſt cui detur hoc interdictum, datur poſſeſ- ſoti. l..§. interdictũ. hic. petit à iudice vt tueatur in poſſeffio- ne. Hoc interd ctum polſſeſſorium eſt. Ex hoc conſequitur ei, qui miſſus eſt in poſſeſſionem cauſa rei ſeruandæ, non com- petere l. ſi domino.§. creditores. hic. Hinc apparet verũ quod dicitur in l.officium.ff. de rei vind. rei vindicarionem compe- tere aduerſus omnes, qui rem tenent: ſed hic aliter accipitur. Not. nihilreferre, an ſine vitio poſſidear, an non, vt dicitur in ipſo edicto Præt. Nec vi, ne clam, nec precario. Da- rur poſſeſſori hoc interdictum. Conſequitur ex eo, hoc in- terdictum duplex eſſe. Duplicia ſunt in quibus vterque actor eſt, vterque reus. l. ſi duo. hic.l. in tribus.ff. fam. erciſcun. Et contra eum qui frolibet alium vti re, quam poſſidet. d.l. Si quo.id eſt, aduerſus eum, qui turbat impeditve quominus poſ- ſideat. Sequens locus eſt, pro quibus rebus hoc interdictum detur. Datur in primis pro reb.omnib. ſoli.l. 1.§. penult. quę- cunq; in hominum cõmerico ſunt. Idẽ in Inter dicto vnde vi, dicendum. Datur non tantum ſi de poſſeſſione totius rei ſed etiam partis certæ vel incertæ pro indiuiſa. l.1.§. hoc interdi- ctum. Hic quæſt. eſt de vſufruct.l. vlt. dicitur, an detur pro v-
ſufruct. quæſt. eſt de ſeruit. ruſt. præd. dicitur competere prę- dialibus realib. l. quoties via. ff. de ſeruit. Vſus pro poſſeſſione habetur, atq́; ides interdicta quaſi poſſeſſoria ſint. de cloacis
non datur: aliud enim eſt interdictum cloacarum nomine.
Poſtremus locus eſt, quod ſit iudicis officium de hoc interdi-
Pranc. Duareni Comment.
cto cognoſcentis. Très calus ſuot hic diſfinguendi. Primus eſt cum vnus ex litigator b. tantum poſſidet. hoc caſu alter pro- culdubio vincitur&condemnatur.§. Retinendæ. ff. de inter. q. in Inſtit. Præterea ſatiſdatio ab eo qui vincitur ex gitur: vx exiſtimo, ne victori moleſtiam vllã inferat,& inquietet eum in poſſeſſiene, donec de proprietate iudicatum fuerit,& do- cuerit ſe dominum eſſe. ex l. penult. ff. de aqua quotidiana& xæſtiua. Officium iudicis eſt vt iubeat cauere eum, qui vinci- tur eo iudicio. Præterea damnatur quanti intereſt aduerſarü, qui contendit hoc interdicto,& ſuccubuit. lege, ſi duo..vlt. hic. Locus eſt cõmunis de eſtimatione. Et hoc fit cum iudexv- num poſſidere tantum comperit. Secundus caſus cum ambo poſſiden:: ſed vaus poſſidet ab alio vi, aut clam, vel precario, ciuiliter, vel naturaliter.& is vincetur hoc interdicto. Præter- ea cogetur corporalem poſſeſſionem in alium trans ferte.& ſic interpreranda eſt l. i. vti poſſidetis. à victore exgi ſatiſda- tionem nuſquam reperi, id eſt, ab eo qui docuic ſe poſſeſſorẽ eſſe. Terrius caſus, ſivterque poſſideat, necii, nec clam, nec recario, ab aduerſario, neuter vincitur.l.Si duo. hic in prin cip. ff. nõ vincetur is, qui ſine vitio poſſidenec alter. quia quã- uis vitio poſſidet, non, ab aduerſario poſſides: nifi per vim ha- buerit ab aduerſario cũ quo cõtendt hoc interdicto. Neutro victoiudex vtriq; adiudicabit pof ſſionẽ rei cõtrouerſæ pro
parte dimidia pro indiuiſo. 1lo⸗½s. ſt. de acquit. poſſeſ. Nam
hoc fieri poteſt vt conſtat.
AD T4I. XVIII. DE SVPERFICIEBV S.
ber cum illo vti poſſidetis. Sed differt quodv- 1g ti poſſidetis pro reb.ſoli, alterũ de ſuper ficie cõ- perit. Superficiem habere dicitur, qui ædifi- AA cauit in ſolo conducto. l.vlt. hic. Nã conductio dominium non transfert.& qui ſuperficiem habet, dicitur ſu- perficiarius.& hoc interdictum datur quaſi dominium quod- dam:& vtile vocatur: quia vtilis actio datur. Hoc interdictũ duplex eſt: quia vterq;eſt actor, vterq; reus.; colligitur exl. 1. ex edicto Prætoris in princ. Vetar Prætor vim fieri, quiius habet fruendi loci, in quo ſuperficiẽ feci quo minus vtatur& fruatur. Habet locum hoc interdicturs, inter duos qui de ſu- perficie contendunt, vt vterque fruatur, modo abaltero non clam nec vi, nec precario poſſideat. Sunt aliæ actiones pro ſuperficieb. conditæ, vt ex conducto, exr empto,& actio ciui- lis naſcitur.¹. 1. hic. ff. Alia actio in ré quaſi in rẽ. vt hic dicitur, ſuperficiario datur. Nam in rem actio datur ei qui vere dominus eſt. leg. in rem, ff. de rei vindic. ſed tamen datur ei vtilis,vt in rem agere liceat. leg. Superficario. ff. de rei vindic. Ex leg. 1.§.vltim. Notand. eſt quid inter ſit inter ius i⸗ pſum& ius prætorium. lus ipſum Aiure diſtinguitur. Iꝑſo iure conſtituta ſunt ex legibus Romanis. Populus leges ferebat, Prætor aunquam. l. Cum ſponſus. ff. de public. Prætor edice- bat quidem: ſed contra legem nihil edixit, niſi interpretand= legis gratia. Vnde ius pręetotiũ dicitur viua vox juris. Iure ipſo acquirimus ſeruitutes, cum quis concedit mihi ius eundi agẽ- di per fundum ſuum, immittendi in ædificiũ ſuum quod poſ-
ees Oc interdictum magnam ſimilitudinem ha-
ſidet. quod poſſidet iure, id eſt, legib. Romanis quæ hoc per-
mittunt. Et prætor dat ſuperficiario vtilem in rem actionem, & durabit quandiu conſtabit. leg. ſi ab eo. ff. de pignot. ſuperf. titu. 19. de itin. actuque priuat. Duo interdicta pro ſeruituti- bus comparata ſunt, ru ſticis ſcilicet, non vrbanis. Primum eſt quod Vlp.refert.l. in prin. Non diſſimile eſt interdictum
vti poſſidet. Si quis rem poſſederit,& quis impedit quomt- t nus vtatur, Prætor hoc interdicto vim fieri vetat. Vnde qualſ
poſſeſſoria fit, vt l. Quoties via. ff. de ſeruit. Hoc interdictum prohibitorium eſt.& pertinet ad tuendas ſeruitutes ruſticas, & poſſeſſorium eſt: vt reliqua poſſeſſoria ſunt, modo non VI, clam, vel precario ab aduerſario vſus non ſit.l. i.hic. Quæ- dam ſunt neceſſaria vt hoc interdictum detur. Primum o- portet eũ, qui hoc experitur, vſum eſſe ſeruirute. l. i hic quo
poſſederit, dicitur vſus ſeruitute.leg.vlti.hic. Locus? ſtcom- munis hic, de poſſeſſione eius, qui iure familiaritatis dcmum. alicuius ingredicur, nõ poſſidere dicitur. quia nõ animo do- minantis. Theoph. ita, Si quis per fundum meũ ambulet, non
dicitur pofſidere, niſi forte ſi ꝓhibitus eſſet, noluiſſetiv ſiſter c & tan-
A.
tyon. etdicto vu- 5 nee K iube Neeadl f. de aqus qa alpru Coniemnui
ettinet. 5 Alterom iatere lbunt aduetſus eum, 9 434. tbratot luc⸗
abocproptietatbca n iunlbicompetele; ii albilongo erarene
gds Nonqui
rdicdo,&louge wiurelen palleſoriugai cgroptieta
unmaincognolcmn, K! dT
dr4 A d. ſs boctinl Aſcqor gertinenti propondl darur, quotum Vou de aſtiua aqun, vndt abnenatapud Vlpuun.. tmek Eſttaweninterd- trrtitui quocd facum fu iin ienon cogitut oſter inlcam, we ptecario, tinmitana docet Vipian. lereliu, qur zſtate dac — Nan mnulädeſeruinte.ſ.
— 5 4 au guisqocudgedji ienmnenneidnm dlmmm dod ſoqutur 4

doeineitane adä retännen le vcqutale 1
VIII .IPy
dam üniintee eis Kelälnn ahrtüceggett detechem i wrkbieyſämma
ficiembabex in
orahidomünn odanr Htciri Preus ganlhr rerornmti ei Gwomunw k intet doght ur,wodo t
Suntaleräir Herempoltt puel rembi”
dio drn eindie felum⸗ wcrirni
qui reiür”
5 dutße Vefciin,
In Tit. Deaqua quot.&ꝗ'aſtiua.
&tanquam re ſua vti. Vſucapionis feruitute tempus non inci⸗ pit, niſi àtempore prohibitionis, vbi prohibitio facta eſt vera poſſeſſio. Præterea oportet eum qui experitur hoc interdigto vſum eſle eo anno quo experitur hoc interdicto, non laltem minus z0. diebus. l.I.§. ¹ ſic edictum Pretoes juris auctores interprerati ſunt. Hocintelligitur niſi iuſta cauſa ſit reſtitu- rionis in integrum, vt ſi quis impeditus ſit..5.§. ſi quis proptet inundationem. hic. Deinde oportet vſum eſſe itinere non vi, non clam, non precario ab aduerſario, cum quo agit, vt præ- toris interdicto dicitur. l.1.§. 1.& vlt. hic. vt in interdicto vti poſſidetis,& de ſuperficiebus. Poſtremo oporter eum qui a- git, prohibitum eſſe ſeruitute. l. 3. 5. item Iulianus. Alioqui a- gere non poſſet hoc interdicto, niſi ſit prohibitus: nam in eum uĩ prohibuit datur. Nunc de officio iudicis in hoc interdicto. dem eſt ac in interdicto vti poſſidetis. tuetur eum in quaſi poſſeſſione ſeruitutis,& iubet cauere vt non prohibeatur ire agere.1 penul.ff. de aqua quot.& ęſtiua. quod ad hoc interdi- ctum pertinet. Condemnat item quanti intereſt. l. 3.§. in hoc interdicto. Alterum interdictum eſt de reficiendo itinere quod datur aduerſus eum, qui impedit eum qui reficere vult Iter.l. 3.§. Ait Prætor. Inter hoc& ſuperius intereſt multum. Nam hoc proprietatis cauſam ha bet. Neceſſe eſt vt doceat ius ſeruituti ſibi competere, vt ipſo edicto conſtat:id eſt, vt do- csat ſibi longo tempore acquiſitam, vt apparet hoc tit. Dicet aliquis, Nunquid ſufficerer actio confeſſoria, abſque hoc in- terdicto,& longe vtilior eſſe videtur? Nonideo minus dicun- tur poſſeſſoria, quia de proprietate quęratur: ſed vtiliora ſunt, quia ſummatim cognoſcunt,& rem diſcutiunt. A D 1 1 T. X X. 4 DE AQVA QVYOTIDIANA EI C51.IVA. b Vn hoctitul.& ſequenti ſex interdicta ad aquam pertinentia proponuntur: ſub hoc de duob. tra- ctatur, quorum vnum de aqua quoridi. alterum de æſtiua aqua, vnde rubrica interdicti de aqua quotidiana extat apud Vlpian. l. 1. hic. hoc prohibitorium in- terdictum eſt. Eſt tamen interdictum reſtitutorium. Nam Prætor reſtitituit quod factum fuit, vt competat at᷑tori, ſuffi- cit ſe vſum eſſe:non cogitut oſtendere hoc ſibi competere, modo vi, vel clam, vel precario duxerit ab aduerſario ſuo. Quæ ſit quotidiana docet Vlpian. l. i. quæ quotidie ducipo- teſt,& ſolet: æſtiua, quæ æſtate duci ſolet. Et eſt duplex. Hoc anno,& aliqua die illius anni. Nam id ſufficit. Notandus lo- cus communis de ſeruitute.§. præterea. hic. hoc interdictum pro 2quæ ductu datum eſt,& ſi non ſit aquæ ductus fundi le- gendum videtur, quia quocunque, id eſt; in quemcunque lo- cum fundi. Seruitutes prædiorum non dicuntur, niſi prædio: ſeruiant. De ſeruitute non loquitur hoc interd. ex§. Trebati- vs(ait.) Locus communis de rebus diuiduis, eſt inſeparabilis. Alterum interdictum eſt inl. 1.§. ait Prætor. Pertinet ad a- quam æſtiuam. vt prius ad quotidianam. Ratio ſuadet vt di- uerſa interdicta proponerentur: quia diſtin guendum fait. Di- eitur in priori, vti hocanno. In hoc, vti proxima æſtate, fieri poteſt vttotoanno non duxerit,& proxima æ ſtate duci poſ- lit,& iniquum fuiſſet ſi probibererur. Ideo duplex faciendum ait interdictum. Iuriſconſulti; vt vulgo, diuidunt annum in hyemem& æſtatem. Vnum in quode aqua quæ quotidie du- cipoteſt& ſolet: Alterum de eſtiua.hæc duo tranſeunt ad he- tedes.& quoſcunque ſucceſlores, etſi iuris non ſint, quod edi- cto cauetur,& hoc ad vtrunque transfertur. Tertium interdi- ttum eſt de aqua quæ ex caſtello ducitur. l..§. ait Piętor. hic. Supetiora duo pertinent de aqua quæ ex fonte, ex capite du- citut, hoc ex caſtello. Caſtellum eſt receptaculum aquæ. Iu- lius Frontinus de aquæ ductibus vrbis Romæ. Iuris fuit,& c. à principe ſcilicet. Quandoque,&c.id eſt ‚quan docunq;, ſic a-
pud Horatium, Quandoque bonus dormitat Homerus.& ſic luris auctotes vti ti equenter ſolent. Locus communis de be- neliciis Principum. J. t.§. plane. hic quæritur an poſſeſſorium ſit. xĩde§.fi.l. 1. hic. hoc interdictum finitut aſſignationibus, cum alia poſſeſſionis cauſa introducta eſſe dicamus. Adſigna- kionès vocat reſcripta& diplomata principum, quibus adſi⸗ Snat ius aquam ducendi ſibi, quæritut᷑ de iure, ergo poſſeſſo- nunn noneſt. Caulam Ptoprietatis habet, vt interdictnm de tinere ackuque priuato, ſic de iure hic. N ililominus poſleſſo-
209
rium eſt interdictum: quia ad hunc finem vtimur hoc inter-
dicto, vt conſeruemus poſſeſſionem,& ad vim prohbendam,
& ne vim faciat aduerſarius, cogitur probare de iure ſuo, ex l.
3.§. ductus aquæ. Notandus locus communis de vetuſtate
temporis. quartum eſt lub tit. ſeq. de riuis.
AD TIT. XXI
DERIVIS.
O opertinet ad refectionem riuotum,& datur ad⸗
uerſus eos; qui prohibent riuos reficere. l.. hic. vt
2
8
Gcompetat, ſullicit vſum eſſe, nec cogitur de iure ſuo
9
4 fidem facere.l..§. hoc interdictum. Cum agitur de ĩtinere, cogitur actor fidem facere de iure ſeruitutis, quæ ſibi competit. hic quoq; cur non cogatur lidem facert ius ſibi ler- uitutis competere tractat. Quxæſtio in l. vlt. hic.l.pupillo.. ſi quis riuos. ff. de ope. no. nunt. Prodeſt hic locus ad inter⸗ pretationem l. 12. alias 15. qui viam. ff. de operis noui nuntia. AD TIIT. XXII DEFEONTF.
VINTVR interdictum eſt, quod pertinet ad 3 G aquam ex fonte hauriendam. Non enim tantum ᷣ de aqua ducẽda; ſed& haurienda interdicta dan- tur. l i. hic. ff. Et eſt prohibitorium̃: quia prohibet quo minus de fonte hauriatur aqua. Pertinet hic locus maxi-
dum locus communis de
me ad ſeruitutes ruſt. præd. Notan ſeruitutibus. Seruitutes omnes perpetuam cauſam habere debent quia vti quando lubet oportet. Hoc interdictum de ciſterna non loquitur. I. vnica.§. hoc interdictum. ff. hic. Sextum eſt inter dictum de reſiciendo fonte.§. deinde ait Prę- tor. d.l. vnica, hic. Hauriendæ duo ſunr interdicta zvnum pro- hibitorium; alterum reſtitutorium, quo reſtituitur quod fa⸗ ctum non fuit. A PD TIT. XXIIj
S 1 intetdictum vnum de cloacis priuatis, alte⸗
. rum de cloacis publicis. l.1 in fi. ff. hic. Megnus
olim Romæ cloacarum vſus fuit. vnde ſubter- . nauigabilis Roma dicebatur. Duo ſunt de: pu- ‿ůÄͤfaw blic. cloacis interdicta. Nullum reſtiturorium: quia ad curatores hoc munus reficiendi pertinebat. vide l. 1.§. pen. hic. Datur prohibitorium ne vis fiat reſtituere volenti, reficere cupienti. b
Ab TFT. XXTIII QYOD VDB AVT dG I A M.
. 2.
— —
O interdictum propoſitum eſt aduerſus eos,
noceat. eſtque reſtiturorium. Extat huius for- 9 mula inl. i. hic in princ. ff. non eſt prohibitori- Ao um. iubet reſtitui ſi quid vi, aut clam factum ſit. Ad quæ pertineat, videnda eſt I. i.§. hoc interdictum,& l. ſi a⸗
pus factum non fuiſſe. l. 16. qui.. vlti. hic& legib.ſeq. l. com- petit. hic. ff. Notandus locus comm unis de eo quod intereſt. Datur item contta eum in pritnis, qui fecit vel qui mandauit
iudicts. Ad quid condem nari debet is, quiĩ quid vi, aut clam fe- citvidel. ſemper.§. hoc interd cto. Hic. Litis æſt matio in hoc iudicio ineunda eſt. Similis locus eſt in l.com petit g. vltim. In hoc interdicto non inquititur an iure factum ſit. nam poſſel⸗
0
—,—————
—
—— — 4 4——— 8 ——-— —————— — 4 2.——— — 8*. 4 8—

71 0 ſorium eſt, ſicut& cætera. l. 1.§. i.& nihil pronuntiat iuder niſi vt reſtituat. Sunt autem certi caſus in quibus abſoluitur reus. Primus, ſi remiſſa ſit nuntiatio. Nam poſt miſſionem non reſtituitur. l. 7.§. ait Iulianus. ff.hic. Secundo abſoluitur reus etiam in hoc interdicto, cum actor ipſe opus vi, vel clam fecerat.l. ſi alius.§. belliſſime. hic. ff. Tertio ſi incendii arcendi cauſa opus fiat: ſed eſt diſtinctio inl. ſi alius.. eſt autem. Hac exceptione vtetur reus ita demum, ſi ad hunc vſque locum ignis peruenerit. Contraria videtur l. ſi quis fumo. ff. ad leg. Aquil. niſi probabilis fuit metus incendii,& veriſimile t ignem vique ad illum locum venturum. Nam tum exceptio daretur. Quarto non datur exceptio, ſi prædium in quo opus factum fun, non noceat.. ſi alius.§. plane. Quinto is qui para- tus eſt iudicium ſubire& ſatiſdationem offert. l. 3.§. ſi quis paratus. ff. hic. Nunc videndum in quo differat ab interdicto de noui oper. nuntiat. Datur niſi nouum opus denuntiatum fuerit: hic non item. nam non tantum datur: ſed etſi vi, vel clam. Pręterea interdictum de noui oper. nuntiat. perpetuum eſt. d.l. Præror. ff.de noui oper. nun. hoc annale eſt. DE REMISSIONIBVS. n ENDIx ex tit. ſuperiori quod vi aut clam Diximus interdictum quod vi aut clam com- detere ſi nuntiatum ſit nouum opus: niſi re- miſſa ſit numiatio. vt aurem intelligeremus cuius effectus eſſet hæc remiſſio, hic pars edi- cti adſcripta eſt. Formula eſt hic. Dixi eum, cuĩ nouum opus nuntiatur, accedere Prætorem ſolere, vt remit- tat ei nuntiarionem, ſi nuntiandi ius habeat, alioqui tenet nuntiario,& remiſſio nulla eſt. Si ius habeam prohibendi, va- let pronuntiatio. l. 1. ff. de oper. no. nunt. quod latuit Accurſ. Prodeſt ei qui habet ius ædificandi ipſa remiſſio. Docui in ex- Pleetiw I. Qui viam. ff. de ope. no. nunt. quomodo hæcver- a accipienda nt. Videtur contraria l.1.§. vlt. ff. de no. ope. nunt. niſi alieno nominę nuntiet: ſed non eſt contrarietas. Vſufructuarius in re, in qua vſumfructum habet, procuratio-
nem quandam habet. l. i. vſufruct. quem. caue. nomine pro-
prietarii poterit nouum opus nunrtiare.
A PD 11 I. XXVI. DE PRECABRIO.
C A p. JI.
Recarium deſinit Vlpi, in l.. quod concedit quis Viendum: his verbis differre intelligimus hunc 9 contractum ab aliis in quibus res traditur. Differt s à depoſito, quiares non datur vtenda: ſed cuſto- dienda. A locato differt, quia gratis fit& precibus: à commo- dato differt etiam quod ad certum ſuum res commo datur. I. in rebus.§. ſicur. ff. commod. hic autem quoties voluerit reuocare, id liceat. commodatarium non reuocare niſi vſu fi- nito. à donatione etiam differt, vt hic. Quæ res precario conceduntur.(C A P II. Es omnes precario concedi poſſunt, non tantum corpo- HR lessles etiam immobiles, iura etiam. l.. 2. 3. 4. hic. ff.l. & habet.§. precario. ff. hic. Seruitutes enim potſunt precario concedi. itaque defendi poteſt ſeruirutes in pignus dari. l.viæ. ff. de ſeruitutib. contrareceptam opinionem. Poſſeſſio enim conceditur precario. l.& habet.§. vlti. Sed an rei propriæ con- ſiſtat precarium, tractat. Aed. in l. certæ.§. quæſitum. hic. Cum dicimus, emptio rei ſuæ non conſiſtit. Verum eſt, ſ pro-
prietarius poſſeſſor ſit: ſed ſi alius poſſeſſionem habet, poteſt
precario habere poſſeſſionem. De eßfectupprecarii. C A v. III.
Ffectus precari eſt, quod is qui precario rem vrendam ha- er, eam poſſideat. l. 4.§. 1.& l.& habet: hic. ff. Hic docet Pomponius quomodo Lepiendum ſit quod dicitur, duos non poſſe eandem rem in ſolidum poſſidere. Verum eſt enim ds eodem genere poſſeſſionis: tamen inl. qui precario, ei qui precatio poſſider, datur interdictum vti poſſidetis: in interdi- cto vti poſſdetis ille excipitur, qui conceſſit precario. Huic ſententiæ contrarium videtur quod dicitur in l. certæ.§. is, qui rogauit. ff hic. verum ibi rogauit vt poſſidetet precario: ſed vt Pprfecario in fundo moretur,& tunc nulla tranſit poſſeſſio:niſi
Franc. Duareni(omment.
velit quis dicere quod poſſideat nomine alieno. Is qui preca- rio rem accepit ab alio, poteſt ea re vti eum ſuis. l. cum preca- rio. pen. ff. hic. nec eſt opus expreſſione.Eſt locus communis, in l. ſi ita ſtipulatus fuero. ff. de verb. oblig. idem dicitur, vbi ſi aliquem ex familia promiſſor prahibuerit, tenetur.& ita ſti- pulatio interpreratur, quamuis ſtrictam interpretationem re- cipiat.hoc intelligitur donec precarium reuocatur. Reuoca-
tur autem, cum is, qui rogatus eſt expreſſim reuocauit. d. l.&
habet. Quid ſi conuentio contraria adiecta ſit in precario?
tractatur in l.cum precario. ff.hic. Definitum eſt tempus pre-
carii in Calendas lunias: qui conceſſit, vult ante reuocare- An
ſit danda exceptio ei, qui precario accepit, videtur quod fic:
& tamen hic contrarium dicitur. Vulgo hic dicitur pactum eſſe contra naturam precarii: ſcilicet vt libeat precarium ſol- uere cum libuerit, fortaſſis non male diceretur precarium va- lere in Calendas Iunias. Hæc verba ſunt ambigua, ſcilicetvt vltra non poſſideat:non quod non poſſit ante Calendas lun. reuocare.
Secundo finitur morte rogantis. d.l.cum precario.§. vlt.& l. quæſitum. 5. quod à Titio. ff. hic.
Tertio finitur ſolutione debiti.l. ſi debitor. ff. hic. Quarto alienatione rei finitur. d.I. quæſitum.§. illud. Sed cum diſtin- ctione hoc accipiendum eſt.
Quinto finitur finiro tempore precarium. l. 4.& ſ. ff hic.
Videndum eſt finito precario, ſi non reddatur res, quæ pre- cario conceſſa eſt, quænam actio detur. Et dicitur dari inter-
dictum de quo loquimur. l. z. hic. Et ita habet locum ſi alitet ſibi non cauerit.l.& habet.. cum quis. Subſidiarium eſt hoc interdictum.
Cui& contra quem detur. C A r. IIII.
Oc interdictum datur non domino ſed ei, qui dedit pre- Hano rem vtendam alii.d.l. quæ ſitum. vult prætor reſti- tui ei à quo precario habemus rem. Dominus ergo non vte- tur hoc interdicto. Datur etiam hæredi. Datur autem contra
eum qui habet, licet alius rogauerit. l. 4. Hæ omnes quaſtio-
nes pendent ex formula prætoris& contra eum qui dolo de⸗ ſiit poſſidere, vt edicto Prætoris continetur. l. quæſitum.§. eum quoque. ff.hic. Et perpetuum fere eſt aduerſus eum, qui rem habet. An contra pupillum datur? Dicitur quod ſic. l.vlt. g. fin. Not. locum communem de pupillo, qui poſſidet abſque tutoris auctoritate. Contra hæredes etiam datur. d. l. quæſi- tum.§. fin. idem in l.2. C. eod. Intra quod tempus detur. Etdi- citur perpetuum eſſe. l. quæſitum. õ. hoc interdictum. quia ſo- lemus precarium aliquando vltra annum extendere.
De offcio iudicis. C A v. V.
cium iudicis eſt, vt iubeat rem reſtitui cum omnicau- ſa& vtilitate.l. quæſitum.. ex interdicto. ff. hic. alioqui lis æſtimatur,& damnatur reus ad intereſſe,& culpæ ratio non habetur. Deli tamen ratio habetur. d.l. quæſitum.§. eum quoque.& in hoc differt à commodato, I. ſi vt certo.§. nunc videamus.ff. commoda. Hic eſt locus communis de lata cul- pa. quia licet reuocare ei, à quo precario acceptum eſt cum li- han. Concurrit cum hoc interdicto actio præſcriptis ver- bis, vt dicitur in l. duo. hic. videtur contrarial. 14. interdictum. hic.vt docui in.iuriſgentium.ff.de pact. Nulla certa formula actionis prodita fuit iure ciuili: quia vero ciuile negotium eſt, poterat actione præſcriptis verbis agi. A D I ILT. XXVII. DE ARBORIBVS CDENDIS.
Vplex eſt interdictum de arboribus cædendis. Vnum eius arboris nomine proditum eſt, quę in alienas edes
impendet. Alterum, eius arboris, quæ impendet in alienum agrum. Deũntiandum eſt prius vt arborem adimat, idque teſtato, vel probationis gratia conficiantur tabulæ. Si nolit, permittitur vicino, cui nocet, adimere. Si impediat, da- tur hoc interdictũ, quo vis vetatur. hoc interdic ũ prohibito- rium eſt,& licet adimere& ſecũ portare domũ. Alterũ eſt de arbore, quę impendet in alienũ agrum. l..§. Ait Prętor. ſi ſci- icet vmbra noceat agro meo, denuntiandũ eſt: ſi nolit, ego ra- mos præſcindam. Si impedire velit, dabitur hoc interdictum. quare autẽ vetet prætor ne deradicetur arbor, vide verba edi- cti. Dicer aliquis, non ſuadere rationé, vt interdicto locus ſit, vt ex Solonis ſententia quæ eſtl. vlt. ſf. finiũ reg. Lex permittit intra
endum. R nae ihtelpleral nuurdxqummguogeo guoqle. Urrialqub,Nes voklevonperiixer Dam un Kita locum habere no mnageum ricivi. two Utkyeſcip. eih ſin e ubaumgrum etdepalca
taraulaeltcenaactioc
llieodumeſthoc intetd
winſeti aleam vicno ttim:ctiolegis Aquiliæ.c alaumanu aut cotpote d uürtt bererafe
40 TII. KllERO HOMIN.

aamgrernſt
ldior k
d
CA-I ino ſceigit dtom mnnn
DYowiau cw di. Däurara.
4. Hromaa
ontraeun iin tinetm.. uin re eſtadlenlon
Dicurgu
A
llo,quipeütn
etiam dun
6
odtenputeni ocinterdäme
num erentt.
.41 ſ
Lreſtiwiam nattui aretelſe, Kor
ar dlgxtiud do,Ilneni-
scommunb
t
io arxyuni 7 do rausen trarulige
4.Nübem evcikchs
In Tit. De arboribus cadendus.
antra quinq; pedes arborem plantare: ſed tamen vult non no-
cere vicini ædibus, vel agro. quæſtio tractatur l.1. C. de inter- dict. Videtur interdicto locus non eſle, dicet aliquis. Nam lo-
quitur de arbore, quæ impendet in ædes alienas. Ideo de ca non loquitur, quæ non impender: minus etiam ex 2. capite.
ſed competere tamen ibi dicitur d.l.1. C. de interdict. Nam ap-
paret eam mentem fuiſſe Prætoris,& vtilitas ſuadet, vt pro- ducamus interpretationem adillam cauſam vtilitatis gratia. Locus notandus eſt de interpretatione. Præterea, ſi quid in meo ſit, quod mihi noceat, an non potero propria auctorita- te dirimere,& ſuccidere? Lex loquitur de opere facto:& licet
tollere de opere ſcilicet manu facto, de quo lex loquitur, non
de arbore, quæ non manu facta eſt, nec viſum fuit vtile eam
excidere. n b AD I.I I. XXVIII. DE GLANDE LEGENDA.
Nterdictum ita propoſitum eſt à Prætore J. 1. hic. Si ex arbore mea glans decidat, volo agrum a tuum ingredi vt colligam& legem fructum: tu prohibes. quæritur an licebit Dabitur hoc inter- 26 dictum, quo permittitur fructus colligere. Pro- hibitorium eſt:& dicitur finiti præſcriptione trium dierum. hoc eſt fauore vicini, in cuius agrum decidunt fructus, ne ego moleſtia afficiam: ſed tertio quoque die colligam, ita eſt intel- ligendum.& male interpretantur, qui bræſcriptionem aliter exiſtimant:& quartoquoque licet, ſecundo die non licet, aut vnoquoque. Dixerit aliquis, Nonne ſufficiebat actio de paſtu pecoris: Hic non pertinet. Datur in eum qui in meo pecus pa- ſcit luum,& ita locum habere non poteſt: etſi immittat pecus ſuum in agrum vicini. habet veco locum l. qui ſeruandarum. 5. vlt. ff.de præſcrip. verb. ſi in meo. Si vero immittat quis pe- cus in alienum agrum vt depaſcat glandem, que in eius agrum
decidit: quia nulla eſt certa actio, datur pręſcriptis verbis in fa-
ctum. Addendum eſt hoc interdictum ita demum compete- re, ſi damni infecti caueam vicino. l. Iulian. ff. adexhib. Con- currit etiam actio legis Aquiliæ. cuml. vltim. C. ad leg. Aquil. Datur, ſi quis manu aut corpore damnum aliquod fecerit. hie non facit:ſed præbet occaſionem damnum fieri.
AD TIT XXIX. DE LIBERO HOMINE EXHIBENDO.
Nterdictum hoc tuendæ libertatis cauſa proditum eſt. Datur aduerſus eum qui detinet liberum homi- nem pro ſeruo: vt exhibeat. De ſeruitute locus eſt
Viſum eſt hoc interdictum Prætori proponere, quamquam in eum qui detinet, animaduertatur lege Fabis de plagiariis. Exhibere dicitur, vt videatur an liber ſit, an ſeruus. Dicendum locum habere ita demum, ſi dolo malo detinearur.1l 3.§. is ta- men. ff. hic. alioqui non habet locum vt ex edicto prætoris conſtat. 3
Cu competit.
Ho- interdictum populare eſt,& cuiuis competit. 1.3§.
oc interdictum. hic. ſf. Actiones ita fere comparatæ ſunt, vt litibus via præcluderetur: vt perſequeretur vnuſquiſ-
que quod ſua intereſt. Hinc quæritur intra quodtempus de-
tur? Perpetuum eſt.& anno non finitur. l. 3.§.01.hic. Quæri poteſt, ſi debitor latitet, an aduerſus receptantem dabitur hoc intetdictum, vt exhibeat? I. vlt. hic. dicitur non competere, neque vtile. Finis huius interdicti eſt, vt libertati faueatur,&
proprie propter eos qui ſeruos includunt,& ita eorum liber- tatem infringunt.
A D IIT. XNX.
DE LIBERIS EXHIBENDIS, ITEM DVCENDIS.
VVrrxxeſt hic interdictum, de primo refer- Ktur ab Vlp. in l. 1. in princ. aduerlus eum, qui fi- liam meum dolo malo detinet, vt exhibeat. 4 Datur patri, cuius detinetur ab alio filius, hoc
— Vu 1 eſt.ſi inuitum detineat, l. vlt. hic. ff. Nam ſi ſua onte fili p us latitet, non dabitur aduerſus eum apud quem la-
titat. nam datur ei facultas recedendi cum voluerit. N ot.quod
2 cömunis. l. Titio centum. ff. de condit.& demonſt.
ſoluerit. Hoc interdictum ad quaſcun
211 hoc competit etiam ſi dolo malo non detineat,& ita dolus malus non eſt neceſſarius. Queſtio eſt, ſi filia, quæ eſt in po- teſtate patris, alicui nupſerit,& latitet apud maritum, an ad- uerſus eum agendum ſit, vt exhibeat: ſic de matre apud quam latitat filius. Dicendum eſt patri competere, exceptis quibuſ- dam cauſis.l. 3§. etiam. hic. fftametſi in poteſtate matris non ſit:puta ob nequitian patris. De filia quæſtio eſt, in§. ſi quis filiam. d.l.z. hic. ff. Nota interdict um de vxore exhibenda,& non rantum aduerſus extraneum: ſed etiam aduerſus patrem, vt exhibeat. Cæreris non datur ſemper, aliquando dacut. vid. 1. 3.§. pari modo. hic. ff. Alterum de liberis qucendis interdici huius mentio eſt.l. 3. in princ. hic. Prætor ipſe cognoſcet, etſ alias non ſoleat cognoſcere& hæc extraordinaris erit cogni tio. tit. de extraord. actio. ff. Not. hoc iudicium deferri ex cau. ſa, ſi impubes ſit, cuius nomine vel interdicitur, vel Prætor cognoſcit. l. 3.§. Iulianus. donec ad pubertatem venerit. Nort ſequeſtrationem aliquando locum habere.j. 3.§. vltim. ff. hic, hodie locum habet, vt pendente lite res ſequeſtretur, quoi iuri Romano contrarium eſt. 8 AD TIT. XXXI. . VTRVBI.
Ffefe Ocinrerdictum eſt ſimile interdicto vti poſſidetis E Eſt comparatum retinendæ poſſeſſionis cauſa. Dif fert, quod interdict. vti Poſſid. datur pro rebus ſol 1& immobilibus: hoc Pro mobilibus datur,& in hoc differunt. Duo ſunt qui de Proptietate& dominio Stichi con, tendunt,& non conuenit vter vindicare debeat, neceſſe eſ vt interdictum vtrubi interueniat. Exæquatum eſt cum in- terdicto vti poſſidetis. tempus rei iudicate ſpectatur. Hoc cla rum eſt ex§. retinendæ. Inſtit. deinterdict. AD TIT. XXXII D E MIGRANDO.
Nterdictum de migrando in gratie m inqui- linorum froditum eſt, qui ex domocondu-
cta migrant, ſi dominus velit eos exportare ſupellectilem, ne vis fiat in ea export anda,& F 8. ſi res obligatæ ſunt quæ portatæ ſunt in ædes locatas.& ideo intelligendum ſi locatot neger ſe intuliſſe vi obligarentur ei, ea iuſta cauſa erit reddendi interd cti. Aur ſ dicar ſe quidem intuliſſe ea ratione: ſed tamẽ perſoluiſſe mer- cedem. hæc ex verbis interdicti facilius cognoſcuntur. Li. hic. ff. Hoc extraordinarium erat remedium,& raro hoc interdi- ctum reddi ſolebat, vt l. z. ff. ex quib. cauſ. maio. De domo lo- cata loquitur Prætor in interdicto ſuo,& de merce de vtile in- terdictum dabitur, etiam ſi gratuita habitario data ſit. Item ſi ante tempus locationis finitæ velit tranſportare, cum penſio non debetur, niſi velit repræſentare,& ante tempus ſolue- rit. Non poterit vti hoc interdicto, niſi totam penſionem per-
. 4 que res pertinet, quas inquilinus induxerit in domum locatam.
A Db TIT. XXXIII DE SALVIANO INNTERDICTO. r ArVIaANVu interdictum interpoſitum eſt in AN gratiam eorum, qui locant res ſuas& predia,& eo nomine obligatas habent res debitorum. Pro 3mercede datur ad perſequendas res mercedis no- mine obligatas, vt eatum poſſeſſioné mihi acquiram.§. item Seruiana. Inſtit. de actio. Dicitur adipilcendæ poſſeſſionis eſ-
ſe.§. adipiſcẽdæ. Inſtit. de interdictis. Differt à Seruiana actio-
ne, quod, vt ſæpe dixi, hæc iudicia ſi nt poſſeſſoria, non petito- ria. In Seruiana quæritur de iure pignoris præſertim,& peti- tur eas dici obligatas eſſe:& iudex pronuntiat id pro mercede debita,& domo locata. Additur etiam vt res reſtituatur ei, cuiĩ res obligata eſt. At in interdicto nihil pronuntiat iudex: ſed iubet reſtitui poſſeſſionem rei eius, quæ dicitur obligata eſſe iure pignoris,& non eſt plena cognitio, vt in actione Seruia- na. Differt igitur in hoc tantum, quod vnum petitorium eſt, alterum poſſeſſorium: tamen proprietati præiudiciumnon f.- cit. Hinc quæſtio, cui& contra quem detur hoc interdictum: Contra conductorem debitorem. C. de preca. Vtile interdi- ctum dabitur aduerſus quemcunque poſſeſſorem, vt colligi⸗
tur exl.i. hic. nec directum poterit compertere.

ER ANCISCI DVARENII VRIS
CONSVLTI IN ELI B. XLIIII PANDE
CTARVM
T f
4D TIT. I DE EN „ TI0ON 1,B V 83 SVDpDIOIVH Aprætore olim conſtitui
ſolebat, aut purum, aut ſimplex, aut cum exceptione ſeu præſcriptione ali- S qua, quam addi iudicio reus commodi
to opponebac. Exempli gratia, ſi Titius petat ſibi iudicium 4 prætore dari aduerſus Mæuium, ſi paret eum Mæuio ex cauſa mutui dediſſe, poterit Mæuius petere, vt cum exceptione ali- quaid fiat, puta niſi poſtea concedat vt ea pecunia non peta- tur, l.j. Hanc excepcionem ait Paulus conditionem eſle, Lex- ceptio eſt, hic. Nec vero prohibetut reus plures addere exce- ptiones, quamuis diuerſæ ſint, lis qui. J. Mæuio: hic. Veluti ſi concedat ne de pecunia petatur, ſi inter me& te iudicatum non ſit, iurciurando lis finita ſit, ſi non longotempore poſ⸗ ſederim,&c. Id enim expedit ei qui velomnes, vel ex his ali- quas pro arbitrio ſuo probare pstuerit: nec ideo dicitur ad- uerſarii intentionem confiteri, quamuis has exce ptionesiu- dicio addi faciat, l. non vtique. hic. Sed cum impetrationes tam actionum quam exceprionum ſublatæ ſint, de form.& unpet.ſubl. quæri poteſt quomodo& quando exceptionibus vti quis poſſit. Et diſtinguendæ ſunt exceptiones perempto- hen perpetuæ à dilatoriis& temporalibus, Vr I. 2.& 3. hic. Nam exceptiones peremproriæ poſſunt quandocunque an- te ſententiam opponi, modo prius earum conteſtatio habita ſit, l.præſcriptionem. I. ſi quidem. C. eo. Lemptor. C. de præ- ſcript. longitempo.l. peremptorias. Cod. ſenten. reſeindi non poſſe. Aliquando reus confidit actoris intentionem proba- tionibus deficere,& nulla exceptio eſt ei neceflaria, ſed tan- rum inficiatione opus eſt. Aliquando vera eſt eius intentio, vt inficiari eam non poſſit reus: quo caſu confitendo vetum eſlſe
Auda tenan actor, exceptionem opponere poteſt. Inter-
um reus dubitat an actoris intentio vera ſit nec ne,& tunc inficiari poteſt habita exceptionis conteſtatione, vt Diocle- tiaaus ait, l.ſiquidem. ac poſtea quam actor probauerit inten- tionem ſuam, reus exceptionem opponere& probare pote- rit, modo lata non ſit ſententia, quod facere non poſſe vide- tur, niſi ab initio eius exceptionis facta fuerit conteſtario, ai- ctal.præſcriptione. l. emptor. Licet vulgo perceptum ſit hanc conteſtationem minime neceſſariam eſſe. Dilatoriæ autem exceptiones initio opponi debenr, nec ſufficit earum conte- ſtatio, ſed tunc demum probare eas oporter, cum actor de in- tentione ſua doeuerit, l. exceptionem. C. de probat. l. ita de- mum. ſupra de procur. C. Præſcriptiones fori quæ vulgo Di- latoriæ dicuntur, in initio opponi debent,& etiam, vii cen-
ſent interpretes, probari, l.vlt. C. eodem. Quædam exceprio-
nes coherent rei, aliæ perſonæ, l. 7. hic l. in omnibus.l. priuile-
gium. de regulis iur. not. in§. vlt. de perpe.& c. Inſtit. De præ-
iudi. alibi diſſeremus A D T 1 T. II.
DE EXCEPTIONEREI 1VDICAIEX. e C A y. I.
„ Or immerito conſtitutum eſt, vt res 9 iudicatæ non tractentur,& vt ſingulis controuerſiis ſingulæ actiones, vnum- que iudicium ſufficiat. Nam alioquin li- tes aduerlus commodum publicũ mul- tiplicarentur, nec vllum exitum res ha-
bere poſſet, l. ſingulis hic. Vnde actum
SEV PlIGESTORVM, PAR b
110 MET RODIGA.
CEPDTIONIBVS, PRRSCRL 7 1 T R K. 1 v D 1. GC. 1.1 S.
agere vetamur vetere prouerbio, quodad conſuetudinem iu-
diciorum tractum eſſe admonet Don. in Terentium. Itaque
quamuis abſolutus ſententia iudicis adhuc ipſe obligatus ma-
neat, tamen ſi iterum conueniatur, exceptionem opponet rei iudicatæ, l. lulianus. de condict. indeb.§. Item ſi in iudicio. In-
it.de except. Hæc igitur exceptio datur reo, ſecũdum quem
iudicatum eſt: actori autem non datur contra quem eſt iudi-
catum, l. euidẽter. niſi forte in reſtitutionem fructus, velpar- tus venerint, æſtimatique ſint. tunc enim exceptionem hanc obiicere poterit, l. ſi quis eum.§. plane. Datur etenim actori aduerſus reum condemnatum: ſi poſt exequutionem ſenten- tiæ teus controuerſiam ei faciat. quod Paulus Caſttenſis an: notauit, l. ſi Ate.§. vlt.
Cauſcæ huius exceptionis.
E Ar II
(mehen res ſiue cauſa agitur, vel(quod idem eſt jea
dem quæ ſtio reuocatur apud poſteriorem iudicem, huie exceptioni locus eſt. Tunc autem dicitur eadem res agi, vel eadem quæſtio reuocari, cum res eadem petitur, eadem eſt conditio perſonarum, eadem eſt petendi cauſa: quorumo- mnium ſi quid deficiat, aliud negotium, alia quęſtio, ſiue con- trouerſia eſſe intelligitur, nec obeſt reepeid rei iudicatæ, l.
cum quæritur, l.cum de hoc. De iis igitur ſi gillatim videamus.
CA r. III.
Emaccipere debemus corpus, quantitatem, aut ius, ex d. HDcum quæritur. Corpus autem, etſi diminutum, vel au- ctum ſit, aut aliquo modo(vt fit) immutatum fuerit, idem ni- hilominus 1ecte ſic dicetur, l.& an eadem. hincillæ quæſtio- nes exiſtunt: Quid ſi totum petitum fuerit in iudicio priore, deinde pars in poſteriore petatur, J. ſi quis, cum totum: cum duo corpora, deinde horum alterum, d. l. ſi quis.§. idem erit probandum. ſi cum fundus, deinde aibores ex eo exciſæ: inſu- la, deinde area, aut ligna vel lapides: nauis, deinde fingulæ ta- bulæ: ancilla prægnans, deinde partus editus: hæreditas, dein- de res ſingulæ: debitum hæreditarium, deinde hæreditas, d.J. ſi quis cum totum.& 1. 3. poſſeſſio, deinde proprietas, l.& an
Derepetita.
eadem.. fi. iter, deinde actus, l. ſ mater.§. ſi quis iter. grex, de-
inde ſpeciale corpus, l. ſi cum argentum. fundus, deinde vluſ⸗ fructus, aut contra, d.l. ſ cum argentum.§ ſi fundum. vſura, deinde ſors, J. ſiin iudicio. ius tollendi vſque ⸗d decem pedes, deinde vſque ad viginti pedes, l. egi. fundus, inſula deinde drs- gione nata, d.. egi⸗ S. vlt- menſæ legatæ, deinde totum argen- tum legatum, deinde veſtis legata. d. l. ſi cum argentum, ds quibus hic abunde tractatum eſt à iuris auctoribus. De perſõnis. C A r. IIII.
F Nier eaſdem perſonas peſteriorem eſſe litem oportet, vt leadem cauſa agi intelligatur,& exceptio rei iudicatæ locum habeat: necrefert an poſterior controuerſia ab ipſis mota, an à procuratore, tutore, curatore aliiſne huiuimodi perſonis, quę rem in iudicium deducunt, l. 12. 1ſi mater.§. hoc iure.ſed etſi cum hærede hic fit, pro eadem perſona habetur, in auth. de iureiuran. Amoriente præſtito. Quid ſi cum ſingulariſuc⸗ ceſſore, cuiuſmodi eſt emptor? Conſtat rem aduerfus eum, vel pro eo iudicatam, alteri nec prodeſſe nec noc ere: quamuis d contrario exceptio rei iudicatæ à perſona auctoris ad em- ptorem tranſeat,l.ſi àte.§. fi. Notandum tamen eſt, rem ad- uerſus auctorem iudicatã ita demum nocere ſingulari ucceſ- ſori, ſi antea iudicata fuerit, quẽ is ſucceſſiſſet,& ab eo cauſam habuiſſet, L.iudicatę.§. ſi debitor. Itẽ ex re pro filio iudicata pa- tri acquitur hæc exceptio, l. ſi mater.§. ſi quis hominẽ. ſcilic. ſi
filius cõueniatur vt principali 18 debitor: pater vero de peculio. 3 His
raltem etbnsseandern Jiejtelercaub, lohterge
b naction busi arpum eſtinact'on bus
hlolutos ſenodon 3
3 idlünrallärelf ter
4D0 T1
IDIVERSIS2 IS DRESCRI & acceſſonib
2
ſionun
II boc titulo quꝛrur Wationum tempor: rpondentplerique li d gu hteſciiptio quꝛ tiitmajguan mobilem c nägilti Cumenimtant ickeau, tubirndum no zigralbetzgenen ludo, eüitacautem dollelionen emmlegiiwiinerndpt n Uinertptioden baac maeimliisconneleone.
8r engt grere gun
he, doſcguinr 5 oncer 7 eniid Käted 5
ätsrüte R
— — — — 2 — —

end tadugan
walagee hn
uehtu 1 ut lgllaiwiita
2. I
antirnen nin etl cminun utarwmfhegin dem uxclkſs fuetkin udihi qui- amume A.lguuſt botezertnann rui,dett bn edinushexini deindt Mere- näenufia
Alia eſt longiſſimi tem
His perſonis exceptis res inter alios iudicatæ aliis nec proſunt nec nocent. Vnde ſententia lata contra legatarium non præ- iu Icat libertati, l. I.& pro vno hærede lata cæteris non pro- deſt, l. ſi cum vno. nec etiam nocer, niſi fauore l bertatis iure ſingulari, l. iudicatæ.
Decauſa petendi. C A p. V.
Adem res agi intelligitur, cum eadem eſt cauſa petendi. Lua ſi idem corpus, de quo iudicatum eſt, denuo peta- tur, ſed ob diuerſam cauſam, non nocet rei iudicatæ exceptio, vt diximus: nec multum intereſt, an eadem actione, an alia quis experiatur: ſed tantum hoc ſpectamus eademne ſit, an diuerſa cauſa propter quam petitur, l. de eadem. l. ſi quis cum totum. õ.& generaliter.I. ſi mater.§. eandem.§. denique. l.& an eadem. g. actiones. l. vlci. Sane inter actiones in rem& in per ſonam aliqua reperitur differentia. Nam ſi eadem res plu- ribus ex cauſis mihi debeatur, l. non eſt nouum. de act. empt. ſingulas obligationes ſingulæ cauſæ ſequuntur, id eſt, pro ſin- gulis obligationibus ſingulæ cauſæ ſiue controuerſiæ poſſunt moueri, l.& an eadem.§. actiones. nec obſtat agenti in perſo- nam, hoc modo exceptio rei iudicatæ, quia aliam actor expri- mit cauſam ſuę intentionis. At cum quis in rem agit, tanquam dominus, quia cauſam dominii exprimere& omittere poteſt, ſi eam non expreſſerit, omnis ei via ad agendum præcluditur. Poſtremo animaduertendum eſt aliquando de re eadem in- ter eaſdem perſonas, eandemque ob cauſam denuo agi poſſe, cum velceſſat cauſa, propter quam reus abſolutus fuit: cuius rei exemplum eſt in actionibus in rem,& ad exhibendum, ſi reus abſolutus ſit, quod non poſſideret,& is poſſidere poſtea cœperit, d.l. ſi inter. l. ſi à te.l. ſi rem meã. l. ſi quis. ad exhibend.
ADTIT III
DE DIVERSIS TEMPOR AI. I. BVS PRASCRIPDTIONIBVS, & acceſſionibus poſſeſ- ſionum.
V hoc titulo quarundam præſcriptionum ſiue exceptionum temporalium fit mentio, cui titulo reſpondent plerique lib. 8. C. luſtiniani. In primis igitur præſcriptio quædam eſt triennii, compe- tens ei qui rem aliquam mobilem cum titulo& bona fide tri- bus annis poſſedit. Cum enim tanto tempore poſſidendi do- minus ſit eſtectus, dubitandum non eſt, quin præſcriptione temporis quemlibet agentem ſubmouere poſſit, l.z2. C. in qui- bus cauſis. Hanc autem poſſeſſionem conſummatã eſſe opor- tet ſiae temporis legitimi interruptione. l.3.& 5. de vſucap. Et ſciendum eſt interruptionem hanc non fieri denuntiatione aliqua, aut etiam litis conteſtatione, ſed ſententia tantum, J. 2 S.vlt ſupra pro empt. præterquam in exceptis caſibus, l. vt perfectius. C. de annali excep. Si tamen lis fuerit conteſtata aduerſus rei poſſeſſorem, quamuis vſucapio interim proceſſe-
„ G ₰
lit, tamen ex bono& æquo ſequitur condemnatio, atque ita
eſfecta per litis conteſtationem fit interruptio, l. ſi poſt acce- ptum. ſup. de rei vind. Sed de hoc tempore plenius ſupra tra- ctauimus tit. de vſucap. Eſt alia præſcriptio decem annorum inter præſentes,& viginti intet abſentes, cui tunc locus eſt, cum res im mobilis tanto tempore poſſeſſa eſt cum titulo& bona fide. l.3.l. reſcriptis. hic,& hæc longi temporis præſcri- ptio dicitur. Imo poſſeſſori quoque actio datur tanquam do- mino, l. ſi quis emptionis. O. de præſcrip. triginta anno. Nec id mirum, cum Aàiuris auctoribus is dicatur vſucapere, vt S. hoc quoque tempus continuum eſſe debet.& litis conteſtatione interrumpitur. l. mora. C. de rei vindic. l. nec bona. C. de præ- ſcrip.longi temporis, item dies vltimus legitimi temporis cœ- Ptus, non etiam completus ſufficit. l.permitrit. hic.& in vſuca- pionibus. ſupt. de vſucap. Hęc præſcriptio ceſſat in quibuſdam caſibus, veluti in actionibus perſonalibus, J. neque. C. quibus non obſtat long. temp. præſcrip. Item in iis, quæ mixram cau- ſam habent. l. vnus. C. in quibus cauſis præſcript. De quibus vide tit. Cod. in qubbus cauſis ceſſ.ong. temp. præſcrip.& ſeq. Poris præſcriptio, ſcilicet triginta vel quadraginta annor. cuius mentio nulla eſt in Pandectis, ſed de ea extat tit. in Cluſtinianeo lib. 7. Ad hanc pręſcripitonem
n Tit. Dediuerſ.temp praſcrip.
71 3 acquirendam, nec ritulo nec bona fide opus eſt, ſed poſſe ſſio tantum eſt neceſſaria.vnde quis nomine alieno hĩc exceprio- nem ſibi acquirere non poteſt, l. male agitur. C. de præſcript. triginta vel quadraginta anno. Præſcriptione triginta anno- rum omnis actio ſiue in rem ſiue in perlonam tollitur: his ex- ceptis, quæ olim perpetuæ non erant, ſed breuiore tempore finiebantur.l.ſicut. C. de præſcript.;0. vel 40. annorum. nec vltimus dies cœptus habetur pro compleio, l. in omnibus. de act.& oblig. infra. Actio autem hypothecaria hac pra ſcri- ptione non ſubmouetur, niſi tertius poſſeſſor conueniatur. Nam ſi conueniatur reus qui rem ſuam obligauit, duntaxat annorum præſcriptione iuuabitur, d. l. cum noriſſimi. l. 1.& 2. C. de annali except. cuius temporis præſcriptio,& in aliis ple- runq; locum habet, vt in l. 1.§.vlt. C. de annali excep. l. in res. C. de iur. dot.& l. ſicut. C. de præſcript.;0. annno. Huius lon- giſſimæ poſſeſſionis alius eſt effectus præter præſcriptionem ſiue exceptionem, de qua iam diximus. Nam ſi poſſefſor ab in- itio bona fide poſſeſſionem rei nactus ſit, actio ei competit tanquam domino aduerſus quemlibet alium nouum poſfeſ- ſorem, I. ſi quis emptionis.§. quod ſi quis. Si vero mala fide poſſeſſionem acquiſierit, deinde eam amiſerit, nulla ei ſuper- eſt actio, niſi aduerſus violétum poſſe ſſorem, d.l.ſ quis.. ſed hæc. Eſt& præſcriptio viginti annorum in fiſci quæſtionibus, J. in omnibus. exceptis quibuſdam cauſis in quibus minora tempora ſeruari ſpecialiter conſtitutum eſt veluti cum bona vacantia, quæ nondum fiſco nuntiata ſunt, ab aliquo poſſi- dent. Nam is quadriennii præſcriptione agentem ſubmouet,
l. intra. hic. 1..§. vlt. infra de iure fiſci. l.. C, de quadrien. præ-
ſcript. Alioqui res, quæ fiſci ſemel effe ctæ ſunt, per denuntia-
tionem ſcilicet,& incorporationem, non poſſunt vſucapi, vt ſupra dictum eſt, tit. de vſucap. I. vlucapionem. Sed& hæc quoq; præſcriptio annorum 4. alias locum non habet, vr puta
cum fiſcus aut Princeps vel Auguſta rem alienam vr ſuam
vendidit, quo caſu emptor nunquam, fiſcus vero ante quadri- ennium duntaxat conuenitur. l.omnes. l. bene. C. de preſcrip. 3 O. anno.&§. vlt. de vſuc. Inſtitu. de tem pore dato iudicatis&
tempore quo lis perit, mentio eſt in l. 1.&. de acceſſione poſſeſſionis, in. 5. 6. 14.15.16.
4 D LTII., VI. DELITIGIOSIS.
6
Ie tractatur de alio quodam genere excep tio- nis. Nam ſi quis rem litigioſam ſciens emerit à quocunque eam deinde petat, exceptione ſub-
A.&ᷣX tio hodie non tenet, ſiue ſciens, ſiue ignorans quid emiſſe proponatur, l.z.& vlt. C. eo. Idem dicendum eſt, etſi eam in pignus accepit, l. 1. ſupr. quæ res pign. oblig. poſſ. quouis alio titulo cam conſecutus ſit, eademque eſt vera eius cui redditur actio, l. 2.& vlr. C. eod Litigioſa autem res non fit per denuntiationem, quæ fit venditionis im pediendæ gra- tia, l.].& l. 2. C. eod. Sed opus eſt conuentione iudiciaria. in authen. de litigioſ.§. 1. nec refert an cum aliquo ſit motalis, an cum eius tutore, curatore, procuratore, vtl.i. hic. Verum in- tereſt, an ab eo, cum quo lis mota fuerit, emerim, an àtertio: quia hoc poſteriore caſu non dicitur res litigioſa, nec impedi- tur alienatio, l..§.1. Hinc apparet hoc ius multum differre ab edicto Præroris, de alien. iud. mut. cauſ. fact. cum illud edi- ctum de alienatione loquatur ante iudicium, ſeu motam li-
tem facta, l.& hoc edicto dicitur. de alien. iud. mutan. cauſa
fact. Pręterea notandum eſt, ram in emptorem, quam vendi- torem rei litigioſæ pœnas copſtitutione luſtiniani ſtatutas eſ-
ſe, quarum in Pandectis nulla reperitur mentio, l. vlt. C. eod. Gaius tamen hic cap. vlt. duplici pœna eum afficiendum eſſe ſcribit, qui rem litigioſam dedicat in lacrum.
Sunt tamen aliquot caius in quibus non prohibetur alie-
natio rei litigioſæ, vt puta ſi ex cauta legati vel fideicommiſſi, dotis ante nuptias, donationis, tran ſact onis, diuiſionis rerum hæceditariarum fiat. l. 3.& vlt. C. eo. Idem dicendum eſt, erſi ex quacunque cauſa neceſlaria res alienetur. l. diuus. ſupra, de petic. hæred. l. 2lienationes. ſupra fam. erciſc.
A D ILI T. VII.
DE OBLIGATIONIBVS ET ACIIONIBVS. 00 3
mouetur, l. 2.§. l.& 1.2. quia huiuſmodi aliena-
8

VIVsS tituli inſcriprio corrupta circumfertur, R nam vulgo ſic inſcribitur, De actionibus& ob- 1Hugarionibus. quod perabſurdum eſt& contra
fidem Pandectarum Floren. Rationi enim cõ- LAASLgraum eſt, quemadmodum ex obligationibus actiones naſcuntur, ita prior tituli pars ſit de obligationibus poſterior de actionibus iaſcribatur: quem ordinem nos ſe- quemur, vr prius de obligationibus, poſt de actionibus dica- mus. Obligationis definitionem tradit Iuſtinian. ſub tit. In- ſtit. de oblig. Obligatio eſt, inquit, iuris vinculum, quo neceſ- ſitate aſtringimur alicuius rei ſoluendæ gratia ſecundum no- ſtræ ciuitatis iura. Ex hac definitione ſatis appatet de ea obli- gatione nos loqui, quæ ad aliquid præſtandum auctoritate publica nos obligat, non de obligatione naturali, quæ pro-
rie non dicitur obligario. nam(vt lulianus ait) in l. fideiuſſor. 17.§. fideiuſſor- ff. de lideiuſſori. minus proprie,& abuſiue na- turalis debitor debere dicitur. Nec mirum cum vere debitor obligatus dici non poſſit, à quo inuito exigere non poſſumus, J. gebitor. infra de verb-. ſign. Similis locus eſt in l.is cui.§. fin. hic. Creditores(inquit) eos accipere debemus, qui aliquam a- ionem vel ciuilem habent: ſic tamen vt exceptione ſubmo- ueantur, vt honorariam, velin factum. Ex quo loco apparet ad hoc vt quis creditor dicatur, non referre an actionem ha- beat ciuilem vel honorariam, vel in factum extraordinariam velordinariam: directam, an vtilem: certã, an incertam. Por- ro tunc agere in factum dicimur, cum nec formulam nec a- ctionem præſcribimus, quæ actio plerunque extraordinaria dicitur. Nam quoniam actionum plenus non eſt num erus, plerunque actiones in factum deſiderantur, air Pomponius in l. qui actionum. de præſcrip. verb. Hinc extraordinarium jus dicitur in l.cum filiusfa. ſi cert. pet. Et ordinarium& extra- ordinarium ius in l. creditores. 1 0. de verb. fign. Hinc vtile iu- dicium in l. ſ longius.§.. de iudic. Ex his oritur quæſtio, an is qui ſub conditione debet, propris obligatus dicaturhæc que-
ſtio tractatur in l. is cui. 41. hoctit. In qua deciditur, in legatis quidem non dici creditorem eum cui ſub conditione debe-
tur: vtique vero in ſtipulationibus. In qua eſt locus commu- nis de ſtipulationum& legatorum differentia. Ex quo appa- ret actionem ex ſtipulatu Ermiorem actionem eſſezCtione exlegato, quod ex aliis etiam iuris ciuilis locis appatet. Na m legatum conditionale non tranſit ad hæredem, l. vnica.§. ſin autem. Cod. de caduc. tollen. In ſtipulatione vero ſpes debiti etiam ad hæredes tranſinittitur. Iaſtitut. de verbor. oblig.§. ex conuentionali. Item conditio adiecta legato, facit veres inte- rim ſit hæredis, l. 1. 9. ſui, ad Silan. in9 ſtipulatione nonebler- Uatur. Ex definitione Iuſtiniani colbgimus eã ſtipulationem nullius eſſe momenti, quæ continet conditionem in volunta- tem promiſſoris collatam l. ſtipulatio nõ valet in fra de verb. oblig. l.ſub hac. 7.hoctit. Ex cadem etiam colligitur, eum qui obligationem contraxir, non poſle obligatione liberari, niſi id ambotum conſenlu fiat. Inſtit. quib. mod. toll. oblig.§. vlt. quamuis in cerris contractibus plerunque eueniat, vt liceat etiam ſine am borum conſenſu recedere, vt in ſocietate: ſed hæc non ſunt noſtri loci. Ex hac definitione etiam colligitur, hanc eſſe ſubſtantiam obligationis, vt rei dominium acquira- mus, led vt alterum nobis obligatum habeamus ad aliquid dandum vel faciendum. l.obligationum. vtque poſtea per tra- ditionem dominium acquiramus, vt ibi dicitur.& in l. tradi- tionibus. ſupra de pact. Neceſſaria enim eſt traditio. Sed ob-
8
5 4½
iiciet aliqnis, etiam ſolo conſenſu dominium transferri in l.
vlt. C.de ſacroſ.eccleſ. Sed dicimus in eo non conſiſtere vim obligationis: præterea fauor eccleſiæ expoſcit, vt non ſit ne- ceſſaria traditio. De diuiſione obligationum. C A v. II. Roximus locus eſt de obligationum diuiſione: eſt autem 12 ciuilis, alia naturalis. Hæc diuiſio ſumitur ex l. hæres à debitore. de fideiuſ. Porro hoc loco obligationem latius ſu- mimus quam in definitione luſtiniani: quandoquidem& na- turalem comprehendimus. Quæ ſit ciuilis obligatio valde contronerſum eſt. Dixi de hac re ſententiam in commun. de pactis. in l. 1. naturalis obl'gatio eſt quæ ex ratione naturali oritur. Cuius fundamentum eſt ipſa æquitas: quæ ſententia confirmatur exl. ſi noxali. ſupra de pecul.& l. Stichum.§. na-
tutalis. infra de ſolutio. ybi vinculum æquitatis appellat.& l.
Franc. Duareni(bmment.
nam hoc natura.&§. præcedenti. de condict. indebiti. nam æquum eſt naturali obligationi ſatisfa cere. Ex his ſatis conſtar naſci obligationem ex pacto conuento,tametſi multi diffen- tiant. Sed noſtra ſententia ex eo nititur quod ait Paulus in!. cum amplius, in fra de reg. iur. eum natura debere quem iure genrium dare opotter, cuius fidem ſecuti ſumus. Ex is ampli- us conſequitur, ſtatus& conditionis perſonarum nullam 1a-
tionem habendam eſſe, nec ſeruum Alibero, nec filiumfam. à
patrefamil. diſtinguendum: quia naturalis ratio harum perſo-⸗ narum aliquam diſtinctionem non nouit, l. naturalis. l. frater à fratre. ſupr. de condict. indeb. inde quæri ſolet an is in quem beneficium collatum eſt, natura teneatur ad remuneratio- nem? Et certum eſt gratitudinem à I. C. maxime commenda- ri. vnde recte ab Vlpiano dictum eſt, eum qui donat, aliquem ſibi naturaliter obligare, l.& ſi lege. S. conſuluit. de petit. hæ- red. verum hic nulla proprie eſt naturalis obligario: cum hoc non agatur inter conferentem beneficium&c accipientem, vt aliquid eo nomine is qui donat recipiat. Cum enim loquimur
de obligatioue naturali, eam intelligimus propter quam ſi non iudicio experiri, ſaltem petere& flagitare liceat quaſi de-
bitum.& ſi non præſtetur, conqueri poſſumus. Turpe autem eſt,& viro prudenti non ſatis conuenit, ab eo in quem benef- cium contulit, æ‧πν ſeu debitum exigere: alioquin benefi- cium uon erit, ſed creditum, vt diſputat Senecalib. 3. de bene- fic. omnes enim obligationes quæ vere& proprie naturales dicuntur, ita contrahuntur vt quo ad propoſitum& volunta- tem attinet contrahentium, neceſſariam præſtationem habe- ant. At cum liberalitatem in alium exercemus, idtotum arbi- trio accipientis relinquimus, vt idem Senecaait. Naturalis autem obligatio pleroſque ciuiles effectus habet: ne quis ex- iſtimet diſputationem hanc ad philoſophos penitus reiicien- dam. Namtameiſi non eam vim ſemper habeant, vt inuitus debitor ad ſoluendum cogi poſſit, ſi tamen ſoluerit prætextu erroris, ſolutum reperere non poterit, l. naturalis. hoctitul. Exemplum eſt inſigne inl. ſi quod. de cond. indeb:vbi ſi feruo debitam pecuniam manumiſſo poſtea ſoluerit dominus, re- petere non poterit: quis(inquit l. C.) naturale debitum agno- uit. Secundo hæc obligatio ad conſtituendam pecuniam pro- deſt:in obligarione namque naturali etiam conſtitui pecunia poreſt, vt in l.i.§.vltim. de conſt. pec. Tertio ad compenſatio- nem prodeſt: quia naturale etiam debitum in compenſatio- nem venire poteſt, l. I.§. fideiuſſor obligari. de fideiuſ. Item nouatio quoque in eam cadit, l.. de nouat. Verum ne litibus
via aperiretur, viſum eſt iuris auctoribus nõ omnibus his ob-
lgationibus vim agendi tribuere, ſed certis quibuſdam ad rempub. tuendam neceſiariis: vt diximus tit. de pact. l. iuriſ- gentium. Atque hæ ſunt obligationes quæ ciuiles dicuntur, quia ex ipſo iure cinili robur accipiunt,& à naturalibus obli- gationibus diſtin guuntur, l. hæres à debitore. de fideiuſſor. Nam etſi naturalis obligatio quoſdam effectus habeat ciuiles, vt lupra diximus: eos tamen habere ex moribus potius& in- terpretatione prudentum, quam ex legibus dicendum eſt.
Quxæſtio hic vulgo agitari ſoler, an pupillus naturaliter ob- poille a ligetur, cum ciuiliter non obligari certum ſit. Et vulgo dici--n aaus maldm elt,i tur, conſenſum parere naturalem obligationem: quia æquum:abre-
ſit eade quibus conuentum ſit ſeruari, l. 1. ſupra de pact. quo“ fit vt naturaliter obligetur. nam qui infantiæ annos exceſſit, conſenſum habet. Difficultatem auget l. pupillus. hic, in qua dicitur, pupillum mutuam pecuniam accipiendo, ne quidem naturaliter obligari. Similis eſt locus inl.& quod pupillus. de cond. ind. vbi ſi promiſit, aut ſoluit pupillus ſine tutoris au- ctoritate, repetitio eſt: quia(inquit) nec natura debet. Qui loci ex diametro pugnare videntur cum infra ſcriptis in l. 1. infra de noua. in fin. l. cum illud.§. hæres meus. quando dies legati cedat.l. ſi pupillus. ad leg. Falcid. l.in num erationibus. de ſolutio. l. Stichum.§. naturalis. eod. tit. l. fi. de iureiur. l. ſi eius. ad S. C. Trebel. Vulgus interpretum, vt effugiat hęc con- traria, exiſtimat l. pupillus. hic.& l. quod pupillus. de cond. indeb. de infante loqui: contrarias vero leges de eo qui infan- tiam exceſſerit: quod perabſurdum eſt. Nam de infante nulla vnquam fuit dubitatio, cum eius nec conſilium vllum ſit, nec voluntas. fruſtratoria fuiſſet ergo hæe diſpoſitio I. C. Cum vero id perpenderent noſtri temporis plerique doctiiſiimi vi-
ri, alias rationes excogitauerunt legum conciliandarum. Fer-
retus exiſtimauit hanc legem ita accipiendam, vt mutuam 3 pupillus
—
8 nün. Nl don blipetur. Thlpeer Taun dnneiorruc
imau incommodo papill mideo lolotæ, ne natun Itt.quod pupillu dec imctquod dicturinl.n amiem mutuam pecuui nünahiäati. Verba ge nitn goetalte locutus, nalgnions in ſolorite ruaes hocti.wori au un debdite: ſed tecke cc ahagenerais it Rufni de run& pedtiſlma rat hmlgutuu ete magentalum: terat dn üad puodinſan dütnohe Kichte
dded. Nann 0u

tercemuün
n Henteain feclubaran lophos xemn
mperdabeuſn b
tamealülrime
it,Lrambin econdinttéſüa eaſolvettemn) Daaturrletäng ntvencamen ietim culne .Tettiorien lebirumidorrt obleri itl enoun. ſam husrimit
ſcd crni qiui
rimostl ke
1 e nes qur di 9 ant K atann
—— ——
In Tit. Deoblig.& adtion.
naſcebatur actio, ſed poſt S. C. cœpit ex æquitate vtilis dari,
pupillus pecuniam accipiendo, ne naturaliter quidem obli-
getunid eſt, aduerſus puͤpillum non poſſit agi honeſte, ob- ſtante naturali æquitate. Sed eius ſententia mihi non pro- batur,& loci quos ipſe citat, ad hunc locum perrinere non
8.. N videntur.Baro intellexit hunc locum de iure naturali; quodà iure gentium diſtinguitur, id eſt, de mero iure naturali: cæ-
teras autem leges contrarias intelligendas eſſe de eo iure na- turali quod in nomen tranſiit iuriſgentium, id eſt, de eo iu- regentium quod plerunque etiam ius naturale appellatur⸗-
quæ etiam diſtinctio non ſatisfacit. Ego exiſtimo naturalem rationẽ& æquitatem ſpectandam eſſe,& in primis conſu- lendam philoſophiam. Nec puto quemquam philoſophum ſimpliciter reſponſurum, pupillum, ſi non præſtet, quod con- ueniens ſit, contra officium facere. multa enim hic à philo-
ſopho expendenda eſſe videntur. Nec illud ſolum inſpici- endum eſt, an quis conſenſerit& fidem dederit, vt pro hoc natura debere dicatur: ſed etiam an ex firmo iudicio con- ſilioque conſenſus proficiſcatur. Nam licet pupillus ſanæ
mentis dicatur, nec ſit omnino ſimilis furioſo non ideo tamen eius conſilium firmum eſt. cuins vt inquit Caius, in leg. vlt. ſupra de manumil.vindicta. jinfirmum conſiliũ mul-
tis captiouibus ſuppoſitum eſt. Quamobrem iuris auctores
naturam ducem ſecuti, ita rem temperant, vt modo obliga- ri, modo non obligari dictitenr. In iis enim in quibus nul- lum aut certe leue incommodum pupillo adfertur 3 faten- tur eum naturaliter obligari: nempe vt nouatio eius obli- gationis, quæ in pupillum translata eſt, rata facta intelliga- tur, dict. l.1. de nouat. vt fideiufſor accedat obligationi pupilli, d. l. Stichum.§. naturalis. infr. de ſolur. I. vlt. de iureiur. vt hæ- res quod ſibi à legatario datum eſt impuret in Falcidiam, leg. ſi pupillus.ad leg. Falcid.& huiuſmodi, de quibus ſupra dixi- mus. Hæcenim non lædunr pupillum. Quoties autem agi- tur de graui incommodo pupilli, vt de retentione rei per errorem ab eo ſolutæ, ne natura quidem obligatus intelli- gatur, dict. l. quod pupillus. de cond. indeb. atque ita acci- piendum eſt quod dicitur in l. pupillus. hic. ex Licinio Ku- fino, pupillum mutuam pecuniam accipiendo, ne naturali quidem iure obligari. Verba generaliſſima lunt. Videtur autem ideo generaliter locutus, quod præcipnus effectus naturalis obijgationis in ſoluti retentione conſiſtere videa- tur. k naturales. hoctit. moris autem non eſt Iuriſc. aliquid generaliter definire: ſed recte eorum dicta conſideremus. Cum igitur generalis ſit Rufini definitio, bona occaſio eſt
conciliationis& expeditiſſima ratio, vt generi hic per ſpe-
ciem derogetur, leg. in toto. de reg. iur. verba ergo Rufini ge- neraliter accipienda ſunt: cæterarum legum contrarietates
ſpeciales erunt. Addo quod inſcriptio Rutfini lib. 8. regul. ge⸗
neralitatis fidem probat. Sed obiicitur aliud nobis in eadem
ſpecie contrarium, ex leg. ſi cui. 64. ad Trebell.vbi pupillus ſi Pecuniam fſine tutoris auctoritate ei creditam(quia natu- raliter ibi debere dicitur) defuncto creditoris hæredi ſol- uerit, ſi quidem ant᷑e reſtitutionem, non repetet. Cæterum animaduertendum eſt, ita aliquando obligari naturaliter ea pecunia credita, vt ſolutum non repetat, cum ſcilicet ex pecunia locupletior factus eſt. Caſus eſtin leg. naturalis.§. vlt. decond. indeb. Nam vt diximus, naturalis obligatio to- ta ex naturali æquitate pendet. At natura æquum eſt, nemi- nem cum alterius damno fieri locupletiorem, leg. nam hoc natura. ſupra de cond. indeb. Qum igitur in d. leg.ſi eius. quæ- ritur vtri acquiratur naturalis obligatio pupilli, hæredine, an fideicommiſſario: intelligere debemus de naturali tan- tum obligatione quæ repetitionem impedit. Quod ideo à Mecianoibi expreſſum non eſt, quoniam non ibi quæreba- tur quib. ex cauſis pupillus naturaliter obligaretur, vel non obligaretur ex mutuo: ſe
eller eo caſu quo obligaretur. Nec me mouet, quod fortaſ- ſis quiſquam obiiciat, pupillum eo caſi quo locupletior fa- ctus eſt, non tanttum naturaliter, ſed& ciuiliter obligari, cum aduerlus eum actio detur in quantum locupletior fa- ctus ſt, l. ꝑupillus. ſupra de aucto. tut. Nam iuris auckores de hac obligatione naturali tantum diſputare conſueue- runt, vt apparet ex d. l. naturaliter. cum ſequen. de cond. in- 4,8 d. J. pupillus. de auct, tut. ex qua quidem obligatione ante S. C. diui Adriani„cuius crebra eſt in iute mentio, nulla
ed quæſtio erat, cui ſolutio vtilis
I. 3. ſupra commodati.i. J. de neg. geſt. Quate pupillus hodie poſt S. C. obligatur tam ciuiliter quam naturaliter, ſi locuple- tior factus ſit, cum id S. C. lex quædam iuris ciuilis videatur: ſedtempore veterum urnlcond vim iuris non vſquequaque habebat. Hæc ſenatuſconſulta generalia non erant, ſed in ſin- gulas cauſas& negotia iuris præſtabantur, vr alias docui lib. I. Dilputation.cap. a44. Sequitur alia obligationum diuiſio. Quædam eſt obliga- tio principalis, quædam acceſſoria ſeu fideiuſſoria. Dupliciter namque quis obligari poteſt, ſuo nomine, velalieno. Qui ſuo nomine obligatur, reus principalis dicitur, qui alleno, fideiuſ- ſor appe llatur,l. 1.§. ſed aut proprio. De fideiuſſoria dicemus infra de verbor. obligat. Circa hanc fideiuſſionem tractatur hic quæſtio, l. cum quis. z1. Quidam ſtipulatus eſt mercein a⸗ liquam, Kalendis, puta, quintilib.& vt tutus eſlet, fideiuſſo- rem accepit. Quæritur cuius temporis habenda ſit ratio in- ſtimatione mercis. Reſpondet Aphricanus, ſpectandum eſſe tempus quo fideiuſſor ſe obligauit. Difficultas hic naſcitur ex eo quod nonnullis in locis dicitur ſi pectandum eſſe tempus quod ſtipulationibus adiectum eſt vt dicitur inl. 4. ſupra de cond. triticiar. l.vinum. fupra ſi cert. pet:J. ſ. ſupra commoda. Diximus de his quædam ſub tit. xer. amot.& tit. de verbor. oblig.Sed hic breuiter aliquid attingam. Exiſtimo hic aduer- ſus fideiuſſorem actum elle propter moram rei principalis, nonſuam. Cum enim agitur contra fideiuſſorem propter rei principalis moram, non æquum eſt ſpectari tempus quo mo⸗- ra à reo facta eſt, ſed id tantum quo obligatus eſt fideiuſſor. Vt autem hoc facilius intelligatur, duo notanda ſunt. Pri- mum eſt moram rei principalis nocere fideiuſſori,l. mora. in- frà de verbor. oblig. Alterum eſt pPropter moram reiĩ non au- geri fideiuſſoris obligationem, l. centum Capuæ. ſuprà de eo quod certo loco. Vt hunc locum ita interpretemur moueor, quod hæcl. cum quis.& l. centum Capuæ. eiuſdem ſint au- ctoris. Pro conciliarione igitur dicendum eſt in ſpecie pro- poſita, ſi ponamus reum principalem conueniri, tempus ſti- pulationis ſpectandum eſſe. Sin autem fideiuſſorem,& qui⸗- dem non ſuo, ſed rei brincipalis nomine, tunc ſpectari tem⸗ Pus debere quo ſe obligauit.
Vnde naſcatur obligatio,& quomodocontrabuatur.
(Qiniil li ait, obligationes naſci aut ex contractu nut maleſicio, aut proprio quodam iure ex variis cau- ſarum figuris. Quibus poſtremis verbis oſtendit rantam eſ⸗ ſe earum varietatem, vt pattirione aliqua comprehendi non poſſint. Eadem fere diuiſione vtitur luſtin. in Inſtit. tit. de actio.§. 1. obligamur, inquit, aut ex contractu, aut ex maleficio:& paulo poſt ſubiicit:& aliis quibuſdam modis. Ex obligationum tamen diuiſione tit. de obligationib. idem adiecit, ex quaſi contractu vel quaſi maleſicio»non tamen id aſſecutus eſt, vt omnes c⸗ b
‚vt omnes cauſas obligationum amplexus contractibus, quam maleficiis ſunt ſimiliores: quæ veròo ex maleſiciis naſcuntur, ſunt quæ maleficiorum magis natu- ram quam contractuum redolent. Sed redeamus ad Caii di- uiſionem. Quædam igitur obligationes ex contractu na- ſcuntur, quædam ex maleliciis, quædam ex variis cauſarum fi- guris. Quod de contractu dicitur, non eopertinet, ve intelli- gamus ex omni contractu oriri oblig ationem, ſed quibuſldam certis. Etid factum eſt aà iuris auckoribneme via litibus ape- riatur. Nam quamuis honeſtum arbitrentur ſeruare con-
videatur. Qux ex quaſi contractibus naſcuntur, ſunt, quæ
uenta, ſtandum eſſe pollicitis cenſuerint, nõ tamen ex omni- bus pollicitis& pactionibus voluerunt obligationes intro- ducere:ſed quædam etiam fidei,& religioni,& probitati ho- minum commiſerunt. Atq; ideo traditum eſt inl. Axrianus. Promptiores nos eſſe debere ad liberationem, quamad obli- Peiio nem. huc pertinet quod dicitur l. fauorabiliores. intra
ereg. iur. Certi igirur tantum contractus ſunt, ex quibus obligatio naſcitur, qui à cæteris diſcernuntur,& propriam nomen habenr, de quibus in l. iuriſgentium. ſupra de pact. x quibus etiam ſolis actio datur. Cæterum ſi qui ſint, quibus cauſa ſubſit,& ſi in contractũ nominatim non tranſeant, ex
( 00 4

Ad lnon hoctit. quam interpretes intelligunt d gura. rum, quod non placet: quia exiſtimo ta
57—C
716
iis tamen actionem dari Vlpian. ait,& nalci ex eis obligatio- nem in d. I. iuriſgentium. Exemplum vnum eſtinl. inter ſo-
cerum.§. conuenit. ſupra de pact. dot.& in l. fi hic. Præterca
animaduertendum eſt, obligationes quæ ex contractu na-
lcuntur, contrahi aut re, aut verbis,aut literis, aut conſenſu. Inſtit. de oblig.§. vlt.& in l. i. hic. Cum dicimus verbis con- trahi, olim dubicatum eſt, an ea obligatio valeret, quæ in ta-
bulas relata eſſet. Hæc quæſtio tractatur inl. non figura. 37. e obligatione litera-
lem literarum obli- hoc caput deſumptum eſt,
ationem tempore Pauli, ex quo 4 3 nter ex leg.vlt. de conſtit.
incognitam fuiſſe, vt apparet euide pec. arg. etiam l. vlt. hoc tit. vbi ex p naſci actionem Scæuolæ tempote ſolitam eſle conſtat. Sed potius exiſtimarim Imperatorum conſtitutionibus intro- ductum hoc genus obligationum. Argum. etiam eſt quod Caius in diuiſione ſua hic nullam facit huius generis obli- gationis mentionem: quod autem dicitur, conſenſu con- trahi quaſdam obligationes, son eo pertinet vt arguamus, in cæteris obligationibus conſenſum non requiri, quando- quidem nulla conuentio ſine conſenſu eſſe poſſit. l. 1. ſupra de pactis. Sed eo referri debet, vt dicamus quaſdam eſſe ob- ligationes, in quibus nulla ſolennitas aut traditio requiratur, ſed ſolo conſenſu opus ſit,& is ſufficiat, vnde obligationes ex conſenſu dicuntur, quaſi ſolo conſenſu contrahantur. Et
huc pertinet quod dicitur inl. in omnibus.⸗ſ hic. Inomni-
bus rebus in quibus dominium transfertur, concurrere o- portere affectum ex vtraque parte contrahentium: alio- quin produci ad effe ctum quod cœptum eſt, non poſſe. Er- go vt diximus conſenſus in omnibus iis contractibus re qui- ritur, atque hinc conſequitur ex contractu imaginario pul- lam naſci obligationem. l. contractus imaginarii.(3.& huc pertinet tit. C. plus valere quod agitur, quam quod ſimulate concipitur. Nam cum apparet conſenſum deficere, deficit et- iam ipſa obligatio. Hinc aliud conſequitur, ex iis contractibus qui errore contrahuntur non naſci obligationem, quia& hic conſenſus deficit. Exemplum vnum eſtinl. vltim. in princ. Præterea ex omnibus contractibus quibus impoſſibilis adie- cta ſit conditio, nulla etiam oritur obligario: nec enim con- tractus valent. l. non ſolum. ſ0. hic.& I. impoſſibilis. infr. de verb.oblig.cum id tacite agi inter contrabentes iudicatur. In legaris& fideicommiſſis id diuerſum eſt: nam impoſſibilis conditio pro non adiecta habetur.
C A p. IV. De his quæ obligationi extrinſecus accedunt.
Nprimis dies obligationi extrinſecus accedit: quia id ad
labſtantiam obligationis non eſt neceſſarium. Variis au- tem modis id contingit: aliquando enim adiicitur cau- ſæ differendæ ſolutionis. leg. obligationum fere. 43. quod in fauorem promiſſoris fit, vnde ante diem peti non poteſt. leg. cedere diem. infra de verb. ſignif.& l. qui hoc anno. infra de verbor. oblig. Diuerſum autem eſt in vltimis voluntatibus: quia ab initio anni petere poteſt. l. 1. C. quando dies leg. ced. Plenius enim interpretamur defunctorum voluntates. l. in teſtamentis. de reg. iur. Cum autem dies adſcribitur cauſa differendæ ſolutionis, ex die ſolutionis mora committitur etiam ſine interpellatione. l. magnam. C. de contrah.& com- mit. ſtip. Exbono tamen& æquo conceſſum eſt, vt ante li- tis conteſtationem purgari poſſit. l. ſi ſeruum.§. ſequitur. l. ſi inſulam. infra de verb. oblig. Si tamen adiecta cum die pœna ſit, vt ſi eo die non ſoluerit, pœnæ nomine det aliquid, non admittetur hæc purgatio. leg. traiectitiæ. hoc titulo. niſi per eum non ſteterit quin ſolueret, vt quia pecuniam ob- tulit, vt ibi dicitur. Aliquando etiam adiicitur dies demon- ſtrationis cauſa, vroſtendatur præſens tempus, vt in l. liber homo.§. decem. infra de verbor. oblig. Tertio& dies adiici- tur multiplicandæ obligationis gratia.l. ſi Stichum.§. appel- latio. infra de verbor. oblig. cum in ſingulos annos ſtipula- mur. Quarto adiicitur quoque dies cauſa finiendæ obliga- tionis. l. obligationum fere. hic. Et licet poſt diem illum non kiniatur obligatio, id eſt, toliatur: quod patet, quia etiam à laſtiniano hic modus tollendæ obligationis non recenſe- tur ſub tit.quib. mod. tol. oblig. Inſti.tamen ex æquitate in-
priuata epiſtola nullam
Franc. Duareni(omment. b
troductum eſt, vt poſt tempus finitæ obligationis, is quĩ pe- tit ex obligatione, vel pacti conuenti, vel doli exceptione ſummoueri poſſit. Secundo conditio obligationis extrinſe- cus accedit: lub conditione namque interdum contrahitur obligatio, quæ conditio effectum obligationis ſuſpendit in e- uentum conditionis: adeo vt ante conditionem obligatio in- efficax ſit. Huius conditionis mentio eſt in d. l. obligationum fere.vbĩi notandum eſt, conditionem eam tantum efficacem eſſe, quæ in conſtituenda obligatione inſeritur, non quæ poſt perfectam obligationem ponitur-nam ea locum exceptionis tantum doli mali aut pacti conuenti obtinet, vt ibi dicitur. Tertio accedit modus, cum ſtipulamur decem aut hominem: nam alterius ſolutio ſolam obligationem perimit, nec alte- rum peti poteſt. d.l. obligationum fere. hic. Differt autemà ſuperioribus, quia nec conditio, nec dies requiritur, ſed certus modus. Modus autem varie accipi ſolet, ſed hic ſpecialiter ſumitur à Paulo. De hac porro alternatiua dicemus inl. ſi Sti- chum. de verb. oblig. Quarto obligationi accedit extrinſecus
acceſfio,& hæc quidem aut rei accedit, aut perſonæ, inquit
Paulus in d. l. obligationum fere. de hac dicemus in leg. eum qui.& l. vlt. infra de verbor. oblig. Ex iis quæ ſupra de condi- tione dicta ſunt naſcitur quæſtio, Ita ſtipulatus ſum, ſi fun- dum non dederis, decem dare ſpondes? quid iuris?& Paulus ait in d. l.obligationum fere. decem ſola eſſe in ſtipulatione.
Ait tamen liberum eſſe promiſſori fundum dare, vt liberetur.
Quæritur quid in hac ſpecie, ſi nauem fieri ſtipulatus ſim,& ſi non feceris, centum? Reſpondet Paulus ibidem duplicem eſſe ſtipulationem, puram vnam, alteram conditionalem: v- nam quæ factum contineat, alteram quæ quantitatem. Sed maxima controuerſia eſt, vtrum hæc conditionalis& princi-
fals ſtipulatio, principalem ranquam per nouationemtol-
at. Et exiſtimo non tollere. l. obligationum fere§ fi.l.ita ſti- pulatus. infra de verb. oblig. Solus hic locus adducitur aduer- ſus noſtram ſententiam, ſed quod hic dicitur, de obligatio- ne facti accipiendum eſt. Præterea hic Paulus non affirmat nouationem eſſe, ſed ait quaſi nouationem videri. Plura di- cemus in dictal. ita ſtipulatus. Quinto præterea locus adiici obligationibus ſolet, cum ſtipulamur aliquid certo loco dari, qui locus contractus dicitur in l. contraxiſſe. hoc tit. nam contraxiſſe videmur eo loco, vbi quis ſe ſoluturum obligauit. Similis eſt locus in l. 3. de bon. auct. iud. poſſid. l. hæresab- ſens.. I.ſupra de iudic. b
CA v. V.
De perſoönis inter quas obligatio contrahitur.
E furioſo in primis quæritur:& dicitur hic in leg.i in ff. L parioſum neque obligari neque alterum ſibi obliga- re: denique ſiue ſtipuletur, ſiue promittat, nihil agere ma- nifeſtum eſt, inquit Caius: nec mirum, cum furioſi nulla voluntas ſit.J. furioſi. infra de reg. iur. At in obligatione vo- luntas& iudicium contrahentium requiritur. Cæterum ſi obligatio ſit, quæ conſenſu non egeat, non minus ad furio- ſum, quam ad alium quemuis pertinebit. I. ſi à furioſo. velu- ti in actionibus quæ ex re veniunt, vt dicitur in leg. furioſus. De muto& ſurdo item quæritur:& hic diſtinctione opus eſt. Nam obligationes quæ verbis contrahuntur, in mutum
& ſurdum non cadunt: nam& inuicem loqui& exaudiri
debent. l.i. mutum. Surdum non eum intelligimus, quitar- dius exaudit, ſed qui omnino non exaudit, vt ibidem. Qui natura mutus eſt, ſurdus quaque eſſe creditur. l. diſcretis. e. de teſtam. Sunt alia genera obſigationum, quæ ſolo conſen-
fucontrahuntur, vt emptio, venditio, locatio,&c. In iis, quo-
niam ſermone opus non eſt, ſed ſolo conſeniu, mutus& ſurdus interuenire poteſt: quia poteſt intelligere& conſen- tire. l. in quibuſcunque. 47. hoctit. Depupillo quæritur,& ſane furioſo proximus videtur, vt qui nondum iatelligat quid agatur. Benignius tamen receptum eſt, vt qui fari poſ- ſir, id eſt, infans non ſit,& ſtipulari& promittere recte poſ⸗ ſit. l.i. in fn. Quod ait, promittere poſſe, non aliter intelli- gendum eſt, quam cum tutoris auctoritate: nam ſineuto- ris auctoritate non obligatur iure ciuili.l. obligari. 42. Quod ſi obligatio ſit quæ ex re veniat, obligabitur etiam ſine tu- toris auctoritate. l. furioſias& pupillus. 45. Alia qua ſtio eſt
1 de ſer-
ſiboteſpodcetit
Jvontautem certimod
deſrdit inqult lalu nqvt mod unds
n aipanmloͤba ub, cowwmemofannul, 9* ii, gubasmotbtol W
rnniliond uenidiain TurNontamedpecdo uliain. preteica loltn iquum dſt pecka on. K ui diquocontrfactio ljunruramen quxcami an eyach Tertio nob malilttm qub. mod io. aixrionisnallam trani Shelu den Mno, anobatlone an — aou Srpe enm 1. c.
uühsait nlleoetum, andedoua E/o rul eaiitz onn⸗dent

a ber tjatnd
Daulubtd V tamcondünn, Iqux qun conctinätni am pernobune toonpmferſt
clocusattin
dic dicinr ihic Dauluurc tionemiitei ato hratcealui mar alquten coatrauſe bra Sſe ſourunndg iud.polin
V. tti antlin
cdeirüitt e alernn 1
2. eß wminut, ulipe
In Tit. Deobligat.&& action. b 777
deſeruo,& hic quoque diſtinguenda ſunt genera obliga-
tionis. Sane ex contractibus nou obligatur. leg. obligari. 2 4. intellige in ſis quæ ſunt iuris ciuilis. Nam quodattinet ad ius ciuile, ſerui pro nullis habentut. leg. quod atiinet. infca de regul. iur. At naturaliter obligantur& obligant. leg. ſerui. 15. Ex maleficio vero obligantur ex delictis,& ſi manumittan- tur, adhuc remanent obligati. Quid ergo ſi domini iuſſu maleficium commiſiſſe dicatur? Hæc quæſtio dilucide tra- atur in leg. ſeruus. 20.& in grauioribus delictis hoc ſane non excuſatur: in iis veroa oihu facinus abeſt, factus liber non amplius tenetur,& eiignoſcitur. dictal. ſeruus.& J. ad ea. infrà, de regul. iur. Poſtrema eſt quæ ſtio de filiofamil.& certum eſt, ex omnibus cauſis tanquam patremfam. obliga- ri,& cum eo tanquam Darreka i dg el. leg quis.de pecul. Excipiuntur tamen quidam caſus ex mutuo, propter Macedon. ſenatuſconſul. ſed eos nunc enumerare noſtri inſtituti non eſt.
SI Quomodo tollatur obligatio.
Hꝰ** loco reſpondet tit. Inſtitut. quib. mod. toll oblig: Sunt autem certi modi quibus quod deberi cœpit, de- beri deſinit, inquit Paulus in l. obligationum fere. Certi namque modi iure ciuili ad tollendas obligationes inuenti ſunt, qui partim ſub hoc titulo, partim ſub dicto titulo Inſti- tut. commemorantur. Primus modas eſt ſolutionis.§. 1. In-
ſtitutis, quibus modis tollitur obl gatioo Secundus modus
eſt, acceprilationis, quæ nihil aliud eſt, quam un aginaria quæ- dam ſolutio. Non tamen pacto conuęento obligatio tollitur,
vt ait luſtin. in§. præterca. luſtitut. de excepruio. Cæterum
quia iniquum eſt pacta non cuſtodiri, datur exceptio pacti conuenti, cià quo contra pactionem petitur, j. ſi vnus. de pa- ctis. Excipiuntur tamen quæ dam exceptiones, de qu busin. legitimam. de pact:s. Tertio nouatione coll g tur obiigatio. §. præterea. Iaſtitut. quib. mod. tolli. oblig. Eſt autem nouatio
prioris obligationis in aliam tranſmiſſio, vt prior perimatur,
g noua conſtituatur. l. iinfra de nouat. Porro iurs in Pande- ctis relato, in nouatione ſpectatur magis quod ⸗ctum eſt,
quam quod dictum eſt, vt cognoſcatur an nouatiò ſecuta ſit;
1.2. infra de nouat. Sæpe enim I. C. nouarionem ex eononel-
ſe arguunt, quod actum non eſt, vt in l. ⁰. 7.& l. 8.§. idem. de
nouat.& l. ſris cui. d. tit. Ideo etiam prodita eſt luſtiniani con- ſtitutis in tit. C. de nouat. Ergo vult nouationem nullam fa- ctam intelligi, niſi id à contrahentibus exprimatur: hincpo- teſt colligi ex lege, Lucio. 28. hic. vbi nouatio non præſumi- tur, quia actum non eſt, nec vni per alteram renuntiaſſè vide- tur. Præterea& quarto obligatio tollitur quoties ſpeciem quæ mihi ex lucratiua cauſa debetur, exalia cauſa etiam lu- cratiua conſecurus ſum. Puta tenebaris mihi donare Sti- chum, eum ab alio ex legato adeptus ſum; ve dicitur in leg. o- mnes debitores. cum ſeq. hue pettinet quod dicitut iu§. ſi res. lnſtit. de legat. Duas lucratiuas cauſas in eundem homi- nem,& eandem rem concurrere non poſſe. Quinto obliga- tio tollitur amiſſione ciuitatis, aut deportatione, I. ſi debitori. infra de fid iuſſor. nam contra eum qui deportatur; tota obli- gario tollitur. Hinc quæritur in leg. leruus. 19. hic. Quid ſi is qui deporratus faerat,& ita ſeruns pœnæ effectus etat, poſt- ea indulgentia principis liberatus ſit, an adhuc priſtinam ob- ligarionem reaſſamere videatur? Et Scæuola reſpondit, non redite ad priorem obligationem. In perpetuum ſublata obli⸗- Stio nou reſtitui poteſt. Paulus in leg. quid res.§. aream. in- fes de ſoluti onibus,& ideo ſi ſeruum alienum promiſi, atque i poſtea manumiſlus ſit, licet poſtea aliquo caſu ſeruus ite- rum efſiciatur, nihilominus hberatus ſum, quia ſeruus effe- ctus alius videtur, vt ibi dicitur. Cæterum ſi à principe ple- nam indalgentiam meruir,& ius recuperandi bona quoque woutkendns Eſd,öe ſ ea relinquere maluerit, prioribus obliga⸗ quibus ante ſententiam ſubiectus fuerat; liberari
n 3 Ts an Kemtam illd 33 Iteraclh D9 Poterit, leg. à. infra de ſentent, paſſis. Sexto, obligatio
cxrin guitur interitu ſpeciei debitæ, leg. io. quibus ſi ante mo- 8 tugelſtſ. Is per eum ſtetiſſe non videtut quo minus re,obligationon periau mmilla ſt quominus praſta- das.obiſo kte ndn berimitur.l. ſ ex legati cauſa. infra de ver- nz tem tantequamin moram incideret, facto ſug a-
liusfamil.; 8. leg. ſi
liquo poſſidere deſi ait.l.quodte. ſupra ſitertum petar. Hine quæſtio naſcitur. Certum eſt nobis obligationem per ſer- uum acquiri. Inſtit. per quas perſon. nobis acqui. quid ergo
ſi ſeruus cuius nomine actio mihi comperit; poſtea manu-
miſſus aut alie natus, vel mortuus fuerit? Er dicendum eſt, eaſ- dem obligationes durare, d.l. quæcunque. Quod autem dixi- mus de interiturei ſupra, intelligendum eſt de interitu rei, quæ in ſtipula m 4 aliquo tempore finiatur obligatio. Er Paulo placer, ad tem- pus obligationem conſt tui non poſſe. Ergo nec tem pore fi- nietur, l. obligationum fere.§. placet. hoc tit. Ex xæquo ta- men& bono introductum eſt. vt ſupra diximus, vt is qui poſt
tempus petit, doli mali vel pacti exceptione ſubmoueri poſ-
ſit, d.§. placet. Sed hie dixerit aliquis, hæc oinnino aduerſari iis quæ de temporariis actianibus paſſim in iure dicuntur: veluti ſub tit.de diuerſ.& temporalibus prælcriptionibus. Et quidem verum eſt, ſi ius merum ſpectemus, tempore obliga- rionem omnino non finiri:ſedtamen ex bono& æquo ei da⸗ tur exceplio, vt dicitut in§. præterea. Inſtitut. deexcept. Quxti ſolet de iureiurando, irem de ſenten tia, an obligatio- nem extinguant:& certum neutrum ref rri inter mados rol- lendæ obligationis; ideoque recenſentur àluſtiniano inter exceptiones ſub tit. de excepi. Qui locus nos admonet, eum qui iurauit, aus qui ſententia lata abſolutus eſt„quamuis na- tura obligatus maneat, vt ait Paulus in leg. Iulianus. de con- dict. inde b. exceptione tamen actorem ſubmouere poſſe ab
intentione ſua. Quod di imus iureiurando nõntolli obliga-
tionem, aduerſari viderur l. Stichum§. naturalis. in fra de ſo- lut. Sed I. C. ibi loquitur de narurali obligatione, quæ etiam pacto tolli poteſt, vt ibi dicitur. N hil autem aliud videtur iuſ- jurandum, quam pactum quoddam. Cæterum nos de obli. gatione ciuili loquimur, quæ pacto tolli non poteſt, vt dixi- mus er§. præterca. Inſt t. de exceptio. multo minus iure- EaAr VI.
Deacꝰionibus„quæ eit ſecunda pars huiustit.
IEat obligationum effectum veniendum eſt„quæ eſt a- dio, quæ ab agendo dicitur, vt admonuimus in tit. de pact. exſententia Theop. Porro nihilaliud eſt actio, quam ius quod ſibi debeatur iudicio perſequendi; vt ait Cellus in I nihilaliud. hic. quæ definitio conuenit ei quam tradit Iu-
ſtinian. Inſtit. de actio: Eſt autem actionis nomen ſpeciale&
„
Fastaleil vecunis verbum.§. actionis verbo. infra de verb. ſignif. Actionis verbo generali comprehenditur& omnis perſecutio in rem etiam extraordinaria. ltem continerur in perſonam vtilis; præiudicium, directa, vt dicicur; nd.leg. pe-
cuniæ.§. actionis& leg. actionis verbo. 35. hic. Extraordi-
naria perſecurio dicitur, cum magiſtrarus ſolemnein iudi- ciorum dandorum ritum non ſeruat. Huius extraordin ariæ cognitionis exempla multa ſunt ſub tit. de var.& extraord. cognit.& extraordinariæ cogn tioues fideicom miſſorum dicuntur apud Vlpian: tit. de fideicommiſ.lIuſtit. Compre- hendit& actionem in rem quam petitionem appellamus, d. leg. peeuniæ. S. actionis. vnde petitorium iudicium dicitur. in l. qui petitorio. de rei vindic. Etin ſumma quam late pa- reat hoc verbum actionis dicitur hic in leg. actionis. Directa actio aliquando opponitar contrariæ actioni; vt cum dlci- mus; conttaria actio turelæ; com modati: aliquando vtili et- iam opponitut. Directa autem actio dicitur quæ ex directo iure,& lege ipſa qua comparatus eſt contractus, ex quo agi- tur, datur, vnde facile cognitu eſt, cur in leg. in commodato. §. i. ſuprà commod. hæcactio principalis dicatur. Contraria actio eſt quæ datur ei, puta quirem commodatam accepit,& in ea fotte expenſas fecit, contra commodatarium: Hic quæ- ri poteſt; cur in emptione, vendirione, locaro& conducto, contraria actio non reperiatur. Ratio eſt facillima, quia in- ter emptorem, venditorem; locarorem& conductorem vtrinque actio eſt principalis. Nam non magis obligatur venditor ad rem tradendam, quam emptor ad pretiuis ſol- uendum,& econtra. Vrilis actio eſt, quæ ex lege ipſa, ſed ex interpretatione ſuppletur, propter vtilitatem aliquam, vt eleganter diſſerit Pompon. in leg. o uia actionum. ſup. de præ-
ſcrip. vetb. vulgo dici ſolet, ex verbis legis diroctam actions
8
———
tionem deducta eſt. Quæſtio autem eſt, an
——— —
—— —— ———
———
1 5 1
* 1*
₰

7²*⁸
dari, ex ſententia vero& mentevtilem, quod ſi ſimpliciter, intelligatur, falſum eſſe exiſtimo. Nam ex mente legis quan- doque datur directa. Exemplum eſt in interdicto vti poſſi- detis. Er huc pertinet quod dicitur in l. non dubium. Cod. de leg. ſed quoties non eſt certa legis ſententia, ſuader autem vtilitas, datur actio quæ vtilis dicitur. Sequitur in ea.l. actio- nes. hic. Præiudicium, de quo plenius dicemus fub tit. delib. agnoſ ſed tamen ex hoc loco notandum eſt, Præiudicium VIpiano dici actionem, quam luſtinianus præiudicialem actionem vocat.. præiudicialis. Inſtitu. de actio. Porro his actionibus præiudicialibus, ſolet fere quær de ſtatu homi- num: puta, an aliquis liber ſit an ſeruus. Exemplum eſt in. 1. ſupra de rei vindic. Non poteſt quis per re vindicationem lberum hominem petere, ſed petet ait luriſcon. præiudiciis, aut interdictis, aut cognitione prætoria. Pr æiudicium autem ſiue actio præiudicialis eſt, quæ præcedit alia iudicia; quibus agimus, ad aliquid vel dandum, velfaciendum. Exhis facilè intelligipoteſt definitio I heop.tradita in d.§. Præiudicialis Præiudicium eſt, inquit, zume m iv nvreiv Aoyns suS; jdeſt, formula ex ſola intentione conſtans. Et huc perti- net quod ait Vlp. in l. vlt. ſi liber ingen. eſſe dica. Quoties de aliquo quæritur an ſit libertus, etiam nulla cauſa interue- niente, præiudicium reddi, vel cum quæritur, cuius ſit liber- tus. Hoc autem actionis verbum tam late patet,vt etiam ſti- pulationes prætorias contineat: quiaactionum vicem ob- tinent. d.).actionis. Sunt autem Prætoriæ ſtipulationes, quæ interponuntur auctoritate Prætoris, quæ à mero Prætoris officio proſiciſcuntur, vt damniin fecti. Iudiciales ſtipula- tiones his opponuntur, quæ ex mero iudicis officio profici- ſcuntur. tit. de præto. ſtip. Plura de iis dicemus l. 5. infra de verb. obli. Interdicta quoque actionis verbo continentur, vt ait VIp. in d.l.actionis. Sunt autem interdicta, iudicia poſſeſ- ſoria. Inſtit. de interdict. Potiſſimum autem comparata ſunt ad compeſcendam eorum audaciam, qui poſſeſſotes ſua poſ ſeſſione deiiciunt, reiectis ciuilibus& legitimis actionibus. Sed vt vnde ſumus digreſſi reuertamur. Primus effectus ob- ligationis eſt actio, quæ nobis datur in obligatione: nam alioquin inutilis eſſet obligatio. Sed circa hunc locum ori- tur quæſtio, quæ tanti momenti apud Paulum habita eſt, vt De con- de ea ſingulatem librum ſcribendum exiſtimarit, vt appa- See 2 ret ex inſcriptione l. qui ſeruum. 3 5. De concurſu ſcilicet a- Ten e ctionum quæritur, namque ſi ex eadem obligatione plures & quado actiones naſcantur, an liceat omnibus experiri. Sedin hac daalia quæſtione diſtinctione opus eſt: plerumque enim accidit, tollatur. vt omnes hæ actiones rei perſecutoriæ ſint. quo caſu maxi- ma dubitatio non eſt, cum vnaaliam tollat: electiotamen eſtf⸗mper apud debitorem. Exemplum clarum eſt in hacl. aui ſeruum. Contingir etiam aliquando, vt vna ſit pœnalis, Jter⸗ perſecutoria: hocque calu vna per aliam non tolli- tur:veluti ſi mihi furro rem ſubtraxeris. Habeo conditio- nem, vtrem petam: furti etiam actionem habeo, qua pœ- nam perlequat. leg. ſi pro furto. S. 1. de cond. furti. Euenit et- iam aliquando, vt omnes actiones pœnales ſinr: tuncque di- ſtinguendum eſſe exiſtimo. Nam ſi plura ſint delicta, licebit omnibus actionibus etiam pœnalibus experiri: nunquam e- nim plura delicta concurrentia faciunt, vt vllius impunitas detur; vt ait Vlp.in l.numquam. ſupra de priua. delict. Quiigi- tur hominem ſurripuit,& occidit: quia ſurripuit, furti: quia occidit, Aquilia tenetur. Sed videamus, an ex vno delicto plares proficiſcantur actiones, quæ propter varietatem iuris difficilis eſt quæſtio. Nam Paulus ait, Siex vna obligatione plures naſcantur actiones, vna tantum non omnibus vten- dum eſſe.l.plura. ĩ½. Contrà vero Hermogenianus in l.cum ex vno. hic, ait, Cum ex vno delicto plures actiones naſcun- tur, omnibus experiri permitti, poſt magnas varietates ob- tinuiſſe. Vnde tentare poſſumus hac lege ſuperiorem cor- tectam eſſe. Sed alia ratione conciliandæ ſunt: ideoque di- cendum eſt, cum agimus vnaactione, altera etiam poſſe nos experiri ad id quod pluris intereſt, vt quod in ea pluris eſt. conlequamur. Exempli gratia, Seruum meum iniurioſe ver- beraſti:teneris mihi& lege Aquilia,& iniuriarum actione. Egi actione legis Aquiliæ quæ dupluùm continebat: altera cõ- tinet quadrupulum, an agere hac quoque poſſim quæritur. Et certum eſt me adhuc duplum petiturum, vt compenſem
quod priori deeſt,& quod amplius in ea eſt conſequar: quod riſgentium.§. pactorum. de pactis. Hinc apparet quam per-
Franc. Duareni Comment.
rationabilius viſum eſt Paulo; qui hanc diſtinctionem tra- dit in d.. qui ſeruum. ad prin. d. l. qui ſeruum. hic. Hæc lexin ſine duplicem habet lectionem. Quidam legunt: ſcd verius eſt non remanere, quæ lectio textui maxime conuenit. Aliile- gunt, verius eſt remanere, reiecta negatiua, quæ lectio tolera-
bilis eſt,& confirmatur l. vnde quæritur. ſupra commod. ad
fi. gitur verum erit quod ait Hermogenianus in d. l. cum ex vno:poſſe nos omnibus experiri, cum hac ſcilicet diſtinctio- ne Pauli in d. l. qui ſeruum. vt agatur ad id quod amplius in alia eſt. Etita verificabitur etiam Modeſtini dictum in d. leg. plura non poſſe nos omnibus vti, ſcilicet adtotum conlſe- quendum& ſimul. quod autem vna cæteras conſumat, num- quam euenit: quod VIp. not. in l. pen. hic.& quod imo con- currant pœnales actiones ſimul. Exemplum clarum eſt in
Inſtit. ſi quadr. paupe. feciſ. õ.vlt.
C r. VIII. De diuiſione actionum.
Der& ſumma actionum diuiſio traditur in l. actionum 4% z²
var - e nan
Azctio tgoin arir ede ass
rnilt 4 ltin
Aernipoterunt lueun fetthoc in vniuetlum
genera. 24.& in§. 1 Inſti. de action. Actiones autem in /em aa. aauſ hoc facile cogultu
rem ſunt, aut in perſonam. In remactio eſt, inquit ibi VIpi. per quam rem noſtram quæ ab alio poſſidetur perimus,& ſemper aduerſus eum qui rem poſſidet. quod intelligen. dum eſt, etiam qui nullo iure nobis eſt obligatus: ſufficit e- nim ipſum poſſidere, vt dicitur in d.§.-. Vnde ſimulatque deſinit quis poſſidere, delinit etiam in eum actio, niſi dolo malo fecerir, quo minus poſſidere. l. ſin autem. de rei vin- dic.quod in actione in perſonam dicendum non eſt. Nam ſi mihi Stichum promiſeris,& cum poſtea manumiſeris, Sti- chi nihilominus perſona ſemper obligata manet. Vnde à Papirio Iuſto ſcriptum eſt inl. Imperatores. ſupra de public. In actionibus in rem res ipſas conueniri non perlonam. A- ctio in rem ſemper datur domino aduerſus eum qui poffi- det. De dominio multa eſt dubitatio,& ſæpe quæritur quo
iure ſit dominus.l. in rem. 24. de rei vindicat. ſimile eſtin. in
ſpeciali. de rei vind. Dominium autem hic late accipimus, vr etiam quaſi dominium comprehendamus: veluti ſuper- ficiarium, cui etiam hæc actio competit. l.1.§. qui autem, ſu- pra de ſuperfi. l. ſuperficiario. 74. de rei vind. Comprehen- dit etiam emphyteutam,& eum qui emit à non domino, cui datur actio publiciana.§. namque. Inſtit. de action.& to- to tit. de pub.actio. Idem de ſeruitutibus dicitur tototit.de ſeruit: vrba. prædio. Similis huicactioni eſt actio Seruiana, quaſi Seruiana, hypothecaria, de quibus§. item Seruiana. In- ſtit.de actio. Poſſeſſionem hic quoque accipimus pro qua- cunque detentione. l. officium ſupra de rei vindic.& ita intel- ligenda eſt l.vnica. de alien. iudi. mut. cauſa fact.
Hactenus de actionibus in rem. Sequitur de actionibus in perſonam. In perſonam actio eſt, inquit VIp. in d. l. actio- num. quacum eo agimus qui obligatus eſt nobis ad aliquid faciendum vel dandum. Et ſemper aduerſus eundem lo- cum habet. Datur enim in perſonam, noninrem. Exem- plum eſt inl. eum cui. C. eo. aliudin l. vlt. de contrah. empt. Actio in rem ſemper ſequitur poſſeſſorem: actio vero in
perſonam ſempert ſequitur perſonam obligatam,& ei in- heret, nec intereſt vtrum poſſideat nec ne. Hoc tamen cum
aliqua exceptione accipiendum eſt. Exemplum vnum eſt in noxalibus actionibus. Noxales actiones ſunt, quæ er maleliciis ſeruorum proficiſcuntur, quibus domino conuen- to, is cogitur aut litis æſtimationem ſufferre, aut ſeruum no- xæ dedere. Hæcactio quamuis perſonalis eſt(namque ex ma- leficio oritur poſſeſſorem tamen ſequitur.§. omnis autem. Inſtit. de noxalib. actio.
Aliud exemplum eſt in leg. actiones. ſupra ad exhib.& ta- men in eadem lege dicitur eam dari aduerſus eum, qui na- turaliter aut ciuiliter poſſidet. Aliud exemplum eſt in qui- buſdam interdictis, quæ quamuis perſonalia ſint„dantur tamen aduerſus poſſeſſorem, vt videre eſt ex leg. ſemper.& 1. competit. quod vi aut clam. Aliud exemplum eſt in qui- buſdam actionibus quæ à Prætore conceptæ ſunt magis in rem quam in perſonam: veluti actio quod metus cauſa. Hanc autem perſonalem eſſe, ex eo ſuadetur, quod ex ma- leficio oritur: de qua re conſulenda ſunt quæ ſcripſi leg. iu-
peram
Uhidactionem ellepte ſolao, Actionem dado,
ialles acionesdune han lcqurdhiin! irigemnum nolueſt, iletpnmunt
ricdckiooeretoni kcnl. ninlclitedeacten ht abos. Seguttdläciul ntyetue, quxdum tenpo .l 4. Jbidocet uſtnis nqim tempus fule ptxl mtiones dicebantut. C m coaſtirionidus tem maorum ſempet umcnt mnxerunt, ad differeni guili. de xdil cdich. nii od de iniut, ucp i ldant Pretotes na unnam adiicere& tunc einaanorie luntactioncs Rhusdl, 34. hi verhis
dh delt, yt cum agj hnges wc aukti K Nüüä
andaacii dicarar

H = Eæ
xendum un
eralores Hnt nenitinonenn adberluen
zurem dielr 8 hendimu; ſtin petitiſ gim de reiride Gan qui emtämnie ve loſinceah tutidüium ciowickiſe iboszäedöeis Loquexcrpinän, dü tnüuln
n.cauſt.
m Seguimti lugmüſhtl
peram vulgo actones diuidant; in rem, in perſonam, in rem ſeriptas: quæ melius& commodius diuidi poſſunt hoc mo- do, Actiones quædam in rem, duædam in petſonam. Rurſus actionum perſonalium quædam in rem concipiuntur, id eſt, quædam exequuntur perſonam contra quam dantur, quædam non exequuntur: quo fit vr cõtra poſſe ſlorem deu- tur. Sequitur alia diuiſio actionum. Quædam enim ſunt ci- uiles, quædam honorariæ. vt in d. l. actionum. 2 4.in fin. Si- milis eſt diuiſio actionum, quæ traditur à luſtin. Inſtitut. de oblig. Ciuiles actiones ſunt quæ aut legibus conſtitutæ ſunt, aut certo iure. Prætoriæ ſeu honorariæ ſunt, quas prætor ex ſua iuriſdictionè conſtituit, quæ honorariæ dicuntur à iure honorario, de quo in l. ius autem. de iuſtitia& iure.§. præ-
torum. Inſtitut. de iur. natur. gent.& ciui. Sub iis honorariis
continentur etiam aliorum magiſtratuum ackiones: puta ædilitiæ, vt in l. ſ. de verbor. oblig. Non tantum enim præ- teres edicta proponebant, ſed etiam£diles& alii magiſtra- tùs, vt colligitur ex l.⁊. de orig. iur: Quxret aliquis, quomo- do diſcerni poterunt brætoriæ actiones à ciuilibus: Sane dif- ficile eſt hoc in vniuerlum definiri, ſed ex interpretatione Iuriſconſ. hoc facile cognitu erit: non tamen arugendum erit ob id actionem eſſe prætoriam; quod prætor dicat in e- dicto ſuo, Actionem dabo,&c. Solebat enim& legitimas & ciuiles actiones dare. Porro quomodo dari ſolitæ eſſent, vide quæ dixi in l. iuriſgentium. ſupra de pact. Cum actio prætoria eſt, id exprimunt luriſconſ. puta hoc modo, Hoc ex iuriſdictione prætoria venit.& huiuſmodi verbis vtitur Iuſtin. in§. ſed iſtæ. de act. in Inſtitut.& tit. de perpe.& temp. actionibus. Sequitur alia diuiſio actionum, quod quædam ſunt perpetuæ, quædam temporales. de hac diuiſione extat
tit. Inſtit. lib. 4. vbi docet luſtinianus quibuſdam actionibus
nullum olim tempus fuiſſe præſcriprum. vnde metito per-
petuæ actiones dicebantur. Quamuis autem poſtea impe-
ratorum conſtitutionibus tempus præſtitum fuerit 36. vel 40. annorumt ſemper tamen nomen perpetuarum actio- num retinuerunt, ad differentiam aliarum, vt eſt redhibi-
toria, de qua in l. 1. de ædil. edict.& iniuriarum, de qua in l. ſi
non conuitii. Cod. de iniur. Huc pertinet l. in honorariis. 34: hoctit. Solebant Prætores in ſuis edictis, ſe daturos actio- nem intra annum, adiicere:& tunc cum pœnalis erat: Cum vero rei perſecutoriæ ſunt actiones, nullum tem pus adiicitur,
vt docet Paulus d. l. 34. Ris verbis⸗lllæ autem rei perſecutio-
nem continent, quibus perſequimur id quod ex patrimo- nio nobis abeſt. vt cum agimus cum bonorum poſſeſſore debitoris noſtri.& Publiciana quoque in earum numero eſt,& reſciſſoria, quæ& ipſa intra annum ſinitur, quia con- tra ciuile ius datur. huius actionis mentio eſt in§. calus eſt. Inſtit. de actio. Hinc quæſtio naſcitur, An ſufficiat eius tem- poris poſtremum diem cœptum eſſe, an oporteat eſſe fini- tum, vt extincta actio dicatur. Et Paulus ait in omnib. tem- poralibus actionibus, niſi nouiſſimus totus dies complea- tut, non finiri obligationem, I. in omnibus. ſupra. Sed vide- tur aduerſari l. pen. de diuerſ.& temp. actio. vbi in vſucapi- enda aliqua re ita ſeruatur, vt etiam ſi minimo momento nouiſſimi diei poſſeſſa ſit res, nihilominus repleatur vuca- pio, nec totus dies exigitur ad explendum tempus conſti-
tutum. Idem dicitur in l.in vſacapionibus. de vſucap. leg. 3.
Lminor. de mino. l. 1. de manumiſ. l. cum autem. de verbor. ſignif.l. qua ætate. ſupra de teſtam. Ergo ibi ſufficit diem cœ Ptum eſſe, hic autem oportet eſſe completum. Animaduer- teadum eſt, veteres Legislatores varie interpretatos fuiſſe annum, prout vel vtilitas, vel æquitas; vel fauor exigebat. id
. docest vniuerſa ſupradicta exempla,ſi conſiderentur. Cum
de viucapione loquuntur, aiunt ſufficere diem vltimum an- ni cœptum fuiſſe:id fauor, vtilitas& æquitas exigit. Vſuca- bio enim propter titulum& bonam fidem fauorabilis eſt: de præſcriptione autem de qua hic loquimur, id dici non Poteſt: nam nulla hic bona fides, ſed tantum negligentiæ mex contulitur. Quodautem dicitur in l. qua ætate. ſupra de teſtam. ſuflicere diem vltimum decimiquarti anni, quo teſtati Permittitur, cœptum eſſe ‚ fauor poſtulat, vt plenius ius interpretemur. ldem reſponderi poteſt cæteris omni- bus in locis ſupra dictis. uius rei maximum argumentum
sſtin l.§. minor em. de minorib. vbi Vlp. interpretatur edi.
In Tit. De bligat. eg'ackion.
4 3*„ 1 8.„ 2 7. tum quod cum minore,&c. de momento ad mome
ntum,
de qua res nobis idem faciendi exemplum præbet: nempe
quia id ibi fauor pupilli exigit. Sequens diuiſio eſt, actionum quædam ſunt famoſæ, quæ ſcilicet io kamiam irrogant: quædam ſunr quæ infamiam non itrogant hæc diuiſio colligitur ex§. vl. Inſtit. de pœna teme. litig. Harum autem actionum quæ infamiam irrogant, mentio eſt in l. 1. de his qui notan. infa.& in dicto g. vlr. Ad hanc diuiſionem pertinet l. ceſſat. hic. Prætor in edicto ſuo e his qui notan. infam. in leg. 1. ait furti damnatum infamia notari. Dubitari poteſt ꝗ omodo intelligenda ſint hæc ver- ba. Variis enim rationibus poteſt ex furto agi condictione
furtina& actions furti: vna eſt in duplum, ⸗
drupulum. Quni damnatur actione furti infamis eſt:cæ te- rum in condictione ceſſat infamia, vt dicitur in dicta leg. ceſ- ſat. quamuis ex famoſis cauſis pendeat,& ita intelligi debet edictum de ea actione.. 4 Sequens diuiſis actionum eſt, quod ad hæredem quædam tranſeun t, quædam non tranſeunt. Ad hunclocum pettinet tit. de perpet.& tempo. actio.& tractatur quæſtio in J. 14. bic. Qudam petebat aliquid ab hærede: ſummotus eſt exceptio- ne illa, quæ fiebat in hancformulam ac ſi non in ea cauſa ta- bulæ teſtamenti ſint, vr contra eas emancipato bonorum poſſeſſio dari poſſit. Quæritur ſi emancipatus non petierit, & tranſierit tempus actionis, an ſupradictus aduerſus hære- dem reſtitui debeat:Et reſpondetur debere: quia non videba- tur quodammodo hæres debitor eſſe, quamdiu non erar cer- tus hæres. Nota ibi formulam exceptionis quæ fiebat ſub conditione. Vnde merito alibi exceptiones conditiones di- cuntur. Quæritur quæ ſint actiones quæ ad hæredes cranſ- eant. Et diſtinguendæ ſunt obligationes& actioncs. Quæ- dam ex contractu oriuntur,&iſtæ ad hæredem tramſcunt.] ex depoſiti. 1i.lex contractibus. 48. Necrefert, elctum interueniat, nech c,vt dicitur in d. leg. ex contra cum tutor in tutela gerenda dolo fecerit depoſitum eſt. Similis locus eſt.ſ homik Cæteruin nobis negotium facit§. aliqu pet.& tempo. Aliquandoſ inquit) etia contra hæredem non comperit, veluti
verſatus ſit. Et Theophil. exempium: ſito. Huius loci interpretatio ſumend: §. datur. depoſ.quamquam enim, cti non ſôlemus teneri, niſ proe tamen hic dolus ex contractu.
t Juallinterat, rut um dari actionem propter do- lum defuncti in hæredem„ cuin ex contractu A. bene. ue concurrit. Nonnunquam
maleficio naſcuntur, Juæ pœnal
jam teſtarore: nam eo poſt-
e prætoriis ſtipulationib. eſt 1nt nda: nam prærori- ones quæ pœnales ſunt, in hæredem non competunt.§. non autem. Inſtitut. de perpet. & temp. actio. Queritur de perſonis inter quas agi poſſit. huc pettinet l. actiones. nempe filio non dari actionem aduer- ſus patrem, dum emancipatus non ſit, vel extra poteſtatemæ nili in caſtrenſi peculio, vt dicitur in l. lis nulla. de iudic. Huc denique pertinet tit. de in ius vocan. Alter locus de actioni-
Sus quæ vnicuique ſuo nomine competunt:& huc perti-
netl. filiusfamil. 8. Scl. in factum. 12. vbide actionibus quæ
filiofamil. competunt diſſeritur. Et generaliter non habet hi- liusfamil. ſuo nomine actionem. d.l. S. arg. etiam l. vlt. O. de bonis quæ liber. ei ramen extra ordinem agere permittitur. J. cum fiſiusfamil. ſi cert. pet.& vtili iudicio ei agi permitti extra domum cum abeſt, vt dicitur in J. ſi longius.§. 1. de iudic. A- ctio damein factum ei datur, cum nulla alia competat. Vi- dete quæ ſcripſi in liuriſgentium. ſupr. de pactis. 5
„altera in qua-
4
B

7²⁰
ERANCISCI DVARENIIVRE
CONSVLTI COMMENTARIA IN LIB. XI.V.
PA NDEGCTA K V M
5 E V
PD1 GB ZTO Ry M.
1INTIT I. DE VERBORVM OBLIGATIONIBVS.
Xconuentionibus luriſgentium, pau- d cæ admodum comprobatæ ſunt lure A ciuili, vt efficaces eſſent adagendum, veluti emptio, venditio. locatio„con- dAuctio,& aliæ huiuſmodi. l. luris gen- tium. ſuprà de pact. Cæteræ non pro- Nluntad agendum. Nam quamuis ho- neſtum ſit, figem ſeruare: tamen mi- nuendarum lirium gratia, cautum eſt Iure ciuili, vt ex certis tantum conuentionibus actio detur, quæ cæteris, ad Rem- publicam continendam, viſæ ſunt magis neceſſariæ ‚Vr aliès In tractatum de pactis annoraui. Id enim eſt inſitum homi- nibus,(quod& nos docet experientia,)vt adpromittendum, paciſcendumque procliues ſint, ſine magna deliberatione, &conſilio nonnunquam, ac fortaſſis minime futurum ſpe- rautes, vt acceptet alter, quod promittitur. Quamobremfi iure publico ad promiſſum ſeruandum adigerentur; data a- ctione, magno ſane incommodo afficerentur, nec vllus eſſet liium ſinis. Eſt enim hoc præcipuum optimi cuiuſque Legis- laroris propoſitutn, vt omnem litium occaſionem inter ciues tollat. Et hæ leges optimæ, vtiliſſimæque hominibus iudicã- dæ ſunt(vt lſocrates ait quæ quam pauciſſimas lites gignunt. Itaque non immerito celebratur Catonis ſententia, qui fo- rum, in quoltigatores Romæ conſiſterent, ſternendum eſſe muricibüs centuir. Dixerit aliquis, Non poterit igitur quiſ- quam aut obligari alteri, ant ſibi alium obligare, præterquam
emendo, vendendo, locando,&c. etiamſi ſerio agat vterque
&contrahatur obligatio? Reſpondeo, id cuiuis licere lure ci- uili, wodo interueniat ſtipulatio, id eſt, præcedat interroga- tio,& ſequarur reſponſio:vt, Promittis? promitto Spondes? ſpondeo:vut hoc ritu, ac veluti cæremonia ſerio ſe agere,& ob- ligationem contrahere velle teſtetur. Nam, vt auctor eſt Cle- mens Alexandrinus, lib. 5. Stromat. in pleriſque negotiis ci- uilibus Romani ſymbolis vſi ſunt: cuiuſmodi videtur hic ri⸗ tus eſſe, de quo loquimur, vtilis ad obligationem inter homi- nes contrahendam. Quodcunque enim negotium quis cum alio contrahere volet;, ex quo naturalis tantum naſcatur ob- ligatio, hac forma ſeruata ſibi proſpicere poterit,& eam obli- gationem confirmare, atque corroborare. leg. luris gentium. §. quod fere. de pact. Vnde Paulus lib. 5. Sentent. ſtipulatio- nes obligarionum firmandarum gratia introductas eſſe ait. & à Pomponio dicuntur pendere ex negotio contracto. l.. infrà. Hinc VIpian. ſtipulationes inuentas eſſe, inquit, vt v- nuſquiſque per eas ſibi acquirat, quod lua intereſt l. ſtipulario iſta.§. alteri. infra. Nam abſque ſtipulatione, multis ex cauſis acquiri non poteſt nobis, quod noſtra intereſt: vrexempli
cauſa, ſi quempiam obligare velim adrem mihi dandam, ex cauſa permurationis, cum res mea forte præſens non ſit, quã ei tradirurus ſum, aut mihi non expediat, eam ſtatim dare. Hac dertiner Aoidhen Paulus cum luſtiniano ſcribit, ſti- pulationem à ipulo dici, quod firmum ſigs ificat apud ve-
teres.§. 1. lnſtit. de verb. oblig. Quanquam aliis placet,&xν&᷑
ioeu potius deductum eſſe vocabulum. Hinc conſequens eſt, quoties apparer, non ideo præceſſiſſe interrogationem, vt aliqua firmaretur obligatio, pactionem eſſe magis quam ſtipulationem. d. g. quod fere. Eieri enim non poreſt, vt pa- ciſci tantum velint aliqui, nec ſtipulationem contrahere: ca- ſu tamen aliquo fortuito vnus alium roget; vt alibi oſtendi- mus. d.§. quod fere. Nam ita demum ſtipulatio vere contra- cta inrelligitur, cum inter contrahentes hoc actum eſt, vt quod inter eos conuenit, ſtipulatione confirmetur,& mox vnointerrogante,& verba concipiente, alter promiſit. Et hoc modo ſtipulationem olim contrahi ſolitam fuiſſe, indi- cat Plautus in Pſeudolo his verfibus: p. Satin’eſt, ſ hanc hodie mulitrem efhicia tibi,/, Tua vt ſii: aut ſi tibi do vigint mina.
C. Satis, ſifuturum eſt. P. Roga me viginti minas,
Vt me effecturum tibi, quod promiſi, ſcias. Roga. C obſecro herole. P. geſtio promitters.
c. Das isne argenti m'hi hodie viginti mivas? T. Dabotmoleſtus nunc iam uns ſis mihi.
I. VL PIANVS LIB. XIL. VIII. ADSABIM V M. TIPVLATIoO non poteſt confici, niſi 9 vtroque loquente:& ideo neque mu- tus, neque ſurdus, neque infans, ſtipu- „, lationem contrahere poſſunt. Neque abſens quidem: quoniam exaudire in- uicem debent. Si quis igitur ex his vult ſtipulari, per ſeruum præſentem ſtipuletur,& acquiret ei exſti- pulatu actionem. Item ſi quis obligari velit, iubeat,& erit Quod iuſſu, obligatus. Qowuiaex itipularione naſcitur verborum obligatio ideo Vlpianus in initio docet, quo modo ſtipulatio contrahatur, & ait, ſtipulationem non poſſe confici, niſi vtroque loquen- te. Verba igitur ad ſubſtantiam ſtipulationis adeo neceſlaria ſunt, vt ſine his non valear. Vtilitatis tamen cauſa interdum lingitur ſtipulatio contracta eſſo, quamuis ſolennitas ver- borum non interuenerit: vt ex plutibus aliis locis animad- uertere licet. Cod de tei vxor. act. in prin. l. cum oſtendimus. §. vlt. de fideiuſſo. tutor.
Etideoneque matur ueque ſurdus. Ds muto& ſurdo dubi- tari poteſt, ex eo, quod ſcribere poſſunt. Non enim(vt alibi Vlpian. ait)miaus valet, quod ſcriptura, quam quod vocibus lingua figuratis, ſignificatur. l. non figura. ſuprà de oblig.& actio. Sed ex ſcriptura præſumitur ſtipulatio contracta eſſe, intra eas perſonas tantum, quæ fari poſſunt, quia in iis, quæ impoſſibilia ſunt, præſumprio iuris locum non habet.
F 1
8
Infans. Infans ſtipulari non poſſe hic dicitur: idem que ina-
liis locis ſæpe reperitum eſt, l.mulier. l.vlt. infra. l.§. pen. ſub tit.præced. quia loqui non poteſt. Infantem vocamus eum, qui ſeptem annorum non eſt. l. ſi infanti. C. de iure deh b. l. i. §. ſufficit, ſuprà de adminiſtr.tut. Nam licet alii tardius; ali citius fari incipiant: tamen viſum eſt vtile iuris authoribus; certum aliqnod tempus infantiæ, ſicut pubertati; ptæſcti- bere. idque cauillationum vitandarum cauſa,& controuer- ſiarum quæ ex hac incertitudine orirentur. Infantiæ proxi- mus, cuiuſmodi eſt ſeptem vel octo annorum puer, quam- uis intellectum non habeat, tamen vtilitatis cauſa receptum eſt, vt ſibi ſtipuletur, idque non ſtipulatione tem pupilliſal- uam fore tantum, ſed& de alia quacunq́ue accipiendum eſt. Caias lib. 8. ad edictum prouinciale. l. ſeruum. rem pu pil ſal. fore. Seruum pupilli ſtipulari ita neceſſe eſt, ſi pupillus abeſt, aur fari non poteſt. Nam ſi præſens eſt,& fari poteſt, etiam ſ
eius ætatis erit, vt non intelligat, quid⸗ Piwhah en propter vti⸗
liratem receptum eſt, recte eum ſtipulari,& agere. Er luſti- nianus lib. z. Inſtit. tit. 20. Pupillus omne negotium recte ge⸗ rit: ita tam en, vt vbi tutoris auctoritas nerefaria ſitzadbibea- tur tutor, veluti ſi ipſe obligerur. Nam alium ſibi obligare, et- iam ſine tutoris auctoritate poteſt. Sed quod diximusde pu- pillis,vtique de iis verume ſt, qui iam habent aliquem intelle- ctum. Nam infans,& qui infantiæ proximus eſt, non mulrũ furioſo diſtant: qnia huiuſi modi ætatis pupilli nullum habent intellectum. Sed in proximis infantiæ, propter vtili atem eo- rum, henignior iuris inter pretatio facta eſt, vt idem iuris ha- beant, quod pubertati proximi.
Naecabſens. Inter abſentes ſtipulatio non recte cõrrahitur. §. item verborum. Inſtit. de inuti. ſtipul. l.3 C. de contrah.& cõmit.ſtip.l.ʒ. C. de inuti.ſtip. Nec obſtat reſponſum pauli de donat.
ige xlsnun. Iulc 1. nals
nulliatinnem. ſocetquod boyrꝛdittme rinonpolle, caaſe mlone,quaminnegc Jpeeyyelus Fganünten Ncclleae, fcrele cogit hoolim e wlerſtpulaiic Gur urionen. od htigrt ccpetib d ckn ramn cœptam ſtpuliionem Wmres contrericsoblg: Allexdnobus.uffa de dac rua um nocrt quoqne tnuo ſipularionem omi rmtacum, qui ceteratu Kälicroductustſt, omni Mlgeom idus ablolunum detorwam veteribo nuxrrnilor oblitum ſe el uleta stenntjideoque ratannde noluilte 1 4
uuänema Dabise Kuuuuſ 46 dtulxen Re lurtnrun uten aa ..„ 6— Auitg'unn d luſtnen gulm
Accri 9 headem fetha lipul 1 tt. ec lofken, erd de rKehdttah Kod 1 dul, uuf.* die-

rerdonnin, do ſipuunne aücc, nümtag Ppulaticaine atis tawen alin „ duamugſttn
pluiidwaülna
ℳ.. Demupäb Mlant. Noxeuit protz gumgan afiguta bniei r ſtpalsiocn i pollun mii slocomvorbi ehicdtitgiter er. It cfale . lokaneenſus jofand Che, Namlcetuns neſt eikeuise „ Gcu paheuß
um Gabl 1 —
2n Ffriliube
jadladibketeff ipa 1 MA
6
acunqie u 4
21damN Jle.ſcuih- 9
6
donat. inter vir.& vxor. cap. ĩ 8. l. ea queꝶ. vbi inter coniuges ſt pulatio videtur contrahi literis. Loquitur enim Paulus de 4 a 4. 3 3 4 1 G 71 1*
epiſte n, ſius cautione, quam præſens præſenti dat. l. 1. C. de
contrah& commit. ſti pul. vt docuimus in Diſputar. anniuer- ſac. Ildeo autem de forma ſtipulationis nihil aliud expreſſum eſt, quia de ea non dubitabatur, ſed quærebatur de vi ſtipula- 4 4 1 2— 1 5
rionis rite,& ſolenniter factæ, propterea quod inter coniuges facta erat, idque alias ſæpe accidit in iis capitibus, quæexre-
7
ſponſis ſumpta ſunt. ö S⸗ uis igitur ex his. Docet quemadmodum conſalatur his perſonis, quæ ſtipularionem contrahere non poſſe dicuntur, 1 ipſorum interſit vel ſtipulari, vel obligari. Poterunt enim
pet ſeruum ſtipulari, qui præſens ſit. Irem poterunt per ſer-
uum quoque obligari, ſi inſſus præcedat. Nam iuſſus verba non requirit. l. 1. quod iuſſu. licet auctoritas verba requirat.l.
7
1.de tuto.
Qui præſens interrogauit, ſiantequam réſponderetur aMceſit: inutilem plicit ſtipulationem. Si vero præaſens in- terrogauit,& autequam réſponderetur, diſceßit,& reuerſo re ſponſum eit, obligat. Interuallum enim meaiumnon vi- tiauit obligationem.
Docet quod ſupra dictum eſt, inter abſentes ſtipulationem contrahi non poſſe, ſic accipiendum ‚vt. præſentia tam in re- ſponſione, quam interrogatione, neceſſaria ſit.
Si Vero præſens. Si quis in terroget, vrgen te fortaſſis ali- qua neceſſitate, ſecedere cogatur, mox rediturus, ſi reuerſo eo teſponſum ſit, valet ſtipulatio. Nam interuallum medium non vitiat ſt pularionem. Quod eſt intelligendum, niſi ſtipu- lator aliud agere cœperit, id eſt, niſi aliquid fecerit, ex quo ap- patet eum cœptam ſtipulationem omilſiſſe. l. continuus. infra, hic. Nam actus contrarius obligationi vitiat ſtipulationem.l. duos. J. ſi ex duobus. infra de duobus reis. Item longum tem- poris interuallum nocet quoque ſtipulationi, quia præſumi- tur ſtipnlator ſtipulationem omittere. d. l. duos. Adde, quod
hunc contractum, qui ceterarum obligationum firmanda- rum cauſa introductus eſt, omni iuris ſolennitate ſubnixum, numeriſque omnibus abſolurum eſſe placuit: probabileque eſt, ideo hanc formam à veteribus præſcriptam fuiſſe, quod interdum promifſor oblicum ſe eſſe interrogationis, aut de ea non cog talſe canſaretur, deoque pactum magis quam ſtipu- lationem contrahere voluiſle. l. iuriſgentium.§. quod fere. de packis.
Siqugs ita interroget, Dabis?& reſponderit, Quid ni? us vti ue in ea cauſa eſt, vt obligetur. Contraſſiſene verbi⸗ adnuiſſet. Nontantum autem ciuiliter, ſednec naturaliter ouligatur, qui ita àdnuit:& ideorecte dictum eit, non obli- gariproeo ne ſideiuſſören quidem.
Non omnino eadem vetba ſtipulatoris,& promiſſoris eſ- ſe neceſſè eſt: ſed ſufficir, verbis idem ſignifi aut: bus vri. l. o- mnes. C. de contrah.& commit. ſtip. 6. 1. Inſt. de verb. obl.J. quæ extrinlecus. l. ſi b vna. infra, hic. Itaque ſiira re ſgonſum ſit, quid nietiam, udusæ, aut aliis huiuſmodi vetbis, reſponſio iatetrogationi congruere dicitur. ¹l. blanditus. C. de fideiuſt.l. Pamphllo.§ propoſitum. de leg.3. ö1
Non tantum ciuiliter. Siclegendum hic eſt, ex puncta ne- Satione, quam audaculi ſcriptores qnidam hic adicribendam
Annotationibus,& in commentariis Græcæ lin guæ. 10 autem nutu, vel ſigno conſenſus declaretur, non facileeſt diffinite. varij hominum mores,& mhlta alia, quæ non magnopere ad luteconſulti munus pertinere videntur, S ant qui caput incli-· nantes diſſentiant, atque renuant, præter morèm aliorum, vt docer Galenus lib. z, de Decret. Hippocr.& Plato.
Nec naturaliter. Inurtilis ſti pulatio vtile pactum habet, l. ſi vnus§.pen. de pact. niſi appareat conſenſutn deficere. l. an in- utilis. infra de acceptil. Facile autem creditur non conſenſiſſe is, qui ſciens, prudenſque, in eo negotio, quod tantam ſolen- niratem deſiderat, ne verbum quidem protulit: quamuis alio- qui nutu voluntas plerunque ſignificetur. l. nutu. de leg. 3.l delegare. de nouat. l. eruo inuito. ad Treb.
n Tit. De verborum oblig.
Quaſtio enim facti eſt; in qua conſiderandi ſun:
21 Si quis ſimpliciter interrogatus, ſub conditione reſpon- derit, Si illud factum erit, dabo: non obligari eum conſtat Aut ſiitainterrogatus, Intra Calendas quintas? reſpon- derit, Dabo Idibuùs, aque non obligatur. Nôon enim ſic re- Kondit, viiinterrogarus eft. Et verſa vie‚ſi interrogatus ſub conditione, reſponderit pure: dicendum erit, eumnon obligari. Cum adiicitur aliquid, vel detrabitur obligationi, ſemperprobandum aft, Vitiatam éſſe obligationem niſs ſti- pulatori Ainerſitas Téſponſionis illico placuerit:tunc enim alia ſCipulatio contractaeſſe videtur.
Diuerſitas in conditione, aut tem pore, ſtipulationem viti- at: necrefert, an breuius tempus contineat reſponſio, an lon- gius. S. prætetea. Inſtitut. de inutil. ſtipul. licet quidam diſſen- rianitt.&
Intra Calendas quintas. Id eſt, intra quintum menſem. Eſt enim hic mos loquendi vererum. l. iber homo.§. ſi ita ſcri- ptum. de hæred. inſtit. Marrialis lib. 1. Epigr. ia Calenum auarutm:
Aig, intra(puto) ſeptimas Calenaas
Mor tes hoc tibi quattuor dederunt.
Quidam Calendas quintas interprerantur menſis Quin-
tilis, ſeu Iulij. Sed noſtram interpretationem inuat contuctu-
do loquendi veterum, apud quos primarum, ſecusdarums,
tertiarum, atque adeo centeſimarum Calendarum, eſtmen- tio. Nec video quid incommodi, abſurditati fve ſic in hac ſti⸗ pulatione, cum quis ſtipulatur, intra Calendas quinta,& ei reſpondetur, Idibus. Nam tamerſi Idus quintas non ſoleamus dicere: tamen quia interrogatus eſt promiſſor de Calendis quintis, non male intelligetur reſponſio de ldibus, quæx e⸗s Galendas ſequuntur.
Cum adiicitur. Diuerſitas reſponſionis ſi illico placeat ſti- pulaturi, conualeſcit ſtipulatio, cum adicitur aliqa quahtas, ſiue cauſa, obligationi: non autem, ſi de alia re Hiat ſipulatio, vt in capite ſequenti. Atque ita mihi videtur: quanqua warri- culus eſt iuris controuerſi. Nam qui diſſentinnt in die, vel conditione, in eo, quodad lubſtantiam ſtipulationis per'iner,
nihilominus conſenriunt: vt manife ſtum eſt ex diHlinitione
ſtipulationis. Itaque mirum non eſt, ſi conualeſcar in hoc caſu ſtipulario potius; quam cum res noua in obligationem deducitur.
Siſtipulavni mihi decen, in vigintireſpondeus: von 2ſe contraçtam obligationem, niſtin decem conſtat. Ex contra- rio quoque, ſime Vigintiinterrogante, tudecem reſponde- 2s: oblsgatio, niſtin decem non erit contractd. Licet enim o- Porteat congruere ſummam, attamen manifeſtiſimum eſt, in viginti& decem ine ſſé. Quaritur, an diuerſitas in ſumma, vitiet ſtipulationem. ju- ſtinianus in Inſtit. ait ſtipulationem inutilem eſſe.§ præterea. Inſtit. de inutil. ſtipul. Quod eſt accipiendum, vt hic dicſtur, niſi in minorem ſummam,&cc. Sunt, qui luſtinianum inſe- ctentur, quod ſimpliciter dixerit, ſtipulationem inutilem eſ⸗
ſe: ſedilli non conſiderant hoc eius inſtitutum fuiſſe in Inſti-
1
tutionibus conſcribendis, vt capita rerum attingeret, exce-
1 dam prionibus in alios libros reiectis. eſſe volunt. Sed phraſim non intelligunt: de qua Budæus in
In viginti& decem ineſſe. Vulgaris hinc regula colligi ſolet, n maiorè ſumma minorem contineti, quæ fallax ſane,& pe- riculoſa eſt, vt aliæ difinitiones in iure,-. omnis diffinitio. de reg. iur.& ſatis infeliciter operam ſuam collocare mihi viden- tur, qui ius ciuile in huiuſmodi theſes concludere ſtudent, quæ perplexitatem magnam ac confuſionem pariunt in iuris diſputationibus, nec firmi quicquam, aut ſolidi habent. Et ſa- ne facilius eſt homini, qui iudicio præditus ſit,& mediocriter in iure exercitatus, vnaquaque propoſita quaæ ſtione, quidiu- tis ſit teſpondere, quam in voiuerſum de his rebus aliquid de- finire ac conſtituere, quamuis multas exceptionès,& exce- ptionum exceptiones comminiſcantur. Nec eo id dicozquod has theſes omnino contemnamiſed quodin eis colligendis ac tradendis, modum adhiberi velim, quem in ſcholaſticis Do- ctoribus, à quibus corrupta eſt mirum mm odum his nugis,

1 1 f 1 4½ 1 1 1 1 6 8 5 4 3 9 1 1 1 8 1 8* 1 1 4 1 7. ¹
catorem, qui ſtipulatur maiorem p
7²² Franc. Duareni Commeni.
ac prope deleta iuriſprudentia, deſidero. Vt igitur de hoc vul gari dicto aliquid breuiter, ac fimpliciter dicamus, duo no- tanda lunt: vnum, quod qui maiorem ſummam dicit, is mino- rem quoque dicere intelligitur. l. diem proferre.§. ſi plures. de recept. atbit. l. cum furti. dein litiuran. Qua in retamen ſpectanda eſt ſemper mens proferentis. l. diligenter. manda. c. cui de non ſacerdotali. de præb. in 6. 1l. ex facto. S. item quæ- ro. de vulg.& pupil. Itaque ſi quis domum ſuam locans, ſtipu- letur decem,& conductor promittat quinque: ſtipulatio 6 demum valer in quinque, ſi ſtipulater poſt kelponſionenn. 3 expreſſim, vel tacite conſenſerit: quianon eſt veriſimi e, lo- ecuniam mercedis nomi- ne, velle, vt quæcunque ei, vel minima ſumma promittatur à conductore, valcat locatio. l. ſidecem. ſupra loca. Quidam hic aliquid nugantur de forma, locum VlIpiani adducentes de fideiuſſoribus. l. Græce. 5. illud. de fideiuſſo. cuius ſenſum non perceperunt, vt ego aliàs docui. Nam omnino non obligari 1. pud VlIpianum ſgnificat non omnino obligari, l.ſi ſeruus.§. plurium: ſupra ſi. caut. Secundo hic notandum eſt, eum, qui maiorem ſummam negat, non continuo minorem negare. Non enim recte ita colligitur. Centum non habeo: nonigitur habeo quinquaginta. Verum(vt iam diximus) quid actum ſit, præcipue hic ſpectati deber. Exempli gratia, is, cui debentur decem, paciſcitur ne vigiati petat, petens decem, exceptione pacti, vel doli ſummoueri dicitur. l. ſi vnus. 5.ſi cum mihi. ſup. de pact. Nec audiendus eſt, ſi cauilletur,& dicat, Decem peto, non viginti, de quibus tantum pactus ſum. Namin hac quæ- ſtione, quæ facti eſt, præſumimus eum, qui maiorem ſum- mam remittit, minorem quoque remittere: niſi aliud actum eſſe appareat. Eadem ratione& calumnia eius reiicitur, qui cum petierit centum in iudicio, abſoluto reo, nonaginta, ge nouem petir, iudicij eludendi cauſa. l. ſi quis cum totum. de exc. reiiudic. Mera ſiquidem calumnia eſt, nec in indiciis fe- renda, eius, qui dicit, iuſſus ſum non petere centum, non au- tem non petere nonaginta,& c.
Sed& ſmibi Pamphilum ſtipulanti, tu Pamphilum,& Stichum, reoſponderis: Stichi adiectionem pro ſuperuacuo habendam puto. Nam ſſi tot ſunt ſtipulationes, quot ſunt corpora, duæ ſunt quodammodo ſtipulationes, vna vtiltsra- liainutilis:neque vitiatur vtilis per hanc inutilemn.
Si vna hic ſtipulatio eſſet, eam redderet inutilem diuerſitas interrogationis& reſponſionis: ſed duæ ſtipulationes ſunt, vt infra docebimus. l. ſcire debemus. Cum ergo vrilis ſtipulatio non vitietur per inutilem, dubium non eſt, ſi de vno interro- gatum ſit, ac de duobus reſponſum, aut contra, quin ſtipula- tio vnius valeat.. inter ſtipulantem.. ſed ſi ego. infr. Diuer- ſam ius eſt in alternatione, vt puta, ſi quis ſtipulatus fuericsti- chum, aut Pamphilum,&c. quia ineſt in hac ſtipulatione condicio quædam. Arg. I.3. qui& à quib. ma. libe. l. cum ita. de optio. leg. Sed hæc ſuo loco tractabuntur com modius. l. ſi ita ſtipulatus. infra 109.
Maaue vitiatur vtilis. Conantur Accurſiani Doctores in v- niuerſum diffinite, quando vtile per inutile vitietur, aut non
vitietur,& regulis ſuis limitationes, ſublimitationeſque ad-
dunt. Sed fruſtra: res enim infinita eſt, in qua iuris ſtudioſus
multam operam ponere non debet, iudicio meo. Quanquam non inficior, quæ ab eis ſcripta ſunt de hacre, nos poſle iuua-
re, ſi cum iudicio ea legamus, nec ea pro certis regulis accipia- mus: quale illud eſt, iam vulgare ac protritum, In his, quæ in- diuidua ſunt,& ſeparationem non facile recipiunt, quod vtile eſt, per inutile vitiari, in ceteris contra. l. 1.§. illud.§. Trebatius. de aqua quot.& æſti. l.pecuniæ. l. placuit. de vſur. Spectanda
autem ſemper hic ratio eſtlegis,& voluntas eorum, inter
quos negotium contrahitur. Vt exempli gratia, vt in ſeruum quendam,& liberum hominem, compromiſſum eſt älitiga- roribus:cum ſeruus iudicare non poſſit, conſtitutum eſt, alte- rum qui liber eſt, etſi compromiſſum receperit, cogendum
non elſe, iudicare,& c. l. Pædius. de recept. arb. Nam fortaſſis
compromiſſum non recepiſſet, ſi ſolus à litigatoribus arbiter ſumptus fuiſſer. Eadem ratione, ne volens quidem iudicare poterit, quia litigatores eius ſolius arbitro ſeſe committere ab
initio noluiſſent. Eſt& cum in his, quæ ſeparari non poſſunt, quod inutile alioquin eſt, valet: vt in donatione inter virum& vxorem. l. ſi ſpõſus.§. generaliter. de don. inter vir.& vx. Non enim vtile hic per inutile vitiatur: ſed quod inutile eſt, propter vtilis coniunctionem, conualeſcit.
Eadem, an alialinguareſpondeatur, nibilinterest. Pro- inde ſi quis Latine interrogauerit,& reſpondeatur ei Oræ- ce, dummodo congruenter reſpondeatur, obligatio conſtitu- ta eit. Idem per contrarium. Sed vtrum hoc vſque ad Græ- cum ſermonem tantum protrabimus: an vero& ad alium, Paænum forte, vel Aſyrium, velcuius alterius linguæ, Aubi- tari poteit. Et extat ſcriptura Sabini, ſed& verunpatitur, vt omnus ſermo contineat verborum obligationem, itata- men, vt Vterque alterius linguam intelligat, ſiue per ſe,
fiue per Verum interpretem.
Stipulatio, quæ ciuilis ac legitima eſt, non videbatur alia lingua, quam Latina, contrahi poſſe. Sunt enim cerca verba ad ſtipuſationem contrahendam, legibus,& iure ciuiliindu- cta, quæ ideo ciuilia,& legitima dici poſſunt, ſicur in teſta- mentis.J.vlt. C. de teſta. tut. I. verbis ciuilibus. de vulg. l. dire- ctas. C. de teſta. man. Nam olim Latina lingua vtendum erat in teſtamentis, ſi quis hæredem inſtituere, ant legare vellet,
quia verba ciuilia hic neceſſaria ſunt, non autem in fideicom
miſſis, quæ non ex iure ciuili, ſed ex prætorum juriſdictione,
proficiſcutur, vt auctor eſt Vlp. in fragmentis Inſtitutionum,
tit. de fideicomm. Sed eo tandem ventum eſt, vr tam teſta- menta, quam ſtipulationes,& alij actus legitimi, Græca quo- qus lingua fiant. l. hac conſultiſſima. C. deteſta. d. l. vlt. C. de teſta. tut. l. Gręce. de fideiuſl. Fingitur enim ſtipulatio cerrisex caußs iuris gentium eſſe. l. an inutilis.§. vit. de acceptilat. De magiſtratuum Decretis,& ſententiis iudicum dubitatum eft. Et Triphoninus ait, decreta à prætor bus Larine interponi debere. decrera. de re iudi. Arcadius vero ait, iudices ram La- tina quam Græca lingua ſententias proferre poſſe. l. iudices. C. de ſenten. Sed hæc contratia non lupt. Nam Arcadius Tri- phonino addit, etiam Græca lingua,&c. Tametſi enim à Græ-
calingua alieniores quondam eſſent Romani,& Græcis La-
tine reſponderent, coſque per interpretem loqui cogerent, vt auctor eſt Valerius lb. z. titu. de Inſtitut. antiq. tamen poſtea quam imperium translatum eſt Byantium, permile- runt Imperatores iudicibus Græce ſenteutias proferre. Sic igitur dicktum Triphonini interpretamur, vt nulla alia lipgua poſſint decreta interponi, quam Latina, aut Græca. Quidam decreta apud eundem pro edictis gene- ralibus accipiunt, ſed puerile erratum Roc eſt, ac indi- gunum omnino, quod refellatur. Exiſtimaui aliquando, reſcriptum Arcadij de iudicibus datis accipi poſſe. Sed eo feculo iudices etiam magiſtratus dicebantur. Qua dereahbi fuſius. Sed cur ſtipulatio quacunque lingua concipi poteſt, decteta,& ſententiæ iudicum non æque? Reſpondeo, ſti- pulationes& contractus, cum extraneis fieri, qui Latinam linguam, aut Græcam non callent. At mag ſtratus,& iudi- ces populi Romani, non decebat linguam Romanamigno- rare. Vnde Tiberius quendam albo iudicum erafiſſe dicitur, quod Latine neſcitet. b Congruenter reſponderetur. Vtile viſum non eſt iuris aucto-
ribus, ob tantillam diuerſitatem interrog
ſionis ſtipulationem vitiari. l. omnes. C. de contrah.& com-
mit. ſtipul.§. in hac te. Inſtit. de verb. oblig.
Per interpretem. Quxæſitum eſt, an huic interpreti fides ha-
beatur. Et certum eſt, ſi controuerſia ſit, an ſtipulatio contra- cꝛa ſit, necne, teſtimonium eius ſolum non ſufficere. l. iuriſ- iurandi. C. de teſta. Proferrienim debent tabulæ de eare, aut produci teſtes, qui teſtificentur ſe interfuiſſe, cum Titius, exempli gratia, Sempronio ſtipulanti centum promiſſit, vt Mæuius tum aſſerebat, quem adhibuerant interpretem,&c. Poſtquam autem tabulis, velteſtibus, hoc probatum fuerit, dubium adhuc eſt, ſi alter contrahentiũ contendar ſeita non dixiſſe, vt interpres ille vel tabulario, vel teſtib. pręſentibus re- tulit, an audiendus ſit. Et exiſtimo, ſi ſimpliciter acceptus ſir
inter⸗
gationis,& reſpon-
luurinlalam edicati mddaertendume: oniopponatur- chueklif a rre.ge velb. ſg⸗ Kautd 3 erfdickaopponantultac es-auffacka. iepœns tulusdlſerwimuslid. laietipe terium mec Paddunt,& qvalcam aun Wou& faciendo coulite laythqusſtpuleru! Bood Kdemonſtrat. Sed Iulebus exptells, mirt
ntelb&polth. Ead
autesanita tuend.
unnmninn fueim naleicum drenduiſf Imuli, queniturid mrim itn alun ffj aittunennitur. ſa 7 nn tunuſt: velun 2
-
—O
S
SS — 5
——
6 5S S. ₰ 8
— — — —
— —=—
8 g S
—

nonauenättn Metorum ui gmentäülliun enrumch nag
tus egiim Genh Cdetelk Älu tenim tyalinn H.J.eunn iudicumdlbem ot dos Laürein vecoditjulind
drofene joleln uot. Nmätuu. Cc. Tamelitiah Romani Kon. rcetem ogcher
luſfim in
elt Dyrmim ſenteuusgune
etamu, Nli 1, qun Lnt
adem glo ih rom kccch
kuiſtmaua tis ꝛcci d 3
bantu, Ee
In Tit. De verborum oblig.„.
interpres, vetitatilocum ſuperfore. Non enim hic ſimpliciter VlIpiauus ait, ſtipulationem recte conrrahi per interpretem, ſed ita demum, ſi verus ſit. Quod ſi adhibitus eſt, vt omnino fides ei haberetur, aliud videtur dicendum eſſe, argum. l. Theopompus: de dot. præleg. Arbitror tamen, ſi interpretis perfidia clare probari potuerit, decepto ſuccurrendum eſle, ſaltem beneficio reſtitutionis in integrum, ex clauſula gene- rali edicti. l. 1. ex quib. cauſ. maio. arg. ſ. ſi libertus ita iurauerit- de oper.libert.
II PAVLVS LIB. XII AD
EDICTVM.
G rVLATIONVM quædam in dando, quedam in faciendo conſiſtunt.
Sripulationum quædam in dando, aliæ in faciendo conſi- ſtunt. In dando, vt cum quis ſibi pecuniam dari ipnlaſur Et hocverbo vt plurimum dominij translatio, non ſimplex tra- ditio, ſignificatur. l.vbi autem.§. vlt. in faciendo, vt cum quis ſtipulatur, inſulam ædificari, rem tradi. l. ſi rem tradi. 2 8. Et animaduertendum eſt, verbum facere, hic anguſte accipi, vr dationi opponatur. Nam latius accipiendo, qui dat, facere quoqʒ dici poteſt.l. in facto. de cond.& demonſtr. l. verbum facere. de verb. ſign. Sicut& is, qui loquitur,& aliquid dicit: tamet ſi dicta opponantur factis, nonnunquam apud noſtros auctores. l. aut facta. de pœnis. Sed de huius verbi ſignifica tione fuſius diſſferuimus ſib. 1. Diſputa. anniuerſ. c. 5 9. Huic
diuiſioni plerique tertium membrum, quod à Paulo omil-
ſum eſt, addunt,& quaſdam aiunt mixtas eſſe, vtpote, quæ in
dando ſimul& faciendo conſiſtant. l. veteris. C. de contrah.
& com ſtip. Vt iu quis ſtipuletur ſibi rationes reddi.l. cum ſer- uus. de cond.& demonſtrat. Sed nouum non eſt, vt lub duo- bus ſimplicibus expreſſis, mixtus caſus contineatur. I. ſi ita ſeriptum. de lib.& poſth. Qua de re Galenus eleganter diſſe- rit, lb. z. de Sanita. tuend.
Et hurum omnium quædem partium praſtationem re- cpiunt, veluticum decem dari ſtipulamur: quedam non re- cipiunt, vt in his, quæ natura diuißionem nonadmiitunt, veluti cum vViamp iter, actum ſtipulamur: quædam partis quidem dationem natura ſuu recipiunt, ſednahi tota dantur, hiipulationi ſatis nonſit: veluti cum hominem gener aliter HRipulor, aux laucem, aut quodlibet vas. Nam etſt Stichi pars ſoluta ſit, nondum in vlla parte ſtipulationis liberatio nata eit, ſedaut ſtatim Tepeti potest, aut in pendenti eſt, do- nec alius detur. Eiuſdem conditionis eit hec ſtipulatio, Sti- chum, aut Pamphilum dabis:
Sequentia capita, quæ ad obligationes diuiduas atque in- diniduas pertinent, inſignem quandam obſcuritatem habere creduntur: vt non immerito quis hanc diſputarionem aggreſ- ſurus, illud Homericum exclamert, 7o πειατ⁸ u0 ο Msa, Mihi au- tem, ſi quid difficultatis ineſt, non tam in rebus ipſis, quæ tra- ctantur à iuris auctorihus, aut in verbis eorundem, quam in tractandi docendiq; ratione, ac dexteritate quadam, eſſe vide- tur. Quam ego in vulgaribus iuris Dotttoribus, acutis quidem illis fortaſſe, led parum eruditis deſidero. Necverain quem- quam adhuc ſcriptorem incidiſſe me puto, qui rem ita expli- cet ac doceat, vt plane intelligatur. Quanquam Eguin. Baro- nis, collegæ quondam noſtti, præclarum de indiuiduis obli- gationibus extat uiæſuæ, quod diligentem lectorem mul- tum iuuare poteſt. Quid præſtiterim in hoc genere, alij vide- rint certe in animo ſemper habui, non alios fubtilitate vince- te(id quod homini mediocriter exercitato non admodum difficile hic eſt) ſed breuiter„dilucide,& enucleate de hisre- bus diſſerere: tametſi id me aſſequutum eſſe, vix affirmare au- ſim, adeo operoſa res eſt orationis perſpicuitas. Sed vt ad rem wantzanu⸗ 1— tam quæ in dando, quam fue in nem recipere, alias Tots uraite ſtaſdanup anum præftatio. diunt ſt ulue⸗ recipere. Partium præſtationem reci-
Pulationes quantitatis, ſiue Pecuniæ. Eademque eſt
723 cauſa ſpeciei, ſiue corporis certi. Vlpianus cap. 9. de folutio: Qui decem, inquit, debet, pattem ſoluendo, in partem obli- gationis liberatur,& reliqua quinque lola, in obligatione re-
manent. Item qui Stichum debet, patte Stichi data, in reli- quam partem tenetur. Hoc tamen differt obligatio pecu-
niæ, ab obligatione ſpeciei certæ, quod quantitas ſeu pecu- nia numero diuiditur, ſpecies diuiditur intellectu in par⸗ tes incertas.J.in ſtipulationibus. infra. Nam iuris noſtriau- ctores alia atque alia diuidendi ratione vtuntur, ad commo-
ditatem hominum& rei cuiuſque naturam reſpicientes. J. cum Stichus. l. ſi is cui. de ſolut. Hæc yt facilius aſſequantur, qui rudes adhuc ſunt, actyrones in iurè ciuili, quorum gra- tia hæc potiſſimum ſcribimus, hi conſiderent velim, res non
ſolum corpore, ſed etiam intellectu dinidi. l. Mæuius.§. duo-
bus. de leg. 2. Cum enim dicimus, Titium,& Sempronium eiuſdem rei dominos eſſe, rem diuiſam eſle in partes ſgnifi-
Camus, quarum partium vnam Tirius alrerain Sempronius habet. Verum hæ partes corporaliter ſeparatæ non ſunt, ſed confuſæ,& commixtæ, vt neater poſſit ſuam partem A parte
ſocij ſui diſeretam oſtendere: V Ipia. cap. ſ. de ſti p. feruo. Ser-
uus communis ſic omnium eſt, non quaſi ſingulorum totus, ſed pro partibus vtique indiniſis, vt intelle cu magis partes habeant, quam corpore. Itaque pars Stichi, ex ſtipulatione tam deberi, quam peti ac ſolui comm ode poteſt. Quienim dominus eſt Srichi, poteſt dominium non modo totius Sri-
chi, ſed etiam partis indiſcretæ& incertæ, in ſtipulatorem
transferre, vt ſeruus qui proprius erat promiſſoris, incipiat communis eſſe. Cum igitur de diuiſione in partes hic loqui- mur, partes indiuiſas, at que indiſcretas fere accipimus, quæ appellatione partium proprie continentur: quia cum diuiſio, ac ſeparatio corporalis fit, veluti inter ſocios, à communione recedentes, quod cuique obtigit, torum quiddam verius quam pars appellatur. l. recte dicimus. de verb. fign. I. ſi quis
duas.§. ſi quis partem. com. prædio. Sedcum pecunia in ſti-
pulationem deducta eſt, aut aliæ res huiuſmodi„quæ con- ſtant pondere, numero, aut menſura, nihil opus eſt hacintel- lectuali, vt ita dicam, diuiſione, cum quantitas commode& vtiliter numero diuidatur. Nec vero eum iudico ſatis aptum iuris ciuilis ſtudio, qui credat, cum de diuiſione hominis de-
biti loquimur, tunc hominem diuidi, cum in partes gladio ſe-
catur. Hoc enim eſtrem perdere, ac corrumperc. Vnde illud Caſſellianum apud Macrob. Nauem ſi diuidis,, nec tu, nec ſöci- us habebitis. Hinc etiam Fabij Labeonis vafrities& calu- mnia cognoſcitur, qui cum à rege Antiocho, quem bello ſu- perauerat, ex fœdere icto dimidiam partem nauium accipere deberet, medias omnes ſecuit. Natura diuiſionem non ad- mittunt ſeruitutes, quia vſus earum indiuiſus eſt. l.viæ. de ſer- uit. Sed non facile poteſt intell gi diſputario de ſeruitutibus, niſi prius de factis tractatum fuerit, atque ideo melius eſt hac parte ſuperſedere, vſque ad capitis ⸗72². enarrationem.l. ſtipu- lationes non diuiduntur. Dubitari potuit de ſtipulatione ho- minis incerti, quia narura diuiſionem hic admittit. Nam tam⸗ etſi promifſus ſit homo incertus, tamen cum præſtatio, ſiue
ſolutio facienda eſt, neceſſario deueniendum eſt ad ſpeciem,
id eſt, ad certum hominem, quem diximus ſine incom modo diuidi poſſe. Verum à iuris auctoribus deprehenſum eſt, ex huiuſmodi diuiſione magnum incommodum ſequi.Fit enim, vt ſtipulator aliud conſequatur, quam quod ſtipulatus eſt: nempe pro vno aliquo homine, partes diuerſorum homi- num. l.in executione.§. pro parte. Quod iniquum atque iniu- ſtum eſt, cum aliud pro alio, inuito credirorr ſolui non debe- at.l.2. de rebus credit. Paulus, cap. ſ. infra. Pro parte peti, ſol- ui autem niſi totum non poteſt: veluti cum ſtipulatus ſum
hominem incertum. Nam petitio eius ſcinditur: ſolui vero
niſi in ſolidum non poieſt: alioquin in diuerſis hominibus re- cte partes ſoluerentur: quod non potuit defunctus facere: nec quod ſtipulatus ſum, non conſequar. Idem iuris eſt,& ſi quis decem, aut hominem promiſerit. Nam ſi ponamus, pro- miſſorem hominis incerti, dando partem Stichi, pro parte li- beratum eſle, ſupererit pars hominis incerti in obligatione: quam partem ſi petat creditor, poterit ei ſolui pars Pamphili, aut cuiuſuis alterius hominis, arbitrio promiſſoris.§. huic au- tem. Inſtit. de act. Itaque huias incõmodi vitandi gratia, con- ſtitutum eſt, vt quamuis pars hominis lnere„Afingulis puta 2
——
1 4 1
——
—
——

7²4 heredibus petatur, tamen ſolutio partis non ſtatim liberet debitorem, ſed pendeat liberario, donec alter ſoluerit reli- quam partem, quam debet: vt ſi eiuſdem hominis pattem ſol- uerit, liberatio naſcatur: ſi alterius hominis, non naſcatur. l.ſi non ſortem.§. ſi decem. de condict. indeb.. Tractatur hic quæſtio, an creditor, cui debetur quantitas, vel ſpecies, partem à debitore inuitus accipere cogatur: Etex- iſtimo, cogendum non eſſe, ſi de reliqua parte nulla fit con- trouerſia, præterquam in caſibus exceptis:l. ſi tutor.§. Lucius. de vlu. l. obſignatione. C. de ſolutio. l. cum hæres. pen. de ſtatuliber. quia particularis ſolutio magnam incom modita- tem affert.l. plane. ſupra famil.erciſc. Quod ſi debitor in iure, id eſt, apud prætorem, fateatur ſe partem debere, pro iudica- to habendus eſt, quod ad eam partem attinet.1.1. L certum. de confeſ.l. poſt rem. de re iudic.. ſi debitori. de iudic. De reli- qua parte cuius ſe debitorem eſſe inficiatur, à prætore iudici- um dabitur. l. quidam exiſtimauerunt. de rebus. cred. Et hæc ſententia vulgo recepta eſt: ſed eam refellit Alciatus, cuius ra- tiones perquã leues mihi eſſe vidẽtur. Nam quod ait, hoc pa- cto meliorem fieri conditionem negantis, quam confitentis, locum quoque haberet in eo, qui totum ſe debere negat, aut confitetur. Is enim, qui totum confitetur, ſtatim cogitur ſol- uere, non is, qui inficiatur. Deinde ait, diuidi obligationem inter hæredes, lege 12. tabular. quod non Heret, niſi à defun- cto diuidi poſſet, quoniam ex perſona hæredum conditio ob ligationis non mutatur.§. ex his. infra. Sed hic non mutatur conditio obligationis, cum ſemper dinidua ſit:& ſoluens par- tem, pro parte liberatur. Qnod enim dicitur ex perſona hæ- redum conditionem obligationis non mutari, ſic accipien- dum eſt, vt obligatio, quæ indiuidua eſt, veluti ex ſtipulatione hominis incerti, diuidua propter hæredes non fiat. Quod autẽ hic vulgo dicitur, ſi quis decem dari ſtipuletur, partem à de- bitore ſolui poſſe creditori, ſic accipiendum eſt, ſi creditor id velit. Nec me mouet Alciati ratio, dicentis, ita fore, vt nulla inter ſtipulationem certæ quantitatis, aut ſpeciei,& ſti- pularionem rei incertæ, pura hominis, differentia reperiatur. Si enim, inquit, debitor hominis incerti partem Stichi ſolue rit, volenti creditori, non poteſt conqueri creditor, quod in- juria affectus ſit:& ſic ceſſat ratio, de qua iam diximus.§. pro parte. Itaque debitor hominis liberabitur pro parte, ſicur debitor quantitatis, vel ſpeciei. Sed puto, debitorem ho- minis incerti, ſoluendo pattem Stichi, non continuo libera- ri, idque ſatis expreſſum eſt ab Vlpiano his verbis.l.ſtipulatus. §. qui decem. de ſolut. Quidecem debet, partem ſoluendo, in partem obligationis liberatur,& reliqua quindue ſola in obligatione remanent. Item qui Stichum debet, parte Stichi data, in reliquam partem Stichi tenetur. Quiautem hominem debet, partem Stichi dando, nihilo minus homi- nem debere non deſinit. Denique homo adhucab eopeti poteſt. Sed ſi debitor reliquam partem Stichi ſoluerit, vel per actorem ſteterit, quo minus accipiat, liberatur. Nam cum in- telligat creditor, hanc eſſe naturam ſtipulationis, vt liberatio ex euentu pendeat, cum hac exceptione tantum partem acci- pere intelligitur.
Quedam partis quidem dationem natura ſui recipi- unt.
Si quis ſtipulatus fuerit hominem incertum, natura non impedit, quo minus præſtatio diuidatur: quia certus homo præſtari ſemper debet, qui diuiſionem recipit, vt ante dixi- mus. Sed quia compertum eſt, ex ea diuiſione non leue in- commodum ſequi, conſtitutum eſt à iuris auctoribus, eum qui partem certi hominis ſoluit, non ſtatim liberari, ne ſi po- ſtea alterius hominis pars præſtetur, loco vnius hominis, cre- ditor diuerſorum hominum partes conſequatur. l. in execu- tione. S. pro parte. infra. Nam aliud pro alio ſolui inuito credi- tori, iniquum eſt. l.z. de reb. cred. An igitur ſolutio partis, pro parte ad liberationem proſiciat, ex cuentu omnino pendet. l. ſi non ſortem.. ſi decem. de cond. indeb.
Eiuſdem conditionis. Similis eſt obligationi generis, certa- rum rerum ſub alternarione promiſſarum obligatio. Nam qui promittit hominem, ſingulos homines quodammodo ſub alternatione& conditione, promittere intelligitur. l Mæ
Franc. Duareni Comment.
uius,§. duobus. de leg. z.l. 3. qui,& à quib. ma. libe. l. cum ita, de optio. lega. Differunt tamen hæ obligationes in pl eriſque aliis caſibus, de quibus alibi diſputatum eſt. l. ſi vnus.§. ſedſi ſtipulatus.de pact.l. qui decem.. Stichum. de ſolut.
Exy his igitur ſtipulationibus, ne hæredes quidem, pro parte ſoluendo, liberari poſſunt, quandiu non eandem ren omnes dederint. Non enim ex perſona hæredum conditis obligationis immutatur,& ideo ſi diuiſionem res promiſſa non recipit, veluti via: haredes promiſſöris finguli in ſoli- dum tenentur. Sed quo caſu vnus ex hæredibus ſolidun præſtiterit, repetitionem habebit à cobæredibus, familiæ er-
ciſcundæ iudicio. Ex quo quidem accidere poſſe Pomponius
ait, vt& ſlipulatoris viæ, velitineris hæredes ſinguli in ſölidum habeant actionem. Sed quidam hoc caſu extingui ipulationem putant, quia per ſingulos acquiri ſeruitus eun peun Sed non facit inutile ſiipulationem dificultas præ- ationls.
Obligatio generis, aut rerum ſub alternatione promiſſa- rum, ne inter hæredes quidem promiſſoris diuiditur. Cume- nim eadem omnino ſit ratio in hæredibus, quæ in defuncto, natura& conditio obligationis, ex perſona hæredum mutari non debet. l. 2.§. incertam. de præto. ſtipul. Si tamen plura ge- nera in ſtipulationem deducta ſint, numero fiet inter hære- des diuiſio, Lin ſtipulationibus. 54. l. ſicentum. 1 17. Quidn in certum hominem non conſentiant hæredes? Officium iu- dicis eſt inſtare apud eos, vt conſentiant. l. huiuſmodi. 86. 5.
vlt. de leg. 1. Quod ſi tanta ſit eorum pertinacia, vt ad concor-
diam reduci nequeant, lis æſtimabitur, manebitque actio ſal- ua cohæredi, aduerſus eum, per quem ſtetit,&c. l. hæredes.9. ſi incerto. ſupra fam. erciſc. Sunt qui putent ſorte tem diſcetni poſſe: quod ratione non caret. l.3. Cod. commu. diu.
Non enim ex perſona. Caue putes, theſim, ſiue regulam ge- neralem, à Paulo hic tradi. Loquitur enim de generis obliga- tione. Itaque ſi quæratur in vniuerſum, an ex perſona hære- dum conditio obligationis mutetur, nihil aliud poſſamus re- ſpondere, niſi ſpectandam eſſe rationem,&c. vt cum ratio eadem apparcbit in hæredibus, obligatio naturam ſuam retineat. 1
Et ideo ſi diuifonem. Hæredes promiſſoris, ſi obligalio na- tura diuiſionem non recipiat, in ſolidum tenentur. l. ca quæ. de re iud. l. viæ. de ſeruit. l. hæredes.§. an ea ſtipulatio. ſupra kam. erciſc. Exiſtime tamen, rectius facturum iudicem, ante- quam vnum ex hætedibus condemnet in ſolidum, ſitempus præſtituat ceteris cohæredibus, intra quod ſeruitutem præ- ſtent ſecundum reſcriptum Diui Marci, l. fideicommifſa.. ſ in opere. de leg. 3. cuius hæc verbaſunt: Siin opete ciuitatis
faciendo aliquid relictum ſit: vnumquemque hæredem in
ſolidum teneri, Diuus Marcus,& Lucius Verus Proculæ re- ſcripſerunt: tempus tamen cohære di præſtituerunt, intta quod mittat ad opus faciendum: poſt quod ſolam Proculam voluerunt facere, imputatucam cohæredi ſumptum pro parte eius: Ergo& in ſtatua,& in ſeruitute, ceterisque, quæ diuiſionem non recipiunt, idem D. Marcus reſcripſit. Fit au- tem condemnatio ad litis æſtimationem, quam folidam&e integram exoluit reus, d. l. hæredis.§. an ea ſtipulatio. li.
cet in facti obligationibus æſtimatio diuidatur. J. ſtipula-
tiones non diuiduntur. infra. Arbitror& ſeruitutem ipfam ab vno conſtitui poſſe. arg. l. procuratorem.§. ſi ignoran- tes. mand. J. fideicommiſſa.§. ſi in opere. de leg. 3. quamuis V nus cam promitlere& cedere non poſſit. l. per fundum. do ſeruit. ruſt. præd.. Sed quo caſu vnus. Quod neceſſitate cogente ſoluit vnuser hæredibus, id ab altero repetit iudicio familiæ erciſcundæ. l. hæredes.§. ſi vnus. fam. erciſc. Nec dubito, quin id locum quoque habeat in obligatione generis: quia cogitur totum ſoluere, ſi velit liberari. Ac neceſſitatem hic accipere debe- mus, non tantum ſimplicem& abſolutam, ſed etiam condi- tionalem, quam Cicero, cum adiunctione neceſſitatẽ, vocat-
lib. z. de Inuent. J. 3. C. de neg. geſt. Nec nos mouet argum-
Alciati,
rnei fando acquitele mun facit. alevit intet vitose ddiectum dilucssi-
aurileroitutem gon „ro Kac
acquiriul ſgrio
andepreſtanobe conf
glltaccebiaekk. Nam ei iyyolltaletiacqulee Mrea dereg i. tpue unohlgrioer
tim pet quamcunqut per ilcradtio.ſil deacg meborum eſt, cum dic dünnen acquiltionis, in thunnione, non deptæſt neto, quoniamin ptæſt wun contracta ſit. I tihals pro impoflbili niger,a quoer inrb au munmtxcotimallent ligintüen,(ſtpulato rntiwaletuitutem, cor
menrltwit(lub,
mxekaid,alcrccrion
ütigekniddeere clogreemptoriu goiren thtarnne, icn berd, brtin donlaisendläle date connenin 4
aind

teades nide 1 hellobenbe deſtipal Jum t, vomenotin „Llicrumn amt hareteglin atiaus'rüne npettinachſän tur manröiges am ſteci,eln, putent lonna Dodcomnus,
ihelim rngh ur enim degerat tlum, zner eite u,, nibilälucnir ionem, ſu obUgnio un
tomiloti laip dumtetern- 8.9. nerljuus facturmmieo netinloläm tra qucdleure lurlitere
ſuqt: Siqes
ſirib weius, quodl diximus in hæredibus
In Tit. De verborum oblinig. 725
Alciati, qui Paulum ait, ſed quo caſu, diriſſe, non 2eis aeb Nam hæc verba, ſed quo caſu, generalia ſunt quæ perin Sic. cepit Alciatus, ac ſi Paulus dixiſſet, quo caſu ſi vnus, 3 ul
igicur Paulus, quocunque caſu vnus ſolidum præ Len 5 petitionem habere,&c. Repetitio autem fiet, non modo, ſi xæſtimationem ſeruitutis, ſed etiam interdum, ſi ſeruitutem
tteri it redi fundum ipſam præſtiterit. Vtputa ſi coactus fuerit redimere fu
alienum hæres, cui velut proprio ſeruitutem impoſuerat de- s. fuane, quidem accidere. Singuli hęredes ſti pulatoris ad ſee uitucem petendã in ſolidum agunt. d. l.viæ. de ſeruit. d. l.hæ- redes..an ea ſtipulatio. Sed quidam hoc ⁰aſu. Videbatur extingui debere ipulanio, quia per ſingulos ſeruitus acquiri non poteſt, id eſt, ſi duo a- beant fundum communem, non poſlunt ſinguli ſeruitutem ei fundo acquirere.l.pro parte. ſupra de ſeruit. Nam nec pro parte poteſt vnus acquirere, quia ſeruitus diuiſionem non te⸗ cipit: nec in ſolidum, quia alteri acquireret, contra kaionem iuris. l. proprium. commu. prædio. Hic autem hæredes un. dum hereditarium cammanites poſſident: non igitur vni ſer- uitutem ei fundo acquirere licet.. Sed non facit. S uioſeure lunt hæc verba Pauli, nec ſatis conuenit inter viros eruditos de eorum ſenſu. Sed mihi vide- tur obiectum diluens interpretari, quod dicitur, per ſi nPules acquiri ſeruitutem non poſſe. Id enim de ſtipulatione ipſa,
qua acquiritur obligatio,& actio in perſonam, accipiendum
eſt, non de præſtatione& conſtitutione ſeruitutis„quæ iam promiſſa ac debita eſt. Nam erſi nemo ſtipulando, aut bae ſcendo, poſſit alteri acquirere obligationem, aut actionem, l. quo tutela. de reg. iur. l. ſtipulario iſta.§. alteri. infra. tamen poſtquam obligatio ex ſtipularione quæſita eſt, poſſeſſio, ac
dominium per quamcunque perſonam poteſt acquiti alteri.
Lea quæ. l. traditio.§. vlt. de acquir. rer. dom. Senſus igitur horum verborum eſt, cum dicimus difficultatem, ſ ue im- poſſibilitatem acquiſitionis, inutilem facere ſtipulationem, id de ſtipulatione, non de præſtatione intelligi. l. proprium. com. prædio. quoniam in præſtatione difficultas non eſt, ſi ſtipulatio iam contracta ſit. Difficultatis autem verbo hic vlus eſt Paulus, pro impoſſibilitate, fortaſſis vt inſolens ver- bum refugeret, à quo ex iuris auctoribus nonnulli adeo ab- horruerunt, vt Græco vti mallent. l. ab omnibus. de legat. 1. Qod ſi quis obiiciat, ſi ſtipulator fundi partem alienauerit ante conſtitutam ſeruitutem, corrumpi omnino ſtipulatio- nem, l. pro parte. de ſeruit.. ſi ſub vna. infr. cum tamen ſuper- ſit tantum præſtario, ad executionem ſtipulationis reſpon- deo, non de ſola pręſtatione& executione tum agi, ſed de ob- ligatione quoque emptori acquirenda, cuĩ non competit a- ctio ex ſtipulatione, ſicut hæredi,&c. Sed dixerit forte quiſ piam, hac ratione non ſatis conſultum promiſſori, qui poſtea ab alterò cohærede conueniri poſſet. Verum nullam agendi cauſam alter habet, conſtituta iam„ R impoſita ſeruitute fundo. Nam verius eſſe atbitror, victoriam vnius prodeſſe et- iam alteri, quamuis de conſtituta tantum ſeruitute id vulgo intelligatur. l. oci.§. ſi fundus.ſi ſeruit. vind. Si enim vnus ex ſociis, qui emerunt ſimul fundum„poteſt ſolus alteri poſſeſ- ſionem, acdominium quærere, l. traditio.§. vlt. de acq. rer. dom. cur non idem dicamus in rerum incorporalium acquiſi- tione, non video. Nec aduerſatur noſtra ſententiæ, quod lu- janus ait itinere ad prædium commune duorum legaro niſi vterque de loco itincris conſentiat, ſeruitutem non acquici.J. itinere. de ſeruit. ruſt. præd. Cum enim dicimus, vni per alte- tum poſſeſſionem acquiri, non ita accipi volumus, vt vel diſ- ſentientibus ſociis, ſiue cohæredibus acquiratur. d. l. ea quæ. Sed quæſtio hic broponitur, quaſi nullo modo ſeruitus per lingulos acquiri poſſir. Quod quidem de ſtipulatione verum eſt, tametſi id velint omncs cohæredes: ſed ia præſtatione ſer- uitutis locum non habet.
Sitamen hominens fiipulatus, cum vno ex hæredibus⸗ Promiſſäris egero, pars duntaxat ceterorun- obligationi ſu- Pererit, vt exolui hoſit. demque est ſi vni ex hnæredibus ac-
ceptolatum ſit. Idemque eitin ipſopromiſſöre, Sin fadeinſ-
Quod ante dictum eſt, vnum ex hæredibus promiſloris, à quo petitur pars hominis incerti, ſi partem Stichi ſoluerit, non continuo liberari, ſed liberationem ex euentu pendere: id perpetuum non eſſe Paulus hic oſtendit,& quoſdam caſus refert, in quibus ſtatim contingit liberatio: veluti ſ ab altero cohærede pars hæreditaria prius petita fuerat,& abſolutio ſecuta. Nullum enim tunc periculum eſt, ne in diuerſis homi- nibus ſolutio fiat.J.in executione.§. pro parte. j.
Egero. Quibuſdam valde abſurdum videtur, quod hoc verbum ad abſolutionem referatur, non ad ſi mplicem actio- nem. Verum hi conſiderare debent, in am bigua voce legis ac- cipiendam eſſe eam interpretationem, quæ vitio careat. l. in ambigua. de legib. Ambigua autem hæc oratio proculdubio eſt, quia poteſt de ſimplici actione intelligi, quam nulla ſit ſe- cuta ſententia. Ac ſi ſententiam ſecutam eſſe fateamur, dubi- um adhuc relinquitur, an abſolurtoria fuerit, an condewnato- ria. Nec ſane vlla videtur interpretatio afferri huic loco con- ueniens, niſi abſolutum reum, contra quem actum eſt, dica- mus. Qienim verbis inhærent, de petitione tantum hæc verba intelligunt, quaſi petitione ſola ſtipulator ſi bi noceat, qui ne receprione quidem partis ſibi nocet. I. ſi ſtipulatus.§. qui decem. infra. Ac tamerſi nitantur quidam noſtras ratio-
nes refellere, ſatis tamen peiſpicuum et. quantis nugis char- tas repleuerint in hac diſputatione, dum probare ſtudent. ceum, qui egit ad partem, aduerſus vnum ex hære dibus pro- miſſoris, ſibi præiudicare, contra ius apertum. I. reos. C. de fi- deiuſſo. Quid enim apertius eſt, quam quod Vlpianus ai t, pro Parts quidem agi poſſe, ſed non niſi in ſolidum poſſe præſtari? in executione.§. pro parte. in fra. Adde, quod pleriſque aliis in locis hoc verbum apudiuris auctores ita accipitur. I. ſi quis cum totum.l. ſi à te. de excep. rei iud. Non enim curæ fuit eis, aliter rem exprimere, cum exiſtimarent, neminem tam auerſum à vero eſſe, vt non ita interpretarerur, quemad-
modum ratio, æquitas,& materia ſubiccta poſtulat. Et
hoc ſenſu poſterior calus de acceptilatione recte compara- tur priori: quia ſicut acceptilatione, ita ablolutione, libera- tur reus. I ACceprolatum ſit. Acceptilatione ergo vni facta, non libe- ratur alter. Quod eſt accipiendum, niſi acceptolata ſit tota res, quæ debetur. l. ſi ex pluribus, de accept. Quid, ſi accepto feratur vna ſpecies? Et conſtattotam obligationem tolli. l.& per iuſiurandum. 9. ſi is qui hominem. de acceptil. Quamuisa- lia ſit cauſa pacti, quod de non petenda ſpecie factum eſt. l. ſi vnus.. ſed ſi ſtipulatus. de pact. Cuius diuerſi tatis rationem alias docuimus. l.pen. 5. ſi vir. ſolut. matr. Tideiuſſoribu. Eadem eſtratio plurium fideiuſſorum pto- miſſoris, quæ eſt hæredum, vt non aliter inter eos, quam in-
ter hæredes, diuidatur generis ſtipulatio.§. ſi plures. Iuſtit. de fideiuſſ.
nem& ſiin facto ſit Fiipulatio: veluti ſ ita flipulatu⸗ fuero, Per te non fieri, neque per hæredem tu um, quo minus mihi ire agere liceat:& amnusex pluribus hære- dͤibus prohibuerit: tenentur quidem cohæredes eins ſéd fa- miliæ erciſcunde indicioab eo Tepetent, quod præſtiterunt. Hoc e&y Iulianus,& Pomponius probant. Conutra autemè ſt
flipulator deceſſerit, qui flipulatus erat ſibi, heredique ſuo
ireagere licere,& nus ex hæredibus eius prohibeatur: in- teréſſẽ aicemus, vtrum in ſölidam ſtipulatio committatur: anproparté eius, qui probibitus efi. Namſt pæna flipulatio- ni adiecta ſit, in ſolidum committetur: ſed qui non ſunt pro- hibiti, doli exceptione ſubmouebuntur. Si vero pæna nulla appoſita ſit, tunc Proparte eius tantum, qui probibitus est, committetur ſtipulario.
Poſt ſtipulationes dandi„nunc tranſit Paulus ad eas, qnæ in faciendo conſiſtunt: cuiuſmodi eſt ſtipulatio, iter fieri:
differt enim hæc ſtipulatio à ſtipulatione ſeruitutis, quæ
ius continet: quia qui ſtipulatur vvelicere, ſeruitutem itine- ris ſtipulati in dubio non intelligirur. J. lemper. de regulis iur. l. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibus. infr. Sed huiuſmo-
di ſtipulationes ſolebant accedere conſtitutioni ſeruitutis,
3

7²⁶
ſicut ſtipulatio, habere licere, acquifitioni rerum corporalium. Is igitur, qui vendit, aut promittit ſeruitutem itinetis, tenetur ad dandam ſeruitutem. l. 3. de vſufruct. l. ſi vnus. de ſerui. ruſt. præd. nec aliter liberatur, quam ſi ius illud reale, quod prædio hæret, in emptorem, aut ſtipulatorẽ, tranſtulerit. Poſt quam translationem, ſi impedierit ſtipulatorem vti ſeruitute, com- mittetur ſtipulatio: nec tantum actione confeſſoria in rem, ſed etiam ex ſtipularu, aduerſus eum agetur, propter ſtipula- tionem facti, quæ principali obligationi acceſſit.l. quoties via. de leruit.l. ſtipulatio iſta.§. ſ quis, hic. Tenentur quidem& cobæredes. Quia ſt ipulatio hæc indiui- dua eſt, vnius facto omnes promiſloris hætedes tenentur. l. in executione§. quod ſi ſtipulatus. infra. inter.§. quod ex fa- cto. famil. erciſc. Sed pro parte tantum hæreditaria, vt ex Ca- tonis diſtinctione col igi ur. l. 4.infra. Contraſi ſtipulator. Inter ſtipulatoris hæredes non diuidi- tur hæc obligatio, ad id, quod intereſt„quia is, qui impeditus non eſt, non poteſt contendere ſua intereſſe niſi forte quiſ- piam cxipſius familia impeditus ſit. 1 ſi ſtipulatus fuero. 111. iafra. Quamobrem ſi vnus ex hæredibus ſtipulatoris tantum prohibitus ſit, alteri nulla competet actio. l. 4.9. ſi is qui du- plam. niſi quis forte cohæredis quoque nomine per fundum ire volebat. arg. l. ſi ſtipulatus. Nam fipæna. Cum pœna ſtipulationi ſubiecta non eſt, du- bitationem res non habet. Sed ſi pœnaadiecta fuerit, non vi- derur quærendum eſſe, an interſit. Verum Paulus hic nihilo- minus ait, ſi is qui prohibitus non eſt, adpœnam agat, eum exceptione doli ſubmouendum eſſe. Nam tametſi in pœnali ſtipulatione non inſpiciatur, an interſit, l. ſtipulatio iſta.§. al- teti. infr. l. cum pœna. de recept. arbitr, tamen inſpicitur, an contra ſtipulationem aliquid factum ſit. At in hac ſtipulatio- ne, ſivoluntatem contrahentium& æquitatem magis, quam ſubtilicatem iuris ſequamur, nihil contra ſtipulationem fa- ctum eſle videtut, quod ad perſonam eius hæredis attinet, qui prohibitus non eſt. Cum enim ſtipulatur quis, ſibi, hæredi- que ſuo ire licere,& ſi contra factum fuerit, certam pœnam, intelligitur pœnam hæredibus ſuis ſtipulari, quatenus vnuſ- quiſque eorum prohibitus fuerit. arg. l. Stichum, qui meus. de Ieg. 1. Proinde is, qui prohibitus eſt, non cogitur docere, an ſnainterſit, quia contra ſtipulationem peccatum eſſe conſtat. Quo calu nihil 1e ferre exiſtimo, an interſit agentis, necne. Itaque cum ipulor centum, niſi Titio fundum dederis, ex hec ſtipularions mMihi datur actio, quamuis forte mea non in- terſit: qmlal hentiumid Herlcertum eſt. Adde, quod certam ſummam ſo- lemus ſtipulati, ne in difficulratem incidamus id quod inter- eſt probandi. l.vlt. de piætor. ſtipul. Quod fruſtra fieret, ſi in jndicio quæteretur an interſit,&c. Et hæc interpretatio no- ſtra probabilior eſt, vulgari Dactorum diſtinctione,& ad rem explicandam accommodatior.
III. VI. PIANVS LIB. XLIX. A D SABIN VM:
ID iuris eſt,& in illa ſlipulatione mihi hæredique
meo habere licere. Sed hæc diſferentia illam habet ra-
tionemp quod vbi vnus ex hæredibus prohibetur, non poten cohæres ex ſtipulatu agere, cuius nihil intereiſt, niſi pæna ſubiectaſit. Nam pæna ſubiecta efhicit, vt omnibus com-
mittatur, quia hic non quærimus, cuius interſit. Enimuero
vbi vnus ex heæredibus probibet, ömnes hæredestenentur:
intereit enim prohibiti, anemine prohiberi.
Habere, aliquando ad factum refertur. J. ſtipulatio iſta.§. habere. infc. l.habere. de verb. ſign. Et hoc ſenſu ſtipulatio fa-
tum iadiuiduum continet, ſicut& ſtipulatio ire licere. Sed de hocplenius in Catonianæ diſtinctionis explicatione. Di- cet forte quiſpiam:etſi ius contineat, tamen cum adiicitur hæc ſtipulatio venditioni, adhuc indiuiduam eſſe, quia venditio-
nis natura indiuiſa eſt. l. cum ex cauſa. infra. Sed venditio non
eodem modo indiuiſa eſt, quo facta indiuidua ſunt, de quibus hic loquimur, vt poſtea docebimus.
Sed hæs diſferentia. Explicat differentiam inter hæredes ſti- pulatoris& promiſſoris, de qua ſatis ante dictum eſt.
ugetur fundus, coutra voluntatem contra-
Franc. Duareni(bmment.
IIII PAVELVS L.IB. XII A D SA B1N V M.
F2, dicemus,& ſidolum abeſſg Ate, hæredeque tus L2Kcpulatus ſum,& aut promiſſör, aur Ftipulator plaribus hæredibus relictis deceſſerit?
Inlcriptio huias capitis indicat, ſumptum id eſſe ex libris Ialij Pauli ad Sabinum, ſicut& totum caput ſecundum, id eſt, ex notis, quas ad libros Sabini ſcripſerat. Itaque ſatis probabile eſt, hæc verba, nõ Pauli, 8ed Sabini potius eſſe. Verum vt con- cedamus Pauli non Sabini eſſe, ſic ea interpretabor, vt vttius ſint non magnopere interſit. Nam poſt verbũ, deceſſerit, nota interrogationis ſcribi poterit, vt admoneatur ELector, Pau- lum nihil hoc loco affirmare; aut diffinire; ſed quæſtionem duntaxat proponere, de qua more ſuo diſputaturus eſt. Quæ- ſtio igitur eſt, An hæc ſtipulatio, dolum 4beſſe àte hæredeque tuo, diuiſionem recipiat, necne:& an ſimilis ſit ſtipulationi, per te non fieri, de qua ante locutus fuerat, vt verba ipſa ſatis oſtendunt.
Catolibro quintodecimo ſcribit, pæna certæ pecuniæ promiſſa, ſi quid aliter factum ſit: mortuo promiſſöre, ſtex pluribus hæredibus eius vnus contra, quam cautum ſit, fe= cerit, aut ab omnibus hæredibus pænam committi pro por- tione hæreditaria, aut ab vno tantum proportione ſua ab o- mnibus ſi id factum, de quo cautumn eſt, indiuiduum ſit, vel- uti Iter fieri, velnon fieri? quia quod in partes diuidi non potest, ab omnibus quodammodo factum videretur. At ſi de eo cautum ſit, quod diniſionem recipiat, veluti, Ampli- us non agi, tum eum heredem, qui aduer ſus ea fecit, pro portione ſua ſolum pænam committere. Différentie hanc eſſé rationem, quod in priore caſu omnes commiſiſſe viden- tur(quod niſi in ſoliqum peccari non poterat) illam ſtipula- tionem, per te non fieri, quo minus mihi ire agere li- ceat. Sed videamus, ne non idem hicſit: ſed magk idem, quodin illa ſtipulatione, Titium hæredemquc cius, ra- tum habiturum. Nam hac ſlipulationeco ſolus tenebitur, qui non habuerit ratum:& ſõlus aget, à quo fuerit petitum. ITaque& Marcello videtur: quamuus ipſe dominus proparte ratum habere non poteit. b b
Defendi poteſt; Hæc quoque verba Sabini eſſe, Catonis
ſententiam recitantis, ſuæ conſirmandæ gratia. Quod ſi Pauli ea eſſe magis placeat, dicendum eſt, ideo referri à Paulo. quod ratio, qua vſus eſt Cato, volens oſtendere ſtipulationem, iten heri, aduerſus omnes hæredes committi, ſufficere videatur ad probandum ſtipulationem, dolum abeſſe, indiuiduam eſſe. Nam ſicut non niſi in ſolidum prohiberi poteſt ſtipulator, quo minus iter faciat, ita dolus non poteſt pro parte tantum admitti, ſed in ſolidum. Exempli gratia, Pone venditorem Srichi mihi ſtipulanti promiſiſſe dolum abeſſe,&c. deinde ab vno ex eius hæredibus intoxicatum fuiſſe ſeruum, vt traditus mihi emptori ſtatim moreretur: nonne hic eadem ratio eſt, quæ in ſtipulatione iter fieri
Pro portione hæreditaria. In factis indiuiduis licot ſtipulatio committatur in ſolidum, l. hæredes.§. in illa. ſupra famil. er-
ciſc.& vnius facto, vel guld omnes teneantur, l. in execu-
tione, infra: tamen ſinguli ad æſtimationem nontenentur
in ſolidum, ſed pro portione tantum hæreditaria. l. ad ea. 5- vlt. de reg. iur. In factis vero diuiduis ob factum vnius, cete- ri nullo modo tenentur: ſed is tantum pro patrte ſua. Fa- ctum autem diuiduum, aut indiuiduum quid ſit, non dif- finiunt iuris auctores in vniuerſum, ſed exemplis rem de- monſtrant: veluti iter facere, ſeuire, ab eis factum indiui- duum dicitur, quia pro parte hæreditaria atque indiuiſa ne-
mo per fundum ire poteſt, aut ne eat, alterum prohibere.
Idque generale eſt in omnibus factis, quæ corpore exequi-
. 2— /* mur. l. ſtipulationes non diuiduntur. infra. l. fideicom. ſ. ſrin
opet 6
*
aueku a. 1 g auilatione d6
üijſim transferat, nol uum effict.
Tradit WBomini tiranslatio,t gumeatum„quod m cumtamen dacles Aiqpe bineine 4 mfoitdt ſipulsroneda luicusclh cumo tider. ynniulan. Kelegtcri u:necdobiandumckt, Kmuiurlcim uocpec kleget Vetumi dond mnirere ſipulationem, rlgparur. Kichom Her uliiplia pateaniuanyote utz oprore calu, dco- ipoziodem, per te nen amwpane, ſedtantumme maarkyulationen, pe man yusdictam fuille,u nicbanotes, ge crebra tot lanfle nn gdelrann dänen, Tium horrdem. M,he ommi — 171 int.rem enurögtel las oc el Rce cl nen 1 amddiniam Curns.
.— ——

audinguntuin Etun vilnne. eryict rande u diue un 3 tere. Dyfna ents emniſu nureru lan nusmihie ieſt: fungu eredemqut tinneo'ſlumn en anufunnnn bijkkaminm
zeorekemiil⸗
L tere
In Tit. De verborum oblig.
epere. de leg..l. ſiis qui. 400.§. quedam. adl. Falcidiam Diui-
ſio enim, de qua hic loquimur, intellectu fit in parres, ſcilicet
pro indiuiſo: nec ea diaiſio, quæ fit in partes certas, ad hunc
rractatum pertinet. Itaque in iis, quæ corpore tantum fiunt,
hæc intellectualis diuiſio locum habere non Poeeſ. vt docui- mus lib. 1. Diſputationum. Quædam vero ſunt, quæ animo mag's, quam corpore, exequimur, vtratam habere ſiue, am-
pliu, non agere. Nam hæc duo, pro eodem hic accipiuntur, at- que ideo inter indiuidua referuntur à iuris autoribus. N am
ius quoddam huiuſmodi factis transfertur in alium qnod in- tellectu diuiditur. leg. ſeruus communis. de ſtipulat. ſeruor. Quamobrem non male dictum eſt à Cumano, ea facta indi- uidua eſſe, quæ viſibilia ſunt: diuidua vero, quæ inuiſibilia: ſi
quis abſque cauillarione dictum eias accipiat. Et quod ob- iciunt aliqui, dationem rei viſibilem ac corporalem eſle, quã
tamen diuiduam eſſe conſtat, parum nos mouere debet: quiĩ tamerſi traditio corpore fiat, tamen dominium animo trans-
fertur. Vnde tradens rem alicui eo animo, vt dominium par-
tis in ipſum transferat, non totius rei accipientem pro parte dominum efficit. Traditio enim corporalis eſt, ſed datio, id eſt, dominii translatio, vt ita loquar, intellectualis. Cuius rei argumentum eſt, quod tradere poteſt is, qui intellectu caret, cum tamen dare nequeat. leg. 1.§. adipiſcim ur. de acq. poſſ. Atque hinc intelligi poteſt, quod ſupra à nobis di- 1 ctum fuit de ſtipulatione hac habere licere, dict.l. 3. quæ tunc
indiuidua eſt, cum nudum factum, non etiam dominium,
continet. Derentie hano. Sic legitur in veteribus emendariſque co-
dicibus: nec dubitandum eſt, quin ea ſit vera lectio: quam
non ſequitur Alciatus quod peccari ſtipulationem, recte dici
Latine neget. Verum hic non dicitur peccari ſtipulationem,
led committere ſtipulationem potius: quod verbum à iuris autorib. vſurpatur.. Srichum.§. tamet ſide ſolut. Et hęc verba quod niſi in ſolidi peccari vonporerat, a àπανεενσειννlegéda funt.
vt ſit ſenſus, in priore caſu, deo omnes commiſiſle videntur
illam ſtipulacionem, per te non Heri,&cæt. quia non poteſt pPeccari pro parte, ſed tantummodo in ſolidum. Ex quo ap- patet; hanc ſtipulati onem, per te non fieri, quo minus mihi irs Agere liceat, prius dictam fuiſſe, iter fieri. Quo com pendio vti lolent iuris autores, ne crebra tot verborum repetitio mole- ſta ſit. Sic ampliu⸗ non agi, vel ratum haberi, vocat paſſim hanc ſtipulationem, Titium beredemque eius ratum habiturum, nemiuemque eo nomine petiturum, cuius de ea re actio, petitio, perſecutio ſt, l.procurator. inf. rem rat. haberi. Sic VIpianus c. 14. de ſeruit. vrb. pꝓræd. lumina vocat ſeruitutem, ne laminibus Mctatur,& c. 16. tit. de dolo, metum, pPro actione uod metus gauſa, dicit.
Sed videamus ne non. Dubium non eſt„ quin hæc verba Pauli ſint, non Sabini, aut Catonis: quæ quemadmodum ac- cipienda lint, non conuenit inter eos, qui hunc locum inter- Pretaci ſunt. Equidem arbitror, ſ hactenus locutum eſle Sa- diaum fateamur(quod mihi probabilius videtur) h oc ſenti- Paulum, quod dictum eſt à Sabino, idem dicendum de ſti- alarione dolum abeſe, quod de aliis ſtipulationibus, videli⸗ ee're licere,& habere licere, id non vſq uequaque verum eſſe, nque ſtipnlationem magis ſimilem videti illi ſtipulationi, Futum heredemque eius ratum habiturum quam vtique diui- duana eſſe conſtat. Nam hoc verbo, videamus, ſolebant vti veteres lureconſulti, cũ de re dubia& controuerſi iuris quid ſentirent; verecunde,& modeſte vellent exprimere, vtplene
quia ſtipulatio doli factum diuiduum plærunque contineat, Se pro parte com mittatur: vt ſivnus ex promiſſoris hæredi- das rei pattem pign Orauerit. leg. redhibere. de ædil. edict. Sin autem quis malit à Paulo huculq; refetri ſententiã Catonis potius quam quis à Sabino, non multum refert. Naã recitata Alententia, ex qua colligi poſſe videbatur, dolum abeſſe, fa- um eſle iadiuiduum,& hæredes promiſloris„vno dolum taciente, omnes teneti, ſicut in ſtipulatione iter fjeri, tandem aperir de eare quid ipſe ſentiat,& ait, Videamus ne noni- dem hic ſit,&cat. Quam interpretationem eo libentius amplector, quod cam Lælio Taurello homini erudito pla- cere intelligam. Ac Leriſimile eſt pleniorem fuiſſe Cato- nis ſententiam, quam hic recitetur a Paulo,& Catonem o-
docuimus lib. x. Diſput. Nec Vero inficiari quiſquam poteſt,
poſteriorem& Stoici& Peri
dam qua ſtipulationi ſubiecta eſt, q
ſtendiſle, cur altera ſtipulatio ampliu⸗ non 29:, diuidua ſit. Er forwaſſis aliquid etiam ſubiecit de ſt
u pulatione doli, eam com- Pparans ſtipulationiiter hieri, cum in vtraque eandem ratio-
nem eſſe crederet. Sed Paulus eam diſtincqiouem attinge- te ſatis habuit, cum præſertim libri Catonis eo tempore in mam bus omnium verlarentur, ex quibus ſententia eiuſdem plene percipipoterat. Quidam fic i nterpretantur, ne non zdem his ſit, id eſt, in ſtipulatione er te non fieri& cæt. quod in ſtipulatione iter fiori, atque ita legunt, paulo ante hæc ver- ba, beccari non poterat, vt in illa ſti pulatione, per te non fieri, nes per hæredem iuum, Scat. Sed cum in vetaſtiſmis„emen- datiſque codicibus diuerſa ſit lectio, non poteſt eorum opi- nio interpretarioque conſiſtere. Sunt qui hæc verba aliter accipiant, ne non iden hic ſrt, id eſt, in ſtipularione av- phiu⸗ non agi, quod in ſtipulatione iter Hier⸗, ſiue per te non fieri, quo minus&cat. Nam vna& eadem eſt ſtipulatio, non diuerſæ. Atque ita int erpretantur„quaſi Daulus declarare diſtinctio- nem Catonis volens, demonſtret ſtipnlationem amp’ius non —i, non eſſe ſimilem ſtipulationi iter fieri, ſed potius ſtipula- tioni, Titium hæredemgue eius ratum haliturum. Verum hæc interpretatio, nec ver bis, nec rationi congruit. Nam hæc ver- ba, Sed videamus, Scæt. diſſentientisi nec declarantis, vt ante admonuimus.
dedecla ante⸗ mus. Deinde adeo aperte diſerreque, Cato diſtinctione illa ſua, dilcrimen vtriuſque
ſtipulationis docuit, vt nemo ſic tam hebeti ingenio, quiex ea diſtinctione non facile percipiat, quantum inter vtranque ſtipulationem interſit. Cum igitur dubia non ſit, necobſcu- ta Catonis de ea re ſententia, eredendum non eſt, Paulum de caexplicanda laboraſſe. Adde quod amplias non agi ſti- pulatio, nihil aliud eſſe videtur hoc in loco„quam ſtipulario rem ratam haberi. Particula autem demon ſtratiua, qua v- titur haulus, ad id referri ſolet, quod in quæſtione potiſſimũ Vverlatur, non adid quod poſterius fortaſſis obiter dctum eſt. Vlpian. capit. 11. de dam. infect. Ait Marcellus inutiliter caueri creditori. Idemque eriam de eo cauene domino emit. Nam necia huius perſo tionem. EÆquiſſimum tamen puto huic proſpicien dum, id eſt, cteditori per ſtipulationem. Cicero. lib. 4. de fini- bus. Cumque duæ ſiar partes qaibus perfecteratio& ora- tio compleatur, vnainucniendi„ altera diſlerendi„ hanc patetici, priorem autem illi egregie tradiderunt: hi omnino nec a ttigerunt qui- Nam had ſtipulatione. Oſtendit ſtipulationem de rato, in- ter hæredes promiſſoris diuidi. Nam ſier pluribus hæredi- bus vnus ratum non habuerit is lolus tenebitur pro parte ſua, actio er ſtipulatione aduerlus eum tantum dabitur. Erhęc
auendum, qui Anon
ſtipulatio conuentionalis eſt, non Prætoria»quia non à pro-
curatore, ſed à domino Procuratorem conſtituente, inter- ponitur. l. ſi Procuratorem. ſupra de procurat. Nam ex Preto- ria de rato ſtipulatione. non conuenicur is qui ratum non ha- bet, ſed procuraror potius aut cius hæredes. Quamuis 4p2 dominus. Dominus, 4 ui promittit ſe, hære- demq; ſuum ratum habit 3d: 8
hæredes diuidatur. Sed hoc quemad paulo Poſt dicturi ſumus. 1..§. ſi ſor tem.
Siis, qui duplam ſtipularus eſt ‚deceſſerit, pluri- bus hæredibus relictis vnuſquiſque ob euictionem ſuæ partis, pro portione ſua habebit actionem. Id eq; eſt in ſtipulatione quoq; fructuaria,&damni infecti, ex operis noui nũtiatione: reſtitui tamẽ opus ex ope-
Subiicit hic Paulus exempla quædam, quibus oſtendit, quæ ſtipulationes factorum indiuiduæ ſint-
Pro portione. Si ſtipulator duplæ, in contractu venditionis deceſſerit, duobus hæredibus relictis„ finguli pro portio-
rellert, quobus hære- p 2 10
——
unt, non probantis,
nacommittiſtipula-
— 5 —“
1 4 1 4“ 4 3 1 3 5 3 4 1 8 1 4 4 b 5* 4 4
——

7²⁸
ne ſua, aduerſus venditorem eundemq; promiſſorem agunt, quamuis pœna hic petatur. Cuius rei exhis, Jo⸗ ſupra dixi- mus, rario ſatis manifeſta eſt. l.2§. item& ſi in facto. Fructuaria. In hanc ſtipulationem, ſicut& in ſtipulatione damni infecti, id quod intereſt venit: 1. 1. vſuf. quem. ca.l in hanc ſtipulationem. de dam. infect. ita mirum non eſt ſi diui- ſionem inter ſtipulatoris hæredes hic recipere dicatur.·. Ex operis noui. Eadem cauſa eſt ſtipulationis ex operis noui nuntiatione, ſi quantitas petatur, non ſi petatur relrne 0- eris. Nam vtrunque peti poteſt ſtipulatoris arbitrio.l.ſtipu eio S nc autem. de operis noui nunt...„ Reſtitui. His verbis oſtendit, ita demum hanc ſtipulationẽ diuidi inter ſtipulatoris hæredes, ſi quantitas petatur,non re- ſtitutio operis: quia reſtitui opus Pro parte non poteſt. Hac vtilitatis. Quamuis ſtipulationes, 85 quibus diximus, factum indiuiduum fere contineant: tame vtilitatis cauſare- ceptum eſt, vt inter hæredes ſtipulatoris diuidatur ſtipulatio, quod ſine cuiuſdam iniuria,& incommodo, ea diuiſio fiat, vt ante dictum fuit. l.z.§.vlt.& l.3. vpftautempromiſori. Ex parte promiſſoris nunquam dini- ditur ſtipulatio in exemplis, quæ adduximus, non modo ſi pe- tatur reſtitutio, quæ indiuidua eſt, ſed etiam ſi defenſio, quæ natura ſui diuiſionem recipit, vt poſtea dicemus. lin excutio- nc.& l.cum ex cauſa. Nam& in quibus caſibus pecunia peti- tur àpromiſſoris hæredibus, propter factum indiuiduum, ſti- pulatio aduerſus omnes committitur in ſolidum: licet ſinguli in ſolidum non teneantur, ſed pro parte tantum hæreditaria.
v. POMPONIVS LIB. XXVL A p§SABIN V M.
Tipulationum aliæ iudiciales ſunt, aliæ Prætoriæ, aliæ 8 conuentionales: aliæ communes, Prætoriæ& iudiciales. Iudiciales ſunt, quæ du taxat aàmeroiudicis offcio profici- ſcuntur, veluti de dolꝰ cautio. Prætoriæ, quæ à mero Præ- toris officio proficiſcuntur, veluti, damni in fecti. Prætorias autem Stipulationes ſic audiri oportet, vt in his cbtineantur etiam AEdilitiæ. Nam& hæd iuriſdictione veniunt. Con- nentionales ſunt, quæ ex conuentione reorum fiunt, quarum
totidem geueraſunt, quot penèe dixerim rerum contrahen
darum. Nam G ob ipſam verborum obligationem fiunt,& pendent ex negotio contracto. Communes ſant ſtipulatio- nes, veluti Rem ſaluam fore pupillo. Nam& Prætor iubet rem ſaluam fore pupillo caueri:& interdum iudex, ſi aliter expediri hæc res nonpoteſt. tem dupleæ tipulatio ve- nit à iudice, aut AEdilts edicto.
Hanc diuiſionem non recte vulgo explicant, quanquam ex Theophili paraphraſi ſenſus eiuſdem percipi potuerit. Et ſane ſieri non poteſt, quin obſcura ſit iis, qui officium Preto-
ris, Aiudicis officio diſcernere non norunt: iudicemque non
hic modo, ſed in aliis quoque ſexcentis locis, pro iudice dato, mon pro magiſtratu, accipiignorant. Qua dere nos ſatis accu- rate diſſeruimus in tractatu de Pactis. leg. Iuriſgentium.§. 1. Theophilus autem, quaſi rem ſuo tempore, vt opinor, non dubiam prætermiſit. Prætoris enim officium non in iudican- dis rebus olim verſabatur, præterquam in certis cauſis extra ordinem, ſed in iudiciis, ac bonorum poſſeſſionibus dandis, in
decernendis cautionibus, quæ Prætoriæ hic dicuntur& aliis
id genus negotiis. leg.j.l. iubere cauere. de iuriſd. ludicis ve-
. 4.. 8„ ro officium, in cognoſcendo conſiſtit ac iudicando, ſecundũ
eius formulæ præſcriptum, quam à magiſtratu accepit. Nec
ideo iuriſdictionem habet, ſed tantum notionem: vt argu-
mentis pene multis in eodem cõmentario noſtro docuimus.
Stipulationes igitur, ſiue cautiones dicuntur Prætoriæ, quas
Prætor ex officio illo ſuo decernit, vt damni infecti,& lega- torum nomine. tit. de dam. infect.& tit. vt legat. nomi. ca- uea. His ſimiles ſunt, fdilitiæ, quæ ab Ædilibus videlicet, ex
ipſorum officio decernuntur, circaeas res, de quibus iuriſ- dictionem habent. l. ſi venditor. de ædil. edict. Et à iuriſdi-
PFranc. Duareni Comment.
ctione dicuntur venire, quia non ſolum Prætores Roma, ſed etiam Ædiles Curules iuriſdictionem habebant. Iudiciales ſunt, quæ iuſſu iudicis, de lite cognoſcentis,& rei ipſius gratia quæ in iudicium deducta eſt, interponunrur. exemplaidem Theophilus valde perſpicua tradit,& ex noſtris auctorib. quę- dam colligi poſſunt.j. ſi poſt acceptum. de rei vind.l. creditor. de pign. act. leg. ſi cum exceptione.§. quatenus. de eo quod metus. l. redhibere. de ÆAdil. edict. Cõmunes ſeu mixtæ ſunt, æ non er mero, id eſt, ſolo Prætoris, aut judicis, ſedex vtriuſque, id eſt, modo Prætoris, modo iudicis officio pro-
ficiſcuntur: vt ſtipulatio Rem pupill. ſaluam fore, de qua ſpe-
cialis eſt tractatus infra. Item ſtipulatio duplæ, communis di- citur, quia non ſolum iudicis iuſſu interponitur;, ſed euxiam EÆdilis ipſius. Vnde ab Ædilitio venire dicitur, id eſt( venos interpretamur) iuſſu eiuldem, ſeu imperio: licer alii aliter. Quæres maximorum errorum cauſa fuit. Conuentionales ſunt, quæ ſine Prætoris, aut iudicis cuiuſpiam iuſſu fiunt à contrahientibus. Actametſi prætoriarum.& iudicialium, pauca admodum exempla ſunt, harum tamen tot ſunt, quot genera rerum contrahendarum. Nullum enim negorium inter homines contrahitur, ſuper quo non recte interpona- tur ſtipulatio, vt ſupra alio in loco ſcripſimus. Hinc fit, vt Prætoriæ ſtipulationes ex Prætoris ipſius conuentionales er contrahentium mente interpretationem accipiant. l. in præ- toriis. infra de prætor. ſtipul. In Prætoriis quoque, ſi quidad- di veldetrahi, velimmutari oporteat, Prætoriæ id erit iuriſdi- ctionis: in cæteris contra. d.l.in conuentionalibus. l..§. vlti. infr. de prætor. ſtipulat. Porro Prætoriæ ſtipulationes ſubdi- uiduntur in iudiciales, cautionales& communes. l.i. in prin. J. de prætor. ſtipul. iudiciales dicuntur, quæ ideo autore Præ- rore interponuntur, vt iudicium ratum, ac magis firmum ii, vt iudicatum ſolui,& de rato ſtipulatio. d. l. 1.§. I.& Inſtii. de diuiſ. ſtipul. õ. vlti. Quarum hæc à procuratore actoris, ſide mandato nõ cõſtet, illa à procuratore eius, vnde petitur, quã- uis mandatum habeat, exigi ſolet. tit. C. de ſatiſd.& Inſtit. de
ſatiſdat. Cautionales ſunt, quæ non ad iudicii confirmationẽ
fiunt, ſed ad hoc tantum, vt quis cautior, ac ſecurior ſit. Di- cunturq; cautionales, quod tantum cautionales ſint, non et⸗ iam iudiciales, contracto vocabulo, quod alioqui late patet. Huiusgeneris ſunt, damni infecli ſtipulatio, rem pupili ſaluam fore, ac nonnũquam etiam de rato ſtipulatio: quam& iudi- cialem eſſe poſſe diximus. Communes lunt ſtipulationes, quę
fiunt iudicio ſiſtendi cauſa. Licet enim, vt iudicium rarum ſit,
minime interponantur, ideoq; iudiciales dici non poſſint: ta- men quia ad iudicium aliquatenus pertinent, non mere cau- tionaſes dicuntur. Itaque hæ quaſi miſtam quandam naturã
habentes, tertiam ſpeciem conſtituunt. l. 1.§. I. de prætor. ſti-
pul.
Itipulatio autemeſt verborum conceptio, quibus ii qui
interrogatur, daturum, facturum ve ſe, quodinterrogatus eſt, reſpondet. b
Hæceſt ſtipulationis diffinitio, cuius ſingula verba expen- denda, atque explicanda ſunt. Acin primis dicitur, conce- prio vt intelligamus, licet hoc verbum pro interrogatione nonnunquam accipiatur, vt in titulo, de duobus reis promit- tendi. Vnde Stipulator teſtium, Ciceroni in Quintiana: tamen hoc in loco ſignificare in totam eam complexionem vetborum, quæ ex interrogatione& reſponſione conſtat. Deinde dicitur, verborum, quia licet in plæriſque aliis contra- ctibus, conſenſum quomodo ſignificari ſufficiat: l. ſi ſtipuler. §. vlt. tamen in hoc obligationis genere, verbis exprimi debet, idq; ita, vt alter alterum exaudiat. leg.. in princ. Præterea di- citur, is que interrogatur&cæt. quoniam ſtipulatio interroga- tione, ac reſponſione, ne dum verbis contrahitur. leg. obli- gamur. ſupra de oblig.& act.§.. Inſtit. de verb. oblig. Idem dicitur in diffinitio. daturum ſe iρε idcirco, quia ſi quis alium quempiam daturum, facturum veprocsittat, inutilis eſt ſtipulatio.§. ſ quis alium, Inſtitut. de inutil. ſtipul.leg. ſti⸗ pulatio iſta.§.1.hic Vnde tractatum eſt, ſi fuerit àœσντσαυmOηυ concepta ſtipulatio, hoc modo, Dabis? dabitur, an valeat.& pleriſq; placer, ſtipulationẽ inutilẽ eſfe. Mouẽtur cõſticutione Iuſtiniani, qua cautũ eſt, hoc verbo, ſatisfiet, non recte pecu- b niam
nuwur, iusta egu- poluionibus. II 1 nthondens iruures naideti teſponlobem, rem atqbeided coole hete. ſetum ogu ucicandé hitr coarobe eli ecuncdu quum 5 9 agerlona'ietut ſntite
fuur cun qusitateſo
ljurgruelkiyulau nuyrmiſtnerſunuc⸗ mnutaun Satd auten loltifluen. Aamqu ulann ſanſfen di awanteunusquuſſa
iigrrenrun ſutſacyu. iinnelur cum promill un nulieiulotesacci ilc
uerntur. dapromi Alhulaione garur. keäkodlh. Dronddinte mn wodlgnio dn ree
aleüeninant dune b

Jnis urin
vPreaciein V
ur, qpritan dum zc mate tio.d1nt Procuruora te tic miri it.C.geſcidte ad incicicin actior zclecint caurionabirr , quodalngre ulero mifis tipulrio gat nes unrieem im, rt iciannn
ciales ditaſ
dertinen ne
miſtamqrnirn unrEn
In Tit. De
niam conſtitui. Auth. ſi quando. C. de conſt. pecu. Et quod dicirur de conſtituto, ad ſtipulationem extendunt. Alui di- uerſã cauſam eſſe cõſtituti,& ſtipulationis exiſtimant. Cũ e- nim ſtipulatio non contrahitur, niſi interrogatione præce- denti,&reſponſione ſequente, videtur reſponii o imperſona- lis ita accipienda eſſe, vt congruat interrogationi præce- denti,& verbum imperſonale ſic intelligatur„quaſi promil- ſor ita dixerit, Dabitur à me. præterea. Inſtit. de inut. ſtip. l ñ defenſor..qui interrogatus.de interrog. act. Sed in hac va- rietate opinionum animaduertẽdum eſt, cũ quæritur, an im- perſonalitas noccat conſtituto, aut ſtipulationi, quæſtio- nem facti eſſe,& in ſtatu coniecturali conſiſtere. Nam cum ſimpliciter reſpondet promiſſor ad interrogationem, dubita- ri poteſt an verba ad interrogationem retulerit, an vero co- gitauerit pecuniam velà ſe, vel ab alio forte datum iri. Vi- dendum ergo eſt, quid actum ſit inter contrahentes, quorum mens ex coniecturis colligenda eſt: ſi vero quid actuin ſit nõ
appareatzverbaſti pulationis obſcura contra ſtipulatorem in-
terpretamur, iuxta regulam vulgarem. leg. ſtipulatio iſta.§.
in ſtipulationibus. infra. Obiiciet fortaſſe quiſpiam,
cum reſpondens aτννοραωe στ reſpondet. minime obſcu- tam videri reſponſionem, propter interrogationem antece- dentem, atque ideo contra ſtipulatorem nos interpretari non debere. Verum loquendi conſuetudo maxime ſpectanda eſt in indicandis hiſce controuerſiis, leg. ſi ſeruus plurium.§. vlt. de l.i. ſecundum quam is, qui ita reſpondet, Dabitur, non de ſua perſona videtur ſentire. Idq; in Gallico ſermone ſatis perſpicitur, cum quis ira reſpondet, on le vous Haillera.
Satiſacceptiv, eit ſtipulatio: quæ ita obugat promiſſõ- rem, vt adpromiſſéres quoque ab co accipiantur, id eit, qui Aem promittant. Satisautem accipere dictum eft eodem modo quo ſaticfacere. Nam quia id, quo quis contentus 2- rat, ei præstabatur, ſatisieri dictum eit. Et ſimiliter, quia tales, quibus contentus quis futurus eſſẽt, ita dabantur, vt
b verbis obligarentur ſatiſaccipi dictum est.
Genus quoddam ſtipulationis eſt, quod ſatiſacceptio, ſiue ſatiſdatio appellatur, cum promiſſor ita obligatur, vt ab eo ad- romiſſores, ſeu fideiuſſores accipiantur, qui idẽ promittant. leu ſatiſd.cog. Verbu obligarentur. Adpromiſſor, ſeu fideiuſſor, verbis tantum,& ſtipulatione obligatur. l. blanditus. C. de fideiuſſ.l. 1. ſup. de act.& oblig. Proinde inter abſentes per epiſtolam, aut nuntium, eo obligatio non recte contrahitur. leg. 1. ſu- raeod. Idque verum eſt, niſi fauor publicus aliud poſtulet. * cum oſtendimus. J. vlti. ſupra de fide.tut.leg.vltim.C.ad Velleian. Quidã exiſtimant, hunc locum ad reos„qui obli- gantur in ſolidam, non ad fideiuſſorem pertinere. Sed dubiũ non eſt, quin adpromiſſor pro fideiuſſore accipiatur, leg. in omnibus. 43. de ſolut. non apud lurecõſultos tantum noſtros, ſed etiam apud veteres Latinos auctores. Inter quos Cicero eum, qui pro alio ſe obligat, nuſquam fideiuſſorem, ſed ſpon- ſorem potius, aut adpromiſſorem vocat. Sed nonne valebit vt conſtitutum, talis promiſſio, per epiſtolam facta? Nam conſtitutum nullam verborum formam requirit. Et exi- ſtimo ita demum pecuniam conſtitutam intelligi, ſianimo conſtituentis Prommilla ſit. leg.I.§. eum qui, de couſtit. pe- cu. Nam vr fuſius alibi docuimus„obligatio ex conſtituto naſcitur, non ſi quis ſimpliciter ſe daturusn promittat, quod ipſe vel alius debet fortaſſis, ſed ſi ea promiſſio ad ſolutionem debitireferarur. Qnare verum vſquequaque non eſt, quod vulgo dici ſolet, ex pacto geminato actionem naſci. S.de con- ſtituta. Inſtitut. de act. Si igitur animo conſtituentis ab ali- quo ſcriptum ſit in epiſtola, ſe ſoluturum, quod Titius de- ct;&cæt. is ex conſtituto obligatur, necminorem vim ha- et hæc obligatio, quamfideiuſſoria. Differunt tamen in quibuſdam, conſtitutum,& fideiuſſio„ quia fideiubemus nomine rantum alieno, leg. hæres à debitore.. ſeruo. de fi-
uſſorpys& man. at conſtituimus etiam nomine pro- prio. 8
iſortempromiſer is,& ſz ea ſölata non eſſet, pænam: etiam ſi vnus ex bercdib. tuis portionem ſuam ex ſorte fol-
—
„. p p. verborum oblig. 225
uerit, nihilominus banacommmittetur, donec portio cohæ- redis ſoluatur. Idemque eit de pæna ex comwpromiſſo, ſi u nlis paruerit, alter non baruerit ſenten tiæ inudicis: ſ aa cohærede ei ſatiqheri debet. Nec enimaliudin hi⸗ ftipula- tionibus ſine iniuria ſtipulatoris conſtitui poteit.
Quidam promiſit ſortem,& ſi ea ſoluta non elet„ pœœæ- nam, an contra promiſſoris hæredes committatur in ſolidum pœnæ ſtipulatio, an vero diuidatur inter eos quæritur. Cauſa dubitationis in eo eſt, quod res quæ in ſti pylationéde- ducta eſt, tam principaliter, quam acceſſorie diuiſionem re- cipit. Sed Pomponius ait, in ſolidum committi hanc ſti- pulationem,& aduerſus eum quoque hæredem agi poſſe qui partem ſuam ex ſotte ſoluerit. Idemque ab aliis iuris aucto- rib. ſcriptũ eſt.l. hæredes.§. idẽ iuris. famil. erciſc.l. in execu- tione.§. item ſi ita. infra. Nam pœna ſub conditione pro-
miſſa eſt, ſi ſors ſoluta non fuerit: nec dubium eſt, quin ex-
titerit conditio, parte aliqua ſortis non ſoluta. Qua tatio- ne paulo poſt Pomponius ait, aliud ſine iniuria ſtipulatoris conſtitui non poſſe. Acrametſ lex duodecim tabularum diuidat obligationes inter hæredes, conditiones tamen non diuidit. b T'ana committetur. Ob culpam vnius hæredis, pena com- mittetur aduerſus alterum quoque, ſed pro parte tantum hę- reditaria, vt ante dictum fuit in Catonianæ diſtinctionis ex- plicatione.
ILdemque est de pæna ex compromiſſö. Dœna ergo in ſolidum committitur aduerſus hæredes promiſſoris, non modo„ ſi dationem quantitatis, ſed etiam ſi factum contineat princi- palis ſtipulatio. Nam arbitri, ſeu iudices com promiſſariii, vt fiat quoque aliquid, vel non fiat, non ſolum, vt detur pro- nuntiant ac iudicant. Quid enim, ſi arbiter iudicat do præce- perit, ne alter aduerſus alteruta am plius agat, vt quam ſæpiſ- ſime ab arbitris præcipi ſolet Itaque huic Pomponii ſenten- tiæ magnopere aduerſari videtur illa Catonis diſtinctio, in qua dicitur, ſi factum diuiduum ſit, Pœnam aduerſus eum committi, qui contra fecit pro paret ſua leg. 4.§. Cato. Au-
entque difficultatem verba Pauli, quæ Catonis diſtinctio- 8 8
nem ſequuntur, de ſtipulatione rem raram haberi„‚cum ait, ſingulos hæredes promiſſoris, pro parte ratum habere poſſe, quammis ipſe dominus, ſiue promiſſor non poſſit. Exiſtima- ui aliquando multum refeere, an in concipienda ſtipulatio- ne hæredum ſit facta mentio, nec ne: quam ſententiam ma- gis ac magis amplector.
Nam etſi verum ſit, conditionem non diuici inter hære- des, quæ à promiſſore non eſt diuiſa: tamen ſi pluribus per- ſonis adſcripta ſit conditio, benigniori interpretatione, qua-
ſi ab initio diuiſa intelligitur. l. cui fundus. pen. de cond.&
demonſt. Si igitur quis ꝓmilerit ratũ habere, ꝙ à procuratore ſuo geſtum fuerit& ſi id factũ nõſ uerit pœnã, isq; deceſſerit, duob. hæredib relictis, oẽs hæ redes qui in iocũ eius ſabſti- tuuntur, pro vna perſona habendi ſunt. d. l. cui fundus. Quare in huiuſmodi ſtipulationibus, omnes hæredes„ob factum v- nius teneri, recte Pomponius hic ait.
Cum autem nominantur hæredes à promiſſore, hoc mo- do, me hæredemque meum ratum habiturum: promiſſor ad
vitandam penam, quæ huic ſtipulationi fubiecta eſt, non
poteſt pro parte ratum habere, vt Paulus ſcribit, dict. leg. 4. ſinguli vero ipſius hæredes„propatte tantum ſua tenebun- tur: quia cum eorum mentio facta ſit in concipienda ſtipula- tione, diuiſa iam inde ab initio videtur eſſe ſtipulatio. Arg. l. falſa. õ. vlt. de condit.& demonſt. At enim in diſtinctione Ca- tonis, nulla hæredum menrio eſt in codicib. emendatis, prę- ſertim cum de facto diuiduo loquitur. Verum ante admonuimus, integram Catonis diſtinctio- nem à Paulo non referri& his verbis, Iter fieri, Amplius non agi, quaſi compendio quodam formulas ſtipulationum, in quibus& hæredum,& pœnæ mentio fiat, eum deſigna- re. Id quod tam ex iis, quæ præcedunr, quam guæ ſe- quuntur facile intelligi poteſt. Adde, quod in ambigua vo- ce legis„ea interpretatio accipienda eſt, quæ vitio caret. leg. in ambigua. de legibus. Nec dubium eſt, quin ambiguitas ſit in his verbis, Iter fieri: Amplius non agi, Ratam haberi:
—

73³30 Non ſunt enim verba contrahentium, ſed lIureconlultorum 1 Porus qui breuitatis,& cõpendii cauſa ſic vocare ſolent ſtipu- ationes, quæ plene? contrahentibus concipiuntur: Quam- uis autem varie concipiantur, pro contrahentium arbirrio, modo hæredis mentio fiat, modo non fiat:interdum adiicia- tur pœna, incerdum omittarur: tamen eodem compendio verborum eas deſignant lureconſuiti. Itaq; cum quæritursan de ſtipulariene ſenſerint, in qua ſint hæredes nominati, aut pPœna adiecta, ambiguitas explicatur coniecturis,& ea in- terpretatio cæteris potior iudicanda eſt, quæ minus vitum- cõmodiq; habeat. d.l.in ambigua. Ac ſi quis Derrlacinsrue. tur, non aliter ſcripſiſſe videri C atonem, quam ſit à Paulo cõ- memoratum, nec ferendos eſſe nos, qui leui fortaſſis conie- ctura ducti, d alleramus: huic reſpondere non dubitauerim,
Car ius auctoritate tanti apud me hunc Caronem non eſſe, vt eius auct
mulcum moucar, niſi quatenus ſententiam eius probauerit Paulus, aut alius quiſpiam eorum lureconſultorum, ex quo- ruo libris Pandectas ſuas deſcripſit luſtinianus, quibuſq; au- A oritatem tribuit, aut quatenus eius ſententia horum ſcripris coaſentanea ſit. Nec eo moueor, quodà quibuſdam fortaſſis obiici poteſt, Catovis ſententiam, cum à Paulo referatur, nec improbetur ab eodem, quaſi ipſius ſit Pauli, habendam eſſe. Nam videndum eſt, quorſum ea ſententia commemoretur à Paulo. Si enim à Paulo relata eſſet ea diſtinctio, nec aliud ad- iectum eidem, probabile eſſet pro ipſius Pauli, atque adeo lu- ſtiniani ſententia habendam eſſe. Verum ex Pauli diſpura- tione apparet, ipſum rationem tantumm adducere voluiſſè, quã ſubiecerat diſtinctieni ſuæ Cato:& quia non poterat illa ra- tio commode intelligi, niſi breuiter& lumm atim recitata di- ſtinctione, quicquid ad cam rationem aſſequendam neceſla- rium videbatur, ex ea diſtinctione ſtrictim commemorauit. Sed quæritur, an is qui pro parte ſua ſoluit, aduerſus eum quipetit pœnam, exceptione doli ſalrem ſe tueri poſſit 2 Et verba Pomponii ſatis demonſtrant, nullam doli exceptionẽ hic dandam eſſe, cum ait, ſine iniuria ſtipularoris aliter con- ſtitui non poſſe. Exceptio nanq; doli, ad depellendam iniu- riam, non ad eam inferendam competit. leg. i. de dol. except. Sctibit tamen Labeo apud Vlp. plurium ſeruorum nomine, iudicio ſiſtendi cauſa, vna ſtipulatione promitratur, pœnam
quidem integram committi, licet vnus ſtatus non ſit:quia ve-
rum eſt, omnes ſtatos non eſſe. Verum ſi pio rata vnius offe- ratur pœna, exceptione doli vſurum eum, qui ex hac ſtipula- tione conuenitur. l. ſi ſeruus.§. plurium. ſopr. ſi quis caut. Sed animaduertendum eſt, humaniorem interprerationem ad- mitti in ſtipulationibus Prætoriis, cuiuſmodi eſt ſtipulatio Iudicio ſiſti, de qua loquitur Labeo, quam in ſtipulationibus, quæ conuentionales dicuntur. arg. l. in conuentionalibus. in- ſa Ae idcirco facilius diuiſio fit earum ſtipulationum. l. pœ- nales. ad l. Falcid. Hanc autẽ interpretationem adiuuat& il- ludquoq; quod enumerarione perſonarũ, quos ſiſti oporte- bat, diuiſa ſtipulatio intelligi poteſt, d. l. cui fundus.& l. pen. de condit.& demonſt. quaſi non vna ſtipulatio, ſed plures diuerſorum factorum ſtipulariones cõtractæ videantur. arg. l. ſcire debemus. infra.
VI. VIL PIANVS L. IB. I.
A D SA B IN V M.
1 S, cui honis interdictum eſt, ftipulando ſibiacquirit: tra-
dere vero, vel promittendo obligarinon poteſt:& ideo b
nec fideiuſſör proeointeruenire poterit, ſicuti nec pro fu- rioſo. b Quxritur, an prodigus, cui bonis interdictum eſt, ſtipula- tionem contrahere poſſit. Et Vlpianus ait, ſtipulationem, qua is ſibi acquirit, valere: eam vero, qua alteri obligatur, non valere. Eſt autem prodigus auctore Vlpiano, qui neque tempus neque finem expenſarum habet: ſed bona ſua dilace- rando ac diſſipando profundit. leg. i. de curat. furio. Et huic curatorem dandum eſſe, Diuus Pius refcripſit, tametſi ca o- oratione vtatur: quæ mentis ſanitatem arguat. leg. is, qui.§. Diuus.de tut.& cur. Non continuoigitur diſſolutis homini- bus,& male rem gerentibus permittenda eſt bonorum ad-
ſeo:
ob eam rem tibi commercio interdico. ſtitutionum reliquiis:
ratione iuber eſſe agnatorum. commodi haberet, paulatim confuetudine antiquatum eſt:
Franc. Duareni(omment.
miniſtratio, quod eorum ſermo, aut ſcripta prudenti m, ac ſinceritatem indicn redoleant. Id quod Sophocli quondam Tragico Poetæ, à filiis in iudicium vocato, v Aei fawiliatis adminiſtratione amoueretur, accidiſſe ſcribit Cicero, in Ca- tone maiore. Sed num ante interdictionem Peætoris ob- ligetur ex contractu, is qui ita viuit, vt inter luxurioſos, ac profulos nepotes vulgo habeatur, ancipitis iurise ſt qnæſtio, & in vtranque partem diſputari ſolita. De qua ſic ego cen. Lege 12. rab. ſic interdictum fuiſſe prodigis bonorum adminiſtratione, vt ipla lege poſt interdictionem magiſtra- tus, eorum cura adagnaros proximos deferretur. Nam Prætor interdicebat eis bonorum adminiſtratione, vt docet
Paulus lib. 3. ſentent. titul.. his verbis: Moribus per Præto-
rem bonis interdicitur hoc modo: Quando bona paterna nequitia tua diſperdis, liberoſq; tuos ad egeſtatem perdaucis, Er VIpianus in In- Lex duodecim tabularum, inquit, furioſum item prodigum, cui bonis interdictum eſt, in cu- Sed cum hoc ius aliquid in-
cœperunrque à magiſtratibus curatores ipſis dari, non tan- g
tum agnati, ſed alii etiam extranei, ſi id expedire magis vide- retur. leg. ů.l ſæpe. de curat. furio.. furioſus. Inſtitut. de curat.
Itaque ante huiuſmodi interdictionem,& curatoris datio- nem, fraudi cuiquam eſſe non debet, quod cuin eo contta-
xerit. leg. Iulianus. de curat. furio. leg. ſi curatorem. Cod. de
integr. reſtit. capit. veritatis. de dol.& contu. Plane ſi quis hel- luom, ac laxurioſo homini pecuniami dederit, quam ſcicbat eum ſcorto protinus daturum, aut alias turpiter conſumptu- rum, quorundam opinio eſt inutilem contractum eſſe, vel ante interdictionem: quod nec ratione caret nec auctorita- te. leg. ſi quis cum ſciret. ſup. pro emp. leg. ſi vero non remu- nerandi.§. ſi adoleſcens. ſupra, mandat. Quod autem dictũ eſt, eum ex contractu non obligari, ſic accipiendum eſt, ni- ſiad frugem bonam ſe receperit. Quo caſu, iplo iure deſinit eſſe in poteſtate curatorum, vt Vlpianus ait, leg. 1. de curat. furio. Verba autem Vlpiani eo pertinere mihi videntur, vt oſtendat, id non ex moribus aut interpreratione, ſed ex iure ipſo, id eſt l. 2. tabu. quæ ius ipſum iεαμνράησν⁹ε dici ſolet, profi- ciſci, non quod decretum aliquod magiſtratus cum cauſæ cognitione neceſlarium non ſit. Nam cauſa cogvita decernit Prætor, ob vite mutationem, bonorum adminiſtrationem eicommitti, cui ante interdictum fnerat. Mutar ionem vero
hanc non ex vna aut altera frugalitatis actione, ſed exr multis
iudicare, ac metiri debemus. 6. cumque. in proœ. Inſt. Nam ſi⸗ cut vna hirundo non facit ver, ita ad iudicium de morib. im- mutatis faciendum nec vnaactio, nec breue tempus ſufficit. Nouel. de monach.§. ſancimus. Mea fideiuſſor pro eo interuenire poterit. Cum hic dicatur, pro furioſo, aut prodigo, interuenire fideiu ſlorem non poſſe, ſatis perſpicuum eſt, eos ne natura quidem obligatos intelli- i. Non enim verum eſt, ex omni conſenſu naturalem na- ſci obligationem, ſed ita demum, ſi conſenſus ex firmo con- ſilio, iudicioque proficiſcatur, vt alibi oſtendimus in leg. ſi pupillus. infra. Naturalis ſiquidem obligatio nititur æquitate & ratione naturali. leg. Stichum.§. naturalis. de ſolut. l. nam hoc natura. de cond. indeb. Nec natura æquum eſt, eum de- bere, qui cum ſanæ menris non eſſet, negotium aliquod cõ- traxit. Prodigus autem,& ſi demens omnino non ſit, tamen quod ad bonorum adminiſtrationem attinet, pro futioſo ha- betur, quod non multo aliter bona ſua, ac furioſus quiuis, tractare ſoleat. leg. his qui.§. Diuus. ſup. de tutor.& curat.dat. Itaque iuris ciuilis auctores, naturalem rationem ſecuti, con- ſenſui prodigi eos effectus ciuiles artribuere noluerunt, quos naturalis obligatio habet. Hinc dicitur in regula iuris antiqui- furioſi, vel eius cui bonis interdicitur nullam voluntatem eſſe.leg.furioſi. de reg.iur. Marcellus tamen exiſtimauit, fide- iuſſorem prodigi, aut furioſi, non minus, quam pupilli, ob- ligari, nec neceſſe eſſe, vt ei ſubueniatur, quoniain aduerſus prodigum, aut furiolum, nullam mandati actionem haber. J. Marcellus, infra de fideiufſ. Conſiderabat, opinor, Marcel- lus, non ſolum id ſine vllo horum incommodo fieri, ſed etiã ſine iniuria fideiuſſoris, qui ſponte ſe alieno nomine obli=
gat. Verum ea ſententia non placuit Vlpiano, cuius hoc caput
0 mriam omninopt— teumin(enpeore non Nogoetutorbanctofrat foviulert, wagisckh nie orew elk Vpün Abr. II.ad ahco, ecreotiam Matccl (utlmmetgo, düen Etteiulloridus, ilud) aumnod lt,ledmtfilom Pareatam Marcellirctic aautom perrinete. amett zwanoa dar Namüqusst uroerareinsHdeiufloti
4
ahe,qviloluerit pecani atsfupilumenpetitu waltrocius n.. ad cdid Am wlituendb, inquo alheuſe deminoribos. kinn liieluſtinanum dtrieacle diinas. dincete dienon tatn länwi, ue litoricam t hauilepllleneg⸗.
nan ennei cklum„ Aelal du arein Can
elun dodü Ac ude

55 —
uorsspli a 1 lilenehin, ferieökine, onem, Kaumm det guodadg leg leuama
K conanp lamiceien get dr lis mjind ilem oauad, atione caare emp leg lenna
—
—
—
—
—
—
6 4
—
E
—
—
nndu Qule
rti,ſicrccheintt Owoal jün Tpanosan gltr perinerendiim inernrninn m(arnadült- od maqitanu Nam cukaugis Sonotum ainäh m fnetat.lübie lraꝛdinn, mour.iyues 1 aadiudicun s , nerdteleres
—
3 terit ceis 1 1 1 aite tbeile
In Tit. De verborum obltg.
— 2 caput eſt, ex lib. it. ad Sabinum. Nec ideo inſimulandus eſt Vlpianus aut luſtinianus potius, quaſi bugnantia contrariaq; in libros ſuos retulerit. Nam animaduertendum eſt, Iuſtinia- num, qui hæc omnia vult ita accipi, ac ſi à ſe vno profecta eſ- ſent. C. de veteri iure enucle. hic probare ſenrentiam eorum, qui putabant prodigum, aut farioſum naturaliter non obli- gari, ac pro eis fideiuſſorem non interuenire. Sub titulo autẽ de fideiuſſorib. c.2 ſ. refert Marcelli ſententiam, exiſtimantis fideiuſſori ſubueniendum non eſſe. d.ĩ Marcellus. eiuſq; ſen- tentiam nec probat, nec improbat. Quod& in locis pleriſq; aliis aliquando ab eo factum obſeruauimus. J. quid de credi- tore. I. qui bona.§.& ſuperficiarium. de damn. in fect.§. the- ſauros. de rer. diuiſ.]. 3. de iure fiſci. l. ſi is qui pro emptore. de vſuc.l..§. de arbore, de rei vind. Cum igitur aliorum opinio- nes refert, ita demum eas probariab codem intelligimus, ſi a- lio in loco ſententiam ipſe contrariam non expreſlerit. Quod plerunq; accidit, in hac farragine, quam ſine ordine, ac diſpo- ſitione nobis reliquit. Eam autẽ Marcelli opinionem vſque- quaque ei non placuiſſe, vel ex eo coniicimus, quod ex Vl- piano magis quam ex Marcello, illud caput ſamere voluerit.
Nam non minus ex Marcelli, quam Vipiani libris, Pandectas
ſuas confici voluit luſtinianus. Ac veriſimile eſt„ſi Marcelli ſententiam omnino probaſſet, eũ ita deſcripturum illudcaput fuiſſe cum inſcripeione non Vlpiani, ſed Marcelli. Si quis pro pupillo ſine tutoris auctoritate obligato, vel prodigo, vel fu- rioſo fideiuſſerit, magis eſt, vt ei non ſubueniatur,&c. Inſcri- piio autem eſt Vlpiam libr. 11. ad edictum, quem ſatis conſtat ex hoc loco, ſententiam Marcelli à ſe relaram„ ſecutum non eſſe. Quorſum ergo, dixerit aliquis, luſtinianus ſub ti- tulo, de fideiuſſoribus, illud Marcelli dictum collocauit, ſi probandum non ſit, ſed vt falſum potius reiici debeat: Reſpõ- deo: Sententiam Marcelli veraã eſſe,& ad tractatũ de fideiuſ- ſoribus multum pertinere. tametſi exem pla de furioſo,&pro- digo bona non fint. Nam ſi quis pro pupillo fideiuſſerit, non ideo ſubuenietur eius fideiuſſori, quia nullum periculum eſt, ne fideiuſſor, qui ſoluerit pecuniam, poſtea actione manda- dati aduerſus pupillum experiatur. Eſtque locus ille Vlpiani ſumptus ex libro eius 11. ad edictum, ſub titulo de minorib. in integrum. reſtituendis, in quo ſimiles quæſtiones tracta- bantur. l. in cauſæ. de minoribus. Sed obiecerit quiſpiam, re- ctius facturum fuiſſe Iuſtinianum„ fiea exempla ſuſtuliſſet, quæ minime idonea eſſe dicimus. Verum ego luſtinianum ab omni culpa vindicare hic non ſtatui ‚ſed eum in hoc loco, a- liiq; huiuſmodi, quæ hiſtoricam tantum narrationem con- tinent, pugnantia ſcripſiſſe nego.
VII. IDEM IL.IB. VI.
A D SABINVM.
IEpafehul conditio, cumin faciendum concipitur, ſlipu-
lationibus obſtat: aliter, atque ſi talis conaitio inſera- tur ſtipulationt, òi in cœlum non aſcenderis. Nam hæc vtilts Gepræſens eſt,& Pecuniam creditam coutinet.
Conqditio, quæ impoſſibile continet, cum in faciendo cõ- cipitur, nocet ſtipulationi, eamque inutilem reddit- vt exem- pligratia, Riincælum aſcenderis. Cum vero in non faciendo concipitur, non nocet: vtſin cælum non aſcenderis. Nam etſi in vtraq; deducatur impoſſibile: tamen in vna affirmatio eſt in altero negatio. Quare poſterior neceſſaria magis quam impoſſibilis dicipoſſer. Cuius enim affirmatio poſſibilis eſt?„ eiuſdem negatio eſt neceſſaria. Impoſſibile autem aliquid dicitur non modo, cum natura impedimento eſt, ne fiat. 6.ſi impoſſibilis Inſt. de inutil.ſtipul. ſed etiam cum id ius bonive mores fieri prohibent. leg. continuus.. cum quis.
Nä quęhoneſte non poſſumus, ea nec nos poſſe facere credi-
mur. l.filius, de condit. inſt. I. ſi flagitii. infra. Nec vero dubiũ eſt, quin omnib. cæteris contractibus noceat talis conditio, nedum ſtipulationi. leg. non ſolum. ſup. de oblig.& act. Te- ſtamento tamen adſcripta non nocet. l. 3. de cond.& demon. l.. decond in. f. mpoſſibilis de hæred. inſtit. Inſt. Sed cur hoc tam varic: Relpondeo, quæſtionem hanc, an cõditio impoſ-
731 ſibilis noceat teſtamento, vel ſtipulationi non tatn iutis, quã facti eſſe,& in voluntatis coniectura verſari. Quætirur enirr quid veriſimiliter actum ſit, aut à teſtatore, aut à contrahen- tib. Atqui incerta eſt, Robſcura, tam teſtatoris, quam con- trahentium voluntas. Nam qui legat, aur promitrit, ſub con- dltione impoſſibili, veluti in oœlnm aſcenderis, cogirare po- teſt nunquam futurum, vr conditioni pareatur, ideoq; defi- ciente ea, nihil debitum iri. Poreſt eriam nugatrie,& ridicu- le talem conditionem adiicere,& ioci cuinldam gratiam ma- gis, quam ſerio cogirans: quia inciuile eſt quenquam ad id quod impoſſibile eſt, cogere velle, eum qui non paruerit conditioni, rem legatà, promiflamve, nihilo minus coniſecu- turum. Qum igitur ambigua ſit,& obſtura voluntas, viti pru- dentis arbitrium deſiderat. Verum in contractibus, qui duo- rum pluriumve conſenſu funt, contta eum, qui ex contractu agit, obſcuritatem interpretamur, l.ſtipulatio iſta.§. in ſtipula- tionibus. inf. l. eum quæritur de reb. dub. quaſi omnium hæc
voluntas ſit,& cogitatio, vt nihil agi exiſtiment, appoſita ea conditione, quam ſciant eſſe im polſibilem. l. nõ ſolum. ſupr. de obligat.& act. arg. L.an inutilis. j. de accept. In vltimis au- tem volantatibus, quæ ex ſolò teſtantis arbitrio pendenr, ta- metſi ea forte cogitatio teſtatoris ſi ttamen legatario, aut he- redi nihil minus cogitanti, ideo nocere non debet, quia ſibi cauere non potuit, ſicut ſtipulator. Imputatur enim ſtipula- tori, cuius cõſenſu cõditio adſcripta eſt, quiq; poluit ſibi ꝓpſpi- cere,& curare, vt vel ea cõditio reiiceretur, ve Iapertius volũ- tas vrriuſq; declararetur. Huic autem diſtinctioni noſtræ magnopere aduerſari videtur, quod Paulus de ſtatu lbero ſcribit, in hæc verba, l. 4. de ſtatuliber. Non eſt ſtatuliber, cui libertas in tam longum tempus collara eſt„Vteo temporeis,
qui manumiſſus eſt, viuere non poſſit, aut ſi tam difficilem i- mo pene impoſſibilem conditionem adie erit, vt aliunde li- bertas ei obringere non pofſit: veluti ſi heredi milies dediſſet, aut cum moreretur, hberum eſſe iuſſifler. d. J. 3. de condit.& demon. Sic enim liberras inutiliter datur. Et ira Iulianus ſcri- bit, quia nec animus dandæ libertatis eſt. Verum exiſtimo Paulum hoc ſenſiſſe, ſi ſeruo libertas relicta ſit, ſub cõditione
ingentem pecuniam dandi„quia aulla probabilis! pes eft eius
conditionis implendę, interim ſtatuliberum habendum non eſſe. Impoſſibilis tamen non eſt hæc conditio, vt illa sincæ- lum aſcenderit. Nam& olim ditiſſimos quoſdam ſexuos fuilie legimus. Necratio ſuadet, vt eodem modo hanc conditioné,
& cæteras quæ impoſſibiles ſunt, interpretemur, cum potue-
rit cogitare teſtator, eam conditionem aliquando forte exti-
turam,& lucro ceſſuram hæredis ſui: tametſ id minime fu- turum ſperaret: ſed quia nulla ſpes eſt, ſeruulum inopem can- tam pecuniam id eſt milies centena milia ſ eſtertiorum confi- cere poſſe, cum quæritur, an interim ſtatuliber iudicandus ſit, ſic interpretatur conditionem Paulus quaſi inutiliter data ſit libertas,& animus non fuerit dandæ libertatis. Eius tamen conditionis expectatur euentus„alioqui pro non ſcripta ha. beretur. d.0.3. de condit.& demonſt. cum præſertim id fauor libertatis poſtulet.
Si in cœlum non aſcenderis. Hec condſtio neceſſaria eſt, q uia
id, quod impoſſibile eſt, negat. Itaq; non ſuſpendit obliga-
tionem,& figuram conditionis magis, quam poteſtatem ba-
bet. l. ſi pupillus. S. qui ſub conditione. de nouat. Notandum
tamen eſt, ſi quis promiſerit in cœlum aſcendere:& ſi non a-
ſcenderit, pœnam: ex tali ſtipulatione pœnam peti non poſſe.
qula cum principalis ſtipulatio inutilis ſit proprer impoſſibil- tatem, conſequens eſt, ne acceſſoriam quidem valere. ¹. ſi ho- mo mortuus. infra, 6. Hic enim loqunnur de impoſſibilica- te, quæ in conditione tantum ſit, non etiam in obligatione. Prærerea ſi quis promiſerit alicui„ſi hominem non occiderit, conditio hæc nocer ſtipulationi, quia turpitudinem continet. l luriſgentium.§. ſiob maleficium. de pactis.
VIII. PAVI. VS 1. IB. II A D§. A B 1 N v M. 3 I Nilla ſtip ulatione, Si Calenais Stichmnon dederis, de- cẽ dare ſponaes?mortuoh omine, queritur, an ſtatim ante Calendas agi poſsit? Sabinus,& Proculus expe-

7³² ctandum diem actionis putant: quod eſt verius. To- ta enim obligatio ſub conditione,& in diem collata eſt,& licet ad conditionem committi videatur, dies tamen ſupereſt. Sed cùm eo qui ita promiſit, ſi intra Calendas digito cœlum nontetigerim, agi protinus poteſt. Hæc d& Marcellus probat. Cum Nipud diem,& conditionem habet, er Peaſ ditione non ſtatim poteſt agi, ſed dies expectari Seber„ 8-ll eius.§. 1. ſi quis caut. Hæc autẽ ſtipulatio, 6 Calendis Kdi um non dederis, decem dare ſpondes? diem comiet er hie uun pta voluntate contrahentium. Nam perinde hæc Pulane accipienda eſt ex mente contrahentium; ac ſi ſtipulatus ſim?
te Srichum Calendis,& ſi Calendis Stichum non dederis de-
cem ſcilicet Calendis: vr dies repetita iatelligatur. l. qui ſic ſti⸗ ſi ſtipulatus ſim Stichum
pulatur. infra. Aut ſic accipietur, qua ſtipulatus ſimn Stic aut decem, Calendis mihi dari. Quamuis aliqua diſſimilitudo inter has ſtipulationes reperiatur. Pecunia ſiquidem loco Stichi promilla videtur eſſe, qui Srichus licet in obligatione Hon ſit, in ſolurione tamen eſt. Alind dicendum eſt in hac ſti⸗ pul ione, Si Lucius] itius intra Calendas Maias in Italiam n venerit, decem dare ſoondes? Ex qua non expectatis Calendis, decem poſlunt peti, ſmulatq́; exploratum fuerit, Lucium ve- nite non poſſe. l. hocinre. quoniam hic ſupra dicta ratio ceſſat. Nunquam enim diem repetitum interpretamur. nili conie- ctura aliqua probabilis id ſuadeat. leg. ſi qui hæres. 7 ſup. de acq. hære. Eſt autem hic legendum vt in Florentino codice, licet ad conditionem committi videatur, id eſt, icet ſtipnlatio committi videarur, quantum ad conditionem attinet. Hec e- nim eſt vis particulæ, ad, apud Ciceronem& alios veteres. Committi conditio non recte dicitur.
IX. POMPONIVS LIB. II.
SABIN VM.
1.— bet, exiſtente cõ-
A D
Si ritius,& Seius ſeparatim ita ſtipulati e&ſent, Fun- qum illum, ſi illi non dederis, mihi dare ſpondes; finem dandi alteri fore, quoad iudicium acciperetur; ideo occupautis fore ationem. Erackatum fuir à veteribus hæc conditio, ſi Stichum non dederis, quando exiſtere dicatur, vt ex ſtipulatione agi poſſit. Pegaſus reſpondit, non ante committi ſtipularionem, quam delierit poſſe Stichus dari. Quam ſententiam Papinianus ſe- quitur. Sabinus autem exiſtimabat, exſen tentia contrahen- tium poſtquam homo potuiſſſet dari, cõfeſtim agendum,&c. Erhanc ſententiam ait Papinianus poſſe recipi, ſi ſtipulatio
conditionem præceſſetit. leg. ita ſtipulatus. inf. 1. Nec du-
bitandum eſt quin ſequenda ſit Papiniani diſtinctio. Puro& in aliis caſibus ſententiæ Sabini locum eſle, vt puta, ſi decem in conditione ſint. Non enim exmente contrahentium recte dicetur committi ſtipulatio, cum exploratum fuetit, decem dari non poſſe. Nam perire non poſſunt. l. incendium. C. ſi cert. pera. l. in ratione.§. incertæ, adl. Falcid. Nec mortuo pro-
miſſore deſinunt poſſe dari, quia condiciones dandi poſſunt
ab hærede impleri, vt alias oſtendimus. I. qui Roma. g. Age- rius, infr. 12 2. Papinianus autem non de quibuſcunque con- ditionibus loquitur cum ait, committi ſtipulationem, cum certum eſſe cœperit,&c. ſed de conditionibus, quæ in facto conſiſtunt& cohærent perſonæ veluti, Alevandriam ire, Ca- itolium aſcendere. Idemque Pegaſus dixit de hac conditione, ſi Phamphilum uon dederu, quia licet morte promiſloris non deſinat polle dari, morte tamen Pamphili deſinir. At decem dandorum condisio, nunquam hoc modo exiſtere poſſer.
Quare neceſſe eſt, vt ſecundũ menté contrahentium aliã in-
terpretationem accipiat, ſitq; locus Sabini ſententiæ. Eadem ratio eſt& huius conditionis, ſfundum non dederis, niſi vehe- menter ipſe fallor. Nam tametſi fundus aliquãdo perire poſ- ſit, chaſmate puta velinundatione: tamen quia rariſſimum id eſt, ratio nõ patitur, vt de eo cõtrahentes ſenſiſſe interpre- te mur. Eam igitur conditionem ſic accipiemus ex mente cõ- trahentium, vt poſtquam fundus potuerit dari commiſſa ſti- pulatio intelligatur. Vnde hic quæritur: Si Titius,& Seius ſe- paratimita ſtipulati ſint à Mæuio, Si non dederis fundum illun⸗
Franc. Duareni(omment.
Seio, mihi dabis vtti competat actio ex hac ſtipulatione poſt- quam extitit conditio, id eſt, poſtquã per promiſſorem ſtetit, quo minus daret. Nam vtriq; per moram promiſſoris agendi facultas quæſita eſſe videtur. Sed Pomponius hic ait, occupã- is fore actionem non aliter, ac ſi duo rei ſtipulandi eſſent:l. ex duob. 2. J. de duob. reis. cum par ſit vtriuſq; cauſa. Ac liberũ erit promiſſori, vtri voluerit dare, vſq; ad iudicium acceptum, ſeu litis conteſtationem: quia nullum ius per moram debito- ris acquiſitum eſt vni ex creditorib. magis, quam alteri. Verũ vt vitetur perplexitas, vtile viſum fuit iuris autorib. finẽ aliquẽ alteri dandi præſtituere debitori nempe quoàd iudicium acci- piatur ltaque falluntur, qui nondum exiſtente conditione, hic agi exiſtimant, quamuis nulla ſit nataactio quæ ſperatur oriri in litis conteſtatione.
X. ID E M T. IB. II I
A D 8 A B I1 N Vv M.
Ho- iure vtimur, vt ex hac ſtipulatione, Si Lucius Ti-
tius ante Cal ẽdas Maias in Italiã nõ venerit de-
cem dare ſpondes? non ante quirquam petipoſtit, quann
exploratum ſit, ante eam diem in Italiam Titium venire
non potuiſſe neque veniſſegiue eo viuoyfiue eomontuodac
ciderit. Hoc caput ſatis explicatum eſt ſuprac.S.
XI. PAVLVS LIB. II.
A D SA B IN V M. Pilus dum in ciuitate eſt ſiſſtipuletur pauri reuerſo ab ho- ſtibus videtur adquiſiſſe.
Cũ in ſtipulationib.tempus ſtipulationis lpectari ſoleat,l. ſi filiusfamilias. infr. 78. videtur ex hac ſtipularione patri que- ſita non eſſe actio, in cuius poteſtate non erat filius contra&ę ſtipulationis tempore. Sed propter ius poſtliminii fingitur ſemper in poteſtate fuiſſe. l. xetro. de capt.& poſtl. reuetſ.ſi ab hoſtib. Inſt. quib. mod. ius patr. poteſt. Quid igitur dicemus ſi pater apud hoſtes deceſſerit? Etſi quidem filius ſibi ſtipula- tus ſit dari, ipſi comperet actio: quia lex Cornelia fingit pa- trem decefliſle, antequatu caperetur: ſecundum quam hto- nẽ filius ſui iuris fuiſſe intelligetur tempore ſtipulationis õ- tractæ. Quare ſi ponamus patri nominatim ſtipulatum in- utilis erit ſtipulatio, quaſi extraneo homiai ſtipulatus ſit.l. bo- na. 5, quod filios. de c.& poſtlim. l. ſi ſeruus communis.§. ſer- uus, capto domino, de ſtipul. ſeruor.
XII. PDOMPONIVSI. IB. V 4 D S AB I N V M. Q ita itipulatus fuero, Decem aut quinque dare ſpõ- des?quinque debentur. Et ſi ita, Calendis Januariis, vel Februariis dari ſpondes? perinde eit, quaſi Calend Februariis dari ſtipulatus ſim.
Is cuipromiſſa ſunt decem, aut quinque, agit aduerſus pro- miflorem,& ſola quinque petit. Quæritur an plus petere di- cendus ſit. Nam plus petere cauſa is dicitur, qui ex duabusre- bus ſub alternatione promiſſis, alteram tantum petit.§. plus autem. Inſt. de act. Sed ratio, vtilitaſq; poſtulat, vt labtilitate iuris neglecta, recte is petere intelligatur, propterea, quod nõ corpora, aut ſpecies ſub alternatione hic promiſſæ ſunt, ſed ſummæ potius, in quib. minima ſempet᷑ ſpectatur, quam ve- riſimile eſt debitorem electurum eſſe.. ſi ira ſtipulatus fuero. 109.I. inter ſtipulantem.§. ſi ſtipulante, infr. l. ſi ita relictũ. 9. vlti.del. z.l.qui concubinã.§. i. de l. 3. Quoties igitur appare- ret intereſſe promiſſoris, maiorẽ potius ſummã ſoluere, aliud dicendum eſſet. Exempli gratia, ſi quis promiſerit Lugduni decem, aut Rome quinq;. l. qui res.§. mihi. de ſolut.
XII. VLPIANVS LIB. XIX. A D 8 A BI N V M.
Viante Calendas proximas ſtipulatur, ſimilis Ctei, 0 qui Calenclis ſtipuletur.
im dtcimum Caleo
am dies lgikcanurla
nxclo,autante menlem erwitti, tbaium nnd direllganus infleri qllum Salkat Tied74 ila, An(ulmda dun. eti de retd ſg lxx taun quis tipalantidte mleguieteitdediitne nüllirtueti lumd
nugat Gellum diporul
ru’cui Calcndb, mu deunöpotis caulidics ad utkg.1.tpoſtea ful nämu I DO MPON 4b§431 lſuunuſimabnt,Don uumm mnuenuſ uiſtreuſtue

In Tit. De verborum oblic. 733
Qui ante Calendes ſtipulatut, nihil d ffert ab eo, qui Ca- Juum duntaxat expectandum, quöd deerit?& vexius eft, lendis ſtipulatur, vt lulianus ait, l. eum qui ita.. qui ita. Proin- dn integrum ei detur. de ex hac ſtipulatione agi non poteſt, donec totus dies Ca- lendarum prætęritus fuerit: l. qui hoc anno. J. ſtipulationes non diuiduntur. 5. pen. infr. Quod lane mirum pleriſque,&
——— ———
———
Sicut in ſuperiore capite, cum quæritur, quando commit- tatur ſtipulatio, domum ædificari, intelligimus ſtipulationem huiuſmodi eſſe, vt ceommitti poſſit, nec quærimus, an certus
—— ———— 2———— — 88 8
* 4—— —.——— ———————
in Pnadosu videtur, abſurdum credentibus, eum qui ante Ca- jocus adiectus fuerit, cuius omiſſio ſtipulationem inutilem endas ſtipulatur, non niſi poſt Calen das petere poſſe. Verum redgFeretal. 3.§. ſi quis inlulam. de eo quod cert. loc. ita eriam, 153 hic mos eſt loquendi veterum, vt cum ante diem dicunt, fini- cum hic quæritut, conſumpta incendio parte inſulæ, quan- mmisanati tum diem intelligant. Cicero Tironi lib. 16.Epiſt. Ante diem tum temporis dandum ſit debitori ad ædificandum, ſatis per- deauci 8. ldas Nouembris has literas dedimus, id eſt, octauo ldus ſpicuum eſt, obligationem, de qua agitut, ita contractam eſſe, d exſten e Nouembris„ vt eruditiſſimi noſtri ſæculi interpretati ſunt. vd ebitor caſu fortuito non liberetur: vtputa, ſi hæres Ateſta- naraag Hinc, Ante diem tertium, pro nudius tertius accipi videtur, tore damnatus ſit ædificare, ſi quis ſtipulanti promiſerit, ſe æ- 1 e compendioſa locutione, quaſi dicas, ante diem terrium fini- dificaturum, non mercedis alicuius nomine, ſed gratis,& im- 1 rum. Hinc Sellius Cice ronem narum eſſe aitame diem terti- penſa ſua,&c. Sed& ſi quis conduxerit opus faciendum, du- 13 Il um 3 onas denueri„lb.i ſC. 28. qui Er ade 8 Lobn ut. ta parte operis caſu aliquo fortuito, non ideo liberari eum pu- N„ tus uir tertio Nonas lanuarxij. Sic dicitur C Aſtus reſurrexi to, quia ad opus facien dum obligatus fuit, quod non recipit ſe, usrd ꝛ5⁰&s iuinα. Marc. cap. 8. ſigurata locutione, duam qiuiſionem, J. ſi is qui 400.§. quædam. ad leg. Falc.l. pen. C. de däeh g Grammatici lyecdochen vocant. Atque huc mihi ddekut iis, quib. et in ig. Itaque huicg noqueim tegrum te mpus 4 atd Meatunn la pertinere, quod Paulus ait lib. ʒ1ad leg. lul.& Pap. Annicu us qum erit, ad ædificandum, fed locatoris ſumptu, cuius pericu- V lalätüm amitritur, qui excremi anni die moritur,& conſuetudolo- lum eſt, non conductoris. l. Martius. ſup. locat. urunnza 1 quenqdi, id ita eſſe declarat, Ante diem decimum Calendarum, 4 1 1 Ralumd 4 Poſt diem decimum Calendarum. Neutro enim ſermone XVI. ID E M L. I B. VI. mn vndecim dies ſignificantur. l. anniculus. de verbo. ſign. Ante 5 vuuſutann annum vero, aut ante menſem, cum dicimus, vſus loquendi A P 4A B IN VM. dprs. nonpet müs t, r uecn anma 4 14 9 un en zled venleen S2 Stichum, aut Pamphilum mihi debeas,&alter ex his upracä. otius intelligamus. l..41...te- 4 1— Treb. 74. Huic ſtipulationi non diſſi- meus ſa Ctur.ſt ex alique(ane, reliquum mibi Aebetur 1 milis eſt illa, Intra Calendas dari. l. 1.§. ſi intra. de ſuc. cdi. l. ſi Ae.- 1NVA quis ſic dixerit. de verb. ſig. l. prox. ſupr. Sed animaduerten- Stipulatio Stichi, aut Pam phili, quaſi ſub conditione qua- b uhtly dargec dum eſt, cum quis ſtipulatur intra Calendas dari, verbi Pro- dam contracta intelligitur, vr Stichus detur, niſi detur Pam- h tur Nannen prietatem requirere, vt debitor non expectatis Calendis, ſol- philus,& c. l. cum ita legatur. de opt. je gat. Cum igitur vnus ex' L uere poſſit.l.ſi ita fuerit..vltim. de manu. teſta. Quadere A- jis, ex alia quapiam cauſa, ſtipulatoris factus ſit, recte peti alter G polatiotorit pollinaris apud Gellium diſpurar lib. 12. cap. 13. Cum autem Poterit. I. qui decem. S. Srichum. de ſolut. Nec verendum eſt, rhacſtilur ſtipulatur quis dari Calendis, multum refert promiſſoriſne, ne plus petere dicatur actor, cum electionem nullam ſoluen- are nonetuttur an ſtipulatoris potius cauſa dies adiiciatur, l. ſi ita reliétum.§. di reo auferat.. plus autem, Iuſtitut. de action. Quodtamen prer iospollniin Pegatus. de legat. 2. vt poſtea fuſius explicaturi ſumus. l. qui ita accipiendum eſt, niſi æſtimationem eius qui ſtipulatori ac- de captpolle Romæ. in princ. b quiſitus eſt, promiſſor malit ſoluere. id enim rationi,& æqui- poteli Wüi XIIII. POMPONIVS LIB. V. tati conſentaneum eſt. lcum res.⸗ 9.S. ſed ſi Stichus. de legat. tiqutmmäaii Ap SABIN vy RM. 1. Quod ſi quis obiiciat, duas cauſas lucratiuas concurrere non n quisla(mät... Fllser efnnes ſupra titulo proximo: reſpondeo, huic regulæ dremiag 8- itaſtipulatus ſim abs te, Domum ædificariꝰ velſi hæ- locum eſſe, cum de vna, eademque re agitur, non de duabus, trmprr lzun redem meum Aamnauero inſulam ædificare, Celſo placet, ſub alternatione debitis. l. non quocunque.§. vlt. de legat. 1. nomkintau uon ante agi poſſe ex eac auſa, quam tempuspraæteriſſet, quo 8 4Dodtsbu rebus diſiunctim promiſſis, quarum vna peri- ohomidikquni inſula ædicari poſſet: necfdeiuſſöres datiante diem tene- den dn dof 1 acha itur. l. tipulatus ſum Damam. jo. inf.l. .iſcruscmnn buutur. b b tichum. de ſolut.l. ſi in emptione.§.vlt. de contrahen. empt. .. Ex aliqua cauſa. Cauſam hicintellige aliam, quam ex hac lck.. Quamuis hæc ſtipulario pura ſit, tacitetamen ei tempus ſtipulatione diſiunctiua. Alioqui ſolutione vnius rei totam 4'’ lneſt, auo inſula ædifi cari poſſit. l. ſi continuus.§. item qui obligationem tolli certum eſt. l, ſi vnus.§. ſed ſi ſtipulatus. de NIVSII inſulam. infr. ltaque debitor per interpellationem, non ante pact. Sed ſi ſtipulatus decem, aut Stichum decem pactus ſim, 1XIA ka tituſmbrin mora quam id ewpd Reretleeir 1. ſf inti⸗& petam Stichum, aut decem, exceptionem pacti conuenti liur latende 8 TDiain Encentiam probo, qui nullam interpel- in totum obſtaturam. Nam vt ſolutione, petitione,& acce- nautq 9 9 ationem hic neceſſar iam eſſe aſſer unt, quod dies tacitanon ptilatione vnius rei, tota obligatio ſolueretur, ita quoque pa- nn Cb 3 minus, quam expteſſa, inter pellare dicatur. l.⁊. C. deiure em- qto conuento de vnare non petenda interpoſito, toram obli- „nudde u9 Phyt. ld enim de die certa tantummodo accipiendum eſt: nec gationem ſubmoueri. per ob iacertam diem à communi iure videtur recedendum eſſe, Sini be A. Ir 103 nohl — quod interpellationein requirit, in omnibus tam faciendi, Sllèu den uuſin 1: Imannos ingulos, Sled 2r G quitqxen 2 quam dandi obligationibus. l. ſi ex legati cauſa. inf. l. mora. de incerta& Peipeétua. Nou autem, quemadmodum ſimile le- 13 lennun 1 vlur.cum præſertim eadem in vtriſque ſit ratio. Vtrunque igi- gatummorte legatari finitur.. schamne 7 tur neceſtarium eſt, 7 interpellatio,& lapſus temporis, vt Gum in annos ſingulos certa pecunia promittitur, puta lteram tul 1 promiſſor operis in mora eſſe dicatur. arg. l. ſi quis filium.§. decem, non ideo plures ſtipulati Sſe intellouatur, auod pohbu 9 ſtipulatio. de collat. bon. lures kuin mie f 1 8 pu s 8 6 lnce Bun 4 941 ce. ligrueens Nac ſideiuſſoris dati. Obligationi igitur faciendi, poteſt ac- 4 vorboum eiſae rn T h ler nidus vt poſtea one biepo e cedere fideiuſſor, l. ſi quis pro eo. de fideiuſſ. non quireum fa- h pb;, beumus in ieipnlarionibus, vi pot lont f 99 Cutum promittat, quia alicni facti nul 11 docebimus, l. ſcire debemus, tamerfi in legatis aliud conſtitu- empet t3 reus.„ 9 defidei ſic 23 eni facti nulla promiſſio eſt.l. ſicut tum ſit. l. ſiin ſingulos.l. ſi in annos. de ann. leg. l.cum in an- cklin yui ſt laru Endeuſſor. 44 J bromittat, quanti ea res erit, l. nos. quand. dies legat. ced. Itaque in huiuſmodi ſtipulatione llntei 7 8 ubeee vbnd 5. de deisdo⸗ aut qui limpliciter fide ſua ſemel conditio ſtipulatoris, vt cui acquiri debaat, intelligatur, 1;. L g) b nem Promarld 4 5 promiſſum eſt. Quo caſu æſtimatio- inſpici debet.l.ſenatus. J. vlt. de don. cauſ. mort. l. ſi filiusfami- eiuln 1” V XV melligirur. 1 lias. inf. Nec nos mouere debet„‚quod luſtinianus conſtiruit, igubn b„IDE M L.IB. XXVIII. multas gdonationes intelligi, ſi quis ſtipulatus fuerit certam „S wih 1 SA B I N v M. quantitatem annuam, quandiu vixerit,&c. Nam ratio, quam
A D 4.... 1 riARE 1 EE A heſatatur, ſialiqua pars inſulæ facta ſit, deinde expreſſit ea conſtitutione, thete quod ad ininuarionem incenaio conſumpta ſit, an int egrum tempu⸗ aap donationis attinet, non vnam ſtipulationem contractam eſ-
9.„ tandum ſit rur 1 ſe interpretemur. l. ſancimus.§. vlt. C. de donat. Si quis(in N ℳ.22Eer An 2 Jus ad 2dsfcandan inſulam, an Vero reli- quit) talem recepit donarionem, in qua ſtipulatus fuerit, an-
-—

4 ½
734 Franc. Duarenm Comment.
nuam quandam ſibi præſtari quantitatem tantæ ſummæ, quæ
non excedat legitimum donationis modum: variabatur, v-
trum eum ex particulari donatione multas feciſſe donationes exiſtimandum ſit,& eas actis non indigere, an ex totius ſtipu- lationis fundamento,& fonte eius, ex qua annuæ donatio- nes profluxerunt,& vnam eſſe eam donationem putandum, & proculdubio monumentorum obſeruatione vallandam: quod veteres quidem ſat, abundeque variauerunt. Nos au- tem certa didiſione concludimus„ vt ſi huiufmodi quidem fuerit donatio, vt intra vitam perſonarum ſtet, vel dantis vel accipientis,& multæ intelligantur donationes& liberæ, mo- numentorum obieruationc. Incertus autem fortunæ exitus hocnobis ſuggeſſit, Fr poſſibile ſit, vnius anni tantummodo, vel breuioris, vel etiam amplioris temporis m etas ſuperuiue- re vel donztorem ‚Vel eum, qui donationem accepit,& ex hoc inueniritotam ſummam donationis nõ excedere legitimam quantitatẽ. Sin autem etiamm beredumex vtraque parte fuerit mencio, vel adiciatur tempus vitæ vel donatoris, vel qui do-
nationem accepit: tunc quaſi perpetuara donatione,& conti- nuatione eius magnam& opulentiorem eam efficiente,& V-
na intelligatur,& quaſi denſioribus donationibus cumulata, excedere legitimum modum,& omnimodo actarepoſcere, & aliter minime conualeſcere. Minus uos mouet, quod Pomponius ſctibit de ſeruo fru- Auario, operas ſuas in quinquẽnium locante. l. ſi leruus cam- muuis.§. cum ſeruus. de flipul. ſeruo. Cum ſeruus(inquit)fru- ctuarius operas ſuas locaſſet,& co nomine pecuniam in an- nos ſingulos dari ſtipulatus eſſet: finito fructu, domino reſi- dui temporis acquiri ſtipulationem, lulianus ſcriptum reli- quit. Quæ ſententia mihi videtur firmiſſima ratione ſabnixa. Nam& h in annos forte quinque locatio facta ellet, quoni- am incertum eſt, fructus in quem diem duraturus ſit, ſingu- lorum annorum initio cuiuſq; anni pecunia fructuario quæ- reretur, ſecundum quæ non tranſit ad alterum ſtipulatio, ſed
vnicuique tantum acquiritur, quantum ratio iuris permittit.
Nam& cum idem ſeruus ita ſtipulatur: Quantam pesuniam zibi intra illum diem dedero: tantam dari ſpondes? in pendenti eſt, quis ex ſtipulatu ſit habiturus actionem. Si enim ex fe fructuarij, vel operis ſuis pecuniam dederit fructuatio: ſi vero aliunde, domino quæretur ſtipulatio. Quam- uis enim vna ſtipulatio ſit, non plures, tamen totius quin- quennij pecuniam fructuario acquiri iniquum eſſet, ſi vſus- fructus ante quinquennium finitus ſit. Alioqui daretur oc-
caſio fraudandi proprietarij, locationem in longum tempus
conferendo, quo finitus fuerit vſuſfructus. Cætera, quæ ad- uerſari videntur, aliis in locis cxplicabimus: l. pluribus. l ſcire debemus.
Incerta. Si plures ſtipulationes eſſent, vnaquæque earum certa eſſet,& certam quantitarem continerer, ſed quia infini- tum eſt atque incertum tempus præſtartionis, ex hac ſtipula- tione, dicitur incerta eſſe. l. vbi autem. infr.
Et perpetua. Hæc ſtipulatio ſi ſimpliciter concepta ſit, per- petua eſt,& ad hæredem tranſit, ſecundum communem re-
gulam l. veteris. C. de contrahen.& committ. ſtipul. Sed ſi ad-
iectum ſit, quoad viuam, quamuis mero iure ad hæredem tranſeat, tamen ſi petat, exceptione doli ſummouetur. l. cum qui ita. inf. g. at ſi ita.Inſtit.eod.At ſi ita ſtipuleris, Dacem aure- os annuos, quoad viuam, dare ſpondes?& pure facta obligatio iatelligitur,& perpetuatur, quia ad tempus non poteſt debe- ri. Sed hæres petendo pacti exceptione ſummouebitur. Quemadmodum ſiwile legatum. Si in annos ſingulos ali- quid ſegetur, tot ſunt legata, quot annuæ præſtationes. l. ſi in annos.de annuis legatis. Nam propter multitudinem præſta- tionum, interpretamur legata diuiſa eſſe: nec ad conceptio- nem verborum reſpicimus vt in ſtipulationibus. Primi igitur anni legatum purum eſſe dicitur, ſequentium vero annorum conditionalia. d. l. ſi in annos.& l. ſi in ſingulos. Ineſt enim hæc conditio, ſi wiuat legatarius, quæ tranſmiſſionem ad hæ- redes impedit. Cuius ret illa ratio eſſe videtur, quia teſtatores vt plurimũ ſolent in plures annuas præſtationes legata diui- dere, vt conſulant perſonæ ipſius legatarij, quaſi alimenta quædam eis præſtari velint. Atque ideo, cum aliud actum eſſe apparet, legatum huiuſmodiad hæredem tranfire dicitur. l. ſi cum prafinirione. quand. dies legat. ced. Qui vero ſtipulan-
tur, non ſibi tantum, ſedetiam hæredibus ſuis acquirere præ- ſamuntur, quod frequentius id accidere ſolear. I. ſi pactum, ſupra de probat. Proinde ſtipulatio annuæ quantitatis, non etiam legatum, ad hæredem transfertur.
XVII. VL PIANVS LIB. XXVIII. D SABINVM
Tipulatio non valet, in reipromittendi arbitrium cola- ”ta conditione. 4
Cum obligatio ſit iuris vinculum, quo neceſſitate adſtrin- gimur, vt Iuſtianus ait,§. I. Inſtitut. de oblgat. cextum eſt in- utilem eſſe ſtipularionem, cuius conditio in promiſſoris vo- luntatem& arbigrium confertur. l. à Titio. inf. l. tub hac.lupr. titul. proxi. l. centeſimis.§. vltim. infra. Nihil igitur impedit, quo minus ex voluntate ſtipulatoris pendeat, argll. ſi ita lé- gatum.§. illi ſi volet. de legat.. Inde etiam conſequitur, cum ex contractu naſcitur vltro citroque obligatio, in neutrius voluntatem conferri poſſe. l. in vendentis. C. de contrahen. empt. De ea quæ confertur in arbitrium tertij, tractat Vlpia- nus cap. 43. Sed hæc omnia accuratius infra diſcutientur. l. centeſimis. S. vlt-
XVIII. POMPONIVS LIB. X. AD SABINVM.
VrTbis idem promittit, ipſo iure, amplius quam ſemel Q³u tenetur. b
His verbis ſignificat Pomponius, non modo bis idem exigi non poſſe, ſi bis idem promiſſum ſit, I. bona fides. de regul. iur. ſed ne ad eandem quidem rem agi poſſe ex dupli- ci ſtipulatione. Nam ex poſteriore ſtipulatione, tanquam is- utili, non competit actio. argument. I. ſi dari. infra. idque ex iure ipſo, id eſt, le gibus ipſis Romanis, non ex Prætorum, aut luriſprudentum interpretatione profectum eſt: qui- bus legibus nemo admittitur ad agendum ex ſtipulationo niſi ſua interſit. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. infr. At ex duabus ſtipulationibus agens, nihil amplius, quam ex vna, conte- qui poſſet. Ex ſtipulatione autem, contractui bonæfidei
adie cta, cettiſſimum eſtagi poſſe. l. duo ſocietatem. pro ſocio. Cum enim ea, quæ ex bonæfidei iudiciorum natura veniunt, certa fere non ſint,& ex iudicantium arbitrio pendeant, viile eſt contrahentibus ea ſtipulationibus comprchende- te: vt in tractatum de pactis annotauimus. l. 1.§. fed conuen- tionum. Sed& ſi inutilis ſit,& inefficax prior ſtipulatio, propter exceptionem, ex poſteriore licebit agere. l. ſi dari. infr. Idemque dicendum eſt,& ſi poſterior itipulatio ali- uid amplius, vtiliuſque contineat. l. hæres à debitore.§.i. do Aeinſa. Arbitror& tunc quoque agi permittendum eꝝ poſteriore, cum ſtipulator ex ea tantum ſe agere velle de- clarat, nec aduerſarium contendit ſtipulatione duplici ob- ligatum ſibi eſſe. Æuitas enim ipſum ius hac exceptione temperandum eſſe ſuader, nec tam ſerupuloſe inquiren- dum, an ſtipulatoris interſit, qui ex ea ſola ſtipulatioue agere vult. Nam quoties occurrit huiuſmodi locus in lure ciuili, qui meram attis ſubrilitatem habet, danda opera eſt, vtcom- moda, acbenigna interpretatione quo ad fieri poterit adæ- quitatem,& e riexeav referatur. Idque Prætorum, ac Con- dlroru veterum exemplo, quod nobts ſemper ad imitan- dum proponere debemus. Itaque non dubito, quin prio- re obligatione per præſcriptionem xxx. annorum ſublats, ex poſteriore ſtipulator agere poſſit. Quade re magnaeſt al-
tercatio.licum noriſſimi.§. ſed ſi quis. Cod. de præſcript. xxx.
annor.
Idez. Hæc ſententia Pomponii ad eum tantummodo perriaer, quiidem promittit vtraque ſtipulatione. Quodin ſpecie, ſeu corpore promiſſo difficultatem non habet. Sed ſi quantitas bis fuerit promiſſa, cuius præſtatio multiplicari poreſt, 1. plane. de legat. i. an idem promiſſum ſit facti mag quam iuris eſt quæſtio, quæ alio in loco tractabitur. l ſt pu- latio iſta§. eum qui. inf. P XIX.
wceotumm.„1,dec
JX. VLDIAN
45! ruſuu ſihuluun Iriceber cumd plun vulr ſulau ſeyla. aucſtleckio, variaqpeii agroctam lmpliilmt umuurpetetem, A uyeuniamei debitam no⸗ nnnſtipulationemitac ueandehun tſtaſenn thauio tililit. Non en iguonulum ampliusd di Qandtihi Tuiu debr Rokaleat.. filic.79. d abneſtpulationem va emnegeſt. Cumeni thunxceram quantiate tliincriect condi güunn. Cudem deo ein ttee Tpun⸗ Aldienn. Necanima tiez urhuiwile ſar eegltirre Ppulari cintnie nonlun ldur Alätamus
d h
dai 5 66 e ell taau a

t
odüus, dod ma Willon lt hat idem temaßyie Retipllnen ment.ftmi Romanb rüdahn tione uſcimt ad agendmahe §.Ulet int Aar uplis, gamen, arem, comnät e.l duoſocianan riiadiconmume icuntim adifs pulnvcb un craunoliſt K uxeceu nii deriote lebi 7
&l polkin 9 eat. burzicie voque afeu-
ea ranrul 6 adt ſiyuuiu⸗
— M plim uuc m 2 „ ſaat
dli⸗ h
ec tan lii
1, dus ne quun,
Glhr- 93
In Tit. De verborum oblig.
XIX. IDEM I.IB. X v.
AD SABINVNM.
Lita ſiipulatio factafuerit, Si culpa tua diuortium Ortachum fuerit, dari? nulla ſtipulatio eſt, quia contenti Aé debemuspanis legibus comprebenſis, niſi ſi& ſlipulatio tantundem habeat panæ, quantalege ſit comprehenſa. Sicut pœnæ metu non poteſt quis ad contrahendum ma- trimonium cogi, ita nec ad matrimonium, quod iam contra- ctum eſt, rerinendum. Nam pat libertas in vtroque requirxi- tur. I. Titia. inf. l.2. C. de inutil. ſtipul. l. neque. C. de nuptiis. Pcoinde ſi ſtipulatus ſit maritus ab vxore centum dari, ſi cul- pa eius diuortium factum fuerit, nulla ſtipulatio eſt. Quod ta men eſt ita accipiendum, miſi eam pecuniam ei dederit mari- tus ea lege, vt diuortio ſecuto eam reddat. l. ea quæ. ſupr. de donat. inter virum& vxor. Non enim hic metu com pellitur ad manendum in matrimonio, ſed præmio potius inuitatur. l. Titio centum.§. 1. de cond.& demonſt.
XX. VLPIANVS LIB. XXXIIII
AD SABINVM
Vinſmodi ſtipulationes non ſunt inutiles quod tibi Titius debet, cum debitor eſſe deſierit, dare ſpõ-
des? Nam valet hipulatio, quaſi ſub quauls alia conditione concepta. 24 Vatia eſt lectio, variaque interpretatio hnius capitis: ſed more meo dicam ſimpliciſſime quod ſentio. Cum à Mæuio centum mutua peterem,& hac excuſatione vteretur, quod Titius pecuniam ei debitam non ſolueret, tandem conuenit inter nos, vt ſtipnlationem ita contraheremus, Quod tibi Ti- tius debet, cum debitor eſſe deſierit, are ſbondes? Quꝛritur, an hæc ſtipulatio vtilis ſit. Non enim videtur in id tempus recte conferri, quo nullum amplius debitum futurum eſt, cum hæc ſtipulatio, Quod tibi Titius debet, dare ſpondes Tirio nihil de- bente, non valeat. l. ſi ſic. 78. de legatis 1 Sed Vlpianus ait,
perinde hanc ſtipulationem valere, ac ſi ſub quauis alia con-
ditione concepta ſit. Cum enim ſtipulor, Quod tibi Titius debet: ſt pulor certam quantitatem, ii tunc veru a ſic eum de-
bere. d. l. ſi ſic. nec adiecta conditio eam ſtipulationem vitiat.
Stpulationes. Quidem adeo ſtupidi lunt, vt dubitent, cur ſtipulationes hic dicat Vlpianus æ4nrvvnto, cum vna tantum ſtipulatio ſubiiciatur. Nec animaduertunt, verba Vlpianiad ſtipulationes, quæ huic ſimiles ſunt, pertinere. Quod Titius debet,&sc. quaſi dicerer, Stipulationes huiuſmod' id eſt, huic ſtipulationi ſimiles, non ſunt inutiles. Sed hæc, quæ puerilia
ſunt, miſſa faciamus.
XXI. POMPONIVS LIB. XV. AD SABINVM. 5 8 Idiuortiofacto, ea, quæ nihil in dutem habeat, dotir no- mine centum dari ſiipuletur, vel quæ centum duntaxat habcat, ducenta dotisnomine dariſtipuletur: Proculus ait, ſi
ducenta ſtipuletur, quæ centum habeat, ſine dubio centum quidem in obligatione venire, aliaautem centum ackione
de dote deberi. Dicendum itaque eſt, etiam ſinililſitin do- te centum venire tamen in ſiipulationem: ſicuti cumfilie
vel ſorori, vel alij cuilibet dotis nomine legaretur, vtilele-
gatum eſſet.—
Falſa cauſa non nocet ſtipulationi, vt ſi quis centum, vel ducenta vxori dotis nomine promittat, id eſt, propter dotem quam ab ea accepit. Nain ne legato quidem nocere falſam,
cauſam conſtitutum eſt, niſi probetur teſtacorein alias lega-
tutum non fuiſle. l. cum tale.§. falſam. de condit.& demon- rat. Sitamen erraſſe promiſſorem appareat, non obligabi-
tur ex ca promiſſione. l.penult.§. mulier. ſolur. watr. Quod
facile præſumendum non eſt, niſi probetur, cum facti proprij
W ſSnorantiatolerabilis non ſit. l.z. de iur.& fact. ignor. l. vltim.
pr.pro ſuo. Nec vero rect quaſi ſine cauſa factam non Eſt enim hic cauſa adie cta q
e quis dixerit ſtipulationem hanc valere. I. 2.. citca. de doli excep. otis, licet verum ſit, dotem nul-
— 27743 lam maritum accepiſſe. Nam& ſi quis cuiuis mulieri leget centum dotis nomine, vtile legatum eſt, vt hic Pomponius ait: nec inſpicimus, an teſtator dotem acceperit ab ea muliere; quæ ne eius quidem vxor fortaſſis vnquam fait. Quod au- tem ait Vlpianus, venditionem nullam eſle, ſi quis vendiderit fundũ, quanti àteſtatore em Ptus eſt, ſi fariè non emptus ille fundus, leddonatus fuit, l. ſi quis fundũ de contrah. em pt. ad hunc locũnihil omnino pertinet, quia nulla b' falſa cauſa eſt; ſed ideo nõ conliſtit venditio, quia prerium certũ non habet. Hic omnia interueniunt, quæ ad ſubſtantiam venditionis ne- ceſſaria ſunt. Mirantur plærique, quod hæc centum peti di- cantur actione de dote, cum ex ſtipulatione deberi videan- tur, propter nouationem præcedentis obligationis. Sed cer- tum eſt ex noua Conſtitutione laſtin. veterem ſemper obli- gationem manere, niſi aliud expreſſum ſit à contrahentibus. J.vlt. C. de nouat. Iure in Pandectas relato, qnomodo fiat no- uatio, alibi tractatur. l. qui vſumfeuct. infta. Nec dubium eſt, quin de ea re fuerit diſſenſio inrer veteres iuris anctores, Propter quam diſſenſionem edita eſt illa luſtiniani Conſtitu- tio. Ac ſententia quidem Proculi, quam hic obiter Porapo- nius refert, Conſtitutioni luſtiniani cônſentanea eſt. Sed de his alias pluribus.
X XII. PAVI. VS I. I B. I N. A4D SaABINWM. 8 id, quod aurum putabam, cum as Iſet, ſtipulatus dete huero:teneberi mihi huius eris nomine, quoniam in cor- hore conſenſerimus: ſedexdoli maliclaufali tecunr a⸗- eſt ſciens me fefelleris. 8 Si quis certum vas æneum ab aliquo ſtipuletur, quod puter aureum eſſe, valet ſtipulatio: quia licet in mareria ercatum fi, tamen in corpore conſenſum eſt. l. inter ſtipulantem.§. ſi Sri. chum. infr. Alia cauſa eſt venditionis. J. in venditionibus. Se contra. empt. quæ bonæ idei contractus eſt. Nam bona fi- des, cuius maxime in huiuſmodiiudiciis, rario habenda eſt, non patitur, vt teneat emptio eius rei, quam alioqui forte empturus nou cram. At in ſtipularione, quæ ſtricti iudicii eſt, verba ſpetantur:q uæ ſi fuerint ad ſtipulationem contrahen. dam idonea,& conſenſum in corpore fuerit, nihil amplius re- quiritur. Quod autem dictum eſt de bonæfidei iudiciis, ſic ac- cipiendum eſt ex Vlpiano, ſi omnino erratum ſit in materia: veluti ſi æs, quaſi aurum væneat. Si enim id, quod aurum p ui. tabatur, vel inauratum erat, vel ex parte aureum, valebit ven- ditio. l. quid tamen. de contrah. empt. Sed addenda eſt ex lu- liano exceprio, niſi actum ſit inter contrahentes, vt pro ſolido auto væneat, quo caſu nõ tenet venditio deficiente conſenſu Sed& ſi deceptus nolit à véditione recedere, quia fortei ſäus intereſt cam ſeruari: verius eſt, tunc ratam veriditionemlofle J. Labeo. de contrah. emp. ſed ita, vt ex ea poſſit deceptus ad id, quod ſua intereſt, agere, non vt venditum corpus petere cogatur. Quareis, qui emit aurichalcum Pro auro, aurum pe- tit, quoniam ipſius intereſt aurum habere, Sic intelligendum eſt, quod Paulus ait, Quamuis ſupra d ximus, cum in corpore conſentiamus, de qualitate autem diſſentiamus, empiionem eſſe: tamen venditorteneri deber„ quanti intereſt emptoris deceptum non eſle, c. l. ſi ſterilis.§. quamuis, de act. emp. Quo in loco plerique codices negationem habent: ſed hæc eſt purior, emendatiorque lectio. Præterea cum quis æs pro auro in pignus dedit, ſine diſtin ctione traditum eſt, pignoris obligationem conſiſtere, l. 1. de pig. actio.quia cautionem a- liquam habere quam nullam pPræſtat,& magis expedit credi- tori: licet venditionem non manere, noanunquam ipſius interſit.
Ex doli mali clauſuula. Stipulatio dolo inita, ipſo iure nulla non eſt. l. dolo. C. de inutil. ſtipul.nec dolvs vindicatur in ſtri. ctis iud cijs, ſi ius ipſum, id eſt, legem publicam ſpectemus. Quod accuratius à nobis demonſtratum eſtin commentario de in litem iurando. Proinde ſi ſciens promiſſor me fefellerit ita demum actio mihi aduerſus eum datur eo nomine, ſi adie- cta fuerit ſtipujationi doli clauſula, d eſt, dolum malum abeſ- ſe, ab futurumque eſſe. Arbatror& ſi omiſſa fuerit doli clau. ſula, iudicium de dolo(quod euerriculum omnium malitia.
2
1 ſt 1
—
——

rum dicitur à Cicerone) adhuc ſupereſſe.l.& eleganter. 5. non ſolum. ſupra de dolo. b
XXIII POMPONIVS LIB. IX. AD SABINVM. b 88 b Orn legari cauſa, aut ex ſtipulatu hominem certum mihi debeas, nõ aliter poſt mortem eius teneberis mihi, quam ſi per te ſteterit, quo minus Viuo co, eum mihi qares:quod ita hii, ſiaut interpellatus non dediſli, aut occiaiſtieum. Quier ſtipulatu Stichum debet, morte eius liberatur, ſi er eum nonſteterit,&c. l. ſi Stichus. 33. infra. Quod& in eo Leun habet, qui Stichum in iudicio ſiſtere promiſit. l. ſi de- ceſſerit. qui ſatiſdar.cogunt. ldemque dicendum eſt,& ſi ali⸗
ter amiſſus ſit, vel commercio exemptus, vt præſtari nequeat.
L.argentum. commod.l.is qui alienum. infr. ſo. Sed quæritur, an mortuo boue, qui debebatur ex ſtipulatione, vel te ſtamẽ- ro, ſaltem caro,& corium debeantur. Et certum eſt nihil o- muino deberi, l. mortuo boue. 10. de legat. 2. quamuis con-
ditione furtiua aliud conſtitutum ſit. l. ſi ſeruus. 5. boue. de
conqdict. furt. not. in l. ſi Srichus. inf. Nec multum referre pu-
to, vt liberetur debitot ſpeciei certæ eiuſdem interitu, an ex conuentione debeatur, quæ tranſit in propriuin nomen con- tractus necne. Nam ſi ſcyphos tibi dedi, vt mihi Stichum des, interitu Stichi liberaris. l. naturalis. ſ. ſed ſi ſcyphos. de prę- ſctipt.verb. Nec præſctiptis in facttum verbis aduerſus te expe- riri poſſum, vt mihi Stichum des: verum ad repetendos ſcy- phos, quos dedi, tanquam cauſa non ſecuta, condictio mihi competit.J.vlt.de cond. cauſ.dat. Hominem certum. Idem dicendum eſt,& ſi quis pecuniam
certam, certoſve nũmos promiſerit, puta qui in arca ſun t,&c. I. ſi cerros. infr. 37. Si aurem certa non ſit ſpecies, vel quanti- tas, nullus interitus debitorem liberare poterit. l. incendium. Cod. ſi certum petat.l. in ratione.§. incertæ: ad leg. Falcid. Ni- hil ergo reſert; an quantitas; an res alia debeatur: ſed an res certa, an incerta debeatur, mulrum intereſt. Verum hoc cum quibuſdam exceptionibus accipiendum eſt, de quibus al bi nota, in l.quod te. ſupra de rebus cred. Siinterpellatus non dediſti. Poſti nterpellationem igitur, qua debitor conſtituitur in mora, l. ſciendũ l. mora. ſup. de vſur. ſi res debita perierit, nõ liberatur debitor, ſed aduerſus eum per- petuatut actio. l. ſi leruũ. inf. Sed hic exiſtit difficilis quęſtio, an, ſi interitu naturali perierit res, quæ penes creditorem for- taſſss erat eodem modo peritura, nihilo minus poſt moram teneatur debiter ad æſtimationem. In qua quæſtione tres mi- hi caſus conſiderandi eſſe videntur. Primus eſt, cum explora- tum eſt, aut ex veriſimilibus coniecturis apparet, rem de qua agitur, eodem modo perituram fuiſſe, ſi reddita eſlet, ec ideo
vVenditorem potuiſſe eam diſtrahere, precij lucrandi gratia,.
ſi plures.. vſt. ſup. depoſi. I. fi is qui Stichum. 7. ſup. de iure dor. l.ſiàdomino. 39.§. ſi prædio. ſup. de petirio. hæred. vt pu- ta, ſeruus erat ſenio confectus, quem quis ſe daturum promi- ſerat. Secundus caſus eſt um conſtat rem peritutam eo caſu non fuiſſe, ſi reddita fuiſſet. Periit enim forte ſeruus debitus, vel ruina, vel naufragio,&c. l. ſi cum exceptione.§. quod ſi homo. ſupra de eo quod met. cau. l. de eo. S. ſi poſt. ad exhi.. item ſi verberatum.§. ſi ſeruus. ſup. de rei vind. Tertius caſus eſt, cum dubium, atque incertum eſt, an codera modo peri- turus fuerit: vt puta quia febre aliqua vfitata occubuit. Et hoc caſu fruſtrarorem interpretamur, perinde ac ſi certum eſſet, interitutum non fuiſſe. Atque ira mihi accipiendum videtur, quod hic dicitur,& in aliis locis ſimilibus, de morte ſerui. l. ne- mo rem lnam, 32.inf. l. ſi in Alia.§. vlt. ſup. depoeſ. Vnde reus
in interdicto, vnde vi, in dubio mortalitatem mancipiorum,
ac pecorum præſtare dicitur. l.1.§ rectiſſime. l. merito. ſup. de vi,& viarm. Hinc etiam conſequitur, ſi fundus legatus poſt motam hæredis chaſmate perierit, hæredem non liberari. l. cum res. 49.§. vlt. de lega. 1I. Nam legatarius forte eum ſtatim diſtraxiſſet: itaque apud eum non periiſſet. Nam ille hiatus terræ inopinato accidit, nec deterret fundi emptorem, vt ſer- ui ætas, de qua iam diximus. Verum bonæ fidei poſſeſſor ex- cipitur, quem conſtat abſolui, ſi res naturaliter interierit, ſe- cundum Pauli diſtinctionem, qua Proculianorum,& Caſſia- norum opiniones conciliat. lillud. de petit. hæred. Aui occidiſti. Si culpa debitoxis interierit res debita, aduer-
736 Franc. Duareni(omment.
ſus eum perperuatur actio. lqui ſeruum. l. ſi ſeruum inf. l. quid ergo.§.ſi hæres. de leg. i. Icaque ſi in odium debitoris alius oc- ciderit, ita tet etur dePicor⸗ l. ſi merces.§. culpæ. ſupra locat. ſi aliqua eius culpa arguatur.. pen. ſol. mat. Quod tado credi- toris interierit res, ipfius periculum eſt. l. legis. ſupr. ad leg. Aquil. XXIIII PAVLVS LIB. 1 X. Aa4& D SA BIRN v M. 82 dſiex Rtipulatu Stichum debeat pupillus, non videbi- Otur per eum mora fieri, vt eo mortuo teneatur, niſi ſi tu- tore autore, aut ſolus tutor interpelletur. Moram facere non dicitur pupillus, niſi ipſe tutore autore, aut ſolus tutor, interpelletur. Ex duplæ tamen ſtipulatione ſi tutor non appareat, pupillo etiam ſine tutoris autoritate po- teſt denunriari. Idque benignius receptum eſſe Trebatiusait, 1. ſi dictum.§. vlt.(6. de euict. Naminterpellatio fere nocet
debitori, vel propter periculum interitus, vel propter vſuras,
&c.Sed cum in iudicio res agatur,& cauſam ſuam autoriſque ſui defendat emptor, nullum certum imminet pericuium pu- pillo, cui denuntiatio facta eſt: fierique poteſt, vt quod ſæpius accidit, bonam cauſam habens vincat. Deinde non aliter fit hæc denuntiatio pupillo, quam ſi tutor non appareat, nempe poſt diligentem emptoris inquiſitionem. Sic enim nosſen- tentiam Trebatij accipere oportet propter vtilicatem pupil⸗- lorum. Sed& eadem viilitas ſuadet, vt abſente tutore conna-
ti, affines& amici pupilli requirantur& admoneantur. l. hæc
autem. quib. ex cauſ. in poſſ(.qaatltꝗ.. XXV. PO.MPONIVS UIB. XX. b AD SABIN V. M. 82 dari ſtipuler, id quod mibi iam ex ſtipulatu debeatur, cuius ſtipulationis nomine exceptione tutus ſit proniiſ ſor, obligabitur ex poſteriore ſtipulatione, quia ſuperior qudſi nullaſit exceptione obſtante. Quæad huius legis explicationem pertinent, attigimus ſu- pra cap. 18. b
XXVI. VLPIANVS LIB. XLVII. ADb SABINVM.
Eneraliter nouimus, turpes ſtipulationes nullius eſſe
—◻ momenti. b b
XXVII POMPONIVS LIB. XXII. AP SABINVM. V Blutiſi quis homiciaium vel ſacrilegium promintatſe
facturum. Sed& ofhcio quoque Prætoris continetur, ex huin modi obligationibus actiones denegari.
Cum aliquid turpe& inhoneſtum promittitur, ſtipulatio- nem nullius eſſe momenti conſtat: quia bonis moribus con- traria eſt. Proinde officium Prætoris eſt, ex huiuſmodi ſtipu⸗ lationibus actiones denegare. Idem&c de iis dicendum eſt, quæ turpem cauſam, velconditionem continent licet quod promittitur, fortaſſis turpe non fit. l.ſi iflagitij. inft.. quod ex turpi.lInſtit.de inutil.ſtipul.l. mercalem. C. de condic. ob turp. cauſ. l. luriſgentium.§. ſi ob maleſicium. de pact. Sunt tamen qui putent has valere quidem ipſo iure; ſed sgentem doliex-
—
ceptione repellendum eſſe. Et hanc ſententiam ſuam verbis
Pauli confirmant ſub tit. de condi. ob turp. cauſ. Si ob turpem cauſam promiſeris Titio, quamuis ſi petat, exceptione doli mali, vel in factum ſummouere eum poſſis, tamen ſi ſoluerit, non poſſe te reperete,&cc.j.pen. Quodſane verum eſſecxiſti- mo, cum id, quod pro cauſa vel condirione poſitum eſt, non prohibetur, net vindicatur iure ipſo, id eſt, iure ciuili,& legi⸗ busrſed quia contrarium eſt bonis moribus, improbatur, veſſ quis meretrici aliquid libidinis cauſa promilerit. 4. de condi- ction.ob turp. cauſ. Si ſtipulatus hoc modofaęro, òi intra biennium Capi- tolium non aſ cenderi’ Kar non niſtpræteritobiennid,
recte petam. Hæc verba, Si in Capitolium non aſcenderis, ambigua ſunt. Poſſunt enim ſic accipi, vt ſi non aſcenderit, cum primum potue-
cel 1 il
oscolh, 1—
uuhs reni. ambi
er de tradenda fe,! mect.l.in conuentio
nlliſtipuluus derli XXIX VI Pl-
4044
Vr. Alenu, u ſinul he tuneſimyuse uim quui euenu, un uafur uyrauten
uluſtſlyuuum Ii qaiuune, fut nſarm: timen jjpec li ulrauſi velacen
1
iuſar nimumcn
urceucriurſngu hutunem unzu eiſruuryriſir ee mupnunun ſlqulan Alitunun lpulan lhuuuſt u hyului⸗
—
inenar aulumn

d. Aetniu t propte fünag etnabkerturn
1
rut& atnorrau.
ursml 1INVN.
iamer fali rreptueuuin
alurine guimn, b nem henümn VS LI
1NVYVNX he itumns
5*
AIVS LI” 1INvM. vel ſcrihunm
de rannun. lunnxiis- at: abrsha 4 ia
llen ce
= —
ineſle creditur. l. lecta. ſup. de reb.cr
exprimi, quamuis ſtipulationem refer
n Tu. De verhorunollie
potuerit, committatur ſtipulatio. Pofl unt& ita acci pi, cum certum fuerit, promiſſorem amplius aſcendere nõ po ſle. Sed nos contra ſtipulatorem int erpretamur. l. Quicquid ad ſtrin- gendæ. 69. infr. l. ſtipulatioiſta.§. in ſtipulationibus.õ. ſi quis ita ſtipuletur.Inſtit. co.tit. Qua de re accuratius infra tracta- turi ſumus.l.ita ſtipulatus.
XXVIII. PAVLVS LIB. X
„ AD SABINVM.
Irem tradi ſtipulamur, non intelligimus& proprieta- On eius dari ſtipulatori ſed tantum tradirem.
Tradere, eſt rem ita alicui porrigere, vt eama pprehendat. Dare autem, eſt dominium transferre. l. vbi autem. 75.§. vlt. infr.. ſic itaque. Inſtit. de action. Qui tamen tradere promirt- tit, aliquando non nudum factum promittere intelligitur, ſed cauſam bonorum, ita vt fructùs poſt ſtipulationem capti, ex ſtipulatione debeantur. Quod tum accidit, cum non ſim- pliciter de tradenda re, ſed de vacua poſſeſſione tradenda, actum eſt. l. in conuentionalibus./ 2.§. vlt. infra. l. 3. de act. empt.l.ſi ſtipulatus. de vſur.
XXIX. VL PIANVS LIB. XIL.VI
AD SABINVM.
*
8 cire debemus, in ſtipulationibus tu Iſe ſtipulationes,
Jquot fummaæ ſunt, totque eſſe Hiipulationes quot Hecies. Secundum quod euenit, vt mixta vna fumma, vel ſpecie, quæ non fuit inpracedentiſtipulatione, non fiat nouatio ſed Müciar quas éſſe ſtipulatiönes. Quamuis autem placuerit
tot eſſe ſiipulationes; quot ſummæ, totque eſſe ſtipula-
tiones, quot res: tamenſi pecuniam quls, quæ in conſpecta eius eit, ſiipulatus ſit, vel aceruum pecuniæ, nontot ſäni ſti- pulationes, quot nimorum corpora, ſed vna ſtipulatio. Aam per ſingulos denarios ſingulas éſſe ſtipulationes abſurdum est. Stipulationem quoque legatorum conſtat vnam eſſe, quamuts plura corporaſint, vel plura legata. Sed& familiæ,
velomnium ſeruorum ſtipulatio vna eit. Idemque quadri-
gænaut lecticariorum ſtipulatio vna eit. At ſt quts illud& Illuud ſipulatus ſit, ot ſtipulationes ſunt, quot corporä. Cum plura corpora, aut ſummæ deducuntur in ſtipulatio- nem, quæritur an ſtipulatio vna tantum dicenda ſit, quod vna ſit verborum conceptio: an vero plures, quod plures ea con-
ceptione res contineantur? Et dicendum eſt, ſi plures res, aut ſummæ ſpecialiter exprimantur, plures ſtipulationes eſſe. l.
quod dicitur. 36. infra. Secundam quod euenit. Si quis promiſerit decem, deinde decem,& quinque: dubitari poteſt, an poſteriore ſtipulatio- ne prior nouata ſit. Nam iure veteri, cui derogauit laſtinia- nus conſtitutione ſua, l.vlt. Cod. de nouat. intelligebatur no- uario fieri, cum poſterior ſtipuͤlacio aliquid amplius, quam prior continebat. l. qui vſumfructum. 1 8. infr. Et ſane ſi hic vnatantum ſtipulatio eſle diceretur, qua quindecim contine- antur, nouatio videretur eſle facta. Sed quia plures ſummas ſpecialiter expreſſas continet, rot ſunt ſtipulationes, quot ſummæ. Nec vlla eſt harum ſtipulationum, quæ plus, quam prima ſtipulatio, contineat. Quamuu autem. Si quis ſtipuletur aceruum pecuniæ, aut legatateſtamento relicta, vna tantum ſtipulatio eſt, quamuis
multi ſint nũmi, ac multæ res legatæ: quia nulla hic eſt ſpecia-
lis rerum deſignatio. Cum ergo pluribus rebus nominaris,& expreſſis, ſubiicitur generalis ſtipulatio, ea omnia que ſupra ſcripta ſunt, dari, tot ſtipulationes eſſe intelliguntur, quot ſunt res:l. Titia. 13 4.§. vlt. 1. pluribus. infra.1 40. quia verum eſt, res ſingulasà cõtrahentibus expreſſas eſſe, ſi minus ſtipulatione, ſaltem pacto, cui ſubiecta eſt ſtipulatio, q uodque ſtipulationi ed. Alia cauſa eſt rerum eſt nullo modo à contrahentibus endo ad teſtamentum,
legatarum, quas certum
plures res legatas eſſe appareat.
nem plerunquenn
Dubitatum etiam fuit, apud veteres de hac ſtipulatione, annua, bina, trimu die dari, d. l. pluribus. Sed hoc ſuo loco ex- plicabitur. Illud videndum eſt, quid referat plureſne ſtipula- tiones ſint, an vna tantum ſtipulatio. Et ex his, quæ iam dixi- mus, de nouatione, perſpicuum eſt, multum referre. Item ſi quis ſtipulanti Stichum, promittat Stichum,& Hamphilum: ideo reſponſionis diuerſitas non nocer„ quia duæ ſtipulatio- nes contractæ eſſe intelliguntur, quarum vna vtilis eſt, altera inutilis, nec vtilis per inutilem vitiatur. l. 1.§. ſed ſi mihi. ſupra. Sed& ſi quis à venditore ſerui ſtipuletur, furem non eſſe, fu- gitiuum non eſle, erronem non eſſe,&c. ſæpius agipoteſt, ad duplam, quod plures ſtipulariones ſint, vt Vlpianus ant, l. quia dicitur. de euict. 32. De venditione autem interdum idem, quod de ſtipulatione dicitur, vt euicta ſcilicet re vna, aut red- hibita, rata maneat in ceteris venditio. Sed videndum eſt, quid actum ſit,& num fortaſſis emptor non niſi ſimul omnes res empturus fuerit. Ac voluntas ex pretio, vel confuſe in res vniuerſas definito, velin ſingula capita diſtincto, aut ex aliis coniecturis, argumentiſque colligitur. l. cum plures. 72. de e- uiction. l. ſi duos. 4 4. de contrah. em pt. l. cum duo. de in diem addict. l.cum eiuſdem.34.&(eq. l. Ædiles aiunt. 5.vlt. de ædil. edict. Verum vtcunque ſenſerint contrahentes, de ſin gulis rebus ſeparatim facile agi petmittitur, ſi plures res contractu conrineantur, quoniam ia rationè& modo agendi, magnum incõ modum non eſt. l.& ſi vno. de act. empt. j. in commoda- to,. duabus. commmodat.. 8 De donatione etiam tractari ſolet. propter inſinuationem: ſed alius eſt locus huic di putationi magis idoneus.I. ſanci- mus.§. ſi quis autem. C. de donat. ſicut& de legatis, de quibus ſatis diffuſe alibi diſſeritur. l. 2. 4. 5. 6. de leg. 2.
KFia fure hominem ſim Aipulatus, quæſitum est an 2i- pulatio valeat? M. Duet irtionem, Tuod ſtipulatas homi- mn pleunque weuee vudeor: non valet autem luiuſmoai ſlipulatio, v ⁊ quis Tem ſuam ſtipulatus e3t. E cönſtat, ſ quidem ita ſtipulatusſim, Quodex cauſa condictionis dare facere oporter? ſipulationem valere. Si er⸗ homi- nem dati ſtipulatus fuerb, nullius momenri eſſé ftipulatio- hem. 2uucſ poſtea ſine mora Aece’ſſiſſe proponatur ſeraus, non tenei furem condictione, Macellus ait. Quandiue- nim viuit, condici poterit. Atſ Aeceſgiſſe proponatur, in ea conditione eft, uu euaneſcat condicti⸗ Prapter ſtipula- tionkm. 4 b b
tem ſuam. 82. infra.& l. ſi rem meam 31.tamen ſi quis ſtipula- tus fuerit à fure non ſimpliciter, ſed relata obligatione ad id, quod ex cauſa condictionis furtiuæ dare eum oportet, vale- bit ſtipulatio. Sicut enim vtilitaris cauſ receptum eſt, quo pluribus actionibus teneantur fures, vt dominus reiſ urreptæ aduerſus furem ad dandum agere poſſit:§. ſic itaque.Inſtit. de actio. ita eius actionis exemplo hæc ſtipulatio defenditur. Sed cur non ſimiliter concipitur ſtipulatio, vt intentio acto-
3
ris, qui, vt diximus, recte intendit rem ſurreptam ſibi dari o-
Quamuis nemo poſſit rem ſuam vtiliter ſtipulari, l. nemo
pPortete? d.§. ſic itaque. Reſpondeo, ſtipularionem ſine vllo Iincommodo ita concipi poſſe, quod ex cauſa furtiua mihi dari oportet. Sed hoc de intentione actoris dici non poteſt, cum res, quæ petitur, ſpecialiter deſi guari& exprimi debeat, vt co- Snoſcat reus cedendamne, an contendendum ei ſit. I. ſi in rem. de rei vin. l. 1. de eden. vbi nor.
VTeuanoſcat condictio. Si ſtipulatio, de qua hic diſſerimus, nouaret, dubitare poſſet nemo, quin promiſſor interitu sri- chi, ante moram liberaretur.J. parui. de condict. furt. Sed hic locus de ſtipulatione nouante incell ginon poteſt, cum hic di- catur, furtiuam condictionem, quandiu viuit ſeruus, com pe- tere. Hæc igitur ſtipulatio, tametſi non nouet præcedentem obligationem, tamen ad purgandam moram plurimum mo-
menti habet. I. ſi Scichum. de nouat. modo præſens ſit res, quæ promictit ac. In eadem enim cauſares eſt, ac ſi oblata eſ- ſet. l. qui decem. 72. de ſoluc. cum præſertim videatur omiſſa
eſſe debiti repetendi inſtantia, quod ad Ppurgandam moram
ſufficit. l. mora. de vſuris,

738 XXX. IDEM LIB. XLVII. AäA D SA BI N V M. ciendum et generaliter, quod ſi quis ſcripſerit, ſe fide- Daſaſewuabe, omnia ſolemniter acta. Cum fideiuſſio ſine verbis nulla ſt. l.. G. ſatiſacceptio.· ſup. J. blanditus. C. de fideiul. ſatis conſtat, ſi ſcriptum ſit, aliquem fideiufſiſſe, omnia ſolenniter acta intelligi, id eſt, ſine quibus nemo fideiubere dici poteſt.§.vlt. Inſtit. de fideiuſſ. ldemque traditum eſt,& ſi leriptum ſit aliquem promiſiſſe„aut ſpo- pondiſſe. l. Titia. 9 ijidem reſpondit. infra. 5.ſi ſcriptum. Inſt. de inutil. ſtip. Qua dere alio in loco opportunius. Sed notan-
dum eſt, hoc ita accipiendum eſſe, niſi contrarium probetur.
L iuriſgentium.§. quod fere.de pact. Nam& ſi Jus ſcriplerit, ſe promiſiſſe, aur fideiuſſiſſe, niſi res inter præſentes acta ſit, non valebit ſtipulatio, aut fideiuſſio, quæ inter abſentes con- trahi non poteſt. l. ·C. de contrah.& commit. ſtip. Quod au- tem vulgo dicitur, ſi pro teſtimonio dictum ſit aliquem pro- miſiſſe, non ad ſtipulationem, ſed ad nudam conuentionem potius, hoc verbum referendum eſſe, mihi non admodum probatur. Nec Antonini reſcriptum, quod ſententiæ ſuæ confirmandæ gratia adducunt, multum ad rem pertinet.. 1. C. de vſur. Quærebatur enim ab Antonino, an viurarum ob-
ligatio ſcripruram requireret, ſicut ſtipulationem. Et reſpon-
det, abſque ſcriptura,& inſtrumento valere, ſi interrogatio- ne præcedente promiſſio vſurarum recte facta probetur.So- la enim ſtipulatio abſque ſcrĩptura lufficit. Quomodo autem probari poſſit interrogationem præceſſiſſe,& reſponſionem ſecutam eſle, non docet Antoninus. Et arbitror non multum teferre, an in cautione, ſeu inſtrumento ſcriptum extet, Titi- um promiſiſſe: an vero id præſentibus teſtibus confeſlus ſit. Boni tamen iudicis eſt, interrogare teſtes, de modo& forma conuentionis initæ, ſi forte pro teſtimonio dicant, ſe præſen- tes fuiſle, cum Titius ſe daturum promiſit,&æc. Eſt enim quæ- ſtio facti magis, quam iaris, quæ prudentis arbitrium iudicis magnopere deſiderat. Dixerit aliquis, Cur non æque vendi- tio valet, ac ſtipulatio, cum in tabulis ſcriptum eſt, Titium Sempronio illam rem vendidiſſe, ſi pretium definitum non ſit? Nlhilo enim magis emptio, ſine pretio, quam ſtipulatio ſine verbis conſiſtit. Sed reſpondeo in venditione contra- henda, non ſaris eſſe, ſi de pretio conueniat, niſi certum preti- um definiatur.. item pretium. lnſtitut. de empt.& vend. Nec ex verbis inſtrumenti modus& quantitas pretij cognoſci po- teſt. Ea ſquidem interueniſſe præſumimus tantum, quæ ver- bis ſignificantur.
Ex iam dictis perſpicuum eſt, ſi ſcriptum ſit, aliquem Apu- pillo emiſſe, auctoritatem tutoris,& cætera ſolennia interue- niſſe non præſumi:l. quæcunque. 9.vlt. de public. quia ad em- prionis ſubſtantiam ea minime neceſſaria ſunt, quamuis pro-
pter papilli perſonam his omiſſis emptio nõ teneat. Sunt qui dicãt, ex diuturnitate temporis omnem ſolennitatẽ præſumi. J. ſi filius. C. de per. hære. l. qui in aliena.§. i. de acq.hær. Quod ita verum eſſe puto, vt iudicantis tamen religio non ad eam ſolam præſumptionis ſpeciem alligetur. arg. 1.3. de teſtib. Eſt enim comecturalis hæc quæſtio, in qua iudicis prudentia do-
minatur, nec vlla iuris auctorum conſtitutione in vniuerſum
ſatis commode definiri poteſt. arg. l. mora, de vſuris. XXXI. POMPONIVS LIB. XXIIII. A D SABINVM. Irem meam ſub conditioue Fiipuler, Vtilis ſtipulatio eſt, Jconditionis exiſtentis tempore mea nonſit.
Si quis ſtipuletut rem ſuam dari, inutiliter ſtipulatur, quia dari ei non poteſt.. ſic itaque. Inſtit. de actio. Quod& tum locum habet, cum quis ſimpliciter ſtipulatur, vtputa, promit- tis mihi Stichumel. ſi ita diſtraharur. 2 5. de contrah. emp. Nam ſimplex ſtipulatio, quia de re ipla, non de eius poſſeſſione concepta eſt, non de tradenda aut reſtituenda re, ſed de ea potius danda accipietur. Valet tamen ſtipulatio rei meæ, ſi ſub conditione ſtipuler,& tempore exiſtentis conditionis mea non ſit. Hic enim conditionis exiſtentis tempus inſpicimus, licet alias eius temporis, quo ſtipulatio contracta eſt, magis
habearur ratio. Sed de hoc infra copioſius. l. ſi filiusfam.7 8.1.
inter ſtipulantem.§. ſacram. l. exiſtimo. 98.
Franc. Duareni Comment.
XXXII. VLPIANVS LIB. XLVIL
AD SABINVM
S- innomine ſerui, quem ſtipularemur dari, erratum fu-
iſſet, cum de corpore conſtitiſſet, placet ſtipulationem Valere. b Vt valeat ſtipulatio, ſufficit in corpore de quo agitur, con- ſenſum fuiſſe: nec error in nomine rei promiſſæ obeſt. Quod accipiendum eſt, non de nomine communi, quod quaſi na- turali quodam hommum conſenſurei inditum eſt, ſed eo no- mine, quod hominis cuiuſque arbitrio, vel imponitur rei, vel mutatur. Nam ſi is qui vult promittere ſeruum, promittar li- brum, credens eo verbo ſeruum ſignificari, non valebit ſerui ſtipulatio, cum netale quidem legatum valeat. l. 4. de leg. 1. Cum enim hæc vocabula rerum, immutabilia certaque ſint, Pendeatdue corum ſignificatio, non ex cuiuſque hominis ar- itrio,& voluntate, ſed ex longo vſu,& conſuetudine lo- quendi inter homines recepta: l Labeo. de ſupel. leg. ferenda non eſt ſtultitia eius, qui in eorum verborum ſenſu erraſſe di- citur. Recte igitur ac vere Pomponius Marcellus Tiberio Cæſari aliquando dixit, Hominibus Barbaris ciuitatem Ro- manam dare potes, nominibus autem Barbaris, non potes:vt ſcribit Sueronius in lib.de Claris Grammaticis& Oratoribus.
XXXIII POMPONIVS LIB. XXV.
AD SABINVM.
⸗ Stichus certo die dari promiſſus, ante ditm moriatun, non tenetur promiſſör.
Qux pertinent ad huius loci explicationem, tractata ſunt cap. 23. b
XXXIIII. VLPIANVS LIB. XLVIII.
„
AD SABINV M. Moaun intereſt, vtrum ego ſtipuler, rem cuius com- mercium habere non poſfum, an quis promittat.&s jpuler rem, cuius commercium non habeo, inutilem eſſe
ſtipulationem placet: ſi quis promittat rem, cuius commer
cium non habet, ipſi nocere, non mihi.
Quædam tes Acommercio hominum omnino exemptæ ſunt, vt res ſacræ,& religioſæ, de quibus infra dicemus.l.inter ſtipulantem.§. ſacram. Aliæ in commercio certarum perſo- narum non ſunt: vt exempli gratia, prædia ltalica in commer- cio peregrinorum non ſunt, niſi quibus commercium da- tum eſt, vt ſcribit Vlp.in reliquiis Inſt. tit. de dom.& acq. rer. Pone igitur, ciuem à peregrino, aut peregrinum à ciue ſtipu⸗ latum elle, an hæc ſtipulatio valeat, quæritur. Et Vlpia. hicdi- ſtinguir. Nam ſi peregrinus ſtipuletur à ciue, inutilis eſt ſtipu⸗ latio: ſi vero ciuis à peregrino, valet. Huic non diſſimile eſt, quod de ſeruitutum acquiſitione alibi ſcriptum eſt. Etſienim prædium non habens, ſeruitutem vtiliter promittat, l. hære- des.§. an ea. famil. erciſc. tamen prædium non habentiinuti- lirer promittitur. l. I. commu. præd. Sed& eadem diſtinctio de legato tradita eſt à Paulo, refucata Trebatij opinione.l. mortuo. ſo.§. Labeo. de leg. 2. Sed in fideicommiſſis beni⸗
gnior interpretatio recepta eſt: vt debeatur æſtimatio, cum
res præſtari non poſſit. l. filiusfamilias.. ſi quid alicui.de leg. 1. J. fideicommiſla. S. ſi ſeruo. de leg. 3. Atque ita accipiendum eſt quod Vlpia. ait c. 40. de leg. 1. Sed ſi res aliena, cuius com⸗ mercium legatarius non habet, ei(cui ius poſſidendinon eſt)
er fideicommiſlum relinquatur, puto æſtimationem de-
eri. Quo in loco legatarius accipitur pro fideicom miſſario, ſicut alibi legatum pro fideicommiſſo.d.. ſi ſeruo. Idque ego
plenius demonſtraui,& accuratius ad librum primum d6
legatis. XXXV. PAVILVS LIB. XII. A P SA BIN V M. 85 ſipuler, vt id fiat, quod natura fieri non concedit, non magls obligatio conſiſtit, quam cum ſtipulor, vt id detur,
quod darinon poteſt: niſi per quem ſteterit, quo minus face-
re id
cogitare
ju lemi indun
4
rnguinun‚ur nnld
d!uurſuſin 2 4
u nulam? 1
Mrrotuhic tadint i teunalocationem, ſe roaxione pt
nunn digmn mconlenſum olum raponhone. Quam eedo, rendendo, int lanaimetrogationé, z0 Kurblominus conttack dutmetd.etate ſupt: eawellehorum verbo urnan& dubitant, c uurfulkinterroganti,d nürnunzdbrelbiign
1 igeu⸗ ſaauer

VS LIB W INVA
1 ſtubn ma um, un uuſma n nun huha an mittat nmaun mihi.
dminum omiur
jn Tit. De verborum oblig. 735
re id poſßit. Item quod leges feeri prohibent, ſi perpetuam cauſam ſeruaturum eſt, ceſſat obligatio: veluti ſi ſororem nupturam ſibialiquis ſtipuletur. Duanquam etiam ſinon
HFit perpetua cauſa(vt accidit in ſörore adoptiua)idem dicen-
dam ſit, quiaſtatim contra bonos mores ſit.
De ſtipulationibus ante tractatum fuit, quibus conditio
impoſſibilis adſcripta eſt. l. impoſſibilis. Hic autem de his diſ ſerit Paulus, quibus aliquid impoſſibile principaliter conti- netur,& ait huiuſmodi ſtipulationem inutilem eſſe, vt ſi quis Stichum, qui mortuus eſt, promittat: quod dubitationem non habet. l. ſi homo mortuus. infr. 69. Si vero impoſſibilis ſit eſtecta præſtatio rei promiſſæ culpa promiſſoris, non ideo minus obligabitur. l. ſi ſeruum. 1. 9. vlt. infra. l.2 J. quod dixi⸗ mus. ſupra ſi quis caut. Item quod leges. Nihil refert, an natura, an lex aliquid fieri prohibeat. Ea ſiquidem dicimur facere non poſſe, quæ iure non poſſumus.l. filius. ſupra de condit: inſtit. Contra bonos mores. Quamuis diſſoluta adoptione per e- mancipationem ſororem adoptiuam ducere liceat: tamen pudor& boni mores vetant, quandiu ſoror eſt, de ea ducen- da cogitare. Siiu locando, conducendo, vendendo, emendo, ad in- terrogationem quis non reſponderit ſitamen conſentiatur inia quodreſponſum eſt, valet quod actum eſt: quia hi ton- tractus, nontam verbis quam conſenſu confrmantur.
Differentia hic traditur inter ſtipulationem& alios con-
tractus, puta locationem, venditionem,&c. Nam ſtipulatio interrogatione præcedente,& reſponſione congrua ſequen- te contrahitur. I. obligamur. ſupr. de oblig.& act. Hi autem contractus conſenſum ſolum deſiderant, ſine vlla interroga- tione ac reſponſione. Quamobrem ſi in locando, conducen- do, emendo, vendendo, interrogatus reſponderit quidem ſed non ad interrogationẽ, autvt Græci loquuntur, aes Ioc: valebit nihilominus contractus, modo cõſentiatur in id quod reſponſum eſt. d. l. ætate. ſupra de interrog. act. Et hic mihi vi- detur ſenſus eſſe horum verborum: quem qui non percepe- runt, mirantur,& dubitant, cur hic Paulus in initio reſpon-
ſum non fuiſſe interroganti, deinde reſponſum fuiſſe ait: nec
animaduertunt his verbis ſignificari, reſponſum quidẽ fuiſſe ſed non ad interrogationem. Quo genere loquendi vſus eſt Paulus infra, c. 83. linter ſtipul. Atque hinc factum eſt, vt quidam ceteris audacior, ſic legendum eſſe contenderit, Si ta- men conſentiatur in id, quod reſponſum non eſt.
XXXVI. VLPIANVS LIB. XLVIII A d 8 A B I N V M.
OTquus, cum aliter eum conueniſſet obligari, aliter per Oatnrarnnen obligatus eſt erit quidem ſubtilitate in- ris obſtrictus, ſed doli exceptione vti poteit. Qui enim per dolum obligatus eſt, competit ei exceptio. Mem oſt, etſinul- lus dolus interceſſerit ſtipulantis, ſedipſares in ſe dolum ha- bet. Cum enim quu petat ex ea ſtipulatione, hoc ipſo dolo fa- cit, quod petit. Huius capitis explicandi gratia, hypotheſis ſic fingenda vi- detur: Conuenerat inter nos, vt tibi promittetem centum ex cauſa donationis, ſiue remunerationis alicuius; nn pure, ſed ſub conditione ſi nauis in portum appulerit, quia ſpera- bam appulla naui me pecuniam conſecururum. Tu decipien- di mei cauſa falſo affirmaſti nauem in portu eſſe. Itaque tni-
iincauto homini,& nimis credulo facile perſuaſiſti, vt conditionem eam, in contrahenda ſtipulatione, quaſi ſuper- uacaneam, omitterem. Stipulatio igitur pure concepta eſt,
& conſcriptæ tabulæ: quæritur, an hæc ſtipulatid valeat? Et dicitur valere quidem ipſo iure, quia lex Romana, quæ ipſum ius dicitur, ſtipulationem propter dolum admiſſum; non in- firmat, vt docuimus in Commentario de in litem iurando. Verum prætor æquitate motus„ doli exceptionem dat, qua ex ſtipulatu agens ſummoueatur. Sed nonne conditio, de quaactum fuiſle Proponitur, repetita in ſtipulatione præ-
ſumenda eſt vt doliexceptione nihil opus ſit? l. Titia.. idem reſponit. infra. Reſpondeo, hic præſumptioni,& coniectu- ræ locum non eſſe, cum nulla ſit voluntatis quæſtio. l.onti- nuus. j. Non enim obſcurum eſt, an adum ſit inter contrahẽ tes, vt conditionalis eſſet promiſſio, necne. Sed conuenit inter eos, ſerio promiſſorem dixiſſe, vt ſtipulatio pure concipere- tur, quod verum dixiſſe ſtipulatorem crederet. Itaque cum voluntate contrahentium omiſſa ſit conditio, nullum ſuper- eſt auxilium, præter exceptionem doli. Qui enim per dolum obligatiu eſt. Stipulatio igitur dolo ma- lo inita, ſi ius ciuile,& leges populi Romani ſpectemus, nulla non eſt, quia veteribus legibus, ante Caium Aquilium Gal- lum non vindicabatur dolus in contrahendo admiſſus, niſi in iis iudiciis, in quibus Ex fide bona addebatur. Cicero lib. 3. Oſfic. Sed iure prætorio, propter exceptionem doli, vel de dolo actionẽ, ſtipulario inutilis,& in efficax redditur. l. nihil intereſt. de reg.iur. lxdolo. C. de inutil. ſtip. Itaque hodie inter contractus bonæ fidei,& ſtricti iudicij, non multum intereſ- ſe videtur, niſi quod in ſtrictis conteſtatio exceptionis in ini- tio litis neceſſaria eſt. l.præſeriptionem. l. ſi quidem. Cod. de except. Nam ſi quis dolo alterius contraxit, alias non contra- cturus, irritus omnino erit contractus, non tantum bonæ fi- dei, ſed etiam ſtricti iudicii. Sed in ſtrictis iudiciis opponen- da eſt exceptio, quæ bonæ fidei iudiciis ineſſe dicitur. Qua cxceptione oppoſita, iudex contractum infirmat. l.; pro ſoc. I.eleganter. de dolo. l. in cauſæ. de minor, Sin auten quis a- lias contracturus erat, tametſi dolus non interueniſſer, ratus quidem erit contractus, tam bonæ fidei, quam ſtricti iudiciĩ ſed ex contractu agetur ad id quod intereſt,&c. ſi ſir contra- ctus bonæ fidei: ſi ſtricti iudicii, actio de dolo dabitur. l.&
/
eleganter.§. non ſolum. de dolo. l. Iulianus. de act. em pt. Item
aduerſus agentem doli exceptio interdum com petit, vt inſpe-
cie, quam hic tractamus, in qua corrigitur dolus, quatenus dolo peccatum eſt. Eſt autem Pure concepta ſtipulatio quæ ſub conditione concipi debuit. Ac in ſumma notandum eſt, in omnibus contractibus, ſiue ſint bonæ fidei ‚ſine ſtricti iu- dicii, eatenus corrigi dolum debere, quatenus dolo facdum eſt, vt non aliter à contractu recedatur, quam ſi in hoc quis circumſcriptus ſit, vt contraheret. d. l.& eleganrter.
ſarer inſe dolum habet. In propoſita hypotheſi quæritur, b fi falſo perſuaſum eſt vtrique nauem veniſſe in portu, abſque
dolo, aut machinatione ſtipulatoris, ideoque conſenſit promiſſor, vt ſtipulatio pure conciperetur. Er ait VIpian. eo- dem modo promiſſori ſuccurrendum, vr ſcilicet ei aduerſus ſtipulatorem ſtatim agentem, detur exceptio doli. Nam licet dolum non admiſerit in cõtrahenda ſtipulatione, tamen hoe ipſo dolo facit, quod ſciens& prudens aduerſus id quod a- ctum eſt, petit. Æquitas enim non patitur, vt contra volun- tatem ſuam promiſfot, ante nauis appulſum conueniatur. Necmultum referre arbitror, quæ ſit quantitas& modus da- mni accepti à promiſſore. Et quod alibi ſcriptum eſt de di- midia iuſti pretii, ad hane rem non pertinere, verius eſt. l. 2. C. de reſcin. vend. GCum enim venditor in contrahenda ven- ditione, rem venditam minoris vendidit, aut emptor plu- ris emit, quamuis lex ei ſuccurrat ob immodicam læſionem, non ideo tamnen vllus aduerſarii dolus arguiturn Hic autem ſtipulator dolo carere dici non poteſt, qui hoc actum fuiſſe intelligit, quamuis errore quodam exprefſum non fucrit, vt
Promiſſor ante nauis appulſum non teneatur. Sed quæri po-
teſt; quantam oporreat læſionẽ eſle vt venditio, quæ bona fide contracta eſt, reſcindatur. Et animaduertendum eſt, na⸗ turaliter licere, emendo,& vendendo contrahenti bus inui⸗ cem ſe circumſcribere, id eſt, rem; quæ minoris eſt, pluris vendere; aut quæ pluris eſt, minoris emere. Nã tametſi xæqua= litas in commerciis ſeruari debeat, tamen natura nos docer, ea eſſe hominum vitia, vt nimis exacta eius æqualitatis obſer- uatio, plurima atq; maxima incommoda pariat. I in cauſę. de mino. liitẽ ſi pretio. Iocat. Veruntamen vtile viſum fuit iuxis auctorib. certam quantitatem definire ad quam vſq; hæc cir-
eumſcriptio permittatur. Nam Diöclet. de circumſcripto vé
ditore conſultus reſcripſit, ita demum ei ſuccurrendum eſſe
ſi nec dimidiã quidem partẽ iuſti pretii acceperit.l. 2. C. de re-
ſcin. ven. l. ſi volũtate. eo.ti. Quare ſi fũdus vẽditus valeat de-
eem aureos,& venditor pretii ae nine ae tantũ aureos „ 4
“
5*

740 acceperit, ratus non erit contractus: quia verum eſt, cum ne dimidiam quidem partem iuſti pretii accepiſſe. De emptore circumſcripto nihil ſcriprum in iure ciuili comperimus. Nam reſcriptum Diocletiani, lex, conſtitutiove non eſt: alioqui generaliter conſticuendum ab eo fuiſſet, nec de ve nditore tã- tummodo loquendum. Reſcripta namque huiuſmodi, cer- tarum cauſarum ac perſonarum erant, quæ luſtinianus in ſuũ Codicem congeſſit, pro legibus haberi generalibus voluit. Proinde quod de venditore à Diocletiano reſcriptum eſt, a emptorem ita producere neceſſe eſt, vt intet emptorem& venditorem æqualitas,& proporrio ſeruetur. Idque vtcom- modius facere poſſimus, ex ea hypotheſi theſis facienda eſt, & generalitet conſtiruendũ, ei qui ita deceptus eſt„vr ne di- midiumquidem acceperit eius, quod dedit, ſiue eius, quod ac- cipere debuit, ſubueniendum elſe. Vel ita, Quoties id, quod datur, altero tanto amplius eſt quam quod accipitur, Secæt. Quamobrem ſiponamus, inuerſa ſpecie, mercem va ere 4. pretium eſſe 10. dubitandum non eſt, quin ſuccurratur em- ptori: quia verum eſt, eum altero tanto amplius dare quamn accipiat,& ne dimiduum quidem eius, quod dat; accipere.
Quod ſi ponas pretium eſſe ſeptem, aliud dicendum erit, quia
hic non dat emptor altero tanto plus, quam accipiat. Item fi ponamus, mercem valere decem,& emptorem pretii nomi- ne dediſſe viginti, non reſcindetur venditio, quia verum eſt eum dimidiam partem accepiſle eius, quod dedit, quodque acciperet: ſi æqualitas in cõmerciis exacte ſeruaretur. Quod ſi vnum& viginti dederit emptor venditori, tunc deceptionis rario habebitur, cum ne dimidium quidem acceperit. Sunt qui exiſtiment, emprori etiam tunc luccurrendum eſſe, cum ſexdecim ſoluit venditori: quoniam par eſt eius iactura,& vendiroris, qui ab emptore quatuor accepit? vtrique enim abſunt fex aurci. Sed illi non animaduertunt, mapis decipi eum qui dat decem pro quatuor, quam qui datvi- ginti pro decem, eandemqus eſſe proportionem viginti ad decem quæ eſt decem ad quinque. Ac certum eſt, ei non ſuccurri, qui decem proquinque dedit, quod tunc dimidium accepiſſe dicatur. Ex quo conſequens eſt, ne eius quidem rationem habendam eſſe, qui viginti dat,& decem accipit. Si cui autem iniquum videatur,& abſurdum, cum v- tecque ſex aureos amiſerit, vtrique pariter non ſuccurri, is co- gitet velim ac animaduertat, grauitatem damni, in quaque ſpecie ex eo, quod mutuo datur& accipitur, æſtimãdam eſſe.
Ex quo fit interdum, vt facilius ei ſuccurratur, cui miaus, quà
ei, cui plus abeſt. Exempli loco. Titius rem valentem 10. vendidit 4. Sempronius rem valentem 20. vendidit 10. Hic ſaccurritur Titio, cuius damnum eſt ſex tantũ, non Sempro- nio, cuius damnum eſt, decem.
XXXVII. PAVLVS LIB. XII AD SABINVM Tcertos nimos, puta quiin arca ſunt ſtipulatus ſim,& SOuſee calpa promiſſoris perierint nihil nobis debetur.
Huius capitis explicatio exc. 23. petenda eſt. Vnum tamen hic eſt norandum, quod vulgo dicitur de diſcrimine quantita-
tis& ſpeciei, valde alienum eſſe à more loquendi veterum iu-
ris auctorum, qui rem certam ab incerta, non ſpeciem à quan- titate diſcernere, ac diſtinguere ſolent. l.in ratione.§. incertæ. adl. Ealcid. Cum ergo quæritut, an interrempta, velami ſſa re debita, liberetur debitor: reſpondendum eſt, ſi res certa de- beatur, etiamn ſi in quantitate conſiſtat, debitorem liberari, vt
ſi quis promiſerit Stichum v el centum, quæ in arca ſunt: ſi
res incerta, etiam ſi in quantitate non conſiſtat, debitorem
non liberari, vt ſi quis promiſerit centum, hominem. d.§. in- certæ..incendium. C. ſi cer. pet. Ex quo apparet, certum hic aliter accipi, quam in ſtipulationum diuiſione, quæ poſtea ſe- quitur. l. ſtipulationum. 4 XxXXXVIII. VLPIANVS IL IB. XLIX. A D SA B I N V. M.
Ohalari iſta, Habere licere ſpondes? hoc continet, t liceat habere, nec per quenquam omnino fieri, quo
44
Franc. Duareni Comment.
minus liceat nobis habere. Quæres facit, vt Videatur reus promiſiſſeper omnes futurum, vt tihi habere ſiceat. Yide- tur igitur alienum factum promiſi 2. Nemo autem alienum fattum promittendo obligatur,& ita utimur: ſed ſe obli- gat, ne M faciat, quo minus hHabere liceat. Obligatur et- iam ne hæres ſuus faciat, vel quis ceterorum ſacceſſörum ef- ficiat, ne habere liceat. Sed ſi quis promittat per alium non fieri praæter heredem ſuum; dicendum eſt, inutiliter eum promittere factum alienum. AAt ſi quis velit factum alienum promittere, panam, vel quanti ea res ſit, poteſt pro- mittere. Sed quatenus habere licere videbitur? Sinemo
controuerſiam faciat, hoc eſt, neque inſe reus, neque hare-
des eius, hiæredumve ſucceſſöres.
Hicincipit diſputatio ſatis prolixa, de ſtipulatione, habere licere, quæ priſcis temporibus vſitatiſſima fuit, præſertim in contractu emptionis&venditionis, vt conſtat ex Marco Var- rone lib. 2. de Reruſtica. Nam emptor à venditore ita ſtipu- labatur, Fundum illum habere licere mihi ſpondes? id eſt, fu- turũ, vt mihihabere,&obtinere liceat. Iraq; hanc ſtipulationẽ partim valere, partim nõ valere Vlp.hic docet. Nã quatenus de ſe promitrtit, obligatur promiſſor, ét hæredum ſuorum, &e ſucceſlorum nomine. Quatenus autem promittere vi- detur, per quoſcunque alios futurum, vt emptori habere li- ceat, ſtipulatio tanquam alieni facti inutilis eſſe intelligitur. Sciendum tamen eſt, eum qui promittit generaliter habere
licere, non ſimplex abnuriuum ſpondere, ſed curaturum ſe,
vrhabere liccat. l. inter ſtipulantem. in princ. infra. Itaq; cu-
rare,& operam dare debet; ne q́uis ctiam exttaneus ſtipula-
torem interpellet, ab eoque rem auferat. Qua in re ſi fruſtra
diligentiam adhibuerit, euicta re ab extraneo, non tenebitur, quia curare tantum, non etiam facere, vt rem obtincat ſti- pulator, obſtringitur. Ttia igitur hac ſtipulatione continen- tur, quotum duo vtilia ſunt, tertium inutiliter adiectum in- telligitur. Continet enim hæc diſputatio in primis factum promiſſoris,& hæredum ſuorum. Secundo promittit reus ſe
curaturum, vt à nullo eriam extraneo res euincatur. Tertio
promittit ſe facturum, vt nemo eriam extraneus rem euin-
cat. Sed hoc poſtremum inutiliter promittitur. Præterea notan dum eſt, licet promiſſor ex hac ſtipulatione non con- ueniatur re euicta ab extraneo, tamen co nomine actionem ex empto competere.l. venditor hominis. de euict. Nec no- uum eſt, eius iudicii poteſtate, quod bonæ fidei eſt, quædam contineri, quæ in actionem ex ſtipulatu non veniunrt, l. 3. de act. empt. idque propter variam iudiciorum bonæ fidej ſtri⸗ ctorumque naturam. Alii putant, ſi ſtipulatio accedat vendi- tioni, qua promittatur per omnes habere licere, eam ſtipula- tionem omnimodo valere,& re euicta„etiam ab extraneo committi. Verum VIpiani verba, quibus opinionem ſuam confirmare nituntur, mihi non videntur de ſtipulatione ac- cipienda eſſe, ſed de pacto conuento potius, quod ita ineſt venditioni, vt proptet id agatur, ex empto actione, quæ bo- næ fidei eſt. Quiautem, inquit, habere licere vendidit, v- deatnus quid debeat præſtare. Et multum intereſſe arbittor vtrum hoc polliceatur per ſe, venienteſque Aſe perſonas non fieri, quo minus habere liceat, an vero per omnes. Nam per ſe, non videtur id præſtare debere, ne alius euin- cat. Qux vero ſequuntur verba eiuſdem auctoris in eo- dem loco, minime arauuu„in antecedente ſpecie ſtipu- lationem contractam fuiſſe. Proinde, inquit, ſi euicta res erit, ſiue ſtipulatio interpoſita eſt, ex ſtipulatu non tenebitur, ſiue non eſt interpoſita, ex empto non tenebitur. Nam argumentum quod à contrario ſenſu ducitur hic, pet- quam leuc infirmumque eſt, vt mirum ſir, eum locum à vulgaribus Doctoribus diligentius expenſum non u- iſſe. 3 Nemoautem alienum factum. Stipulatio, eſt verborum conceptio, quibus is, qui interrogatur, daturum, facturum- ve ſe, quod interrogatus eſt, reſpondet. l.ſ. 9 ſtipulatio.ſupra.
Hinc Vlpianus, Inter ſtipulantem, inquit,& pronittentem
negotium contrahitur. Itaque alius pro alio promittens. da- turum
uulmodikpulsnonen aqueteſcuptumekt, K m elfigtiu non fote mndtscoactahentium mmkeirenctepeniinet. alxeqoaque hæcptomi- aiunenn en, auckoke! ulbderyitrutem ſerui, pte ündxptomittendi,me
HkKeeadem tariotſtei
eu. LedKquis T ii cſguurerxeaprom Fuumbdamrumſe In Ahu Duerlataioeſteis tun eum qui lalanas — dnalo ocomagisi
li uar ch Lgeneralt Vexyle acia, qnomi duewirenon h und
1T— änehterforRl
iſnanan. Qu — de Keitgunm,

dicdden i
aus aulem goa
m, Vt ecyailh iinorlbele un dminit gerint ondete, tium imin ireind us etian erruast
aqferat Quunät
exrraqeoannen acere, n ten chr hacſiipulrurem iumiautlir i
cere controuerſiam factam
„ In Tit. De verborum oblig.
turum, facturumve eum, non obligatur. Nam de ſe quenque
promittere oportet. Sed præter ſubtilitatem artis, quæ in hi. pulationibus maxime cernitur, credibile eſt, noſtriiutis au- tores ad vtilitatem hominum hic pluri mum reſ poxill e. Te- meraria enim eis forte viſa eſt facti alieni promiſſio, quod non ex poteſtate promiſſoris, ſed ex alieno potius a¹ er endeat.l.ſi apud. G de ædil. actio. Id quod Cieeroin ſ. Phi- l des oſtendit his verbis: Audebo etiam obligare fidem meam, P. C. vobis, populoque Romano quod profecto cum me nulla vis cogeret, facere non auderem, pertimeſceremꝗq; in remaxima, periculoſam opinionem temeritatis. Promit- to, recipio, ſpondeo, Pattes conſcripti, Cæſarem talem ſemper fore qualis hodie ſit, qualemque eum maxime velle, & optare debemus. Idem in epiſtola quadam ad Brutum, de eadem reloquens. Eſt autem, inquit, grauior& gifficilior, a- nimi& ſententiæ, maximis præſertim in rebus, pro altero quam pecuniæ obligatio. Hæc enim ſolui poteſt,& eſt rei fa- miliaris iactura tolerabilis: reipublicæ, quod ſpoponderis, quemadmodum ſoluas, niſi is dependi facile patitur, pro aue ſpoponderis Ne igitur homines, qui ad promiſſiones huiu— modi nimis procliues ſunt in graue aliquod damnum, ca- ptionem crebro incidant, conſtitutum eſt, ita demum quen- que obligari, ſi de ſe, nõ de alio pro miſerit.J. rer Fiplnta 83. in prin. infra.§. ſi quis alium. Inſtitut. de inutil.ſtip. ſicu reus.6 6. in fra de fideiuſ. Si quis tamẽ in ſerui venditione pro- miſerit, furem non eſſe, fugitium non eſſe, Secæt. ręceptum eſt, huiuſm odi ſtipulationem valere. J. ſi ita quis. de euict. IL- demque reſctiptum eſt,& ſi quis promiſerit, i n poſtremum furem, vel fugitium non forel. ſi apud. C. de ædil. dict. Id e-
nim vtilitas contrahentium poſtulat, cum promiſſio ad qua-
litatem rei venditæ pertinet. Actametſi temer itate non ca- reat vſquequaque hæc promiſſio.d. l. ſi apud. quod h omo ſit Ourei tuνμιμαν 9oov ο, auctore Platone, tamenis, qui perfe- ctam habet virtutem ſerui, probabilẽ habet cauſam, id de eo
recipiendi ac promittendi, in quo falli abſque vitio ſerui, non
poteſt. Nec eadem ratio eſt eius, qui promittit neminem eui- Rurum,&c. Sed& ſi quis Titium pro ſe fideinſſarum pro- miſerit, obligatur ex ea promiſſione, J. qui autem. de conſt. pe. quoniam is daturum ſe Titium fideiuſſorem promittere intelligitur. Diuerſa ratio eſt eius, qui alium pro ſe ſoluturum conſtituit, l.eum qui.§. lulianus quoque. de conſtit. pecu. cum eadem non poſſit admitti interpretatio. De ſtipulationibus ptætoriis alio loco magis idoneo tractaruri ſumus l. quoties. Pr. infra. C““ Sedſe obligat. Qui generaliter promittit habere licere ſe obligat, ne ipſe faciat, quo minus habere liceat: alieni autem facti nomine non obligatur, præterquam hęredis ſui, adde vel
eorum, quos prohibere poteſt. l. ſfuminum.§. quanquam. de
dam. infex.“ Aiſi quis velit. Qui pœnam promittit ſub conditione, ſi alius fecerit aut non fecerit, factum ſuum promittit magis quam alienum. Itaque valet huiuſmodi ſtipulatio, quia inſpi- citur tantum, quæ ſit quantitas,& conditio ſtipulationis.§. alteri. infra. Sed quatenus. Habere licere em ptori recte ac vere dicitur,
cum controuer ſia non fit,&c. Nam habere eum dicimus, qui ſine interpellatione rem obtinet. l. habere. de verb. ſignif. An autem is, cui fit controuerſia, dicatur non habere, vt com-
mittatur ſtipulatio, poſtea videbimus.
„Siquisförte non de prbprietate, ſad de poſſéſſione nu- da, controuerſiam fecerit, vel de v afructu, vel de vſu, vel de quo alio iure eius iſtractum eſt, palam eſt committi ſti- Dulationem. Habere enim non licet ei, cui aliquid minui- rur, ex iure quod babuit.
Qui promittit rem habere licere, de plena re, atque inte- Sapromittere intelligitur. Proinde habere non dicitur, cui Exiure,& emolumento rei aliquid decerpitur ac diminuitur. L.etiam. 27. infra de ſolut.
ontrouerſiam fecerit. Verba ſequentia oſtendunt, nõ ſuf- eſſe, ſed rem euinci oportere,
per ſententiam iudicis. Nam ante ſententiam nihildum mi-
fruckum& ſeruitutes prædiorum
fundo. l. cum filius. 78.§. dominus. de]
penſarione pro aquæ ductu infra
pto habebit actionem. Itaque ſi conueni
nui dicirur. Adde quod ſi ſola controuerſia ſufficeret, fruſtra quæreretur, an hæc ſti pulatio alienæ rei nomine interpoſita, veilis ſit,§. quæſitum. infra, cum is qui dominus non eſt, con- trouerſiam mouere poſſit. lraque Caius abductam, ablaram. ve rem eſſa emprori opottere ait, vt ex ſtipulatu actio com- mittatr. leg. habere, 77. de euict. Eaque fuit aliorum iuris auctorum ſententia. l. euicta. 16 ·§. duplæ. l. ſi mancipium. 4. §. vlt de euict. Ex his conſequitur, re per vim ablata ab em- ptore, non per indicem, minime ſtipulationem committi.l.
Vlt. G. de act. empt. Non enim æquum eſt, venditorem factũ
eorum præſtare, qui Wonex iure mana conſértum, ſed mage
ferrorem repetunt, vt Ennius ait. Qua tamen in re diſtin-
ctio adhibenda eſt, de qua albbi diximus. l. ſi merces.§. culpæ,
loca. l. pen. in prin. ſol. matr. 4 Fal quo alioiure. Quamuis hæc verba late pateant, ramen de iure pignoris, ſuper ficiario, emphyteurico, aut alio huiuſ- modi, accipienda ſunt, quo impeditur ſtipulator emolumen- tum rei capere. De ſeruitutibus enim acc ipi non poſſunt, qua- rum nomine venditor promiſſoꝛ ve ita demũ tenetur, fi fun- dum liberum, vel vti optimus maximuſque eſt, vendiderit, aut promiſerit. l. quod ad ſeruitutes. de euict. I. cũ vẽderes, de contrah. em. Nam qui ſimpliciter vendit fundum, talem prę- ſtare eum, qualis eſt, debet: aiſi forte ſciens prudenſque em- ꝑptoriidignoranti ven diderit. l. 1. de act ſpecialiter& expreſſim conſtitutum ſi tandum non eſt, quin hæc verba quamlibet generalia, cum hac exceptione intelligi debeant, vtgeneri per ſpeciem dero- Fenurelin toto. de reg. iuris. Ac certiſſimum eſt intet vſum- „quodad rem noſtram at-
tinet, plurimum intereſſe:quia vſustructus emolumentum ei omnino conrinec, ſeruitutes non æque. leg. Mæuius. 68.§. eg. 2. Necme mouet,
quod Vlpianus ait, queties de ſeruitute agitur, victum taa- tum debere præſtare, quanto minoris emiſſet em ptor. S&c. l.
quoties, de£dilitio edicto. Qu bus verbis il
tde ſeruitutibus, dubi-
lad ſignificare
mihl videtur, quo calu de ſeruitute agitur, officium indicis eſ-
ſo, vt venditerem condemner quanto minoris,& c. A gitur au-
tem de ſeruitute certis ex cauſis: veluti cum venditor fundum
liberum vendit, aut ſeruitutem dolo malo celauit, vt iam di- ximus. Reſponſum vero Papiniani, quod etiam nobis obiici- tur, l. in venditione. 41. de act. empt. non de ſeruiture loqui- tur, ſed de annuo vectigali, ſeu penſione; in turelam publici aquæ ductus pręſtari ſolira, I. ſ pendentes. Ie vlufruct. quæ emolumentum rei magnopere diminuit. Eius hęc verba ſun, male à cereris vulgo intellecta. In venditione luper annua domum Romæ conititu- ceptus ob eam rem ex em- atur ob pretium ex
tam nihil commemoratum eſt: de vendito, ratio improuiſi oneris habebitur.
Qucſitum eit, Vtrum propriam demum rem, an& a- lienam promittere poſiit habere licere:& magis eſt, vt& aliena promuitti poſit. quæ rerita eftectune habebi;„R pro- pria promiſoris eſſe caæperit. Quare ſhi. perſcuerauerit alie- na, dicendum erit, ſtipulationem non committi, nilipæna adiecta ſit, cum neque per eum, neque per ſucceſſorem eius
quicquam factum ſit.
Hac ſtipulatio ſimpliciter concepta ſine pœnæ adiectione videtur ita demum vtilis eſſe, ſ quis rem ſuam v endat, nona- lienam. Nam alienam rem euincere non poteſt venditor, hæreſve eius:& re ab extraneo euicta, non committitur ſti-
pulatio. Verum hic dicitur, vendita re aliena, ſtipulalionem
adhuc committi poſſe, ſi forte poſt venditionem ſtipulatio- nemq; propria promifloris eſſe cœperit. Liberum enim eſt emptori, velintentionem agentis exceptione rei venditę, rra- ditęq; elidere, vel exceptione omiſſa poſt euictam, ablatam q; rem ex ſtipulatu agete. leg. vindicantem.ſup. de euict.
Sicut autem ex parte rei ſacceſſöres eius cum ipſo tenen- tur, ita etiam ex Parte actoris committitur ſli pulatio ipſz
fripulatoricceteriſque, quicunque ei ſuccedunt ſcilicet ſirs
pſi habere nonlicuit. Ceterumi ſialiirem habere non 4-
.empt. Cum igitur id
41— . “ 4 3 4 8 4 8 4 1 I 1 3 8 B 4 4 4
——

74
cuerit, certo certins eſt, non committi ſtipulationem:& nihilintererit, vtrumita stipuler, habere licere: an mi- hi habere licere?
Hec ſtipulatio ſiue imperſonaliter cõcipiatur, ſiue exprel⸗ ſa contrahentiũ perſona, tranſit ad hæredes, tam ſtipulatoris, quam promiſſoris. Ad eos autem, qui ſuccedunt in rem nt. gis, quam in vniuerſum ius, non tranſit. arg.l. ſi pro re pupil i. §. vlt. de euict. Et hoc ſatis indicant hæc verba, Quicunqudè es ſuocedunt. Nam emptor, donatarius, legatarius, non ſuccs-
dunt perſonæ, ſed rei. Quare licet apellatione lucceſſorum 3 liquãdo contineãtur pro lubiecta materia, l-fluminum. 9 jad- licitur. de dam. infect. tamen pro hæredibus necefſario hic ac-
cipi debenrt.
Hi qui ſunt in aliena poteſtate, hls in quorum ſunt pote- ſtate, ha bere licere ſtipulati poſſuüt«a ratione qua cetera, quo- que his poſſunt Ripulari. Sedſiſeruus fuerit Rtipulatus ſibi habere licere, quæſitum eſt, an recte ſtipulatus videatur? ait Iulianuslib. 5. Digeſtorum, ſi ſeruus ſtipuletur ſibi ha- bere licere, aut per ſe non fieri, quo minus habere ſtipulatori liceat, promittat: ſtipulatio, inquit, non com- mittitur: quamuis auferri res ei,& ipſe auferre eandem oßit. Nou enim factum, ſed ius in hac ſtipulatione verti- tur: cum veroſſtipulatur, perpromiſſörem non fieri, quo minus ſibt ire agere liceat: non ius ſtipulationis, inquit, 2d factum verſatur. Sed mihi videtur, licet iuris Verba cõ- tineat hæc Ktipulatio, hab ere licere? tamen ſic eſſe accipis dam, vt in ſeruo,&ᷓ filiofamilias videatur actum eſſe de oſſéſcione retinenda, aut non auferenda:& vires habeat
heæc ſtipulatio.
Certo certius eſt, ſeruum,& filium familias, qui in aliena ſuntporeſtate, domino; aut patri ſtipulari poſſe habere lice- re. Sed quæri poteſt, an ſi ſtipulentur ſibi habere licere, expri- mendo perſonam ſuam, valeat ſtipulatio,& committi poſſit. Iulianus de ſeruo tantũ quæſtionẽ tractauit& exiſtimaui ſti⸗ pulationẽ inutilẽ eſſe, quod ius, non factum, in hac ſtipula- tione vertatur. Habere etenim, eſt rem iure dominiitenere: quodin ſeruum cadere non poteſt, ac ne in filiũfamilias qui-
dem, propterea quod non ſibi, ſed patri acquirit.l.i.ſi à pa rent. quis fuer. manumiſſ. l. placet. deacquiren. hæred. quod ſi promiſerit ſeruus habere licere, conceptaiin perſonam ſuã ſtipulatione, æque inutilis iudicanda videtur hæc ſtipulatio. quia tametſi ſeruus auferri poſſit rem, tamen euincere per iudicem non poteſt. l. ſeruus. Cod. de iudic. Et verba huius ſti- pulationis credebat lulianus ad ius duntaxat, nou etiam ad factum, referri. Verum hæc ſententia luliani non viquequaq; probatur VIpiano noſtro, qui ait, hoc verbum, quodambi- guum eſt,§. habere. infra. in ſeruo& filiofamilias, ſic accipiẽ- dum eſſe, vt ad factum, non adius, referatur, quo ſcilicet magis valeat, quam pereat, ſtipulatio. l. quoties. 80. infra. l. vlt. de rebus dub. Sed dixerit quiſpiam, Etſi hæc ſtipulatio jus contineat, nihil prohibere, quo minus ex ea domino ac- quiratur. Nam quæ iuris ſunt, dominoper ſeruum acquitũ- tur. Nec refert, an ſibi, an domino ſtipuletur ſeruus. l. 1. l.ſi- ue. de ſtipulat. ſeruonum, Cui reſpondeo, quoties appatet, ſer-
uum ſibi ſtipulatum eſſe, non domino, ſtipulationem, quæ
jus continet, nullam eſſe. Sed hoc nontam ex verbis, quam ex mente conuenientium iudicandum eſt, vi de pactis in rẽ & perſonam, alibi dicitur. l. iuriſgentium.§. pactorũ de pact. Nec ideo perſonalis ſtipulatio dicẽda eſt, quod ſeruus expreſ- ſerit perſonam ſuam non domini. dict. leg. ſiue. Itaque cum hic quæritur, an ſtipulatio valeat, qua ſernus ſtipulatus eſt, ſibi habere licere, ſi accipimus, quaſi quæſtio proponatur de ſeruo, quem ſibi ſtipulatum eſſe, vel ex verbis, vel ex con-
jecturis apparet, vt vor, ſibi, emphaſin hic habere videa-
tur. Hac quoque flipulitio, poſsidere mihi licere ſpon- des? Vtilis eſt, quam ſtipulationem„an ſeruus poſſit Dti⸗-
Franc. Duareni Comment.
liter in ſuam perſonam concipere, videamus, Sed quamuis iure ciuili ſeruus non poſaideat, tamen ad poſoeßionem natu- ralem hoc referendum eſt,& ideo dubitari non oportet, quin& ſeruus recte ita ſtipuletur. Planeſi tenere ſibi licere ſtipulatus ſut ſeruus, vtilem eſſe ſtipulationem conuenit. Li- cet enim poſsidere ciuiliter non poſit, tenere tameèn eos ne- mo dubitat.
Cum quis ſtipulatur poſſidere licere, poteſt intelligi ſtipu- latio de poſſeſſione ciuili, cuius capax ſeruus non eſt. Sed ſi ad poſſeſſionem naturalem referatur, in perſonam ſerui vtiliter concipitur, ſicut de ſtipulatione habere licere, iam diximus. Quid ſit poſſidere tam naturaliter, quam ciuilter, docuimus in Diſput. anniuerſariis. V
Plane. Etſi probabiliter dubitetur, de ſtipulatione ſupe- riori: tamen ſi ſeruus ſtipuletur, ſibi tenere licere, planum ac certum eſt, ſtipulationem vtilem eſſe: quia hoc verbum de nuda detentione accipitur, quæ in ſeruum æque, ac liberum hominẽ cadit. Poteſt enim quis tenere, quãuis ne naturaliter quidem poſſideat, quia forte nec affectionem retinendi, nec opinionem dominii, vel iuris alicuius, aut ſuo, aut alieno no- mine habet.l. vlt. de itine. actuq;pri.l. ſi feruus depoſitus. de nox. b
Habere duplicitere accipitur. Nam& eum habere diti- mus, qui rei dominus eſt:& eum, qui dominus quidemnon eſt, ſedtenet: denique habere rem apud nos depoſitam ſole- mus dicere.
Redit ad explicationẽ ſtipulationis habere licere, de qua ſa- tis ante dictum fuit. b
Si quis ita ſtipulatus fuerit, Vti frui ſibi licereꝛad here dem ſtipulatio Ranõpertinet. Sed etſi non addiderit, Sibi, non puto ſtipulationem de vſufructu ad hæredem tranſire: eog iure vtimur. Sed ſi quis Vti frui ſibi, hæredique ſuo ſtipulatus ſit, videamus an hæres ex ſtipulatu agere pofit. Et putem poſſ, licet diuerſiſint fructus. Nam etſi ire age- re ſtipuletur ſibi hæredique ſuo licere, idem probaueri- mus.
Sicut ſtipulationes habere licere,& poſſidere licere, interpo- nuntur in emptionibus rerum corporalium,& aliis huiuſmo- di contractibus, ita cum quis acquirit vſumfructum, ſolet hæc ſtipulatio accedere contractui, vti frui licere. Quæ ſtipu- lario ad hæredem non tranſit, ſicut ſtipulatio habere licere. 9. ſicut autem ſupra. quia vſusfructus hæc natura eſt, vt morte finiatur.§. finitur. Inſtitut. de vſufruct. l. antiquitas. Codic. de vſufruct.
Sed&ſi non addiderit. ſibi. Imper ſonalitas nõ nocet ſtipula-
tioni, ex parte ſtipulatoris.F. ſicut autem. ſupr. An ex par- te promiſſoris noceat, diximus ſuprac.. in explicanda ſti⸗ pulationis diffinitione.
Diuerſi ſint fructus. Si in ſtipulatione, vti frui licere, facta ſit mentio hæredis, vt puta mihi hæredique meo vti frui licers, hæres ex ſtipulatu agere poterit. Quod non ita accipiendum eſt quaſi vſusfructus ſtipulatori acquiſitus, in heredem tranũ eat. Is enim finitur morte ſtipulatoris. Verum ea ſtipulatio continere intelligitur duplicem vſumfructum, propter di- uerſitatem perſonarum, quę ſtipulatione comptehendun- tur, nempe ſtipulatoris& hæredis. Nam& ratio iuris prohi- bet, ne in diuerſis perſonis idem vſusfructus ſit. ¹ ſi id quod. infra de duob. reis. l. 4. de nouat. Hæres igitur, mortuo ſti- pulatore, vlumfructum ſibi dari petet ex ſtipulatu, quamuis
ante morrem ſtipulatori datus fuerit. Exigiturque ab eo ſo- lennis cautio, nulla eius habita ratione quam defunctus for- te præſtitit. Sedhæredis appellatio, de primo tantum hære- de, non etiam de aliis ſucceſſoribus accipienda eſt.J. apciquitas C. de vſufruct. An autem ex hac ſtipulatione hæres petere poſſit vſumfructum ſibi dari, vt in fundo fructuatio ius ac- quirat,& poſſit confeſſoria in rem poſtea experiri: an vero ius habeat tantum petendi fructus à promiſſore, fcti quæſtio
eſt, ac voluntatis, quæ coniecturis explicatur. l. fuudi Tre-
batiani. ſupra de vſu. leg. l.vlt. de contrah. empt.
Nam
3 Ansja ahas 2 Aetpu u
rum dubcauctce dolsmalusnonah- erib tantam Nccun lpubrio dollixderin noalbs, quiid meglecm Miooes ommodlllwun Dlamaum aleſtaf lmnanxem quzſtomd nuagiut fuit,de ſti. eaxcepu dolumcontit Pannefu fad ndereſiquis lbi cauer tun neceſlateltpoœr i Qwodautem dicitur ranuum continere, eg. maurpieadum ſit ſats unuiiohuins cepits
'xie uiunt ſu tenipunijejſuua wo ni fülter ſp ettaikter lien dien Aihuniurät ul 4 dunm, cert 1
n ſuatemate
Aumenn 1 tem
Iuuuuu ℳ waguilacuf
—
——
—* ———— ——— =— A5S3S8 SSHA 3Z 8— E E A
— '. SäöS —2 —
mß. dd

fuchedllaumi tifnulldim eraex fqun t fmciuuuncr luo licetz ian
une enſuman cotpotuinnii zcquii üuni uinnfulmnd Icut ſtpuun bens ctus hectun n
8 —
Nam Ihire agere. Hæc ſtipulatio interponitur ab co, qui ſeruitutem itineris, ve lactus acquirit. Ac tametſi ſeruitus morte non finiatur, vt vſusfructus, tamen ſi quis fuerit ſtipu- latus ſibiperſonam ſuam exprimendo, hæc ſtipulatio ad hæ- redem non tranſibit. Iltaque neceſſaria erit hæredis mentio ſi- cut in ſtipulatione, vti frui licere. Nam crediderunt veteres nuda, meraq; facta perſonæ cohærere, adeo vt in perſona al- terius puta domini, vel hæredis eadem non videantur.§. ſed cum factum. Inſt. de ſtipul. ſeruo. Quam ſubtilitatem impro- bat Iuſtinianus Conſtitutione quadam ſua, qua hoc ius emẽ- datur& corrigitur. l. veteris. C. de contrah.& cõmit. Eſt enim ca Conſtitutio vt ſatis indicat ſubſcriptio, Codici inſerta, poſt Pandectarum compoſicionem. Quare dubitandum non eſt, quin faciendi ſtipulationes hodie ad hæredem tranſire dici debeant: niſi natura rei, de qua negotium contractum eſt, id non patiarur, vr in ſtipulatione, vt frui: aut niſi factum tale ſic vt induſtriam perſone electam eſſe apparcat.§. neautem. C. de caduc.tollen.
Si quis dolum malum promiſſöris heredisque eius abeſſe Velit ſufficere, Abeſſe, abfuturum q́; eſſetipulari Si vero de plurium dolo cauere velit, neceſſarium eſſe adiici, Cui rei dolus malus non abſit, vel non abfuerit, quãti ea res erit, tantam pecuniam dari ſpondes?
Stipulatio doli ſolebat olim adicribi contractibus, propter incertos caſus, qui in mentem venire omnes non poterant.! ſtipulationes commodiſſimum. infra⸗ 3. atqʒ ita concipieba- tur, Dolum malum abeſſe, afuturumg, eſſe.
Eadem autem quæſtio tractatur de hac ſtipulatione, quæ ſuperius agitata fuit, de ſtipulatione habere licere. Nam ſim- pliciter concepta dolum continer tantum promiſſoris,& cius hæredum, ne alioquin factum alieaum promittens ob- ligetur. Quare ſi quis ſibi caueri velit de dolo, etiam aliarum perſonarum, neceſſaria eſt pœnæ ſtipulatio. l. nouiſſima. iu- dic. ſolui. Quod autem dicitur hanc ſtipulationem non ſim- plex abnuriuum continere, leg. inter ſtipulantem. in princip. quom odo accipiendum ſit, ſatis perſpicuum eſt ex his, quæ diximus in initio huius capitis. Suæ perſönæ adiungere quis heredis perſänam poteſt. Jed& adoptiui patris perſona coniun gi poterit.
Erſinemo alteri vtiliter ſtipuletur.§. alteri. in fra. tamen haredi ſtipulari licet. Idem dicendum eſt de patre adopriuo,
qui filio adoptiuo ſuccedit. Inſt. de acquiſi. per arrogat.
Iter incertam„certamque diem, qiſcrimen eſſe, ex eo quoque apparet, quod certa die promiſſum, vel ſtatim dari Poteſj. Totum enim medium tempusad ſoluendum liberum promiſrirelinquitur. at qui promijit, i ali quid factũ ſit, vel cum aliquid factum ſit, niſcum id factum fuerit, dederit, non videbitur feciſſé quod promiſit.
Qupodin diem certam debetur quamuis ante diem exigi
non poſſit, l. cedere diem. de verb. ſign. tamen ante diem ſol ui poteſt, ſi id debitor velit. leg. quod in diem. 70. de ſolut. Quod eſt accipiendum, niſi diem gratia creditoris adiectam eſſe appareat. I. qui Romæ. in princ. infra. l.eum qui. de annu.
legat. Sed hoc in dubia præſumendum non eſt. Itaque à cre-
ditore id probari debet. l.cum tempus. de reg. iur.
At qui promiſit aliquid. Dies incertus conditionem habet. dies incertus. de cond.&demonſt.. ſi Titio. quan. dies l. ced. ac idcirco ante diem nihil debitum gFici poteſt. dict. l. cedere diem. Ex quo conſequens eſt, ſoluĩ ante diem non poſſe in- ulro creditori, cuius pſerunque intereſt, ſua die potius ſolui. Proinde oblatio debitoris ante diem facta, non nocebit cre- ditori. arg. l. i ſoluturus. de ſolut. poteſttamen, ſi velit credi- tor ſolutionem recipere, ita vt ea ſolutio, conditione poſtea
Wiltetne liberet debitorem. leg. ſub conditione. 16. infra de ſolut.
Alteri tipulari nemo Poteit, præterquam ſi ſevuus an- minoraut ſilius patri ſtipuletur. Inuentæ enim ſunt huiuſ- moai obligatuones ad hoc, vt Vnuſqyuiſcq; fibi acquirat, qubd ſuaintereit. Ceierum, Walui detur nihis imereit mta Pla-
———
In Tit. De verboyum oblig.
74
ne, ſi velim hoc facere, Pænam flipulari conueniæ:„Vt frira factum non ſit, vt comprehenſum eſt, committatur Ftipu- latio etiam ei, cuius nihilinteres. Pandm euim cum jttpu-
latur quis, non illud inſpicitur, quid interſit, ſed quæ fit quantitas quæque conditio Fipulationis, b
Obligationum firmandarum cauſa, ſtipulationes inuentas eſſe, ſupra docuimus. Quod maxime iĩis conſentaneum eſt, quæ hic dicuntur. Nam pleræq; ſunt conuentiones, ex quib. acquirere non poſſumus, quod noſtra intereſt, ni ſi ſtipulatio, qua confirmentur, accedat. Quare vtilitas magna neceſſitaſ- que ſuaſit, hocgenus obligationis intro duci, quod ſtipulatio- ne contrahitur. Cũigitur inuenta ſit ſtipularioin gratiã eorũ, qui ſibi acquirere volunt, quod ſua intereſt,& ad confirman 2 das obligationes perrineat, ex quibus veteres, litium minuen- darum cauſa, actionem non naſci voluerunt: ratio poſtalat vt ita demum ſtipulatio vtilis ſit atque efficax, ſi quis id quod ſua intereſt, ſtipulatus ſit. Vnde pro regula traditur, alteri neminem ſtipulatipoſſe.§. ſi quis alii. Inſt. de inutil. ſtip. leg. Imecunherlapra de oblig.& act.J. ſi ita ſtipulatus.§. Chry- ogonus. infra. l. ſolutum.§. per liberam. de pign. act. l. quo tutela.§. vlt. de reg. iur. Ex qua intelligi poteſt, cur per quam- uis perſonam poſſeſſio, dominiumque nobis acquiratur. J. ca quxæ. ſupra de acquir. rer. dom. Non eniin carci litigandi occaſionem præbet, vt obligatio, quæ alteri acquititur.
Intereſſe autem hic accipimus, non ſi quoquo modo in- terſit, puta propinquitatis, neceſſitudinis, amicitiæ„aut de- nique humanitatis ratione: ſed ſi id, de quo ſtipulamur, prę- cipue ad noſtrum commodum, vel incommodum reſpiciat. Arg.l. fideiuſſoris, ſupra de pact. Nam etſi nihil alienum ab hominc exiſtimare debear, quod humanum ſit,& hominem affici beneficio, hominis intereſſe, non male dicatur: l. ſet- uus ea lege. de ſeruis export. tamen non ideo crediderunt ve- teres, ſtipulationes huiuſmodi vires habere per quas in ma- ximam reipublicæ perniciem litibus& contenrionibus via a- perietur.
Trateruam ſiſeruus domino, vel ſtlius patri. Exci piũtur ſer⸗ uus& filius familias, qui alieno iuri ſubiecti ſunt. Sed de vtro- que plenius diſſeremus alibi, ſicut& de aliis quibuſdam per- ſonis, quæ interdum alteri recte ſtipulari dicuntur, cuiuimo- di ſunt procurator, tutor, curator, actor municipum petſona publica,&c. Sententia ramen Hieroclis de hac re, non vide- tur hoc loco prætermittẽda eſſe, qui actiones noſtras omnes
ait parentum actiones videri poſſe. Nam quemadmodum,
inquit, Phidiæ, aur aliorum artificum opera, ſi& ipſa rurlus alia quæpiam opera facerent, ea non dubitaret us opera no- minare artificum, Sic actiones noſtræ, parentum noſtrorum
Opera eſſe dicentur, per quos& nos nati ſumus. Verba eius
hæc ſunt: d 1αρρςεννεσ⁹ιεμe 1 7a0r SKeieν Ipæ. Toyνdveiv, 6A
e 8„ ⁸/. 5 e WA.ε⁵ε τιmQ εαονναi Su³, Tmiacip. Gre Sy 1 LSd Oes lou
19] dA Ar 2An A raε εαρεοεννα, e Sum 1A dva kanskeva- &ev, SX. ar Suoxe d9] 2 m 109 nXv, 7ppa gAkeiv. Su᷑ gXu AE ² H0h SpA'uε X9)94u*y a2 89) F oraν 1⁹ a, d E ane 4auᷣy. TEanam cu ſtipulatur quis. Cũ pœnam ſtipulatur quis niſi al⸗ teri detur recte petitur pœna er ſtipulatu, niſi illud datũ fue- rit: quia non inipicimus, an inrerſit ſti pulatoris, id alteri da- ri, quod in conditione eſt magis, quam in obligatione. Sed ſufficit, quantitatem promilſam eſſe, cui adiecta ſit conditio-. Hic enim mihi videtur ſenſus eſſe horum verborum, qu Rt quantitas, Juæqus conditioſtipulationis, quæ non 1 at t ecte vulgo explicari ſolent. Norandum tamen eſt, ſi quis ſtipula- tus fuerit, ſibi hæredique ſuo ire agere licere,& ſi contra fa- Aum fuerit, pœnam: vno ex hæredibus tantum prohibito ire, ſi alter pœnam petat, eum exceptione doli ſummouendũ eſſe. l. 2.§. item ſi in facto. ſupra. Cuius rei ſupra rationem o- ſtendimus, longe diuerſam ab ea quam vulgus Doctorum hic afferre conſueuit. e“
In Rtipulationibus, eum queritur, quidactum ſit, ver- bacontra ſtipulatorem iuterpr etanda ſunt, b
Si obſcuritas aliqua, velambiguitas in ſtipulatione re- Petiatur, quid veriſimilter actũ ſit: ante omnia inſpiciendum
———
— ————
4 1 ; 1
3 4
——

744 eſt, l. eum qui Calendis.. ſi ſtipulatus fuero. 111.. quoties. 80. Si vero non ſatis appareat, quid actum ſit, verba contra ſtipu-
latorem interpretanda ſunt. lxcum queritur. de reb. dub. Nam
agenti incumbit probatio quam neceſſariam eſſe oportet..
matrem. Codic. de probat. Et certum eſt, iuris noſtti autores
litigare volentibus, fauere non ſolere: leg. Arrianus. de oblig. &act. Qupries igitur videmus eos pro ſtipulatore verba in- terpretari, ideo id fieri intelligendum eſt, vel quia Lerdruu proprietas id ſuadet. leg. ſi mihi& Titio. 110:4 qua receden- dum faciſe non eſt, leg. 4. de legat.1.lilleaut ille. de legat. 3. vel quia ex veriſiwilibus coniecturis colligitur voluntas con- trahentium. dict. leg. eum qui Galendis. leg. ſi ſtipulatus fuero.
Eum qui jta aicat: Mihi decem,& Titio decem, ea- dem decem, non alia decem dicere credendum eſt.
di quis ſtipulotur ſibi decem,& Titio decem, Titio nibil acquirit, quia alteri ſtipulari nemo poteſt,&c. Sibi autem ac- quirit partem eius pecuniæ. quę in ſtipulationem deducta eſt: L.ſi mĩhi& Titio. infra. Sed quia aduerſus ſtipulatorem fit in- terpretatio. vt iam diximus. non decem integra, ſed dimidiam partem, id eſt, uinque, exhac ſtipulatione conſequetur, quaſi cadem decem ſtipulatus intelligatur, tametſi decem bis ſtipu- lando dixerit.
Fi ſtipuler ali, cum mea interſit, videamus:an ſtipula- tib committtatur. Etait Marcellus, ſtipulatioanem vale- re in ſpecie huinſimodi: Is qui pupili tutelam adminiſtrare cæperat, ceßiit adminiitratione contutori ſuo,& flipulatus eſt rem pupilli ſaluam fore. ait Marcellus, poſſe defendt,
Riipulationem valere: intereſſé erim ſlipulatoris, fieri quod Rtipulatus eſt, cum obligatur futurus ſit pupilio, I aliter tes ceſſerit. Siquis inſulam faciendam promiſcrit, aut condu- xerit, deinde ab aliquo inſulam ttipulatori fieri ſtipulatus ſatp aut ſi quis cum promiſiſſét Titib fundum Mæuiêm Aa- turum,& ſiis non dediſſet, pænam ſe daturum tipulatus Maæuio fuerit, fundum Titio datum iri? Item ſi quis locauerit id faciendum, quod ipſe coquxerat, conſtat habere eum dtilem ex locatoattionem. Ii quis ergo ſtipulatus fue- rit, cum ſua intereſſet ei dari, in ea erit cauſa, vt valeat ſti- pulatio. Vnde Grſi procuratori in eo dari ſtipulatus ſim, ſtipulatio vires habebit: Gſicreditori meo, quia inter- eſt mea, ne velpæna covzmittatur, vel praædia diſtrahan- tur, quæ pigi ori data erant. Exhis, quæ ſuperius diximus, l. alteri. conſequitur, tunc ſtipulationem vtilem eſſe, cum quis alteri dari, aut fieri ſti⸗ pulatur, quod ſua intereſt. Idq; variis hic exemplis demon- ſtratur. Sed hoc caſu actionem ſibi acquirit ſtipulator, non alteri. l. liber. homo.§. vlt. infr. 118.
Siquis ſtipulatus fuerit: illum ſiſtas? nulla cauſa eſt,cu:
non obligatio conitet. b Qui promittit hominem ſiſtere, fadtum ſuum magis,
quam alienum, promittere intelligitur. quod& infra pau-
lo fuſius explicaturi ſuuus, l. quoties, 8r. AEdem ſacram, vel locum religioſum ædificari, Stipulari poſſumus alioquin nec ex locato agere poſſumus.
Quamuis rem ſacram, aut religioſam ſtipulari non poſ- ſumus, leg. inter ſtipulantem.§. ſacram. de verbor. oblig. inf. tamen ratio& vtilitas poſcit, vt ſtipulatio de ædificando lo- co ſacro, dut religioſo valeat, ſicut& locatio valet.
XXXIN. DAVLVS LIB. XII.
4A D FA B I N V M.
D ominus ſeruo ſtipulando ſibi adg uirit, ſed 2 ater f
lio ſecundum quodleges permittunt.
De hac re alio in loco diximus.
Franc. Duareni Comment.
XL. POMPONIVS LIB. XXVII.
AD SABINV M.— OTfilius mcus ſeruo meo ſtipuletur, adquiritur- Omihi. NHoc quoque caput alibi à nobis explicatum eſt.
XLI. VLPIANVS LIB. I.
AD SABIN VM:
DVm, qui Calendis lanuariis ftipulatur ſi adiciat, Pri-
mis vel proximis, nullam habere dubitationem, pa- li eſt. Sedwaicat, Secundis vel tertiis, vel quibuſlibet a- lis æque, irimit quættionem. Si autem non addat, quibus Ranuariis, facti quæitionem inducere, quid forte ſenſerit, hoc eſt, quid inter eos alii ſit. lique. n. hoc ſequimur, quod actum eſt, caſque adſumemus. Siautem non appareat, di- cendum eñt quod Sabinus, primas Calendas lanuarias ſpe- ekandas. Plane ſtipſa die Calendarum quis ſtipulationem interponat, quid ſequemur 7& puto actum Videri de ſequentibus Calendis. Quoties autemin obligationibus dies non ponitur, præſenti die pecunia debetur, niſi i locus adte- ctus ſpatium temporis inducat, quo illò poſit perueniri. e- rum dies adiectus efficit ne præſenti die pecunia debeatur. Ex quo apparet, Aiet adiectioné proreoeſſen õ pro ſtipulato- re. Idem in Idibus,& Nouis probandua eſt,& gencraliter in omuibus diebus.
Queſtio facti eſt ſiquis ſtipuletur fibi Calendis dari, nec aliud adiciiat, quid actum eſſe iatelligatur. Et ait VIp. ſi non pollit apparere, quid actum ſit, de priinis Calendis verbaac- cipienda eſſe. Nihil enim occutrit veriſimilius: quia ſi ex mõ te promiſſoris interpretemur, facile fiet, vt inutilis, eluſoria- que reddatur ſtipulatio cõtra prelumprã contrahentium vo- luntarem. l. quoties. infr. Si vero nulla veriſimilitudo ſtipula- torem iuuaret, contra ipſum potius quam contra remiſſotõ interpretaremur. l. ſtipulatio iſta.§. in Kularicabo XLII POMPONIVS LIB. XVII.
AD SA BI N V W.
ꝗ Vi hoc anno, aut hoc mẽſe dariſtipulatus ſit, niſi omni- bus partib. anni velmenſis prateritis non reclepete:.
Qum quis hoc anno ſe daturum promittit, ambigua oratia eſt, atque ideo contra ſtipulatorẽ interpretamur, vt non nift finito anno petat. l. eum qui certarum. infra. 138.l.ſt ipulatioi- ſta.. in ſtipulationib. ſupra. idem dicendum eſt,& ſi quis in annos ſingulos promittat. Quienim in annos ſingulos pro- mittit, hoc anno etiam promittere intelligitur. Atvltimas vo- lũtates plenius interpretamur, quaſi de initio anni, nõ de fine actum ſit.l.l. Cod. quando dies leg. ced. l. in teſtamentis. de reg. iuris. Quodautem Celſus ait c. 48. de cond.& demonſt. Siin annos decem,&c. ſic accipiendum videtur, cum legatũ, aut libertas collata eſt à teſtatore in tempus decem annotum l. Thais.§. hærede. de fid. liber. Haloãder legit, ſi intra annos decem. Qua lectio non videtur repudianda. Nam ſi ap⸗ pareat teſtatorem voluiſſe non ſtatim deberi legatum, aut li- bertatem, l. ſi inannos. 48. de cond.& demonſt. ſed liberũ eſ-
ſe hæredi intra decem annos preſtare. voluntas erit ſeruanda.
Sed non continuo interpretabimur reſtatorem id voluiſſe, his rantum verbis ſit vius, aut aliis huiuſmodi, Stichum libe- rum eſſe iubeo. S&c. l. ſi ita fuerit. de man. teſtam. Falſi igitur ſunt verſus Accurfiani:
Aunnua ſi debes, tuns reſpicias caput anni.
Anno ſi debes, in fine teneberis anni.
Sane dies interdum adiicitur ſtipulationi, cauſa demon-
ſtrationis, nec vt differatur exactio, ſed vt præſens obligatio oſtendatur: veluti in hac ſtipulatione, Decem hodie mihn dars
ſonde:? Quo caſu recte agitur, licet dies non præterierit.lli-
der homol. 18.§. decem.
XLIII.
nuſamnimnon, purGrhen0
Mhmeliqudrn, meyelldtqle 4 germotan bpulxot familotreneatut,; 9 lontedeci: qüicln u Ticzabtretur,, rlHpolacotem ſet, gn ldiendunenli- yha elle, jur fdo pom lienemkan acir an fomuts wot Naudum anem Donc muätio enſtat, commit mibinfta linexecntid bange Cam hecſtipu aluuarlirnnu deldi xnermeſcete. Deftct: lrio,cuiuspeiſona nuwab tireceditut, c urardos electaelle. nbeum habet. in con rlle.coita pro ſoc ſaapätemus i hmn tatmitirirsꝛyparen
1
1 1 3 99 1
1
9
kutcähanc niquitater ſahrrotum& lleg. ſop. urmomeſt ptopter,
*
er-cids nallononia mäualeit pet. der lgunngeedengdinin dhganub cenn vnbarlin ritidoniadin igläſm.ga
1 ataltt en—
leurheuo coddh

hattaiin
4
zutemin tüen
vroreeekeinn bandag
oleterſti(ni
ateligem Rui nit ſeriimidg ſacleege,nüris dreluwptäconnm onullarerlnim dius quum uma h. ein ſipuuimn IVS LIII- 3 1NT
lärſuni ſi gratnuuli rumyt 4
3 1 orè intenpten 1 be
in Tit. De verborum oblig. 545
XLIII. VLPIANVS IL.BIB. I.
AD SABINVM. Iquis arbitratu, puta, Lucii 7. itii ſibi reſtitui ſtipulatus 8 est, deinade ipſe ſtipulator moram hecerit, quo minus ar- butretur Titius: promiſſör, quaſi moram fecerit, non te- netur. Duidergo, ſiipſé, qui arbitrari debuit, moram
fecerit? magis probandum eſt, à perſonanon eſſé receden-
dam cius cuius arbitrium inſertumeſf. XLIIII. PAVLVS LIB. XII. AD SABINVM. Tided ſi oinninò non arbitretur, nihil valet ſlipulatio: Ear vt&rhi pæna adiecta ſit, ne ipſa quidem commit- tatur. 81*
Stipularus eſt quidam, ſibi rem reſtitui arbitratu Lucii Ti- tii: interpellauitque promiſſorem, vr reſtitueret ſed Lucius pPeopter motaiu ſtipularoris arbitrari non poterat- quæritur, an promiſſot teneatut, quaſi moram fecerit?& certum eſt, eum nonteneri: quia cum promiſſioni huic inſit conditio, ſi Lucius Ticius arbiretur, motam facere is dici non poteſt. ſ1 per ſtipulatorem ſtet, qno minus Lucius Titius arbitretur. Acg. l. ſciendum. de vſur. Sic enim mihi videntur accipienda hæe verba efſe, quæ ſcholaſtici Doctores rulgõ intelligunt de promiſſore moram faciente:& quærunt, cum vierq; mo- rain facit, an promifſoris mora, an ſtipulatoris, magis noceat. Dabirandam autem non eſt, quin promiſlore impediente necouditio ex ſtat, committatut ſtipulatio: Qua de re op- portunius infra, l. in executione.§. vlcim...
Quaid ergo. Cum hæc ſtipulatio conditionem habeat,§ Ludias Talias arbitretur, deficiente conditione conſtat ſtipu- lationem euaneſcere. Deficit autem conditio, non arbitran-
te Lucio Titio, cuius perſona expreſſa eſt. Non enim àper-
ona huius arbitri receditur, cuius videtur fides induſtriaque à contrahentibus electa eſſe. Quod& in aliis quoque con- tractibus locum haber.l.in compromijſis. de recept. arbit.J. ſi merces. lIocat. I. ſi coita. pro ſoc.l. vltim. de contrahen. empt. Quid ergo dicemus ſi arbitratus ſit Lucius, ſed ita, vt eius ar- bariteudens iniquiras appareat? Et exploratum eſt, in bo- næſidei iudiciis hanc iniquitatem corrig poſlſe. leg.ſi ſocieta- tem, d. arbitriorum.& l. ſeq. ſup. pro ſoc. ldemque in ſtrictis jadicis receptum eſt, propter veriſimilem contrahentium voluntatem, cuias nullo non in iudicio habetur ratio. l. ſi li- bertus ita iurauerit. de oper. hbert. Legata vero& fideicom- miſſa plenius atque benignius interpretamur, quam contra- ctas:& quamuis certa perſona expreſla ſit, tamen perinde accipimus, ac ſi in viri boni arbitrium collata eſſet diſpoſitio. 1. 1. de leg. 2.I. vltim.§. ſed& ſi quis. C:commu. de leg. Idque verum eſt, niſi de pœna mulctave alicui infligenda agatur. 1. mulcta.l. nteſtamento. de condir.& demonſt:
XLV. VLPIANVS LIB. 1 AD SABINVM.
Vodcunque ſtipulaturis, qui in alterius poteftate eſt, r0 pro eo habetur, ac ſiipſe eſſet ſtipul itus: Hoc caput alibi explicatum eſt, l. ſtipulatio iſta.. alteri. ſupra.. Sicuti, cum morietur quis, ſlipulari poteſt, ita etiam u, qui ſubiecti ſunt alienæ poteftati, cum morientur, ſtipulari poſſunt. St ita quis ſtipulatusſit, Poſt mortem meam filiæ meæ dari? velita, Poſt mortem filiæ meæ, mihi dari? vtiliter erit ſtipulatus: ſed primo caſufiliæ meæ vti- lis actio competit, licet hæres einon exiſtat. Non ſölum ita N Ipulari poſſumus, Cum morieris, ſedetiam, Si morie- ris. Nam ſicut inter hæc nibi intereſt, Si veneris, aut, cum veneris, ita& ihi nihi/ intereſt, Si morieris, aut,
Cum moricris. Filius qari patri ſtipulari videtur, ethi hoc non adiiciat. b b b
dicit Paulus, numerum finitum pro infinito figurata locutione. Nec d ſii mile eſt exemplum eiuſdem au-
Valet hæc ſtipulatio? Dabis mihi decem cum moriar? Nec
vnquam de ea re inter veteres iuris auctores fuit conttouer- ſia. Nec refer t; an is, qui ſui iuris eſt, ita ſtipuletur, an vero
2
filius, aut ſeruus, qui ſubiecti lunt alienæ poteſtati. Sed& ſi quis poſt mortem fuam ſtipuleturz aut pridie quam morie- tur, vtilis eſt ſtipulatio, vt luſtinianus antiquo iuri derogans conſtituit. l. ſcrupuloſam. C. de contrah.& com mit. ſtipul.l. 1. C. vt actio. ab hæred& contra hæred.§. poſt mortem. In- ſtir. de inutil. ſtipulUꝗ.
Kiita quis. Cum pater ſtipulatur filio, vr poſt ipſius patris mortem effectum habeat ſtipulatio: mortuo patre directa a- ctio deficit: quia non, ſicut filius patri, ita etiam parer filio acquirit, Iure ciuili: ſed vtilis act o filio dabi tur leg. ſi quis o- peras. l. vt iuriſiurandi. S. liberi.i. cũ patronus. de ope. lib. j. pa- ter pro filio.O. de pact. conuent. Quxri poteſt, an emanei- patõ quoque per patrem acqui ratut actio? Dioclerianus nnl⸗ lam quæri actionem aperte reſt riplic.l.ſi genero. de iure dot. Sed hoc reſcriptum de actione dire cta incelligi, vulgo recè- pPtum eſt: vtilemque actionem nihilo minus ei dandam elſe placuit..vt iuriſiurandi.§. ſi liberi. de opèr. liber. Qux ſen- tentia argumenris defendi poteſt. Nam ü ni hil referr„cer- tone tempore aliquid fiat, an vero in ig tempus donferatur, I. quod ſponſæ. G. de don. ante nupt. conſterque actionem competere fllio ex a ſtipulatione, quam contulit pater in id tempus, quo fili us ſui iuris effectus eſſet, conſeque aseſt, fi- lio iam ſui iuris effecto ſtipulati,& acquirere poſſe. Hac acce⸗ dit, quod patre ſibi ſi uisque liberis operas ſti pulante, Vipia-
nus adpoſthumos perueniref pulationem ſcribit, d. 1. ſ quis
operas. quos in ipi us poteſtate tunc non eſſe, nemo dubitat. I.vlt. de cond. inſtit. b
XLVI PAVILZVS IIB. XII. AD sSABINVNM. C Enteſimis Calendis dari vtiliter flipulamur: quia praſens obligatio eſt, indiem autem ailua ſolutio. Stipulatio„quæ conſiſtit in dando, in mortis tempus re- cte confertur: quia non ſicut factum, ita etiam datio cohæ- ret perſonæ. l. vſt. de cond. inſtit. ltaq; etſi longiſſimum tem- bus adiectum ſit ſtipulationi, pura centum annorum, adg tempus contrahentium vita produci non poteſt, non ideo
inutilis erit ſtipulatio. Centeſimas autem Calendas, cum
ponere videtur, ctoris cap. ⁊1. quando dies leg. ced.
Mautem, quodin facto hi, in mortis tembus conferri non poteit.: veluti, Cum m orieris, Alexandriam veni- re ſpondes?—
Credebant veteres, facta perſonalia eſſe, multum referre,
à qua perſona quidque fierer. Vnde ſ quis ſtipularetur, ſibi ire agere licere, non exiſtimabant hanc ſtipulationem ad hæ-
redem tranſire. I. ſtipulatio iſta.§. ſed ſi quis. ſup. Sed hoc ius
emendatum eſt à luſtiniano..veteris. C. de contrah.& com- mit. ſtipul. Cum igitur quis ita ſti pulatut, Cum morieris, Ale- æandriam venireſpondes ſtipulatio, quaſi impoſſibile conti- nens, dicitur inutilis eſſe: quia licet per alium tempore mor- tis dare poſſit, tamen per alium facere non poteſt. l.vltim. de condinſtit. Arbitror tamen, ob conſtitutionem luſtiniani, bec facta ad hæredem tranſire, niſi aliud actum eſſe appareat. J. veteris.
Stita ftipulatus fuero, Cum volueris, quidam ſſe in- utilem ſtipnlationem aiunt. alii itainutilem eſſe, ſiante- quam conſtituas, moriaris. quoa verum eſt. lllam autem ſtipulationem, Si volueris, dari? inutilem eſſe conslat.
Hæc ſtipulatio, Si volaeris, dari? inutilis omnino eſt, quia in promiſſoris oluntatem confertur. leg. ſtipulatio non va- let. ſupr. Nec promiſſore poſt:a voluntatem ſuam decla- rante, conualeſcit. Si vero quis ita ſtipuletur, Cum voluerus, mihi dari, quamuis inſit conditio, l. quodcunque.§. vlt. ſupr. leg. ſi Titio. quando dies leg. ced. tamen Pred non eſt ea
5 1 8

directa non competat actio.
Viilis actio. Papinianus refert, in ſimili ſpecie Neratium Priſcum,& lulianum reſpondiſſe, actionem de dolo red- dendam eſſe, quaſi deficiat alia actio. l. ſi fideiuſſor. de dolo.
minor ſi quid cum eo geſtum ſit.l. ait Prætor. de mino. Vul- go dici ſolet, cum ſtipulatio talis eſt, vt faciendo committa- tur, vt hæc per te non fieri,&c. rationem habendam eſſe pu⸗
pillaris ætatis. Cum vero committitur negligendo, atq; omit-
tend C,
746 Franc. Duareni(Omment. wHusaun conditio, ſicut in ſuperiore caſu. Quare ſis eam interpretan- Sed ideo hoc reſ ponſum ab illis ell⸗quia zeronss 3 nles Dler⸗ Luts 4 tur iuris noſtri auctores, vt ita valeat, ſi promiſſor, antequam tæ erant fere, p endebantque ex Prætoru 6 r⸗ 4— hhuu reod d go moriatur, voluntatem ſuam declarauerit. Velle ſiquidemà ctæ autem certis formulis erant concluſæ. Cum /8itur vide- 1 noriatut, volu 1 4 1 zull deearef. lam eſſe, cenſuerunt ada- zoll iuiyiur vereribus cxiſtimatum eſt factum perſonale eſſe, atqueita rent nullam certam Leateformulamene; dom elle. Ne rul zbioth cohærere verſonæ, vt ad hæredem non tranſeat,& alia elle ctionem de dolo, quæ ſubſidiaria eſt, recurren urn e. Nec ſiene a cohærere perionæ, vt a¹ Ldet TAlAd dici- ideo dicendus eſt luſtinianus pugnantia ſcripſiſſe, cum hic Gafol. intelligatur voluntas defuncti, alia hæredis. Hinc vulgo dici eo dicendus ett luſtinianus pugn. d Papinianaun bial mminu in tur, voluntatem morte finiri. l. 4.locati. definiat; vtilem actionem dandar eſle: apue i mif Juud 3 vero auctorum vetetum ſententias tantum referat. 4 Mer ſ 0- XLVII. VLPI ANVS 1.1. I. Qua omnia. Mora promilloris ſideiuſſori nocet, duamuls 1 . mora fideiuſſoris promniſſori non noceat. Sed quemadmodũ M e Lchatatum AD SABINVM. 1 id accipiendum ſit, poſtea docebimus. l. mora. infr. 8 8. uutö 4 uiſic itipulatur, Quod te mihiillis Calendis dare Si stipulatus ſim, Per te non fieri, quo minus mihi 2 vLPI Q2 portet, id dare ſpondes? videtur non hodice ire agere liceat,& fiaeinſörem accepero: ſi per fideinſo- k ſtipulari, ſed ſua die, hoc eſt Calendis. rem teterit, neuter tenetur: hiper promiſſörem, vterqut. àb Exemplum hic eſt valde appoſitum regulæ„qua dicitur, Stipulatus ſum Bex te non fieii, quo minus mihi ire agere li- Tyl uliiume, in ſtipulationibus, verba contra ſtipulatorem interpretan- ceat,& fideiuſſorem aecepi, qui promiſit, quanti intereſſet uinltefackurum da elle. l. ſtipulatio iſta S.in ſtipulationibus. ſup. Cum enimi- mea, l. ſtipulatus es. de fideiuſ. aut ſimpliciter fide ſua eſſe iuſ 3 epoſſs. ta ſtipulor, Quod te muhi Calendis Fuliis dare oportét, id Aar e RNi. Nã factum alienum inutiliter promitteret. l. ſicut reus. de muffur/ 4 un ſpondes? quæltio facti eſt, quid actum lit, inter contrahen- fideiufl. Quæritur, prohibente me fideiuſlore, an commit- 1Quantapecün tes, id eſt, an repetita dies videatur, an vero ſtipulatio pura tatur ſtipulatio. Quæſtionem facit quod ſupra dictum eſt, gokactumeſt, quc ſit. Er hic dicitur, reperitam diem intelligi adeo vt ſtipulator fideiuflorem ob culpam ſuam vtili actione conueniti poſſe. ſ zun janeutur, 7 ante diem experiri nequeat. Sed hic dicitur, neutrum teneri, niſi per promiſſorem ta- 11 errjohaba XL.VIII. IDEM LIB. XVI. ctum ſit,&c. Non enim fideiuſſor facti ſui nomine ſeſe obli· 3 Hoccahnn gat, alioqui diuerſæ cauſæ eſſent vtrarumque obligationum Dr AD SABINVM. ſcilicet principalis,& fideiuſſoriæ. Eaque Ine cu⸗ cauſa- II W. 8 E Tdecem, cum petiero, dari fuero ſtipulatus, 1m, Se ctot umn nateitu EXP romarar Rdinerſare, be 40! K e admonitionem magis quandam, quo celerius ran ſenenta Tmcreobafn enc eene e 4 A27 Snueaaee— ſonarum aliud atque aliud factum eſſe. I. ſtipulatio iſta. 9. ſed nidlimun ſcruun n S reddantaur,& quaſi ſine mora, qudm oud Hi quis.l. veteris. C. de contrah.& commit. ſripul. In obliga- 4 nuu Alun S tionem habet ſtipulatio. Et ideo licet dece;ſe- tionibus autem dandi, quia nihil refert„à quo aliquid detur, n,aß 1 ro,priuſquam petiero, non videtur defeciſſe conditio. eei de eond inſtit räeije urer pretamur vttum que, pro- abeuaamar 4 Veterum quorundam fuit opinio, ante conſtitutionem m Dren lLillees ac ſideiuſſorem de ſe ipſo Promiriere, neh. legeguers ldee Iuſtiniani, dict. leg. veteris. ſtipulationes, quæ in faciendo 1 nine autp eunizm, ie Tdapitur, dsturum, Bic AtEnm. LII IDE) conſiſtunt, ad hæredem tranſire. Proinde ſi quis ita ſtipun- l1 Cius ramn Ae Sper.l rreg Lrnene latus fuerit, Decem, ſietiero dabis Et is deceflerit, antequam eeauns age nmuis ae au 24neneuter tenea⸗ ant petierit, defeciſſe videtur conditio. Qupd ius tamen, haud 9 10 u ae Mlloe Tan n 6 nin iniuriarum aduerfus Umeninullusſtya ſcio, an conſtitutione luſtiniani antiquatum fir. Illud con- b an item cOmp A 13n0 Itipulatoremfe ſua vii prohi- lydenes dant Tnum ſtat cum quis ita ſtipulatut, Decem cum petiero, dabis? hæc 1 cat. wedernenJ z8„li quis meprohibeat ſupr. de iniur. unnrtenent pre verba, quibus quod tacite ineſt, exprimitur, admonitionem Anl pen Snktn⸗ 3 EunPtr. ha palarunihn quandam habere magis, quam conditionem. 4 In hac ſtipulatione, Neque per te, neque per hære- 1. lp Conditio. His verbis ſi gnificat VIpianus„f appareret, con- dem tuum fieri? per hHeredem vVidetur heri, quamui g0⸗* ſae urner trahentes conditionem adſcribere voluiſſe, futurum vrwor. ſi,&ignoret,&ideonon facit, quodfieri evſf pularuo- lurninaes tpaluion te ſtipularoris deficiat. Qua dere diſſeruimus accurate in Scę- e au en, eer u⸗„. I,„ trioalduscontrachni deſli portet. Non videtur autem per pupillum ſtetiſſé ex huiuſ dhu nu nctu modi ſtipulatione, ſi pupillus heres erit. ndu De Laan XLIX. PAVLVS LIB. XXXVII Qui promittit neque per ſe, neque per hæredem ſuum fie-— AD EDICTVIM. ri,&c. non ſimplex abnutiuum promittit, ſed ſe curaturum. arta nenedreun I ſeq. liinter ſtipulantem.&c. Ita negligentiæ nomine tene- düakror pl unſluarfurilizs Stichum direſßoſßonderu,&um tur hæres. Nc enim exculitablentis& gnorantia, auiacil- aßennaſm 4 per eura ſtarer, quo minus daret, Stichus deceſſerit: gentiam præſtare debet: tamerſi alias, qui in ius alterius ſu- van lt 9& uuie ui,ee Seeedhoui naena uer u cedunt, iuſtam ignorantiæ cauſam habeant.l. qui in alterius. ſüch ten na atur in paur 5 24 Qanel jtlius cx& de reg. iur. Si tamen talis ſit ignorantia, quæ in virum dili- enim lean it Flipulatd obligatus. At ſi pater in mora fuit, nou tenebi- gentiſſimuin cadat, videtur ex clauſula generali edicti Præ- belen Nüu rur filius: ſed otilis actio in patrem danda eſt. quæ omnia&“ torüiin integrum reſtitui poſſe. L.. ex quibus cauſis mall. ſem- aKl n in ſideiuſsoris perſona dicuntur. Per. led& ſi is. quod vi aut met. cau. b Rtche ai contrahit cum filiofamilias, duos debitores habet,. Non vidletur autem. Si pupillus hæres ſit, ob negligenriam beinunlin. filium in ſolidum,& patrem de peculio. l. ſi quis cum filiofa- uis non commitricar hæc ſtip ulatio: quia p robabilior eſt in lun. an. milias. de pecul. Et hæcpatris obligatio, acceſſoria eſt, filii- ca ætate ignorantia,& excuſatione dignior. Argum. l. 1.C. leuim Jlanen, que obligarioni, vt principali accedit, exemplo fideiuſſoriæ de falſ. mon. d u he iyuu obligarionis: quamuis AHideiuſſoria obligatione in multis difſ- Sed obiecerit quiſpiam, pupillum iure defuncti vti debe- ar ferat. Itaque ob moram fil.i tenetur pater: ſed non contra ſi- re in iis, quæ ex contractu de functi deſcendunt l. apud lulia- duſf lius, ob moram patris. Sed an ob moram ſuam pater ſaltem num. quibus ex cauſis in poſſ. leg. 2. C. ſi aduerſ. vend. pign. d hlnn, 4 tencatur, ſi forte is ſolus, non etiam filius, moram fecerit. Quod& Paulus ſenſit b. 3. Decretorum. Necab ea ſenten- OMrima 3 Cauſa hæc dubitationis eſt. quia ſublata obligatione princi- tia diſcrepat Antonini decretum, cuius apud eundem men- Knuunlihene pali, acceſſoria quoque ſublata videtur. Verum hic Paulus tioeſt: LEÆmilius. de minor. quia tamet ſi pronumtiauerit mi- üübmätie mn air, vtilem actionem dari aduerſus patrem, quod æquum, noremin integrum reſtituendum cſſe, tamen ob varias caui- V ſmwinat 9. vtileque ſit, moram ſuam ei nocere porius, quam prodeſſe: ſæ circumſtantias id fecit, quibus remotis, aliter pronuntiæ U üga quamuis ſtricta ratio non permittat, vt agipoſſit, ideoque turus fuit. Nam& e dicto Prætoris ira demum reſtituitur y

riæ. kaxinn rlonarunänrial
edobant dännid
um elle iut. Kcommiu
ulrefen, go h telpfeuamu ſtare em d ſeioedrn
zziar, tuum
dett.
acliiplliinre nen aiioidinum ſtipulatoreathn is weptobialne
weperde er
m riienin u
ri, auinnn
heraeni.
negce feun⸗
m noniilir
lr feläoui nn dſemin iu⸗ a llis) uin limbbeulſi- b gouruͦfui duee elrexqui
— — ——r
2— — — 2—— — ——
-= B —
— ͦ——
ernjüsf
— 3
In Tit. De verborum oblig. 747
tendo, tunc eodem iure vti pupillum, quo defunctus debuit
d.l. milius. Sed ſatis conſtat ex iis, quæ iam diximus, hanc
ſtipnlationem factum continere,& ob negligentiam com- mitti.Itaque probabilius forte dici poteſt, iaeo pupillum iu⸗ re auctoris ſui hic non vti, quia obligatio ab eius perſona in- cipit, nec à defuncto in ipſum transfertur. Arg. l. ſtipulatio i- ſta..ſed fi quis.ſupra.
Sipromiſſör hominis ante diem, in quem promiſerat, in-
terpellatus ſit,& ſeruus deceſſerit, non videtur pereum
ſetiſſé.
Hoc à nobis declaratum eſt, ſupra cap.z 3. leg. ſi ex legati cauſa.
*
L. VL PIANVS LIB. I. AD EDICTVM.
1 Nilla ſtipulatione ‚Per te non fieri? hoc non hagnijca-
tur, nihilte facturum quo minus facere poſuis, ſed cura- turum vt facere poßis. Itemin ſipulatione emptæ hæreai-
tatis, Quanta pecunia ad te peruenerit, dolo ve ma-
lo tuo factum eſt, quo minus perueniat, nemo duli-
Vabit, quinteneatur, qui idegit, ne quid ad ſe perueniret.
Hoc caput alio ia loco à nobis explanatuin eſt.
LI. IDEM LIB. LI AD EDICTVM.
I Squi alienum ſeruum promiſrr„perducto eo ad liberta-
tem, ex ſtipulatu actione non tenetur: ſuficit enim ſ dolo, culpave careat. Hic quoque locus alibi declaratus eſt. LII. IDEM LIB. VII. D 18 pVvTATIONVM. 1 I Agonuentionalibus ſtipularionibus, contractui formam
VLLontrabentes dant. Enimuero Pratorie ſtipulationes le- gem accipiunt de mente Prætoris, qui eas propoſuit. Deni-
que in Prætoriis ſipulationibus nililimmutare licet, neque
addere, neque detrahere.
Conuentionales ſtipulationes à prætoriis differunt, quia
in conuentionalibus contractui formam contrahentes dant,
nec à forma contractui data recedimus. Formula autem in
hoc loco modum, legem, conditionem ſignificat.l. Septitia. de pollicit.l.2. ad municip. Prætoriæ ſtipuſationes benignius accipiuntur,& ex mente Prætoris, qui eas propoſuit. lin. Prę- toriis. infr. de Prætor. ſtipuul.ʒ Denique in Pratoriu. i alteruter ſiue ſtipulator, ſine pro- miſſor, aliter velit ſtipulationem concipi, quam à Prætote propoſita eſt, altero fortaſſis diſlentiente, cogetur formu- lam Prætoriam ſequi. Niſi iuſtam aliquam cauſam alleget, eur ab ea formula recedi debeat. Quo caſu Prætotis erit co- gnitio,&c. l. 1.§. vltim. infra, de prætor. ſtipul. Hic mihi vide- tur planus,& facilis horum verborum ſenſus, quem cæteri vulgo aſſecuti non ſunt. b
éi quis vacuam poſſeſſionem tradi promiſerit, non nu-
dum factum hæc ftipulatio continebit, ſéd cauſam bono- rum.
Quamuis ſtipulatio, rem tradi, nudum factum contineat,
Lirem tradi ſupra: tamen ſi quis ſtipuletur, vacuam poſſeſ-
ſionem tradi, non ſufficeret eirem tradere ‚ſedita tradere o-
porrebit, vt in bonis eius eſſe, eaque fruiĩ poffit. Sic accipitur sauſa apud Vlpianum infra ſi quis teſta. lib. l. 1. hæc actio.
LIII IVLIANVvS LIB XVII
PDIGESTORVM.
8 Tipulationes commöodißimum eit ita componere, vt ⅓uuecunque HPecialiter comprahenas poſſunt con tine-
antur: doli autem clauſulaadea pertineat, quæ in preæſen- tia occurrere non poſßsint,&adincertos caſus pertineant. Doli clauſula geueralis eſt,& complectuut ea omaia, que contra bonam fidem fiunt: ideoque videbatur ſola abſque a- liis ſpecialibus clauſulis lufficere. Sedtamen lulianus hic no- bis conſulit, vt ea contenti non ſimus, quia magnam incer- titudinem continet, nec certum ſemper eſt, quid à bona fide alienum ſit. Itaque conſaltius eſt, ea nominatim ex- primere, quæcunque ſpecialiter comprehendi poſſunt: de- inde ſubiicere doli clauſulam, quæ incertos caſus, qui occur- rere non poſſant, id eſt, in mentem venite, gen ed ter com⸗- plectatur. Hæc enim clauſula comprehendit omnia, quę ſi pe- cialiter excepta non fuerunt. l. doli. 1r 9. inf. l. ſi ſine. 22.§. li in ſtipulatione. rem ratam haberi.
LIIII. IDEM LIB. XXI. DIGESTORVM. X ſtipulationibus alids ſpecies, alias genera deducuntur. 1 Cum ſpecies ſtipulamur, neceſſé eſt inter dominos& in-
ter heredes ita diuidi ſtipulationem, vt partes corporum cuique debeantur. Quoties autem genera ſtipulamur, nu-
merofit inter eos diuiſio. Veluticum Stichum e Pamphu-
lum quls ſtipulatur, duos hæredes æquis partibus reliquit,
neceſſé eſt, vtrique partem dimidiam Stichi,& Pamobili
deberi. Siidem duos homines ſtipulatus fuiſſet, inguli ho-
mines ſingulis heredibus eius deberentur.
In ſtipularionibus, quæ diniſionem recipiunt, varia di- uidendi tatio prodita eſt à veteribus iuris auctoribus, ad vti- litatem hominum,& rei cuiuſqve naturam accommodata- Itaque quantiras diuidirur numero: velut ſi quis ſtipulatus ſit centum,& deceſſerit duobus hæred bus rel ctis. Nihil enim æquius conſtitui poteſt, quam vo ſinguli quinquaginta aufe- rant ex hæreditate. l. ſi centum. infra. l. cum Stichuss. de ſolur. Alia eſt ratio ſpeciei certæ diuidendæ, puta Stichi, vtante di- ximus in interpretatione capitis 2. Nam ſi is qui ſtipulatus eſt Stichum, deceſſerit duobus relictis hæredibus, mihil eſt, ꝙ numero diuidi queat vtiliter: ged diuiſio rei fiet in partes. quæ intellectu habentur magis quans corpore l. ſferuus commu- nis, de ſtipul. ſeruo. I. Mæuius.§. ſi duob. de leg.⁊ · quomam hac ratione ęqualitas commodiſſime ſeruatur inter hæredes.
QAuicd igitur de eo dicemus, qui ſtipulatus eſt Srichum,&
Pamphilum? Duæ enimtes debentur, quæ numero dini- di poſſunt, ſed commoditas atque vtilitas hominum, ad quam hæc omnia referimus, talem diuiſionem non admittit: quia dando Stichum vni ex hæred bus,& Pamphilum alteri, ma- gna inæqualitas reperiri poſſet. Iraque vtilius viſum eſt, par- tes corpotum cuique aſſignari, vt vnuſquiſque hæredum di- midiam pariem vtriuſque ſerui capiat. Cum autem duo ho- mines incerti deducuntur in ſtipulationem, ſingulis hæredi- bus ſingulos homines dari nihil prohiber. leg. ſi centum. in- fra.
Operarum Stipulatio, ſimilis eſt his ſtipulationibus, in quibus generacomprehenduntur.& ideo diuiſincius ſiipu- lationis non in Partes operarum, ſéd in numerum cedit. Quodſi vnam operam ſeruus communis iiipulatus fuerit,
neceſſe eſt vtrique dominorum partem operæ tantam, Juantanm in ſeruo habuerit, petere. Solutio autein eius 0b-
ligationis expeditiſßima eſt, ſi æſtimationem operæ malit li- bertus offerre, 2ut ſ conſentiant patroni, vt his communi- ter operæ edantur.—
Si quis ſtipulatus ſit decem operas,& deceſſerit, duobus
hæredibus relctis, numero diuiduntur inter hæredes, ſine
vllo incommudo, vt ſingulis quinque debeantur. Vnam o-
peram in partes diuidi non poiſe ſatis perpicuum eſt exc.7 2. infr.& aliis quibuſdam locis. l. libertus, qui poſt. de oper. i- bert. quamuis æſtimatio operæ, vt quæuis alia quantitas diui- datur. l. ſi quando. de oper. libert.
AR 2

74³ LV. IDEM LIB. XXXVI.
dDIGISTORVHM.
Vm quis ſihi, ant Titio dari ftipulatus eſt, ſoli Titis, (o etiam ſucceſſöribus eius recte ſöluitur.
Cum quis ſtipulatur, ſibi aut Titio dari, Titii perſona, non obligationis, ſed ſolutionis tantum cauſa, adiici videtur. leg. eum qui.§.qui ſibi.ĩnfr. Sed hæc facultas ſoluendi perſonam adiecti, quæ à ſtipulatore clecta, probataque eſt, non egre⸗ ditur. l. ſi ſtipulatus.§. 1. infr. de ſolut. Itaque debitorem alii ſoluentem liberari, cuins fᷣdem, ac integritatem non perſpe- xit forte, nec probauit creditor, iniquum, atqus ininrioſum eſſer. Arg l. Cuius bonis. de curat. furio. Alii de facultate ſol- uendi, quæ meri facti eſt, neſcio quid comminiſcuntur„in- diguum plane quod hic referamus.
LVI. IDEM LIB. L.I.
DIGESTORVM.
Vm qni ita ftipulatur, Mihi& Titio decem dare E pondes? vero ſimilius eft, ſemper na decem com- muniter ſibi& Titio stipulari: ſicuti qui legat Titio,& Sempronio, non aliad intelligitur, quam Vna decem com- muniter duobus legare.
De hacſtipulatione ſatis dictum eſt, ſupra, l. ſtipulatio iſta. g.eum qu(.
Te,& Titium hæredem tuum decem daturum ſp ondes? Zitii perſona fuperuacue comprehenſa eſt. Siue enim ſolus hæres exttiterit, in ſolidum tenebitur: ſiue pro parte eodem modo quocæteticoheredes eius obligabitur. Et quamuis conueniſſe videatur ne ab alio hered, qua à Titio peteretur, tamen inutilt pactum conuentum cohæredibus eius erit. b 3 In hac ſtipulatione Titius non tenetur, niſi quatenns eſt hæres,& vltra portionem bæteditariam habetur pro extra- neo. l. cum à matre. C.de rei vind.l. ſi adulta. C. de hær. actio. At ſi quis extraneum aliquid daturum promiſerit, inutilis eſt
ſtipulatis.§. ſi quis alium. Inſtit. de inutil. ſtipul. Vnde fit, vt
Titii perſona hic ſuperuacua eſſe dicatur. ldeo autem pacti exceptio non competit cæteris cohæredibus, ſi conuenian- tur, quia voluit defunctus tota decem debeti ſtipulatori,& cauſa eximendi cæteros erat, quia Titius totum daturus ſpe- rabatur. Itaque ſi apette, ac manifeſte actum ſit, vt à cæte- ris non petarur, exceptionem competere exiſtimo, quamuis ſubtilitas iuris refragetur: arg. l. obligationum fere. S. plane. ſupra de oblig.& actio. vni ſiquidem exhæredibus conſulere licet, exceptionem ei acquirendo. l. auus. de pactis. Sed de his quædam alia paulo poſt dicturi ſumus. leg. lulianus. l. conti- nuus.§. vltim... Qui ſabi, aut filio ſuo, dariſtipulatur, manifeſte perſo- nam filii in hoc complectitur, vt ei recte ſõöluatur. Ne- que enim intereſt, ſibi aut extraneo cuilibet, an ſibi aut f- lio ſao quis ſtipuletur. Quare vel manente eo in poteſtate, velemancipato ſilio, recte ſöluitur. Nequt ad rem perti- net, quod qyui ſilio ſuo dari ſtipulatur, ſibi acquirit: quia coniuncta ſua perſona ſtipulator efhcit, vt non acquiren- de obligationws gratia, ſed ſolutionis cauſa perſonam filii apprehendiſſé intelligatur. Quod ſi ſoli filio ſuo, qui in po- teſtate ſua ſit, dari quis epnieee Füt, non recte ſilio ſuo ſõl- netur, quia fili perſönaobligationi magis, quam ſolutioni applicatur.
Tametſi is, qui ſtipulatur filio, perſonam filii exprimere intelligatur, non folutionis cauſa, ſed obligationis, id eſt, vt ſibi acquirat per filium, ramen ſi quis ſtipuletur ſibi aut filio ſuo diſiunctim, dubium non eſt quin perſonam filii expri- mat, ſolutionis çauſa. Quorſum enim adhiberet perſonam
—
Franc. Duareni(omment.
Rlii ad obligationem ſibi acquirendam, cum expreſlio peæ ſonæ propriæ adhoc ſufficiat? l. Stichum.§. quæſitum. de ſo- lut. Sicut autem per eum, qui ſolutionis cauſa adhibitus eſt, nulla obligatio quæritur, ita ei, cuius perſona propter obli- gationem nominatur, ſolui non poteſt. Nam ne obligatio quidem in filii perſona hic conſiſtit, ſed ſtatim transfertur in patrem.l. placet. de acquir. hæred. Nec mouere nos debet, ꝗ Scæuola reſpondit, ſi auus materuus ſibi, aut nepti, dotem dari ſtipulatus ſit, id nepti,& ad ſolutionem,& ad actionem prodelſe. l. Caius, ſolut. matrim. Eſt enim ius ſingulare pro- pter fauorem nuptiarum,& coniunctionem perſonarum, vtidem Scæuola ſcribit. Quod autem dicitur, etiam eman- cipato filio recte ſolui, rationem habet: quamuis alias adio- cto, propter mutationem ſtatus non recte ſoluatur. l.cum quis. de ſolut. Tunc enim nocet ſoluenti mutatio ſtatus, cum veriſimile eſt, ſtipulatorem, ſi hoc cogitaſſet, nominaturum eum non fuiſſe. Vnde fit, vt filio emancipato ſoluens, libere- tur: ſeruo manumiſlo, non item. l. ſi quis ſeruo. infra de ſo- lut. 1 b
Qui ita ſtipulatur Decem quod viuam dare ſpon-
des? confeſtim decem recte daripetit: ſed hares eius excce-
—— conuenti ſubmouendus&sl: Nam ſtipulatorem
id egiſe ne hæres eius peteret, palam eit: quemadmodum
.. 2 3 4.. vs, qui vſque in Calendas dari ſtipuletur, poteſt quidem et- iam poſi Calendas petere, ſed exceptione pacti ſummoue- bitur. Nam& harces eius, cui ſeruitus prædii ita conceſſa eſt, vt ius eundi haberet, qus ad viueret, pacti conuenii exceptione ſummouebitur. Qui ita fipulatur, Ante Ca- lendas proximas dare ſpondes? nibil diſſert ab eo, qus Calend'is dari ſibi Stipulatur. 3 Quidam ſtipulatus eſt decem, cum hac actione qeoad i. uam: quibus verbis ſignificat, ſi viuus eam pecuniam nos petierit, nolleſe, vt hæres ſuus petas: quæritur an bares pe- iere poffit? Eadem quæſtio eſt in loſtitutionibus, dc eo, qui ſtipularus eſt decem annua, quoad viuet.§. at ſi ita. Inſtit. eo. Diuerſæ enim ſunt hæ ſtipulatien es: nec ciedendus eſt is, qut decem ſtipulatur, annua decem ſtipulati, niſi aliud actum ef. ſe appareat.l. ſtipulatio iſta.. in ſtipulationibus. ſupra. Simi- lis quæſtio hic eſt, de emptore certo, quod adiectum eſt ſti⸗ pulationi, non diffet endæ ſolutionis, ſed finiendæ obligatio- nis cauſa, vr ſi quis ſtipuletur, vſque in Calendas dari. Et cer- tum eſt in his omnibus ſtipulationibus, ſi merum ius inſpi- ciamus, promiſſorem adhuc poſt tempus obligatum mane- re. Nam iure ciuili certis modis tollitur obligatio, inter quos non numeratur tempus.l.obligationum fere. ſupra tit. præ ced.tit.Inſti. quib. mod. tollit. oblig. Sed ne pacto quidem er- preſſo obligatio tollitur.. præterea. Inſtit. de except-ne quis torte putet, ideo hic finiriobligationem, quia actum videtur inter contrahentes, ne poſt tempus petatur. Verum contta hunc rigorem Iuris ciuilis, datur à Prætore exceptio er bono & æquo, ſi poſt tempus agatur. Eademque eſt ratio ſetui- tutis adtempus conſtitutæ: de qua alius eſt dicendi locus.l.;. de ferui. Qui proprietatem ſine vſufructu habet, recle vſum fructum dari ſibi ſtipulatur. Id enim in obligationem de-
ducit, quod non habet, ſed habere poteſt.
Vſusfructus eſt ius alienis rebus vtendi. l.i. de vfufruct. nec dicitur propriè vſumfructum habere, qui re ſua vtitur,& tutor. wif frui.ſi vſusfruct.pet.Vnde fi dominus proprieta⸗ tis nudæ ſtipuletut vſumfructum ſibi dari, id videtur in obli⸗ gationem deducere, quod habere non poteſt. Sed hic dicitur Valere ſtipulationem, quia licet vſusfructus proprie ſignifi⸗ cet ſeruirutem quam quis habet in re aliena, tamen prota- cultate percipiendorum fructuum, etiam ex re ſua, nonnun- quam accipitur.l. 4. de vſufruct. l. qui vſumfruct.infra.
Si à te ſtipulatus fuero fundum Sempronianum: deiude eundem fnndum, detracto vſufructu, ab ali ftipuler, prior flipulatio non nouabitur: quia nte
ſöluendo fundum derract vſufructu liberaberu. 44
erlod:
de. rrenn wdäpli
fussatsn ddah ei — pbein⸗ 1 ma ch wuiun
hum 1 twerl,V Güuxlöc. dando 7 mit
hminem, quem- oulli ſ rmauunt, ufnuram Tuu des un:ner deius jeuten luu arteytumfe ſeu ii yn Aiuu u ſhutſnau fumde
uſnkumſ
dpiszil qooc patemi Fcondiiode ſfpulot, lortjeri. qootiesd mndtollt. blgar Acht nn geeieti ante coudit Ara eriſteate non tene notempote, quo cor wua eapiat ſtipulat uuwus, nthic dicituu eupiion accep naa petelle: de qua ſt lheusl cum ſohen unt nitears conditioni mren, lante motam ehrpalnouiſetun naleiate hpulrio huna gteleut ſenunam m ue dhna tumas M) lpoſtmotam lunetvcdeſt,
inen deſoln de lenenentun L
— — — —
— —
—
— ——
V b

mhcdfiune lenjen ᷓ ſulund eatlutſaa 9 eh. zuna ſtyuem ini arhursd eiſeruunain rad vien Quu ita huumn dies ꝛuiufma
em, cum acttien t, Grius eam spets:guxinun eſtinloſtiwiocnt doad viut, ſaliu tiones necdetcu i ſtipulaunltus n lipulainduln
ecetio, quduta
arjonis ſäitntt rriqucin Clab lariouidas,Eras V poſt rapudig Stoltu oiga leuionunfteyr
odle Leiuf
rres ie, — ulhenef engn ut. k es
equaaiu
In Tit. De verborum ob'lio. 549
ſedadbuca te recte fundi vſumfinctan- petam. Quider oeſt? Cum mihi fundum dederis, is quoque liberabitur, à quodetracto vſufructu fundum ftipulatus fueram.
Interuentu nouæ perſonæ fit nouatio, ſi idem promiſſum ſit àpoſteriore, quod à priore debebatur.§. præterea. Inſtir. quibus modis toll. oblig. Cum igitur hic prior fundum pro- mittat, poſterior nudam eius fundi proprietatem. ſatis per⸗ ſpicuum eſt, nouationem non fieri. Nam idem vtraque ſti- pulatione nõ contineri, vel hoc argumento oſtenditur, quia promiſſor fundi, dando proprietatem, ſine vſofructu, non Aberaretur; ſed adhuc aduerſus eum agi poſſet. l.eriam. de ſo- lut. l. Ilulianus. infra. Sane ſi prior debitor fundum dederir, bac actione vterque liberatur. Quoties enim(inquit Paulos) id quod tibi debebam, ad te peruenit,& tibi nihl abſit, nec
quod ſolatum eſt tepeti poiſit, competit liberario. l. in per- peruum, 6. de ſolut.
Si hominem, quem à Titio puro ſtipulatus fueram, Se- eus mihi ſub conditione promiſerit,& is pendente conditio- ne poſi moram Titüi deceſſerit: confeſtim cum Titio agere potero: nec Seius pendente conditione mili obligatur. A4t fi Titio acceptum feciſſeni, Seius exiitente conditione ol'li- gari poteit. IAcirco hæc tam varie quod homine mortuo deſinit eſſé res in quam Seius obligetur: acceptilatione in- terpoſtae ſupereſt homo, quem Seius promiſerat.
Quoties id, quod pure mihi ab aliquo promiſſum eſt, ab alio ſ b conditione ſtipulor, non ſtatim fit nouatio, ſed cum conditio extiterit. i. quoties. de nouat.. pręterea. Inſti. qui- bus mod. tollit. obligat. Ac ſi res, quæ deducta eſt in ſtipula- tionem, perierit ante conditionis euentum, poſterior pro- miſſor ea exiſtenre non tenebitur. Rem enim ſupereſſe o- potteèt eo tempore, quo conditio impletur, cum ab eo im. plemento vires capiat ſtipulatio.dict.l.quoties. Alia cauſa eſt acceptilationis, vt hic dicitur, ſi creditor pendente condiric- ne, ptiocem debitorem acceptilatione liberauerit quia ſaf ficit tem lapereſſe: de qua ſtipulatio contracta eſt. Ex his conſequens eſt, cum poſterior ſtipulatio euaneſcit, quia tes tempore exiſtentis conditionis non extar, priorem debito- rem ita teneri, ſi ante moram fecerat, quo caſu æ ſtimatio- nem deber ſtipulatori.l.ſi ſeruum.§.vltimo. infra. Non enim verum eſt, poſteriore ſtipulatione, quæ non nouat, moram purgaii, mli forte rem præſentem fuiſſe tempore contractæ ſtipulationis proponatur, ſecundum Marcelli ſenten:iam, quam refert Vlpianus his verbis. l. quoties. de nouatio. Vnde Marcellus,& ſi poſt moram Stichus in conditionalenn obli- gationem deductus eſt, Ppurgari moram, nec in ſequentem obligitionem deduci purat. Nã tamerſi apud Vlpianum nul- la præſentiæ fiat mentio, quod obiter ab eo commemoretut dictum Marcelli: tamen alibi plene d eſcripta extat ſententia Marcelli, cum ea diſtinctione, de qua iam diximus. Locus eſt in cap. 72. tit. de ſolut. Quod caput adſcribitur Marcello in Codicibus emendatis. Cur autem præſentia rei tantam vim habeat ad purgandam moram, non admodum obſcure codem in loco docet Marcellus. Sed hac diſtinctione non v- timur, cum poſterior ſtipulatio nouat. Tunc enim certum eſtveterem debitorem omnimodo liberari lparui. de cond.
furt.
LVvII ID EM L. I B. LIII
DIGESTORKVM.
8 quis, ſi Titius Conſul factus erit, decem Aari ſpopon- derit: quamuis pendente conditione promiſſör moriatur relinquet hæredem obligatum. 8 b
EX Kiipulatione conditionali, ſpes obligationis in hæredẽ promifloris tranſmittitur. Eademque eſt cauſa ſtipulatorts.
§- ex conditionali. Inſtit eo. tit. Idque alibi naer .—. 3 8 0 alibi 1 5 curatetractauimus. l.qui Roma S. Agerius. nos p ene,&e ac-
obligat. Eſt enim ea conſtirutioi
LVIII. IDEM L.IB LIII.
BIGESTORVHR.
i vſamfructan fuudi hiipulatur 3deinde fandam, 0 Himilus&ſt ei, qui parten fundi ſtipulatur deinde i0- tum: quia ſundus dari non intelligitur, Si a'ſusfrudtus de- trahitur. Et ècontrario, qui fundum ſtipulatus est, dein- de vſumfructum ſimilis est ei, qui totum ſipulatur, dein- departem. Sed quiactun ftiphlatur, deinde iter poſterio- re ipulatüne nihilagit: ſicut& qui decem, deinde quin- que Itipulatur, nilil agit. Item ſi quls fructunu„‚Aéeinde vſum ftipulatus fuerit, nibila git: niftin omnibus nonandi animo hoc facere, ſpecialiter expreſſerit Tunc enim prio- ré obligatione expirante, ex ſecunaa introdacitur petitio, Etam iter, quam vſas, necnon quinque exigi poſſunt. Mo⸗gna olim incertitudo vetſabarur circa nouationes, nec vllo certo inre definitum erat s quando nouario facta intelli- geretur, ſed tota tes ex coniecturis quibuſdam, plerunque fallacibus bendebat. Credebant autem veteres, vt ex hoc loco appatet, multum referre an poſterior ſtipulatio, plus, an minus, quam prior con tineat. Sed hodie ſequimur con- ſtitutionem luſtiniani, necaliter factam nouationem intelli- Simus, quam ſi id ſpecialiter à contrahentibus expreſſum fuͦerit. l.vltim. C. de conſti ,lr derca.Inſtiquibus mod. tol. nſerta Codici poſt priore Codicis editionem,& compoſitionem vene leprſorem
rum videri non debeat, quod dicimus, eam iuri in Pandectas relato derogare. b
LIX. IDEM LIB. LXXXVIII. DIGESTORVM.
à Voties in diem Velſub conditione, oleun quis flipu- latur, eius ættimarionem eotempore ſpedtare oportet, quo Aies obligationis Venit: tunc enim ab eo peti poteit; a- lioquin rei captio erit. S
LX VLPIANVS LIB. XX. AD EPICTVM. W
Dem erit,& ſi Capuæ certum olei pondus dari quis ti- pulatus ſit. Nam eius temporus fit æſtimatio, cum peti po- test. DLeti autem potest, quo primum in eum locum perueni- ri poterit. v“
di ſtipulationi olei adie cta ſit dies, vel ea tacite inſit& pe- tatur per iudicem olei æſtimatio, in ea æſtimatione ineunda eius diei ratio habebitur: tempus an tecedens, quo forte tem- Pore carius fuit oleum, non ſpectabirur, Id enim captioſum reo eſſet, qui ante eam diem conueniri non potuit. Sed hoe plene à nobis tractatum eſt ſub tit. de reb. cred. vnde aſſumi
Poterunt, quæ ad hunc locum pertinere videbuntur, l. vi⸗- num.
LXI IVLIANVS L. B. II.
Ap VRSEIVM FERoOChIH.
O2 da⸗, hoc modo concepta, Si hæredem me non Oteceris, tamen dare ſpondes? inutilis eit: quia con- tra bonos moyes eſt. „Sicut ſtipulatio inutilis eſt, qua conuenit, vt me hæredem facias, l. ex eo. C. de inuti.ſtipul.ita ſtipulatio pecunię non va- let, ſub hac conditione ‚ſi me hæredem non feceris. Omnes enim huiuſmodi conuentiones, tanquam bonis moribus contrariæ, improbantur,& adeo inutiles ſunt, vtliberam te- ſtandi,& alium quemuis hæredem inſtituendi facultatem non impediant. l. pactum quod dotale. C. de pact.j. hæreitas. C. de pact. conuen. Nam captandæ mortis alienæ occafio- nem præbent, propterea quod certam ſpem hahet ſtipulator, hæreditatem obtinendi, mortuo Promiſlſore, qui promiſſio-
3

ͤͤ 3 “ 1
750 nem ſuam muure, aut reuocare non poteſt. l. ſicut. C. de ob- ligat.& actio. Alia cauſa eſt teſtamenti, quod teſtator arbi- trio ſuo reuocat, ideoque non tam certa eſt hæredis expecta- tio, vt alias oſtendimus in partitione tractarus de pactis. Hoc igitur pactum nullius momenti eſt, etiamſi iuſiurandum ei acceſſerit. l. non dubium. C. de legib. Si tamen inter commi- litones conuenerit, vt alterutro mortuo hæreditas ad ſuper- ſtitem deferatur, valet ea diſpoſitio, vi teſtamentum m ita- re,& vltima voluntas, nonvtpactum, quodreuocari non poſſit. l. licet. C. de pact. Nam voluntas militum, quoquo modo declarata, pro iuſto teſtamento habetur. l. Diuus. de teſtam. milit. Sed& inter liberos quoque, pater eodem mo- do diſponere poteſt: valetque conuentio patris ita demum, ſi reuocata non fuerit.j.vltim. C. famil. erciſc.l.hac conſultiſ- ſima.§. ex imperfecto. C. de teſtam. Quædam alia ſunt ge- nera conuentionum, de hæreditate aliena, velusi cum pa- ciſcor tecum, vt tibi hæres non ſim,& renuntio hæreditati tuæ, vt vulgo faciunt filiæ, dote accepta:& hoc pactum ſet- nandum nen eſt. l.pactum dotali. C. de collat. Vtile enim vi- ſum eſt legislatori, hoc remedio iis proſpicere, qui facile ad- ducuntut, modico præſenti accepto, vt opulentam hæredi- tatem repudient. atgum. l. cum hi. de tranſact. l. vltim. C. de pact.pign. Et hoc pactum iureiurando confitmari, à Pontifi- cibas conſtitutum eſt, c. quamuis pactum. de pact. in 6. Qui- dam exiſtimant valere huiuſmodi renuntiationem à filio fa- ctam, cum filius à patre tantam accipit, quanta eſt eius legi- tima portio: quam ſententiam ſequor. l.1.§. ſi parens. ſi à pa- ren. quis manutniſ. Sed& conſuetudo ſeruanda eſt loci cu- iuſque, qua haiuſmodi pactiones confirmantur: cuiufmodi eſt Mediolanenfis, apud Hortenſium relata. tit. de fil. nat.&x matr. ad morg. contra. cap. 1.§. filii. ſi de feudo fuer. contr. Aliud eſt geuus pacti, cum paciſcor cum aliquo, non de cius hæreditate, ſed cuiuſdam terti, certo modo diuidenda: &c ita demum valet hæc pactio, ſi tertius ille conſenſerit,& in eo conſenſu vſque ad mortem perſeuerauerit. I. vlcim. C. de pact. l. quidem.§. vltim. de donat. l.z. de his quib. vt indig. De hæreditate tamen hominis incerti paciſci licet. l. 3. 9.de llo.pro ſocio. 8
*
LXII. IDEM LIB. II.
K X MINVTIoO.
OEruus, vetante domino, ſipecuniam ab alio quo itipu- latus ſit, nihilominus obligat domino Puehae b
Seruus ſtipulando acquirit domino ſuo, vt ante diximus. Nec refett, an promitttente domino, an prohibente, ſtipu⸗ larus ſit. l. etiarn. de acquir. rer. dom. l. quemadmodum. de iu- re dot. Itaque ſi vetante domino ſtipulatus ſit ſeruus, pote- rit dominus, mutata voluntate, poſtea experiri ex ea ſtipu- latione, quamuis obligatio ipfi inuito nõ acquiratur.i. hoc iu- re.§. non poteſt. de donat. l. inuito. de reg. iur. Nec vero du- bito, quin eodem modo acquiratur poſſeſſio, tametſi con- xadicant aliqui.. item vobis.Inſtit.per quas perſon.
LXIII. AFRICANVS LIB. VI
VASTIONVM
Onita quis Stipuletur, ſiue nauis ex Aſia venerit, ſiue
O Tirius conſul factus fuerit, vtraprius conditio exti- terit, tipulatio committitur,& Snn committi non po-
zeſt. Sedenim cum ex duabus diſiunctiuis cbnditionibus altera defecerit, neceſſe eſt, vt ea quæ extiterit, huiuſmo- di ſtipulationem committat.
Cum plures conditiones adſcribuntur diſiunctim ſtipula-
tioni, ſufficit vnam exiſtere, vtcommittatur ſlipulatio. l. ſi quis ita ſtipulatus. 129. Idque accidit, cum quis ita ſtipulatur, Sime nauis ex Aſia venerit fiue Ttius Conſul factus fue' it. Nam dictio, ſiue, diſiunctiua hic eſt. Aetametfi plerunque aliter accipiatur, arg. I. fi quis ita. de auro& arg. lega. tamen ratio non permittit, vt aliter hic intelligamus: cum præſertim ver- ba ſiipulationis ambigua contia ſtipulatorem interpretari
Franc. Duareni Comment.
debeamus. l. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibus.ſupra. Arque hinc etiam fit, vt non niſi ſemel committatur hæc ſtipulatio. vnde Vipian. de hac ſtipulatione loquens, vbi commiſſa eſt, inquit ex priori cauſa, ex altera, licet exiſtat condicio, amplius non committitur. Altera enim cauſa, non vtraque inerat ſti- pulationi. l. cum quærebatur. iud. ſolui. Sed pluſcula de his infra. l. ſi ſic. 133.
LXIIII IDEM LIB. VII.
QVYSTIONVM.
Hmeeheluan interpoſita eſt, Si Titius Con-
ſul factus fuerit, tunc ex hac die in annos ſingu- los dena dare ſpondes? poſt triennium conditio extiitt: an huius temporis nomine agi poſit, non immerito dubita- bitur. Reſpondi, cam ſtipulationem vtilem eße, ita vt in ea eorum quoque annorum, qui ante impletam conditio- nem veeeans 4 prærtatid in id tempus collata inteli- gatur: vt ſententia eius talis ſit, Tunc cum 1. itius Conſul Factus fuerit, in annos ſingulos, etiam præteriti temporus habita ratione, dena præſtentur.
Si quis ſtipuletur decem annua, ſub conditione, ſi Titius Conſul factus fuerit, exiſtente conditione ita committetur ſtipulatio, vt futuri tantum temporis penſio debeatur, non etiam eius, quod euentum conditionis anteceſſic. Nam tam- etſi verum ſit, conditionem aliquando in conttactibus re- trotrahi, l. neceſſario. de pericul.& commo- tatio tamen nou patitur, vt obſcuritatem ſtipulationis contra promifſorem interpretemur. j. ſtipulatio iſta. ſ. in ſtipulationibus. ſupra. Sed hoc ita eſt accipiendum, niſi aliud inter contrahentes actum efle appareat, veluti in hac ſtipulatione, Si Luciue Tutius Conſul factus fuerit, tuuc ex hac dit in annos ſing ulos dena dars ſpondes? Vtilis eſt enim hæc ſtipulatio, nec eſt eis ſimils, qug ante Conſtitutionem luſtiniani, cb præpoſteram once- ptionem inutiles habebantur, de quibus alibi. I. præpoſteri. C. de teſtam.§. item ſi quis. Inſtit. de inutil. ſtipul. Ac de vſu- ris idem ſcribit Paulus, ſi conuenerit, vt ex die ſtipulationis pendantur ante moram. leg. lecta. de reb. cred. Nec ad- uerſatur huic ſententiæ teſcriptum Diui Marci, cuius mentio eſt ſub tit. de vſuris.l. cum quidam. in hæc verba: Cum qui- dam cauiſſet, ſe quotannis quincunces vſuras præſtiturum, & ſi quo anno non ſoluiſſet, tunc totius pecuniæ ex die, qua mutuatus eſt, ſemiſſes ſoluturum,& redditis per aliquot an- nos vſuris, mox iipulai commiſſa ellet: Diuus Marcus For- tunato ita reſcripſit, Præſidem prouinciæ adi, qui ſtipulatio- nem, de cuius iniquitate queſtus es, ad modum iuſtæ exa- ctionis rediget. Hæc Conſtitutio ad infinitum modum ex- cedit. Quid ergo: ſictemperanda res eſt, vt in fururum dun- taxat ex die ceſlationis creſcat vſura. Ideo enim voluit Mar- cus in futurum duntaxat vſuras creſcere, quod odioſa& ini- qua ei videretur ea ſtipulatio.
LXV. FLORENTINVS LIB. VIII.
41 INSTITVTIONVM-
Q extrinſecus,& nihilad praſentem altum pern.
.nentia adieceris ſlipulationi, pro ſuperuacuis habe⸗ huntur, nec witiabunt obligationem. eluti ſi diaas, Ar- ma virumque cano, ſpondeo, nihilo minus walet. Se eiſi in rei, quæ promittitur, aut perſonæ appellatione va- rietur, non obeſſe placet. Nam ſtipulanti denarios, eiuſ⸗ dem quantitatis aureor ſpondendo obligaberis. Et ſeruoſſi- pulanti Lucio domino ſuonſi Titio, quiidem ſit, daturun teſpondeas, obligaberis.
Tametfi diuerſitas interrogationis,&c reſponſionis, in- utilem ſtipulationem reddat, vt diximus in primi capitis in⸗ terpretatione, tamen ob ſuperuacanea verba non vitiatur ſtipulatio. Idem dicendum, etſi diuerſitas ſit in rei, quæ promittitur, aut petſonæ appellatione, leg. ſi ſub 7 ue⸗
3 u
A0D 1E6. V Uwinur vigintiannn nununiſſirum, nun Jſijrun vigunam Ie uchmunies dorcapurſimnunet 3 um ntiulcipxio dicu. utt wanumitete ſeru musconllium luſta cul un cadem lege.luſt und Vadehicicin, athxleruradebioteen üuuem,qualiconttaleg itkt. Cumenimler itef minot. de ſer anpſeſcum manumi laumieadum cutet. fimemertlt lrriquoc demidote nitgenante dirinas.S INunum manumitere tuürultüele Ütnum goumen
e b Neati ae

ua, lob coddlälre 4” condlidreinad botis pexli kena ütionis werl lqaandoncnh .& Commo aihte. lationis coum nu Hin ſtipaluunu 1
ud inter counden.
puuatione, Ala
eaitin anupua
palaio, dertla
ani, ch granuken tideiouiu nenetit, nelttih da. de kC) c9” tum Diuilludar- dam. in herfehhd incunces rs anctotiuspercuns b um, Kretäüfi milſa dkechule n lruucru ſtus 63) rtmui urio uuiummn näusakiue l ſura. ldrocd 9 ctelcele,
TS
In Tit. de verborum oblig.
Sufficit enim talia eſſe verba interrogantis,& reſpondentis, vt eos in idem conſenſiſſe appareat.l.omnes.C.de contrahen. & committ.ſtipul.
Nam ſtipulanti denarios. Si de vna m oneta interrogatus, de alia reſpondeat, quæ ſit eiuſdem quantitatis, non vitiatur ſti- pulatio. Quantitatem hic accipimus publicam nũmi æſtima- tionem, quam Ariſtoreles à vocat, vt oſtendimus lib. 1. Diſputa. ca.6.Vt exempligraria, apud noſtrates tanti eſt au- reus vnus ſolatus, quanti 46. ſolidi. Ideoque æſtimatio, ſiue quantitas aurei ſolati dicitur eſſe 46. ſolidorum. Atque hinc annotandum eſt, nihil referre, an eadem forma„an diuerſa, debitor creditori nũmos ſoluat. Alias diſſenſus in re vitiaret
ſtipulationem.l. inter ſtipulantem.§.1. infra. Quod eſt acci- piendum, vt Paulus reſpondit, niſi ex ea ſolutione damnum a-
liquod paſſurus ſit creditor.l. Paulus. 99.· de ſolut. Quo caſu non dubito, quin ſtipulatio ob diuerſitatem ac diffenſum in-
LXVI. PAVLVS LIB. III.
AD LEG. ELIAM SENTIAM.
Iminor viginriannus d debitore ſio ſtipuletur, ſeruum Senimn„ Hon est exccutio ſtipulationis danda. Sedſi ieſorum vigintiannorum erit, uõ impedietur manu- Wniſbio: quia de minore lex loquitur.
Hoc caput ſumptum eſt ex Pauli ſcriptis ad legem Eliam Sentiam, vt inſcriptio indicat. Qua lege minori viginti annis non aliter manumittere ſeruum permittitur, quam ſi vindi- cta apud conſilium iuſta cauſa manumiſſionis approbata ma- numirtat.§. ceadem lege. Inſtit. quib.ex cauſ. manu.& titu.de man. vindi. Vnde hic dicitur, ſi minor 20. annis, cui dsbetur ſeruus, ſtipuletur à debitore cum manumitti ‚non valere ma- numiſſionem, quaſi contra legem, id eſt, contra legis ſenten- tiam, facta ſit. Cum enim lex conſilio minoris, vt parum fir- mo, reſiſtat. I. ſi minor. de ſeruis export. non multum refert, an ſeruum ipſe ſuum manumittat, an debitum ſibi ſeruum ab alio manumittendum curet. Quid ergo dicemus, ſi ipſorum viginti annorum erit ſtipulator? Paulus non impediri manu- miſſionem ait, quod de minore lex loquatur.Eſt enim ita ſcri⸗ Ptum in lege, vt ante diximus. Si igitur lex de maiore loquere- tat,& ei tantum manumittere permitteret, qui maior eſſer viginti annis, non ſatis eſlet ſtipulatorem viginti annorum eſ- ſe. Verbum autem, ipſorum, emphaſin habere hic videtur, ſic- ut apud Ciceronem in iis, quæ ſequuntur locis.lib. 3. ad At- tic. Triginta dies erant ipſi, cum has darem literas, per quos nullas à vobis accepcram. Lib. 5. ad Atric. Ego has pridie No- nas Quintiles proſiciſcens Athenis dedi, cum ibi decem ipſos
fniſſem dies,&c. Et ad Cæl. Cum Athenis decem ipſos dies aiſſem.
LXVII. VLPIANVS LIB. II.
4Ap EDICTVM.
ILI LA ſipulatio, Decem ſalua forc promittis? va- ket. Hæc ſtipulatio, Decem ſalua fore, vtilis eſt eandemque
vim habet, quamilla, habere licere, de qua diximus ſupra, cap. 38. 3
Eum qui decem dari ſibi curare ſtipulatus ſit, non poſſe decem petere, quoniam Donur promiſſör reum locupletem dando liberari, Labeo ait. 1 Jue& Celſus lib. 6. Digeſtorum refert. b Qui decem dari ſtipulatur, decem petere poteſt, nec libe- macur reus ſatiſdando.¹. promiſſor Stichi.§. vlt. de conſtit. pe- cun. ldem dicendum eſt,& ſi quis promittat ſe facturum, vt alins det decem. 9. ſi quis alium. Inſtit. de inutil. ſtipul. l. ſi hæ- Si vero quis promittat ſe curaturum, vt uſſorem dando locupletem liberabitur. ura enim ab eo tantum exigitur, quæ lice anibus verbis, ſed te& facto aliquo o- tendatur. Hocautem Celſus refert cap. Ylt·de reb.creq
AD EDIOTVM. ATpanam ſtipulatus fueropſi, ecuniam mihi non credidiſe 8 ſes, certa eſt,& vtilis ſtipulatio. Quod ſi ita ſtipulatus fuero, Pecuniam te mihi crediturum ſpondes? incer- ta eit ſtipulatio: quia ad venit inſlipulationem quod mea in- teret. 8
Quipromittit mutuam pecuniam alij, dare tenetur, quan- ti ſtipulatoris intereſt, vt niſi docuerit ſua intereſſe, nulla ſe- quatur condemnatio. Arg.l.ſi quis pulatus. 112.§. vIt. infra. Sed quia, quanticuiuſque interſit, in facto magis, quam in iu- te conſiſtit, l. quatenus. de reg. iur.& difficilis eſt eius rei pro- batio, l. vlt. de prætor. ſtipul. ideo fit interdum, vt pœnæ ſtipu- latio adiiciatur: hoc modo, Si pecuniam mulinon credideris, decem dare ſpondes? Et hoc intereſt inter has ſtipulationes, quod hæccerta eſt, illa incerta. l.ſtipulationum.74. inf. Quod autem obiicitur, dationem contineri ſti pulatione, quę de cre- denda pecunia interponitur, l.2. de reb. cred. atque ideo cer- tam videri: facile dilui poteſt, ſi quis conſideret, in huiuſmodi obligatione vſum Pecuniæ magis quam pecuniam, contineri. Hoc enim agitur inter contrahentes, vrliccat creditori pecu- nia credita ad tempus vti, quamuis ad eum vſum dario neceſ-
ſaria ſit. Itaque factum quodammodo continet hæc ſtipula- tio, vt merito incerta dicatur.
LXIX VLPIANVS LIB. VI
AP EDICT VM.
Ahomo mortuus ſiſti nonpoteit, nec Pæna rei impoflibilis eentsreres er, a zorree ſi quls Stichum mortuam dare ſtipulatus,& ſidatus non ſerpanam ſtipularetur.
„Cum quisid ſtipulatur, quod im poſſibile eit, ſiue in dan- do, ſiue in faciendo conſi ſtat, ſtipulatio iautilis eſt:adeo, vt ne ſtipulatie quidem Pœnæ ei accedens valeat. Nec multum re- fert, an contrahentes id ſciuerint impoſſibile eſſe, an ignora- uerint: quoniam vtroque caſu deeſt conſenſus ſine quo non valet ſtipulario.I. non ſolum. ſupr. titu. præced. Quodautem hic dicitur, homo mortuus, ſic accipiendum eſt, ſiue mortuus iam erat rempore ſtipulationis contractæ, ſiue poſtea mor- tuus eſt. Nam ſi caſus ſuperueniens reddat præſtationem im-
poſſibilem, ratio non patitur pœnam deberi. l. ſi vehenda. ad leg. Rhod.
LXVII IDEM LIB. Xl. AD EDICTVM. Vlier,quæ dotem dederat populari meo, Glabrioni ſt- doro, fecerat eum promittere dotem Kin mutrimo-
Hio deceßiſſet, infanti:& deceſſerat conſtante matrimonio⸗ olacebat, ex ſtipulatu actionem none 6, quoniam qui fari
non peterat mecſtipulari poterat.
Etiam ſi dotem, quæ alias fauorabilis eſt ſtipuletur infans, inutilis eſt ſtipulatio: idque pluribus àme demonſtratum eſt, in capitis primi enarratione. b
LXXI IDEM LIB. XIII.
AD EDIGCTVM.]
( quid vt fat, fipulamur pænam, ſic recte concipie- Hus, Si ita factum non erit, cum quid ne fiat, ſic, Si aduerſus id factum ſit. b
Si verba prineipalis ſtipulationis aientia ſi nt. ſtipulatio pœ- næ verbis hegantibus concipi deber,& contra, Atque hinc facile poteſt intelligi ratio concipiendæ pœnalis ſtipuſationis, ſi tam agentibus, quam negantibus vetbis mixtim& coniun- cte principalis concepta ſit. Quod& Venuleij locus oſtendir, cap. 137.& luſtiniani in Inſtit.tit. de ver b. oblig. Eſt autem hoc caput ſumptum ex titu. de recep. arbit. vt ex inſeriptione co- guoſcitupyx b
RF 4
——§

LXXII. IDE M L IB. XXII.
AD EDICTVM.
O Tipulationes non diuiduntur earum rerum, quæ diuiſio- Oe non recipiunt, Veluti Viæ, itineris, actus, aquæ du- ctus, cæterarumque ſeruitutum. Idem puto,&r ſiq Kh faci- endum aliquid ſtipulatus ſit, vt puta fundum tradi; vel foſſam fodiri, vel inſulam fabricari„vel operas, vel quid his ſimile. Horum enim diuiſio corrumpti Hipulationem. C elſus tamen libro 3 8. Digeſtorum refert, Tuben onem&xα ſtimaſſé, vbi quid heri ſtipulemur ſi non fue rit fact um pe cuniam dari oportere, ideoqueé etiam in hoc genere diuiai ſti- pulationem. Secundum quæ C elſus alt poſſe dici, iuſta æſli⸗ matione factidandam é petitionem. Quiſtipulatur rem al quamſà duobus, ita ſtipulari intel⸗ ligitur, vt non intolldom, ied pto patte obligentur ſinguli, niſi aliud actum ſit. infraʒ deæ duob. reis. Sed hoc eſt accipien- dum de iis rebus, quæ diuiſionem recipiunt. Nam ſtipula- tio, obhjgatioque earum rerum, quæ natura diniſionem non recipiuntʒ diuidi non poteſt. I. 2.§. i. ſupra. Cuiaſmodi ſunt ſeruitutes ruſticorum prædiorum,& vrbanorum. Vſus e- mm earum natura indiu fus eſt. l. viæ: ſupra de ſeruit. nec fie- ri poteſt, vi pro parte quiſqnam eat; tametſi per certam par- tem fundi quis ite poſſit.l. ad certam. ſupr. de fernit. In hac ſi⸗ quidem diſputatione diuiſionem intellig mus in partes in- certas; atque indiuiſas, quales ſunt eæx, quæ communionem inducunt. Quod& Accurſium ſenſiſſe cxedibile eſt; cum de parte multipiicariua, ſine quota, hic loquitur. Verum vteun- que ſenſerit is, nec recte nec commode id eloeutus eſt: ac re in ea quidem opinione permanet; ſed fluctuanti ſimilis, varias alicrum ſententias refert. Eadem igitur ratione ſeruitutes indiuiduæ dicuntur, qua& facta omnia, vt ante docuimus, in Catonianæ diſtinctionis explicatione. Nam facere opus, autire; nemo poteſt pro parte indiuiſa, propter earum par- tium confoſionem, atque comm ſtionem, quę intellectu ma- gis habentur quam corpore. leg. leruus communis. de ſtipula. ſeruo. Adde; quod cum de opere, ſiue apoteleſmate agitur, cuiuſmodi eſt domus theatrum, balineum, nihil fæ ctum in- telligitur, ne pro parte quidem, ante cõſumm ationem rotius operis, quæ propriam formam operi dat: quia pars domus dici uon poteſt, nulla domo adhuc exiſtente: ficut pars fundi non recte dicitur, ſi nullus fundus ſit. l. ſi is qui quadringenta. §. quædam. ad leg Faltid. Vellem hæcουναμεe, ‿ oſtendere, ſi hceret, ſed qui pene ſunt paulo acutiore, noſtram, vt Ipe ro, ſententiam aſſequentur. Nam omnibus ſatisfacere qui poſſumus? 1 Exeo, quod deſe eruitutibus hic dicitur; multa colligi poſ lunt, quę nos ſtrictim atringemus, quatenus neceſſaria viden- tur, ad huius loci explicationem. Nam proprie pertinent ad tractatum de ſeruitutibus. tö I. Seruitutis pars in obligationem non deducitur, vt hic Vi
pia ait. Quare ſi quis ſtipulatus ſit à duobus ſeruitutem itine-
ris, ita vt iinguli partem debeant, corrumpitur ſtipulatio, quia leruitutem pro parte præſtari impoſſibile eſt. leg.viæ. de ſerait.
II. Vnus ex dominis ſeruitutem fundo communi impone- re non poteſt..z. de ſeruit. l. per fundum. de ſeruit. ruſt. præ. Nam ſi in ſolidum,& tori fundo imponat, manifeſta eſt iniu- ria, quam ſocio infett, eius partem, quæ libera eſt, onerando ſeruicute.Si pro parte tantum ſua, nihil agit, quia ſeruitus non recipit diuiſionem. Nam cum partes ſingulorum incertæ ſint, & per totum prædium ſic diffuſæ, vt nulla ſit vel minima gle- ba, in qua ſinguli partem non habeant, qui fieri poteſt, vt v- nam partem abique alia quiſquam attingat? Iltaque cum fun- qus regionibus diuiſus eſt, partesque certæ ac ſeparatæ ſingu⸗ lorum ſunt, partis cuiuſque dommus leruitutem ei imponere poteſt. l. ad cerram. de ſeruit. l. ſi quis duas.§. ſi quis partem. commu. præd.
III. Vnus ex dominis ſtipulando ſeruitutem fundo com- muni, nihil agit. l. pro parte. de ſeruit. l. proprium. commun.
Franc- Duareni Comment.
præd. l. ſi vnus. de ſeruit. ruſt. præd. Nam nec inſolidum ac- quirere poteſt, quia inutiliter alteri ſtipulamur. d.l.proprium. I ſtipulatio iſta..alteri. ſup. nec pro parte, quia pro qua parte dominus eſt, ſeruitute nequaquam vti pote ſt. Ac ſi quis pu- tet, ſt pulatorem hunc, cum per fundum iter facit, pro parte
dominij ire, non in ſolidum, quanto in errore vet ſetur, non difficile eſt oſtendere. Nam actus corporalis, quo vtitur in hac
re, integer ac ſolidus eſt, nec aliter faceret, ſi ſolus fundi domi- nus eſſer.
IIII Actio ex ſtipulatu ad petendam ſernitutem, nec inter ſtipulat oris hæredes, nec promiſſoris, diuid tur, l. 2.§. ex his. ſup: Vnde Pompon us, Siſt pulator deceſſerit pluribus hære- dibus relictis, ſinguli in ſolidum viom petunt:& ſi promiſſor
deceſſerir, plutibus hæredibus rel ctis, à ſingulis bæredibus
ſolida petitio eſt.l. viæ. de ſeruir. Ac de his leruitutibus multo plura ſubtilioraq; dici hic poſſent: de quibus accurate diſſerui- mus lib. Pandect arum octauo.
De ſeruitutibus perſonarum quaſtio hic tractati ſolet, que non proptie ſeruitutes dicuntur.§. vlti. Inſtit. de viu& habn. atque ideo verba Papiniani de ſeruitutibus rerum accipienda eſte ſupra admonuimus. Et conſtat;inter vſumfructum,& v- ſum hoc intereſſe, quod vſusfructus diuiſionem recipiat, vſus non item.. 4. ſup. de vſufr. l. i.§. ſi vſas fructus. ad l. Falcid. v- ſus pars. de vſu& habit. Nam frui pro parte diuiſa poſſu mus, cum vſusfractus dominium fructuum contineat. quod diuiſionem recipit, vt ante diximus: vti autem non magis pro
parte iudiuila poſſumus, quam ire, aut agere: quia vlus in actu
tantum corporali conſiſtitz ſine domimj acqniſitione. None- nim vſuarius fructus ſuos facit, atque ideo nec vendere, nec legare, nec gratis concedere poteſt.§. i. Io ſtit. de vſu,& habit. Ex quo perſpicuum eſt, cum dicimus; minus iuris eſle in vſu, quain in vſufructu, l.7. ſupra de vſu,& habit. non ita accipien- dum eſſe, quaſi maiorem partem fructuum vſufructuarius ca- piat; vluarius minorem quia vluarius, ne pro parte quidem minima fructuum dominium nanciſcitur; quamuis modice eiſdemvti poſikhk. qdem puto,& h quus faciendum. Exempla, quæ ſubiſciuntut, ſatis oſtendũt verbum, facere, ad ea hic pertinere, quæ coipo- re tantum exequimur, quamuis latiorem habeat alias ſigr ifi- cationem, veluti in diſtir ctione Catonis, qua factum diuisuũ ab indiuiduo diſtingnitur. l. 4.§. Cato. ſup. Sed de hac fe ple- nius alibi d ſſeruimus, lib. i. Diſpur. c. 59. Fundum tradi. Cum he ſtipulation erum f⸗ tum conti- net, dmiſionem non recipit. leg. ſi rein tradi. ſupra. Quodſi transferendi dom inij vel poſſe ſſionis cauſa res tradenda ſit, aliud dicendum eſt.]’.decus. de acquir. poffeſ. Nam& poſſel⸗ ſio, quæ iuris eſt,& dominium, in partes intellectu duidun- tur.“““ Eoſſam fodiri, vel inſulam fabricari. Faceſſit nobis negotiũ, quod Paulus ait, ſi teſtator opus fieri iuſſerit pro portione fus, eos præſtare cogendos eſſe, quibus pars hæreditatis acceſſit.l. mortuo.§. vlt. de leg. ⁊. Sed dubitandum non eſt, quin iudicio familiæ exciſcundæ cogantur inter ſe cohæredes partem præ- ſtare, tametſi legatario in ſolidum teneantur. Celſus tamen libro. Qud dictum eſt, ſtipulation em qvæ in faciendo confiſtir, diuiſionem non recipere, ſic accipiendum eſt, niſi poſt moram promiſſoris petatur æſtimatio, quæ na- tura diuidi poteſt. Nam etſi ob ceſſationem vnius tenean- tur omnes, tamen pro parte ſua eos teneri viſum eſt. leg. 4.§. Cato.ſupra. Hinc igitur annotandum eſt, eum qut non fa- cit, quod promiſit, ad pecuniam condemnandum eſſe. Idque generale eſt in omnibus faciendi obligationihus. I. ſi quis ab alio. i 3. de re iud. Crediderunt enim veteres inciuile, at que adeo ſeruile quodammodo eſſe quenquam ad faciendum co- gi. l. Titio centum. de condit.& demonſt. cum poffit data pè- cunia creditori ſatis fieri, nec poſſit tes exitum habere, ſi quis tam peruicax,& obſtinatus ſit, vt facere nolit. Cum tamen nullum amplius remedium ſupereſt, quo ſatisfiat credito- ri, quia forte reus nec facere, quod promiſit, nec pecuniam ſoluere vult; aliquando in vincula coniicitur, l. r. Codic. qui bon. ced. poſſ. Et animaduertendum eſt, factum,& pecu- niam in obligatione eſſe: ſed pecuniam tunc demum, cum
mora facta eſt. Quod Vlpianus noſter hic ſatis oſtendit,
& pleriſque aliis locis confirmari poteſt. leg. ſi quis ab 6 ere
ilavv n, giuunen taß e ſfactum lnefe ftlocu
lrerane he
et. Quxii kt, fendi ve, coyjpoſſtadifad reljmalknchyide⸗ guadtone ttile wierdum contineri, therdtot, tabeoau nulquiteliuert det lgkiucten liemalta naustecedendo, icqu dannare.(itraditio. C.c tüttulnlma btiudic ikadonb.
V lnu iuſtiuluu ch,
1
poperfeckumn twwunpecuniamda
nulkarun gu,
1
utamenin aufe Cal Iene. lu fuſ lageluun, 19 uſ eſrilemßen. ur

zam ſerirmen s, tudean R
1* 173; decelei bn
trui pro rne m ftuctuum cüt
1us;: vuaunntd e aut agen qin dowinſtgüt arque idto tena deſt H. loſttäene dmos, maunn
vla,& dabkandr
mfructuum iht
vluatius, deguir nanciſcitut Ppen
em Erempiaquts adeahicpennasg slatiotem bbeni ſe Catonibitr §. Czto. ſp dätt put.. 9. Pun 1 ennitt eg lirem uad th gelWoni cul m rqut jele m, m nurriinit
„ ieuri fai os Hetiinfeci
6 iatet leco 4 dumteream — nsorrec, otspera od clune
In Tit. De verborum oblig. b 753
de re iudic.l.ſi pœnam. l. quoties quis. hic. l.vltim. ſi quis in ius voc. non ierit.. non ſolum. Inſtit. de obliga. l. ſtipulatus es. de fideiuſſ. Sunt igitur hic quodammodo duæ obligationes, al- ternationem habentes, quæ perinde accipi debent, ac ſi quis factum promiſerit, aut ſi non fecerit, quanti intereſt,&c. Proinde ſimulat que ſteterit per promiſſorem, quo minus fa- ciat, obligatio faciendi in obligationem pecuniæ transfundi- tur. Arg. l.obligationum fore. 9. vlt. de oblig.& act. 43. Ex quo conſequitur ſtipulatorem ita agere poſſe, vt vtrunque diſiun- ctim petat.li.. quia autem. ſupra quod legat. Pecuniam vero ſolam recte petet, ſi fctum amplius pręſtari nequeat, aut pur- gandæ moræ non ſit locus. l. ſi quando. de ope. liber.J. 6. de v-
ſufr. leg. NNec aliter ſane fieri poteſt in iis ſtipulationibus, quæ
in non faciendo conceptæ ſunt, ſi contra factum fuerit: quia factæ res infectæ fieri non poſſunt. l. in bello. 9. factæ, de capt. & poſtlim. reuer. Hoc amplius exiſtimo, etſi factum præſta- ri adhuc poſſit, nihilo minus recte intendere eum, qui pecu- niam petit, quoniam ea ſola poſt moram in obligatione eſt, ea petitio moræ purgationem,& faciendi facultatem reo non adimit, vſque ad litis cõteſtationem. l. ſi inſulars. 84. Sed & ſi quis factum ipſum ſimpliciter petierit, ne hunc quidem male agere crediderim, quod ea petitio ſecundum ius intelli- gi debeat, quaſi æſtimatio peti videatur. d.l. ſi quando. de ope. bert. Quxti ſolet, an venditor, qui facultatem hæ bet rei tra dendæ, cogi poſſit ad tradendum, an vero liberetur, id quod intereſt, præſtando. l.1. de act. empt. Et puto, quia in eo udi- cio, quod bonæ fidei eſt, ſpectatur maxime æquitas, officio judicis interdum contineri, ſi rei venditæ dominus polleſſor- que ſit venditor, vt ab eo auferatur& in emptorem transfe- ratur. Ar. l. qui reſtituere. de rei vind. Sed& illud indubitatum eſt, poſſe iudicem litem æſtimare, à communi ordinarioque iure minus recedendo, ac quanti intereſt emptoris vendito- rem damnare. ſi traditio. C. de act. empt. Nec id mirum, cum in iis iudiciis latiſſima ſit iudiciis poteſtas.§. in bonæ fidei. In- ſtit. de actionib. Siquls ita ſtipulatus ſit, Si ante Calendas Martias brimas, opus perfectum non erit, tum quanti id opus erit, tantam pecuniam dari? diem promiſtionis cedere, von ex quo locatum eſt opus, ſed poſt Calendas Martias,
Juia nec conueniri ante Calendas Martias reu⸗ promit- b
tenai poterat. Plane ſi inſulam fulciri quls ſtipulatus ſir, non ett expectandum, vt inſularuat, vt ſic deinde agi poſ- Itt, necſi inſulam fieri? vt tantum temporis prætereat, Juanto inſula fabricari poſiit, ſed ubi iam cæperit mora faxud, inſulæ ſteritunc agetur, diesque obligationi ce- cr.
Hic tractantur quædam ſpecies ab Vlpiano, vt oſtendat quando poſſit agi ex ſtipulatu ad pecuniam, propterea quod factum aliquid non ſit. Diximus enim paulo ante ſi factum non ſit, pecuniam dari oportere,& poſt moram transferri obligarionem faciendi‚ in Ppecuniæ obligationem. leg. obliga- tionum fere.§. vltim. ſup. rit. præced. Id quod ſatis expeditum eſt cum factum quod ſtipulamur, tractum temporis non ha- bet, veluti rem tradere. Dealiis vero factis probabiliter du-
atur. Prima ſpecies hic proponitur de locatore operis: qui ſtipulatus eſtà redem Ptore hoc modo, Si ante Calendas Mar- tias primas opus perfetᷣtum non erit„tunc quanti id opus erit tan- lam pecuniam dare ſpondas? Cuius ſti pulationis dies non cedit ante Calendas Martias, nec ante Calendas ex ea agi poteſt. Non enim eſt ſimpliciter concepta ſtipulatio, fub conditio- ne, ſed diem præterea certum habet, quem expectari neceſ- ſe eſt.l. in illa. ſup. eo. Confirmatur hæc ſententia verbis Pa- Pinianhinfr. cap. 124. Inſulam, in quit, intra biennium illo lo- co ædificari ſpondes? ante finem biennij ſtipulatio non com-9 mitritur, quamuis reus promittendi non ædificauerit,& tan- nem reſidni temporis ſit, quo ædificium extrui non poſſit. 41 3 88 atua elanorie ſta tus, cuius dies certus in exordio d Heef ſtipulario ſin ur..infulam.infrarIn ſecunda,& ter- nſalam lhegenc 5 iier concepta eſt, ſine die, vt puta, eeneiufie ue hondest Inſulam ædicare ſondattamerſ dies ei emlt, qux non candem vim habet, quam dies expreſſa.
Cum enim diſerte exprimitur dies, vt in pricha ſpecie, nullus aut coniecturæ, aut interpretationi locus telinquitur. Die vero non expreſſa, ex rei natura ſtipulationem interprera- mur, atque id ſequimur, quod veriſimilius eſt, inter cõ rahéẽ- tes actum eſſe. ltaque VIpianus noſter hicait, f quis inſulam ſieri ſtipulatus ſit, non eſſe expectandum, vt tantum tempo- ris prætereat, quantoi„ſula fabricari poteſt, led vbi iam eœ- perit mora faciendæ inſulæ tieri, tunc agi, diemque obligatio- nis cedere. In quib. verbis nulla eſt obicuritas. Sed Pompo- nius atque Marcellus ab Vlpiano ira diſſentire videntur vix vt coneiliari à quoquam poſſint. Pom poaius cap. 14. ſupra. Si ita ſtipulatus ſum, abs te domum ædiſccari, vel ſi hæredem meum damnauero inſulam ædificare, Celſo placet, non ante agi poſ- ſe ex ea cauſa, quam tempus præteriiſſet, quo inſula ædificari Poſſet: nec fideiuſſores dati ante diem renebuntur. Marcellus cap. 9 8. Exhac ſtipularione, Inſulam fualciri ſpondes quando naſcatur actio, quæritur.& vtique non eſt expectandum vt ruat. nec enim nihil ſtipulatoris intereſt, fultam potius eſſe, quam non eſle, nectamen recte agetur, ſi nondum præterie- rit tantum tempus quo fulcire potuerit redem ptor. Ex his igi- tut locis apparet, ante tempus quod tacite ineſt, agi poſſe,& agi non poſſe. Sed hoc qua ratione fiat, ſatis colligitur ex ver- bis Venuleij, ca. 13 7. inf. Is enim de ſtipulatione, uſulam fieri, loquens, Item, inquit, ſi non inchoetur opus, id tantum æſti- metur, quod in illo interuallo effici potuit. d.l. continuus.§. i- tem qni inſulam. Itaque cum Pomp onius,& Marcellus a- iunt, ante lapſum totius tempotis agi non poſſe, ſic accipien- dum hoc eſt, vt eſtimatio totius operis, de quo ſtipulatio con- tracta eſt, peti non poſſit. Dctum vero Vlpiani eo perti- net, vt ſi quis petere velit, æſt mationem non totius operis, ſed eius quod illo interuallo efficiporuit, anre tem pus, mi-
nime denegetur ei actio. Et hæc diſtinctio, vt vulgo recepta
eſt, ita etiam mihi probatur. Alciatus„& alij quidam, altter interpretantur: ſed nihil adferunt quod mihi probabilius vi- deatur,
LXXIII. PAVLVS LIB. XXIIII.
AD EDICTVRM.
TLEeep, pura ſtipulatioex re ipſa dilationem capit: ve- Llutiſiid quodin vtero eſt, aut fructus futuros, aut do- mum ædihtari ſtipulatusſit. Tunc enim incipit actio, cum ea Pen rerum naturam præftari poteſt. Sic qui Cartha- gini dariſiipulatur, cum Romiæſit: tacite tempus complecli videtur, quoperueniri Carthaginem poteit. Item ſi operas aliberto quis ſtipulatus ſit non ante dies earum cedit, quam indictæ fuerint, nec ſint praſlitæ. St ſeruus hereditarius ſti- pulatus ſit nullam vim Habitura eft ſtipulatio, niſi adita hereditas ſit, quaſi conditionem habeat. Fdem et„‚Ein ſer- uo eius, qui apud hoſtes e;t.
Stipulatio, quæ purè concepta eſt, variis ex cauſis dilatio- nem capit, ac vel dies, vel conditio tacite ineſt. Cauſa eſt aut res, aut locus, aut qnid aliud huiuſmodi, vt exempla hic ad- ſcripta demonſtrant. Propter rem quæ deducta eſt in ſtipula-
tionem, dies tacite ineſt, atque adeo conditio, vt cum id quod
in vtero eſt aut fructus futuros ſtipulamur.J. 1. de cond.& de-
monſt. Propter locum ineſt tem pus, vt puta cum is, qui Ro-
maæeſt, fibi Carthagini dari ſtipulatur: quod apertius expreſſũ eſt infr. ca. 137.l.continuus.§.cum ita. Item propter veriſimi- lem contrahentium volũtatem ineſt conditio: vr cum patro- nus à liberto operas ſtipulatur. Id enim agi inter eos videtur, ne ante præſtentur o peræ, quam indicantur, cum ex commo- do patroni præſtari debeant. l. quoties. de ope. iber. Sic pro- babilc eſt, quod vulgo dicitur, eum qui muruam pecuniã dat, non poſſe eam confeſtim repoſcere, an: equam ea vti potuerit creditor.l. in commodato.. ſicut. commoda. I. qui ſic. de ſo- lut. Sic in omni ſtipulatione pura, tempus aliquod ineſſe dici- tut, quo tes promiſſa ſolui poſſit.§. vlt. Inſtit. de inutil. ſtipu.l.
quod dicimus. l. rarum. de ſolut. Quodtempus, quia iure de-
finitum non eſt, arbĩttio iudicis committi tur. l. i. de iure de- libe. Cætera exempla nec magni momenti lunt, nec adeo dif- fieilem explicationem habent.
—

754 b
Stichi promiſſor poſt moram ofſerendo purgat moram: certe doli mali exceptio nocebit ei, qui pecuniam oblatam accipere noluit. b
Certæ rei promillor, veluti Stichi, vt poſt moram perem- ta re tenetur ad æſtimationem, l. ſi ex legati. ſupra ita purga- ta mora per obligationem factam cre ditori, onne pericu m vitat.l. ſi ſeruum.§. ſequitur.infr. Anidem dicendum lit e promiſſore rei incertæ, puta pecuniæ, non immerito dubi tur, quoniam hic nullo caſu liberari d citur, l.incendium.— 8 cert. pet. l. in rations.§. iucectæ. ad l. Falci. vt ante diximus, inl. ſi ccctos. Et Paulashicait, ſi crediror pecuniam certam ſibi oblatam accipere noluit, quꝝ poſtea caſu ali quo amiſſa ſit, quamuts debitor ipſo iure liberatus non ſit, 5 men pepret æ- quitatem doli exceptionem ceicompetere. ldque Marce lus a- liquanto faſius, ac dilucidius expreſſit cap. 7 2. de ſolu. Qui de com, inquit, debet, ſi eadem obtulerit creditori,& ille ſi- ne iuſta cauſa ca accipere recuſauerit, deinde debitor ea ſi- ne culpa ſua perdiderit, doli mali exce ptione poteſt ſe tueri: quanquam aliquando interpellatus non ſoluerit. Etenim non eſt æquum. teneri eum pecuna amiſla, qui non teneretur, ſi creditor accipere voluiſſer. Quare pro ſoluto id, in quo credi- tor accipiendo moram feceru, oportet eſſe.
LXXIIII. CAIVS LIB. VIII.
AD EDICTVM PROVINCIAIE.
O Tipulationum quædam certæ ſunt, quædam incertæ.
Certum eit quod ex ipſa pronuntiatione apparet, quid, quale, quantune ſit. Vt ecce aurei decem, fundus Tuſcula- nus, homo Stichus, tritii Africi optimi modij centum, vi- ni Campani optimi amphoræ centum.
LXXV. VL PIANVS LIB. XXII.
A p PDICTVM.
V Bi autem non apparet, quid, quale, quantumque in ſti- V pulatione eſt, incertam eſſe ſcipulationé dicendum eſt. Frgoſi quls fundum ſine propria appellatione, vel hominem generaliten Fie proprio nomine, aut vinum, frumentum- ve, ſine qualitate dari ſibi ſtipulatur, incertum deducit in ohligarionem: vſque adeo, vt ſi quis ita ſtipulatus ſit, Tri- tici Africi boni modios centum? vini Campani bo- ni amphoras centumincertum videatur ſtipulari, quia bono melius inueniri poteſt. Quoſit, vt boni appellatio non ſit certæ rei ſignificatina, cum id quod bono melius ſit, ipſum quoque bonum ſit. At quis cum optimum flipula- tur, id ſtipulari intelligitur, cuius bonitas principalem gra- dum bonitatis habet: quæ res&ccit, vt ea appellatio certiſi- zuſccatiua ſit.
In hoc capite,& ſequenti Caius, atque Vlpianus docent, quæ ſint ſtipulationes certæ atque incertæ. Cuius rei cogni- tio veilis eſt in primis, propter actionum formulas: quoniam ex certa ſtipulatione certi cond'ctio, ex incerta actio ex ſti- pulatu competit§.j. Inſtit. de verbor. obligar. leg. certi con- dictio. de rebus credit. Deinde etſi nihil hodie referat, quoe genere, aut titulo actionis vtamur, tamen alia ratio petendi eſt ex certa quam ex incerta ſtipulatione. Incetta enim peti- tio tunc admittitur, cum ſtipulatio incerta eſt, vt poſtea dice- mus.§. qui illud. Adde, quod ad diſcernendas ſtipulationes vtiles ab inutilibus, hæc quoque diſpuratio conducit. leg. ita ſtipulatus. infra. Stipulatio igitur certa eſt, cum ex ipſa pro- nuntiatione apparet, quid. quale, quantum ſit quod ſtipula- mut: incerta, vbi hæc tria non concurrunt. Certæ ſtipula- tionis exempla hæc lunt, Aurei decem, fundus Tuſculanus, Homo Stichus, Tritici Afiici optimi modij centum. Nam cum quis Stichum ſtipulatur, aut fundum Tuſculanum, ſa- tis pe picuum eſt ex pronuntiatione, qualis, quantaque eares
4
Franc. Duar
eſt hæc ſtipulatio.
eni Comment.
ſit: tametſi nec qualitas rei, nec quantitas aliter exprimatur. Incertæ ſtipulationis exemplahic referuntur ab VIpiano: vt ſi quis ſtipulatus ſit fundum, hominem, vinum, frumentum, &c. Sed& ſi quis vinum Campanum bonum certæ quanti-
tatis ſtipulatus ſit, incerta nihilo minus dicitur ſtipulatio. Quia cum bonitatis gradus varii ſint,& aliud alio melius in-
ueniatur, qualitas vini certa dici non poteſt. Proinde vt cer- ta ſit ſtipulatio, ita concipere cam oportet; Vini Campa- ni optimi amphoras centum. Atque hinc quæritur, an vinum quod mutuum datum eſt, peti poſũt condictione certi, ſi optimum forte darum non eſt. Sed non dubito, quin com- petat certi condictio, cum certum vinum, i eſt, eiuſdem bo- nitatis,& æſtimationis debeatur, ac petatur proprer naturam contractus,& veriſimilem contrahentium voluntatem. 1. cum quid. de reb. cred. quamuis de ſtipulatione idem dicinon
poſſit, cum nulla res certa datur àſtipulatore, quam reddio-
porteat.
Fundi certi ſi qubs vſum fructum ſtipulatus fuerit, incer-
tum intelligitur in obligationem deduxiſſé. hoc enim magis
iure vtimur.
Si quis ſtipuletur viumfructum fundi Tuſculani, incerta Non enim fundum ſtipulatut, quicertus eſt, ſed fundivſumfructum, qui eſt incertus. Nam cum vlas-
fructus morte,& pleriſque aliis modis finiatur, õ. finitur. In-
ſtitut. de vſufruct. incerta eſt quantitas fructuum, quam
ſtipulator ex fundo percepturus eſt, vtante diximus de eo, qui ſtipulatur in ſingulos annos. leg. Stichutu.§. ſtipulatio. Et idem paulo poſt dicitur de vſurarum ſtipulatione.§. qui ſot- tem. infra. Nec aduerſatur huic ſententiæ reſponſum Pa- piniani, de vſufructu certæ pecuniæ legato cum cautione. leg. tribus. de vſufruct. carum rerum quæ vſu conſum. De vtto- que enim legato loquens, vſusfructus ſcilicet,& cautionis, ait, alterum eſſe veſuti certi, alterum incerti. Qubus ver- bis oſtendir, non certi legatum eſſe, viusfructus ſed veluti ceetis quod altero legato, nempe cautionis, aliquanto cer- rius ſit.
laa dubitationem recipit, ſi quis id, quodex Krethu- Zancilla natum erit, aut fructus, qui in fundo Tuſculand nati erunt, dari ſibi ſlipulatus ſit,an incertum ſiipulatus vi-
deatur. Sedipſa natura manifeſtißimum eſt, incertigſe hanr ſtipulationem. Sed qui vinum, aut oleum, veltri-
ricum„ quod in horreo eſt, ſftipulatur, certum ſtipulari in telligitur. 2 veroa Titio ita ſtipulatur, Quod mili Seius debet, dare ſpondes?& qui ita ſtipulatur, Quod ex teſtamento mihi debes, dare ſpondes incertumin obligationem deduci, licet Seius debeat certum, velex te-
ſtamento certum debeatur: quamuls iſiæ ſpecies vix ſepa- rari poſänt ab ea, quam propoſuumus, de vino, veloleo, vel tritico, quodin horreo repoſitum eſt. Et adhuu oc- currit, quod fideiuſſöres centum vi deantur promittere, fi modo& ispro quo obligentur, cei tum debeat, cum alioquin Eita interrogentur, Id fide tua eſſe iubes:
Tres hic ſpecies proponuntur, in quibus quæritur, an ſti⸗ pulatio certa ſit. Prima ſpecies eſt, cum quis ſtipnlatur par- tum, qui naſcetur ex Arethuſa, aut fructus, qui naſcentur
ex fundo Tuſculano. Et VIpianus ait, incertam eſſe ſtipu⸗ lationem, idque natura manifeſtiſſimum eſſe. Nihil eſt e- nim natura incertius rebus futuris, quæ nõdum ſubhſtunt in rerum natura. leg. cum ad præſens.& ſeq. de reb. cred. Cum autem certus ex ancilla partus editus fuerit, aut certi fructus ex agro nati, probabilius ac verius mihi videtur, condictio- nem certi competere. Nam tametſi condictio certi, ex cer- ta ſtipulatione detur, ſicut actio ex ſtipulatu, ex incerta.§.1. Inſtit. de verbo. obligat. tamen cum ſtipulatio incerta eſt pro- pter rem, quæ certa aliquando futura eſt, vt in hac ſpecie, non tam ſpectatur certitudo contractus, quã rei, quæ petitur, quo tempore competit actio. Hinc Vlpianus ſub tit. de reb. cred. Certi condictio cõpetit ex omni cauſa,& ex omni obligatio-
ne, ex qua certũ petitur, ſiue ex cetto contractu petatur, ſiue exin cet⸗
— — 8₰ = — .2 — — 8
otoditur. Nam
— —
— —
—
aketre ait, Propro aatur, an Voca crum. gereb. crec aet, quid, qub, rur cetta tpulalio- uur, quod eins ckbe Oue ppecies, lecuodt evim rera prrſeus ter aſkrerns,on minds,qa naeror. edli quisrtla- metteidcftie indicat mu enimtes ita cemo ngualianc K quamit bkumentum, quo tüc. Debitireto, aut nacligjcſt Atquehi rmmücun ltblao in wcilmiltudines tibreicacs, K i tuntt
bemuaufinu, ku yulmu lammun edljſtarn d. dübreln hiah 1 yer fenon zſe
1
dayye Inere it gerelieg, ner alnien hahere uenr
aim qaüt Bmuem uüg eaiulmoce
anwque opu hen eii 1, fGainterun,
— — — — — —
’ 8 dlgurdna G eoilicennne
daucß, er

Ihun phghe.
tauanin tuim us eſt, nnntün sleg Kiimſte rerum ſipnlrur. nic ſenteati rhe vunir egnocmen. um qnr ſſdcuin usftockusſler,u altetum inen( um elſe, nutwin⸗ empe cauioni, in
t ſfquuil aun ackus, ſunhuui sſit munmf
In Tit. De verborum oblia. 7.5
ex incerto. Sed obiicitur huic ſententiæ locus Vlpiani cap. 4. de vſur. Si ſtipulatus ſit rem dari, vacuamque poſſeſſionem tradi, fructus poſtea captos actione incerti ex ſtipulatu, pro- pter inferiora verba, conſecuturum te, ratio ſuadet. Ego au- tem reſpondeo, non ſimplicem eſſe rationem petendorum fructuum. Poteſt enim peti certa quantitas fructuum con- dictione certi, vt iam diximus. Poſſunt etiam peti genera- liter fructus capti à promiſſore, quorum quantitas,& mo- dus ſtipulatori forte ignotus eſt: quo caſu incerti actione ex ſtipulatu agendum eſt. Ildem dicendum,& ſi quis velit, quod ſua intereſt, petere actione incerti, in qua petitione fructus quoque comprehenduntur. Altera ſpecies eſt cum quis ſti- pulatur vinum, aut triticum, quod in illo horreo eſt: ia qua ſpecie demonſtratio certam ſtipulationem reddit. Certum eſt, inquit Paulus Cap. 6. de reb. credit. cuius ſpecies, vel quan- citas, quæ in obl gatione verſatur, aut nomine ſuo, aut ea de- monſtratione, quæ nominis vice fungitur, qualis quanta- que ſit, oſten ditur. Nam& Pedius lib. 1. de ſtipulationibus, nihil referre ait, proprio nomine res appellentur, an digito oſtendantur, an vocabulis quibuſdam demonſtrentur,&c. leg. certum. de reb. credit. Cum igitur ex demonſtratione ſatis apparet, quid, quale, quantum ſit in ſtipulatione, meri- to dicitur certa ſtipuſatio eſſe. Tertia ſpecies eſt, cum quis ſti- pularur, quod Seius debet, vel quod ex teſtamento debe-
tnr. Quæ ſpecies, ſecundæ dici poteſt ſimilis eſſe. In vira-
que enim verba præſens tempus demonſtrant,& relatio in hac poſtrema, non minus, quam in ſecunda, rem certam effi- cere videtut. Sed ſi quis vtranque paulo diligentius conſide- ret, non erit ei difficile iudicare, quanto certior hæc ſit altera. In ſecunda enimres ita demonſtratur, vt ſenſu percipi poſ- ſit, cum qualitate& quantitate ſua, ſi quis modo horreum ingredi,& frumentum, quod oſtenſum eſt, inſpicere, ac metiri velit. Debiti vero, aut indebiti cognitio, non adeo expedita, facilis q; eſt. Atque hic locus nos admonet quam re- cte, ac vere dictum ſit à Platone, nihil difficilius, quam ſimi- litudines, ac diſſimilirudines rerum noſſe. Eſt enim id he- minis valde perſpicacis,& qui in quaque re, aut arte multum exercitatus ſit. Quiid, quod in faciendo, aut non faciendo conſaſtit, ſti- pulatur, incertum ſtipulari videturrin faciendor veluti foſ- ſam fodiridomum ædiftari, vacuam poſſéſionem tradi: in non ſaciédo, Velvti per tenonferi, quo minus mihi per fun- dum tuum ire a gere liceat, per te non hieri, quo minus mihi hominem Erotem habere liceat.
Cum factum quis ſtipulatur, poteſt videri nonnunquam Hhnlato certa eſſe: vt ſi quis quantitatem exprimat domus, Vel foſſæ, alia que huiuſinodi, ex quibus poſſit apparere, quod, quale, quantumque opus fieri, veht ſtipulator. Sed quia non ſubſiſtant, facta in rerum natura, antequam fiant, ſeg. I. de ope. ſeruor.& incertum eſt, an futura ſint„‚ideo incer- taeſſe dicuntur. Adde, quodtalis ſtipulatio, id quod inter- eſt continet, leg. ſi quis ab alio. de re iudic. in quo magna ver- ſatur incertitus 0. leg. vlti. de prætor. ſtipul.. quatenus. de re-
gu. iur.
Qut illud, aut illud ipulatur, veluti decem, vel homi- nem Stichum: Vtrum certum„An incertumdeducat in ob- ligationem, nonimmerito quæritur. Nam Cres certæ de- Agnantur,& vtra carun potius praſtandaſit, inincerto eif. Sed Vicunque is, qui ſcbi electionem conſtituit, adiectis his verbis, Vtrume go velim, pPoteſt videri certum ſtipu- lat ucum ti liceat vel hominem tantum„veldecem tätum intendere ſibi dari Qpontere: qui vero ſibi electionem non conſtituit, incertum ſtipulatur. b
Qam quis Stichum, aut Pamphilum ſtipulatur, hæc al- ternatio incertirudinem mi⸗ Cum enim electio eſt promiſſoris, nihiſ certum cx hac 3 u uicae peti boteſt.. huic autem. Inſtitut. de act. l. ple- 1 Aidu Sacaher iorlum. Stipulationis enim certitudinem ex
mpetit ſtipulatori, metimur. Proinde ſi con-
u oftt ſtipulatoris ſit electio, recte dicitur ſtipulatio cer-
parit. leg. Prætor. 9. quod autem. de
*— 4 4
Cui ſortem jtipulatur,& dſuras quaſcunq de, tertum
&incertum ſtipulatus videtur,&to: htipulationes ſunt, quot res. b
Si quis ſtipuletur ſortem,& vſuras quaſcunque, id eſt, ſiue trientes, ſiue ſemiſſes, ſiue alias grauiores, aut leuiores vſuras: duæ ſunt ſtipulationes, vna ſorris, altera vſurarum vt perſpi- cuum eſt ex his, quæ diximus cap. 16.l. ſi Stichum.§. vlt. ſupr. quarum vna certa eſt, nempe ſtipulatio ſortis, altera eſtincer- ta. Eſt enim vſurarum præſtatio infinita, nec certum eſt, quã- tum, aut quandiu in futurum pendentur, vt ſupr. diximus de annuæ quantitatis ſtipulatione, cap. 16.
Haæcſipulatio, Fundum Tuſculanum dariꝰoſtenalt ſé certi eſſe continetque, vt dominiam omnimoas hciatur flipulatoris quoquo modo.
Cum ex ipſa pronuntiatione appareat, quid, quale, quan⸗ tumque ſit in hac ſtipulatione, ſatis a pparet, eam certam di- cendam eſſe. Non idem dicendum eſt de hac ſtipulatione, Fundum I uſeulanum tradi: quia non fundus Tuſculanus ea continetur, ſed nuda eius poſſeſſio. Quienim ſtipulatur fun- dum Tuſculanum tradi, nugam poſſeſſionem, quæ facti eſt, ſtipulari intelligitur. Et quia facta, antequam fiant, in rerum natura non ſunt:ideo incerta dicuntur.§. illud. ſupra. l. t. de o- per. ſer. Iraque nihilo m agis certa eſt hæc ſtipulatio, quam ſi quis fundi Tuſenlani vlumfructum ſtipuletur.g. fundi. ſupra. Qui vero ſtipulatur fundum Tuſculanum ſimpliciter, aut quodidem eſt, fundum Taſculanum dari, rem iplam, quæ certa eſt, non eius poſſeſſionem ſtipulatur. Atenim acquiri non poteſt ſtipulatori ſine traditione, dixerit aliquis: factum igitur continer hæc ſtipulatio. Reſpondeo, eum qui ita ſti- pulatur. nihil de traditione exprimere. Itaque continetur hae ſtipulatione, vt dominium efficiatur ſtipulatoris ſiue tradi- tiane, iue quocunque alio modo. Nam& ſine traditione do- minium aliquando acquiri poteſt.§. interdum. Inſtit. de re-
rum diuiſio. I. 1. de except. rei vendit. Hinc vulgo annotari ſolet, eum, qui dare promiſit, præciſe ad dandum obligari, nec liberari, id quod intereſt præſtando. I. ſi ſeruum. 91.§. vltim. infra. l. in re furtiua. de condi. furti.& hoc differre obligatio- nes dandi, ab obligationibus faciendi„vt ſupra diximus. l. ſti- pulationes non diniduntur. Alius tamen eſt ſenſus horum verborum, vt ex iam dictis conſtat. Nec per omnia vera eſt vulgaris hæc diſtinctio. Nam erſi res, quam quis dari ſtipu- latus eſt, in obligatione, ac petitione ſit: tamen officio iudicis continetur, vt litis æſtimationem ſoluens abſoluatur. Quod maxime locum habet in rebus, pondere, numero, menlura conſtantibus, in quas nulla probabilis cadit affectio niſi for⸗ te hæ res ſunt neceſſariæ creditoritvt de frumento Siculo ſcri· bit Cicero lib. ſ. in Verrem. leg. quoties in diem. ſupra. leg.vi- num. ſupra, de reb. cred.]l. cum quis. ſupra, de obligat.& actio. Sed& de rebus quoque aliis multa exempla reperiuntur. jeg. ſi ſeruus venditus. de euict. leg. venditor. 2.§. vltim. de hæred. vol actio. vendit. leg. 3.§. item quæri. ſupra, de reb. eor. quiſub tutel. l. certum. de confeſf. Nam etſ ſtrictam rationem ſe- quendo, dici poſſit, alind pro alio hic lolui: tamen ea res non multum incommodi affert: quia pecunia res omnes
compenſantur:& in lite æſtim anda, non modo pretium reĩ
ſpectatur, ſed etiam id, quod præterea intereſt, adeo ve
contumaciæ quoque interdum habeatur ratio. Itaqueiu- dicatum, qui pecuniam,& litis æftimationem dare paratus eſt; incarcerandum non eſſe abitror, ſed eum tantuin, qui omnem ſolutionem detre ctar. l. 1. Cod. qui bonis ced. poſſ. Quodcum ita ſe habeat, petſpicuum eſt, inter obligationes dandi, ac faciendi, non multum intereſſe. Non inficior ta- men, in vtriſque aliquando, ſnadente æquitate, rem, quæ à
reo poſſidetur, auferri poſſe, vt ſupra diximus in leg. ſtipula.
non diuduntur. Quod in obligationibus reſtituendi præ- cipue obſeruatur. leg qui reſtituere. de rei vindic. leg. ſtipula- tio.§. ſiue autem. de noui operis nunt. Adde& quoſdam caſus vulgo obſeruari, in quibus ab eo, qui dare promiſit, id quod intereſt, antummodo peti videtur, ficut in faciendi obligatio- nibus. l. ſi fœnam. ſupra.l. liber homo.. vlt. infra. Sed de his
alibi opportunius. Atunius.

75⁶
LXXVI. PAVI.ZVS I.IB. XVIII.
AD EDICTVM.
6 Iſtipulatus fuerim, Illud, aut illud, quod ego volue- 8 ro? hæc electio perſonalis eſt,& ideo ſeruo vel ſilio talis e- lectiõ cohærett in Haua, tamen tranſit obligatio, etianm an te electionem mortuoſtipulatore..— Si quis ſtipulatus ſit, illud, aut illud, vtrum rolaurnea⸗ 1 tur, an hæc electio perſonalis ſit,& an alius, quã tyn ne 1- gere poſſir? Et Paulus docet; quateaus perſonalis üt Ide S. ctio. Si enim, inquit, ſeruus, aut filius ita ſtipulatus ſit, eligen- di facultas ita cohærer perfonæ ſtipulatoris; vt nec pater, e domiaus eligere poſſit. lIdemquę ſcriptum eſtà Caio cap- VIr- de electione, quæ in perſonam extranei collata eſt. Hedeu is, qui ſut iuris eſt, ſtipulatur, eo mortuo tranſit faepleus eli- gendi ad hæredem, ad quem& actio hæreditaria ex ſtipu atu. Ac quod magis mirum eſt, tranſit electio quoque in legata- rium, in quem actio er ſtipulatione transfertur. Ait enim VI- pianus, ſub tit. de leg.i.l. ſi ſic legatũ. 78.§. vlt. Si quis ita ſtipu- latus, Stschum, aut decem, virum ego velimꝰ legauerit, quod ei debeatur, tenebitur hæres eius, vt præſtet legatario actionẽ, ele ctionem habituro, vtrum Srichum, an decem perſequi malit. Sed vnde varietas hæc iuris, vt electio à perſona filij in patrem nontranſcat, àperſona tamen defuncti, non ſolum in hæredem, ſed etiam in legatarium transferatur? Variæ ex- cogitantur rationes tantæ diuerſitatis à vulgaribus Doctori- bus: mihi autem ex eo pendere id videtur, quod iam ſepè à nobis d ctum eſt, nempe, in ſtipulationibus ſemper inſpicien- dum eſle quid actum ſit. l. eum qui Calendis. ſupra. Cum e- nim vni acquiritur obligatio, ſiue per ſe, ſiue per alium,& al- terias perſona exprimitur: perſonalis intelligitur eſſe electio, ne fruſtra nominari ea perſona videatur. exemplum vnum hiceſt, cum filius ſtipulatur,&c. Alterum exemplum eſt in cap:vlt. cum quis ſtipulatur, illud, aut illud, vtrum Titius vo⸗ luerit. Si vero exprimatur perſona ip ſius, cui acquiritur obli- gatio, veriſimile non eſt hoc actum eſle, vt perſonalis ſit ele⸗ ctio. Atque ideo is eligendi facultatem haber, ad quem tranſ- it obligatio,& actio ex ſtipulatione, ſiue hæres, ſiue legara⸗ rius is lit, vc ante diximusil. illud. de opt. leg. dict. l. ſi ſic lega- tum.§. vlt. Cum ſtipulamur, Quicquid te dare facere opor- tetꝛid dautaxat, quod præſenti die debetur, in ſtipulatio- nem deducitur, non, vt in iudiiciis, etiam futurum. Et ideo in ſtipulatione adiicitur verbum, Oportebit, velita, Præſens in diemve. Hoc ideoſit, quia qui ſic ſtipulatur, Quicquid te dare facere oportet? demonſirat eam pe- tcuniam, quæ iam debetur. Quod ſi totam demonſtrare vult, dicit, Oportet oportebitve, velita, præſens in diemve.
Si quis ita ſtipuletur, Quicquid te dare facere oportet? hoc verbum, quod præſens tempus demonſtrat, ad futurum non refertur. I. ſi Acolono. infra. Atque ideo ex hac ſtipulatione, nihil porerit peti, niſi quod tempore ſtipulationis contractæ debebatur. Nam ſi verba obſcura contra ſtipulatorem inter- pretemur, l. ſtipulatioiſta.§. in ſtipulationibus. ſupra. multo magis verborum, quæ clara ſunt, ſignificationem amplecti- mur, eique hæremus, ne promiſſori noceatur. l. ſi ſeruitus. de
ſeruit. vrb præd. Vnde fit, vt in legatis idem ius eſſe dicatur, l.
ſi ita ſcripſiſſe.de leg.z. quoniam in vltimis voluntaribus non aliter à verborum ſignificatione recedimus, quam ſi teſtato- rem aliud ſenſiſſe appareat.l. non aliter. de lega. 3. Contra ta- men, ſi verbo faturi temporis vſi ſint contrahentes, puta hoc modo, Quicquidte dare oportebit. præſens quoque debitum continetur. l.verbum oportebit. de verborum ſignif. quia hic à verborum ſignificatione non recedirur. Quod enim mihi nunc dare oportet, id poſtea dare oportebit, donec ſolutum, ſatisfactumve fuerit. Sane in pleriſq; iudiciis hoc verbum la- tius porrigitur, cum ita intendimus, Si paret dare oportere. J. verbum oportere. de verb. ſign. ſed de iudiciis alius eſt diſſe- ead locus. Not. in l. non poteſt. l. non quemadmodum. de udic. 4
Franc. Duaren: Comment.
LXXVII. ID E M L I B. LVIII.
AD EDICTVM.
1 D diem ſubpæna pecunia promiſſa,& ante diem mor- tuꝰ promiſſore, committetur pPaæεnd, licet non ſit here- ditas eius adita.
Cum ſtipulatio pœnalis diem certum haber, lapſu diei ſta- tim com mittitur pœna. l. magnam. C. de contrah.& commit. ſtipul. Nec intereſt an int er pellatus promiſſor ſit, necne, vt vulgo receptum eſt, licet aliqui diſſentiant. Not. ia l. vinum. de reb. cred. Acneillud quidem in qiuirimus, an facultatem habuerit promiflor ſolue ndi ante diem: quia fufficit conditio- nem extitiſſe. Itaque mirum videri non de bet, ſi iacente hæ- reditate promiſſoris, committatur hie pœna, quamuis ſæpe a- lias tempus, quo iacuit hæreditas, detrahi ſoleat. l.is cui.. ceſ- ſatum. vt in poſſeſ. l. Diuerſum ius eſt ſi hæreditas ſtipolatoris
adita non ſit, quia interim nulla eſt perſona, cui promilſſor ſol-
uere poſſit.l. pecuniæ.§. i. de vſuris. Illud quæſitum eſt, an hę- res promiſſoris in integrum reſtituatur, vt pœnam commiſ-
ſam non exoluat. Et exiſtimo ita reſtitui poſſe, ſi magna ali-
ua& grauis cauſa id ſuadet. Argum.. 1. quib. ex cauſ. maior. Quod& ſupra annotauimus in ſpecie non diſſimili, cap. 49.1. cum filius.§. in hac.
LXXVIII ID EM L. 1 B. XLII
AD EDICTV M.
COflttusfamilias ſub conditione ſtipulatus emancipatus 8 fuerit, deinde extiterit conditio: patri actio competit. quia in ſtipulationibus id tempus ſpectatur, quo contrahi- Muls.— 9. 4.
In hac ſpecie ſtricta ratio exigit, vt tempiis exiſtentis con- ditionis inſpiciamus ‚cüm ex eo tempore ſtipulatio vires ca- piat, nec ante quicquam ex ea debeatur. l. cedere diẽ. de veib. ſign:Idq; obſeruatur in legatis, quæ ſub conditione relinquũ- tut. quæ legata. de reg. iut.. ſi vxor. C. de cond. inſer. Eqai- tas autem ſuadet vt ab eo ſtricto iure nonnihil deflectamus in conttactibus, qui factum filij, operamq́ne deſiderant,& eius temporis rationem habeamus, quo ſtipulatio contracta eſt, non quo extitit conditio. Nam filias omnem operam, ſtüd ũ, induftriam, actionem deber patri, ſicut ſeruus domino; quã- diu eſt in eius poteſtate, adeo vt quicquid agit filius, id extè ſubſtautiaq; patris eſſe intelligatur. arg. l. qui bona. de acq. ret: dom. Quod non accidit in legatis, quæ nullam filij operain a- ctionemve requirunt. l. cum pater.§. ſurdo. de legat. 2. Itri- ctam igitur rationem in legatis ſequimur, quod in eis patet
minus iuris, quam in contractib us filij habere videatur. Cæ-
tera, quæ ad hunc locum pertinent, tractaturi ſumus cap. 132. l. quidam.§. vlt.
Cum fundum ſtipulatus ſam, non veniunt fructus, quu ſtipulationis tempore fuerunt.
In ſtipulatione id omiſſum eſſe intelligitur, quod palam verbis expreſſum non eſt.l. quicquid. 99. Iraque cum fundum quis ſtipulatur, non veniunt fructus, qui rempore ſtipula- tionis pendentes erant, quamuis actione ex empro, quæ bo- næ fidei eſt, petantur. l. lulianus.§. fructibus. de act. emp. No-
ta enim eſt ſtrictorum, ac bonæ fidei iudiciorum differentia, de qua noſter extat Commentarius, qui ante annos duode-
cim editus eſt. Sed& ſi quis rem ſuam ab aliqno vindicet iu- dicio peritorio, fructus quoque pendentes veniunt. Quid enim iuſtius eſt, quam rei ſuæ fructus dominum capere? Qua ratione ſub titul. de rei vindica. collocatum eſt à Tiiboniano illud Caij, Fructus pendentes pars fundi eſſe videntur. Vti- litas quoque exigit, vt in iudicio, quo alienata in fraudem cre- ditorum reuocantur, horum fructuum habeatur ratio. lvlti. §. fructus. de his quæ in fraud. credit. Alias in ſtrictis ivdiciis, cuiuſmodi eſt actio ex ſtipulatu, nulla horum fructuum no- mine fit condemnatio. Quod eſt accipiendum, niſi eotum mentio facta ſit in ſtipularione concipienda, ve lex vi verbo- rum de iis actum eſſe appareat. argum. l. ſi ſtipularus. de vſur. De aliis fructibus. qui tempore ſtipulationis in fundo none- rant, videnda eſt Pauli diſtinctio cap.; 8. de vſuris. leg. Meo⸗
mus.§. fl
t eeieuiae ſtilisdefunts 9 ſacom H. Hpleie Imrocutaot exlc 0 gevumulhen.
4 quiexxado fac eo
racur, in omnibs ce or deack cgpe
AA. IDENM
A0 E0 ſtiein yulrini Le guehöſtpol:tionis anr mie omnia viden lllasupta..ſemper duantisconiectulisco mntthmdefioiri 3.dett uter woltum mouere erpianos. Käenim, rktwodum altetam int tſen xetquam es intun mahtkachitiäin angukenipoſft, erar aike tehabet. E thach 1 deco q anamoycam gletighe:
ker: naiaicri anhorumie
4
lütrnper ehen betirUneftnne. acti ccpi quo ts, dnecay 11 edi 4
auillnoldens .*

d rhunl äae 1 lpecie donciün
M LI
1ICTVH.
tuune fluulm 1 onditu:uma myus Heäam e
rigt, niemyneit eo tempole hjann debezxur.(aRnt s,que lid cattin rxot. Cdeccnäit. Ko iure nonnblcti fopetamqrxctit 8, qpoſtpakpms mftlias omdegont Pur ſenemen ort pucrätjin grut aplqta⸗ zris greuleif patet.·ſ. luntin aus ſequimul, Shê db ülſtedere inent,ractusie
ſim uutmn,
v concipſe 7
g
m! 9 argu„Alllh
In Tit. De verborum oblni. 555
mus.§. ſi actionem. Qumodo accipiondum ſit, quod dici- tur, promiſſorem fundi poſt moram damnandum eſſe quan- ti intereſt ſtipulatoris, alio in loco videbimus. l. ſi fundum.
114.
LXXIX. VLPIANVS LIB. LXX. AD EDICTVIM.
Cl procuratöri præſentis fuerit cautum, ex ſtipulatu a- ctionem vtilem dominocompeterenemo ambigit.
Si ſtrictum merum que ius inſpiciamus, ex ſtipulatione procuratoris nulla domino competit actio, l. poſſeſſio quo- quo.§. vltim. de ac quir. poſſeſ. l.i. C. per quas perſon. vt oſten- dimus ſupr. cap. 3 3.J. ſtipulatio iſta.§. alteri. Sed hæc ſubtili- tas negligitur, quoties vrilitas aliqua vel æquitas id ſuadet,& deficiente directa actione datut vtilis actioveluti cum domi- no præſente ſtipulatus eſt procurator. Quod enim à procu- ratore fic, domino non conſentiente ſolum, ſed eriam præ- fente, prope eſt, vt à domino ipſo factum intelligatur.l. fal- ſus.. ſed ſi is. de furtis.l. quod ſtatu liber. de donat. cauſ. mor- tis. l. ſi dictum.§. ſi præſente. de euict. Eadem vtilitas eſt,& cum procurator ex re domini ſtipulatur: l. quod procurator. 6 8. de procurat.. pen. C. ad exhib. Nec deſunt alii ſimiles ca- ſus, qui legendo facile obſeruari poſſant.l. in cauſæ. 9.vltim. de procur.j. in omnibus.de prætor. ſtipul. l. Iulianius. 9. ſi pro- curator.de act.empt. b
LXXX. IDEM LIB. LXXIIII AD EDICTVM.
Voties in ſtipulationibus ambigua oratio eſt, commo- Qulawun⸗ eſt, idaccepi, quo res, de qua agitur, in tu- 10/11. b
Si in verbis ſtipulationis obſcuritas aliqua vel ambiguitas reperiatur ante omnia videndum eſt, quid actum ſit. ſ.eum qui Calendis. ſupra. l. ſemper in ſtipulationibus. de reg. iuris. Quod ex variis coniecturis colligitur, de quibus nihil poteſt in vniuerſum defiairi. l. 3. de teſtib. Inter cæteras autem con- jecturas hæc multum mouere iudicem deber, cuius hic nos admonet VIpianus. Si enim exprimat orario duas ſenten- tias, ac ſecundum alteram inutilis futura ſit ſtipulatid, eam accipiemus, per quam res in tuto eſſe poſſit. Quodenim E- pictetus ſcribit in Enchiridio, cuiuſq; rei anſam duplicem eſſe, alteram qua ferri poſſit, alteram qua non poſſit: id maxime locum in hac re habet. Eſtque appoſitum huius rei exem- plum ſupra cap. 41. de eo qui promiſit Calendis dare;& infra capite proximo, cum pleriſque aliis. Et huic ſimiles reperiun- tur permultæ iuris authorum ſententiæ, quas indices ante o- culos habere ſemper debent, quoties occurrit quæſtio, quæ in ſtatu coniecturali verſatur. c.i. de reb. dubiis. Commodiſ- ſimum eſt id accipi, quo res, de qua agitur, magis valeat, quam pereat. cap. 22. eod. tit. Semper in dubiis id agendum, vt quam tutiſſimo loco res ſit, bona fide contracta. cap. 6 3.
de reg. iur. Quoties idem ſermo duas ſententias exprimit,
ea potiſſimum accipiatur, quæ rei gerendæ aptior eſt. Cum autem nulla coniectura eſt, ex qua poſſit voluntas contra-
hentium apparere, ſequimur id, quod minimum eſt,& con-
tra ſtipulatorem interpreramur.. ſfemper in ſtipulationibus. de regul. iur. vt diximus ſupra, c. 38. lſtipulatio iſta.6. in ſtipu- lationibus.
LXXXI. IDEM LIB. XXVII.
AD EDICTVM. b Quue quis alium ſifti promittit, necadiicit paænam, puta, velſeruum ſuum, vel hominem liberum, quæ- Iaur; an committatur ſtipulatio. Ei Celſius ait, etſs non 2 huic Ripulationi adaitum, Niſi ſteterit, pœnam dari: id quanti intereit ſiſti, contineri. Et verum eſt, quod Cel-
fuu ait. Nam qui alium ſisti promittit, hoc promittit, id ſe acturum, vi ſtet. V b
41.
Si quis alium aliquid daturumh, facturumvè prömittar, inutilem ſtipulationem eſle; certi iuris eſt.§. ſi quis allam, Inſti. de inutil. ſtipul. Qu de renon indiligenter difleruimus cap. 3 8. Sed hoc ius ex ſubtiliratè quadain artis oritur, qnam- uis vtilitatem habeat. Proinde quoties oceurrit ſtipulatios
quæ aliqua ſubtili interprerationè defendi poſſi tzfacile eo in- clinant Iureconſulti, vt eam valete dicant. Sic ſubtilitate
ſubtilitas, vt clauo clauus eliditur. Exemplum vnuin eſt ſub tit. de conſtitut. pecu, l. qui aurem. ſi quis proiniſerit Ticium pro ſe fideiuſſurum. Hanc eniin interprerantur factuin ſuun promitterè, quaſi ſe daturum Titium fideiuſſorem promittat Vtraque enim oratione idem ſignificatut. Si igitur quis promittat alium ſiſti; nulla ratio impedit, ac ne verborum quidem proprietas, quo minus ita accipiamus; quaſi ſiſtere, & exhibere illum promittat. j. ſtipulatia iſta.. ſi quis ita: ſupr. Quidam hunc locum intelligunt, de ſtipulatione Prærotia, cuius eſt benignior interpreratio quam conuentionalis. Lin ſtipulatione. infra rem rat. hab. l. in conuentionalibus, ſupra. Nã& inſcriptio capitis indicat ſum ptum id eſſt ex tit. de præ- tor. ſtipul. Sed melius eſt fortaſſis, vt hæc verba, quæ gene- ralia ſunt, de quocunque ſtipulationis genere accipiantur.
Si procuratör ſisti aliquem, ſine pana tipulatus ſit, po- test defenai non ſuam, ſed eius, cuius negotium geſit, vti- litatem in eam rem deduxijſe ꝛdquè fortius dicendum eit,
& ſi quantti ea res eſt, Stipulatio proponatur procuratoris.
Gum procurator aliquem ſiſti promnittit, non videtur vti- lis eſſe ſtiꝑulatio ‚quia ſtipulatoris non intereſt. l. ſtipulatio 1- ſta.§. alteri. ſupra. Verum vt valeat ſtipulatio potius, quam pêreat, ſéeundum regulam prius traditam cap. 80. ſic accipi- mus, quaſi vtilicatem domini in hanc ſtipulationem deduxe- tit. Quamuis enim procurator ex ſtipulatione ſibi acqurat obligationem„non domino, vt dixi cap. 79. tamen ſtipula- tio propter commodum dowini, vriliratemque defenditur. Sed hic locus paulo plenius,& fuſius tractatur apud Nera- tium, c. 14. tit. Si quis caution. ſupra.
LXXXII. IDEM LIB. LXXXVIII. AD EDICTVM.
Nu rem ſuanm vtiliter ſipulatur,ſed pretium reiſaæ Nnon inutiliter. Sane rem meam mihi reſtituirecte ſtipulari videor.
Si quis rem ſuam ſtipuletur, iuutilis eſt ſtipulatio: quia qui domianus eſt rei, ex nulla alia cauſa poteſt eam acquitere. De pretio tamen rei ſtipulatio vriliter contrahitur, cum rei pre- tium à re multum differat. l. qui vas..vltim.de furt.l. fundum Cornelianum. de nouat. leg. ſi alii, de vſufru. Eadem que eſt ratio poſſeſſionis, aut vſusfructus. l. cum qui ita. 1⁶.§. qui proprietatem. Proinde ſi quis ſtipuletur rem ſuam ſibi reſti- tui, aut tradi, quamn forte non poſſidet, vtilis eſt hæc ſtipula- tio; quæ non tam de re quam de poſſeſſione rei, interponi- tur. Qud autem dicitur, inurilem eſſe ſtipulationem rei btoptiæ, perpetuum non eſt, ſed exceptiones aliquas habet,
de quibus cap. 29.& cap.;1. Si poſt morampromiſſöris homo deceſſerit, tenetur ni- hilo minus; perinde acſi homo viueret:& hic moram vi- detur feciſſé, qui litigare maluerit, quam reſtituere. Quxæ ad Ruias capitis interpretationem pertinent, ſatis di- ligenter tractata lunt ſupra, cap. 23. Illud addendum eſt, eum moram facere, qui litigare mauult, quam reſtituere, niſi iu-
ſtam aliquam ac probabilem litigandi cauſam habeat, vt puta
quia ſucce ſſit in locum debitoris. l. qui in alterius, de regul. iur. Hinc dicitur in regula iuris, Qui ſine dolo malo ad iudi- cium prouocat; non viderur moram facere. 1. quiſine dolo. Et in alia regula, Non poreſt improbus videri, qui ignorat quantum ſoluere debeat. l. non poteſt improbus. Et Paulus ſub tit.de vſur. cap. 24. Si quis, inquit, ſolutioni quidem mo- ram fecit, iudicium autem accipere paratus fuir, non vide⸗ tur feciſſę moram, vtique ſi iuſte ad indicium enocau
1 4 8 1 „ 1 1 1 1 1 1 4 4 1 8 1 4 4 1 ½ 4 4 4 III 1 5 4 11 1 3 I 1 1 1 * 1 1 3 8 3
ZöZöoöoſ“*“———— ——8ööſſͤſhſhöhhſhö—öoöoöoͤhͤhoſͤoſſ————— ———————— 8 2—————— ree.—„*— 6 3— 4 3

75⁸ Franc. Duareni(omment.
LXXXIII. PAVLVS LIB. LXXII. AD EDICTVM.
Nter ſtipulantem;& promitrentem negotium contra
hitur. Itaque alius proalio promittens daturumifactu- rumve eum, non obligatur. Nam de ſe quenqusc promit- tere oportet,& qui naue, Dolum malum abeſſe ab- futurumve cſſe, non hmplex abnutiuum ſponder; ſad curaturum ſe, vt dolus malux abſit. ISdemque Win illis ſtipu- lutionibus, Habere licere, item, Neque per te, neq;
per hæredem tuum fieri, quo minuis fiat. Hoc oaput ſatis interp retati ſumus cap.38.
gi Stichun ſtipulatus, de alio ſenriam, ta de alio, nihil actum erit. Quod& in iudicils Arito exiſtimauit. Sed hic magis eſt, Vt is petitus videatur, de quo actor ſenſerit. Nam tipulatio ex vtriuſque conſeuſa Valet indicium au- rem etiamin inuitum readitur,& ideo potius actori cre-
dendum eiſt: alioquin ſemper negabit reus ſe conſonſaſe.
Cum ſtipulatio fine duorum conſenſu non perſiciatur, perſpicuum eſt, ſi Srichum ſtipalatus de vno ſentiat, promil- ſor de alio, quia duo ſunt forte eiuſdem nominis ſerui, ſtipu- lationem uon valere. l. continuus.§. i. iafra. l. in omnibus. ſu- pra de obligation. Tunc enim ad coniecturas recurrimus, aut eis deſficientibus contra ſtipulatorem interpretamut, cum incertum eſt, quid actum ſit inter coatrahentes. N am ſi cer⸗ rum ſit cos diſſenſiſſe, nullus eſt inrerpretationi locus reli- tus. Iudicii alia ratio eſt, nec irrirum ſit propter diſſenſum actoris,& rei. Non enim vtriuſque conſenſus hic requiritur, yt in ſtipulatione, quia iudicium etiam in inuitum redditur. Si quis igitur Stichum perens, ſentiat de vno,& reus forte videns ſe conuinci teſtimoniis, contendat ſe de alio eiuſidem nominis ſenfi fle, iudiciumn accipiendo, ſecundum actotem interpretabimur, ne alias reo eludendi iudicii occaſio præ- beatur. Sicenim poflet reus tergiuerſando dicere: Cum de Sticho inter nos iudicium acciperetur, quia duo Stichi ſint, de primoſenſi: quemme debere pernego. De lecundoillo, de quote ſenſiſſe ais, tunc videros cum eius ſerui nomine iu- dicium mihi dictabitur. Hic vides eluſorium fore iudiciam,
ſi id accipiamus, quod reus, non quod actor ſenſerit. Vnde
Vlpianus ſub tit, de iudic. Si quis, inquit, intentione ambigua, vel oratione vſus ſit, d quod vtilius ei eſt, accipiendum eſt l. ſi quis intentione. Sed lequi non poteſt condemnatio, niſi ante ſententiam appareat iudici, de quo actum ſit, vel ex ipſi- us actoris declaratione. Ad hæc probatio ſemper hic neceſ- faria eſt, quæ& tum requiritur, cum inter litigantes conue- nit, de quo actum ſit. l. qui accuſare. C. de edend. VIpianus cap. · de rei vindic. Si plures ſint eiuſidem nominis ſerui, pu- ta plures Erotes, nec appareat de quoactum ſit, Domponius dicit nullam fieri condemnationem. Qaad cum ita ſit, nul- lam habet conquirendi cauſam is, vnde petitur, ob hanc de- clarationem voluntatis, quæ permittitur actori, quia nul- lum effectum habitura eſt, niſi certam rem ſibi debitam eſſe docuetit. In ſumma, nũhil refert in iudiciis, quid ſenſerit reus, ſed tantum inſpicimus quid ſenſerit, ac declarauerit actor,
uidque ſibi debitum eſle tandem probauerit. Sic enim fit, vt ſine vlla rei captione ratum ſit iudicium. Quidam vir eru- ditus, cuius monumentaiam fato functi, non ita pridem exie- runt, Connanus, tit. de verbor. obligat. alium huius loci ſen- ſum commentus eſt, quem hactenus latuiſſe ait, ſed opinot hominem, non vulgaris doctrinæ, ac iudicii, ſi vixiſſet diu- tius, id emendaturum fuiſle..„.
di ſtipulante me Stichum, aut Tamphilum, tu vnum daturum te ſpopondoru, conſtat non teneri te, nec ad in- terrogatumeſſe reſponſum. Diuer ſa cauſa&i ſummarum, veluti, Decem aut viginti dare ſpondes? Hicenim, et-
ſi deoem ſpoponderu, redte reſponſum t: quia ſemper in
ſummirs, id quod minur eſt, ſponderi videtur. Item ſi cga plures resſtipuler, Stichum puta,& Pamphilum, licet v- num ſpoponderis, teneru. Videris enim ad vnam ex dua- bus ſtipulationibus reſondiſſe.
Si interrogatus de vnare, duas coniunctim promittat, aut contra, quatenus valet ſtipulatio, ſatis dictum eſt c.. De alternatione rerum maior eſt dubitatio: veluti cum mihi ſti- pulanti Stichum, aut Pamphilum, tu Stichum promittis. Cũ enim promiſloris ſit electio, niſi aliud actum ſir, I. vbi. 6. qui illud. ſup. eaq; ſit mens ſtipulatoris, vt alterum habeat, quem promiſſor voluerit: videtur valere ſtipulatio, quaſi Stichum promiſſot ſtatim eligat, atque itaæſtipularor& promiſſor in idem conſenriant. Sed Paus noſtar hic aie, ſtipulationem non valere, quod ad interrogatum promillor non reſponde- rit. Nec verum eſt, ſtipulatorem hoc animo diſiunctim ſti- pulari, vt alter tantum ſibi promittatur, quaſi nihil interſit ſtipulatoris, vtrum horum ſiat. Nam ſtipulatori longe vti- lius eſt vtrumque ſibi diſiunctim, quam alterum promitii- quia cum duæ res in ſtipulationem deducuntur ditiunctim, vna perempta, vel ſtipulatoris facta ex alia cauſa, nihilomi-
nus debetur altera.l.ſi Stichum. 3.l. ſi in emptione. vltim. de
contrah:empt.In ſummis vero nihil cauſari poteſt ſtipulatot, cur diſiunctim ſibi plures ſummas, quam vnam tantum pro- mitti malit. Ac ideirco diuerſitas reſponſionis hic non nocet ſtipulationi. Quod autem hic dicitur, valere ſtipulationem, ſi de minore ſumma reſponſum ſit, rationem habet: quia ſi ſimplicitet reſponſum eſſet, minor ſumma deberetur, lupr. cap.i 2. Sed erſi de maiore ſumma reſponſum ſit, adhuc ſti-
pulationem valere arbitror, quaſi in eam ſummam, tamſti-
pulator, quam promifſor, conſenſiſſe intelligantur.
Sarram rem, velreliginſam, vel ſibus publicisin per- petuum relictau, vt farum, aut baſilicam, æus hominem liberum, inutiliter ſtipulor: quamauis res ſacra profanafte ti,aut vſibus pablicis relicta, inpriuatos vſus reueyti,& ex libero ſeruus fieri poßit. Nam Gcum quus rem prefanam, aut Stichum dare promuifit, lberatur, ſi ſimè faclo eius res Jacra ſe cæperit, ant Stichus ad libertatem peruenerit: nec reuocatur ino bligationem ſi rurſis lege aliqua„Eyres
ſacraprofana eſſe cæperit,& Stichus ex libertoſeruus efe- dtus ſit: quoniam vna atque eadem cauſa& liberandi,& obligazdi ſit,& quod aut dari non poſiit, aut daripoßi. Nam& ſinauem, quam ſpopondit, dominus diſſolußet,
GRuſdem tabulis compegiſſet, quia radem nauis eſſet, in-
ciperet obligari. Proquo& ilud aici poſſe Pedius ſcribit,&; ſtipulutus fuervex fundocentum amphoras vini, expella- re debeam, donec naſcatur:&-ſi natum ſine culpa promiſ JForis conſumptum ſit, rurſum expectare debeam, deneci- terum nuſcatur„& Aari poſcit,& per has Vices aut celſa- ꝛuram, aut valituram ſtipulationem. Sed hæc diſuimilia ant. Adcdenim, cum liber hemo promiſßʒus eit, ſeruitutis tempus ſpectandum non eſt, vt ue hæc quidem ſtipulatiode bomine libero probanda ſit, Illum cum ſeruus eſſe cœ- perit, dare ſpondes? item eum locum cum ex ſacro, teligioſoue profanus eſſe cœperit, dare ſpondes? quia Tee eeſn obligationem temporis recipere poteſt: Cea duntaxat, quæ natura ſui poßibilia ſunt, deducuntul in obligationem. Vini autem non ſpecen, ſed genus ſki- Pulari videmur,& tacite in ea tempus continetur: homo li- ber certa ſpecie continetur,& caſum aduerſamque fortu- nam ſpectari hominis libeyi, neque cinile, nequæ naturale eſt. Namde hisrebus recte negotium gerimus, quæ ſubiuui vſbus, omivioquie noſtroſtatim poſſunt. Er nauns Iihur mute reſoluta eſt, vt in alii vſum tabulæ aeſtinarẽtur, ucet mututo conſilio perficiatur, tamẽ& perẽpta prior nauis, C' haæc alia dicenda&ü. Sed etſireccienie nauis cauſa emhes ta- Lulæ refxa ſint, vonaiũ intercidiſſe nauis videtun& cöpo- ſttis rur
pi. 2eunatsce
L qla 1 Kbitotem lde
7.— 3 Olgadonem,
il. ld cooferatut ſii
aueci non protin w qoletiam ial t aunlat, lb titul dein ullgt, R hotum gran
lareorum vetbotum,
mnatio.
Lſaran tim krerpl unmerc Wman0, arublieæ ts( ie ce weelcer,nDaulus hi nunlunt: pelatit
ua fltm. delegun nt uſot papuli, commen in eäigalaquepudi nn Huuo igtut inur lu Nos euim de lipn femmar, non deca,q unmd, que nudumf ſiquisſtipude „ rüüea:, raletſti manmercio homint neuncommercjum nou 4
lnuuna ſara, Hecund ime fulrinema uunnler itmini! ladan zau Teniu 3 t miimusc cn.

uüt, rutonratk, 3 unor lammääen V
amuieheuini
aaliineem luna
alenüleidelgmn , veltſtann
aut baſtheem an
lpumun ſiu
in griuanriſint „Grean auni berater, fuain hus a0llenunm 9. 1 nrſu d Jrichureelnm euencuſth Auri han 7 al
1 3 4
junin, lnui
commerxcio. Ergo flad priſtinum ſta
In I it. De verborum oblig.
ſitis rurſas tabulis eadem nauis eſſé incipit: ſicuti de adihus depoſitatigna eamente, vt reponantur, adium ſunt. Sed hi vſque ad aream depoſita ſint, licet eadem materia reiti-
tuatur, alia erit. Hic tractatus etiam ad Prætorias ftipula- tiones pertinet, quibus de reſtituendare cauetur,& an ea- dem resſit quæritur.
Hoc caput pertinet ad ſtipulationem earum rerum, quæ
in commercio humano non ſunt. Cuius capitis loci quinque ſunt præcipui.
I. Stipulationem rei, quę non eſt in commercio hominum, inutilem eſſe. b II. Non ideo conualeſcere eam ſtipulationem, quod res in commercio elle cœperit.. III. Si res aliqua poſt ſtipulationem deſieerit in commer- cio eſſe, debitor em liberari.
IIII. Obligationem, quæ ob eam cauſam extincta eſt, nen reſtitui.
V. Ecſi conferatur ſtipulatio in tempus, quo futura eſt in
commercio, non protinus eam valere. Prætor hos quinque locos, qui etiam in Inſtitutionibus breuiter,& dilucide de- ſcribuncur, ſub titul. de inut. ſtip. cætera quæ hic extant, d- spyæ ſunt,& horum gratia explicandorum adiecta. Nunc ſe- quitur eorum verborum, quæ nobis viſa ſunt obſcuriora, ex- planatio.
Sacram rem. Exempla ſunt carum rerum, quæ non ſunt in commercio humano, de quibus ſupra ſub tit.de rer. diuiſ. Nam publicæ res(vt de cæteris taceam]) id eſt, quæ publicis vſibus relictæ, vt Paulus hic loquitur, in commercio homi- num non ſunt: veluti theatrum, campus Martius: l.apud lu- lianum.§. vltim. de legat.. tamerſi earum rerum, quæ in pe- cunia ſunt populi, commercium ſit: cuiuſmodi ſunt prædia quædam, vectigaliaque publica. l. ſed Celſus. de contrahend.
emptio. Harum igitur inurilis eſt ſtipulatio, quia dari non
poſſunt. Nos enim de ſripulatione hic loquimur, qua rem dari ſtipulamut, non de ca, qua ſtipulamur, rem tradi, vela- lia huiuſmodi, quæ nudum factum continent. l. ſi rem tradi. ſupra. Nam& ſi quis ſti puletur ædem ſacram, vel locum re- ligioſum ædificari, valet ſtipulatio, ſupra cap.3 8. De iis re- bus, quæ commercio hominum exemptæ non ſunt, ſed ta- men carum commercium non habent aliqui, diximus ſupra cap.34.
Quamuis resſacra. Secundus eſt locus huius capitis, quo adm nemur, ſtipulationem non penders ex euentu, ſedab initio non valere.. idem iuris. Inſtit. de inutil. ſtipul.
Nam& cum quis. Tertius eſt locus de liberatione: de quo & aliquid attigimus cap. ſI. NMoreuocantur. Quartus locus hic eſt, quo oſtendit Pau- lus, extinctam obligationem non ideo reſtitui, quod res ad priſtiaum ſtatum redierit poſt liberationem. Cum enim res huiuſmodi ſtatum ſuum,& conditionem mutat, alia quæ- dam res nouaque eſſe intelligitur. Id quod Paulus 9 8. cap. tit. de ſolut. ſubtiliter demonſtrat. l. qui res.§. aream. Quamuis autem in eo cap. Paulus Celſi ſententiam reprehendat, qui exiſtimabat in hoc caſu ſeruum ex ſtipulatione peti poſſe: ta- men obtinuie ſententia Celſi in legato. Verba eius hæc ſunt, ſub tit. de legatis 3. Seruus quoque legatus ſi interim manu- mittatur,& poſtea factus ſit ſeruus, peri poteſt. l. ſi chorus.§. vlt. Nec Pauli ſententiailli contraria eſt„quæ ad ſtipulatio- nes tantum non etiam adlegata pertinet. Nam vt illud ge- nerale mittam, pleniorem eſſe teſtamentorum interpreta- tionem. l. in teſtamentis. de reg. iur. nouum non eſt, media tempora in teſtamentis non nocere.Idque eum ſcriptum ex- tet de perſonis, cur ad res minime producatur, non video. 1. 6.§. ſolemus. l. ſi alienum.§. 1. de hæred. inſti.
Quorum vna, atque eadem. Obſcurus hic eſt noſter Pau- lus,& conciſus more ſuo. Sed mihi videtur hic ſenſus eſſe, nonideo reſtitui obligationem, ſtatu rei mutato, quodvna & eadem cauſa liberandi& obligandi ſit,& c. Videbatur e- nim hacratione res in obligationem reuocari, quia vna atque eadem cauſa eſt liberandi& obligandi. Cauſa obligandi eſt, Auta tes dari poteſt. Cauſa liberandi, ſiue obligationem ex- tinguendi, quia dari non poſſe cœpit, quod deſierit eſſe in tum redierit,& cœpe-
rit rurſus in com mercio eſſ?, cari debere. Sed hæc ratio Pa
obligatio in perpetuum reſtitui non poteſt. d.§. aream.
Nam& ᷣ nauem. Exratione ſuperiore, quam diſj putan- di gratia obiter commemorauit Paulus conſequi videbatur, „obligationem reſtitui. lam duas ſpecies ſubiicit, in quibus videtur ob eandem cau- ſam obligatio extincta conualeſcere: ſed eas huic multum
quod iam diximus, ſtatu rei mutato
diſſimiles eſſe, poſtea oſtendit.
Adeo enim. Si ſtipulario conferatur in tempus quo futura eſt res in commercio humano, ne hoc quidem caſu valet: quia præſentis temporis haben da ratio eſt, id eſt, eius tempo- ris, quo contrahitur ſtipulario. Eadem igitur ratione non conualeſcit, cum poſt extinctam obligationem res cœpit da- ri poſſe. Quod autem dicitur, præſens tempus ſpectari, ve- ru eſt in ſtipularionibus harum rerum, de quibus loquimur, Jae in commercio hominum non ſunt„quoniam, mutato
atu,& conditione rei, ipſa quoque res mutari,& alia quo-
1 Cum vero quis ſtipulatur rem ſuam, ſpectatur tempus exiſtentis conditionis, vt ſi eo tempore a- rem meam.; 1. Status enim
dammodo eſſe videtur.
liena fuerit, ſtipulatio valeat. J. ſi rei idem ſemper manet, etſi dominus rei mutatus fuerit.
Eini autem. Oſtendi t, quanta ſi riores ſpecies, de vino,& de naue exempta eſt hominum commerci dum difficilis eſt explicatio.
Sixem, quam ex cauſa lucratiua ſtipulatus ſum, nactus fuero ex cauſa lucratiua, euaneſcit ſtipulatio. Sed etſi hæ- regextitero domino, extinguitur ſtipulatio. Si verod me hærede defunktus eam legauerit, poteſt agi ex ſtipulatu. L demque eſt Che ſab conditione legataſit, quia& ſi ipſe de- bitor rem ſubconditione legatam dediſßet, non liberaretur: Jad ſi conditione deftciente remanſerit, petitio infirmabi-
lur.
Quod vulgo dicitur, duas lucratiuas cauſas concurrere non poſſe,§. ſi res. Inſtit. de legat. l.omnes. ſupra de obligat. & act. quemadmodũ accipiendum ſit, Paulus noſter hic do-
cet, vt puta ſi is, qui ſtipulatus eſt rem aliquam ex cauſa lu-
F
cratiua, veluti donationis, ex alia cauſ ti, eam poſtea nactus ſit. Promiſſor enim non minus libera- tur, quam ſi ea reʒ ſine eius culpa interiiſſet, cum neutro ca= ſu dari poſſit. Acquirere enim nemo poteſt, quod iam ha-
ber. Inter cauſas autem lucratiuas numeratur cauſa hæredi- taria, vt hic Paulus ait, C. de impo. lucr. deſcripr. quamuis hæ- reditas onera, arque incommoda plerunque habeat, quia gratis,& ſine prerio defertur hæreditas. Quod ſi ex cauſa
emptionis rem conſecutus ſit, quia hæc cauſa nec lucratiua, nec gratuita eſt, is aduerſus promiſſorem agere non prohi- betur. Qui enim pretium pro re dedit, r habere non intelli-
itur. Præterea ſi res ad ſtipulatorem ita peruenerit, vt poſ-
ſit ab eo auocari, adhuc agi aduerſus promiſſorem poterit, vt
his exemplis demonſtratur. Hinc Iulianus ſub rit. de legat. 1.
Non quocunque modo, ait, ſi legatarii res facta fuerit, die
cedente obligatio legati extingunur: ſed ita, ſi co modo
3 uerit eius, quo ab eo auelli non poſſit. leg. non quocunque. 4.
Itichum qui deceſſerit, ſi ſtipuler, ſiquidem condici et- iam poteſt mortuus, vt furi: vtiliter me ſtipulatum, Sabi-
nus ait. Si vero ex alils cauſts, inutiliter: quia etſi debere- tur, morte promiſſor iberaretur Idem ergo dicetur,& ſi mora facta defunctum ſtipularer.
Stipulatio hominis mortui inutilis eſt, quia dari non po- teſt. l. ſi homo mortuus. ſupra. Quod eſt accipiendum, niſi homo mortuus ita debeatur ſtipulatori, vt eum condicere ac petere poſſit. Idque contingit, cum quis ſtipulatur à fu- te, aut ab eo, qui moram fecit, ſi poſt moram homo deceſ- ſerit. Neuter enim Sticho mortuo liberatur. l. ſi ex legati. ſu- pra. l. in re furriua. de condic. furt. Pmasitode vi& vi arma.
2
759 viderur in obligationem reuo- ulum non mouet, quia extincta
t diſſimilitudo inter ſupe- & ſtipulationem rei, quæ 0. Sed horum nonadmo-
alucratiua, veluti lega-

760 Franc. Duareni Comment.
Si quis ancillam ſiſtere ſe aliquo in locopromiſerit, quæ prægnans erat,&ſiſine partu eam ſiſtat, in eadem cauſa cam ſaſtere intelligitur.
Qui promittit ſeruum fiſtere, in cadem cauſa,& ſtatu eum fiſtere debet.l.i. ſupr. ſi ex nox. cauſ. Ar ſi partus ancillæ prę- gnantis editus ſit poſt contractam ſtipulationem; matremi- pſam ſiſtere ſufficit, nec partum ſiſtere neceſle eſt, vi Paulus hic ait. Actum enim eſt de matre tantum, cuius non muta- tur ſtatus, aur conditio, ac idcirco in eadem caula ſiſti dici-
8
tur. ſupra ſtex noxali cauſa. Nam partus ancillæ poſtquam e-
ditus eſt, adeo ſeparata res eſt ab ancilla, vt pars eius non ha- tur, auctore Vlpiano-c. 10. de vſucap.l. ſi alena.
LXXXIIII. PAVLVS LIB. LXXIIII. AD EDICTVM.
S rinſulam feri ipulatus ſim,& tranſierit tempus, quo potueris facere, quandiulitem conteſtatus nonſim, poſ⸗ 2te facientem liberariplacet. Duod ſi litem iam conteſta-
tus ſim, nuhil prodeſſé tibi, ſi æuinces.
Si quis ſtipulatus fuerir inſalam fieri, non poteſt cogere promiſſorem ad faciendum: led aduerſus eumagit, ad æſti- mationem facti poſt oram, vt diximus c.7 2.1. ſtipulationes non diuiduntur. Quid igi ar, ſireum poſtea moræ,& cel⸗ ſationis ſuæ pœniteac, malicque facere, quam æſtimationem ſoluere? Paulus hic ait facientem liberari, donec ſtipulator pecuniam perens, litem cum eo conteſtatus fserit: poſt li- te n conteſtaram non liberari. Cuius diuerſitatis ralionem poſtea docebimus. Duo igitur ſunt loci præcipne obſeruan- di in hoc capite. Vnus eſt, de moræ purgatione in vniuerſum.
2
Alter eſt de tempore, quod purgationi præſtiturum eſt. Qupdad primumattinet, ſciendum eſt, ſi promiſſor operis moram fecerit, hanc vim eſſe& effectum moræ, vt trans- fundatur obligatio faciendi, in obligarionem pecuniæ. Nec refert, an certa pecuni promiſſa ſir, an non fit. l. ſtipulatio- nes non diuid. ſlupr. l. obl gationum fere. lupra de obligat.& actio. Idque accidit in hac ſpecie, in qua tunc promiſlor di- citur eſſe in mora, cum poſt interpellationem ſtipulatoris tempus ptæteriit, quo potuit facere: vt annotauimus ſupta cap. 14. Sed nimis durum,& ab æquitate alienum vilum eſt, ita ſtricte,&(vt Græci dcunt) aπππημόον hoc accipere, vt re- ſip ſcenti nulla detur venia. Quare ſi peſt moram offerat promiſſor, quod centinerut ſtipulatione, is morar à ſe fa- tam purgare& emnendare dicitur, itavt non imputetur ei, & ſequens oblatio vitium omne& incommodum, quodex mora naſ ieut, quaſi diluat& abſtergeat. Iraque obligatio- nes, quæ in non faciendo conſiſtunt, veluti Der te non fieri, quo minus ire liceat, non magnopere ad hunc tractatum per- tinent, quia nullum factum eſt, quod offerri queat, ad vitan- dam condemnationem: nec quod factum eſt, à promiſlore, in fectum vlla ratione fieri poteſt.l. in bello.§. factæ. de capt. & poſtlim. Eadem que eſt cauſa factorum quorundam quæ amplius præſtari non poſlunt: vt certa opera quæ pi æterii. J. ſi quando.de oper.lib.l.6. de vſufr. legat. Sane interdum o- bligatio facti ea eſt, vt ſiis, qui contra quam cautum eſt, fe- cit, pœnitentia ductus quieſcat,& deſiſtat abincœpto, nul- lum patiatur damnum aduerſarius. Qup caſu pœnitenri faci- le ignoſcitur. Exemplum eſt apud Paulum de locatote fun- di,. qui paucis diebus colonum frui prohibuit, deinde pœni- tentiam egit, cum einnia colono integra eſſent. leg. ſi in lege. §. colonus. loca. Hæc autem æquitas, ex qua moræ purga- gatio oritur, non tautum in obligationibus faciendi locum habet, ſed eriam interdum in iis, quæ in dando conſiſtunt, vt ſi quis Stichum, vel aliam certam rem promiſerit. Cum enim mora hic quoque incommodum afferat debitori, ſi forre res poſtea interierit, quia poſt iuteritum tenetur ad æ- ſtimationem, æquum non videtur offerendi facultatem eiĩ denegari, ſi moram corrigere velit, ne periculam interitus ſubeat. l. inrerdum.§. vltim. ſupra. leg. ſi leruum. 5. ſequitur. iuft. Duo igitur hic notanda funt. vnum eſt, oblatione debi⸗
toris moram purgari. Sed addendum illod eſt, facto quo- que aliquo purgari poſſe, quod vim oblationis habeat, puta nouatione, aut ſtipulatione, vt oſtendimus. c. ſ6. ad finem. Alterum eſt, moræ purgationem admitti, propter æquita- tem,& axeias, cum ius repugnet, aut certe de ficiat. Verba hæc ſunt Paul, cap. ↄ1. quibus id aperte demonſtrat: Cellus
adoleſcens ſcribit, eum quimoram fecerit in ſoluendo Sti-
cho, quem promiſerat, poſſe emendare cam moram, poſfea offerendo. Hanc enim quæſtionem eſſe de bono& æquo: in quo genere plerunque ſub autoritate iuris ſcientiæ pet nitio- le, inquit, erratur. Et hoc animaduerſione dignum«ſt vr intel- ligamus, in hac diſputatione, quæ tot quæſtiones, tamqne varias, continet: omnia ad hunc veluti ſcopum re ferenda eſ- ſe. Atque hinc conſequens eſt, huic purgationi tunc lecum non eſſe, cum id æquum non eſſe ap paret: veluii cum ina conuenit inter contrahentes. l. fancimus. Cod. de hdenuſſor. nihil enim magis congruit æquirati,, quam ea, quæ placue- rint inter aliquos, ſeruari. I. 1. de pact. Conuenifle autem tum quoque intelligimus, cum in concipienda ſtipularione ira fibi cauir ſtipulator, vt minime obſcurum ſit, eum voluiſ- ſe reo purgandæ moræ facultatem adimere, vt cum ſtipul⸗- tio dem ce tam, pœnamque certam conrinet„‚hoc modo, Siintra Calendas inſulam non feceris, centum dabu? I. irais eti- tiæ de obligat.& action. l. Celſus. de arbitr. In hac enim ſti- pulatione adeo certa eſt eontrahentium voluntas; vt nullus locus indulgentiæ, aut interprerationiilli, quæ on u eixsias fit, relinquatur. Sed vt hæc comm odius explicemur, qua- tuor caſus leparatim conſiderand ſunt. Primus eſt, cum ſti-
pulario nec diem certam, nec pœnam haber, vt in hoc Pauli
exemplo, ynſulam fieri ſpondes? Secundus, cum ſt pulatio diem hiabet, ſine pœna: vt, Iutra Calendas inſulam ficri ſpon- des? Nam hic non ſatis fibi cauet ſtipulator, erſi plus expri- mat, quam in priore caſu. Quamuis enim certam diem adii-
ciat, tamen quia certam pœuam non ſtipulatur, videtur hoe
animo eſſe, vt ſi non fiat intra Calendas inſula, ſtatuat index, quod æquum eſſe viſum fuerit. Quare hic locus eſt indul- gentiæ,& interpretationi, quam ex bono& æquo fieri dini- mus,& iudex reum condemnat ada ſtimarienem quæ peti- ta eſt, vel eum facere voluntatem abſoluit. Tertius caſus, cum ſtipulatio pœnam habet, ſine die certa: vt, Centum dari
N inſulam no feceris,& c. Cum enim tempus in ſit huic ſtipvla-
tioni, quodincertum eſt, quodque tracum habet, necefia-
ria hiceſtinterpretatio. Actan etſi fere id temp us ineſſe in-
telligamus, quo inſula fieri poteſt, l.continuus. infra. tamen xæquitate ſuadente, latius dinterpretamur, vt poſtea faciens lberetur.l. ſi cum dies§. vltim. de a1 b. l. qu. KRoma.§. lauius, infra. Quart us caſus eſt, cum ſtipulatio d em certamj œnam- que certam continet, vt iam dix mus. Quo caſu nulla eſt in ſtipulatione obſcuritas, quæ iudicis clementiam, benignira- tem que in interpreranda voluntate ex bono& æquo tequi- rat. dict. l. traiectitiæ. Sed& natura quoque conditionis hie ſpectari debet, propter quam reus ad purgandam moram no admittitur. Condnione enim exiſtente, committitur ſt pu- latios ea deficiente, non committitur. Nec vnquã dicitur exi- ſtere conditio, ſi à forma& conceptione eius receſſam ſit: niſi forte contraria volustas ex coniecturis colligatur. l. quĩ hæredi. de cond.& demon. Preinde ſi quis ſtipulatus ſit cen- tum, ſi intra Calendas datum non fit, nil prodeſt reo, poſt Calendas offerre, ad vitandam pœnam: quia quoquo ſe ver- tat reus, ſemper verum eſt, vt Celſus ait, intra Calendas da- tum non eſſe, l. Celſus. de arbitr. In hac igitur ſpecie ſic exiſtit conditio, vt nunquam pofit non exiſtere:quia licet dare poſ ſit, tamen intra Galendas dare non poteſt. Quod ſi pona- mus, pœnam promiſlam eſſe, ſi datum non fuerit, non er- preſſo cetto tempore:& ſi modicum tempus inſit, quopræ- terito, pœna poteſt peti, tamen poſt illud tẽpus fferens, non condemnabitur. l. ſi cum dies.§. vlt. Ac ſi quis obiĩiciat, præ- terito illo tempore, extitiſſe conditionem,& commiſlam ſti- pulationẽ eſſe, reſpondeo, re poſtea oblata, defeciſſe condi- rionem videri: Tams verũ eſt datum eſſe, quamuis intra tem- pus datum non ſit. C um enim tempus à ſtipulatore expte f ſum non ſit, iudex incertirudinem& obſcuritatem latius& benignius interpretari poteſt: nec ideo à forma,& conce- ptione conditionis receditur„ quæ certum tempus nullum
habuit.
ustgiced. 19. mia ditun fuerit dnt, ceutum duu:r iyotelt Denotisaute ſem conteſtaam tla wausteſponlum cap
modbobücitur, tpol
Frmace, nihi-ideg.
Naad materis rendeod zus praſttxrt nad ſt nutin dans malerus, au comniſetit, neqe lwri, minœuam,& nam emptot mutuaru aiebanlus reſpondt. awredem rendiorisin lrgwoque ex empto, am lararum pretüt tugeaobligato cetre tatmalui, poſttem lphue aa beretreli maginon pollit, ſih dunniociis capitis adm nuuli itesri geſta Penaeiuſmod conſal uitntehondendä eſe do, quodbicacir — f 064 dacimm a alues gui ant 1-—
bühletacs. nu vomli,ſt
8 1 daee
4 Kee
1

„d lunr. nima
Tœnam hade na
6
tn Secnnes,aa a(amia nias, met ſipuugn umus tuimcent am onltpaln i Crlendasmlihtn
eiit. ue beduc ſcꝛm erdorobanai natadaſtornag aruem ablobi lin. t,Pcedie ctanlm denm empunlbh vocgvenämttr
elanldn air eibfeleiligur
oteſt,lconstune
Iyn Iut. Ae verborum oblig.
habuit. Itaque quoties obligatio diem& conditionem habet moræ purgatio non admittitur: vt Scæuola reſpondit de ſer- uis, qui conditioni reddendarum rationum intra certatem- pora non paruerunt. l. Thais,§. intra. de fideicom. libe. Iem— per enim verum eſt, intra tempus præſtiturum rationes red- dicas non eſſe, ideoque conditionem exiſtere non poſſe, que ſemel defecit. Superfor diſtinctio confirmatur verbis Vlpia- ni, c. i. de penu leg. quæ neſcio quo modo aliis quibuſdam ei aduerſari videntur. Si penus, inquit, ſemel legata ſit, non
per ſingulos annos, certo iure veimur, in præſtatione eſle
duntaxat penum, quantitatem vero peti poſſe. Habebir igi- tur hæres oblationem tamdiu, quamdiu lis cum eo de pecu- nia conteſtetur: niſi forte aliud tempus velmente, velverbis
—
teſtator præſtituerit. Hactenus Vipianus in eo capite-in quo
nihil aliud eſt, quod adrem pertinear. Nam in priore ſpecie de penu legata ia lingalos annos, in qua dies certaeſt, mo- ram purgari non dicu. Eſtque ſimilis locus luljani, tit. quan- do dies lega. ced. c. 9. Cum ſine præfinitione tempotis, le- Satum ita datuen fuerit, Vwori meæ penum heres dato: hinon dederit, centum dato: vnum legatum intelligitur,& ſtarim peti poteſt. Penoris autem cauſs eo tantum pertinet, vt an- te litem conteſtatam tradito penore hæres liberetur. Pau- li quoque reſponſum cap. 47. de act. empt. quod pro contra- rio nobis obiicitur, vt noſtram ſententiam iuuare potius quã infirmare, mihi videcur. Lucius Titius, inquit, accepta pe- cunia ad materias vendendas ſub pœna certa, ita vt ſi non integras præſtiterit inera ſtatuta tempora, pœna conuenia- tur: partim datis materiis, deceſſit. Cum igitur teſtator in pœnam comaiſerit, neque eius hæres reliquam materiam exhibuerit, an in pœnam,& in vſuras conueniri poſſit, præ- ſertim cum emptor mutuatus pecuniam, vſuras grauiſſimas expendit? Paulus reſpondit. Ex contractu de quo quæratur, etiam hæredem venditoris in pœnam conueniri poſſe. In a-
ctione quoque ex empto, officio iudicis poſt moram inter-
cedentem, vfurarum pretii rationem haberi oportere. In hac ſpecie, in qua obligatio certam diem certamque pœnam ha- bet, cedunt aliqui, poſt tempus moram purgari, propter ea verba: Neque erus hære⸗ reliquam materiam eæxlbuerit, quaſi pœna exigi non poſſit, ſi hæres materiam exhibere velit. Sed inſcriptio eius capitis admonet reſponſum eſſe Pauli, ex facto conſulti, cui res vti geſta erat, expoſita fuit. Ac fit ple-
runque vt in huiuſmodi conſultationibus ‚ea narrentur, ſine
quibus idem reſpondendũ eſſet, vt aliàs admonuimus. Qua- re argumento, quod hic ducitur à contrario ſenſu ab homi- nibus parum eruditis, nihil eſt ineptius. Probabilius eſt quod contra nos adducitur ex Caio, cap. 8. ſi quis caur. judic. ſiſt. Et ſi poſt tres, inquit, aut quinque plureſue dies, quam
iadicio ſiſti ſe raus promiſit, ſecum agendi poteſtatem fece-
rit, nec actoris ius ex mora deterius factum ſit: conſequens elt, dici, defendi eum debere per exceptionem. Sed lupe- rior diſputatio ad ſtipulationes conuentionales non ad Præ- torias pertinet, cuinſmodi eſt ſtipulatio, iudicio ſſti. Eſt enim Prætoriarum ſtipulationum benignior interpretatio, quam conuentionalium, ſup. cap. 12. Iraque mirum non eſt, ii nec certa dies, nec pœna moræ purgationem hic impediat, vt Ca- ius ſenſiſſe vi detur, quamuis apud eum nulla ſit pœnæ men- tio. Sed hactenus de die& conditione, ſiue pœna, quæ ſti- pulationi adiicitur. Ad alia tranſeundum eſt, ex eo æquita- tis fonte manantia, ad quam diximus ſemperreſpiciendum
„
eſſe, in hac diſputatione. Acin primis animaduertendum
eſt, ſi ius actoris factum ſit deterius, moram oblatione non purgarie veluti in ſtipulatione, Foſulam ædificari, ſi locus de- ſtinatus ædiſicationi poſt moram alienatus ſit: aut in ſtipu- latione, Iudicio /iſti, ſi astio tem pore perierit.l.& ſi poſt tres. ſi quis cautio. iudic. l. mancipiorum. de optio.leg.Ac genera- iter idem dicendum eſt, ſi quocunque modo actoris interſit. Vtique, de arbit. Quod eſt acci piendum in obligationibus faciendi. ſupra facti æſtimationem interſit. Nam quod ad cam æſtimationem attinet, actoris ſemper intereſt: alioqui
ne vlla Uiden ei competeret actio. Sed receptum eſt, eum qul non folum facere vult: ſed etiam ſoluere, quod prætor æſtimationem faci intereſt
—„abſoluendum eſſe. Hoc enim xquitas exigit, noc vlla hic
varietate cauſ- eſt certior regula: cum in tanta arietate cauſarum& factorum, nibilin vniuerſum deßniri
761 poſſit. Argum. l. de acceſſionibus. fupra de dinerfitem p. prę- ſcript. l. Mæuia.§. vxor. de ann. leg. Quoties igitur res defiit integra eſſe, non recipitur moræ purgatio. dict. mancipio- rum. Hinc lulianus, Qui ob rem defenſam, inquir, non ſol= uit, quamuis poſtea paratus ſit defendere„non repetet quod ſoluerit. l. qui ob rem. de condi. indeb. Ex iam dictis conſe= quitur, ne creditori quidem moræ purgandæ facultatem de- negandam eſſe, cum eadegn ſit æquitas,& ratio: vr puta ſi rem ſibi oblatam à debitore accipere noluit, quam nuncpa- ratus eſt accipere, ne ipſins periculum ſit, ſi forte intereat.I. ſemel mora. ſolut. mat. Ilind enim non minus æquum eſt, quam vulgo iactatum, nouſſimam quanque moram noce- re. l. illud. de peri.& commo. rei vendit. Ac de mora credito- ris extat Scæuolæ reſponſum infta cap.1; 7. in quo creditori, vt agere poſſit, permittitur poſt moram offert e. l. fi ita quis.§.
Seia. Sed hoc explicabimus ſuo loco. Ex duobus locis, quos
præcipus obſeruandos hic eſſe admonuimus, alcer nunctra- ctandus ſupereſt, de tempore, intra quod moræa purgari de- beat. Paulus noſter in obligationibus Bciendh preſcribit tem- pus litis conreſtatæ. Quod& in aliis obligationibus locum habet, in quibos mora burgatur, aliud offerendo, quam ꝙ debetur, ac petitur. l. ſi quis ſtipulatus. ĩ7. de ſolut. l. 1. de pe= nu legat. Nam iudicium accipiendo, noua quædam obliga- stio contrahitur inter actorem& reum. l. 3.§. idem ſcribit. de pec.ac tacite conuenit inter eos, vt ſi actor probauerit quod intendit, reus id præſtet quod petitur,&c. Vt exem pli gra- tia, intendit actor reum promiſiſſe domum ædificari-& quia id factum non eſt, petit æſtimationem: reus conteſtatur in- ficiando: deinde paratus eſt facere, ſed propter nouum uune contractum, non admittitur eius oblatio. Eodem pertinet quod ſcribunt Vlpianus& Paulus ad edictum de conſtituta
Pecunia. Hæcautem verba Prætoris, Neque ficiſſe, vtrum
ad tempus conſtiruti pertineant, an vero vſque ad litis con- teſtationem trahamus, dubitari boteſt. Et puto ad tempus conſtituti. Paulus lib. 20. ad Edictum. Sed& ſi alia die offe- rat, nec actor accipere voluit, nec vlla iuſta cauſa fuit non accipiendi: æquum eſt ſuccurri reo, aut exceptione, aut iu- ſta interpretatione: vt factum actoris vſque ad tempus iudi- cii ipſi noceat: vt illa verba„Neque feciſſe, Hoc ſi gnificent, ve neque in diem, in quem conſſituit, fecerit, neque poſtea. Quem locum ideo recitaui, vt vulgarium interpretum ſo- cordiam oſtenderẽ, acparefacerem, qui nõ animaduerterunt,
Vtrunque de obligatione faciendi tantum loqui,& ea verba
edicti interptetari, quæ ad factum pertinent. Nec ſenten- tie noſtræ illud contrarium eſt quod ſcribit Caius, c. 8. titul. ſi quis cautio. Et ſi poſt tres, aut quinque, plureſue dies, quam iudicio ſiſti ſe reus promiſit, ſecum a gendi poteſtarem fece- rit, ne actoris ius ex mora deterius fachum ſit, conſequens eſt dici, defendi eum debere per exeeptionem. Nam in eo loco ita fit mentio temporis vr nullum cerrum tempus defi- niatur. Proinde intelligendum eſt ſecundum hanc Pauli ſen- tentiam, donec lis fuerit conteſtata in actione pœnali,&c- Ne Vlpiani quidem locus c. 3. iudic. ſol. nobis aduerſatur: Si plures fuerint fideiuſſores, poſtea quam cum vno lis conte- ſtata eſt, ex clauſula, ob rem non defenſam, ipſe reus poteſt
ſuſcipere defenſionem. Non enim admittitur lite contcſta-
ta, ad defendendum fideiuſſor, cum quo lis conteſtata eſt, ſed reus principalis porius, cum quo lis conteſtata non eſt. Sed in conſequentiam id quoque fideiuſſori prodeſt, vt ab- ſoluatur, propterea quod fideiuſſoria obligatio principalis obligationis acceſſio quædam eſt. Eſtque exemplum huic non diſſimile ſub titulo de tranſaction. cap. 7. Alius locus ob- licitur ex lib. ſ. reſponſorum Scæuolæ, de fideiuſſore euictio- nis, aduerſum quem emptor prædii agebat, petens quod ſua intererat prædium euictum non eſſe. Qua in ſpecie reſpon- dit Scæuola, reum offerentem prædium, quod euictum eſt, non modo poſt litem conreſtatam, ſed etiam poſt ſenten- tiam abſoluendum eſſe. Verba eius hæc ſunt capit. 15. de do= li except. Fideiuſſor euictionis nomine condemnatus, id Prædium quod euictum eſt,& omnia præſtare paratus eſt, quæ iure empti continentur: quæroanagentem emptorem ex cauſa iudicati exceptione doli mali ſubmouere poteſt: Re- ſpondit exceptionem quidem opponi poſſe iudicem autẽ P⸗ ſtimaturum, vt pro damnis emptori iroe Verum ſi dili
4
s

——————— en 5 — ͤ 85
7——
8 z M
7⁶ FEranc. Duareni(omment.
genter hypotheſim expendamus, dę qua conſultus fuĩt Scæ- uola, facile apparebit nihil proponi,; cur abſolui reus non de- beat, cum neque moravlla, neque culpa eius arguatur. Ini- quum enim ellet fideiuſſorem, qui forte conuentus ab em- ptore bonam fidem agnouit, nec per eum ſtetit, quo minus prædium obtineret emptor, offerentem prædium,& quic- quid præterea intereſt, non abſolui. Solet autem Scæuola, vt& plexique alii veteres lureconſulti, ſecundum id, quod proponitur reſpondere, omiſl? quæſtione, ac diſputatione de facto, vt aliàs admonuimus. leg. qui Romæ.§ Agerius. Eademque videtur ratio venditoris eſſe, ſi moram non fece-
tit. l. emptori. 67. de euict. Hæc de obligationib. faciendi,& alis huiuſmodi, in quibus aliud offertur moræ purgandæ
cauſa quam quod petitum eſt. Aliud eſt genus obſigationis, in quo reus noa aliud pro alio ſoluere vult„ſed idem„ quod peritum eſt ab actore. Huids generis ltnpalalis certæ ſpe- ciei, puta Stichi. Nam tametſi petitus ſit Stichus,& lis eo nomine conrteſtata: tamen offerre eum poterit debitor, do- necres iudicata fuerit, ſi velit periculum interitus vitare. l. in- terdum.§. vlc. fupr. Non enim impedit litis conteſtatio, quo minus illud ipſum oſteratur, quod petitum eſt: quia cum o- mnino ſatis fit actori, indicium abſolutorium eſſe neceſſe eſt,
ſecundum iuris antiqui regulam.§. vltim. Inſtit. de perpet.&
temp. Interdum vuſt aliquis moram àſefactam purgare, vt aduerſus alium agere poſſit, vt in reſponſo Scæuolæ, cap. 135. cuius ante meminimus. Quo calu abſurdum eſt litis con- teſtatæ tempus expectari, id eſt, tempus quo aduerſarius e- gerit,& litem conteſtatus fuerit, qui fortaſſis de agendo non cogitat. Proinde intra modicũ tem pus, ꝙ definietur arbitrie
iudicis offerre ꝙ debet,& morã purgare poſſe dicirur, Exiam
dictis perſpicuuũ eſt, ex varietate cauſarũ, tantã iuris varietatẽ naſci,& eos, qui ob hanc Pauli ſententiam, quam interpre- tamur, putant in omnibus obligationibus, tempus litis con- teſtatæ ſpectandum eſſe, non diſſimiliter facere, ac eos, qui o2 aà⁴⁵πτρν πdϑ ταεέτ ⁵2έννν, vt Claudius Galenus ait. Sed hec
hactenus, ne, vt à pleriſque hic factum eſt, defæce, quod
aiunt, nimis hauriamus. LXXXV. PAVLVS LIB. LXXIIII AD EDICTVM.
I executioue obligationis ſciendum eſt, qudtuor cauſas eſſe. Nam interdum eſt aliquid, quod ſingulis hære-
dibus diuiſum conſequi poſſumus: aliud quod totum peti
neceſſé eſt, nec diuiſim praflari poteſſ taliud, quod pro par- te petitur, ſed ſolui niſi totum non poteſt: aliud quod ſoli-
dum petendum eſt, licet in ſolutionem admittat partis exe-
cutionem. Prima ſpecies pertinet adl promiſſorem certæ pe-
cuniæ. Nam eꝶ petitio& ſolutio, aa portiones Hæredita- rias ſpectant. Secunda ad opus, quod teſtator fieriit ſerit. Nam ſinguli hæredes in ſolidum tenentur: quia operis effe- ctus in partes ſcindi nonpoteſt. Quod ſiſtipulatusfuero: Perte, hæredemque tuum non fieri, quo minus eam agam? ſi aduerſus ea factum ſit, tantum dari?& nus ex plurihus heredibus promiſſöris me prohibeat: ve- rior eſt ſententia exiſtimantium vnius facto omnes teneri: quoniam licet ab vnoprohibeor, nontamen inpartem pro- hibeor: ſed cæteris familiæ erciſcundæ iudicio ſarciet da- mnum. BPro parte peti, ſölui autem niſitotum non poteſt: veluti cum ſlipulatus ſum hominem incertum. Nam pe- ritio eius ſcinitur: ſolui vero, niſiin ſölidum, non poteſt. Alioquin in diuerſis hominibus partes ſöluerentur. quod non potuit defunctus facere: ne quod ſtipulatus ſum, non conſequar. Idem inris eſt,& ſi quis decenn, aut hominem promiſerit. In ſolidum vero agi qportet, S&partis ſölutio adſert liberationem, cum ex cauſa euictionts intendimus. Nam auctoris hæredes in ſolidam denunciandi ſunt, o- mneſque debent ſubſitere,& quolibet defugiente omnes
tenebuntur: ſed Vvnicuique pro parte hæreclitaria praſtat 0 iniungitur.
Paulus lib. 74. adedictum varias diuiſiones obligationig deſcripſit, quarum aliquæ ad modum& rationem obligatio-
nis contrahendæ magis, quam ad executionem pertinent, vs ea quæ legitur cap. 43. titul. de oblig.& action. Aliæ verfan- tur circa executionem obligationis, id eſt, pexitionem, exa- ctionem, ſolutionem. Sic enim accipitur hoc verbum apud iuris auctores. lege, ſi minor. 66. ſupra. l. quidam. 132 infra. l. centum. de eo quod cert. loc. Quatuor igitur ſpectanda ſunr circa executionem obligationis, vel quatuor cauſæ ſunt, vr Paulus loquitur, non hic lolum, ſed& in capit. 43. de obligat. cuius capitis cadem eſt quæ huius inſcriptio.
I. Quxdam eſt obligatio, ex qua pro parte peti poteſt, ac pro parte quoque ſolui: vt ſi pusſip llarss ſit pecuniam cer- tam, puta centum. Nam ſi promiſſor deceſſerit, pluribus hæredibus relictis, ſtipulator à fingulis diniſim pecuniam debitam conſequetur. Ezdemque eſt ratio ſpeciei cettæ, veluti Stichi: l. ſtipulatus.§. qui decem, de ſolusio. Idque o- ſtendimus ſupr. cap. 2.&c. 4.
II. Alia eſt obligatio omnino indiuidua, ex qua ſolidum peti,&́ præſtari neceſſe eſt. Vt ſi quis ſtipulatus ſit opus ali⸗ quod certum fieri, pura domum, theatrum. Nam huius o- peris effectus, ſiue effectio in partes hæreditarias ſcindi non poteſt: id eſt, pro parte hæreditaria opus effici non poteſt.
Quod à nobis demonſtratum eſt ſupra in Catonianæ diſtin-
ctionis enarratione,& repetitum cap. 72. Idemque ivs eſt in ſtipulatione concepta in non faciendo, de qua diximusc. 2. ſupra. vbi& de ſeruitutibus, quarum eſt eadem, quæ fa- ctorum, ratio.
III. alia eſt obligatio, ex qua pars quidem petitur, ac ſolui- tur: ſed parte loluta pendet liberatio ex euentu. Veluticum quis hominem in certum ſtipulatus eſt, vt docuimus ſupra cap. 2. 4
IIII. Alia eſt obligatio ex qua ſolidum quidem petitur, ſed diuiditur ſolutio pro parte hæreditaria: vt puta cum emptor aduerlus venditoris hæredes ex cauſa euictionis agit. Nam tawetſi omnes hæredes in ſolidum denuntientur,& conue-
niantur, vt defenſionem cauſæ ſuſcipiant, tamen ſiid non
fiat, ſinguli condemnantur pro parte hæreditaria. l. 4.§. fi is, qui duplam. ſupra. l. cum ex cauſa. infra. l.ſi rem quæ. 62. 9.1 de euict. Cur autem in ſolidum defendere debeant heredes venditoris, mirum pleriſque videtur, cum obligatio ſit diui⸗ dua,& rem veaditam habere pro parte hæreditaria liceat. Sed animaduertendum eſt, quo caſu promittitur dupla, ra-
tionem inris won permittere, vt pro parte defenſio admitta- tur: quia conditio, ſub qua promittitur ea pœna, diuiſionem non recipit. l.5.§. vltim. ſupr. Si vero promifſa non ſit pœna
aliqua, tamen quia in iudiciis bonæ fidei ea pro expreſſis ha- bentur, quæ morisſunr, ac conſaetudinis: l. quod fi nolit.ſ. quia aſſidua, de ædilit. edict. ideo ineſſè aliqua conditio hic inrelligicur, vt ſi res defenſa non fuerit, ſimpla, vel dupla præſtetur à venditore. Quare venditionis natura dicitur in- diuiſa eſſe à Venuleio cap. 139. infra. Er hanc ſententiam no- ſtram adiuuat,& confirmat ſpecies, quæ mox ſubiicitur de pœna, ſub conditione promiſſa. Hæc ſtrictim annotate voluimus de diuiduis,& indiuiduis obligation bus, vi ſit hæc
diuifio veluti anacephaleoſis quædam eorum, quæ ſupta,
variis in locis tractata plenius, explicataque ſunt. Nam alio- qui hoc caput vberiorem& accuratiorem interpretationem requirebar-
Remſt itaſtipulitiofactaſit, Si fundus Titianus da- tus non erit, dari centum? niſi totus detur, pæna com- mittitur centum nec prodeſt partesſundi dari: ceſſante v na: quemadmodum nonprodeſt ad pignus liberandumpar- tem creditori ſoluere.
Ideo hic ſubiicitur hæc ſpecies, quia ſimilis eſt ſuperiori b
de euictione. Nam ſi quis ita ſtipulatus ſit, Si fundus 2hhn- atus
A
Ihonidos.eum da gieregiu. Nam uwpecitene rite 7 Quodinſpon 0 4, 8 veenidubi forte perfecelis ecg niꝛer ponllone
EXXTI vLI
4D 1
Vooduiten ni ſyn Leainem muyrſtwuucijſi
lhauum hocfuitlopt
MTII PAV- V 4/ ID V
ferſ faturn uinſiruenun.
urno temſiam rtil ntänacap.z..Ks miſun collraſipul nüaguvimm tticotem unnlülkgu:m ldcäc nmnkeano. an.
aaletne duunnon ader,
1 1 dr üimt pan

inlcrigio
err teüll
tum dap.)1 ltegi quatum chea
apassqpitempränn deruio exeucohu, ic.
dihw chhn uum
wſoldumqutann ereditar Wauumne acanleuictuuit läumcenumh uſr luſcyi al 9r0 usu afa inftadtn m ekerettn⸗
4
andfe
hec
In Tit. De verborum oblig. b Poz
datas nen erit, centum dariꝰ pœna cõmittitur aduerſus om nes in ſolidum, niſi totus fundus detut: quia diuiſionem non reci- pit conditio. Sed nihilo minus tenentur ſinguli pro parte, vt docuimus ſupra cap. ſ. ad finem: ex quo loco ſumenda ſunt, que ad huius explicationem neceſſaria videbuntur. 8 Quicunque ſubconditione obligatus, curauit, ne condi- rio exiſteret: nihilo minus obligatur. b Nullum inter homines geritur negotium, quod neglectis verborum anguſtiis, paulo latius aliquando non interprete- mur, vitandæ iniquitatis,& abſurditatis cauſa, quamuis alias ſtrictam interpretationem recipiat, veluti ſtipulatio. 1. ſi ſti⸗ pulatus. 1I1. infr. Itaque promittens aliquid ſub conditione, ſ naui e;x Aſia venerit, obligatur, quamuis non venerit nauis ex Aſia, ſi curauerit ne veniret. l. Labeo ſcribit. de contrah. em p. Hinc dicitur in regula iuris, Quoties per eum, cuius intereſt conditionem uon impleri, fiat, quo minus impleatur, perinde haberi, ac ſi conditio impleta eſſet. lin Iure ciuili. dereg. iur. Videndum tamen hic eſt, quid actum ſit, vt in omnibus facti quæſtionibus. l. eum qui Calendis. ſup. l. ſemper in ſtipplatio- nibus. de reg. iur. Nam plerumque huiuſmodi conditio eſt, vt liceat impedire, ne exiſtat lecundum voluntatem contrahen- tium. Quod in ſponſionibus ludendi cauſa factis accidit, vt puta, Ss viwero?dabis mihi centum. Si enim arte vel induſtria tua forte perfeceris, ne ego vin cam, deficiente conditione, pe- cunia ex ſponſione mihi non debetur.
LXXXVI VLPIANVS LIB. LXXIX.
ADP EDICTVM. Vop dicitur, tot ſtipulationes eſſe, quot res: ihi lacum habet, vbires exprimuntur ſtipulatione: cæterum ſino fuerint expreſſæ, vna eſt ſiipulatio. W
Explanatum hoc fuit ſupra, cap. 29.
CXXXVII PAVLVS LIB. LXXV.
AD BDICTVvAM.
7 NTMo rem ſuam faturam)in eum caſum, quo ſuaſtt, u N tiliter ſtipulatur.
Sicut nemo rem ſuam vtiliter ſtipulatur, quia dari ei non poteſt, vt diximus cap. 31.& 82. ita non poteſt quiſquam rem alienam ſtipulari, collata ſtipulatione in tempus, quo res ſua futura ſit, quoniam dari eo tempore ei non poteſt. Legatarius tamenrem ſibi legatam ſub cõditione, interim vtiliter ſtipu- latur ſibi dari, cum extiterit conditio. l. 1.§. ſi quis ſub condi- tione.ſupr.vt lega no. cau. Nam etſi exiſtente conditione do- minus eſſe dicatur, l.à Titio. de furt. tamẽ verum germanum- que dominium non habet, quadiuris gentium eſt, quodque poſſeſſione acquirirur. õ. per traditionem. Inſtit. de rer. diuiſ. Vtilitatis igitar cauſa receptum eſt, vt quãuis ſubtilitate qua- dam iuris habeatur pro domino: arg.. in reb. C. de iure. dot. is nihilo minus recte ſtipuletur ſibi dari. Sic ad petendum lega- tum agit legatarius ex teſtamento, ſi paret ſibi dari oportere: & idem vindicat, vt dominus: quod ius ſingulare eſt,& à com- muni iure multum abhorret. l. 1. C. com. de leg.
LXXXVIII. PAVLVS LIB. VI. AD PLAVTIVM.
No RA Kdeiuſſöri quoque nocet. Sea Sifideinſſör ſer- Luum obtulerit,& reus moram fecerit: mortuo Sticho, fideiuſſöri ſuccurrendum eit, Sed ſiſideiuſſör hominem occi- derit„reus liberatur Raeiuſſor autem ex ſtipulatione con- Leniri potest. b Morarei nocet fideiuſſori, vt ante diximus cap. 49. Quare poſt moram rei ſi perempta ſit res debita, tenetur ad æſtima- tionem fideiuſſor, tameſi forte moram non fecerit. Ob hanc tamen moram non augetur fideiuſſoris obligatio, vt alibi di- citur. l. cen tum Capuæ. de eo quod cert. kvlt. de fideiuſ. Quod autem dicitur, fideiuſlorem teneri oh meram à reo factam,
ſic accipiendum eſt, niſi fidoiuſſor ipſe diffidens reo occurte- rit rem debitam offerendo: id enim æquitas maxime exigit- Contra fideiuſſoris mora, vel culpa mimime nocet reo, vti hic
dicitur,& c. 45. Nocet vero ſideiuſſori, tenetur que vtili actio-
ne, quamuis reus omnino liberatus ſit. l. mora.§. vlt. de vſur.l. cum filius.ſupra.
LXXXIX IDEM 11 E. IXN.
Ap PLAVTIVM.
Tà colono, cui fandum in quinquennium locaueram, poft Oer annos ita ſtipulatus fuero, Quicquid te dare fa- cere oportet? non amplius in Hipulationem deducitur, quam quod dartiam oportet. F autem adliiciatur o porte-
bitve, etiam futura obligatio deducitur, De hoc ſatis dictum eſt ſupra, cap.⸗ 6.
XC. POMPONIVS LIB. III. EX PLAVITIO. C Vim ſtipulati ſumus pro vſarus legitimis pænam inſin= gulos menſeszſi ſrs ſöluta non ſit, etianir ſörtis obliga- tio in iudiciumn ſit deducta, adbuc tamen pæna creſcit quia verum ett pecuniam ſolutam non eſſe. Obligatione ſortis in iudicium deducta per conteſtatio- nem litis, vſuræ nihilo minus currunt. L.. C. de iad. Quo ſen-
fu accipiendum viderur cap. 35. tit. de vfur. quod alij aliter in⸗
terpretantur. Nam etſi nouarione voluntaria im pediatur cur- ſus vſurarum. l. nouatione. infea de nouat. tamen de ca noua- tione, quæ fit indicio accepto, idem dici non poteſt, vt clare demonſtrat Paulus cap. 29. de nouario. l. aliam. de nouat. Pœ-
na autem hie pro vſura accipitur, vt& alias ſæpe. l. lecta. dere-
bus credit. l. qui ſine. de nego. geſtis. Atque ideo ſi quis in ſin- gulos annos velmenſes pœnam ſtipulatus ſit pro vſu pecunie, fœneratitius contractus recte dici poterit. Alind dicendum eſt, ſi quis reditum annuum certa pecunia emerit, cuius métio eſt in Nouellis Iuſtiniani Conſtit. 160.& in Conſtitutionib. Pontificiis, Extra. regitnini. de empt.& vendi. Scd hæc diſpu- tatio huius loci non eſt.
XCI PAVLVS LIB. XVII. Ap PrAVTIVM. 82 ſeruum ftipulatus fuero,& nulli mora intercedente ſeraus deceſſerit ſ quidem occidat eum Promiſſor, expe- ditum eit. Si autem negligat infrmum, an teneri qebeat promiſſör,quærentibus conſiaerandum eſt, vtrum quemad-
84
modum in vindicatione hominis ſi neglectusd poſſeſſore fa-
erit, culpæ buius nomine tenetur poſſéſſör, ita& cum dart Promifit:an culpalquodad tipulationem attinei) in facieu- do accipiendaſit, noninnon faciendo quod magis probandit eſt: quia qui dare promiſit, ad dandum, non facienaum,tene- tur. Sed ſi ſit quidem res in rebus humani= ſöddarinon poſe
Jit, vt fuxdus religioſius, puta, vel ſacer factus, velſeruus
manumiſſus, Veletiue ab hoftibusſicapiatur: culpain hunc
modum diiudicatur, vt ſi quidem ipſius promiſſörus res vel
tempore ſtipulationls, Vel poſtea fuerit,& quid eorum aeci= derit mihilo minus teneatur. Idemque fiet& ſi per alium, poſteaquam ab hoc alienatus ſit, id contigerit. Si autem alie- nus fuerit,&abaliotale quid acciderit, nontenetur: quia nihil fecit: niſi heaquam moratus eit ſölutionenn aliquid huiuſmodi acciderit. Quam diſtinctionem& Iulianus ſe- quitur. Itemſi Bomo, qui fuit promiſſäris, ex præcedéti cau- Haablatus ei fuerit, quod ſtatuliber fuerit, perinde habendus ohac ſi alienum promiſißet: quia ſine facto ipſius deſit eius eſſe. De illo quæritur, an& is, qui neſciens ſedebere occidit,
teneatur: quod Iulianus putat in eo, qui cam neſciretà ſépe.
titum codicillis, vt reſtitueret, manumiſit. 8§ 4
¹ 1

764 Dictum fuit lupra cap. 23. ſi promiſſoris culpa perierit res debita, nihile minus eum ad æſtimationem teneri: veluti ſi ſeruum promiſſum occiderit. Si vero neglexerit eum infir- mum, ob eamque cauſam decceſſerit, quæritur an tenern de- beat promiflor. Et Paulus noſter his verbis, quæ ſubobſcura ſunt oſtendit promiſſoremn eius tantum culpæ nomine tene- ri, quæ in faciendo, non quæ in negligẽdo, conſiſtat. Sic 8* legendum hic eſt, vt in Pandectis Florentinis, An culpa uo ad ſtipulationem attinet) in faciendo aocipiendaßſit non zn e fe 3 ciendot quod magis probandum eſt: quia qui dare promilit, a dandum, non faciendum tenetur. Necme latet. quomodo hunc locum vulgo interpretentut cæterl. Sed interpretatio noſtra verbis Pauli magis congruit, necàratione& æquitate alienaeſt. Nam qui dare promitrit ſeruum, ad curandum eü, cuſtodienqumve non obl'gatur, ſed ad dandum, quamdiu ex- tat. Non enim æquum eſt eum negligentiam præſtare„qui moram non facit,& per quem non ſtat, quo minus ſoluat, quod debet. Hinc idem Paulus cap. z1. de hæred. vend. Fundi, inquit, vendicor fructus præſtat bon=⸗ fidei ratione: quamuis ſi neglexerit, ve alienum, nihileiimputari poſſit, niſi culpa eius arguatur. l.vesditor ex hæreditate. Atque ita accipitur culpa in lege Aquilia, nempe in faciendo, non in negligendo..ſ cu- ius.. denique. de vſutfr. n aliis autem pleriſque indiciis, negli- gentiæ nomine fiat condemnatiò, veluti in rei vindicatione,
. qui petitorio. l. ſi homo. de rei vindicat. in peritione hæredi-
tatis, ſ. quid poſſeſſot.§. ſicut autem. l. ei qui.§. vlti. de petit. hæredit. in iudicio redhibitorio. l. quod ſi nolit§. ſi mancipi- um, de ædil. edicto. Sed nos de iudicio ex ſtipulatu hic loqui- mur, quod illis multum diſſimile eſt. 3 Sed ſſt. Docet Paulus variis exemplis, quando teneatur promallor, ob culpam, quæ in faciendo conliltit. Daæ illo quæritur. Ignorantia igitur debitoris eum non excu- ſat, ſi hominem debitum occidecit. Culpam enim ſemper ad- mittit hominis occiſor, etiamſi debitus non ſic niſi forte iu- ſtam aliquam occidendi cauſam habuũerit. In ſpecie quoq; lu- liani de manumiſſione ſerui culpa imputati poteſt hæredi, quod diligenter non inquiſierit, an codicillià teſtatore rehcti eſſent. Sed poteſt incidere ſpecies, in qua nullius culpæ affinis reperiatur promiſſor. Quid enim, ſi bouem, quem ſe neſcie- bat debere, veſcendi cauſa occiderit? Itaque in has quæſtione, quæ facti eſt, conſiderandæ lunt omnes circumſtantiæ, vt co- gnoſcatur, an in culpa fuerit promiſſor, necne. At ſãfficeret Iuriſconſulro fortaſſis dicere, promiſſorem ob culpam ſuam teneri, ſecundum morem reſpondendi veterum lureconſul- torum. Sed exempla nonnihil ad docendum vtilia ſunt, qui- bus hic Paulus noſter vſus eſt, modo ea dextte, nec ſaperſti- tioſe nimis accipiamus.
Sequitur videre de eo, quod veteres couſtituerunt, quo- ries culpa interuenerit debitoris, perpetuari obligationem, quemadmodum intelligendum ſit. Et quidem, ſifecerit promiſſor, quo minus ſoluere poſuat, expeditum intellectum habet conſlitutio. Si vero moratusſit tantum, hæſitatur, anſſi poſteain moranon fuerit, extinguatur ſuperior mora. Et Celſus adoleſcens ſcribit, eum, qui moram fecerit in
ſoluendo Stich, quem promiſérat, poſſe emendarecam mo- ram, poſtea offerendo. hancenim quæſtionem eſſe de bono&
æquo, in quo genere plerunque ſub autoritate iuris ſcientiæ
pernitioſe inquit)erratur. Et ſane probabilis eſt hæcſenten- tia: quam quidem& Iulianus ſequitur. Nam cum quæritur de damno,& par vtriuſque cauſaeiſt: quare uon potentior ft qui tenet, quam qui perſequitur.
Gonſtitutum à veteribus eſt, ob culpam debitoris perpe- tuari aduerſus eum obligationem, ita, vt interitu rei debitæ non extinguatur, ſed ſemper debeatur eius rei æſtimatio. In qua conſtitutione culpa accipitur in faciendo, vt ante dixi- mus. Sed& in culpa quoque dicitur debitor, qui moram facit, nec interitu rei poſt moram liberatur.l. ſi ex legati. ſupr. Sed Paulus hic ſcribit, ex ſententia Celſi aoleſcogei ‚reum, qui moram fecit, poſſe eam emendare, poſtea offerendo, idque ex bono& ęquo receptum eſſe, cum ius ſtrictum hic deficiat.
Franc. Duareni Comment.
Erratio probabilis affertur huius ſententiæ, quia cum vter- que moram faciat, nempe debitor& creditor, in pari cauſa melior eſt conditio poſſidentis. l. cum par. 190. de reg. iur. l.⁊². ne quis eum qui in ius. Notanda autem obiter ſunt aureola Celſi verba, Iu honi&s æzui aiſputatione plerumque ſub autlori- tate iuris ſcientiæ pernitioſe errari. Eſt enim æquum& bonum, benignior achumanior interpretatio iuris, quæ ſcripto com- prehenſa non eſt, quam Ariſtoteles Seixeia- vocat. Quam in- terpretandi rationem iuriſprudentia nos docet, ideoque ius dicitur ars boni& æqui eſſe ab Vlpiano, l. 1. de iuſt.& iure. Cum igitur hæc boni& æqui tractatio, propria ſit iuris ſcien- tiæ, nec cuiuſuis hominis ſit, ſed artificis rantum, id eſt luriſ- confulti, non immerito Celſus ait in hoc genere interdum er- rari ſub auctoritate iuris ſcientiæ. Sed hunc locum de bono, & æquo, plenius tractauimus ſub tit. de iuſtit.& iur.
Nunc videamus, in quibus perſonis hæc conſtitutio lo- cum habeat: quæ inſpectio duplex eſt, Vi primo quæramus, quæ perſonæ eſiciant perpetuam obligationem, deinde qui- bus eam prodacant. Vtiquè autem principalis debitor perpe- tuat obligationem: acceſiones autem an perpetuent, dubium
en. Pomponio perpetuari placet. Quare enim facto ſuo
fideiuſſör obligationem tollat? Cuius ſententia vera eit. Ita-
que perpetuatur obligatio, tamipſörum, quam ſucceſſörum
ſnorum berſona. Acceſßiibnibus quoque ſuts, id eſt, fideinſſo-
Pen— Aaneeieae mu 1 K20han Whnuſe
ponderunt. Dictum fuit ſupra cap. 88. b“ An filiusfamilias, qui iuſſu patrls promiſerit occiden-
do ſeruum prodncat patris obligationem, videndui est. Pom-
ponius producere puiat, ſcilicet, quaſi acceßionem inteligens eum qui iubeat.
4 1
Diximus lupra cap. 49. BEſfectus huius conſtitutionis ille eſt, vt adhuc homo peti
poßit. Sed& acceptum ei poſſe ferricreditur,& fideiuſſö-
rem accipi eius obligationis nomine. Nouari autem an poſii hæc obligatio, dubitationis eſt: quia neque hominem, quinon est, neque pecuniam, quæ non debetur, ſiipulari poſſumus. Et egoputo nouationemfieri poſſé ſihoc actum inter partes ſät. quod Iuliano placet.
Veteres cõſtituerunt, ob culpam debitoris perpetuari ob- ligationem, vt paulo ante diximus. S. ſequjtur. Cuius conſtitu- tionis effectus in quatuor cõſiſtit. Nam in primis res promiſſa adhuc peti poſt interirum poteſt, quaſi ſemper duret obliga- tio. Quia tametſi officio iudicis contineatur, vt condemnet ad æſtimationem: tamen recte petitur res ipſa, ſi paret eam dari oportere, vt Pomponius ait, cap. pen. de condict. cauſ. data.
II. Promiſſori acceptum fieri poteſt, quaſi durante adhue obligatione, ſine qua non valeret acceptilatio.§. item pet ac- ceptilationem. Inſtit. quibus mod. toll. obl.
III. Fideiuſſor accipi poteſt eius obligarionis nomine, ſine qua non valeret obligatio fideiuſſoria- I. cum principalis. de reg. iur.
IIII. Nouaripoteſt obligatio, ſi hoc inter partes actum ſit: quia in locum huius obligationis, quæ adhuc maner, nona ſuccedit obligatio. l.i. de nouat. Et notandum hic eſt, hac no- uatione moram non purgari, quod iam interierit res, quam- uis alias nouatione mora purgetur. l. ſi S tichũ. de nouat.l. par. de condict. fur. Ratio hæc eſt diuerſitaris, quiare nondum perempta, cum ſtipulor animo nouandi, rem ipſam, quaæ ad- huc eſt, in rebus humanis, ſtipulor: cuius interitu poſteacon- tingente liberor. At perempta iam re, cum ſtipulor, videor nõ rem ipſam, ſed æſtimationem eius ſtipulari, quæ perire non poteſt. l. in ratione.§. in certæ. ad leg. Falcid.
XCII. ID E M L I B. XVIII.
Ap PrAvTIVM.
gedi 7 nüictur
a 2J. couter ls lijuio
ſßſpuluus fuern, rhb,uls hubes ſu etoratio homnem atentias explimele, lipularors ltele de gpemyromiſär„ ambigur connn ſtpu Iftipolarionibs pla. ueſk, fecundum qluu nim retbignilc
ötzerptiniutnum wim adeo fiuendumh unendiin piciamus,9 naiktque huiis ater ellmlbi.plt
In MäRc
DIG I5
uii, nnnuvou
hen Aueanur 1 1
ilianigeuenig Oc
T
mi Ahnuifia lasteinhiſkna ennuäum
4
hlri viici nulla cen
Aärra douniergrelin
Nan N

1 mohlizarune 4p
tn
iiyſanmm,aangi Juunue uu
mu, qui uitaas—
ſuparrinnin ügurunem aünn
unv illett muug ſefernmiu ti nomine. Jaunland hui uneltanf debetun ſpunty ſafhxaimaf
uipm töiifg
nuſbena
giit, cp he
4
8
Pulatio. Nam ſi quis inſulam fieri ſti to loco, inutilis dicitur eſle ſti
In Tit. De verborum oblig. 765
8 Iita ſipuler, Per te non fieri, quo minus mihi hæ- .
reditq; meo vindemiam tollere liceat? etiam hæ-
redi datur actio. Veteres credebant facta perſonalia eſſe,& perſonam non egredi: quaſi perſonarum diuerſitas factorum diuerſitatem induceret.õ. ſed cum factum. Inſtit.de ſtipul. ſer. vt annotaui- mus ſupra c.38.. ſtipulatio iſta.§. ſed ſi quis. ſupr. Qua ratio- ne ſtipulatio, de qua hic diſſerimus, ad hæredem ita demum tranſit: ſi hæredis mentio facta ſit: quia tollere vindemiam fa- ctum eſt, ſicut per fundum ire. arg. l. apud Iulianum.§. fi quis alicui. de lega. I. Ideo autem hæredi datur actio: quia ſtipulari ei licet. d. l. ſtipulatio.. ſuæ perſonæ. quamuis alias nemo al-
teri vtiliter ſtipuletur.
XCIII IDEM LIB. III.
AD VITELLIVM.
8 Iſic ſtipulatus fuero, per te nonſieri, quo minus haminem ex his, quos habes ſamamielectiomea erit.
Haæc oratio. hominem ex us, quos habes ſumam, videtur du- as ſententias exprimere,& ſic accipi poſſe, vt vel promiſſoris, vel ſtipulatoris ſit electio. Poteſt enim ſtipularor hominem capere, quem promiſſor voluerit. Atque i nterpretatio oratio- nis ambiguæ eontra ſtipulatorem fieri ſolet. ſtipulatio iſta. §. in ſtipulationibus. ſupra. Sed conſuetudo loquendi hic ſpe-
ctanda eſt, ſecundum quam nulla hic reperitur ambiguitas.
His enim verbis, niſi cauillemur, electio permittitur ſtipulato- ri, quibus exprim ĩtur, vt ſumat ipſe, non vt prèmiſſor ceitradat. Non enim adeo fauendum hic eſt promiſlori, vt non magis v- ſum loquendi inſpiciamus, quam quod is ſenſit, aut ſe ſenſiſſe
contendit. Eſtque huius interpretationis aliud exemplum, in-
fea c. 110. l. ſi mihi. 5„Vlt.
XCII MARCEFLLvS LIB. III
DIGESTORVM.
g ITICVM dare oportere ſipulatus et aliquis: facii
quæſtio et, non iuaru. Igiturſi de aliquo tritico cogita-
uerit, idett, certi generi,& certæ quantitatts, id habobitur pro expreſſo. Alioquin ſi cum déſtinare genus& modum vellet, non fecerit, nihil ſtipulatus Videtur ne igitur vnum quidem modium. b
Stipulatio tritici, nulla certa quantitate expreſſa, inutilis eſt, vt poſtea dicemus c. 115. l. ita ſtipulatus Ridiculum enim eſt, eum obligari, qui granum vnum tritici dando liberetur. Si tamen appareat de certo tritico actum eſſe, valet ſtipulatio, non minus, quam ſi expreſſum eſſet. Sycophanticum enim eſt, ita hærere verbis, vt ſententia„ac voluntas nobis antiqui- or non ſit. l. eum qui Calendis. ſupra l. ſemper in ſtipulationi- bus. de reg. iur. Voluntas autem colligitur ex variis conie ctu- ris: de quibus alibi. Vnum exemplum hic poſuiſſe ſufficiat Cum ſermo habitus eſſet inter duos de certa tritici quantita-
te alteri danda, nec quidquam aliud ſupereſſet agendum inter
eos, præter ſtipulationem, confirmandæ& adſttingendæ ob- ligationis gratia: tandem ita concepta eſt ſtipulatio, Triticum muhi dabus? dabo. In hacſpecie quantitas tritici non eſt expreſ- ſaa contrahentibus in ſtipulatione concipienda: ſed ex tracta-
tn prius habito apparet de certa quantitate actum eſſe. l. Titia. 9. idem reſpondit. infca.
XCv. 1IDEM LI B. V.
DLGESTORVMNM. 43
VI inſulam ꝛferiſtipulatur, itademum acquirit obli-
auovem ſiappareat, quo in locoferi inſulam volue- rit,& 19 inſulam fieri eiu⸗ inteyſit.
Hæc lpecies luperior
Verſatur incertitudo, propter quam dubitatur, an valear ſti-
puletur, non demonſtra- ta ſticulerme ar ſtipulatio propter incertitudinem. ni KHhaea lnfta.l 3.§. ſi quis inſalam. de eo quod certo oco. Qupde cePleadum, nift apareat, quoin loco inſi-
i ſimilis eſt de tritico: acin vtraque
lam fieri voluit, vt de tritico dictum eſt. Sitamen in ſundo a-
lieno quis inſulam fieri ſtipulatus ſit, cum non interſt eius, a- lia rarione vitiatur ſtipulario, quia ſtipulati alteri nemo po-
teſt,&c.. ſtipulatio iſta.§. alteri. ſupr.
XCVI IDEM LIB. XVII
PIGESTORVM.
Q* ſeruum mihi ex ſtipulatu debebat, FRiin facinore e
deprehenderit, impunt cum occidet: nec vtilis altioee
rit in eum conſtituenda. b Conſtitutionem veterum, de qua diximus c. ↄ1. hic locus interpretatur. Nam quod dicitur promiſſorem ſerui, eo occi- ſo tenerj, ſic accipiendum eſt, niſi ob iuſtam cauſam occiderit, vt nulla ei culpa imputari po Hſit.J. quid ergo.§. ſi hæres. de leg. 1.J. eleganter.§. vlt. de pign. actio. Pone dominum occidiſſe ſeruum, quem in facinore deprehendit. Eſt enim domini ani- maquerſio in familiam ſuam. l.1. de his qui ſunt ſui.& l. ſi cer- tus. de S. C. Sillani. Et pleræq; aliæ tractãtur ab aliisſ pecies, in quibus eadem inter preratio locum habet,& iuſta cauſa ſem- per excipitur. l. quæro. in ter Iocatorem. loca. cum ſimilibus. Quaratione moti quidam aiunt clientem ita demum adiu- uandum in bello dominum te neri, ſt iuſta belligerandi cauſa ſit. Sed eo iure, quodin Hortenſi jrhapſodia hodie extat, obli- gatur cliens, ſine hac exceptione. tit. hic finit. lex. Necid ſine ratione. Nullum enim imperium eſlet Principis, aut domini in ſubditos nulla auctoritas ſi in cauſam ſuſcipiendi bell in- quirerg eis liceret, exemplo Therſitis illius apud Homerum libr. lliad.z. Notsm eſt illud Euripidis 2a ‿τνυννυν οφωά Oepery.——
Nec vtilis. Poſt interitum rei debitæ non videtur actio directa competere: ſed vtilis datur propter conſtitutionem veterum. l.ſi ſeruum.§. ſequitur. ſu Pra. quæ tamen in hoc caſu
locum non habet, quia promiſſor omniculpa vacat.
XCVII. CELSVS LIB. XXV.
3 DIGESTOKVM. Orde ſipulatus fuero, Te ſiſti?& niſi ſtiteris, hippo- centaurum dari?perinde erit, atqncſi te ſiſti ölummo- doſtipulatus eſſem. b 1
Stipulatio acceſſoria, etſi inutilis ſit propter impoſſibilita. tem, non ideo principalis ſtipulatio vitiatur: vt in hoc exem- plo, T7 ti,& niß ſtiteris, heppocentaurum dari? Eſtque ſimilis ocus infra, cap. 126.1, ſiita ſtipulatus. 5„vlt. infra. Contra tamẽ acceſſoria& pœnalis viriatur propter principalem, quæ im- poſſibile continet, ſupra c. 6⁹. l. ſi hom o. ſupra.
Poſſum vtiliterd te itaſtipulari, Nomine Titi jte ſo- luturum? neque enim hocſimile ehili, Titium darurum? ſedex ea ſtipulatione, dum intereit mea,agere poſſum. Etid- coſi locuples ſit Titius, nihilex hac Riipulatione conſequi poſe fum. Quidenim mea interettidate Reri, quodſinã feceris, eæque ſaluam pecuniam habiturus ſumꝰ⸗
De hac ſtipulatione, Nomine Titii t⸗ ſoluturam? duplex eſt quæſtio. Vna eſt, an valeat. Et hic dicitur eam valere, nec ſi- milem eſſe illi, Tirium daturum? qua factum alenum promit. titur.. ſtipulatio iſta. ſupra. Altera qu æſtio eſt de vi& effectu huius ſtipularionis. Et pleriſque vidererur fideiuſſio quæ- dam hic eſſe, quaſi promiſſor pro Titio fideiubeat. Sed fide- iuſſionem non eſſe„illudargumento eſt, quod fideiuſſor no- mine ſuo ſoluit. l. indebitam. de condict. indeb. l. Papinianus. mandati. Proinde liberum non eſt ſtipulatori, aduerſus pro- miſſorem agere ex hac ſtipulatione, ſi locuples ſit Tic ius, cum tamen hoc iure aduerſus fideiuſſoram ſtarim agere liceat, I. iure noſtro. C. de fideiufſo. Ideo autem ex hac ſtipulatione ita demum agitur, ſtinterſit ſtipulatoris propter inopiam Titij: quia hæc ſtipulatio nudum factum continet„quaſt reus, Vve miniſter, procuratorve Titij, promittat ſoluere,& numera- re pecuniam, quod facti eſt. leg. conſilio. de curato. furioſ. ſu- — pra. Nam tametſi promiſſor, ſoluendo pecuniam creditori,
3 4
3 *

76G
cam accipientis faciat:tamen inſpicitur, quod principaliter a- gitur inter eos, vt ſupra annotauimus de eo, qui ſtipulatur pe- cuniam ſibi mutuam dari, c. 68. l. ſi pœnam. ſupra. Nec diſſi- milis eſt ſtipulatio illa, Mihi aut Titio daride qua c. 1¹8 J.li- ber..vlt. Nam ex eo, quod ſoluendum eſt Titio, incerta eſſe dicitur, quia factum continer,& hoc agitur, vt Titio numers- tur nomine meo, quaſi is miniſter meus procuratotve ſit: aut vt promiſſor Titio, tanquam creditori meo: ſoluat nomine meo, quaſi promiſſor ipſe procurator meus ſit. Similes igitur ſuanrt hæ ſtipulationes„Solues Titio nominé méo 2 8 Solues mihni womme Titii?& vtraque factum magis, quam dationem con- tinet. Si tibi nupſero, decenm dare ſpondes 3 cauſa cognita dene- andam actionem puto: nec rard probabilis cauſa huius ſti- pulationis ett. dem ſi virà wuliere eodem modo‚ non in do-
tere ſtipulatus eʒt. b b
Si mulier à viro, aut vir Amuliere pecuniam ſtipuletur, cõ- ferendo obligationem in tempus nuptiaru m, poteſt vtilis eſſe hæc ſtipulatio, c. de illis. de cond. appoſ. in decret. Veluti ſi do- tis cauſa, vel antiphernorum, vel ex alia huiulmodi iuſta cauſa promittatur. Sed videndum eſt ne in fraudem legis, donatio- nem inter coniuges prohibentis, facta ſit: quo caſu denegam da eſt actio. Hic mihi viderur eſſe ſenius huius capitis: cui con- ſentaneum eſt reſcriptum Gordiani, Cod. de don. ante nupt- Quod ſponſæ ea lege donatur, vt tunc dominium eius adipi- ſcatur, cum nuptiæ fuerint ſecutæ, ſine effectu eſt.
XCVIII. MàARCELLVS LIB. XX.
DIGESTORVM.
PXISTIM Opoſſcid, quod meum eit, ſub conditione ſIi- FE pulari: item viam ſlipulari ad fundum poſſe, quanquam vnterim fundus nonſit meus. Aut ſi hoc verum non est,& Alienum fundam ſub conditione ſtipulatus fuero, Iſque æx lacratiua cauſa meus eſſe cæperit, conféſtim perimeiur ſli- pulatio. Et ſi fundi dominus ſub conditione Viam ſtipulatus fuerit, ſtatim fundo alien euaneſcit ſtipulatio:& maxime ſæcundum illorum opinionem, qui etiam ea, quæ recte conſti- terint, reſölui putant, cum in eum caſum reciderunt, à quo
non potuiſſent conſiſtere.
Dubitatum fuit apud veteres, an quis poſſit rem ſuam ſti- pulari ſub conditione: id enim certi iuris non erat. Sed Mar- celli opinio eſt, valere ſtipulationem: quanquam timide ac diffidenter de ea re hic loquatur, vt vix appareat in quam par-
tem inclinet. Ait enim, ſe ita exiſtimare: ſed poſtea ſubiicit Aut ſihoc verum non eſt. Verum quid de hac re ſentiendum ſit diximus ſuprac. 31.& 8 3. Delucratiua cauſa cap. 83.§. ſi rem. De fundo alienato poſt ſtipulationem ſeruitutis, ca. 136.
l. ſi ſub vna. De caſu, à quo non poteſt incipere obligatio, cap.
140.. pluribus. b Ex hac ſtipulatione, Inſulam fulciri ſpondes? quando naſcatur actio, quæritur. Et vtique non eſt expectandum, Vt ruat. Nec enim nihil ſtipulatoris intereit, fultam potius eſſe, quam non e. Nec tamen recte agetur ſi nondum præ- terierittantum temporis, quo fulcire potuerit redemptor. Dixi ſupra c.7 2. Lſtipulationes non diuiduntur.
XCIX. CELSVS LIB. XXXVIII.
DIGISTOKRKV M.
vICVID aaſtringendæ obligationis cauſa eſt, id Qu palam verbis exprimatur, omiſſum eſſé intelli- gendum eit: ac fere ſecundum promiſſörem interpretamur, quia ſtipulatori liberum fuit verbalate concipere. Nec rur- ſam promiſſör ferendus eſt, ſicius intererit, de certis potius Vaſis forte, aut hominibus, actum eſſe. Siſtipulatus hoc mo- do fuero, Si intra biennium Capitolium non aſcende-
ris dari?nen niſi præterito biennio, recte petam. Nam aß Alium vocauit, pretium ſibi deberi dicens, baredes eius,
Franc. Duareni Comment.
verbaambigua ſunt, ſic tamen exaudiuntur, ſi immutabili- ter verum fuit, te Capitolium non aſcendiſſe.
Stipulationes comparatæ ſunt confirmandarum& aſtrin- gendarum obligationum cauſa,vt in explicatione tituli docui- mus ex Paulo lib. 5. Senten. Tametſi aliquando promiſſoris gratia Aüaid adiiciatur, quod ad minuendam ac veluti rela- xandam obligationem perrineat. Quoties igirur ſtipulator a- liquid inſtipulationem deducere vult cauſa adſtringendæ ob-
ligationis, qua teneatur promiſſor, videndum eſt ei,vt omnia palam ac diſerte exprimat. Nam obſcuritas, vel ambiguitas ei
noceret magis, quam promiſſori.l. ſtipulatio iſta.§. in ſtipula-
tionib. Ac fit aliquando, vt quod ſatis aperte expreſſum non
eſt, omnino omiſlum eſſe intelligatur: vt cum quis triticum ſtipulatus eſt.l.triticum. ſupr. Aliquando, vt ſecundum pro- miſſorem interpretatio fiat: idque contingit, cum oratio am- bigua eſt,& duas exprimit ſentẽtias: vt in exemplo, quod pau- lo poſt ſubiicitur, Si intra biennium Capitolium non aſc enderis, darnde quo& ante aliquid diximus; cap. 27.l. veluti. Sed hoc ita accipiendum eſt, niſi appareat quid actum ſit, aut ex vi ver- borum, aut ex veriſimilibus coniecturis. l. ſemper in ſtipula- tionibus.de reg.iur. Cum enim voluntas certa eſt, quid inter- ſit promiſſoris, quidque ſenſiſſe ſe dicat, curandum non eſt. Cuius rei varia in hoc tractatu exempla occurrunt. cap. 93 ca. 110. cap. 111.
C. MODESTINVS LIB. VIII
REGVLARVM.
b CO DIrio in præteritum, non tantum in praſens tem-
CpPus relata,ſtatim aut perimit obligationem, aut amni- nonon diſfert.
Conditio tunc vim ſuſpendendi habet, cum in futurum tempus confertur. Quæ in præſens tem pus aut etiam in præ- teritum, non ſuſpendis, nec moratur obligationem. Atque id- co ſi conditio vera ſit, ſtipulatio tenet, etſi contrahentes rei veritatem ignorent.l. ſt ita ſtipulatus. 1 20. infra. Qux enim per rerum naturam certa ſunt, veluti præſentia& præterita,
non morantur obligationem, licet apud nos incerta ſint..
conditiones. Inſti. eo. l.cum ad præſens. de reb. cred. Necillud Senecæ hic probamus: Quid ad me, an naturæ certũ ſit, quod mihi incertum eſt? Itaque hæ actiones, Si rex Parthorum vi- nit, Si Titius conſul fatuu eſt, conditionis figuram magis, quam vim,& poteſtatem obtinent, vt verbis vtar Proculi ſub tit. de
hæred. inſtit. l. Cornelius.
CI. ID E M 1. I B. IIII.
DIPRASCRIPTIONIBVS.
NVaERNES ſne curatoribus ſuis poſſunt ca ſtipulata 0b- ligari. Ambigua eſt hæc oratio,& dubitatur quid quoreferri de- beat. Sed accipienda eſt ea interpretatio, quæ vitio caret. l. in ambigua. de legib. vt ſit ſenſus, Puberes qui curatores ſuos nõ habent poſſunt ex ſtipulatu obligari. Nam ſi ita accipimus,vt puberes poffint ex ſtipulatu obligari, quamuis nõ accedat cu⸗ ratorum, quos habent, auctoritas: id falſum reperiretur,&́ te- ſcripto Diocletiani contrarium. l. ſi curatorem. C. de in integ. Nee ſententiam eorum probo, qui diſtinguunt alienationem rerum, ab obligatione perſonali: cum Dioclerianus in reſcri- pto illo ſuo de venditione loquatur, ex qua perſonalis nalei⸗ tur obligatio. Nec minus ſtipulatione, quam venditione, res alienari poſſunt, ſi ſequatur traditio.
CII. IDEM L.IB. V.
KESPONSORVM.
V ENPITORES emptfori pro euictione cauerant,
quanti eius intereſſet: ſed& ſpecialiter 7 agnituroesſi
in lite mota ſumptus feciſſent,& emptori ſtipulãti romiſe- rant. poft mortem emptoris, Vnus ex venditoribus ad iu-
qur
ttesebeat. LEplos. onr Eſtergo hæcqug nnerhreone ell exctptione accpienc malcuumgrobehien 1,Omaicnim, qura nnuifeninnk. 1.de⸗ mwalindtaint ewp uboronlittels, quis abouarw elt lane cong
mneonomineten
rtinun lamptuumd ſduio dirimus.
Clll 1D!
D16.
ulrugfheln
lyyrerurenunet
usſam ſuu 4n
vrrſuuin ehun uggenon intinco erlasniie udh ütan Delldero hon
aüa idi
nli

raug, ₰.. nunee In Tit. De verborumooblig. 767 cont M qui ſumptus in defenſione cauſʒ factos cum probarent pre- CIIII. IABOLENVS LIB. XI. deindade rium ſolutum fuiſſe) ex ſtipulatione petebant. Modeſtinus ExCASS0O. dlone b ditore Hli-, 3„ detli., oeth ondit, ſi eas imsenſas Venditores promiſtſſent, quæ ob li,„„ . Drweueraeeflharfuehea, maeeernalen 3irmfeuesheneenedbnranaaaſc ueg winuendan 9 tẽ de proprietate in hen,; Dnt exhdeuu, rem reum dederit: quamuis ſeruus ab alio manumiſſus uotetne peti poſſe, quoderogatum eſſet, dum alter ex venditoribus eſt, reus tamen recte obligabitur. quia non quaritur a quo tarbat pretium, quod iam fuerat exolutum petit. b manumittatur, ſed ut mannmittate. 2 2 vi.. 8“ cb unimda Stipulatio leentefaad aliam non porrigitut. l. quic 51 hæc verba laboleni ſic intelligamus, vt pro libertate pe- 1a eez äa quid. ſup. Yeluti ſi venditor cauit emptori, ſe agniturum ſum- eunia promiſſa ſit, non expreſſa aliter perſona, manifeſta ra= ulzrioitk Ptus factos ob litem de proprietate rei vendiræ inſtitutam, tio eſt cur obligetur reus ſtipulatori. Nulla eſt enim in his ver- d(arig ader ſan ebi ſtipul d ſi in alia lite fu.vyt. 1rd P aperee M non tene tut e— Ipu atu a umptus 1u alla nte actos: 7 bis ambiguitas, quę ſtipulatori nocere poſſit. Itaqʒ hoc actum den Fara mota ſ 7 Leſronerhagepesrle rei Lendies Juo6 ſoe inter contrahentes interpretamur, vtà quocunque manu- donla utum non eſſe; talfo dicebatur. Hiæcautem ſtipulatio de ſum- mittatur. Sed ſi ponamus promiſſam eſſe pecuniam domino, krwanäng 1 Pti büs alas vtilis eſt LEmptori, quoniam ommnes ſumptus 8 ſi ſeruũ manumiſerit, videtur hoc agi, vt ipſe manumittat, vel nntnerag, 3 prehendit actos in lite, ſiue obtinuerit emptor, ſiue victus ſit. alius eius nomine. l. cõſentiente. de manumil. l. pater. de ma- uum Chulmane Quod vtplenius explicemus, animaduertendũ eſt, ſu mtune numiſ. vind. Multum enim referr, à quo quis manumittatur, errearenaeädacfeleharfenmaeahte Saisedeteele 1 len 31 31L ⸗ 2 1 detn„ l 8....— 3 mweene aarranbebeenree leeah eeran cV. EM II XI lle leci hbn 5 3 erengbacni feadere debeat.l.ſi plus.§. mota. de euict. l. qui abſentem. de EPISTOIARVM. roche Fſtereoheegaeſi I nnerhankes eenrtſtit,. pyxA Tvs ſem, Damam aut Erotem ſetuum pti interpretatione verſatur. Mihi autem videtur eσcu S FVLAT VS ſum, Damam, aut Erotem ſeruum NVv hac exceptione accipiendum eſſe, niſi ſit bonafides propter 2 dari? cum Damam dares, cgo quo minus acciperem, in 5 LUI 1 iuſtam lauam ebabiemgue autam emptori lenditoten mora fui. Mortuus ent Dama. du putes me actionem ex ſti- 1ARVI, teneri. Omma enim, quæ ad bonam empertinent, in iudi- ulntu habere? e/ ouait 2 5, cium empti veniunt. l. i. de actio. empt. Quare ſi nulli forte 4 2 ue, 2 xſe dund, ina Maſurü Sabins Seneb m zuntanm ſumptus adindicati fint emptori in iudicio de proprietate, aut 7 492 te ex ſi Phhalaben, F 2ſ. Nam ts recle exi- wuh uun ſoluendo non ſit reus, qui ad ſumptus propter temeritatem himabar'ſiper debitorem mor a nõ oſſét, quo minus id, quod eimut hliann ſuam damnatus eſt, ſane congruit honęfidei,& æquitati, ven- Aebebat, ſolueret, continuo eum debito liherari. ditorem eo nomi neteneri. Ex quoa pparet, vtilius, conſultiuſ Cum quis ſtipulatur, Damam aut Erotem ſeruum dariquã- endend höbe,ni que eſſe horum ſumptuum nomine ſtipulationem interpo- uis electio ſt promiſſoris,l.bi autem.§. qui illud. tamen alte- dalcustenun V nere, vt initio diximus. b 1 b ro mortuo alter ſolus debetur. l. ſi in amptione.§. vlt. de con= norunügi b trah. empt.. Stichum. de ſolution. Quod eſt accipiendum, ni- luio tenet, cdana CIII. IDEM LIB. V. b ſi alterum obtulerit reus, quem accipere noluerit creditor. lalum wih prCSTGnym. Quo caſu, ſeruo qui oblatus eſt, mortuo, reus omnino libera- ut, melgeean b tur, nec alteris ſerui nomine actio aduerſus eũ cõpetit. Quod m, lcerxpoiuim TI 13EX Loms inſtipulatum deduci non pote3t, quianee ſibelan hocreſponlo laboleni dicitur, continuo debitorem , e iberari, ad verba conſultationis referendum eſt. i adptzſenscedel dari oportere intendi, net aſtima ræſtari po dum eſt, in qua pro- 3ueMuene 10, 2aeeet ſs Ved42O ees p? æſtari poteſt, ponitur, ſeruum poſt oblarionem mortuum eſſe. Nam obla- arzudgußg non magis quam ſi quis dariſtipulatus fuerit mortuum ho- tione debitor ita demum liberatur, ſi ſecutus fuerit rei interi= ractio l mincm, aut fundum hoſtium. tus, vt annotauimus cap. 12 2.§. Seia. „conditionb 9 D.„. enLud erebus, quæ non ſunt in commercio humano, cuiuſimo rr APpP A„ 4 di ſunt res ſacræ, religioſæ, publicæ, liber homo, ante dixi 8 3 EM I. 1 PB. VvI. ligi 2 zante diximus* cap. 83.§. ſacram. De libero homine hic loquitur Modeſtinust ARUVYMA. Debacra uitu IPISTOTARVHR. M 1LI ſ aer Lieid ſtipulatum deduci non poſſe.Si quis tamen igno- rans liberum hominem pro ſeruo emerit, venditio tenere di- ö„. XIPrlOuI’ citur...& liberi.ê.liberi. de contrah. empt. Quodita accipien-. VI ex plur ibus fundii uibus idem nomen impoſitum
3fuerat, vnum fundam, ſine vlla nota demonſtratio- nis ſtipulatur, incentum ſtipulatur, id eſt, eum fundum ſti- pulatur, quem promiſſör dare voluerit. Tamdiu autem vo-
dum eſt, non vt liber homo debeatur, ſed vt emptori decepto adid quod intereſt detur actio. Qua de re Iuſtinianus in Inſti- tutionibus, tit. de empt.& vend. hæc ſcribit: Loca ſacra, velre-
li ioſa, item 41„.„* 4.—„„..„—
vagiy hiolz⸗iten publ ca Veluti forum, baſilicam) fruſtra quis ſci. luntas promiſföris inpendentieft quadiuia quoa promiſ „Kdudun ens emit: quæ tamen ſi pro profanis vel Priuatis, deceptus à fumeii ſalu atur 1. f. 5 ene ltegiraiaeg venditore, quis emerit, habebit actionem ex empto, quod nõ Si 2 ſtiout„ ꝙ.... f baden 9 habete ei liceat, vt conſequatur, quod ſua intereſt eum dece-„:. 1duis ftipularur vnum expluribus fundis eiuſdem nomi- — odigiN 3 9 ptum non ſſe. Idem iuris eſt, ihominem liberum Oroſerue 42 vla demonſtrationis nota, valet hæc ſtipulatio: quã- 00lgui fun emerit: Sed& de ſtipulatore idem dici poteſt, ſi dolo promiſ. as ih ulatio fundi, non expreſſo fundi nomine, non valeat, oitrrie 9 ſoris citcumſcriptus proponatur. De dolo enim actio eicom- ril, aIIainfra. Non cnim hle tanta incertitudo eſt, vt ſtipula- un liau⸗ 3. petit, cametſi forte ex cauſa lucratiua ſtipulatus ſit.l. Ariſto.. lwonem vitiet. Hæcautem ſtipulatio incertum continet atqus bagus— vlt. de donatio.„ideo ex ea agendum eſt non certi condictione, ſed ex ſtipula- dau⸗ I Fundum hoſtiam Fundus hoſtium non eſt in commer. a0r 5 raanrauimus, cap.)4. Eſtque promilſſotis clectio, ſo du afe cio noſtro. Nam ſi cum beregrinis hominibus commercium nonaliter ac in ſtipulatione hominis, tametſi in legato diuer= logut ig ſum ius reperiatur. I. qui duos. 20. de leg. 1. Sed de legatis alibt
non eſt, vt Vlpianus in Inſtit. ait, id eſt ‚zemendi vendendique
inuicem ius, multo minus cum hoſti Snn hoſtibus eſſe debet. Quare 1 1 as nec in ſtipulationem deduci fun dus hoſtium, nec legeripo⸗ forte electionis eum pœniteat, idque donec res ſoluta fuerit.
oPportunius. Mutare autem poteſt voluntatem Promilior‚ſt
1 13 lni kortealiqo caſi emi pofſt, vtSabinus dicelat. lab Lerum de hac voluntatis mutatione&c pœrnitentia alj ſune 3 1 L5e5-Stiam. delegat. 1. Ceſſat enim cauſa, quæ acquiſi- infra cap. 11a.& cap. 13 8. uu em jmpedit. Receptum ſane eſt,vtres capus CVII I DE M 1. B. vIf.
1 ab hoſtibus, in commercio habeantur, pro-
ami ha rer bem poſtliminiſrametſiinterim 2pISTGTARVM.
uao 9, 4 zunn ne vltim. de actio. öC“ g, b Lweelat Luod. l.ſeruus. TITRVM zurpem talem ſtipulationem pntes, an nou, uuuus de eg.⸗„ V usre: Later zaturabs flium, quem Tilius habebat in

768
adoptionem, heredéẽ inſtituit, ſi patria poteſtate eſſet libera- 1 us. päter eum adoptiuus non alias emantipare Voluit, quam hiei dediſſet à quo ſtipularetur certam ſummamn, Hieum ma- numſiſſet.& post emäãcipationem ädiit hHæreditatenm filius. Petit nunc pecuniam pater ex ſtipulatione ſupra relata. Re- ſeenu, t urpem ſe cauſam ſli ulationis, Vvipote cum à- irer fllium emancipaturus non fuerit. Né poteit videri in- iuſta cauſa ſtipulationis, ſi aliquid adoptiuus pater habere voluerit, propter quod à filio poit emancipatibnen magi turaretur.“ Pater pro emancipando filio pecuniam ſtipulari poteſt:
nec turpis eſt cauſa huius ſtipularionis. Hoc euim beneſicium patris in fllium ex eius volũtate at bitrioque pendet, nec ad id Riliotribuendum cogi poteſt, niſi certis er cauſis, quæ exce ptæ reperiantur, l. non poteſt:de adopti§. vlt. Inſti. quib. mo. ius patr. l. ilias familias.. ſecũdum vulgarem.de leg. i. l. ſicut. de cond.& demonſt.
CVIII 1DE M LIB. X.
1PISTOLARVM.
à TIr1o itaſtipulatus ſum, Si qua mihi nupſerit, de- A cem dotis eius nomine dare ſpondes: Quwreba- tur, an conſiſtat talis ſtipulatio? Reſpondi, Si ſtipulanti mihni dos ita promiſſa eſt, Quamcunque vxοrem duxero, dotis e- ius nomine decem dare ſpondes? nihilin cauſa eit, quare ea pecunia, conditione expleta,non debeatur. Nam cum condi- tio etiam ex incertæ perſonæ facto parere obligationem poſ⸗
ſit, veluti, Si quis in Capitolium aſcenderit, decem dare ſpondes? Si quis à me decem petierit, tot dare ſpondes? cur nou idem& in dote prömiſja reſpondéatur, ratio redai non poteſt. Vtilis ſtipulatio eſt, tametſi ſub conditione concepta; quæ ex incertæ perſonæ facto pendeat: veluti.&s qua milhn nupſeriti Si quis in Capitolium aſcenderit,&c. Quanquam hæc incerti- tudo alias plerunque nocet: vt ſi quis hæredem ita ioſtituat, Quiſquis primus ad funus meum venerit. Certum er im debet eſſe conſilium teſtantis, vt Vlpianus ait in Inſti. tit. quemadm. hære. inſtit. poſſ.“ n Capitolium aſcenderit. Hinc vulgo annotari ſolet ſtipu tionem conditionalem valere ſine cauſa:& conditionem pro cauſa habendam eſle: tametſi alias ſtipulatio ſine cauſa efficax ad agendum non ſit.l. 2.§. circa. de do. exce. Idque etiam in ea conditione locum habet, cuius euentus nullam vtilitatem af- fert promiſſori: cuiuſmodi eſt hæc conditio, Si quis in Capito lium aſcenderit firex Partborum viuit. l. cum ad præſens. de reb. cred. Quælibet enim cauſa ſufficere videtur quaſi gratia romiſſoris ea adiiciatur.l. ſi quis eum debitore. de iureiur. Nulla promiſbio poteit conſqſtere, quæ ex voluntate pro- mittentls ſtatum capit.
Dictum fuit ſatis de hacre, cap. 17.& cap. 46. CIXx. POMPONIVS LIB. III.
Ap QyINTVBN MVTIVM.
Olita ſtipulatus fuero, Decem aut quindecim dabis; J ecem debentur. temſi ita, Poſt annum, aut bienni- um dabis?poit hiennium debentur: quia in ſiipulationibus
id ſeruatur, vt quod minus, quodque longius eſt, videatur in
obligationen deductum. De hac re ſupra, cap. 12.„ CXx. I DE M L. I B. 1111 AD QVINTVM MVTIVM.
84 mihi,& Titio, in cuius poteſtate nonſim, flipuler de- cemi: no tota decemi ſed ſola quinque mibi debentur. Pars
Franc. Duareni Comment.
enim alienain obligatione dequcitur, vt quod extraneo in- utiliter ſtipulatus ſum, non augeat meam partem.
In capite 38. dicitur, alteri neminem ſtipulari poſſe, niſi in cuius poteſtate ſit. Vnde exiſtit quæſtio de hac ſtipulatione,
Mſhi,& Titio decẽ dari? Et in primis quæritur, quid hac ſtipu⸗
latione contineaturt: quod ante tractatum fuit cap. 3 8.§. eum
qui.& c. ĩ6.& demonſtratum fuit, non viginti, ſed decem vi- deri in ſtipulationem deduci. Altera quæſtio eſt, quatenus va- leat hæc ſtipulatio. Et Pomponius oſtendir his verbis, eatenus valere, quatenus ſtipulator ſibi, non extraneo, ſtipulatus eſt. Proinde dlaori quinque debentur: exttaneo, cui ſtipula. tus eſt, nihil. Quod enim vtile hic eſt, per inutile non viriatur cum pecunia commode diuiſionem, ac ſepararionem recipi- at. l. 1.§. ſed& ſi mihi. ſupra. Ideo autem altera pats non de- betur ſtipulatori, quia inutiliter alii ſtipulatus eſt:& cum ſibi non ſatis cauerit, vt totum acquireret„parte deficiente, con- tra eum fit interpretatio. l. quicquid. ſupr.§. quod ſi quis. la- ſtit. de inuti. ſtip. De venditione extat reſpoaſum laboleni, in
quo dicitur, venditionem fundi omnino valere. Verba eins
hæc ſunt exlib. z. Epiſtolarum: Fundus ille eſt mihi& Titio emptus. l. fundus ille. de contrahend. empt. quæro vtrum in partem, an in totum, venditio cõſiſtat, an nihil actum ſit: Re- ſpondit, Perſonam Titij ſuperuacuo accipiendam, ideoque totius fundi emptionem ad me pertinere. Sed cõſiderandum
eſt labolenum ex facto conſultũ, de fundo vendito ita reſp
diſſe ex bono& æquo, cum animaduerteret, venditionem
bonæfidei eſſe. Vide bat enim bonæ fidei& æquitatinon con-
uenire, ve pro parte fundi teneat venditio, cum necvendiot cum emptore, nec emptor cum venditore fundum commu- nem habere fortaſſis voluerit. arg. I. ſi quis aliam. de ſol. Quid argo dicemus, ſi fundum quis ſtipulatus ſit? Exiſtim oex caula ſtipulationis,& aliis coniecturis, iudicandum eſſe, quid veriſi- militer actum ſit. Sed in dubio contra ſtipulatorem interpte- tabimur, ſecundum regulam vulgarem. l. quicquid. ſupra, quæ in contractibus bonætidei locum non obiinet. Plane in ſerui- tutibus quæ natura diuiſionem non reciplunt, valet in totum ſtipulatio, vel pactio. Atque ita idẽ Iaboſenus reſpõdit. Quod reſponlum ex eodem ſumptum lib. extat ſub titul. commun. præd. cap.ä. SFtipulatus fuerodete, Veſtem tuam quæcunque muliebris eſt, dare ſpondes? magis admentem ſtipulan- tis, quam ad mentem promittentis idreferri debet, vt quid in re ſu, æſtimari debeat, non quid ſenſerit promiſſör. lia- que ſi ſolitus fuerat promiſſör muliebri quadam veſle vtt nihilo minus debebitur. 3
Is quiveſtem quamcunque muliebrem ſtipulatus eſt, cer- tam veſtem perit ex ſtipulatione. Promiſſor eam non eſſe
muliebrem contendit, quod ea, vt virili veſte, vti ſolitus fue-
rit. Quæſtio eſt, an ea veſtis debeatur ſtipularori. Pomponius deberi ait,& rei veritatem magis inſpiciendam eſſe, quam o- pinionem Promiſlord, putauit virilem veſtem eſſe, qua vt virili vlus fuerit. Veſtis enim muliebris eſt, quæ matrisfamili- as cauſa parata eſt, qua vir ſine reprehenſione, ac vitu peratio- ne vti non Porelil veſtis. de auto& argen. leg. Quamuis igi⸗ tur ſoleat fieri interpretatio contra ſtipulatorem in re dubia & obſcura, l. quicquid, ſupra. ramen ſtipulatoti imputati nihil hic poteſt, cum iis verbis vſus ſit, quæ rem proprie ſiguificent: nec potuerit diuinare, quænam eſſer promittentis opinio. Si quis tamen legauerit veſtem muliebrem, idem Pomponivs ait opinionem& conſuetudinem teſtatoris magis, quã veri- tatem rei ſpectandam eſſe. Eſtque locus ille Pomponij ſub tit. de auro& arg.leg.ſumptus ex lib. 4. ad Quint. Mutium, er quo& hoc caput translatum eſt, quod interpretamur. Eſt e⸗ nim vtriuſque capitis eadem inſcriptio in veruſtis codicibus. Ex quo facile intelligi poteſt, voluiſſe Pomponium, eo loco differentiam legatorutn, ac ſtipulationum oſtendere. In lega⸗ tis enim quæ pendent ex vnius teſtatoris voluntate, ex con- ſuetudine eiuſdem facile coniicimus, quid ſenſerit. In ſtipula- tionibus autem, in quibus duorum conſenſus eſt, l. non ſo⸗ lum. ſupr. de oblig.& act. contra promiſſoris conſuetudinem opponitur ex aduerſo voluntas ſtipulatoris, quæ proptet ve- ritatem rei,& verborum proprietatem, qua vſus eſt, præpon- derat..
6XI.
rotatole
hrloeus ammlehe (CXII
777 quisipulums- huumpeélag
vw in obllrione i, d 2d aterius
hxiendus ecit ſerm
H Lenaulemana
mutuenzcumſem npaxrt. Krerorr s gem vulam do ncten habebi
(ngüſtpulatmrilu
äü thurtorseſt, lid
9 vetbis l ahyaktor poluntate un ruun eractun
uigidon ſimpler fa minnenquandam, ha
gradon
9l

demdodterßinhnt eitaicelidofedthi kamld enatus
Vectem unu des:masiumnn eirtenni infmäu
gee mäftrn he luione. hi dea, N 4—
7n tit. De verborum oblig. 2z,
C XI IDEM L. IB. V.
ApD QVINTVM MvTrIVM. Iſtipulatus fuero, Per te non feriquo minus mihi illa domo vtiliceatꝰ an etiam ſi me non prohibeas, vxo- rem autem meam prohibeas, vel contra, vxore mea ſtipulata, me prohibeas, an committatur ſtipulatio? Et ſatius eſt, hæc verba ſic accipi. Nam etſi ſtipulatus fuero, Pertenonfieri, quo minus mihi via, itinere, actu, vii liceat?& non me, ſed alium nomine meo ingre- dientem prohibeas, ſciendum erit committi ſtipula- tionem. Stipulationem non ita ſtricte interpretamur, nec verbis adeo druimnus vt non magis ſequamur, quod veriſimiliter a- ctum eſt.l. quicquid. ſupra. Idq; ſatis demonſtrant hæc Pom- ponii exempla. mera enim aucupia verborum hæc ſunt, me- ræque cauillationes, non te prohibui, ſed vxorem tuam, vel procuratorem tuum prohibui. arg. l. cæterum. de vſu& habi- Sed hic locus iam ſæpe à nobis tractatus eſt. 3 C XII 1D EM L. I B. X y. b AD QVINTVM MvTIVM. QIquis ſtipulatus ſit Stichum, aut Pamphilum, v- Orrulm ipſe vellet, quem elegerit, petet.& hic erit lo- cus in obligatione. An autem mutare voluntatem poſſit,& ad alterius petitionem tranſire quærentib. reſpiciendus erit ſermo ſtipulationis vtrùmne talis ſit, Quem voluero, an quem volam. Nam ſitalis fuerit, Quem voluero, cum ſemel elegerit, mutare volutatem non poterit. Si vero tractum habeat ſermo illius,& ſit talis, Suem volam, donec iudicium dictet, mutandi poteſtatem habebit. Cum quis ſtipularur illud, aut illud diſiunctim, ita demum
electio ſtipulatoris eſt, ſi id nominatim conuenerit. Sed mul-
tum refett, quibus verbis ſtipulatio ſit concepta, cum quæri- tur, an Saleor voluntatem murare poſſit. Nam verbum) voluero, ꝙ fututum exactum, ſiue abſolutum vocant Gram- matici, quia non ſimplex fururum eſt, ſed admixtam habet pPræteritionem quandam, hanc vim habert, vt lemeldeclarata voluntate, eam poſtea mutare non liceat. Verbum autem vo- lam, extenſiuum eſt,& tractum habet.. filii. ad S. C. Tertul. ideoq́; mutare non prohibetur voluntatem ſtipulator, qui eo verbo vſus eſt, idꝗ; donec lis conteſtata ſit. De promiſloris e- lectione poſtea videbimus, cap. 1 3 8. In legatis ſane receptum eſt, vt electione ſemel facta, non mutetur voluntas, quibul- cunq; verbis teſtator vſus ſit. Cuius diuerſitatis hæc forte ra- tio eſt, quia fauor vltimarum voluntatum exigit, vt nõ ſuſpen- dantur, ſed primo quoq; tempore exitum habeant. Non enim (inquit Paulus, cap. vlt. comm. præd.) ſicut viuenrtium, ita& defunctorum, actus ſuſpendi receptum eſt. Adde, quod ſires legata, fuerit teſtatoris, dominium eius ſtatim traat in lega- tarium, facta electione, vt mirum non ſit, mutari voluntatem non poſſe, cum res integra non ſit. Hinc Labeo lib. 2. Poſte- riorum, Omne, inquit, ius legati primateſtatione, qua ſumere ſe dixiſſet, conſumpſit, quoniam res continuo au ſt,ſmul ac dixerit eam ſe ſumere.
Si quis ita ſtipulatus fuerit, Procentum aureis ſatis da- bu?& reum dederit in iſtam ſummam: Proculus ait, ſemper in ſatiſdationis ſtipulationem venire, quod intereſſet ſtipulantis, vt alias tota ſors ineſſet, veluti ſ idoneus promiſſor non eſſet, alias minus, ſi in aliquid idoneus eſſet debitor, alias nihil, ſi tam locuples eſſet, vt noſtra non interſit, ſatis ab eo accipere, niſi quod plerunque idonei non tam patrimonio, quam fide quoq; æſtimarentur. b Heeenatrehroeeneumaureh,multum difer hanc ſtipulationem— zurn ide 3deinrero d adeoveſiidanede,n fanr ſicat in aliis faciendi ſtipulationib. quis ab alio.de ra iud 14 naacae aleies non focit.IsEu
Allo doneus autem debitor iudicatur, non
tantum ex patrimonio& facultatibus, ſed etiam ex fide. Qua- re erſi locuples ſit atq; afſiduus, tamen ſi perfidus homo ſit, cal lidus, aclitigioſus, à quo non facile poſſit debitum exigi, is ne- quaquam idoneus habendus eſt. l.. qui ſatiſdar. cog. Contra deficientibus in eo facultatibus, propter ſpectatam fidem atq;
integritatem, poterit idoneus iudicari.
CXIII PROCVI. VS LIB. I1 ELrisrorARVM. VM ſtipulatus ſim mihi, Procule, ſi opus arbi- C tratu meo ante Calendas Iunias effectum non ſit, pœnam,& protulerim diem, putaſne vere poſſe
me dicere arbitratu meo opus effectum non eſſb
ante Calendas Iunias, cùm ipſe arbitrio meoaliam diem operi laxiorem dederim? Proculus reſpondit, non ſine cauſa diſtinguendum eſt, intereſſe, vtrůùm per promiſſorem mora non fuiſſet, quo minus opus ante Calendas Iunias, ita vt ſtipulatione comprehen-
ſum erat, perficeretur: an tunc, cùm iam opus effici non poſſet ante Calendas lunias, ſtipulator diem in
Calendas Auguſti protuliſſet. Nam ſi tunc diem ſti- pulator protulit, cum iam opus ante Calendas Iunias effici non poterat, puto Pœnam eſſe commiſſam, nec ad rem pertinere, quod aliquod tempus ante Calen- das Iunias fuit, quo ſtipulator non deſiderauit, id an-
te Calendas Iunias effici: id eſt, quod non eſt arbitra- tus vt fieret, quod fieri non poterat. Arſi hoc falſum eſt, etiam ſi ſtipulator pridie Calẽ. Iunias mortuus eſ ſet„Pœna commiſſa non eſſet. Quoniam mortuus arbitrari non potuiſſet,& aliquod tempus poſt mor- tem eius operi perſiciendo ſuperfuiſſet,& propemo- dum, etiamſi ante Calendas Iunias fururum eſſe cœ- Pit, opus ante eam diem effici non poſſe, pœna com- miſſa eſt. Initio admonendi ſumus, Proculum hicreſpondere ad epi- ſtolam, cuius verba hic inſeruntur deinde ſubiicitur reſpon- ſum. Id non ſolum inſcriptio, ſed etiam contextus iple ſatis in- dicat. Quod non admonerem, niſi verba conſulentis, pro ipſi- us Proculi verbis interdum accipi viderem. Vnus mihi locus in mentem venit, ca. 13. de ſeruit. vrban. præd. vbi hæc verba, Dolo vt cum Iberio loquaris, ne rem illicituus faciat, in ſeriis diiſ- pPutationibus pro verbis Proculi ab ineptis hominibus addu⸗- cuntur. Sed adrem. Species, de qua conſultus fuit Proculus hæc eſt: Quidam à redem Ptore operis ita ſtipulatus eſt Spu⸗ ante Calendas Iunias arbitratu meo fectum non ſit, centum da- Ous? Deinde prolata eſt dies in Calendas Augutti: opus effe- ctum non eſt ante Calendas lunii: quæritur, an pœna debea- tur ex ſtipulatione? Quæſtionem facit Pprorogatio temporis, Propter quam videtur à pœna receſſum eſle. Sed Proculus ait, Pœnam committi poteſt Calendas Iunii, ſi rum prorogatum eſt tempus, cum certum erat, Propter moram debitoris opus ante eas Cal. effici non poſſe. Quoties igitur pœna iam com- miſſa eſt, aut certum eſt fore, vt cõmittatur, prorogatio tem- potis debitori ad pœnam vitandam non prodeſt. Idq́; mihi vi- detur generaliter accipiendum eſle, propter verba Proculi, Jusmußs pleriq; actorem exceprione doli ſummouendum ef leputent. Quod autem vulgo creditur, ex hac ſtipulatione pę- nam committi, ſimulatq; certum eſſe cœrperit, propter morã debitoris opus effici non poſſe: id quam falſum ſit, ſatis oſten- dimus ſupra, c. 72. 1. ſtipulationes non diuiduntur.§. vlt. Nee enim aliud fenſit hic Proculus, judicio meos quam pœnã com: mitti lapſu diei, ſi tunc diem ſtipulator protulit, cum iam opus ante Calen. Iunias effici non poterat. Itaqʒ Proculus ad finem huius capitis ait, peenam propemodum commiſſam eſſe, ſi an- te Calendas opus effici non poſit, quia certũ eſt fore, vt com- mittatur. Illud notandum hic eſt, de hac ſipulatione ita de- mum committi pœnam, ſi per ſtipulatorem non ſtetetit, quo minus arbitretur. Eo ſiquidem nonarbitrante, quia opus effi- ci non poteſt, promiſſor ad pœnam teneri non debet. 1. ſ quis arbittatu. ſup. l. mulcta. de cond.& dewon Poſtquam tamen b 1
—
3
*

770
eo ventum eſt, vt opus ante Calendas effici nequeat, nihil po- teſt imputari ſtipulatori cur eo tempore arbitratus non ſit. ld- que iis verbis ſignificat Procuius, Nec ad rem pertinere, quod aliquodl tempus,&o Itaq; ſipoſt motam promiſſoris, puta pri- die Calen. lunias mortuus ſit ſtipulator, vt arbitrari tunc non poſſit, nihilo minus committetur pœna. Cum venderet aliquis, promilit emptori fideiuſſo- res præſtare,& rem venditam liberare, quæ vt libe- retur, nunc deſiderat emptor:& in mora eſt is, gui ea ſtipulatione id futurum promilit. quæro quid iuris ſit? Proculus reſpondit, tantilitem æſtimari oportet, quanti actoris intereſt. ö Exemplum hic eſt ſtipulationis, quæ conſiſtit in faciendo: ex qua petitur quanti actoris inteteſt. Sed locus iĩam ſæpe tra- ctatus ac reperitus eſt c.72.·c. 112. xc. CXIIII. VLPIANVS LIB. XVII. D SaBINVMAAL. Ifundum certo die præſtari ſtipuler,& per pro- miſſorem ſteterit, quo minus ca die præſtetur, conſecuturum me, quanti mea interſit, moram fa- ctam non eſſe.— b Quifandum praæſtari, aut tradi ſtipvlatur, merum factum ſtipulari intelligitur. l. ſi rem tradi, S. Itaq; promiſſor poſt mo- ram, ad id, intereſt ſtipulatoris, tenetur. l.ſtipulationes non diuidũtur. ſup. Sed an ad fructus teneatur, q. vulgo agitata elt. Et pleriq; exiſtimant teneri, cum in tantũ noſtra interelſe di- catur, quantum nobis abeſt, quantu m; lucrari potuimus, Vt Paulus ait,l. ſi commiſſa. rem ratam hab. At fructus abſunt ſti- pulatori, quos percepiſſet, ſi mora facta non fuiſſet à promiſ- ſore. Alibi tamen dicitur, in ſtrictis iudiciis fructuum rationẽ non haberi, niſi ex tempore iudicii accepti, ſeu litis conteſtatæ l videamus.§. ſi actionem. de vfur. Ex quo apparet, ²*levoiar hic eſſe G aeιαn: de qua diximus ſub tit. de legib. Itaq; me- lius eſt, ſic interprerari, vt generi per ſpeciem derogetur;, l. in toto iure de reg iut.& lex generalis de eo quo intereſt, cedat ſpeciali de fructib. Nam id quod intereſt generaliter,& fru- ctus& vſuras,& alias huiuſmodi acceſſiones complectitur. d. Iſi commiſſa. Sed propter arναπμνs fructus hic excipi neceſle eſt, hic ergo debètur ſtipulatori eſtimario fundi nõ traditi,& ſi quid præterea intereſt, extra eas accefliones, quæ in ſtricta iu- dicia venire non ſolent. De fructibus, qui erant in fundo tem- pore ſtipulationis conttactæ, diximusc. 7⁸ CXV. PAPINILANVS LI B. II. GVYSTION V M. T A ſtipulatus ſum, Tæ ſaſtiin certoloco? ſt non ſtiteris, I quinquaginta aureos dari ſpondes? Si dies in ſtipula- tione per errorem omiſſus fuerit, cum id ageretur, vt certo die ſiſteres, imperfecta erit ſtipulatio. Non ſecus, ac ſi, quod pondere, numero, menſura conti- netur, ſine adiectione ponderis, numeri, menſuræ ſtipulatus eſſem: vel inſulam ædificari, non demon- ſtrato loco, velfundum dari, non adiecto nomine. Quod ſiab initio id agebatur, vt quocunq; die iiſte- tes,& ſi non ſtitiſſes, pecuniam dares, quaſi quæli- bet ſtipulatio ſub conditione concepta, vires habe- bit: nec ante committetur, quam fuerit declaratum;
reum promittendi ſiſti non poſſe. Sed& ſi ita ſtipu-
latus fuero, Stin Capitolium non aſcenderbs, vel Alexan- driam non ieris, centum dari ſpondes non ſtatim com- mittitur ſtipulatio, quamuis Capitolium aſcendere, vel Alexandriam peruenire potueris, ſed cum cer- tum eſſe cœperit, te Capitolium aſcendere, vel Ale- xandriam ire non poſſe. Item ſi quis ita ſtipuletur,§4 Pamphilum non dederis, centum dare ſponder? reſpondit Pegaſus, non ante cõmitti ſtipulationem, quam deſi- iſſet poſſe Pamphilus dari. Sabinus autẽ exiſtimabat, ex ſententia cõtrahentium, poſtquã homo potuiſſer dari, confeſtim agendum,& tam diu ex ſtipulatione
Franc. Duareni Comment.
non poſſe agi, quandiu per promiſſorem hõ ſtetiſſet, quo minus eũ daret. Idq́; defendebat exemplo penus legatæ. Hæredem etenim, ſi dare potuiſſet penũ, nec dediſſet, confeſtim in pecuniam legatam teneri ſcfi- pſit. Idq́; vtilitatis cauſa receptum eſt, ob defuncti vo- luntatem,& ipſius rei natura. Iraq; poteſt Sabini ſen- tentia recipi: ſi ſtipulatio nonà conditione cœperit: veluti, Si Pamphilum non dederis, daritantum ſpondes? ſed ita concepta ſit, Pampluluns dariſpondez? Jinon de- deris, tantum dari ſpondes? Quod ne dubio verũ erit, cum id actum probatur, vt ſi homo datus nõ fuerit,&
homo& pecunia debeatur. Sed& ſi ita cautum ſit, vt
ſola pecunia, non ſoluto homine, debeatur, idem de- fendendum erit, quoniam voluntas fuiſſe probatur,
vt homo ſoluatur, aut pecunia petatur. Gelebris q. hic tractatur de ſtipulationib. conditionemin non dando, vel non faciendo conceptam habentibus, quando videlicet hæ ſtipulationes committantur, an cum certum elle cœperit id fieri, aut dari non poſle, ꝙ in conditione eſt, an ve- ro, cum per promiſſorem ſteterit, quo minus faceret,&c. Et referuntur opiniones diuerſæ Pegaſi,& Sabini, qui ſectarum in iure ciuili veluti duces fuerunrt, yt ſcribit Pompo. de origine iuris. Quam litẽ Papinianus quaſi deciſione quadam,& tranl⸗ actione dirimens, ait Ipectandum eſſe tempus, quo certum el- ſe cœperit amplius fieri, aur dari non poſſe: niſi ſtipulatio non Aconditione incipiat, id eſt, niſi quicquid in conditione eſt, idem quoq; in obligatione ſit. Sed quia huius gereris eſt ſtipu- latio, Teſti certo loco?& ſi non ſtiteris, quinquaginta dari?ꝰ quæ poteſtvalere,& poteſt nõ valere, ante omnia docet Papinianus vtiliſne ea ſit, an non ſit, alias enim fruſtra quęreretur, quando committatur ea ſtipulatio. Pone igitur ſtipulationem ita con- ceptam eſſe, Promittis,te ſiſtere Romai& ſinonſſtiterus, quinqua. ginta? ſine diei adiectione, an valeat quæritur. Et certum eſt, hanc quæſtionem facti magis, quam iuris eſſe cum ex eo pen- deat quod intet cõtrahentes actum eſt. Nam ſi agebatur inter contrahentes, vt dies aliqua adiiceretur obligationi, qua die le ſiſteret reus, ſed per errorem, obliuionemque omiſſa eſt: di- cenda eſt inutilis ſtipulatio eſſe. Si autẽ agebatur, vt quocunq; die ſiſteretur, vtilis erit ſtipulatio. Sed obliciet forte quiſpiã in contrahẽdo quod agitur, ꝓ cauto habendũ eſſe, l. cum quid, de reb. cred. ideoq;ʒ diem de qua actum fuit, ꝓ expreſſa hic haberi yt ſit vtilis ſtipulatio. Quod proculdubio verum eſſer, ſi actũ eſſe conſtaret, vt certa die ſe ſiſteret reus, quæ tamen inſtipu- latione omiſſa ſit. Hic enim non apparer, de qua die ſenſerint contrahentes. ſed proponitur, eos de die exprimẽéda cogitaſſe: quã ad extremũ minime expreſſerunt. In his ergo queſtionib. quæ facti ſunt, vt iã diximus, ſpectatur maxime voluntas, quæ ex coniecturis plerunq; colligitur. Vnde ſit vt in Prætoria ſti- pulatione, Dammiinfestiſi dies per errorẽ omittatur, eã diem interpretemur adiectã eſſe, quæ vt plurimum addi conſueuit. l. ſi finita. de damn, infect. quia ad coniiciendã volũtatem plu- rimum valet conſuetudo. l. ſi ſeruus plurium.§. vlt. de leg.i.In ſtipulatione autem conuentionali, de qua hic loquimur, nulla certa eſt conſuetudo, qua mens contrahentium explicari que- at. Sane cum in Præroria ſtipularione, yndicioſiſti. conttahen- da, non conuenit inter litigatores de die ſtipulationi adiicien- da, id in ſtipulatoris poteſtate eſſe, non immerito dicitur, mo- derato tamen ſpacio, à Prætore ſtatuendo:l. de die. qui ſatiſd. cog. Sedilla quæſtio, ab ea, quam hic tractamus, longe diuerſa eſt. Ac ex iam dictis facile intelligi poteſt, cur legatũ valete di- catur, ſi vicos legauerit teſtator ciuitati, qui proprios fines ha- beat,& morte præuentus fines eorum non demonſtrauerir, quos ſe deſignaturum dixerat.l. cũ pater.§. vlt. del. 2. Aut cur valeat hęredis inſtitutio, hoc modo facta‚llle hęres meus eſto, ſecundum conditiones infra ſcripras. l. pen. C. de inſtit.& ſub- ſtit. Nam in his exemplis quicquid ad ſubſtantiam legati; vel inſtitutionis pertiner, certum eſt. Quod de ſtipulatione, Ceri locoſiſti, dici non poteſt, cum temporis diuerſitas facti cauſam muter. l. ſi non ſortem.. liberatus.de condict. indeb. Non ſecus, ac ſi quod. Si quis ſtipulatus fuerit vinum, ftu⸗ mentum, aut rem huiuſmodi aliam, quæ conſtet pondere, numero, aut menſura, nec cerram menfuram, aut pondus, aut numerum
—
asonomige, jnutils
antunlröthulri unltg icum fanc ubmnate, acdeltin até l ideoqut dalt äteuipolſt:detilot lrirxomilo,vellege Krquededomopf
nlbeimto promillo,,
4
milſtonos de leg.1 zutkmupra admonuia awlikntia(ua, ꝛut fun rutdenm ſalileintern Ruulländs g d. c tanumdsfundseiulde I wmäüreil nota demc inigim guempton äm
Raat mnitteta⸗ R Kegnnomildr dacut talent ſeliſtere. 1
llreliere, xrpi
baump beit 8 cnilocr.

gaominuf 4
1
egall dadui u anecrdihanat d ceciſoneggand neſſe tenpͤu nonpolt:uühi li quicqmi nuute edquiduimgrre Rnu ſuuufna dante omnaconin m fruſtrageennnn
deigur ſtpotune
dumeis ſuminn wlleat qurtim im
uamiutäelemer 25 ett Nanütxz Kicetetur ohlgung odliuorengumi- ſe Kiautt gtuuns io. Sdodustiura
deK eſanun, 38 9 ale ſtat 22 uam lie 8 dolhg
In Tit De verborum oblig. 721
numerum expreſſetit, ſtipulatio propter incertitudinem in- urlis eſt. Qodita accipiendum eſt, ſi non appareat de certa quantitate actum eſſe: vt de cæteris facti qaæſtionibus ante diximus. leg. triticum. ſuprà. ltaque pleraque legata lunt, quæ Ptoprer incertitudinem videntur inutilia eſſe: ſed idcirco va-
ent, quia voluntas ex coniecturis cerritudinem accipit:vt pu-
ta, ſi quis in tutelam viæ Aureliæ legauerit, certa quantitate non adiecta.l.quidam in teſtamento. de leg. z2. ſi quis annuum legauerit ſimpliciter.l.ſi cui annuum. de annu. legat. ſi teſta- tor hæredem damnauerit, vt Stichum edoceat artificium, vn- de ſe tueatur.l. Stichus. de leg.3. In his enim omnibus,& con-
ſuetudo patrisfamilias,& modus facultatum,& dignitas per-
ſonarum,& legatæ rei natura conſideratur. Proinde à veteri- bus reſponſum eſt, ſi teſtator vxori ſuæ vinum, oleum, fru- mentum, mella, ſalſamenta legauerit, ea videri legata, quæ i- ſe habuiſſet in bonis ſuis. l. quidam. de tritic. vino& oleo be Apparet enim teſtatorem de bonis diſponere velle. Ea- dem ratio eſt ſtipulationis, quæ de dote dandainter ſocerum, ac generum interponitur, l. cum poſt.§. gener. de iure dotiũ. de qua quid iudicandum ſit, alio in loco oſtendimus. Non demonſtrato oco. Si quis ſimpliciter inſulam fieri ſti⸗ puletur, non adiecto loco, inutilis eſt ſtipulario. l. 2.§. ſi quis inſulam. de eo quod cert. Hoc accipe, niſi appareat ex conie- cturis aliquibus, de quo loco ſenſerint contrahentes: quia mens, voluntasque ſemper in his quæſtionibus inſpicienda eſt..triticum. ſuprà. Quamobrem ſi teſtator in foro aliquid fieri voluerit, de foro ſui municipii, aut ciuitatis ſenſiſſe facile creditur. l. quæ conditio. ſupr. de conditionib.& demonſt. Vilfandum dari non adiectonomine. Stipulatio fundi, non adiecto nomine, inutilis eſt, ſicut& legatum. l. cum poſt.§.
gener. de iur. dor. Stipulatio tamen hominis incerti valet. l. 2. ds opt. leg. Quia cum fundi certitudinem nullam habeant,
niſi ex voluntate, ac deſtinatione hominum, l. quod in re- rum. de leg. i. ideoque palmum terræ dando promiſſor, aut hæres liberari poſſit: deriſorium videtur eſſe hoc legatum. At
in homine promiſſo, vel legato, non tanta incertitudo reperi-
tur. Idemque de domo promiſſa, vel legata, dicendum eſt, quod de fundo promiſſo, vel legato propter ſimilitudinem rationis..ſi domus. de leg. x. Sed in vtroque ſpectanda vo- luntas eſt, vt ſuprà admonuimus. Nam ſiteſtator domos ha-
beat in ſubſtantia ſua, aut fundos diſtinctos, de vna domo,
aut fundo, eum ſenſiſſe interpretabimur, quem legatarius e- legetit. d.l.ſi domus. arg. d. l. quidam. de tri. vin.& oleo. Pla- ne ſi ex pluribus fundis eiuſldem nominis quis vnum fundum ſtipulerur, ſine vlla nota demonſtrarionis, eum fundum ſti- pulari intelligitur, quem promiſſor dare voluerit. l. qui ex plu-
ribus. ſi upra.
Nac ante committetu ſtipulatio. Cum hoc agitur inter con- trahentes, vt promiſſor quacunque die ſe ſiſtat, liberum eſt ei, qua die voluerit ſe ſiſtere. Itaque cum ante mortem ſuam co- ginon poſſit ſe ſiſtere, perſpicuum eſt, ante mortis tempus ſtipulationem non committi: quia tunc certum eſſe incipit, reum promittendi ſiſti non poſſe. Nec vero hic diſtinguimus, an ſtipulatio à conditione incipiat,&ec. Nam ſi nec, vt certa die, nec vt quacunque die ſiſtatur reus, actum eſſe apparear, illi diſtinctioni locus eſt. Poteſt enim hoc agi, vt ſiſtatur ſim- pliciter, qua ſcilicet die eum ſiſti æquum fuerit.
Sed& ſi ita ſi,pulatus. Hæc ſtipulatio non committitur ſta-
tim, reo non aſcendente Capitolium: quia licet hodie non a-
ſcendat, tamen poſtea aſcendere poterit: ſed tunc demum cõ- mittitur, cum certum eſſe cœperit, eum aſcendere amplius non poſſe:quod vtique per eius mortem contingit. Idque di-
cendum de hac ſtipulatione, S- Pamphilum non dederis,&c.
ſecundum ſententiam Pegaſi, quæ paulo poſt ſequitur. Nec
cautio Mutiana hiclocum habere poteſt, quæ teſtamento-
rum cauſa tantum introducta eſt. l. Mutianæ. de cond.& de- mon. Nam& conditio hic confertur in perſonam debitoris, non eius, cui debetur: quo caſu inepta eſſet hæc cautio,& vo- luntati contrahentium omnino contraria. Cum enim ita ſti- pulor, Si in Capitolium non aſcenderis, centum dare ſpondas?
quia voluntas tnea eſt, vt Capitolium aſcendatur, cautio de non aſcendendo cont
terponeretur. Sinautemita ſtipulatio concipiatur, Si Capi- tolium non aſcenderis
centum dareſpondeo: vtilis poſſet eſſe hæc cautio de non al
ra voluntatem meam proculdubio in-
cendendo: quia voluntas mea hęc oſten-
dirur eſſe, vt non aſcendatur. Sed hoc genus cautionis in con- tractibus receptum non eſt. Generaliter igitur conſtituen- dum eſt, pœnales ſtipulationes, quæ conditionem in non fa-
ciendo, aut non dando, conceptam habent, tunc committi,
cum exploratum eſſe cœperit᷑, conditionem amplius deficere non poſſe, vel propter mortem promiſſoris, vel propter in- teritum rei, quæ in conditione eſt. Hinc luſtinianus in Inſtit. §. ſi quis ita. de verbo. oblig. Si quis, inquit, ita ſtipuletur, Stin Capitolium non aſcendero, dave ſpondes? perinde erit, ac ſi ſti pu- latus eſſet, cum morie ur, ſibi dari. Nec enim ad tempus mo- ræ commifſio ſtipulationis referenda eſt in his exemplis,& aliis ſimilibus in quibus ſtipulatio incipit à conditione. Quod tamen mihi accipiendum eſſe videtur, niſi quantitas, puta de- cem, aut fundus, in conditione fintevt ſupra annorauimus, j. ſi Titius. Idemque dicendum,& quoties aliqua coniectura ſua- det cõtrahentes ad tempus motæ reſperiſſe. l.fideiuſſor obli- gari..vlt.inf.de fieiuſf. Tunc enim ſequimur Sabini ſentẽ-
tiam, cuius mox fiet mentio, quamuis à cõditione incipiat ſti-
pulatio. Sed etſi ſeruo libertas ita relicta ſit, ſi in Capitoliũ nõ aſcenderit, fauor libertatis exigit, vt cũ primũ data facultate nõ aſcenderit, libertatẽé cõſe qnatur. l.libertus. de manu. te ſta.
Sabinus autem exiſtimabat. Sabini opinio fuit, in ſtipula- tionibus pœnalibus, de quibus hic loa nimur, ſimulatque ſte- tit per promiſſorem,&c. quaſi exiſtente iam conditione ſti- pulationem committi. Nam etſi intelligeret Sabinus, eum, qui Pamphilum hodie non dat, cras dare poſſe, acideo ſubti- liter dici poſſe, nunquam exiſtere poſſe conditionem, quan- diu eertũ fuerit dari non poſſe,& c. ramen exiſtimabat, magis ſpectandam eſſe voluntatem contrahentium, quos veriſimi- le eſt ita ſenſiſſe, vt promiſſore ceſſante Pamphilum dare, committatur ſtipulatio. Mouebat præterea Sabinum exem- plum penus legatæ. Nam ſi quis ita legauerit, S&e hæres męus pe- num non dederit vxori meæ, centum ei dato- poſt moramthære- dis ſtarim debetur penus. I. 1. de penu leg. l.1.§. item ſi ita. ad leg. Falci.l.cum ſine.. ſi penum. quando dies leg.ced. Sed non videtur Papiniano, quod de penu legata recep: um eſt, ad ſti- pulationes vſquequaq; producenduan eſſe. Eſt enim in lega-
to penoris duplex ratio: vna, quia defuncti voluntatem ple-
nius interpretamur: leg. in teſtamentis. de reg. iur. altera, quia natura penoris huiuſmodi eſt, vt primo quoque tempore ſol-
ui debeat.
ltaque poteſt Sabini ſententia recipi. Pa pinianus ergo ſen-
tentiam Sabini probat, cum ſtipulatio non incipit à conditio-⸗
ne, id eſt, cum nihil eſt in conditione, quod in obligatione quoque non ſit.Si enim à conditione inciperet, moram face- re proprĩe ac vere dici non poſſet promiſſor, id ſcilicet non præſtando, ad quod obligatus non eſt. l. ſi pupillus. 12 7. infr. l.ſi quis ſub conditione. ſapra, ſi quis omiſſa cauſa teſtamenti. Proinde tunc demum commiſſio ſtipulationis ad moræ tem- pus refertur, cum Pamphilus promiflus eſt,&c. Arbitror au- tem, vt moram facere dicatur promiſſor, eum interpellan- dum eſlſe, l. ſi penum. quando dies leg. ced. Non enim video cur à communi regula hic recedendum ſit.l.ſi ex legati cauſa. ſupra.l.m ora.de vſur. Verum hoc locum habere n poſſe vi- detur, cum conuenit pacto conuento ſine ſtipulatione, vt
Pamphilus detur: quia ex pacto nudopeti nihil poteſt. Au-
getque difficultarem Diocletiani reſcriptum, in quo dicitur, lite mota condirionem exiſtere. l. nuda. C. de contrah.& cõ- mit. ſtipu. Sed videtur abſque vllo incommodo agi poſſe ſub alternatione, vel vt reus, quod conuenir, faciat, vel pœnam præſtet. l. ſi pacto quo pœnam. C. de pact. Diocletiani vero reſcriprum, ſecundum propoſitam ſpeciem accipiendum eſt, quæ deſideratur, vt pleræque aliæ in Codice luſtiniani. Sed ea ſpecies fingenda eſt, quæ conueniat verbis reſcripti, nec à
ratione iuris abhorreatæ veluti ſi conuenerit inter aliquos, ne
alter ab altero petat. Nam in hac ſpecie exiſtit conditio ſtipu- lationis pœnalis, lite mota,& committitur ſtipulatio. Quod ſine dubio verum erir. H's verbis oſtendit Papinia- nus, cum ſtipulatio conditionem præcedit, recipiendam eſſo Sabini ſententiam ſine vlla dubitatione, ſi appareat actum eſſe inter cõtrahentes, vt ſi homo datus non fuerit,& homo, & pecunia debeatur, nec alterum dando promiſſor liberetur. Cum enim tunc peti homo poſſit, dubitandum non eſt, quin moram facere promiſſor recte dicatur. Cum vero actum eſt,
vt ſihomo ſolutus nonfucrit, ſola pœna debeatur, maior vi-
4
“
*
7—
*

77² b debatur eſſe dubitatio, quia promiſſor ad dandum hominem cogi non poteſt. Sed Papinianus ait, idem hic quoque dicen- dum eſle: quia verum eſt, in ſtipulationem deductum homi- ꝛem eſſe,& hanc voluntatem fuiſſe contrahentium, vr ho- mio ſoluatur, aut pecunia petatur. Tractarihic ſolet quæſtio, an ſtipulatione pœnali princi- palis obligatio nouetur: in quatot;, actam variæ opiniones rẽperiuntur, vt merito de his Terentianum illud dici poſſt, Qu8 homines, ror ſententiæ. Ego autem non nouari cxiſti- mo, quia pœna videtur in fauorem crediroris adiecta non de- bitoris.§. non ſolum. Inſtit. de verb. oblig.leg. vlt. de Præt. ſti- pu. Proinde non prohibetur creditor id, quod in principalem
ſtipulationem deductum eſt, petere, ſi velit.. duo ſocieratem. pro ſocio. Cuius rei crebro exempla occurrunt in iuris auto- rum libris de ſocietate, venditione,& aliis huiuſmodi contra-
ctibus.. ſi quis à ſeruo. ſup. pro ſocio.l. prædia. de act. empt. l. qui Romæ.§. FElauius. infr. l.reſcriprum.§. pacto. ſup. depa- ctis.l.apud Celſum. g. Labeo. de dol. excep. Sed hoc tamen eſt ita accipiẽdum, niſi cautum ſit, vt ſola pecunia petatur. Quod nequaquam præſumendum eſt, niſi probarum fuerit. l.vlr. C. de nouation. Excipiuntur quoque ſtipulationes, quæ factum continent, in quibus poſt moram ſit transfuſio obligationis faciendi in obligationem pecuniæ, ve ſupra diximus. l. ſtipula- tiones non diuiduntur, eriamſi pœaa nulla promiſſa ſit: vnde mirum non eſt, poſt moram, quaſi nouatione quadam facta, pœnam olam deberi.l. obligationum fere..vlt. ſup. de obli. xact. Vera tamen nouatio hec dici non poteſt:quia poſt mo- ram reus faculcatem habet facti præſtandi, donec lis conte- ſtaca fuerit..ſi inſulam. Eadem eſt ratio legati, ſi teſtator, e- xempli gratia, penum legauerit,& ſi hæres non dederit centum. Ideo enim penus peti non poteſt, quia adem- ptio quedam,& translatio legati hic eſt, conditionem ha- bens, quæ exiſtit, moram facieute hærede. l. ſ penum. quan- do dies lega. ced. Fit namque translatio legati, cum res prore datur.l. 6. de adimend. leg. Nec vero vlla proprie hic nouatio eſt, cum penus poſt moram,& transfuſionem peti poſſit, vſq; ad litem conteſtatam. ſ.cum ſine præſinitione quand. dies le-
a: ced. Sed de his legatis alibi. I. 1. de pe. leg. 1.1.§.item ſi ita.
ad leg. Falcid. Quod autem diximus, ſtipulationem pœnalem nonimpedire, quominus res principaliter promiſſa petatur, ſic accipiendum eſt, vt electionem habeat ſtipulator, non vr ei exigere vtrunque liceat. leg. apud Celſum§. Labeo. de doli except.l.xeſcriptum.§. ſi pacto. ſup. de pactis. Notandum au- tem eſt, ſi ex principali obligatione actum ſit, poſſe quod amplius eſt in pœnali ſtipulatione peti,& contra. I. ſi quis a ſeruo. ſupra pro ſocio.l.prædia. de act. empt. Quinimo inter- dum, quicquid vtraque obligatione continetur, promiſſor
tecte exigit, cum videlicet actum id probatur, vt hic Papinia-
nus ait. l. qui fidem. ſup.de tranſact.
CXVI. ID E M 1. 1 B. IIII. QVXXSTIONVM.
AE GCE M iipulatus à Titio, poſtea quanto minus Nabeo conſéqui poſſés, ſi à Mauio ſlipuleris, ſine dubio Mauius vninerſum periculum poteſt ſubire. Sed etſi de- cempetieris A Titio, Mæuius non erit ſolutuszniſi iudicatum Titius fecerit. Paulus notat. Non enim ſunt duo rei, Titius, &᷑ Mauius einſdem obligationis, ſed Mauius ſub condi- tione debet, fid Titio exiginon poterit. Wgitur nec Titio
tonuento Mauiur liberatur, qui an debiturus ſit, incertum
eſt: 22 ſoluente I. itio, non liberabtur Mæuius, jui nec tene- tur, cum ronditio ſtipulationis deficit: nec Mæuius pen- dente ſtipulationis conditione recte poteit conueviri. AMæ- nio enim, ante Titium excuſſum,non telté petetur.
Is qui decem à Titio ſtipulatus erat, poſtea ſtipulatus eſtà Mæuio, quanto minus à Titio conſequi poſſet: quæritur, quæ ſit vis huius ſtipulationis. Ac in primis dicitur Mæuius poſſe vniuerſum periculum lubire:vt puta, ſi nihil à Titio exi- gipotetit. Minus namque is loluere intelligitur, qui nihil ſol- uit.l.ſiita.105.de verb. ſignifi.
Franc. Duareni(omment. II. Et ſi ſtipulator decem petierit à Titio,& litem cum e
conteſtatus ſit, non ideo liberatur Mæuius; alioquin fruſtra hæc ſtipulatio interponeretur. leg.ſi decem. de ſolut.l. vlt. de reb. cred. Manet enim Mæuii obligatio in eodem ſtatu, do- nec Titius ſoluerit. Obiiciet forte aliquis: duos reos promit- tendi hos efle, atque ideo petita re ab vno alterum liberari debere. Hoc enim antiquo iure cautum erat, leg. 2. de duo- bus reis. præterquain in bonæ fidei iudiciis l. 1.§. ſi apud du- os.depoſ.ante Conſtitutionem nouam fuſtinisni vleC. de fideiuſſ. Sed Paulus, qui ſcripſit Notas in Quæſtiones Papini-
ani, hic notat Titium& Mæuium eiusdem obligationis reos
non eſſe, ſed Mæuium ſub conditione debere. Nam diſpari- tas obligationis conſtitutionem reorum impedit. leg. ean- dem. infra de duob. reis.
I11I. Non poteſt conueniri Mæuius, donec exploratum fuerit, nihil à Titio exigi poſſe. Eſt enim obligatus ſub hac conditione, ſi& quatenus à Tirio exigi poterit. Nam quam- uis fideiuſſor non male dicatur hic Mæuius, ſecundum morẽ loquendi veterum iuris autorum:l. fideiuſſor obligari.§. vlt. I ſi fideiuſſores. 42. de fideiuſſ.tamen quia non pure accipitur, ſed ſub conditione, expectandus eſt euentus conditionis, vt
conueniri poſſit. ltaque ſi quis fideiuſſerit, ſub hac conditio-
ne, ſi reus non ſoluerit, reo moram faciente, ſtipulatio com- mittitur: nec ante fideiuſſor conueniri poteſt. Ea ſiquidem conditio tunc exiſtere intelligitur, cum reus interpellatus ſol- uere negligit, propter veriſimilem contrahentium volunta- tem. l. fideiuſſor obligari.§. vlt. de fideiuſ. Hoc igitur interv- tranque conditionem intereſt, quod ex huius, de qua diſſeri- mus, conceptione apparet, eam non exiſtere, donec ſpes ali- qua ſolutionis ſupereſt. In altera vero, ſimulatque ceſſauerit, reus, exiſtere dicitur conditio. Quia verum eſt, reum non ſol- uere, quamuis forte ſoluere poſſit. d.l. fideiuſſor.
IIII. Fideiuſſor, deficiente conditione, quia forte reus
totum ſoluit, proprie non dicitur liberari, quia nunquam ob-
ligatus fuit, l. ſi decem. de ſolut. Sub conditione tamen debi- tor, ſi pendente conditione ſoluerit, ea lege, vt conditione exiſtente in ſolutum cedat, liberabitur ea ſolutione, ſi poſtea extiterit conditio. Lſub conditione. de ſolut.
CXVII. IDE M I. 1 B. XI QVAISTISON V M. I centum homines, quos eægo hæreſde meus elegiſſet,
Jſtipulatus, antequam elegerim, duos hæredes reliquero: numero diuiditur ſtipulatio. Diuerſum erit; ſiiam clecti hominibus ſucceſſerint.
Ante electionem debentur genera,& res incertæ: ideoq; fit numero diuiſio.Poſt electionem ſpecies, ac cotpora certa in obligatione ſunt, adidcirco ſinguli hæredes dimidias par- tes ſingulorum hominum petunt. De qua diuidendi ratione ſatis diximus ſupra cap. ⁷14.. in ſtipulationibus.
b CXVIII. IDEM LIB. XXVII. ((ö8T 1ONVvM. L 3 E R homo, Jui mihi bona fide ſeruit, Juod ſtipu-
lantimihi promittit, propeeſt, vt omni modo ſit vtile, quamuis ex re meapromittat. Nam quid aliud dici poteſt, quo minus liber homoteneatur. Nec tamen ideo, fi ſtipulan- ti eidem ex eadem cauſaſpondeo,tenebor. Quemadmodum enim habebit eius ationem aduerſus me, quod ab aliõ ſti- pulatus quæreret mihiꝰ Hoc itaque latere fructuario ſeruo, vel alieno, qui honafide ſeruit, comparabitur. Seruus autem
fructuarioſi promittit ex re ipſius, vel alienus qui bona tfide
ſeruit emptori, nulla de peculio dabitur in dominum altio. Nam in his caſibus dominièéſſé intelliguntur. b Si liber homo, qui bona fide mihi ſeruit, aliquid ſtipule⸗
tur ex re mea, vel ex operis ſuis, mihi acquirit: ſicut& fruckua-
rius ſeruus, vel ſeruus alienus, qui bona fide poſſidetut. laſti. per quas per ſo. nob. acquir. Quamuis enim liber ſir, ramen ex his cauſis habetur pro ſeruo, vt poſſeſſori acquirat. Quod ſi ſtipulanti poſſeſſori aliquid promittat, etiam ſi ex re poſ- ſeſſoris, vtilis eſt ſtipulatio,& ex ea acquiritur actio poſſe ⸗
ſori: tametſi ſeruus domino promittens non obligerue ic
onyurdirar:9 M fowittens,exc⸗ eriteltzcumpolt
aurflactuario: qo
ſloaiſerusffuctu rorache domiaumg geau loqpendielis mvnneracuiuseien uquodfvadmon
Nem lodie daret
lauueuhm viu
habasdi:uulud Gandhr, nuul inrin Fhnpyltvenimdien
1
muunjed junreſen Fumepraeſt tpul
kackfardsſtigulatora mlem lusautem.u untenerſe thoca rayeree,quihoc: tgütedpasdiferenc analuddicendum el A lain pecaanr e eritialur hodeſt rtha uulie liigulem amniſct onendn, mtzaium tempori h Rilgadtims be I nalicecompeul
—
3 1 ugaae chi d 1 S

lem contrahenquni, eleil len guoderbuntns von erſtet aen avelo, dmüaman Luia rerunehann i d.lfideiula econditont, gulre arlderai guumm Sud condünremn loctit, ealog, nan erꝛdituterſclaigein ione,ieſowtt.
M 1131
1ONT
uege lenſu ns enin, uleun,
Duerſmmon Du
In Tit. De verborum ablig. 773
Hic enim veritas magis inſpicirur, quam opinio, vt& alias plerunque.§. ſi quis rem. Inſtitut. de legat. ne alias poſlelſori non acquiratur. Nec habebitur pro ſeruo in hoc caſu pro- pter opinionem poſſeſſoris, ſed pro libero potius, propter rei veritatem, quia verum eſt eum liberum eſſe. Homoigitur li⸗ ber bona fide poſſeſſus, contrahendo eum poſſeſſore, ipſi ob-
ligatur.l.homo liber. de acq. rer. dom. nec obſtat, quod non
hac mente cum eo, qui liber bona fide nobis ſeruit, contraha- mus, quaſi eum obligatum habituri. Plerunque enim id acci⸗ dit, vt extra id quod agitur, tacita obligario naſcatur: veluti cum per errorem indebitum ſoluendi cauſa datur. l. ſi is cui.. ſi libero.commod. Ex contrario quæritur, ſi poſſeſſor pro- mittat ex cadem cauſa libero homini, an ei obligetur. Ait Pa- Pinianus, eum non obligari: idque propter regulam luliani, cuius alibi fit mentio, l.ſi ſeruo. de vſufructu. Quod quis aba- lio ſtipulando mihi acquirit, id à me ſtipulando, nihil agit. Cuius regulæ hæc ratio eſt: quoniam alias idem ſibipſi obli- garetur: quod perquam abſurdum eſt. Hoc itaque latere ho- mo bona fide poſſeſſus, fructuario ſeruo, aut bona fide poſ- ſeſſo comparabitur: quia ſeruo fructuario, aut bonafide poſ ſeſſo promittens, ex eadem cauſa non obligatur. In contrario latere, id eſt, cum poſſeſſori promittit liber homo, non com- paratur fructuario: quia liber homo promittens obligatur poſſeſſori:ſeruus fructuarius, aut bonafide polleſſus, nõ obli- gatur, ac ne dominum quidem obl' gat de peculio. Eſt autem hoc genus loquendi vſiratum apud uris auctores, hoo latere, contrartola' ere. cuius exemplum eſt ſub tit. de damno infect. cap. 11· quod ideo admonui, ne quis hic cum Zaſio nugetur.
Decem hodie dare ſpondes: dixi, poße vel eodem
die pecuniam petinec videri pramaturius agi, nonfinito fücpulationis die: quodin aliss temporibus iurw eſt. Nam pe-
ti non debet, quodintra tempus comprehenſum ſölui po- tert. In propoſito enim diem non diſferendæ actionis inſer-
tum videri ſed quopræſens oitendatur, eſſe roſponſum.
Si ita concepta eſt ſtipulatio, Decem hodie dare ſpondess eo- dem die petens ſtipulator ante diem agere, aut plus prtere, non dicitur.§. plus autem. Inſtit. de action. Nam etſi is, qui ſti⸗ pulatur hoc menſe, aut hoc anno, non poſſit ante finem anni, aut menſis petere, l. qui hoc anno. ſupra. l.eum qui certarum. infra. quia tempus differendæ actionis cauſa inſertum vide- tur. amen aliud dicendum eſt, cum quis ſtipulatur, hodie ſibi dari. Hic enim ſpectatur conſuetudo loquendi, ſecundum quam qui ſtipulatur, hodie ſine mora,& dilatione ſtipulari intelligitur, quaſi ita ſtipuletur, Dæcem nunc dare ſPondes? Si ramen promiſſor contendat, ſe ſtatim ſoluere non poſſe, mo- dicum ei ſpatium temporis, humanitatis cauſa dabitur, iudicis arbitrio. I. quod dicimus. de ſolut.§. vlt. Inſti. de inutil. ſtipul.
—
J. ſi cum militi. de compenſ.
Decem mihi, aut Titio, vtrum ego velim, dare ſ pondes? ex eo, quod mihi dandum eſt, certi ſtipulatio eſt: ex eo, quod illi ſoluenduns, incerti, Eingemea intereſſé, Ti- tio potius, quam mibhi ſolui, quoniam pænam promiſeram, Ii Titio ſolutum non düßet. b
Cum quis ſtipulatur, ſibi, aut Titio dari, Titius non obli⸗= gationis, ſed ſolurionis cauſa adiectus eſſe dicitur. I.eum qui i- ta. lupr Itaque nulla ei competit actio: ſed debiror ei loluens liberatur, etiam inuito creditore. quod ſtipulatus. 10. de ſo- lut. Ea enim adiectio ad fauorem debitoris ſpectat.j. aliud. de ſolut. Quod eſt accipiendum, niſi aliud cautum ſit, vt in hac ſtipulatione Decem mihi, aut Tutio, trum co vel mdare ſpon- da? Quo caſn agit ſtipulator, non tantum vr ſibi detur, ſed et- ſam vt Iitio, ſi ſua incerſit.. ſtipulatio iſta.§. ſi ſtipuler. Nec tamen ideo Titius obligationis cauſa nominatus dici poteſt, vt quidam exiſtimant: quia nulla hic actio ei datur, ſed tan-
tum ſtipulatori. 1. quæcunque. ſupra de oblig.& actionibus. Compeiit autem actio incerti, vt ſoluatur Titio ſecundum hanc Papiniani lententiamecuius ratio ſubobſcura eſt. Cum enii certa quamiras ſoluenda ſit Titio„certa videtur eſſe in hac quoque Parte ſtipulatio. l.bi autem. ſupta. Sed quia hæc
ſtipulatio merum factum continet in perſona Titii, dicitur incerta eſſe, vt quod intereſt ex ea petatur. l. vbi autem.§. qui id quod. Hoc enim agitur, vt Titio ſoluatur„cui intereſt mea fortaſſis ſolui, quia procurator, aut creditor meus eſt. Ideo nudam ſolutionem, numerationemque hæc ſtipulatio ad perſonam Titii relata continet. Cum enim hoc, quicquid eſt, geratur nomine meo, ex hac ſtipulatione mihi ſemper dari, Titio autem ſolui, ac numerari interpretamur. Idque ſignifi- cat his verbis Papinianus, Ex en quod mihi dandum eſt certi ſtipulato eſt:ex eo quod illi ſoluendum eſt, incerti. Nec obſtat,
uod pecunia ſoluta accipientis plerunque fiat: quia hic in- Pacieals uo principaliter agitur, vt in ſpecie non diſſi mili annotauimus, c. 68.&c. 97. leg. ſi pœnam. l. ſi ita ſtipulatus.§.
poſſum. 2e 1 CXIX. ID E M 11B. XXXVI. ASTIONVM.
[NO E 1 clauſula, quæ in ſtipulationib. ſubiicitur, non Dn adeas Partéesſtipulationis, de quibus nomina- tim cauetur.
Doli clauſula ita concipitur, Dolum malum abeſſe, abfutu- rumque eſſe, vt diximus cap. 22.&[3.& complectitur quic- quid contra bonam fidem,& æquitatem fit. Dolo enim facit, qui contra bonum& æquum aliquid facit. l. qui æquitate. de except.doli. Quæ tamen ſpecialiter excepta ſunt, hac clauſu- la non continentur. Vlpianus ſub titulo rem ratam haberi, c. 2². Siin ſtipulatione ratam rem haberi hactenus compre- henſum fuerit, Lucium Titium ratum habiturum, cum id a- perte ageretur, vt hæredis cæterorum que perſonæ, ad quos ea res pertineret, omitterentur, drfficile eſt exiſtimare doli clauſulam committi. Sane cum per imprudentiam hæ per- ſonæ omittuntur, actio ex doli claulula com petit. QVYRSTIONVM. b
82 ita ſtipulatus fuero, Hano ſi ummam centum aure-
orum dare ſpondes? ethi maxime ita exaudiatur ille ſermo, Si modo centum aureorum eſt non facit condi- tio nulla eſt: uec placuit inſtar habere conditionis ſermo- nem, qui non ad futurum, ſedad præſens tempus refertur, etſicontrahentes rei veritatem ignorent.
Heæc ſtipulatio, Hanc ſammam centum aureorum qar- ſbon- des? conditionalis non eſt, etiamſi ex mente contrahentium hunc ſermonem ineſſe interptetemur, ſmodocenrum aureo- rum eſt. Nam etiamſi verbis id expreſſum eſſet, non ideo con- ditionalis eſſer ſtipulatio, quia in futurum tempus non con- cipitur conditio, vt diximus luprac. 100. An autem ita ſit ac- cipienda hæc ſtipulatio, ſicentum aureorum eſt, non aperit in hoc loco:led locus eſt hac de re Aphricani, ſub tit. de leg. 1. cap. 108.I.ſi ſeruus.. qui quinque. Qui quinque in arca ha- bebat, ita legauit, vel ſtipulanti promiſit, Decem, qua in arca habeo.& legatum,& ſtipulatio valebit: ita tamen„vt ſola quinque vel ex ſtipulatione, vel ex teſtamento debeantur. Sed hæc verba Aphricani ſic accipienda ſunt, niſi alia fuerit mens contrahentium. Si enim de numero„& quantitate a- ctum fuiſſe appareat, nec tanta ſumma reperiatur, inutilis eſt ſtipulatio.
CXXI 1DEM I I B. XI
RESPONSORVM.
rionem heæc adiectio: quoniam ſicentum non hint, ſtipula-
ExX æaparte cautionis, Dolumque malum huic rei,
promiſſionique abeſſe, abfuturumquc eſſe, is ſti- pulatus eſt, ſpopondit ille, incerii agetur ſtipulationis u tiliter interponendaæ gratia. In contractibus bonæ fidei, cuiufmodi eſt emptio, aut venditio, agitur interdum, vt alter alteri caueat, ac per ſtipu-
lationem promittat: veluti cum emptor à venditore pètit, vt
duplam promittat, ſi euicta res f erit. l.. de euicto. leg. quod ſi nolit.§. quia a ſſidua. de æ dil. ecict. In ſtricti iudicii contra- Ctibus idem dici poteſt, ſi incerta fuerit doli mali clauſula. Contractus enim, cui hæc clauſula adſcribitur, quam proxime ad naturam bonæ fidei indiciorum accedit, vt diximus cap.
L1 z

774
119. l. doli clauſula. Propter hanc igitur clauſulam, ſi parum vtiliter concepta ſit ſtipulatio, aduerſus promiſſorem poterit agi,vt recte, vtiliterque interponatur.
Mulier ab eo, in cuius matrimonium cvnueniebat, fli- pulata fuerat ducenta, ſiconcubinæ tempore matrimonii
conſuetudinem repetiſſet: nihil cauſæ eſſe reſpondi, cur ex ſlipulatione, quæ ex bonir moribus concepta fuerat, mulier impleta conditione pecuniam aſſequi non poſbit.
Heæc ſtipulatio bonis moribus maxime congruit, imo legibus,& conſtitutionibus, quia vxorem ſimul,& concubi- nam habere non licet. C. de concu. quamuis alias concubina- tus iure ciuili permiſlus ſit. l. in concubinatu. de concub. Ira- que in hac ſpecie committitur po na, ſi concubinæ conſuetu- dinem repetierit maritus. Idemque in quacunque alia ſpecie ſimili dicendum eſt: veluti ſi aleator promiſerit centum, ſub conditione, ſi alea luſerit. Hæc enim ſtipulatio ex bonis mo- ribus concepta eſt, cum alea res ſit turpis,& à ſapientiſſimis quibuſque ſemper damnata. ſupra de aleæ luſu,& aleator. Quod vel Oaidiani verſus oſtendunt:
Sunt etiam ſcriptæ, quibus alea luditur, artes.
Hoc eſt ad veſtros non leue crimen auos.
Obiicitur à nonnullis dictum Vlpiani, ſub tit. de pactis, c. ). Si ob maleficium, ne fiar, promiſſum ſit, nulla eſt obligatio cx hac conuentione. Sed Vlpianus de eo loquitur, qui pro- mirttit alii, ne maleficium faciat: veluti ſi mulier marito pro- mittat centum, ne concubinam repetat. In qua ſtipulatione ineſt turpitudo, cum gratis,& ſine mercede, à maleficio ab- ſtinere debeat.l. 2. de cond. ob turp. cauſ. Hic autem loqui- mur de ſtipulante pecuniam ab eo, quem vult à maleficio metu pœnæ deterrere. Quam diuerſitatem mirum eſt à Za- ſio animaduerſam non fuiſſe.
Nn inſulam deportato reo promittendi ſtipulatio ita concepra, Cum morieris dari? non niſi moriente eo com-
mittitur.
In ſtipulatione quicquid palam, ac diſerte verbis non ex- primitur, id omiſſum eſſe intelligendum eſt. l. quicquid. Itaq;
ſi quis ita ſtipulatus ſit, Cum morieris daris deportato in inſu-
lam promiſſore, ſtipulatio non committitur, cum de depor- tatione nihil cautum ſit? quamuis alias plerunque, qai capite
minuitur,& libertatem, aut ciuitatem amittit, pro mortuo
habeatur. Id accidit, vbi eadem ratio, atque vtilitas eſſe vide- tur. l..§. vlt. de bonor. poſſeſ. cont. tabul.l. intercidit. de con-
dit.& demon.l. actione.§. publicatione. pro ſocio. Nam vbi diuerſa ratio eſt, hæcinterpretatio extenſioque locum non habet: Quod in quaque ſpecie iudicare non admodum diffi- cile eſt.l. cum pater. 5 hæreditatem. de leg. ⁊. leg. ſed ſi mors.
de dona. inter vir.& vxor. l. Statius.. vlt. de iure fiſci. Sed de ſingulis hypotheſibus ad hunc locum pertinenribus, dicemus ſuo loco.
Ex factoreipromittendi, doli ſlipulatio hæredem e- ius tenet: ſicut ex cæteris aliis contractibus, veluti manda- ti, depoſtti. b
Ex delicto defuncti hæres non tenetur, niſi quid ad eum peruenerit, aut cum defuncto lis conteſtata ſit. C. ex delict. defun. Quod eſt accipiendum, niſi ex contractu,& rei perſe- cutione naſcatur actio:veluti ex ſtipulatione, qua promiſſum eſt dolum malum abeſſe, abfuturumque eſſe. Nam hæres ob dolum defuncti ex hac ſtipulatione conueniri poteſt. Idemq; ge aliis contractibus ſcriptum extat. l. ex depoſiti. l. ex contra- ctibus, de oblig.& act. l. ad ea. 9.Vlt. de reg. iur. l. ſi hominem. Aan g8p0
CXXII. SCTVOLA LIB. XXVIII.
PDIGESTORVM.
V I Romæ pecuniam mutuam accéperat ſöluendam Qo longinqua prouincia poſt ménſes tres, eamque ibi dari ſtipulanti ſpoponderat, poft paucos dies Romæ teitato creditori dixit, paratum ſe eſſe Romæ eam numerare, de- tracta ea ſumma, quam creditori ſuo vſuraruvun nomine dederat. quaſitum eſt cum in integrum fummamnin quam
Pyanc. Duareni Comment.
ſtipulatione obligatus eſt obtulerit, an eo loco, in quo ſoluen- dapromiſſaeit, ſua die integrapeti poſiit. Reſpondit, poſſé
ſlipulatorem ſua die ibi, vbi ſoluendam ſlipulatus eſſet, peter.
Is qui promiſit, certo loco& tempore ſe pecuniam ſolu- turum, quam mutuo accepir alio loce& tempore, non recte eam offert.J. is qui. de eo quod certo loco. l.obſignatione. C. de ſolutio. Itaque ea oblatio à præſtatione vſurarum minime eum excuſat.l. tutor.§. Lucius. de vſu. quia minus, quam de- ber, offerre intelligitur. arg.§. plus autem Inſtit.de act. Rece- ptum tamen eſt, doneam obſationem eſſe, ſi alio in loco a-
lioque tempore præter pecuniam creditam, quodintereſt
offeratur. Nam& creditori alio in loco ita petere licet, actio- ne ſcilicet arbitraria, vt eius quod intereſt, ratio habeatur. l.r. & 2. de eo quod certo loco. Nec me mouet, quod à quibuſ- dam obiicitur, hac ratione iniuriam fieri ſtipulatori, qui doce- re cogetur, quanti ſua interſit, non abſq; magna diſficultate
& incommodo.l. vlt. de præt. ſti. Nam imputare ſibi debet, uod certam ſummam ſtipulatione non comprehenderir, ſe-
cundum Venuleii conſilium, dict. l.vlt. Deniq; reo nunquam ſoluente in eo, de quo conuenit, loco, neceſſario ad æſtima- tionem eius, quod intereſt, deueniendum erit: cuius probatio incumbit creditori. lIdem dicendum eſt, erſi locus tantum ſti⸗ pulationi adiectus ſit. Non poteſt enim debitor alio loco ſol- uere, inuito ſtipulatore, cuius forte intereſt, pecuniam eo lo- co ſolui.l.is qui. de eo quod certo loco. Quod enim dicitur, promiſſorem vbique ſoluere poſſe. l.continuus.§. cum ita. cũ hac exceptione accipiendum eſt, niſi creditor, cuius intereſt, diſſentiat. Quæri ſolet, ſi ponamus locum nullum ſtipulatio- ni adiectum fuiſle, ſed tantum conueniſſe, vr poſt diem cer- tam pecunia teddatur: an ante diem reddi poſſit. Et vulgo di- citur, quia tempus non tantum debitoris gratia adiicitur, ſed etiam creditoris, cui promiſſæ ſunt vſuræ, ante diem offeren- tem nihil agere. arg. l. eum qui. de an. leg. l. ſ ita relictum.§. Pegaſus. de leg. z. Quæ ſententia ſi vera eſt, multo facilius eã ſequemur, ſi diſerre cautum ſit, vt debitori ante diem ſoluere non liceat. Sed eruditiores putant huiuſmodi pactiones, con- trarias bonis moribus,& publicæ vtilitati, omnino reiicien- das eſſe..pacta quæ contra. C. de pactis. Molinæus de vſur. quibus aſſentior non grauate propter vtilitatem: quamuis certi iuris id non eſſe farear. Durum enim atque odioſum eſt, non poſſe debitorem ab vſuraria obligatione ſoluendo ſeſe liberare: cum præſertim huius vſurariæ vtilitatis in hac diſpu- tatione nullum apud iuris auctoris exemplum reperiatur- Datratta ca ſumma. Hiſce verbis ſignificat Scæuolain mu- tuo contrahendo debitorem creditori pro futuris vſuris ali⸗ quam ſummam in anteceſſum dediſſe: vt exempli gratia, cre- dita fuit ſumma centum aureorum, ac debitor pro vſuris de- cem repræſentauit: quo caſu nonaginta tantum penes debi- torem reſident. Vnde exiſtimarunt aliqui mutuum non eſſe contractum, niſi in nonaginta. l. ſi tibi. de pact. l. rogaſti. de rebus credi.l.cum vltra. Cod. de non nume. pecun. atque id- eo vfuras eius tantum ſummæ deberi. Quæ ſententia recepta non eſt: nec mihi valde probatur: modo nulla fraus arguatur contrahentium. arg. l. qui in futurum. de pactis. leg..§. non male. de doli except. Qud autem hic dicitur, detratta ſumma, ſic accipimus, debitorem obtuliſſe quidem integram ſortem, quæ centum aureorum eſt,& aliquid præterea pro vſuris breuiſfimi illius temporis, quo pecunia vſus eſt, vt ſequentia verba oſtendunt: ſed detraxiſſe quod dederat in anteceſſum pro vſuris eius tem poris, quod nondum præterierat tempo- re oblationis. Nec verum eſt, nonaginta tantum accepiſſe de bitorem, cum is reuera centum acceperit, ex quibus decem fœneratori dedit.
Callimachus mutuam pecuniam nauticam accepit
à Sticho ſcruo Seii in prouincia Gria, in ciuitate Berjto
vſque Brenteſium idque creditum eſſéin omnes nauigii dies ducentos ſub pignoribus& ex Hypothecis merci- busà Berytocomparatis,& Brenteſium perferendis, quas Brenteſis empturuse&ſſet,& per nauen Beryto inue Cturus:conuenitque inter eos, vti cum Callimachus Brentè- ſium perueniſſet, inde intra Idus Septem bres, quæ tunc
Ppro-
—— —— ——
.
ᷣ — — △₰ —
—
= —, —
uudesroponimn ntänkeo Scümotu: iungue& triiectitin. runxeicl cteditoti lamettiie de odli. urrdalas peticulur uclantone ſ iacent unnalm recior ſu ngllca mussin pot terimiotem lutam ruchuni
bertima bec rſuna vmwemedteumct mnwu netnisnor mncefſ. Triech damtord quandiu n er(urm lan 8(diletunt. Cal — flae.4⸗

dag b
do loco. derane
5
G litDenxtatt
bered
ertecdücyng dmn Keiln exim dedirrände Kre interet Ruin, oloco. CPreit derlcontiuuſen d niſ gectdr nd nus locum nlne wonuevile, nniie liem tedtiollun debitoti griutun
int vſutæ mntiein
i. denaleglünnt atu ſiveraectmaului t,nt deditoiimtear ant ndillnaüncter
In Tit. De verborum oblig.
proximæ faturæ eſſent, alils mercibus emptis,& in nauem miſbis ipſé in Griam per nauigium profciſcatur: aut 7 intra diem ſupra ſcriptum non reparalſet meres, nec enauigaſſét de eacinitate, redderet vniuerſam continuo pecuniam, qua- Fperfécto nauigio, ‿ praſtaret ſumptus omues perſequen-
tihus eam pecunuiam„Vti in Vrbem Romam eam deporta-
rent: eanque ſic recte darifieri, fide roganti Sticho ſcruo
Lucii Titüpromiſit Callimachus. Sedcum ante Idus ſupra
2
ſariptas, ſecundum conuentionem, mercibus in nauem in-
poſitis cum Erote conſeruo Stichi, quaſi prouincian S'yrian peruenturus, enauigauerit: quæſitum eſt, naue ſubimenſa,
cum ſecundum cautionem Callimachus merces Beryro per
3
ferendas in nauem miſiſſet ceo tempore, quo iam pecuntalis
Brenteſio reddere Romæ pærferendam deberet, an nibil pro-
Jit Erotis conſenſus, quicum eo miſſis erat, cuique nibil amplius de pecunia ſupra ſcripta poſt diem conuentionis permiſſum, vel mandatum erat, quam vt cam receptam Romam perferret,& nihilominus actione ex Rtipulatu Cal- limachus de pecunia domino Stichiteneatur? Reſpondit, ſe- cundum eaquæ proponerenturteneyi. tem quæroii Cali- macho poſt diem ſupra ſcriptam nauiganti Eros ſupra ſcri- ptus ſeruus conſenſérit, an actionem domino ſuo ſemelac- quiitem adimere potuerit? Reſponai, non potuiſſé, ſed före exceptioni locum, ſi ſeruo arbitrium datum eſſét, eam pecuniam quocunque tempore in quemuis locum redali. In hac hypotheſi proponitur Callimachum pecuniam nau⸗- ticam à Sticho ſeruo Seii mutuam accepiſſe. Eſt autem pecu- nia nautica, quæ& traiectitia,& maritima dicitur, quæ trans
mare vehitur periculo creditoris. l.. ſupra de naut. fœn. l. 1.& Wt. C. eo. l. traiectitiæ. de oblig.& actio-
Nam tamerſi alias periculum debitoris ſit, l. incendium. C. ſi cert.pevl.in ratione..incertæ. ad leg. Falcid. hoc tamen hic agitur, vt periculum creditor ſuſcipiat,& ita demum ei tenea- tur debitor, ſi ſalua nauis in portum appulerit. Itaque permit- titur creditori, maiorem vſuram, quaſi periculi huius pretium quoddam, ſtipulari.
Eſtque centeſima hæc vſura; ex Iuſtiniani conſtitutione, qua antiquum ius emendatum eſt. l. eos. Cod. de vſur. Nam veteri iure modus præfinitus non erat, vt Paulus oſtendit lib. 2. Senten. tit. de vſur. Traiectitia, inquit, pecunia, propter periculum creditoris, quandiu nauigat nauis, infinitas vſu- ras capere poteſt. Quęm locum non videntur legiſſe qui de hacre ante nos ſcripſerunt. Callimachus igitur mutuam pe- cuniam nauticam accepit, ſed in hoc mutuo pacta quædam interpoſita ſunt, eaq; ſolenni ſt ipulatione confirmata, de qui- bus dicendum eſt.—
I. Conuenit, vt periculum ſuſcipiat fœnerator nauigatio- nis à Beryto vſque Brunduſium(quod& Brenteſium dicitur) non pro commeatu tantum, ſed etiam pro remeatu:idque in omnes nauigii dies ducentos. Ex quo apparet, vſuram, de qua hic agitur,&⁴μιρρρνννσννν. Sed hoc extra rem.
II. Debitor obligauit creditori, huius pecuniæ nomine, merces Beryto comparatas,& Brunduſium perferendas;& Præterea merces, quas Brunduſii empturus eſſet,& per na- uem Beryto inuecturus.
III. Conuenit, vt debitor reparet merces Brunduſii, id eſt, loco venditarum alias emat,& eis in nauem immiſſis intra ldus in Syriam proficiſcatur: aut ſi intra id tempus non re- Patet merces, nec enauiget è Brunduſio, vniuerſam reddat continuo pecuniam, id eſt, antequam in Syriam redierit. Siue ergo non reparauerit merces, fue non enauigaue- rit& Brunduſio ante Idus, eam pecuniam foluere debet Brunduſii.
Et animaduertendum eſt, ideo hanc legem dictam eſſe contractuin quoniam eo fere tem pore maria clauduntur, vt Vegetius ait,& periculoſa incipit eſſe nauigatio. l. 3. Cod. de naufr. Ne ergo temere periculum nauigationis ſubeat cre- ditor, ſi liccat aduerſo tempore debitori nauigare, l. qui pe-
titorio.§. vltim. de rei vind. vtilis eſt ei hæc conditio. Hæc
ſunt præxipua capita ſtipulationis, inter Callimachum,& fœ
neratorem contractæ.
Nunc videndum eſt, quid poſtea acciderit, quidque vel ſecundum ſtipulationem, vel lnſa eam factum ſit. Quod vtique ſubobſcurum eſt, nec facile ex hoc loco perſpici po⸗ teſt. Hæc enim verba; Sed cum ante Mus ſupra ſcriptas ſecun- dum couueutionem,&c. oſtendunt Callimactum ante Idus nauigalle. ö“
Verum ſequentia repugnant: Cum ſecundum cautionem C(allimachus merces Berytum perferendas in nauem miſiſſet ea ten. pore,&c. Sed verior videtur mihi lectio, quam aliqui Co- dices habent, Cum ſecundum cautionem Callimachus mærces Beryto perferendas in nauem miſiſſet eo tempore,&c. Ex ea enim lectione colligimus Callimachum merces in nauem impo⸗ uiſſe ante Idus: ſed ante Idus eum non enauigaſſe. Hæc enim verba, Sed cum ante Idus ſupra ſcriptas, Se. quæ ambigua ſunt, quia obſcurum eſt quid quo referendum ſit, ſequentibus ver- bis explicantur.
Ex quibus apparet non enauigaſſe Callimachum, ſed in naue potius manſiſſe. Nam facile eſt animaduertere, hanc ſpeciem ab homine rudi,& parum diſerto, propoſitam fuiſ- ſe, in qua hyperbata,& batrologiæ, atque adeo ſolcœciſmi
orationem obſcurant. Sed de orationis genere minus eſt laborandum, cum intelligimus, quid conſultor ſentiat. Al- ciatus negationem hic addendam eſle cenſet: cui non fa= cile aſſentimur, quod veteris codicis nullius auctoritate ni- tatur.. 3
Ex iam dictis perſpicuum eſt, Callimachum ante Ildus non enauigaſſe è Brund uſio, idque contra formam conuentionis: ſed conſenſu Erotis ſerui id factum eſt, qui miſſus cum eo fue- rat ad perſequendam pecuniam, quæ Brunduſii ſolui debe- bat ſub conditione,&c. Quæritur ergo, an naue poſtea ſuß⸗ merſa nihil proſit Callimacho Erotis conſenſus, quo minus ſortem cum vſuris ſoluat fœneratori. Et reſpondit Scæuola, nihilo minus teneri. Non enim aliter periculum hic eſt fœ- neratoris, quam ſi Callimachus intra Idus nauigauerit. Nec poteſt ſeruus, cui mandatum eſt, vt pecuniam exigat certo lo- co actempore, conſenſu ſuo conditionem domini deterio- rem reddere. Idque ad procuratores quoſcunque,& aliena- rum rerum adminiſtratores pertiner, quos neceſſe eſt fines mandati diligenter. cuſtodire. ldiligenter. mandat. Non po- teſt igitur procurator tempus ſolutionis prorogare, niſi ipe- cialiter id ei mandatum ſit, aut niſi plenam, liberamque re- rum adminiſtrationem habeat. l. procurator cui generaliter. de procurator.
Si tamen appareat, in propoſita ſpecie, arbitrium ſeruo datum eſſe, pecuniam quocunque tempore in quemcun- que locum reddendi, prorogando tempus non videbitur fi-
nes mandati ſui exceſſiſſe. Proinde tamerſi Callimachus mero iure teneatur, propter verba ſtipulationis, tamen ex bono& æquo ob ſerui conſenſum, qui à domini volunta- te alienus non eſt, exceptio ei dabitur. Cur autem res eius qui vectigal non ſoluit, publicano concedente, in commiſ- ſam non cadar, alio in loco opportunius tractatur. l. vlti. de publica. Flanuius Hérms hominem Stichum manumiſßionu cau= ſa donauit,& ita de oo ſtipulatus eſt ſi homo Stichns, de qudò agitur, quem hac die tibi donationis cauſa, manumiſßioni- que deai, à te hæredeque tuo manumiſſus, vindictaque li beratus non erit, quõd dolo malo meo non fiatpanæ nomine duinquaginta dari ſtipulatus ent Flauius Hermes,ſpopondlir Claudiun Qucro,an Flauius Hermes Cluadiam de liberta- te&tichn conuenire potent?Reſpondit mihilproponi, cur non poteſt. Item quærò, an hi Flaui Hermetu hæres, à Claudit hæarede pænam ſupra ſcriptam petere voluerit, an Claudii heres libertatem Sticho praſtare poſuit, vi pæna liberetur? Réſponal, poſſe. ltem quæro, an ſ1 Flauij Hermetis hæres
rum Clandi hærede ex cunſa ſupra ſcripta nolit agere, an ni-
hilo minus Sticho libertas ex conuentione, quæ fuit in- ter Hermetem& Claudium vt ſtipulatione fupra cripta 1 T7„
—..
775
4 5 I 1 4* 4 1 8 3 4 4* 3 — * 8 4 3 4 8 4 4 8 5 4 3 4 4 1 4 8 4 4 8 4 ö 3 1 3 1 1* ö “ 4 4 4 8 34 3 1. 1 3 “ 4 3 3 8 4 1 “ 3 5 ¹ 8 4 4 5 4 4 4 1 1 8 4 11 1 3 3 1 4 3 1 3 3 1 3 1 8 “ “ 1 1

5e ame2 oſtenditur) ab hærede Claudii præſtare debeat. Reſpondit, debere.
Ex hac hypotheſi triplex naſcitur quæſtio. Prima eſt, An Flauius Claudium de libertate Stichi conuenire poſſit. Et Scæuola ait, nihil proponi, cur non poſſir. Non enirn in con- ditione tantum eſt manumiſſio ſerui, ſed etiam in oba ne ne: quod ſatis ex eo manifeſtum eſt, quia Flauius Stichum manumiſſionis cauſa donaſſe dicitur. Alias de libertate non poſſet.l. ita ſtipulatus. ſupra. I. ſi quis ſub ncieoncnan pra, ſi quis omiſſ. cauſ.teſt. Hic autem locus ſatis nonſtra ſtipulatione pœnali principalem obligationein von 11 n. Qua de re diſputatum à nobis fuit ſupra c. 11 5 8 ita ſtipu aclle. Secunda quæſtio eſt, An donatarii hæres Stic u man nir tere debeat, vt àpœna lberetur. Et ait Scæuola, po t.Ann idem ius competit hæredi, quod defuncto, cum pra ertin hæredis mentio facta ſit in ſtipulatione. Quod autem hic di- citur de pœna, videtur contrarium Diocletiani reſcripto in quo ſcriptum eſt, deo pœnam non exigi in ſimili ſpecie, quia ſeruus poſt duos menles liber fit, abſque facto donatari ex conſtitutione diui Marci. l.vlt. C. ſi mancip. ita vend.l. vlx. ſu- pra qui ſine manumiſ. Veriſimile enim eſt, de effectu magis, quam de actu ĩpſo, à contrahentibus cogitatum eſſe, nec aliu ſpectaſle, quam vt libertatem ſeruus conſequeretur.l. vendi- tor. de ſeruis export. Verum in hac ſpecie, quia certus manu- mittendi modus a contrahentibus expreſſus eſt, nempe per vindictam apud magiſtratum, credibilius eſt, non eo tan- tum animo fuiſſe donatorem, vt ſeruus liber fierer, ſed vt cer- to modo& rarione ad libertatem perueniret. Cupiebat for-
te apud magiſtratum manumitti, vt libertas eius magis inno- teſcerer. Nec enim probo ſententiam eorum, qui exiſtimant con ſilium domini fuiſſe, vt per vindictam liberatus ſeruus ¹- uis Romanus fieret: quoniam ex conſtitutione diui Marci idem conſequeretur, etſi à donatario manumiſſus non eſſet. Calliſtratus cap.ʒ.qui fine manu. ad libert. Eum, qui itaven, vt intra tempus manumitteretur, cum dies præſtandæ lber- tatis venerit, viuente venditore,& perſeuerante in eadem voluntate, perinde haberi, ac ſi ab eo, à quo debuit manumit- ti, manumiſlus eſſet: mortuo autem venditore, non eſſe hæ- redum eius voluntatem explorandam,; diuus Marcus cum fi- lio ſuo reſcripſit. Tertia quæſtio eſt, Si Flauius, aut eius hæ- res, agere nolit aduerſus donatarium, an ſeruus ipſe de liber- tate ſua eum conuenire poſſit. Et reſpondert Scæuola, po ſie.
Seruo enim hic conſiſtere in iudicio permittitur. ar gatn. l.vix certis. ſupr. de iud. Ac tametſi ex alterius ſtipularione alteri non acquiratur ſtricto iure, J. ſtipulatio iſta.§. alteri. tamen vtilitatis atque humanitatis cauſa ab eo iuris rigore facilere- ceditur. Idemque conſtitutum eſt de eo, qui fundum alicui donauirt, ea lege, vt poſt 10. annos eum alij reſtitueret. l. quo- ties. C. de donat. quæ ſub mo. Sed receptum eſt, in vtraque ſpecie donatori licere voluntatem mutare, quam diu res in- tegra eſt, adeo vt niſi in eadem voluntate perſeueret, tertio,
cum quo negotium geſtum non eſt, nullum ius acquiratur.
1.3. de ſer. export. Quæ ſententia locum habere non poteſt, ſi tertius ille ſtipulatus ſit. l. cum maritus.§. vlti. de pact. dotal. aut cius nomine alius, quo caſu vel ex iure, vel ex recepta conſuetudine, ali ſtipulari licet, ſicut tabelliones moribus noſtris ſtipulantur abſentibus.
Cohæredes cum prædia hereditaria diuiſiſſent, vnum praædium commune reliquerunt, ſub hoc pacto, vi ſiquis eo- rum partem ſuam alienare voluiſſet, eam vel cohæreqi ſuo, vel eius ſucceſſöri venderet centum viginti quinque: quod fſi quis aliter feciſſet, pænam centum inuicem ſtipulati ſunt. quæro, cum rohvres mulier, cohæredis liiberoram tutores ſæ pius teſtato conuenerit,& deſcderauerit, vt ſecundum con- „entionem aut emerent, aut vendereni, hiqae nihiltale fe- cerint: an ſimulier extero vendiderit, pæna ab ea centum exigi poſcit? Reſpondit, ſæcundum ea quæ proponerentur, obſtaturam doli mali exceptionem.
Quamuis in flipulationibus maxime inſpiciamus, quid
Franc. Duareni(bmment.
verbis expreſſum cautumque ſit, l. quicquid. ſupra. tamen verba aucupari non debemus, ſed inſpicete quid veriſimiliter actum ſit. c. 111. Exceptiones enim inſunt aliquando ſtipula- tioni ex veriſimili contrahentium voluntate, ſine quibus ea iniquitatem aliquam, abſurditatemue contineret. l. quoties. 80. Itaque ſi conuenerit inter cohæredes, vt ſi quis eorum prædii communis partem vendere velit, eam cohæredi ſuo vendat. Hancconuentionem cum exceptione accipiemus, ſi cohæres emere velit. Nam alias ² ννν adeo iniquum eſt,& Aratione alienum, vt contrahentes ita ſenſiſle credibile non ſit. Valet igitur pactum, ne rem alii vendas, quam mihi. l. qui fundum. de contrah. empt. l.ſi ſterilis. 6. ſi tibi. de actio. empt. Cuius pacti ea vis eſt, non vt cogaris mihi vendere, ſed vt alii vendere nemini poſſis. Sed& ſi quis pactus ſit ſimpliciter, ne rem vendere liceat, hoc quoque pactum vtile eſſe poteſt. l vlt. C. de pact. inter empt. Sed de hoc genere pacti dicemus
cap. 13 5.§. ea lege. b
Centum viginti quinque. Hic pretium certum Acontrahen- tibus prudenter definitum eſt, nequs co nomine controuer- ſia inter eos poſtea orirerur. Nam ſi de certo pretio inter eos non conuenerit, dubitari poteſt, an quantum ab alio of- fertur, præſtari debeat, an vero ſufficiat commune vſitatum- que pretium ſoluere. Et exiſtimo inſpiciendum eſſe ante o-
mnia, quid actum ſit, quod tum ex conceptione ſtipulationis,
tum ex aliis coniecturis, cognoſci poterit. l. ſemper in ſtipu-
lationibus. de reg. iur. Siid non appareat, contra ſtipulato- rem interpreramur, qui potuir ſtipulationem latius concipe- re. l.quicquid. ſupra. Ac pretium rei in dubio id eſſe intelligi-
mus, quo vendi poteſt. l. ſi ſetuus furtiuus. de condi. furt. l.1. §. fihæres. ad Trebell. Sed videndum eſt, ne falſus ſimula- tuſque emptor, maioris pretiià conſorte extorquendi cauſa, ſubiiciatur..vlt. G. de iure em phyt.leum qui.§. cum igitur, de in diem addic.
Sapius teſtaro. In conſultationibus multa recitari ſolentab imperitis hominibus, quæ non multum ad rem perrtinent, nec ius varium inducunt: ſicut hic accidit. Quamais enim vnainterpellatio denuntiatioque ſufficere poſſit, modonec inſtantia interpellantis remiſſa, nec volũtas mutata ſit, l. mo- ra. de vſur. tamen hic proponitur, cohęeredem ſæpius conuen-
tum fuiſſe. Poſt hanc autem conuentionem, ac denumtiatio- nem modicum tempus expectati arbitrio boni viti, ratio, æquitaſque ſuadet. argum. l. continuus.§. cum ita. infra. l.l.
e iure dehber. Sed& elapſo eo tempore, quandiu res eſt in-
tegra, moram pur gari poſſe, receptum eſt. Qua de re diximus ſupra cap. 84.
Aut emerent, aut venderent. Ex verbis ſupra ſeriptis non videtur ſtipulatio tam plena concepta fuiſſe, vi ral denuntia- tione nece ſſario hic vtendum ſit. Sed quia hic co hæres à com- mupione tantum recedere fortaſſis vole bat, denuntiauit tu- toribus, nontantum vt emerent, ſed etiem, ſi ita eis videre-
tar, partem pupillivenderent. Eaque denuntiatio ſecundum conuentione m facta hic dicitur: quoniam qui ita denuntiat, nihil contra conuentionem facere dici poteſt. Sed quocun-
que modo ſtipulatio concepta hic eſſe proponatur, arbitror tutores non poſſe partem pupilli ſine decreto Prætoris ven-
Bere. Nam etfi ob voluntatem parentis defuncti permit- tatur alienatio rerum pupillarium ſine decreto, l. 1.& vlt. de reb. eorum, qui ſub tute. l. 3. Cod. quan do de cret. op. ta- men cum hac parentis voluntas eſſe probatur, vr pattem ſuam vendat, aut partem cohæredis emat, vtilius eſt ſic eam
voluntatem interpretari, quaſi id voluerit, qvod magis ex- pedire videretur. Vt ergo cognoſcatur, vtrum ère pupilli fu- turum ſit, Prætoris interuentu, decretoque opus eſt. l. magis puto. de reb. eor. qui ſub.
Agerius filiusfamilias ſeruo Publui QM æuii ſtipu- lanti ſpopondit ſé daturum, quicquid patrem ſuum Pu- blio Maæuio debere conſtitiſſet. quæſitum es patre defun- cto, antequam conſtitiſſet quid quantumque deberet, anſi aduerſiu hæredem eius actum fuiſſét, aliumue ſuccéſõ- nem,& de debitoconſtitiſſet, Ageriusteneaiur? Roſon- dit, ſi conditio non extitiſſét, ſtipulationem non eſſecom-
miſſäm.
Hoc b
1 Juc- 1 chretsione
—
mi a cui enimlb
arltugenij dores, ban runentiqj acket helr duamn b„me MhRudb covarupotu purdovnum mükhi n apkevluecodll 1 nr e innc teſponde läurßte vopoliaco uuräm nallum elle zeruuw, non dei Pnli teſpodden
reundöntam, none
min QWeniminſt
tazalnrconloktum, g aren. unquam latriczioK adle tlünadkn ſdpe müiſken. fl en niitigelirdut
d T. s don eſf ücntr.

erconcepuohe knie dlcipotett. ſcgeu on apparei en.
Rtipularionem lun
wreiin dubiotch dosfurriuus nil dendumelt, ufbha aconſone enrene tytleumquſenn
dnibos mulznan
on moltun uman ut hic accici Qun que lifneste alln a, nec volätsnunt tur, coheredem qu onuentiohen,atn eckati abino bui coqtinuus ſnt eo tewpots ſei ceptum d Cin
at. Er recbölnas
ſt. ed quitunbe
3 volt b— trafpsch 1
In Tit. De verborum oblig.
FNoc reſponſum Scæuolæ, ante aliquot annos accurate in- terpretati ſumus: edituſq; eſt noſter de ea re commentarius: quem ideo Scæuolam inſcripſimus, quod Scæuolæ lurecon- ſulti morem de iure tantum reſpondendi, non de iis quæ in coniecturã poſita ſunt, minime vulgo notum, in eo libro pa- tefeciſſe ac dcemonſtraſſe nobis videamur. Huius igitur capi- tis interpretatio ex eo commentario petenda eſt. Poſt cuius editionem inciderunt in manus noſtras ſcripta quædam eru- ditorum hominum, Franc. Conani,& Bart. Faii, quorum al-
ter noſtram interpretationem probat, alter, aut vterque pe⸗ huc
tius acrius in Scæuolam inuehitur, quam quiſquam ad alius ante eos fecerit. Sed cum ego non Scæuolæ modo ſen- tentiam explicem, ſed conſilium etiam tuear, ac defendam, cauſa Scæuolæ à noſtra ſeiungi profecto non poteſt. Atque eo iuſtior futura eſt defenſio noſtra, ſi quando eam meditari nobis contigerit. Quod mihi non videtur magnopere neceſ- farium eſſe. Si cui enim libeat ſcripta noſtra, quæ iamdiu eti- erunt, euoluere, iſque omni animi perturbatione vacet, quæ
hominem à veri cognitione auertat: futurum confido, vt eum
adſtipulatorem habiturus ſim. At vc vere ingenueque dicam quod ſentio, cum bona clariſſimi& doctiſſimi viri Barro. Faii venia rationes quibus Scæuolam oppugnat, eiuſmodi ſunt; vt vel dubitantem me de huius cauſæ æquitate confirmare in mea ſententia, ſcrupulumque omnem mihi eximere poſſint: Nam quanto maior eſt apud me talis tantique viri auctoritas, cuius eæ ſunt ingenii dotes, vt ſenaroria dignitas parum ei ſplendoris ornamentiq; adferat, eo profecto difficilius à ſen- tentia auellor, quam is, meo quidem iudicio, expugnare ac conuellere nullo conaru potuerit. Cætera, inquit, aſſentior Duareno, modo vnum mihi viciſſim concedat, minime expe- tendam eile eius Iureconſulti induſtriam, qui de iure tantum aperto, nec aeν‧ 1roc reſpondeat: perinde quaſi Iureconſulti ſit,de quacunq; re propoſita conſulentibus reſpondere. Ego vero ſiconcedam nullum eſſe lIureconſulti vſum in republi- ca, qui de iure tantum, non de iis quæ Oratorum au Medico- tum propria ſunt, reſpondeat: cur idem de Medico non fa-
tear, de morbis tantum, non etiam de lure ciuili reſponden-
enon video. Quæ enim in ſtatu coniecturali verſantur, ni- hilo magis ad Iureconſultum, quam quæſtiones iuris ad Me- dicum pertinent. Quanquam non inſicior, quæſtiones facti, ſeu coniecturales, imo& ad Medicinam pertinentes aliquan- do à lureconfultis tractari, ſed parcius multo quã noſtritem- poris cauſidici ſoleant. Hi enim lureconſulti officio non contenti, in facti quæſtionibus fere occupantur. Memini ta- men conſultum à me aliquando magni nomihis cauſidicum in Baſilica Pariſienſi dicere, ſe teſtationes inſpicere nolle, quæ ad fidem probationemque pertinerent: ſed ſi ſatis probatumm exiſtimarem, ſe mihi de iure conſulenti reſponſurum. Qua in re mihi veteres Iureconſultos imitari videbatur, quæcunque enu ratio moueret. Extat quoque reſponſum celebre Philip- bi Decũ, in quo hypotheſim Prpoſilam de concilio Piſano ne attingereé quidem voluit, iulii opinor Pont. Romani of- fenſam veritus: ſed de iure in vniuerſum reſpondens, multa de anctoritate concilii Pontificiſque Romanmi diſſeruit. Quod ig tur noſtro tempore fit neceſſitate aliqua interdum cogen- tez apud veteres vſitatum erat, etſi aula neceſſitas vrgeret: quia huiufmodi quæſtiones putabant iuris ſcientiæ, quam ptofitebantur, proprias non eſſe. Qui enim ita reſpondert, exempli gratia; conditioni fideicommniſſi hæredem fideicom- miſſarii parere non pofle, is proculdubio ius reſpondet;& Ju- reconſulti officio fun gitur: vt Scæuola prudenter fecit c. 10 8.
decond.& demonſt. Qui vero conditionale fideicommil-
ſum eſſe reſpondet, cum reſtator ablatiuis abſolutis vſus eſt, accepris nummis,&c. non de iure reſpondere, ſed de fatto, quod in coniectura poſitum eſt, dicitur. Ac tametſi eorum opera non contemnam, qui in talibus quæſtionibus verſan- tur: non ideö tamen iudicatidus eſt parum vtilis reipub. Iu- rilconſultus qui ab iis quæſtionibus abſtinens de iure tan- tum reſpondeat. Nec inutilia fane habenda ſunt reſponſa quædam Scæuolæ in Pandectas relata; quibus apertum ius eipondit. Non enim apertum ius hic intelligimus, quodidio- ris notum fit(quanquam ne huiuſmodi quidem præcepta ab contemnendaac reiicienda ſunt, qui iuris ſcientiam docent 5 profitentur) ſed quod inter lureconiſultos controuerſum
777 non ſit. Cuius generis eſt maxima pars luris ciuilis, quod in- terpretamur. Ne quis autem putet, parui momenti eſſe hanc
diſputationem, expertus quidem hic ſum, quam vere dictum ſit ab Ariſtotele, leuem etiam errorem in iis, qui ſemel à vero diſcedunt, progreſſu temporis infinitis partibus maio- rem exiſtere.—
HSeia hæres vnius tutoris cuin herede pupille irinfaëtiun- ne ſölo pacto facta, maiorem Partem ſoluit, in reſcauum car uit: ſed illico negauit hæres ſe tranſactionem ſeruare, G apud iudicem tutelæ egit,& victus prouocauit aad compe= tentem indicen,& abco quoque ad Principem idem prouo- cauit,& iniuſta quoque hæc prouocatio eius pronuntiata ſt. Duaſitum eſt, Cum per heredem pupillæ mora inter- ceſſérit, quominuspecunia inſſtipulationem dequcta ab hæ- rede tutor ſolueretur, nec vnquam petierit, an hodie ei de- beantur vſuræab hærede tutorit Reſpondit, Si Seianon ceſ⸗
Jaſſét ex ſtipulatione pecuniam Merre; iure vſuras non
lernrn. b Hac quæſtio facti eſt: nec ſatis apparet ex ſpecie propoſi- ta, quid factum ſit. Atque ideo Scæuola more ſuo, de iure re- ſpondet, ſub conditionè, ſicut&c in ſuperiore capite ab eo- dem reſponſum eſt. Nam etſi conſultor proponat, hæredem pupillæ nunquam petiiſſe,& per eum ſtetiſſe, quo minus ſolueretur, quia tranſactionem ſeruaturuim ſe negauit,& diu litigauit,&c. tamen hæc omnia moram,& ceſſationem eius neceſlario non arguunt, erratque conſultor, qui mo⸗- ram ideo interceſſiſſe putat. Non enim petere neceſſe fuit, cum vſuræ non propter moram debeantur, ſed propter vſur
Pecuniæ,& ſtipulationem interpoſitam. I. lecta, ad fin. de reb. cred. Item, non quiſquis litigat, moram facere dicitur: 1. ſciendum. l. ſi quis ſolutioni. ſupr. de vſur. ſed quædam alia ſunt neceſſaria, de quibus nihil in vniuerſutn conſtitui po-
teſt.l. mora. de vſur. Itaque Scæuola reſpondet, vt plerunque in alis facti quæſtionibus ſolet vfuras non deberi„ ſi Seia non ceſſauerit peruniam offerre, id eſt, ſi nulla mora poſſit Seiæ imputari, ſed potius pupillo. Tunc autem cellatio eius,
& mora arguitur, non pupilli, cum ea non obtulit pecuniam nec iuſtam differendæ ſolutionis, aut oblationis cauſam ha- buit. de quo non ſatis conſtat ex recitata hypotheſi. Exiam dictis colligitur, ad inhibendum curſum vſurarum, oblatio-
nem prodeſſe. Sed quæritur, an depoſitio ſit neceflaria. Et exiſtimo oblationem ſufficere, modo res debira proferatur,
& exhibeatur creditori à debitore. Id enim Offerre verbum
ſignificat. Nec ſatis eſſet, profiteriſe velle ſoluere, vt alibi
docuimus. l. ſi mora. ſolut. matrimon. Depoſitio autem ne- ceſſaria eſt, ad plenam liberationem conſequendam. l. ob- ſignatione. C. de ſolut:l. acceptam. C. de vfur. quia iniuſtum eſſet; ideo quem liberari à præſtatione rei debitæ„ quod creditor eam ſibi oblatam accipere recuſauerit, ſi ſalua ad- hucrès ſit..qui decem.7³. in princ. de ſolut. Sed æquum eſt, eum, qui propter vſum pecuniæ vſuras pendit, tunc deſine- reteneri, cum pecuniam debitam offerehdo, oſtendit, ſe ea vti aut nolle, aut non poſſe.l. ſi creditrici. Cod. de vſu. Actam- etſi quædam reſcripta, reſponſaque extent, in quibus depd- ſitio videtur requiri, l.ſſ per te. C. de vſur. h debitot vſurarius. ff.eod. tamen ſi recte inſpiciantur, ſatis apparebit, depoſitio- nem, quaſi neceſſariam, minime exigi: ſed idcirco depoſitio- nis ibi fit mentio, quia inciderat ſpecies, in qua res depoſita eſſe dicebatur. Et reſpondetur, eam depoſitionem ad ſiſten- dum curſum vſuratum vtilem eſſe. Nec recte colligi inde
poteſt, depoſitione omiſſa vſuras deberi. Et hoc genus ar-
gumenti ex conſtitutione aliqua generali facilius, quam er reſeriptis huiuſmodi perſonalibus duceretur. Nem&c plo- runqueè ea reſcripta, quæ ſcilicer ad ſingulas cauſas accom- modantur; non tam quid neceſſario faciendum ſit, quam quid fieri expediat, continent: ſicut Philippus reſcribit, de- ponendam eſſe pecuniam, vt curſus vlurarum legitimus in- hibeatur: quoniam videt, hoc ſubſecuto, debitorem omni- no liberatum iri. l. acceptam. Cod. de vſur. De pecunia debita pupillo ſeparata tractatio eſſe deber, ne res confundantur. Ec certum eſt, ſi finita tutela tutor velit ſe liberare ab vſutis„de- poſitione opus eſſe, nec ſolam oblationem ſufficere, vt VIpia-
* 3 3 4 M 1 S 1 4 4 11 ¹ 1 44 * 3 1 1
““
* 2 ,“
E

77 nus in Marcellum notauit. l. tutor pro pupillo. de admi. tut. Quodeſt accipiendum, ſi cerra, liquidaque ſit pecunia, quæ deberur. Nam alioquin ne oblatio quidem neceſſaria eſt, ſe frequentes denuntiationes, ac publicæ profeſſiones lufficiũt, vt reſcripto Diocletiani otnrirfert l Vlti. de vſu.pupil. Cod. Alium vero debitorem pupilli non puto ad depoſitionem co- gendum efle. Quinimo ſi tutorem non habente pupillo, ſo. ui ei non poſſit, eriam ſine oblatione vlla debitor à præſtatio- ne vſurarum excuſabitur.l. cum quidam.§. fi pupillo. de vlur. Verum quia minor, cauſa cognita, ³interdum reſtituitur in in- tegrum, l.1. C ſi aduerſ.ſolut.tutior eſt, ac debitori vtilior, de- poſitio. l.ſi reus paratus. de procur-l.ait Prætor. de minor.
Duo fratres hæreditatem inter ſ diaiſerunt,& ſibi ca- nerunt, nihil ſe contra eam diuiſionem facturos„Cſi con- r quis feciſſet, pænam alter alteri promiſit poſt mortem
alterius, qui ſuperuixit petiit ab heredibus eius hæredita-
tem, quaſt ex cauſa fideicommiſiſibia patre relilti debitam: & aduerſus eum pronuntiatum est, quaſi de hoc quoque tranſactum fuiſſet. qudſitum eſt, anpæna commiſſa&ſét. Reſpondit, ſecundum ca quæ proponerenturcommiſſam.
Abſoluto reo, à quo contra ſtipulationem pœnalem actor etere dicebatur, pœna aduerſus actorem committitur. Nec
refert, iuſta fuerit ſententia, an iniuſta, qua contra actorem
pronuntiatum eſt, ſi ab ea prouocatum non ſit. Æquitas ta-
men ſuadet, vt reus, cui propter petitionem fideicommiſſi ni⸗ hilabeſt, pœnam petens, exceptione doli ſummoueatur: niſi aliud actum eſſe appareat. I. reſcriptum.§. ſi pacto. ſupra, de pact..qui fidem. de tranſact. Proinde in hac ſpecie, cum quæ- rirur, an competat exceptio, quid inter contrahentes actum ſit, videndum eſt. not. in liita ſtipulatus.ſupra. Quaſi de hoc quoqus eranſactum fuiſſet. Duo fratres 4 Pande hæredes ſcripti fuerant,& ſidei eotum commiſſum, vt ſi quis eorum decederet fioe liberis, hæreditatem fratri ſuo reſtitue- ret. Et quærebatur inter eos, an diuiſione rerum bæredita- riarum, hoc fᷣdeicommiſſum videretur remiſſum eſſe, in qua diuiſione ſibi cauerant, nihil ſe contra diuiſionem facturos, &c. Sed tamen iudicatum eſt, de fideicommiſſo quoque tranſactum videri. Quare dubium non eſt, quin pœnæ ſtipulatio commiſſa ſit, ve iam diximus, quamuis forte iudex non recte iudicauerit, quod tamen credendum non eſt. l. He- rennius. de euict. An autem de ſideicommiſſo quoque tranſ actum ſit, quæſtio facti magis, quam iuris eſt,& tota ex con- iecturis pendet. Sed probabilius eſt, fideicommiſſum hac di- uiſione, cautioneque remiſſum non videri: niſi aliud actum eſſe appareat. Quia cum fideicommiſlo ſatis cautum expreſ- ſumque non ſit, verba ſtipulationis ſic interpretari debemus, vt ſtipularori potius, quam promiſſori noceant. l. ſtipulatio iſta.§. 2in ſtipulationibus. Qui enim promittit ſe contra diui- ſionem nihil facturum, is tantum promittere intelligitur, ſe ropter com munionem à qua receſſum eſt diuidendo res hę- reditarias, nihil petiturum. Si igitur ex alia cauſa quicquam
debeatur, id non videtur remiſſum eſſe. Quid autem moue-
rit iudicem ad pronuntiandum contra fideicommiſſarium, nec expreſſum hic eſt, nec ad Scæuolæ reſponſum id pertinet, cum ſufficiat rem iudicatam eſſe, vt pœna committatur. Di- xerit aliquis, cohæres cohæredi tenetur, euicta re hæredita- ria,&c.l. ſi familia.C. famil.erciſc.l.ſi fratres. C. com. vtr. iud. Ergo eam euincere volens, ſummouebitur exc eptione. l. vin- dicantem. de euict. Verum non videtur euicta re hæreditaria, ob factum eius, cui ſucceſſit is, contra quem agitur, actioni de euictione locus eſſe. Cum enim zeuicta re ob factum meum, mihi non competat actio, l. fundum meum. de euict. ne ob
factum quidem auctoris competete mihi poterit.
CXXIII. PAPINIANVS LIB. I. DEFINITIONVM.
Tflagitifaciendi velfacti cauſa, concepta ſit ſtipu-
latio, ab initio non valet.
Franc. Duareni(bmment.
De ſtipulationibus, quæ turpitudinem continent, diximus ſupra cap. 26 ll. generaliter. Hic autem locus nos admoneft ſti- pulationem inutilem eſſe propter turpitudinem, non modo cum flagitii faciendi cauſa concipitur, puta. Si plagium fece- ris,&. ſed etiamſi in præteritum tempus conferatur, Quia plagium feciſti. Nam maleficii renumeratio turpis eſt, ac bo- nis moribus contraria. l. ſi àreo.§. vlt. de fideiuſſ. Necad rem
pertinet, quod poſt admiſſum dolum, ſi quis paciſcatut, ne de
dolo agat, vtile pactum eſt. l. ſi vnus.§. pacta quæ turpem. de pact. Non enim maleficii admiſſi cauſa tunc fit promiſſio, nec maleficii remuneratio cauſa eſt huiuſmodiconuentionis.
CXXIIII IDEM LIB. II. DEFINITIONVM.
NNSVTAM intra biennium illo loco ædifica- re ſpondes:ante ſinem biennijſtipulatio non com- mittitur, quamuis reus promittendi non ædifcca- uerit, Stantum reſidui temporis ſit, quo ædificium extrui non poßit. Nequt enim ſtipulationis ſiatus, cuius dies certus in exordio fiut, ex pot facto mutatur. Idque& in ſtipul- tione iudicioſcftendi cauſafactaplacuit, ſcilicet vt ante diem ſeipulationon committatur i certum eſſé caperit, pareriſſti- pulationi reſiduo tempore non poſſẽ. Diximus ſup. cap.72.& cap. 113.I. ſtipulationes non diuid. Lcum ſtipulatus. b b b
CXXV. PAVLVS LIB. II OQVEæSTIONVM.
Atet? nihil aliud in ſtipulationem dequcitur, quam quod præſenti die debetur. Hoc enim ſölum haæc ſtipulatio demonſtrat.
Satis tractatus eſt hic locus cap. 76.& cap. 89. 1.ſ ſtipula- tus fuerim. l. ſi à colono. b
CXXVI IDEM LIB. III. D.STIONVM.
o ita ſtipulatus fuero, Si Titus Conſul factus fuerit, tunc ex hac die in annos ſingulos dena dare ſpondes? poſt triennium conditid- ne exiſtente, triginta poterunt peti. Diſputatum hac de re fuit c. 64. l. huiuſmodi. Titius à Mauio fundum detracto vſufructuſtipulatus eſt,& ab eodem eiuſdem fundi vſumfructum, duæ ſantſti- pulationes:& minus eitin eo vſufructu, quem perſe quis romiſit, quam in eo, qui proprietatem comitatur. Denique ſiille vſumfructum dederit, eumque ſtipulator non vtendo amiſrit, tradendopoſteafundum, detracto vſuftultu libe⸗ rabitur. Nonidem contingit ei, qui fundum pleno iure pro- miſit,& vſumfructum dedit, deinde amiſſã eopropritta- tem ſine vſufructu tradidit. Ileenim liberatus et, dando
vſumfructum: hic in nullaparte obligationis exoneratun,
niſi pleno iure fundum eſfecerit ſtipulatoris. Vſumfructum proprie dicitur is habere, quiius habet re aliena vtendi, fruendi. l. 1. ſupr. de vſufruct. Item, qui domi- nus eſt rei alicuius, interdum habere vſumfructum dicitur, ropter commoditatem, quæ in fructuum perceptione con⸗ ſiſtit. Eſt ergo quidam vſus fructus à proprietate ſeparatus, qui ſeruitus eſt. Eſt alius coniunctus cum proprietate, qui- que propeſe are concomitatur, vt Paulus hic ait. Ethinc diuiſio nata eſt, inepta admodum, vſusfructus, in formalem, & cauſalem, apud vulgares interpretes. Vtilis autem differẽ- tia vtriuſque hic traditur à Paulo in duobus exemplis, quæ ſe⸗
quuntur. Primum exemplum eſt, cum quis ſtipulatus eſt pro-
prietatem
35 V M ſtipulatur, quicquid te dare facere opor-
—
b 8
—= — —
—
— — — — — — 1
aunit Ac iqusobi ucbenun dſe,riun
Euillu.adeted.
tutlhalnunegenc
dunm luui Cand eucbere Kadlign in2claagem. Rar denaria mi anreivadquem Varninögueproxin mulden, K re
tib(müduw, pndaasconominc
1
enn ürmm n
6
rnu le qlercnr 8

loNvYu cquidte dutäten ulutunen lumn, lac eunn ſimm uln
cap. 76.Kcp hl
EM LIB U 10NVN
yntit De verborumooblig. 5
prietatem nudam fundi, ſed quod idem eſt, fundum detracto vſufructu, deinde vſumfructum ciuſdem fundi ſtipulatus eſt. In qua ſpecie promiſſor vſusfructus liberatur, vſumfructum dando, adeo vt obligatus tantum maneat, ad dandam proprie- tatem. Sicut is, qui Stichum& Pamphilum promiſit dando Stichum, non 5 ad Pamphilum dandum obligatur. Hic e- nim duæ ſtipulationes ſunt; vna proprietatis, altera vſusfru- ctus. Atque hinc conſequens eſt, ſi poſtea vſufcuctuarius a- miſerit vſum fructum, non vtendo forte: iſq; redierit ad pro- prietatem, non ideo promiſſorem teneri ad proprietatẽ, cum vſufructu, ſed ad proprietatem nudam tamum: quia ſemel ab vſusfructus obligatione liberatus fuit. Alterum exemplum eſt, cum quis ſtipulatur fundum, id eſt, proprietatem fun di, cum vſufructu qui eam concomitatur. In qua ſpecie promiſſor dando vſumfructum, nullo modo liberatur. ldeoque amiſſo vſufructu, cogitur plend iure fundum efficere ſtipulatoris, perinde ac ſi nihil omnino dediſſer. Nec obſtat, quod debi-
tor ſoluendo partem rei debitæ, dicitur pro parte liberari, J.
Ü ſtipulatus,§. qui decem. dè ſolut. Aliud enim hic ſoluiturꝭ quam quod debetur ſtipulatori: necpars debiti eſt. Nam ta- merſi debitor fundi, ſoluendo vſumfructum, videatur par- tem ſoluere, quaſi plenum domininm conſtet ex proprietate, & vſufructu, l. 4. de vſufr. tamen alterius naturæ eſt hic vſusfr. qui ſoluitur, quam qui debetur ex ſtipulatione. Soluitur enim vſusfructus ſeparatus à proprietate, qui ſeruitus eſt, cum vlus- fructus diuerſi generis debeatur, id eſt, qui proprietatem co- mitatur. Eſt autem minus in vſufructu ſeparato à proprieta- te, quam in eo, qui cum proprietate coniungitur ‚vt hic Pau⸗- lus ait. Quod velex eoapparet, quia vlusfructus ſeparatus⁊ proprietate, amittitur non vtendo, alter non amittitur.§. f nitur. Inſtit. de vſufr. Ac ſi quis obiiciat promiſſorem ideo vi- deri pro parte liberatum eſſe, vſumfructum ſoluendo, quia volenti creditori ſoluit. l. 2. de reb. cred. huic reſpondendum eſt, vt diximus de ſtipulatione generis, in ſecundi capitis inter-
pretatione,.
Chryſogonus Flauii Candidi feruus actor ſeripſi
coram ſubſcribente,& adſignante domino meo, ac- cepiſſe eum à Iulio Zoſa agente rem Iulii Quintilia-
niabſentis, mutua denaria mille: quæ dari Quinti- liano, hærediue eius, ad quem eares pertinebit, Ca- lendis Nouembris, quæ proximæ ſunt futuræ: ſtipu- latus eſt Zoſas libertus,& rem agens Quintiliani, ſpopondit Flauius Candidus, dominus meus, ſub die ſupra ſcripta, ſi ſatis eo nomine factumnon erit, tunc quo poſt ſoluetur, viirarum nomine denarios octo præſtari, ſtipulatus eſt lulius Zoſas. ſpopondit Fla- uius Candidus, dominus meus, ſubſcripfitque. Re- ſpondi, per liberam perſonam, quæ neq; iuri noſtro ſubiecta eſt, neque bona fide nobis ſeruit, obligatio- nem nullam acquirere nobis poſſumus. Plane ſi li- ber homo noſtro nomine pecuniam daret velſuam, vel noſtram, vt nobis ſolueretur, o bligatio nobis pe- cunię credite acquireretur. S ed quod patrono liber- tus dari ſtipulatus eſt, inutile eſt, vt nec ad ſolurio- nem profteiat adicctio abſentis, cui principaliter obligatio quærebatur. Supereſt, vt quæramus an ex numeratione, ipſe qui contraxit, pecuniam cre- ditam pevere poſſit. Nam quotiens mutuã pecuniam dantes candem ſtipulamur, non duæ obligationes naſcuntur, ſed vna verborum. Plane ſi præcędat nu- meratio, ſequatur ſtipulatio, non eſt dicendum, re- ceſſuma naturali obligatione. Sequens ſtipulatio, in quaſine adiectione nominis vſuras ſtipulatus eſt, nõ codem vitiolaborat. Neq; enim maligne accipien- dum eſt, ci ſtipulatum vſuras, cui& ſoͤrtem ‚videri. Ideoq; in liberti perſona valet ſtipulatio vſurarum,& cogitur ea patrono cedere. Plerunque enimin ſtipu- lationibus verba, ex quibus obligatio oritur, inſpici-
1 21
——
enda ſunt, raro ineſſe tempus, vel conditionem ex eo quod agi apparebit intelligendum eſt, perſona nunquam, niſi expreſſa ſit.
Cautio quedam oblata eſt Paulo, cum de iurè con ſuleretur quæ à ſeruo quodam perſcripta fuerat, domino non ſolũ præ- ſente, ſed etiam ſubſcribente,& annulo ſuo ob ſigante. lItaque dubium non eſt, quin ea magna vim ad fidem faciendam ad- uerſus dominum habeat. Nam& ſubſcriptio ſola prodeſſe ad prõbarionem dicitur, aduerſus eum qui ſubſcripſit. l. ſi egos- dotis. de iure dot. l. ſi quis ex argentariis... de eden. 9.. Inſtit. de empt. niſi forte, vt teſtem, ſubſcripſiſſe eũ appareat. l. Titia cũ teſtamento.. Lucia. de leg. z. l. ſi pater C. de fideiuſ. Huius cautionis exemplum hic deſcriptum eſt, cuius d u ſunt capita. Vnum eſt, de pecunia mutuo data à liberto,& procuratore cuiuſdam, quam ſtipulatus eſt libertus dari, nõ ſibi, ſed patro- no. Alterum eſt, de vfurarum ſti pulatione concepta imperſo⸗ naliter, id eſt, nec patroni, nec liberti perſona expreſſa. Ex hac cautione triplex naſcitur q. Prima eſt, an valeat ſtipulatio ſor⸗ tis, concepta in perſonam patroni. Er ait Paulus, eam nonva⸗= lere, quia per liberam perſonam,&cc. Eſt. n. libertus libera per⸗ ſona, quamuis aliquid iuris in eum retineat patronus. Eſtque adeo inutilis hæc ſtipulatio, vt nec ad ſolutionem proficiat ad⸗ iectio abſentis: cùm hæc fuerit voluntas contrahentium, non vt abſenti patrono ſolui poſſit, liberti ſtipulantis nominis, ſed vt ei obligatio acquiratur. Et quia generaliter Paulus loquitur de omni obligatione, hinc obſeruandum eſt, non tantum ex ſtipulatione non acquiri alteri per liberam perſonam, l. ſtipu= latio iſta. F. alteri. ſup. ſed ne ex aliis quidem contractibus, et= jam ſi bonæ fidei ſint. l. quæcunq; ſup. de oblig.l. fun dus ille.de contrah. empt. l. poſſeſſio quoq;.§. 1. de acq. poſ. Ac ſiloqua- müur de libero homine„qui procurator, aut nuntius non eſt, nullam res dubitationem habet. Nuhtius aurem à procurato- re hic diſtinguendus eſt. N am emptio, venditio, locatio, con- ductio,& ali huiulmodi contractus, qui præſentiam, ac ſolen- nitaté non deſiderãt, per nuntium recte contrahũtur, ex eoqz contractu directo acquiritur obligati oei, qui nuntium miſit.
1.§. vlt. de contrah. emp. lqui autéẽ.5„Vlt. de conſt. pee. Non n. nuntius ipſe emit, vendit, aut aliud negocium contrahir, vt poſſit dici contrahẽdo acquirete do. ſed nudũ minmiſteriũ præ- ſtat, l.& licet. de cõſt.pe.id eſt, nũtiat,m onet, ſignificat abſenti ad quem mittitur, quid dominus petat, aut velit: hoc modo, Miſit me huc herus meus, vt tibi ſi gnificarem, velle eum à te fundum illum emere, ſi ita tibi videatur. Pone igitur abſentẽ conſentire, atq; ita mutuo conſenſu perfici vendirionem inter abſentes, nemo ſane dixerit„hoc caſu nuntium emend o fun- dum illum hero acquirere, quia nò nuntius qui nuntiantis,& monentis tantum officio fungitur, ſed herus potius hic eme- re intelligitur. Atq; ideo verba contractus in perſonã domini, non nuncii concipiuntur. d. l.& licet. Hic ſiquidem nuntius
Himilis eſt quadantenus epiſtolæ, qua ablens abſenti volunta-
tem ſuam declarat, vt non inſcite, nec inepte nuntius epiſtola loquens, epiſtola vero nuntius mutus dici poſſit. Nam etſi per epiſtolam contrahatur emptio, non idcirco tamen epiſtola ac- 8* ei, qui eam miſit, ſed ipſa potius per epiſtolam, quaſi in- ſtrumentum quoddam, ſibi acquirit. Sic nuntius pro inſtru- mento quodam habetur, adeo vr nihil referat, cuius conditio-
nis ſit, lalté vr contractus, miniſterio eius initus, valeat. Mul- tumergointereſt, an quis mihi actionem zequitere⸗ an vero 1
facto eius aliquo mihi actio acquiri dicatur. l. ſi quis ſolutioni. de vlu. Cum autem mando alicui ‚vt emat nomine meo, hic procurator eſt, non ſim plex nuntius: quòniam emptio ipfa, non nuda,& ſimplex nuntiatio, ei committitur. ltaque emit Ipſe,& verba concipit in perlonam ſuam, non domini. l. eum qui.§. Iulianus. de conſt. pecun. Sed quia alieno mandatu, ac nomine alieno emit, cogitur mandatia ctione ſibi quæſita ce- dere. l. poſſefſio quoque.§. vltim. de acquiren. poſſ. Quod ſt verba cuntractus in perſonam domini concipiat, nihilagitur, cùm quod hic geritur, ex ipſius contractu originem trahat. vnde Paulus c. fo.de obli g.& act. Quæcunq; inquit, gerimus;
cum ex noſtro contractu originem trahunt, niſi ex noſtra
berſona initium obligarionis ſumãt, inanem noſtrum actum efficiunt:& ideo neque ſtipulari, nequeem ere, Vendere, con⸗ trahere, vt alterſuo nomine recte agat, poſſumus leg. quæ⸗
—

**
280⁰ Franc. Duareni Comment.
cunque. De nuntio, quia non iple contrahit, ſed quaſi organi cuiuſdam vice fungitur, quo domini vox ad abſentem perfe- ratur, idem dici non poteſt. l. 1.§. ſite rogauero, vt rem me- am.ff. depoſiti vel contra.
Altera quæſtio eſt, an ex numeratione pecuniæ ſaltem ac- quiratur vel patrono, velliberto obligatio. Et aduertẽdum eſt, ea quæ naturaliter a0irunent tecsptum eſſe, vt per liberam perſonam acquiri poſfint: cuiuſmodi eſt poſſeſſio, quæ actu naturali, ac corporali, id eſt, apprehenſione acq́uiritur. I. ea quæ. l. traditio.§. vlti. de acquirendo rerum dominiò. ſo- lutum.§. per liberam. de pigno. act. l. C. pet quas perſonas.
1.1. C. de acquirenda poſſeſſio. Idque vtilitatis cauſa produ
ctum eſt ad numerationem pecuniæ, ſi fortè mutua pecunia detur abſentis nomiae. Nam ex numeratione abſenti condi- ctio acquiritur.l. certi condictio.§. ſi nummos. ſupra, de reb. creditis. Eſt enim actus naturalis numeratio pecuniæ. Ideo- que obligationem pecuniæ, quæ naſcitur ex ea, Paulus hic na- turalem vocat, cum ait, ſi præcedat numeratio,& ſequatur ſtipulatio, receſſum non eſſe à naturali obligatione. Ex hac autem numeratione obligationem acquiri patrono in ſpecie propoſita, ſignificare videtur Paulus his verbis: plane ſe liber homo noſtro nomine pecuniam daret, velſuam, vel noſtram, obli- atio nobis pesunia creditæ acquireretur. Deinde tranſit ad quæ- ſtionem de liberto, qui pecuniam numerauit: de qua maior erat dubitatio. Supereſt, inquit, vt quæramus, an ex numeratio- ne ipſe, qui contraxit, pecuniam creditam petere poſſit. Et mox dubitationem, ac difficultatem mouet, tam circa patronum
quam libertum. Nam quoties, inquit, mutuam pecuniam dan-
tes, eandem ſtipulamur, non duæ obligationes naſcuntur, ſed vna verborum. Accedit enim ſtipulatio, confirmandæ obligatio- nis cauſa, vt ex ſtipulatione, tanquam ſirmiore agatur, ac id- circo propter veriſimilem contrahentium voluntatem vna tantum obligatio hic eſt, quæ verbis contrahitur. l. 7. de no- uat. Ex quo videtur conſequi, nec patrono, nec liberto, ex numeratione actionem competere. Tandem concludit Pau- lus, ſi ſtipulatio ſimul non fiat cum numeratione, ſed præce- dat numeratio,& ſequatur ſtipulatio, duas obligationes eſſe, vnam quæ re contrahitur: alteram, quæ verbis, nec per ſtipu- lationem receſſum eſſe à naturali obligatione, id eſt, ab ea ob- ligatione, quæ ex naturali actu,& numeratione, naſcitur. De ſtipulatione autem quæ ſimul fit cum numeratione, nihil diffinit. Sed dicendum eſt, ex Vlpiani ſententia, ſub titul. de reb.creditis. tunc obligationem naſci ex numeratione, cum inutilis eſt ſtipulatio.l. certi condictio.§. quoniam. Stipulatio igitur iuutilis non impedit, quo minus ex numeratione acqui- ratur actio patrono, ac etiam interdum liberto; ſecundum Philippi reſcriptum, C. ſi cert. petat. cap. 4. Hic mihi videtur eſſe ſenſus Pauli verborum, quæ obſcura ſunt, propter genus ſcribendi perplexum, inuolutum;, ac perturbatum, quo vtitur in Diſputationibus ſuis. Quod etiam à nobis obſeruatum eſt ſuperius, in alio loco eiuſdem autoris, enarrandol. inter ſti- pulantem.§. ſacram. Tertia quæſtio ad ſtipulationem vlu- rarum pertinet, quam ait Paulus, non eodem vitio, quo ſti- pulationem ſortis, laborare, quoniam imperſonaliter conce- pta eſt, atque ideo libertus ſibi, non patrono, ſtipulatus in- relligitur, vt ſtipulatio potius valeat, quam pereat. Nam& ſi videri poſſit repetita in poſteriore ſtipulatione patroni perſo- na, quæ in priore nominata fuerat: tamen hæc malignainter- pretatio hic admittenda non eſt, per quam ſtipulatio inutilis redderetur. l. quoties. 80. ſup. l. Titia.§. idem reſpondit. infra I. ſeruo alieno.§. ſi ab impubere. de leg. 1. Tempus ſane aut conditionem plerunq; ſtipulationi ineſſe intelligimus, quod ea res ſtipulationem non vitiet, perſonam, cui per alterum ae- quiratur, nunquam, ne ob eam interprerationem ihutilis e- uadat ſtipulatio, Adeo autem hic vtilitas valet, vt contt᷑a lub- tilitatem iuris obligatio ſortis in vno homine, ſcilicet patrono cui ex ea numeratione acquiri diximus, vſurarum obligatio, in altero, ſcilicet liberto, conſiſtat. Sed quia procuratot᷑ domi- no cedit actionẽ ſuam, obligatio ³⁴⁴αᷣμάνα⁴κε in eadem perſona, nempe patroni conſiſtere videtur. Acſi quis obiiciat, ideo ceſſionem hic neceſſariam non videri; quia libertus vſuras ex re patroni ſtipulatur, ſicut diximus ſupra de eo, qui ſtipulatur fructus.l. procurator quod ex re. de procurat. not. in§. alte- ri. ſupra.reſpondeo non ſicut fructus, ita etiam vſuras ex te
ipſa naſci. l. vſura: de verborum ſignificatione. Ac rametſi pignoris obligatio tunc acquiratur alteri per liberam perſo- nam, cum ea obligatio accedit mutuo, ex quo acquiritur alte- ri propter numerationem naturalem, ex noua Conſtitutione Iuſtiniani; l. 2. C. per quas perſonas. tamen alia cauſa eſ vſu- rarum obligationis, de qua nihil conſtitutum eſt à luſtiniano. Quamuis enim propter pignus contractum melius, tutiuſque nomen ſit, tamen non auger obligationem, ſicut vlurarum ſtipulatio. Atque ideo pignoris obligatio facilius acquiritur ſine felllons„quam obligatio vſurarum, etſi vtraque acceſſo- rla fit.
Si ita ſtipulatus fuero, Te/ſiti,& niſi ſtiteris aliquid
dari, quod promittenti impoſſibile eſt: detracta ſe-
cunda ſtipulatione, prior manet vtilis:& perinde e-
rat, ac ſi te ſiſti, ſtipulatus eſſem. 3 Hunc locum interpretati ſumus, c. 97.
EXXVII SCTVOILA LIB. y.
QVYASTION V M.
F pupillus ſine tutoris auctoritate Stichum pro-
mittat,& fideiuſſorem dederit, ſeruus autem poſt moram à pupillo factam decedat, nec fideiuſſor erit propter moram pupilli obligatus. nulla enim intelli- gitur mora ibi fieri, vbi nulla petitio eſt. Eſſe autem fideiuſſorem obligatum ad hoc, vt viuo homine con- ueniatur, velex ſua mora poſtea. Quamuis mora rei noceat fideiuſſori, vt antea diximus, ca. 88.1. mora. tamen ſi pupillus ſine tutoris authoritate Stichum promittat, ceſſatio eius fideiuſſori nocere non poteſt, quia cũ naturaliter tantum obligatus ſit, nec vlla aduerſus eum com- petat actio, moram facere non rectè dicitur. l. nulla, de regu. iur. l. lecta. de reb. cred. Atque hinc ſumpta eſt regulaiuris, in qua dicitur, moram nullam eſſe, vbi nulla petitio eſt, vt in- ſcriptio oſtendit. Nec tamen ideo inutiliseſt hæc fideiuſſio: qnoniam fideiuſſor ex ſtipulatione conueniri poteſt, vel viuo Sticho, velpoſt moram ſuam, Sticho mortuo. Reſcriptum Diocletiani, cuius hic meminit Accurſius, quemadmodum accipi debeat, docuimus ſupra c. 115. I. ita ſtipulatus. Diximus etiam de ſententia Marcelli, ad fideiuſſorem pupilli vel furioſi ſpectante, ſupra c. 6..
Illud pręcipue hic obſeruandum eſt, pupillum abſque tuto- ris authoritate naturaliter obligari. Nam alioqui fideiuſſ. non obligaretur. l. cum principalis. de regul. iur. Qua tamen in re iuris varietas obſcuritatem non minimam difficultatemq; peperit. Nec facile eſt rem adeo obſcuram explicare, niſi obli- gationis naturalis origo,& vis paulò altius repetatur. Natura- lis igitur obligatio ‚ex ratione,& æquitate naturali, oritur, l. Stichum.§. nat. de ſol. Nec vlla alia regula eſt, qua obligationẽ hanc metiri poſſimus.l.ſi noxali. de pecul. l. nam hoc natura. de cond. indeb. ltaq; ius naturale hic à iure gentiũ diſtinguere, nihil opus eſt, ſed ad rationem, quæ naturaliter hominib. inſi- ta eſt, reſpicere. Ac cum ſpeciales aliqua ꝓponitut, in qua que- ritur, an quis naturaliter obligatus ſit, necne, conſiderandum eſt quid veriſimiliter reſponſurus ſit Ariſtoteles, aut Cicero, aut alius vit prudens,& in Philoſophia eruditus, magis, quam quid legib.& iure ciuili conſtitutum ſit. Diſputant enim Phi- loſophi de his, quæ ad viri boni officium pertinent,& quæ fi⸗ des,& honeſtas alteri præſtanda eſle ſuadet. Quare dubitan- dũ non eſt, i conuenerit inter aliquos pacto tãtum conuento abſq; ſtipulatione, vt alter alteri quicquam det, vel faciat, quin ex ea conuentione naturalis naſcatur obligatio: quoniam fidẽ ſeruandum eſſe nos docet natura& Philoſophia, quæ natu- ram maxime ſequitur. l.i. ſupra, de pact. l.i. de conſt. pec. Hinc etiam conſequitur, ſtatus& conditionis perſonarum nullam rationem habendam eſſe, nec ſeruum à libero, aut filium fami- lias à patrefamilias diſtinguendum eſſe, quia naturalis rario, ſeu ius naturale harum perſonarum diſtinctionem non nouit. J. ſi d quod dominus. de condict. indeb. l. frater. eodem titu. Quxæriſolet de eo, in quem beneficium collatum eſt, an na- tura ad remunerandum teneatur. Et certum eſt gratitudinem,
vr rem longe honeſtiſſimam, à Philoſophis commendari. Vn-
de à no-
btum e
4 üſcbcr n dipute
farcu— 1ch 5
atezteftolis,
echlig Kadt. nusdeconued kam pecunui, Kadc ec.erum d cupe w oyeftiursauth runbnbuete, nibattempoblicam Gcnnentario, depa echlgtiones iic nyoculitobut aci Käiteaunturlhzre buuan obliguic
runtoexmoribus,,
nun ercetti leg be (ulio gitut elt, a ruo. Qua in fe
au gpe obicuram,: um. Qudam enim lgniumt: lpopillas ääcovtra..denou tig ete lpnpills.⸗ tiel Sichun.. at tgalcl, ln hac aiantm puto,& inenec abitor, atremnele,u anoleium facere,
ſealendahicelſeſi
—

deturotsaulxin llorinocerenuny t, necyhaba oareche dcim att ſe dine lummte n eſſe, wi dulaxxuit eideo inatlbel halt arione conueniiot n, Sächomonu dinit Accurhn ſum nac. uſſ.ia yalm. adfdgeiuſlctenpgii
In Tu. De verborumo obe. 731
de à noſtris dictum eſt, naturaliter nos ad remunerandum obligari.. ſed& ſi lege. 6. con ſ uluit. de petit. hæred. Verum hic nulla proprie naturalis obligatio eſt. Nam hoc non 2gi⸗ tur inter dantem beneficium,& accipientem, vt aliquid eo nomine is qui dedit, recipiat. Cum euim de naturali obliga- tione loquimur, eam intelligimus, propter quam; ſi non ex- perirĩ in iudicio, ſaltem petere,& flagitare, quaſi debitum, ac ſi non præſtetur, conqueri poſſumus: vr fi quis aliquid ſe da- turum promiſerit,&c. Turpe eſt autem, ac viro prudentinon conuenit, ab eo, in quem beneficium collatum eſt,&νμαννον aliquod, ceu debitum, petere. Alioquin beneficium non eſſet, ſed creditum, vt diſputat Seneca libr. 3. de benefic. Omnes enim obligationes, quæ vere,& proprie naturales dicuntur, ita contrahuntur, vt quod ad propoſitum, voluntatemque contrahentium attinet, neceffariam præſtationem habeant. At cum liberalitatem exercemus in alium, damus vel perdi-
turi,& totum permittimus accipientium arbitrio, vt idem
Seneca ait. Naturalis autem obligatio effectus pleroſque ci- uiles habet: ne quis putet, hanc diſputationem ad Philoſo- phorum ſcholas omnino reciiciendam eſſe. Nam tametſi non ſemper eam vim habeat, vt inuitus debitor cogatur ad ſoluendum,& aduerſus eum actio detur: tamen ſi foluerit, prætextu erroris, ſolutum repetere non poterit. I. naturales. de oblig.& act. l. fideiuſſor obligari. de fideiuſ. l. ſi quod do- minus. de cond. indeb. Sed& hæc obligatio ad conſtituen-
dam pecuniam,& ad compenſationem prodeſt. l. 1. de conſt.
pec. l. etiam. de compen. Vetum ne litibus via aperiretur, vilum non eſt iuris authoribus, vim agendi omnibus his obli- gationibus tribuere, ſed certis tantum, quæ dehaeuePee cæteris adrempublicam continendam neceſlariæ, de quibus in Commentario, de pactis diſſeruimus. l. 1.l. Iuriſgentium. Et hæ obligationes dicuntur ciuiles à lureconſultis, quia ex aure ipſo ciulli robur accipiunt,& à naturah bus obligationi- bus diſtinguuntur. l.hæres à debitore. de fideiuſ. Nam etſi ef- fectus naturalis obligationis, de quibus diximus, vere ciuiles
ſint:tamen ex moribus,& interpreratione prudentium ma-
gis, quam ex certis legibus, naſci eos dicendum eſt.
Queſtio igitur eſt, an pupillus naturaliter obligetur abſ- que tutore. Qua in re variæ extant luriſconſultorum ſen- tentiæ, quæ obicuram, ac difficilem explicatu quæſtionem reddunt. Quidam enim pupillum, ne naturaliter quidem obligati aiunt: l. pupillus. hic. I. quod pupillus. de cond. in- deb. alii contra. l. 1. de nouat. I. cum illud.§. hæres. quando dies leg. ced. l. ſi pupillus. ad leg. Falcid. lin numerationibus. de ſolut. l. Stichum.§. naturalis. de ſol. l. vlrim. de iureiur. l. ſi
eius. ad leg. Falcid. In hac igitur quæſtione naturalem ratio-
nem ſpectandam puto,& inprimis conſulendam Philoſo- phiam edſe. nec arbitror, quenquam Philoſophum ſimplici- ter reſponſurum eſſe, pupillum, ſi non præſtet, quod conue- nit, contra officium facere. Multa enim ab homine Philoſo- pho expendenda hic eſſe videntut: nec illud ſolum inſpicien- dum eſt, an quis conſenſerit, ac fidem dederit, vt natura eum debere dicamus, ſed etiam, an ex firmo iudicio conſilioque conſenſus proficiſcatur. Nam licet pupillus non ibfans, ſanæ mentis eſſe recte dicatur, nec ſit omnino ſimilis furioſo, ac dementi: tamen infirmum eſſe iudicium eius, ſatis conſtat. l. vltim. de manu. vindict. l.i. de minor. Quamobtem iuris au- tores, naturam ducem ſecuti, ita rem temperant, vt modo obligari eum naturaliter, modo non obligari dictitent. In iis enim, quæ nullum, aut perquam leue incommodum affe- runt pupillo, farentur eum naturaliter obligari: nempe, vt nonatio eius obligationiis quæ in pupillum translata eſt, re- cte facta intelligatur. l.i. de nouat. vt fideiuſſor accedat obli- gationi: dicta l. Srichum.§. natur alis. l.vltim. de iureiuran. vt hæres, quod ſibi à legatario datum eſt, in Falcidiam im putet. I ſi pupillus. ad legem Falcid. Hæc enim pupillum non læ- dunt. Quoties autem agitur de graui incommodo pupilli, Vr de retentione rei, quæ per errorem ab eo ſoluta eſt, ne na- tura quidem obligatus incelligitur. l. quod pupillus. de cond. indeb. Atque ita accipiendum eſt, quod Licinius Rufinus ſcribit. Pupillus muruam pecuniam accipiendo, nec quidem nure naturali obligatur. I. pupillus. de oblig.& act. quamuis verblrelden Penera fint. Videtur enim ideo locutus ge- „quod præcipuus effectus naturalis obligationis in
retentione ſoluti, conſiſtere credatur. l. naturales. de oblig. R&act. Adde quod cæteri iuris autores nihil definiun gene- raliter, ſi recte expendantur eorum dicta: ſed de certis caſi- bus ſpecialiter loquuntur. Cum igitur Rufini generalior ſit definitio, ratio conciliandi optima& expe ditiſſima eſt, vt generi per ſpeciem derogatum eſſe intelligamus. I. in toto. de regul. iur. Alii Rufinum intelligunt de co pupillo, qui in- fans eſt, nec vllum intellectum habet. Sed de iu fante nulla dubitatio eſt:& ex iam dictis perſpicuum eſt, verba Ruafini latius accipienda eſſe. Verum faceſſit nabis negotium, quod Voluſius Mætianus libro 4. Fideicommiſſorum ait; Pupil- lum, ſi pecuniam ſine tutore creditam, quam debebat na- turaliter defuncto, ſoluerit hæredi, ita demum repetere, ſi poſt reſtitutionem hærediratis ſoluerit: quia reſtituta hæ- reditate, omne ius,& obligatio, in fideicommiſſariam tranſ- fertur, adeo vt ſoluens fideicommiiſario poſt reſtiutio- nem non repetat. l. ſi eius. ad Trebell. Sed animaduerꝭen- dum eſt pupillum aliquando ſic naturaliter obligati ex pe- cunia credita, vt ſolutum non repetat, cum videlicet ex ea pecunia locupletior factus eſt. I.naturaliter.§.vlrim. de cond. indeb. Nam obligatio naturalis, vt iam diximus, tota ex na- turali æquitate pendet:& narura æquum eſt. neminem. cum alrerius incommodo fieri locupletiorem. l. nam hoc natura. de condict. indeb. QCum igitur apud Voluſium Mæ- tianum quæritur, vrri ſit acquiſita obligatio naturalis pupil- li, an hæredi, an fideicommilſiario, vt cognoſcatur, an repete- re poſſit ſolutum pupillus, necne: quæſtionem de ea obliga- tione tantum accipere debemus, quæ reperitionem ſoluri impediat. Quod ideo non expreſſum eſt à Voluſio, quia non quærebatur in eo loco, quibus ex cauſis pupillus natu- raliter obligaretur, aut non ob igaretur exmutuo: ſedquo caſu eum obligari conſtat, vtri ſolutio facta vtilis eſlet,&c. Necme mouet, quod fortaſſis obiecerit quiſpiam, pupil- lum, qui locupleriot factus eſt ex pecunia credita, Non tio- do naturaliter, ſed etiam ciuiliter obligari, cum aduer ſus eum detur actio.l. pupillus. de autho. tuco. Nann iuris au- thores de hac obligatione, vt narurali rantum, diſputare confucuerunt. dictal. naturaliter. de condic. indeb. J. pupil- lus. de autho. tur. Ex qua ante reſcriprum diui Pii, cuius men- tio crebta eſt in iure, nulla naſcebatur actio: ſed poſt id re- ſcriptum cœpit ex xquitate vtilis dari. dicta l. pupillus. l. 3. de neg geſt. l. z. commo. Quate pupillus locupletior factus, hodie tam ciuiliter quam natutaliter, obligatus recte dici po- teſt, cum id reſcriptum pats quædam Iuris cinilis 6t. Sed rem- pote veterum Iuriconſaltorum, vim iuris nen viquequaque habebant haiuſiodi reſcripta, quæ generalia non erant, ied in ſingalas cauſas,& negotia impetrabantur: vt alias docui in Diſput.Anniuerſ.
CXXVIII DAvIL VS I1,IB. X. OVYASTIONVM
O rei ſtipulandiita extitiſſent, vt alter vtiliter, al- terinutiliter ſtipularetur: ei, qui non habet promiſſõ- rem obligatum, non recte ſoluitur. quia non alterius nomi- ne ei ſölaitur, ſed ſua obligationis, quæ nulla est. Tadem ra- tione, qui Srichum, aut Pamplulum ſtipulaturitin vnum conſtiterit obligatio, quia alter ſtipulatoris erat: etiꝛmſide- Rerit eius eſſé, non rette ſöluitur: quia vtraque res ad obli- gationem ponitur, nonad ſolutionem.
Multum refert, an Mæuius ſtipuletur ſibi, aut Titio dari: an vero Titius& Mæuius ſimul palsnumr„tanquam duo rei ſtipulandi, quorum Titins inuiiliter ſtipuletur. Hic enim adeo inutilis eſt ſtipulatio in perſona Titii, vt nec ach obligationern„nec ad ſolutionem valeat, quamuis in ſupe- riore ſpecie ſoluens Titia liberetur. Ac rario diuerſitatis hæc eſt, quia cum quis ſtipnlatur, ſibi, aut Titio dari, hoc agitur inter contrahentes: debitor Tiwio nomine ſtipu- latoris ſoluat, cum obligatio non conſiſtat in perſona Ti- tii. At in duobus reis, de quibus diximus, non hoc agitur, vt VV

7³⁷ Franc. Duareni(omment.
Titio ſoluarur Mæni nomine„ſed ſuæ obligationis cauſa. Quaa obligatio nulla eſt, ideoque ſtipulatio ne ad ſolutio-
nem quidem prodeſt. Cui ſimile eſt quod diximus alibi, de eo qui ſtipulatur dari alteri, nec perſonam ſuam exprimit. L.eum qui ita.§. qui ſibi. l. ſi ita ſtipulatus.§. Chryſogonus. ſupra.— Eadem ratione. Eadem eſt rerum, quæ perſonarum, ratio⸗ vt cum duæ res ponuntur ad obligationem diſiunctim, ſiin vna obligatio nen conſiſtat, ne ea quidem res ſolui pro altera poſſit. Nam cum quis ſtipulatur Stichum aut Pa mphilum, vterque ponitur obligationis cauſa,& ædue conſiſtit in— que obligatio, nec dici poteſt alter eorum exprimi, vt pro al- tero, qui in obligatione eſt, ſoluatur. 5. huic autem, Inſtit. de actio. l. cum ita legatur. de opt- legat. l. 3. qui& 4 quib. man. libe. Proinde ſi in vno non conſtiterit obligatio, is pro altero ſoluere non poterit, inuito creditore. Sane aliquando acci- dit, vt res vna deducatur in ſtipulationem, non obligationis, ſed ſolutionis cauſa. Qu caſu recte ea res ſoluitur, licet in obligatione non ſit, nec peti poſfit: vt ſi quis ſtipulatus fuerit decem in melle. Solui enim melpoteſt, inquit VIpianus, an- requam ex ſtipulatu agatur. Sed ſi ſemelactum ſit,& petita decem fuerint, amplius mel ſolui non poteſt. l. ſi quis ſtipula-
tus. 57. de ſolut.
CXXIX. SCEVOLA LIB. XII.
VASTIONVM.
3Iquis ſtipulatus fuerit, Decem aureos dabis, ſi nauis
venerit,& Titius conſulfactus ſit? non alias dabitur, quam ſivtrumque factum ſit. Idemin contrarium, Dare ſpondes ſinec nauis venerit, nec I7 itius factus conſul ſit? exigendum erit, vt neutrum factum ſit. Huic ſi- milis ſcriptura eſt, Si neque nauir venit, neque Titius conſulfactus et? At ſi ſic, Dabis, ſ3 nauis Venerit, aut Ti- tius conſul factus ſit? ſufficit vnum factum.& contra, Dabis ſi nauis non venerit, aut Tuius con ſul factus mon ſit ſufficit vnum non factum eſſe. b b
Cum plures conditiones adiſtiuntur ſtipulationi coniun- ctim, omnes exiſtere neceſſe eſt, vt committatur ſtipulatio. Si diſiunctim, ſufficit, vnam exiſtere. Idque tum ex communi ſenſu, tum ex regulis Dialecticorum, facile iudicari oteſt. 1 ſi hæredi plures. de cond. inſtit.§. ſi plures. Inſtitut. de haresin ſtit. l.ſi is qui.§. cum ita. de reb. dub. Qua autem oratione, aut quibus verbis vel coniunctim, vel diſiunctim adiiciatur con- ditio ſtipulationi, non facile eſt diffinite, cum ſæpe coniuncta pro Sdiſiunctis,& diſiuncta pro coniunctis accipiantur. leg. ſæpe. de verbor. ſigniſic. Sed vſus loquendi maxime ſpectan- dus hic eſt,& coniecturæ, ex quibus voluntas colligi ſolet. Quʒ de re etiam aliquid diximus c. 63. ſi ta quis ſtipuletur.
CXXX. PAVI.VS LIB. XV. QVAOSTIONVM.
Vod aicitur,patrem filio vtiliter ſlipulari, quaſi ſibi il Q○̃ le flipuletur, hoc in his verum eſt, quæ iurls ſunt, quæ- que adquiri patri poſſunt. Alioquin ſi factum conferatur in perſonam ſtlii, inutilis erit ſtipulatio: veluti, vt renere ei velire agere liceat? Contra autem filius etiam, vt ire agere patri liceate ſtipulando acquiret ei. Imo&quod in ſuam per- fönam conferre non poteft, hoc patri adquiret.
De ſlipulatione, quæ confertur à patre in tempus mortis ſuæ vt acquirat filio, dictum eſt ſupracap. 4ſ. Sed contigit aliquando, vt pater filio ſtipulando ſibi ipſi acquirere velit. Quo caſu ſtipulatio non minus ei vtilis eſt, quam ſi ſibi ſtipu- latus eſſet. Quod eſt accipiendum de iis, quæ per filium patri acquiti poſſunt. l. dominus ſeruo. 39. ſupr.§. ei vero.Inſtit.de inutil. ſtipul. cuiuſmodi ea ſunt, quæ iuris eſſe dicuntur: vt ſi pater ſtipulatus ſit filio dari. Nam domini translatio, quæ iu-
ris eſt, hac ſtipulatione continetur. l. vbi autem.§. vlt. ſupra. Si vero factum merum conferatur in perſonam filii, puta, vt ei ire agere liceat, inutilis erit ſtipulatio: quia factum cohaæret perſonæ, nec ab vna perſona in aliam transfertur.§. ſed cum factum. Inſtitut. de. ſetuo.l. ſeruus patroni. de oper. lib. Dicitur autem inutilis eſſe ſtipulatio, non quia actio ex ea pa- tri acquiri non poſſit, filio ire agere prohibito, ſi hoc æctum ſu & patris interſit: ſed quia non perinde vtile ei eſt, ac ſi ipſe ſibi ſtipulatus eſſet,& factum in ſuam perſonam contuliſlet. d.6. ſed cum factum. Cum enim in initio propoſita fuerit de eate quæſtio, alienum non eſt 5i, cum hac exceptione acci- pere. b Contra autem filius. Nihil refert, au filius ſti pulando jus, an factum ſtipuletur, modo patri, non ſibi„ſtipuletur. d.. led cum factum. d. l. ſeruus patroni. Imo quod in ſuam perſonam conferre non poteſt, vtiliter patri ſtipulatur:vt ſi patri ductu ro vxorem, dotis nomine centum dari ſtipuletur. l.item ſi al.
ter. de ſtipula. ſeruor.
CXXXI. SCVOLA LIB. XIII. OVESTIONVM.
1 Vlianus ſcripſit, Si neque per te, neque per hæredem tuuu
Titium fiut, quo minus mihi ire liceat ſtipuler: non ſolun
Titium teneri ſiprobibeat, ſedetiam coharedes eiu.
In hac ſtipulatione, Titio prohibente, cæteri cohæredes te- nentur, pro parte hæreditaria, ad id quod intereſt, ſicut in alüs Kigulaſombus quæ factum indiuiduum continent: vt dixi- mus in Catonianæ diſtinctionis interpretatione cap. 4. Nec potuit defunctus obligare Titium, niſi pro patte hæteditaria, vt docuimus cap. 19.l. eum qui ita.§.1. Obligantur ergo cæteri cohæredes, ſed ob factum Titii duntaxat, qui nominatus fuit in ſtipulatione. Nam ob factum hæredum, qui nominati non ſunt, ſtipulatio committi non poteſt. Ex quo conſequitur, Ti- tii perſonam in hac ſtipulatione, quæ in facto contᷣſtit, ſuper- uacuam non eſſe: quamuis in hac ſtipulatione, Te& Titium heredem tuum daturum ſpondes? ſuperuacua ſit. d. l. eum qui ita.§. 1.
Quifundum ſibi, aut Titio dari ſtipulatur, quamuis fn- dus Titio traditus ſit, nihilo minus petere fundum poteſt, vi ſchi de euictione promittatur. Nam intereit eius quia man- dati actione fundum recepturus ſità Titio. Sedſi donatio- nis cauſa Titium interpoſuit, dicetur traditione protinus reum liberari. b Qui promittit dare fundum, tradendo non liberatur, niſi de euictione promiſerit. Eſt enim vtilis hæc cautio ſtipulato- ri, quoniam certius id eſt, ac firmius, quod verbis nuncupa- tum eſt, quam quodarbitrio iudicantis relinquitur. Necmul- tum refert, an ex cauſa lucratiua, an oneroſa, quis debeat, vt ad cauendum cogi poſſit, modo ad dandum, id eſt, ad trãsferen-
dum ſit obligatus. l.ſi domus.§.de euictione. de leg. i. not. in 1.
Ariſto. 5. vlt. de don. Donec igitur fundi promiſſor cauerit do euictione, fundus ipſe adhuc peti poteſt, cum dando fundum promiſſor liberatus non ſit: ſed officio iudicis continetur, vt reum abſoluat, ſi de euictione cauerit. Vlpian. tit. de ſolut.c. 27. Etiam circa ſtipulatianem ‚G&exteſtamento actionem, ſi res tradita fuerit, quæ debebatur, quandiu aliquid iuri rei de- eſt, adhuctamen res ipſa petenda eſt: vt puta fundum poſſum petere, licet mihi traditus fit, ſi ius quoddam cautionis ſu- pererit. Cauendo ergo liberatur promiſſor: ſed ex cautione poteſt conueniri ſi res poſtea euicta fuerit.l. vlti. de condict. cauſ.dat. Quod autem obĩicitur, eum, qui partem ſoluit, libe- rari pro parte, I. ſtipulatus.§. qui decem. de ſolut. non mul tum ad rem pertinet. Nam hic ne pars quidem ſoloi intelli⸗ gitur rei debitæ: quia iuri totius rei aliquid deeſt, quæ ita ſo ui debet, vt auocari non poſſit,& eo nomine caueatur credi- tori.ltaque ſicut totum fandum ſoluens, ita vt nihil iuri ipßus deſit, omnino liberatur pro parte. Vnde ſi quis promiſerit ſoluere Epheſi centum,& adiecto ſoluerit Romæ, libera- tur abeius ſummæ præſtatione, vt tantum id quod intereſt⸗
peti poſſit. 1. 2.§. Idem Iulianus. de eo quod cert. loc. 35 8 gue is
rrtewerperir' el
fitrdum tecepturus o,ondum dativola rnali, itcæuo— raocrmoorandumelt, ſedtandonaueci veraioob canla dona aloredinci Adonatam
—
heKannlulai. depe
imund. Donataria nwanrintem ſuam,, n wnckotem compe anpleique eritti büinembadet. Num ferteniiqalllseſt, cic tiläulo,
dlXII PA C‚s
ſeer flumad
hr enanjeru anſimmaſ e. W hubni del norien iuamnituue — u,velcoguu⸗
huülann G ſtytun di thu 8 tvhereduen. dereee,„

düidente crreiun V
adidgnodinentie adicicuumcanrre üninretgtetrinr lum, viſiproene li ſ. Odlzang niduntarzrquuan an brredumgunnn potelt Ergupenneg ae,qox infddenit hac ſpula:ode, 2 ſaperuacn Ralt
i dri liuunz minus vm iuun .Non nvihaf erusſtta Tiu Ah- t, dauuu nulnu
n, rudendo mi enim nlubrroni-
In Tit. De verborum oblig. b 733
qictis conſequitur, ſi promiſſor fandi proprietatem Raaen ſoluerit, fundum adhucab eo peti poſſe, quamuis etiam v 3 fructus peti non male dicatur.. eum qui ita. 5 6.§. ſi à te. l. fi ſta. 1 2 2.§. Titius à Mæuio. Illud eonſentaneum eſt iis, quæ
diximus, ſi promiſſot rem deteriorem effectam dederit, ex 5
ſtipulatu agi non poſſe, quaſi liberatus non ſit: ſed ſupereſſe tantum actionem de dolo, vel in factum. l.& eleganter.§. non ſolum. de dolo. l. exhibitionis. C. ad exhibend. Quam- uis in bonæ fidei iudiciis,& in actione ex teſtamento, quæ cum eis magnam ſimilitudinem affi nitatemque habet, ex eo- dem contractu agatur. dicto. non ſolum. l. 3.§. ſi reddita. commod. l. huiuſmodi. 8.§. ædes. de legat. i. Hic enim res
ita ſoluitur, vt plenum ius conſequatur credito, nec eam rem
ab eo auocare alius poſſit, puta, propter dominium, pignus,
viumfructum, libertatem,&c. dicta l. etiam. l. ſi rem meam.
10. l. cum quis. 3 8.§. hominem. de ſolut. Idem dicendum eſt, & ſi promiſſor fundi impoſuerit ei ſeruitutem. Nam rei hic intelligimus, quod emolumentum rei continet, cuiuſmo- di eſt vſusfructus, vt alio in loco ſupra oſtendimus. l. ſtipula-
tio iſta.§. ſi quis forte. tametſi autem ante cautionem credi-
tor forte, cui datus eſt fundus, eo libere, ac ſine cuiuſquam
interpellatione fruatur: tamen quia periculum eſt, ne aligaid de iure decedat, recte dicitur ius aliquod adhuc ſupereſſe. d..
8
etiam.
rit, fundum, quamuis iam traditum, peti poſſe, naſcitur quæ-
ſtio, an ſi fundus datus ſit Titio, qui adiectus fuerat ſolutio- 3 nis cauſa, dem dicendum ſit. Et Scæuola reſpondet, poſſe ſti-
pnlatorem experiri, ſi eius intereſt, quia forte actione man- datĩ fundum recepturus eſt à Titio, cui tanquam procurato- ri ſuo, fundum dati voluit. Sivero donationis cauſa Titium interpoſuit, ait Scæuola, traditione protinus reum liberari. Exquo annotandum eſt, emptorem de euictione non agere,
ſi rem venditam donauerit. Qugd eſt accipiendum, niſi re-
munerationis cauſa donauerit, quoniam donantis intereſt, rem non euinci à donatario, ne ad νροo teneatur. l. ſed& ſi lege.§. conſuluit. de petit. hæred. argumen. l. idemque.. vltim. mand. Donatarius tamen experiri poteſt, tanquam procurator in rem ſuam, ſi emprtor donando actione ſibi ad- uerſus venditorem competente ceſſerit. l. ſi res quam. 79. de euictio. vt plærique exiſtimant: eaque opinio rationem, & æquitatem haber. Nam& alias interdum accidit, vt actio, quæ cedenti inutilis eſt, ei cui ceditur, vtilis ſit. l. cum is. 37. de fideiuſſo.
CXXXII. PAVIVS I.1B. Xv. QVASTIONVVW.
Viaamcum filium alienum ſuſciperet, tradenti pro- miſerat certam pecuniæ quantitatem, ſi eum aliter, quam vt flium obſeruaſſet. Quero Ryoitmodum eum de domopropulerit, vel moriens nibileiteſtamento reliquerit, an ſtipalatiocommittatur, San quid interſit vtrum filius, analumnus, velcognatus agentis fuerit? Præterea quæro fitlium ſaum quis legitime inadoptionem dederit,&ita, vt ſupra ſcriptum eit, ſtipulatio mterceſſerit, eumquepater adoptiuds exhæredauerit, vel emancipauerit: an ſtipulatio committatur: Reſpondirſtipulatin vtilis eſtin viroque caſu. Ziturſicontraconuentionem factum ſat, committetur ſti= pnlatio. Sed videamus primum in eo, quilegitime adopta- uit, an poſtit committi, ſi eum exheredauerit, vel emanci- pauerit. Hacenim pater circaflium ſolet facere. Igitur non aliter eum, quam vt filium obſeruauit. E Igo exhæredatu⸗
de inofhicioſo aget. Quid ergo dicemus ᷑ſ& meruerit ex-
heredari,& emancipari? Plane& hoc remedio carebit. Quare ſic debet interponi ſtipulatio, vt ſi eum emancipaſ- fêt, velexheredaſſet, certum quid promitteret. Qub ta- men caſicommiſſa ſnpulatione potef quæri, an exhereda-
Nam ids rei
Nam intereſt eius. Ex eo quod dicitur, donec cautum fue-
topermittendum ſit, de inofcioſs dicere, maxime ſtpatri naturali hæres extitiſſet,& an victo denegandaſit ex ſti-
pulatu actio? Sed& ſt ei qui ſlipulatus eſt, non debeat dene-
gari vistofilio, nec ipſi deneganda erit debitæ pecuniæ exe-
cutio. Incoautem, qui non adoptauit, quem intellectum
habeat hac conceptio, Si eum aliter quam vt filium, ob- ſeruaſſet, non proſpicio. An& hic exigimus exhæreda-
tionem, velemancipationem, resin extraneo ineptas? Sed etſils, quilegitime adoptauit, nihil facit contra verba ſRi.
pulationls, cum vtitur patrio iurein eo, qui hæc non fecit, licet ſuperuacuo, dici tamen poterit, commiſſam ſeſtipu- lationem.“
Qu eſtiones aliquot hic tractantut de ſtipulatione, qua filium alienum ſuſcipiens, promittit certam pecuniam, ſi eum aliter, quam vt filium, obſeruauerit. Acin ptimis quæ- ritur, an ea ſtipulatio valeat,& qnid interſit, vtrum is qui ſuſceptus eſt filius, an alumnus, vel cognatus tradentis fue- rit. Et Paulus reſpondec, ſtipulationem valere, eamque committi, ſi contra conuentionem factum fueritr. Namin ſtipulatione pœnali non quærirur, an agentis interſit, vt ante diximus. l. ſtipulatio iſta.§. alteri. Sscunda quæſtio ad rationem commitcendæ ſtipulationis pertinet, non quod hic quæratur generalirer, quomodo committatur hæc ſti- pulatio. quod facile non eſt in vniuerſum diffigire: ſei quia in certa ſpecie dubitatur, an promiſloc eontra ſtipulatio- nem fecerit; vt puta ſi de domo ſua filium ſe ſuſceptum propulerit, aut moriens nihil eiteſtamento reliquerit. Et admonet Paulus videndum eſſe, num patrio iure vſus ali- quid fecerit promiſſor. Nam ſi exhæredauit, vel enancipa- uit eum, quem legitime adoptauerat, non dicitur contra ſtipulationem feciſſe, quia ius exhæredandi, vel emanci- pandihabet. Si vero nôn ſit vſus patrio iute, quia forte pa- ter adoptiuus non erat, aut quia poteſtatis patriæ finis egre- diebatur, committitur ſtipulatio. Hęæc eſt epitòme rotius huius diſpurationis, cuius magna eſt tum in verbis„ tum in rebus obſcuritas. Eſt enim hoc ſcribendi genus vere Pau- linum, id eſt obſcurum, implicatum, ac tortuoſum Vt Heraclitus quidam hic eſſe Paulus videatur, qui à veteribus Xεν appellatus eſt. Ac præter hoc caput duo alia ex- tant ſupra eiuſdem authoris, quæ ſi nullam yeæ olc ha- berent, id tamen ſtylus facile indicarer. leg. intet ſtipulan- tem.§. ſacram. l. ſi ita ſtipulatus.§. Chryſogonus. Nos igitur breuem locorum obſcuriorum interpretationem hic adicri- bemus. 3 Sed videamun prius. Pater ad optiaus, qai exrhæredat ſilium, non viderur aliter quam vt filium obſeruare, etiam ſi for- te iuſta non fuerir cauſa exhæredationis, vt ſequentia ver- baoſtendunt. Exhæredatio enim vſitata fuit apud veteres, nec leg bus prohibita. Valet enim iure ciuili exhæredatio non nati modo filii, ſed etiam naſcituri, ac poſthumi. l. in ſuis. l. inter cætera.& toto tit. de lib.& poſtum. quamuis de inoffi ioſo teſtamento quæri permiſlum ſit, quibuſdam con- ſtitutionibus. l.non putauit. debon. poſleſſ. contra tabul. J. 2. 3. 4. de inoffic. teſtamen. Sed veteri iuri derogatum eſt no- ua conſtitutione loſtiniani. ritul. vt cum de appell. coga. Qu ties ergo vtitur iure patrio pater adoptiuns, nec aliquid facic ab officio patris alienum, recte dicimus ſtipulationem hancnon commirtti. Vnde ſi emancipauit filium. dem quod de exhæredarione, dicendum eſt. Vrtur enim iure patrio, eum emancipat ſilium, qui forte conſenſit emancipationi, vel infans eſt, vt eius conſenlus non ſit neceſſarius, vr morx dicemus. Quate ſio debuit. Hæc ſtipulatio dicitut non committi, ex- hæredato vel emancipato filio, non quod voluntas ſtipu⸗ lantis ſeruanda non ht, ſed quod eam non ſatis exprellerit, nulla exhæredationis, aut emancipationis facta mentione, argum. I. qnicquid. iupr. Valet ergo conuentio, ne filius, qui datur in adopsionem, exbæredetur à patre adoptiuo quam- uis alias pactio de hæreditate sliena improberur lure ciuili. L ſtipulatio hoc modo: ſupra. Supulatio autem de filio non 2

7³⁴4 cmancipando quando cömmittatur, dubitatum eſt à pleriſ- que: quoniam filius non emancipatur inuitus, ſecundum nouam laſtiniani Conſtitutionem. Auth. quibus mod. nat. effic. ſui.§. generaliter. nec videtur committi, cum filius vo- lens emancipatur. Sed emancipatio valet aliquando, etſi fi⸗ lius non conſenſerit:vt puta ſi infans ſit. l. iubemus. Cod. de emancip. Sed etſi conſentiat filius emancipationi, qui hoc fortaſſis mauult, quam patris adoptiui imperio;& voluntati obſiſtere, exiſtimo, emancipationem valere,& ſtipulatio- b nem committi. Nam& ſi volenti nulla inferatur iniuria, nec ao nomine queri poſſit filius: non ideo ramen denegabitur patri actio, cuius conſenſu emancipatio facta non eſt. l. 1. de iniur. Quo tamen caſu. ſa ſtipulatione, permit
Dapler quæſtio hic eſt: vna, an commiſ- tarur exhæredato de inofficioſo teſta- mentoagere. Nam ſi teſtamentum reſciſſum fuerit, hæredi- tatem conſequetur, perinde ac ſi exhæredatus non eſſet,& nihilo minus pœna debebitur ex ſtipulatione: quod non vi- detur admictendum eſſe, vt ſupra oſtendimus, de ſtipulatio- ne pœnali diſſerentes, cap. 11 5. l ita ſtipulatus. Sedideo hoc receptum eſt, quia non vnus, atque idem pertit vtrunque: ſed filius ad hæreditatem adſpirat, pater vero naturalis ex ſtipula-
tione ſua pœnam exigit. Idemque ius eſt, etſi filius, qui patri
naturalis hæres extitit, pœnam petat: quia hoc caſu duplicem erſonam ſuſtinet. N
Alcera quæſtio eſt, an filio, qui victus eſt in querela teſta- menti inc lacioſ ‚deneganda ſit ex ſtipulatu actio. Etcertum eſt, eam patri denegandam non eſſe: quia tam eiſi victus ſit fi lius ideoque videarur iuſta exhęredationis cauſa fuiſſe:tamen ea exceptione non poterit pater ſummoueri, contra quem res iudicata non eſt.l. ſæpe dere iudic. Quare ne filius quidem agens ex perſona patris, quia patri hæres extitit, ſummouebi- tur. l. Modeſtinus. de except.
Ip eoautem, qui non ↄptauit. De eo, qui filium adoptauit alienum, ſatis dictum eſt. Cum autem is, qui non adoptauit filium, promiſerit pœnam, ſi aliter eum, quam vt filium ob- ſeruallet, Paulus ait, ſe non perſpicere 2 beat hæc conceptio. Quamuis enim ſignificatio verborum nota ſit: tamen quia verba generalia ſunt, non perſpicit, id eſt, non penitus videt, atque intelligit, quid hac ſtipulatione contineatur, ex contrahentium voluntate. Nam emancipa-
tioni,& exhæredationi, de quibus ante diximus, nullus hic lo-
cus eſt, cum in extraneos, id eſt, eos qui filii non ſunt, eman- cipatio,& exhæredatio, res ſint omnino ineptæ,& ſuperuaca-
neæ. Quare dici non poteſt promiſſor in hoc caſu pœnam vi- tare emancipando filium, aut exhæredando, cum pater ad-
optiuus non ſit.
Sed& ſi uw. His verbis Paulus ſummatim complectitur,
quicquid ad hanc diſputationem pertinet, docens in propo- ũta ſpecie, de eo, qui nihil teſtamento reliquit, veldomo
expulit, videndum eſſe, an promillor aliquid fecerit patrio
iure an non fecerit. Si eniin aliquid fecerit patrio iure, puta
emancipando filium, aut exhæredando, quia pater erat ad-
optiuus, qui exhæredare,& emancipare poterat, nihil fa- ctum dicitur contra verba ſtipulationis, nec ſtipulatio com-
mitticur. Sivero patrio iure vſus non ſit, id eſt, exempligra- tia, ſi domo expulerit, aut ſilentio præterierit in teſtamen- to, non autem exhæredauerit, vel emancipauerit, quia id
forte noluit, cum poſſer, vel non potuit, quod pater adopti- aus non eſlet, committitur ſtipulatio. Qui hoc, inquit, non fa-
cit dicit ſuperuacuo, id eſt, qui non vtitur patrio iure, puta qui
domo expellit ſine iuſta cauſa, vel exhæredatione, aut eman- cipatione non vtitur, duæ patrii iuris eſt, licet forte ſuperua-
cua ineptaque ſit, quia pater non eſt, cui ius emancipandi,
aut exhæredandi, competat,&c. Stultum autem, acridicu- lum puto, quod hic vulgo dicitur, eum, qui legitime non ad- oprauit, vitare condemnationem pœnæ, emancipando, vel exhæredando, quamuis emancipatio, aut exhæredatio iure non tenoat. Non enim Paulus ideo hunc ad pœnam tene- ri vult, quod potuerit, ſi non iure, ſaltem facto ipſo, vt loquun-
tur, filium exhæredare, ſed qued eum inſtituere potuerit, ac
debuerit. Filiuafamilias ita ſtipulatus eſt, quantam pecuniam
uem intelle ctum ha-
Franc. Duareni(omment.
Titio credidero, fide tua eſſe iubes?& emancipatus credidit: patri non debebit fideiuſſor: quia nec reus ei te- netur. b
In hac ſtipulatione fideiuſflor ſub conditione obligatur, ſi pecunia Titio numerata fuerit. argum. l. qui pecuniam. de re- bus cred. Vnde cum quæritur, an patri acquiratur obligatio, an filio, qui iam emancipatus numerauit, videtur patri porias acquiri in cuius poteſtate erat filius tempore ſtipulationis, quamuis tempore numerationis ſui iuris fuerit. Tempus e- nim contractus inſpici diximus ſupra 78. cap. l. fi filiusfami- lias. Sed ideo fideiuſſor hic non obligatur patri, quia necreus ei tenetur, cum obligatio fideiuſſoria principalis naturam ſe- quatur. l. cum principalis. de reg. iur. Filio autem teneri fide-
iuſſorem humanitaris intuitu Papinianus ſeribit cap. 48. de
fideiuſſ.j.ſi debitori..ſi filius,
CXXXIII. SCVOLA LIB. XIII.
QVESTIONVM.
S ſtipulatus ſam, Neque perte, neque per hære-
dem tuum vim fieri ſpondes?& egi, quod mihi vim
feceris, recte remanet factum hæredis in ſtipulatione Nam &ex ipſius poſteriore vipoterit committi ſtipulatio. Non enim ad vnam vim tantum pertinet: nam ſicut& iyſius
vim,& haredis capit,& ita ipſius vim, vel ſæpius factam complectitur, vt condemnetur quanti interest. Aut ſiſi volumus factam eſſe ſtipulationem, Neque per te, neque per hæredem tuum fieri? vtad vnam vim primam te- neatiſi vim fecerit, amplius ex hæredis committi non pote- rit. Ergoſi actum ſit, quaſi ex ipſius vi totaſit conſumpta. quod non eit verum. b
Cum quis ita ſtipulatur, Per te vim non fieri ſpondetid quod intereſt ſua vim factam non eſſe, ſtipulari int elligitur. not. in 1. 2.§. item ſi in facto. Quoties ergo vis facta fuerit, toties: get ſtipulator, ſ eius interſit. l. ſi procurator. 18. 1em rat. hab. At ſi hæredis facta fuerit mentio, pura, Neque per te, neque yer haæredem tuum,&c. ob factum hæredis committetur ſtipula- tio, quamuis ob factum defuncti prius forte commiſſa fue-
rit. tametſi igitur ex ſtipulatione actum ſit ob vim ſemel fa-
ctam, non ideo tamen ſtipulatio conſumpta eſſe dicitur, ſed poteſt denuo agi, quoties poſtea vis facta fue rit. Alia cauſa eſt ſtipulationis pœnalis, quæ ſemel tantum committitur, viſi aliud actum eſſe appareat. l. ſi duo.§. vlt. de recept. arbiir. Hic enim loquimur de actione, qua id quod nihil intereſt petitur, non pœna, quæ debetur plerunque etiam ſi non imerſit ſi- pulatoris.. ſtipulatio iſta. ſupra. Cum autem quis ita ſtipula- tur, ſiue nauis ex Aſia venerit, ſiue Titius Conſul factus fue- rit, re cte Aphricanus ait cap. 63. vtra prius conditio extiterit, ſtipulationem committi,& amplius con mitti non poſſe. Nam diſiunctiua ſatis oſtendit hoc actum eſſe, vt ſemeltan-
tum committatur ſtipulatio. l. ſi quis ita. 122. Diſſimilitudo
itur harum ſtipulationum facit, vt ius varium, diuerſr mque ſt. Quod ſi ponamus ſtipulationem de viita conceptameſſe, Siue tu mihi vim feceris hiue hæres tuu mihi vim feverit: ſimi⸗ les erunt hæ ſtipulationes, ac idem de vtraque iudicandum erit. Quod vulgo obĩicitur de ſtipulatione hæreditatis vendi- tæ, ad rem non pertinet. l. venditor ex hæreditate. lupr. de hæred. velact. vend. Si enim venditor hæreditatis fundum hæreditarium perſecutus ſit, deinde eum vendiderit: vna tan-
tum res vere ad venditorem peruenit. Quare iniquum eſlet ſtipularionem bis committi, vt rem,& pretium debeat. Neo
aliter illa ſtipulatio, actioque huic ſimilis erit, quam ſipona⸗ mus fundum vnum ad venditorem perueniſſe, mox alium, ac vtriuſque nomine emptorem agere velle. Quod Accurſiani doctores non perceperunt.
KESPONSORVM. Te„ alio fluem habebat, in matrimonium coit
Cauo Seio habenti ftliam:& tempore matrimonii . U onſen
Elexetant H wil mariti Initt
6
1 oolalbus ca
ropoaitut; aäe enles, boelbeli; gcuto eget nuptls upbibolam holl onſdltotis, iquu: lialtetiatelligaot lam ſuam depo⸗ dete, Atquellac0
pon el quis palel pl
tuw fle læ,atque: goan t uc kpulat e1or cberuod falt, ſlumektenin ſmeſe, dec wetu pe dim auferi 1 Ii lal Cdeinutl.ſtp le onadmattimon nanwnacta lnt pern ſin lletuautem po
Kingtun quiatamen ſeparecogionpor düöltet blam deri unigitt argum. ant Droinde inter irno Rohbet,9 tuazunt. Docet däione nattiwonüc t tin ycne men iie aind d matin 3 nhapininwanl
1
3 nii hodlaltii b lurriwammonin hi ylum ea lodem dedocnn adie lt, viderar mankaſttinee ierum donelt dethd

oti prin⸗ des
Luanti inreni 9
nem Nequeme
at ad vnmm unm
x heredi emniin
r ylus uimnim
ui vim rn ie nin ſe, lipulanineih erzo votackabeumn drocuranot. Nen
„N krka Jer usen nci priusfutomm nc actumſtob ukt tio conumaclis ſtea ſs feca un ſemel— ono. H.vldetteae a id 4 nbiunt nouectm iu⸗ a. Cum altem gur ue Tris culs uunftiuuu
ꝛmplusc uuu”
ſtipulatio.
In Tit. De verborumoblig.
conſenſerunt, vi filia Caii Seii Rlio Titie deſponderetur: G imterpoſäum eſt inſtrumentum,& adiectapæna, ſi quis eorum nuptii impedimento fujſſet. Poſtea Caiux Seius, con- hante matrimonio, diem ſuum obiit,& Jilia eius noluit nu- bere.-Quæronan Cau hæredes teneantur ex ſipulationet Re- Hondit, exſtipulatione quæ proponeretur; cum non ſecun- dum bonos mores interpoſtta ſit, agenti exceptiönem doli mali obſtaturam: quia inboneftum viſum eft, vinculo pænæ matrimonia obſtringi fiue futura, ſiue iam contracta.
Paulus ex facto conſultus eſt de hac ſpecie, in qna tria po- riſſimum proponuntur. Primum, parentes ſponſalia eontra- riſſe lberorũ luorum nomine, quos ex diuerſis matrimoniis ſuſceperant. Hanc enim coniunctionem affinitas non im- pedit.. mariti lnſtit. dẽ nupt. Et obligantur inter ſe parentes ex his ſponſalibus. cap. i.§. vlc. de deſponſ. impub. in 6. Secun- do proponitur; adiectam eſſe pœnam, ſi qnis, id eſt, ſiuè pa- tentes, ſiue liberi, ſiue alius quiuis, etiam extraneus impedi- mento eſſet nuptiis eorum liberorum. Sic enim interpretor amphiboliam horum verborum„ quæ non Pauli ſant, ſed conſultoris, Si quus eorum nuptius impe dimeuto faullet: quamuis alii aliter intelligant. Tertio proponitur) patre mortuo, qui filiam ſuam deſponderat filio vxoris ſuæ, filiam noluilſe nu- bete. Atque ita contra ſtipulationem tactum eſſe, dubium non eſt: quia pater promiſerat factum non modo ſuum, ſed etiam tiliæ luæ, atque adeo cuiuſcunque extranei. Quxritur
ergo, an ex hac ſtipulatione pœna debeatur. Paulus reſpon-
det, non deberi, quod non ſecundum bonos mores interpo- ſita ſit. Viſum eſt enim honeſtum veteribus, matrimonia li- bera eſſe, nec metu pœnæ libertatem matrimonii eligendi cuiquam auferri. l. Titio centum§. 1. de condit.& gemon- ſtra..z. C. de inutil. ſtipul. cap. gemina. de ſponſ. in decreètal. Idque non ad matrimonia ſolum futura ſe d etiam ad ea, quæ
jam contracta ſunt, pertinet. Sed de his dix mus ſupra cap. 19.
Lgita. Metu autem pœnæ futurum matrimonium ideo hic
obſtringitur, quia tamerſ pater promiieiit pœnam, non filia
quæ à patre cogi non poteſt ad nuptias contrahendas: tamen credibile eſt, hliam patri facile obtemperaturam eſſe, ne is in Pœnam incidat. argum: l. hæres meus.§. vltim. de conditio& demanſt. Proinde inter eos, qui penitus extranei ſunt, nul- la iuris ratio prohibet, quo minus valeat ſtipulatio, ſi nul- L Fraus arguatur. Doteſt ſane pecunia promitti alicui ſub conditione marrimonii; cum certa perſona contrahendi A- liad eſt enim pœnæ metu libertatem eligendi matrimonii auferre: aliud ad matrimonium certa lege, præmioque in-
uitare, vt Papinianus aitl. Titio centum.§.I.de condit.& de-
monſtr.... De arrhis ſponſalitiis hic tractatur quæſtio: quas qui de- dit, ſi noluerit matrimonium contrahere, amittit, qui vero ac- cepit, cogitur duplum reddere„imo vero quadruplum, ſi id in flipulationem deductum fuerit. l. vltim. Cod. de ſponſal. Quod cum ita ſit, videtur ſtipalatio pœnæ fruſtra hic prohi- eri, cum præſertim ea pœna quadrupli infinita ſit: quia mo- dus arrharum non eſt definitus lure ciuili. Sed animadner- tendum eſt, arthas à veteribus dici annulos, aut res huiuſmo- di alias modicæ quantitatis, quæ in hoc dantur, vt veluri ar- Sumentum ſit matrimonii contracti. Nam ſi quis ampliſſi- mas poſſeſones, aut magnam pecubiæ vim, donet iponſæ, & quadruplum ſtipuletur credendum non eſt ſtipulationein hanc valere. Præterea cum arrha alteri detur sbaltero; nec in Wla promiſſione conſiſtat; con ſiderarunt veteres, difficilius aliquid dari, quam promitti ſolere. Non enim aut poſſunt lemperhomines, aut etiam volunt magnam pecuniam date, vrqquadeuplum eius pecuniæ ſibi reddi ſtipulentur. Ac fere procliuiores ſunt aàd promittendum, illud poetæ neſcio cuius, ortaſſis cogitantès,
3 Quid enim promiitere lædit.. Mem ondit, plerunque a, quæ prafationibus con- ueniſſe vceptuntunetiam in ſtipulationibu repetita cre- duntur, ſic tamen dt non ex ca repetione inutilis eficiatur
Locus pertinens ad mterpretationem ſtipulationis quem
3
alias interpretati lumus cap. 4. de pact. Quodautem hic di- citur de repetitione, ex quo ſt;pulatio inutiſis redd tur atri- gimus ſupra cap. 126.§. Chryſogonus. Qupin loco ekem- plum huius rei excat.
MWem reſpondit, cum§ optitius literi ſuls praæſtiturum 2 cauerit pecuniam,& ôſuras eius Hamiſſés, qnæ apud Sem- pronium depoſitæ ſunt, ſi inter præſentes aclum eit, in- telligendum etiamà parte Lucii Titii praæceſiſſe Verba fi- pulationis.. Hac de re ſupra diſſeruimus, cap.30. aem reſpondit guot ies pluribus FHPecialiter pactüꝛſiipu- latio vna omnibus ſubiicitur quamuis Vna interrogatio,& reſponſum vnum ſubiiciatur, tamen perinde haberi, ac ſti LIingule ſpecies inſtipulationem deductæ faiſſent.
Explanatus eſt hic locus ſupra, cap. 29.
CXXXV. SCÆVvOLA LIB. V. KRESPONSORVM.
82 ita quis promiſerit, Decem tibi dabo ‚qua die pe-
tieris,& eorum vſuras in dies triginta. quæro vtrum vſuræ ex die ſtipulationir, an ex aie qua petita ſors fuerit, debeantur? Kéſpondlit ſecundum ea quæ pruponerentur, ex die ſlipulationis deberi, niſt aliudactum manifeſte probare- tur. liem quaſitum eſt, quando pecuniam reddere debebo, cum primum petierit? Réſpondit, verba, guæ ſio oncren- tur, ex die quo lipulatiofacta eſſet, initium capcre.
Hec verba, Qua die petieris, aut Cum petieris, admonitio= nem quandam habent mag s, quam d'lationem, ſuprac. 48.
J. ſi decem. Qui enim ita ſtipulatu r, Cum, pettero dartide bno-
rem admonere,& incitare viderur, vt ſe mper ad foluendum paratus ſit, quoties voluerit ſtipulator. Itaque ne tacita qui-
dem conditio vlla hic eſt, quæ remoretur obhgationem. l.
Titia. 84. decondition. Afque ideo ex die ſtipulatie nis ſors debetur,& vſuræ currunr. Nam ſ conditionals eſſet ſtpula- tio ſortis, non deberehtur vſuræ ante conditionis cuentum I. lecta.§. ſed cum ſortis. de rebus cred. niſi nom natim id cau- tum ellet. lx.huiuſmodi. 5 4.1. ſi ita. 12 5.
b Seia cauit Lucio Titio, qwod mandante eb hortos emiſſet, cum pretiumomne cum vſuris abeo recepiſſét, ſe in eum pro- prietatem hortorum translaturam. Deinde incontineuti inter Vtrunque conuenit, Vt intra Calendas Apriles pri-
mas dniuerſam ſummam mandator numerarer„& ſwrtos
acciperet. Quæritur, cum ante Calendas Apriles non omne
pretium cum dſarisa Lucio Titioõ Seiæ ſolutum ſit, interpo- ſitotamen modicotempore, Teliquum pretium cum vſuris Seiæ Tit ius ſoluere paratits fuerit, neque Seià accipere vo- laerit,& aſque in hodiernum per Titium nouſlet, qub mi- nus Teliquum ſolueret: an ſinihilominus Lucius Titius Se- e pecuntam vniuerſanſoluere Paratur ſit, ex ſtipulatu age- re poſßät? R SGondit poſſe: ſi non multo posi obtuliſſet, nec mulieris quicquam propter eam moram intereſſet. quvodo- mune adl iudiicis cognitionem remittendum eit.
In hac bhyotheſi quatuòr proponuntur, quæ à nobis hic exponenda ſunt. Primumh Seiam quæ ſua pecunia emerat hortos mandatu Lucii Tiii„premiſiſle Lucio Tuio ſtipu- lanti ſe proprieratem hortotum in eum translaturam eſſe, ädiecta cauia promiiſionis„& conditione. Cauſa eſt, quia hottos èmit mandaru Luci Tuii: conditio, cum prerium omne cum vluris ab eo receperit. Hæg autem trangslatio proptietatis vtilis eſt Lucio T'tio, cum tfaditi Sciæ à vendi- tore; non aliter acquirantur Lucio Titio, quam ſi eius nomi- ne traditos eſſe appareat.l. ſi lreurgtore. J. res ex manda-
3
785
1 1 b

7³⁰G Franc. Duareni(bmmeut.
to. 59. de acquir. rer. dom. Nec vero dubitandum eſt, quin hæc ſtipulatio conditionalis ſit.l. quodcunque. 8. non ſolum. ſupra.l. ſi Titio. quando dies leg. ced. Quare Lu cio Titio ex ea non competit actio antequam ſoluerit: quamuis manda- ti actio ei competens nullam conditionem habeat. Secundo proponitur, Conueniſſe pacto tantum cc, uento, Vt Lucius Titius intra Calendas Aprilis vniuetſam ſummam nume- ret,& hortos à Seio accipiat. Et hoc pactum, quia ſtipulatio- ni ineſſe intelligitur, ad actionem prodeſt. l. lecta. de rebus cred. Idque verba ſequentia ſatis oſtendunt. Tertio proPe- nitur, Lucium non ſoluiſſe intra Calendas vniuerſam pecu- niam: proinde mora ab eo facta recte dicitur.l. magnam. C. de contrahen.& commit. ſtipul. Quatto proponitur, Lucium Titium moram ceſſationemque ſuam poſt Calendas purga- re velle, pecuniam debitam offerendo. Quamnis enim hic tantum dicatur, Lucium Titium paratum eſle,&&c. nec expri- matur, an nudis verbis, an te oſtenderit, ſe paratum eſſe, que- niam do ca re nulla erat quæſtio: tamen oblationem hic fa- ctam intelligere debemus, quæ ad moræ purgationem ſuffi- ciat. not. in I. qui Romæ.§. Seia. In conſultationibus ea tan- tum exprimi neceſſe eſt, de quibus dubiratur. Cætera obi- ter narrari, ac breuiter perſtringi ſolent. potheſi naſcitur quæſtio, an Lucius Titius poſt Calendas mo- ram purgare poſiit, vt ex ſtipulatione agat. Scæuola hic re- ipondet, poſſe, ſi non multo poſt offerat,&c. Atque hinc ob- leraandum eſt, creditori quoque agere volenti purgatio- nem moræ vtilem eſſe. Quamuis enim Lucius Titius in hac ſpecie debitor& creditor appareat: tamen in eo, de quo quæ- ritur, creditor tantum eſt. Quod autem obiicitur ex alio quodam Scæuolæ reſponſo, ſeruos, qui iuſſi ſunt liberi eſle 4 rationes intra Calendas reddiderint, poſt Calendas red- dendo, non poſſe libertarem conſequi, id nos mouere non debet, cum i raαoůνπ Gnæ ſpecies inter ſe diſcrepent, vt oſtendimus cap. 84.l.ſi inſulam. In illa enim ſpecie obligatio diem ſimul, ac conditionem habet, acidcitco poſt diem pa- reri non poteſt conditioni, ne ab eius forma,& conceptio- ne recedatur. l. Celſus. ſupra de arb. Hæc vero ſtipulatio li-
cet diem habere videatur, non habet tamen ex conceptione
verborum, ſed ex quadam iuris interpretatione, propter quam pacta ſtipulationi ineſſe creduntur. diem admittatur oblatio Lucii Titii, quaſi explendæ condi- tio is gratia: non ideo tamen, contra formam conditionis quicquam factum eſſe dicetur, cum conditio diem nullam proprie contineat. Alii comminiſcuntur moræ purgationem hic admitti ex parte creditoris, vt conſeruet actionem, non acquirat. Verum ſatis iam demonſtratum eſt, Seiam Lucio Titio fub conditione tantum obligatam eſſe, ex hac ſt pula- tione,/ ſcilicet, ſi pecuniam numerauerit,&c. Quod ſi verum
eſt, nulla proculdubio eicomperit actio, antequam conditio
extiterit. l. cedere diem. de verb. ſignific. Ac ne illud quidem verum eſt, cum de iure acquirendo agitur, moram Acredto- re purgari non poſſe. Qud vel ex reſponſo Alpheni Varico-
gnoſcipoteſt, de ſtatu liberis. cap. 14. Seruus, inquit, cum hæ- redi annorum ſeptem operas dediſſet, liber eſſe iuſſus exat. Is ſeruus liecat„& annum in fuga fecerar. Cum ſeptem anni præteriiſſent, reſpondi non eſſe lbberum. Non enim fugi- tiuum operas domino dediſſe. Quare niſi totidem dies, quot abfuiſſer, ſeruiiſſet, non fore liberum. Sed etſi ita ſcriprum el- ſet, vt tunc liber ellet, cum ſeptem annis ſeruiiſſet: potuiſſe li- berum eſſe, etſi poſt tempus fugæ reuerius ſeruiſſet. Cur au- tem hic cercum tempus definitum non ſit, putalitis conteſta- iæ, docuimus ſupra cap. 84. ad fin.
Balege donatum ſibi eſſe d Seia ſerunm& tradium, vt ne ad fratrem eius, aut ſilium au vxorem, aut. ſöcrum, per- neniret, ſcripſit,& hæc ita ſtipulante Seiaſpopondit 74 itius. qui poſt biennium hæredes reliquit Seiam,& fratrem, cui ne ſeruiret, exprcſſum erat: quæritur, an Seiacumfratre& cobiærede ex ſtipulatu pofit agere? Reſpondit, poſſẽé in id,
qmod cius intereſſens b
Dehat ſtipulatione triplex eſt quæſtio. Prima eſt, an va- leat: de qua aliquid diximus ſupra, l. qui Romæ.§. cohæredes.
Ex hacigitur hy-
Quare etſi poſt
Et cettum eſt conuentionem valere quæ alienationem non omnino impedit, vt ia hac ſpecie. Non enim hic agitur, ne promiſſot alienet, ſed ne ad certas perſonas res perueniant,
&c. J. ſi ſterilis.. fi tibi. de actionib. empt. Nam alias pactum
de non alienanda re, ſimpliciter interpoſitum ſine cauſa, non
valet.l. nemo. de pact.l.vlt. C. de pact. inter emp. Eademque
eſt ratio alienationis prohibitæ à teſtatore, ſ nudum præce- prum,& ſine vlla probabili cauſa ſit. l. filiusfamilias.§. Diui. de leg. 1.l. cũ pater.§. Iulianus Agrippa. de leg. ⁊. Inciuile enim eſt, id vel pacto vel teſtamento cauere ſine cauſa, quo com- mercium rei impediatur. Quare ſi quis in traditione tei luæ pactus ſit ne res alienetur, vrilis mihi videtur hæcconuen- tio, propter cauſam, qua non ſecuta, datur condictio. l. ea le- ge. C. de cond. ob caul. ldemque puto dicendum in teſtamen- to, ſi forte teſtator rem alicui eadem lege& conditione le- gauerit, cum ratio diuerſitatis non appareat. Nudum enim teſtatoris præceptum intelligimus, cum teſtator vetarrem alicnari ſimpliciter, non autem, cum legato eam legem adſecri- bit. arg. d.l. ea lege. Quod cum ita ſir, differentia contractuum & vltimarum voluntatum, quæ hic vulgo traditur, qua ra- tione defendi poſſit, non perſpieio. Altera quæſtio eſt, quo- modo committatur hæc ſtipulatio. Et verba eſtendunt quo-
cunque modo res alienata ſit, vt ad alium petueniat, ſtipu-
lationem committi, ſiue vendendo, ſiue hæredem inſticuen- do,&c. A. peto. 5. fratre. de leg. ⁊. Nã& hæredis inſtitutio alie- nationem continet.l. ſi quis prioris.§. certum. Cod. de ſecun. nup. Quinimo his verbis non male dici poteſt, ſucceſſionem quoque legitimam prohiberi, quaſi promiſſor curare debeat, teſtamentum aut codicillos faciendo, ne res ad frattem per- ueniat.l.codicillis.§. matre. de leg. 2. Spectanda tamen hic vo- luntas prohibentis, quæ ex coniecturis colligitur, vt in omni- bus facti quæſtionibus. Quid enim, ſi quis ſimpliciter pro- hibuerit rem alienari, ſine vllius perlonæ expreſſione? Sa- ne credendum non eſt, eum de hærede ſenſiſſe, cum nemo ſi⸗ ne hærede moriatur. Itaque conringit aliquando, vt cum vni- uerſitate tranſeant res alienari prohibitæ. l. quædam. de acq. rer. dom. Ll. de fund. dotal. Tertia quæſtio eſſt, de vi,& eſfe- ctu huius ſtipulationis. Et apparet ex hoc Scæuolæ reſpon- ſo, agi ex ſtipulatione, ad id quod intereſt, ſicut ex aliis ſtipu⸗ larionibus, quæ in faciendo conſiſtunt. dict. l.ſi ſterilis. ſſiti- bi. Præterea quod ea lege datum eſt, condicitur& repetitur, quafi ſecuta cauſa non ſit. d.l. a lege. Sed ea condictio perſo- nalis eſt,& aduerſus eum, cum quo negotium contractum eſt, tantum datur, vt aut rem, aut æſtimationem praſtet. Vin- dicatio autem non comperit, quæ rei poſſeſſorem ſequatur, quia hæc prohibitio translationem dominii non impedit. d. L.ea lege. Quiſquis enim rem emit, accipit que à domino, eius dominium conſequitur.§. per traditionem. Inſtit. dere-
rum diuiſ. Nec dubium eſt, quin rei domiaus ſir is, cvites ca
lege datur, ne alienet: ideoque ita condicitur ab co, ſi patet dare oportere. d.lxea lege. Nec obſtat huic ſententiæ Con-
ſtitutio Iuſtiniani, de rebus alienis non alienandis: in qua di-
citur, alienationem eſſe prohibendam,&c. His enim verbis
ſignificat Iuſtinianus, non quidem rei dominium transfetri
non poſſe, ſed eum qui dominium transfert, contra pactio⸗
nem facere: quoniam appellatione alienationis continetut
actus, quo dominium transfertur. l.pero.. prędium.§. fratre.
l. cum pater.§. libertis. de leg. 2. l. pater.§. filiam. de leg.. Pro-
hibitio vero teſtatoris impe dit translationem dominii, pto-
pter vim fideicommiſſi, vt ego quidemn exiſtimo, præter alio-
rum opinionem. l. filiusfam. S. Diui. de legat. i. Sane cum cre-
ditor paciſcitur cum debitore, ne pignus vendat, Marcellus
ſcribit, nullam efle venditionem, vt pactioni ſtetur.l.ſi credi
tor.§. vlt. de diſtra. pign. Id enim vtilitatis cauſa in pignore re-
ceptum eſt:nec eadem eſt ratio eius rei, quam quis ita dat ali-
cui, vt nihil iuris retineat. Ex quo etiam illud conſequitur,
emptorem domus conductæ non poſſo conductorem expel- lere, ſi conuenerit prius inter locatorem,& conductorem, us. domus alienetur,& eo nomine conductori oppig erata ſit. Nam lecundum Marcelli ſententiam venditio nulla eſt. Nec eorum mihi prebatur opinio, qui putant non om nino nul⸗- lam eſſe venditionem, ſed ne præiudicert creditori pro nulla habendam eſſe. Nam hæc interpretatio nec vei bis aucto- ris, nec rationi congruit, cum præſertim abſquc ea hatihne vondillo
vmuen burausezs waſeuus ſco. ol uuae gurics⸗9“ dege Lelahe lte oln
6
ſait Qucrd, In, Arviniladem
meretur, heniin Quimpugnas non plohideiue 4 ſammobetj rcrpe3 xptitiiuit taqlue nicum Anxrlanuna aruulicio on ode
ntiryn algullüce nodescoguicolll.
CXXXVI b S
Lummiſenſtn herueäu duem Halter aleni lebeltcde ratione, im rsſlgai extrioſe lmui uum uu ſ ſuzum, zunen nüinuri euuneſa Kunnnonzcquititu topane dowinüac huuine don divicun ralino commuri. naxalidt. Proinde ken lundum, ne ünemncalum inciae tpetlurdunift aüwi dats fail
dl Wätmeai
nltntmior ci Vaaleuünnm
Wecsldwit uli. Alxvn 1 Sruyyr.
—
V

enco liue dartait . Khareübiln
*
gal ptomilercuns
ciendo, ne les ddten
leg 1.Specanunnt niectuuiscollgum id eviw,ſgülnyid luss peilone emln ehetedt ſclllé n
ontipgit alquancona
iprobiduz.orint
Teriin porkiotkent ppateter docdeanan vodintetcſt,Kutti odſiſtunt. Gct llki tum eſt condeiuegm ealexr. Ledercnäüt um quo degoum u aut ſiimalorrnf
ux leiho drni⸗ onem doquinnn im enit zrfißdi Fherraüümml⸗ un witrni⸗ ge ita conäunat ecohlabuiun
—
— —
—
oris cenun(a male dici dolel unt
— —
In Tit. De verborum oblig.
venditio non noceat creditori, nec ius pignoris rollat. liuſto. §. non mutat. de vſucap. Cur autem maaumiſſio non teneat contra legem dictam, in ſerui venditione, dubitatum eſt à pleriſque. Sed cexiſtimo vtilitatis cauſa id lege Klia Sentia cautum fuiſſe, vt maior eſlet dominorum in ſeruos ſuos au- ctoritas. l. ea quidem. C. ſi mancip.ita fuerit alien. I. is qui. 5. in illis. l. ſeruus haclege. de manumiſſ. l. ille ſeruus. qui à qui- bus. Vtile enim eſt, ſeruos nullam habere ſpem conſequendè lbertatis, niſi ex voluntare dominorum. Denique animad- nertendum eſt, Seiam in hac ſpecie id quod à Titio geſtum eſt, improhare: quamuis ei hæres extiterit. Qui enim pro par- te hæres extitit alicui, pro ea tantum parte cogitur ratum ba- bere, quod à defuncto geſtum eſt. l. cum à matre. Cod. dorei vind.
Filia, quæ de inoiicioſs agere inſtituit,& tranſegit, poſl- ea cum hæredibus ſtipulatione inrerpoſita,& ſubiecta doli
clauſula, apud Præfectum de falſò teſtamento egit, nerpro- baait. Quæro, an ex doliclaufula poſut conueniri. Reſpon- dit, nihil ad eam ſtipulationem id, quodpoitea actum pro-
poneretur, pertinere. Qutimpugnauit teſtamentum, tanquam noaio oüüſm, non prohibetur ex cauſa falſi iliud impugnare. nec pote ſummoueri exceptione rei iudicatæ. l. cum quæritur. de ex- cept.rei iudic.ltaque etſi de in officioſo teſtamenio tranſege- rit cum aduer ſario, ac fortaſſis promiſerit nihil amplius peti: ea tranſactio non obeſt, quo minus de falſo apud præfectum vrbis agat. argu.i.ſi de certa. Cod.de tranſact. cuius eſt de cri-
minibus coguitio. l. I. de offic. præf. vtrb.. CXXXVI. PDAVLVS I. IB. v. 8 SENTENTIARVM.
Iſub vna ſignificatione diuerſis nominibus ea resquæ in 8 ipulatione deducitur, appellatur, non infirmat obliga- rionem, ſtalter altero verbo vtatur. Locus eſt de ratione contrahendæ ſtipulationis, de quo di- ximus c.6ᷓ 5.l qui extrinſecrus. Srquis Viam ad fundum ſuum dari ſtipulatus fuerat,
poſtea fandum, partem èe eius ante conſtitutam ſeruitu-
tem alienauerit, euaneſcit ſtipulatio.
Seruitus non acquiritur, niſi ab eo, qui dominus eſt fundi, nec pro parte dominii acquiritur, vt dixim us ſupra cap. 7 2. 1. ſtipulationes non diuiduntur. Veluti ſi quis ſtipuletur ſerui- tutem fundo communi. l. pro parte. de ſeruir. l. proprium. comm. prædior. Proinde ſi quis poſt ſtipulationem ſeruitutis alienauerit fundum, vel partem fundi, euaneſcit ſtipulatio, quaſ in eum caſum inciderit, à quo non potuit incipere. dicta Ipro patte. l. plutibus, infra. Si enim in initio veltotus fun- dus, vel eius fundi pars fuiſſet alterius, ſtipulatio vtilis eſſe nõ potuiſſet. Quod tamen ita eſt accipiendum, niſi poſt conſti- tutam,& iam fundo acquiſitam ſeruitutem, fundus alienatus ſit. Qup caſa ſeruitus manet) ac fundum ſequitur.lvia.§. quę cunque. de ſeruitu. ruſtic. præd. l. plutibus. infr.
CXXXVII. VENVLEIVS LIB. I. STIPVIATIONVM. C ONTINVV Saclus ſtipulantis,& promittentis eſ⸗
2debet, vt tamen aliquod momentum naturaæ inter-
uenire poßit,& comminus reſponderi ſlipulanti oportet.
Cæterum ſi poſt interrogationem aliudagere caperit, nihil proderit, quamuis eadem die ſpopondiſſet. Incontrahenda ſtipulatione non ſufficit in terrogationèm præcedere,& ſequireſponſionem, niſi comminus&conri- nuo interrogantireſpendeatur. Continuus enim actus ſti- Plandidas promittentis eſſe debet. Continuitarem tamen auc non accipimus Mathematicorum, aut Philoſophorum more, vt ne minimum quidem momemtum interuenire poſ- ſit. Sed& hoc plenius interpretatur Vlpianus vtilitatis cauſa: vt ſi ſtipulator poſt interrogationem diſceſſerit,& ei reuerſo
teſponſum ſit valeat ſtipulatio. Interuallum enim medium
non vitiat obligationem. l.. 5. qui præſens. ſupr. Sed viden-
7⁷ dum eſt, ne magnum ſit temporis interuallum, prepter quod videarur omiſſa ſtipulatio. l. 6. vltim. de duob. reis. Ac Ve- nuleius,& alii vêteres, vnius diei ita meminerunt„quaſi poſt diem vnam facile credendum ſit omiſlam ſtipulationem eſle, quamuis intra id ſparium ex coniecturis id definiri debeat. Deinde videndum eſt, ne actus contrarius, aut alienus à ſti- pulatione intermiſceatur. l.6.§.vlti. infrà, de duobus reis. Al- terutrum enim, id eſt, vel longum ſpatium temporis, vel con- trarius actus, ſufficit ad vitiandam ſtipulationem- vt his ver- bis Venuleius oſtendit. Nam quodidem ſcribit cap. 12. de duobus reis, huic ſententiæ non repugnat, quæ ex eodem au- ctore, libroque eodem ſumpta eſt: ſed locus vnus ex alio in- terprerationem capit.
IRihominem ſtipulatus ſin,& ego de alioſenſerb, tudea-
b liornihil acti erit. Nam ſtipulario ex vtriuſque conſenſus
Perfcitur. ö Hunc locum explicaui c.3. j. inter ſtipulantem. 6, t.
Cum itaſtipulatusſim, Epheſi dari? ines tempuis. quod autem accipi debeat, quæritur.& magis eſt, vt totam eam em adiudicem, id est,virum bonum remittamus, qui æitimet, quanto tempore Ailigens paterfhmilias conicere Poſdt, quoa facturum ſe promiſit, vt qui Epheſi daturum ſe Goponderit, neque diplomaté diebus ac nocrilus„&omn tempétate contempta, iter continuare co gatur, neque tam
delicate progredi debeat, un Teprehenſione dignus appare-
at: ſed habita ratione temporis, ærtatis, ſexus„Valetudinis. tumidagatur, vt mature perueniat, id est, eoqenn tempore, guo plerique einſclem conditionis homines ſölent peruenire. Eotranſacto, quamuis Romaæ rmanſerit, nec poßhit Epheßt pecuniam dare, nibilo minus ei recte conalicetur vel quia per ipſum ſteterit, quominus E pheſi daret, vel quoniam per alium Epheſidare poſtit, vel quia vbique poteit ſoluere. m& quodin diem debetur, ante Föluipoteit, licet peri mon potéſt. Quod ſi diplomate vſusaut felici nauigatione, maturius, quam quiſquam, Heruenerit Epheſuan, coufeſgim obligatus eſt: quia in eo quod tempore, atque facio fnitun
eit, nullus eſt coniecturæ locus.
Iuterdum pura ſtipulatio dilationets tacitam habet. l.in- terdum. ſupra. vt cum quis ſtipulatur Epheſi dari. Ineſt enim tempus, quo promiſſor Ephelum poſſit peruenire. Sed quia
certum tempus non poteſt diffiniri, cum in facto id magis,
quam in iure conſtat, relinquitur æſtimandum boni viri ar- bitrio. Huiuſmodi etenim faci quæſtiones non magis ſunt Iuriſconſultorum, quam cuiuſuis boni ac prudentis viri, quiĩ æquitatem ante oculos habear. j. vir bonus. iudic. ſolui. l. ſed ſi Vnius.§. Prætor. de iniuriis. ſed ad iudicis officium pereinent,
quod latius, quam luriſconſulti officiam, patet, vt in Scæuola B2f. oſtendimmus. Diploma hic accipe, quod à Principe impetra-
tur, vt equis publice diſpoſitis vti liceat, Poſtatn vui go dici⸗ mus. Priuatis enim abſque principis diplomate curſus publi- cus olim non permittebatur. l. nullis. C. de curl. public. Cuius
moris meminit Plinius, lib. 10. epiſtol. ad Traianum, cum ple- riſque aliis. Quod autem hic dicitur, eum qui Epheſi dare promiſit, poſſe vbique ſoluere, quomodo accipiendum ſit, docuimus capitè 1 24.l. qui Romæ. in ptincip. Adextremum
obſeruandus eſt locus communis de coniectura ‚cuius nulla
in iis, quæ certa ſunt, ratio habetur:
mtem ui inſulim fteri ſpopondit, non vtique tonqnihtis
Vndique fabris,& plurimis operis adbibitis, foſtinare de=
„.
bet, nec rurſus vtroque, aut altero, contentus eſſe: ſed modus
adhibendus eſt ſecundum rationem diligentis adiatori
G temporum locorumque. Iiemſinon inchoetur opus, id
tantum æſtimetur quodin illo interuallo effci potdit, tranſ= actoque tempore, quo inſulam conſumazire oportuerit, ſi poſtea ædificetur, ihenu Feus, ſicui liberatur, Lui ſe datu⸗ rum ſpopondit, ſi quandoque tradidit. vv 2
4

2788
Tria hoc capire continentur, de quibus ſatis dictum fuit a- libi. Primum eſt ſtipulationem factrtractum habentis, diem tacitum habere. l. ſi inſulam. ſup. II. Ex hac ſtipulatione agi, cum primum cœperit moram facere promiſſor.l. ſtipulationes non diuiduntur.§.vlti. I1I. Promiſlorem liberari, poſt moram faciendo, quod eſt accipiendum, modo lis conteſtara nondum ſit leg. ſi in ſulam. 4
Maudinſgiciendum eſt, an qui centum dari promiſit, confeitim teneatur:an vero ceſſet obligatio. donec conferre hecuniem puſtt. Qeideeeo,acnuAmi ennen eudeee, inueniat creditorem Sed hæc recedunt ab impedimento naturali,& reſpiciunt ad facultatem duandi E Rautem fa- cultas, perſonæ ommodum, incommödumqpue, non rerum,
quæ promittuntur. A⁴. lioquin& ſi quus Stichum dare ſpo-
ferre videatur, Epheſi daturum ſo, an quod Epheſiſit, cum
ipſe Roma ſit, dare ſBondeat. Nam hoc quoque ad faculta- tem dandi pertinet: quia& in pecunia, Ein Sticho, illud commune eit, quod promiſſör in præſentia dare non poteit. Et generaliter cauſa aifhcultatus adincommodum promiſ ſoris, non ad impedimentum ſtipulatoris pertinet, ne inci- piat dicieum quoque dare non poſſe, qui alienum ſeruum, quem dominusnon vendat, dare promiſerat. b
ponderit, quærimus, Vbi ſit Stichus: vt ſic non multum ré.
Si quis prowiſerit pecuniam, quam non habet, quæritur an propter inopiam eius, ac difficultatem, tempus inſit ſtipula- tio ni, ſicut diximus ineſſe, cum quis ſtipulatur Epheſi dari. 9. cum ita. ſupr. Venuleius hic ait, non ideo ceſſare obligario- nem, ſed confeſtim promiſlorem teneri,& aduerſus eum agi poſſe. Multum enim refert an res promiſla præſtari non poſ= ſir, an vers promiſſor eius præſtandæ facultarem non habe- at. Quarr ſi quis ſimpliciter promiſerit Stichum dare, non quæremus, vbi ſit Stichus:ſed promiſſorem ſtatim conueniri poſle dicemus: tametſi cum quis ſtipulatur Epheſi dari, tem- pus expectandum ſit. Idem dicendum eſt, ſi quis promiſerit alienum ſeruum dare, quem dominus vendere nolit. Gene- raliter enim cauſa difficultatis ad incommedum promiſſoris, non ad impedimendum ſtipulatoris, pertinet: nec difficultas promiſſoris, quæ in re non eſt, ſed in perſona, impedit, quo minus debearur ſtipulatori. Si quis tamen ſtipuletur, hodie ſibi Carthagini dari, inutilis dicitur eſſe ſtipulatio.§. loca. In- ſtit.de verborum obligat.quoniam ex ipſa conceptiðne ver- borum apparert, promiſſorem dare nou poſſe: Itaqus intèr- pretatio hic contra ſtipulatorem fit, quaſi fæc fuerit contra- hentium cogitatio, vt nihil agi exiſtimarent. arg. l. non ſolum. de oblig.& actio. Quod eſt accipiendum, niſi aliud actum eſ- ſe appateat. Poteſt enim agi inter eos, vt per diſpenſatores v- triuſque, qui Carthagini ſunt, impleatur quod promiſſum eſt. Item vt promifſor id quod intereſt ſoluat. l. vlt.§. ſi inter. infr. Sed in dubio contra ſtipulatorem interpretamur. l. quicquid adſtringendæ. ſupr à. Alia cauſa eſt bonæſfidei cõtractuum, at- que vltimarum voluntatum in quibus benignior ſit interpre- tario, vt alibi oſtendimus. l. inſulam.§. i. locat.l. ſi mihi,& tibi. §. 1. de leg. 1. Quamuis autem ob eam, de qua diximus, cau- ſam non differatur actio: tamen humanitatis cauſa interdum exactio differtut,& condemnato tempus datur ad ſoluen-
aum.l. ſi cum wiliti. de compenſat. l. ſi debitori. deiudic. Quo
tempore præterito, cogitur ſoluere debitor,& in carcerem coniicitur.l.i. C. qui bon. ced. poſſ. Pręterea hęc difficultas in- terdum facit, ne promiſſor, quaſi mora facta, teneatur, vt pu- ta, ſi Stichus, quem interpellatus promiſſor dare non poterat, interim deceſſerit. Licet enim difficultas promiſſorem non excuſet, quo minus viuo adhuc Stieho conueniatur: tamen eo mortuo non tenebitur ad æſtimationem, quaſi in poteſta- te eius non fuerit, Stichum dare. Cum enim quæritur de mo- ra, inſpicimus, an promiſſor facultatem ſoluendi habeat. leg. quod te. de rebus credit.l. ſciendum. de vſur.. 2,§. ſi quis in iu- dicio. ſupra, ſi quis caution. leg. ſi vehenda. ad leg. Rhod. de iactu. b
Frunc. Duareni Comment
Siab eo ſtipulatusſim, qui eſicere non poſit, cum aliipof ſcbile ſit iure factam obligationem, Sabinus ſcribit. Hæc ſtipulatio ideo dicitur poſſibilis, quia poteſt promiſ- ſor æſtimationem loluere, ſi non fecerit. An poſſit aliena o- pera vti in ea te, quæſtio facti eſt, quæ ex coniecturis pendet, & alio in loco tractatur. l. inter artifices. de ſolut. l. nemo. d duob. reis. l. ſi feruus patroni. de oper. liberr. Cum uis ſub hac conaitione ſtipulatus ſit, ſirem ſa- cram, aut religioſam Titius vendiderit, vel forum, aut ba-
ſilicam,& huiuſmodi res, quæ publicis Vibus in perpetuum
relictæ ſunt, vbi omnino conditio iure impleri non poteit: cô⸗ſi velit facere, ei non liceat, nullius momenti fore ſiipula- tionem, perinde ac ſi ea conditio, quæ naturaà impoſcibilis eſ, inſerta eſſete Nec adrem pertinet, quodl ius mutari poſgit, G id, quod nunc impoßibile eſt, pofteaſit poſibile fieri. Non enim ſecundum futuri temporis ius, ſéd ſecudum praſentis Aſtimari debet ſtipulatio. 1 Nihil refert, an conditio natura impoſſi bilis ſit, an vero iu- re impleri non poſſit, vt ſupra annotauimus c. 7. l. impoſſibi- lis. Idque his exemplis oſtenditur, de quibus diſſeruimusc. 83.1 ſacram. Tametſi autem vendere has quoque res vere di- camur, cum ad factum reſpicimus:quia tamen venditio nul- lum iuris effectum habet: non dicitur impleta conditio eſſe. Nec me latet, aliquando factum nudum ſufficere ad implen- dam conditionem, cum id vtilitas exigit,& voluntas eius, qui conditionem adſcripſit, quæ maxime hic ſpectanda eſt. mu- lier.§. vltim. de condi. inſtit. Item verba conditionis diſgeu- ter expendenda ſunt, vt apud Scæuolam c. 77. ad Tre bel. vpi dicitur, ſarisfactum eſſe conditioni, quamuis matrimoniuen cum furioſa non fuerit.l. hæredibus.§. vlti. Nam in conditio- ne nulla erat matrimo nii, ſed liberorum tantum mentio: nec dubium eſt, quin liberi ſint, ex quocunque concubitu pto- creati. Sed de his forte nimis mulra: quæ vt leuia admodum, nec ad rem valde pertinentia omitterem, niſi viderem ea li à magnis Doctotibus tractari, vt hinc ſeſe expediti vir pol- Si vt aliquia ſiat ſtipulemur,& Vſitarius,& elegantius ſe Labeoait ſic ſubiici pænam, Si ita factum non erit. At cun quid ne fiat ſtipulemur, tunc hoc modo, Si aduer- ſus ea factum erit. Et cum aliafieri,& alianon fieri cn- iundte ſtipulemur, ſic comprehendendum, Si ita non fece- ris, ſiue quid aduerſus ea feceris.
Diximus de hat re ſupra cap.71.j. cumm quid.
Pratereaſciendam eſt, quod dari ſiipulamur, non pouſſes
per nos vui ex hæredibus adquiri: ſed neceſſe eſt omnibus auquiri. At cum quid fieri ſtipulemur, etiam vnius perſina recte comprehendi.
Si quis ita ſtipuletur, Mihi, es Titio hæredi meo centumda- ri? Deinde deceſſerit, Titio& alio quodam hærede relicto, di- uiditur hæc obligatio inter vtrunque hæredem, ita vt Titio quinquaginta tantum debeantur. Nemo enim poteſt alteri ſtipulari, niſi hæredi ſuo, ac ne hæredi quidem ſuo, niſi quate- nus hæres eſt. l. ſtipulatio iſta.§. ſuæ. Nam non ſuccedit in ins defuncti, niſi pro parte hæreditaria,& pro alia parte extra- neus habetur.l. cum à matre. C. de rei. vindi. l. ſ adulta. C. de hæred. act. Vnde pro ea parte ſtipulatio perinde habenda eſt, acſi cuiuis alii extraneo Kpuiarun eſſet defunctus. Cum quid tamen fieri ſtipulamur, tecte vnius hæredis perſona compte- henditur. Nam quia facta perſonalia ſunt, vt ante annotaui- mus, l. quod dicitur. ratio non patitur, in factis omnes hære- des exæquari, cum præſertim vtilitas contrahentium hoc eii- gat. Ex pacto ſane, quod de non petenda pecunia factum êſt, vni ex hætedibus exceptionem acquiri, Celſus ait. l. auus. de pactis. Sed acquſritur liberario facilius, quam obligatio,& ſubtiliras iuris pletunque negligitur, vbi de liberatione agi- tur. l. Arrianus. de obli.& act. An autem quis poſſit vnum er hæredibus ſuis obligare, alio in loco diſputatum fuit. l. eum qui ita.§. 1.l. Iulianus. CXXXV!III.
vhanun ve 1 7 muſtu iuu⸗
uh. Nhes cu compet gegte,wralcvo laaletittes deb anelti executio Ikararga-enon! Mlacſt aulaſtip gteverbis exprellr anphium am prprimn clchione llaczarnchis dor culs eltckeckom Ttem conteſtando,q moneltrado nouu rlxime ib autem aſelcomreieſteles Kebconreſtirur. dic äuubas Droiadeliti darwonadimit. A lefe n mrpoltltem conte u kecnim ſtipu
.
aitläsconteſtatio, rdacuwionetantun
IIXXIX Fryry vVn ex tauſi dun Enneenänini he aruſſue ltben ſnneerru uhhehen müthtenüinu,n lhl omnera M. 8 4 0 vulu hünnct liclocu
— — =

ruolamc-7an
tioni, quamutad,
didus H.yi Nartas
derotum anunte er qpocungue nnch multa: qus ftſeruane nomitretem, ullitnn
i, nthiac ſee ehrtin
x2 ftnun ot tam, Siitaftcunar nur tunt harnuhui dlusfen, Gaums ehendeuaum diunl
fecer 8.7.Lcum dul
nuini ſal malſſat
4 ulemur enun m
ditatia nag
aritut, 1n Ar3 ülts— aeteninaſ macuir, 39 oficilus h gitut,7— n n, 5
1
In Tit. De verborum oblig.„8,
CXXXVIII. ID'EM LIB. III. STIPVIATIONVM. E- M, qui certarum nundinarum giebus dari ſiipule-
Stur: primo die poſſe petere, ait Sabinus. Proculus autem
& cæteri iuerſæ ſcholæ auctores, quandin vel exiguum
tempurs ex nundinarum ſpatio ſupereſſet, peti non poſſe exi- ſtimant: Sedego cum Proculs ſentio.
In hac ſtiꝑulatione interpretatio fit contra ſtipulatorem, ſicut in alia ſimili,de qua diximus ſuprA capite 4². leg. qui hoc
anno.
cum pure ſtipulatus ſum, Illud aut illud dariblitebit
tibi quotiens voles, mutare voluntatem in eo, quad præſti-
turus ſis: quia diuerſa cauſa eſt voluntatis expreſſa,& eins, quæ ineſt. Reus cui competit electio ex ſtipulatione alternationem habente, mutare voluntatem poteſt, quties voluerit, donec ſoluta fuerit res debita. l. qui ex pluribus. i0. Videndum ta-
imnen eſt in executione ſententiæ, ne variatione ſua iudicium
eludat. argu. l. non vtique. de eo quod certlocco. Alia eſt cauſa ſtipulatoris, qui electionem habèt ex volun-
tate verbis expreſſa:vt puta, ſi quis ita ſtipuletur, S&t chumaut VPamphiluim, vtrum voluero. Nam eligendi facultas conſumi- tur prima electione, aut ſaltem conteſtatione litis, ſecundum
diſtinctionem capitis ¹ 12. l. ſi quis ſtipulatus. Ideo autem a- ctor, cuius eſt electio mutandæ voluntatis, facultatem amit- tit litem conteſtando, quia petendo alterum,& ſuper eo li-
tem conteſtaado nouum quoddam negotium contrahere
intelligitur.vbi autem.§. qui illud. ſupra. notat.inl. ſi inſu- lam. Sed cum rei eſt electio, vtrunque petitur,& ſuper vtro- que lis conteſtatur. dicto§. quiĩillud. 5. huic autem. Inſtit. de actionibus. Proinde litis conteſtatio mutandæ voluntaris fa- cultatem non adimit. Atque hinc etiam conſequitur, ii quis ſtipulatus fuerit decem in melle, promiſſorem non poſſe mel ſoluere poſt litem conteſtatam. iſi quis ſtipulatus. /7. de ſo-
lutio. Ex ea enim ſtipulatione decem petuntur,& luper de-
cem fit litis conteſtatio, cum ea ſint in obligatione; non mel, quod in ſolutione tantum eſt.
CXXXIX. IDEM LIB. VI. STIPVLATIONVM. V M ex cauſa dupla ſtipulationis aliquid intendi- mus, venditoris hæredes in ſolidum vmnes conuenien- diſunt, vmneſque debent ſubſcttere,& qublibet eorum de- fugiente,cæteru ſubſistere nihilprodeſt, quia in ſolidum de-
fendendaeft venaitio, cuius indiuiſanatura eſt. Sedcum
vno defugiente, omues defugiſſe videantur, ideoque Go⸗
mnes tenentur,& vnicuique proparte hereditariaprafta-
tioincumbit. Explicatus eſt hic locus ſuprà, capite 35. S. item ſi ita.
CXIL. PAVILVS 1.IB. III
AD NERATIVM.
Pr vRIBVS rebus pröpoftis ita ſtipulatio futaeft,
Eaomnia quæ ſupra ſœri ‚dari: propius eſt,, 1. 4 1 7 quæ ſupra ſcripta ſunt, dari: prop menſt in parentis poteitate eſt, ne autore quidem paire õb-
ligatur. Pubes vero, qui in poteſtate eſt, perinde ac paterfa- milias obligari ſölet. Quodautem in pupillodicimus, idem E in hiliafamilias impubere dicendum eſt.
vt tot ſtipulationes, quot res ſint. De hac ſtipulatione, An- nua, bima, trima, die, id argentum quaque die dari: apud veteres variatum fuit. Paulus. Sed verius,&hic tres eſetrian ſummarum ſtipulationes. b.
Dapler ſpecies hic proponitur,& quæritur in vtraque, an
vna ſtipulatio ſit an plurès. De priore ſatis dictum eſt ſupr:
capite134 I. Titia. g. vlt. Poſterior eſt, cum quis ſtipulatur an-
nua, bima trima, die dari:de qua nihil diffiniit Neratius: ſed tantum admo auit, varias opiniones veterum fuiſſe. Et ſane probabilis eſt de hac ſtipulatioae dubitatio. Nam etſi vna di- catut eſſe ſtipulatio, cum quis ſtipulatur in ſingulos annos, ante docuimus capite 16.1 Ttickumn Heſtipolarle tamen hec vſquequaque ſimilis ei non eſt, quoniam hic ſpecialiter ex-
1
primuntur tempora, puta, primo anno, fecundostertio. Sed quia non exprimuntur annuæ præſtationes, poterat videri v- na ſtipulatio eſſe.l. ſcire debem us. leg. quod dicitur.8 6 ſupra. Paulus autem, qui notas ſeripſit in Neratium„Verius exiſti- mauit, tres ſtipulationes eſſe, cum tria tempora ſpecialiter de- ſignata ſint, licet ſingulæ ſummæ expreſſæ non ſint-
Et/ placet extingui obligationem, ſtin rum taſum inci- derit, qud incipere non poteit, non tamen hoc in omnibus verum eſt. Ecce, ſtipulari Viam, itet, actum ad funqun communem, ſöcius non poteſt:& tamen)ſi is, qui ſtipulatus
fuerat, duos hæredes reliquerit, non extinguitur Ripulatio, & perpartem dominorum ſeruitus acquiri non poteſt, ac- quiſita tamen conſeruatur,& per partem dominii hoc eue⸗ nit, ſipars prædii ſeruientis, vel cui ſeruitus debetur, alte rius domini eſſé caperit Locus eſt de ſtipulatione ſeruitutis, iam ſæpe tractatus: ex quo duo præcipue obſeruanda ſunt: vnum eſt, ſi ſtipulator ſeruitutis deceſſerit, duobus hæredibus relictis, ſtipulationem nõn exringui, quia ſingulis hæredibus ad petendam ſeruitu- tem actio in ſolidum competit. l.⁊. ſupra. Sed obiicitur huic ſententiæ, reni incidide in eum caſum, à quo non potuit inci- pere. Si enim ab initio duo fuiſſent domini eiuſdem fundi, non potuiſſet per ſingulos fundo communi ſeruitus acquiri. l. ſi vnus: de ſckurruſtſe ptrechlor. Vnde videtur actio ex ſti- pulatione ſingulis hæredibus competere non poſſe, qua fun- do commuhileruitutem acquirant. Sed huic obiectioni re- ſpondendum eſt, ob difficulratem præſtationis ſtipulationẽ minime inutilem fieri. Quod quemadmodum accipiendum ſit, docuimus in interpretatione capitis ſecundi. Secundo lo- co annotandum eſt, ſeruitutem iam acquiſitam& conſtitu- tam, conſeruari, ſi pars prædii ſeruientis, aut dominantis alie⸗ nata ſitrquamuis ſeruitus pro parte acquiri non poſſit. Qia de re ſuprà capite 136.I. ſi ſub vna. Illud obiter hic expenden- dum eſt, videri Paulum non magnifacere theſim vuſgo rece- ptam tempore ſuo: quam ſimplieiter ait non in omnibus ve- ram eſſe, quod ſatis intelligat, nihil periculoſius eſſe in iure ci- uili, quam in vniuerſum quicquam diffinire. l. omnis diffini- tio. de reg.iur. Quo exemplo& nos, cum huiuſmodi theſis a- liqua nobis obiicitur, vt vulgo fit ab iis, qui eas ex doctorum Accurſianorum commentariis hauriunt, poflumus reſpon- dere theſim, ſeu regulam non omnibus veram eſſe ‚atque ita obiectionem eludere. Sed de his theſibus plura diximus ſu- pra, l. i.§. ſi ſtipulanti. CXLI CAIV S I I B. 11 DE VERBORVM OBLIG. 8 I ſeruus, ant filius ita ſtipulatus ſit, Rem illam, aut il- lam, vtrum ego velim, nonpater, dominuſve, ſedf= lius ſeruuſze deſtinare de alterutra debet. Extranei quoque perſonaaſi comprehenſa fuerit, veluti hoc modo, vtramn ca= rum Tirius eleger it, non aliter ſlipulator alterutrius pe⸗
1
tendæ facultatem habet, quam ſ Titius elegerit.
Locum hunc interpretati ſumus c. 76. ſ ſtipulatus.
Pupilus lick: ex quo fari cerpit, recte ſtipularipoteſt ta
Quatuor præcipue hic obſeruanda ſunt, quorum nonnul- la partim aliis in locis explicata lunt, partim nullam interpre- tationem deſiderant. Primum eſt, pupillum qui in poteſtate tutoris eſt, patre mortuo ſtipulari poſſe, etiam ſine tutore, ſi infans non ſit: quamuis ſine turore non poſſit obligari.§. pu-
pillus. Inſtit. de inut. ſtipul.I. obligati. de auto. tut.
II. Pupillus, qui in poteſtate parentis eſt, patre autore nô obligatur.d..pupillus.Inſtit. de inutil. ſtipul. Pupillum hunc vocamus, quod impubes ſit: vnde& pupillaris ſubſtitutio di- ctaeſt: tametſi frequentius accipiatur pupillus pro eo, qui

720 tutorem habet.l.pupillus. de verb. ſig. Pater igitur non eſt fi⸗ lii tutor, licet in eum poteſtatem habeat: ſed poteſtas patria à tutoris poteſtate diſtingnitur: idque vtilitas exigit. Cum enim filio aduerſus patrem nulla ſit actio prodita ob rem male ge- ſtam, non ſatis conſultum ei eſſet, ſi patre auctore obligare- tur. Sed tutor eo nomine tenetur pupillo actione tutelæ,&
ræterea fideiuſſor, quem ipſe tutor dat, antequam tutelam gerat. Inſtit. de ſatiſda.tuto. Sane quoties agitur de obligatio- 5e contrahenda propter bona aduentitia filii, t ecte interue- nit patet, quia eorum bonorum legitimus adminiſtrator eſt: vt puta ſi hæreditas delata ſit filio, quam auctoritate patris ac- cedente adeatl. ſi infanti. C. de iure deli.i. vlt. g.Vlt. C. de bo- nis quæ lib. Alias ſi filius impubes, qui in pattis eſt poteſtate, obligati velit, dandus eſt ei curator, quo auctore obligetur.d. I. vlt.. ſin autem. ö“
I11. Filiusfamilias pubes perinde obligatur, ac quluis pa- terfamilias..filiusfamilias. ſupr. de obligatio.& actionib.
IIII. Quodde ſilio dictum eſt, id in filia quoque locum habet. 4
Fi ita ſlipulatus fuero, Mihi aut Titio? Ettu mihida- turumtte reſpondeas, ſäcundum omnium dpinionem adl in- terrogatum te reſpondere: quia conſtat mihi ſoli adquir i 06- ligationem. Titio autem duntaxat recte ſoluitur.
Ia hacſtipulatione diuerſitas reſponſionis non nocet, quia in eo, quod ad obligationem pertinet, congrua eſt reſponſio interrogationi. Cum enim quis ſtipulatur 1bi aut Fiio dari,
Titius non ad obligationem, ſed ad ſolutionem tantum po- nitur. l. ſi duo. lupri. b
Siinter eos qui Roma ſunt, talis fiat ſiipulatio, Hodie Carthagini dare ſpondes: quidam putant non ſemper videri impoſtibilem cau am ſtipulationis contineri, quia poſuit contingere, vt tam ſtipulator, quam promiſſör,ante aliquod tempus ſuo quiſque diſpenſatori notum fecerit, in eum diem faturam ſtipulationem, ac demandaſſét promiſ- ſor quidem ſuo diſpenſatori,vt daret Ripulator autem ſuo, vt acciperet. Quodſi itafactum fuerit, poterit valere ſti-
ulatio. b 18
Anguſtiæ temporis in ſtipulatione contrahenda exprellſi,
nocent aliquando ſtipulationi.§. loca. Inſti. de verb. oblig. vt
ante dmonuimus. l. continuus.§. illud. veluti, ſi quis promit-
tat, hodie dare Carthagini, quia promiſſor dare non poteſt.
Quoties ergo accidit, vt dari poſſit, vtilis eſt ſtipulario, vt in hac ſpecie, quæ nec difficilis, nec oblcura eſt. b
cum mili, aut Titio ſtipulator, dicitur aliam quidem remin perſonam meam, aliam in Titiü deſignari non poſse:
peluti mihi decem aut Titio hominem. Si vero Titio ea res
ſoluta ſit, quæ in eius perſona deſignata fuit: licet ipſõ iur non liberetur promiſſörper exceptionem tamen defendi po- terittempora vero diuerſa deſignari poſſe: Veluti, Mihi
Franc. Duareni Comment.
Calendis Ianuariis, aut Titio Calendis Februariis? Imo etiam citeriorem diem in 7 itii perſonam conferri poſ
ſe: veluti, Mihi Calendis Februariis, Titio Calendis
Ianuariis: Quo caſu intelligimus talem eſſé ſtipulationem, Si Titio Calendis lanuariis non dederis, mihi Ca- lendis Februariis dare ſpondes? Sedrurſuu mihi qui- dem pure, aut Titio ſub conditione ſlipulari poſſum. Contra verò, ſi mihi ſub conditione, aut Titio puré:inutilis erit to- ta ſtipulatio niſiin meam perſonam conditio extiterit: ſci- licet quia niſi, quæ à me vim accipiat obligatio, adiiectio ni- hilpoteit valere. Hoc tamen ita demum tractari potest, ſie- uidenter appareat pure Titii perſönam adiectam. Alioquin cum ita ſtipulor, Si nauis ex Aphrica venerit, mihi, aut Titio ſĩpondes: Tit quoque perſöna ſub eadem conditio- neadiici widetur. Ex hoc apparet, ſi diuerſa conditio in me- am perſonam, diuerſain Titüpoſüta ſit, nec in meam perſa- nam extiterit conditio, totam ſtipulationem nullius mo- mentifuturam: extante vero meæ conditione, ſi quidem Titii quoque conditid extiterit: poterit vel Titio. ſolui. Ki vero in illius perſõna defecerit, quaſi non adiectus habebi- tur. Ex his omnibus apparet, licet alterius perſöna non relle adiiciatur,non ideo minus in nostra perſöna vtiliter proce- dere ſtipulationem.
Cum quis ſtipulando altetius perſonam adiicit lolutionis cauſa, an diuerſitas in perſona vtriuſque noceat vel ſtipula- tioni, vel adiectioni, quæritur. Qua in re diſtinguendum eſt, vchic dicitur. Nam in primis, cum diuerſitas circa res conſi- ſtit, vt in hac ſtipulatione, Mihi decem, aut Tilio haminemꝰ
ſi ipſum ius ſpectemus inutilis eſt adiectio, nec promiſſor Ti-
tio hominem ſoluens liberatur: quamuis alias adiecto ſol- uens ipſo iure liberetur.õ.ſi quis alii. Inſti. de inuti. ſtipul. Sed propter æquitatem, ac veriſimilem contrahentium volunta- tem, promillori, qui hominem ſoluit, datur exceprio. Inter- dum diuerſitas reſpicit tempus: vt in hac ſtipulatione, Mihi Calendis Tanuariis, aut Tutio Calendis Februarils, vel, Mihi Culendis Fæbruariis, aut Titio Calendis lanuariis? Et hæc di-
uerſitas non nocet, quæ ſubſtantiam obligationis non reſpi-
cit. Aliquando diuerſitas eſt in perſona vtrinſque propter conditionem adiectam, velomiſſam: vt cum ſtipulor mihi pure, aut Titio ſub conditione: vel contra, mihi ſub conditio- ne, aut Tirio pure: vel cum alia conditio in perſona mea, alia in perlona Titii adſcribitur. Et generaliter norandum eſt, cum non conſiſtit obligatio, inutilem eſte adiectionem, quæ acceſſoria eſtetametſi propter inurilem actionem non con⸗- rinuo vitietur obligatio. Exempla, quib. hic Caius vritur, id a- perriſſime demonſtrant, vt dlenire interpreratione opus non ſit. Finis igitur moleſti, prolixique laboris, ac veluti qui- dam portus, Dei optimi maximi benignitate iam adeſt: vt Diogenicum illud magna cum lætitia vſurpem, 7⁷ ⁵⁶, id eſt, terram video.
EIVSDEM LIBELLVS QVIIN SCRIBITVR SCAEVOLA.
Interpretationem continens cuiuſdam Ceruidi Scæuolæ reſponſi, cap. xxi. tit. ſup erioris.
S VvM MA GCArITA. 1 Sræuola Iuriſconſultus quis fuerit,& qualia etus reſponſa. 2 Variæ interpretum opinones.ʒ 3 Quaeſtofacti&& iuris quæ dicatur. 4 Stue Iurſconſulti ad quæſt:onem factireſpondere. Quaſtiones ad Medicinam ſp ttantes. 6 Exempla quæſt: oni ad alias artes, ac diſciplinas pertinentium. 7 Artlum affnitas& coniunclio.. 3 Scauolæ prudentia.
Iuris ciuilis cum cætoris artibus communio.
10 Sacæuolæ mos reſpondendi ad quæſtiones facti.
11 Scæuwolæ reſponſorum exempla.
12 Senſas hu us reſponſi.
13 Oſſicium Iudicis a Iuriſe onſulti officio differt.
14 Condirionis implenda facultas, an ad hæredem tranſeat. 15 Confutata vu/garis opinio. 16 Obiectorum diſſolutro. 17 Iuriſconſuliorum ſecla, vt philaſophorum. AGBRIV5
ilb. 4. C.Ibe marnt:telpoolaq maantes,& dam a am faloiofimalam er cætet veroepol necoafaltiimuvab- aodduncinrene Kruliusauhucſcripta mvoltrelkopial Lunr üdde dauljadhoisslocie Erhlärdatamen el
uuerunque rulgoc Mauelbeaterfeci uhceehratkmoller niulemauctotis tel wlalter peccatun ahtacautem enarr ſaumſiuamagna na axviauberponerem, üulmnu) neapers waleyſeunt, errar baendidmodunp ahücguge aadilie antlete. Duahasr — uii 6— dilecblcura
—
al Gminte ei
mälgleherdas 2 ſahenum aliquod mremäi cauen
Aa uin t anonküdtit Knaocn Altiin 0 de uneüten e 1 tect 1ooi,
a

perſonad aünt
mriufque doceuih
Quintectingmt
cum diuerisenat
hi decem, aut nla eſt diectio enni ur: quamdkäläitt us dli.laſt deiaihh ilem contraheniuon enna wrin hacſtidliea Calenau F vAruri 6 Amar Januxrul antiam oblgrivumm tin petſon iſe
In Tit. De verborum oblig. 751
AG ERIV S Fliusſamilias, ſéruo Publii Maæ- uii ſtipulanti’ſpopondit, ſe daturum quicquid patrem ſaum Publio Mauio debere conftitiſſet. Queſitum eit patre defuncto antequam conſtitiſſét, quid quantumque, deberet: anſi aduerſus hæredem eius actum faiſſét aliumve ſacceſſorem,& de debito constitiſſét, Agerius tencatur Re- Eondit, Siconditionon extitiſſét, ſtipulationem non eſſe commiſſam. VINTVS Ceruidius Scæuola (qui imperante primum M. Antoni- no, deinde Commodo eius filio vixit) inter coryphęos Iureconſultorum nu- meratur ab Herennio Modeſtino, in libro de excuſationibus tutorum: nec id quidem immerito. Nam iudicio,& Prudentia cæteris Iureconſultis(quo- rum ſcripta ad nos peruenerunt) haud dubie præſtitit, vt ex eius rèᷣſponſis perſpicuum eſt. ltaque Theodoſius prudentiſ- ſimum omnium lureconſultorum appellare eum non dubi- tauit lib. 4. C. Theodoſ. Sunt ramen, qui ſtultitiæ hominem arguant: reſponſa quædam eius à ſe nunquam iatellecta da-
mnantes,& ſuam mirabilit ec inſcitiam prodentes, dum alie-
nam falſo inſimulant. Vide Alciat. lib. Parerg.4. cap. i. In- ter cætera vero reſponſa, propter quæ vir ſapienriſſimus, at- que conſultiſſimus ab imperitis reprehenditur, hocreſpon- ſum, quod nunc interpretandum ſuſcepim us, recenſeri ſolet. Nec vllius adhuc ſcripta extant noſtrorum æqualium(vt qui- dem noſtra eſt opinio jex quibus ad depellendam hanc calu- mniam arma ſatis idonea ſuppeditati queant. Quanquam e- nim multi ad huius loci explicationem multa comminiſcun- tur, perabſurda tamen eſſe,& à mente, ſenſuque auctoris 2 liena, quæcunque vulgo de ea re ſcripta ſunt, confirmare au- ſim. Itaque libeater feci, vt qui ſit meus de hoc Scæuolæ re- ſponſo celebratiſimo ſenſus, nunc oſtenderem,& ad reli-
qua eiuſdem auctoris reſponſa intelligenda, in quibus expli-
candis ſimiliter peccatum eſt, velut viam quandam muni- rem. Iu hac autem enarratione operæpretium me facturum cogitabam, ſi in magna varierate opinionum meam ſenten- tiam protinus exponerem. Eſt enim eiuſmodi(nivehemen-
tet ipſi fallimur, vt ea percepta, cæterorum, qui in hoc re-
ſponſum ſcripſerunt, errata facile detegantur,& appareant. Nec ſane mihi admodum placet mos in ſcholis receptus„ re- citandi quid de quaque re quiſque ſenſerit: ac ſtuftitia ple- num eſſe exiſtimo ſtultas ſententias(vt ait Ariſtoteles ac- curate refellere. Duabus tamen de cauſis in explicando hoc reſponſo à confutandis aliorum opinionibus initium facere volui. Vna eſt, vt me non fruſtra hic laboraſſe, ſed res omni- um iadicio valde obſcuras illuſtraſſe planum faciam. Altera, vt quoniam magna eſt diſſentientium auctoritas(quæ iuue- nes incautos plerunque mouere ſolet,) eam facilius eleuare poffimus. Quain re agricolarum exemplum ſequimur, qui malas, noxiaſque herbas elidere, ac extirpare conſueuerunt, anteqaam bonum aliquod ſemen in terram immittant. Illud magnopere mihi cauendum eſſe duxi, ne multus in ea re eſ- ſem,& vt inſigniores tantum ſententias, idque quam breuiſ- ſime fieri poteſt, referrem. 2 Quatuor igitur præcipuæ opiniones circa huius loci in- rerpretationem extant: quarum duas refert Accur ſius, cæ teras in aliorum ſcriptis offendimus. Prima eſt eorum, qui putant verbum Conſtatiſſer, apud Scæuolam ad præteritum tempus referri, atque ira hypotheſim fin gunt, Filiusfamilia: Velut Uideiuſſor patris, promuſit, quic quid iam conſtiterat patrem debere,&c. Ait Scæuola, ſtipulationem non eſſe commiſſam, ſi conditio non extiterit, id eſt, ſi ante ſtipulationem contra-
impleri poſſit conditio: de eoque tantum dubitatur, an patre
nI 1etus tla. ſi vera eſſet hæc oPiuio, ne viuo quidem patte, conditio exiſtere poſſet, poſt
contractam ſeilicet ſtipulationem. Deinde ſ verum eſt quod aiunt, conditionem in præteritum tempus conceptam eſſe, nulla fuit cauſa, cur Scæuola conditionalitor reſponderet. Mitto quod ſine probatione credi ſibi volunt„verbum Con-
ſtutiſſst, ad bræteritum tempus referri„cum incertum hoc ſit.
Altera eſt opinio(quam vulgo Bartolus,& alii probant) vt verbum Conſtitiſſer, ad futurum tem pus referatur:& ſecun- dum hanc opinionem ita fingitur ſpecies, quaſi Agerius pro- miſerit, quicquid patrem ſuum debere poſtea apparwiſſet, ſiue conſtitiſſet. Ideo autem non dicitur implera condicio, quia mortuo pattre non conſtat eum debere, ſed debuiſle. Verum quod de futuro tempore dicunt, tam incertum eſt„quam quod de præterito ſuperioris ſententiæ auctores quia verbũ Conſtitiſſet, ambiguum eſt, vt poſtea dicemus. Præterca quod dicitur, patrem non debere, ſed debuiſſe»mera calumnia eſt, & aucupatio verborum, homine luriſprudente perquam in- digna, cum præſertim hæres,& defunctus eadem perſona eſ- ſe intelligatur. in auth. de iureiur. à morien. præſtito. Tertia opinio eſt Alciati, diſpunct. lib. J.Cap. 13. quod cum hic quaæri- tur, an poſtquam de debito patrisi pſo mortuo conſtitit, filius teneatur: ſic accipienda eſt quæſtio, An teneatur non ſolum ad ſortem, ſed etiam ad omnes acceſſiones,& vſuras, quæ cu- curretant à tempore ſtipulationis contractæ„vſque ad tem- pus quo conſtitit de debito. Et reſpondet Scæuola„commiſ- ſam non eſle ſtipulationem, ſi conditio non extiterit, id eſt, Juatenus non extiterit. Nam quia filius promiſit ſub conditi- one ſi canſtiterit,&c. antequam conſtiterit, non poteſt dici in mora fuiſſe. Itaque iniquum eſſet, eum ad vſuras eius tempo- ris con iemnarti. Ad vſuras vero eius temporis, quod ſtipula⸗ tionem anteceſſit, tenebitur. Sed quia nulla hic mentio eſt v- ſurarum,& nemo non vider, quantum hæc interpretatioà verbis Scæuolæ aliena ſit, non committam ‚Vt in refellenda, atque improbanda tempus fruſtra conteram. Et ſane miratus ſum ſæpenumero tam abſurdam opinionem, homini nec ine- pto, nec vulgariter erudito, vnquam in mentem venire potu- iſſe. Sed verum eſt, quod Plinius alicubi ſcripſit, Neminem mortalium omnibus horis ſapere. Quarta opinio eſt Petti Stelle doctoris in Aurelianenſi ſchola longe clariſimi noſtro tempore, qui poſtea in Senatum Pariſienlem cooptatus eſt. 3 cum animaduerteret cæteros omnes, quorum ſententias recitauimus, nihil ſatis probabile adferre, cur Scæuola condi- tionaliter reſponderit; cenſuit, conſultum eum fuiſſe ante temnpus, quo conſtitit de debito,& quæſitum fuiſſe abeo Si contigerit patrem decedere,& eo mortuo conſtare de debi- to, quid iuris ſit. Itaque Scæuolam ſub conditione reſpondiſ- ſe, ſi conditio non extiterit, ſtipulationem non eſſe commiſ. ſam. Quæ ſententia ſi vera eſt, ſatis aperte oſtendit his verbis Scæuola, hanc condirionem non minus cum hærede, quam cum defuncto impleri poſſe: qua de re infra co ioſius diſſe- remus. Tametſi autem nihil tam efficax ſit ad* ſenten- tiam confurandam, quam reſponſi ipſius explanatio, quæ mox ſubicietur, tamen forriſtimo„& inexpugnabili argu- menrto, quod ex verbis ipſis ducitur
mus. Nam Scæuola hic reſi bondet, C,mmiſſam uon eſſe ſtipula= tionem, verbiſq; præſentis tem poris vtitur. At perſpicuum eſt, eum(ſi antequam de debito conſtitiſſet, conſultum fuiſſe in- telligamus) verbis futuritemporis vſurum fuiſſe hoc modo, Stipulationem committendam none&e. Hactenus opinio-
nes recenſuimus eorum, qui de huius ſoci interpretatione ali-
quid memoriæ mandarunrt. S upereſt pars inſtituri noſtri lon-
ge operoſiſſima, nempe reſponſi huius explicatio. Facilius e-
nim eſt falla conuincere, quam vera inuenire. 1
3 Lrisitur adrem veniamus, Animaduerrendum eſt, vete- res luriſconſultos ad quæſtiones tantum iuris, non etiam fa- cti, reſpondere ſolitos fuiſſe: vt alias ſcripſimus in diſputatio- nibus anniuerſariis. Quæſtionem autem iuris eſſe dixim us, cum ſtatus cauſæ iuridicialis eſt: quæſtionem facti, cum eſt coniecturalis,& conie qura verum quæritur. Sed plerique non ſatis intelligentes, quemadmodum quæſtio facti hic ac- cipiatur, nos illudere ſolen t, quaſi de re omnino indubitata, S&c
nemini non comperta, tam accurate diſſeramus. Quis, inqui-
unt, dubitat, luriſconſultum facta diuinare non poſſe,& nihil reſpondere, niſi factum ei proponatur? Sed ab eis quæſierim, cur Aquilius Gallus luriſconſultus, cum de facto aliquid ab eo quæritur, conſultores ſuos temittit ad Ciceronem?
————„ —————
„Eam conuellere poſſu-
“ͤäĩã&qöqäöqöqöäööö—·
———
„
A
——

79* Id enim Cicero ipſe teſtatur in Topicis. An Ariolus erat Ci- cero, vt dimnaret facilius quid quiſque faceret, quam lurecõ- fulti ſui temporis? minime vero. Quoties enim aliquid fa- tum fuiſſe intendit actor, idque omnino inficiatur reus, nec aliqaid probatur abadore, nihil quæſtionis res haber, ſtatim- que abſoluitur reus.l. qui accuſare. Cod de edend. Proin de neciuris, net facti quæſtio proprie hie eſſe intelligitur. Quxæ- ſtio igitur facti proprie tunc dicitur eſſe, cum afferuntur con- ie cturæ,& argumenta ad fidem faciendam eius facti, quod in judicium deductum eſt:& dubitatur᷑ an ſufficiat ea probatio, & an plene probatum ſit, necue. Et harum du æſtionum tra- atio Oratorum magis eſt, quam iureconſultorum. Inqui- runt enim Oratores quid ante rem, quid inre, uid poſt rem factum ſit,& omnes circumſtantias negotiiita crutantur, vt plerunque veritas inde eluceat. Exemplum huius rei luculen- tum eſt in iudicio illo capitali, cuius animaduerſionem ſane grauem, ac leueram nudiaſtertius in hac vrbe vidiſtis. Delati erant duo equeſtris ordiais viri, pater& hlius ac in vincula coniecti, quod cædis in iudicem quempiam admiſiæ aucto- tes, ac mandatores fuiſſe dicerentur. Tota quæſtio verſabatur in facto magis, quam iniure. Non enim quærebatur, qua pœna plectendi eſſent ii, quorum mandato cædes facta fue- te ſed an eis mandantibus cædes facta eſſet, necne:& affere- bantur coniecturæ, ex quibus facti quæſtio naſcebatur. Ita- que hæc quæſtio ad lureconſultorum artem non pertinet, ſed prudentis, ac vſu perxiti iudicis arbitrio iudicanda relin- quitur. 4 Obüciet fortaſſe quiſpiam aliqua veterum lureconſul- torum reſponſa ad huiuſmodi quæſtiones in libris noſtris re- periri quaſi ad mriſpraeudiam pertineant. Nec ſane difficile eſt, huius reiexempla reperire, maxime in tractatu de legatis, qui permaltos titulos complectitur. Sed reſpondeo, tunc eos artis ſuæ fines excedere: ſicut& cum de morbis diſſerunt in tractatu de£dilitio edicto. Nec quidquam prohibet, eun- dem& Medici,& lIurecon ſulti munere fungi: modo ĩd pati- antur Medici, nec finium regundorum formulam, iudicium- quspogulear. d. ſe afantar J3c Nam queſtiones fere, quæ ſub eo titulo agitantur à iuris auctoribus, magis ad medicinam ſpectant, quam ad iuris ſci- entiam. Sed eas retulerunt in libros ſuos lureconfulti, vt non tantum iuris ciuilis, ſed aliarum eriam diſciplinarum peritos ſe eſſe oſtenderent. Ieaq; ex libris noſtris prætet iuris ſcien⸗ tiam, aliarum innumerabilium rerum cognirio hauriri po-
teſt, vt non immerito Pandectæ hi libri appellati ſint, quod
rerum omnium ſcientiam complectantur. Scæuola quidem præ cæteris intra ſuæ artis cancellos ita ſe continet, vt quæ- ſtionibus iuris contentus, ab aliis omnibus non ſolum abſti- neat, ſed etiam maxime abhorreat, vt exemplis demonſttare, facile eſt. Qnamobrem ſi de ædilitio edicto ſcripſiſſet Scæuo- la, nunquam eas dem orbis quæſtiones tractaſſet„de quibus ſub eo titulo cæteridifleruerunt. Deiure liquidem tantum
roſpondiflet hocmodo, Redhibitoriam eſſe eum, qui eo habitu
eſt corporis, Vt vſiu ius reddatur deierior ad id, cuius cauſa ua- tura uobis eius corporis ſanitatem dedit. vel ita reſpondiſſet ſub condirione, ſicut eum hic feciſe videmus, Si ta is ſit habitus corparis, vt vſius eius reddatur deterior,&se. Hæc enim eſt mor- bi definitio, quam Vlpianus ex Sabino mutuatus eſt. l.. de æ- dil. edict. quamque lureconſulto noſſe ſatis eſt, vt ad quæ- ſtiones omnes, quæcunq; de morbis proponuntur, reſpon- deat. lureconſulti namq; non eſt, ſed Medici potius, ſingulo- rum morborum vim cognoſcere, ac docere. Itaq; VlIpianus cum quæreretur, An is, qui al ndaus habet, vitioſus ſit, ita re- ſpondit, Si ai n ſunt, quas exiſtimo: id eſt, inueterati,&s qui iam diſcuti non peſſunt faucium tumor es: Qui ai a de habet, pit oſius eſt.·l. quæritur. de ædil. edict. Cum igitur hæcita ſe ha- beant, videntur profecto multa iis, qui lcientiam iuris profi- tentur, detrahi poſſe, quæ nunc ſibi vt propria vindicant. De medicina ſatis perſpicuum am exem plum adduximus.
6 Nec vero difficile eſt, multa huiuſmodi de aliis artibus reperire. Incidunt enim quæſtiones Philoſophicæ, veluti de partu hominis,&c. ad quas tractandas Hippocrates,& Ari- ſtoteles aduocari,& in conſilium adhiberi non immerito ſo- lent. l. ſeptimo menſe. de ſtatu homi.l. ſi pater. de ſolut. Inci- dunt& Theologicæ. vt cum de hæreſi,& falſa religione agi- tut. Theologorum enim eſt magis, quam lurecon ultorum,
8
Franc. Duareni(omment.
videre quid conſentaneum religioni, quidque eicontrarium ſit. li. C. deſumma trinit. l.omni nouat. C. de ſacroſan. eccle. De ſignific. autem, ac proprietate verborũ ſæpe quæri ſolet.
„ Nec dubium eſt, quin multa hic à Grammaticis mutuen-
tur lureconfulti,& communem loquendi vſum maxime ſpe- ctent, qui lureconſulto, quà ali vel indocto,& illiterato ho- mini notior plerunq; non eſt.l. Labeo. de ſupel. leg. Paulus ſane de penu diſputans: Nomeu. inquii, penus mihi traditum eſtomnibus generibus dittum.l. nam quod. de penn lega. Qui locus oſtendit, eum de quaſtione artis Grammaticæ nihil pronuntiare voluiſſe, ſed tantum referre quid à Grammaticis de eare eesy erat Khetoricem, Dialecticer que pertinét
quæſtiones facti, de qu b. ante diximus. Ad Phyſicam, Geo-
metriam, Arithmeticam, Aſtronomiã ſpectant plurimæ quæ- ſtiones, quæ in iudiciis crebro accidunt. Exempii gratia, poſt-
quam lureconſultus poſuit, Soluto matrimanio dotis frnttus di-
uiden dos eſſe inter coniuges pro port one temporu, quo ſtætit marri- monium: quæ poſt ea ſequatur ratio diuidenat, ac cotn putandi, tota Mathematica eſt, l. fructus. ſolu. matr. Idemq; in iudiciis familiæ erciſcundæ ſæpenumero contingit. Sunt& alia quæ- dam exempla huius rei, qnæ nos breuiter hic ſubiiciemus. Al. cibiades olim Athenis impietatis reus poſtulatus fuit, quod ſtatuas quaſdam Mercurũ noctu confregiſſet. Verum quiail- lunis fuiſſe ea nox dicebatur, propter nouilunium, fides habi- ta indicibus non eſt, auctore Plutarcho. Id autem ex Aſtro- nomia compertum erat, tamerſi teſtes nulli forte obſcuram fuiſſe noctem proteſtimonio dicerent. In vulgatibus quoc; ſcholaſticotum interpretum commentatiis ſpecies recitarur, quam relatu nõ indignam exiſtimaui. Quidam aliquot dolia apud vicinum depoſuit, ac ex induſtria vnum repleuit oleo,a- lia vero ſemiplena reliquit. Cum repeterentur dolia, diceba- tur depoſitarius oleum furatus eſſe. Aduocatus eius vnde pe- tebatur, oleum è vaſis extrahi poſtulabar à iudice, ſic fore di- cens, vt ex quantitate fæcis in ingun repertè facile iudicetur, quantũ olei in vnoquoq; fuerit. Id enim phy ſica ra ione de- prehendi poſſe vir in philoſophia verſatus forte videbat ꝙer iuris auctotib. non poruerat ediſcere. Addã ex Vitruuio aliud exemplum uo nullum in hoc genere inſignius extat, idq; e- ius verbis referam. Vitruuii locus c. 3.1.9. Hiero Sytacuſis au· ctus Regia poteſtate rebus bene geſtis, cum auream coronã
votiuuam Düs immortalibus in quodam fano conſtituiſlet
ponendam, immani prerio locauit faciendam,& aurum ad ſacoma appendit redemptori. Is ad tempus opus manufactũ ſubtiliter regi appro bauit,& ad ſacoma pondus coronæ viſus eſt præſtitiſſe. Poſteaquam iudiciam eſt factum, dempto au- ro, tantundem argentim id coronarium opus admiſtum eſſe: indignatus Hiero ſe contemptum, neque inuenies qua ratio- ne id furtum deprehenderet, rogauit Archimedem, vti in ſe ſumeret ſibi de eo eoſitarionem Tunc is, cũ haberet eius rei curam, caſn venit in balneum, ibique cum in ſolium deſcen- deret, animaduertit quant ũ corporis ſui in eo in ſideret, tantũ aquæ extra ſoliũ effluere.lItaq; cum eius rei rationẽ explicati- onis offendiſlet, nõ eſt moratus, ſed exiliuit gaudio motus de ſolio,& nudus vadẽs domũ vetlus, ſignificabat clara voce in- ueniſſe ꝙ quæreret. Nam currens identidẽ Græce clamabat, &dpnu‿ eꝰn&. Tum veroex eo inuentionis ingteſſu duas dici tur feciſſe maſſas æquo pondere, quo etiã fuerat corona vnã ex auro, alteram ex argento. Cũ ita feciſſet, vas amplũ ad ſum- ma labra impleuit aqua, in quo demiſit argenteam maſſam. Cuius quanta magnitudo in vaſe depreſſa eſt, tantũ aquæ ef. fluxit.Ita exempta maſſa, quanta minus factũ fuerat, tefudit ſextario menſus, vt eodẽ modo, quo prius fuerat, ad labra æ- quaretur. Ita ex eo inuenit, quantũ ad certum pondus atgenti
certa aquæ menſura reſponderet. Cũ id expertus eſſet, tũ au-
ream maſſam ſimilitet pleno vaſe demiſit,& ea exempta, ca- dẽ ratione menſura addira inuenit ex aqua nen tantũ deffu- xiſſe, ſed tantũ minus, quantũ minus magno corpore eodem põdere aurimaſſa eſſer, qnam argẽti. Poſfea vero replero vaſe in cadẽ aqua ipſa corona demiſſa inuenit plus aquæ de fluxiſſe in coronã, quam in auream eodẽ põdere maſſam,& ita ex eo, ꝙ plus defluxerat aquæ in corons, quam in maſla, ratiocina- tus deprehẽdit argẽti in auro miſtionẽ,& manifeſtum furt ũ
redẽptoris. Sed& de reb. ruſticis interd agirãtur qu eſtiones,
vt cũ quæritur, an apta in fundo lapicidina, fund, fructuoſiot an deterior fiat. l. fructꝰ.§. ſi vir. ſol. matri. lvlt. de fun do dot.
De
*
Iulb. Ded uaconcudjodcn
talunt ucls cull connetur, edid V ſgaadentiam te eledicat.eluſti deuntij d: qubos ſeotes gis, qlal agpi lepeboca quoqut homiacs, maa, que ruitema ſe MHamiueruotill wetian ricimus tran geeum, quilacer V janka Quos olims do cadibatur, non mde lla collocand: miceniqueantoff uſCrlillus eren or Sepionis pruc enndiices maxim
—
eehumanis rebus
Huipopuum,& iac
honlaum, ldemꝗ iteterhancpolie ſenuewiram defui: anätedat, Aut qui prtmroqleingen mtaner 1 totu dn end capelledd uwwmelorlenaton tlaixeglin ac u,mtilenon cum ſapert

—
— —— ——
——
um rekene enDa hae
4
ropeer douluine uratcho. l aurna tütteſtesnul fott
ccrent. la nügeh
ommentarib hera
dmaui. Qicama
aduſttieaunh b um tepetetenuthn
zeſſe. Aduocuenn poltulba dinieſi dngulsstepenekein ni.ld enin yſanx hia vetſanutunri ediſcere. Adtiaſun cegenete inhgnibenn cusc..L Herniſa negeſtio, am we si quodim omi cauit facendm lu .Badtemps qpsar 1d ſacomaosduons dicium tluime oronatium quin 1 cum,negtenref ccgzut itmt ew. Turcäcltie
In Tit. De verborum oblig.
De quibus rebus luriſconſultus cum iudicat non tam luriſ- contulti, quam boni agticolæ, aut patrisfamilias partibus fun- gitur. Sed quid in re tam aperta diutius immoror Tanta cer- te eſt affinitas artium, vt aliæ ſemper ab aliis aliquid mutuen- tur. Verum quid cuiuſque proprium, quidve aliunde accerſi- tum ſit, noſſe vtile eſt, eiuſque rei ignoratio multa plerunque incommoda parit. His igitur exemplis admonemur latius pa- tere iudicis officium, quam Iureconſulti. Nam iudicis eſt, o⸗ mnia ſcrutari& inquirere, quæ ad rem iudicandam ſunt ne- ceſſaria, ſiue ad iuriſprudentiam, ſiue ad artem quamuis aliam Pertineant,& modo luriſperitos, modo aliarum artium pro-
eſſores eruditos de rebus dubiis conſulere. Qu ſquis autem
ſolo lIuriſconfulti nomine contentus eſt„nihil opus eſt ea ad- modum curet, quæ in facto conſiſtunt, magis, quam in iure,
& aliaram artium propria ſunt. Id, quod à Scæuola factum fauſſe,& à quibſiiam aliis veteribus luriſconſultis ante do- cuimus. Sed quia diſciplinæ omnes coniunctionem quan- dam, commuaionemque habenrt, multa ex aliis diſciplinis ad- miſta ſunt iuris cuilis ſcientiæ, ab iis, qui libros, quibus ciuile ius continerur, ediderunt. Vnde mirum non eſt, cur Vlpianus Iuriſprudentiam rerum diuinarum„humanarumque notiti- am eſſe dicat. l. iuſti ia. de iuſtit.& iure. Ac tales quondam fuerunt ij, de quibus loquitur Cicero, lib. 3. de Orat.quos Sa- pientes migis, quam lariſconſultos appellare licet. Equidem (iaquit) ſæpe hoc audiui de patre,& de ſocero meo, noſtros quoque homines, qui excellere ſapientiæ gloria vellent, omala, quæ quidem tum hæc ciuitas noſlet, ſolitos eſſe com-
plecti. Meminerant illi Sex. Ælium, Marcum vero Manlium
nos etiam vidimus tranſuerſo ambulantem foro: quod erat inſigne eum, qui faceret, facere ciuibus omnibus conſilij ſui copiam: ad quos olim& ita ambulantes,& in ſolio ſedentes dom:, ſic adibatur, non ſolum vt de iure ciuili ad eos, verum etiam de filia collocanda, de fundo emendo, de agro colendo, de omni denique aut officio, aut negotio referretur. Hæc fuit Publij Craſſi illius vereris, hæc T. Goruncani, hæc proaui ge-
netis mei Scipionis prudentiſſimi hominis ſapientia, qui o-
mnes pontifices maximi fuerunt, vt ad eos de omnibus diui- nis atque humanis rebus referretur. lidem que 5 in Senatu, & apud populum,& in cauſis amicorum,& domi& mil tiæ conſilium luum, fidemque præſtabant. Quid enim Matco Catoui, præter hanc politiſſimam doctrinam trantmarinam arque aduent itiam defuit? Num quia ius ciuile didicerat, cau- ſas non dicebat? Aut quia poterat dicere, iuris ſcientiam ne- gligebar? At vtroque in genere& laborauit,& præſtitit. Num propter hanc ex priuatorum negotiis collectam gratiam tar- dior in Repub. capeſſenda fuit? Nemo apud populum for- tior: nemo melior ſenator, idemque facile optimus lmpera- tor. Denique nihil in hac ciuitate temporibus illis ſciri, diſcive Potui, quod ille non cum inueſtigarit& ſciuerit, tum etiam conſcripſerit. Horum fortaſſis exemplum magis, quam Scæuola noſtri, qnidam ſibi imitandum eſſe ſtatuent, nihil pulchrius, aut ma-
gaiticentius ducentes, quam artis, in qua verſentur, fines ex-
iuris ciuiſis ea eſt vbertas,& amplitudo, vt vix quiſquam in eo excellere poſſe videatur, qui non ſe ei totum dediderit. Con- querebatur Cicero, tempore ſuo neminem vniuerſi iuris ſci- entiam tenere,& pontificium ius, quod coniunctum erat, omnino negligi. Tam late etenim diffuſum erat ius, vt vni- uerſum ediſcere ſe poſſe nemo non forte deſperaret. Idem in oratione pro Cornelio Balbo ita ſcribit„Si Q. Scæuolaille Augar, cum de iure prædiatorio con ſuleretur, homo luriſpe- ritiſſimus, conſultores ſuos nonnunquam ad Furium,& Ca- ſtellium prædiatores reiiciebat, ſic nos de aqua noſtra Tuſcu- lana M. Tugionem potius, quam G. Aquilium conſulebamus, quod aſſiduus vſus vni rei deditus,& ingenium,& artem ſæpe vincit. Qnis dubitet de fœderibus,& de toto iure pacis,& elli omnidus iuriſperitiſſimis imperatores noſtros antefer- re? Noſtro tempore ex iis, qui ſe lureconſultos profitentur, Pauci admodum ius pontifictum attingunt. Sunt etiam quiin aliqua luris ciuilis parte ſibi præ ceteris laborandum eſſe ex- iſtiment idque medicorum cxemplo, quorum alij morbis, alij vulneribus, alij oculis, aut alteri cotporis parti medentur. Memini(cum adhuc adoleſcens, ac Pene puer Toloſæ iuris
tendere, ac veluti pomœria quodam modo proferre. Verum
593
doctoribus operam daretn) verulum quendam eauſidicum me videre, qui in iuris ſtudio ita exercitatus vulgo ferebarur, vt eam iuris partem, quæ de ſubſtitutionibus eſt; vnus om mi um optime calleret,& nodos omnes facilius,& expeoitus
mulrto, quam quiſquam alius, diſſoluetret: ſed idem reliqui iv-
ris ignarus,& rudis habebarur. Eſt ergo ius noſtrum huiuſ⸗ modi, vt vniuerſum noſſe, in eoque excellere paucis datum ſit. Nec poteſt tam anguſtis finibus concludi, quin propter magnitudinem rerum,& copiam multum operis habeat ac diffultatts 8. Proinde mihi valde probatur inſtitutum Scæ= uolæ, qui luriſprudentiam fuam ita complexus e ſt, vt ſe ab ea ad res alienas auelli nunquam ſineret,& ſuæ cuique artis pro- feſſionem intactam, illihatamque relinqueret. Ac fortaſſis ob eam cauſam Theodoſius prudentiſſimum lureconſulto- rum hunc Scæuolam appellat, libro 4. Ood. Theodof. tit. de teſtam.& codic. Alij quidam acuminis nomine plurimum commendationis habuerunt. l. cum acutiſſimi. C. de fidei- commifl. Sed nulla maior laus, quam prudentiæ, lure conſul⸗- to ptæſertim tribui poſſe, mihi videtur. 9. Nec vero hæce g0 dico, quod non intelligam, ſicut omnes artes comn ur e quoddam vinculum habent,& quaſi cognatione quadam in- ter ſe continentur: ita ius ciuile abſque aliarum artiumn præſi- diüs, nec intelligi recte, nec tractati fœliciter poſſe. Verum qui ex aliis artibus tantum aſſumpſerunt, quantum ad iuris ciuilis cognitionem neceſſe eſt, tametſi aliatum artium ope adiuti longe dextecius, at que dignius tractant ius ciuile: eos tamen cenſeo rectius, modeſtiuſque factutos, ſi de iis rebus⸗ quæ aliarum arrinm propriæ ſunt, ſibi iudiciumn temere non arrogent: ſed iis deferant porius, qui illis artibus addicti,& conſecrati vſum non mediocrem earum, peritiamque ſibi comparauerunt. Sic Cicero ad Aquilium, Aquilius ad Cice- ronem conſulrores dimittere conſucuerat. Nam etſi Aquili⸗ us tantum in eloquenti⸗,& arte dicendi profeciſſet, quantum ad ius ciuile tuendum opus eſſe exiſtima bat& Cieerd eam iuris cinil's cognitionem haberet, quæ Oraroti erat neceſſa- ria:nec tamen ſe luriſconſultum hic profitebatur, nec ille O⸗ ratorem, ſed arte vterque ſua contentus, ab aliena facile abſti- nebat. 10. Sed vt ad Scæuolam noſtrum reuertamur, tripli- cem modum reſpondendi ad quæſtiones facti„quæ propo- nebantur, in ipſius reſponſis obſeruauimus. In terdum enim ait de iure non quæri, aur(quod idem eſt) quæ ſtionem ad ius non pertinere, his verbis ſi gnificans ſe nolle ad quæſtionem propoſitam reſpondere. Aliquando reſponder de jure, ſed adiecta conditione, quæ ad factum„quod incertum eſt, reſpica- at. Ad quem reſpondendi morem perquam feſtiue allufiſſe videtur Caſſellius Iureconſultus apud Macrobium, lib. Satur. 2. cap. 6. Nam cum lapidatus à populo Vatinius gladiatori- um munus ederet, obtinuit vt ædiles edicerent, ne quis in a- renam, niſi pomum mitteret. Quo tempore Caſlſellius con- ſultus à quodam, an nux pinea pomum eſſet? reſpondit, Siun Datinium miſſurus es, pomum eit. Sæpiſſime vero addit re- ſponſo ſuo hæc verba, Secundum ea, qua proponuntur. Idque maxime cum obſcurum non eſt, quid verbis ſignificetur, ſed tamen quid actum ſit, adhuc quæri poteſt. Et quia hoc po- ſtremum genus paſſim occurrit legentibus, primi tantum ac ſecundi generis exempla ex variis iuris ciuilis locis collecta hic adſcripſimus. It. Primum exemplum eſt in c. 93. tit. de leg. z.. Lucius. ũ. collegio. de leg. 3. Quidam legauit collegio fa- brorum fundum cum Fluis, qua eicedere ſolent, vti optimu, ma- ximuſque eit,&c. Quærebatur an fœnum, pabulum, palea, granaria,& alia id genus debeantur: Reſpondet Scæuola, MNn rette peti, quod legatum non eſt. Quid autem legatum ſit,
non reſpondet, quod hanc facti quæſtionem ad iuris ciuilis
ſcientiam non pertinere intelligat. Aliud exemplum eſt eiuſ- dem, c. ⁷.tit. de inſtrum. leg.é taberna.&ęẽ inſtrum. leg. Qui- dam legauit tabernam s cœnaculum, cum mercibus& inſtru- mentit,& ſupellectile, quæ ibi eſſet: deinde exuſtum eſt cœnacu=- lum,& poſt biennium eodem loco conſtitutum nouum, quaritar an cænaculum debeatur' videtur enim mutata volunta⸗ eſſe,&c. Et reſpondet Scæuola, Ea, in quibus voluntas mutata eſſet, non
deberi: non definiendo an voluntas mutata ſit, necne. ſic de
iure reſpondens, à quæſtione facti& voluntatis oin nino ab-
ſtinet. Aliud exemplum eiuidem, c. 20. rit. dei nſtru. leg.l. Seiæ.
g. vlt. de inſtru. leg. Quidam legat domum, vti etiam poſſedit: XX
f
——-- ——
——

794 quæritur, an cum mancipiis, pecoribas, inftrumentoque ruſtico debeatur, quia obſcura eſt voluntas,& incertum eſt quid legaue- rit? Reſpondet Scæuola, Non de iure quari. Si quis forte im-
portunius inſtitiſſet, volens ab eo reſponlum aliquod expri- mere, potuiſſet ita reſpondere, Quicquid apparuerit teſtato- rem voluiſſe legato accedere, id totum deberi. Aliud exem plum eſt eiuſdem, c. 29. tit. de probat. l. Imperatores. de probat.
Mulier grauida,& marito repudiata, eniæa hilium abſente maà- rito, vt ſpærium in actis profeſſa eſt. Quaſitum eſt, an is ſilius iu- ſtus, ac legitimus habendus ſit. Reſpondet Scæuola, Ueritati lo- eum ſuperfore, id eſt, inquirendum eſee veritatem ab iis, quorum id munus eſt,&c. Aliud exemplam eſt eiuſdem, c. 29„tit. de
pact. dot. l. cum maritus.§. Titius de pact. dot. Tatius mulicris nomine dotem dedit,& ſtipulatus est in caſum mortis,& diuor- tij: diuortio ſæcuto, non repetita dotesmulier ex voluntate eius re- dentegrauit matrimomuns. Quælitum st, an erx ſt pulatu dotem repetere poſſit? pendetqus hinc ea quæſtio: An Titius videatur conſenfgſſe, vt ea pecunia dotis fiere inſtaurato matrimonio? Et reſpondet Scæuola, I ¹tiumſi conſinſilſet, vt ea quantitas, quam ex ſtioulatu conſequi poterat; dotis resonciliato matrimonio ſie- ret, poſſe pacti exoeptione ſuusmouers. Cumn enim hic quæſtio facti, ac voluntatis ſit, de iure reſpondere ſatis habet adiecta conditione, Side voluntate conſticerit. Aliud exemplum eſt eiuſdem inſigne profecto ac memorabile, c. 108. tit. de cond. & demonſt. ſ. Ateſtatore. de cond.& demonſt. Quidam roga- rus et, Vt Titia hæreditatem reſtituat, acveptis ab ea centum numamis, ea deceſſit antequam daret gentum. Quæſitum est an heres eius offerendo centum fideicommiſſum conje qui poſſiti Scæ-
uola reſpondet, Heredem conditions parere non poſſe. Claudius autem, qui notas ſcripſit in Scæuolam, Magno(inquit)nge- nio reſpohndit Scauola de iure aperio: cum poſſet dubitari, an in propoſito conditio eſſet. Poterat enim Scæuola fortaſſis videri ad quæſtionem facticontra morem ſuum reſpondere. Quæ-
ſtio namque facti eſt, an teſtator ablatiuis abſolutis vſus con-
dirionem adleribere voluerit. Sed eum aliter ſenſiſſe Claudi- us ait& oſtendit, Scæuolam magno virum ingenio fuilſe, nec ram ſtupidum, vt de facto, quod incertum erat, reſponderet, ſed de iuretantum aperto. Nam ius apertum eſt, Legata aut ſi- deicommiſſa conditionalia ad haredem non trauſire. Alciatus ex- iſtimauit aοννκις Claudium loqui,& Scæuolam irridere, quod de iure controuerſo tanquam de aperto iure, accerto reſponderit. lib. 4. 7aεεν C. 1. Sed quantopere fallatur, ſatis perſpicuum ex iam dictis manifeſtum que eſt. Aliud eſt exem- plum eiuſdem Scæuolæ in hoc reſponſo, cuius explicandi gra- tia, ſuperiora exempla adduximus: quod ſatis intellgeremus, nullam eſſe rationem commodiorem locos iuris obſcuriores declarandi, quam ipſorum inter ſelocorum collationem. 12. Verus igitur ſenſus huius reſponſi hic eſt, ſtipulatio ita conce- pta eſt, Ageri, promittis mihi dare quicquid patrem tuum de- bore conſtiterit? Deinde in tabulis, ſeu cautione ita ſcriptum eſt: Agerias promiſit quicquid patrem ſaum debere conſtitiſſet. Quxſitum eſt patre mortuo, antequam conſtitiſſet, an com- mitteretur ſtipulatio. Hac quæſtio facti eſt, nec conſtat ex verbis ſtipulationis, quid actum ſit inter ſtipulatorem& pro- miſſorem. Verba enim ſtipulationis, tam ad præteritum, quam ad futurum tempus referri poſſunt. Itaque Scæuola hanc quæſtionem ad luriſprudentiam minime pertinere ex- iſtimans, de iure tantum reſpondet, Si conditio nou exxtiterit, Kipulationem commiſſam nonſſe. An extiterit conditio necne, quia facti quæſtio eſt,& pendet ex voluntate contrahenri- um, non reſpondet: ſed boni prudentiſque iudicis arbitrio id iudicandum relinquit. Annotant quidam ex hoc reſponſo, facultatem implendi conditionem ad hæredem non tranſire. Quodtamen hic non definit Scæuola, ſed regulam hancge- neralem tradit: Caullitione non ewiſtenie: ſtipulationem condi- ionalem non committi: idque verum,& indubitatum eſt. S1 verbis claris,& apertis concepra fuiſſet ſtipulario, vt dubium non eſſet, quin verba futurum tempus ſignificateat, adhuc quæri poterat, an ea tranſiret ad hætedem,& ad eãdem quæ- ſtionem fortaſſè reſpondiſſet Scæuola, quam& nos inferius tractaturi ſumus. 13. Verum quæſierit aliquis, Si hæc quæ- ſtio incidat in iudicium, quoduam iudicis officium eſſe debe- at? Nam licet luriſconſulti quæſtiones tantum iuris tractent, non etiam facti, tamen officium iudicis ad vtraſque perrinet.
Franc. Duareni Comment.
l. eum quem temere. de iudic. Nec ferendus eſt ludex ita pra- nuncians, Ot Scænola hic reſpondet. Iudicis igitur eſt ante o- mnia inſpicere, num ex comecturis poſſit apparere, quid in- ter contrahentes actum ſit. Si conſtet quid actum ſit, diſtin- guendum eſt. Nam ſi ad præteritum tempus relatam eſſè con- ditionem appareat, contra ſtipulatorem pronupeiabit: ſi ad futurum, contra promiſſorem: quia verius eſt implementum conditionis ad hæredem tranſire, vt mox docebimus. Si non conſtet quid actum ſit, interpretatio fiet contra ſtipulato- rem. l. ſtipulatio iſta.§. in ſtipulationibus. ſupra. Eſt enim a-
gentis probare, l.z. de prob. nec probacio dici poteſt, quæ cla-
ra certaque non ſit. l. matrem. C. de probat. Ac fortaſle in hu- iuſmodi ſpecie non male reſponderetur à luriſconſulto quo- piam ſecundum ea, quæ proponuntur, ſtipulationem com- miſſam non eſſe: modo vt pro certo iure accipiamus, quod iain dictum eſt, obſcuritatem ſtipulationis ſtipulatori nocere. 14. Nanc videndum eſt, an verum id ſit, quod vulgo aiunt. Facultatem implendi conditionem ad hæredem non tranſi- re. Eſt enim id cognitu admodum vtile, nec omnino aσ qivuο: quamuis ex hoc reſponſo non recte colligatur, vt iam
admonuimus. Eſt autem quæſtio iuris controuerſi,& nodus
admodum difficilis, in quo explicando in primis animaduer- tendum eſt, Inter omnes conuenire, conditionum earum, quæ ex caſu,& euentu tantum pendent, implementum ad hæredem tranſire. l. ſi quis, ſi Titius. hoctitu. Sic enim inter- pretantur quod Iuſtinianus ait, tit. de verb. obligat. lib. laſti- tut. 3.§. ſi ex conditionali. Ex cozditionali ſtiꝑulatione tantum ſpes eſt debitum iri, samque ipſaus ſpem in hæredem tranſmitti- mus, ſiprius, quam vonditia extet, mors nabis contegerit. De con- ditionibus, quæ ex poteſtate noſtra pendent, adhuc eſt con- trouerſia. Nam eas conditiones ad hæredem non tranſite plerique cenſent, necratione, nec auctoritate carentes, qua ſuam tueantur opinionem. Primum enim aiunt, conditio- num hanc eſſe naturam, vtà forma ipſa, quæ exprella eſt,& conceptione verborum non recedatur. Vnde iuſſus dare ſer- uo alieno hæredi inſtituto, cauſa conditionis implendæ: ipſi ſeruo, non etiam domino dare debet, ne à forma exprellare- cedatur, licet domino acquiratur pecunia, vt Paulus ait, c. 43. de condit.& demonſtrat. I. qui hæredi. de condit.& demon- ſtrat. Item iuſſus dare ei, cum quo teſtamenii factio noneſt, tradere debet pecuniam, licet nullius effectus eſſe videatur ea traditio, nec dominium in accipientem tranfferatur. Acque ita Priſcus labolenus ſcribit, cap. ſ 3.de condit.& demonſtra. Lſi quis legata. de condit.& demonſtrat. Cui conſequens eſt, fi conditio in dando, aut faciendo concepta ſt, cuiuſmodi ſunt eæ, quæ ex poteſtate noſtra pendent,& arbitrariæ di- cuntur, per hæredem, aut cum hærede impleri non poſſe: quoniam id contra verborum conceptionem, quibus certa perſona expreſſa eſt, fieret. Alterum argumentum ſumitur er Vlpiano, c. 48. huius tit. ſupra. cuius hæc verba ſunt: Siderem cum petiero dari fuero ſtipalatus, admonitionem magis quan- dam, quo celerius reddantur,& quaſi ſine mora, quam conditio- nem habet ſt/ pulatio. Etideoli cet deceſſero priuſquam petiero,non Videtur defecie. Quibus verbis oſtendit vlpia. ſi conditiona- liter concipiatur ſtipulatio, hoc modo, puta, Decem ſi petie- ro, dabis: mortuo ſtipulatore ante petitionem, omnino con- ditionem deficere. Tertium argumentum eſt ex luliano, c.
16. tit. de fideiufſ. vbi ait, Si fideiuſſor hoc modo asceptus ſa, Si rs-
us quadraginta(quæ ei credidi) non ſoluerit, fide tua&ſ iubes mortuo reo ſideiuſſörem obligatum eſſe: quia verumſit, reum non Holuiſſe. Ex quo colligitur rei principalis hæredem huic condi- tioni parere non poſſe. Quartum argumentum ducitur exc. 3. tit. de collat. bon. vbi dicitur,&zanciratum filium, ante de- cedentem, quam cauerit de collatione bonorum, haredi ſuo nihil relinquere poſſe. Si intelligamus prætorem emancipato bono- rum poſleſſionem promittere ſub conditione ſi cauerit. Nam tali conditioni hæres parere non poteſt, ſed neceſſe eſt, vt per emancipatum ipſum impleatur. 15. Heæc fere ſunt, quæ pro ea opinione, quam recitauimus, tuenda adduci ſolent, proba- bilia quidem ac ſpecioſa, ſed non tanti apud me ponderis, vt eam ſequi in animum inducam. Verius enim eſſe arbitror, cas quoque conditiones, quæ ex poreſtate noſtra pendeut, a hæredem tranſire. Nec verba Iuſtiniani, Eansque ipſam ſpem in heredem tranſmittimus, abſque cauillatione intelligi bon u?
riverum eſt,ve abquilem, wobeinet, esque:
reſcripio Anroni- Vae Klabttir,
dvnauivnte'manchn
midrili jvenu, uluaſ, dunteun danatbertdiatucun ſeba conctionislhe woburete, delccenn fuäluot. Sed ad vo gue coodtionem dawon,tnon pauni
hrrlasacguttetet nuryrione llſpati tihuguitant. Allat Wato citantur, ac tit ntdetus. Cuc ſauouspecunis du
amaſecuoytllis el ahnälle, am diu te men. Rcerto cetn u heacshetectes ſcr her, darimum ſer ioqaidominos banlecommodius! ſegutemm dowinol Fäaan igiirue ſügcyauneroft, axalum,„deriuſ Kr lem dicegdd dke unnim d noatra. Rt nanuts nadti 1

him cdiun 1 ormaiph, ret tecedatur. ſen cauſ conciünnüire ce dedet, reätommn dꝛtur pecuni,nlu wi hetedi Äe ntRit nquoteſtwenlicht tnullius effechwelei- ceipietem nuftuu cap. z gecoci te lemonſttrr(uaufs ciendo coqceyn liã oſtra den, ker m concenionen,
lr uſtioian, epi ee
In Tu. De verborum oblig.
ſunt de conditione caſuali, cum is generaliter de conditionali
ſtip atione loquatur, d.. x conduionali. Inſtit. de verb. obl.
Mouet mepræterea Vlpiani auctor itas, c. 27. tit. de recep. arb. qui vſu receptam non eſſe Labeonus ſententiam at, exiſtimantu, harbiter aliquam pecuniam dare ꝛuſſerit,&æ us deceſſerit ante- quam daret, pænam committi, licet herei eiu⸗ paratu, ſit Merre. l.diem de recep. arb. Adde quod regula iuris eſt, Omnes ſiipu- lationes ad hæredem tranſire. l. veteris. C. de contrah.& com- mit. nec ſcipulationes conditionales à puris diſtinguuntur. Præ- terea certi iuris eſt, conditiones, quæ in poteſtate noſtra ſunt; pet alium noſtro nomine impleri poſſe, quod& Papinianus ſcribit, l.vlt. de condit. inſtit. quanto magis per hæredem, qui in locum defancti ſuccedit,& eadem perſona eſſe intelligi- tur? 16. Sed& pleraque apud iuris auctores exempla huiuſ- modireperiuntur, quæ nos breuitatis cauſa omittimus. l. fi prædio. de in diem addic. l. neceſſario. de peric.& commaa:tei vendit. l. z. C. de pactis inrer empt. Nec aduerſatur noſtræ ſententiæ, quod de forma& conceptione conditionum dli- genter obſeruanda ex Paulo, labolenoque nobis obĩicitur. Id eni verum eſt, ſi verbis contraria non ſit voluntas. In condi- tionibus ſiquidem, auctore V piano, primum locum volun- tas obrinet, caque regit conditiones. l. in conditionibus. de cond.& demonſt. Cuius rei exemplum eſt valde appoſi tum in reſcripro Antonini, quod Codicis Iuſtiniani lib. 6. tit. de inſtit.& ſubſtit. c.z. poſitum eſt in hæc verba: Si mater vos ſub conduione emancipationis hæredes inſtituit,& priuſquam volun- tati defuntta pareretur, ſenten iam pater meruit, vel aliter de- functus est, morte eius vel alio modo patria Hoteſtate liber ati, ius adeunde hæreditatus cum ſua cauſa quæſiſtu. Nam in ea ſpecie, ſi verba conditionis ſpectemus, non poterunt filij hæredita- tem obrinere, deficiente ſcilicet conditione, ſub qua hæredes inſticuti ſunt. Sed ad voluntatem teſtatricis reſi pexit Antoni- nus, quæ conditionem emancipationis adſcripſit hæredum iaſtitutiont, vt non patri, in cuius erant poteſtate, ſed ipſis po- tius hæted tas acquireretur. Nihil autem refert, an morte, an emancipatione filij patria poreſtate liberentur, vt hæredita- tem ſibi acquirant. Alia ratio eſt in iis exemplis, quæ ex Paulo & laboleno citantur, ac in vtraque ſpecie plurimum intereſt quid fiat aut detus. Cum enim ſeruo alieno quis dare iube- tur, quamuis pecunia data ſeruo non acquiratur, ſed domi- no, tamen ſeruo vtilius eſt eam accipere, vt quam, ceu pecu- lium forraſſis, tam diu retinebit, dum ipſi dominus eam ademetit. Et certo certius eſt, eos qui priſcis temporibus ſeruos alienos hæredes ſcribebant, ipſorum ſeruorum rartio- nein habere, vt plurimum lolitos fuiſſe magis, quam domi- norum. Alioqui dominos ipſos inſtituere ipſis aliquanto fa-
cilins, atqus commodius licebat. Nec me latet quicquid ſer-
uns acquitit, eum domino ſuo acquirere. Sed cum per ſeruum hæredicarem adipiſcitue dominus, quam alias conſecuturus nou fuic, ſæpeuumero fit, vt leruum liberalius accipiat,& ad maius peculium, vberiuſque ei relinquendum vehementius impellatur. Idem dicendum eſt,& cum quis pecuniam dare iubetur ei, cum quo teſtamenti factio non eſt. l. Mæuius. de condit.& demonſtra. Etſi enim ea pecunia accipientis non
ſiat,tamen nuda traditio poteſt ei vſui eſſe, vt ex ea intetim ſe
.. 795 tueatur, ac viuat.- Nec argumentuih quidem ſecuhdus ex cap. 47. buius tit. ad in fir madam noſtram lententiam valet. Nos enim hic loquimur de conditionibus„quæln dan do, fas ciendove conſiſtunt, quæque in noſtra ſunt poteſtate. Con- ditio autem hæc, Si petiero,& aliæ huiuſmodi, non tantum ex poteſtate noſtra, ſed eriam ex ſola voluntatis declaratione pendent. Atque ideo hæ ad hæredem non tranſeunt, quia is, qui ante mortem non perit,& voluntatem ſuam non decla- rat, ab omni obligatione videtur recedere. Alia cauſa eſt ea- rum conditionum, quæ ex poreſtate quidem noſtra pendent, ſed non ex ſola voluntatis eclaratione: quales ſunt hæ,&r Ae- cem dederit, Siin Capirolium aſcenderit. Fieri namque poreſt, vt ſine incommodo ſuo dare, aut facere quis non poſſit, cum voluntaris declaratio nullum incommodum adferat. Caput 16. tit. de fideiuſſor. manus nobis exbbet n egotium. Et facile mihi perſuadeo, id ius ex veterum Iutiſt ousſultorum diſſen- ſionibus ortum eſſe. 17. Sicut enim Athenis philoſopho-
rum, ita Romæ luriſconſultorum ſechæ variæ extiterunt, quorum auctores faiſſe dicuntur Labeo,& C apito, vt ſcribit Pomponius capite poſteriore, de orig. iur. Acne quis leuiter, ac temere id à nobis dictum ſuſpicetur, VlIpianus noſtram hancconiecturam multum adiuuat, cap. 27. rit. de recept. ar- bitr. Nec vtimur, inquit, Labeonus ſententia, qui exiſtimauit, ſ arbiter aliquam pecuniam dare iuſſerit,& is deceſſerit an requam daret, pænam commuitti, licei hæares eius paratus ſit offerre. Proba- bile enim eſt luliano, ſub titulo de fideiuſſoribus,(Nam ine- mendatioribus codicibus ille locus Iuliani nomine ionſcribi- tur) Labeonis ſententiam placuiſſe, licet alterius ſe cta eſſet VIpianus. Sed ſi recte expendantur omnia,& ad æquitatis amuſſim exigantur, facile apparebit vtrunque, rationem& æquitatem ſpectaſſe, quam ſolam ante oculos in his quæſtio- nibus tractandis nos habere oportet. Nam apud VlIpianum agitur de pœna vitanda, ad quam ſubeundam durum eſſet hæredem cogere, qui pecuniam dare paratus eſt. Apud lalia- num veronon magno incommodo afficitur fideiuſſor, cum actio ei ſalua aduerſus hæredes rei principalis maneat- Cum enim damnatur fideiuſſor Th dvnauen vt loquitur Vlpianus, re- us ipſe damnatus intelligitur. l.aduerſus. de recept. arbitr. Ca- pur z3. tituli de collatio. bonor. ne minimum quidem noſtræ opinioni refragatur: quia de hære ditatibus& bonorum poſ- ſeſſionibus loquitur, quarum tranſmiſſio ad hæredes condi- tione impedit, ſicut& legatorum, fideicommiſſorumve.
J.àteſtatore. de condi.& demonſtrat.§. in nouiſſimo. C. de
caduc. rollend. Sed aliud ius eſt in ſtipulationibus conſtitu-
tum, vt quiuis mediocriter in iure ciuili verſatus intelli- git. Ex iam dictis colligere poſſamus, verum quidem eſſe, quod initio poſitum fuit, conditiones, quæ in poteſtate
noſtra ſunt, ad hæredem tran ſire: ſed perpetuum tamen id
non eſſe, nec ſine exceprione intelligendum. Quibus illud
duoque addendum eſt, cum taſe eſt tactum, vt perſonæ co- hæreat, nec promiſcue à quouis im pleri poſſit, tunc conditio- nis implementum ad hæredem non tranſire, veluci in Capi- tolium aſcendere, Liberalius ſtudiis imbui, Vxorem ducète, & cetera id genus innumerabilia.§. ne autem. C. de caduc. toll. l.vlt. de cond. inſtit. b
EIVSDEM IN EVNDEM 1 IT.
DE VERBORVM OBLIGATIO 1 TITIO METHRODICA.
Suid ſit ſtipulutiv. CA p. I. e TIVIATIONEHM, ex qua verbo- S rum obligatio naſcitur, l. 1. de oblig.& act. ita definit Pomponius, vr ſit ver- borum conceptio, quibus is, quiin- terrogatur, aliquid ſe daturum factu- rumyveid, quod interrogatus eſt, re- ℳ lpondet, l. 5.§. ſtipulatio. hic. Cuius O) definitionis ſingula verba expenden- ſunt. In primis dicitur, Conceptio, vt intelligamus: licer hoc
2
NIBVS, PAR
verbum pro interrogatione nonnunquam accipiatur, vt in
rub. de duobus reis. Vnde ſtipulatio teſtium, vt Cic. in Quin- tiana. Tamen hoc in loco totam verborum complexionem, quæ er interrogatione& reſponſione conſtat, ſignificare. Dicta eſt autem ſtipulatio velà ſtipe, id eſt, Pecunia: in qua opinione eſt Marcus Varro lib. 4. de lingua Latina: velaà ſti- pulo, id eſt firmo, vt Paulus in ſententiis,& Iuſtinianus ſcri- bunt g. 1. Inſtit. de verb. oblig. velæτι ε⁴εοασν, quod firmare conſtringereque ſignificat. Obligarionum enim firmanda- rum gratia ſtipulationes inductas eſſe dem Paulus auctor 4

796 eſt lib.·. ſententiarum tit. 8. l. quicquid aſtringendæ. hic.& l. iuriſgentium. ſupra de pactis.§. quod fere. Deinde dicitur in definitione, Verborum, quia licer in pleriſque aliis contracti- bus conſenſum quoquo modo ſigniſicare ſufficiat, l.ſi ſtipu- ler.§. vlt. hic. tamen in hoc ſtipulationis genere verbis expri- mi debet:idque ita vt alter alterum exaudiat, l. 1. in prin. hic.
Inl. primam hæc notanda ſunt.
Rimum eſt, quodinter ablentes per nuncium aut per e- piſtolam ſtipulatio non contrahitut,§. item verborum. laſt. de inutil. ſtip. l. i. in princ. hic. l. 3. C. de contrahenda vel commir. ſtip.l. z. C. de inutil. ſtip. tamerſi legitime contracta in epiſtolam ſeu cautionem probationis cauſa redigi queat, 1 ea quæ ſup. de donat. ĩ ter vir.&& vx. Sedſi inſtrumento ſcri⸗ ptum Et perſonas præſentes fuiſſe, idem vtique hic liet, niſi forte rem non ira eſle aliis probationibus conuicerit. l. opti- mam. Cod. de contrah. vel commait. ſtipul. Alterum eſt, quod mutus, ſurdus, infans, furioſus ſtipulationem contrahere non poſſunt. Sed de huiuſmodi perſonis poſtea diſpurabimus op- portunius- Tertium eſt, quodis, qui alio interrogante, vetbis annuit, inutiliter ſtipulatur: quod vſque eo verum eſt, vt ne naturaliter quidem obligetur, l..§. ſi quis ita.hic. At enim di- xerit quiſpiam, ſub ea ſtipulatione quammuis inutili pactum quoddam contineri videtur, quod naturalem parit obligatio- nem, l. ſi vnus.§. vlt. ſap. de pact. Cui reſpondeo id verum eſ- ſe, niſi contrahentes in hoc coaſenſiſſe appareat, L. an inutilis. de acceptil.& ibi vide Auguſtinum lib. i. emen. Præterea di- citur in diffnitione, IErqua interrogatur: quoniam ſtipulatio interrogatione& reſponſione, nedum verbis contrahitur, l. obligamur. ſup.tit. prox.§. 1. Inſt. de verb. oblig. Verum ſiin cautione ſiuc inſtrumento promiſſionis inter præſentes fa- cta mentio reperiatur, præſumitur interrogationem præceſ- fiſſe, lſciendum.&l. Titia.§. z. hic. l. z2. C. de contrah.& com- mit.ſtip.&§. ſi ſcriptum. de inutil. ſtip. Sunt tamen aliqui ca- ſus, in quibus hac forma non ſeruata vtilitatis alicuius cauſa ſtipulationem contractam ius fingit, de quibus alibi, I. ſi ita ſtipulatus. ſup. de operis liber. l. quamuis. 9. ſi cum eſt. ſup.ad Velleia. l. 3.§. item kirnd uun fuptf cui plus quam per legem Falcidiam.. 2. infr. ad municipal. l.cum oſtendimus.§. fideiuſ- ſores, de fideiuſſ. tuto. l. his verbis. de adoptio: l. vnica, C. de rei vxor. act. l. 1.§. cum adiicitur. Item dicitur in definitione,
Daturum ſe facturumve,&c. idcirco hoc diximus, quia ſi quis
alium quempiam daturum facturumve promittat, inutilis eſt ſtipulatio iſta,§. 1. hic. Vnde tractatum eſt, ſi fuerit hoc modo concepta ſtipulatio, Dabis? Dabitur, inutilis ne ſit. Quod Barto.& ceteri fere interpretes cenſuerunt, ea Iuſtiniani con- ſtitutione moti, qua cautum eſt hoc verbo Satasſiet, non recte pecuniam conſtitui. auth. ſi quando. C. de conſtit. pecun. Ego vero Caſtellionei ſententiam magis probo, quod alia ſit cau- ſa ſtipulationis, quam conſtituti. Nam in ſtipulatione præce- dinseercatio, Loueum quam intelligi debet reſponſio. S. pfæterea. Inſtit. de inutil. l. ſi defenſor,. qui interrogatur. de interrog. act. ltaque promiſſore ãπꝝςπαοε teſpondente, non vitiatur ſtipulatio, cum perſona ipſa, quæ in interrogatione, aut expreſſa, aut ſubintellecta eſt, in reſponſione reperita vi- deatur, l.ſtipulatio iſta.§. ſicut.&§.ſi quis ita.hic. Huiuſque ſtipulationis exemplum eſt, quo& noſtra ſententia poteſt
confirmari apud Plautum in Pſeudolo, Nullum periculum eſt,
quod ſciam ſtipularier, vt concepiſti verba, Viginti minas dabus? Dabuntur. Hoc quidem attum est haud mae. Poſtremo dici-
tur in definitione, id quod interrogatus eſt. Quibus verbis
oſtendit Pompon. ſi æeꝭ troc,& ad interrogatum non re- ſpondeatur, ſtipulationem non valere, l. obligamur.. tit. prox. Qugdtamen ita accipiendum non eſt, quaſi eiſdem vetbis vterque contrahentium neceſſario vti debeat. vt enim congerua dicatur reſponſo, ſufficit ſi ex vi verborum eadem v- triuſque mens& voluntas colligatur, l.omnes. C. de contrah. & commit.ſtip. l... ſi quis ita. hic.&l. blanditus. C. de fide- iuſſor. l. Pamphilo.§. propoſitum. de legat. 3. Proinde diſcre- pautia in rei aut perſonæ appellatione non nocent, l. quæ ex- trinſecus. 3r l. ſi ſub vna, hic. Vt ſi ſtipulanti denarios, aurei premittautur, eiuſdem quantitatis, inquit VIpianus, d. l. quæ extrinſecus, id eſt, vt ego interpretot, æſtimationis, l.i. de con-
Franc. Daareni Comment.
trah. emp. Vide Ariſtot. lib. i. Polit. c. 6. Notaui in commen- tario de in litem iurando. Sed nec ſuperuacaneus,& ad præ- ſentem actum non pertinens ſermo quicquam officit ſtipu- lationi, d. l. quæ extrinſecus J. teſtamentum. C. de teſta.& l. non ſolent. de reg. iur. Idem dicendum eſt; vrſi quocunque idiomate ſit diuerſitas, quod tamen à contrahentibus intelli- gatur. Nam alioqui adhibendus erit interptes; qui ſi verus fuerit, vtiliter contractam ſtipulationem VIpia. ait, 1. 1.§. vlt. hic. An autem ei ſoli fides habeatur, necne, indiſcuſlum o- mnino relinquit. Quare ex com monibus iutis noſfriregu- lis huic quæſtioni reſpondendum eſſe non immerito Cu- manus cenſuir, l. iuriſiurandi. C. de teſt.&§. quod autem. in authen. de non alienan. aut permutan. reb. eccleſ. à quota- men Bart.& ceteri vulgo diſſentiunt, arg. I. Théopompus. de dote præleg. Et hæc opinio hodie in iudiciis obtiauit, in qui- bus ſæpenumero auctorum ſententiæ magis numerati, quam ponderari ſolent. Diuerſitas autem, quæ ſtipulationem vt- tiat, vel ex re ipſa, vel ex ſtipulationnm cauſis, id eſt, ex condi- tione, tempore, modo oriti poteſt, d. l. obligationem fere, ſupra tir. proximo. D quibus ſingulis ſingulas hic egulas tra- demus. Prima regula ſit: Sirem vnam ſtipulanti, alia promitta- tur, inutilem eſſe ſtipulationem conſtat, l. inter ſtipulantem. §. ſi Stichum. hic.§. ſi de alia: de inutil.ſtip.Inſtit. Vnde ſiſti pulor decem,& tu viginti ſpondeas, velcontra, Iuſtinianus inutilem ſtipulationem eſſe ſimpliciter ait.§. præterea. de inutil. ſtip. Inſtit. At Vlpianus ex bono& æquo addit exce- ptionem, dicens in ea ſumma, in qua conſenſum eſt, in de- cem ſcilicet, eam valere. Nam in maiore ſumma minor con- tinetur, l. I.§. ſi ſtipulanti. hic. Sed& ſi diuerſam reſponſio- nem ſtatim acceptauerit ſtipulator, in totum valere ſtipu- lationem receptius eſt, l..§. cum adiicitur. Sane cum ſtipu⸗ lanti Stichum, Stichus& Pamphilus promittitur, velè con⸗ uerſo: dubium non eſt quod ad Srichum attiner, vtilem eſſe ſtipulationem, cum in ea nihil inſit vitij. Nec Pamphiliper- ſona facit quominus valeat, quæ in alia quam Stichi ſtipula- tione adiecta eſſe intelligitur, l..§. penul. l. inter ſtipulantem. §. item ſi cgo. Secunda regula: Stipulanti ſub conditione, ſi pure reſpondeatur, aut contra, vitiatur ſtipulatio, l. 1.9. ſi quis ſimpliciter. hic.& d.§. præterea. Idem exiſtimarunt qui- dam, etſi interrogatio& reſpon ſio diuerſas conditiones ha- beant, cum diuerfitas temporis noccat, vt mor dicemus. Condirionem eam Aregula excipimus, quæ ineſt actui, tam- etſi expreſſa non eſſet, l. interdum. hic. l. qui liberi. de vul- ga.& pupil.l. non recte. C. de fideiuſſo. Tertia regula: Tem- poris diuerſitas vItto citroque adiecti infirmam reddit ſti- pulationem, l.§. fi quis ſimpliciter. vt in VIpiavi exemplo, Dabis intra Calendas quintas? Daboidibus. Quodego ſic interpretor, vr de quinque die bus interrogatio, deidibus vero ſequentibus reſponſio accipiatur. Nam veteres in ſin- gulas Calendas fœnerari ſolitos fuiſſe, nortius eſt, quam vt probari debeat, l. centeſimis. hic. l. lecta. I. eius, fupra ſi cer-
tum peratur. Tametſi vulgus interpretum Calendas diem
quintum ante Calendas interpretetur. Hanc regulam ad-
uerſus. Pontanum intelligo, etiam ſi breuius temporis ſpa-
tium reſponſio contineat. Veluti, Dabis idibus? Dabo Ga- lendis. d.§. præterea. Cuius opinio ſatis defendi poſfet, ſi ita ſtipulatio concepta proponeretur: Promitjis intra Idus? Pro- mitto Calendis. Nam cum intraidus promittens, aliquo dio ante idus promittere intelligatur, reſponſio incongrua di- ci non poteſt, J. ſi ita fuerit. de manumii. teſt l. qui ante. cum Lpræceden. Gellius lib. 12.c. 13, Ceterum, quæ tumtempo- re, tum de conditione hic dicuntur, quia non tam æqui- tate, quam ſubtilitate quadam iuris niti videntur, exceptio- ne Vlpiani à Iuſtiniano prætermiſſa, cuius ante memini- mus, temperanda ſunt, niſi ſcilicet ſtipulatori diuerſitas re- ſponſionis illico placuerit, d.§. cum adiicitur. Quarta regu- la: Si duas res ſtipulanti ſub alternatione vna promittatur, vel contra, non Valet ſtipulatio, l. inter ſtipulantem.§.ſi ſti⸗ pulante. hic. Nam qui ſtipulatur Stichum aut Pamphilum, vtrunque ſtipulari videtur ſub conditione, ſi alter datus non fuerit l. 3. ſupra qui& à quib. manu. Itaque diuer ſitas hic no- cet, de qua in ſecunda regula diximus. Alia cauſa eſt lumma-
rum, quæ ſub alternatione in ſtipulationem deducuntur:
minol
L
nidlißé dldh Caerelk⸗ Nruu en, pollclanonel
larumcommentall lſetelicet
Afſj
ghlan definitio fendeccteta caul mu ftwandarum lebit,& nosl 1 contrahitut argiononinter mcolercep...c alde caula. Re tericirur promit düuit ü quiscu ralte prodandume urmhe(uein furu teta l lcett pe w cit ecentus un umalgrzſegs...
üunbi condii llinin C

ondees,nemelh e mplicitt ai ſn nuserbonodm
da, in quaconkda zminmaioteſmur
ic. Sed&eſi durtan palator, in tome . cum adiicttr. bur awphilusptowinn dad Stichumand dil infttviti Nakas t, quæiaalaqunitt — zula: Stppubmitöm datra, vitiatul than pratetea lenedtnn por ſio quttuuii tis noceat, ani ercipimc, muici nterdum. Ne. uld egideiullo-Taunf, ge adiech he mplicitet. ſtiths u. Drwii e diebvs interngr 4 accipiatu- u,
litos tuilſe, wbe
8. ic.Lkckali- gos intetpteune cerpteten. 9 ctuam D feui h 9 mnio lasden Nih — T et0 inttaidis feuc Telpoh e
gatu, 1 vanam 9 131 Caeuni⸗⸗ zicuntdt ¹ 29ℳ retwilk— us⸗ Kilceth U
mitritur pecunia conlultus Venuleius, nullam ineſſe turpitu-
minor tantum in obligatione eſt, d. ĩ.ſi ſtipulante, l. ſi ſtipula- tus fuero decem aut quindecim. hic. Hactenus de dehnitione ſtipulationis, quæ forte non ſatis plena quibuſdam videbitur, quod interrogatio cum reſponſione non ſufficiat, niſi mox reſponſum ſit, l.1.§. l. hic. Verum ego reſponſionem apud Pomponium congruam& legitimam intelligo, l. obligamur ſupra tit. proximo, quaſi poſt longum temporis interuallum fiat, nec recta, nec legitima habenda eſt, l.continuus. in princ. hic. Hunc enim contractum, qui ceterarum obligationum firmandarum cauſa introductus eſt, omni iuris ſolennitate numeriſque omnibus abſolutum eſſe placuit. Probabileque eſt ideo hanc formam à veteribus præſcriptam fuiſſe, quod interdum promiſſor oblitum ſe eſſe interrogationis, aut de ea non cogitaſſe cauſaretur: ideoque pactum magis quam ſtipulationem contrahere voluiſſe, I, iuriſgentium.§. quod fere.ſupr. de pact. quæ cauſa ſicubi ceſſare videatur, non con- tinuo tamen aliter facta ſtipulatio valebit, arg. l. 1.§. origo. ſupr. de poſtulan. Modicum vero temporis ſpatium interce- dens non nocet. l. 1.§. 1. l. continuus: hic. l. duos. infra de duob. reis. Quod Bart.& vulgo ceteri de vno die intelligunt. d. l. continuus. à quibus diſſentientes neoterici deflexiſſe viden- tur, vt inter iuris controuerſos locos hic annumerari queat. Alciat.lib.i. paradox. c. 3. Adde ſupra dictis non longum mo- do temporis interuallum, ſed actum etiam negotio quod contrahitur contrarium, ab eove alienum noccre ſtipulatio- ni, d. l..§. 1. d. l. duos.§. vlt. d. I. continuus. l. cum antiquitas. C.de teſta. Deinde intet ſtipulationem, pactum, conuentio- nem, pollicitationem, aliaque id genus quid interſit. tum ex aliorum commentariis, tum ex noſtris in tractatum de pactis diſcere licet.. b De fine ſtipulationis. CAr. I1 D Xplicata definitione ſtipulationis, finem ipſius primum, Ea de ceteras cauſas inueſtigare oportet. Obligationum igitur firmandarum gratia ſtipulationes comparatas eſſe Paul.ſcribit,& nos ſupra admonuimus. Vnqde ſit, vt ſtipu-
latio quæ contrahitur ſine cauſa,& ſuper alio velut princi- pali negotio non interponitur, nullius momenti ſit, l. i.§. cir-
ca. de doli excep. l. /. S. conuentionales. hic. l. qui ſine. ſup. de condict. ſine cauſa. Receptum tamen eſt, ſi quid conditio- naliter adiiciatur promiſſioni, id pro cauſa habendum elle, I. à Titio. hic. l. ſi quis cum debitore. ſupra de iureiur. idque generaliter probandum eſt, ſiue in præſens, ſiue in præteri- tum tempus, ſiue in futurum conferatur ea condirio, l. cum ad præſens. ſup. ſi cert. per. Quod& in ea conditione locum haber, cuius euentus nullam vtilitatem adfert promiſſori, d. l.cum ad præſens. d. l. à Titio. Cum enim exiſtente condi- tione voti compos fiat, nulla commodi aut incommodi eius
habetur ratio.hunc autem. de act. inſtit. l. vlt. ſup. de vſu& habi. Cuiuſmodi conditionis exemplum adfert Venuleius d. à Titio. Si quis in Capitolium aſcenderit, cuius frequen-
tiſſima eſt apud omnes iuris auctores contentio. Nam vt hoc veluti apeννοε legitimo operi à nobis addatur, Capitolij Ro- mani ſolum peraltum erat, adeo vt precaturi in eo, aut ſacri-
ficaturiaſcendere cogerentur. Qua de re ex priſcis auctori-
bus quædam loca inter legendum aliquando obſeruauimus Tacitus lib. 1 4. Exvin læti Capitolium ſeandunt, Deoſque tandem venerantur. Ildem lib. 1z. Neoſiſtipoterant ſcandentes per coniun-
cta ædifioia, quæ vt in mulia pace in altum edita ſolum Capitolij
æquabant. Horatius Carminum lib. 3. ad finem Odæ 30.& vlt. Vhue ego poſtera Creſcam laude retens dum Capitolium Scan- det cum tacita virgine pontifex. Plinius in Panegyrico: Tibi aſcendenti de mors Capitolium, ciuium elamor Wtiam principi occurrit. lIdem in eodem lib. Vbi vero cœpiſti Capitoliam aſcen- dere, quam læta omnibus adoptionibus tuæ recordatio. Lam plidi- us in Alexandro,[apitoliun ſéptimo die cum in vrbe eſſét aſcen- dit, templa frequentauit. Et alibi: Dimiſſo ſenatu(apitoli aſeen- dit,&sc. Qurripoteſt, ſi falſa ſit cauſa, quæ ſtipulatione ex- pteſſa eſt, quid dicendum ſit. Et conſtat ſtipulationem hoc ca- ſu ita demum valere, ſi non errauerit promiſſor. l. ſi diuortio. hic..pen.§. mulier. ſupr. ſolut. matr. Quod ſi turpis ſit cauſa, omnino inutilis eſt ſtipulatio⸗l. ſi plagij. hic. l. iuriſgentium.. ſi ob maleficium. ſupr. de pact. An autem eius ſtipulationis cauſa turpis ſit necne, qua Patri pro emaneipando filio pro-
797
dinem reſpondit, l.vtrum. hic. Porro adid quod ſupra dictam eſt, ſtipulationem obligationum firmandarum graria inuen- tam eſſe, addendum eſt, hung quoque ſtipulationis eſſe K. nem, vt vnuſquiſque per eam ſibi acquirat quod ſua intereſt Et hinc colligitur regula: Alteti neminem ſtipulari poſle, niſi ſua interſit, l.ſtipulatio iſta.§. alteri.& 9. ſi ſtipuler. hic.§. alte- ri. Inſt. de inutil. ſtip. Quo caſu ſtipulatori ipſi, non alij com- petit actio.I.liber homo.§. vlt. hic. Intereſſe antemn accipim us; non ſi quoquo modo interſit, amicitiæ puta, propin quitatis, neceſſitudinis, aut denique humanitatis ratione. Sed ſ prin- cipaliter id de quo ſtipulamur, ad noſtrum commodum aut incommodum reſpiciat, l. flideiuſloris. ſupra de pact. l. ſeruus ea lege. de ſeruis export. l. 3. ſed ſi forte, infra iudic. ſolui Nam litium minuendarum cauſa, quæ plurimum reipublicæ offi- ciunt, vt alibi diximus, exiſtimauerunt veteres 3 ob alienum magis, quam Proeiumn commodum alicuus, non temere ei actionem eſſe dandam. Notaui in J. i. in prin.& l. iuriſgen- tium. ſupra de pact. Ex ſupra ſcripta regula conſequitur, ei qui decem Titio& ſibi dari ſtipulatur, quinque tantum de- beri, I. ſi mihi& Titio. hic. Aliud dicendum eſt, cum uis ſub alternatione ſibi aut Ticio dari ſtipulatur. Nam bor ca- ſu perſona Titij ſolutionis tantum cauſa non obligationis adhiberi videtur, ſiue is extraneus ſiue ſtipulatoris filius ſir, leum qui ita.. qui ſibi. hic. l. S ticnum.§. quæſitum. de ſölur.
Nec talis adiectio ob diuerſitatem rei veltemporis, aut cauſæ
alicuius in ea expreſſæ vitiatur: vt ſi ſtipuler mihi decem aut Titio hominem: mihi calendis aut Titio idibus: mihi pure, aut Titio ſub conditione,& l. vlt. 9. vlt. hic. I. qui homihens. §. ſtipulatus. de ſolut. Proinde Titius nec petere, necroga- rèe, nec acceptum facere, nec ſideiuſſorem accipere, nebet ſuo nomine poteſt conſtitui, I. ſed& ſi filio. ſupr. de conſli⸗ tuta pecunia. l. ſi mihi. infra. de fideiuſſor. l. quod ſi ſtipula- tus. infr. de ſolut. Solui autem ei vel inuito ſtipulatore hele ſtipulatus fuero, l. vero.§. 1. I. aliud.& l.vlt. inf. de ſol.§. plane de inutil. ſtip. Quod ſic accipiendum eſt ʒvt ipſi cuius perlo⸗ na electa probataque eſt à creditore, non etiam alij, puta hæ= redi aut domino ſoluatur, quibus non æque fartaſſis con- fideret creditor, l. cum quis. hic. l. ſi ſtipulatus ſum. infra de ſolu.I. cuius bonis. ſup. de curat. furio. Quinimo in Cettis a ſibus ne ipſi quidem adiecto recte ſoluitur: Veluti ſi credi= tor cum debitore litem conteſtatus ſit, l. ſi quis ſtipulatus fuerit decem. infr. deſolut. Item ſi ſtatum mutauerit adie-
tametſi pupillus ſit, nec turoris auctoritas interneniat; l. †
ctio, ita vt tacite appareat creditorem, ſi hoc futurum co-
gitaſſet, non fuiſſe eum nominaturum, l. cum quis. de ſolut. J. ſi is qui rem.§. Iulianus. de furt. l. in conſirman do. ſu pra de confir. tuto. Deque eo qui ſtipulatur alteri, vt ſibi quæratur actio, aut vt illi tantum ſoluatur, huc vlque dictum ſit. N unc videndum eſt, an ei cui quis ſtipulatus eſt, actio comn etere poſſit. Et certum eſt, regulariter non poſſe.§. ſi quis di In⸗ ſtit. de inutil. ſtip.l. quæcunque. ſup. tit. prox. l. ſplatum,n per liberam. ſupr. de pignor. act. l. ea quæ. ſup. de acq. rer. dom J. ſi ita ſtipulatus.§. Chryſogonus. hic. In qua regula fiſcum nos quoque eomprehendimus, karbiter. ſup. de arbit. l. iteem veniunt.§. in priuatorum. ſup. de petit. hæred. Excipiuntur certi caſus, in quibus aut directa aut vtilis actio acquiritura Primum c um extraneus quiſpiam mulieri ſtipulatur dotem reddi ſequuto diuortio. fauore enim nuptiarum mulieri ipſi datur actio. l. Qaius. ſup. ſol. matr. idque ad alias ſimiles& pias
cauſas porrigendum eſſe Plerique opinantur. Notatur inl.il- lud. C. de ſacroſan. eccl. Secundus caſus eſt, cum perſona pu- blica, puta Tabellio, aur magiſtratus abſenti Per ſtipula-
tur,& tanquam publica perſona non priuata id facit. l. i 9.
exigere. de magiſtra. conuen. l. non eadem. ſup. de adopt.&.
cum autem. Inſt. de adopt.& l. 1. inf. rem pupil. ſaluam fore.
§.ex his. Auth. de hæred. abinteſt. venientib. colla. 6. authen. Matri& auiæ. C. quando mulier tutelæ offic. fungi poteſt. i eum pro quo. ſup. de in ius voc.& l.vnica. C. de no. op. nunt. cquanquam. devſur. in 6. Ters ius esſus eſt, cum domino ſuo præſenti ſtipulatur procurator. l. ſi procurator. hic. Alias au= tem ex ſtipulatione procutatoria non acquiritur actio do- mino ſine ceſſione, l. poſſeſſio quoque. ſap. de acq.poſſ. l.i. C.
per quas petſ. nob- acquit. niſi ſit in iudicio facta ſtipulatio, XXN z
3

1 ———8ö
——
—————
—
7 9³ Franc. Duaren;: omment.
I in omnibus. infr. de prætor. ſtipul. l. in cauſæ.§. vlt. ſupr. de procura. Addunt alij dem iuris eſſe etſi ſuper re domini fue- rit interpoſita ſtipulatio:: quod non ſatis expedirum eſt, ad. eo multæ paſſim occurrunt antinomiæ. Itaque ſic diſtingui ſolet. Cum quis ſtipulatur rem meam mihi reſtitui, vtilis a- ctio mihi aduerſus poſſeſſorem datur ablque vlla ceſſione,!- heaad exhiben. Dixi, rem meam: quia de re alterius mi-
ireſtituenda, quam ego forte commodaueram ab alio, ta- cta ſtipulatio mihi non prodeſt, l. 3. C. de inutil. ſtipul. ldem dicendum eſt, de eo quod ex eare mea naſcitur, cuiuſmodi ſunt fructus ex fundo meo percepti l. quod procurat. ſupra de procur. Nec diuerſa cauſa eſt pretij, quod etſi ex re vVen- dita vere non ſit, eius tamen loco habeatur, l. venditor ex hæreditate. ſup. de hæred. vel act. vendit.l. lulianus.§. ſi Pro. curator. de act. emp. Quod ſi ſtipuletur quis mihi dari quod nec meum eſt, nec ex re mea ortum; ne vtilis quidem mihi competit actio ſine ceſſione, 1. poſſeſſio. 5.i.de acq. poſleſſ. quamuis ob rem meam id in ſtipularionem deductum ſit: cuius generis eſt pignus. J. ſolutum.§. per liberam. ſup. de pi- gnor. act. Item viura, quæ nonex ipſo corpore, vt ait Pom-
onius, ſed extrinſecus prouenit, l. vſura. de verb. ſignif. Sed quod dicitur de pignore, ſic ahplendam eſt, niſi obligatio pignoris accedat alij principali obligationi, ex qua domi- no acquiratur actio. l. 2. per quas perſ. nob. acq. Prætet ea ſi dominus à procuratore rem ſuam ſeruare non poſſit, qui forte abeſt, vel ſolaendo non eſt, æquitas ſuadet actionem ei dandam eſſe, l..& a. ſup. de inſtit. act.l. lancimus.. vlt. C. ad S. C. Trebell. Quartus caſus eſt, cum tutor pupilli, curator adolelcentis vel furioſi, actor municipij, pro pupillo, ado- leſcente, furioſo, municipibus ſtipulantur. Nam etſi ſtipu- lationem non in ſuam, ſed illorum perſonam conceperint, vtilis tamen datur illis actio, l. eum qui.§. actori. ſup. de con- ſtit. pecu. Alia eſt cauſa procuratoris, qui ſibi quæſitam ex ſtipulatu actionem poſtea cedendo in dominum transfert. d. l. poſſeſſio. Ideirco neceſle eſt, vt ſibi non domino dari ſtipuletur, d. l. eum qui. Quyd vtique verum eſſe puto, niſi cum talis ceſſio minime eſt neceſſaria, vt exempla à nobis
adducta ſatis oſtendunt. Quiatus calus eſt, cum quis rem
ſuam donat alicui calege, vt poſt aliquod tempus reddat. ſti- pulationem enim contractam benigna interpretatione lex ſingit, ſiue donator ſtipulatus ſit ſiue non. Ideoque illi tertio adderſus donatarium vtilem actionem competere reſcrip- tum eſt, l. quoties. C. de dona. quæ ſub modo. Sextus caſus eſt, cum quis numerat alieno nomine pecuniam, quam ei dari ſtipulatur. Verum eo caſu ex numeratione tantum agi poteſt, d.. ſi ita ſtipulatus.§. Chryſogonus: hic, l. certi condictio.§. nummos. ſi certum petat. quoniam ſtipulatio inutilis eſt: quæ ſi vtilis eſſet, ex ſtipulatione tantum ageretur, l. cum enim. inf. de nouat. Nam per actum naturalem, qualis eſt traditio ſeu numeratio, quominus per Überam perſonam nobis ac- quiratur nihil vetat. l. ea quæ. ſupra de acq. rer. dom.& l.. C. de acq. poſl. Quo fit, vt huiuſmodi tradirio non ſolum in mu- tuo, verum etiam in aliis contractibus ei cuius nomine facta eſt, actionem pariat, l. 1.. ſi te rogauero. ſupra mandati. I. ſ per. ſupr. de condict. indeb. quanquam in eis quoque ſicut in ſtipulatione regula noſtra locum non habet, l. quæcunque. ſupra tit.prox. Seprimum caſum nominatim excepit Vlpia. à quo hæcre- gula tradica eſt, cum videlicet filius patri ſtipulatur, d. l. ſti- pulatio iſta.§. alteri. hic. Vna ſiquidem vtriuſque vox atque
ideo perſona eſſe intelligitur.. ei vero qui.§. poſt mortem.de
inutil. ſtip. arg.l. ſi ſeruus. ſup. dedam. infecto. Itaque perinde eſt, ac ſi parer ipſe ſtipulatus eſſet, l. quodcun que. in princ. hic. Hæc autem ſtipulatio quatuor modis concipi poteſt. In primis in perſonam patris, tuncque ipſi acquirit filius, etiam ſi forte facbum tale ſtipuletur, quod in ſuam perſonam con- ferre non poſſet, l. quod dicitur. hic. l. perinde. cum l. ſequen. de ſtip.ſeruo. Secundo in petſonam ſerui alicuius paterni, l. ſi filius meus. hic. Tertio in flij ipſius perſonam recte conci- pitur, eiuſdemque poteſtatis eſt, ac ſi pater ipſe ſtipulatus fu- iſſet, niſi factum contineat ſtipulatio, vt ire agere,&c. quo ca- ſu patri facere non licebit, led tantum filio: quamuis huius quoque ſtipulationis vtilitas quæ ſit ad patrem deriuetur,§. r. &c. ſed cum factum. d ſtip. ſeruorum. d.. ſtipulatio iſta..ij
—₰ qui. hic. Quatto filius imperſonalitet ſtipulationẽ poteſt con- cipere,&c hoc calu patri etiam ſtipulari videtur. l. quodcun- que.§. vls. hic. Ac in his omnibus caſibus acquirit filius pa- tii, modo ſit in eius poteſtate,§. ſi quis alij. de inutil. ſtipul. Itaque per naturalem tantum aut emancipatum nihil acqui- ritur, l. 3. de his qui ſunt ſui vel alieni iuris. l. debitor.§. vlt. ad S. C. Trebel. Vnde quæritur, ſi filiusfamilias ſub conditio- ne ſtipulatus emancipatus fuerit, deinde extiterit conditio, an patri actio competat? Paulus competere reſpongdit, quod ſtipulationis contractæ tempus ſpectari debeat, l. ſi filiusfa- milias. hic. l. quæ legata. infra de reg. iur. Quod ſi quis obii- ciat, ex ſtipulatione facta à filio dum in ciuitate eſſet, patti reuerſo ab hoſtibus acquiri, in cuius non erat poteſtate tem- pore contractus, l. filius. hic. Reſpondeo filium iure poſtli-
minij fingi in poteſtate patris ſemper fuiſſe,§. ſi ab hoſtibus.
Tribus modis ius patriæ poteſt. ſoluit. Sed ſi pater apud ho- es deceſſerit, multum refert, in ſuamne perſonam conce- perit ſtipulationem, an imperſonaliter. Priore enim caſu ipſi filio competit actio: poſteriore nemini, l. ſi ſeruus com- munis.§. ſeruus capto. infra, de ſtip. ſeruor. l. bona.§. quod fil. infra, de capt.& poſtliminio reuerſ. Præterea quod di- citur filiumfamilias patri acquirere,&c. ſic accipiendum eſt, ſi quod ſtipulatur profectitium ſit. Nam aduentitiorum vſusfructus tantum ex Iuſtiniani conſtitutione patri acqui- ritur, l.cum oportet. Cod. de bonis quæ liber. quam plerique interpretantur& reſtringunt, niſi filius patri nominatim ſti-
pulatus fuerit, d.l. ſtipulatio iſta.§. ij qui.&§. alteri. Verum
ego in contrariam eo ſententiam, tum quod nihil referte
Iuſtinianus ſcripſerit ſuamne perſonam, an patris ſtipulan-
do exprimat filius.§. 1. Inſtit. de ſtip. ſeruorum. Tum etiam quod negotij ipſius& rei natura ſuper qua ſtipulatio con- trahitur, maxime ſpectari debeat, vt ſupra diximus. l. ſi ſti⸗ pulatus.ſupra de vſuris. l. 5.5. conuentionales. hic. Vnde fit, vt qui aduentitias res ab alio forte poſſeſſas nanciſci vult, ſi ſtipuletur cas patri ſuo dari, tanquam vſufructuario& le- üüe adminiſtratori tantum ſtipulari videatur, l. 1. Cod. de
onis maternis. Nugatoriumque eſt ac plane ridiculum, quod quidam ex plebeiis(vt ita dicam) interpretibus obiicit,
ſtipulationem hac ratione inutilem fore cum ſine cauſa paui
fiat,& vſumfructum& adminiſtrationem lex deferat, l. ſi quando.de leg. i. l. 1. infra ad municip. Cum enim filius con-
trouerſiam habet cum alio de rebus aduentitiis, quæ tales
fortaſſis eſſe negantur, ſi litis iſtius ſedandæ cauſa quaſdam res certas dari ſibi vel patri ſtipulatur, quantum ſit cammo- dum huius ſtipulationis obſcurum non eſt. Huc pertinent ea, quæ de ſtipulationis natura alio loco attigimus, in l. 1. 9. vlt. de pactis. Octauus caſus eſt, cum pater ſtipulatur filio, vt poſt ipſius patris mortem effectum habeat ſtipulatio. Quo caſu mortuo patre vtilis eĩ dabitur actio, l. quodcunque.§. ſ quis. hic. l. ſi quis operas. l. iuriſiurandi.§. ſi liberi. l. cum pa- tronus. de operis libertorum. Nam ſi ſtipuletur pater filio in mortis ſuæ tempus non conferendo ſtipularionem, ſeque
viuo eam valere cupiat, nullam poteſt filio acquirere actio-
nem, ſed ſibitantum, l. dominus ſeruo. hic.&́ l. 2. C. de cen-
trahen. vel commit. ſtipulat.&§. ei vero. de inutil. ſtipulat.
Quod eſt accipiendum de iis, quæ iuris ſunt. Nam ſi ſtipu- letur pater, vt filio ire aut tenere liceat, quod nudum fa- ctum eſt nihil iuris habens: fieri non poteſt, vt à filio in pa-
ttem transferatur. Itaque Paulus inutilem eſſe huiuſmodi
ſtipulationem ait, l. quod dicitur. hic. Puto tamen ſi patris id fieri interſit, actionem eo nomine ei competere, J. ſi ſtipu- latio iſta.§. ſi ſtipuler. hic. Illud quæri poteſt, an emancipato quoque per patrem acquiratur actio, in quibus caſibus fi⸗ lio acquiri poſſe diximus? Et Dioclerianus nullam quæri actionem aperte ſcripſit, l. ſi gener. C. de iure dot. Sed hoc
reſcriptum de actiona directa intelligi vulgo receptum eſt,
vtilemque nihilominus actionem ei dandam eſle placuit. l iuriſiurandi.§. ſi liberi. ſupra de o er. lib. Quæſententiaar- gumentis defendi poteſt. Nam ſi nihilrefert, certone tem- pore aliquid fiat, an vere in id tempus conferatur, l. quod ſponſæ. C. de donac. ante nupt. conſtetque ex ea ſtipulatione actionem competere filio, quam contulit pater in id tempus quo ſui iuris effectus eſſet, d. I. quodcunque. Conſequens eſt, patrem filio iam ſui iuris effecto ſtipulari& acquirere poſle.
—“ Huc
fuutuulund jaum quileine ab auliweum-
KR Keroum proprium dauniipi,relcolor nalbiendomidoal üm dilintereſt.. wrebicum ſetbil nilew Aut cum: tuuaxlä ſruus me 4b Nüllgtetete tmo tpulionemj cdfeat,k co. dian füntiomi
nunus fapra de ac uh rüi 11 dunleeleintegl.

drra ſuper qu hun deat, vtſupa cum wonuentionale i kotte hollekamin anquam füütnün iſtipulai nita, umque eſtarlurit tꝛdicam jidtegnedun zilem fote anlrea miniſtraroncn ati
jn Tit. De ſtipul. ſeruorum.
Huc accedat quod patre fibi ſuiſq; liberis ſtipulante, Vipianus Pwaälats 4 perhenite Kipulalonem ſcribit, d. I. ſi quis o- eras. quos in ipſius poteſtate tunc non eſſe nemo dubitat, Tvinfara de collat. bonor. Qux de ea ſtipulatione intelli⸗ guntur quæ ad obligandum alium contrahitur. Cæterum cũ pater ſtipulatur aut paciſcitur filio liberandi iꝑſius gratia, patri ca ſtipulatio aut pactum prodeſt cõuento filii nomine, ſi mo- do ĩd actum ſit. Sed& filio quoque, cui pater vt hæredi futu- ro pactus ſtipulatuſve eſt. Alioquin non niſi exceptione do- li iuuabitur flins, I. ſi tibi.§. ſi pactum ſit. l.& hæredi.§. nos autem. l. cuius. ſupra de pactis. Nonus caſus eſt, cum ſeruus
domino ſuo ſtipulatur, quod genus ſtipulationis apud vete- Qus de
ee in hoc libro nobis profecto non inutilis, cum inde ad mona- ctur ad chos noſtri temporis,& ad res alias propter ſimilitudinem ar-
muusre- gumenta ducamus, infra de ſtipul. ſeruo. Ac vt diſtinctius tra-
fyri nuc dantur à nobis quæ à Triboniano confuſe& nullo ordine ad.
ſaleaus. hibitio ſub eo titulo ſcripta leguntur, ſeparatim de ſeruo pro- ptio, alieno, communi, hæreditario, fructuario, quam pote- rimus breuiſſime diſſeremus.
Vide titulum de Duob. reis conftituendis poft hunc tra-
ctatum: qui de induſtria, propter materiæ continuationem, b
Lic ab auctore omiſſus eſt.
A4 D T.I 1. III.
DE STIPVLATIONIBVS s ERVORV M.
De ſeruo proprio.
KERVVs alicuius proprius quod ſtipularur, 2domino acquiritur, d.. ſtipulatio iſta.§. alteri. 15 2 8* Eſt enim ſeruus quoddam velut domini in- mſtrumentum, auctore Atiſtotele lib. 1. Poli- S F K tic. c. 3.1. quæſitum.§. Alphenus. de inſtruct. legat. Seruum proprium hic accipimus, etiam ſi Reipublicæ
vel municipii, vel coloniæ ſeruus ſit. J. 3. de ſtipul. ſeruor. An
autem ſibi an domino aut cõſeruo ſuo aut imperſonaliter ſti-
uletur, nihil intereſt. l. 1.in prin. l. ſiue. eo. Niſi in certisca-
Pus veluti cum ſe ſibi ſtipulatur non domino. l. 1.§. vltim. de
ſtipul. ſeruor. Aut cum à liberto operas ſibi non domino da-
ri ſtipulatur l.ſi ſeruus meus. eod.. ſeruus patroni ſupra de o-
per. lib. Nihil præterea intereſt an pure ſtipuletur ſeruus,
an vero ſtipulationem in alienationem manumiſſionemve
ſuam conferat. l.vlt. eo. Sed ſi inuito ac prohibente domino ſtipuletur, ipſinihilominus acquirit. l. ſeruus vetante. hic. l.
etiam inuitus. ſupra de acquir. rerum domi. Quamuis alioqui
non poſſit liberalitas nolenti acquiri,& donatio ſine acce-
prione nulla eſſe intelligatur, vt Cicero in Topicis ait. l. hoc
d, ſe iure.§. non poteſt. ſupra de donat. b
Seruus autem alienus mihi ſtipulando, ſicut mihi non ac- quirit, ita nec domino fuol. ſeruus alienus. infra de ſtipul. ſer- uor. Quod ita intelligendum eſt, niſi bona fide alii ſeruiat. Quo caſu ita demum acquirit poſſeſſori, ſi ex ipſius re aut o- peris ſuis ſtipuletur, alias domino. Exempla huius rei ex Iure- confultis nullo negotio colligi poſſunt.. 1.§. ſi ſeruus. l. ſi a- lenus. l. iber homo.§. vl.&l. ſiliber. eo. tit. Qui vero poſſide- tur ab alio, ſed mala fide, puta ex furtiua cauſa, vel alia ſimili,
poſſeſſori ſtipulando nihil agit.l. feruus meus. co. Seruus qui in nullius dominio eſt ſtipulando nemini acquirit. Quo ex genere eſt is quem dominus pro derelicto habuit, nec ad alio occupatus eſt: niſi ob infirmã valetudinem à domino dereli- ctus fuerit, ideoque ſtatim liber factus ſit. J. quod ſeruus. eo. vlt. ſupra pro derelicto. l. ſeruo. ſupra qui ſine manumiſſ. ad liber.peruene. Quod& in monacho locum habere, qui nulli certo monaſterio ſeſe adigit, plerique arbitrantur. Eadẽ eſt eins ſerui ratio, cuius dominus ab hoſtibus captus non re- diit: medio ſiquidem tempore fruſtra ei ſtipulatur, tametſi ſimpliciter ſtipulatus acquirat hæredi. linterdum. hic.& leg.
alieno.
ſeruus communis.§. ſeruus capro. de ſtipulat. ſeruor.l.1. j. de
2. en capti.& poſtlim. reuer.
timuni.
res frequens& vſitatum fuit. Eſtq; Titulus de ca re ſpecialis,
Seruus communis plurium dominorum, ſtipulando o.-
799 mnibus acquirit pro partibus dominicis. J. ſ. de ſtipul.ſeruor. ldem eſt dicendum etſi emat aut aliud contrahat negotium, ſiue ex re vnius, ſiue omnium id faciat. l..§. ſi ſeruus. I. 2 5. cũ ſeq.eod. Hæc regula aliquot exceptiones habet. Prima eſt cũ vni ex dominis tantum ſtipulatur, tunc enim ei ſoli acquitit. d. l.j. vnde fit vt ſeruo communi ſibi& vni ex dominis ſtipu- lanti vni dodrans, alteri quadrans debeatur. l. 4.eo. Item ſi v- ni ſortem alteri pœnam 83 ſtipulatus, recte hic pœnam petet:
per nouationem extincta. l..§. vlt. eo Secunda exceptio,cum ſeruus vnius ex dominis iuſſi ſtipulatus eſt: quo caſu fimili⸗
illi vero petenti obiicietur exceprio, quaſi priore obligatione
ter ei totum acquirit. d. l. 2. Quod tamen in eo qui vnius iuſſu
adit hæreditatem, locum nen habet. l. ſi ſeruus duorum. de acquir. hæred. Cum autem vno iubente alter nominatur, v- trius potior cauſa ſit, Iuſtinianus conſtitutione quadam defi- nire voluit, ſed adeo obſcure edita, vt in vtram inclinet par- tem neſcias. l. ſi duo. cap. per quas perſonas nob. acquir. Ter- tia exceptio, cum abvno ex dominis ſtipulatur alteri. l. 2. 17. & 18.&§. ſi ſeruus. de ſtipul. ſeruo. Inſtit. Quarta eſt, cum ex ſtipularione non omnibus poteſt acquiri: tunc enim vni totum acquiritur. quod in pleriſque caſibus contingit. l. 1.§. communis ſeruus. l. proinde.§. vlt. cum lege ſeq. eo. Quinta cum omnibus ſtipularur diſiunctiue. Nam ob incerritudinẽ dicendum eſt non valere ſtipulationem. l. 9. cum ſeq.& l.z1. co. Aliter atque ſi copulatiue omnes fuerint nominati. l. 29. cod. Sexta cum ſeruus aliquid ſtipulatur quod diuiſionem nõ admittit, vt iter, actum, viam. Hoc enim caſu in ſolidum o- mnibus acquiritur pro partibus dominicis. 1.17. eod. Septima cxceptio cum ſtipulatur decem vni,& eadem decem alteri. Nam duo rei ſtipulandi ſunt, ipſisque in ſolidum datur actio. 1.25. co. Octaua, ſi non lub appellatione dominorum, ſed propriis nominibus expreſſis concepta fuerit ſtipulatio: in hac hüc ẽſpecie nõ pro dominicis, ſed pro virilib. portioni- bus ipſis acquiritur. Idem iuris eſt cum propria eorundem no- mina prius expreſſa ſunt, niſi aliud actum eſſe appareat. l. 32. co.& l. quoties. ad Trebell.
Seruus hæreditarius tam hæredi quam hæreditati quæ Perſonæ defuncti vicem obtinet, recte ſtipulatur. l. 25. de ſti- pulat. ſeruor.l. mortuo. de fideiuſſor.& leg. hære dibus. de ac- quir. rerum domi. valetque ſtipulatio ſi hęreditas adita fuerit: alioquin nullam vim habitura eſt. leg. interdum,§. 1. hic. At ſi ſeruus fuerit communis defuncti& alterius, interim ei ſocio totum acquiritur. l.i. ff. de ſtipul. ſeruorum. hin eo. de acquir. rerum domi leg. filius familias. de caſtren. pecul. Nec obſtat huicregulæ, quodhæres tunc dominus non eſt cum ſtipula- tio fit. nam retrotrahitur hæreditatis aditio, vt hæres co
De ſerus Har edi- tario.
tempore mortis defuncto ſucceſſiſſe, ex eoque tewpore fu-
neſta pollutaque familia intelligatur. leg. ſi ex re.§. vltim. de ſtipul. ſeruor. Seruius in lib. 3. Encides Virgilii. Sedani- maduertendum eſt, non ex die interpoſitæ ſti pulationis, ſed aditæ hærediratis tempus cedere: quoniam ex eo demum tempore agi poteſt, d. l. 2 ſ. eod. à ſupradicta regula duo ca- ſus excipiuntur. Primus, cum ſeruus hæreditarius qui ſine perſona, quæ videlicet vtatur& fruarur eſſe non poteſt. l.
vſusfructus. eod.& l. quando dies legator. ced. l. hærediras
in multis. de acquit. rerum domi. Secundus, cum expreſſo Proprio eius nomine qui crat futurus hæres, facta eſt ſtpula-
tio. Idemque dicendum eſt de eo qui non hæredi, ſed defun- cto ſtipulatus eſt. l.!. 7.& 8.&§. ſeruus capto. de ſtipul. ſeruor.
Inſtit.
Seruus fructuarius ſi quid ſtipuletur exrre ſua, aut operis De ſærus ſuis acquirit fructuario, non domin 0.I. acquiritur.& l. liber ναακαη.
homo. de acquir. rerum domi. Excipe niſ proprietatis domi- no nominatim ſtipuletur. l. ſeruum fructuarium. de ſti pul. ſeruo. Hoc caſu tamen fructuario aduerſus dominum con- dictio datur. leg. cum ſeruus. eod. Diſſimilis cauſa non eſt duorum fructuariorum, ſi feruus ex re vtriuſque vni tanrum ſtipuletur. dicium inter eos dabitur. leg. ſi cum duorum. Excipitur& alius caſus, cum videlicet ſeruus pro operis ſuis pecuniam in ſingulos annos ſtipulatus eſt: vſufructu ſiquidem finito re- ſidui temporis ſtipulatio acquirerur broprietario. leg.18.§. cum ſe ruus. eodem. Cæterum extra cauſas iam dictas, id eſt, rem fructuarii& operam ſuam, ſtipulando ſeruus acquirit —,— 1 1 X 4
79.
Nam eo nomine ei communi diuidundo in-
————.— —
—
————
—
— —
————
——————
———— yycſ 8
„
2
—————
5 6 ½ 1 *
— 8
*

800 Franc. Duareni Comment. 399 3„„ 2 2 2 6 0.⁴ 1 domino non fructuariol. ſi fructuarii. eodem. Hoc accipe. habeatur, anticipitis iuris eſt quæſtio,& in vtramque partem Deæ- ap uin b
diſputari ſolita. De qua ſic ego cenſeo. Priſcis temporibus 7uνd κ f lege duodecim tabularum, ſic interdictum, fuiſſe prodigo bo- dictiong 1 notum adminiſtratione, vt ipſo iure eorum cura ad agnatos enuee Mlo Neuie proximos deferretur. Quod ius cum aliquod incommodi 3 nena ula haberet, paulatim deſuetudine antiquatum eſt? cœperuntq; dam 5 à magiſtratibus cnratorcs ipſis dari non tantum agnati ſedet-
iam extranei, ſi id expedire magis videretur. l. 1.& L. ſæpe. de
curat. furio.&§. furioſus. Inſtitut. de curat. Itaque puto ante huiuſmodi interdictionem& curatoris dationem fraudi cui- De⸗ ar
niſi in perſonam fructuarii oominatim cõcepta ſit ſtipulatio, quæ inutiliter ĩta contrahitur. d.l. ſi vlufructuarii. Sed quid ſi ſtipulatus ica fuerit ſeruus, nullare adhuc data, vt iucertum ſit vtrius rem ſit daturus: Reſpondeo in pendenti eſſe inlaig⸗ nem, vetumque declaraturum vtri competitura ſit aio. §. cum- ſeruus. l. ſed& ſi quis. 6. interdum. ſupra de vſufructu· Ex his facile colligi põt, ſi ſab alternatione domino aut n⸗ ctuario fuerit ſtipulatus ſeruus fructuarius, an valeat ſtipula-
:... 5.. ructua- tio. Nam ſi ex re domini, acquireturi ſi obligatio. Fru
ſe diximus, proadie- quam eſſe non debere quod cum eo contraxerit. l. Iulianus,
num ante interdictionem Prætoris obligetur ex contractu is quiica viuit, vr inter luxurioſos ac profuſos nepotes vulgo
tiari natura bonæ fidei iudiciorum exigit. leg. in venginon . 8 d30.
95 uinen vnhorc, s— autem exre fru- de cura. furioſ. l. curatorem. C. de reſtit. in integ. c. veritatis. rumch 1 Auarit quoniom weigh acquiripote ſt, incertitudo ſtipulatio- de dolo& contu. in Decretalib. Plane ſi qushelluoniiaut lu- urhnraimn nem vitiat.. H. ſi fructuario. xurioſo homini pecuniam dederit, quam ſciebar eum proti- ro few lamm nus ſcorto daturum, aut alias turpiter conſumpturum„quo- üiem liqpam, G A r. III. rundam opinio eſt inutilem contractum eſſe, vel ante inter- lnennassund b dictionem, quod necratione caret nec auctoritate. l. ſi quis ropfade col De perſönis quibuſcum contrahitur ſtipaulotio. cum ſciret.ſupra pro empt. l. ſi vero nonremunerandi. ũ la- ur ominus b doleſcens.ſup. mandat. Quod autem dictũ eſt, eũ ex contra- niu eſt& l DPrſpecto ſine ſtipulationis, reliquas eius cauſas perſequi ctu non obligari, ſic accipiendum eſt, nifi ad frugem, vt dici- 44 ſipuluior Desere pretium eſt, ex quarum numero eſt ea quæ efficies tur, bonam ſe receperit. Quo caſu ipſo iure deſinit eſſe in auam.Nc. D dicitur. Eflicientem autem ſtipulationis cauſam voco perlo- poteſtate curatoris, actuto contr ahi cum co poteſt,& l.i. de mfruckum,cum nas ipſas iater quas ea comrahitur, quæ cum non vnius con- curat. furio. Receptum tamen eſt declarationem iudicis eſſe umnonfiiid ditionis, ſtatus& qualitatis ſint, perſonæ circumſtantia ſepe neceſlariam, niſi eius vitæ mutatio ſit publice nota.l. eius qui. üitoxteraen in hoc argumento quæſtionem ac qubitationem gignit. Vt de iure filci. Mutationem vero hane non ex vna aut altera dnm ril cum quæritur de impuberis aut pupilli ſtipulatione, an valeat frugalitatis actione, ſed ex mulcisiudicare ac metiri debemus. aclu n Cui quæſtioni reſpondendum eſt, ira demum valer, ſi ſtipu⸗ S,cumque. Inſtitut. in proœmio. Nam ſicut vna hirundo 1 ulenrpe pupillo. latus iple ſit, non ſi alii promittendo ſine tutore ſe obligaue- non fackt Ver, vt vulgo dicitur, ita ad iudicium de moribus im⸗ llr um rit l. neque. C. de contrahen.& commit. ſtipul. l. C. deinu- mutatis faciendum non vna actio nec breue tempus ſafficit, aüm nüt til ſtip.& g. pupillus. cod. titul. nſt. Intellige niſi infans ſit, d in auth. de monachis.§. ſancimus. collat. 6. Hactenus prodi- V 1u finerjgu eſt, fari non poſſit, quandoquidem ſermone opus eſt in con- digo. daſererui trahenda ſtipulatione. l. i. in princ. l. mulier. leg. vltim.. pu- Propigo non prorſus diſſimilis eſt minor vigntiquinque De hn. 5 cuchthne pillus. hic. Idem plerique cenſent de co qui infantiæ pro- annis iam pubes factus. Is enim ſibĩ acquirit ſtipulando, F, Han 5 cagus ximus eſt,& intellectu& iudicio caret, niſi Atutore rem fo- exiam dictis conſtat: ſi ramen minor ſi viginti,& aliquid ſti- aus, 8 d re ſaluam ſtipuletur. Sed probabilius mihi videtur ſti- puletur fieri de re ſibi debita, quod facere ipſe non pe ſſit: pu. anu. 3 rnu 8Ga pulationem à puero non intelligente factam ſemper valerce, ta ſi ſeruus debicus manumittatur à debitore, cuius manumit- 3 pu ina tum vtilitatis cauſa id receptum eſſe à iuris auctoribus prodi- ſionem inhibet lex Tlia Sentia, inutilis eſt ſtipulario. l. ſimi- Muüturenpertacc tum ſit. l. ſeruum. rem pupilli. Inſt. vbi Theophilus. l. donata- nor. hic.§. eadem, quibus ex cauſis manumit. non licet. lnſtit. ruiliti uptad riũ.de acq.poſleſſ.l. in negotiis. de regul.iur. ſ.1§. furioſus. ſu- Promittendo autem ita demum obligatur, ſi curatorem ka- niutacuen ltp pra tit. proxi. Quod dictum eſt de infante in mutuo quoque beat. lxpuberes. hic.& d.1. ſ curatorem. C. de reſtit. integ. A- De flo. aucziilegwin furdo locum habere ratio ſuadet. l. 1. in prin. hic. I. 1.§. viri. lia plane cauſa eſt filiifamilias, qui ſtipulando acquirit patti, vt./amuluus nülrnelleg von ſupra rit. proxi. Licet alia plæraq; negotia contrahere poſſint. ante diximus 1·ff liliusfamilias.hic. Promittendo leipſum ob- thaimren. tem I. in quibuſcunque ſupra tit. proximo. l. diſcretis. C. quite- ligat, vt quiuis paterfamilias, niſi impubes ſit. Hic enim ne im woaliam ſh ſia facere poſſ.&l. in quibuſcunque, ſupra tit. proxi.. mu- auctore, ſquidem patre obligatur.. vlti.§.I. hic.§.pupillus. de ketimdonc p.,) tum. de acquir.hæredit. l. mutus de procurat.&l. mutus. de inutil. ſtipul.l. filiusfamilias. ſupra tit. proxi. Aninter ſpon tünlt palin 2u iure dot. Eadem cauſa eſt furioſi qui ſiue ſtipulerur ſiue pro- ſam ſtipulatio in tempus matrimonii collata valeat quæri po- 2c⸗ tudro Huincgti mittat, nihil agit. l. 1.§. furioſus. Inſtit. de inutilib. ſtipul. d.. teſt. Et eſt reſpondendum non valere: niſi dotis aut dona- doüdemonltran in negotiis. Et generaliter dicendum eſt, nullum negotium tionis proptes nuptias, aliave ſimilis iuſta cauſa ſubſit. leg.“ mmtenadäi annotan ab eo recte contrahi, in quo vel tacita voluntas ſit neceſſaria. ita ſtipulatus.§. vitim. hic. l. quod ſponſæ. C. de donat. inter dezs tlicralt l. qui ad certum. ſupra locati. vbi autem nullius tequiritur cõ- vir.& vxot. ſennoinatiteſt mn ſenſus ad obligationem contrahendam, obligari poteſt. l. fu-— ſeulhn rlütatem rioſus. ſupra tit. proxi. Itaque mirumelaeti don debet quod Car. IIII. ſatiehade go Vlpianus ſcribit, Filiam furioſam, quæ patri dotem petenti 8“ d ſine Connradſcere per dementiam non ret pro conſentiente De conſenſu thiitipulatio. 480 kas haberi, cum Antinoni reſcripto patri agere permittatur, noaon 1. dälgudi 4 ſi conſenſerit filia, ſed ſi non contradixerit. l. 2.§. volunta-(Qoplen velut inſtrumento ſtipulationem contrahi- düainond em. tem. ſupra ſolut. matr. A'furioſo non multum differt prodi- Qmus: itaque inter ſtipulationis cauſas numerari debet. bm muault gus, cui bonorum adminiſtratione interdicitur. Quamuis e- leg. 1.§. conuentionis. ſupra de pact. leg. obligationum. ſu⸗ dannin upre nim ſtipulari& alium ſibi obligare non prohibeatur, tamen pratit. proxi. Quamobrem etſi interrogatio reſponſionem eaaudas men nectradere quicquam, nec obligari poteſt. leg. is cui bonis. præceſſerit, ſitamen conſtet non animo ſtipulationis con- baxbi woctt hic. Eſt autem Prodigus(auctore Vlpiano) qui neque tem- trahendæ id factum eſſe non valebit ſtipulatio, leg. iuriſgen- di bolteron ut neq; finem expenſarum habet, ſed bona ſua dilacerando tium.§: quod fere ſupra delpact. Hinc conſequens eſt ſi ho⸗ ſann Kundänd⸗ & diſſipando profundit. l. i. ſupra de curat. ffur. Huic curato- minem ſtipulatus de alio ſentiam, tu de allo, nihil inter nos di m hiea rem dandum eſſe, Diuus Pius reſcripſit, tametſi ea ratione v- actum videri. leg. inter ſtipulantem.§. ſi Stichum.& 1 conti- b agitut dile tatur quæ mentis ſanitatem arguat, quod in pleriſq; vfuuenit. nuus. H.. hic. Aliter atque ſi petam à te in iudicio Stichum, ean. I. is qui.§. Diuus. ſupra de tutor.& curatorib. datis ab iis qui, cum tu de alio ſentias. Nam quia in inuitum redditur iudi- du um. &c. Non continuo igitur diſlolutis hominibus,& malerem cium, uec vtriuſque conſentum requirit, quodſenlerit actor, dneeraun eau gerentibus permittenda eſt bonorum adminiſtratio, quod tantummodo ſpectandum eſt. dict.§. ſi Stichum. Sane dil- aaroe eorum ſermo aut ſcripta prudentium, ac ſinceritatem iudicii lenlum ſeu errorem in nomine ſtipulationi non obeſſe pet- ſs uchaler redoleant, id quod Sophocli quondam tragico Poete à filis ſpicuum eſt ſi in corpore conſentiatur. leg. ſi in nomine. hic. dan nidnch in iudicium vocato, vt àrei familiaris adminiſtratione remo- Idemque dicendum eſt&e ſi in materia fiue ſubſtantia aut Kan dülegn ueretur, accidiſſe ſcripſit Cicero, in Carone maiore. Sed qualirtateret erratum ſit, magis quam in corpore.l. ſi id quod W 5 hic. Venditionem tamen ob huiuſmodi errorem omnino VI-

ve
dce W 11 E weni, a b 7n Tit. De ftipul Heruorum.
ta t. u 8 bus. l. cum ab eo.5.vlt.de contrah. empt. Niſi eius qui dece- jiber homo, quumuis Pom 39
3 dius orn na jtur eiadi onius emptioné eius val⸗ ci un cam wmen 1 ptus eſt interſit eam valere. Qu caſu dabitur ei actio.l. ſi ſte- telligat,& ſicut&cloci ſacri us emptioné eius val: ein- G 1i diquuiind rilis.. quamuis. de act. empt. l.de pignor. act. Sed&ſi quis pro te. l.& lberrcuunſec uore religioſi, ſi ematur abignoran- ai nunehR auro quod promiſerat æs ſoluerit, adeo inutilis eſt ſolutio, vt ponii dicdum acci 81 Gab r onttah ermpr. Sed hoc Pom- 8 nddtantun N nullam liberationem pariat. l. ſi cum aurum. infra de ſolut. ſti beonaamelt, nonvt ex tali venditione ma- zs iceu. hau Sis quam cX ipulatione res debeatur, fedvt emproridecepto Kdras cur ülh, C v. V. ad id quod intereſt detur actio. J. ſi in emptione.§. contrah. curan„Uaägae 1 2 empt.&§. 1. de cõtrahe. em t.& 1. 4 A
dridaiade d—. 2 Idéh: dici ahe. Empt.&§. vlt. de empt. vendit. Inſt. G am eoconda eta Quibus de rebus Jtipulatio contrabi poßiit. ẽg; dici poſſet de ſtipulaiione, ſi dolo promiſſoris circũſcri- erecte ulls ptus ꝓponerertur, vt videlicet ei de dolo actio cõpetat. l. Ariſt. 9 w ePlaneſ heR Via ſtipulario ſine re aliqua, quæ tanquam eius materia 5 1.de donat. Res quoque hoſtium quæ tanquam extra no- e erit auntähan ſit, confiſci non poteſt:ideo qualem rem eſſe oporteat rum commercium poſita ciicitur, promittinon poteſt. J. li- h unpier aſüüt 1 dicendum eſt. Primum itaque ſciendum eſt, ac proregula ber homo. hic. lIdque vuigo intelligitur de ea quænun- G * umged, b conſtituendum, neminem ab alio rem ſuam ſtipulari poſſe. quam noſtra fuit. Nam quæ iure poſtliminii aliquando tecu- curet he leg. nemo rem ſuam viiliter, hic. Nam qui ſimpliciter pro- Perari poteſt, eius ſtipulationem, ficut& venditionem,& le- lveton dnl. mittit rem aliquam, eam ſe daturum, id eſt, dominium in ſti- Batum conſiſtere inter omnes fere conuenit. l. vlt. de action. danendnnri pulatorem translaturum promittere videtur. leg.ſi ita diſtra- empt. l id quod. leg. ſeruus. l.ab omnibus§. etiam. de legat. 1. den ügüchäinn hatur. ſupra de contrah. empt. Quod facere nequit, ſi eiuſ- Quinimo eius quæ ſemper hoſtium fuit promiſſionem vale- . thaeitan dem rei dominus ſtipulator ſit. õ. ſi itaque. Inſtitut. de act. I- rTe aiunr ſub hac conditione factam, ſiab hoſtibus capiatur. woclhſim dem iuris eſt& ſi quis rem alienam ſtipuletur collata inid cap. Abbate ſane. de re iu dic. in 6.l.in fuga. C. ad leg. Flauiam wunndiannchn tempus ſtipulatione quo ſua futuraſit. leg. nemo rem ſuam de plagiariis. Sed& ſi quis hominem mortuum ſtipuletur ob neſt ünrih futuram. hic. Quid ſi quis ſtipuletur pretium rei ſuæ, aut v- eandem cauſam aut etiam maiorem„quia non eſt in rerum erioltprblenmd ſumfructum, cum proprietatem habeat nudam, contra re- natura, inutilis eſt ſtipulatio, niſi ob delictum aut moram ex- to hanenon e ua gulam non facit, d.l. nemo rem ſuam vtiliter. l. eum qui ita.§. tare ac viuere ſingarur, dict. leg. lber homo. l. inter ſtipu- 6
curzneite qui proprietatem. hic.Aliud ſi quidem eſt res, aliud pretium, lantem.§. Stichum. hic. Res in commercio noſtro non Ee dio. Namſinnt ſeu æſtimatio rei. leg. qui vas.. vltim. infra de furt. l. fundum hic intelligimus, quæ ſimpliciter ab hominum commercio adiudicimme Cornelianum. de nouat. l. ſi alii. ſupra de vſufructu. Hæcre- exemptæ ſunt. Nam ſi quis promir tat rem cuius commer⸗ 4 dio derhreden 1 gula ꝗuaſdam exceptiones habet. Prima eſt, cum quis non cium non ipſc, ſed ſtipulator habeat obligatur ad eſtimatio- G aus collt.5 wnt dari ſibi rem ſuam, ſed tradi reſtituive ſtipulatur. dict.leg. ne- nem, d. l. multum intereſt. hic. l. mortuo boue. 5 Labeo de
üie mo rem ſuam vtiliter.& leg. ſi rem tradi. hic. Secunda eſt, ſi legat. 2.
nilis eſt winor nann ſub conditione aliquis ſtipuletur. Eſt enim vtilis hæc ſtipula- Ad hæc non tantum ſpecies vt Stichus, ſed eriam genus in al ettmink ſma tio, ſi exiſtentis conditionis tempore ipſius non ſit. l. ſirem ſioulati). tls ederzamgenusin m üdi Kanfn co 3 tempofe 1p bulatioaem deduci poteſt. leg. in ſtipularionibus. hic. valet
1 ncth meam ſub conditione. l. exiſtimo. hic.l. cæteræ.§. I.de legat. que ſtipulatio, niſi ob nimis generalem verborum 6.. 1 — natiitin 1. Tertia eſt, cum quis ſtipulatur à fure non ſimpliciter rem nem omnino incerta reddatur contrahentium Fodun. uod rceteiieꝛuft dari, ſed quod ex cauſa condictionis dare facere oportet: cum quis exempli cauſa, animal vinum, rritici m. 1 da 5 aut adebitotexciten quo caſu ſtipulatio moram præcedentem purgat, quam a- dum generaliter& in definite feinLin, um, oleum fun- dunaarolloreſhm Hodan 8 generaliter& in definite ſtipulatur. l. triticum§.cumi-
a inotils eſtlpu lioquin fur ſemper facere videtur. leg. ſcire debemus.§. ſi à ta ſtipulatus. hic.]— 23.0 uhäaunt f 3 rf Pulatus. hic. I. cum poſt.§. gener. de iure dot. leg. fi do auſis manumir aunl ure. hic. l. vlti. iupra de condict. furti. Quarta exceptio eſt, minus. de legat. i. I. vbi autem. hic. Nam alioquin ja ef ſti. ....—. 5 7. Mlc.- 4 Nam alloqunn incerta ſti- m oblignu, jcmm Feahan⸗ bt Anam tipularurjtadlominns eſt, Vtamen poſ- pulatio inutilis non eſſe intelligitur„ Vt latius infra docebi- rotem Cräi auocari. leg. in bello.§. 1 quis eruum. infra de capt. mus. Item res tam incorporales quam corporales vtiliter ſti- uiſtipulncbufſie& poſtli. reuerſ.leg. non quocunque. in princ. de legat. 1. lin- lamur: veluti ſeruitu 1, je e he..
nm. Pulamut: veluti ſeruitutes, quarum ſtipulatio valet quamuis
d. Promirrtisr ter ſtipulantem.§. ſi rem. hic. Tractari poteſt, ſi quis rem ſibi prædiidomi ſir ſtip 1 Let Allatr
c. Pro gebi 1.110. 1 L131 prædii dominus non ſit ſtipulatorü: licet non niſi prædium iſimpudesk Ks ebitam, non ſuam ſibi dari ſtipulatur, num talis ſtipulatio habenti acquiri poſſit. leg exiſt; 1aIil
ln 8 valeat? Et dubium noneſt ſi ex venditi liove ſimili Satt acquiri poſſit. leg. exiſtimo: hic. leg. 1. communia
uu„Habeigt Et non eſt ſi ex venditione, aliove ſimili con- prædio. Sed de his etiam copio ſius poſtea. Denique plures ſi rrti gen. Bn tractu debita ſit, ſtipulationem valere. l. duo ſocietatem. ſu- mul res autlummas ſtipulari poſſumnus. Er 6 P 1. pratl nhis pra pro ſocio. Huiuſq; ſtipulationis quæ vtilitas ſit, quia non g ſti ſor. b. elt ammadmer- monücolim uag 4 e1„qui- tendum tot ſtipulationes contractas viderti. quot res vel ſum- valete: iti recte ab aliis demonſtratum id puto, videnda ſunt quæ in tra- mæ ſpecialiter exprimuntur. Nam his non ex reſſis vna di. eul Aua ctatum de pactis annotauimus. l. 1.§. ſed conuentionum. ſu- citur ſiipulatib, iqus cunw effechas hüyn ddndel 1s ua, 1. — 8 pra depactis. At ſi ex alia præcedente ſtipulatione res debita tus locis obſeruar—; biu eractaA- vod ſponl,( ſit, omnino inutilis eſt huiuſmodi poſterior ſtipulati cis obferuare nemo non facile poterit. l..§. ſed ſi mihi. V us eit nuulmodi pofterior ſtipulatio, vt pu- leg. ſcire debemus. leg. vbi autem.§. qui ſortem. ſe dici ta quæ nullam vtilitatem ſtipulatori adferat. leg. ſtipulatio i- tur. leg'inter ſtipulantem. S zrom 43 1ee SnAlei⸗
ſta. g. alteri. hic. Vnde quod Pomponius ait, Qui bis idem pro- der ehineme leine Ln. 8 ben egoeg, Ti fis§. lein
III. mittit, ipſõ iure amplius quam ſemel non teneri, ſic intelli rnnr ſeihenmſee Weereee ee e mede velbOt.Ohligat. pſo plius quam ſo nteneri, ſic intelligo, vt Porro non ſolum res, verum etiam facta vtiliter ſtipulamur.
expriore tantum promiſſione non poſteriori teneatur quæ nulla eſt. l. qui bis idem. hic. Hoc autem accipiendum in pri- mis niſi animo nouandi fuerit poſterior ſti pulatio interpoſi- ta.ſi vnus.. pactus. ſupra de pactis. Idque contingere poteſt velit cum nominatim expreſſum eſt, vtà priore recedatur.§. præterea: quibus modis tollat. obligat.&l vlti. C. de nouat. Vel cum plus in poſteriore continetur quam priore, vt cum quis vſum fructum fundi, deinde fundum iplum ſtipulatur.l. qui,vſumfructum. hic. nam ſi minus, licet noua interuenerit perſona, nihil agitur: niſi diſerte ĩd expreſſum ſit, vt ſi quis a- ſeu. deinde iter: vſumfructum, deinde vſum ſtipuletur, d. quivſumfructum. L.eum qui ita,. ſi 4 te. hic. I. ſi pupillus.§. quiactum. de nouat. Secundo hoc accipiendum eſt, niſi vtilis nöſit prior ſtipulatio,&ſtipulatoris interſit poſteriorẽ effica- 9n eſſe.l. ſi dari ſtipuler. hic. l. hęres à debitore.. 1. inde de fi- eiuſſorib. Tertio niſi à diuerſis perſonis ſtipulatus ſit quis,
actumque ſit vti z nſolidum omnes te b duobus reis. steneantur. leg. 3. ſupra de
Præter 2 4 8 teleie ea nraudum eſt de his rebus ſtipulationem con- bolle, quæ in hominum commercio non ſunt, vt
ſunt res ſanctæ, religioſ: 2 1. a. g 2144 2, religioſæ, ſacre publiceę, de quib. fuſe a2dmodũ diſlerit VIpianusleg. inter ſipulantem.5. facram. hic. Item
dicto Kyltim. Inſtitut. deverbor. obligat. teneturque promiſ- ſor ad id quod inteſt, ſi non fecerit. J. ſtipulationes non diui⸗ duntur. hic. l.ſi quis ab alio. ſupra de re iudic. Exem pla horum factorum varia ſub hoc titulo reperiuntur. Vt cum quis rem tradi ſtipulatus eſt: quo caſu promiſſor dare, id eſt, domi- nium transferre non cogitur. leg. ſi rem tradi. leg. vbi antem. §.vlti. hic. Quanquam VIpianus in eo, qui promiſit vacuam rei poſſeſſionem tradere contra ſcripſerit. leg. in conuentio nalibus. ſupra de vſuris. Hæc enim ſtipulatio non nudum fa- ctum continet, ſed ius& caulam bonorum. leg. ſi ita ſtipula- tus. ſupra de vſur. Alind exemplum eſt, cum quis nomine Titii ſolururum ſe promittit: cuius ſtipulationis vis& effectus eſt, vt ita demũ promiſſor conueniatur, ſi ſtipulatoris interſit,
id eſt, ſi Titius locuples non ſit. leg. ſi ita ſtipulatus fuero.§.
poſſum. hic. Qui enim ita ſtipulatur, alteri ſtipulari vi- detur. vnde inutilis eſt ſtipulatio niſſ interſit ſtipulantis. leg. ſtipulatio iſta.§. alteri. Nec ſane credendum eſt promil- ſorem in hoc caſu Titii fideiuſſorem eſſe, cum non pro-
mittat ſe ſoluturum eſſe quod Titius debet, ſed nomine
Titii fideiuſſor tam ſuo quam rei principalis nomine ſol- uere poteſt. leg. indebiram. ſupra de] condictione in- debiti.
4 8 1 1 1 * 8 1
8 4 *

82
Aliorum quorundam factorum bic fit mentio, vrinſulam
fieri decem ſalua fore, decem dari curare hommem ſiſti, dolum malum abeſſe,& ſimilium, quæ nos breaitatis cauſa attigiſſe contenti ſimus. l. illa ſtiputatio. I qui inſulam. leg. ſti-
pulatio iſta.§.vltim.. ex ea parte. leg. quoties quis:hic.
Sed
Juod lupra dictum eſt, ſtipuilauonem f ct; vtilem eſſe,
ic accipi oportet, niſi impoſſibile factum ſic. l. non moritu-
rum. C. de contrahend. vel commie-ſtipul. l. ſ ſtipuler. leg. ſi homo morrtuus. hic. Impoſſibile autẽ hic vocamus: non Duo promiſfori poſſibile non eſt, ſed quod à nemine e ffici poteſt.
leg. continuus§. ſi ab eo. hic. Sed erſi buſque ac bonis moribus contrarium,
De ſtipu- lattone babere la-
gergn e e
*
turpe factum ſit, legi- æque inutilis eſt ſti⸗ pulatio. Ieg. generaliter. leg. ſi Hlgici. dict.leg ſi ſtipuler. hic. Præterea ffactum alienum prouiittatur, inutilis eſt ſtipula- tio.§. ſi quis alium. de inutil b. ſtipul. leg. inter ſeipalarkemn, in princip. leg. ſicut. infra. de fideiuſſor. leg. eum qui.§. 24 etſi quis. de conſtit. pecu. Nec obligatur promiſſor ex tali ſtipulationc, niſi pœnam promiſerit.§. ver 6 vice. Inſtitut. de vera.oblig. Vnde tractatum eſt, ſi emptor à venditore ſtipu- latus ſit rem ſibi venditam habete licete, valeatne huiuſmo- di ſtipulatio, quam invendtione contrahenda olim interpo- ni ſolitam fuiſſe præter vatia iuris auctorum loca, præſertim ſub titulo de euiction. Formulæ quoque ac leges venalium vendendorum, quæ apud Varronem leguntur lib. z. de re ru- ſtica, fidem faciunt. l. ex empto. alias l.emptorem.§. qui autẽ. ſupra. de sction. emp.. ltaqus vt Vlpianꝭ verba in capite 3 8. huius tractatus, quæ vulgo obſcura eſſe creduntur, dilucide explicemus, ſciendum in ea ſtipulatione habere licere, hoc conuneri, vt ſine con- trouer ſia aut interpellatione cuiuſquam rem habere liceat.l. ſtipulario iſta hebere licete, in princip.& l. habere. infra de verbor. ſignific. Proinde hanc ſtipulationem pattim valete, paitim non valere dicendum eſt. Nam qua enus de ſe pro- mittit, obligatur promiſſor, etiam hære dis iut velcæterorum ſucceſſorum nomine, dict. leg. ſtipulatio iſta. verfic. ſed ſe obligat. Quarenus autem promittere videtur per quoſcun- que alios fururum vt emprori habere liceat, ſtipulatio tan- quam alieni facti inutilis eſie inrelligirur, dict. leg. ſtipulatio. in princip. Quod eſt accipiendum, niſi du plum aut pœnam aliam promiſerit venditor, dict. leg. ſtipulario. S. ſi quis.&§. quæ ſitum. Quo caſu quiſquisrem euicerit ab emptore com- mittitus ſtipuſario aduerſus venditore m. dict. leg. habere lice- re. leg. fi rer. leg. ſeruus venditus. de euict. cum limilib. Qua-
rè rametſi venditor ex natura contractus rem habere licere
præſtet quam vendidit: leg. venditor. de euict. tamen quia ſi contractum fuerit, pœna ſolet promitti, vtilitatem adfert hæc ſtipulatio. Pœna vero non adiecta ad committendam ſti⸗ pulationem ab ipſo promiſſore aut eius ſucceſſoribus con- troue: ſiam moueri& remm adduci oporrtet. dict. leg. ſtipu-
latio§. ſed quatenus. Pleraque alia de hac ſtipulatione ab eo-
dem Vlpiano ſcribuntur. dict. l. ſtipulatio ad quæ intelhgen- da hæc ſufficete arbitramur. Cæterum ſi quis ſe effecturum aut curaturũ promittat vt alius det vel faciat, obligatur, quia proprium non alienum factum promnittit d.§. ſi quis alium, leg. vltim. derebus cred. At in quibuſdam ſtipulationibus id actum lex interpretatur, ex quibus ideo naſcitur obligatio vt cum quis dominum rem ratam habiturum ſpondert:. I. ia ſti⸗ pulatione, rtem ratam haberi. Sed ſi quis alium ſiſti pro- mitrat, acturum ſe vt ſtet promittere intelligitur. I. quoties quis. hic. Item qui alium pro ſe fideiuſſurum promittit, nihil aliud quam ſe fideiuſſorem eum daturum promittete inter- preramur. leg. quæ autem.§. ſed& ſi quis. de conſtit. pecu.- dem videtut ſenſiſſe Paulus de his ſtipulationibus, Dolum malm abeſie,& habere licere. Cum ait, eum qui ita ſpondet, non meram negationem, id eſt, ſimplex abnutiuum ſponde- re, ſed curaturum ſe.& æt. leg. inter ſtipulantem. in prin. hic. Quod ſi verum eſt, ſupra nos falſa aſſeruiſſe neceſſe eſt, ſti- palationem habere licere, niſi pœna adiecta ſit, ad factum extranei non pertinere, ſed promittentis tantum eiuſque ſuc- ceſſorum. Hic nodus multis negotium exhibuit, quem nos veterum ſententiam lecuti, facile diſſoluemus,& Paulum ab VIpiano nihil diſidere demonſttabimus, Nam promittens habere licere, factum luum duntaxat ſuorumque hæredum præſtac: cxtraneorum minime, niſi quod curare& operam
Franc. Duareni( omment.
dare debet, ne quis etiam extraneus ſtipulatorem interpellet, ab eoq; rem auferat. Qua in re ſi fruſtra diligentiam adhibue- rit, euicta re ab extraneo non tenebitur, qui acurare tantum. nõjetiam facere vtrẽ obtineat ſtipulator obſtringitur. Quod
ſi teneri eum facere vt rem habere liceat ſtipulatori, quod
longe amplius eſt quam curare pugnãtia ſcripſiſſe videri poſ- ſent, vt nonnullis perſuaſum eſt. illa ſtipulatio. hic. l.ſi hæres iuſſus de legat. 1.
C A v. VI. Quibus modis ſiat flipulatio.
C Tipnlatio non tantum pure, ſedetiam ſub conditione, aut Oahe fieri poteſt.l.omnis. de verbor. obligationib. Quod pure promittitur, id eſt, ſine die,& condit one, ſtatim debe- tur,& peti poteſt. d.§. omnis. l. eum qui Calendis.§. quoties. hic.l. ce dere diem. de verb. ſignific. l. cum ſine præfinitione.- quando dies legati cedit. l. in om nibus. ipfra de regulis mris. Aliquando tamen ſtipularioni tempus ineſt, licet adiectum nõ ſit. l. ita ſtipulatus,§. Ch ryſogonus. hic. idq; variis ex cauſis contingit. Nam ſi quis certo loco ſe daturum ſimpliciter pro- mittat, non niſi eo tempore elapſo conuenietur quo ad eum locum poſſit perueniri. Quod&in fideiuſſore locũ habet. d. S. quoties. l.z.§. qui ita. de eo quod certo loco.& loca. de verb. ſignif.l.ſi teſtamento.. vlt. de fideiuſſo. Et hoctemporis ſpa⸗ cium iudicis aut boni viri arbitrio perpenſis diligenter omni- bus circumſtantiis æſtimandum relinquitur. l. continuus.§. cũ ita. hic. Interdum ex re ipſa ſtipulatio dilationem capit, quæ ſcilicet in rerum natura non eſt, ſed eſſe ſperatur: veluti ſi id quod in vtero ſit, aut fructus naſcituros ſtipulemur. leg. interdum. hic. l. i. de condit.& demonſt. Idem dicendum eſt, & cum quis domum aædificari ſtipulatur. ſicut euim promiſ- ſor fabris& operaris vndique conquiſitis feſtinare non co- gitur, ita ſi vnum aut alterum adhibere velit, ferendus non eſt, ſed modum vbique ſeruare azri dem ædtac, vr eſtin ve- teri prouerbio, debet. dict. l continuus.§. item qui inſulam. Ex natura quoque contractus aut negotii quod geritur, tem- pus ineſſe arguimus:vt ſi quis pecuniam creditam pure ſtipu- latus fuerit ſibi reddi; quam ſtatim repoſci antequam potue- rit vti ea debitor, natura contractus non patitur; arg. leg. in · commodata.§. ſicut. ſupra commoda. l. ſi quis ſic. infra, de ſolut. Denique in omni ſtipulatione pura modicum aliquod tempus ineſſe æquitas ſuadet quo res promillſa ſolui poſſit: quod quia iure definitum non eſt, arbitrio iudicis committi-
tur§. vltim. de inutil. ſtipul. l. quod diximus.& L.xatum. infta,
de ſolut.& l. 1. de iure deliber. Itatamen vt ſidebitor pecuniã ſe non habere, nec creditorem inueniri poſſe cauſetur, non protinus maior ipſi dilatio iudulgetur, d. l. coutinuus.§.illud Cum ſtipulatio cõcipitur in diem, licet obligetur promiſſor, tamen interim differtur petitio& exactio, d.§. omnis. d. l. ce- dere diem.&§. quibus autem. de actio. Inſtit. Necrefert an eadem des inſit ſtipulationi, an verbis nominatim exprima- tur. J. ſi ita ſtipulatus eſſem. l. eum qui Calend.§. quoties. leg. interdum. l. continuus.§. cum ita. hic. Solui autem recte an- te diem poteſt, cum amplius quam debet ſoluat qui ita ſolait, d.§. quibus autem. l. quod in diem, de ſolutio. l.poſt mottem. C. de fideicom. l. patrem. de his quæ in fraudem credit. l. 1. de condit.& demonſt. Quod eſt accipiendum, niſi creditoris interſit ante tempus non ſolui; ſiue eius tantum gretia, ſiue vtriuſque appoſitum ſit, l. eum qui. de annuis legat.. qui Ro- maæ. in principio:l. ſiita relictum. F. Pegalus. de ſegar. ⁊ Quod cum incertum ſit, fauorèe promiſſoris adiectum interpteta- mur. l. cum tempus. deregul. iur.. Sed ſi in diem incertum quis promiſerit, creditor ante diem recipere ſolutionem non tenetur.l.ſtipulario iſta.. inter certam. hic. Nam dies incer- tus conditionẽ facit. l.dies. de condit.& demonſt. Atquigra- ue atq; durum eſſe videtur ſub cõditione debitam pecuniam, ea nondum exiſtente, inuitum creditorem cogi recipere, qua deficiente fortaſſis ea, reſtituere poſtea compellatur. Dubiũ tamen non eſt quin pecuniam ſub conditione debitã foluens liberetur, ſi poſtea extiterit. l. ſub cenditione. inft. de ſolutio- nib. Et quia non vno modo tempus adiici ſtipulationih. fylet, eaque res magnam iuris varietatem inducir, de ſingulls hoc
loce tractabimus. Primum igitur Calendis dari rects ſti pula⸗
mut,
tionalia: tu uuuar eg'l Stich mmin annoOsde 1 aulamotus. Dich or quodiocett tperpetua, quod aus bæredem Tanfea Spcontrab, elcoma er aureosfapli leem ekobliguio, V acbopkecui i zonnumetari:ſed nncdiur! eum quiit ironumfere.. ulolutionidiker dalgxionbcauſ, manlituarur pton ſu cadeidecomm nnadt.rori Qu duteadtam hæredi
chinr de negot.
labardtore mottue ſwelinadenlutis. tric beinrllgedd ſiiyreeu lm dic N

eſt, ſed elleſp 6 durääunt X demonſt läenätn tiſtipulamm. lenen zue conquiltufegten madhibereſeit, fen Late ni e Sase, n Ucontinuuséſ ten us aut negoti goigr Specuniamatünn ſtatim repolimemi aractus nonyrima tommoda.. lquli ulatione purnaiin t quo rsxrniir dneſt, ubiroicün quoddumul hanei em inuenii polk d dalgerudans
n Tit. De ſtipul ſeruorum. 803
mur, quæ ſtipulatio de proximis intell'genda eſt, niſi certas Caleadas expreſſerimas. Secundo aliquando vel ante Ca- lendas vel intra Oalendas: quod perinde accipi debet ac ſi Calendis ſtipularemur, vt ſcilicet ſolis Calendis vtroque caſu promiſſor conuoairi poſſit. leg. ſi ita ſti pulatus fuero decem. & l. qui ante.l. eum qui ita.§. qui ita. hic. Tertio ſtipulati poſ- ſumus hoc anno, aut hoc menſe, aut cerris nundinis, puta Lu- Sdunenſibus dari: quo caſu niſi omnibus partibus anni vel menſis præteritis, aut quandiu vel exiguum tempus ſupererit Larum nundinarum ſpatio, agi non poterit, tametſi ante ſol- ui poſſit.l. qui hoc anno.leg. eum qui certarum. hic. leg. quod quis. ſupra, tit. proxim. Aliud tamen dicendum eſt, quando quis hodie decem dari ſtipulatur, quandoquidem non diffe- rendę actionis cauſa dies inſertus videtur, verum quo preſens oſtendatur eſſe reſi bonſum. leg. liber homo. 118.§. decem. hic. Quarto ſtipulatio in annos vel menſes ſingulos vtiliter con- cipitur. Ac tametſi, cum in ſingulos a( nos aliquid lega- tur, tot legata eſſe, quot anni credantur, primumque anni legatum ſit purum, ſequentium vero annorum legata ſi nt conditionalia: tamen hic vna ſtipulatio non plures eſſe di- cuntur. leg. ſi Stichum. g. ſtipulatio. hic. leg.ſi in ſingulos. leg. cum in annos.de anauis legatis, leg. ſenatus.. vltim. de donat. cauſa mortis. Dicitur ea quoque ſtipulatio incerta, ob id, o- pinor, quod incertum iafinitumque ſit præſtationis tempus. Et perpetua, quod morte ſtipulatoris non finiatur, ſed ad e- ius hæredem tranſeat. dict.§. ſtipulatio. leg. veteris. Codic.
de contrah. velcommit. ſtipul. Quinto poteſt quis ſtipulari
decem aureos ſimpliciter quoad vixerit. Quo caſu perpetua quidem eſt obligatio,& ad hæredem tranſit: quoniam iuris
auct oribus placuit, inter modos obligationis tollendæ tem- Pus non numerari: ſed hæres petendo exceptione pacti ſub-
mouebitur. l. eum quiita.§. qui ita. hic.§. at ſi ita. Inſtit. eodem
I. obligationum fere.. placet. ſupra, tir. proxi. Cæterum dies adiecta ſolutionis differendæ non multiplicandæ aut finien- de obligationis cauſa, efficiet vt ab ſq; vlla interpellatione in
mora conſtituatur promiſſor, pœnaque commi ttatur. l, ma- Snam. Codic. de cammit. vel contrahen. ſtipul. leg. traiecti-
tiæ. ſupra, tit. proxi. Quod locum habet etſi mortuo promiſ-
ſore ante aditam hæreditatem tem pus finitum ſit. l. ad diem. hic. l. debitor. de negot. geſtis. Non idem tamen diceuc um eſſet de creditore mortuo, cum nemo ſit cui poſſit ſolui.leg.
pecuniæ. ſupra de vſuris. Sed quod dicitur lapſu diei pœnam committi, ſic intelligendum eſt, niſi à credicore prolata ſit. l. cum ſtipulatus ſim. hic. Nam procurator diei proferendæ fa- cultatem non haber, niſi libera vniuerſorum bonorum ad-
miniſtratio fuerit ei conceſſa, quodin ſpecie illa nobili de Callimacho mutuam pecuniam nauticam accipiente, apud Scæuolam tractatum eſt. leg. qui Romæ.. Callimachus. Sub conditione quoque ſtipulatio recte contrahitur, vt ſi hocvel
illad feceris, aut dederis. Item, ſi qua mihi nupſerit, Siin Capitolium aſcenderit,&cæt. Ex qua tunc demum naſcitur
obligatio cum conditio extiterit. dict. S.omnis. Si in futurum rempus non in præſens præteritumve collata ſit. l. conditio. leg. ſi ita ſtipulatus fuero. hic. Sed huius obligationis ſpecies ad hęredem tam ſtipulatoris quam promiſſoris tranſmirtitur.
leg. ſi quis, ſi Titius. hic.§. ex conditionali. Inſtit. eodem. tit. Solet autem concipi hæc conditio per dictionem, Si, Vel Cum, inter quas nihil intereſſe ſcribit Vlpianus, leg. quod-
cunque.§. non ſolum hic. Cuiuſque rei exempla hæc fere
leguntur, cum morieris, cum Titius debitor tuus eſſe deſie-
18 rit leg. huinſmodi ſtipulationes. hic, Sitamen ita ſtipulatus
fuero, decem cum petiero dari, admonitionem magis quan- dam, quo celerius reddantur, quam conditionem habet fti-
Pulatio. leg. ſi dicam. hic. Plane quod dictum eſt, exiſtente
tantũ conditione naſci obligationem„ non ita accipi debet,
quaſi nonretro poſſie deberi pecunia, ſi hoc actum ſit, vrin
hac ſtipulatione, Si Titius Conſul factus fuerit, tunc ex hac
die in ſingulos annos dena dare ſpondes?l. huiuſmodi ſtipu-
latio.& leg. ſiita ſtipulatus fuero. hic. Eſt præterea notan- dum non exiſtente conditione agi poſſ
duoque habeat, quam expectari neceſſè eſt: vt in hac ſtipu-
Bode. Si Calendis Stichum non dederis, decem dare ſpon- des? Nam perinde hæc ſtipulatio accipienda eſt mente con-
in omnib. contractib. locum habet,
trahentium, ac ſi ſtipulatus ſim date Stichum Calendis, scſi Calendis Scichum non dederit, decem ſcilicet Calendis, vr dies repetita intelligatur, leg. in illa ſtipulatione. leg. qui ſic ſtipulatur.hic. Aliud dicendum eſt, in hac ſtipulatione, ſi Lucius Titius ante Calédas Maias in ltaliam non venerit, de- cem dare ſpondes? Exquanon expectatis Calendis decem poſſunt peti ſimulatque exploratum fuerit, Lucium venire non poſſe, quoniam hæc inpradicta rario ceſſar, leg. hociure- hic. Item illud quæritur, ſi plures ſint conditiones adi ctæ ſtipulationi, an omnes impleri opofteat, vt committatur ſti- pulatio? Et dicendum eſt, ſi diſiunctæ ſint, vnius implemen- tum ſufficere: ſi copulatiuæ, non it em. leg. ſi ita quis ſtipule- tur. l. ſi quis ita ſtipulatus fuerit. hic. Ad extrenium notan- dum eſt, quaſdam conditiones eſſe quæ ſtipulationi adie- ctæ ipſam inutilem reddunt, vthæc, ſi promiſſor voluerit. Nulla enim promiſſio conſiſtere dicitur„quæ ex voluntate Promittentis expreſſa ſtatum capit, leg. centeſimis.§. vltim. leg. à Titio.§. vltim. hic. leg. ſub hac conditione. ſupr. tit. proximo. Eiuſdem generis eſt hæc& conditio im poſſibilis, leg. impoſſibilis. Cum enim ſt iant impoſſibilem eſſe condi- tionem quam ſtipulationi adiiciunt, apparet eos nihil agi exi- ſtimare, ideoque conſenſum ſine quo non valet ſtipulatio de- ficere, leg. non ſolum. ſupr.tit. proxi. leg. an inutilis. jnfra de acceptil. leg. cum heres, de ſtatuliber. leg. ſi ſub impoſſbili. in- fra de fideiuſlor.§. fi impoſſibilis. de inutil. ſtipul. Iaſtit. idq; d. l. non folum. Non ta- oris cauſa teceptum eſſe
lderur, cond&I. 1. de condict. inſt. 0õ⸗ ditionẽ im poſſi bilẽ hic accipe non modo cum natura verum etlam cum ius, vel boni mores impedimento funt quo miaus ñiat. leg. ſi Hfgitii. hic, leg. ſi filius de condit. inſtit. leg. ex eo- Codic. deinuril. ſtipul. Vnde hanc ſtipulationem„ dihære- dem ſion feceris, centum dare ſpondes? inutilem eſſe ait lu- lianus, leg. ſtipulatio hocmodo concepta. hic.& leg. ex eod. O. de inutil ſtipul. Cuius rei in Epitomerractatus de: pactis a- lonem à cæteris non animaduerſam docuimus. Sed quid ſi duo leparatim ita ſtipulati ſint, Fundum illum ſi Mli non de- deris, mihi dare ſpondes? Viderur eſſe inutilis ſt caqueneutri actionem competere poſle ni poſſit promiſſor,&c ita efficerc vr defi alteri promiſſum eſt. Pomponius tamen finem dangqi alteri fore, cumiudis jum acciperetur,& occupantis fore actionem reſpondet, l. ſi Litius. hic. Hactenus de die& conditione ſtipulationi adiectis. Sunt alii quidam modi ſtipulationum contrahendarum, qui nequaquam Prætermittendià nobis eſſe videntur. Nam quod 6 pra diximus cap. ſ. res plures in ſtipulationem deduci, ſciendum eſt aut coniunctim, aut diſiunctim id fieri poſſe. Si coniunctim, nemo Aabitar omnes deberi, leg. ſi quis ita ſtipulatus fuerir.& dict. leg. ſ hæredi. Si diſiunctim, ſingulas quoque resi eſſe arbitror, ſed ſub condicione ſcilicet, niſi alia ſoluantur, l. ſi duo. hic. leg.illud. de conſtit. pecun. leg. cum is. de condict. b indeb. leg. 3. qui& à quib. Nam promiſſoris eſt electio, eique liberum eſt quam velit ſoluere, leg. lerunque. de iure doriũ. §. huic autem. Inſtit. de act. Vnde fit vt in alternatione ſum- marum minor tantum deberi dicarur, quia veriſimile eſt reum maiorem electurum non eſſe, I. ſi ita ſtipulatus fuero. 1.& 2. hic. In quibuſdam lane caſibus amittit reus hanc ele- Kionem. m as.. Primo, Siex duabus rebus promiſſis vna perempta fit, l. 3. de eo quod certo loco. l. ſi in emprionc.§. vltim. de con- trahend. empt. tunc enim reliqua debetur„niſi eam ante ob- tulerit promiſſor, l. ſtipulatus lum Damam hic. Secundo, Si altera ex aliqua cauſa ſtipulatoris effecta ſit, leg. ſi Stichurn. hic. Tertio ſi nominatim expreſſum ſit vt creditoris ſit ele= ctio, dict.ſplerunq;. An autein ei cui com petit electio, po ſt⸗ quam ſemel elegerit, voluntatem ſnam m utare liceat quæri- tur? Et dicendum eſt, cum quis legis beneficio electonem habet, qualis eſt reus qui pure& limpliciter illud aut illud Promiſerit, quoties volet voluntatem ſuam eum mutate poſſe, leg. eum qui cerrarum.§.cum pure. hic. Nam ſi ex con⸗= uentione verba ſtipularionis erunt inſpicienda„ quæ ſi ita concepta ſit, vtrum voluero, ſemel eligens, ſiue ſit actor, ſi-
men in vltimis voluntatib. quod fau videtur, l. 3. 5, de condir.& demonſt.
n obligatione
ue reus, mutare voluntatem non poterit. Si vero tractum
..
./

804
habeat ſermo,& ſit talis vtrum volam, reo quoties volet,“ actori vſque ad litem conteſtatam mutandæ voluntatis fa- cultas conceditur, l. ſi quis ſtipulatus ſit.l.vbi autem.§. qui il- lud. hic. Ec nota, quod huiuſmodi electio perſonalis eſt, adeo vt in perſonam filii aut ſetui collata, ad patrem aut dominum non tranſeat, l. ſi ſtipulatus fuerim. leg. vltim. in princip. hic. Tranſit tamen ad hæredem, ſi forte ſtipulator ante electionẽ deceſſerit, d. l. ſi ſtipulatus.& l. illud. de optione legat. Gre- diderim tamen mortuo filio, aut manumiſſo ſeruo ante ele- ctionem ad patrem dominumve ele ctionẽ de ferri.. ſi Pam- philo. de opt. legat. Præter ea quæ jam diximus, id eſt, diem, conditionem, alcernationem,& c. extrin ſecus accidere poteſt arbitrium quod in perſonam te, tii cuiuſpiam conferatur& hoc calu ſi nou arbitratur ille, effectum non habe: ſtipulatio, cum ab eius perſona recedendum non ſit. l. ſi quis arbitratu- hic.l.vlt. C. decontrahen. velcommit. ſtip. Plane ſi atbitra-
tum eum eſſe proponas, tunc à perſona recedi poteſt. ſed ſi
præter æ quum forte arbitratus ftuerir, ad boni viri arbitratum redigi nihil prohibet.I.ſi ocietatem.§. arbitriorum. ſup. pro ſocio. De arbitrio vltimis volunta-ibus inſerto quid iudican- dum ſit, alibitractatum eſt. I. Ü.de legat. 2.1. multa. de condit. & demonſt. Quædam denique clautulæ ſunt quæ commodi- tatis cuiuſdam ac viilitatis gratia magis quam neceſſitatis a- ſcribuntur ſtipulationibus: quarum præcipua eſt doli mali clauſula, id eſt, dolum malum abeſſe,&c. Cum enim omnes calus ſpecialiter comprehẽ iii(vt lulianus ait) occupari, id eſt, præueniri antequam accidãt non poſſint, conſultiſſimum eſt eam clauſulam ſubiicere quæ ad in certos caſus pertin eat. leg. ſtipulationes commodiſl. Committitur autem hæc ſtipulatio ita demum ſi promiſlſor ipſe vel eius hæredes dolo quid fece- rint. Nam extranei dolum non præſtat, niſi pœnam promi- ſerit. l. ſtipulatio iſta. õ. ſi quis dolum. hic. l.hæc certa: de verb.
ſignit. l. hac Kenaodae dude vſufruct. quemad. cauea. l.no- uiſſima. infr. iudicatum ſolui. C. etſi ita exc epta ſit ſtipulatio. Huic rei promiſſionique dolum malum abeſſe,&c. ſi non re- cte& vtiliter formula cautionis ſiue ſtipulationis concipia- tur, ad id quodintereſt poterit agi. l. ex ea parte, hic. Com- mirtitur præterea ſi promiſſor non fecerit nec curauerit vt dolus malus abſit, quia non ſimplex abnutinum continet hec ſtipulatio, leg. inter ſtipulantem. hic. Ad eas vero partes ſtipulationis de quibus nominatim cauetui,& ad caſus nomi- natim exceptos hæc elauſnla minime pertinet, licet genera- lis. leg. doli clauſula. hic. Exempli cauſa: Venditor promiſit emptori eius legis beneficio, ſe nonvſurum, qua prætextu mi- norispretii à contractu recedere permittitur, l.2. C. de reſcin. vendit. Ob clauſulam doli poſtea ſubiectam non poterit agi vt diſſoluatur venditio, arg. l. ſi ſine.§. ſi in ſtipulatione.: tem ratam hab. An hæc ſtipulatio diuidua ſit an contra ſuo loco
agetur, l. 4. C Av. VII. 1 De diniſione ſtipulationum. prima ſi,⸗ pulationis T.
2uih Pularionunn quædam ſunt certæ, quædam incertæ, l. ſti⸗
apparet quid, quale, quantumque ſit quod ſtipulamur, cer- tum dicitur continere ſtipulatio. l. certum. ſupr. de reb. cred. Cum id non apparet, incertum. Vtriuſque multa& variare- ferunt exempla luriſconſulti tum Vlpianus, cum cæteri paſ- ſim ſub hoc tit. l. vbi autem, hic. At incertæ quidem hæc fere ſunt, hominem, fundum vinum, frumentum, vſuras, vlum- fructum fundi cetti, fructus, ex fundo certo naſcituros decem aut hominem ſub alternatione dari, foſſam fodiri, vacuam poſſeſſionem tradi, pecuniam credi, vel mutuam dari, d. L.vbi autem, l. ſi pœnam. hic. ltem ſi quis ex pluribus fundis, vnum puta Seianum ſimpliciter fuarit ſtipulatus, incerta erit ſtipu- tio. l. qui ex pluribus. Certæ ſtipulationis exempla hæc ſunt aureos decem, fundum Tuſculanum, pœnam certam ſi mi- hi pecuniam non credideris dari, d. l. ſtipulationum. cum ſe- quenti, d. l. pœnã. Quod mihi debes ex teſtamẽto.& d.l. vbi. §. illud. Quædã certũ& incertũ continent ſimul, vt ſi quis ſor- tem& viuras ſibi aut Titio decem dari ſtipuletur, dict. l.vbi.. qui ſortem l. libet homo.§. vlt. hic. Quæx omnia diligenter
terponatur ſtipulatio, vt ſupra alio in loco ſcripſimus. Hinc ſit vt Prætoriæ ſtipulationes ex Prætoris ipſius, conuentiona- les ex contrahentium mente interpretationem accipiant 31. in conuentionalibus. hic.& l. in Pręrotis. inf. de prætor. ſti- 4 pulat. In Pretoriis quoque ſi quid addivel derrahi velimmu- pulationum. hic. Cum ex verbis ipſis aut aliqua reiatione
terponuntur, vt iudicium ratum ac magis firmum ſit, v
Franc. Duareni(omment.
obſeruanda ſunt vt cogn oſcamus condictione certi an ex ſti. pulatu actiodanda ſit,§ 1. Inſtit. de verbor. oblig. l. certi con
dam iuſſu fiunt à contrahentibus. Ac tametſi prætoriarum& iudicialium pauca admodum exempla ſint, harum tamen tot ſunt quot genera rerum contrahendarum. Nullum enim ne-
gotium inter homines contrahitur, fuper quo nonrectein-
tari oporteat, Prætoriæ id erit iuriſdictionis: in cæteris con-
tra, dict. leg. in conuentionalibus. L.i.§. vltim. infra de prætor. ſtipul. S es e
Cæterum Prętoriæ ſtipulationes ſubdiuiduntur in iudicia
les, cautionales,& communes, l. i. infra. in princ. de præto Aſſo.
riis ſtipul. Iudiciales dicuntur quæ ideo auctore Pratorein tiudi- catum ſolui,& de rato ſtipulatio. l. 1.§. 1.& de diuiſione ſti⸗ pul in Inſtit.§.vlt. Quarum hæc à procuratore actoris, ſide mandato non conſtet, illaà procuratore eius vnde petitur, AMemnie mandatum habeat, exigi ſolet, toto tit. judicatum
olui,&rem ratam haberi. infr.& tit. de ſtidat. nſti&u ic
vniea. Codic. de ſatiſdat. Cautio nales ſunt quæ non ad iud confirmationem fiunt, ſed ad hoc tantum vt quis caurior & ſecurior ſit.dicunturque cautionales, quod tantum cau- tionales ſint, non etiam iudiciales, contracto vocabulo quo
alioquin late patet. dict. leg. 1.§.. Haius generis lunt, Damni infecti ſtipulario, Saluam fore rem pupilli. Ac
nonnunquam etiam de rato ſtipulatio, quam Tuedleße eme
Secund 11 4 hpule. 3 ul ünf
ſvins l 9 lir
Dl,,
dictio. ſup. de reb. cred. Adde quod ad diſcernendas ſtipu."onum i jamm lationes vtiles ab iautilibas hæc quoque diſputatio con- 4ſs. üi n hen ducit, vt reliquos effectus miſſos faciam. Quædam iudiciales 8 imaut ſunt, aliæ prætoriæ. aliæ conuentionales, aliæ communes, l. enan dundo, 5.hic.& toto tit.de diuiſ.ſtipul.Inſt. Hanc diuiſionem nemo fen ecuau 3 interpretum excepto Theophilo, recte mihi explicaſſe vide- funehwiauue tur. Et ſane fieri non poteſt quin obſcura ſit ĩis qui officium ſann begilci Prætoris à iudicis officio diſcernere non norunt, iudicemque nſn Durut 2 non hic modo, ſed in aliis quoque ſexceniis locis pro iudice nsn lnrüge dato ſeu priuato, non pro magſtratu accipi ignorant. Qua Bl. kevyper de re nos ſatis accurate diſſeruimus in tractatu de pact. l. lur ſ- jntub cdie gentium.§.1. Theophilus autem rem qua ſi ſuo tempore(vt feng ina opinor) minime dubiam, prætermiſit. Prætoris eium offi- riuee cium non in iudicandis rebus verſatur, præterquam in certis kaſqudc 6 cauſis extra ordinem ſed in iudiciis ac bonorũ poſſe ſſion bus um audkt dandis, in decernẽdis cautionibus quę Præterieę hic dicuntur, und eiban b & aliis id genus negotiis. Iudicis vero offieium in cogn oſcen- dus adametto dur do conſiſtit ac iudicando ſecundum eius formulæ preſcriptũ,"omen lnſtitde ver quam à magiſtratu accepit: net ideo iuriſdictionem haber, Lenn krique letiqu ſed tantum notionem, vt argumentis pene multis in eodem weaue, Weſtaddunt, commentario noſtro docuimus. Pretoriæ igitur ſtipulationt arνn Bdando gmul E! ſeu cautiones dicuntur qnas Prætor ex officio illo ſuo decer- mahev.K commi nit, vt damni infecti,& legatorum nomine, vt tit. de damno dcumſeruus. de infecto. ſupr.& toto titulo, vt legat. nomine caueat. His Bmi- 1oh duob imp les lunt edilitiæ, quæ ab ædilibus videlicet, ex ipſorum officio itellarun ialrp decernuutur circa cas res de quibus iuriſdictionem habent, l.(urdam duicbæld ſi venditor. ſup. de ædilit. edict. ludiciales ſunt, quæ iuſſu iudi- dKdiulonb explican cis de lite cognoſcentis,&rei pſius gratia quæ in iu dicium de- uvepplustei qqam ducta eſt, interponuntur. Exempla idem Theophilus valde eri, act idiuidt perſpicua tradit,& ex noftris auctoribus quædam colligi neiqpe diuihonen poſſunr, leg. ſi poſt acceptam. ſup. de rei vindic. l. creditot de tallbpoluionesnc pig.act. leg. ſi cum exceptione.§. quatenus. de eo quod met. Träcidune ſt tes,a cauſ.& leg redhibere. ſupr. de ædilit. edict. Communes ſeu ſel, githyſca mixtæ ſunt quæ non ex mero, id eſt, ſolo Prætoris aut iudicis mgrodinnoſtrur oficio proficiſcuntur, vt ſtipulatio, Rem pupilli ſaluam fore, nu,wilum hom de qua ſpecialis eſt tractatus inf. item ſtipulatio duplæ. GCom- 1 ar uon permin munes dicuntur, quia non ſolum iudicis iuſſu interponumur, bhu dhe ſed nonnunquam etiam æcilis ipſius. Vnde ab ædihtio edicto uugrirduſdurtun venire dicitur, id eſt, vt nos interpretamur, iuſſu eiuſdem ſeu tn chgi dem jmperio: licet alii alter. Quæ res maximorum errorum cau- irat onlitant ſa fuit. Liuius Decad. 3. lib. 7. A Edilium curulium inquit, eai- dn uniiegt udi cto conuocatæ, quibus in vrbe Roma intraque decimum lapidem lene eonn— ab vrbe domicilia eſſent, ipſc inter ſe quinque viginii delegerunl, allt N 2lle SSc. GConuentionales ſunt, quæ ſine Prætoris aut iudicis ciul- 1 1Ram pto dacem perſonaſi-
3 anlidteruione dlas la ſ. u dec dlaghe. C.amilee 1 teid partcs

Nlegit aomienns, dus videlicet iyn quidesintilgchee
R.äcialsmege Owerta
In Tit. Deſtipul. ſeruorum.
lem eſle poſſe diximus. Communes ſunt quæ fiunt iudicio ſiſtendi cauſa. Licet enim vt iudicium ratum ſic, minime in- terponantur, ideoque iudiciales dici non poſſint: tamen quia ad iudicium aliquatenus pertinent, non mere cautionales dicuntur. Iraque hæ mixtam quandam naturam habentes,
rertia fi tertiam ſpeciem conſtituunt, d. l. 1.§. 1. Quædam etiam ſti-
diuiſio.
pula-
püusgrnaqund munum
kremplaiten Imt Auiſio.
tris auckordagat n. fup. de teiriätla de.§. quarenndtht de xdilit edict.(ttn no, id eſt,ſobo 6 atio, Rempoilen dn nfh olum iodccuichinm lisipfius. NVucedris interpretnm ilte ax res marmonau AEulumauni kama inthuimm
nonuba, ad hoc„ 1
ih mag,
— A alationũ pulationes in dando, aliæ in faciendo, I. 2. in princ. hic. vt ſi quis ſibi pecuniam dari ſtipuletur, quo verbo& plurimum
dominij translatio non ſimplex traditio ſignificatur, l. vbi au- tem.§. vlt. hic.& 9. ſic iraque. Inſtit. de actio. In faciendo, vt cum quis ſtipulatur ædificari inſulam, rem tradi, I. ſi rem tra- di. hic. Et animaduertendum eſt verbum facere hic anguſte capi, vt dationi opponatur. Nam lartius accipiendo, qui dat, facere quoque dici poteſt, J. in facto. de condit.& demoaſtr. j. verbum facere. infla de verbor. ſignific.ſicut& is qui loqui- tur& aliquid dicit, tametſi dicta proponantur factis non- nunquam, I. aut facta. in princ. infra de pœnis. Hoc amplius aliquande verbum hoc(quod magis mirexis) non facere quod
eiex diametro contrarium eſt continet, l. cum quid. hic.& §. vlt. Inſtit. de verb. oblig. l. ſi vxor. de nuptiis. Huic diuiſio- nidenique pletique tertium membrum quod à Paulo omif-
ſum eſt, addunt,& quaſdam aiunt mixtas efſe: vtpote quæ in dando ſimul& faciendo conſiſtanrt, l. veteris. C. de con- trahen.& commit.ſtipul.vt ſi quis ſtipuletur ſibirationes red. di, l. cum ſeruus. de condit.& demonſt. Sed nouum non eſt vr ſub duobus ſimplicib. expreſſis, mixtus caſus contineri intelligatur, l. ita ſcriptum. de liber.& poſthumis. cum ſimilib. Quædam diuiduæ ſunt, quædam indiuiduæ, l. z2.§. i. hic. Hu- ius diuiſionis explicandæ gratia ante omnia ſciendum eſt, ex natura ipſius rei quam ſtipulamur, diuiduam tipnlationemn indicari, aut indiuiduam: vt ſcilicet diuidua ſit ſtipulatio eius rei quæ diuiſſonem admittit: alioquin indiuidua. l. 4.§ Cato.l. ſtipulationes non diaiduntur. hic. Porro cum quæ- ritur diuiduane ſit res, an indiuidua, non tam vtique ſpectan- dum eſt, quid Phy ſca rarione diuidt poſſit, aut non poſſit,
quam quod ius noſtrum, quod& eam rationem in pleriſque
ſequicut, ac vſum hominum videlicet, permietat in partes di- uidi, aut non permittat, vt ex his quæ ſequuntur manife- ſtius apparebit. d.l..§. i. Hoc iacto fundamento, vt diuidua- rum atque indiuiduarum vis& natura magis eluceſcat, nos Paulum veluti ducem ſequuti, eas quæ in dando ab iis quæ in faciendo conſiſtunt d ſtinguemus. ac vr ab his quæ da-
tionem continent incipiamus, ſit hæc prima regula: Stipu-
latio certæ pecuniæ, ſiuc quantitatis dandæ recipit diuiſio- nem. d. l. 2.§. i. Nam pro parte& peti& ſolui poteſt. Nec re- fert an eadem perſona ſit, an plures, quæ debeant, quibuſve debeatur. l.in executione,§. ſpecies. hic. L.. C. ſi cert. peta.l.ſi ſtipulatus ſim.§. qui decem. infra de ſolut. l.1.§. ſi pecunia. depof l. ea quæ. C. famil. erciſcund. Hæc enim diuiſio quæ numero fit,& in partes pro diuiſo propter naturam rei quæ functionem tecipit in ſuo genere, tam ſtipulatori, quam promiſſori, commodiſſima eſt. l. cum Stichus. de ſolut. l.2. de reb. credit. Sed quæripoteſt, an creditor inuitus partem pecuniæ ſibi debitæ recipere cogatur, vr pro parte libere- tur debitor. Ego cum paucis quibuſdam cenſeo,& inuito creditore diuidi ſolutionem poſſe. I. quidam exiſtimaue- runt. de reb. credit. Præterquam in exceptis caſibus, de qui- bus alibi fuſius. lturor. l. Lucius. devſur. cum ſimilib. Nam alioqui inter generis ſtipulationem&c quantitatis contra legis ſententiam nihil intereſſet„ cum ſit æquiſſimum, vr debitor generis volente creditore partem ſoluens pro ea parte liberationem conſequatur. I. 2.§. mutui datio. ſupra
ereb. credit. Hæc regula quaſdam exceptiones habet. Pri-
ma eſt, ſi pecunia pro opere faciendo promiſſa ſit. l. fidei-
commiſſa.§. ſi in opere. de leg. z. Nam cum operis effectio di-
uiſionem non recipiat, vt poſtea dicemus, in executione. c. nec pecunia quidem in id deſtinata diuidi debet. Secunda
cXceptio eſt, ſi pecunia tanquam pœna, niſi fundus puta,
vVelaliares detur, promiſſa ſit. Quo caſu ſi tota res non fue- rit data, in ſolidum commitricur ſtipulatio. l. 5.§. vlt. l. in exe- wrihge 5. item ſi ita. hic. I. cuĩ fundus. de condit.& demon- ldura eahtremen hæredes non ideo conueniuntur in ſo- Tentia erteerie pro partibus hæreditarüis, 1. 4.§. Cato. Ptiocſt: cum ex noxali cauſa agitur. Nam à ſin-
dixim us. l. in ſtipulationibus. hic.
80 5 gulis ipſius ſerui dominis in ſolidum nan pro parte exigitur defenſio.l.ff ſeruus communis. de noxali actio. l. vt tantum. §. item ſi ſeruus. de ſeruo corrup. l. ſi cum vno. ſi ex noxa.
cauſ. aga. Et generaliter dicendum eſt, quoties hanc fuiſſe
contrahentium volunratem apparet;, vt ſinguli in ſolidom teneantur, diuiduam ſtipulation em non eſſe„tametſi datic- nem quantitatis contineat. I. 2. infra de duob. reis. cumm ſimd. Secunda regula: Stipulatio certæ ſpeciei, ſiue corporis dan- di diuidua eſt, niſi aliud actum ſit intet contrahentes.j.ſi ſti- pulatus ſim.§. qui, de ſolut. Fit autem hæc diuiſio in partes incertas& pro indiuiſo, quæ intellectu magis habeantur quam corpore, non in certas atque diſcretas, vt in quantitate &l. cum Stichus. de ſolut. &l. ſeruns communis. de ſtipul. feruor. J. Mæuius.. duo- bus. de leg. 2. l. non poſſumus. ſi pars hæred. pet. cum ſimil. Cum enim natura ita comparatum ſit, vt quantitatis non etiam ſpeciei partes omn ino pares, atque eædem ſint, hæc diſtributio ſi in partes certas,(& vt loquimur) pro diuiſo
fieret, diuerſitas in iis& inæ qualitas reperiretur, vt albi oſtẽ- d mus in l.'⁊2. de reb. credit. Hoc ira accipiendum eſt,
niſi culpa debitoris perierit res, agaturque ad æſtimationem.
J. ſi ſeruus. hic.& l. in re furtiua. ſupra de condict. futt. tunc enim fiet diuiſio, vt in prima regula diximus. Tametli au- tem debitor ſpeciei partem ſoluendo, liberetur pro parte. dicto§. qui decem. Tamen ſi quis debeat fundum, dando vſumtructum, nullatenus eum liberari conſtitutum eſt. l. ſi
ita ſtipulatus. 126.§. 1. hic. quaſi vſusfructus pars fundi ve-
re non ſit, ſed in quibuſdam caſibus tantum pro patte ha- beatur. l. 4. ſupra de vlufruct. l. recte dicimus. de verbor. ſi⸗ gmifi. Tertiaregula, Stipulatio ſernitutum eſt indiuidua. d. 1.2.§. l. Hæ ſiquidem natura diuiſionem non recipiunt. d.l. ſtipulariones non diuiduntur. Quod ita accipiendum eſt, vt ſcilicet ab initio pars indiuiſa in obligationem deduci non poſſit:& pro parte non poſſit peti aut ſolui. Item pro par- te hæreditaria ac ir diniſa non tranſeat ad hæ. edes ſiue ſti⸗ pulatoris ſiue promiſſoris. l. 2. l. viæ. ſupra de ſeruit. I. pro parte. eo. l. hæredes.§. an ea. famil. erciſc. l. ſi vnus. l.vnus. de ſeruit. ruſti. prædio. l. ſi quis duos.§. ſi quis partem. l. pro- prium. communia prædio. l. ſi communis ſeruus. de ſtipul. ſeruor. Nam quicquid commodi percipi poteſt ex ſeruitu- te, ex vſu eiuſdem, id eſt facto aliquo quod corpore exe- quamur, puta itione, aut ambulatione oriatur neceſſe eſt, atque vſum huiuſmodi natura indiuiſum eſſe conſtat, cum 4 hæreditaria parte, aut alioqui indiuiſa nemo ire aut am- ulare poſſir. d. l. viæ. Non enim hic de diuiſione in partes certas ac diſcretas agimus, quæ ab his ſeruitutibus aliena non eſt. l. via.§. vſus. l. ad certam. de ſecuit. l. ſi partem. de ſeruit. ruſtic. prædio. l. arbor.§. pen. communi diuid. Ea namque diuiſio tum fieri ſolet, cum à communione, non cum in commune aliquid acquirere volumus. l. non poſſu- mus. ſupra ſi pars hæredi. pet.& toto tit. famil. erciſcun.& commu. diuid. Plane ſeruitus iam quæſita per partes reti- neri poteſt, licet per partes acquiri non poſſit, idque ſtricta ratione repugnante, quod nonnunquam ea diuiſio vtilira- tem adferat. l. ſub vna.. vlt. l. pluribus.§.vlt. l.vt pomum.§.
I. de ſeruit. l. vnus ex ſociis. de ſeruit. ruſtic. prædio. Ab hac
regula excipitur vſusfructus, qui inter ſeruitutes perſona- les numeratur,& nihilominus recipit diuiſionem. I. 5. de v- ſufruct. l...§. ſi vſusfructus. l. ſi is qui quadraginta. cum l. ſe- quent. ad legem Falcid. Vſus tamen indiuiduus eſſe dicitur: quia non ſicut pro parte indiuiſa frui, ita etiam vti poſſu- mus.. vſus pars. ff. de vſu& habitatione. Verum horum o-
mnium rario luculentius apparebit ex iis quæ de ſtipulatio- ne facti poſtea dicentur.
Sequuntur regulæ quædam de indiuiduitate ſeruitutum
realium. Prima regula, Vnus ex ſociis ſeruitutem commu- ni fundo imponere non poreſt: quoniam pro parte do
minii quod is habet in fundo, nempe indiuiſa, non poteſt vti ſtipulator, ſed in ſohdum quntaxat, quod ſine captione alterius ſocii non fieret. l. z2. de ſetuit. tuſtic. prædio. l. ſi quis duabus.§. ſi quis partem. communia prædio. Secunda re- gula: Vnus ex ſociis communi fundo ſeruitutem acquirere
non poteſt. Necenim pro parte dominii quod habet ei da-
ri poteſt, quia diuiſionem non recipit, neque in ſoliaum. N 4

806 Franc. Duareni(omment. nabi, quia alteri ſocio acquireret contra iuris regulam. l. pro parte. tur Cato vetuſtiſſimus iuris auctor, apud Paulum lib. 12. na ſchen de ſeruit. l. ſi vnus.& l. vnus, de ſeruit. ruſtic. prædio.. ſi quis ad Sabinum, ita demum recipere diuiſionem ſcribit, ſifa- lhasbin 32 ſeruus doſtipulat ſerno. Textiaregula, Hæred bus ſirgul cuum guod continent dinictuum ſie, L 4,5. Grau, Dicka benlaße ſtipulantis,& contra ſingulos promiſloris hæredes lerui- de cum maior factorum indiuiduorum numerus; quam di- uha,ncu o tutis nomine in ſolidum competit actio. l. ab hærede. S. an uiduorum eſſe videarur, proregula tradi ſolet, ſtipulatio-„ io nol⸗ 9 9 ca, famil. erciſcund. l. viæ. de ſeruitut. l. ¹.§. ex his. hic Quar- nem faci indiuiduam e, à qua id quod diuiduum eſt ex- eriuran ta regula, Dominus fundi certæ parti eiuſdem Pro diuiſo cipitur,. ſtipulationes non diuiduntur. hic.& d.§. Caco. gigen ſeruitutem imponere& acquirere poteſt: non enim eſt Ratio ab VIpiano huius regulæ prodita eſt, quia talis diui- 4 züirotie fundi pars, ſed fundus. Itaque in ſolidum, non pro parre ſio corrumpit ſtipularioner. dicta l. ſtipulationes non di 5 di 235 diuiſa, hoc caſu ſeruitus acquiritur, aut imponitur. l. ſi quis uiduntur. Nam fi quis pro parte ſcilicet indiuiſa fieri ali- 3 lzußine duas.. ſi quis partem. commu. prædio.l. ad certam. de ler- quid ſtipuletur, vyt domum xædificari, aliudve quid ſimile, d lndin,cn uitut. l. certos.§. 1. de ſeruit. ruſtic. prædio. Quinta regula, inutilis&e irrita fit ſtipulatio, cum operis effe ctus(vt idem 7 ibeum liß Seruitutis vſus in partes certas& pro diu ſo cerris modis di- inquit) in partes ſcindi non poſſit, id eſt, opus ipſum natu- iet urlig pote uidipoteſt, videlicer menfuris aut temporibus. Verum e raliter non poſſit pro parte hæreditaria tantum aut alias in- liaauuaur nim eſt, pro parte temporis quem& pro patte nonire poſ- dinuiſa fieri. l. Mæuius.§. duobus. de legat. 2. l. ſeruus com- ur m ſeßsd ſe, non autem pro parte lubſtautiali ipſius actus eundi. l. via. munis. de ſtipulatione ſeruorum. Hæ ſiquidem partes con- Bn ldom hic F. vſus. de ſeruitut. l. ſi partem. de leruit. ruſtic. prædio. l. ar- fuſæ lunt& indiſcretæ, vt ante diximus. Quare nemoan. 3 4 um bor. communi diuid. l. Lucio. cum ſequen. de aqua quotid. te operis conſummationem pro parte ſua quicquam feciſ- iünſ om &aſtiua. Non ideo tamen ſeiuitus dicetur dinidua: quo- le dicitur. l. ſiis qui quadringenta.§. quædam. ad leg. Fal- luda con
niam in hac materia cum de ſeruicutibus& de diuiſione ea- rum loquimur, partes intelligimus pro iadiuiſo. l. ſi quis partem. cum ſequen. citatis ſupra. certas fieri ſolet inter eos qui à communione recedete vo-
Nam diuiſio in paftes
cid. l. fideicommiſſa.§. ſi in opere. de legat. 3. In parresau- tem certas factum eſſe nihil vetat, ſed ca diuiſio nihil ad rem noſtram attinet, vt de ſeruitute iam dictum eſt. dicta I. z.§. præterea, de aqua pluuia arcenda. Sane poſt moram, quoniam& in obligatione& petitione eſt pecunia quæ re-
netom hanc
ädubiom none
lunt,& per partes diuiſas pro indiuiſis habere. l. non poſſu- hteree mus. ſupra ſi pars hæredit. petat. Quodſi forte in ſeruitute cipit diuiſionem, licet vnius facto omnes hæredes tenean- nemotanri qu⸗ acquirenda fuerit hoc modo fecta diniſio indicidua, ſerui- tur, non tamen in ſolidum, ſed pro parte tantum hæredita- tpennnane rus nihilominus dicendaerit, quod tunc etiam in ſolidum ria conueniendi ſunt, inter quos eo nomine poſtea fami- cere·ltemgut de ad hæredes non proparte hæreditaria tranſeat. Sexta regu- liæ erciſcundæ iudicium datur. l. 2.§. item ſi.l. 4.§. Cato. l. ſti⸗ rre annmerefun L, Seruitus iam conſtitura, fundi dominantis parte alqqua pulationes non diuiduntur. l. in executione.. quod ſi ſtipu- ien ulnn pro indiuiſo alienata, non extinguitur, ſed eam partem ſe- latus. hic.l. ſi quis ab alio. ſupra de re iud. Hæc regula(vt iam uimneltie G Juitur ſeruitus, ſingul ſqus fundi, cui debetur, dom nis in dixi) de factis indiuiduis tantum intelligitur: nam in iis quæ tetanrhut eute lolidum competit. l. via.§. quæcunque:. de leruit. ruſtie. præ- indiuidua ſunt contra dicendum eſt. dict. 5. Cato. Sed ope Dizidas ufann
gecdtaubacctelclt.
ræpretium eſt videre quomodo facta diuidua ab indiuiduis fadaab
dignoſcantur. Raphael Cumanus(vt aliorum commenta, maiwi. Roun enliselt,
dio.& l. 3. fi ſeruit. vindic. Septima regula, Communicatio- nen Jae blfan greſtati
ne prædiorum ſiue dominantis, ſiue ſeruientis, ſiue vtriuſ-
que non amittitur ſeruitus iam quæſita, ſed pro parte reti- quæ tamen vulgo probantur, miſla faciam) ea facta cen- netur. l. pluribus. hic. l. ſi quis hodie. de ſeruit. ruſtic. prædio. ſuit indiuidua ele„ quæ(vt ipſe loquitur)viſibilia ſunt, diui. 1n. nsnonautem legr I. vnus ex ſociis, de ſeruit. ruſtic. prædio. Hic enim ceſſan: qua vero, quæ inniſibilia.(Quxæ ſententia à cæteris ferete- iypelefandumtr illa incommoda pro parte, quoniam ſeruitutem diuidi non futatur, partim velut lomnium quoddam riddetur,& con- memmttaditio
poſſe diximus. Octaua regula, Seruitus promiſla tantum, nec dum conſtituta, alienata parte fandi dominantis pro in-
temnitur. Hanc opinor ob cauſam, quod vir eruditior quam eloquentior, non ſatis commode nec dilucide, quodrecte
nieguratſtipulat
nimotrassfetend
diuiſo amittitur. in eum enim calum incidit à quo incipe- ſentiebat, eloquutus ſit. Nos autem, vt eius mentis luxali- auiwduiduum con re non poteſt: nec poteſt ſequi fundum cuinondum quæ- qua ànobis afferatur, ea facta indiuidua eſſe dicimus quæ anmo erplicnut,
Iita ſit, l. ex parte. de ſeruit.l. ſi ſub vna. hic. Hadenus. Quar- corpore tantum exequimur, vtpote quæ nihil iuris habeant, uckxcqul.polleſl. ta regula, Stipulario generis& hominis incerti vel plurmm qnodanimi functionem requirat: vt foſſam fodere, rem aſodtad ewpt.- rerum ſub alternatione, veluti Stichi aut Pamplili, quan- tradere,& ſimilia quæ vel Ademente& eo qui intellectuac b wolxheurfsdon
tum adſolutionem attinet, indiuidua eſt, dictal. 2.§. 1. hic. iudicio caret, non minus quam à ſano homine expediri poſ. in, necei Juur Quare tametſi promiſſor hominis partem Stichi ſoluere ſunt, l. ſi rem tradi. hic. l. 1.§. adipiſcimur. ſupr. de acg. poſſ. uni. poſſit, ramen ſolutione ea, doncc fuerit altera pars data, ne- Cum enim ia hac executione nihil poſſit animus, ſed corpore t üirmen u 6 que pro parte quidem liberatur, l. ſi ſtipulatus.§. qui de- omnino opus ſit, quodammodo poteſt ea diuiſio locum ha- daun 1 ds cem. I. qui hominem. de ſolut. idque ex legis diſpolitione bere, quæ intellectu tantum fiat, non etiam corpore, d.l. tuin r
contingit ad mentem contrahentium magis quam ad rei
naturam reſpicientis, ne videlicet non vnam rem integram,
ſed diuerſarum rerum partes creditor conſequatur:& ſic aliud pro alio ſoluatur, inuiro eo, contra iuris regulam, l.
in executione.§. pro parte. hic. l.2. de rebus credit. Quod
dictum eſt de promiſſore, in hæredibus quoque eius pro parte ſoluentibus locum haber. l.2§. exhis. hic. Idemdue de fideiuſſoribus eiuſdem dicendumeſt, d. l. 2. 6. ſitamen. Sed an idem iuris ſit hæredibus in ſtipulatoris hæredibus. Et puto in diuerſis rebus partes ſolui eis non poſſe, ne aliud pro alio ſoluatur, d. l. 2. dereb. cred. Cæterum huius regu- leæ exceptiones quædam reperiuntur. Prima, cum plura ge- nera, veluti duo homines incerti in ſtipulationem dedu- cuntur: quo caſu numero ſit diuiſio,& omnino incom-
modo caret, vt de quantitate ſupra diſſeruimus, l. in ſtipu- lationibus. l. ſi centum. hic. Secunda exceptio eſt, Si ſtipu- lator incerti hominis ab vnoex hæredibus promiſſoris par- tem in iudicio petierit, vel eum acceptilatione liberauerit. Nam cæteri partem cuiuslibet hominis ſoluendo ſtatim li- berabuntur. Etenim verendum non eſt, ne aliero abſolu-
to vel liberato in diuerſa ſpecie poſtea ſolutio fiat, l. 2.§. ſi
tamen. hic. Ex ſtipulacionibus dandi quæ diuiduæ, quæque indiuiduæ ſint, ſatis opinor hactenus demonſtratum eſt. lam adeas quæ in faciendo conſiſtunt, aggtediamur. Has igi-
ſeruus communis.& d. l. Mæuius.§. duobus. Hæc ſunt facta quæ Raphael viſibilia, nos fortaſſe rectius corporalia vocate poſſumus. Diuidua vero ſunt quæ animo magis exequimur, quam corpore, vt dare, quod dominium transferre ſignifi⸗ cat. l.vbi autem.§. vlt. hic. Vacuam poſſeſſionem tradere, S&c.
quæ aliquod ius continent, velurti dominium aut poſſeſſio-
nem, ad cuius translationem animus eſt neceſſarius, nec cor⸗ Potalis executio, traditioque nuda ſufficit. d. J. 1.. adipiſcimur- J. qua ratione.§. hæc quoque- de acq. rer dominio, l.in conuen- tionalibus.§. vlt. hic.l. locus. de acq. poſl. Fir autem hæc inteb- lectualis vt ita loquar) diuiſio commodum aliquod ex iuris translatione proueniens, vt exzemplis facile oſtendi potett. Quapropter in iis quæ facta ſimplicia ſunt, quibuſque nihil iuris ineſt, cuius pars indiuiſa vtiliratem aliquam adferat, talis diuiſio fruſtra fieret, vt concedamus ea in partes pro indiui- ſo intellectu diuidi poſſe. Conſequens eſt vt ſingula facta paulo accuratius hic expendamus, quæ diuidua, quæque indi⸗ uidua à noſtris dicuntur, vt regulæ à nobis traditæ veritas at- ꝗue vtilitas magis perſpicua ſit.
Ac in primis intcr indiuidua facta nominatimrecenſen- tur, lter fieri, ſiue quod idem eſt, Per te non fieri guominis mibs
ire liceat, l. a.§. item ſi in facto. l. 4.§. Cato. l. in cxecutione:5.
quod ſi ſtipulatus, hic. l. inter.§. quod ex facto.famil. erciſe un. Et qui ita ſtipulatur, merum factum non ius ſeruitutis ſtipu: lariin-
chiaum Nic.

ucor. n In Tit. De ſtipul. ſeruorum. 307
ciper, z. äubae „ t, 1. th 2 0⸗ 2 4 3. 1**. 4 aig r k45 Gad lariintelligitur, niſi aliud actum eſſe appareat, d. 9. item ſiin compal... La.„G.)⸗ Comparare..„.„.. 3. anann nenenn facto. l. ſemper. dereg iur. Narn verius eſt, ſtipulationem h 2tclu nan nlerur ſtipulationi, Per te non fieri, ieque per * dadi e ſeruitutis dationem magis quam factum continere, l. 3z. de no conſtat in dieha0ninns mihi ire agere liceat, quam omni- 8 dgadd 4 vſufructu. l. ſ vnus. de ſeruit. ruſticorum prædiorum. Illud tentia non betmanet,ſe Iüe-. · in priac. hic. Verum in ea ſen- e u k 4 1 conſtat„in conſtituenda ſeruitute viæ vel itineris, ſi hæc ſti- extraneæ illius ſtin ule cdrecitata Catonis diſtiactione, in qua 2 epünel, a pulatio more antiquorum interponatur, factum duntaxat ſtatim ſubiicit Daheama meminerat, Per te non fieri,&c. 4 al ſäanad non ſeruitutem ea contineri, l. quoties. de ſetuitutib.l. ſtipu- nod iu illa ſti„ amus ne non idlem hio ſit; ſed magis idem bane ſileni dg latio.§. ſi quis. hic. Idem Vlpianus ſcribit, cum quis ſtipu- 5 aſt pulatione,&c. d.§. Cato. verſic. ſed videamus: id !dicai, d da latur, Sibi rem habere licere. quam ſtipulationem in Pe⸗ n ler rhelle. Pretot) ne non idem ſit in ſtipulatione dolum „cum opeisf ditione olim interponi ſolitam fuiſſe ſupra admonuimus, i uſ 6 8, de qua proxime locutus fuerat Paulus, quo J dllt, i Kuſ cap. 5. l. 3. in princ. hic. Quod videtur regulæ à nobis tradt⸗ milic; Alu ehc te non fieri, apud Catonem. Eſt enim ſi- daredran üſd tæ contrarium, cum ius contineat; ideoque diuiſionem re- 4 morn li ſtipulationi, Titium hæredem que eius ratumu habi- das. de len unng cipere videatur, l. ſtipulatio iſta. S. ij, qui verum. Hoc Vlpiani rucu eon Ainidonärpler unque contineat, l. redhi- drum. Rai dictum intelligi poteſt cum contractui venditionis accedit, diſting Uinas F A. K0 ln hæredibus ſane ſtipulatoris non nrechind uüenm cuius indiuiſa natura ſiue conditio eſt præſumpta mente con- bere Frann 29 6 it hæredum mentio, necne;ſed proparte 4 1... 41.F„ 1I 9.. 2„.. pro banel Günn trahentium& legis diſpoſitione, l. cum ex cauſa.l.in executid- ſit. dict⸗ Zuit iaguli, quod nòn amplius ipſorum inter- genna. 3 de gua ne.§. in ſolidum. hic.l. ſi rem. de euict. l. quod ſi nolit. de ædilit: n eral,.. b b — qwecan, 8 edicto. vel cum hæc ſtipulatio ſimplicem ac nudam detentio-„ 2 1* n nem nonius dominij aut poſſeſſionis continer; quod in ple- CàA r. VIII. eſerdiuge Räcülne 1 e caſibus contingit, d. l. ſtipulatio..ij, qui.&§. habere. e ce, ee, e,en g8 lnctnt xæterum hanc ſtipuſationem inter ſtipulatoris hæredes di- De eſſecu ſi Ipulationis. cene zargid uidi dubium non eſt, quod ipſorum non interſit vt in loli- Ræcipuus ſtipularionis e„„ 1— 3 dum eis detur actio. l. z. 5. contra. I. 4. 5. ſi is qui duplam: hic. P Kirun nem Dnlatlani effectus eſt, actio quæ ex ea na- 4 oomdes Nantg Inter exempla factorum indiuiduorum hæc quoque com- latio:ex ſii be fnde condictio; ſi certum contineat ſtipu- Pro pane mumd memorantur quæ ad opificia& artes quas vocamus mecha- ſus ſunrin bu gun⸗ 1incertum.§.1. Inſtit. eo. Sed leriquelaa duos eo noniu nicas pertinent, F oſſam fodere, inſuſam fabricare, ſtatuam ſpecies rc niſ neneta locum habet. Primus calus eſt, cum k.. rzirell facere. Idemque de aliis ſimilibus iudicandum eſt, quæ cor- empta 1 auti aantéèmoram culpamve promilloris aut per- nersuineſe pore tantum exequuntur& expediuntur, nec quicquam iu- ticauſa.!!5 8 ncömmercio hommum eſſe deſiit, l. ſi ex lega ndereind. hn 5 ris habent, quod intellectu diuidi poſſit.l. ſtipulationes non uum. ſti u tichus. l. is qui alienam. J. ſi teruum uifsr- diuiduntur.l.hic. l. fideicommiſſa.. ſi in opere. de leg. 3. Nec bus er di ularusſiim Damam.l. mora: hic.& l. quod 14 de re edit.l. 4. qui ſatiſdare cogant. l. ſi quis ſolurioni. dele⸗ ant. I. ſi quis ſolurioni.§. vlt. de
um intelügitu m
aduerſatur huic ſententiæ quod ſcribit Paulus, Si teſtatot
vſuris. iuerſum ius ſ s. In quantitate diuerſum ius ſeruatur, niſi tanquam ſpe
dum eſt.dia.ſ(a -PLan opus fieri iuſſerit, pi 1 erit, pro portione ſuae breart.,.e. odofada duuti 8 5¹ portis ſua eos præſtare quibus pars ries promiſſa ſit; l. incendium. C. ſi cer ditatis accreſcit, l. mottuo. 9. vlt. de! N 1 1, la ſit; I. incendium. C. ſi t.& 1. f cerrn manms(i damu veutan taafts e den te ne elegat. z. au horen hic.& l.ſed ſi certos de legat. 1. M cert.petat.& I. ſi certos. A.A n creuit pars, teneri c. 3. 1. Moram autem facere is dici r., milla facmm alt 2*. Eulaccreuſt pars, ohæredi tur, qui interpellatus lo- m facere is dici- 1 enhn Das 44 harti Preſteſonein zucleis videlicet familiæ erciſ- ſi iuſlam Perelarvdldeoce rempore opportuno non ſoluit, zuon autem legatariſs, quibus non niſi in ſoli 1.4& folutionis cauſam non habear-irndin lati dlidum præF- d uſam non habear: quod iu- uælentenrnä cl ſtari poteſt. Fundum trad 1. 11m 10 P icis arbitrio comm r..: quod iu- .Fi ere ſimiliter tactum dicitur indiui- V ittitur, d. I. ſi ex e d , 4.“ iui- uuml. ſi pupillus.& l.„ Bati cauſa.&. i. ſi ſer- umgaolimütm duum, cum traditio quæ corpore ſolo fit, in partes indiuiſas ſi qui pupillus:& l. vemorem. l. filiusfamilias.§. vlt. hic. m, gwinmi ſecari nequeat.ſtipulationes aon diwidunrur! Proinde guo us lilium. de collat. bono. l. ſciendum. cum Kader ic.1. nmodte necdiliti ties ammo transferendi dominij aut poſſeſſionis fit dredao⸗ 1n ell Mn bpes derſuris. Interdum re ipſa 6 moraSe Nos autem, ſtedlan 80 caſu ſus diuiduum continet, nec corpore tantum, ſed et dgate ztione. velurilepiudlei adiectæ ſlip ulationi, conch⸗ ss, 2. 1—.. 42. 8 534 o⸗. 4 12. cha uduiuchä⸗ iam animo explicatur, factum diuiduum iudicati debet,h t 2uentu,& alis qulbuſdam modus, l moguam Cod 3 npote qundini locus. de acquir. poſſeſſ.I. inconuentionalibus.§. vlti. hi 1„Datra en. vel commit. ſtipul. l. traie ctitiæ. lu.. 703, e bolabe exempto. de act. empt. cum ſimi aalibus. H. vIti. hic. I- in minorum. C. quib. mod. in integrum re„ apra tit. Proxi.l. Hu i amero habetur pt. cum ſimil. Item operæ præſtarioin ria. Culpam JA. mod. inintegrum reſt. non eſt neceſſa- lewente kaſis numero ha etur factoruen indiuiduorum. Eſt enim facki emt ſeal 2 mitterè is dicirur, qui ſeruum promillum, ex 45 leeina wrm⸗ heße Tüüem iuris ineſt, l. ſtipulationes non di- ſerlum. 1 inrerbea 2 dne iſtie⸗un ‚Vel manumiſit 2 . 2 1 1 ertis. E 0 eris liber 2 1. 4 ſi„4„ 5. 2 0⁴ 9 UI eruum. ic. Ca 9.. 85 0 adipiſcmm ta P t. h 11§. ſi vſusfruct. adl.„ runm. hic. Cæterum rei prin„ 4 dihe nnus⸗ Eilad. diremen plures operas quis ſtipulatus ſit, ad And Derper borelaeilori perempta re debha aipalhenois i plum earum ſtipulationum, in quibus genera comprehen erpetuetur obligatio, ſed non contra,] los cum odo haclats duntur, fit diuiſ genera comprehen- hicc. l. ſi Acolono. 9 ncontra, l. mora.& l. ſi pupilli „„fit diuiſio, de quibus ſupra diximus l. i ti en hic. IJ. ſi à colono.§. vlt. de fideiuſflor. l. mora. pupillus. hiat votinif.„ 1 pra diximus; l. in ſtipulationi- Noni ſt. de hdéiuſfor. l. mora.§. vlti. de vſſ 49 durds be⸗ busenarate hic. Laund autem apud Poremaon. de näfo rdn dner. obligationem fideiuſſoris Aalar -n um legitur; Partem operæ peti& ait, l.centum Capuæ. de eo quo 682 1 1 detnsasrs EPit peræ peti& debere,&c. ad s eſt in natre⸗ oquod certo loco. lq 311 nnuſerein i, operæ iam prætoriæ æſtimatio ris eſt in patre& fili d in res Idemquc iu- — ,.. 54 · zusamihhi ore dicimus,] tgur nnanag I.ſi quando. de operis libert. Diuiduorum fac Perarr cum filiusfamik hic. J. ſi ſeruum.“ u8, l. w„eadat— nbert. uorum factorum exem- dici* c. I. li ſeruum.§. an filiusfamil. hic. S od dominium pla hæc reperiuntur, Amplius non agi: re icitur, perpetuari obligationem interitu rei. ſic ic Sed quod 1 6. 1 non agi: rem ratam haberi. l. 4. eſt, niſi pe 10bligationem interitu rei, ſic accipiend cuampolelu§. Cato. hic. l. cum debitor. l. ſi procurate eeſt, niſi poſtea offerendo quod d ipiendum 1 ci 19 ib cum debitor. l. ſi procurator. rem ratam habe. debii quod debet morain emend velati dorinn quibus dare, vti frui,& ſimilia quæ ius diuiduum contine ebitor, l. ſi leruum.§. ſequitur, l. interdum auerlt ci 1igivoſfune: n nilia quæ ius diuiduum continent lud. de periculo?— sl. interdum.§. vlt. hic.& l. il- jmcsekt 7 poſſunt: idque omnino caret difficultate, ſi eiuſmodi de periculo& commodo rei„„ 7 9,.. 2n tate, ſi eiuſmodi vſauesadind'eci o rei venditæ A cmendat 1dld9, facta in ſtipulati ſrolici 8 vſque ad iudc. aditæ. Qur emendatio nudaſoffc dallf pulationem ſimpliciter deducta ſint: ſin autem ad 3 cij tempus admittitur, l. ſj inſular. hic. l. e acgeti 9 pœna, in ſolidum ſtipulatio committitur; ſiue dati 3 t. pecunia. l. ſi cum dies.§. vlt. G Tr, nem, ſiue factum quod latio comm 3 atio- Nin forte actorem elſ dies.§. vlt. de recept. arbitr. aca ol V 0 ,24 quodcunque aliud diuiduum contineat, s ratia; m eſſe proponamus, qui conſeruandæ acti uls, quod conditio pro parte impleri non poſ 2 2at, nis gratia intra modicum t„1 tealettaneesctio- oconme, pr⸗ 10 prop pleri non poſſit. l. cui fundus. ſu- lurti um tempus offerat pecuniam, cuius ſe mLo ade condit.& demonſtrat. 6.iu- lurionem ante moratus fue tPecunam; cmris ſe. erempls dum„orag e at. Qud nonnulli ita accipien- reſpiciendun atus fuerat. Quo caſu ad tem pus iudicij lcu fulh dum putant, niſi mentio hæredum facta ſit in ſti eſpiciendum non eſſe euiden da hogr e 41a mplici 5w79 tione contrah mSm eedum facta ſit in ſtipula- miteri 6 ens ratio ſuadet. I. fi ira quis p 4 enda, quaſi enumetation 6 dlla iſerit.⸗. Seia. hic.& l. non ſolet. d quispio. etilitaten tiodiniſa bigjeapuat S8 atione perſonarum condi- dicij te c.E l. olet. de reg. iur. Nam quod de iu- nue trc o cn düe⸗xur.4. cut ha dus falla S vlt co.l. Seissdev- d 1 Fhors dicitur, tunc locum habet, cum rei ad vitan. ana M mur. Eit probabilis hæc ſententia verbis Bauli b cl icet periculum interuns, velpœn⸗ 8 3 onſequ buuf, cum ait, Nam e„ ac ſupulatione ſol. ve auli congruens in obl gationibus faciendi æſti 2* henn in hrotweflacn. he. 19 das f e ſolus tenebitur,&sc. d. f. Cato. qtan i æſtimationem litis moram à du,Gue i 4 fin. Nec obſtat quod Care us tehsebuur, Gc. d. 9. Cato⸗ ctam pur otam à ſe fa- 3 aro de ſtipulatione, Amplius nõ agi purgare vult, quod ei ex bono& itti nukeaods pet te nec per hæredẽ AriPuiatlohe, mplius nõ agi, terguat..,& æduo permittitur, præ- 8 50 deinlob lu sae tantũ cenſuiſſe creditur, cum præſertim na benn in exceptis caſibus. Velnti, ſi ſtipulatio diem bep 4 ch 1n⸗ 9 9 agere leat pr ielrecierice; te nõ fieri: quominꝰ mihi““ ſufeins beneficio renuntiaueric, ſi im ers 3 cue vtatur. d.§. C aius Mmilibus, d bus ſigillati dau Er⸗ E bus.& verſi.1 4.§. Cato verſic. ab e ‚de quibus ſigillatim tract per te, aal& verſic. differentia. Sc,. CaA, ab omni- porisb aCtaretem- — ie ia,&c. Sed quid de hac ſti P reuitas uon ſinit. l. magnam. C. d Cuo ,g cemus, dolum mal Sed quid de hac ſtipulatione di- mitc. ſt.pi ou ſinit. l. magnam. C. de contra hen.& co eree, Snle que tuo? baulus eam ibus.?,.iup. tic. prox. l. lancimus. C. de fideiuſ. quod 3sls,(oribus.& l. vtique,& l. Celſus. ſupra derecep. at bit leiuſ VTI 2 8

308 Franc. Duareni Commeni.
aduerſatur vulgare illud, Omnis iudicia abſolutoria eſſe.§. vlt. de perpet.& tempo. act. Inſtir. Quo admonemur, ſi ante
ſententiam omnimodo ſatisfaciat reus, ſiue pœnam, ſiue ali-
ud quodcunque petitum fuerit præſtando ‚eum ablolui de-
bere,& iam pridem docuimus in commentario de in litem
iurando. At cum lis nondum conteſtata eſt, offerendo ſolum
quod debuit ante moram, aut ſi quid præterea forte interſit
atoris, liberatur, d. l. ſi inſulam. d.l.vtique.
1... 3. 4*⸗ 3 Secundus caſus eſt, in quo ex ſtipulatione non comp
rit actio, cum dolus interuenit ſtipuſatoris, ſiue cauſam ipſi contractui dederit, ſiue inciderit in ontratunne Dium 5 cet ipſo iure actio non denegetur, quia ſtipulatio ona dei non eſt contractus, tamen exceprionè doli ſubmoue— tur actor, I. ſi quis cum aliter. hic. l. dolo. GC. deinnril Kipa. Cuius diuerſitatis rario in loco iam dictoà nobis tradita eſt. Idena de metu ſcilicet mortis, vel cruciatu corporis dicen dum eſt. l. ſi quidem. Cod. de contrahen. ſtipul. d.. dolo. 4 & ſi res ipſa in ſe dolum habeat, nec vlla ſtipulatoris mach 3 natio arguatur, danda erit nihilominus exceptio, vt ſ ab 5 que caula quid promiſſum ſit. dicta l.fi quis l. ·.. circa. de do- li except.“ Tertius caſus eſt, cum ſtipulatiènem ſecura eſt nouatio. l quivſumfructum. hic, id eſt, cum noua ſtipulatione& obli- gatione vetus perempta eſt. J.i. de noua.l. ſi vnus.. pactus. de
pactis. velcum ſtipulator cum alio quam promiſſore litem
conreſtatus eſt. l. delegare. de nouat. l. ſolurionem. de ſolut. Et
hæc nouatig dicitur voluntaria. l. aliam. de nouatio. eſt alia
nouatio néceſſaria vulgo appellata, quæ lite conreſtata inter ſtipulatorem& promiſſorem fit, de qua hic non loqui- mur. Hac enim nouatione nihil de priſtina obligatione dece- dit, ſed ideo nouationis nomen ſortita eſt, quia hoc modo ve- teri obligationi noua pleraque accedunt, quibus actoris con- ditio fit melior. d. l. 1. C. de iud. l. actori. Cod. de rebus cred. Hinc exiſtit vulgariſſima quæſtio; an ſtipulatio pœnalis no-
uer principalem, de qua ſatis ſuperque ab aliis diſputatum eſt:
nec tempus ad eam diſcutiendam nobis ſuppetit. cuius fit menrio I. qui Romæ.§. Flauius. I. ſi ita ſtipulatus fuero.§. vlt. hic. no. in bita ſtipulatus: hic. in l. qui pacto. C. de pact. Præter- ea notandum eſt, actionem ex ſtipulatione competentem ſtricti iudicij eſſe, nec in eorum numerum referri, quæ bonæ
fidei ſunt.l.in actionibus.cum ſequen. de in litem iuran. Pro-
inde in hac actione non veniunt fructus, niſi à tempore litis conteſtatæ. l. filiusfamilias. hic. l. videamus. de vſur. Sed nec vſuræ, niſi ſpecialiter promiſſæ ſint..3. C. de vſur. l. ſi ita quis. in princ. l.cum ſtipulanti.l. qui Romæ.§. Seia. hic. Item veni- unt ea tantum quæ nominatim expreſſa ſunt in ſtipulatione contrahenda.l. quicquid. l. ſi ſtipulatus fuerima I. ſi Acolono. l. venditoris. l. cum ſtipulamur.l. ſi ita quis.§. vlt. hic. Niſi de aliis quoque actum eſle appareat. Inde etiam conſequitur, ſi quid obſcure aut ambigue dictum ſit iniſtipulatione concipienda, id ſtipulatori magis quam promiſſori nocere. l. quicquid.l.ſti- ulatio iſta.§. in ſtipularionibus. l. cum quæritur. de reb. dub. Quod ſi perſpicuis verbis vſus fuerit ſtipulator, quid ea ſigni- ficent, non quid promiſſor ſenſerit ſpectare debemus. l. ſi mi- hi& Titige hic. Aliquando tamen verbum obſcurum aut am- biguum non ſecundum promiſſorem interpretamur, ſi ita in⸗ terpretando res in turo futura non ſit. l. quoties in ſtipulatio- nibus. hic. Poſtremo hec actio ad hæredes& in hęeredes tranſ- it. l. veteris. C. de contr. velcommit. ſtip. l. ſi ita ſtipuler. l. ex
eà parte. 5. vlt. hic. etiam ſi conditionalis fuerit ſtipulatio. l. ſſ quis ſi Titius. hic.§. ex conditionali. eod. tit. Inſtit. Adde quod
facultas implendi conditionem ad hæredem quoque tranſit: & ita Scæuolæ reſponſum contra receptam opinionem acci- piendum eſſe arbitror.l. qui Romæ.§. Agerius. hic.
1N. TI T. II DE DVOBVS REIS CON- STrITVENDLIS.
902 Er ſic dicuntur, quorum res agitur; vt Cicero
34 ait lib. 2. de Orat. licet hoc verbum crebro ali- „ ter accipiatur. Reus enim ſtipulandi dicitur is qui ſtipulatur: reus promittendi qui promit- Dtit. l.1. Ric. Eiuſdem autem obligationis ſiue rei
non tantum vnus poteſt eſſe, verum etiam, plures quibus ea- dem res debeatur, aur qui candem rem debeant in ſolidum. Quomodo autem hi conſtituantur, ac quæ ſit vis& poteſtas huius conſtitutionis, tractatur ſub hoc titulo.
—
De reis promittendi.
(SHuirvanem duo rei prômittendi, cum poſt interroga- tionem à ſtipulante factam vtique de eadem re, id eſt, ſumma, puta decem aureis vterque ſeparatim reſpondet, ſpondeo, vel ſpondemus.l. 4. Eadem enim decem debenr ſti- pulatori, non ſinguli dena, aut ſinguli quinque. quod ſi vnus tantum reſponderit, alter non reſponderit, is qui reſpondit, ſolus manet obligatus. l. duos reos. hic. l. ſi ex duobus. hic. Idem dicendum eſt, ſi alter poſt longum temporis interual- lum reſpondit. l.duos reos. Nam tantum abeſt, vt duo rei ſint, vt ne vllo modo atter quidem obligetur.l. ſi ex duobus. Non aliter autem duo rei promittendi eſſe intelliguntur, quam ſi expreſſum ſit, aut ſaltem appareat actum eſſe, vt eandem rem vterque debeat: vt exempli gratia, cum ita fit interrogatio, Semproni, promittis decem, Mæui eadem decem mihi pro- mittis?& reſpondet vterque, ſpondeo, vel ſpondemus: duo
ſunt rei promittendi,& tenentur in ſolidum. I. 4. alioqui pro
virili parte ſinguli tenentur l. reos cum in tabul. Caæte- rum duo rei debendi fiunt in omni contractu& obligatione. l. tandem. l. ſtipulatio. hic. adeo vt teſtamento fieri queque poſſint d.l. eandem. quod eſt accipiendum, modo id actum eſſe appareat. nam aliàs tenentur hæredes legatario pro hæ- reditariis portionibns. I. ſiue à certis. hic. necrefert an res all- qua deducatur in obligationẽ, an factum, veluti opera, vt duo
rei conſtituantur. l. 5. porro ex pluribus reis promittendi ali- us pure, alius in diem& ſub condirione obligari poteſt, l. ex
duobus:hic.& Inſtit. eo.§. vlt. Sed& ſi ex diuerſis locis pecu- niam ſibi dari quis ſtipulatus ſit, diſparitas locorum non viti- at reorum conſtitutionem, quamuis non codem tempore sonueniri poſſit vterque.l. eandem.§. vltim. Sitamen in de- ponendo penes duos paciſcatur quis vt ab altero quoque cul- pa præſtetur, hæc imparitas obligationis facit vt duo rei non ſint, quia eiuſdem rei nomine obligati non videntur. dictal eandem. g.ſed ſi quis.
Efzeta. Cav. II.
RE promittendi tenentur ſin Pu in ſolidum, l. 2.& z hic. 1.2. C. eod. niſi actor à ſingulis malit partem exigere. dll
3.I. reos. Itaque vno ſoluente alter liberatur. Idem eſt,& ſi vni
acceptum feratur, quia acceptilatio ſpeciem ſolutionis habet. l.ſi ex pluribus. de acceptilatione.§. 1. Inſt. quibus modis tolli. obligat. aut ſi vnus deſerente creditore iurauerit.l. in duobus. §. ex duobus. de iureiur. ſupra. Aliud dicitur cum vnus depor- tatur in inſulam: nam eo liberato alter manet obligatus.l. vlt: hic.jſ.quoties:infr.de nouat.Illud notandum eſt, cum vnus al- teri hæres exiſtit, vtranque cauſæ cognitionem manerea nec vnam ab altera perimi; cuius rei non minima vtilitas eſt, l.ſi reus. hical. ſi duoinfr. de ſolut.l gratum. de fideiuſſ. Item fa- ctum vnius dicitur alteri nocere. l. ex duobus. hic.l. vlt. C. eo. ſed obſtat l. mora. ad fin. de vſur. Poſtremo ſi ſocij non ſint, non proderit vni quod ſtipulator alteri eorum pecuniam de- beat, àd compenſationem ſcilicet. l.ſi duo. hic. Quod autem dictum eſt, in ſolidum poſſe conueniri ſingulos à ſtipulatote, ſi velit, ita demum locum habere voluit luſtinianus, ſi aliter alij ſoluendo non ſint, velabſentes ſint, authent. ⁊e τννένν er⁶ονi id eſt, de duobus reis promittendi.
CAr. 111
(Qrunner duo rei ſtipulandi, cum poſt omnium in- terrogationem ſeparatim factam de eadem re, puta de- cem aureis debitor reſpondet, vtriſque veſtrum dare ſpon- deo, vel ſpondeo ſimpliciter. Inſt. de duob. reis. in princ. Nam ſi ſeparatim vtrique reſponſum ſit, promiſſor vtrique eiuſ- dem rei nomine obligatus minime intelligitur, ſed dena ſin- gulis, non eadem dteem debebit. At hæc reſponſio debet ſe- qui interrogationem. del. duos reos.§. duo rei. vt autem da⸗
i kil⸗
De reisſtipulundi
Kr gai mandatorſe maremureandi9. terKekquipoteſt Gm⸗üitaſtipul-
Lunuujflleu his ldeiuſſo
Gootone. Fidet hudl8..ſatis acc Cod. eod. N umm cneis quipr noymirat, quia ILnreos. ſed pot Kleucum oueritot
dnun perſonarum h
dunn
1 bapudnem fidt itinheru gize u rcerlatiun ellet ſegum teckotiein
u Kbeualor odlig⸗
ſnerline de auberilenr L
1

In Tit. De fdeiuſſorib.(mandatorib. 803
rei ſtipulandi ſint, aut verbis expreſſum, aut ante actum id eſſe op ortet, vt de reis promittendi diximus. Quare ſi in ta-
b PEſfellua. C A n. IIII. Olugul in ſolidum promiſſor obligatur. Itaque petitione
„ bulis ſcriptum ſit, Titium& Sempronium decem ſtipulatos, vnius ius alterius perimitur. l. z. I. duobus.]ſi peri
CA- 1 virilem rtenn ſinguli ſtipulari Aäentur l.teos H.ru tabu- dentiam.§. vlcim. de Loien acepr lenc 0dshheni 4⸗ winend 4 lis. Quod dictum eſt de eadem re, etiam eo pertinet, vt in: cet..& per iuſiurandum.§. vltim. de accept. Eadem que ratio am nign e b telligamus diuerſitatem rei in ſtipularionem deductæ conſti- eſt iuriſiurandi ab alcero delati.l.in duos. de iureiur. ſed& no- nergu eäan tutionem reorum vitiare: vt ſi duo fuerint ſimul ſtipulati v-· uare alter in præiudicium alterius poteſt. l. ſi dem.§. ſi duo. de kadem(aunae ſumfructum qui non poteſt eſſe idem in perſona vtriuſque, nouat. nec obſtat l. ſi vnus. de pactis. vt ibi dixi, pactum vero (agulaäeaa aut dotensetiam, l. ſiid quod. hic. l. ſtipulatio iſta.§. ſi quis ira. vnius non nocet alteri, l. ſi duo. de recept. arbit. quam. Fulgo- ursgand eeſ de verb. oblig.l. 4. infra, de nouat. ſius recte interpretatus eſt, vt ſctipſi in dict. l. ſi vnus. 4 en klen b n FRANCISCI DVARE VRI
ded b
DVARENI IVRE smullaad CONSVLTIIN LIB. XLVI. PANDECTARVM.
belhen, SEVDIGESTORV M.
—
INTIT. LDEFIDEIVSSORIBVS ET MANDATORIBVS.
8 CAPvT PRIMVM. IPEIVSSOR eſt, qui quod alius pro-
tra.§. pro eo. Quiſine cauſa promiſit.l. ſtipulatus eſt. qui ſo- lurionis tantum gratia adiecaus fuit..ſi mihi. qui ſub impoſſi-
, AS... 3/ 1. 1.. teos eumin 6 mitit aut debet fide ſua, periculoque ſuo dih roniiher. 6 ſub Imnp oßgibili quo tranſacto tempore libe⸗ 0 conrräu eſſe iubet, qui& adpromiſſor dicitur, le 1 4. Tua PO daechai nrüks⸗ legem cõtraxit. l. cum atäct,— Ronface eerae,t im. r, qui deporratus eſt in inſulam. l. irore Gn Pe. co nreſtanenuſu n luod promiſſioni atq; obligationi prin an Jata Ee reiein ſi debitore. qui cum libe rcepiendl Nipaliter accedat.. 8.§. ſatis acceptum. ſu- ratus non eſſet,it Ie operas præſtiturum: l. ſi quis pro eo- n, Nan 8* ta de verb. oblig. Hinc conſequens eſt, in prin. qui nummos alienos veluti ſuos credidit. d l.1 ſi quis —=— per ſe neminem poſſe fideinbere. l. hæ- Pro eo. ſ. ſ nummos, qui cum furioſus aliquid promiſit, quia histienans b 2 ccs.§. fed non à mandatore& conſtitu- ex promiſſione nõ obligatur„quamuis ex alia cauſa interdum an acun ntven tore, quia mandator ſemper obligationem præcedit l.ſivero obligetur.l. intercedere.. ſi à reo.§. à furioſo. Cæterun eiui- 1 hlutdutrißne non remunerandi.§. ſi poſt. ſup. mandat. fideiuſſor etiam pre- dem rei nomine accipi deber fideiuflor, cuius& principalis, onditone dlgiin cedere,& ſequi poteſt.§ fideiuſſor. Inſtit. de fdleiuſſo. l.ſtipu- alioqui inuciliter inter uenit... Eræce.§.ſi quis Stichum. j.ſ ita Sr.& iattch at us ſum. I. ſi ita ſtipulatus. hic. conſtitutor ſem per ſequitur. Kaeiuſb eIn; Pro 6 dneh qui promurtit factum poteſt fide- pParitzs ocernv.. 4 uſtor ad pœnam ſe obligare, cum reus aall vnrnn⸗— Quomodo fideiuſſör obligetur. CäAp. II. obligetur. l. ſtipulatus enlc eaded natchde Kacztpan dne ndem.j. lin uim 0 3 igatio fideiuſſoria contrahitur interrogatione& re- Vnoex duobus r eis promitt endi ad totam pecaniam obliga- drgis nüteng Õponfione. Fide tua eſſe iubes, quod mihi Titius debet: tur.. cum duo. Quod diximus eiuſdem rei ſic accipiendum, obligrionä uinth iub o. d. I. 8.§. ſatis acceptum. de verb. oblig. l. Græce. hic.. fiue totius rei ſiue partis.ſ.ſideiuſſores.l.ſiqreo.§. fi reo deni- 4— blanditus. Cod. eod. Mandator vero ſolo conſenſu. Sed vi- Ae In durior emn autem cauſam non poteſt adhiberi fideiuſ- dendum eſt neis qui pro aliis fideiubet, eum daturum aut fa- ſor quam principalis,& ſi adhibitus fuerit, eatenus duntaxat cturum promittat, quia factum alienum inuriliter promitti- obl gatur quatenus principalis tenetun, licet plerique diuer- . tur. l. ſicut reos. ſed potius eius nomine„cuius intercedere ſam ſentiant.l. ſi Vltra. C. eo. In leuiorem autem cauſam adhi- 47. vult. ltem cum quæritur quomodo contrahitur hæc obliga- beri poteſt, l. ſ Græce.§. illud.&§. ſeq. qua de re ſub hoc tit. eedlidlätalu tio, trium perſonarum habenda ratio eſt, eius qui fideiubet, permultæ ſunt à luris auctor ibus ſpecies tractatæ. d. l. Græce. rungs li 1 creditoris apud quem fideiubetur,& debirtoris principalis pro fideiuſſor, qui certo. 9. ſ qui. l. ſi à reo. in princ.l.ſi teſtamen- 33 ne An⸗ lideinbetur. Ac ſi ieiuſſoris quidem creditoriſque con- to.§.vlt. b äernerurahewarternia.-teoeaxhhwoniddde Sr nenubesfäeaiennm Car. lIII 4 adesuam ckedéori eius pro quo intercedit, non valet fide- 4 1. ne. ſ.lneiuns juſſio, I. Hdeiuſſor oblsgare in grin. debitoris vero conſenſus( poſſunt ſtip ulationem contrahere, iidem pro aliis credtoreiturili non eſt neceſlarius.J. fideiub. ſed eum eſſe debitorem ſufficit. 2intercedere p oſſum. Excip itur ſeruus, qui ex fideiuſſio- . Aliaddciatan Nam nullo exiſtente debitore fideiuſſor fruſtra intercedit, vc nenon obligatur ac ne dominum quidem ſuum obligat de raco atttmmnip intra. Vndetractatum eſt reo mortuo promittendi, an ante Peculio.l. ſeruus inſcio.& ſequent. hic.. licer.§. ſi filiusfamili- lodnornnchE- aditam hæreditatem fideiuſſor accipi poſſir. Et Florentinus ¹¹s.5- de pecul. Alia eſt cauſa filij familias qui& obligatur,& aulæ cgniiotnne ait poſſe, quia hæreditas perſonæ defuncti vice fungitur, eo P Lh m interdum obligat. l.z.&el. ſi qubitetur.§. filiusfamili- srei non riiautis mortuo„fideiuſſor non ſelum pure, ſed etiam ſub conditione ²s- ie.l·filius. Cod. eod Excipitur quoquemulier, propter S. lgumm eibul!& ex die accipi poreſt, l. ſtipulatus ſum. l. Græce. ſup. itidem C.Velleianumll. z·hic.& ſup. ad§. C. Velleian. pro ommibus H ubuhi accepto. l. ſi plures. l. ſi à reo. item poteſt vſque ad cerrum autem p erſonis quæ boſſunt vel naturaliter obligari, poteſt ete trlij tempus vel incertum accipi.J. pen. interuenire fideiuſſor, veluti pro ſeruo, pupillo. d. l. 2. hic. pro u lei„ 8C v. 111 3 dn Poeeſell 1 ken§. ſi furioſo. I. Marcellus. hic. l. is cui atof ateit. u 4A P. onis. de verbor. obligat. be C 5. 8 cet. cue e De re ſiue cauſa ob quam fieiuſſör obligatur. urauue, lus obligationi has, aeee ht Vience I. etiam na De⸗hel, ehigarimndf deinſſiru. Car. V. betr uli 4 Tcurali. 6. l. fideiuſſor obligati..ſfideiuſſor. l.ſ ar 9.§. ad. ldeiuſſor creditori tenetur ſicut reus promittendi, eaque. eates du b 6o.& honorariis. l. Græce. nec refert an re an verbis an con. I obligatio ad hæredem tranſit. l. 4.& fi plures ſunt hære- b ptomiinee- ſenſu contracta ſit obligatio. d. l. Græce. præcedat fideiuſſio- des in ſolidum non tenentur, ſed pro partibus hæreditariis. l. 1 nem an ſequatur.l. 7. fed& ſi reus ex delicto teneatur, recte Lucius. l.ſi teſtamenti,.. hine fit, vt cum debitori ſuo fdde-
ĩuſſor hæres exiſtit, duabus actionibus teneatur. l. hæres à de- bitore.§. ‧. Hæc autem obligatio fideiuſſoria non impedit quo minus conueniri poſſit reus promittendi, ſi id malit cre- ditor, cui liberum eſt vtrum voluerit eligere. l.iure noſtro. l. ſi
nreipierur fideiuſſor.l. Græce. l.ſi quis pro eo.§. vlt. l. ſi Areo. g. VIt. pro ea quoque actione quam fideiuſſor aduerſus reum Promittendi habet, habiturusve eſt ſcilicet mandati vel ne- Boclotum geſtorum fideiuſſoré potuit accipere. I. 4. hic. Item
. Lne Kn; Pro dleinflore jpſo alium fideiuſſorem creditori accipere. alieni. C. eod. nec enim audiri reus deſiderans, vt inter ſe& fi- t, edhud 75 cet. Græce.§.vlt. Cum igitur nulla obligatione tenetur reus deiuſſorem diuidatur obligatio. I. ſi plurium.§. vlt. nec vnum a4 1 g Principali, nec naturali, nec ciuili, non bli atur Kdeiuſfor eligendo,& conueniendo, liberatur alter. l.reos. Cod. eo.]l.f- aſt, eh⸗ I. cum principalis. de reg. iur. velati ſi pro 4 inrercefl rir deiuſſor obligari.. fin. l. ſi fideiuſſores. hic. Item cum præſens mme int 3„ cuius filio contra§. C. Maced. credita uitpe unga aa(or eſt reus promittendi, quod à Iaſtiniano conſtitutum eſt au- ſ 8 4 2 3
oe thent. de fideiuſſ. in Nouel. authent. præſente. Cod. eod. Si — IY. z

810 Franc. Duareni Comment.
perimitut obligatio,& liberatur etiam reus: ſicut vice ver- ſareo ſoluente, liberatur fideiuſſor. eadem eſt ratio acce- ptilationis. l.& per iuſiurandum.§. fi fideiufſor. infra, de ac- ceptilationibus. Si nolit ſponte ſoluere datur aduerſus eum ex ſtipulatione actio, quamuis forte pignus habeat creditor. I.inter cos.§. creditor, hic. l. omiſſis. C. eo. Verum aduerſus creditorem agentem multa obiici poſſunt, veluti quod lolu- ta eſt pecunia quæ debeatur, vel acceptilatio ſecuta, vt iam dictum eſt, quod obligatio à reo legitime nouata eſt. l. no- uatione. Cod. cod. quod reus nondum debet, necconueniri
poteſt, I. fideiuſſor antequam. quod locus adiectus eſt obli·
gationi, propter quem tempus ei ineſt, quod nondum ef⸗ fluxerit, l. ſi teſtamenro.§. vlt. Quod reus promittendi præ- ſens eſt, needum excuſſus fuit. 5. 1- authent. de fideiuſſ. in No- uel. quod pro litis exercitatione acceptus eſt fideiuſſor, reuſ- que condemnatus eſt. l. Græce. S.& poſt litem. quod hæres extitit reo promittendi: ita confuſione ſublata eſt obligatio. Quoties enim reus ſideiuſſori: vel fideiuſſor reo hæres exi- ſtit, extinguitur confaſione fideiuſſoria obligatio, propar- te ſcilicet hæreditaria, remanetque principalis. l. generaliter. l. cum reus. l. Lucius. niſi forte principalis vtilis futura non ſit.l.hæres.§. quod ſi. Nam obiici poteſt, quod creditor reum hæredem inſtituit aut contra. Hac enim fucceſſione perimi- tur obligatio vtraque, tam fideiuſſoria quam ptincipalis. quamuis creditore ſuccedente fideiuſſoria tanturn obliga- tio tollatur l.hæres.§. quod ſi ſtipulator. l. fideiufſorem. Cod. eodem. Aliæ pleræque ſunt exceptiones, quibus fideiuſſor ſe tueripoteſt, quas omnes enumerate non eſt neceſſe. l. ſan- cimus. I. fideiuſſor. Cod. codem. Illud notandumeſt, non ſo- lum ex perſona ſua poſſe fideinſſorem opponere exceptio- nem, ſed ex perſona rei quoque etiam ab inuico. l. ſi ſtipula- tus eiſes.ex perſona. l. ex teſtamento, quod ſi nulla ſe poſſer exceptione tueri, nihil ſupereſt, niſi quod condemnentur ad id quod cautum eſt inter contrahentes, quodque ex natura contractus eſſe intelligitut.l. amiſſi§. fideiuſſor.J. ſi in pigno- re.l. ſi quis pro eo.l. ſi nummos. At ſi ſimpliciter promifit, cogitur eoloco ſoluere quo teus ſe Ioluturum promijſit, l. ſ vt proponitur. Plane contumacia rei non auget obligatio- nem fideiuſſoris. l. vltim. nec fideiufor magiſtratus ad mul- ctam reipub. pendendam, ſed tantum ad id quod inter-
eſt cogitur. l. fideiuſſores magiſtratus. C. Cum tamen facto
ſuo reus perpetuat obligationem, etiam fideiuſloris durat ob- ligatio. l. ſi àcolono.§. vlt. De pluribus fideiuſſöribus eiuſclem rei. . GCar VI. 8 plures ſint fideiuſſores accepti, omnes obligantar inſoli- dum. l. liberum. Cod. eod. nec vnius electione liberantur
cæteri. l. reos. C. eo. l. vlt. quod adeo verum eſt, vt vnus torum ſoluens non repetat..fi teſtamento.§. quod duo. verum ſio-
mnes ſoluendo fint, datur exceptio ei à quo ſolidum petitur, vt diuiſio fiat, niſi ſe fideiuſſiſſe inficietur l. ſi dubitetur.§. ita demum.l. inter fideiuſſores. l. ſi contendat.& ſi dubitetur de ea re, cautionem offerre debet conuentus creditori. lI. ſi dubi- tetur. Nec tantum fideiuſſoribus datur hoc beneficium diui-
ſionis, ſed& hæredibus eorum. J. ſi plura. 9. ſicut. necrefert an aliquid iam ſolutum ſit ab eo qui conuenitur necne. Nam
uod iam ſolutum eſt ab eo pro parte ſua venit in diuiſionem, 1ab eo reliquum petatur. l. inter eos.§. 2. Locum tamen non habet inter reum& fideiuſſorem: nec inter fideiuſſorem&
fideiuſſorem fideiuſſoris: eſt tamen loco rei. d. l. ſi plures.§.
vlt. Sed nec inter fideiufſores diuerſarum perſonarum, licet eiuſdem tei nomine ſint accepti.l.ſi aliter. I. inter reos.. duo rei. Item ſi quis cum mulliere fideiubeat, lubducta ea in ſoli- dum obligatur, nec diuiſioni locus eſt.l. ſi Titius. Cæterum v- no ex ſideiuſſoribus ſoluente, cæteri liberantur, licet vno ab- ſoluto cæteri non liberentur. l. amiſſi.§. vlt. Item ſi velit vnus totum ſoluere, actionem ei debet cedere creditor quam ad- uerſus alios cum pignoribus habet. l.ſideiuſſoribus. hic. l.cum quis.l. mandati.l. ſicut. C. eo.
Deactione ſideiuſſöri competente aduer ſcu reum pro- mittendi. CAP. VII. 8 fideiuſſor ſoluerit creditori debitam pecuniam, ſtatim agit mandari, negotiorum geſtorum actione aduerſus re-
um promittendi, niſi ante diem ſoluerit.l. ſi fideiuſſor. nec re-
fert an propter obligationem fideiuſſoriam ſoluerit an aliam quamuis, in quam ea tranſfuſa fuerit. l. tutor. Idem dicendum eſt& ſi debitorem ſuum delegauerit, quia delegatio vice ſolu- tionis eſt. l. qui debitorem. aut ſi obtuſerit pecuniam debitam ac depoſuerit.. fideiuſſor, Sed& ſi condemnatus fuerit ad ſol- uendum, licet nondum ſoluerit, adhuc competit ei actio.l. fi- deiuſſor pro venditore. niſi culpa ſua condemnatus fuerit. l. exceptione. Aliud dicendum eſt de eo, qui reo ſtipulandihæ- res extitit, tametſi ſucceſſio nonnunquam ſolutionis loco ha-
beatur. l.hæres.§. vlt.
IN TIT. II. DE NOVATIONIBVS, ET DE
LEGATIONIBVS.
Car. I. b AOvATIONRM ita definit Vlp. vt ſit prioris 8 debiti in aliam obligationem vel ciuilem vel naturalem transfaſio, alias translatio. leg.. fit 80 autem cum ſtipulatione, vt cum ſtipulorà Sn Titio quod mihi Seius deber, animo nouandi, Nam tollitur obligatio Seii,& tunc incipit teneri Titius aut naturaliter aut ciuiliter. dict. leg.i. At etiam poſt litis conte- ſtationem, vrpoſtea dicemus, cum videlicet pro Seio debi- tore ſe offert Titius,& litem meam conteſtatur. leg. delega- rechic. leg. ſolutione. infr. de ſolut. Aliter autem accipitut nonnunquam nouare,& tunc debet fieri, cum non accedis obligationi contractæ, licet ea non perimarur, veluti cum i- tem eum debitore meo conteſtor. leg. aliam: hic. leg. 1. Cod. de iud. Ethoc vulgo dicitur nouatio neceſſaria, quodiudi- cium reddatur in inuitum. leg. inter ſtipulantem, de verbot. obligat. Omnis obligatio nouari poteſt, etiam ſi non verbis aut re, aut conſenſu contracta fit. leg. 1. Nec refert an pure an in diem, aut ſub conditione contracta ſit obligatio, ni- ſi quod pure aut in diem contracta ſtatim nouari po- teſt, ſub condictione ita demum, ſi extiterit conditio.¹. ſi Stichum.G. prim.l. quoties.obligatione verborum fit noua- tio, modo ea aut ciuiliter aut naturaliter teneat. Nam licet obligatio nouando naturalis tantum ſit propter perſonam
cum qua contrahitur, arque minime efficax ad agendum,
nihilominus prior obligatio tollitur, I.1. hic.§. præterea. In- ſtit. quib. mod. tol. oblig. Nouat autem ſtatim ſi pura eſt, ſi
cum conditione, cum extiterit conditio. d.§. præterea. 1. f
Srichum. l. nouatio. l. fi rem. hic. Er animaduertendum eſt
ſtipulatorem nouantem poſſe præcedere ſtipulationem no-
uatam, vt ſi quis ita ſtipulatus fuerit, quod à Titio ſtipula-
tus fuero dare ſpondes. leg. ſi Stichum.§. ſi quis ita. ITem no- tandum eſt vltra ſtipulationem plures obligariones nouar poſſe,.vul. quod enim ſi ſtipulatus ſim à Titio ſub alternatione quod mihi Titius aut quod Sempronius deber, reſpondeoe- ius perimi&nouari obligationem quem Seius elegerit,& cmi ſoluere maluerit.l.ſi Stichum.. ſub conditione: l. ſi is rei..ſia tc. tractatur& illa iuris controuerſi quæſtio, an obligatio principalis per ſtipulationem per nalem nouetur. Sed Alciati & Zabj opinionem probo, exiſtimantium non nouari. Hic autem fuſius non diſputo, quod à iuris auctoribus non hic,
ſed aliis in locis non ſparſim attingatur. l.. de penu leg. l. cum
ſiue.l. ſi pœnam quam.§. vlt. l. obſigationum fere. de actio.& obligat..i.§. item ſi ita. ad leg. Falcidiam. l. ſi quis à ſocio.ſup. proocio.“
Quomouo nouatioftat. Car. 11
CI quis obiigationem ab vna perſona in aliam transferre elit: puta à Titio in Seium„ſtipulari eum oportet à Seio quod Titius debet, quo caſn Titius licet inſcius,& non con- fentiens liberatur, l. ſi Stichum. vel ſiabſque mutationeper- ſonæ velit in obligationem verborum aliud genus obliga- tionis tranſire interpoſita ſtipulatione, recte nouatio fiet, licet nihil nouicontineat nouationis ſtipulatio. sin autem ipſam verborum obligationem velit in alam transfette, poſterior ſtipulario nouabit priorem, modo aliquid noui contineat, id eſt, ſi dies, conditio, pigaus, fideiuſſor, aut ac- cedat aut detrahatur. dicto§. præterea- vbi Theoph. Sed no- tandum eſt pro regula,& veluti axiomate certo ⸗Bundä . intelli
ſerirerdameit aoutepolle. en ſodigus cuibon
emum nouarep degiat Douart, eulljacmiriktan nouurpermirin . Geruusrnuser niohem nouat, i n duo. C ronem non nou mddkeo cuiqub llüdebitorem.
N felluun
lu obligatiof —
—
mwyoletiote ſlipu
6
ci demq de rinel ewptot.& rxeiies ha tnaondlor pec. Wie
Rubégan hrotaänie
lanodem! de dnrebaredotim upnminn. Tresj ſwscnor deleg wwimgue coaſe tetg:nsggice lanmtefen. dc ſtätigne dcde ubaren t d enliden lie gerllamrionein

Gat.leg l. Nettar
jone contrackaſt uin
a couxracda ſunn uu
zobügwone eiumi armauuraltet ete 3 ls tuntum ftguyte miniwe elanug otolltur, luktſym Nouat arrenndiſe rerit condindſ ſe lic. ktuimäm ile trceütt ihlin autacite h isicdumſifui⸗ olures oolhänn un lnb — onem guen eu n.ſ.ſub con 1 1 emorns 9” npœnalem- 1 elitmuum goda iuli ngwes lodiganligg Fucdam
5 n
em re B,
otem, ea 2 vgai 8ſ laui b
4 4 9
In Tit. De ſolut. õ liberat.
intelligi factam nouationem, niſi 4 contrahentibus id ex- preſſum ſit, vt noua luſtiniani coaſtitutione ſancitum eſt, J. vlt. C. cod. Iure autem in Pandectas relato ſpectatur, quid actum magis, quam quid dictum ſit. l.2. Sæpeetenim luriſ- conſalti nouationem factam non eſſe aiunt, quod actum eſſe non appareat. l. ſi ita fuero.& ſequenti. l. ſi Stichum.§. idem Celſus. Hinc conſequens eſt, cum vnus promittit ſim- pliciter quod alius debet, quia nihil nouatum eſt, vtrumque obligatum manere, ſed ita vt vno ſoluente alter liberetur. l. ſi Stichum.§. vl. niſi res diuerſę invtramq; ſtipulationem dedu- ctæ ſint, veluti fundus& eius æſtimatio. l. fundus,
Quis poßit nouare. C A P. III.
AViſui iuris eſt,& bonorum ſuorum habet adminiſtra- tionem, quin nouare poſſit dubium non eſt: alius autẽ
eius nomine non poterit, niſi ſit procurator omnium bono- rum aut ſpecialiter id ei mandatum ſit. l. nouare. hic. l. non abſtulit. C. eo. Sed ratihabitio ſequens nouationem mandato
comparatur. l. ſi quis abſente. Filiusfamil. nouare non poteſt,
licet intetdum ei recte ſoluatur.l. filius l. non ideo. ex quo li- quet perpetuum non eſſe quod dicitur, eum cui recte ſoluitur nouare poſſe. leg. cui recte. pupillus ſinetutoris anctoritate, prodigus cui bonis ĩaterdictũ eſt,& aliæ huiuſmodi perſonæ non nouant. I. 3.l. nouare. Tutor pupilli, curator furioſi, ita demum nouare poſſunt, ſi pupillo, furio ſo aut prodigo id ex- pediat. l. nouare, l. vit. Seruus non poteſt nouare, niſi habeat peculii adminiſtrationem, quo caſu peculiarem obligationẽ ei nouate permittitur, niſi donationis cauſa id faciat. l. ſeruus. J. vlt. Seruus vnus ex reis ſtipulandi communem tantum ob- ligationem nouat, idque argumentis confirmat Venuleus. l. ſi rem.§. ſi duo. Qai ſolutionis tantum cauſa adiectus eſt ſti- pulationem non nouat, quamuis ei ſolui poſſit. leg. cuirecte. quod de eo cui quis debitorem ſuum ſoluere iuſſit, traditum eſt.l. ſi debĩitorem.
De eſſectu nouationis. C A v. IIII.
Etus obligatio perimitur, nouaq; naſcitur obligatio er Va pulatione poſteriore. Pœna autem, quę promiſla fue- ratſin poſteriore ſtipulatione, minime repetita intelligitur. l ſi creditor. Idemqʒ de pignore& vſuris conſtitutum eſt.l.no- uatione l. emptor.& quia vetus obligatio omnino extingui- tur, perindeq; eſt, ac ſi contracta nunquam fuiſlet, ſi moram fecerit promiſſor, per nouationem ea purgatur. l. ſi Stichum. J. quoties.
De delegationibus. C A. V. 8
Desario ſit dupliciter: per ſtipulationem& litis conte- ſtationem. delegare. Per ſtipulationem, puta cum de- bitor meus creditorim eo vel alii cui iuſſerim, rem mihi debi- tam promittir. Tres igitur perſonæ hic neceſſariæ ſunt, dele- gaus debitor,& delegarus,& creditor, ſiue alius cui fit delega- tio, omniumque conſenſus requiritur. l. nec creditoribus. C.
eo. Ac delegans quidem quomodo voluntatem ſuam deela- ret, parum refert. l. delegare. a. hic. Delegatus aurem reus ſe ſe verbis obligare debet creditori cui delegatur. l. 1. C. eo. Per coateſtationem ſit delegatio, veluti ſi quis pro reo conuento iudicium ſubeat,& litem conteſtetur non inuito actore. d. l. delegare. l.ſolutione. infra de ſolut. b
Eſeetus Aelegationis. CGA v. VI
I) legnone ſit nouatio.l.z.3. C. eo. Nam cum creditori meo vice mea reum delego, duplex perimitur illa nem- pe qua teneor creditori meo,& qua mihi debitor meus ob- ſtringitur nouaque naſcitur obligatio, qua tenetur debitor meus creditori meo. Eſt igitur valde vrilis& neceſlaria, qua debitoris debitor à chirographario creditore non aliter cqn- ueniti poteſt, quam ſi delegatio facta fuerit. leg. penul. Cod. eodem Item is, qui vendit nomen, aut mandat actionem al- teri abſque delegatione, nihilominus aduerſus debitorem ſuum experiti poteſt Præterquam in excepris caſibus qui vero delegauit, nullam amplius actionem ha bet. dict. leg. 3. Ex-
cipitur, qui debitorem vlusfructus delegauit alicui. Nam v-
lusfructus porſonæ cohæret,& mutata perſona non idem, ſed alius eſſe vſusfructus intelligitur. Itaque delegatione obli- Batio meroiure non nouatur, ne perimitur. Attamen Propter conſenſum ex bono& æquò exceptio doli aduer-
811
ſus delegantem competit delegato. leg. 4.hic. Debitor, qu ſciẽs patitur delegari, ſe exceptionẽ ſi qua ſibi com petit vide- tur remittere. Siignorans nulla poterit exceptione aduerſus creditorem vti, ſed contra delegantem condictio dabitur. ſi quis delegauerit.& ſequent. Exceptio quæ obiici poterat de- leganti, non poteſt obiici ei, cui facta ſit delegatio, niſi cadẽ ratio ſit.l.doli. l. ſi Titius. b DE SOLVTIONIBVS ET LIBE- RATTONIBVS.
OsrTAYAu tractatum eſt de nouatione, qui ) eſtprimus modus tollendarum obligationum, de altero, id eſt de ſolutione videndum eſt. nam ſolu- =ò tione eius quod debetur, omnis tollitur obligatio. §. 1. Inſtitut. quibus modis toll. obliga. Habet autem hæcres tales locos præcipuos. Quid ſit ſoluere, quæ res ſolui de- beat, quis, cui,&cæt. de effectu ſolutionis,& iis, quæ ſolu- tioni affinia ſunt.
Quid ſit ſolutio. C A p. I.
Olueris dicitur, qui numerat pecuniam credirori, aue per
ſe, aut per alium, ea mente, vt apud creditorem remaneat I qui ſic ſoluit, 5.l. ſolutam. 49.1. qui mandat. ſ9. Item qui facit quod facere promiſit. l. ſolurionis. de verb. ii gnif. Quod accipiendum eſt, cum totum verbum ad rem, non ad perlo- nam aut obligationem refertur. Nam cum reum ſolutum, aut rem ſoluram dicimus, liberatum eſſe reum&e ſublatam eſſe obligationem intelligimus. l. ſolutione. 14. l. praut. hic. quo i quibus modis fiat poſtea docebimus. Differt ergo ſolu- tio à ſatisfactione, quia ſatis fit creditori, cum eius deſiderium quoquo modo impletur, licet non numeretor pecunia debi- ta. l. i. ſupra. qui ſatiſd. cog.& hæc ſatisfactio loco ſolutionis eſt. l. ſatis factio. hic.
. Quid ſolui debeat. C A v. II. Ttollatur obligatio ſolutione, rem quæ debetur ſolui ; V oportet.§. 1. Inſtit. quib
b mod. toll. obligat. l.i. ſupra de reb. cred. Rei appellatione, pars hic continerur, vt ſicut to-
tum ſoluens in rotum liberatur, ſic partem, pro parte libera-
tur.& hæc diuiſio in rebus pondere, numero, menſura con- ſtantibus fit, in aliis intellectu in partes ſcilicer, pro indiui- ſo. l. etſi ſtipulatus.§. qui decem. J. cum Stichus.l qui homi- nemi. in prin.& l. ſi decem. hicl. 2. ſup. de verb. obl.& l. ſi non
ſortem.. qui decem. de condict. indebit. Quid ergo ſi duo-
rum hominum in genere promiſſor, Stichum ſoluerit,& deinde einſdem dominium rurſus creditori dederit; Mar- cellus ait liberari eum, atq; ita duorum hominum debitor
vVnum bis ſoluendo in totum liberatur, nedum pro parte,
quod vriq; paradoxum eſt,& iis, qui ad ſubtilitatem magis, quam ad æquitatem reſpiciunt falſum videri poteſt, J. ſi quis
duos. cadem ratione debitor quantitatis eius partem ſæpius
ſoluendo nonnunquam liberatur, vt idem Marcellus ſcri- bit d.l.ſi quis duos. Sed vtroq; caſu non partem, ſed totum recte ſoluiſſe dicitur. Igitur ad tollendam omnino obliga- tionem, totam rem, quæ debetur ſolui, neceſſe eſt. Rem au- tem is demum ſoluere intelligitur, qui integram perfectam- que dat, vt nec iuri quicquam deſit, nec morari poſſit à de- bitore, leg. ſi rem meam. l. etiam. l. cum quis.§. qui homi- nem. l. qui decem.§. vlt. lJ. eum. l. ſi hominem. ſ. cuires. Pro- inde rem debitam, quæ facta eſt deterior ſoluens ſoluere non dicitur.l. qui ſibi. Exempli gratia, qui hominem vulneratum, aut pecuniam, quæ æroſa auctoritate publica ſublata eſt. ¹, creditor. 102. Sed& qui tardius ſoluit, eum quoque minus quam debeat, ſoluere interpretamur. l. ſolidum. multo mi- nus rem alienam licet debitam ſoluens liberatur, l. Caſſius, quod eſt accipiendum niſi res poſtea vſucapta fuerit, aut
nũmi coniuncti, l. is qui alienos. I. ſi alieni. l. is cui. Ex eo au-
tem quod dictum eſt rem debitam oportere ſolui multa con- ſequuntur, ſi quod ſub conditione debetur ante conditionis
euentum ſolutum fuerit, non niſi ea exiſtente liberatur. l. ſub
cõditione. Qui tutus eſt exceptione Perpetua, nihil agit, quia
non debet.ltaq; ſolutum condicere poteſt.l.qui hominibus.
§. vlt. l. qui exceptione. ĩ. de cond. indeb. Aliud pro alio non II44

891² Francç. Duaren, Comment.
recte ſoluitur.j.tum à quo. C. es. excipe niſi debeantur num- mi, quos in aliam formam cogitur accipere creditor, ſi ipſius non interſit: veluti coronatos pro ſolatis.l. Paulus. argum.l. quæ extriaſecus. ſup. de verb. obl. Item excipitur ſolutio. ſi vo- lente creditore facta ſit. l. manifeſti. l.pen. C. eo. quod dupli- citer intelligi poteſte nã aut ab initio coauenit, vt res alia ſolui poſſit, quam quæ in obligatione eſt, veluti ſi quis promiſerit decem in melle,& hoc caſu donec lis conteſtata fuerit, ea res ſolui poterit.l. ſi quis ſtipulatus fuerit. Conuentiotamen de pignore in ſolutum dando non præiudicat debitori, quomi- nus debitam quantitatem perſoluere q ieat. l. quamuis. quia lex ommiſſoria in pignoribus reprobarur.l.vlr. C. de pact. pigu. aut nihil conuenit, ſed tantum cre litor tem alienam ac- cepit,& tunc ſolutio parit liberationem, ni ſi errot interuene- ric. d. l. manifeſti. L. ſicum aurum. Sed ſi ſoluta res poſtea fue- rit euicta, vel pro parte tantum,; adhuc pro ſolido durat obli- gadio. l. ſi quis aliam. Atqʒ; alia res inniro creditori tunc ſolui- tur, cum rem debiram reus non poteſt ſoluere inopia, auth. hoc nifi. C. co. Quæritur ſi Stichus, aut Pamphilus promitta- tor ſub alternatione, vter ſolui debeat. Reſpondeo electionẽ eſſe debitoris, niſi alter perierit. l. ſi in emptione. ſap ds con- trah.emp.aut niſi alcer fuerit ſtip latoris, cum ſtipulatio con tracta eſt, l. qui decem.§. Stichum. nic.
Quando& vbi ſolutiofieri debeat. CAp. III. 1 3
uod debetur in diem, ante diem ſolui poteſt, licet ante em non poſſit exigi.l. quodin diem. ſup. hic.l. creditor diem. de vet. ſign. quod debetur pure, ſtatim exigitur etiam ab inuito, ſed cum aliquo temperamento temporis. l. quod dicimus.I. ſi quis filium.§. collatio. ſup. de colla. bon. tempus autem relinquitur arbitrio prudentis iudicis definiendum, vr inl. 1. ſup. de iure delib. Item opportuno loeo& tempore, ſo- lutionem fieri oportet. J.ſſi ſoluturus.
A quo hiat ſolutiv. CAr. II 1
N primis debitor ipſe ſoluens liberatur, niſi ſit pupillus, quo Lak auctoritas tutoris eſt neceſſaria, l. quod ſi forte.§. vlti. Sed& ſi in reatu ſit, adhuc ſoluere poteſt. Sed& idem dicé- dum de hærede reſtituere grauato, ſi ante reſtitutionem ſol- uerit. l. ante reſtitutum. 10 4. hic. Ceterum nihil refert, an de- bitor ipſe an procurator, vel alius quiuis eius nomine ſoluat. Nã à quocunq; debitũ ſoluatur, ẽt inuito debitore contingit liberartio. l. ſiꝑ me. l. ſoluere. hic. l. manifeſto. C. eo. Sed ei qui
ꝓ inuito cõtradicente ſoluit, aduerſus debitorẽ nulla ſupereſt
actio: nam nec ſoluens creditori alieno ad cedendam actio- nem eum cogere poteſt, l. nulla. C. eo. Alia eſt cauſa procura- toris omnium bonorum, qui mandati actionem habert, quã- uis dominus ſolutionem ratam non habeat.l. quodlibet. Si ta- men procurator meus pecuniam meam quam pro me, vt cre- dirori meo pro me ſolueret, acceperat, non nomine meo, ſed ſuo potius dederit, ea ſolutione non liberor. l. Caſſius. Tutor pro pupillo recte ſoluit.l. pupilli. Seruus actor pecuniam à- dom ino debitam ſoluere poteſſ, ſi modo exigi potuerit: nam generaliter notandum eſt, quoties mandat alicui debitor, vt ſi debuerit, ſoluat, id demum mandato contineri quod exigi poteſt, non quod naturaliter tantum debetur.J.ſi is cui.§. Fla- uius Ianuarius. fideiuſſor bluiePe reo, niſi actum ſit, vt reus aliquod opus ſuis manibus perficiat.l. inter artifices. 3 1. hic.
Cui ſolutioſtat. CAP. V.
Reditori recte ſoluitur, etſi creditor non fuerit tempo- Me ſolutionis, ſed poſtea creditor effectus ſi t, conualeſcit ſolutio, nec ſolutum repetitur. l. pupilli.§. vltim. Sed& tunc quoque effectum habet ſolutio, cum creditori ſolutum eſt qui poſtea creditor eſſe deſiit, cuiuſmodi eſt hæres qui reſti. tuitur, vt ab hæreditate ſua abſtineat. l. filius qui. Quid ſi cre- ditor in reatu ſit, Marcellus ei recte ſolui ſcribit. l. reo. Quid ſi ſit pupillus, ei non recte ſoluitut abſque tutoris ſui auctori- tate. leg. pupillo. nec ſoluens liberatur, ſed iterum conueniri poteſt, niſi locupletior factus fuetit pupillus. leg. in pupillo. Quod eſt accipiendum, etiamſi gratia conditionis im plende aliquid dandum ſit pupillo, quamuis conditiones, quæ in fa- ciendo conſiſtunt, abſque tutore impleri poſſint. leg, ſi ſeruus decem. leg. Stichus. leg. vſumfructum. Quid ſi plures cre-
—— ditores ſint, omnibus eſt loluendum. Sed ſi res indiuidua ſit,
& vnus petat, ei ſoli poterit rradi, auctoritate magiſtratus ac- cedente. l. ſi ſtipulatus ſim. õ. ſi lancem. Vnde ſoluens dotem profectitiam patri ſine filia, aut filiæ ſine parre non liberatur, quia vtriq; debetur, l. qui hominem.§. ſi gener. l. ſi filia. hic.& l. ſi cum dotem. ſolut. matr.
Alii quam creditori ſolutio facta non valet: quod vtique vorum eſt, etſi creditoris maritus. ſit.l. cum maritus. C. eod.
aut filius in poteſtate. l. filiamfa. hic. Sed hoc perpetuum non
eſt, ab eaque regula multi caſus excipiumur. Primo excipi-
tur tutor pupilli, curator furio ſi. d. l. quod ſi forte. l. ſolutum.
l. ſi ſeruus decem. cui recte ſolutur, tametſi capitis reus po- ſtulatus ſit, l. quamuis, nec refert cuius generis ſint tutores,
modo adminiſtrationem habeant. d. l. qua d ſi forte. l. quæ-
ro. Vnde Paulus inquit, Si debitor pupillitutore delegante pecuniam creditori ſoluit, liberationem contingere, niſi
malo conſilio cum tutore habito, hoc factum elſe probetur.
I pupilli debitor. in prin. Is autem qui non tutori, ſed ei qni pro tutore gerit, negotia ſoluit, ica demum liberatur, ſi pecu- nia in rem pupilli peruenerit. Ieg. debieoris. Excipitur ſecun-
do procurator creditoris, ſcilicet, qui ſpeciale mandatum ha-
bet, velcui omnium rerum adminiſtratio conceſſa eſt. leg. vltim. leg.ſolurio. Nam ſoluens procuratori litis, vel ei quẽ falſum procuratorem eſſe puret, non liberatur. leg. qui ho- minem.§. ſi nullo. l. hociure. l. ſi quis offerendum. Hocacci- piendum niſi reuocatus ſit procurator, eumque debitor re-
uocatum eſſe ſciuerit. l. ſi erne dldenrori cum quis. l. qui hominem.§. ſi Titium.§. ſi quis ſeruo. Excipitur tertio
ſeruus actor. l. ſoluram. aut is cum quo contraxit debitor, cum peculii adminiſtrationem haberet. d. l. quod ſeruus. leg. fugitiuus. l. ſi ſeruus. hic. l. 3. C. eo. Excipitur quarto is, cui creditor ſolui iuſſit.lI. 4. Cod. eod. Nam debitor ei ſoluens o- mnino liberatur l. pupilli. in prin. quod eſt accipiendum niſi mutata ſit interim eius voluntas, leg. ſi cum Cornelius. aut mortuus ſit. l. vlt. Excipitur quinto niſi iuſſus pecuniamer certa cauſa debitam dare, ex alia cauſa dederit. l. ſi ex pluribus. §.10. Sexto ſolutio alii facta parit liberationem, cum ab eo ad creditorem peruenit pecunia. leg. debitores. leg. qui ho- minem.§. ſi prædio. cum creditor ratam habuit ſolutionem, vel ipſe, vel eius ſucceſſor. leg. ſi quis offerendum. Septimo, Recte ſoluitur ali, qui in palatſone contrahenda ſolu- tionis gratia adiectus eſt. l.vero. l. qui ſibi. leg. qui hominem.
§ Stipulatus, hic l. eum qui ita debet. ſup. de vetbor. obl. qui
ſimpliciter adiectus Aiuris auctoribus dici ſolet, I. ſi ita ſti- pulatus. quæ eſt 9.I. nam cum. de ſtip. ſeruor. Nam ſoluensad- iecto ipſi creditori ſoluere videtur. dict. leg.ſi ita ſtipulatus. quod adeo verum eſt, vt ſi forte indebitum per errorem ſo- lutum ſit adie cto, id non ab eo, ſed à creditore potius repeta- tur, leg. qui hominem. in princ. Petere autem non poteſthic adiectus nec nouare ne acceptum ferre, quia ſolutionis tan- tum cauſa adiicitur, leg.quod ſtipulatus. ro.nec multum re fert cuius conditionis aut ætatis ſit adiectus vt ſolui poſſit. Nam adiecto pupillo ſoluens dicitur abſque tutorum aucto- ritate liberatus, leg. ſi ſtipulatus fuero. quamuis& rutori eius facta ſolutio valeat. Idemque de furioſo eiuſque curatore dicendum eſt, leg. Stichus.§. vſum fruct.Idque vtilitatis cauſa eſt receptum. Nam alioqui ſoluendi facultas perſonam non egreditur, adeo vt ſi ſeruus fuerit adie tus, debitor non poſſit ſoluere, niſi ſeruus conſentiat. leg. ſi ſtipulatus ſum,. Sti- chum. S.vſumfruc. eademque eſt ratio eius qui adiecto hæ- res extitit, l. ſi ſtipularus ſum. 81. de patre& filio quæritur, an recte ſolutionis cauſa adiiciantur, qua de re videnda eſt Pauli diſtinctio.l. Stichum.§. quis ſit. hic.N. eum qui ita.de verb.obl. Ceterum hæc facultas adiecto ſoluendi quibuſdam er cauſis ceſſat, veluti ſi in eodem ſtatu non manſerit adiectus. leg- cum quis. 38. in prin. leg. Stichum.§.vſumfruct. ↄ8. ſi creditor ĩpſe petierit à debitore,& litem conteſtatus fuerit.leg.ſi quis ſtipulatus fuerit. leg. in melle. Conſtitutum vero creditori factum eam non impe dit. le g. ſi ita ſtipulatus ſim.9. nec ſo lutio partis. l.cum decem. nec creditor prohibetur. leg aliud. ſi cum Cornelius. Deniquetractatur quæſtio, an diuerſitas in re ac cauſis obligationis, pura diei vel conditionis adie- ctionẽ inutilem reddat. De qua Pauli& Caii difputatio vidẽ- da eſt. I. qui ſuas res. hic. Lvlt.§. vlt. ſupra de verb. obl. Ma- tri que
eoliberätuton gzeiuſlotes, pe ſiduos. iceel pvodsh,alti duoxis nbl Tuerlscaulbml ibus lic agita eurpecunieerg iwreltgicebean hocttl1.4,34 jai Nlauigs..cu danbäls effectus. zm asferturia, tüerldeditorlit mnüconctio, it. (hwvedemum ſol eredlloptobata uxobaroaisincu thesedgeper rnnphon cance dun Ceod. tamet rtngernie. quc imireodum none maltedöconfteru ſeitenebenden Ktrbusän princ
— —
—
Nllenatun
ſbluteder V tiggueaät aüigudmodc Aterdleimaz. Aci aaiei Kr dättrbanur,Hg Alhalu telponci
eigutan 1

f„NVad a ül inenate c den Danre d 16
rnelild
mia. leg, dediore a —— du quis offereum i polatione couaban ro.I. qui ibik gohui ua es ockoribus ciclle, li de ſtipſemalh detut. üc lp lah
* n Tit. De ſolut. liberat.
tri quæ mandato filiæ pupillæ negotis gerit bona fide ſoluens liberatur, ſi negotium ex quo erar obligatus reus cum ipſa matre contractum fuerit, alioqui non liberatur. l. filig. hic. leg. quialiena. ſ. quanquam. de neg. geſt.
Eſectus ſalutimiw. CA v. VI.
Ooluidns tollitur omnis obligatio tum naturalis, tum ciĩ-
ailis. l. Stichum.§. naturalis. hic§.. Inſt. quib. mod. toll. oblig.hinc multa conſequuntur. Primum, Si vnus ex tutorib. quicquid ex cauſa tutelæ debebatur, ſoluerir, fruſtra petit, vt fibi actio cedatur aduerſus contutorem, vt Modeſtinus re- ſcripſitl. Modeſtinus. ſideiuſſor tamen ſiue mandator ſoluens iure poſtulat à creditore, vt fibiactionem cedat. Eademque cauſa eſt tutoris qui quidem ſi dainnatus quod pecuniam de- bitam pupillo non exigiſſet, ſoluerit, poteſt ab eodem pupillo petere vt ſibi actionem cedat aduerſus debitorem, qui ea ſolutione liberatus eſt. leg. Stichum.§. ſ mandato. Namin Priore caſu par eſt vtriuique obligatio, atq; æque principalis: iĩtaq; vnus ſoluens, pro ſua tantummodo obligatione ſoluere videtur, non autem pro aliena: tametſi ei ſubueniatur, ne vi- delicet creditor bis idem conſequatur. Pro ſolutione facta à reo liberãtur omn esacceſſiones. l. in omnibus. ſed ſi duo ſint fideiuſſores, põt reus vnus ita ſoluere, vt vnum liberet. l. 5.§. ſi duos. vice verſa ſolutio factaã fideiuſſore, eüi gnqie reo prodeſt, niſi aliud actum. l. vbi fideiuſſor. Linter artifices. I.
quories. vna ſolurione plures tolluntur obligationes licet ex
diuerſis cauſis naſcantur. l. cum quis. 9. de pecu.l. numeratio- nibus. Hic agitatur quæſtio cum ex pluribus cauſis de- betur pecunia, ex qua cauſa ſolui,& quæ obligatio ſublata eſ- ſeintelligi debear, de qua videnda aliqua iuris auctorum loca ſub hoctit. 1 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. g. l.].& z.1.ſi ex pluribus.§. vlt. l. ſi
„*
is cui. õ. Flauius. l.cum ex pluribus.&l. creditor. hic. l.i. C. eod.
Secundus effectus ſolutionis eſt, quod ſolutione rei domi-
nium transfertur in creditorem, vel lolo aſpectu. l.pecuniam. ſcilicet ſi debitor ſit dominus. Nam alioqui transfertur vluca- piendi conditio, tit. pro ſolu. ſupra. Sed animaduertendum
eſt, tune demum ſolutionem eos effectus habere, cum eam interueniſſe probatum eſt. Nam aſſeueranti ſolutionem o- nus probationis incumbit.. vlt. C. eo. Probatur, non ſolum teſtibus, ſed& per apocham. pecunia. C. de ſolut. Refert, an chirographum cancellatum ſit, autredditum necne. I. man-
darum. C. eod. tametſi ad probationem aliquando id confe-
rat. d.l. pecuniæ. l. quod debitoris. l. inductum. C. eo. Verum hic omittendum non eſt, eum qui poſt propoſitam rarionem puta Stichi, confitetur ſibi ſolurum eſſe verbo generali, non videri comprehendere, niſi quod ad eam rationem ſpectat.l
ſi ex pluribus. in princ. De liberatiönibus. CàA v. VII. b
AAVlaa ſunt genera obligationum tollendarum ſolutioni M Mnkaas ad hanc partem rubrice referũtur.l.prout. Lpen. hic. quib. mod. tollatur obligat. Inſt. Ea ſigillatim nos hic recenſebimus. Ac in primis, ſi creditor fundum pignora-
tum vendiderit,& tantũ exea venditione conſecutus ſic quã-
tum ei debebatur.ſi creditor. 6. l. triginta. l. pupilli.§. cum co. l. Paulus reſpondit. idem de fructibus eſt dicendum, quos exrepignorara percepit. l. Titia. Et oblatione& obſignatione
rei debitæ contingit liberatio. l. obſignatio. C. eod. niſi aliud
actum eſſe appareat. leg. ſi ſoluturus. 39. hic. Oblatione vero ſolaita demum contingit ſi poſtea res perierit, aut amiſſa ſit. leg. qui decem. 72. necrefert à quo offeratur res, modo præ- ſens dicatur, leg. qui decem. atque ita accipiendum videtur quod VIlpianus ait, ſi debitor offerat pecuniam, quæ petitur, & creditor nolit accipere, denegandam eſſe actionem ei, qui mauult litigare quam accipere, quamdiu in ea voluntate per- ſeuerat. Nam ſi pœnitentia ductus poſtea acipere velit,vltima mora nocet. l. illud. de peric.& commod. rei vendit. l. ſemel mora. Liberatur reus abſolutione iudicis propter exceptio- nem tei udicatæ. tot. tit. ſupra, de exception. rei iudica. quod accipiendum eſt de ea re, quæ petita eſt, ac peti potuit. Nam in reliquo non præiudicat creditori ſententia, vnde quæritur, Ipater meus vxore prægnante deceſſeritſ,& ex cauſa hære- ditaria totum hoc quod patri meo debebatur, petierim&ſue- cubuerim, quatenus mihi noceat ea abſolutio. Nam dubium
eſt, quantum ego petere debuùerim, cum incertum eſſet
₰
313 eſſent ex ea muliere naſcituri. l. ſi pater. hic. l. ſi betitor. de* iudic. l. ſed ſi reſtituatur. de iud. l. aut qui. ſi pars hæred. petat. cum quædam. de acquirend. hæredit. Reus liberatur. quia præſcriptio temporis agenti obiicitur. Sed quandiu poteſt aduerſarius in integrum reſtitui, propter abſentiam velaliam iuſtam cauſam, poteſt pro eo fideiuſſor obligari,& liberato reo adhuc conueniri interdum poterit. puta ſi lapſus ſit annus petendęreſtitutionis, nec plus cum fideiuſiore experiendum, ſed cum reo tantum ſit leg. cum quis.§. ſi quis pro reo. Libe- ratur reus cum res debita ſic peruenit ad creditorem, vt nec poſſit auocari ab eo; Ine eialiquid eam ob cauſam abſit, leg. quoties. 6 I. leg. Stichus.§. ſi creditor. 6. Satisfactio loco ſo- lutionis eſt, leg. ſarisfact. 2. Ideo liberat debitorem. vnde qui pro pecunia debita nomine ceſſo contentus fuit, amplius petere non poteſt,& periculum nominis ad eum pertinet. J. Pweuli 96.§. ſoror. 7. Compenſatio debitorem ipſo iure li-
erat,& vim ſolutionis habet. leg. eius. C. codem. 8. Pacto
tollitur omnino ea obligatio, quæ conſenſu contrahitur. leg. — eg. Stichus.§. vltim. quod ſi aliter contracta fuerit ob. ligatio, naturalis duntaxat obligatio perimetur.] eg. Srichus. §. naturalis. eadem eſtſiuriſiurandi ratio. d. 5. naturalis. 9. Li- beratur cum abſque eius culpa res perit, vel deſinit eſſe in commercio hominum. leg. penult. Exem pli cauſa, ſi ſetuus alienus quem reus promiſerat, à domino manumiſſus ſi t. leg. ni mihi. Alia cauſa eſt areæ promiſſæ, in qua poſtea ædific a- tum ſit. leg. qui res.§. aream. Sed cum duæres ub alternatio- nepromittuntur, perempta vna, nihilominus altera peti po- teſt. l. S tichus. in princ. 10. Nouatione tollitur obligatio„2f hoc actum eſt.toto tit. ſupra de nouat. Poteſtque Jäpitor Ras ratione etiam inuitus liberari„quod mirum eſt, vr puta ſi cre-
ditor aliquem ſupponat, à quo debitum ſtipuletur animo no-
uandi, quo caſu conueniri poterit. leg. ſi debicor. 91. Cum
debitor ſuccedit creditori, aut cõtra Confunditur obligario
proinde fideiuſſores liberantur.j. qui hominem.§. quidam.
.fimul.§. Stichum. l. aditio.1 2 Cum fideiuſſor ſuccedit de-
itori„ Vel contra debitor fideiuſſori. extinguitur obli- gatio fideiuſſoria,& remanet ptincipalis. I. cum quis.§. vI- tim. l. Stichum. 5.§. quod vulgo. leg. ſi duo rei 393. Pignoris tamen obligatio non extiaguitur, niſi ſoluta pecunia. dict. leg. cum quis. vltim. Obligatio, quæ ver bis contr acka eſt, tollitur acceptilatione, leg. ſicut.leg. prout. hic, de quo dicam ſub tit. ſeq. b
DE AGGEPTILATIONIBVS.
Osx varia iam enumeratagenera ſoluendarum 6 obligationum acceptilatio ſequitur, in qua fieri ſoler, vt quaſi acceptum ſolutum habeatur, quod . acceptum non eſt§. item per acceprilationem. quib. mod.tol. obl. in laſt. Diſfert apocha ab acceptilatione. nam per acceptilationem omnimodo liberatio contingit, li- cet pecunia numerata non ſit, nev poterit contra eam oppo- ni exceptio noninumeratæ pecuniæ. l ſi acceptilat. hoc tit- Porro hĩc titulus hos locos proprios habet, qui ſequuntur. Quomodofiat cceprilatio. b 4 Cceptilatio interrogatione& reſponſione hexüolrnr⸗ accept um fets vel habes ſ Acceptum fero, habeo, fa-
cio. l. 1. 6. 8.§. acceptum. Nec refert, an Latine, an Græce, an
quolibet alio idiomate ſat, modo reſponſio interrogationi
congruat. l. ö. leg. an inutilis.§. vlt. fieriautem in diem, neque ſub conditione poteſt. l. 4.8& 5. Quod adeo verum eſt, vr dic interiecta velconditione non vitietutr: leg. actus legitimi. de reg.iuris.
Quis acceptum faciat.
Dceusaor ſine ſpeciali mandato, tutor, curator acceptũ ferre non poſſunt. leg. 3.& l. per iuſiurandum.§. tutori.
Seruus ne iuſſu quidem domini acceptum ferre poteſt. leg.
pen. Greditor ipſe aut eius hæres, ſiue ſucceſſor acceptum fa- ciunt. leg.&per iuſiurandũ.. hæres. pupillus non poteſt, niſi tutoris auctorltate. L. C. hoctit. At ſi duo ſintrei ſtipulandi,

814 vnus acceptum facere poteſt,&eliberatio cõtingit in ſolidum. d. J.& per iuſiurandum.§. vlti. Cui acceptum fiat. Nyvpillus abſq; tutore acceptum ferre non poteſt. l.z · Nec procuratori, tutori, curatori facta acceptilatio valet. d. l. 2.& l.&cper iuſiurãdum. 5 rutor. Seruus acceptũ rogare,&ac- cepto lberare poteſt.lran inutilis, S ſeruus. l. ſpecies. Idem eſt in filiisfa. d. an inutilis.§. filiusfa. fideiuſſori factà acce- ptilatio vtilis eſt,&prodeſt reo. d. l.&per iuſiuran.§.& ſ fide iufſor.§. ſi ita. l. ſi ex pluribus§. ſi indicerur. non ſolum debi- tori ipli vetum etiam hæredi eius acceptum facere vellumue. Quod ſi plures rei promittendi aut plures hetedes unt, Vni eorum recte fiet acceptilatio.l. ſed& ſi.l.& per iuſiurandum. §. hæres. l.ſi ex pluribus. De qua re fiat acceptilatio. 1 QA Ere tantum, quæ debetur, fit aceptilatio.l.pluribus.d.— & per iuſiurandum.§. cum qui. Vnde ſi debitor Stichi, Pamphilum& Stichum acceptum faciat, ſuperuacua eſt Pã- phili mentio.l. ſi is qui Stichum. Nec tefert de re aliqua certa: certoque contractu ſpecialiter, an de omnibus rebus&cauſis generaliter zufrprum fiat.l.& ex no Ned ſufficit tantum rẽ debitam elſſe, ſed ex cauſa ſtipulationis debitam eſſe oportet. Nam verbis tollitur obligatio, quæ verbis contracta eſt l. an inutilis.. acceptum, hic. leg. prout: de ſolutio.l.nihil. de reg. iur. Proinde cum quis obligationem aliter contracta. macce- ptilarione perimere vult, neceſſe eſt; vt eam per ſtipulationẽ
nouet ſecundam formam Aquilianam, quæ apud Florentinũ
exrat, l.& ex vno-Excipitur obligatio iuriſiurãdi, qua libertus ad operas tenetur.l.& per iuſiurãdiũ. l. vt iutiſiurãdi. de opet. lib. Nã ea quodãmodo verbis contracta intelligitur. Quod vero de re debita memoraui acceptilationẽ fieriaccipiendũ ſic eſt aur eius rei parte, ſi diui ſione m recipiat.l. pars: cum ſeq. l. ſi qui hominem,& 1. per iuſiurandum. Qupties enim, neq; id quod debitũ eſt, neq; pats eius accepto fertur, inutilis eſt acce-
tilatio. Hinc exiſtunt quæſtiones quas apud Vlpiauum vide d. l. 3c per iuſiurandum. Si ſub conditione res debeantur vel in diem, viilis erit accept ilatio, cum dies venerit, vel conditio extiterit. d.l& per iuſiuran.§. ſi is qui Stichum.l. ſi ſub condi-
tione.l. quod in diem. b Ejfectu⸗ acceptilationts. obligationem verbis contractam, vt dixi 1.1 lhic. 8
itẽ peracceptilationem. quib. mod. tolli. oblig.l an inuti-
lis.§. acceptam. quare omnis agen di via præcluditur, niſi iuſta
ſit cauſa in integrum reſtitutionis.l. omnis. C.hoc.tit. Intelli- ge ſi vtiliter fiat: nam ſi inutiliter, datut exceptio parti, niſi torte cõſenſum defuiſſe appareat d.l. an inutilis, in princ. No- tandum nihil referre an pecunia fuerit lolura necne.I. ſi acce- ptolatum: hic. Quia& donationis cauſa poſſe fieri acceptila- tionem non ambigitur. l. z. C. hoctitu. Obligatio vero, quæ verbis contraca non eſt, ipſo iure non tollitur, ſed ope tan- tum exceptionis.l. ſi acceptolatum. Quod accipe niſi interue niat ſuper venditione, aut aliis huiuſmodi obligationibus, quæ conſenſu conficiuntur. l.vlt. hic. Ipſa iure. Quo caſu ac- ceptilatio non ſua natura, ſed poteſtate conuentionis valet. d. I. vlt. l.cum emptor. de reſcind. vend. Nam obligationes con- ſenlu cõtractæ contrario conſenſu tolluntur.§. vl. in tit. quib. mod. tol. o bl. Nota tametſi ab vna parte interceſſerit tantũ acceptilatio in his contractibus in quibus vltro citroque eſt obligatio, omnes nihilominus obligari. d. l. vlti. d.l.cum em- tor. Nota etiam intereſſe inter acceptilationem, quæ ſit pro parte,& ſolutionem, quando obligatio eſtalternatiua.l. qui hominem. hic.& l. ſi non ſortem.§. fi. de cond.indeb.
IN TIT v. DE PRETORIIS STIPVI A-
r IONIBVS. TV üt prætoria ſtipulatio,& quẽadmodum à iu- diciali diſtinguatur, dixi inl. ſ. de verb.obligat.&
ſimul explicaui diuiſionem hic traditam ab Vlpia- n0, l. 2.Inter exempla cautionalium re ferenda eſt
ea cuius meminit Paulus in l. 8. de ſubſtit.&c.
Franc. Duareni C omment.
C av. I. Quomodointerponantur ſtipulationés prætoriæ.
N quibuſdam ſatiſdatio requiritur, in aliis nuda repromiſ- ſio fufficit.l. 2. 9. ſtipulationum. Necrefert an mihi quis ca- ueat, an procuratori meo, tametſt in alis ſtipulationib. multũ interſit, l. 3. Cauere autem ſæpius quis cogitur, ſi videlicet ſi- ne culpa ſtipulatoris cautum eſſe deſierit. l. 4. Sed cum ſatiſ- datiò deſideratur;, neceſſario exigitur fideiuſſor, nec ſuffice- ret pignus vel auri argentive depoſitio.l.4. Pœnam ſtipulari licet ac certam ſummam loco eius quod intereſt. l. 6.& vl. Quis ſit effectus harum ſtipulationum. CäAv. II. *⁴ CGituractione ex ſtipulatu contra eum, qui promifit:, X Gueſuo nomine ſiue alieno promiſerit. l. 6. Ac interdũ ex ſtipulatione procuratoris agit dominus. l.. Quædam fin- gularia in his ſtipulationibus reperiuntur. Primum eſt, quod intetpretationem recipiunt benigniorem, quam ſtipulatio- nes conuentionales, ex mente ſcilicet prætoris qui eas propo- ſuitil. 8. Vnde etiam fit, vt ſiue ſtipulator ſiue promiſlſor ali quid immutari velit ex vulgari ſtipulationis formula quam prætor propoſuit, id facere non poſſit; inuito altero; ſedan iuſta cauſa ſit mutandi, prætoris ipſius eſt cognoſcere. l. 1.§. vlt.& l. in conuentionalibus. ſup. deverb. obl. Secundum eſt, quod hæ ſtipulationes diuiſionem recipiant; quoties incertã quantitatem, id eſt, id quod intereſt continent. leg. 2. hic.3J. pœnales.§. Iulianus, adl. Falcid. Ter:ium eſt, quod poſterior cautio tollit priorem non ipſo iure, ſed exceptione oppoſita
quæ exceptio his fideiuſſoribus; quiĩ in priori ſtipulationein-
teruenerunt, competit. l. pen. hic.
IN TII. VI.
REM PVPILLI VEIL ADOLESGCEN- TIS SALvAàM FOREI. b C4 S. Jl.
EÆo cautio exigitur àtutote in commodum pu⸗
G pilli,& auctoritate imperioq; pretoris interpo-
Nnitur. Ideoq́; prætoria eſie dicitur. l. 1. 6. tit. prę-
b cedenti. Nam abſq; ſatiſdatione, quæ hic neceſ-
1Ao JIlaria eſt, l. 4 pupillo non ſatis proſpectum eſlet.
Intt. de latiſd. tut. Exigitur autem hæc ſatiſdatio ab omnib. tu-
torib. vel curatorib:niſi ſinc teſtam entarii, aut ex inquiſitior e
dati, L. datiuus. hic.& laſtit de ſatidſ.rut. Sed& curator ad vnã
ſpeciem datus Iatiſdare cogitur. l. 8. hic. Quemadmoduin in- terponatur pupilli nomine, ſi abſens au infans ſit pleniſſime tractatur in l. i. z. 3.4. 6. hic.
De adtione quæ ex hac ſlipulatione competit. CA. II.
EE huius ſtipulationis, eſt actio, quæ ex ea naſcitur,
eaqʒ tunc competit, cum& tutelæ agi poteſt, id eſt, finita
tutela. l.ä. 1
Cui&contra quem detur. CAP. IIl £Æc actio datur pupillo adoleſcenti, furioſo, aliis huiuſ⸗
3 modi perſonis, l. 4.§. vlt.& l. ſscontra tutdtem& cura-
torem. l. 4.§. i. Item contra fideiuſſores eotum.. 4.l. ſi poſtea. uod ſi plures fideiuſſores ſint, inter ipſos non diuidetur a-
Ctio, ſed ſinguli in ſoldum tenent ur quamuis alias diuiſio fiat
inter fideiuſſores per epiſtolam D. Adriani. l. vlt. Ootcium iudicis in hac actione. CAr. IIII Vodin tutelæ iudicium venit, id conſequitur pupillus hoc iudicio.l.4.§.genetaliter. l.cum pupillus. Itaq; fru⸗ ctuum& vſurarum etiam hiabetur ratio, l.ſi poſtea. Ac tamet- ſi res pupilli non perierit, tamen ſi non præſtetur, ei cõmiſla ſtipulatio intelligitur, quaſi ſalua ei non ſit, l.cum tẽ ſaluam- IN TIT. VII. IVDICATVM SOILVI. CSa v. I.
A0 ſtipulatione cauet is, qui&nuènitur no- minealieno, Inſt. de latiſd..ſi ad defendendũ. ¹ Stipulaturq; actot vel alii eius nomine puta 72 Pcurator,&c.l. 3.§. i. Acin ipſo litis initio præ- 4 ſtatur. C. de ſatiſdat. Continet autem hæcſti- pulauio, Dere iudicata, Dere defendenda, De dolo malo,l. é. quamuis à prima tantum denominetur.
mutbebꝛ ter glarn in Noric aemahachiode: um.cum quæ- lesb5 zelenle 1345e ebetiudicum⸗ igreditor domit guando tamen gelatiltli mottu-
hariollédiend
macrpeteholc tesbonirij abit mwelk Keestalolt ſcruus. Autreusi mrondefealamt nenrag caulipo mmeſterptimat ſwoltpulatiohis rtwrgrclaolala, ſmüepararz ellen dtarun non idem ſnrnduerſe ſnt adud⸗gipoteſt unnals9.1.6.dec ſthanoberbis lumeumriumfe anuun aheſt; auneabrecik is ſaiemmm lai leg. ann lizmam er lih Galorum ere buren heciedt gle Lun 4 vyoc

errium el ot 4 Fach oinre ſed excunrtg
us) quiin prion ta 19 bn II. vi
EL Abolkge
TAà Poh!
1. 1
rnratmoteinernt rateinpetiogpgair trtotiꝛellechauliit adiq; ſaiſcroregu dillnon katiuir tem hrcſiiienoda eſtameatitianträfi laridſernt Kcddtenm url8. hic. Curunts ladſens au tiulie
urione emyei- b 3, eſt zctio, quze- 1 Krutelrig jenb
1 vtu(4 2 uebelenith
3
L — b
deiulotes ctm
In Tu. Rem ratam hab.
De ackione quæ oritur ex hac ſtipulatione. CAr. II.
DRæcipuus effectus huius ſtipulationis eſt actio, quæ er Pe naſcitur contra promiſſorem, eiuſq; fideiuſſorem.
Cauſæ huius actionis. C A vy. III.
lus actionis tres ſunt cauſæ, quot ſunt clauſulæ ſtipula-
Ltionis. l. 6. hic. Prima cauſa eſt res iudicata. Cõmittitur e- nim, in quantum iudex iudicauerit. I. 5. Et ſtarim committi- tur licet exactio differatur vſque ad tempus legitimum,&c.J. 1. Iudicatum accipere debemus ab eodem iudice, cui ſe ſubdi- derunt fideiuſſores, ſi forte certi iudicis nomen in ſtipulatio- ne contrahenda expreſſum ſit, l. z. in princip.& l. penult. Præ- terea neceſſe eſt, vt hæc ſti pulatio committatur, cum eadem perſona actum eſſe, quæ ſti pulatione cõprehenſa eſt. Eandẽ- que perſonam intelligimus, quæ eandem qualitatem, quam prius habebat, retinet, leg. ſi ante. quæ lex alioqui non valde obſcura, in Norica editione corrupta eſt. Ad hæc de cadẽ re, eademq; actione actũ eſſe oportet, vt hæc ſtipulario cõmit- tatur. l.cum quærebatur,§. vlt. Secunda cauſa huius actionis eſt, res nõ defenſa, d. l. 6. dÄe qua multætractantur hic quęſtio- nes. l.z. 4. 5. Sed fideiuſſor ſoluere volens, quod ob eã caulam debet iudicium accipere non cogitur, l. ex iudic. 16. Cauerq; ei creditor dominũ priore iudicio abſolui,l. ſi ex duob.§. vl. A-
liquando tamen re non defenſa ſtipulatio non committitur,
veluti ſi lis mortua finitave ſicl.z.&. l.cũ quęrebatur. l.hęc ſti- pulatio.Idẽ dicendum eſt, etſi res talis ſit, de qua prætor iudi- cium accipere non cogat. Hoc enim continetur ſtipulatione, vttes boni viri arbitratu defendatur.l. vit bonus. Aliud dicẽ- dum eſt, ſi res talis ſit de qua prætor petierit, de qualis erar. l. ſi ſeruus. Aut reus in magiſtratu ſit, l. ſi reus. Sed quid, ſi ob rem non defenſam reus ex eremodicio ſententiam ſit paſſus, an ex vtraq; cauſa poterit agi prima videlicet ac ſecunda: Et certum eſt ex prima tantum agi poſſe. Quia hæ clauſulę in formula ſtipulationis, ita in vnum collectæ ſunt, vt veluli vna claudantur clauſula, ſiue res iudicetur, ſiue non defendatur. Nam ſi ſeparatæ eſſent, nec continerentur vna complexione
verborum non idem forte diceremus. d. l. cum quærebatur.
Sitamen diuerſæ ſint perſonæ, contra quas agitur ex pluri- dus clauſulis agi poteſt. l. vlti. Tertia cauſa huius actionis eſt dolus malus. d. l. 6. de qua in l. nouiſſima. Concipitur autem ea ſtipulatio his verbis: Quod iudicatum erit ab hoc iudice, niſi appellatione id arritum fiat, rem boni viri arbitratu defenſam iri, dolum malum abeſſé, abfaturumq, eſſe ſpondes? Com prehen- ditur tamen breuitatis cauſa hęcſtipulatio triplex appellatio- ne ludicatum lolui leg. 6.& leg. in rebus. hic.& interdum iu-
dicatum ſolui vnam ex tribus clauſulis demonſtrat. leg. 19.
Morib. Gallotum fere antiquata eſt hæc ſtipulatio. In qui-
buſdam tamen ſpeciebus& apud quoſdam obſeruatur, vo-
caturque Caut o de proceder, eſter en iugem ent, payer leiugè. IN TIT. VIII.
REM RATAM HABERI ET DEA RA TIHABITIONLE.
815 CA p. 1.
6 E°quoque ſtipulatio prætoria eſt, quia iuſſu pratoris cauctis, qui alieno nomine agit. Inſt. Kde ſatiſdat. Quanquam interdum conuentio- alis eſt, l. interdum. hic. l. 1. de pretor. ſtipulat. ed de prætoria hic potiſſime diſſeritur. Agere ur nomine alieno, eriam is qui quoquo modo ius alienum perſequitur, vt puta qui ſtipulationem damni in- fecti poſtulat non ſolum, ſed tunc demum exigitur hæc cautio à procuratore, cum incertum eſt, an mandatum habe- at nec ne, l. ne ſatiſdatio. Atutore& curatore non exigitur. l. actot. hic.& Inſt. de ſatiſdat. Ac ne àprocuratore quidem rei, in certis caſib. J.tutore.l. procurator.. vl. hic. l. nõ ſolũ de pro= curator. Petidebet ante licẽ conteſtarã. l. Põponius.§. ratihz- bitionis, de procur. Formula hnius ſtipulationis traditur in l. procurator, 23. in qua formula continetur etiam ſtipula- tio, Amplius non agi peti. Et videntur ſimul iungi olim con- ſueuiſſe. Apud Francos hoc vtimur, vt procurator qui ſine mandato interuenit, intra tem pus præſtiturum à iudice aut mandatum domini, aut ratihabirionem oſtendat, alioqui decernitur abſentia, ſeu defectus ex eo die, quo falſus procu-
rator interuenit: alibi eius ratione obſeruatur, vt ſine man- dato nemo admittatur.
Peadtioue ex hac ſtipulatione. CA y. II.
Ex hac ſtipulatione datur actio, tam aduerſus procuratorẽ L-quipromiſit, quam aduerſus fideiuſſorem, ſi dominus eundem actum retractauerit, ratum videlicet non habendo, quod geſtum eſt,& iterum perendo,&c-. J. quo enim.§. vlci. Katum non habere videtur, non qui quoquo modo id reſcin- dere, ac reuocare nititur quodctum eſt, ſed qui quod geſtũ eſt, improbat, quaſi Procurator mandatum nõ habuerit. Pro- inde domino impetrante reſtirutionem prætextu ætatis, aut à ſententia prouocante non committitur hæc ſti pulatio, quia idem faceret dominus, etſi ipſe in iudicio petiiſſet. leg.3. Item (petendum) verbum ad litis conteſtationem refertur„adeo vt ob ſimplicem denunciationem, aut vocarionem non com mittatur ſtipulatio.l. amplius. 3 Preęterea notandũ eſt, vt hæc ſtipulatio cõmittatur neceſſe eſt dominum ipſum petere, cuius nomine procurator cauit, non alium. l. ſi ſine.§. vlt...procuraror. 2 3. Eotamen petente, qui fundum, de quo lis erat, à domino emit, ſtipulatio com- mittitur. l. ſi indebitum,§.vlt. Sed etſi petatur ab alio, quam qui ſtipulatus eſt, non committitur ſti pulatio, niſi fideiuſſor aut einſdem obligationis ſocius ſit. 11.l. ſi quis vni.
Mium iudicis. C A. III.
AFficio iudicis continetur, vt tanti damnetur reus hoc iu ◻O◻ꝶ dicio quanti intereſt,&c. l. ſi conmniſſa. Hinc fit ve qua.
tenus intereſt, eatenus condemnatio fiat. J,ſi procurator. leg.
18.& l. 19.
AANGISGI DVARENIIVRE
CONSVLTICOMMENTARIA IN LIB. XLVI.
DIGESTORVM SEV PANDE-
cTAR V M.
—
NVSTINIANVvS de delictis tractatu- Co rus incipit à priuatis delictis. Dicuntur i autem priuata delicta, ex quibus pro- 4 dite ſunt priuatæ forenſeſq; actiones, nec publicę legib. vindicãtur: cuiuſmo- di ſunt furtũ, iniuria,&c. Ac tametſi cri „inte minaliter quoq; interdũ agarur, tamẽ hæc criminis executio extraordinaria eſt, nec ea ex legib.pro- ſiciſcitux. xvl.p rcepta autẽ aliquot generalia hic traduntur de
IN TIT. I DE PRIVATIS DEIICTIS
huiuſmodi delictis. Primũ eſt, ꝙ actiones deſcendẽtes ex deli- cis,ſi rei perſecutoriæ ſint, au hæredes tranſcũt. l. 1.& Inſt. de pPerpet.& temp. act. Quod eſt accipiendum, niſi lis cũ defun- cto conteſtata fuerit. C. ex delicto oefunct. in quantum hæ- redes conuenian. Hæredib. tamen fere competunt hę actio- nes, excepta iniuriarum actione, vt hic dicitur. Secundũ eſt, ꝗ actiones, quæ ex delictis naſcuntur, noxales ſunt,& noxa ca- purt fequitur. l.1.§.vlt. Terriũ, plurib. delictis cõcurrentid. plu- res dãtur actiones. Nec ea res dubitationẽ habet, cum plura

816
admiſſa ſint, vt in exemplis ab Vlpiano adductis. l.2. Cum autẽ vnum tantum admiſſum eſt, ſed diuerſi criminum tituli di- uerſaque nomina, maior quæſtio eſt, quæ alibi tractatur. l. qui ſeruum. ſup. de act.& oblig. Quartum, ſi quis omiſſo iure or- dinario iudicioqʒ ciuili, criminaliter agete velit, ex huiuſmo- di maleficiis in erimen ſubſcribare debet, ſicut in ceteris cri- minibus, quæ ex legibus oriuntur. l. vlti. Arbitror tamen el, cuius intereſt tantum, non cuiuis à populo hanc exec b accuſationemvs coinpetere, quamuis id certi iuris non ſit, vt merito priuata hæc delicta dicantur.
DE FVRTIS. Quid ſut furtum. CXy IJ. =OVRTVM eſt contrectatio rei frauduloſa lucri taciendi cauſa, vel ipſius rei, vel vſus eius, pol- Fleſſioniſve, quod lege naturali prohibitum eſt 3 admittere. l. 1. D'citur cõtrectatio quia nec co- Augiratione, nec verbo, nec ſcriptura, ſed contre- ctando furtum fit. l. 1.] ſi quis vxori.§. nequc. l. inficiando. Ii ſuadet?⁊υαμν verbi, cum tam apud Græcos quam Latinos à ferendo dicatur, vt Paulus ait. H nc fit, vt is qui ſimulabat ſe procuratorẽ eſſe, effecerit vt vel ubi vel cui me delegauit pro- mitterem, furti cum eo agere non poſſum: quoniam nullum corpus interuenerit, quod furandi animo contractaretur. l. ſi is qui.77. Nihil autem refert, an vnus tantum, an plures ali- quid abſtulerint quod ab vno ſolo fortaſſis aafetri non pote- rat. l. vulgares.§. vlt. Notandum tamen eſt amotionem rei nõ ſemper hic requiri: quoniã ex contrectatione rei, quę non au-
8
fertur, plerunq; naſcitur furtũ. l.vulgaris.§.vl.&l. qui ea mẽte.
Dicitur præterea in definitione(Kei) quod verbum de re mo- bili tantum accipiendum eſt. l. verum. hic. ⁊.& l. quare. de vſuca. Tametſi autem rei propriæ aliquando furtum ſiat. leg.
l. is qui rem. 61.& 68. ramen vt plurimum rei alienæ furtum
eſt. l. falſus.§. qui alienum.& l.qui ea ments. Nam qui con-
trectat rem cuius dominus eſt,& in qua vihil iuris alius quiſ-
quam habet, fur dici non poteſt. l. falſus.§. 1. Sed& rei cõ au-
nis furtum quoq; fieri poreſt, quia pro] atte aliena eſt. leg. ſi ſocind. Item filiorum noſtrorum, quos in poteſtate noſtra habe- mus, furtũ nobis ſit. l.ſi filius.& l. mater. De re hæreditaria va- riarum olim fuit, ſed tandem obtinuit eius rei furtum non fie- ri: quia in nullius dominio eſt, cui furtum fieri poſſit. Quod tamen eſt accipiendum, niſi ea res ad ius alicuius quoquomo- do pertineat l. hæreditariæ.& ſeq.Dicitur, Frauduloſa. Quia is, quidomino volente, rem contrectat, velcum dominum velle exiſtimet, furrum facere non dicitur. l. qui re.78. l. inter omnes.§. recte. Conſentire autem dicitur is qui ſciens, non contradixit, niſi pudore, vel alia huiuſmodi prohibeatur. leg. pen. Sane cõſtitutio luſtiniani hypotheſimrefert, in qua fur- tum ſit volente domino, l. quis leruo. G. de furt. Sed ſi hy- potheſi mrecte expendamus, conſentit quidem, vt res amo- ueatur, ſed non eo conſilio, vt ea careat, led potius, vt à fure
cã repetat.Dicitur in definitione, Lueri faciendi gratia. Quo-
niam animus interuenire debet lucrificandi, nec alio animo res cõtrectans furtum facit l.verum. 40. I qui iniuriæ. Lucrari autem is dicitur, qui rem amouer, vt alteri donet, vel com-
modet: quia ſpecies lucri eſt, ex alieno largiri,& beneficii de-
bitorem ſibi conſtituere.l. ſi pignore.§. 1. Sed notandum eſt, furem pecuniæ etiam ſacci nomine teneri quamuis animum ſacci ſurripiendi non habueritl. qui ſaccum. Saccum enim pe- cuniæ cauſa habere vult, tametſi alias eum habere non cura- ret. Dicitur, Vſus poſſeſtioniſve. Quia furtum facit, non tantũ is, qui lucrati vult proprietatem, ſed etiam vſum eius, aut poſſeſſionem, l. quiinuenta. l. ſi pignore. leg. fullo. Additur
ad finem, Quod legenaturali,&c. Quod quamuis in hac diffi-
nitione parum videatur neceſſarium efſe, tamen huius iuris fontem oſtendit. Nam iuris naturalis ac diuini præceptum eſt, Non furtum facies. Vnde dominiorum diſtinctio dicitur luriſgentium eſſe. l.ex hoc iure. de iuſtit.& iure. Et inter iurix præcepta refertur ſuum cuiq; tribuere, neminẽ lædere. Hinc etiam alibi dicitur, Furtum natura turpe acinhoneſtum eſſe. l.probrum. de verbor. ſignificat.& iure naturali prohibitum
utions
Franc. Duareni Comment. b b eſt. Atq; vt acquiſitio dominii à naturali poſſeſſione cœpit, ita furtum quod cõtra dominiorum diuiſionem admittitur, iu-
ri naturali contrarium eſt,& multo magis iurigentiũ. Qnod autem impunitum fuerit olim apud quoſdam, vt Ægyptios & Lacedæmonios, videre eſt apud Gellium, Alexandrum ab Alex. Diodorum Siculũ& alios humaniores auctores, poſt-
ea cœpit furtum certa lege coerceri iurs ciuili& l. 12. tab. quę
iure prætorio deinde confirmata eſt, quod videre licet apud Gellium,& in l. i. ſi quis teſtam. lib. Furtorum generns. C A p. II.
Opncepti furti& oblatimẽi eſt in lnſt. tit. de oblig. quæ b ex delicto naſcun.& apud Caium hb. 2. Iuſt. onceptum autem furtum dicic Gellius per lancem& licium hib. 11.c. 18. Quia, vt Feſtus ait: Qui furtum quærebat in domoaliena, li- cio cinctus intrabat, lancemq; ante oculos tenebac propter matrem fa. aut virginum præſentiam. ſeg hæc in deſuetudinẽ
abierunt. Ac hodie ſuperſunt duo tanrum genera fartorum
manifeſtum& nec manifeſtum. de quibus latis prolixa diſpu-
tatio hic eſt. l. 2. 3.4. ſ. 6. 7. 8.3 4.& 3 ſ.
Qucæ actio detur ex furto. C A y. III.
Dar ſunt præcipue acctiones ex furto. Vna eſtcondictio L turriua, qua rem furtiuam perſequimur.& ea datur tã- tum domino, l. eum qui.§. qualis. De hac pauca hic traduntur,
ſed ſub ti.de cond. furti.plene tractatur. Eſt& actio furti, quæ
datut ad pœnam, de qua copioſiſſime hic tractatur.
Cui datur actiofurti. C A v. IIII.
4 Ctio furi det r ei cuius intereſtrem non ſurripi, quãuis
dominus non ſit. l.1⁰. l. is cuius. 87. Hinc multæ& variæ quæſtiones oriuntur, quæ lection em tantum requiruntl. eũ qui.l. inter omnes.§. ſi ſeruus. l. ſi dominium. l. ne cũ.. ſerui. Contra quem detur. C Ap. V.
ſ I* actio non modo aduerſus furem datur, ſed etiã con-
L tra eum, cuias ope& conſilio furtum factũ eſt. l.in furti
F1.l. ſi quis vxori. F. cum Titio. Hinc illa apud Ciceronem for- mula, Ope canſiliog tuo furtum factum eſſe,&oc. lib. 3. de natura deorum.& Inſt. de oblig- quæ ex delicto naſc. Contra flium aut ſeruum non datur, n quos ſtatuere& animaduertere no- bis licet, l. ſerui& ſilii. Contra impuberem ita demum datur,
iis doli capax ſit. l.impuberẽ. Contra hæredem non datur,
quia prætoria& pœnalis eſt. l. ſi cum quis. hic.§. 1. Inſt. deper- pet.& temp. act. Contra dominum ipſum aliquando datur, vt puta ſi rem pignoratam ſurripuerit. l. in actione. 19.§. vl. No- xalis eſt& noxa caput ſequitur. l.ſi cum qui. l. ſi ſeruus. Qualus ſit hec actio. CA y. V I.
Rætoria eſt, ſiue ſit furti maniffeſti, ſiue nec manifeſti. Nã L erſ furtum puniretur lege decemuirali, tamen hanc pœ- nam dupli, vel quadrupli prætores adinuenerunt, Inſt. de pet- pet.& tempot: act. vbi Theophilus. Furti manifeſti actio per- petua eſt, nec manifeſti anno finitur. l. 7. Inſtitut. de perpet.& tempt. act. Quomodo furri agendum ſit: Et quid exprimide- beat intentione, traditur in l. in actionc.
C A v. VII. Quodnam ſit ofcium iudicis in hac actione.
D Eus, qui hac actione damnatur ad pœnam dopl, ſi furtũ nec manifeſtũ ſit, ad pœnã vero quadrupli ſi manifeſtũ.
I. qui vas. l.ſi pignore. Sed quid duplatur, aut quadruplatar?
Reſpondeo, ſi quis agat vt dominus, duplari pretium rei. l.in ſua. ĩ1. l. ſi vendidero. Alias duplatur id quod intereſt. l. inta- bulas.l. quidam tabularum. l. inficiando. Damnatus Roc iudi· cio notatur infamia, aqua præſes prouinciæ non poteſt eum
eximere. l. non poteſt. Poteſt tamen, qui de re cogaoſcit ex
cauſa hanc notam remittere.l. quid ergo.§. pœna grauior. de
his qui notaatur infam.
Oar. VIII. De alils iudicits atq pænis aduerſus fures proditis. Ex duodecim tabularum permittebat furem nocturnum
occcidere, diurnum ita ſi ſe telo defenderet. leg. ſi pi-
guore. Sed& fures manifeſtos verberari eadem lex ähe⸗ bat.
—
58 390
ra aduerlis eum niuncko competi gereſletatco. dertihgwandiunn mrretia inſöoæ aeadeo H. cumig wanet ædifciom eduodecim tabul huwa. lquei uünnantor, Kc. S ennalgptaadex blan,nec ad exhi dbdomioum adi un einatur. N leedelleri.2, daun detei indic acelollt. herha unedhu undam nchodecim tad lorade donat indem gubo 49 u brete noutka fnei
—

In Tit. Furtiaduerſus nautas,„dõνς 817
tur. S1vero duplum iam conſ 1 nſecutus fuerit, amplius vindica
diui kane es M magsinsä b B . at. Gell. lib. rr„ dhdias 34 drupli, de 1.cap. 18. Hodie prætor pœnam dupli& un 2udCellin nRb pli, de quibus iam dixi, extr r pœnam dupli& qua- ſemper in d üsdum enn ba fures coercentur Hinc quæri 1 zordlnariaanimaduerſone requirit.“ Mle eſt. Ab actione legis Aquiliæ. coerei wninae cum vigilum daxit.linterdu 8 de d g tatem ad præfe- TIerendaacletilans dffuſe ab 9. a wilee, aule dolum h B lmanae dcii de eo ſentiremus alibi expoſuimu ſlai urem. Sed nos quid ſeilicet ànemi um eſtreihæreditariæ fuu 8 ic declarantar. am d' Buüfnd enn interdum, vrt furtum in dtan nhas nae ae er- oſt. inkis— poſſideatur. Hæreditas ne 8 fieri, quia . d ta ſi qui. enus delicti cadat. 5 æſunt iuris 1 que domini loce era 0 i qt srem ſacram aut publica r; 74 t, Vt pu- cto& ani.„non etiam in poſſeſſi 311000 iam m lurripuerit. infr. ad! imo retinetur. l. h am n Po eſſione, qux f. 4 peculatus. Sed norand ufr. a eg. Iu- h hæreditari d„quæ fa- uma, A.. l a randum eſt, eum qui cinirarialicui oc tit. Notanda eſt eti æ. de furt. l. 1.§. Se aeg— ut municipio pecuni 32 2, qui ciuirati ali. eſt etiam!..§. Scæuol . aA.. 11A icu!..„ 7.. SEX Ga 3. de pud Cahuüünge mittere, a5 uia übtvariginleoen laliam non Com Tordar ute ciuilis rationem, celden le mort ſaißt le vif.&c gpe ladue tanrum refartur. 1. cun uin 5 leg⸗ ad rem populi Romani Sn ncke:beer falſo quidam erdltun men propter vtilita- uttam lern ti& P Pinhanusreſpondid uht gal. de verbor. ſignificat. ꝙ K hi ⸗danique. ex quib. cauſ. maio. J. ſi 1 ex iure ciuili du- emezunerhaine rum doaſtitution busimpenn beis tur. l. b pecuniam. Ve- Sehe Gn a pœnale hoc adicimmoft, ærede. de acq. poſſ Sante dc l roduci bus imperatorũ lex luli: 211:— iquiſſe vid 1771„ex quaſi deli. Mſenrs Obte Producitur vt Marrianus 2s ulia ad ciuitates. Satur, quiign. elicto, n V entiam, de Aacelr, artianus ait! quoq; dicio de gnorans viatores n O⸗ lle * täeennl taque ita mihi vids.4.§. vlt. ad legem Iul. pecul. I e recepto contr on repulit. Ini ci 1L ulnt vidert. g Iul. pecul. I- aex ſu:.Iniu- eſ lorunn zand Simile quiddam le e Papin. cum Martiano conellitr oſſe factum praſtat. Qua in re nramaſ contractu horum eriam un degudg aeain egitur, in l. annonam. de liari poſſe. vacillat. urſius labitur,& certe mi 834 L) band IN TIT de extra. criminib. te miſere W X;z. Kan. I.III I) fen 4 DE e N IIT. V 7. 4 4 9 5 40de Cal 111NO INIVNGILO. FVRTIADVERSVS NAVvT V neser 2 3 6G151.. 4A 4 tiuam atmnſuss 77e verſus huiuſmodi extat: Ineum 16 e actio datur aduerſus nautam 8, Zec uu Deänut S habebit 2aene⸗ hene aut vineæ iniunctum Ee alarſan ob furtam non b5 unponemn, we .„ A1. 44„ 77 Am 4 io eſto E ecorum amili 5 els factum ſ enetrach raleädine 8 o liter ſanxit 7 d1.9.„Ea lex genera- ‿‿ 6 12—ℳ. a. taque non ex. 2 led ab aut EdKad S„ſed ſpecialiter ad h maleficio naſci dici maleficio, ſed Kab Itiet. C. unc locum per- ſi io naſci dicitu 1031ed ex qua- lich. 3 4 ☛l 41. 8ℳ um 18 in 3. 1 P 1 ex malefi ſc r.§. vlt. Inſt mehiemm.ʒione de. iunxit ſciens prud c. naſc. Fact b.de obl . 4 act ous de tigno iniuncto,& actio a prudens, cum ea hacacti um autem vi quæ qua- m. C vindicatio con— ‚& actio ad exhibendum,. actione non præſtatur.! atorum aut vect . Lat 2 currit um& rel ſun 3. ur..1. fe. orum * 4* Ul tra aduerſus eum Ahuod 29 malo poſſidere deſicrit. Cô- 1. b6 l en babſane, 2 dcsun aa in miniſteri 6 em on. iniuncto comperi e iniunxit, ſola actio deti I. i. hic. l. licet.§. in factum. ſu æc actio in duplu te. cuius. 5, Hnemnp„ 7. petit, nec ad exhibend. etigno quis, Nulla igi um. ſup. naut. caupo. ſtab duplum. Mwena agere licet. l. adeo 4, um& rei vindication 3 igitur actio dabitur adu ſtabul. Dixerit ali . 1 4. 8 O⸗ 16 ur a it ali- lectionem tunnna ad exhib. quandiu Serene ntno deaad. er⸗domeHeme nmrore ut reckore urreytatzert Reisdanenne,üess uusl. lidomidun xi na Maretss in ſno edificat Talren nhtcum quis ex alie- naur Rnh Ao eters„ fed alfam endeo, hancpœ- 4 rix. l. ad edificat;, zdificii dominus fit, mo¹ caup. ſtab. Nami s mentio eſt ſup. 1.1. tur. C 4 adeo§. cum in ſi— us fit, mon mate 2 am in ea act ntio eſt 1up. 1.1. 1 umanet ædifici 8„rer. dom. Ver„citra caſum fortuiti. que mod. umn.,. um quan-. ultum. 1o res a- .— lege duodecim benadaheft aalrar ſed datur 10o ex nautæ velcauponis culpa Lemer atur, etiam ſi nulla vel conlilio furumfqäl dup 4„quæ dicitur de ti. b üete uplum. l. 2 Idque iure ſi ur de tigno iniuncto, „.— eiure ſiagulari. luncto, in IN — ſis atuenemI k. ge in Bilaricon lirurann eſt, ne ⸗difi⸗ SI PAMII N I11. VI. fun h 1h.. semmma. 1„ 10 a exhi 1„. IA 4 4„ 1 veftuhi„Se ma. ſupra ad exhibendum. Que lübhehum comperit. FVRTVM FECISSE 1 uxexde com.(au iesei, ne⸗ ad exhibendum agioſ 9 autem diximus, nec DICATVR V nos tatuereginnatt 5 us dominum ædificii, vn ei elihſen lu eſt, ii ad- 8 Vrvsactionis maxima ef 19 4 4. 11 arrimpaderniuim, Baum eximatur. Nam agi ube P0 eſſorem agamus, vt Jpianus docet. l. i Nan d vtilitas, vt hic VI- ae.(vadateak Pecne AeCerir, vrieeor li⸗ eum poteſt, quaſi dolo conuentus ob furtu fuu ſ dominus noxaliter tlü cum qaubtſull tigauin de rei vindicat. tignoi tem iuretur,&c. l.in rem. ‚retur, aut omne malertis admiſſum coge minum plmupan hunn de folur. Verba enim le Aresun a⸗enteeleule,5 r a rear, aut omnes noxæ deders, ant omnium V b Aw bs, 7 8 ud Feſ 3; atl um nipuerit in cune9 8 ædibus iunctum zund a, 4 eſtum hæc ſunt, Ti- pPatrimonium euerteretur. Itaque ſi durn 1 oluere, facile eius V df aee lege*s duodeci nec ſoluito. Nota dere, tantum p Itaque ſi nolit domi irut. Lſi cungulliim 65, deim tabularum loqui de tigno f otandum eſt feciſlet. Id præſtare cogitur, quantum ſi: minus noxæ de- lupra e donat. i. no furtiuo. l. 2.& l. et. Idemque de d. atum ſi vnus liber f ver. inter vir 4J. ².& l. ldemque de damno iniuri. er furtum kau. C 4 1 aduerſus eum. um& vx. Vnd. Pter ſimil di. mniuria dato d G „qui bona fide ade probabile eſt Aliꝛ. itudinem rationis& æquitati licendum eſt, pro- G iman fekilcerans nem non dari. Prætere: poſſedit, hanc in duplum actio Alia eſt cauſa plurium ſer æquitatis. J. illud. ad le A tem coute ea animaduerrendum eſt, 2.. ſipl jnſ eruorum ſimul iniuriam f. s. Aquil. ege decemiimes beri oateſtatus fucrit, in hac acti ndum eſt, ſi quis li-„lp lures. infra de iniuriis. quoni iniuriam facientium. eci.l.vlt. qaia actiones duæ ſunt ione Lileiſcone non prchi- 446 1. pluribus fit. Item ſ1 Nutcs a eo grauior eſt iniuria. uæ electi rint, ſir s albu. ula 8 ione non tollun- lingulorum noeunedamnarur dominus oi, corupe- 6 1. 3 nus, quia contem-
pta maieſtas prætoris hic vi 47 oris hic vindi riſdict ndicatur. l.ſi famili
1 ae deiu-
op re non poteri ao fir1bn poterit.§. cum in ſuo. Inſtit. d 4. igendumrä 1 I. de rerum diuiſione. 5 rAMENTO LIIER ARBORVM FVRTIM C, 4 7. ISSE IVSSyS NR ABORVM FVRIIM CESA bis SVS BRIr. C RVM. udib„ 8 NCactionem pro 3. E A P. J.. G ponere neceſſarit. VIys aciionis 1” propterea quod ciuilis actio. ve arium fuit, VIVsS actionis ea umnardho 29 Aquiliæ Madesuile actio, vel furti, vellegis Ps 826 J quiliæ. l. 5. sem ean eſt„quæ legis A- eri efus 9 mento iallus 2o. am ſi is, qui liber teſta- S cædit„damnum niurſe dar kienasatbores Id duplasue aditam hæfedi † mortem domini, ante H quior legis Aquili 4 dat. Eſt tamen anti- Aains t ſtrickam iuri ſatem dolo fecerit, ſecundum c fert, quia le 4 actione. I. r. Er abea df- rriculuns cetur. Non enim acti usrationem, impune id feciſſe di competit, non eriam exti tboris cæſæ tantum nomin — ahaxles conueniri poteſt acrlone furti, aut actione legis A Wültte borem cæſam eſſe, ſe Aerhat., del Urjn. Nec ſufifcir ar⸗ Jinßicando.” g domi„ quia rei in qua d quiliæ facienda.§. elfe, ſed turtim& clam cæi- me h minus aut poſſeſſor fui qua dolus admiſſus eſt nda.§. vltim. D'jffert eti cæſam eſſe oportet. l. tæſes pfo e tem br Poſſeſſor fuit. I.. 9.S nemo ob cæſas Dittert etiam ab acti 1 nibet 9 pro domina 4 etſi hæredita- Abresſer arhores etiam ſine aelſacnſone 33 Tuia hac turtum domino factum aci denda. Cum hac actio unmeuerlracien i datur. l. fa- actio lix criminalis, a Giolone onedftuns plærunque legis Aqui- actio furti, interd ctum quod vi aut quod vi aut
eſttareuiſh furtinonc 0 1 p mperit. J. ſerui. ſup. de furt. l... f.. Ad hæc ſeruus
lquidetg ob huiuſmodi admiſſi . um coe 1
pter ſpem immi rceri non pote clam: quod m e z. oteſt ab: quod ſi 212 ſ. & vtilitas ſi inentis libertatis. l. b bhærede, pro- lu Anochup œnales ſint actiones non co 2 itas ſuaſit hanc I. 1.§. r. Itaque mag Plus continet prius int ncurrentes, quæ
gna ratio nu. 1u tentata alteram conſumit. 8. 9
us contineat prius intentetur, ex ali Si quæ mi- Iius in ea e-
vlll. 2 S dt . atun in dupl 3a, à duplum datur. N auur. rtin Non ſolur rir, conſeaui liceb: avxba ½ 5 et, ſed addamna, quæcune zufem a furta hæc actio iriſegeilſoebir A ider eſt, cum alcera ſit rei perſeemn rwite zaun⸗„§. nontantum. Hæcacti 8 æreditati ſeruus dedit. j locati⸗ dubitari poteſt.& communi it rei perſecuto- f etebejeus odiffertab actione furti, quia daa 5 I. de tut.& cur. licet verba ll huic ſ Oiiouitidem 1 Aale Vvide-. E jxr⸗ dſtos fe 8e uare vi eantur lſieruũ de obl c act Alitercpinter tecen⸗

318 Franc. Duareni Comment.—— da ſunt. fruſtrator eſt.l.pœna. de cond. furt. l. pen. de vi& vi arma. De a9uas C r. II. mora, vide quæ diximus inl. ſi inſula, de verb. obl. ui uum
e, eeee pecheee Peiaen De turba. C A v. III. hualnda
Sui& contra quem detur. menacin
a rur Jonaino atbe zeſt, eiincuius Lia actio proponitut de damno, quod in turba dolo gſe Cont tur domino arborum cæſarum. l. 5. id eſt; elin X malo alicuius datum eſt. l. 4. in princ. Et hæcactione- 4 loöbn⸗
6 ando origo eius f uerit.1. 6. At ſip lures donia 1nles ceſſaria ideo viſa fuit, quia ſuperior ita datur damni dati no- 3 lrrusn omnibus datur actio; ſed vna Pœna el ſemelprær 6 men mine ſi dolo malo homines coacti ſint. Hæc autem com- i ri ſurco plures. Dominum hicaccipimus etiam eum; qui Aadloe petit quocunque modo turba coacta eſt. l. 4. 5. hoc edicte. wan clfan vectigalem habet.l.). S&ed&c ſi quis agrum eu dicherirni ſi Cetera difficilem explicationem non habent. imgs nerlu minus ei dabitur actio. l. vlt. Hæredi autemceteriſque ſue- de era Td anigatc diy ceſſoribus datur. l. 7. Contra eum, qui cædit vel manibus ſuis, IN TIT. IX. 1 mvaue bg vel alterius ope.l. furtim.. Ac ſi plures ceciderint, cum ſingu- DE INCENDIO, KRVINA, NAV- wukau 4 in ſolidum agetur. l. ſi plures. Nam datur aduerſus hæredẽ. TRAGTO, RATI, NAaVI 11 Uhangn -7... expugnata. Wr e d lec Ofhcium inaltis C A P. III.„ 7 Avs huius actionis colligitur ex edicto prætoris. lit—
pſicium iudicis in hac actione eſt, vt ad duplum conde- in princ. 3 1. Cxd 0 mnet. k7.§. vlt. Duplatur id quod inter eſt, in qua eſti- Cui& contra quem detur. CA r. J. lunmälau marione deducitur pretium arborum, quæ alportatæ non Atur ei cuius res direptæ ſunt,&c. l. in eum. 18. C. da madaettetent
ſunt. l. 8. Præter hanc ciuilers actionem poreſt etiam crimmi-
Mturt.& eius hætedibus. l. 4.5.vlt. Datur contra eum qui
4 3.. 7. 1 3 4 1,,.. 4 45 6 leteagerleneIrhoreathaerli i an atzrdüunuen eat rlewrene dieszwdſe as and a 8 lum. In hæredem non datur, niſi quatenus ad eum peruene- ſectereatal d AD TIT. VIII. rit. l. 4.5. vlt.— 4 Wled Gäberpxe VI BONORVM RAPTORV M, Oſicium iuaus. ◻ A y. II Jiwipublielne 5 Fficium iudicis eſt, vt reum condemnet ad quadruplum tmulſtumubt E DE TVRBA; Uiatra annum,&c..z. in princ. Ex his apparet hancactio- fucptabreluen D* ſunt parres huius inſcriprionis, vna devibonorum nem differre ab actione furti, quia omnino datur in qua- tium aitconuracdu L Ncaptorum, altera de turba, quæ duobus odictis, ex qui- druplum,& ſi fur deprehenſus non ſit. Et eadem ratione dif- lteiledicetul& bus hæc actio profluxit, continentur. fert ab actione legis Aquiliæ. Item neutra earum actionum Hhedicki non quodc- Cauſa actionis vi bonorum raptorum. CA y. I. ad teceptorem rerum pertinet. Ceterum huic edicto accelle- mm pudin crn .. runt varia Senatuſconſulta& conſtitutiones principum, qui- wekedenim conu Auſa actionis vi bonorum raptorum duplex eſt, vna eſt, bus pœnæ tam pecuniariæ quam criminales infliguntur. l. 3, ienapod. Necl quia dolo malo homimbus coactis damni quid factum§. vlt. J. Pedius. l. ne quid. Huc etiam pertinet edictum de a- Wabwcluitarsimp eſt. Altera cauſa eſt, quia hona alicuius capta fuut Lklam fi- Kione depoſiti quod ob eaſdem fere cauſas propoſitum eſt. lliälgie ne coactis hominibus, vt edicto prætoris expr ellum eſt. l. 2⸗ Li. ſupra depoſit. De pœnis incendiariorum quædam hica:- lurune amit Anpunc. b— tinguntur. j. qui ædes.§. penul.& vlt. ſed ea commodius alipi nwanabonosm Cuai Conen qnem Aetur. Ca b. II. rractabuntur ‚ſub tit. de pœnis. inf. in ntentet: Ne Duue ex cuius bonis res eſt, licet in eius bonis non ſit, INTIT. XN. tigiem⸗pud. 1. 2§. in hac actione. Datur hæredi.l. z.§. vl. contra eum, PDE INIVRIIS ET FAMOSIS igien pud. qui rapuit aut damnũ dedit,&c. nõ contra hæredem. l.2.§. vlt. IBITLIS. Säbis⸗— Oium iudice. C A v. III. 2XOOEAMIiA2 munn Fficium iudicis eſt damnare reum in quadruplum, ſi in- ONmodo legib. coerceri debet is, qui contta ata nhat ra annum agatur: poſt annum vero in ſimplum. l. 2⸗ l us damnum alicui dat,& aliquid ex eius patri- nisrkelgubein huic autem quadruplo ineſt ſimplum aliter atque in furti a- nonio ac ſubſtantia minuit, verum etiamis, lnleglstabwin ctione. Inſt. eo, Itaque minor eſt hæc pœna quam furti mani- ui in contumeliam contemptumq; alterius nakcderur heuen feſti. Vnde oritur quæſtio cur fur manifeſtus pœnam depen- ⸗ e quiequam facit, quamuis nullum damnumei errdimim occ deat maiorem quam raptor, quando hic atrocius delinquit. intetac. Eit enim grauis vnicuique contemptus ſui, adeo vt nns, unonam
Interpretes hicintricantur, nec Theophilus qpſHidem Græcus niſi contumelioſorum hominum procacitas cohibeatur, ma- unn d
ſatis videtur facere. Igitur prætor pœrnam pecuniariam, in ra- xime verendum ſit, ne eares tumulrus reipublicæ pernicio- 9 aaldi p ptorem temperauit, nempe mediocrem,& intet furtip- ſos,& leditiones pariar. Merito igitur comparata eſt actio maandona 1 nam nec manifeſti,& manifeſti mediam; quod publico iu- iniuriarum, de qua ſub hoctitulo, qua kuiuſmodicontume- dlzägu Ah dicio legis Iuliæ de vi publica aut ptiuata, deportatione, aut lia vindicetur. Nam iniuriæ verbum quamuis interdum ali„ ☚ Arannunfe
„ 2„„. 1 27 7 ter accipiatur, tamen hic contumeliam proprie ſignificat, vt, zu lu. a d
publicatione tertiæ partis bonorum coerceretur: fur autem ur 1 extra ordinem, non publico iudicio præter pœnam pecunia- ſcribit VIpianus lib. 1. Sed videndum eſt quam iniuriam ſiue 2. Rhen. 9lz. d
2 2„ 3* 8.*. 3*** d lom riam puniatur. l. ſi. de furt. tit. adl. Iul. de vi. Badem eſtratio contumeliam iuris auctores vindicta dignam iudicarint,& afn 1 odo n.
cur fürti manifeſti agatur, in quadruplam perpetuo: vibono- quibus ex cauſis competat hæcactio. au9 rum raptorũ intra annũ tantum, in triplũ pœne nomine. Heęc d auſa hius nctionls. C a p. I. 92 ,6
pœna locum etiam habet aduerſus euas, qui in ipſò admiſſo deprehenſus non eſt. Inſlit. eo. tit. Quadruplatur verum rei prerium non etiam id quod intereſt. l. 2.§. in hac actione. Fa-
moſa eſt hæc actio. I. 1. de his qui not. infam. Arbitrarianon
eſt. l. pen. Præter hanc ciuilem actionem prodita eſt& cri- minalis publicaque accuſatio propter quam hæcactio dene-
ganda non eſt, qqamuis ei præiudicet. l. 2.§. 2. Nam hæc actio rem familiarem perſequitur, nec ad vindictam competit, ſi-
fractum,& genetaliter ob quamcunque iniuriam age⸗ re permiſſum fuit, variæquepœnæ eadem lege conſtituta ſant, de quibus diſſerit Cæcilius I. C. apud Gellium lib. z0. cap..& Iuſtin. noſter lib. a. Inſtitut. titul. de iniur. Sedealer in deſuetudinem abit: quod nec ſatis commode ſcrĩpta,& pœnarum modus, aut durior aut remiſſior eſſe videretur- lraque Cornelius Sylla legem tulir, quæ ex tribus cauſis de-
1 Ege duodecim tabularum, ob membrum ruptum aut os yuter.
cut actio iniuriarum. l. prætor.§. ſi dicatur. ſæp. de iniuriis. dit actionem, Si quis pulſatus, verberatuſue, domuſve eius dun zu
Præterea notandum eſt obiter, à Iuriſconſultis omina in- vi introita ſit. Grauis enim iniuria eſt pulſatio aut verbeta- henran dita actionibus prætoriis. Quibus autem nomina non indi- tio„ quamuis nullum inde damuum conſequatur. Vnde adAder b derunt, in factum generaliter appellarunt ‚qualis eſt ex edi- apud Saturninum noſtrum Demoſthenes. leg. aut facta. in nmen cto ſub hoc tit.l. 4. verſ.hæc autem. Notandum quoque eſt fra de pœnis, Oi ν νά⁴νκκο(inquit) mir teuHipats BAdy Napdr, 3 nen b raptorem quantum ad pœnam non poſſe purgare moram; de d dewoy; iA eg Sbfer. Id eſt, Non graue liberis bo⸗- k Raiddae quæ ex re intelligitur ante litem conteſtatam reſtituenda: minibus cædi, licet per ſe graue, ſed pet contumeliam c= di, du rüatte b quia ex quo deliquit, moram facere videtur,& plus quam&c. Quem locum tractat Seneca lib. a. de tranquil. ir, däta dn
— Sec 35

CAI eum condemdern keine krünte nu qui aaid Ganonli Reahan d. ltem deutemnc det Ceterumtbuiaäie conſtitmioneun ſum ciiwinltlmm ducetiam peninth ldemfete culunwin zincendiarictungga ul.Kredechnna ais inf.
-m 1
§ ET PAMOGSN; müIts. EMIVA
d coetcei tirſt icui dat,Kuipiuu tantiamindt, ana
meluam couxemare
ct qoꝛmui uulr— cuique conxrynüt nam procicscn
Stumaku kjin
Paular 15. ſen. tit. de in-
8 zur. ait. I. 12. fabul.
r.
In Tit. Deiniur. æ famoſibelli. 815
Sed& quod de domo dicitur, magnam habet ratinoem, cum
ſit tutiſſimum cuique refugium. l. plerilque. de in ius voc. l. is qui. hic. Illud obſeruandum eſt, ſi manus aduerſus aliquem leuatæ ſint, quamuis nec pulſatus, nec verberatus ſit, vtilem tamen actionem competere. l. item apud. Præſcripſit& ea- dem lex Cornelia ordinem& rationem exercendi eius iudi- cii. l. 5. I. nõ ſolum. hic. l. hos accuſare. de aceuſatio. De male- dictis& conuitiis nihil ea lege expreſſum fuit, ſed de ea tan- tum iniuria ſiue contumelia, quæ manu fit, dict. leg. ſ. Ea- dem lege vel fortaſſis alia,(id enim incertum eſt) aduerſus eum agere conceſſum eſt. Qui librum ad infamiam alicuius pertinentem ſeripſerit, compoſuerit, ediderit,&c. fuitque hæc pœna ſtatuta, Si damnatus in iudicio inteſtabilis ſit. dict. leg. ſ.§.vltim. Cuius legis meminit Horatius lib. 2. Sermo. Saty. 1. Secutum eſt Senatuſconſul. eius legis ſapplendæ in-
terpretandæ que cauſa. Eſt enim eo cautum, vt lex de libro loquens, ad epigrammata& ea, quæ ſine ſcriptura fiunt,
pertineat. Quædam alia item adiecta ſunt, de quibus apud
Vlpianum& Paulum lib. ſ. ſentent. Cum autem prætores
animaduerterent legibus& S. C. quorum mentionem ha- buimus. vindicandis iniuriis nondum ſatis proſpectum fuiſſe
edictum propoſuerunt, quo remn omnem pleniſſime com-
plecterentur. Nam veteribus legibus nihil de conuitiis ac maledictis expreſſum fuerat, eum tamen ea prohiberi& re- primi publice interſit. Scitum etenim illud eſt, Maledicus a maleficio occaſione tantum disſtat. Eius autem, edicti præci- pua capita hæc fuerunt. Primo capite prætor daturum ſe iu- dieium ait contra eum, qui aduerſus bonos mores conuicium cui feciſſe dicetur,&c. l. item apud. Et notandum eſt hac par- te edicti non quodcunque maledictum vindicari, ſed id de- mum quod in cœtu,& cum quadam vociferatione prola- tum eſt. Id enim conuitium ſignificat, auctore VIpiano, dict. leg. item apud. Nec ſufficit vociferatio, niſi talis 8 t, vt bonis moribus ciuitatis improbetur, quorum hic maxime ratio ha- benda eſt, dict. leg. item. Altero capite prohibet prætor, ne
quis matronæ comitem abducat, aut eam appellet, affecte-
turve contta bonos mores: Ne quis maris aut fœminæ pudi- citiam attentet: Ne quid infamandi cuiuſquam cauſa fiat. dict. leg. item apud. Priorem partem interpretatur Vlpianus dict. leg. item apud.§. ſi quis virgines.&§. ſequen. Poſtre-
ma verba latiſſime patent,& dicta omnia factaque comple-
ctuntar, quæ ad infamiam contumeliam que alicuius perri- nent, dict. leg. item apud.§. ait prætor, Exempla per totum hunc tractatum ſparſa hæc fere leguntur, Si quis ad inuidiam aliczius veſte lugubrivtatur, aut ſqualida, Si barbam dimit- tat, vel capillos ſubmittat, Si bello dato principi famam alie- nam inſectetur, ſi euentum ſententiæ vendiderit, ſi bona a- licuius per iniuriam occupauerit, ſi quis pignus proſcripſerit venditionis, tanquam à me acceperit infamandi mei cauſa, di quis non debitorem quaſi debitorem appellauerir iniuriæ faciendæ cauſa. dict. leg. item apud.§. quod ait. Si quis per iniuriam ad tribunal alicuius me interpellauerit mei vexandi cauſa. l. 3. ſi quis me prohibeat in mari piſcari, in publico la- uare, in cauea publica ſedere, Si quis re mea vti me non per- mittat, dict leg, 13. Si quis mentem alicuius medicamento alione quo modo alienauerit. l. item apud. Sicreditor meus cui paratus ſum ſoluere, fideiuſſores meos interpellauerit. J. ſi creditor. Si quis iniuriæ faciendæ gratja domum abſentis debitoris ſignauerit,&c. lege, ſi in iniuriæ. Si quis proprium ſeruum diſtrahere prohibeatur. l. ſi quis proprium. Si quis ſeruum aut filium meum ludibrio habeat. l. ſi quis ſeruum.
Ex iam dictis apparet duplicem eſſe cauſam actionis iniuria-
rum, quarum vna eſt factum dictumue aliquod iniurioſum ſiue contumelioſum, altera eſtanimus contumeliæ ſeuiniu- riæ faciendæ. Nam iniuria ex affectu facientis conſiſtere di- citur.. 3.]). penult. hic. l. ſi non conuitii. Cod. eod. Itaq; ſi quis Per iocum percutiat, aut dum certat, iniuriarum non tene- tur, dict. leg. 3. Eadem ratione conſultus aſtrologus, aut alius dimicandiartem exercens, ſi aliquem dixerit furem, quinon eſt, uutiarum cum eo agi non poteſt, dict. leg. item apud.§. ſi quis aſtrologus. Idem dicendum eſt de eo, quihominem liberum putans ſeruum ſuum eſſe, cæciderirt, dict. leg. 3. 4. Nullus enim hic eſt animus iniuriæ faciendæ: alioqui error Percutientem non excuſaret„ vt ſi quis me percutiat, pu-
tans Lucium Titium eſſe, cum ſim Caius Seius. Hinc etiam
conſequirur, ſi quis iure publico vtatur, aut reipub. cauſa
quidpiam faciat, iniuriarum non teneri. l. iniurisLum. 13.1. quod reipub. Qu xri poteſt, an ob leuem iniuriam deur h ee actio? Sane ſi leuiter percuſſus ſit ſeruus, vel maledictum ſit ei leuiter, certum eſt domino actionem non competere.
litem apud.. prætor ait. Dabium que eſt, an idem in aliis ca- ſibus dici debeat. Verum illud maxime hic ſpectandum eſſe
atbitror, an factum quo de agitur, dictumue eiuſmodi ſi, vt ſecundum mores cinitatis pudorem lædat, vel contumeliam
inferat. Nam in omnibus edicti capitibus bonorutn morum
fit mentio, quæ verba de moribus ciuiratis accipienda eſſe
Vlpianus ait, dict. leg. item apud. Huc petiner quod Seneca
ait lib 2. de tranquillitate vitæ. Eſt minor iniuria, inquit, quam queri magis quam exequi poſſumus, quam leges quo- que nulla dignam vindicta putauerunt. Eſt paulo poſt, duos
homines iniectatur, quorum vnus eo indignatus fuerat, quod
2.. 4 veruex maximus à quodam dictus eſſet, alter fleuerat in ſena-
ſet. C A r. II.
Exceptiones quæ contra hanc actionem opponuntur.
H-= actio quibuſdam exceptionibus eliditur, quarum
præcipuas cauſas hic referemus. Primo, obiicit reus, quod animum non habuit iniuriæ faciendæ, quod ei proba- re neceſſe eſt. leg. fi non conuitii. C. eo. Secundo ‚ quod no- cens infamatus eſt: peccata etenim nocentium nota eſſeo- portet& expedit. l. eum qui. l. ſi quidem. C. eod.& C. de fa- mo. libel. l. 3. C. de offic. recto. prouinc. Nam(vt Cicero in Salluſt. ait.) Sæpe reſpubl. priuatis creſcit inimicitiis, vbi ne- mo ciuis qualis ſit vir, poteſt latete. Vide Home. i b. lliad. de Pallade iram Achillis cohibente. Te-cio„quod animus poſt
factam iniuriam effluxit. l. ſi non conuitii. C. cod. Sed hoc vi- dertur accipiendum de actione iniuriarum prætoria, quæ ex
conuitio maledictoque oritur, non de ca, quæ competit ex lege Cornelia ob manufactam iniuriam. Eſt enim ea ciuilis, ideoque perpetua.Inſtitut. de pPerpet.& temp. actio. Quarto quod nihil inuito actore factum eſt: nulla enim iniuria eſt, quæ in volentem fit. leg. 1. Quinto, quod iniuria a ffectus æquo animo eamtulit, nec ſtatim ad animum ſuum reuoca- uit. Nam actio iniuriarum diſſimulatione aboletur. l. non ſolum. Sexto, quod pactum de iniuria interceſſit, vel tranſa- ctum eſt, aut iuſiurandum exactum. l. non lolum. Nam actio iniuriarum ipſo iute tollitur pacto. l. ſi tibi. de pactis. quia le- legitimum id pactum eſt. l. legitima. de pact. qua de re viden- da eſt diſpuratio Cæcilii apud Gellium lib. 2 0. noct. Attic. c. t. Septimo, ſi dicatur homo iniuria occiſius, exempli gratia, re- cte poſtulat reus, ne hoc iudicio quod priuatum eſt, ac recu- peratorium, iudicio publico legis Corneliæ deſicariis præiu- dicium fiat. Quod vtique contingeret, niſi actio hæcà præ- tore denegaretur. l. prætor.§. ſi dicatur. Qua de re videndus eſt Cicero lib. 2. de Inuentio. Octauo, quod incertæ perſo- næ iniuria facta eſt. l. tem apud.§. cui. b b A P. III. Cui detur hæc actio,& contra auem. b D Atur hæc actio ei, qui iniuriarum paſlus eſt, non cuiuis e populo, quia iudicium priuatum eſt. l. 7. C. eod. ad- uerſus eum qui fecit, aut cuius dolo& opera facta eſt iniuria. Ideo mandator, conductor, perſuadens alias nolentiactione iniuriarum tenetur. l. non ſolum. Et ſi forte viſum fuerit eam actionem dare, poſtea iudicium publicum& criminale exercere volenti denegabitur iuriſdictio. leg. quod ſenatus. Contra furioſum aut impuberem, qui doli capax nondum eſt, non datur. leg. 3. aduerſus magiſtratum, ſi quid per in- iuriam fecerit,& animo iniuriæ faciendæ competit hæc a- ctio. l. nec magiſtratibus.& l. ſeq. Patri ob iniutiam filio fa- ctam datur actio. Nam contumelia filii ad patrem pertinet.
I. filio tamen pulſato aut verberato ex lege Cornelia ciuilis
actio patri non competit, quam lex ei tantum dat, qui ipſe
pulſatus aut verberatus eſt,&c. ſed prætoria ei tantum datur
ob generalem edicti clauſulam, ne quid infamandi cauſa fiar.
Dubium enim non eſt, quin contumelia facta filio patrem
infamct. I.·.§. illud quæritur. Sed an ipſi Lüilo obillatam ſibi 2
tu, cum illum neſcio quis Strutiocamelum depilatum dixiſ-
8 4 8
“

810 Franc. Duareni(omment.
iniuriam experiri liceat? Et in primis conſtat filio quamuis e- mancipato aduerſus patrem hanc actionem nou dari, niſi a- trocitas ſuaſerit. cademque eſt cauſa liberti& patroni. l. præ- tor. l. non ſolum. l. 6. C. eodem. Aduerſus alium prætor fi- liofam. ita demum agere permittit, ſi pater præſens non ſit, &c. j. ſed ſi vnus.§. ait prætor. Etſi filiusfam. iniuriarum eο rit, patri actio non competit.. ſed ſi vnus.§. penult:. Quod eſt accipiendum, ſi nomine filii agat. Nam ſuo nominè agere volenti non denegatur actio.l. pater. Sic& patre ſuo nomine agente competit nihilominus actio filiofam. quam vel Ipſe (quod interdum licet) velpater ipfius nomine excrcar- Nec enim vnius actio per alium conlumitur. 1. 1. l. pater. hic. l. in perſonam. de pact. 8 Marito ob iniuriam factam vxori hæc actio datur etiam de nomine ſuo, quia iniuria facta vxori ad ipſum ſpectat,& ipſum infamat. Itaque dis plex actio ex ea iniuria naſcitur, vna vxori, altera marito. I. i. l. eum qui. l.=. C. eod. Eridem de ſponſo, ſponſaque eſt dicendum. litem apud.. ſponſum. VY- xori tamen ob iniuriam marito factam agere non petmitti-
tur, quia eius non eſt maritum defendere. l. z.hic. Domino
competit hæc actio etiam ſuo nomine, ſi quid in ſeruum ad- miſſam eſt, vt domino feerer iniuria. Si vero non ad ſugilla- tionem domini id factum eſt, ipſi ſeruo facta iniuria inulta relinqui non debet- Itaque domino ſerui nomine datur a- ctio præſertim in duobus caſibus, qui prætoris edicto expri- muntur, ſi ſeruus aduerſus bonos mores verberatus, aut de
eo fine inſiu domini quæſtio habita ſit. l.1. l.item apud.§. prę-
tor ait. l. ſi ſtuprum. Nec refert, an ſeruus poſtea manumit- ſus aut alienatus fuerit, nec ne.i. ſi ſeruum. Naiu ei qui ma- numiſſus eſt, non dabitur actio, ſed domino, vt aperte alt Vlpian. cuius verba Accurſ. non percipit.l. feruo. l.z. C. eod.l. dominum. Hæredi ab iniuriam factam cadaueri defuncti duur hæc actio. Etenim hæredis intereſt defuncti exi-
ſtimationem purgare. leg. 1. I. ſi ſtatua. Ob iniutiam vero fa-
ctam defuncto hæres non experitur. Nam actio iniuriarum nec hæredi, nec aduerſus hæredem defuncti competit, niſi Rite conte ſtata cum defuncto. l. 13. l. item apud.. iniuriarurn. Itaque hæc actio dicitur in bonis noſtris non eſſe antequam licem conteſtemur. l. z8. Aduerſus dominũ noxale iudicium edicto prætoris datur ob iniuriam à ſeruo factam, quo iudicio domianus velexhibeat verberantem vel noxæ dedat, velæſti- mationem litis fufferat. Et edicitur edicto arbitratu iudicis modum verberum imponendum eſſe. I. ſed ſi vnus. Ac ſi plu- res ſerui ſimul iniuriam fecerint, ſingulorum proprium eſt maleficium,& tot iniuriæ eſſe intelliguntur, quot perſonæ iniuriam facientium. I. ſi plures. Et ideo ſingulorum nomine dominus iniuriarum tenetur, quamuis in furto diuerſum ius ſit. l. ſi familia. de iuriſd ct. omn. Aduerſus patrem agitur ob
iniuriam Afilio factam, ſi eum velit defendere: quod ſi eum
non defendat, ipſe filius conuenitur. l. ſſfilii.hic. l. quoties. de nox. act.
Suomudo inſtituendaſi hæcactio. CA pP. 1IIII.
Æc actio& ciuiliter& criminaliter intenditur.§. in
ſumma. Inſtit. eod. Ciuiliter, vr iniuriam paſſo iniuriæ æſtimario adiudicetur: criminaliter, vt ei extraordinariair- rogetur pæœna, quæ lucro agentis non cedat. Quodde omni iniuria generalitet eſt accipiendum, etiam ſi atrox ſit,& ex lege Cornelia deſcendat, l. prætor.§. poſſe. l. conſtitutioni- bus. Niſi forte ea actio publico iudicio præiudicet, vt ſupra diximus. l. prætor.§. f dicatur. Quiagit iniuriarum, certum dicere deber, quid iniuriæ factum ſit, vt prætoris edicto eſt expreſſum, quod interpretatur VIpianus.l. prætor. in princ. &S§. quod autem. Sed& quædam alia ad ordinem huius iudicii exercendi perrinentia lege Cornelia continebantur, cuiuſ- modi eſt vt iuſiurandum deferre liceat.l.lex Cornelia. vt reus non recipiatur ſeruus. l. hos accuſare. de accuſationib. Illud notandum eſt, cum agitur ciuiliter, poſſe procuratorem in- teruenire. l. non ſolum cum agitur criminaliter, ita demum ſi reus vel accũſator illuſttis ſit perſona, qui procuratorem cõ- ſtituere velit. l. vltim. C. eod. Ac ſi filio alicuius facta ſit iniu⸗ ria, non eſt impediendus pater quo minus duobus iudiciis& ſuam iniuriam proſequatur& filii. l.pater. Quatmuis alioqui aduerſus eum, qui plures iniurias fimul fecit, ſeparatim de ingulis experiri non liceat. l.prætor-. quod autem.
Quodnam ſat officium iudieis in hoc iudicio.
VItum refert, an criminaliter intendatur hæc actio, an Lciuiliter. Si enim criminaliter intendatur, extraordi- naria pœna irrogatur reo, officio arbitrioque indicis, id eſt, pœna flagellorum, fuſtium, exilii, aut alia quæ ex perſona& cauta ſtatui ſolet.. vltim. hic.§. in ſumma. Inſt: co. Nam pœna talionis, quæ lege decemuirali præſcripta fuerat; iamdudum exoleuit.§. pœna. Inſtit. eod. Sane ob carmen libellumve fa- moſum pœnam capitis conſtitutio imponit. C. de famol. ii- bel. quæ pœna aliquanto micior olim fuit, cum eo nomine damnatus inteſtabilis efle tantum iuberetur. l. 5.§. vltim. hic.
1. ob carmen. de teſtib. l. cum lege. de teſtamen. Sin artema-
gatur ciuiliter, permirritur iniuriam paſſo eam æſtimare: ita tamen vr iudex veltantireum condemnet, vel minoris, prout ei viſum fuerit.conſtitutionibus.hic..pœna. loſt. eod. Nam ptætor ait in edicto, Prout quæque res erit, animaduertam. l.i- tem apud.§. prætor aĩt. b
Non euim iuder ſemper eius deſiderium, qui agit„poſtu-
lationemque ſequitur, ſed minoris interdum condemnat,
dict. leg. item apud.§. quod ait. Pluris tamen condemnare ſtulti iudicis eſt. dict. 5. pœna. Licet quidam peruicaces idfie-
ri poſſe contendant, quorum opinio nec iure nec æquitate
nititur. In æſtimatione autem confiderabit iudex qualis ſit iniuria, atrox ſcilicet an leuis. Quod experſona, tempote
aut re iudicari ſolet. l. prætor.§. atroce m. i. ſed ſi vnus. hic. 5.
atrocem. Inſtit. eod.l. 4. C. co. Atque ideo ſi filio iniuria facta ſit, propter filii dignitatem aliquando maior ipſi quam patti iniuria facta intelligitur Proinde non eadem æſtimatie fa- cienda eſt.l. ſeruo.& l. ſequenti. Et huiuſmodi æſtimatio non
ad id tem pus quo iudicatur, ſed ad id quo facta eſt, referri
debet. l.iniuriarum. 21. Quod ſi talis ſit is, qui iniuriam fecit, vt contemnere iudicium iniuriarum poſlit ob inopiam ſuam & egeſtatem, acriter à prætore coercebitur. I. ſi quis iniuriam. Prærerea quæ infamandi alterius cauſa in manumentapubli- ca poſita ſunt, de medio tolli debent. l. conſtitutionibus. Da- mni vero accepti non videtur habenda ratio in hoc iudicio, cum magis vindictam quam pœnæ perſecutionem habeat. J. prætor.§. ſi dicatut: hic. l.item apud.§. ſi quis ſeruo. l. ſecunda. de collat. bono. Sed dubium non eſt, quin ob damnum ac- ceptum augeatur condemnatio, quamuis non principaliter hoc agatur. l. dominum. C. eodem. Denique iniuriarum da- mnatus quia infamis eſt, in ordine decurionum eſſe prohibe- tur, nec indicis error ei prodeſſe poteſt. l. diuus. In ſummain hoc iudicio omnia ad bonum& æquum redigenda ſunt, cum hæc ex bono& æquo oriantur. l. non ſolum.l. ſed ſi vnus.l. eũ qui. hic. l. qui ſeruum. de oblig.& act. Et hactenus de oflicio iudicis aduerſus reum, qui condemnari mervir. Nam ſiper calumniam quis actionem iniuriarum inſtituiſle faerit de- prehenſus, extra ordinein damnari debet. J. qui iniuriarum. Ratio enim poſtulat, vt ſicut extra ordinem coercetur is, qui
iniuriam facit, ita etiam is, qui calumnioſam inſtituit actio-
nem. 4 IN TIT. XI. ODEEXNTRAORDINARIIS CREL
MINIBVS.
* lc tirulus generalis eſt„continens citulos ſe- quentes vique ad publica iudicia,& piæterea priuata delicta, quæ extra ordinem coercen- tur. Quodfit pro qualitate delicti& perſo- narum. leg. fin. de priuileg. deb. J. fin. de fur- tis. I. fin. de iniur. l. 1. hic. Quamuis enim actiones priuatæ & forenſes competant ex delictis, de quibus ſupra diximus, tamen aliquando extra ordinem in delinquentes animad- uertitur. Et quia alia pleraque ſunt extraordinaria crimi- na, propofitus hic ſit ritulus de extraordinariis criminl- bus. lo ſingulis autem capiribus huius tituli exempla re-
feruntur horum criminum extraordinariorum, quæli--
ligenter expendamus„facile apparebit ea crimina legitima
non eſſe aut publica, ſed ſine lege extra ordinem vindicarl. . Vt cum
pl
reradeindckanp
ioaromgue com
cuſihuiu Crioni ciuil dtepulchrin Rcolgetur..z.
mek, teoqueno
nechancaction uenduinos, ſep jatun, niltteli Golibos. 4. Cuicycuntra * ctio dato Ladcaüui alie l ged en
t onsnonimmi siho nalo, Kc
ſltum un
ham lteus
— ——
mtpaele.guꝛ 3 aaro. Pſt
m desg. duct uüne is.

lrim qin
iatedum wän,
arstamen cum ſicamperuean lo nec iqtencen ldderadi lulane od expetlcurt ecem lſedlmmi
ideo C dlo di
domaict hlcenn V don eadem alinr wiuſinodiaſtmrn didquofadachn süitis qwingint pollttodingjn
xebitur. quiin alainmonumeni
dconſtioronh
enda twioinbwxlü
perſecriorenla
Hlücaöſeuolla —
5
mamäsnonyi Deuixeiurim ecoriouumekefs ceſtläun bien
— nſolom eli-
— — = — —
——
—*— — —
In Tit. De præuaricatoribus. S21
Vt cum priuatis delictis interdum concurrit crimen publi- cum, ſeu accuſatio publici iudicii, vt cum bona vi rapiuntur. Linfamem. de publ. iud.& infraad leg. lul. de vi public. Hic cum publico iudicio concurrit crimen extraordinarium.l.1. C. hoc tir. dict. leg. infamem. Omnis actio ciuilis vel crimi- nalis eſt. Ciuilis eſt rurſum duplex: priuata aut populatis. Si- militer& criminalis duplex eſt. Accuiatio publici iudicii, quæ certis legibus conſtituitur,& ordine intenditur, licet is ordo
aliqua ex parte antiquatus ſit, infra, de iudic. l. ordo. accuſatio b
extraordinarii criminis quæ nulla certa lege, nulla certa ſo- lennitate, ſed extra ordinem intenditur apud præfectum vr- bi& præſidem prouinciæ. Et primum mandatis, reſcriptis, conſtitutionibuſq; princi pum iuſſi ſunt magiſtratus coercere eiuſmodi crimina, quæ iura ſunt extraordinaria, nõ perpetuæ leges, vr apud Vlpianum, non vno in loco iudicia dicuntur lege conſtituta de criminibus. De aliis vero criminibus ſena- tuſconſalta extra ordinem facqa ait.
IN III. XII. DE SEPVLCRO VIOLATO. C A p. I.
dXTRAORDINARIVM hoc quoque crimen habetur, quamuis dici poſſit auctore Marcello Iuriſconful. ad legem luliam de vi prinata, quod publicum iudicium eſt, pertinere. l.8. Ex hoc 2 autem maleficio agitur, non ſolum eriminali- ter ad viadictam publicam, ſed etiam ciuiliter ad pecuniarium priuatumque commodum.l.9. C A p. II. b
4
Cauſa huius actionis, quæ ciuiliter intenditur. Ctionis ciuilis, quæ ex hoc maleficio deſcendit ‚cauſa X eſt ſepulchri violatio aut inhabitario, vt edicto præto- ris continetur. l. 3. Sed quia ſepulchrum in dominio noſtro non eſt, ideoque non poreſt competere actio legis Aquiliæ, I. 1. nec hancactionem proponere neceſſarium fuit. Quod
autem diximus, ſepulchti violatinomine agi poſſe, ſic eſt ac-
cipiendum, niſi religioſum eſſe deſierit, vt puta ſi ſit captum ab hoſtibus. l. 4.
Cui& contra quem detur. C A p. III.
H-= 0 actio datur non ſolum ei, ad quem res pertinet, led& cuiuis alii ex populo, vt evpreſ um eſt edicto prę- toris. 3.& 6. Sed& neceſſario quoque hæredi datur, quara- uis ſe bonis non immiſcuerit.. quæſitum. Datur contra eum cuius dolo malo,&c. I.3. in princ.
Mcium iudicix. C A p. IIII.
Dnarur reus quanti æquum eſſe videbitur iudici, aut rranéo agente ad centum aureos, l.3. in princ.&§. qui
8
** 64 7 6 3 3 85 dE 3 1A K 8 7 R 6 7 5— L
de ſepulchri. Hinc dicitur hæc actio in bonum& æquum
concepta eſſe. l.q uæſitum. Condemnatio aurem infamiam ir- rogat damaato. Eſt& criminale iudicium hacde re conſtitu-
tum. l. z.§. aduerſus. Quud læſæ religionis crimen à Gordia-
no dicitur. l. 1. C. eo. Acvariæ Pœnæ lImperatorum reſcriptis & conſtitutionibus infl guntur, quæ in Codice extant. eo.tit.
IN III. XIII. DE CONCVSSIONE.
AONCVTERI eſt timorem alicui incutere 4 prærextuiuris exemptionis,& eo nomine pe- cuniam extorquere. Itaque non is tantum, S qui inmagiſtratu, munere publico, aut cura- ³ tione eſt, ſed etiam alius quiuis concuſſionis crimine teneri poteſt. l. a. Ideo autem refertur inter crimi- na extraordinaria, quia publicum non eſt, niſi qualitas ali- qua accedat, propter quam dici poſſit, ad legem aliquam per- tinere. Hoc crimen eiuiliter perſequi licet condictione ob turpem, veliniuſtam cauſam. l. qui emit. de condic. ob turp. cauſ.& extra ordinem criminaliter accuſare, vt pœna extra- Ordinaria arbitrio magiſtratus commiſſa puniatur. Interdum & publicum iudicium cum hocconcurrir. S ed debet accuſa- tor eligere, nec poterit ob idem crimen pluribus legibus reus fieri.ſenatus. de accuſat. Actio tamen ciuilis regulariter cri-
4 5 . 4,6 8 84 1 4 4
minali nõ preiudicat. l. vnic. C. quando act. ciuil. niſi, ſ quan-
do vtraque ad vindictam pertinet. Quo caſunon concurruat
certe executione. l. prætor edixit, de iniur.& lpræcedemi..z.
vibono.rapt. l.interdum, de publ. iudic. Nota delictum con-
fundi plerunque cum crimine. I. 1. licet frequenter delictum
ad ea maleficia referatur, ex quibus priuatæ actiones ciuile ſ-
que dantur. Crimen vero vnde datur accuſatio criminaliſque actio. l. I. de calum. b b
IN TIT. XIIII. DEABIGEIS.
* XTRAORDINA RIVM quoque hoc cri-
men eſt, non publicum ſinelegitimum, quia
Ses turtum quoddam eſt, I. z. Solaque quantitas
99 furem diſcernit ab abigeo, J. aut facta. de pœ-
1IN III. XV. DE PREVARICATORIBVS.
99. 2 oOmittendo,& fallas excuſationes recipiendo, G 1...præuaricatorem. ad Turpill. l. Athletas. de his, qui nor. infam. leg. præuaricatores. de ver- borum ſignificatione. Cuius verbi originem docet Plinius libr. 18. cap. 19. aliter quam à iuris auctoribus, aut interpreti- bus corum, adhuc memoriæ proditum ſit. Arator, in quit, niſi incuruus praæuaricatur: inde trauslatum hoc crimen in fo- rum. Hic præuaricator variis pœnis afficitur. Nam in primis notatur infamia, leg. 1. de his qui notan. infam. quia publico iudicio damnatur. leg. 3. Vnde meriro differre ab eo dicirur,
Juicheſiat ab accuſatione, aduerſus quem nulla lex pœnam
atuit: Sed ſenatuſconſulto Turpilliano imponitur ei pœna quinque librarum auri, dict. leg. 3.§. vltim. Item in perpe- tuum interdicitur ei accuſatione. ſeg. ſ. Præterea extra ordi-
nem punitur arbitrio iudicantis. leg. prim.& 2. Sed R&reus,
qui corrupit accuſatorem, hac pœna plectitur, vt pro victo habeatur. l. vltim. Niſi ſanguinem ſunm redemptum volue- rit, l. vltim. Præuaricari etiam dicuntur aduocati, qui clien- tum ſuorum cauſas produnt, l. l. hic. De cuius verbi ſigni- ficatione, quæſtio eſt apud Ciceronem in Part. orator. Hic autem punitur extra ordinem non minus, quam accuſaror, l. 1. ſed non notatur infamia, quia publico iudicio non dampa-
22Z 3
4* 1

32² Franc. Duareni Comment.
ſi contra nihil interſit actoris ſententiam ferri, neque id in- tendat, ſed tantum ſubmoueat incidentem, ne principali no- ceat, vel contra adhibeat eam vt proſit: eo caſu ſententia fe- renda non eſt. Vtecce, ſeruus petit àme hæreditatem: exci- pio niſi ſeruus meus eſlet,& ago præiudicio, vt ſeruus meus pronuncietur. Quod ſi excipiam ſeruum alienum eſle, ni hil intereſt mea pronunciari, modo excludatur à petitione hæreditatis.
IN TIT XVI. DERECEPTATORIBVS.
e, Oo malelicium receptionis latrohum, quia 9 legibus publicis non vindicatur, inter crimi-
8
E na extraordinaria hicrelatum eſt,& extraor- AAK dinario iudicio coercetur: nempe ſi pœna,
qua latrones puniuntur quos receperunt, qui nunc in crucem aguntur, nuncaba pœna afficiuntur. l. capi- ralium.§. famoſos. de pœnis. In his tamen puniendis maxi- me atbitrium boni iudicis verſatur, cuius arbitrio huius criminis pœna relicta eſt. Nam de eis puniendis varie reſcri- ptum eſt, ſecundum cauſarum varietatem, l.i: hic.& l.vlt. ſu- pra, de obligat. l. Metrodorum. de pœnis. infra. Extat titulus in Codice luſtiniani huic reſpondens, Dehs, qui latrones vel aliis crimin. reos occultant. Verum in hacpœna infligen- da habenda eſt ratio perſonarum, mitiuſque puniendi ſunt, qui affines vel cognatos, quam qui nihilad ſe pertinentes latrones recipiunt. l.z. Vt in cauſa capitali parcitur ei, qui pe- cunia delatorem corrupit, quod ſcilicet quiſque ſanguinem ſuum ſemper redemptum velito l. fin. ſupra tit. prox. Ad hunc locum pertinet lex regia, quæ vetat caupones homiaes igno- tos recipere, niſi commonefactis prius magiſtratidus. Qi Jatroues pecunia accepta, vel parte predę non apprehenduat, eadem pœna tenentur. b
DE FPVRIBVS BALNEARIIS.
hl tur, nec vlla ſit actio furti nomine, præter-
quam ciuilis prodita: tamen circum ſtanria de licti facit, vt non priuatum delictum, ſed cri-
defendunt:& ſi noctu aut in balneo publico admiſſum eſt.
Nam ea maxime animaduertenda ſunt peccata, inquit Ci-
cero quæ difficilime præcauentur. Qua de re diſputat Ariſto- teles in proble.ſect. 29. Eadem ratione moribus noſtris rece-
ptum eſt, vt fures domeſtici pœna capitis puniantur. furtunm
vero fimplex ad ius ordinarium remitti debet, id eſt, iudi- p
cium ciuile dupli, aut quadrupli, condictione furtiua, aut rei
vindicatione. IN TITT. XVIII DE EFFRACTORIBVS ET EX.
PILATORIBVS.
*
8 FERACTORES hic accipe tam carcerum,
Ctores aliquando erumpunt è carcere fori-
Ehu' bus effcactis,& hi vlrimo ſupplicio puniti
poſlunt: contemnunt enim maieſtatem ipfius magiſtra- tus. Si per negligentiam cuſtodum euaſerint, minoripœna coercentur. Aliquando effeingunt ædes priuatas diripiendi cauſa& expilandi.l. de quibus. infra de cuſto. reorum,& ex- tra ordinem arbitrio iudicis coercentur. l. 1.& 2. dummodo hic ordinem præſcriptum non egrediatur„& honeſtiores le- uius, plebeios autem atrocius puniat. Vnde obſerua& nobi-
les perſonas extraordinaria coercitione leuius puniri quam i-
gnobiles. Expilatores vero ſunt atrociores fure seinquit Aſco- nius, qui ne pilum quidem in ſpoliatorum corporibus relin- quunt. Hiigitur omnes puniuntur extta ordinem arbitrio iu- dicis, l. I.& 2. ſicut& ſaccularii, directariique, de quibus ſu- pra de extraord. criminib.l. ſaccularii.
NVRTVR licet inter priuata delicta recenſea-
NER 58 men putetur extraordinarium,& extra ordi- nem vindicetur, J. vlr. ſupra de furtis. vt puta cum ſe telo fures
de quibus infra ſub tit. de cuſtod. reor. quam G domorum, ſcilicet furandi cauſa. Hic effra-
IN TII. XIX: DE CRIMINE EXPILATæ HF- REDITATIs.
3 Rorebus hæreditariis furreptis iacente hære- dirace, nulla competit furti actio, 1. 2.& vlt.
hic. l.hæreditariæ. ſup. de furtis. Quanquam
hac de re fuit diſſenſio inter veteres iuris au- ccores, cuius meminit Cicero lib. 7. epiſt. Rei ſiquidem hæreditariæ furtum non ſit, quam- uis rem hæreditariam eſſo, ignorans eam ſurripuerit, vt Pau- lus ad Neratium ſcribens,& Neratii fententiam corrigens ait, l.vltim. Quia à nemine res hæreditaria poſſidetur. l. ſi quis teſtam. lib. Dicitur tamen furtum improbum eſie hæc expi- latio hæreditatis per abuſionem, I. ů. ſi te. C. ex quibus cauſis irrogat. infam. Accuſatio igitur expilatæ hæreditatis extra- ordinaria eſt,& tunc locum habet cum furti agi non peieſt, &c. I. 1.& 2. cum videlicet res hęreditariæ interuerſæ ſuntan- te aditam hæreditarem, vel poſt aditam, antequam res ab hærede poſſeſſæ ſunt, l. ⁊. Quo caſu nulla competit actio fut- ti, licet ad exhibendum& rei vindicatione& petitione hære- ditatis agi poſſit, l. 2.& 3.& l. vni. C. quando eiuiL.act. ctim. præiud. Neque vna harum actionum aliam conſumit. Quod autem hic lex dicit electionem eſſe, hoc ſignificat priuatam actionem hoc caſu præiudicare poſſe accutationi ctiminis, quæ per alluſionem expilatio dicitur, l. interdum. de publ. in- dic. I. ſi ita. C. ex quib. cauſ. infam. irrog, Id eſt, licet præiudi-
cium fiat criminali iudicio per iudicium priuatum& pecunis·
rium quantum ad probationem criminis vel contra attinet, poteſttamen actor eligere prinatam actionem antequam de crimine criminaliter agatur. Vxor autem ob res hæreditarias amotas hoc crimine accuſari non poreſt, quia cum ſit ſocia rei diuinæ atque humanæ domus, ne furti quidem conueni- riporeſt, l.vxor, hic. l. aduerſus. C. de crimine expilatæ hærè- dit. I.1. ſupra rerum amotarum: vnde ducere eſt argumentum
ad cohæredes, qui ſimiliter contrectaſſe res iure ſuo intelli-
gentur, niſi euidens dolus arguatur. l. merito. pro ſocio. IN TIT. XX. DE CRIMINE STELLIONATVS.
lcv rLin priuatis iudiciis, id eſt, ciuilibus actio-
8 f nibus, ſi quando alia ciuilis actio non detur, Rex edicto pretoris gen eraliter competit de do- F 9 loe Ita in publicis iudiciis, id eſt, criminali- bus, vbi certa accuſatio certuſque titulus cxi- minis non occurrit, confugimus ad accuſationem genera- lem de crimine ſtellionatus: quod iudicium, vt lex ait leg. 1. neque pubiicis iudiciis, id eſt, ordinaris publicorum iudicio- rum, neque priuatis actionibus, id eſt, ciuilibus continetut⸗ Licet diuerſo reſpectu& priuatum fit& publicum. Priua- tum quidem quod priui, id eſt, ſinguli, non omnes de hos crimine accuſant qualia ſunt omnia crimina extraordinaria & priuata communi interpretum ſententia. Publicum vero, quia publice intereſt omnia crimina coerceri, non auteta publicum quod quis ex populo inſtituete poſſit: qualia ſunt ordinaria iudicia certis legibus conſtituta. infr. de publ. iud. Diuide igitur iudicium hoc modo: Omne iudicium aut eſt publicum aut priuatum, id eſt, aut quiuis è populo agit, aut ſinguli agunt. leg. 1. de prænari. Rurſus diuide in publicum & priuatum, id eſt, in criminale& ciuile. leg. 3. leg. 1. ꝗe ca- lam. Tertio loco diuide iudicium in priuatum, extraordi- narium& publicum. In qua diuiſione priuatum iudicium eſt ciuile. Et publicum eſt ordinarium ex leg bus publico- rum iudiciorum. Itaque hoc crimen eſt ſpecies criminis ex- traordinarii, quia ob impoſturam, dolum& machinatiò- nem proprie competit. l 3. Videturque ſic dictum eſle àſtel⸗ lione varii coloris animali. Nam varios homines doloſos; fraudulentos vocamus. h. 1. de dolo. Sed generalius accipitur pro omni crimine quod extra ordinem vindicatur, ſed pro⸗ prium nomen titulumque criminis non habet. dict. leg. z. Eſt ergo pœna extraordinaria, licut& accuſatio ipſa crimi- num extraordinaria eſt. Qua in renortanda eſt nobilis an- tinamia: damnatum de ſtellionatu infamem eſle,& eun-
4 b dem
ſlo, coaltimm alio ranltul
cideretur⸗ Adq derus.
Au ſanund lerautem Ulolai derttor, Deuteton ſcellodeſtini qui Tnaurem dandame ſaislewtinalisci met tcriminal tcwtcrio.l.C.de. Tüt Nerwain ſeru en Hroinde Mlode üyryulriqueac hnnacnmulct axaievominant uugdultge dan Kgooioce elt aitv lcotum co ſdnelerraoräiga! lrwem erumj
b nelear alaforrui
ſanawidälesamou

tatixint ht
docbgriſani ſe 8* vlinentmani Togeldech enn umprinamän iminis el connund actionem atge utem odres an boteſ, duandn deurtiqhitenan leciimirenind tducereectagumm cctalleresiueluid Ametto iobea X
„LIONATS icitzdeh duhuth i ciulszdiormng tetalretconpett udci, ieh nn nio enggriinn
adaccuſä'obenen
—
In Tit. De popularibus Mihnihur. 8 23
dem non eſſe,l. a. hic. Vide lib. Diſputa. c. 42. Et quod magis demirere, vtriuſquè reſponſi author eſt Vlp. Reſ pon. damna- tum de ſtellionatu non eſſe infamem, niſi cum eo quoque iu- dicio concutrat tale, ex quo damnatus notaretur. d. l. z. quod ergo. in fine, de his qui not. infam. Nota periurium exilio pu-
niri quando tranſit in ſtellionatus crimen: alioqui fuſtibus
coercetur. l. infamem. de publ. iudic. Lege noua etiam vltimo ſupplicio coercentur.authen.vt non luxur.Licet temerarium periurium ex prioribus conſtitutionibus, ſolum Deum vlto- rem habeat. l. fin. Interdum etiam infamia ſequitur periuriũ. Liuſiurandum quod. de iureiurando.l. quod ſit. ſeq. ff.de dolo⸗
ILN TIT. XNI DE TERMINO MOTO.
—
ERuINo S diſcernédorum agrorum cauſa po- ſitos mouens, vel effodiens, grauiſſime puni- Nod endus eſt, ſed èxtra ordinem pro rei& perſo- na qualitate arbitrio ſcilicet iudicantis, kl.& 2. Dee„ hic. l.i. C. de accuſat. Hos enim lacros& inuio- labiles eſſe voluit antiquitas. Cuius rei meminit Plato, lib. de leg. 8. Dionyſ. Halicarnaſ. quoq; lib.a. antiquitatum, ſcribit la- pides finales loui Terminali conſecratos fuiſſe à Numa Pom- pilio, conſtitutumque ab eodem, vt quiſquis eos occuluiſſet aut alio tranſtuliſſet, tanquam ſacrilegus impune à quouis oc- cideretur. Ad quem ritum alluſiſſe videtur Iuuenalis in hos verſu: Aut ſacrum eſfödit medio delimite ſaxum.
Lex autem Motaica eum qui limitem proximi ſui transfert execratur, Deuterono. c. 27. Ante tempora Alexandri Seueriz atque Modeſtini qui æqualis fuit, G. Cæſar Caligula actionẽ popularem dandam eſſe conſtituerat, cuius pœna erat pecu- niaria, ſicut in aliis ciuilib. actionibus, l. vlti. Sed poſtea rece= ptum eſt, vt criminaliter etiam ageretur,& extraordinaria eſ- ſet coercitio, l. 1. C. de accuſat. Et capitalis lex agraria conſtitu-
ta fuit à Nerua in ſeruos, niſi dominus mulctam pendere ma-
laerit. Proinde Modeſtinus de hot criminali iudicio, non de einili popularique actione loquens recte ait, Terminorum a- uulſorum non mulctam pecuniariam eſſe. l.. Alia ratione le- ges agrariæ nominantur apud Ciceronem in Orat. cõtra Rul- lum. In quibus legibus agri vendebantur, donabantur, diuide- bantur,& quo iure eſſent apud poſſeſſorem ſtatuebatur. Fa⸗
ciem vero locorum conuertere quæſtionum finalium cauſa
ctimen eſt extraordinarium. Quod ſi non dolo malo quis la- bides ſerutetur, verum ignorantia, ignorans videlicet termi- nos eſſe aut caſu fortuito, leuius quam qui ſciens prudens la- bides terminales amouerit, punitur..z. in fin. b
I N 1 1 T. XXII. DI COLLEGIIS ET CORPORIB.
ID sIT GOIIEGIVM
7 OrrEGTYN, ſiue corpus dicitur ſocietas quæ- dam hominumita cõtracta vt ex pluribus per- 9 1.1. quod cuiuſque vniuerſitatis. Nam quæ col- legij, vel corporis alicuius ſuat, ſingulorum hominum nonſunt, ex quibus id coaleſcit ne pro parte qui- dem, Lin rantum.§.vniuerſitatis. ſup. de rerum dinitio. Quare non agunt communi diuidundo, aut pro ſocio inter ſe earum rerum nomine quæ collegij ſunt, nec eas partiri ac diuidere poſſunt, niſi collegio diſſoluto, l. z. Res enim huiuſmodi cõ- munes ſunt eis, non vt ſin gulis, ſed vniuerſis. Collegium ergo petſonam quandam eſſe imaginariam ex pluribus perſonis
ſonis, veluti vna perſona& vnum corpus fiat,
conflatam, I. mortuo. de fideiuſſor. quæ 3 Hültitüdtne colle-
garum differat. Itaquc mortuis quibuſdam collegis,& aliis in
eorum locum ſubſtitutis, idem collegium ſemper manert, l.
proponebatur. de iudiciis. Et ob delictum collegij non teme⸗ re plectuntur ſinguli, ſed collegium ipſum potius, not. inl aut facta.§. vlt. de pœnis. l.ſſi vſnsfructus, quibus mod. vſusfruct; amit. Ad collegium autem conſtituendum„tres perſonæ ſuf- ficiunt. l. NNeratius. de verb. ſign. Et poſſunt collegæ ſen ſoda⸗ les pactionem quam volunt, ſibi ferre, dum ne quid ex publi= ca lege corrumpant, vt lex decemuiralis quam interpretatur Caius, permittit, l. vlt.& ſodalibus ſit permiſſum, quod ex le⸗ ge Solonis translatum eſtin Romanos. Nam corpora ſodali= tiaquè reperiuntur alia licita, quæ mandatis coſtitutiombus & S. C. permittuntur, qualia ſunt collegia in Academiis homi- num literatorum& fratriæ negotiatorum& artificum„ qua nuper tamen lege regia refotmata ſunt. Alia ſunt fodali= tia illicita, de quibus lex Licinia& aliæ perlatæ fuerunt, vtvi- dere eſt in oratione Ciceronis de am bitu, pro Sylla, pro Plana cio, pro Murena. Sed animaduertendum eſtomnia huiuſmo- di eorpora collegiaq; veteribus ſuſ pecta fuiſſe, propter conius rationes in corpus,& alia quædam incommoda. Vnde fit, vt nullum collegium iure Romano licitum ſit, niſ ſpecialiter
permiſſum fuerit, l. 3:hic. l.i. ſup. quod cuiuſque vniuerſitatis. I.2. de extraordinariis criminibus. Proinde qui illicitum collea gium vſurpauerint, puniuntur extra ordinem ad exem plum, ſcilicet, legis Iuliæ, de vi publica, 1.2. Quod rurſus argumen- tum eſt publicas accuſationes concurrere cum accuſationibr's extraordinariis. h. de ex. crim. l. hæc vetba. ad l.lul. de adul. l. ſepulchri. de ſepul.viol.
DE POPVvLARIB. ACTIO- NIBVS.
8 Epriuatis delictis ante diximus, ex quibus ciuis⸗ les& priuatæ actiones dantur. Priuatas autem
/T0co, quæ ei tantum cuius priuatim intereſt
Competunt, cuiuſmiodi ſunt actio furti„condi-
„J Aio furtiua, vbi bonorum raptorum, iniuria-
rum,& aliæ ſimiles. Sunt& ex maleficiis aliæ quædam actio-
nes populares dictæ, quæ dantur cuiuis ex populo publici iu- ris tuendi gratia, l.2. Harum autem nonnullæ ad commodum publicum, principaliter ſpectant, vt quæ aduerſus album Prę-
toris corrumpentem proponitur, l. ſi quis id quod. ſup. de iu-
riſdict. Ac ſi plures agere volent„Prætoris erit eam contro-
uerſiam dirimere,& magis idoneum eligere, l.ſi plures. Quod
genus iudicij à veteribus diuinatio vocabatur. Itaque nemo ex populo eas habere dicitur in bonis ſuis„l. pen. hic. I. ſi quis pro eo.§. vlt. de fideiuſſor. niſi litem conteſtando cæteros ex- cluſerit, quo caſu luero eius cedit victoria 51. ſi cui. de verbor. ſigniſic.leum qui.. in popularipus. de iureiur. Aliæ ad priua- tam alicuius iniuriam principaliter pertinent, vt ſe epulchri vio-
lati actio,& ſimiles, quas qui haber, recte dicitur eo locuple-
tior eſſe. Nam cæteris agere volentibus, ſi velit præfertur, l.3. hic.l. 3.& 6. ſupra de ſepulch. viol. Et procuratorem conſti-
tuere poteſt, licet in aliis non poſſit, l. licet.&o leg. non cogen- dum.§. qui ita.de procurat. l. qui populari. Item mulieri& pu-
Fillo he dantur, aliæ non item l. mulieri. Hoc commune ha-
ent, quod anno finiuntur,& in hæredes non dantur, quibuſ-
dam exceptis, l. vlt. quæ pœnales ſunt. Vna tamen popularis
actio determino motoita inſtituitur vt mulcta pecuniaria in
publicum ęrarium conferatur: idque lege ſpeciali- ter eſt conſtitutum. j. fin. de termi. mot.& hæc eſt recepta interpretum ſententia,
22 4
——
5 8 — 2——
——— 82 2 8. 1— 8.————.——. 4 ———— d 2——.——. 4— 8—————— 5— —. 65.——“. 8 ———.—.———* ————————— 4*—— 3 1 ——— 2 8. 2* ———— 3 3*. 3 *— 4 4——„——— 1 3— 4 4 .—. 4 2— 4— *—————. 2 2— 5 4 8 3 2„„„“— 3 3 *“* 4“. 3 3 3“ 89— 8. 2.. 8 8 3
4 . 4 3 ¾ * 1 8 1 3 — 5 4 * 4 1 3 4 1 1 4 5½ 8 4“ 4 4 t 3 4 1 4 8 8 “ 3 4 3 4 8
6
— —
——

824 FEranc. Duareni Comment.
FRANCISCI DVAREN
CONSVLTIIN LIB. XLVIII. PANDFECTARVM S EV DIGESTORVM, MET HODl-
ca pPARTITIoO,
VX ſint publica iudicia hic docet Vlpianus, l. 1.&
/ℳ nos fuſius pro viribus oſtendimus in lib. Diſputa⸗ X e tionum. b —₰
C A r. I. De ordine& ratione horum iudiciorum exercendorum.
Rætor, cui lege delata erat cognitio, olim hec iudicia exer- Daba coactis iudicibus, quos ſortiebantur accuſator& re- us, vt Aſconius Pedianus docet. De hac autem ſortitione ſub- lortioneque, De tabulis quæ à Prætore dabantur iudicibus, De clepſydris, De ampliationibus.& comperendinationibus Caliis huiuſmodi, quæ quondam in vſu erant, plæraque an- notauit Budæus. Sed& quædam alia colligi poſlunt, ex ora- tionibus Ciceronis, præſerrim ex orat. pro Domo ſua. Nec dubium eſt quin ſingulaiudicia certam ac peculiarẽ formam habuerint, vt ex titulis ſequentibus apparebit. Verum Paulus ait, eum ordinem in vſu eſle deſiiſſe,&c. l. ordo. Quibus ver- bis oſtendit iudices ordinem ſingulis legibus præſcriptum ſeruate non ſolere, ſed extraordinariam eſſe,& arbitrariam, nulliſque legibus adſtrictam cognitionem. Quæ vero vſus re tinnit, hæcfere ſunt quæ ſequuntur. In primis præſentia tam accuſatoris, quam rei neceflaria eſt, l.pen.. ad crimen. Nam procurator non interuenit, tameiſi abſentiam exeuſare liceat eius qui ad iudicium adeſle nequit, d.§. ad crimen. l. intet ac- cuſatorem hic. ſireos. C. de accuſat. Hoc eſt accipiendum, niſi iadicium tale ſit, in quo abſens damnari poſſit,l. ſeruum. 5 pu- blice. de procurat.& l. abſentem. de pœnis. Quo calu inno- centia etiam abſentis defendi purgarique poterit. Sed& do- mino quoque ſeruum ſuum præſentem defendere permiſſum eſt, cum eius interſit ſeruum non damnari, cuius dominium forte per ſententiam amitteret, l.2. C. de accuſat.J ſeruus. hic. 1Lucius. de appellat. l. ſi ſeruum. infra de accuſat. I. hos accu- ſare.§. ſi ſeruus. Hoc tamen ex arbitrio domini pendet, ac po- teſt eum impune non defendere, l. ſciendum. Notandum eſt præterea aduocationem reo præſenti denegandam non eſſe iure Romano. l. 2. C. de exhi. reis. Quamuis moribus noſtris receptum non ſit. Quxæritut ſi reus pendente cognitione de-
fanctus ſit, an poſſit accuſator accuſationem proſequi. Et cer-
tum eſt, crimen ac pœnam omnem eius morte extingui, l.3.& l. defuncto. Nam caput 3. ita legendum eſt, Publica accuſatio reo vel rea aute defunttis perimitur. tametſi lectio Pandecta- rum Florentinarum diuerſa ſit. Huius rei exemplum eſt apud Valerium Maximum, lib. ↄ. c. 12. de Licinio Marco repetunda- rum reo. Qua de re infc. plenius, l. ex iudiciorum. de accuſat. Accuſatore defuncto certum eſt iudicante Præſide reum ab alio peragi poſſe, l. accuſatore. In ipſa autem cognitione, Ma-
giſtratus patronos cauſarum,& alios clariſſimos viros qui ma- giſtratu aliquo functi ſunt,& iuris ſcientiam habent, adhibe- re debet. l. cuſtodias. Ac diebus etiam feriatis audire cuſtodias poteſt. dict. l. cuſtodias. Quæ ſit ratio totius cognitionis,& quomodo tam acculare quam defendere oporteat, in vniuer- ſum definiri non poteſt, ſed ex cauſarum varierate pendet. Vnum tamen ex Vlpiano hic notandum eſt, non reiatione criminum, ſed innocenrtia reum purgari debere, l. is qui reus. Quod quemadmodum ſit accipiendum, dicemus ſub titu. ſe- quenti.
C aA v. II.. De poteſtate& effectu horum indiciorum.
Orum iudiciorum publicorum pœna aliquando capita- lis eſt, aliquando pecuniaria, aut in corpore coercitio, vt ante diximus. l. 2. ſed damnatum ſemper infamia ſequitur l. in-
IN TIT. I DE PVBLICIS IVDICIIS. 2
famem. niſi in caſibus exceptis, l. vlt. Hæc autem iudicia im- pediunt quominus ciuilibus actionibus, quæ ad rem familia- rem magis, quam ad vindictam pertinent, experiamur, l. in-
terdum. hic.l. Prætor.§. ſi dicatur, de iniuriis. C. quando ciui-
lis actio crimina. præiudicer.
1N TI T. III DE ACCVSAT. ET INSCRI
PTIONIBVS. é VRA de criminibus extraordinariis& publi-
3. 5 4 2... Acis quæ iudicia per accuſationes ordinantur,
Inſtit. de publ. iud. in prin. l.1. de crim. expil. hę- red. Ideo titulus communis de accuſationibus
Et quia libelli recepti ab accuſatoribus offerri debent, qui di- cuatur libelli inſcriptionum, ideo ſequitur de inſcriptionibus. Habet autem fere hos locos. De cauſa accuſationis, Quis ac- cuſare poſſit, velcontra. Quxæ ſit forma libelli inſcriptionis. Quis poſſit accuſare velnon. Quiqd ſi pluribus legibus reus fieripoſſit. Quid ſi actio ciuilis cum crimine concurrat. Quid ſi plures accuſatores de vno accuſando contendant. Quis ſit accuſationis effectus reo mortuo poſt litem conteſtatam. Quain prouincia damnetur vel accuſetur reus. Quo pacto le- uia criminacoerceantur. Quid ſit accuſati. C A y. I. A Ccuſatio eſt maleſicij alicuĩus apud iudicem delatio ad C X vindictam publicam, ſolemniter facta. Dicitur, ad vin- dictam publicam, vt intelligamus actionem quæ ad priuatum alicuius commodum, vel vindictam priuatam intenditur, ac- euſationem proprie non eſſe, quod ex diffinitione actionis ſatis apparet. Actio eſt ius perſequendi in iudicio,&c.§.i.In- ſtit.de actio. limproprie tamen aliquando actio pro accuſatio- ne accipitur, l. i. de crimine ſtellionatus.& C. quando ciuilis actio criminali præiudicet. Vnde Perduellionis actio, Cicero- ni in Partit. orator. Orimen apud Iureconſultos crebro, idem quod accuſatio ſignificat, l. nullum crimen. de reg. iur.&l. ſ cui crimen.hic. Cum igitur accuſatio cum actione nihil com- mune habeat, certum eſt, ex eodem maleficio& agere quem & accuſare poſſe, nec poſſe cogi omiſſa ciuili actione crimen intendere, liin eum. Hinc obſeruandum eſt, denuntiationem ab accuſatione differre, quæ citra inſcriptionem vllam recipi-. tur. Ea autem magiſtratibus olim fieri conſueuit, per certos
homines quibus id publice mandatum fuerat, ne grauiora fa-
cinora deficientibus forte accuſatoribus impunita manerent,
I.ea quidem. infra de appellat. l ab accuſatione.§, nunciatotes.
ad Turpillianum.
Canſaaccuſationis.(CA Pr. II. 4 Ccuſationis cauſa eſt delictum, quod animaduer ſio-
nem vindictamque publicam meretur,& ad hunc ſco-
pum finemque refertur accuſatio. Vnde vulgo dicitur, nemi⸗ nem ſine accuſatione damnandum eſſe, quod tamen falſum eſſe demonſtrauimus lib. 1. diſput. Hinc quæritur de qu buf- dam delictis, an pro eis competat accuſario. Cuiuſmodi eſt terminorum auulſio, l..I. C. de accuſat. Sed de hoc ſatis diſſe- ruimus ſupra lubtit. de termino moto. Quæritur etiam de is qui euentum ſententiæ iudicis venditant,& fumos vendunt. I. qui explicandum. C. de accuſ. de quibus diximus lib. 7. diſpu- tat. Et oſtendimus non modo accuſandos eſle eos ſed etiam grauiter puniendos eſſe. Alia quæſtio eſt, de maleficio qvod mandatu alterius perpetratum eſt. Et cou ſtat tam mandato- rem quam mandatarium pœna afficiendum eſſe, l. non ideo minus. C. de accuſat. Qua de re iocommentariis ſatis Nlene 4 nobis
I IVRE
Unacredilru. buiuinexce Kcadare-nprim
aulslr Ku Lauiaccalane nütmitatem l
inriam perle⸗
nepuplli ſ
cub Milruren
Are nifobcaules
wohibenrur1ſc Gronacculedtꝗ linterim accula eucielafantibus e 4eLcciminis erm le.lfamol untecslublcripta alre die.lcumr niwohibitum ampeniaere adc
Mner cge accipie
Ke Guitenues! guagidta auteo, Pdiopieos adc mallCalumaiez AAConiunctz&. wmarumtemouen laumeadaccula an iuquum. ſorgäonemidi de bunolrts„nns
rluteundem
—

u Gymm eiiind acinn dtormaldel tirn
asapud iderntta niter acka. Nan cionemqye umm Dptivarmirntn
od er diffniies
readiinintändlie uandoaciouund 9 atus.&(. atiä erduelloritale arecoololosckne ncrimen cetgr io cwmactegelän amactcoktßef milcüläcärdt dum ck Kenmiit nſrorrnin ſeti oulktiys umficni cbcbinſuine, coliRune 1” b
4
—
nobis tractatum eſt. Tractatur& quæſtio de hæredibus eius qui maleficium admiſit. Et conſtat eos accuſari non poſſe, nec pœnam bonerum ademptionis ad eos tranſire, niſi am dam- natus reus deceſſerit, l. ex iudiciorum. Cuius rei exemplũ me- morabile refert Valerius lib. 9. c. 12. de Licinio Macro. Exei- pitur reperundarum iudicium, Maieſtatis,& quędam alia de quibus infra videbimus. Quod ſi reus iam damnatus penden- te appellatione deceſſerit, ſeruanda eſt diſtinctio 1.3. C. fi pen- dente appellat.l.vlt. G. ſi reus vel accuſat. mort. Dubium ſane non eſt, quin hæredibus defuncti, ipſius innocentiam defen- dere, ſi Velint, liceat, l. filio.§. Scia. de adimendis legatis.
CaAv. III.
De iis qui accuſare poſſunt, aut non poſſunt. TNhis iudiciis accuſatio publica eſt,& cuiuis ex populo cõ- I petere dicitur.§.1. Inſti. de publ. iudicits, præterquam iis qui nominatim excepti reperiuntur. De quibus eſt videnda l. quĩ accuſare. In primis prohibetur accuſare mulier. Niſi ex cerris. cauſis. l..& 2. l. qui accuſare. l. mulierem. hic.. 4.!. de criminc. C. qui accuſa. non poſl. Papillus accuſare prohibetur, propter infirmitatem ætatis, l. 2. qui accuſare. niſi ſuam, vel ſuorum iniuriam perſequatur. Quo caſu tutor accuſabit quidem no-
mine pupilli, ſed ſuo nomine inſcribere ſe cogetur, nealio-
quin ob eius calumniam plectatur pupillus, l.2.& 5. C. qui ac- cuſa. Militi interdicta eſt accuſatio publico nomine,. qui accu- ſare.niſi ob eauſas legibus exceptas, l. mulierem. hic.& 1. non prohibentur. l. ſi crimen. C. qui accuſare non poſſ. Magiſtra- tus non accuſant quandiu magiſtratu funguntur, ſicut nec ab aliis interim accuſantur, I. qui accuſare. hic. l. pars literarum. de iudic. Infantibus denegatur accuſandi facultas, I. qui accu- ſare. l.4.l. criminis. C. qui accuſ. Niſi in caſibus exceptis, l. mu-
lierem. hic. l.famoſi. adl. lul. maieſt. Quiduo iudicia aduerſus
duos reos ſubſcripra habet, accuſare tertium non poteſt,l. qui accuſare. hic. lxcum rationibus. C. qui accuſa. Quod Marcel- lus ait, prohibitum eſſe propter turpem quæſtum, id mihi vi- detur pertinere ad quartamillam partem bonorum accuſati, quam ex lege accipiebant accuſatores:cuius meminit Tacitus libr. 4. Quitenues habent facultates, id eſt, qui minus quam quinquaginta aureos habent, idonei accuſatores non ſunt. Quod inopia eos ad calumniandum impellere credatur, leg. nonnulli. Calumniæ alicuius ſuſpectis accuſare non licet.J. 4. 7.& 8. Coniunctæ& neceſſariæ perſonæ ab accuſatione faci- noroſorum remouentur, quod inhoneſtum inhumanumque videatur cos ad accuſandum admitti, l. qui accuſare. hic. leg. ſi magnum. l. iniquum.I.pen.& vlt. C. qui accuſa. hic. His perſo- nis exceptis nemini denegatur accuſatio iure Romano, licet moribus noſtris vnus cognitor regius accuſet. An plures ac- euſare poſſint eundem reum, tractauimus lib. z. diſput.
C aA v. IIII.
Qui non poßint accuſari. b Ourau legibus accuſari non poſſunt, veluti Magiſtratus & ſerui, ſecundum diſtinctionem à Venuleio traditam, I hos accuſare. l.. item is qni accuſatus ſemel, atq; abſolutus
eſt, l. ſi cui crimen.§. 2q hic. l. ſi quis homicidij. C. eod. Sed& ſi
quis delatus ſit abvno, ab alio deferri non poteſt. l. hi tamen. §.Vlt hic.l. qui de crimine. C. de accuſat.
C àA v. V. 9
Deibs quæ in accuſatione exequenda præcipue obſeruanda Iint, ad officium tam accuſatorus& rei quam iudicis pertinentia.
Nne ad accuſandum admittitur, abſque ſolenni inſcri- ptione, leg. ſi cui crimen. hic. leg. 3.1. 0.& l. qui aceuſare. Cuius inſcriptionis formula,& conceptio hic deſcribitur. leg. 3. hic.. in cauſis. Codic. cod. concipitur autem his verbis: illis Coſſ. Cal. illis apud illum Pprætorem, vel Proconſulem. dic. l. 3. hic. cui libello accuſator fubſcribere deber. dict. l. 3. 1. 7. Sed hic obſeruandum denunrtiationem ab accuſatione differre, quia ſinevlla inſcriptione denuntiatio recipitur, vt eſt lib. 1. &. Diſputat. Et hæc inſcribendi neceſſitas tum remittitur, cum quis ob publicũ munus quo fungitur denunriat, l. ea qui-
dem, de acculat. Qupd&ein alis quibuſdam caſibus locum
In Tit. Deaccuſat.&ę inſcript.
825 habet:l. de crimine. C. qui accuſare non poſ. l. quamuis adul- terij. C. de adulter.l. ſatores inter ſe, iudicis eſt magis idoneum eligere. l. ſi plures. Tempuspr æſcribitur accuſatori, intra quod ſolennia accuſa- tionis impleat. Quo tem Pote elapſo amplius accuſare volens non auditur, l. Titia.& l. 7. C. qui accuſ. non poſſ. In exequen- da accuſatione præſentia accuſatoris neceſſaria eſt 2 1. 4,&l. tunc conuenit. C. de accuſat. Præſens quoque reus eſſe debet, vt diximus ſup.tit.de publ. iud..3.& 6. C. de accuſat. Domino tamen ſeruum ſuum defendere permittitur quod ipſius inter- ſit, ſeruo ſuo non carere.l.ſi ſeruum. hic.l.z. de accuſ Quid er- go dicendum ſi accuſator deceſſerit pendente accuſatione,& certum eſt nomen rei abolendum eſſe? l. 3.§. vlt. Nam hæres accuſationem cœptam perſequi non cogitur, l. Diui. hic. In qua
prouincia quis deliquit in ea accuſari debet, leg. ſi cui crimen.
Quod propter commoditatem probationis conſtitutum eſt. authen. vt omnes obediant iud. prouinc. Nihilautem prohi- hibet quem in loco domicilij ſui accuſari, modo eiuſdem pro- uinciæ ſit ille locus in quo male ficium perpetratum eſt, l. 1. C. vbi de crimine agi oporter. Obidem crimen pluribus legi- bus accuſare quemquam non licer, l. ſenatus. Sivero ex eo- dem facto plura naſcantur crimina, ſingulorum nomine ad- mittitur accuſatio, l. qui de crimine. C. de accuſ. Recriminatio ad depellendam accuſationem, ita demum admittenda eſt„ fi grauius aliquod crimen, non par minuſve obiiciatur, l..&i. neganda. C. qui accuſare non poſſunt. In leuiorum cꝛiminum accuſatione ſolennis ordo Prætermittitur, I. leuia. Probare debet actor quod intendit. Alias vt calumniator punitut, leg. miaus. C. qut accuſ non poſl.& l. vlt. C. de accuſ. Aciuſta legi- timaque debet eſſe probatio, nec decreta ciuiratum expreſſa, atque emendicata ad fidem faciendam hic ſufficiunt, l. fingu⸗ li. C. de acculat. Nam& huiuſmodi decreta Cicero teſtimo- nia non eſſe contendit, in oratione pro Flacco.
1N II T. III DE CVSTODIA ET EXIBI.L b b TIONE REORVM.
ple quoque titulus eſt communis. Nam qui accuſan- Ie eur vel extra ordinem, vel certa lege de crimine, ſo- Wlent dari in cuſtodiam pro qualirate criminis& per- lonarum,& ſub fideiufloribus dimitti qui promittãt exhibere, id eſt, fiſtere& repræſentare iudicio, ſi quando po- ſtuletur. Sequitur itaque titulus de cuſtodia& exhibitione reorum, cui duo Tituli in Codice Iuſtiniani reſpondent, De cuſtodia reorum,& de exhibendis reis. Quæ res admonuit, vt in duo capita præcipua hunc tractatum diuiderem.
Decuſtodia reorum. C A v. I.
Vſtodiæ verbum, pro cuſtodia publica in iure ciuili acci- i ſolet, l.vinculorum. de verb. ſign. Nectantum de car- cere hoc verbum intelligitur, ſed etiam de cuſtodia militari,
de qua mox dicemus. Eſt igitur Carcer cuſtodia genus. Vnde dicitur ad cõtinendos magis quam puniendos homines com- Paratus, l. aut damnum. de pœnis. Vtimur hoc iure, reos dari in cuſtodiam duobus modis, vel acauſatòre libellum inſcri- ptionis dante& ſubſcribente. leg. libellorum. de accuſat. vel nũtiatore, crimen magiſtratibus denuntiante confecto elo- gio, vel notorio, quam informationem vocamus, cui poſte- riori magis accedit praxis Franciæ. l. 6. Nota quando in carce- rem quis coniici debeat nimirum cum graue ſcelus eum ad- miſiſſe conſtat, vel confeſſus eſt. l.; I.5. hic. l.3.& 4. C. hoc tit. 1.2. C. de exhib. reis. Atque in ea debet reus prouincia conde- mnati in qua deliquit. l. ſolent. leg. ſeq. l. non dubium.l. fin. de accuſ. Auth. qua in prouincia. Authen. vt nulli ludic.§. ſi vero quis. b
C a p. II. Quomodoſit cuſtodiendus reus. 8 eſt æſtimare quemadmodum cuſtodiendus ſit re-
us. Nam aut in carcerem coniicitur, aut militi traditur, aut fideiuſſoribus, vel ſibi committitur. leg. 2. Quod autem
C. de abig. Si plures contendant accu-
——y—— ————————
*
——————————
1
1
——“ 4 4

826G Franc. Duareni Comment.
dicirur de militibus, locum habet in Procõſulibus,& aliis hu- iuimodi qui imperium exercitumq; habent. l. obſeruarc. de offic. Proconſ. Hodie apparitoribus viatoribuſve traduntur- Qupdad carcerem attinet notandum eſt eos, qui diſparis ſe- xus ſunt:ſimul includẽdos non eſſe, l.z. C. de cuſtod. reorum: Non autem debent vinciri, antequam conuicti, aut confe 1 ſint, l. ſi confeſſus. his,& l. 2. C. de exhib. reis. Aut niſi graue ſcelus, l. z. hic.& l. 2. C. de cuſto. reor. Seruus ſane qui non de- fenditur à domino, ex vinculis eauſam dicere iubetur, l. 2. P his apparet, vincula à carcere cuſtodiave multum differre, verum eſt.de verb.ſign. b
De ofhcio& periculo cuſtodis. C A P. III.
Icut diligentia exigitur à cuſtode, ita etiam humanitas& moderatio, L.I. de cuſto. reot.& Learceri hielra hue ſi reus euaſerit, culpa eiuſdem non caſu forruito, grauiter p lectitur,l. milites.& l. vlti. hic. lkad cammentari. C. punitur etiam 1s qui effcegir carcerem, l.1. de effract. aut etiam qui conſpirauit,&c. leg. in eos. hic. Præter ca oſficium eius, qui carceri præpo- nicur, eſt in commentarium reterre eos, qui in carcerem con- jiciuntur, Vnde Commenrarienſis dicitur:& iudici ſingulis menſibus eos ingerere, l.vlt. C. de cuſto. reorum.
Deexhibitione reorum C A P. IIII.
Ecunda pars huius tituli. Exhibere eſt deducere ac ſiſtere 8 cum coram iudice vt incarcerari, vel aliter cuſtodiri poſ- ſit, tit. C. de exhib. reorum. tit. quor. imper. inter pupil.& vid. 1.z. C. de aduo. diuer. iudi. Huius exhibitionis exempla per- multa hic ſunt. Veluti cum fideiuſſor ad ſiſtendum aliquem obligatur, l..§. vlt. l.3.& 4. Secũdum eſt cum Irenarchæ pre- henſum facinoroſum ad Præſidem mittunt cum elogio. l. Di- uus. Terrium, Cum in prouinciam, in qua res deliquit, tranſ- mittitur ab alterius prouinciæ Præſide. l. ſolent.&l. non du- bium.hic..ſi cui crimen. ſup. de accuſat. Nam vr paratior& expeditior probatio, conſtitutum eſt, vtextra eam prouin ciã in qua deliquit non puniatur. Auth. vt omnes obediant ludi. prouinciæ. Non arbitror tamen iuris auctores prohibere ne Hin alio eiuſdem prouinciæ loco puniatur, ſi ibi reperiatur, 1. 2. C. vbi de crim. agi oport. Et certum eſt olim ita diuiſas fuiſſe prouincias, vt teſtes exvna prouincia in aliam ſine graui in- commodo duci non poſſent, veluti ex Gallia in Germaniam. Quartum, Milites remittuntur ad eum ſub quo militabant. l. de militibus. hic.& l.. C. de exhib. reis. Eſt enim vetus illa lex cuius meminit Iuuenalis ſatyra vlt. Miles nec vallum litiget vltro. 3 3 Quintum exemplum eſt, cumaccuſator deducit reum, quem accuſare vult,& iudici exhibet. Nam hoc genus redu- ctionis exhibitio dicitur, tit. quor. im. inter pupil. l. 3. de aduo. diuerſ.iudi.l. ſi qua per cal. C. de epiſc.& cleric. l. quoniam. C. de teſtib. Nou. 45.& 1§1. Sed hæc deductio non aliter permit- titur conſtitutione Theodoſij, niſi de ea iudex pronunciaue- rit, l.vl. C. de exhib. reis. Præterea antequam reus exhibeatur, dandi ſunt ei dies legitimi ad diſponendam rem familiarem. Cuius rei exemplum memoratu dignum refert Iuſtinus Phi- Ioſophus,& poſt eum Euſebius hiſtoriæ Eccleſ.lib. 4. cap. 17. Meminit& Gratianus in Collectaneis decretorum, can. hi- ſtoria.33. quæſt.. b b Titulus de priuatis carceribus in Codice luſtiniani hic acce-
dit. Addel. capite quinto, infr. de adult.& Theodoſij conſtit.
in C. Theodoſ.
1N TI T. IIII. AD LEGEM IVLIAM MAIEST. Quidſit meieſtas. CA P. I
xNTERPoSITris duobus titulis communibus re- Szuertitur legumlaror ad ſingula publica iudicia,& quo ordine propoſuerat incipit à lege lulia maie- Sjſitatis, cuius verba colligi poſſunt ex prioribus le-
—g bus: de pœna tamen corporali reorum maie- ſtatis ſub hoc titulo fere non exprimitur niſi obſcurus hic& 1. 3. SSd in Inſtit. de publ. iud. apparet eſſe animæ amiſſio. Ma- ieſtas dicitur amplitudo& dignitas populi Romani, à magni- tudine ſic dicta. Cicero in Part. Orat. Nam auctoritas diceba- tur olim eſſe in ſenatu, maieſtas in populo. Reperitur tamen
maieſtas Prætoris in iure ciuili, ſed abuſiue. leg. ſi familia. de
iuriſd. l. pen. de iuſtit.& iure. Qujigitur aliquid contra Rem- publicam aut Principem molitur,& Reipublicæ ſtatum for-
mamq; imperij euertere conatur, is dicitur maieſtatem læde- re aut minuere,& hac lege tenetur. lib. ⁊. ad Herennium. Di-
citur hæc lex Iulia à Iulio Cæſare auctore, ante quam legem
fuerat& Cornelia lex maieſtatis, cuius meminit Cicer. in Pi-
fonem. CAr. II. Cauſæ huius actionis.
F iam dictis perſpici poreſt, quæ ſit cauſa huius accuſatio-
is& iudicij: nempe coniuratio& rebellio. Sed hunclo- cum pſenius tractare oportet. In primis igitur qui hoſtili ani- mo aduerſus rem publicam aut Principem aliquid facit, is ma- xime dicitur maieſtatem lædere. Et hoc crimen perduellionis
proprie appellatur l. vlti. Quſa perduelles Aveteribus hoſtes
vocabantur. l. quos nos. de vei bo. ſignifi. ltem ad maieſtatem
pertinent alia quædam adm ſſa, quod ea maxime rempubli-
cam labefactent, licet hoſtili non fiant animo aduerſus tem- publicam. Capita autem le gis hic reſcripta extant. l. i.z. 3.4.ſ.
6.10. Quibus addenda eſt coniuratio in necem virorum illu-
ſtrium& ſenatorum ex conſtitutione Arcadij. l. quiſquis. C. eo. Crimen quoque priuati carceris& falſæ monetæ huc per- tinet. C. de priuat. carcer.& C. de falſa moneta. Contra con- ſtitutiones Principum iudicantem noluit Alexander optimus Princeps hoc crimine teneri. l.i. C. eod. Idemq; de periurioe- ius qui per Principis genium aut fortunam iurauerit. l.⁊. Cod. eo. l.z. C. de reb. cred. Tametſi ex huiusmodi cauſis atque et- iam leuioribus olim ſub malis Principibus accuſatio maieſta- tis admittererur, vt ex Tacito, Dione& aliis cognoſcipoteſt. Hinc Plinius in Pinagyr. de crudelitate& auaritia Principum loquens: Locupletabant, inquit, fiſcum& ærarium nontam Voconiæ& Iuliæ leges, quam maieſtatis ſingulare& vnicum crimen eorum qui erimine vacarent. ſed nec ob famoſum li- bellum hæc accuſatio permittitur, quæ tempore Auguſtilo- cum habebat, vt auctor eſt Cornelius Tacit. lib. 1. Nam quod dicitur publica quæſtione id admiſſum vindicari, de criminali iudicio accipiendum mihi videtur. l. quod ſenatuſconſultum. ſup. de iniur. Addendum eſt ne eum quidem qui imperatori maledicit, hoc iudicio puniri, vt Theodoſius conſtituit. C. ſi quis imper. mal. In ſumma notandum eſt, quod præclare Mo- deſtinus hic ait, hoc crimen à iudicibus non in accuſatione ob principalis maieſtatis venerationem habendum, ſedin verita-
te. l.famoſi.
CA r. III. De pæna huius legis.
Poln huius legis olim fuit exilium, vt auctor eſt Cicero
in 1. Philipp. Corn. Tacit. lib. 3. c. 69. Paulus lib. †. Sen- tentiarum. l. eorum. infra de pœnis. Nam lex Portia, cuius meminit Cicero in Orat. pro Rabyrio,& Saluſtius in Catili- nam, vltimo ſupplicio affici ciuem Romanum prohibebat. Sed hodie eſt vltimum ſupplicium.§. 1. Inſtit. de public. iu- dic. l. quiſquis. Cod. adl. Iul. maieſt. Quo etiam aſk iebantur plerique contra leges, propter graue d. ſcrimen Reipubli- cæ, vt in coniuratione Gatilinaria accidit. Itum eſt enim in Catonis ſentenriam coniuratores more maiorum punien- dos eſſe cenſentis. Nero etiam cum hoſtis fuit iudicatus à Senatu, pronuntiatum eſt, vt more maiorum in eum anim- aduerteretur,&c. Sueto. in Nero. legis Portiæ non habita ra- tione. Huic pœnæ accedit bonorum publicatio. l. vltim. hic. l. quiſquis. C od. eod. Et certum eſt bona libertorum etiam hæredibus& liberis damnatorum auferri. l. 3. infra de inter- dict.& releg. l.1. C. de bonis liber. Quamuis Hermogenianus referat Seuerum aliter decreuiſle. l. eorum, hic. Verum quod is cognoſcens decreuiſſe dicitur, pro lege Iuſtiniani accipi- endum non eſt, ne aliis legibus aduerſetur. Præterea dam- natorum ſtatuas detrahi debere, Modeſtinus ait, quo exem- plo recte vrimur in inſignibus detra hen dis, quæ vulgo arma dicuntur. Poſtremo hiberi damnatorum infamia notantur, & ab omni ſucceſſione excluduntur conſtitutione Arcadia- na. d. l. quiiquis. Sed in eos animaduerti non vult Arcadius, remittitque ſeueritatem illam veterem, cuius meminit Ci⸗ cer o
MJHaboc iudi rvanquilte fanllo exiie wehicallenaa uu imsquodij 1 urepeli lbolen timen non exti arbrincipema Nreterea letuiiu lastorquerinol aallius dignira’ ullu,CHparrian mamuer luufa iu, G uiunui fIacwlibz fo imlalaun, au
lnuuſio dun
b ralb 9 benet
1
itarulndifte Klegrauisro
. Tearuc cmmo,limp
n ugako non
iamngſeka
1

eſtatis Cagukregna Häh qurtempote dynt 8 A lum rindaicn lquodſcoauiui um gaicem quinn heodoſiccuiu um di qwolgatn bos vonidanlin uk deadumſcid
In Tit. Ad leg Iuliam deadulteriio.
eero in quadam ad Brutum epiſtola. Cæteri autem propinqui, affines, noti, familiares nullam pœnam ſubeunt, vt expreſſum eſt alia conſtitutione eiuſdem Arcardij.l. lancimus. C. de pœ- nis. quam huic contrariam eſſè exiſtimauit no ſter Budæus. Verum ea non de liberis, ſed aliis propinquis& familiaribus accipienda eſt, in quos ſub im probis& inhumanis Principi⸗ bus, olim animaduerti ſolebat- Extatque huius rei exemplum apud Dionem, de Marco Terentio, qui maieſtatis reus boſtu- latus fuit, propter amicitiam& familiaritatem quam cum Se- iano habuerat, ſed is cauſatus de amicitia Principis in Seianũ motum fuiſſe vt eum complecteretur, tandem abſolutus eſt.
Notal. 4. Vide& Saluſtium cur conſilium contra rempubli- cam coniuratio dicatur.
Singularia iura huius iudici. CA v. IIII.
Vm hoc iudicium munimentum ſit publicæ ſecuritatis,
ctranquiliratis,& ad id facinus vindicandum pertineat,
quod multo exitialius eſt reipublicæ, non eſt mirum ſi pler 4- que hic aliena à iure Dnadiceheriantur, uiunod eſt: 4.co. Derogatur tamen rimis quod ij ad acculandum in hoc iudicio admittuntur Au jr urz Iuensans luasen dleur.i.tna&elin quæſtionibus.lrem morre hucen, aef Treſtom o cneſonen See. eishedecere crimen non extinguitur, ſi hoſtili animo aduerſus rempub. Peac nanhir 1 2oe e 2 nif ax aduj er 4 Vudes⸗ Md Er⸗ aut Principem aliquid factum ſit. l. vlt. hic.I. penult.& vlt. G. ch 10 acce ir 3 marireiiſdden Aauc m arth 8 dn 8. tæterea ſerui in dominos torquentur. l.pen.& vlti. C. etſi a- betratt 3 dolterrudſt 1 n, s3 4 dan dun A 5 u2 lias torqueri no ſoleant, vt dicemus ſub titu. de quæſtio. Sed Prumvé ficret. d.]. 8. 9. 10. Item is 5 nullius dignitatis prætextureus fidicularum tormenta vitat.l.
b 827 Cauſæ huius arcaſationi. C 4 5. 111.
X iam dictis colligi poteſt, quæ ſit cauſa huius acruſatio=
nis. Sed hic locus pleniorem dilcuſionem exigit. In pris mis igitur accuſantur hac lege, qui matrimonium alienũ vio- lant, actemeranr, aut ſtuprum admittunt„ſiue in mulierem viduam, ſiue in maſculum:§. 1aInſtit. de publ. iudic. Verba le- gis recitat Vlpianus: Ne quis poſthac ſtuprum adulteriumva ſciens facito dolo malo. I. hæc verba. Ex quibus apparet nes ſtuprum nec adulterium abſque dolo com mitti.], pen. Quæ præterea vindicentur acpuniantur hac lege, ex aliis locis co li- Suntur. l. mariti. 29. hic. l.. ſup. de accuſat. l. auxilinm, de mi⸗ noribus. Cuiuſmodi hæc ſunt: Qui adulterij damnatum ſciẽs vxorem duxerit. d.l. mariti.& d. l. auxilium. Qui in adulterio deprehenſam vxorem non dimiſit, idq; propter ſuſpicionem lenocinij. Hinc Domitianus equirem Romanum ob redu- ctam in matrimonium vxorem cui dimiſſæ adulterij crimen intenderat, eralſit iudicum albo. Sueto. in Domit. Eſt autem deprehenſio& certitudo neceſſaria, nec ſuſpicio ſufficeret.q 2.I. miles.§. vl. hic. l. z. 9.1l. ſine metu. C
pactus eſt, vel tranſegit de adulterio etiamſi com pertum non nullus. C. partia lusin Caracala, Damnati ſumt eo: empore qui fuerit. I. miles. in Prin. hic. J 0. Cal. tranſigere. C. de tranſact. 1 vrinam in ex loso fecerunt in quo ſtatuæ aut imagines erãt Prin- C A c. IIII.
cipic,& qui coronas imaginibus eius detraxerunt, vt alias bone rent. Tacitus lib.3. fol.⸗5. L. Ennium equitem Romanum mais- fatis poſtulatum, uod epigiem Principis promiſcuum ad vſum angenti vertiſſet, recipi Caſar inter reos vetuit, palam aſperna nte Aueio Capitone, quaſi per libertatem non emi debere, eripi patri- bus vim ſtatuen, neque tantum maleficiuu impune habedum, ſane lentus iu ſuo dolore ſet, Reipublicæ iniurias ne largirentur. Seneca lib. 3. de beneficiis cap. 2ſ.& ſequent. ſub Tiberio C L= frequens& pene publica rabies, quæ omni stogatam ciuitatem confecit. Excipiebatur implicitas vocantium,&c. Ex paulo poſt, ſub diuo Auguſto nondum hominibus verba ſua tam pericu-
De pana adulterq ſtupri,. Vſtinianus ait gladio buniri adulrerum, Inſt. de publ. iudic: dam pœænam ideo legi Iuliæ tribnit opinor, quja pœna le- gis luliæ conſtitutionibus imperatorum immutata fuerat. Nam Conſtantius iuber ſacrilegos nuptiarum gladio feriri. I. quamuis. C. co. Quamuis ea verba in C. Theodofiano deſide- rentur. Mulier adulterij non plectitur pęna gladij per nouam
conſtitutionem luſtiniani, ſed verberata includitur monaſte- rio vnde eam intra biennium maritus reducere poteſt ſi velit. Mulierem autem adulteram non licet dimittere ante quam conuicta ſit& damnata. auth. vt null. iudic. Quænam autem
uerit pœna legis Iuliæ, vix certo cognoſci poteſt. Conſtat ta- men ex variis noſtrorum auctorum locis Pœnam mortis non fuiſſe.l. Clodius. de his quib. vr indignis. l.ſi quis viduam. de quæſtio, l. ſcio. de teſt b. l.2.§. miles. dẽ his qui notan. infam, l. qui eum vno.§. adulterij. de re milit. Ac pœna
quidem relega-
1 NTI T. v tionis exemplum refert Plinius lib. o epiſto. Et Tacitus lib. 4.
1 2 3. fol. ſi„& lib. 2. fol. 45. Tranquillus ſcribit Cæſarem libertum
AD LEG. IVI. DE ADVLTER. quendam laum ob adulteratam equitis Romani vxorem, ca- CA p. I.
pitali pœna affeciſſe. Opilius Macrinus reos adulterij varios ſimulincendit iunctis corporibus auctore Spartiano. Apud Francos capitalis pœna adulteris non ixrogatur.
A lex quamuis lata ſit ab Auguſto, vt Vlpia⸗ aus ait, atque etiam Platatchus in Apophte- mat. tamen lulia dicitur. Nam is à nomine pa- 1 Hou nauei Seaputz iener ze ) ris adoptiui Iulius quoque dictus eſt. Pertinet LOeduima uerſinne patris aratt in mn. 16- autem hæc lex ad pudicitiam tuendam. Atque rem adulteram. ideo lex lulia de pudicitia crebro dici ſolet. l. 8. 9. C. Hic autem E. permittit patri Riliam in adulterio d eprehenſam Kmul Aicitur lex lalia de adulteriis& ſtupro, quod adulterium&c Lun adultero interficere.l.patri. cum l. ſeq.& l. nihil. ma- ſtuprum præcipue ea lege Puniantur. rito ſimilis vindicta olim Permitrtebatur, vt conſta 4 Car. II.
ne Catonis quam re fert Gell. lib. 0 Quid ſitadulterium& ſtuprum.
quit, vxorem tuam deprehendiſes, . Lla teſ adulterares, digito non auderet contingere, nec ius eſt. Ve- A Dulterium proprie in nuptam committitur. Stuprum Ap viduam aut maſculum. Sed lex lullia promiſcue his
rum lex lulia omnem hanc facultatem adimit mariro. l. nec in 1 ea. Adulterum autem occidere ei permittit qui vilis tantum
verbis vtitur. leg. inter liberas.& l ſtuprum. hic leg. ſtupr um: conqditionis ſit.. marito. hic. l. Gracchus. C. Ob hanc tamen
de verbor.ſignificar. Nihilautem refert iuſta ne an iniuſta ſit cædem non punietur maritus pœna legis Cornelie, ſed leuius
vxor vt adulterium committi dicatur, ſed ſufficit vxorem eſ- mitiuſque caſtigabitur, propterea quod difficillimum fuerit
e; licet in manu viri per coemptionem non conuenerit. leg.
1vxor. Qupd ſi vxor non ſit, quia forte in contubernio eſt,
ei iuſtum dolorem tem Perare. l. ſi adulterum.§. Imperatores. . 48 hic. L.l.§. vlt. ad leg. Cornel. de ſicariis. l. Gracchus. C. de ad ult. magis quam in matrimonio nullum eſt adulterium. leg. Seia:
tex oratio⸗ Cap. 23. Snadulterio, in- ſine iudicio impune nec ares:
Cod. sod. Quæritur de ca quæ abſente marito alteri nupſit? S p V.
Et certum eſt cam adulterium committere, niſi probabili ra-
tione ducta crediderit, maritum decc ſſiſſe. l. miles.. mulier: Pana ſiupri. tnotandum eſt matri
Tupratorum pœna eſt, ſi honeſtiores ſint, publicatio di- midiæ partis bonorums: ſi humiles, cotporis coercitio cum relegarioone. Inſtitur. de public. iudiciis. Hæc pœna ob do- lolam aliquam perſuaſionem aliamve fimilem caulam auge-
minus ſtuprum aut adulteriu
l miles...hic. Leum qui. Ipenul.
imonium illicitum non ſufficere quo-⸗ 4¼ mcommittatur, l. qui pupillam. 3 C. led ignoſcitur ei qui dolo caret.
raheenen

828.
tur. l. ů. de extraord. crimi. Nam& lege Solonis vt auctor eſt Lyſius, grauius puoiebatur perſuaſio quam violentia, quod perſuadens corpus& animam corrumpat. Inceſtus autem cũ ſtupro coniunctus facit, vt grauius puniatur admiſſum: à quo tamen crimine ignorantia nonnunquam excuſat. l. ſi adulte- rinm. Raptus etiam grauius punitur, l. qui cętu. infr. ad leg.lul. de vipublica.& C. de raptu virginum. Matcula Venus quæ 0- lim puniebatur lege Scatinia, nunc pœnagladij vindicatut, 1. cum vir. C. eo.& auth. de his qui luxuriant. contra natur. Tu- tor ſtuprans pupillam grauiere etiam pœna punitur. ti.Si quis
eam cuius tutor fuer. Item mulier quæ cum proprio ſeruo cõ-
ſuetudinem habet. C.de muliere quæ ſe proſtit. ſer. Cuius a- nimaduerſionis meminit Tacicus hb 12. Qui virginem non- dum vici potentem corrumpit, ſeuerius plectitur. 1. ſi quis ali- quid.§. qui nondum. infra, de pœnis. Lenocinium certis ex cauſis punitur vt adulterium lege lulia. l. z. l. mariti. Alias quiĩ lenocinium profitentur,& eas puellas proſtituunt cum qui- bus ſtuprum non admittitur. noa videntur legibus Romanis puniri. Nam conſtitutio Iuſtiniani de lenonib. eos punit qui inuitas puellas detinent.
Qui accuſare poſnt. C A y. VI.
Atri& marito adulterij accuſatio ita competit vt cæteris D ra tue.e Svi maritus is. in pri. l. is cuius,§. pen. In ſtupri vero accuſatione pater nullum ius præcipuũ habet.. nec in ea. Poſt patrem& maritum admittuntur extranei. l.4. Sed extranei videntur accipiendi frater, auunculus,&c. pro- pter conſtitutionem Conſtantini quæ cæteris accuſationem adimit. l. quãuis adulter. C. eo. Quod dicitur de marito,i dem intellige de ſponſo, quia nec matrimonium nec ſpem matri- monij violare permirttitur.l. ſi vxor. hic,& l. propter. C. ſpon- ſam tamen quæ alij nupſit, accuſare ſtupri non licet, leg. miles quærebatur. Quia ſponſalia diſſolui poſſunt. l.1. C. de ſponſa. Atq; ideo ſtuprum committere nubendo alteri dici non po- teſt. Minor vigintiquinq; annis accuſare adulterij prohibetur lege lulia. Quod accipiẽdum eſt niſi matrimonij ſui iniuriam exequatur. l. ſi maritus.. lex Iulia. Mulieri non competit hæc accuſatio, tametſi violatum à marito matrimonium ſuũ con- queratur. l. 2. C. eo. tit. Quia pat iniuria non eſt mariti in vxo- rem, quæ eſt vxoris in maritum.
C A r. vII. ordo& forma huius cognitionis.
Nvos ſimul accuſare adult erij non licet.l. ſi maritus.S. vlt.
hic.l.reus. C. eod. In inceſtu tamen id prohibitum non eſt. l.vim paſſam. S. vlt. Pofſunt etiam ſimul accuſari is qui a- dulterium admiſit,& is qui domum præbait,&c. l. nihil.§. vlt. Conſtante matrimonio huic aceuſationi locus non eſt, ſed tunc demum cum maritus vxorem ſuam dimiſerit, l. miles.§. volenti.l. conſtante: hic.& l. crimen. C. ſi mulier alteri nupſe- rit poſt diuortium, non poreſt ab eo incipi accuſario, ſed adul- terum prius reum peragere neceſſe eſt. l.z. in prin. l. miles.§. licet. Nam abſolutio adulterij ipſi mulieri proderit, licet con- demnatio non noceat. l. denuntiaſſe.§. vlt. hic. l.& ſi crimine. C. eod. Hoc accipiendum eſt niſi maritus poſt diuortium de- nuntiauerit,& ſe velle eam accuſare. Quo caſu ab ea incipere poterit.l. qui vxori. l. denuntiaſſe. l.vim paſſam.§. nupta. Sia- dultera non nupſerit poſt diuortium, liberum eſt accuſatio- nem ab ea incipere. l..3.ſi maritus.§. pen. Inſcriptio neceſſa- ria non eſt, cum maritus accuſat conſtitutione Conſtanrini. l. quamuis adulterij. C. eod. Extraneis vero accuſantibus requi- ritur. l. accuſationis. Sed nihilominus calumnia horũ omnium punitur. l. is cuius. l. pater. l. ſi maritus.§. lex lulia. Abſens in reos non refertur, idque lege lulia expreſſum eſt. l. ſi maritus. §.1.1. Iuliæ. hic.& l. ſi quidem. C. Quod accipiendum eſt niſi
crimine iam inchoato reus abeſſe incipiat. l. adulteram. C. eo. Nam nec per procuratorem recte defenditur reus. l. miles.§.
1. hic. Eſt enim tam rei quam accuſatoris præſeatia neceſſaria. l. pen.§. ad crimen. ſup.de publ. iud. Si tamen prope cõfectum ſit negotium,& abſit accuſator reipublicæ cauſa, reſcriptum eſt eum reuocandum non eſſe. l. quamuis indubitati. C. eo. In quo loco delictum admiſſum eſt, hæc accuſatio inſtitui deber.
I. 14.& l. ſeq. C. eod. Qua de re ſatis multa ante diximus, ſub tit.de cuſtod.teorum.
Franc. Duareni Comment.
G A py. VIII.
De exceptionibus ren competentibus.
Vædam exceptiones reſpiciunt perſonas, veluti, Cum ĩ-
doneus accuſator non eſt, ſed de hoc ſatis dictum eſt ſu- pra. Icem cum accuſatur ea quæ ob vtilitatem ſuam matrisfa- milias nomen nõ retinet. l. quæ adulterium. C. eo. Nam quid agas eum dira libido& fœdior omni crimine perſona eſt? niſi fraudandæ legis gratia id factum appareat. l. mater.§.1. Cuius rei exemplum eſt apud Suetonium in Tyberio de matronis quæ lenocinium profitebantur, vr pœnam legis vitarent. De minore quæſitum eſt. Et certum eſt eum accuſari poſſe ſi pu- bes ſit. l. li minor. hic.& l. auxilium. de minoribus. Patronus quoque libertum accuſantem aon ſummouet propter atro- citatem iniuriæ. l. ſi adulterium.§. liberto. Si quis in honore miniſteriove publico fuerit, reus quidẽ poſtulatur, ſed differ- tur eius accuſatio in finem honoris. J. ſi adulterium.§. vlti. A- liæ exceptiones reſpiciunt tempus intra quod reus accuſari debet. Qua in re ſic diſtinguitur, vt ſi de accuſatione mulieris agatur, intra ſex menſes accuſetur. J. 1.§. accuſationem. in- fra ad Turpil. Nam ſexaginta dies vtiles, id eſt, duo menſes
dantur marito& patri. Poſt cuius temporis lapſum quatuor
menſes vtiles dantur extraneis accuſare volentibus. l. 4.&l. miles.. quidam. hic.& l.ob comm ſſa. Cod. eod. Nec dubium eſt quin marito qui iure mariti poſt ſexaginta dies accuſari non poteſt, tanquam cuiuis extraneo, intra quatuor menſes accuſare liceat. l.iure mariti. Cod. eod. Hoc autem tempus in-
cipit com putari à die diuortij. l.is cuius. l. pater. ſi mulier nu-
pta accuietur adulterij: ſi enim ſtupri arguatur vidua mulier,
ex die commiſſi criminis. l. mariti.§. ſex menſium. Sin autem
accuſetur maſculus, ſiue adulter, ſiue ſtuprator, quinquen- nium continuum præſcriptum eſt, idque à die commiſſi cri- minis non diuortij.l. miles.§. adulterij. hic.& l.·. C. eod. l.i.§. accuſatione m. infra, ad§. C. Turpil. Verum quod diciturde muliere, non ita accipiendum eſt, vt deterioris conditionis ſit quam maſculus, vt poſt quinquennium accuſari poſſit. Nam etſi ſaperſint ſexaginta illi dies qui à tempore diuortii com- putantur,&c. quinquennium tamen ſi præterierit à die com- miſſi criminis, accuſario ceſſabit contra eam. l. mariti. 29. Ra- ptus vero crim en, aut inceſtus hac præſcriptione non exclu- ditur. dicta l. wariti; vlt. l.vim paſſam.§. præſcripiione. Aliæ exceptiones variis ex cauſis obiiciuntur. Veluti quod doloni- hil factum eſt, ſed per errorem. l. ſi adulterium. l.penult. Aut quod vis illara eſt. I. ſi vxor.§. pen. l. vim paſſam. hic. l. fœdiſſi- mam. C. eo. Quod accuſator ſe accuſaturum negauit. lſi ma- ritus.§. ſi negauerint. Aut deſtitit ab accuſatione. l. 2. in prin. hic.l.abolitionem. C. o. Quod& de eo dicẽdum eſt, qui vxo- rem reduxit quam prius vt adulteram dimiſerat. l. ſi vxor.§. vlt. l. quæ ſitum.§. vlt. Exceptio quoque reiiudieatæ opponi- tur accuſatori, quæ exceptio competit etiam mulieri ſi abſo- lutus ſir adulter, à quo cœpta fuerat accuſatio. l. dcnuntiaſſe. §. vltim. Refert tamen qua ex cauſa reus abſolutus ſit. Namſi obtentu propinquitatis ac neceſſitudinis, qua mulieri con- iunctus erat, abſolutio ſecuta ſit, eamque poſtea vxotem du- xerit, non proderit ei abſoturio. l. ſi qui adulterij. C. eod. Ex- ceptio lenocinij, ſi non ad excuſandum crimen, quod quis ad- miſit, ſed ad ſummouendum accuſatorem, quaſi idoneus non ſit, obiiciatur, prodeſt ei. l. quoniam. l. ita nobis. C. Sed quia dilatoria eſt, non peremptoria, ante litis conteſtarionem& receptionem in reos opponi debet.l. ſi maritus.. pręſctiptio- nes. Sivero non differendi, ſed perimendi negotij cauſa op- ponatur ad excuſandum admiſſum quod quis fotte non ir li⸗ ciatur, ea exceptio non prodeſt. Si tamen opponatur a mulie- re, facit vt maritus lenocinij cõuictus puniatur, quamuis nul- la accuſatio aduerſus eum inſtituta ſit. l. z.& l. ſi vxor.§. iudex. Exceptio pacti, veltranſactionis non obſtat accuſatori, qula nõ licet in hoc crimine paciſci, propter lenocinij ſuſpicionem. L. de crimine. C. cod.& l.tranſigere. Cod. de tranſact. Præſcri⸗ ptiones ciuiles veluti de dore, ab Arcadio ſublatæ ſunt. Lita nobis. C. eod. Mulier accuſata propter impuberem fi lium, non iare petit, vt differatur accuſatio, cum id crimen infanti non præ- iudicst. l. miles.§. de- functo.
IN TII.
c.J. arma.d 4 j
refetuntuta
nes in a1m S.
ſaw irineri, nam ſege uil 1 flecit. Quiin l eit. Qul hom do,ſelnau lua aeknemieb lodem necauert Num& à mag aon male dicitur, alictteisquil in Kel7. huhm ett&de blus Seſtius& golputeum vini ucr n otationib eb... Nua un einctum deti icolomalofacte lo lemlibalg weuudet, amin meit pretetmate ahl 3,7.6. Nec uewoleri, ſede wenem parcorid ſipane lägut ſ kxgun cl cap alegguiccen ,6 Qudominem uba Ke.
Atowiridas ſim Gluo,

tpeto Maen. cdach d krltatem dag deriam.(ane
Lod.Klocauemr
ſcrins.päe.
dupti ugunm ſüu iH.ſermenimm ſte
„lue ttpran, ba ſ. eitend kerifdicKl al dil. Vermquttn
Ncdbeterinnon nriom crdlipai! ſait temyrecunit men ſpterrenit
wontra em. En
³
ſam ſreſcpit nntur.ſcwigeuu ladulteim fut l.vic nala li
crufmumran ad acccluioreu
decodietmig
ram diaiccule wogbe rtmn⸗ petit imn natac uir dil
IN TIT. VI. EI VII. AD LEG. IVLIAM DE VIPVBLICA E T PRIVATA..
CA v. I.
CIINDVH eſt legum publicerum iudicio-
rum quædam capita fuiſſe, vnde leges nomen S* accipiunt, vt lex lulia Maieſtatis denomina- GCeo tur à perduellione& læla maieſtate, lex lulia SS de adalteriis abadulterio. Allis tamen capi- tibus, qui neque læſerunt maieſtatem, neque adulterium commiſerunt, coercebantur. Sic lex Iulia de vi publica à vi facta armatis hominibus quaſi vi bellica aomen ſortitur.§. l- tem lege. Iaſtit. de public. iudic. Nam q nicquid per vim ad- mitticur contra alium, his legibus vindicarur. l. hoc iure. de reg. iur. ſine publica vis ſit, ſiue priuata. Vis publica dicitur, quæ armis in fertur.§. item lex lulia. Inſtit. de publ. iudic. quia armorum vſus publicus eſt non priuatus. l. 1. hic.& C. Vtar-
morum vſus inſcio Principe. Et Nouel. luſtiniani de armis, vt
docuimus lib. 1. Diſputat. Arma autem hic accipimus non tantum tela& gladios, ſed etiam fuſtes,& alia huiuſmodi quæ ad nocendum comparata ſunt, vt lapides,&c. lkxarmatos. hic. l. arma. de veib. ſignific. Exempla huius vis publicæ hæc referuntur à iuris auctoribus. Qui ſeruos aut liberos homi- nes in armis habuerunt. Et qui habuerunt arma præter v- ſum itineris, vt vel armatos homines, licet vis nulla facta ſit: nam lege lulia tenentur,& qui pubes cum telo in publico fuerit. Qui in incendio cum gladio aut telo capiendi cauſa fuerit. Qui hominibus armatis poſſeſſorem domo agrove
ſuo, vel naui ſua deiecerit,&c. l.3. Item qui cum imperium
poreſtatemve haberet, ciuem Romanum aduerſus prouoca- tionem necauerit, verberauerit,&c. Nam quia publice id
factum& à magiſtratu populi Romani, ea vis publica
non male dicitur, quamuis arma adhibita non ſint. Eadem cauſa eſt eius qui legatos ſiue oratoros aut eorum comites palſant,&c. l. 7. Hi enim in tutela ac fide publica ſunt. Idem dicendum eſt& de eo qui noua vectigalia exercet.l. vltim. Sic Publius Seſtius& M. Fonteius de vi publica reus eſt factus, quod puteum vini inſtituiſſet, quod crimen Cicero vinarium vocat in orationibus illis. Nam ſolius Principis eſt, ca inſti-
tdere. tit. C. Noua vectigal. inſtit. Similis ratio eſt eius qui
reum vinctum detinet ne Romæ ad iudicium adſit, l. 8. aut
qui dolo malo facit quo minus iudicia tuto exerceantur,&c. I.10. Icem ſi vis aliqua atrocior& quæ rempublicam magno-
pere turbet, admirtatur. V eluti ſi quis ex incendio aliquid ra-
puerit præter materiam. l. 3. Qui ſtuprum alicui per vim in-
tulit, l. 3. 5. 6. Nec ſolum punitur is qui ſtupri cauſa vim in-
tulit mulieri, ſed etiam qui matrimonii cauſa cam quamuis
A
volentem parentibus inuitis abduxit& eripuit. C. de raptu
virginuiu. Idque Iaſtiniani conſtitutione cui iure pontificio derogatum eſt, capit. cum cauſa. de raptoribus. Item tenetur
hac lege qui cœtu, concurſu, turba, ſeditione incendium fe- cit. Qui hominem dolo malo incluſit. Quive fecit quomi-
nus ſepeliatur,&c. l. ĩ. Hac lege etiam tenetur qui conuoca- tis hominibus vim fecerit, quo quis verberetur& pulſetur, cc. l. 1o.*
C A v. II.
De di priuata.
Vn priuatæ exempla hic ſunt, veluti, Si quis ſine armis a- liquem deiecerit de agro ſuo..·.Si quis cœtum aliquem & concurſum fecerit, quo minus quis in ius producatur ab eo qui in ius vocat.l. 4. Si quis conuocatis hominibus vim fe- cerit, quo quis verberetur. l. 2. Ex quo apparet eadem ad- miſſa vtraque lege vindicari, quod nouum non eſt. Verum non ideo vtraque lege accuſare quem licet, vt alibi diximus. l. ſenatus, ſupra. de accuſ. Electio enim accuſatoris eſt. Addidit Fenatu legi luliæ, ſi qui improbe coierint in alienam li- em. l.6.
C A v. III.
De exceptionibus reo⸗ competentibus.
b Raus accuſationem hanc aliquando depellit, idque cer-
tis ex cauſis, de quibus nunc videndum eſt. Veluti ſi quis
In Tit. Adl. luliam de vipubl.& ꝙriu. 32²9
vim fecerit alicui tuendæ ſalutis cauſa. l. penult. Si quis armis fuerit vſus ad vium venalionts, itineris, nauigationis, com- mercii. l. I.& 2. Si vero dominum ſe eius rei eſſe contendat
quam per vim inuaſit, iuſta non eſt hæc defenſio. l. 5. 9. ſi de vi. l. ſi quis ad ſe fundum. C. Quod multo magis dicen durn
eſt, cum creditor res debitoris ſui per vim occupat. l. credito- res.& J.ſeq.hic.& l.ſ. C. inuaſores qui hoc colore vltimo ſup- plicio ſe ſubtrahere conantur, quod caſu aliquis occiſus ſit, non audiuntur, quoniam cauſam facinori præbuerunt. l. quo- niam. Notandum eſt eadem aduaiſſa vtraque 1. Iulia publica & priuata vindicari.J. 3. C. L.. 10.§. penult. de vi pudl. Sed ta- men non ideo quenquam accuſate vtraque lege licet, vt dixi- mus.l. Senatus. de accuſ. 2 4. ſupra de vi priuat.
C àA e. IIII. Pæna vtriuſque legis. V publicæ pœna eſt deportatio. Iaſtit. de publ. iv diciis.
que ſucceſſit in locum aquę& ignis intetdictionis. l.. Vis priuatæ pœna eſt publicario tertiæ partis bonorum& in-
famia. l.1.& vlt. Acpublicatis bonis tranſeunt actiones contra
fiſcum, quaſi pro ea patte ei ſuccedat. l.z. C. Exacerbatur au⸗ tem hæc pœna propter homicidium ſecutum,& puniuntur
vltimo ſupplicio inuaſores, quamuis eorum aliquis occiſus ſit, quia cauſam huic facinori præbuerunt. l. quoniam multa. C.
De ſeruis grauius ſumitur ſupplicium quam de liberis homi-
nibus. l. feruos. Raptotes quoque mulierum acerbius ple-
ctuntur. l. ſ. Qua de re videnda eſt Iuſtiniani conſtiturio, C. de raptu virginum. poſt eas quæ in C. Theodoſ. extant.
AD LEG. CORNEL. DE SICARIIS
1T vEINEEICII1I. Ne ORNEIIVS Sylla hanc legem tulit. l. 2. de orig. iur. in homicidas præcipue qui à ſica, id cſt, gladio ſicarii hic dicuntur. Inſtit. de publ. * F iud. Habet tamen& alia capita, vr ex his quæ ſequuntur apparebit.
E A. I.
Cauſæ huius accuſationir. b
Pe Ima præcipuaque cauſa eſt cædes ſiue homicidium, vt legis verba oſtendunt: Qui hominem occiderit,&c. l. t.
Occidiſſe autem viderur qui mortis cauſam præbuit. j. 1·5. Sed
quædam excipiuntur ex mente& ſentenrtia legis, in quibus hominem occidens non puntur pœna huius legis- veluti ſi quis occidendi animum non habuerit. l.l.§. Diuus. Nam vo-
luntas& animus hic maxime ſpectatur. l. Diuus. Cum autem Aweritur an quis animum occidendi habuerit, nec ne, qnia facti quæſtio eſt magis quam iuris, ex re id æſtimandum erit.
1.1.§. Diuus.
Videndum eſt etiam an vulneratus ex eo vulnere aut ex a- lia cauſa perierit. Vnde cum in rixa plures aliquem percuſſe-
rint, vniuſcuiuſque perſonam contemplari oporter, vrco-
gnoſcatur à quo intetfectus ſit.l.ſi in rixa. Ex his conſequitur
eum eſſe abſoluendum qui fortuito caſu hominem interfecit
1.1.& ſ. C. eodem. Tamerſi hic mos inualuerit in Gallia no- ſtra vt reo veniam gratiam que à Principe impetrare neceſſe
ſit. Itaque infans& furioſus pœna huius legis non plectun-
tur. l. infans. licet minori adulto non ignoſcatur. l. 6. C. co-
dem titul. Quod ſi culpa alicuius aut laſciuia cædes facta ſit abſque dolo malo, ratio ſuadet, reum etſi non abſoluatur,
nmiitius tamen ac leuius puniendum eſſe. l. 4.& l. in lege. Præ-
terea iguoſcitur ei qui aggreſſorem occidit.l.z2. 3. 4. C. Eadem- que cauſa eſt ſtuprum inferentis quæ aggreſſocis. l. 1.§. vlr. I. iſti quidem. de eo quod metus cauſa. Sed& ſi quis transfu-
gam occiderit, qui hoſtis publicus habetur, idem dicendum eſt. l. 3. 9. vltim. Furem quoque nocturnum lex duodecim ta- bularum occidere permittit, quamuis ſe telo non defendat.
J. 4. ad legem Aquiliam. Quam legem itainrerpretatur VIpia-
nus, vt neget ei licere occidere qui ſine periculo ſao potuit
euadere. l. furem. Nec pugnantia hæc ſunt, vi Budæo man-
notarionibus ſuis in hunc locum videntur. Poſſunt& alia
quædam addi ex conſtitutionibus. Veluii 4 4 raptorem 3
—
——..[O——— ——
ö
————— — 1——
*——— „„ ſſ

ö
** — 2 1— “ ——. 8 — 3. ,—“““— eharatsen 1aAehnh he ee 4 aue 4 4 4— 4 ———..—* —...———
4 4
830 Franc. Duareni(omment.
mulieris interfecerit. C. de raptu virginum. Sedea tractari
uſſicit quæ hic attinguntur à iuris auctoribus. Hic quæritur an cædes in ſeruum admiſſa excipienda ſit. Et certum eſt oc- ciſorem ſerui lege teneri.l. 1. Nam ne in ſeruos quidem no- ſtros vlcra modum ſæuire nobis permittitur. l. circumcider e. hic.& C. de emenda. ſeruo. Quod nmaulto magis dicendum eſt de filiis. l. ⁊. hic.& C. de emenda. propinquo. l./.C. de patr. poteſt. Scd ne vxorem quidem inadulterio deprehenſam irm- pune interficere licet marito, etſi iuſtus dolor mariti mode- rationem caſtigationis deſideret. leg. 1.§ vltim. Ec in iurgio cum plares vnum percuſſerunt, vniuſcuiuſqne factumcon- templari oportet, vt ſciatur à quo interfectus fit.
C A v. 11. Pana homicidii.
Vius legis perna non eſt vltimum ſupplicium, nee alia- HArum fere legum, quæ ad publica iudicia pertinent„ſe deportatio in inſalam, cum ademptione bonorum. l.z.§. vlt. Sed admonent iuris auctores tempore ſuo à pœna legitima receſſum fuifſe,& homicidas etiam vltimo ſupplicio puniri ſolitos, arbitrio ſcilicet iudicis.&c. dict. leg.3. d. l.penult. Mo- ribus noſtris aliud receptum fere eſt: homicida quod fecit
ſemper expectet. l.3. C de epiſc. aud. Etillud ex diuinis literis: Quiſquis fuderit ſanguinem, fundetur ſanguinis illius. Ha-
tenus de homicidio. Nunc de aliis capitibus legis Corneliæ videndum eſt. Secundo, tenetur haclege, is cuius dolo in- cendium factum eſt. l. 1.l. ſi quis dolo.hic. l. data. C. qui accuſ. non pofl. Et varis pœnis plectitur pro qualitate admiſſi& conditione perſonæ,&c. l. qui ædes. l. vlt. de incend. ruina.. capitolinm.§. incendiarii. de pœnis. Sed ne culpa qaidem dolo vacans impunita hic eſt. dict. leg. qui ædes. leg. 3. ds«f. ſic. præfect. vigil Caſus vero fortuitus omnino excuſat. l. ſi fortuito.de incend.ruina,& naufrag. Tertio, is qui cum te- lo ambulauit, hominis occidendi, aut furti faciendi ea iſa, te- netur kac lege. l.i. hic. is qui cum telo. C. eo. Sòed moribus no-
ſtris receptum eſt, vt hi non eadem pœna aea homicidæ pu-
niantur. Quarto, magiſtratus qui præeſt iudicio publico, ſi operam dederit, vt quis falſum iudicium profiteatur,&c. 1. 1. l. 4. Index eſt qui facinoris cuius ipſe eſt conſcius, latebras indicat, impunitate promiſſa, auctore Aſconio differtque ab accuſatore, quia nulla ab eo inſcriprio aut perſecutio exi- gitur. Eſtque huius indicii exemplum apud Salluſtium in coniuratione Catilinaria de Allobrogum legaris. Index igi- tur quæſtionis qui operam dar, vt tali indicio innocens cir- cumueniatur, merito punitur hac lege. Quinto punitur hac lege is qui fallum teſtimonium dixit, quo quis publico iudi- cio rei capitalis damnaretur. l. 1. Nã aliàs falſa teſtimonia ad hanc legem non pertinent. Sexto, qui hominis necandi cau- ſa venenum iafert, aut dedit. l. 1.& 3. Et hoc quidem graue facinus eſt,& longe grauius quam ſi quis gladio hominem interficiat. l. i. C.de maleſic.& math. Tanto enim grauiora ſunt crimina,& maiori animaduerſione digna, quanto dif- ficilius cauentur, vt inquit Cicer. in Orat. pro Roſ. Amerino. Dixi, hominis necandi cauſa: Nam amatorium aut arbortio- nis poculum dans, haclege non punitur, tamerſi homo ex hacre perierit, quia mali exempli, id eſt. extra ordinem vin- dicari debet.l. 3. hic. l. ſi quis aliquid. infr. de pœn. Pigmentarii ſiue Pharmacopolæ venena vendere non prohibentur, ſed ſi cui temere dederint, puniendi funt. leg. 3. Mulier quæ medi- camentis partum abegit nondum animatum, verbis legis nõ continetur, ſednihilominus extraordinaria pœna iudicis ar-
bitrio ei irrogabitur. l. ſi mulierem. hic.& l. Diuus. infra de ex-
traord. criminib. l. Cicero. de pœn. Præterea qui mates ca- ſtrant, huius legis pœna tenentur. l. 4. 5. 6. hic. Qua de re vi-
denda eſt conſtitutio Iuſtiniani Nouel. 14 2. Et auctor eſt
Dion, primum huius conſtitutionis auctorem fuiſſe Domi- tianum, isque in contumeliam Titi imperaroris id eum con- ſtituiſſe ſcribit, quod Titus enuchos& caſtratos in deliciis ha- Puiſſer: extantqu⸗ Martialis verſus in hancremlib. 5ä5.
Luſuus erat ſacræ connubia fallere tede, Luſaus& immeritos execuiſſe mares. VEiraqie tu prohibes Cæſar, populisque futuris Suscurris, naſci quos ſinè fraude iubes.
Nes ſpado iam, nec mæchus erit te præſide quiſquam, At prius, ò mores,& ſpado mœchus erat.
In eadem cauſa ſunt, qui circumcidunt pueros. Nam hos tantum permittitur ludæis, Diui Pũ reſcripro. Nec mirum eſt hoc eis conceſſum fuiſſe ab imperatoribus, cum Spartia- nus ſcribat eos bellum mouiſſe, quod vetarentur murilare ge- nitalia, in Adrianum. Poſtremo huius legis pcœna damnan- tur qui mala ſacriſicia fecerint,&c. leg. ex Senatuſconſulto. Qugd de magorum& ariolorum, ſeu mathematicorum fa- crificiis accipiendum eſt, de quibus loquitur Paulus lib. ĩ. 8⁰- tentia: Quo pertinet titul. de maleficis& mathematic. in C. luſtiniani, vbi mathematici pfo ariolis& Chaldæis intelligi debent, non pro iis qui liberales diſciplinas, arithmeticam, geomerttiam, aſtronomiam, muſicam profitentur. Nam hæ diſciplinæ legibus probantur. l.i. infra de extraotdinar. cogui- tio. Ac de geometria extat reſcriptum Diocletiani. l.z. C. de malefic.& mathematic. De cæteris idem eſt iudicandum, quanquam de aſtrologia quæ ex aſtris colligit prædicitve, du.
bitatur, propterea quod leges omnem diuinationem prohi. Deafm.
bere videntur, tit. C. ds mathematic.& titul. de ſortil. in de- cretalibus. Verum hanc non improbandam arbitror, ſi quis prædicet inclinationes naturales tantum. Si vero quis ita va- ticinetur, vt neceſſario euenturum aliquid affirmet, necali- ter contingere poſſe, receptius eſt hunc animaduerſione di- goum eſſe, vt not. Panormitanus extra de ſortileg. in decret. Li.l. item apud Labeonem.§. ſi quis aſtrologus. de iniur. Cum igitur de mathematicis hic loquimur, magos, ariolos, diui.
loia.
natores& maleficos intelligimus: quo ſenſu hoc verbum a.„ε⁴. pud alios auctores crebro reperitur. Spartianus ſcribit Adria- a³
num ſic matheſin ſciuiſſe, vt futura prædiceret. Suetonius, Tiberium expuliſſe mathematicos. Tacitus lib. 1 ². meminit Senatuſconſulti atrocis& irriti de marhematicis ab Italia pel- lendis. Idemque lib. 18. ait, mathematicos Italia pulſos fuiſſe. Idem lib. 17. de eiſdem loquens, his verbis vritur, Genus ho- minum potentibus infidum, ſperantibus fallax, quod in ciuitate nostra& optabitur ſemper retinebitur. Hi& maleſici obfa- cinorum magnitudinem dicuntur, vt Conſtantius aitl. ne- mo. C. de malefic. Gellius lib. I. cap. 19. ait, mathematicos vulgo appellari, quigentilitio vocabulo Chaldei dicũtur. Hęc igitur profeſſio& ars magica legibus noſtris damnatur, eam- que exercentes ſeueriſſime puniuntur. I. 4. ſupra familiæ er-
ciſc. I. mathematicos. C. de TFiſeaüdhen. nempe vltimo ſup-
plicio. l. nullus. l. nemo. de malefic.& mathematic. Quod ma- xime rationi eft conſentaneum, ſi homines interficiant arte
magica.§. item lex Cornelia. Inſtitut. de publ.iudic. aut aliter
homines lædant. Nam& lex duodecim tabularum eospunit qui fruges alienas excantant. Plinius lib. 2 8. ca. z. tamerſi eam legislatorem ſimplicitatem rideat Seneca libr. 4. natural. quę- ſtionum, cap. 7. Quod ſi qui ægrotantibus ſubueniant, aut grandines vel tempeſtates arceant, nihil ſunt criminationi obnoxi iure ciuili.l. eos. C. de maleſic. Verum ius Pontificum
huiuſmodi diuinationem cuiuſcunque rei gratia fiat, omni-
modo damnat, tit. de ſortileg. De anniculis horum tempo- rum, quæ volitare per aerea,& nocturno tempore ſaltare& choreas agere dicuntur, quæritur? Et ſolent plerique quæ- ſtores in eas acerbius animaduertere, quain ius& ratio po- ſtulet, cum Synodus Amytana definierit phantaſmata quæ- dam eſſe quæ à cacodemone miſerarum mulierum mentibus irrogantur, can. Epiſc. 26. quæſt.. taque curia Pariſienſis, ſi nihil alind admiſerint, eas abſoluere ac dimittere merito con- ſueuit. Exemplum legis Corneliæ de Sicariis ex primò puùl- cherrimũ extat in oratione pro Milone, qui dicebatur Clau-
dium interemiſſe. De corrupto iudicio publico eſt apud eun-
dem in oratione pro A. Cluentio, qui dicebatur data pecu- nia corrupiſſe iudicium publicum, vt Opranicum aduerſa- rium ſuum iudices condemnarent. Aliud eſt exemplum in o ratione pro M. Cælio de beneſicio in Clodiun. IN TIT. IX. AD I. POMPEIAM DE PAR-
RIOCTDIIS.
VIRBA
te detiuarum
dro omai hom
gui parentes al
relos nalegis
dtkeg bompele tio nulle ft, uccnam Con üem loſtinianue enrarione dixetit eatduerlus patli unkes Cornei kau Reponded bW, lla ſtautae Ruls ptoptet e faitCwekoman llecheumalagn ludcipeninenuu. fau. anrum ten onectglina iteariadioj fe unpeieic ice
—
lraum:ale mot
ti nnadicand uma wett,ſ dſcalo Hcanno eucnord qutm bta Quon 43 qwondam 4 dete albi d alum elle, dneionen duzte Eſtaliae Rigeſciio Lſigt annol
dahnes rul e
— 1
d
8

d. Herind cütt na pracicetet d §. Taciulb uen medenziäoli maticos laiyunt is retdu ſin,ſa iuusfall, meun biur. Hatius r, vtCocfkucwal cap. 19,d Mben bolo Culgict us noſtcscamammu ntur.14nEn udien, ſenpxii Kmahemai., hominesinrtitae u. Geychlidas b a qun 1 glib 28 C4 ,1n3
egeraldronit rantbos lienue
cue taguüit Iniai un3 durnotecpoi Rſikrqe b
☛ ERBA legis Pompeiæ de parricidiis ex l.1. hoc 9 titul. facile in ordinem rediguntur, excuius ◻☛ᷣ☛ ſententia 5 aliæ perſonæ quæ eodem gradu ſunt, velpriore comprehenduntur. l. 2.& 3. 2. Eius præcipuum capur fuit in his qui parentes
occiderunt. Cicer. in Orat. pro Sext. Roſcio,& c. vnde ipſa
lex nomen ſortitur. More maiorum ante legem Pompeiam uniebatur parentem interficiens, ea pœna quam hic deſcri- bi Modeſtinus, l.vlt. At virgis languineis verberatus parrici-
da inſuebatur culeo,&c. Sic enim legendum eſt, non ſagmi-
neis. ex Plinio lib. 23. cap. 10. Ad hanc pœnam alludens luue- nalis ait, Libera ſi populo dentur ſuffragia, quis tam Perditus, võ dubitet Senecam praferre Neroni? Cuius ſupplicio non debuit vna parari Samia, nec ſerpens vnus, nec culeus vnus. Parricida eſt proprie qui parentem occidit, litera r. abuſu quodam geminata. Aliis tamen capitibus continentur& a-
Bas perſonas occiderunt ia lege cõpreheaſas. Nam lex Pom- peia præter parentes occiſos, alias quoque perſonas comple- ctitur, l. 2. Sed mitiorem pœnam ſtatuit nempe legis Corne liæ de sicariis. Necignoro etymologicis à pari, nonà paren- „te deriuatum hoc nomen parricidium. Hoc nomen etiam pro omni homicidio capi Fabius author eſt. Conſtantinus pœnam antiquam re ducit& renouat aduerſus eos, qui pa-
rentes aut filios interfecerunt. C. de his qui parentes velli-
ber. occid. Iuſtinianus in Inſtit. tit. de publicis iudiciis. tam ex conſtitutione Conſtantini, quam ex lege Pompeia, colligit eos qui parentes aut liberos occidunt, culeo inſuendos eſſe: cæteros pœna legis Corneliæ de Sicariis:& hæcomnia attri- buit legi Pompeiæ, quamuis pœnæ Culei in lege Pompeia, mentio nulla ſit, propterca quod pœna legis Pompeigæ in hanc pœnam à Conſtantino mutata fuerat. Sic pœnam mor- tis idem Iuſtinianus adſcribit legi Corneliæ de Sicariis. Ea- dem ratione dixerit aliquis, quorſum igitur lata eſt lex Pom- peia aduerſus parricidas, cum nullam aliam Pœnam ſtatuat, quam legis Corneliæ de Sicariis,& lex C ornelia ſufficere vi- deatur? Reſpondeo id ideo factum videri, quia forte aliis le- gibus, alia ſtatuta erat pœna, quam immutare voluit, nec fuit auſus, propter legem Portiam, quæ vetabat ſupplicium ſumi de Ciue Romano, veterem pœnam reuocare. Ac veri-
ſimile eſt eum alia quædam addidiſſe ad ordinem quæſtionis, & iudicii pertinentia. Conſcii quoque criminis parricilii te- nentur. l. 2. l. vtrum, hic. l. Metrodorum. de pœnis, Dubium
autem non eſt, quin ante Pompeium, Cornelius Sylla legem tulerit de parricidio. id enim ſcribit Pomponius, l. 2. ſupra de origine iuris. Pœna huius legis eſt duplex. Vna exprimitur l.Pompeia. l. i hic. id eſt, deportatio, vel mors pro qualitate
perſonarum: alia more maiorum antel. Pompeiam introdu-
cta fuit ad vindicandam immanitatem criminis ſingularis. l. pen. l. vnica. hoctit. 9. item, Inſtit. de publ. iud. Vide Plinium lib. 23 ca. 10. Hic annotandum eſt obiter, ob ſolam conſcien- tiam facinoris quem puniri, l. 2.& l.vtrum. hic. l. Metrodor. infr. de pœnis. Quo nomine Philotas perduellionis reus, ab Alexandro quondam damnatus& ſupplicio affectus fuit. Sed hac de re alibi diximus. Illud præterea animaduerten- dum eſt, falſum eſſe, quod plerique exiſtimant legem pœna- lem interpretatione non extendi ad eos cafus qui expreſſi nõ ſant, l. 3. hic. Eſt aliud ſingulare in hoc iudicio, quod nullius tempotis præſcriptio huic accuſationi obiici poteſt: cum re- gulariter viginti annorum pręeſcriptio opponatur criminibus, Radulterio. I. fur. hic. l. querela. C. de falſis. l. ſi adult. de a-
ulter. IN IIT. X.. AD L. CORNELIAM DE FALSIS, IT DE Ssc. 11B0NIANO. C A p. I.
Kco lex à Cornelio Sylla aduerſus falſarios lata eſt
Jleg. 2. de origine iuris. Et teſtamentaria dicitur, In-
Gſtic. de publ. iud. Paul. lib. ſ. ſent. quia præcipue ad teſtamenta Panciaer„ Juamuis alia quaque ca-
In Tit. Adl. Cornel de falſ.cẽ' de S. C. Libonia. 331
pita complectatur, tam quæ ipta lege expreſſa ſunt, quamn quæ Senatuſconiu tis& couſticutionibus Principum le gi ad- dita ſunt. Nos ea promiſcue referetnus. Primum capus, Qui teſtamentum amonerit, celauerir, rapuerit, deleuerit, in-
teruerterit, ſubiecerit; reſignauerit, quive teſtamentum fal-
ſum ſcripſerit, ſignauerit, recitauerit dolo malo ‚cuiuſue do- lo malo id factum eric, l. 2. hic. Iuſtit. de publ. iud, Paulus lib. ſ. ſent. tit. ad legem Corneliam teſtam. Quod hic dicitur, de amotione teſtamenti, ad alia inſtrumenta ſurrepta, ſiue a- mota non producitur, l. Paulus. 16. h'c. ſed in teſtamentis lo- cum tantum habet, l. en:n qui. C. ead. Reſgnare teſtamen- tum alibi aperire dicitur, l. 1.§.is qui. hic l. ſ quis aliquid.5. qui vni. de pœnis. Secundam caput, Qad falſas teſtationes faciendas teſtimoniave falſa d'cenda muicem coierint, l. 1.
82
lege Corn.⸗§. pœna. Tertium caput, Qui ob inſtruendam aduocationem teſtimoniave pecuniam acceperit pactuſve ſit I1. in princ. l. ege, ↄ.& l. falſi. 10. Quartum caput, Qu ſocie-
tatem coierit, ad obligationem innocenrium, l.1. Quintum
1. a- caput, Qui ob denunciandum remictendumve teſtimonium hæ perſonæ, vade abuſiue etiam parricidæ appellantur qui a- pecuniã acceperit, I. 1. Denuntiare alicui teſtimomum eſt ia-
uitum euocare teſtimonii dicendi cauſa. Quod olim in pu- blicis iudiciis fieri ſolitum fuit. Hoc caput eſt etiam legis lulię repetundarum. Sextum caput, Qui ob teſtimonium dicen- dum, vel non dicendum pecuniam acceperic, l.z. Septimum caput, Qui iudicem corruperit, corrumpendumve curaue- rit, I.1.& l. qui duobus. Octauum caput, Si iudex conſtitutio- nes Principum neglexerit, l.1.hic. Paul. lib. ·. ſent. Ha nenon teneri crimine maieſtatis, Alexander Seuerus reſcri püt, L.2. C. adl. lul. maieſtatis. Nonum caput, qui in rationibus, ta- bulis, ceriſue, vel alia quare, ſiue conſignatione flſum fe- cerint, l. 1. l. Paul. 16. Hoc caput latiſſime patet,& quicquid contra legem Corneliam com mittitur, pertinet: poſſentque cætera ad hoc caput, tanquam exempla referri, ſed melius eſt ſingula diſtinguere. Decimum capur, Qui ſignum adul- terinum fecerit, icripſerit, l.lege Corn. 30. Vndecimum ca- put, Quii chirographum alienum imitatus fuerit, l. quid it fal- lum. 23. Duodecimum caput, Qui depoſita apud ſe inſtru-
menta prodiderit aduerſariis, l. 1§.is qui depoſita. hic. J. ſi quis
aliquid. de pœnis. Decimumtertium caput, Si debitor præ- lato die pignoris obligationem mentiatur, l. ſi à debicore„1.
repetita. ſupra de fide inſtrum. Decim umquartum capur, Si
tutor vel curator ante reſtitutam tutelam, vel curationem cum fiſco contraxerit, l.1.§.tutores,& tit. ne tutor vel curat. vect. cond. Decimumquintum caput, Qui falſam adulteri- namque monetam cudaunt, l.9. l. qui falſam. hic. Qnodeſt ac- cipiendum etiam ſi probæ mareriæ iuſtique pondetis ſit,& cp⁴ᷣ veram legitimamque habeat. Nam in monetis tan-
tum publicis pecunia cudi debet, l. z. C. de falſa monera. Qui
vero in falſa moneta operantes extrinſe cus ſibi ſignant pe- cuniam forma publica, non dicuntur falſam monetam auta- dulterinam facere, ſed monetæ publicæ furtum facere, l. 6.
ad legem lul. peculat. Tenentur etiam hoc capite legis quiĩ
nũmos cudunt, fingunt, I. 8.& extat con ſtitutio in C. Theo-
doſ. lib. 9. tit. 21. in eos qui ſolidum exteriorem circulum inci- dunt, vt ponderis minuant quantitatem. Alia conſtitutione puniuntur qui pecunias emunt, ac vendunt„quia pecuniam oportet eſſe pretium non mercem. C. Theodol. lib..tit. 23.
Præterea hoc capite cauerur, ne quis nũmos ſtanne os plũ-
beoſve dolo malo emat aut vendat, l. 9. Non enim ſim plic.- ter emere, acvendere vetitum eſt, ſed dolo malo. Quia hu- iuſmodi nũmi ad calculum, aut alias res ſimiles nobis plerun- que vſui ſunt. Denique hoc capite legis Corneliæ, qui pu- blicam monetam quæ adulterina nõeſt reprobauerit, vt Pau- lus ait, lib. ſ. ſent. tit. 27. l1. C. de vet. numiſmat. poteſt. De- cimumſextum caput, Si quis falſis conſtitutionibus vratur, l. vltim. Decimumſeptimum, Si quis falſum patrum ſuppoſue- rit, l. qui falſi, I. lege. 30. l. cum ſuppoſiti. C. eod. Decimum- octauum, Quiedicta propoſita dolo malo corru mpit.l. pen. Decimumnonum, Qui falſum nomen aſſeuerauit, I.falfi. 3. Nam& ſi mutatio nominis permiſla fir. C. de mucatio. nominis, tamen nomen ementiti, id eſt, aliudn omen, quam ſibi impoſuerit, profiteri nemini licet. Vigeſiwum caput, Qu. duobus vendidit eandem rem in ſolidum, I. quĩ duob. Vigeſimumprimum„ Qui menſuris„ ſtateris ⸗ aut ponderi- bus adulterinis vtitur, I. pen. hic. l. annonam. de extraord.
AAa 2
*

832
eriminib. Vigeſimumſceundum, Si quis per obreptionem aliquid à P.incipe, aut Præſide impetrauerit. l. ſi quis obre- pſetit. hic. l.& ſi legibus. C. ſi contra ius, vel vtil. publ. V gefi- mumtertiam, qui nomine Prætoris, literas falſas reddidit, edictumve falſum propoſuit, l. qui nomine. Vigelimum- quartum, Qui ſe pro milite geſſit,& falſis inſignibus v ſus eſt vel falſo diplomate vias commeauit, l. eos qui. 9. vltim-
ſimumquintum, Si teſtis falſum teſtimonium dixerit. ac tal-
ſum dicere intelliguntur teſtimonium, qui diuerſa inter ſe te- ſtimonia præbent, id eſt, quæ inter ſe pugnant; l. eo0s Jat. Vi- Beinn nnulerruun. Quifalſis inſtrumentis, actis, epiſtolis: re- ſcriptis, ſciens dolo malo vſus fuerit, vt Paulusan 1 5. ſent. l.4- & 8. C. de falſ. l. 3. C. de fide inſtrum. Hæc ſaat præcipua
..„ 47. 3 1.„ 3.. J capita huias iudicii de fallo, ex quibus cauſæ buius accuſatio-
nis perſpiciuntur. Ac tamer ſi ex aliis ſimilibus cauſis compe- tat accuſatio, tamen animaduertendum eſt, ob mendacium quodcuanque aut fraudem occultandæ veritatis cauſa adhibi- tam, accuſationi locum non eſſe, ve puta, ſi quis in compu- tatione mentiatur.l. quid ſit f.lſum. ⁊ 3. De Senatuſconſulto Liboniano. D cauſas huius accuſationis refertur Senatuſconſultum
ALbonianum, De his qui ſbi in teſtamento alienoad- ſcridunt. Nam hoc adm ſlum quaſ falſum punitut, quamuis. proprie ac vere falſum non ſic, idque Senatuſconſulto cau-
tum eſt, quodà Libone, quitempore Adriani Conſul fuit, dicitur Libonianum. Ac ante illud Senatuſconfultum, idem Claudius Nero edixerat, vt in ipfius vita Tranquillus refert: Cuius edicti ſicut& Senatuſconſulti crebra hic mentio eſt. 1. Diuus. 51. l. Senatuſconſulto. C. de his qui ſibi adſcrib. Vtri- nſque autem interpretatio accurara,& copioſa cum multis
qtatus capiribus extat, l. 1. 6.10.11.14.1§.18. 22.& toto tit- OC. de his qui ſibi adſcribuntä. W b C aA v. III. Pæna huius iudicii de falſis. DOkas falſi vel quaſi falſi eſt deportatio,& omnium bo⸗ 3 norum publicatio, vt Martianus ait, l. 1.§. vltim.& Lvltim. Sed& extra ordinem puniuntur falſarii, ſicut& in cæteris publicis iudiciis, l. Diuus. 31. Atque interdum augetur, vel minuitur pœna pro qualitate admiffi,& conditione perſone I. falſi. Decurionem ordine motum hic reperimus, quoſdam temporario exilio punitos, l. falſi. 3. Claudius falſario manus præcidi iuſſit. Sueton. in Claud. Alexander Seruus cum qui- dam falſum cauſæ breuem in conſilio imperatorio retuliſſet, iaciſis digitorum neruis, ita vt nunquam poſſet ſcribere, de- portauit. Lamprid. in Alexandro. Sed ſingula exempla enu- merarè non eſt neceſſe. Qui fallam monetam cudunt, vlti- mo ſupplicio afficiuntur, quaſi maieſtatis crimine reneantur. 1. 1.& 2. C. de falſ. moneta. C àA y. IIII. Cui& contra quem competat hæc accuſatio.
K accuſatio publica eſt,& cuiuis ex populo competit. l.1. de publ. iudiciis. Excipitur accuſatio partus ſuppoſiti quæ non permittitur, niſi iis ad quos res pertinet. l.lege. z0.
hic.& l. cum ſuppoſiti. C. eod. Quamuis autem ſeruus alſaàs
idoneus accuſator non ſit, tamen ii ſuppreſſæ ſint tabulæ te- ſtamenti, quibus libertas eirelicta eſt, accuſare poteſt, I. 7. 1s qui adiit ex teſtamento, vel legatun accepit: id falſum accu- lare non poteſt, niſi errauerit,& c. l. z. hic. l.3. C. co. Fœmina ita demum accuſat, ſi res ad ſe pertineat, l. etſi. C. eod. Filius non accuſat matrem, l. ſ. C. Sed hæc& multo plura ex tit. de accuſat. repetenda ſunt. In hæredem aon datur hæc accuſatio
ſed ab eo lucrum extorquetur, ſi quod forte ad eum perue-
nerit.l.4.l.cum falſi. C A v. V. orao& forma cognitionis. b Obſeupis hic neceſſaria eſt, ſicut in cæteris publicis iudi- ciis, ſi agatur criminaliter. Nam de falſo poteſt& ciuili- ter,& criminaliter quæri, l. ſ. 9. 11.16.17.23. C. eO. Quoties
Vige-
Franc. Duareni Comment.
autem intentionem depellendo magis quam agendo, hoc crimen ohiicitur alicui, morandæ ſolutionis cauſa interim debitor ſoluere cogitur, l.. C. eo. In iudicio criminali procu- rator aon interuenit, ſed præſentia tam accuſatoris, quam rei neceſſatia eſt.l. de fide. C. eo. Ac licet accuſatotis ſit pro- bare quod intendit, l. cum ſuppoſiti. C. eo. Tamen in hoccri- mine probatio etiam exigitur, lI. Diuus. 31. hic.& l. vltim. C. Ex quo conſequens eſt,& calumniam accuſatoris hic vindi- cari poſſe, l.vltim. C. de accuſat. Sed& in alia damna incutrit accuſator, qui non probat, veluti ſi falſum teſtimonium di.
xerit,&c. l. Aithales. hic. l.. C. co. Acveritatis eruendæ gratia
nonnunquam habetur quæſtio de reo. l. ſi quis decurio. C.
Defenſiones rei. CA z. VI.
A
(Jiere poteſt reus aceuſatori quod teſtamentum cem- probauit, cuius nomine accuſationem inſtituie, l.;z.hic. & 1 z. C. Exceptio quoque tranſactionis hic locum habet, l. 7. C. Item quod reus deſiſtit vſu eius inſtrumenti quod pto- tulerat in indicio, l. 8. C. eo.& l.z. C. de fide inſtrum. Item ꝓ errore inductus eſt ad ſignandum. l. Diuus. 31. Nam fallum ſine dolo malo commiſſum non punitur, l. nec exemplum. C. Hinc Auguſtus tres tabellas fertur dediſſe ſimul cogno- ſcentibus, Abſolutoriam, Damnatoriam:& tertiam quai- gnoſceretur iis quos fraude vel errore inductos ad ſignan- dum conſtitiſſet. Sueto. in Auguſtum. Præſcriptione etiam viginti annorum hoc crimen excluditur, l. querela. C. eo. tit. Exempla legis Corneliæ memorat Cice. pro Cluentio, quan- do dicit Opiniacum teſtamenta ſuppoſuiſſe& corrupiſſe in- ſtrumenta municipii ſui. Idem facit mentionem legis teſta- mentariæ in Verrem, in quailla verba erant, quæ verbano- ta in præcedentibus. l. cum lex. de legib. Ad hanc legem per-
tinet oratio pro Corn. Balbo& pro Archia Poeta, qui falſ e-
. Luln malnn rant accuſati, quod pro ciuibus Romanis ſe gererent. quæſtionibus ad eam rem ſpectantibus, in variis huius tra-„quodp g
b IN TIT. XI. AD I. IVLIAMREPETVNDARVM.
CAv. I.
1E&äclex ad coercendam magiſtratuum auari- Ariam, qui prouincias ſibi commiſſas compila- bant, lata eſt à Iulio Cæſare. Cuius legis memi-
hait Cice. in ora:ione pro Rabicio Poſthumo. Et 1 air, in ea multa ſeuerius ſcripta fuiſſe: quam in antiquts legibus. Nam ante eam legem fuerant aliæ leges de
eadem relatæ. Vna à L. Piſone, alrera ab Acilio Glabrione, Cicero lib. 2. Officior. Nondums centum& decevs anni ſunt,
cum de pecunius repetundis a L. Piſone lata eſt lex, cum uulla an-
tea tum fuiſſet. Idem in Bruto, E. Piſo Tribunus plebus legem primus de pecuniis repetundis, Cenſorino&s Manili Conſulibus
tulit. Idem lb. z. in Verrem ait, eAciliuus Glabrionem legen Faueriſſimam tuliſſe de pecuniu repetundis. Idem in diuinatio.
ſcribit legem de pecuniis repetundis ſociorum cauſa canſti-
tutam fuililiſle. Cauſcæ huius accuſationu:.
Pin⸗ cauſa huius accuſationis eſt, ſi is qui magiſtratu aut
L munere publico fungitur, pecuniam acceperit, quo ma- gis aut minus quid ex officio ſua faciat, l. 4. idque variis ex- emplis hic declaratur. l. z. 6. 7. Et animaduertendum eſt, ae minimam quidem quantitatem ob cauſas huiuſmodi eis acci- pere licere, l. 7. Item punitur hac lege magiſtratus, qui pe-
cuniam ſibi donatam accipit, quo tempore magiſtratu fungi-
tur: nec diſtinguitur qua lege aut conditione donata ſit, l. 2. 1. 6.§. vltim. Nec tantum prohibetur donatio, ſed etiam ven- ditio, l.pen. Qua de re diſputat Cicero 6. actio. in Vertom. Excipiuntur ſobrini atque propiore gradu coniuncti à quibus accipere licet, l.i. quia ves fimile non eſt, cotrumpendi con- ſilio donare. Nec definita eſt quantitas horum munerum, l. 7. Sed& à cæteris modice poteſt xenia,& munera accipere J. ſolet. de officio proconſ. J plebiſcito. de off. Præſid. modo non excedant in anno centum aureos, l. 6.§. vlrim. Patercul. lib. z2. Cato repetundarum ex Macedonia damnatus eſt, cum lu eius quatuor mil. æſt: maretur.: adeo illi viri magis voluntaten peccandi intuebantur, quam modum, factaque ad conſilium di-
rigebant,& quid, non in quantum admilſum foret, æſtimabant. Pana
onſtiturio lu
exandii See- os in Alexaoc nlucapi aopo! Nonis licbar fügradum erco oqui celllo ju Acodtranehice b etimm vomit n.Vfolet, ceoff lſu muns ett arem, vtcümen le, elactaapol narum er oraii 1
digseccoiatian lgrioptrdean
rrol1.cara dno glod alunde
arelorallseare dur nechucreker

—
w.Dunz, upunänn recert
ETVNDANI 1
adim magitrammt du(di caniluin Cakate. Cüufair ptoRädiloitm erius lcipaflem legemfietunitfg
Pæna huius iudici. C A v. III.
OEna huius iudicu hodie extraordinaria arbitrariaq; eſt,
leg. 7. S. vltim. quamuis certa pœna lege ſtatuta fuerit, l. 6. §. 1. Et plerunque vel exilio puniuntur, velmorte, dict. I. 7. Accedit& pœna quadrupli, l.. C. eo. tit. l. 3. C. de aſſeſſorib. Quam pœanam pecuniariam ſubit Magiſtratus pro delicto ſuorum miniſtrorum ac domeſticorum, l. 1. C. eo. licet aliis pœnis ob eorum delictum nonplectatur, l. ſancimus. C. de pœnis. Atque ita accipienda eſt formula iuriſiurandi, quæ in Nouella extat. Hec accuſatio morte rei non finitur, ſed tranſ- it in hæredem, l. ex iudiciorum. de accuſat. vt ab eo hæc pœ- na exigatur, l. 2. C. eod. præter id quod defanctus contra le- gem acceperat: ſed datur tantum actio intra annum, à mor- te eius qui arguebarur, l.. hic. Poſt annum igitur ne ſimplum quidem ab hærede exigi poſſe arbitror, niſi forte quid ad eum perueniſſè dicatur, I. in hæredẽ. de calum. Conſtitutio Theo- doſii de Comite domorum ſubobſcura eſt, ſed non prohibet
pdſtaauũà tempore finitæ adminiſtrationis accuſare. I. 5. C.
eo. ſi eius conſtitutionis verba recte intelligantur. In codice Iuſtiniani eo. titu. extat conſtitutio de exigendo ab iis qui mu-
nera publica ſuſcipiunt iureiurando: quod videlicet nihil de-
derint, donaturive ſint.& l. vltim. Qua de re præclara eſt
conſtitutio luſtiniani, Nouel. 8. tit. iudie. ſine ſuffr. in qua A-
lex andri Seueri exemplum ſequitur: cuius meminit Lampri- dius in Alexandro: item quod datum eſt contra hanc legem vſucapi non potuit. I. pen. Similiter ex capite de muneribus & donis licebat accipere à perſonis coniunctis vique ad ſe- xtũ gradum ex eo capite quod de officiario ſumptum eſt, vel alioqui de illo qni accepit pecuniam vt officium ſuum faciat: vel contra. ne hic eum quidem accipere licuit à quibuſuis per-
ſonis etiam nomine xeniorum, quæ aliquo modo permiſſa
ſant. l. ſolet. de off. proconſ. l. fin. hic non intelligitur vulgo, in qua munus eſt ſpectaculum quod editur populo. Cic. in Verrem, vt cũ moribus noſtris tragœdia Chriſti agitur pu- blice, vel acta apoſtolorum. Adde duo exempla iudicii repe- tundarum ex oration. pro L. Flacco,& pro Rabirio Poſthu- mo.
IN III. XII. AD L. IVLIAM DE ANNONA. b =ſ EÆ c accuſario inducta eſt lege lulia aduerſus
,) chinationibus. Contra annonam non faciunt SDecuriones, ſi vilius forte nolint vendere eiui-
bus frumentum, quam annona exigic, l. 3z. Item& ſi ordo cuiuſque ciuitatis annonæ curam habere debeat,& curare vt
iuſto pretio præbeantur, quæ ad victum neceſſaria ſunt, ar-
gumento l. I.§. cura carnis. ſupra de off. præfect. vrb. tamen grano quod aliunde inuehitur, pretium ſtatuere eis non li-
cet, ne fortaſſis ea re mercatores ab importando grano auo- centur: nec huc refertur reſcriptum l..de epiſc. audi. vtunq;
doctores ſentiant. Quod autem dicitur non pofſe decurio-
nes pretium ſtatuere frumenti vel minus decernere pretium,
1. z. nihilimpedit quominus præfectus vrbi vel præſes poſſit
in prouincia proſpicere vt iuſto pretio præbeantur quæ ad vi-
ctum ſunt neceſſaria. l. 1.§. Qura carnis. de off. præfe. vrb. In
hac accuſatione ſingulare eſt, vt mulieres,& ſerui accuſent,
qui alias ad accuſandum non admittuntur, l.l.& vltim. Pœna
autem huius iudicii hic dicitur eſſe viginti aureorum, l.z. Ve-
rum extra ordinem grauior plerunque infligitur, l. annonam.
de extraord. criminib.& interdum lege Cornelia teſtamen-
uien pen. ſupra de falſis. l.annonam, ſupra de extraord. cri-
minib.
IN IIT XAIIT. AD I. IVLIAM PECVLATVvS, ET DE SA-
CRILEGIS, ETDERESIDVIS.
AcC lege punitur furtum tam pecuniæ publi- n, 4 v cæ quam ſacræ& religioſæ, l. 1. Ac de vtro-
4 N
moneta publica operatur, extrinſecus ſibi ſignauerit
eos qui cariorem annonam efficiunt, velauer- tendo naues nauraſve, velaliis ſimilibus ma-
ſacræ furco diſerte cautum eſt. Dicitur enim vtru
que ſingulatim& ordine dicendũ eſt. Eſt auté peculatus furtum pecuniæ publicæ, ſacræ vel religiolæ ab alio commiſſum quam cuius pe-
In Tit. Adl Iul peculat.&o de ſacrile&s' de reſid. b 83
riculo fuit. J. 1.& 9. Interdum vero ſacrilegium ſeparatuc à peeulatu quireſteingitur ad furtuin pecuniæ publicæ. C. eo. Appianus lib. 2. cap. 4..
De pecuniæ publicæ furto. CA p. I
3 6 Vi pecuniam publicam intercipit, is dicitur peculatum
committere,& haclege tenetur, niſi pecunia eius peri- culo fuerir, l. 9. g. Labeo. Nam ſi periculo eius fuerit, in le- gem luliam de reſiduis, tantus com mittere dicitur Fr modo oſtendemus. Exempla hic varia reperiuntur. Veluti„ ſi
is qui 1 b IL Pecu= niam forma publica aut ſignaram furatus fuerit. Si quis ex metallis Cæſarianis aurum argentumyve furatus ſit, l. 6. Si quis tabulam æream leges formamquc agrorum continentemre- fixerit,&c. l. 8. Si quis in tabulis publicis minorem pecuniam ſcripſerit, quando quid venieric, aut locauerit, l. t. Si quis perforauerit muros, vel inde aliquid abſtulerit, l. z. Si quis prædam ab hoſtibus captam ſurripnerit, l. 4. Si quis pecu- niam ciuitacis alicuius, aut munici pii ſubtraxerit.l. 4.§. vltim. Nam& ſi pecunia publica, in legs lulia, pro pecunia tantum pPop. Rom. accipiatur, l. eum qui vectigal. de verbor. ſig. Atq; ideo crimine peculatus non teneatur huius pecuniæ furtum, ſi legem inſpiciamus„l. ob pecuniam. ſupra de furtis, tamen
b conſtitutionibus Principum caurum eſt„vt teneatur, l. 4.§. VvItim. Quæritur de eo qui exigit pecuniam à debitore ſuo„
eodemque fiſci debitore Et certum eſt crimen peculatus ab cononcommitti, cum hæc pecunia publica non ſit„I. 13. hic. Quanquam fiſcus poſtea propter priuilegium ſuum, eam pe- cuniam reperere poteſt, I. deferre.§. vltim. C. de iure Blci.
Plane is qui ſe fiſci creditorem eſſe ſimulatus pecuniam à fiſci debitore accipit, crimen peculatus committit. l. 9.§. 1. hic.
De Jacrilegio. C A v. II.
O urelßſum quoque hac lege punitur„„deſt, ſacræ rei fur- tum, I. 2.& 4. Nam lacrilegium genus furti eſt. Eſtque o-
mne ſacrilegium furtum ſed non contra, l. ſi nondum. C. de furtis. Sacra vero hic intelligimus publica, proprie ſacra hæc dicantur. l. 9. Ad han Pettinet furtum rei priuatæ, quæ in æde ſacra depoſita erar,
non priuata, quod cautem legem non
quia lex de eo loquitur, qui rem ſacram intercipit. Quare huiuſmodi rerum nomine furti actio dabitur, non ſacrilegj
vt Martianus ait, leg. ſ. Negare tamen non poſſumus quin Latine ſacrilegus recte dicatur, qui ex loco ſacro aliquid fub-
trahit, idque Cicero ſcribit lib.ꝛ. de le gibus.& I⁊ uανκν huic et-
iam ſignificationi congruit. Fabius Quintilianus libr. 7. cap.
4 Sed Martianus hoc tantum ſentire mihi videtur, non o-
mne genus ſacrilegii ad hanc legem pertinere, in qua de reĩ 88 ar nque ſacri- cgium, ac vtrunque grauius ſimplici furto puniri debet, J. aut facta.§. locus. infra de pœnis. Icaque facile aſſentiem ur Pontificiis, qui ſacrilegium vocant, rei prophanæ furtum, quæ ex loco ſacro ſurripitur. can. Quiſquis. 17. quæſt. 4. mo- do nobis viciſſim dent, pœnam vtriuſque admiſſi parem non
eſle, nec eadem lege virunq; puniri: nec vero ſententiam no-
ſtrorum probo, qui exiſtimant vt crimen ſaerilegii commit- tatur, duo neceſſaria eſſe, nempe vtres ſacra ſurtipiatur,& vt ex loco ſacro. Nam lex lIulia de rem ſacram furante tan- tum loquitur. Adde quod huius verbi ſignificatio adhuc la- tius patet, quam à nobis dictum ſit, vt qui diuinas leges, id eſt, imperatorias, ſic enim dici lolent vᷣepbouxd, aut quiiudicium & authoritatem Principis in dubium vocant, ſacrilegi dican- tur. l.1.& 2. C. de crimin. ſacrileg.
Pæna huius iudirq. C A. v. III.
W AM I. Iuliæ peculatus deſumere licet ex leg.i.& pœnas eiuſdem l. 3. I. 6.§. 1. Acceſſerunt& conſticutiones, mandata principum, quibus extraordinariæ pœnæ ſancitæ ſunt,& pecuniæ fiſcalis peculatus introductus,& quadrupli
pœna conſtitura. leg. 9.§. 1.l. pen. hic. Paulus lib.. ient. Hau-
ius legis pœna eſt deporratio, I. 3. quod ad reipublicæ furtum attinet, cui accedit& pœna quadrupli, l. pen. hic. Paulus lib.-.
ſent. ſed extra ordinem arbitrio iudicantium animaduerti ſo-
let in delinquentes. Et acrius puniuntur iudices ob pecu- latum quam cæteri, conſtitutione Theodoſii. C. de crimin. AAa 3
7

834 Franc. Duaren Comment.
ſacrileg. nempe vltimo ſupplicio. Pœnam etenim capitalem in ea conſtitutione pro mortis pœna accipi, maniteſte oſten- dit luſtinianus in Inſtitut. de public. iudic. Nec mirum eſt, iu- ſtiſſimo Principi magis exoſum fuiſſe magiſtratuũ iudicum- ve furtum, quam cæterorum. Nam& Alexander Seuerus fertur iudices hoc probro aſperſos tanto odio proſecutos fuiſle, vt quoties ei talis occurreret, paratum habuerit digitum, vt illiſoculos ſerueret. Lampridius, Sacrilegium
extra ordinem pro modo admiſſi& perſonarum conditione
vindicatur, l. 6. 9. b De reſiduis. CA p. IIII.
S qui debet pecuniam fiſco propter adminiſtrationem eius pecuniæ, quæ ei commiſſa fuit periculo ſuo, non tenetur imi zam diximus,! Labeo. Verum ſI crimine peculatus, vt iam diximus,.9.§. abeo. reſidua, id eſt, pecuniam quæ penes ſe reſedit, non reddat, a- lia lege tenetur, l.2.& 4. Ex quo apparet non omnem pecu- niæ publicæ debitorem ea lege teneti, ſed eum tantum, qui reliquator eſt, ob publicæ pecuniæ adminiſtrationem, l.cum
co. Pœna huius poſterioris legis eſt, vrdamnatus amplius
tertia parte, quam debet puniatur, l. 4. id eſt, vt præter pe- cuniam quam debet, tertiam partem eius pecuniæ pendat. V- traque accuſatio comperit in hæredem, quod ad bonorum ademptionem atrinet. l. vltim. hic. l. ex iudiciorum. lupra de accuſat.& vtraque finitur quinquennio. I. 7. Hic magiſtratus
ſine accuſatore& nuntiatore inquitere debent in hoccrimen
vt in aliis quibuldam criminibus conſtitutum eſt. l. 2.& 4. de adult. Nota obiter antinomiam l. ob pecuniam. de furt.& l. 4 hic. Solue: Pecuniæ municipalis furtum ante reſcriptum non fuiſle. FN TIT. XIIII. AD L. IVLIAM DE AMBITV.
i D coercendam ambitionem quædam leges olim Rome late fuerunt, teſtaturque Cice-
ro in oratione pro Murena, ſe legem tuliſſe
AA. lia, quam hic interpretatur Modeſtinus. Hac autem lege puniuntur, qui viritim diſtribura pecunia popu-
lum corrumpunt, vt ad houores publicos& magiſtratus pro-
uehantur, non qui Keipublicæ palam offerunt, ac donant
ob honorem decretum vel decernendum, l. 1. infra de polli-
citat.& l.hoc iure. ſupra de donat. Ex quo perſpicuum eſt, tunc locum fuiſſe huic accuſationi Romæ, cum magiſtratus
à populo creabantur in comiriis. Proinde Modeſtinus ait, Poſtquam magiſtratuũ creatio adempta eſt populo,& Princi- cipi atrribuca, hanc legem ceſſare Romæ,& in municipiis tantum vigere, cum magiſtratus municipales, aut ſacerdotia municipalia creantur. Sane conſtitutionibus Imperatoriis
puniuntur, etiam interdum huius legis pœna, qui ad hono-
res obrepunt,& eo nomine diplomata à principe impetrant C. eo. tit. Sed& quibuſdam Senatuſconſultis ac legibus ad-
dita ſunt huic legi capita quædã quæ ad ambitũ non ſpectant? Idemque in aliis fere legibus obſeruare licet. Pœna huius legis
eſt deportatio, niſi fallor, idque tam ex Pauli ſent. lib. ſ. quam
ex conſtitutione Arcadii petſpici poteſt. C. eod.tit.Eſt tamen caput vnum addititium, quo pœna centum aureorum fiſco inferri iubetur.
IN TIT. XV.
AD I. FA BIAM, DE PLA- GIARIIS.
C A p. I.
VIpaAM hancl. Fauiam, alii Flauiam nomi-
AAAN ne Ciceronis pro Rabirio perduellionis reo. Eſt autem hæc lex aduerſus eos lata qui ανα, id eſt, doloſe
piunt. Quo nomine vult Diocletianus accuſationem publi- ci iudicii eſſe, quæ fortaſſis olim non erat. Nam inter leges Publicorum iudiciorum hæc non recenſerur ab Vlpiano, l.1.
S e ambitu, ſed poſtrema omnium fuit lex lu-
de public. iudic. Idque Diocletianus non obſcure oſtendit his verbis, Plagii criminis accuſatio ſit publici iudicii, l. 13. C. eo. Quod dicit ĩam incipere, cum antea non fuiſſet.l.plagii. C. C A p. II. Cauſa huius iudicii.
(Oäuſe huius accuſationis exprimuntur verbis ipſius legis Fabiæ, apud Calliſtratum, l. 6.§.vltim. Punitur enim
in primis hac lege, qui hominem liberum celauerit; emerit ſciens dolo malo,&c. Item qui ſeruo alieno perſuaſerit vtà
domino fugiat, vel eum celauerit,&c. Ex quibus verbis ap-
paret verum eſſe quod Adrianus reſcripſit, non continuo
plagii nomine teneri, qui ſeruum alienum furatus eſt, l. 6.§.
2. Nam lex non de eo qui ſurripit ſeruum alie num loquitur
ſed qui celat,&c. Præterea Senatuſconſulto quod huic legi
acceſſit, punitur is qui ſeruum ſuum fugitiuum vendidit, l.in
fuga. C. eo. Nam ſpecies libertatis cuiuſdam eſt fugiſſe,& à
poteſtate dominica in præſenti liberatum eſſe, l. quis ſit fugi- tiuus.. idem recte. de ædilit. edict. Hoc autem Senatuſcon-
ſultum non ad quoſuis abſentes ſeruos, ſed ad fugitiuos tan-
tum pertinet, l. i. hic.
Defenſio rei conuenti. C A v. III.
TYEfenſiorei conuenti ex iam dictis facile colligitur. Nam
poteſt reus quæſtionem dominii referre, ſi dicatur ſet- uos alienos celaſſe,&c. l.præſes. C. eo. Poteſt etiam obiĩice- re bonæfidei poſſeſſionem vel iuſtam aliquam cauſam igno- rantiæ, quia lex ſcientem& doloſum tantummodo punit, l. 3.hic. l. 10. C. vnde fit, vt propter probabilem errorem reus criminis abſoluatur. l. 4.C.
Panhuius legls. C A v. IIII. He c crimen capitale eſſe dicitur ab VIpiano, l. t. Nam
Conſtantinus indicat, tam pœna meralli quam aliis ſup- pliciis olim plecti ſolitos fuiſſe plagiarios. Sic enim legendum eſt apud Conſtantinum, Sicut& in Codice Theodoſianole-
gitur, Plagiarii metalli pœæna cum cæteris ante cognitis ſupp-
ciis tenebantur. Alciat. lib. aεε.ca. 2 3. Erat& pœna pecunia- ria hac lege ſtatuta, quam Hermogenianus in deſuetudinem abiiſſe ait, l. vltim. hic. l. 1z. de manu. Statuit autem Con- ſtantinus derogans iuti veteri, vt qui filios intercipiunt, gla- dio conſumantur, ſi ingenui ſint, alias beſtiis ſubiiciantur, l. vltim. C. eo. Ex aliis cauſis leuior pœna infligi debet.§. vlt. Inſtit. de public. iud. Qui ſeruum fugitiuum vendiderit, vel alienum interuerterit, extra ordinem coerceri deber.
IN TII. XVI ADSENATVSCONSVLTVM TVR-
PILLIANVM, ET DE ABOLI- TIONIBVS CRIMINVM.
Ic tractatus tria præcipua capita habet, vnum de Tergiuerſatoribus: alterum de abolitioni- 1 p bus criminum: Terrium de calumniatoribus.
Et hæc ſingula in Codice luſtiniani peculiares Jhabenrt titulos.
CàA 7. l.
inſtigatione aut mandatu— alius ad accuſandum proceſſit, teneatur ex ſententia magis, quam ex verbis Senatuſconſul- ti, leg. prim.§. penultim. l. in Senatuſconſultum. Deſiſte re intelligimus eum qui agendi animum depoſuit, non qui diſtulit accuſationem, l. ab accuſatione. l. deſtiriledin Se-
natuſcon-
rdidecn podice nleni tum 5
glermortemt norte foiarut gi ꝛcnſaren tut: cdiulmo votis lammo ſob tit. deacc Martianub,o! accuſauionem elh viserupi 2dmirtudde nina,C.,eo Re Cerur, nondeac
mituranprouc ecelltete lice ſwöcemofde uin ſ Necpe
D.
4 upr⸗ dic
raaboltioncn Kcbeliictitu calen, Kaccuſ laher boliio
nteribgur
attn Coc. Th b dewusiofe uht Nyeermteme
' Cau m. dr aeealot,

tzclecallen,, winütefene 8 co. Dottſteunt, ligrameall uneunnoim, eptodedilemenur.
C4 I irrred himali- enawetäliqunän drnios ieuintgi in Codice Tdexcätu m ceteruantanuu Baha genianczib elenie anu. Sauditannb qui llicsinethu alisbeciüliditen rpan ingitdal fugiiuun ſediiſ ꝛem coeteeiten
Il SvLTVNTMA
91 430¹!- 1AINTN.
Aba ꝛcipmicnunti⸗ 3 hta 4 ui Tium decbana
elxer ſe ijg altu, i 1 u 1 accn e
5
——
In Tit. Ad Senatuſconſ. I urpil.& de abolit. crimin.
natuſconſultum. l. qui poſt inſeriptionem. hic. l.vlt. C. eo. Sa- ne qui intra præfinitum à Præſide tempus rem ſuam non per- agit, deſtitiſſe videtur, l. ab accuſatione.
Excepriones. C A y. II.
Eſſat pœna huius Senatuſconſulti in quibuſdam caſibus. (aa in primis excipiuuntur ij, qui crimen publi iudicij non deferunt, L.. C. eod. Quamuis enim in priuatis delictis impunita non debeat eſſe tergiuerſatio, tamen pœna huius Senatuſconſulti non plectitur. Qua de re multa hic exempla reperiuntur, J..§. ſuſpecti. l. ſi quis repetere.§. vlr. Necideo minus locum haber hæc pœna in publicis iudiciis, quod extra otdinem hodie exerceantur, ſicut priuata crimina, l. in Sena- tuſconſultum§. an ad eos. hic.& l.ordo. de public. iudic. Exci- pitur etiam tutor qui mortuo pupillo deſtitit ab accuſatione, quam ipſius nomine iaſtituerat, l. Diuus. 14. Excipiuntur ij etiam de quorum calumnia agi non permittitur, l. in Senatuſ- conſult.§. eos. de quibus mox dicturi ſumus. Item is qui pro- Pter mortem rei deſtitit ab accuſatione, ſi tale crimen ſit quod morte finiatur, l.in Senatuſcõſult.§. ſi propter. Quæritur an ij qui accuſare non poſſunt, pœna huius Senatuſconſulti teneã- tur: cuiuſmodi ſunt mulier, minor, is qui præſcriptione tem- poris ſummoueri poteſt,& cæteri fimiles, de quibus diximus ſub tit. de accuſa. Et poſt longam diſputationem concludit Martianus, omnes excepta muliere ac minore puniri.. 1.§. ſi accuſationem. Quod diximus de muliere, ſic accipiendum eſt, niſi proprię iniuriæ cauſa accuſat: quo caſu ad accuſandum admittitur,& deſiſtens punitur pœna Senatuſconſulti,l. ſi fœ- mina. C. eo. Reſponſum autem Papiniani quod aduerſari vi- detur, non de accuſatione, ſed de denuntiatione ‚tantum lo- quitur, l. 4. hic. Poſt quam denuntiationem ſi ſolemnis inſcri- ptio non interuenerir, pœnæ Senatuſconſulti locus non eſt, vt iam diximus. De muliere vero loquitur Papinianus, quo- niam ex facto conſultus Papinianus fuerat. Eſt enim ille lo- cus Papiniani ſumptus ex libro reſponſorum 15. Illud etiam quæritur an prouocatione interpoſita à reo condemnato im- pune deſiſtere liceat? Et Martianus ait non licere, I. ů.§. vltim. Nam is demufm deſiſtere poteſt, qui reum peregit, l. in Sena- tuſcon. 1 5. Nec peregiſſe dici poteſt, donec lis finita fuerit.
Ga p. III. Deabolitionibus criminum.
Vm ſupra dictum ſit eum qui deſtitit ab accuſatione ci- tra abolitionem puniri: nunc de abolitione tractandum eſt. Aboliti dicitur ctimen, ſiue accuſatio, cum à reis eximitur accuſatus,& accuſatori permittitur ab accuſatione deſiſtere.
Sed hæc abolitio plena non eſt indulgentia& cõdonartio cri·
minis, vt ex is quæ ſequuntur apparebit: De qua indulgentia extat tit. in Cod. Theodoſide indulgentia criminum. Et de ea diſleremus infr. ſub tit. de ſen t. paſl.
Triplex autem eſt abolttionis genus. Quxdam eſt publi- ca, alia eſt priuata, alia eſt legitima, l. abolitio.& ſequenti. hic, Publica abolitio fit ob diem inſignem aut ob publicam gra- tulationem, aut ob rem proſpere geſtam, d.l. abolitio. Nam e- dictis propoſitis indicuntur ferię, ſ.ſed etſi per Prætorem, ſup. exquib. cauſ. maior. l.1. C. de gener. abolit. Ceſſarque accuſa- tio in reos inſtituta, licerqʒ accuſatori im pune accuſationem deſerere. Reum tamen repetere nihil prohiber poſt finitas fe- rias, modo intra dies 30. repetatur ex eo tempore computan- dos ex quo finitæ ſunt feriæ, l. 10. 12.1 ſ.hic. Cod. de generali a- bolit. Sed notandum eſt non alio iure repetendum eſſe reum
Auam quo accuſabatur. Itaque præſcriptiones nonoterunt
obiiei quæ ante non ſunt obiectæ, l.7. Hæc publica abolitio non pertinet ad ſeruos, ſi rei alicuius malefici j delati ſint. l. 1.
ic. non pertinet ad crimen falſi.. pen. Abolitio priuata con- ceditur priuatim accuſatore poſtulante, l.10.& à Præſide im- Petrari ſolet, non à Principe.l. 1.§. abolitio. ſed cauſa cognita tantum& audito aduerſario. N am calumniatoribus non in- dulgetur, ſed iis qui probabilem errorem allegant, l.vlt.& 1.2. & z. C. de abolit. Poſt hanc abolitionem accuſator qui deſiſtit reum prohibetur repetere, niſi id à Præſide impetratum ſit.. hic.& l. 1.C. de abolit. Alius autem poterit accuſare, ſed in- vt opinor. l.3.. vlt. de accuſ. Tertium æ dicitur legitima, cum accuſator de- mile contingit. Namlexvult aomon
—-
Sgenus abolitionis eſt qu Leſſit, aut quid aliud&
335 rei aboleri. Quæ abolitio tamen non impedit, quominus ab
alio repeti poſſit reus intra tem pus legitimum, id eſt, triginta dierum. l. ⁰. hic. l. 3.§. vlt. de accuſat.
CaAp. 11 1 J. De calumniatoribus.
on ſolum tergiuerſario accuſatoris„ſed etiam calum- Nau punitur, id eſt, falſa accuſatio. Et exiſtimo nonſolum lege Rhemmia, aut Memmia potius, cuius meminit Cicero in oratione pro Roſcio Amerino, ſed etiam Senatuſconſulto Turpilliano, de hac pœna aliquid cautum fuiſſe. argumentol. quærebatur. 11. Calumniari autem is dicitur, qui nulla proba- bili ratione adductus falſum crimen intenqit vt lare hic Mar- tianus docet. l.I.& 6. hic. l. 3. C. eo. Qui vero tempore exclu- ſus non poteſt reum peragere, calumniator iudicandus non eſt. d. l. quærebatur. Damnari autem ſolet calum niator, cum cauſæ cognitione, vt cum cauſa iudicatur& abſoluitur reus contra quem probatum nihil eſt. J.1. C. de calumn. Verum ni- hil prohibet ſtatim poſt abſolutionem rei de calumnia accu- ſatoris quæri. l.1.§. r. hic.
8 C A p. V.
Paæna huius accuſationis.
OEna eſt ſimilitudo ſupplicij.J. vltim. God. de calumniat. Pa mul cum infamia. l. 1.& 4. fupra de his qui notantur in- famia. l. 3. Cod. de calum nia. Sed Paulus ait& in priuatis ec in extraordinariis criminibus calumnioſos puniri extra ordi- nem pro qualitate admiſſi. l. 3. hic. Non omnes autem accu- ſatores calumniæ cauſa puniuntur, ſed quidam ſunt de quo- rum calumnia quæri non ſolet neclicet. leg. 1ſ. hic. vr puta mater quæ filii necem vindicat. l. z. C.de calum nia. Isqui pa-
lii ſimiles. Denun- conſtitutum eſt eo- bere. l. ea quidem. C. elogiis& teſt ficatio-
. 2 0 7. is extat peculiaris titulus ſu Pen vbirem omnem ſatis fuſe exe- trigent in Gallia, quod procurator
„necextranei ad de- nuntianurn„ duemadmodum& quorum intereſt, admitti olent.
1IN TIT. XVI. PDE KREOYIKRENDIS REIS.
BerNsS in capitalibus indiciis non damnatur. leg. 1. hic. l. ablentem. de pœnis. ſed requiritur & euocartur ſecundum formam hic traditam. lu primis annotat eum requirendum eſſe, id eſt, decernit& in acta referendũ curat vt re- Tuir tur. l.z. hic.& l. abſentem. C. de accuſa. Deinde propo- ltis edictis iubet eum adeſſe iudex„R literas mittit ad magi- ſtratus eius loci in quem profugit reus. dict. l.. Interim ob- ſignantur abſentis bona, ne quid ex eis minuatur,& ne in- ſtruatur eius fuga..vltim. hic.& l. 1. Lo. Eaque bona fiſcus adminiſtrat& cuſtodit, ita vt nihil reus attingat, acne debi- tores quidem ei ſoluere poſſunt. l.vltim. Et aduerſus filcum ea bona abſentum oceupantem locum habet præſcriptio 20. annorum, quæ in Francia obſeruatur, quod in contumaces ſententia feratur,& bona tam mobilia quam immobilia pen- dente contumacia publice poſſideanrur authoritatę iudicis, hoc eſt iniiciatur illi manus regia, quod ſimile annotationi&
obſignationiiuris ciuilis. Intra anaum veniens& purgans
defendensque innocentiain ſuam auditur, recipitque bona ſua iam obſignata. leg. i.& vltim. Annus autem coin putatur
ex uo annotatio publice innotuit. l.4. Poſt annum defende- re quidem ſe poteit acinnocentiam ſuam purgare. l. 4. led bo-
nanihilominus vindicat fiſcus. l... 9.vltim. niſi poſt z0. annos ga vindicet. l. 2&3. b AA 4

836 Franc. Duareni Comment.
IN TIT. XVIII. DE QVYESTIONIBVS.
Quid ſit quæſtiv. C A P. I. b VIAin ctiminibus quæſtio ſolet haberi, ſubii- citur hic titulus de quæſtionibus. Nonautem quclibet intetrogatio koc loco eſt quæſtio, 8 ſed cum tormentis& cruciatu corporis facta- Vnde hoc loco ſic definiri poteſt: Quxſtio eſt tormentum& cruciatus corporis ad eruendam veritatem. l. item apud.§. quęſtionem. de iniur. l. i.§. quæſt onem. de Se- natuſconſul, Sylla. ludicium enim eſt, profeſſio, ſeu ſponte di- Kum teſtimdnium. Teſtimonium velinterrogatio eſt cum interrogatur teſtis. Quęſtio hoc loco, cum ſubiicitur tormẽtis l. 8. Et adhibetur hoctormentum in criminalibus& grauiori- bus cauſis.. edictum. 8. In ciuili enim negotio liberihomines aut ſtaruliberi nunquam torquentur. Serui ita demum, ſi ali⸗ ter veriras haberi non poſſit. l. diuus. hic. 9. l.2. infra, de appel.
recipien.
Cauſa quæſlionis. CA P. II.
Væſtionis igitur cauſa eſt grauc aliquod maleficium. d.
l. ictum. quod plene probatum non eſt, ita vt reus da- maari poſſit. Nam etſi ex ſuſpicionibus non poſſit reus dãna- ri, l. abſentem. de pœnis. torqueri tamen poteſt, ſi vehemen- tioribus ſuſpicionibus,& argumentis vrgeatur. l.2.§. 1.l. 18.& vlt. hic.l.milites. C. eo. Ex quo conſequens eſt ſi iudex reum conuictum alicuius facinoris pronuntiet, quæſtionem de eo Hhabendam eſſe, non veritatis eruendæ cauſa, ſed pœnæ infli- gendæ, non recte eum facere. Si enim intelligo quod Adria-
nus reſcripſit, quæſtionis habendæ cauſa. Fit tamen interdum
vt conuictus& damnatus torqueatur in alios, qui eiuſdem ſceleris arguuntur. l. qui vlt. infr. de pœnis. b De perſonis. CA r. III.
E ſeruis alienis ſi veritas ĩpſis cognita eſſe dicatur„etſi Dh admiſerint, quæſtio haberi olim ſolebat: ex quo ap- p⸗ret, quam miſera erat co tempore ſeruorum conditio. l. 9. Verum ne dominus contra ius& rationem ſeruo ſuo fraude- tur, ante omnia æſtimari debet. l. certo. hic. l. ſi poſtulauerit. ſup. de adult. Quod ſi liberum ſe dicat is quiin quæſtionem poſtulatur, prim cognoſcetur de eius ſtatu quam torquea- tur. l. 12. Quod diximus ſeruos torquendos,&c. ſic accipien-
dum eſt niſi minoris ſint. l. 10.& 15. aut niſi eos accuſator de
domo produxerit. l. 1.§. I. Serui autem eius qui accuſatur in dominum torqueri nõ poſſunt. l. 1.§. Diuus Antoninus. Cuam enim totidem haſtes habere dicamur(veteri prouerbio) quot ba- benmaus ſeruos, non eſt viſum vtile ſalutem dominorum ſeruorum arbitrio committi. l. vnus.§. ſeruo. Idque Senatuſconſulto cau- tum eſt cuius meminit Tacitus lib.ꝛ. in hæc verba, Et quia ve- teri Senatuſconſulto quæſtio in caput domini prohibebatur, calli- dus& noui iuris repertor Tyberius mancipari ſingulos actori pu- blico iubet, ſcilicet, vt in Libonem, ex ſeruis ſaluo S. C. quærere- tur. Idem lib. 3. Seruos quoqʒ Syllani vt tormẽtis interrogen- tur actor publicus mancipio acceperat,& ne quis neceſſario- rum iuuaret periclitantem, maieſtatis crimina verebãtur vin- culum& neceſſitas ſilendi. Meminit& Cicero in Part. orat. l- tem Vopiſcus in Tacito. Excipitur crimen maieſtatis, crimen adulterij,& quædam alia in quibus ſerui in dominos torquẽ- tur. l.i. C. eo. tit. l. ſi quis viduam. Necrefert extraneus accuſet adulterij necne. l. extraneo. In crimine autem ſtupri vel ince-
ſtus non torquentur ſerui in dominos.l. 4.& l. extranco. Ser-
ui autem de quibus in dominum queſtio habita eſt, publican- tur ſiue confeſſi ſint, ſiue inficiati fint. l. 6. hic. l. ſi poſtulaue- rit. ſupra. de adult. Et hæc quidem in ſeruis ita ſe habent. Libe- rivero homines teſtimonij cauſa non torquentur, niſi vacil- lauerint. Lex libero. l. vnus.§. teſtes. De reo ipſo quid dicẽdum ſit ſatis perſpicuum eſt ex iam dictis. Illud addẽdum eſt quaſ- dam perſonas exci pi, de quibus non habetur queſtio quacun- que ſuſpicione vrgeantur, cuiuſmodi ſunt, Nohiles, mulites, de- curiones.&c. l.milites. l. duo. l.1. decuriones.& l. pen. C. eo. tit. In conſtitutione autem D. Marci, quæ de nepotibus& pro- nepotibus virorum clariſſimorum loquitur, additur exceptio, ſi propioris gradus liberos her quos priuilegiũ ad vlteriorem gradumi tranſgraditur, nulla violati pudoris macula aſpergit.
J. Diuo Marco. Quam exceptionem addere neceſſe fuit. Alio- quin ſi de nepotibus ac proneporibus ſimplicitet locutus eſ. ſet, verborum ſignificationem ſequere mur, exemplo VIpiani in interpretatione legis luliæ& Papiæ. l. emancipatum. ſupr. de ſenator.
C 4 r. IIII. Quomodo habenda ſit quæſtio.
DEScehednes quædam hic traduntur à iuris actoribus ad iudicem inſtruendum, qui quæſtionem habiturus eſt. Et in primis, Cogniturus de criminibus debet ante diem palam facere ſe cuſtodias auditurum, ne hi qui defendendi ſint, ſubi- tis accuſatorum criminibus opprimantur. J.vnius.§. vlt. Nec ſolum pro tribunali, ſed etiam de plano audiri poſſant. dict.§. vltim. Incipere autem iudex debet interrogationem, ſi plures ſint rei eiuſdem facinoris, ab eo qurſuſpectiſſimus eſt,& à quo facillime verum ſciri iudex crediderit. J.1.§. j. Item ab eo quiti- midior eſt, vel teneræ ætatis. l.vniu:. in prin. Nam& ab his et- iam facilius veritas exprimitur. Modus quæſtionis ac tormen- ti definitus non eſt legibus, ſed eum iudices arbitrari oportet. 1,7. Itaque ſi modum exceſſerit, quem bonus& æquus iudex arbitraturus fuerit, ac reus ob eam cauſam forte perierit, ra-
tio ſuadet vt eo nomine iudex teneatur. In interrogatione i-
pſa iudex talem ſe præſtare debet, vt non ſuggerere intetro- gato, ſed ab eo potius veritatem requirere videatur. l. 1. 9. qui
quæſtionem. Quod ſi nihil confeſſurus fuerit is de quo habi- ta eſt quæſtio, ea repeti poterit. l. repeti. ſed ita demum fi reus
euidentioribus argumentis oppreſſus fuerit. l.vnius§.1.
C A p. V. Quanta fides habenda ſit confeßioni.
8 confiteatur reus in iudicio crimen quod aduerſus ipſum intenditur, ea confeſſio pro explorata veritate habenda non eſt, ſi nulla probatio religionem iudicantis inſtruat. l..§. Diuus Seuerus.&§. ſi quis vitro. Sin autem in quæſtione& tormentis confeſſus ſit cum argumentis& ſuſpicionibus vr-
gererur(nam aliter quæſtio haberi non ſolet) iudicis eſt inſpi-
cere an ſi des habenda ſit necne. l.I.§. quæſtioni.
IN TIT. XIX.
DE POENIS. Car. II. Quam ob cauſam pænæ infligantur nocentibus
Avsa infligendæ pœnæ vna eſt, emendatio 2 hominum, qui delinquunt. leg. ſi pœna. hic. cum videlicet ea pœna irrogatur quæ vitam K nonadimit. Altera cauſa pœnæ inflgendæ, eſt
cxemplum. Nam pœna vnius metus eſt mul-
8
torum. l. 1. C. adl. Iul. repet.& cæteros à ſimilibus facinoribus
deterret. l. bonafides, depoſiti. l. capitalium.§. famoſos, hic. Quod adeo verum eſt, vt in brutis quoque animantibus atq;
adeo feris id deprehendatur. Scribit enim Plinius lib. 8. c. 16.
viſos fuiſſe in Africa crucifixos leones, à quibus fuerant vrbes obſeſſæ, quo cæteri metu pœnæ ſimilis abſterrerentur eadem noxa. Hinc illud Senecæ quod à Platone mutuatus eſt, Nmo pruden: punit, quia peccati eſt, ſed ne peccetur. Eſt igitur pœna ad continendam Rempublicã valde neceſſaria, vt non imme- rito dixerit, præmio& pœna Remputblica contineri. Quo reſpe- xit Vlpianus, cum ait, lureconſultos tam metu pœnarũ quam præmiorum exhortatione bonos efficere. leg. 1. de iuſtitia& iure. Ac ſi tametſi has duas cauſas Plato tantum commemo- ret in Gorgia, tamen videntur noſtri auctores vindictam queque eius cui iniuria facta eſt ſpectaſſe: nempe vr ſuppli- cio aduerſarij contentus quieſcat, necvindictæ priuatæ cau- ſa aliquid moliatur quod reipublicæ perniciem adferat. l. ca- pitalium.§ famoſos. Ex iam dictis conſequitur, eum qui nihil admiſit, nullam pœnam mereri. l. crimen. hic. l. ſancimus. C.
quodtamen perpetuurn non eſt, vt diximus ſup. tit. ad leg lul.
maieſt. Nam& Deusipſe qui iuſtiſſimus eſt, ob vnius homi- nis admiſſum pœna: nonnunquam à tota aliqua ciuitate ex- petit, ſi
em hemollh
uunby,
Dehu
„Tilomac V nhicien tonftituarur7 palcl Phas urumporeſtat iramelellac oruij Luitenerun cgulaect Rhu nudla Nuanuadi lewuteum laa jäelguetitani talrepicicndut mmjdeſt, tame Aal morss.v wn 23,7,9 mherlcneattinet 3 bnnentie, ft tänsltncjare dalbiicem Vp i uuumm nunſ unſtſ, anial f i gaus lier

ſtaufta
imen duod rbhethi
plorans fettin m iadicnuintul Snaneminriuh nentis Klalgetrin, non oleiuiiicin § queſtau,
XIX.
NI5. I. lgauux unan
petit, E Heſiodo credimus cum aſt, md5u E nmaon Tähus x8 Aν⁴νρεςιααπνυμέια&c. Quxadmiſſa puniantur lingulis legi- bus ſatis demonſtratum eſt ſupra. Sed hic traditur velut qui- dam Epilogus à Claudio Saturnino. l. aut facta. Aut enim lin- quit)Facta puniuntur, vt furta cedesque: aut ditta, vt conuitia & inſidæ aduocationes: aut ſeripta, vt falſa& famof libelli: æut ceuſilia, vt coniurationes,&c. Cogitationis autem nemo Ppœ- nam patitur, l.cogitationis. vt exempli gratia. Si quis declara- uerit ſe velle hominem occidere. Gonatus tamen aliquando punitur qui fines cogitationis excedit.l. ſi quis non dicam. C. de epiſc.& cler. Quinimo ſola plectitur aliquando conſcien- tia facinoris ab alio perpetrati.l. Metrodorum. hic. quod& ſupra à nobis obſeruatum eſt titul. ad l. Pom peiam de parric. Nec vero rantum punituc quod dolo malo admiſſum eſt, ſed etiam plerunque id quod abſq; malo animo infelicem euen- tum habuit. l. ſi quis aliquid.§. qui abortionis. hic. vt ſi quis po- culum amatorium dederit, ex quo aliquis interierit. Vnde le- gem Demoſthenes ait eſlo, iaurdp Souα ‿ a⁄ειρμ‿ᷣνν d- Xolslchy. CaA v. II. De his quæ præcipue obſeruanda ſunt in peccatu Ppuniendis.
— Tilom admodum præceptionem dat Marcellus cum ait
reſpiciendum iudicanti. ne quid aut durius aut remiſſius conſtituatur quam cauſa depoſcit,&c.l. reſpiciendum. Ex quo apparet pœnas hodie ex iudicantium arbitrio pendere, nec eæorum poteſtatem aliis finibus quam ſolius rationis circum- ſcriptam eſſe.l.hodie. Haberi igitur ante oculos debent verſus Horatij, V b
Qui teneros caules alieni fregerit horti,
Kegula peccatis, Juæ pœnas irroget aquas,
Et qui nocturnus ſacra diuum legerit, adſit
Na ſcutica dignum horribili ſectere flagello.
Ac multum ſane refert in pœnisinfligendis, an propoſito quis deliquerit, an imperu an caſu, vt eleganter Marcellus ſcri- bit d.l.reſpiciendum. In primis vero habenda eſt ratio perſo- narum, id eſt, ram eius qui deliquit, quã eius qui inius iam paſ-
ſus eſt. l. moris.§. vlt. l. in ſeruorum.& l. quædam. l. Diuus.& C. eo. it. l. 2.3..7.9.12. Nec dubitandum eſt quodad qualita- tem perſonæ attinet, ſpectandum eſſe tempus delicti porius quam ſententiæ, vt puta ſi ſeruus poſt delictum admiſſum li- ber factas ſit vt clare hic Vlpianus ſcribit leg. 1. Nec mouet, quod alibi idem Vlpianus ait, Si ſeruum in radem cauſa ſi- ſere quidam promiſerit& liber fattus ſiſtatur, ſide ipſo con- houe: ſi eſt, capitalium actionum iniuriarumq, nomine non re- ſte mti: quia aliter de ſeruo ſupplicio&s verberibais ſatiufit, aliter delibero vindicta ſumitur, vel ondemnatio pecuniaria. l. pen. ſup. ſi ex noxal. cauſa agatur. Nam quod dicit aliter de ſeruo, &c. id non tam ad genus pœnæ, quam ad cognitionis ratio- nem& ordinem referendum eſt. Namob genus pœnæ non ſit ius actoris deterius. Ac certum eſt aliam eſſe formam ac ra- tionem cognitionis& iudicij, cum liber homo, quã cum ſer- uus accuſarur. l. 2. de cuſtod. reor. l. Domitianus. ad Turpil.& toto ti.de quæſt. verba autem Vlpiani quibus diſtinguitur pę- naſeruilis, nempe ſupplicium& verhora„àpœna quæ irroga- tur homini libero, noſtræ ſententiæ contraria non ſunt. Quia non ad præſentem hypotheſim refertur ea diſtinctio pœna- tum, ſed generaliter ad ea udicia in quibus val ſerui vel liberi homines fiunt rei. Dealiis circumſtantiis diſlerir Claudiusl. aut facta, puta, de cauſa, berſona, loco, ſempore, quantitate, qualitate, euentu: in qua diſtinctione cætera non admodum obſcura ſunt. Quod de euentu ſcribit, difficile eſt, Euentu⸗ Tuoꝶ pectetur, vta clementiſſimo quog, facta,&c. verum his verbis ſignificat niſi fallor, euentum aliquando puniri abque malo animo, vt ſupra diximus. l. ſi quis aliquid.§. qui abortio- nis. Et quod ſequitur, quanquam non minus lex,&c. hunc ſenlum habet, non tam ſpectari animum accuſati quam infæ- licem& Pernitioſum euentum, tamen interdum è contrario malus animus tantum punitur ſine malo euentu, vt ſi quis cũ telo hominis occidendl cauſa ambulauerit. Euentum autem ablq; malo propoſito puniendum eſſe illud argumento eſt
quod apud Græcos exilio voluntario& ſpontaneo fortuiti caſus lnebantur.
nhhelhe A quo Græcorum inſtituto mos noſter non Mde alienus eſt, quo Propter cædem caſu fortuito factam, à
In Tit. Dæ pænas.
re, aut corporis coercitionem cont
837 rege noſtro Pæœnæ gratiam impetrare cogimur. Adde ſupra- dictis quod proprer fr equẽtiam delicti& multitudinem de- linquentium pœsæ nonnunquam exacerbantur. d. I. aut fa- cta.§. vlt. Conſuetudo quoque delin quendi& perſeuerantia eius qui accuſatur, facit vt leuerius puniatur. l. capitalium.§. ſolent. hic. l.z. Cod. de epiſc.aud. ltem ſi quis diutino tempore inter reos fuerit in carcere fortaſſis aut cuſtocdia„iuſta cauſa
eſt cur eius pœna ſubleuetur. l. ſi quis diurino. Nam& Tran-
quillus ſcribit, Auguſtum diuturnorum reorum nomina abo- leuiſſe, Hæc de circumſtantiis quas iudex confiderare debet, Nunc videndum eſt de cæteris quæ ab ee obſeruanda ſunt. I- gitur cognita cauſa& tam reo præſente quam accuſatore pœ- na irrogatut, ſi capitalis cauſa ſit, præterquam in caſibus ex tit. l.abſentem. hic. l. ne duo. C. eo. Ex ſuſpicionibus autem nemo puniri poreſt. d. I. abſentem. ſed probationem claram accer- tam eſſe oportet.l. qui ſententiam. C. eod. l. ciant. cuncti. C. de probat. Itaque vanæ voces populi andiendæ non ſunt. l. 12. C. ac ſi incidat lex obſcura aut am bigua quæ pœnam irroget alicui ob deſictum, ita interpretari camn debemus„vt pœnam qua de agitur molliamus, non exaſi petemus. linterpreratione. l. lanctio legum. I. ſi Præſes. Conuicto autem teo ſtatim de- bet pronuntiari ſententia& executioni mandari. l. cum reis. C. eod. tit. Nam etſi olim ante ſpatium decem dierum ſuppli- cium de reo non ſumeretur Propter Senaruſconſultum, cuius meminit Tacitus lib. 3.& Dion in Tybetio, tamen hadie ica ius conſtitutum habemus vt primo quoque tempore execu- tio fiat. Excipiuntur certi calus in quibus aiffertur pœnæ exe- cutio: veluti ſi prægnans ſit mulier damnatal. prægnantis. Si ſeruus alienus nonqdum reddita domino ſuo ratione damna- tus ſit.J.I. C. de bonis proſcri. Sed erſi Prin ceps vindicati in a- iquem ſeuerias iuſſerit, differri exec
1 utio debet vſque ad tri- ginta dies, vt Theodoſius conſtituir. l. ſi vindicari. Cuius con-
ſtitutionis quæ cauſa fuerit, hiſtoriæ eccleſiaſticæ auctores memoriæ prodiderunt. can. cum apud. 11. quæſt. 3. Si quis ve- ro dãnatus aliquid referre ſe velle Principi dicat, ſalutis ipſius cauſa, Vlpianus ait minime audien dum eſſe, quod dubium 6 ſit eludendæ pœnæ cauſa ad hoc eum decurtere, I. ſi quis for- te. Circa executionem autem notandum eſt, Si quis propter inopiam eludat pecuniariam condemnationem, eum extra ordinem coercendum eſſe. l.1.§. vlt. Ac in aliis pœnis ad qua- rum executionem voluntas damnati eſt neceſſaria, cuiuſmo- di eſt relegatio, deportatio& ea qua eme
m vocamus emendartio- nem honorariam, hoc obſeruerur„vt in pœnam grauiorem commutentur ſecundum diſtin ctionem Marcelli& Calli-
ſtrati. l. 4.l. capitalium.§. exulibus.
Cad. III.
De varils Panarum generibus.
Væpœnæ ſint ſingulorum delictorum„proprium nen iſt huius tractatus, ſed peculiares ſunt de ſingulis tituli ſupra, tametſi quædam hic reperiantur. l. capitalium J. ſ quis aliquid.& l. Cicero. In vniuerſum autem d ffiniendo vide- tur Vlpiani diſtinctio commoda eſſe cum ait: Pœnas aut vi- tam adimere, aut ſeruitutem iniungere, aut ciuitatem aufer-
inere, aut damaum cum poſitiovem, autalicuius a- c.§.vlt. Traditur& alia diui-
infamia aut dignitatis alicuius de ctus prohibitionem. l. ſf quis fort ſio ab eodem Vlpiano. Pœna quædam eſt capitalis, quædam noncapitalis. Ac capitalis dicitur non ſolum it ors, ſedetiam ibertatis aut ſeruitutis adem ptio. l. 2. l. capitalium. Quamuis vltimum ſupplicium de morte ſemper intelligatur. l. vltimũ. Præterea notãdum eſt quaſdam pœnas à Præſidibus ſeu pro- conſulibus irrogari non Poſſe, de quibus ſcribit Vlpian. jb. 10. de offic. proconſ.l. aut damnum. Nam Procontul qui ius gla- dij habet, l.illicitas.§. qui vniuerſas. ſupra. de offic. Piæ ſid. po- teſt nocentem damnare vt in eo gladio animaduertatur non autem ſeeuri, veltelo, vel fuſtibus, bellaqhuee⸗ Item veneno necare non poſſunt, aut liberam mortis facultatem concede- re. dict. leg. aut damnum, Item inciuilis habetur pœna vincu- lorum ſeu carceris. dict. l. aut damnum. l. mandatis. hic. l. S. C. Præcipitatio de ſaxo. l. ſi diutino. Sed& Conſtantinus pro- lübwieans quid in facie hominis inſcribatur, l. ſi quis in metal- um. C. 3
3
————— S———————.— 4.
—————.—— 4—* ————— 8 1 4. 4——— ——— 5— 3 2 8 8 3. Wiaas 63——— 5—
n 2— 8*—— 1 — 3———— 3 4 3

838 b Ppranc. Duareni Comment.
Quis pænam imponere poßit. C A v. IIII. N Oa quæuis pœna à quoque magiſtratu in fligi poteſt, vt iam diximus. Nam Præſides prouinciarum non poſſant in inſulam deportare. l. z. hic. l.i. de lega. 3. led hoc ſpecialiter Præfecto vrbi conceſſum eſt. Procurator Cæſaris extra cau- ſas fiſcales nullius pœnæ imponendæ ius habet.l. 2.C. eo. Ma- giſtratus etiam in ſuos animaduertit, nec eos ſeruat ſucc ſi quis forte..
Deeffeckupænæ impoſite. C A P. V.
QXpœnæ vnius impoſitione plerunque ſequitur alia velu- ti infamia, ſi quis publico iudicio dam natus ſit. l. ſi Præſes. Sed qui maiore pœna afficitur quam legibus ſtarutum eſt, in- famis non fit. liin leruorum. Conſequitur etiam ſeruitus& ci-
uitatis amiſſio. l. quod ad ſtarum, l. quidam.l. qui vlt. J. in me- tallum. Item accedit tacite confiſcatio bonorum quibuſdam
condemnationibus.l.depottatorum. G. eod. de qua dicemus
tit. ſeq. Pœnæ autem nont: aaſeunt ad hæredem. l. ſi pœna.l. crimen. Pœnam non poteſt iudex mutare aut reuocate, ſed ſolus Princeps. l. Diui. l. ad beſtias. hic. 1. 4& 15. C. eod. Niſi forte is qui in metallum damnatus eſt, propter valerudinem inutilis faciendo deprehendatur. l. in metallum. Quod fi quis in metallum damnatus ſit, ſine præfinito tempore, poſt de- cem annos dimnittetur,.ſie e pręfinito. Quamuis aliter de ſer- uo ſub peœna vinculorũ reddito Alexau der reſcripſerit. Nem- pe perpetuo victum eſſe debere, l. ſeruus. C. eo.
IN TIT. XX. DE BONIS DAMNATOKRVM.
VIA damnatis quandoque adimuntur bona, ſSpartianus in Adriano. l.1ů. de iur. fiſci. quando- aue non adimuntur,& dimidia pars liberis re- Sc ſeruatur, aut ſi plures ſint liberi, omnia& pan- nicularia cedunt ſpiculatotibus. Hic titulus nõ imuria lubucitur ſuperioribus, ex quo translatum eſt illud a- pud Frances, Qui confiſque le corps, confiſque les biens.& illud, Tout ce qui eſt ſouãla ceiniure, apartient au maiſtre des hautes æ- uures. Derogat tamen ius authenticum l. Bona. Cod. hoctit. Quod plærique apud Francos ſequũtur, apud quos confiſca- tio Iocum non habet, niſi vno aut altero caſu, vt apud Picto- nes, Bituriges, Britannos. Publicantur autem bona, vt Calli- ſtratus lib. 1. de iure fiſci& populi ſcribit, damnatione, cum aut vita adimitur, aut ciuitas, aut ſeruilis conditio irrogatur, I.1.& 4. C. Quæ publicatio ad bona poſtea quæſica etiam per- tinet. l. z. C. Bonorum appellatione continentur etiam actio- nes& obligationes, ideoq; fiſco acquiruntur. Sed& obliga- tiones quibus reus tenebatur in fiſcum quoque veluti ſuccel- ſorem tranſeunt, l. ſi vt proponis. Bona autem damnati tan- tummodo publicantur non cæterorum, vt puta res vxoris, vel dotales, vel quæ parapherna dicuntur. l.pen. C.lniquum enim
eſt ob maleficium mariti vxorem complecti. C. Ne vxor pro marito. Quid ergo ſi mulier ipſa ob delictum ſuum damnata
ſit? Reſponde, multum referre qua lege damnata ſit. Nam quinque tantum legibus cautum reperitur, vt mulieris dam- natæ publicentur bona. Proinde T. qua earum legum dam- nata ſit mulier, quamuis ſolurum non ſit matri monium, interim fiſcus dotem capiet, ſalua tamen actione marito con- tra fiſcum, ſi forte poſt mortem vxoris ex pacto dotem lucra- ri debeat. J. 3. 4. Sin autem alia lege damnata ſit mulier, quæ dotem non publicat, maritus ſi adhuc duret matrimonium dotem retinebirt, ſi ſolutum ſit, vel eius lucro ceder, ſi ita con- venerit, velreddetur mulieri, vel patri,&c. l.ĩ. hiq. Peculia ſer-
uorum aut filiorumfamilias propter ipſorum delictum non
publicantur. l.1.& 3. C. Pannicularia non confiſcantur, id eſt, panni& veſtimenta quibus indutus eſt reus, cum ad ſuppli- cium ducitur, ſed Præſides ea in vtiliratem officii impendere
debent. l. Diuus. Sed hæc ſpolia non niſi damnato iamreo a- dimenda ſunt, l.z2. Quod autem de indumentis dicimus, ſic ac- cipimus, vt ſi damnatus gemmam habuerit magni pretij, eam
capiat Præſes vt pannicularia: aut ſi zonam circum ſe habue- rit, in qua poſita ſit pecunia. Sic enim erat mos veterum, vt in zonis pecuniam geſtarent. Vnde zonarij ſectores dicuntur Plauto crumeniſccæ. Qup etiam pertinet illud Horatianum,
Wit eo quo vis qui Tonam perdidit. Leues ſane annuli in ratio- ne panniculariæ numerantur. Item numuli quos in ventrali
oſitos habet reus victus ſui cauſa. Dicitur autem ventrale ſe- ut brachiale, femorale,& c. tegumẽtum ventris in quotes le- uiores poni ſelent. Plinius lib. 8. c. 48. Patris mei memoris 2ex. pere amphimalla noſtra, ſicut villoſa etiam ventralia. ldem lib. 27. cap. 7. De abſinthio loquens, areet inguinum tumorem im ventrali habitum. Vt ad bona reuertamur quæ publicari dini-
mus, animaduertendum eſt eo iure quod in Pandectas rela-
tum eſt, ita adimi bona damnato, vt ſi liberos habeat, ipſis le- gitima portio ſalua maneat. l. i.& l.cum ratio.: hic.&l vli. Cod. eo. tit. quod de bonis paternis tantum, non etiam maternis accipiendum eſt. l. 6. C. Verum con ſtitutione luſtiniani cau- tum eſt, vt ſi qui extent deſcen dentes in infinitum, aut aſcen- dentes vſque ad tertium gradum, fiſcus bona non vincicet. Nouel. 134. vt nulli iud. Omnes igitur ex latere coniun ctos&
alcendentes vltra tertium gradam excludit filcus. Namin ea conffnutione luſtiniani nulla fit eorum qui ex latere coniun-
guntur mẽtio, tamerſi in epitome Itnerij aliter legatur, auth. bonadamnatorum. eo. ti. C. Poſtremo in C. luſtin. inſcribitur tit. de bonis proſcr. ſeu damnat. vbi proſcriptio aliter accipitur quam apud Cicer.& alios antiquos aurhores. Nam olim pro-
ſcripti dicebantur, quos velut hoſtes Reipub. licebat impune occidere. Et meminit Cicer. z. Act. in Verrem. legis Corneliæ,
quæ proſcriptum inhumari vetat. Velleius Pater. li.z. de Syl- lana proſcriptione loquens, Primus(inquit)ille,& vtinam vl-
timus, exemplum proſcriptionis inuenit, vt in qua ciuitate pe-
tulantis conuitij iudicium hiſtrioni exoleto redditur, in ea iugulati ciuis Reipub. conſtitueretur aurhoramentum, pluri- mumque haberet qui plarimos interemiſſet, neque occiſi hoſtis quam ciuis vberius ferret præmium, fiererque quiſque merces mortis ſuæ. Nee tamen in eos qui contra arma tule- rant, ſed in multos inſontes ſæuitum. Adie tum etiam vt bo- na proſcriptorũ vænirent, excluſiq; paternis opibus liberi et iam petendorum honorum iure prohiberentur, ſimulque (quod indigniſſimum eſt) ſenatorum filij& onera ordinis ſu- ſtinerent& iura perderent. Verum hic proſcripti dicuntur,
uoram bona publicãtur, vel ob delictum proprium, vel quia
ſci debitores dun ex negotio quod cum filco geſſerunt: ideo forte quia palam proſcribi& proponi ſolebant, l. pen.§. pen. C. Quomodo bona proſcriptorum ſeu damnatorum deſcri- benas ſint, oſtendit Valentiniani conſtitutio, l. ſi quis intra.
cod.
b LN TIIT. XI.
DE BONIS EORVM QVI ANTE SEN.
TENTIAM MORTEM SIB1 CON- SgclVERVMNT, AVT AccCVsaA- torem corruperunt.
V hoctit. tractatur de his quorum bona ante
S damnationem publicantur perinde ac ſi dam-
o permittatur hæredibus defuncti, not. in l. ex iudi- ciorum. de accuſ. l. vlt. ad l. Iuliam maieſtat. tamen hic hære- des non poterunt defuncti innocentiam defendere, quia cor- rumpens accuſatorem confiteri crimen intelligicur. leg. 2. Excipitur crimen, ex quo pœna mortis irrogatur: ignoſcitur enim reo qui ſanguinem ſuum qualitercunque redemptum voluit.leg. 2. Creditur enim in vitæ diſcrimine vel non con- ſcientia Leleris paciſci, aut tranſigere: ſed quia dubium pe- riculoſumque euentum iudicii reformidat, l.tranſigere. C. de tranſact. Eadem cauſa eſt eius qui ſibi mortem conſciuit ante damnationem, idque ſceleris conſcientia, non vitæ tædio aut
doloris impatientia,& c. l. 3.hic. l.1.& z. C. eod. Verum vt hæc
explicatio locum habeat tria ſunt neceſſaria. Primum quo reus ſceleris poſtulatus ſit in ſcelere deprehenſus. Secundum, quod crimen tale ſit propter quod bona adimerentur dam-
nato. Tertium, quod metu condemnationis& pœnæ mor- tem ſibi conſciuerit, l. 3. Et v detur onus probanci hæredibus
incumbere poſt accuſationem vel deprehenſionem, leg. 3. 8. ri lie.2 Jm teſta. fac. poſſ. Hinc conſequitur bona eius
qui libetos habet aut alcendentes,&c. non publicati, quia ſi damna-
maülfotteidlſer Kaite 4, K.B fwütcixquamdis Deinte
hülaaie
ſireläieurpro ganCaud qued maudirerdi:gan münenu, unle. luuntremylnl laagmie, Alaſun naretäctur, fr aunu cp itde

lene enen mnamul
—— E — A SES S5 — S —— —
₰ =ääü S= —— — — ———
—½ A S —x E S —
mdeni,nigci coni eioleto kain,
4 1
——
enrzuhornemne zintetemiſſt unn neos qui caam tum Aciectuncind ic purtnichdat erohidercun, in tum ljKorenit
8 3 8
—
zum bic groltficn
delicumwfamt od cum flagelem poniloledan nſ mm leu tmarme conſtiuo,1s . II QVI MII 9 7 M 5131 co
7T Acchst
wü Dicitur dna
—
Ktituitur reus damnatus, per p bonis, quo caſu non recipith interdum ſimpliciter reſtituitur ini num ſtatum,& actiones ei& in eu turis, quia in fiſcum tranſierunt. indulget, pœnamq; ſolam remitt que famareſtituitut, habetque lo mi, culpa perennis erit.
Regiæ. Aliæ purgatoriæ toriæ quas Gratiæ vocant& remiſſionis, miles ſunt reſtitutioniini
f. n TZit. De interdidt releg. 64 dopoyl. ſi damnatus eſſet, non adimerentur hæredibus„Vt(ap. dixi= mus, tit. præced. Quam graue autem& nefarium ſit hoc faci- nus, docet laculenta& graui oratione Ioſephus lib. 3.de excid. Hieroſol. Quamobtem multa reperiuntur ſingularia in odiũ huius ſceleris. Nam teſtamentum quod ante factum fuerat rritum fit. l.2. qxi teſta. fac. poſſ.l.ſ quis filio.. eius qui. de in- iuſto rupto. Donatio inter virum& vxorem non confirma- tur morte.l. cum hic ſtatus.. ſi maritus. de don. inter vir.& v- xo. Is qui ſibi manus infert, ſi factum non peregerit, grauiſſi- me punitur, l. 3. hic. I. ſi quis aliquid.§. vlt. de pœnis. l. omne
delictum. de re milit. Quod ſi inge ſecuta mors fit, crimen ex- tinguitur morte iure Romano, l. defuncto. de publ. iudis. Sed moribus fere video receptum vt memoriæ damnandæ cauſa
cadauer mortui ſuſ pendatur.
1 N 1 TT. XXII PDEINTERDICTIS, RELEGATIS, ET DEPDORTATIS.
De deportatis. CA P. I.
2 6.*
SEpoRrArT ciuitatem amittunt,& ex ciui- bus füunt peregrini. l.. Eorum etiam bona pu- blicantut, quamuis id ſententia expreſſum
— 1
non fuerit. l. 3z. Manumittere ſeruos non poſ- re Kint.l.z. liberos in poteſtate non retinent, In- ſtit. quib. mod. ius patriæ poteſtat. Ex quo apparet grauem eſſe hanc pœnam: ideoque certis tantum magiſtratibus ſpe- cialiter permiſſam eſſe.d.l. 6. 1
De relegatls.
D Elegati in inſulam, ciues manent, ac ideirco liberos in po- R retinent, l. 4. Acne bona quidem ipſius adimun- tur, niſi forte id ſententia expreſſum ſit: quod aliquando ex
cauſa fit.1 1.4.& 7. Et hoc pœnæ genus irrogare poteſt Præſes prouinciæ, quamuis deportare non poſſit. l.7. b
De interictis. C A v. III.
ITAtiainterdictionis exempla hic reperiuntur, veluti cum interdicitur prouincia, vrbe, ciuitate, patria, J. 7.& vlt. C.
Suet. in Claud. quædam eius edicta refert ad hanc rem perti-
nentia his verbis: San xit vt hi quibus A magiſtratibus prouinciæ interdiserentur, vrbe quog,& ltalia ſammouerentur: ipſe quoſ⸗ dam nouo exemplo relegauit, vt vltra tertium lapidem vetaret e- gredi ab vrbe. Alia ſunt interdictionum exempla, vt cum ho- nore interdicitur, foro, aduocatione, negotiatione,&c. l.7. hic.l. moris. ſup. tit. de pœn.
1N TIT. XXtI
DE SENTENTIAM PASS. BT
KESTITVTIONE.
Victit. reſpondet alius in C. Iuſtinia. lib. 9. Ac s ſub veroque tractatur tam de indulgentia cri- minum quam de reſtitutione damnatorum, que reſtiturio multo plenior eſt indulgentia. In Codice Theodoſiano ſeparati ſunt de vtra- que tituli, li. 9.Aliquando enim ſpecialiter re- rincipem vel patriæ tantum, vel onorem, non eximitur infamia: ntegrum,& recipit priſti- m competunt, bonis reſti- Aliquando princeps tantum it, quo caſu neque bona, ne- cum verſus: Pœna poteſt de- Hodie duplices ſunt eiuſmodi lireræ „quas iuſtitiæ vocant: Aliæ depreca-
quæ poſteriores ſi- ntegrum.
unt, vt exiſtimo. Nouel. 115. vtcum de appellat.
liato reſtitui debeant,& ei in cuius fraudem bona alienata ſunt, leg. vidcamus.§. in fauiana. de vſur. N ot. in§.& quid ſ tantum.
pulturam debent. l.vlt. Præſes ille
vt Chriſti corpus tollerent. Idem& Auguſtus ſe obſeruaſſe ſcribit in libetis de vita ſua.lan
tomen faciendam ea daril Bart.hæſitet. ſit tamen int veluti ſi maieſtatis cauſa d publice expedire, vt in pat Quodfere in Gallia rece ſit in inſulam, velrelegat terit mortui cadauer ind peliri. Cum enim ea pœ
8 39 De indulgtutia criminum. b T duieee hæc tollit bona damnato. l. 2. C. Actiones igitur ſaluæ non manent, quæ prius damnato compeètebant, I. 5. C. Net ilius impetra⸗ ta iadulgentia recidit in poteſtatem patris. l. 6. C. Eademque cauſa eſt patris, qui cum deportatus eſſer, indulgentiam obti- nuit. Eadem ratione ſeruus damnatus ob hanc ind ulgentiam nõ recidit in poteſtatem domini. l. 8. C. Sed pecfama, ſtimatio conſeruatur obtenta indulgentia, J. 7. C. eo.. vlt. C. de generali abolit. Et quemadmodum debitores ſuos tonue- nire non poteſt, ita etiam à cteditoribus non poteſt conueni- ri l. 3. hie.& l. 4. 0. In ſumma vis& poteſtas huius indulgen- tiæ eſt pœnæ remiſſio& condonatio. Proĩnde is quem abſen- tem Præſes annotauit requirendum, ſi redierit, impetrata in= dulgentia, extra omne periculum calumnix eile dicitur. leg.
10. Cod.
Deretitutiine. C A v. II. b N Leiurio damnati maiorem vim&æ poteſtatem habert quam ſimplex criminis indulgentia. Nam reſtitutus pri⸗ ſtinum ſtatum recuperat, id eſt, bona, ordinem ‚famam, di- gnitatem. I. 1. C. niſi quod adhuc macula aliqua aſperſus ma- net, quæ dilui& abſtergeri non Poteſt. Eſt enim grauata eius æſtimatio apud bonos& Braues viros, etſi infamia notatus non ſit. Hinc Claudius, vt refert Suet. cum orantibus familia- ribus, cuidam appoſitam notam ademiſſet litura tamen(ait) extat. Cum igitur bona reſtituantur, conſequens eſt& actio- nes quoque teſtitui, l. caſus. C. eod. l. Princeps. de verbo.ſi gn Sed& creditoribus quoq; aduerſus eum actiones reſtituun=- tur, idque pro ea parte bonorum, quam recepit. 1.3. hic. l.z.& 12². C. Nec prodeſt reſtituto ſi ma nerit bona relinquere, d. l. 3.Ius quoque patronatus reſtitnitur... Itemque cognationis iura ſi mulier in metallum daminata partum ante conceptum ediderit, I. vlt. hic. Patre reſtituto Blius poteſtati eius denuo ſubiicitur:ita tamen vt geſta interim per filium qui paterfami⸗ lias erat, rata ſint, velutiteſtamentum„&c. l.vlt. C. eo. Hæc au⸗= tem reſtitutio ad ea bona quæ fiſcus interim alienauit non pertinet. arg. l.2.§. ſi quis à Principe. ſup.ne quid in loco publ. Sed nec fructus interim bercepti in hanc reſtitutionem veni-
tametſi ſpo⸗
1 N T I XXIIII. DE CADAVERIBVS PV-
NITORVM.
locrEriaNvs in quodam reſcripto ſe non veꝰ tare ait damnatorum corpora ſepulturæ tradi: Al. obnoxios. C. de relig.& ſumpt. fun. Itaq; ma- giſtratus non tantum éognatis, ſed etiam qui- uslibet aliis præſentibus ea concedere ad ſe- Pilarus permiſit Apoſtolis
Sed& medicis quoque ad ana- uadet publica vtilitas, quamuis hic erdum vrt petentibus denegentur, amnati ſint, l.. aut ſi forte videatur ibulis maneãt ad terrorem aliorum, ptum eſt. Sin autem quis deportatus us ſit ſine Principis permiſſu, nõ po- e transferri in alium locum,& ibi ſe- napoſt mortem etiam maneat, quam ſolius Principis eſt remi ttere, conſtat à Principe i- pſo, non à magiſtratu id petendum eſſe. l.vltim.
PœEnam tantummodo, nec reſtituit
anecexis

v
8 1 * 8
ERANCISCI DVARENI IVRE
CONSVLTI COMMENTARIA IN LIB. XLIX.
PANDECTARVM SEV DIGESTORVM.
IN TIT. I. DE APPELLATIONIB. ET RELATIONIE
— TERRV NDVM n5 eſt in hoore f ☛ aatu, appellare& prouocate verbaeſ- N ſc eiuſdem ſigaificationis,& generali-
ter ſiguificare ad iudicium vocare.l. qui 66— 1 rior. l.6. de iud. In tractatu de appel- 9 lationibus ſignificat aduerſarium vo-
care ad iudicem ſuperiorem de iniqui- h ate, iniuria, vel grauamine ab alio& in-
S feriore iudice illato cogniturum. Appellatur autem& pro- uocat ipſe iudex ſuperior de cadem iniuria e ſeurweRelen. re autem& relatio eſt cum iudex qui cognolcit, ob iuris ob- ſcuritatem ponit, vt ita dicam, in co nſultationem apud ſupe- riorem, vt reſcribat& contulat quomodoius ſit reddendũ. Et guoniam relatio iuncta eſt conſultationi,& contra, promi- Aur relatio& conſultatio dicuntur in eadem rein hac rabric. hic.& l. i. de relation. Cod. Sed hodie ex iure aurhentico nun-
uam refert iudex, ſed quod æquum& bonum putat pronũ- tiat. d..I. C.&l. leq. Remittete vero& tranſmittere eſt cum iudex qui cognoſcere cœpit quaſi non idoneus remutrit li:i-
atores ad iudicem competentem. l. de mulitibus. l. non du- Fune de cuſto. reor. I. ad Principem. l. ad Imperatorem. hic. qua in re non debert nominatim iuder qui agnoſcit ad a- lium temittere, ſed ad auxilium opportunum. c. iudex. de oft. deleg. in 6. Licet autetn id licuerit, ſi tamen iudex idoneus in remittendo non curauerit, poterit eam interloeutionem cir- cumducete, id eſt, quaſſare& annullare,& de integro cogno- ſcere,& pronuntiare: imo ſ non ad idoneum indicem remi- ſerit, iudex competens nihil obſtante ea remiſſione caulæ ſu- ſcipiet cognitionem. D. in d. l. Ad principem.& d. l. ad impera- torem. b
C A v. I. Cauſæ propter quas appellatio interponip oteſt.
Oliudex ob imperitiam aut iniquitatem ſuam male iudica- Ouerke in ſtaappellandi cauſa eſt.l.i. C. eo. nec obeſt conde- muato quod eius conſenſu, aut à principe iudex datus ſit. l. ex conſenſu. hic. Cod. eo. aut quod pro fiſco aut libertate lata ſit ſententia.illud. hic.1. lata. C. eo. Sed etſi de modica re ſit con- tentio, adhuc à ſententia iudicis appollabitur. lI.& minoribus. S. eod. c. de appel.exeo. Prætereaſi iudex dixerit alicui mul- ctam iniuſte.ſ.& in matre.C.eo.Si reſcriprum principis ſecu- tum aliquid contra ius fecerit tecte interponetur appellatio.
9
I. 1.hic. l. 2. C. eo. Item ab electione, curarione, ſeu nominatio- ne appellari poteſt.lcum in vnall. 4.1.ſi qui. C. eod. licet non ſemper id neceſſarium ſit.l.ſi conſtat.hic.l.j.l.ſi quis tutor. in-
fra qui app.l.nominationes.C. eo.vt poſtea dicemus. Quizappellt. CA vy. II. N On ſolum condemnatus à ſententia iudicis iniqua ap-
I pellat, verum etiam aliquis cuius intere ſt. I. 4. l. ab exe- cutore.l.à. ſentẽtia.l. ſi pro luſorio. ſed& ſi quis ad ſupplicium ducatur, cuiuis appellare pro eo permiſſum eſt, licet eius non juterſit. l. non hic. l. addictos. C. eod. Procurator quoque& appellare,& appellationem proſequi non poteſt, fiue per ſe, ſiue per alium procuratorem. l. ab executione. C. eo. nec ideo proh betur dominus ipſe Pbelure Iſententia contra fuum procuratorem lata interpoſita ab eo, appellationem exequi. J. dominus. C. co. An autem procurator appellare cogatur, a- libi tractatum eſt. l. inuitus. C. de procur. Tutor& procurator recte appellant, quinimo appellare tenentur, ſi bona ſit cauſa. 1. bonam. C. de adminiſt. tutor.& appelationem interpo ſi⸗ ram proſequi, aiſi finita fuerit tatela,& cura,& rationes red- didetint, eademque eſt hæredis ipſorum ratio: verum nihilo- minus adoleſcenti ipſi ſi velit litem cœptam proſequi, licet. l.
negotio.l.tutor.l.vlt. hic.l.f actor. C. eo. l.vlt. infr. ſi penden.
appellatio. Dominus pro ſeruo cõdemnato tecte appellat, ſed non contra ſeruus pro domino.j. ſerui.. cuiuis. l. creditor. A- lia eſt cauſa filiffamilias qui nomine patris appellat, ſi aduer- ſus patrem eius de bonis, quæ per ipſum acquiri potetãt, pro- nuntiatum ſit. l.ex conſenſu.§. 1. Abſens ſi per contumaciam ſit inducta cauſa condemnatus non auditur appellans.l.ex cõ- ſenſu. hic..& poſt edictum. ſup. de iudiciis. Si quis tamẽ zullas fuerit rationes exhibere,& quia non perierat, iudicis arbitrio condemnatus fuerit, appellatio ei non denegabitur. l. ersdi- tor.§.vltim. CAy. III. Finis appellationis.
Inis hic eſt, vt lententia qaæ dicitur iniqua eſſe corrigatur & reſcindatur. l. 2. in prin. hic. l.1.§. vlt. ad S. C. Turpil. C. nam etſi iniuſta fuerit pronunriatio, ſi non fuerit appellata, tenetur, quaſi damnatus conſenſu ſuo eam probare videatur, quod& in electione ſeu nominatione ad munus aliquod pu- plicum locum habet.l.z2. qui. l. ciues. C. eo. proinde cum ſen- tentia nulla, neceam exequi poteſt index, fruſtra interponi- tur appellatio. l. ſi expreſſum. l. ex conſenſu. hic.& inft. quæ ſent. ſine appel. reſcin.& C. quando prouoc. non eſt necell. Idque dicendum eſt de quacunque nominatione& electio⸗ ne, in qua ſolennitas deeſt, quæ ideoutereſt nullal.ſi cenſcat hic. Lnominationes. C. eo. b b
IN TIT. III. QVIS A QVO APPELLETVR.
C A r. IIII. b AersTRATVVA alij maiores ſunt, alij mi nores,& inferiores,& ab inferiotibus ſupe- F riores appellantur, vr ab illis aliquando prin- ANe ceps Ppelluu debet. l. imperator. hic. Quid SAA E erxgo ſiper errorem magiſtratus vnus pro alio
*
prouocatus fuerit, diſtinguit Vlp-in l.. Nam ſi quis minorem
appellauerit pro maiore, nocet ei error, adeo vt non appel⸗ lare intelligatur. Si vero contra maiorem vel parem non no- cet, ſed perinde cognoſcere debet is qui appellari debuit ac ſi nominatim appellatus fuiſſet. L...§. ſi quis in appel. Huc perti- nent duo tit. à quib.appel. non lic. quis à quo appel. Item ple- ræq; tam Conſtantini quam luſtiniani conſtit. ſub tit. de ap- pel. C.. ſi apud.l.à proconſule. l. cum appellatio. l.cum poſt. præcipuus. l. de caſu. l. in offeren. l.ſi quando. vel Nouel. con- ſtit.&c. De eo qui ſentẽtiam exequitut, quæſitum eſt,& con- ſtat ab eo appellarinon poſſe, niſi modum iudicationis exco- dat,& male ſententiam interpretetur, ſi forte intetpretandi poteſtatem habeat. l. ab executions. hic. l. ab executione. C quomodo appel. non recip. à principe& ſenatu non appel.. 1. quod& in Francia non obſeruatur, ſed tamen proponitut error aduerſus arreſtum ſupremæ Curiæ. Sic à præfecto præ- torio non appellatur. ſup. de off. præfec. prætor. ſed ſupplica- tur principi, cui parlamentum aliquodin Francia, ſicuti ixi- mus, deinde qui renuntiauit appellationi appellare nõ potelt, ctſi iudex datus ſit àꝑrincipe vt appelletur ab co. C A Pr. V. Quomodo interponi appellatio debeat.
Na voce appellario apud acta interpovi poteſt illico, Ve⸗ tunc eſt neceſſarius libellus, ſed ſufficit dicere, ap- pello. l. a. hic cap.. vt debito. c. conſuluit. ex eo. Si vero non ſtarim appellatio interponatur, libellus, qui dicitur Wne⸗ vos, iudici à quo appellarur dandus eſt. l. Aſententia. S. vllics.J.
litigationibus. C. eo. Fot mam vero& conceptionem huius
em
libelli docet hic VI pian.l. 1.§. vIt. l. 3. l.appellanti. quod zus
1X!
lbyjire ſeetaoliuspte aumch
Mo
V Luin gercpered
daadicare, alio 6Ceo. del an xlaltigro katcede.iudic
rngacains ſu teunggideppe
gadautem ditite
m tt, nil iutt
bentifre 9p murntecege türouniopone mulipellaei luneCde ppel. yeergtiütatem ulxernotes RdeneRepon äadidum elle, eam eum yero furh 1 quem.
4 4. dtio olim 1

dciui welemn l ae— dario,donlleng erüulioermnüen daiodeadnundin,
cines C,eo goi
voelinäen intnn Lexcosſerloet
zuaodogrouuente aque nominzidrelt
eideoheteſtnubl
1T. II
APDELLEFY b
. Ml
vVvA Iijnionädi 4
riote, Aüfun Rut, rcdiligen debet uxerni Rem magittem n lnl dmiſr cei enor, iej ra maioteg eue
C. eo. Si quis ta
eſt. l.præſens. C. eo. Et notandum eſt eum
dixi eſſe offerendum libellum iudici à quo appellatur, ſic ac- cipieadum eſt, niſi propter violentiam eius facere non auſit appellans: quo caſu proponi publice ſufficit. leg. cum quidam hic.& C.de iis quæ per met. iudic. c.vlt. C. eo. Illud poſtea no- tandum eſt, ſi qui ſeparatim fuerint damnati licet ex eadem cauſa, pluribus appellationibus opus eſſe. I. ſi qui ſeparatim. idem ius eſt, etſi in vna cauſa duplex ſententia diuerſa datur, veluti vna ſortis, alia vſurarum. l. cum in vna. denique ſiue
quis appelletur voce, ſiue per libellum, cauere debet, ne àiu-
dice conueniatur, alioqui puniendus eſt. l. illud. hic. Hodie, in
Francia dico ex lege Regia appellandum eſt, aut ſi abierit li-
tigator, ſimulatque peruenerit ſententia ad ſuam notitiam,& hoc in regionibus quæ moribus reguntur,& releuabitur re- gio reſcripto quæ non appellauit incontinenti: in regionibus iudicialibus ius authenticum obſeruatur, quod præſcribit in- tra decem dies eſſe appellandum.l. eos.& l.ſeq. hoc tit.
IN IIT. IVy. INTRA QVOD TEMPVS Ap-
PELLANDVM SIT. 1
C A P. VI.
V RN receri conſtitutum erat biduum in & cauſa heerierrrichnum in aliena, inl. 1. quando
I Ne appel.ſit. l. dos.§. ſin autem. C. de appel. ſed K noua luſtin. conſtit. 10. dierum tempus con- S ccaitur, in auth. de appel.& int. quæ tempora. Elapſo igitur eo tempore quodlegibus ſtatutum eſt, nemini licet amplius prouocare, tametſi forte miles ſit, leg. ſuſpe- ctum.hic. b
C A r. VII De olcio iudicis a quo appelletur.
A Ppellationem interpoſitam index à quo appellatur, Aahe debet,& apoſtolos ſeu literas dimiſſorias ap- pellanti dare, alioqui mulctari eum oportet. l. quoniam iudi- ces. C. eo. I. 1. de libel. dimiſ. l. dimiſſo. infr. de verb. ſignif. L- tem geſta lirigatoribus vnà cum relatione intra dies 30. præ- ſtare debet. l.iudicibus. C. eo. nec impedire debet appellan- tem, quominus ſuam appellationem libere proſequatur,& ad eum qui de appellatione eſt, accedat. lI. imperatores. hic. quod autem dixi recipiendam eſſe appellarionem, vtique ve- rum eſt, niſi iuſta cauſa ſit, propter quam recipi non de- beat, vt infr. de appel. recip.& C. quomodo appel. non recip. Sine autem recepta ſit appellatio, ſiue non, medio tempore nihil nouari oportet, vt infr. nihil noua. appel. vnde incarce- ratus ſi appellauerit, in eadem cuſtodia manere eum oportet. Luunc. C. de appel. Excipiuntur tamen aliqui caſus, in quibus
propter vtilitatem aliquid innouare permittitur. l. cum in v-
na.. imperarores. Quid igitur refert, dixerit aliquis, an reci- piat necne? Reſpondeo, cum cœpta eſt appellatio, nihil omni- no nouãdum eſſe, antequam de appellatione fuerit pronun- tiatum, cum vero cœpta eſt, tamdiu ſuperſedendum, dum princeps ad quem retulit, deliberauerit, recipiendane ſit, an reſpuenda appellatio, præterquam exceptis caſibus, de qua deliberario olim fieri ſolebat, antequam appellatio iuſta, aut
iniuſta pronuntiaretur. d. l. 1. l. conſtituriones. hic.j. ſcien-
dum. infr. de appel. recip.l. 3.1. ſi appellationem. C. eo..chiro-
graphis. de adminiſtr. tut.I ſi quis filio. de iniuſto, rupto& ir- rito teſta. Atque ego ita cenſeo de re hac, quæ vulgo mala do- ctorum explicatione.
ClA p. VIII I. Deproſequenais appellationibus.
b Q appellauit à ſententia iudicis, appellationem proſe-
qui debet intra conſtituta tempora, ipſe autem procu- rator vel tutor, l. dominus.§. ſiactor. C. co. niſi præſentia du- ctus deſiſtere& renuntiare appellationi maluerit.. ſi quis li- bellorum. C. eo. Alioquitanquam deſerta appellatione ſen- tentia mandatur executioni.l. quoniam nonnulli.l.ſi conſtat. men fato& caſu impeditus fuerit, ne intra té- SXequeretur appellationem, ei ſuccurrendum
1. qui appellat, acto- ris partibus fungi. ltaque iuſte ſe appellaſſe docere cogitur.i.ſi
pus legitimum
In Tit. Intra quodtemp. appell. ſit.
e
841 qui. C. eo. c. interpoſita. extra eo. nec prohibetur quocun- que modo poterit,& quacunque etiam cauiſa appellationem tueri, tametſi in appellatione interponenda certam cauſam expreſſerit. l.7⁷. hic. At ſi quid à ſe omifſum coram iudice infe- riore, aut non probatum animaduerterit, ad id allegandum coram ſuperiore iudice, ac probandum admittitur. l. SOs.§. 1.
C. eo. l.per hanc. C. de tempor. appel. Intra quod tempus. C A p. 1 X.
Eteribus conſtitutionibus certa erant deſinita tempora, Wea ideo fatalia dicebantur, quod eorum lapſos veluti quidam lapſus eſſet appellationis interpoſitæ, niſi à princi- pe impetrata eſſet, toto tit. ſupr. de tempor. appel. Sed eo iure abrogato ſtatuit luſtinianus ad proſequendam appellationẽ vnius anni tempus, aut ob iuſtam cauſam biennium. authen. ei qui.de appel.& intra quæ tem por. appel. quod& iuz e Pon- tificum confirmatum eſt, poteſtare tamen data iudicià quo
appellatur, breuioris temporis ſpatium definiendi. cap. cum ſit Romana. extra eodem tit.
C A p. X. Oſhcium indicis adl quem appellatur.
Vdex appellationis debet pronuntiate iuſtam aut iniuſtam Ircinflaan eſſe, nec remirtere negotium ad iudicem, vnde appellatum eſt. l. eos. in prin. C. eo poteſt tamen eã co- gnitionem alteri delegare, ſi iuſta cauſa id fieri ſuadeat.l. cum poteſt. C. eo. Quodſi is per quem appellatum eſt, licet ipſe non appellauerit, de iniquitate quoque ſententiæ conque- ratur, eius rationem non minus quam aduerſarii habebit iu- dex. l.ampliorem. C. eo. Si igitur iniuſtam eſle appellationem cognouerit, ſententia per ipſum confir mabitur executionc.]j. præcipuus. C. eo. Præterea pœna antiqua plectetur à iudice, is qui temere appellationem proſequutus eſt. l. eos.§. nec te-
mere.& quidem grauiore, ſi appellatio percepta ob iniuſtam
cauſam non fuerit. l.à proconſulibus. C. eo. I. ab executore, quorum appel. non recip. C. Si vero iuſta viſa ei fuerit appel⸗ latio, ſententiam infirmabit, condemnabitq; victũ ad earum etiam rerum reſtitutionem quæ ex caulſa iudicati, ex neceſſi- tate iudicii ſolura ſunt. l. cum ex cauſa.& hæc victoria non proderit tantum appellanti, ſed cæteris quoq; eadem ſenten- tia condem nandis, ſi vna eademque caula fuerit defenſionis. l.ſi qui ſeparatim. hic.& C. ſi vnus ex plurib. appelic. pen.&c.
IN T IT. XIVI. DE IVRE FISGCI. Quicd ſit fſcus C A vy. I.
lſcus dicitur pecunia publica, autore Aſconio, afiſcis, id eſt ſportulis. Fiſci(ait lunt ſpartea vtenſilia ad maioris ſummæ pecunias capien- 99 das. Vnde quia maior ſummapecuniæ quam esrerien priuatæ eſle ſoleat, factum eſt, vt Rlcus pro pecunia publica,& inde eonfiſcare dicatur. Differt nonnun- quam ab ærario, quia fiſcus dicitur pecunia Imperatoris pri- uata, quæ vulgo Domanium dicitur. Frarium vero pecu- nia publica& imperii. Plinius in panegyr. A- fortaſſir non ea- dem ſeueruate ſiſeum qua ararii cohibetimortamto mauone quãto
plus tibi licere de tuo quam de publico credis Tacitus lib. 5. Bo-
* na Seiani oblara ærario, It in fiſeum cogerentur. Spart. in Adria. Damnatorum bona in
fiſeum priuatum redigi vetuit, omniam ſamma in ærario publico recépta. Sed promiſcue vtuntur iu- ris auctores his verbis, necvlla eſt hodie inter fiſcum& æra- rium differentia. Vnde dicitur in l. z2. ne quid in loco publico. res fiſcales quaſi proprias& priuatas principis eſſe. Nam par ius paremque poteſtatem in has omnes res haber, l. bene à Zenone. C. de quadr. præſcript. Vt antem intelligatur, cur de iure fiſci inſcribatur hic tractatus ‚ſciendum eſt veteres ma- gnam habuiſſe curam filci augendi locupletandique, quod a- liter ſtatum publicum tueri non liceat. Itaque multa priuile- gia habet fiſcus, quæ priuatis hominibus non comperunt. Qux omnia& Cæſaris qui deſignatus imperator eſt,& Au- guſti rationi tribuuntur. l. fiſcus. S.vltim. Olim ſub malis Prin- cipibus grande piaculum habebatur fiſco non fauere, vt te- ſtatur Plinius in Panegyr. Verum Modeſtinus nõ putat eum
delinquere qui in dubis quæſtionibus contra fi-
4 ſcum facile reſponderit. lnon puto.
8 4Enn.
BB b
— *
2 4 8 64 4*

842 Franc. Duareni(omment.
C A p. 1 I.
uibus ex cauſis res alienæ fiſco acquirantur.
Alliſtratus varias refert cauſas ex quibus fiſco aliqua res (nutrtare 1. Nos ſingulas hic referemus, quibuſdam alis additis quæ aliunde colliguntur. Prima cauſa eſt, Cum fideicommiſſum incapaci tacite relictum eſt: vtrunque enim neceſſarium eſt. Adeo vt palam relictum quamuis incapaci, fiſco non acquiratur, nec tacite relictum, ſi capi poſſit. I. 1. de delat orib. l. 3. l. ita fidei. 40. Fiſcus autem ex hoc tacito fidei- commiſſo in rem actionem habet, l. imperator. 43. Verum his ignoſcitur qui ſeipſos deferun t, parte dimidia ipſis data in
delationis huius profeſſioniſque præmium. l. edict 0.13. 1. Se- natus.. Senatus.& l. Arianus. 42. Ac ſi reſtituta ſit hæreditas
ex Senatuſconſulto Trebelli⸗no, non totius, ſed dodrantis tantum pats dimidia deferenti dabitur.l. cum tacitum. Hinc tractatur quæſtio in LSratius Florus. in prin. Denique ſuccur- ritur ei qui propter ruſticitatem vel ſexum fœmineum iuris ſui ignarus ſe detulit.l. 2. 9.vlt.& l. edicto.§. vlt. Secunda cauſa eſt, Cum mots defuncti ab hæredibus non vindicatur, aut cum hæres alias indignus hæreditate reperitur. Quo caſu vin- dicata fiſco hæreditate, legata& hibertates manent, l. 4.1dem dicendum eſt& de marito vxoris mortem non vindicante, vt ſcilicet dos fiſco vindicetur,&c. l.cum mortem. Exempla hu- jus rei multa ſane peti poſſunt ex tit. de his quibus vt indign. lega. ſupr. Et vnum hic extat de eo qui hæres inſtitutus eſt vt Hiuus. ied poſt mortem eius qui pater dicebatur, ſuppoſitus declaratus eſt l. aufertur. in prin. Tertia cauſa eſt, Cum Prin- ceps hæres inſtitutus eſt: quo caſu ſi teſtamentum velcodi- cilli lurrepti ſint, nuntiari ſolet. l.’.& l. aufertur.§. pen. Quar- ta cauſa eſt, Cum quis theſaurum inuenit in loco publico. l. 3. §. vlt. Inſtit. de rer. diuiſ. Alias theſauri inuenti partem nullam fiſcus capit. C. de theſaur.& Inſtit:de rer. diuiſ.§. Theſauros. Quinta, Bona damnatorum fiſco acquiruntur. tit. de bonis damna. ſupr.& l bona. Quod&́ in his plerunque locum ha- bet qui ante ſententiam aut accuſationem deceſſerunt, l. ex iudiciorum. ſupr.de accuſ.& 1. Lueius. infr.& l.in fraudem.§. 1. Ab eo autem qui in reatu eſt, bona fiſcus non aufert, l. au- fertur. 46.. in reatu. Sexta cauſa, Si quis domum diruerit ne- gotiationis cauſa: quo caſu duplum prerii fiſco acquiritur. I. 2. hic.& l. Senatus. de contrah. empt. Septima cauſa, Si quis deſtirerit ab accuſatione: quo caſu incidit in pœnam Senatuſ- conſulti Turpil. quæ eſt quinque librarum auri. 1. 3. ſupr. de præuari. Octaua cauſa, Si res litigioſa venierit. l.⁊. Sed hoc for- te inſertum eſt verbis Calliſtrati ex conſtit. Iuſtinia. l. vlt. C. de litigioſ. Nona cauſa eſt, Cum ex priuato contractu pœna commiſſa eſt, quam conuenerat filco acquiri. Notatin I. arbi- ter. de recept. arbit. l. ea quidem. C. ſi manci.ita fuerit alienat. Qno caſu agit priuatus,ſed ad fiſci vtiliratem. Decima cauſa, Commiſſa ſiſco vindicantur de quibus ſub tit. de publ.& ve- ctig.ſup.l.cotem. S. dominus,& c. Vndecima cauſa, Addendũ eſt Calliſtrato, bona inteſtati qui nullum legitimum hæte- dem reliquit, ad fiſcum pertinere. l. 1.& 4. C. de bon. vacanr. J. 4. C. de præpoſ. ſac. cubil. Duodecima, Captiuorum obſi- dumqʒ; bona in fiſcum coguntur, niſi,&c. l. diuus,& l. ſequen- ti. Reperiuntur& alia exempla huiuſmodi acquiſitionis in tractatu, veluti, Si magiſtratus in prouincia aliquid compara- uerit. l. aufertur. 6. quod à Præſide. Si quis aliquid ſciens in fraudem fiſci ſuſceperit. d. l. aufertur.§. 1.& l. in fraudem. in prin. De his qui in metallũ damnati ſunt, quæritur an ſi quid eis legatum ſit, ſiſco acquiratur? Et Calliſtratus ait non acqui- ri fiſco: quia quamuis libertatem amiſerint,& ſerui pœnæ ef- fecti ſint, fiſci tamẽ ſerui non ſunt. l.in metallum. Item fiſcus litem ſibi vltro donatam non ſuſcipit. l. res quæ.§. pen. No- tandum eſt cum bona alicuius deferuntur fiſco, eum credito- ribus ſatis facere debere. l. non poſſunt, ſed, quatenus bona ſoluẽdo fuerint. l..§. an bona. Quamuis alioquin hæres ſupra vires hæreditatis teneatur creditorib. l. quæ dotis. ſolut. matr. b CA r. III. De nuntiatione ſeu delatione. b Tilitas fiſci poſtulat, vt ſi quid ad fiſcum pertineat ob WAns iam dictas, aut alias huiuſmodi, quod fortaſſis la- tcat, nuntiare ac deferre volentes audiantur. l. 1. Dixi volen- tes, propterea quod nemo inuitus nuntiare cogitut. J. res quæ.
1
§. vlt. Nuntiatio autem hæc bonorum vacantium nomine quadriennio finitur, tametſi in aliis pleriſq; cauſis tempus vi- ginti annorum præſtitutum ſit. l.1. 5. Diuvs. hic. l. intra.& Lin omnibus. ſupra de diuerſ.& terapor. præſcript.
2 C A v. IV. b
De lis qui deferre poſſunt,& non poſſunt.
Mraus lib. ſingulari de delatoribus quaſdam perſo-
nas recenſet quibus deferre non licet. l. deferre. Cuinſ- modi ſunt mulieres, clariſfimi viri, damnati, veterani milites. Sed in his qui ſe deferunt, de quibus ante diximus, delectus perſonarum non habetur. l. ait Diuus. 1 ⁶. Sunt& alii qui cer- tas perſonas deferre prohibentur, vt puta, tutores, curatotes,
Scauſam pupillorum vel adoleſcentum deferre non poſſunt.
Item ii qui quaſi curatores negotia alicuius geſferunt. d.l. de- ferre. Serui quoque deferentes dominos ſuos, aut liberti pa- tronos, pœna plectuntur. l. 2.§. pen. l. edicto.§. vlt.& l.vlt. C. de delator. Illud notandum eſt delatorem eum non eſſe qui protegendæ ſuæ cauſæ gratia aliquid ad fiſcum denuntiat. l. delator. l. deferre.. ſi communem. hic. 1 3. C. de delator. qua- re hic prohibitus non intelligitur,&c. C A b. V. De ratione nuntiandi ſeu deferendi,& de his quæ ex ea nuntiatione conſequuntur. Doduam fiſco aliquid nuntiatum eſt, ſi nuntiator edictis de more vocatus a præfecto ærario, non adſit, abſoluitur reus:& ſi poſſeſſor adfuerit, tantum fiſco præſtare cogetur nuntiator, quantum apud fiſcum remaneret, ſi profeſſionem eam impleuiſſet. l. Senatus. õ. quod ſi tribus. l. Arianus. Præ- terea delatori publicam cauſam defendendi ius adimitur. l.2.
5. Senatus. In ſumma delator eandem pœnam fert, ſi citatus
ad edictum non reſponderit, qua teneretur ſi cauſam non probaſſet. l. Senatus.§. diuus. Compellitur etiam delator ede- re mandatorem ſuum, quia pari pœna vterque plectitur. l. 2. §. Diuus. l. Senatus.§. ſi quis delatorem. l. non tantum. Siad- fuerit delator& reum condemnauerit, præmium conſeque- tur, quod vulgare Paulus vocat. l. edicto.§. extat. Et exiſtimo quadrupulum illud eſſe, cuius meminit Aſconius. Vnde Qua- druplatores dicti, quamuis ſeipſum deferens dimidiam par- tem lucretur. Si non probauerit delator puniendus eſt. l. de eo.& l. extat. Aut ſi ab accuſatione deſtiterit non impetrata abolitione.l. Senatꝰ. in prin. l.res quæ.§. vlt.& d. l. de eo. Eſtq; eadem pœna qua diximus eum puniri, qui vocatus ad iudiciũ non venit, non adeſt, l. Senatus.& l. Arianus. Sed& infamia b Toaus notatur delator ob calumniam ſuam. l.. in prin. hic. Excipiuntur aliqui caſus in quibus delatori ignoſcitur, quam- uis non probauerit. l. 2. in prin. hic. l. 2. 3. 4. C. de delatorib. Si vero reus cum delatore pactus ſit, eum que corruperit pretio vel modico dato, pro confeſſo habetur, l. in fiſci.l. eius, qui de-
latores.& l. mperatores.
CA p. V I. De acquiſitione&ndminiſtratione rerum fiſcalium. RE delatæ fiſco incoporantur, ſecundum formam con- ſtitutione expreſſam. l. 3. C. de honis vacantibus. Nemo autem poteſt eas res ſibi vindicare prætextu donationis à Principe impetratæ, tametſi liberalitas nemine poſcente in a- liqua collata valeat. C. de petit. bon. ſublat. Quod ad admini- ſtrationem attinet, animaduertendum eſt, ſi pecunia ſit, ita adſeruandam eſſe, vt fœnerari aut mutuam dare non liceat. tit. de his qui ex publicis rationibus. Aliæ vero res interdum venduntur aut locantur. Itaque de venditione primum,& poſtea de locatione videndum eſt.
C A v. VII.
De venditione rerum fiſcalium. Es quæ fiſco competunt, de quibus eſt controuerſia, vendi poſſunt à Procuratore Cæſaris. l. res quæ. hic.l. de- fenſionis facultas. hic. C. eo. Sed& ſi rem cum alio commu- nem fiſcus habeat, eam diſtrahere totam ei licet. C. de vendit. rerum fiſcal. Actores ſane bonorum fiſco vindicatorum ve- nundari prohibentur. l. bonorum.& l. ne procuratores.l.au- fertur.§. actores. Modus autem venditionis eſt, vt res fiſca- les iuſto veroque pretio vendi debeant, quare fides diligen- tiaque à procuratore exigitur.. z.§. Diui. Forma autem& or- do ven-
ninorisempte
lioinlvVltde
Psſiſcal
uſmodi nito tempole ennium.
aduchoriali
nis accpiene
um winoriba rlinftaudem aioneptædic uu,vec minuere caodsckor

alenpeumfaſt
gutexeremr aln opelliurerummn
Dœda metqxeäeii totem.nontum edicto..n lh rminit Aſcoaiw t um deferecsämde delatotomientui dae deſtiectnonn quæ. ſelkKältal anir,, quirccrual klAtims Suläs mniam unmliifu
delatotiigohu
icla.; 4CKte t, eumgue omns beru.unlilah
In Tit. De iure fiſci
do venditionis traditur ſub tit. de fide inſtrumentor.& iure
haſtæ fiſcalis. C A y. VIII. EFſfectus venditionis. Enditionis fiſcalis effectus hic eſt, quod res auctore fi-
Vcd* ſolenniter diſtractæ ſtatim fiunt emptoris. l.). Quã- uis forte fiſci eæ non fuerint, ſed intra quadriennium fiſcus eo nomine poteſt à domino conueniri. G. de quadrien. præ- ſcrip. õ.vlt.Inſtit. de vſucap. Verum re euicta fiſcus nec du- plum nec aliam pœnam debert, quamuis promiſſa ſit à procu- tatore. d. l. ſ. Quamuis autem emptor ſtatim dominus fiat, nec poſſit ab alio conueniri, ramen is qui bona vaeantia emit Afiſco, actionem quæ contra defunctum compertebat exci⸗ pere debet. l. eum qui. Fiſcus igitur venditionem à ſe factam rettactare non poteſt. C. ne filcus rem quam vendid. euinc. Niſi forte ſolennis ordo venditionis amillus fuerit. C.de fide inſtrumentorum& iure haſtæ filcalis. Aut magni pretii res minoris empta ſit. l. ². De fructib. rei venditæ, tractatur quæ- ſtio inl. vlt. de qua ſcripſi in l. fructus. ſolut. matr.
G A P. I X. Delocatione rerum fiſcalium.
D Es fiſcales locari ſolent in quinquennium, valetque hu- Nahtda locatio vſque ad finem huius temporis. Nam fi- nito tempore liberum eſt à locatione recedere. leg.3.5. quin- quennium. Quamdiu autem tempus locationis durat, licet condauctori aliis lecare periculo ſuo. l. Moſchis.§. vlr. Hæc o- mnia accipienda ſunt, ſi idoneis perſonis res locatæ ſunt. Nam minoribus locari non debent, ne beneficio ætatis vran- tur. l. in fraudem.§. vlt.& C. ſi aduerſus fiſcum. Adde tit. C. de locatione prædiorum ciuil. Conductor re locata vtitur frui-
tur, nec minuere quicquam aut transferre licet. l. in fraudem.
§. conductor.
C A r. X. De cauſis actionibusque Feſcalibus.
O Vomodo ſint conueniendi fiſci debitores, traditur ſab
it. de conueniendis fiſci debiroribus. C. Adde debito- res acbitoris lqnanio conueniri poſſe. l. 3.§. multa. hic.& G. quand. fiſc. vel priuat. In his cauſis quæ apud Prefectum æ- rarii vel procuratcrem fiſci aguntur, l. lenatus.§. vIt. I. Aria- nus. aduocatus fiſci præſens eſſe deber, l. 3§. diuus.& l.. Di-
latio debitori ad comparandam pecuniam datur ſecundum quantitatem pecuniæ debitæ. l.in fraudem.§. fiſcalibus. Cõ- penſatio poteſt opponi fiſco, præterquam in caſibus Ergeſi
ſed opponens ſibi debitum intra duos menſes probare debet. L. aufertur. Inſtrumenta fiſco edere cogitur reus. l. 2. idque in fiſco ſingulare eſt..z.de edendo. De hac aditione videl. in fraudem.§. neque. Fiſcus in omni cauſa ius pignoris habet. I. aufertur.. fiſcus. Sed non præfertur iis qui expreſſam hypo- thecam anteriorem habent, ſi ea ſpecialis ſit. Si vero genera- lis ſit hypotheca bonorum omnium præſentium& futuro- rum, conſtitutum eſt in re poſtea acquilita fiſcum potiorem eſſe debere, l. ſi qui mihi. 2 8. id eſt, vt ego interpretor, poſt fi- ſcalem contractum. Nam in acquiſitis poſt obligationem cũ priuato contractam ante fſcalem contractum iſcus potior non eſt.l.vlt. qui potiores in pignore habeant. Qugs vſuras exigat fiſcus,& qnæ ab eo exigantur, vide itulum de fiſcalib. vſur. Lata ſententia aduerſus ilcum aliqnando retractatur. l. imperatores.de re iud.& tit. C. de ſent. aduerſus filcum. Dif.
feruntur aliquando priuatotum cauſæ, ne ſſio præiudicium
fiat.l. apud. Priuilegium protopraxiæ habcc fifeus cum rem perſequitur, nonpœnam. leg. non poffunt. quod placuit. l. ſi Statius.§. vlt. hic.& tit. C. de pœn. Eſca. Fiſcus cum in ius
priuati ſuccedit, iure priuati vtitur, pro anteriori tempore, l. 6.
Vtitur priuilegio etiam in haredem debitoris. l. eum qui.z3.
BB b 4
8—
* r“ 3 1 . 4* 9 *

844
CONSVLTI CTRINA ET VIRTVTE VIROS,
1 pEROS, FRATKES, NoORINBERGENSIS RRHIPVBILICA SENATS-
In ſccundam partem operum
6 E
P HILIPPVM ET ANTONIVM
rem& Aſſeſſorem; NrcoLAICISNERITribu- nalis Imperii Aſſeſſoris,
PRAfXEATIO.
S V in aliis bonarum rerum
— 5
e diſciplinis& artibus, præſer-
, tim, quarum omne opus eſt a inagendo: tum magna eſt in 3 iuris prudentia opinionum di- A ſcrepanria. Namius ſuis tem- poribus fuiſſe, quod inter pe-
iriſſimos ambigeretur,& in mulrtis articulis aliud alii viſum
Trebat. ſenſiones poſtea à Maſſurio Ssabino& Nerua auctas, cum il-
23.
ęrig. iur.
le Capitonem, hic Labeonem ſequeretur, rurſuſqus Sabino
C. Caſſio, Neruæ Procule ſuccedente, adeo illa diſſidia cre- uiſſe:vt alii Caſſiani, alii Proculiani appellarentur, author eſt Pomponius: qui etiam quos vterque ſucceſſores& ſectato-
res habuerit, ad Saluium lulianum vſque commemorat. Sed cum ilæ controuerſiæ quarum multa adhuc veſtigia in Dban- dectis extant, de ipſis iuris capitibus& quæſtionibus eſſent: noſtris temporibus non ſolum de iuris articulis diſſidentes
ſunt opiniones:verurm etiam de toto genere id interpretandi
& tractandi,& inter peritos& ſtudiolos iuris ſumma eſt diſ-
ſenſio. Quod ſi eruditorum in iure multiplices ſint ſententie, quibus prudens eſt iudicium, quo æquum ab iniquo, iuſtum ab iniuſto diſtinguant, multo maiores indoctorum in opini- onibus de iure varietates ſint oportet: cum imperitia impedi- antur, quominus quid æquũ bonumque ſit cernere queant. His enim ſunr obtuſiora ingenia, infirmiora iudicia, faciliores & frequentiores,& ad errandum& ad diſſidendum cauſæ& procliuitas. Quamobrem vrt non tantum diſcernere poſfi- mus recta& ſincera iudicia à vitioſis& deprauatis: verumet- iam quod optimum ſit exquirere, cettæ notæ& formulæ ſunt conſtituendæ, quibus ea diiudicare poſſimus.
Ac primo quidem ſciendum, Philoſophos& πκα, in- ſtrumenta nobis à natura ad iudicationem indita,& aR quæ iis ſubiecta ſunt,& ipſa cognitionum genera diſcrimina- re, vt id pluribus aliis in locis expoſui, quæ hic perſequi nimis longum fuerit. Vt aurem& dum d deinm, quæ mente ſiue intelligentia comprehenduntur,& vi ratiocinandi conclu- duntur, ſimplicia, perpetua,& neceſſaria ſunt, ſic& ſimplex eſt eorum comprehenſio,& ſcienria certa, ο‿νινν‿νᷣντμνκπ—- tra perinde, vt& ajaonusa ex diuerſis partibus compoſita, ca-
ducs, incõſtantia ſunt, aliterque atq; aliter ſe habent: ſic& va-
ria& diuerſa multiplexq; eſt eorum apprehenſio& cognitio i uειeeda s αμκινι. Et enim àſenſibus profecta atq; percepta, & αeι maginatione collecta, 79 ιηνσνe a ν εεε½ obſeruatione, vſu& experientia probacur& confirmatur-
Huius poſtremi generis cum omnes artes ſunt æeasud,, tum
mkα vniuerſa ciuilis facultas, cuius pars eſt iuriſprudentia.
uoniam igitur non modo ex iplarum rerum in quibus hæc polita eſt, affectione& natura, ſed& ipſorum luriſcon- ſulrorum in diuerſas quaſi partes diuiſione, difficile eſt cer- tum quid conſtituere: magna cura& diligencia ingenii acies ad bona eligenda,& reiicienda contraria, eſt exacuenda.
Quod cum generali illa veri& falſi diſcernendi ſcientia,&
cuiuſque diſciplinæ quaſi propriis inſtrumentis, tum his dua- bus rebus conſequemur:& ſi animaduerterimus, quid c- mnium conſenlu laudatiſſimis in ſua quibuſque arte probe- tur, quidque maxime in iis excellat:& ſi ſingularum faculia- tum præcepta atque regulas obſeruauerimus,& ad vſum ap- plicuerimus. Nam illi longa& diligenti obſeruatione eo- rum quæ in ſua arte præclara& præſtantia eſſe intelligebant, formam quandam eius diſciplinæ cui dediti erant, abſolutam mente, animoque comprehendebant. Quam ſubinde intu- entes quid ei ſimile, quid diſſimile eſſet, quid ab ea propius,
quid longius abaſſet cernebant,& in imitando atque exer-
cendo, vt eam affingerent, ſtudium actioneſque ſuas dirige- Pant. Ex eadem quaſi imaginem quandam animo adum bra- tam ducentes, notiones, præcepta,& axiomata artium,& do- Crinarum conſtiruerunt. Hinc Cicero de iis art bus, quæ in rerum actione verſantur, diſſerens ait, quicquid ſit, de qno
ratione& via diſpuretur, id ad vltimam ſui generis formam,
ſpeciemque eſſe redigendum. Itaque ſi his quoque notis in
diſſidentibus Iuriſconſultorum& interpretum opinionibus
diiudicandis vſi fuerimus, non erit difficile ſtatuere, quid
cum in dubiis quæſtionibus, tum in tanta de tota fere do-
ctrina, ac interpretandi iuris ratione diſcrepantia ſit proban- dum, quid improbandum. Nam qui poſt illos luriſperitos, quos Pomponius recenſet, ſectarum illarum ſtudio non te- nebantur, præclara& ſcientia,& exquiſito iudicio præditi, Iuris auctores, nunc Proculi ſiue Proculianorum, nunc con- trariam Caſſianorum, ſiue Sabinianorum, nunc int ermediã inter vtramque ſcholam amplectebantur ſententiam. Ea-
dem libertare iudicandi vſi ſunt qui inſtitutiones compoſue- runt, id quod ex magna copia aliquot exemplis oſtendete vr-
ſum eſt..
Neruæ igitur& Proculo reiecta Caſtil& Sabini opinio-
FERANCISCI DVARENI IVRIS.
AD CLAKRISSIMOS GENERE. DO.
e l era. tsread Brutuo
ne, Paulus in leg. i. de contrah. empt. Diui Principes ante lu-
ſtinianũ,& luſtinianus ipſe in§. item pretium. Inſtit. de empt- & vend. in hac qſnæſtione aſſentiuntur̃, an ſine nũmis emptio & venditio dici, velin cæteris rebus pretium eſſe poſſi: vtri⸗ uſque enim partis argumentis expoſitis& examinatis con- cludunt, aliud eſſe emptionem& venditionem, aliud permu- tationem? nec ſine pretio ſiue nũmis empti nem& vendt- tionem conſiſtere poſſe. Sic& Paulo in l. ſed proculus. ff.
manda.& luſtinianus in§. is qui exequitur. Inſtit. eo. Procu b ſententia
dimannose.
V iaqoem vit
ſiniano rec tarnal lnte lam foit,qo⸗ polarus elhä Proculus elu- vunclrarun, euun quicetta Conta felc lunſegohurit
—
foktum eamn no
gbemſed furr baxleiſquep niebiuiquc lduotei.: pucitend her Kepeerov bateperaban uaez coodition mawiranur,ye rboncesan cum Rcouditioneeſt,a luscarer beg ancomvitict
aSabinusau
m oltg amho Mlueritpulai aradleiller ſaatiplutms.
lamtenperatione
whhoke iltpr
ftäntln ele tel maärinonpe aiamedilen
omtronerſiz
ſaliodomine tiſcangri mdraon balat

des maſin b b cuimpan tkiuine der Iplarum retna
urn ſcd Kiumt
— —
sduilone, äfä,
ur⸗& digenns Ip acoatraris cleun
alü diccernenäi
siaſtrumeniuk nimadherttnn,g 9 ſoa qubdalgeemi lat:Külgulmnd ſetuauctimuh uin dligentiodſewin dreſtantizeleiata cui dediicenrait bant. Qumlbunn leſelle, guitdan „Kinimtancormt um actionelnRlut
oandimaninie
—
—
3,& zriomaunin,
(qcelodebm
—— —=—
agye üid uf 1
— S 4
cum quis in obeundo mandato plus præſcripta ſumma im- pendit. Nam Sabinus& Caſſius negauerunt mandati actio- nem competere, etiam ſi vſque ad Præſtitutam ſummam age- re voluerit,& pararus ſit id quod excedit remittere. Contra Proculus& diuerſæ ſcholæ auctores recte vſq; ad pecuniam ſtatutam acturum exiſtimant. Ita in hac inter eos diſcepta- tione, quæ proponitur inl. quidam. ff. de iure codicil. An le-
gata, quæ poſtea quam inſtituti mortem obierint, codicillis
adſcripta vel adempta ſint, à lubſtitutis debeantur, an perinde datio& ademptio etiam hoc tempore codicillis facta Valeat, ac ſi teſtamento facta eſſet, cum id affirmarent Sabinus& Caſſius, Proculus negaret: vtriuſq; ſcholæ ratiõnibus excui- ſis, veriſſimam Proculi ſententiam eſſe Scæuola ait. la illa etiam quæſtione, quando pubes quis intelligatur, Iuſtinia= nus in prin. Inſtit. quib. modis tutel.finia. Ptoculeiorum ſen- tentiam probauit. Nam vt Vlpianus tradit tit. 11.§. vlt. in fragm. Inſtit. Caſſiani puberem eum dicebant, qui habitu corporis pubes appareret, Proculus autem qui quatuorde- cim annos expleuiſſet. Priſcus lauolenus eum puberem eſſe,
. †. in quem vtrumque concurreret. Sed Proculi ſententia à lIu-
ſtiniano recepta eſt. ratio petatur ex Macrob. lib. i. cap. 6. Sa- turnal. Inter illarum quoque ſcholarum auct ores controuer- ſum fuit, quando is qui certarum nundinarum diebus dari ſti- pulatus eſt, petere poſſit. Sabinus ait priino die poſſe petere, Proculus eiuſque aſſeclæ, quamdiu vel exiguum tempus ex nundinarum ſpatio ſuperſit: cum hac Venuleius ſe ſentire, I. eum qui certarum, 138. ff. de Verb. oblig. tradit. Contra vero Paulus l. 1. ff. erum amot. Sabinum& Caſ-
ſium ſequitur in hac inter eos controuerſia, an vxor marito furtum faciat. Cum enim Nerua& Proculus exiſtimarent furtum eam non facere, Sabinus& Caſſius autem facere quidem, ſed furti non eſſe actionem iure con ſtituto:& Pau-
lo& pleriſque placuit, cum ea quæ vxor fuit, furti agi non
poſſe. Sabini quoque ſententiam Scæuola Proculi prærulit,
in l. ſi duo rei. 93. in fin. ff. de ſolut. quod ſi fideiuſſor reum
promittendi hæredem ſcriplerit, confundatur abligatio.
Sæpe vero vtriuſque ſcholæ placita moderatione, qua-
dam temperabant. Nam in quæſtione illa quando ſtipula- tiones conditionem in non dando conceptam habentes commictantur, veluti ſi Pamphilum non dederis, centum da- re ſpondes:an cum certum eſle cœperit dari non poſſe, quod in conditione eſt, an vero cum per promiſſorem ſteterit quo- minus daret. Pegaſus qui Proculo ſucceſſit reſpondit, non ante committi ſtipulationem, quam deſiiſlet poſſe Pamphi- lus dari. Sabinus autem exiſtimabat ex ſententia contrahen- tium, poſtquam homo potuiflet dari, confeſtim agendum,& tam diu ex ſt pulatione non poſſe ag;, quamdiu per promiſſo- rem non ſteriſſet, quominus eum daret, ampinianus in leg. 11. ita ſtipulatus.§. ſed ſi ita. ff. de verborum obligation. hanc lirem temperatione quadam dirimens Sabini ſen tentiam ait recipi poſſe, ſi ſtipulatio non à conditione cœperir. Itaque ſpectandum eſſe tempus, quo certum eſſe cœperit. amplius fieri aut dari non poſſe, niſi ſtipulatio non à conditione cœ- perit. Ita media ſententia inter Proculianos& Sabinianos in bac controuerſia, cum quis ex aliena materia ſpeciem ali- quam ſuo nomine fecit, cuius ea ſit, receptaeeſt à Caio. in leg. adeo.. cum quis à Paulo. in l. in omnibus.& duabus legibus ſequen.ff. de acquir. rerum domi.& à luſtiniano in§. cum ex aliena. Inſtitut. de rerum diuiſ. videlicet ſi Ipecies ilſa ad prio- rem materiam reuertipoſſit, eius eſſe cuius materia fuerit: ſin minus, potius videri dominum qui fecit. Eandem mediam ſententiam ſecutus eſt Paulus in non diſſimili ſpecie. in l. la- mn. 88. de legat. 3. VIpian. vero alia quadam diſtinctione illa Pauli neglecta ſententiam Iuliani in eadem hypotheſi in le8. Minicius. de rei vindic. vt Sabinia, temperauit inl. Seium fi- lii. 44.§. ſi Procula. de lega.i.eonſiderandum enim putat, v- trum ex materia ſpecies, vel ex hac maſſa iterum facta dura- uerit, an mutata ſit teſtatoris voluntas. lpſe etiam Pompo- niusin l. 6. non amplius.§.vltim. de lega. 1. moderationem quandam adhibuit inter contraria eorundein placita, cum bonorum barte legata dubium eſt, vtrum rerum partes, an
eæſtimatio debeatur. Diſtinctione etiam vtriuſque familiæ
ſententias moderatus eſt Paulus in!
illud quoque. ff. de petit. hæred. Si enim lite co 1 3
nteſtata, mancipia, iumenta, aut peco⸗
EFDISTOLA DEDICATORTA
ſententia& verior,& benignior viſa eſt in hac hypotheſ;,
845 ra depoſuerint, cum damnandum reum eſſe in ſpecialibus petitionibus Proculo placuiſſet, Caſſius contra ſenſiſſet, hanc pugnam Paulus ita componit in prædonis perſona; Proculus recte exiſtimauit:in bonæfidei poſſeſſore Caſſium atque hoc pleroſque dicere Vlpian. ait, in l. 15. item ſi verbe- ratum.§. vltim. de rei vendic. ſed j pſe verius eſſe cenſet, ſi for- te diſtracturus erat petitor, ſi accepiſſet moram paſſo pre- tium præſtandum eſſe. Nam ſi ei reſtituiſſet, diſtraxiſſet,&
læ ſcholæ originem cœperunt. Vlpian: in Litem videndum- 18. fl. de petit. hæred. Ex his exemplis in quorum expoſitio- ne longius ſum progreſſus; videre licet in huiuſmodi quæ- ſtionibus iuris noſtri auctores,& luſtinian um non in vnius
eiuſdemque ſcholæ ſententiam ſemper diſceſſiſſe, ſed vti vi-
ſum ex re fuerit, nonnunquamillius, nonnunquam huius placita ſectatos, nonnunquam tem beratione quadam diſcre⸗ pantia inter ſe conciliaſſe. Iam vero cum his noſtris temporibus non modo in mul- tis iuris capitibus diuerſæ& contrariæ ſint Iuris& conſul- torum& Doctorum opiniones, vr iam ante indicaui, ſed& ſummopere de toto genere doctrin x,& interpretandi ratio- ne, ipſorumque interpretum familiis 3 quæ q́uibus ſint ante- ferendæ inter ſe diſſideant: plurimumque referat, quam partem nos conſectemur, eiſdem illis notis& formulis àme ſupra propoſitis in delectu faciendo eſt vtendum. Nam ſa- tis conſtat tritam illam iam inde à Bartolo, à pleriſque inter- pretibus in docendo viam mai rum memoria in gymnaſiis ab omnibus fere interpretibus, tam conſtanter pertinaciterque ſeruatam, vt eius relinquen- dæ nunquam in animum vlli corum venerit. Etſi enim in quarundam legum explicatione, honnulliſque uris quæſtio- nibus inter ſe diſſentiebant„ Vt à Bartolo Baldus ‚vt nunc ab illo, nunc ab hoc, vel aliquando ab vtroque, Chriſtopho- rus Caſtilionæus; eiuſque diſcipuli Fulgoſius& Cumanus, tamen inrerpretandi ratione congruebanr. Itaque noſtra xætate valde inuidioſum eorum fuit inſtitutum; qui primià recepta illa conſuetudine receſſerunt. Quanta enim inuidia flagrauit Alciatus, qui tamen inueteratum illum morem non adeo immutauit. Nam ab iis, qui tum primas ſibi in iuris ſcholis vindicabant in Grammaticorum potius quam luriſ- conſultorum numero eſt habitus. Quam graue vero& acer- bum odium eorum, qui vulgatam docendi rationem proba- bant, in ſe concitauit Baro, ipſe in epiſtola quadam, quam præpoſuit commentario de iuriſdictione quæritur, ſubinde ſibi cum nouis auditoribus, quæ ſtudio magis eorum quos ante audiuerant, quam iudicio illorum bartes tuebantur, tam continens& acre bellum per annos aliquot fuiſſe: Vt nullum tranquillum ſpiritum duxerit. Nec minori inuidia& odio laborauit Duarenus noſter, cum ipſe quoque ante an- nos 35. eandem ante Baronem in Biturigum Academia viam ingreſſus ius ciuile interpretaretur. b 1— Ac quidem exiſtis, qui diuerſam à communi& vſitata in docendo& interpretando rationem ineuntibus irati,& iniqui fuerunt, in genioſiores& acutiores his cauſis commo- tos eſſe atbitror. Primo quod exiſtimarent hos de verbis ma- gis quam re laborare: prudentiam autem omnem maxime vero iuris in rerum cognitione eſle poſitam. Eam vero adeo magnam eſle,& late patere, vt totum hominem deſideret, qui nihil aliud cogiret atque agat, ſed in id vnum ſumma ani- mi contentione& diligentia per omnem ætatem incumbat. Itaque non tantum in eoillos conſequi poſſe putabant, qui non id ſolum operam ſuam conterrent, ſed& lognarnen
& antiquitatis cognitioni, aliiſque humanioribus di ciplinis
Vocarent, atque his qui ab ineunte ætate, vſque ad occaſum
vitæ in eo vno omnem operam, omneque tempus conſume- rent, propterea quod animus diuerſis occupatus& quaſi diſ- tractus ſtudiis tantum perficere non poſſit, atque, ſi vis eius in vnam diſciplinam ſit defixa acconuerſa. Deinde quod li- terarum potius quam iuris ſtudioſos eſſe ducer ent: qui flo- rem tantum, non fructum ciuilis ſcientiæ conſectarentur, & colorem modo, non ſuccum atque ſanguinem luriſpru- dentiæ quærerent, exemplo à Budæo ſumpto, qui maxima ex parte in indaganda& interpretanda verborum ſignifica
tione elaborarit-difficiles reconditæ materiæ nodos non at-
3
pretium eſſet lucratus. Eadem conciliatione vſus eſt in non diſſimili controuerſia inter eos auctores, a quibus diuerſæ il-
nalorum parentumque noſtro-
49 8— 6— 1 3 8 4 8 8
*
11*
*
4— ** 4
8 “
—
8—— 4 4

346 OIS O LA
.,. he igerit, nee magna obſcuritate innolutas quæſtiones expli- lit ſuſpicit,&& admiratur. Ac ſiſcxipta eotum ad noſtram æta- iwun lo catit. Tum quod nouitatis magis quam veritatis amore ab tem perueniſſent, facile eſſet vel mediocri iudicio prædito, Beun, inueterata illa conſuetudine, cos deſciuiſſe ſuſpicarentur. quem ordinem acmethodum in legum, plebiſcitorum, con- chid er plerique vero, qui in loco aliquo atque ordine erant, idcirco ſtirutionum, teſtamentorum, ſtipulationum aliarumq; con- urde8e 2 illos infenſo animo oppugnabant, quod timerent ne hoc ſtiturionum, teſtamentorum, ſtipulationum aliarumque fan, a nouo iuſtituto, tum ſuamet ex ſtimatio, quam ſbi hacte conuentionuminrerpretatione,& quam loquendirationem rem,Kil nas compararant; decreſceret, tum authoritas interpre- ſibi familiarem vſurparint, obſeruare: ſed quia omnia fere rgpen 1 tum, quibus ſummam deferebant, læderetur, cum inſtar le- monumenta huiuſcemodi interciderunt: reſtat vt id ex re- 1 ven islatorum laudarentur, tum recepta Iuriſprudentiæ maic- liquiis eorum perſcrutemur. Et quidem à diligentibus in- uu bi ſtas labefactaretur, quæ omnia illi ramquam ſacroſancta ueſtigatoribus id ex capitibus in Pandectas con iectis, ali- wwiiub ſarta tecta tueri& conſeruare cupiebant. Hos veluti au- quo modo deprehendi poteſt, ſi quæ cuiuſque ſiat auctoris, zmiioden ctores fruitus grex reliquorum, qui alios ſtudio magis eo- in alios atque alios titulos diuiſa adminiculo inſcriptionum V vimiekte rum à quibus toti pendebant, quam vllo zdenn inimice invnum collegerint,&x ad eorundem ſingulos ibros retu aibdlleten inſectabantur. Nam cum apud cos, vt olim te— Cicerone lerint. Ex quibus conſtat eos& in vocabulorum poteſtate cullcoe bp apud Pythagoreos tantum opinio præiudicata poflet, vtet-& origine exponenda multum collocaſſe operæ& diligen- Kiqdiane iam ſine ratione valeret auctoritas, negabant hos luriſcon- tiæ, quæ in lege, edicto aliiſque iuris partibus continebantur, rlapinionen ſultos eſſe, qui non barbaro, horrido,& ſpinoſo illo genere&cuiuſque proprietatem& vim ac rationem ſtudioſe inda- ge luiconl Orationis vterentur„ quod Doctores ſui& ſuperioris xtatls gaſle,& qua ſignificatione accipienda„latene an ſtrickim„e- beralbos T inrerpretes vſurpare ſolebant. Vſqus eo autem hi& latinira- narraſle, neque verba captaſſe, ſed qua mente quidque dicere- eatis anim tem& elegantiam ſermonis exoſam habebant„vt qui eam tur animaduertiſſe: deinde commoda tractandi via& me- dadendam colerent in lariſprudentiæ arcem euadere non poſſe puta- thodo vſos, tum in explicandis ſenſis legum animum& vo- antem iate rent.ltaque a ciuitate lun iſconſultorum in Grammaticotum luntatem eorum. qui tulerunt aut edixerunt„& qua ducti— tum eremp rouinciam eos relegabant. b ratione fuerint,& quem ſibi finem propoſitum habuerint, mushabi Rurtus quiillorum diiciplina deſ- hoc genu keicarem ilſmise Jobrt quiſl iiciplina deſerta, nouum hocgen 8 quoad elus fieri potuit accurate con ideraſſe, ſimplicitatem ſeyetaiseii Sde dae nrerpesten üampleni buate hi⸗ wiotbus e magis quam difficultatem probaſſe. Si quæ vero velin ipſo torun iete adductos profitentur, quod katinam el ionem& ſermo- iure quod interpretabantur, vel in cauſis& controuerliis, etilimun nem neglexerint ‚quem ipſi lutis authores diligentiſſime qux iis deferebantur, dubia, ambigua, obſcura, perplexain- eporu excoluerint, quod non modo ipſi inculte, horride, barbare, ciderunt, ea æqui bonique diſputatione, recti prauique dil- pudeum Cral inepte, vitioie locuti ſint, ſed nec genus dicendi ipſorum iu- crimine die lae ünui ſſe& diiudicaſſe. In primis aurem 3 Aomanos ris authorum proprium,&f⸗mi liare ſint aſſecuti: in cuius iuſtitiæ amantiſfimi, æquitatis ſtudioſiſſimi, amputanda. 4 1 Aedun vi recte cognita totius quæſtionis cardo aliquando verta- rum litium, dirimendarumque controuerſiarum cupidiſſimi dhuche tur, quæ vmus vocis expoſitione clarius quam multis corum fuerunt, ſanctiſſimam rem ciuilem hanc ſapientiam ducen- lude iel exc columnis, Paginis,& foliis cuoluarur, quod in re quæ pet ſe tes, quæ pretio nummario, nec xæſtimanda ſit, nec dehone- V 3 ſatis perſpicua ſit, nec vlla vel explicatione, velcomproba- ſtanda, non pro quæſtus aucupio habentes. ee müphße tione indigeat, plurima ſæpe verba ſuperuacaneè& inutili- Hæc vr kle quiuis vel mediocriter doctus perſpicere ee. ter profuderint, magnoſque libros& commentarios confe- poteſt, àme collecta ſunt, cum ex illorum lurilcon fuleo pssmplll cerint:& in amne ſedato Ægei maris flactus concitarinr, rummet ſcriptis, quæ Pandectis continentur: tumer 2lis dabcnopes, c odiſbn anone alienas 45 60 loco que m ſibi propoſitum probatis auctoribus, iuriſque cognitione imburis, qui iis vel ee habebant, in medium protu erint, eoque trequentius us, quæ ætate ſuperiores vel æquales fuerunt. Ac quidem euspræci- interpretanda ſuſceperunt tenebras offuderint, quam lu- puam curam rationemque inſtitiæ æquitatiſque, quam Atiſt. nmmmam men praæſtiterint, quod non modo rudes& antiquiratis&nεuuu vocat, habuiſſe camque ſtricto iuri prætuliſſe. Et in üngu mur ignari,& veteris moris& memoriæ expertes,& à literarum primis æquum bonum que& ſpectaſle& luriſconſulto ſpe uun d hn
—. 3...„. ⸗ 2 APe.., cultu alieni, ſed& ab omnibus in genus doctrinis, ſibi ſuis- ctandum eſſe exiſtimaſſe, non modo VIpia. a oſtendit(quad lr.d⸗ wüüoilcd⸗ que interdixerint, quas veteres Iurilconſul. ſtudioſe ſunt cõũ- poſtea etiam Conſtantino& Licinio Impp placuit b, ſed& iuſtu. G iaanssConl
plexi. lraque in iure luſtinianeo librariorum errore corrupta, probatiſſimorum exemplis comprobatur. Qux cum multa une wm Calcrat —„manca— nec reſtituiſſe, ſed inſcia ſuade- Üint, ne inepte ſingula perſequar, vel maxime principum ſuæ. 775 aüſeribl. Ponts— lofa Keachälle, s— maximis læpe xtatis iuriſprudentum C. Aquilii Galli,& P. Seruii Sulpitii veun Nac Cuoni- Srle le⸗ 8 analg Pre 4 nis. mca 7s capita iuris in- ex Cicerone laudes vtriuſque commemorante ſatis fuerit re. auabs ülmm,rnle tuliſſe&— Lerlnoros aatun Praue? dan lenſl in- ferre. Acillius quidem auctoritatem nunquam nimidm va- te. nl- dridcaditum. Ingdehſs dun EPfac Te. Al onſtituta erant, ingenits atque luiſſe in oratione, quam pro Cecinna habuit, dicit, cuius pru- 4. 2„ 1 ellacolae ineptiis ſu 3 corrupiſſe. Alios vero vix inſpectis iꝑſis legibus dentiam populus Romanus in cauendo, non in decipiendo ne eniteniqhea lärecgus lu inianeo, Peioeibas interpretibus le totos manci- perſpexerit, qui luris ciuilis rationem nunquam ab æquita-* dnbaiCtalum paſſe, aecex opinionum apud cos quaſi labyrintho vnquam te ſeiunxerit, qui tot annos ingenium, laborem, fidem ſuam aätonides ded ſe extricare potuiſſe, non ſolum luriſprudentiæ finem non R bueritequi ita iuſtus&e b neoſh ſpectaſſe, ſed nee imagines quide iiuri pop. Kom. pPromptam præbuerirs qui ita iuſtus& bonus vit runemge 5 3 4 gines 5 m veri iuris, germanæque ſit, vt natura non diſciplina conſultus eſſe, ita peritus ac pru- dearnm dom uliide 5Andies, ac Pro ee& xqui ſophiſticem,& dens, vt ex iure ciuili non ſcientia ſolum quædam, verum nile ſero(. L 1 3 acver uite ufue a 2 5 Quocirca quoad pleraq; etiam bonitas nata videatur, cuius tantum ſit ingenium, ita b galſ dpte apu 003 pru entieæ inanl 1ma 5 3 quitate alieniſſima, in- prompta ſides vt quic uid inde 4. liquid ue Nrumnep eng⸗ eptiarum& fraudum pleniſſima reperiant ltiex his, aeeedgan zurias purum iqmumg hr ete Pilarülne eperiantur, multiex his, te haurire ſentias. Seruii vero Sulpitii ſemper, inquit in no- mbrricr cos vt indignos lectu abieceruat. Sunt etiam qui dbo- 1:. P per, inq tem, ne lacE ld⸗ etiam qui quod bo- na Philip. grauitatem, conſtantiam, fidem, præſtantiam, in omn nos& doctos luriſconſultos inique ab ipſis premi. ‚fidem, ptælta— otimum iciſ natiome quad que ab ipſis premi cerne- Rep. tuenda curam, atque prudentiam omnium mortalium Kalſeii e tens in Enatio 6 dun am correpti 225 omnino aſpernen- fama celebrabit: nec vero ſilebitur admirabilis quædam& le un, tur& contemnant:libros eorum pro ugiæ ſtabulo haben- iacredibilis,& pene' diuina eius in legibus inter tetandis hrune tlan tes, cui purgando nec Hercules quidem ſufficiat,& proh 4*.Ude dns Zibus inrerp 50 icpoſiz! es, cul putg Aalc„& proher- æquitate explicandis ſcientia: omnes qui ex omui ætate hac ü pis noxiis in fœcundo ſolo enatis ducentes, quibus euel- in eiuitate intelligentiam iuris hab z11 h Plürcinla lendis nulllius hominis quantumuis viuacis ac longæui ætas cum c ds tateu 4 Suufe abuerunt;, ſi vnum in lo⸗ beinCa ſuſfciat 5 8 uun eruio Sulpitio non ſunt compa- Faun von ..— randi. Neque enim ille magis luriſconſultus uam iuſtitim W glde h . ⸗.. /1 doe;
In has— non modo didemium Spinionim diſfe- fuit. Itaque quæ proficiſcebantur à legibus 8 Aiure ciulli, an Wintc rentia, ic bugnantium inter epartium cordia, vt quod ſemper ad facilitatem, æ uiratemq; referebat Neque conſti- 1 üw iari oprimmum eſt ſequamur, formulæillæacnotæ ad diſtinguen- tuere litium actiones Sedss quam controu tſias tollere.., e„„ cer l aaanm 1 r 2 2—. 4.. 8 2 70 4 1 4 dum,& diligendum accommodatæ, ſunt adhibendæ. Primo dem Cicero in eademilla c or 4 luribus oſteod't, ſem- 22,,.
. 5. 4.*L atione pluribus oſtendit, lemn usss. düd igitur ſpectare oportet, quam interpretandi docendique iu- per id habuiſſe plurimum, quod in ſe auctoritatis habuit, æ- dbal and dis rationem euerand illi primi nominis,& ampliſſimæ au- quitatiſq; plurimum, luris retinere ſententiam,& quitatem dlag dü Toritatis anti vtraq. imt 1— queri. Itaq; ſapientiſſimos homines intellecta æquitatis ra- died(ontd tions 6 ruig

dem propoltun be eteae de S ue enniſ
taoliligi,aa
ootrouetlumngä
em hanc ſäpetimte
eſtimandaliräth
habente. locritet docu in ner ilorun lutn zcoatinentut mn Pnitione iabriſ tunt. Acqutcnaſt e rquialix
ſtridoiwigente
calle, KlEiim 0do Vpizsoleui, nnio un auit produm. u velmuirtufei, ü Gali,Kbé ad 4
neatrurlie, u
1A
DEDIC4 dione, verba exquirere omnia noluiſſe. Eos etiam qui con-
ſulebantur luriſperitos conſen ſiſſe æquitatis rationem non verbi habere oportere. Quocirca vtilitatem communem
non deſerere ſolum, ſed& prodere, qui ad verba rem de-
flectant, conſilium autem eorum qui ſcripſerunt,& ratio- nem,& auctoritatem relinquant, verbiſque æquitatem op-
pugnent. Etſi vero iidem luris antiſtites priora duxerunt ea ſtudia,
quæ ad Iuriſprudentiam ſpectabant, tamen non totam æta-
tem in iis ſolis triuerunt, ſed cum illis etiam aliarum rerum cognitionem& ſcientiam iunxerunt, preſertim vero quarum proxima eſt cum iuris diſciplina cognatio, vt proprietatis ſer- monis, diſſerendi,& veti falſique iudicandi artis,& moralis, ciuiliſque ſapientiæ. b. Sed quia magna& patrum,& noſtra memoria& fuit,& eſt opinio, neminem eorum laudem clari, egregii, excellentiſ- que Iluriſconſulti conſequi poſſe, qui literis quoque aliſque liberalibus diſeiplinis operam dederint. Propterea quod acies mentis animique vis diſtrabatur: quam ſolam ad compre- hendendam luris ſcientiam,& ſnpriuts difficilem,& late pa- tentem intendere oporteat, infirmanda eſt& tollenda co- rum erxemplis, qni vno omnium ore& animo pro luris peri- tiſſimis habiti fuerunt. Hos enim ita luris ciuilis laude floruiſ- ſe, vt aliis etiam literis doctrinaq; præſtarent, certiſſimo mul-
torum veterum teſtimonio planum faciam. Cuius vellocu-
4 delegi- haw. 116. I.
pletiſſimum habemus reſtem eum ipſum, quem paulo ante commemoraui Ciceronem libro tertio, de Oratore. Nam apud eum Craſſus refert, ſæpe ſe audiuiſſe de patre& ſocero ſuo Romanos, qui excellere ſapientiæ gloria vellent, omnia quæ quidem nunc ciuitas illa noſſet ſolitos eſſe complecti. Sa- tis autem conſtat apud nullam gentem, nullamue ciuitatem perinde vel exculcam, vel in honore fuiſſe iuriſprudentiam, at que apud populum Romanum, eumque iis in artibus qui- bus ſe dedidit, æteros mortales longe ſuperaſſe. Itaque ſum- mos a& ampliſſimos viros& clariſſimos homines& ciues,
5u. zL. de& principes, c cinitatis luriſprudenciæ ſtudio præfuifſe, iuriſ-
Orat.
que ciuilis cognitionem acque interpretationem in poſſeſſio-
1162.(2 ne ſua retinuiſſe Cicero tradit:& Pomponias dluris ciuilis
Oſpc. 41.2.§.iu- rus ciuil. Le er/⁰.
zur.
e lub. t. de
fd. 7.2.. deinde F. AEltus.
& S. poſt h0s fhe- runt.
7 d. 1.2.§.
lurisciuil.
h in dia- toam de Seneck. fuit
autem in
primus.
ber ſed
Caius St)pro.
ſcientiam maximos viros profe ſſos ſcribit: ex quibus eos re- cenſet, qui maximæ fuerunt apud populum Romanum au- Coritatis& dignitatis. Proinde idem Craſlus generali ſuæ propoſitioni ſubiicit exempla excellentiſſimorum virorum, qui omnes Conſules, plerique pontifices Maximi, nonnulli etiam Cenſores fuerunt: Sexti Flii, M. Manilii, P. Licinii, Craſſi veteris, T. Corruncani, P. Corneli, Scipionis Naſicæ,
& Marci Catonis. Etenim ad primos illos duos S. Elium, M. Manilium, tranſuerſo ambulantes foro,& inſolio ſedentes domi ſic aditum. non ſolum vt de iure ciuili ad eos, verumet- iam de filia collocanda, de fundo emendo, deagro colendo, de omni denique aut officio, aut negotio referretur. Eodem
modo ad Craſſum Corruncanum Scipionem prudentifſi-
mos homines de omnibus diuinis atque humanis rebus rela-
tum: eoſdemque& in ſenatu,& apud populum,& in cauſis
amicorum,& domi& militiæ conſilium ſuum fidemque prę- ſtitiſſe. M. vero Catonem,& in dicendo,& in iuris ſcientia & laboralle& præſtitiſſe,& in capeſſenda Republica priua- torum negotiis retardatum non fuiſſe, neminem apud popu- lum fortiorem, neminem meliorem e Senatorem ‚eundem facile oprimum Imperatorem, denique nihil Romæ tempo- ribus illis ſciri diſciue potuiſſe, quod illinon tum inueſtigatit & ſcierit, tum etiam conſcripſerit. Arqui apud eundem f An- tonius propoſita luriſperiti definitione exemplis vtitur Sex- ti Eli& Marci Manilii, qui vere luriſconſulti nominari poſ- fint. Idem in Catone Maiori Sextum lium(ita enim le- gendum puro, non Sextum Emilium) cum aliis commemo- rat, à quibus iura ciuibus fuerint præſcripta. Et in Bruto Sextum Elium iuris ciuilis omnium peritiſſimum, ad dicen- dum etiam paratum tradit, Manilium quoque prudenter dixiſſe. Sed& Sextum Elium maximam ſeientiam in profitendo abuiſſe,& idcirco ab Ennio laudatum,& M. Mantlium inter alios fundaſſe lus ciuile Domponius& refert. Idem T. Cor- runcanum, primum lus ciuile publice profeſſum ſcribit. E- undem Cicero: quoque inter eos numerat, qui iura ciuibus
70 RNI A. b 34
præſcripſerunt, quorum vſque ad extremum ſplcitum proue- cta ſit prudentia. Et in Bruto diſertum etiam fuiſſe coniicit, quod ex Pontificum commentariis longe plurimum ingenio valuiſſe videatur. Scipionem quoque Naſicam, qui optimus vir à Senatu eſt appellatus, Pomponius in lureconſultis refert. Sed erratum eſt inprænomiae, quod P. fuit, non C. vt ex Cicerone, Ver- rio, Flacco, Liuio, Plutarcho in Quinctio Frontino, A ppiano in Syriaca, authore de viris illuſtribus, Caſſiodoro, Eutropio, Oroſio,& aliis multis ſcriptoribus conſtat. Hunc Iuris cinilis & Pontificii peritum fuiſſe etiam Catę indicat apud Cicero- nem de Senectu. cuius ſtudio ſenex etiam flagarit. Ac quidem eum id temporis adhuc vixiſſe, intelligi pdteſt ex Epitome Li- uii 49. vbi inter illũ ipſum Catonem& Scipionem Naſicam, qui vir optimus à Senatu iudicatus, de bello Cariliaginenſi- bus inferendo vrbequeilla delenda diuerſi certatum ſenten- tiis ait. Cæteroquin etiam tum floruit huius Scipionis filius, P. Scipio Naſica, qui Corculum appellatus eſt, quem Cicero in Bruto tradit eloquentem habitum fuiſſe. Eundem Author de viris illuſtribus, qui vulgo Piinii II. nomine inſc riptus eſt, eloquentia primum, iuris ſcientia conſultiſſimum, ingenio ſapientiſſimum fuiſſe, atque inde Corculum dictum tradit. Verum ille cex patre, qui vir oprimus iudicatus eſt,& filio, qui Sorculum dictus vnum facit. Hinc Rutilius quæ Liuius in Epitomis 47. 48. 49. ſcribit, vt hune ipfum Pomponii locum accipiendum putar de filio, qui Corculum eſt vocatus ſed& pattem eius P. Scipionem Naſicam, de quo hic Pomponius, Iuriſconſultum fuiſſe ex Cicerone probaui. P. Craſſum veterem(qui Diues cognominatus eſt, auctore Liuio libro vigeſimoſeptimo)à Cicerone libro terrio, de Ora- tore, dictum puto, vt eum diſcriminaret ab eiuſdem filio P. Craſſo Mutiano: vterque enim& in luriſconſultorum& ora- torum numerum peruenit, vterque etiam Pontifex Maximus fuit. Etſi vero veterem illum in luriſconiultis non comme- morat Pomponius. ramen eum Cato apud Cicero. in libro de Senectut. à ſtudio& Ponrificii& ciuilis iuris, vt& P. Scipio- nem Naſicam commendat, eoſque his ſtudiis deditos ſenes ſe vidiſſe ait. Quare vt locum illum accepi de P. Scipione, qui primus Naſica dictus eſt, non de filio eius, ſic multo magis exiſtimo eum de P. Craſſo veteri non de P. Craſſo Mutiano locutum eſſe, quod hic remporis nondum fuerit exacta ætate. At iam P. Craſſus multo ante deceſſerat. Nam Liuids Uibr. z9. in principio anni[70. M. Claudio Marcello, QFabio Labeo- ne Coſſ. hunc P. Craſſum Pontificem Maximum mortuum ſer bit. Cum hac etiam ſententia facit locus ille Ciceron. in li- bro de Senectute. quem modo de T. Corruncano comme- moraui. Nam Cato Maior& P. Craſſus coęui fuerunt, quippe cum hic ante Catonis conſulatum quindecim annis cenſor, & decennio Conſul fuerit, mortuufl zſit anno proximo poſt Caronis cenſuram. Oſtendit autem Cato his verbis vſque ad extremum ſpiritum omnes illos iam diem ſuum obüſſe, vtriuſque etiam vt Oratoris Cicero in Bruto meminit, vbi et-
iam hunc P. Craſſum cum ſuperiori Aphricano conſulem fuiſſe narrat, ſed de his alias pluribus. h
lam vero M. Catonem etiam aliis in locis Cicero ob varias ingenii dotes excollit. Nam libro t. de Oratore,& tanta cum eloquentia, quantamilla tempora atque illa ætas in Roma-
na ciuitate ferre maximam potuerit,& Iuris ciuilis peritiſſi-
mum fuiſſe ſcrihit. Et in lib. de Senectute, in hunc madum facit eundem Catonem loquentem. Omnia antiquitatis mo- numenta colligo: cauſarum illuſtrium quaſcunque defendi, nunc quam maxime conficio orariones: ins Augurum Pon-
tificum ciuile tracto: multum etiam Græcis literis vtor:& in
Bruto excellentem& virum,& ciuem,& oratorem,& ſcna- torem,& Imperatorem fuiſſe indicat. Eundem ſummis etiasn laudibus Liuius proſequitur, cum narrat tantam in eo vins animi ingeniique fuiſſe, vt quocunque loco natus eſſet, foc- tunam ſibi ipſe facturus fillt videretur, nullam artem, ne 38 priuatæ, nec publicæ rei gerendæ ei defuiſſe, vrbanas, iuſti- caſque res pariter calluiſe ‚ad ſummos honores, alios ſcien- tia luris„ alios eloquentia„ alios gloria militari Pr ouectos. Huic verſatile ingenium ſic pariter ad omnia fuiſſe, vt na-
tum ad id vnum diceres, quodcunque ageret, in bello ma nu fortiſſimum, multiſq; inſignibus clarum pugnis, eundem 3 b BB b 4
4
—— 4— 1 3 †
*
—

343 1
poſtea quam ad maguos honores peruenerit, ſummum Im- peratorem, eundem in pace ſi ius conſuleres peritiſſimum, ſi cauſa otanda eſſet eloquentiſſimum fu ſſe. Sed& Plinius lb. ⸗cap. 27. Catonem hunc tres ſummas in homine res præſti- tiſſe exiſtimatum eſſe prodit, optimum oratorem, eptimum Imperarorem, optimum ſenatorem. ldem lib. 16. c. 3 9-homi- nem ſummum in omni vſu fuiſle ſcribit. Eadem de re Plutar- chus in vita Catonis. At milius Probaus in omnibus rebus (inquit) ſingulati fuit prudentia& induſtria. Nam& agrico- la ſolers,& reipubl. peritus, luriſconſ.& magnus lmperator, & probabilis orator,& cupidiſſimus literarum fuit, atq; böne quoque M. Catonem primum Portiæ gemis in lurecon altis quoq; numerat Pomponius. Ac de illis quorum prudentiam in oani genere verſatam eſſe Craflus apud Ciceronem lib. 3.
narrat, hactenus. ö“
Ptæterea non modo locum quendam inter diſertos te- nuiſſe Q. Fabium Pictorem, ſed& iuris& literaram& anti- quitatis bene peritum, iiſdemque fere laudibus Ckabium Labeonem ornatum fuiſſe Cicero in Bruto ſcribit. Quinin
xnomine Fabii Pictoris mendum ſit dubium non eſt. Nul- Penim in tota gente Fabiorum Ser. prænomen fuit, nedam Pictoribus. lIraque Q Fabium Pictorem legendum eſſe alias docui. Intelligo autem illum Q. Fabiam Pictorem, qul an- nales rerum Romanarum conſcripſit, quem ſæpe& Liuius & Plutarchus,& alii veteres Hiſtorici cirant. Nam Cicero illi æque antiquitatis cognirionem, ac iuris& li erarum tri- buit. S gonius autem ex Appiano in Annibalis hiſtoria pro- bat euns illum eſſe, qui legatus Delphos miſſus poſt Can- nenſem pugaam anno ab vrbe condita 737. reuerſus re- ſponſum oraculi Pythii Apollinis ex Græco carmine inter- pretat um ia ſenatu recitauit, qua de re Linius lbro 23. Alius autem fuit à Q. Fabio Pict ore huius cognominis principe, qui Gonſul fut cum L. Quinto anno 484. ldem enim ædem Salutis pinxit anno 450. iuxta plinium lib. 3 5. cap. 4. Interuallum enim inde vſque ad legationem eſt 87. an- norum.
Q. Fabius Labeo nepos fuit Q. Fabii Maximi Verrucoſi, qui ipſe quoque perinde, vt& Q Fabius Pictor Conſul fuit, vc alias oſten di. Neutrum horum Pomponius enumerat, ſed QFabium qui ad Carthaginenſes miſſus eſt ſepecis⸗ qui in nonnullis impreſſis codicibus& Ciceronis Philip. 5.& Liuuhb. 2 1. Q. Fabius Pamphilus cognominatur, led non- nulli cæterum codicum habent, Q. Bæbius Pampbilus, non- null Q Bæbius Tamphilus, quæ mihi le ctio iis de cauſis, quas alio in loco commemoraui, probatur. At illum Q fFa- bium, qui p ſterioris apud Liuium eod. lib. z1.legationis prin- ceps fuir; Q Fabium Maximum Verruce ſum accipiendum eſie ex Silio Icalico, Gellio, Eloro.& Faſtis conſularibus ali- bioſtendi, quem iuris ciuilis laude flotuiſſe nulla quod ſciam, memoria extat. Quo fit, vt locus ille Pomponii iuris doctis admodum ſit ſaſpectus: tum quod Q Fꝛbii loco in Floren- tin. editione& allis, Q. Murius manifeſto errore ponatur, tum quod nec temporum ratio, ſerieſque ſit ſeruata, tum quod de optione belli paciſque eligendæ, Pomponius noſter ab omnibushiſtoricis, Polybio, Liuio, Silio Italico diſſentiat, vr alias expoſui.
Jam vero P. Licinium Craſſum Mutianurn, tum variis do- tibus, tum liberalibus doctrinis præ ſtantiſſimum fuiſſe, cum aliorum, tum clariſſimis Ciceronis monumentis eſt conſi- gnatum. Siquidem de eo Cicero in Bruto in hunc modum, P. Craſlas valde probatus orator,& ingenio valuit& ſtudio, & habnit quaſdam etiam domeſticas diſciplinas. Nam& cum ſummo illo oratore Ser. Galba, cuius C. filio filiam ſuam col- locauerat, affinitate ſeſe deuinxerat,& cum eſſet Muti filius, fratremque haberet P. Scæuolara; domi ius ciuile cognoue- rat: in eo induſtriam conſtat ſummam fuiſſe maximamque
tatiam, cum& conſuleretut plurimum& doceret. Hinc in- telligi poteſt adoptatum eum ex gente Mutia in Craſſorum familiam, non vr B. Rutilius Corraſius& alii putarunt, è Craſſorum gente adoptione in familiam Mutiam tranſiiſſe. Vnde Mutianus dictus, Velleius lib. z. Idem lib. de Orat. eun- dem P. Craſſum,& eloquentem& Iuriſperitum fuiſſe tradit. Et paulo poſt commemorat, ad hune Craſſum ædilitatem pe-
tentem, cum eum maior natu etiam conſularis Sergius Gal-
T 0 L A
ba aſectaretur, acceſſiſſe conſulendi cauſa quendam ruſtican num, à quo cum reſponſum magis verum, quam ad ſuam rem accommodatum abſtuliſſet, vt eum triſtem Galba viderit, quæſiuiſſe qua de re ad Craſſum retuliſſet: ex quovr audiuit à Craſſo perconctatum, quid eiin mentem venerit ita reſpon- dere. Craſſum hominem peritiſſimum fidenter confirmaſſe, ita ſe rem habere, vt reſpon diſſet. Galbam autem alludentem varie multa proæquitate contra ius diziſſe, atque illum adau. ctores confugiſſe,& id quod ipſe dixiſſet,& in P. Mutu fratris
fſnui libris,& in S. ui commentariis ſeuprum proruliſſe;
ac tamen conceſſiſſe Galbæ diſputationem ſibi probeb lem, & prope veram videri. De eodem Gelhushbro 1. capite z, fc ſcribit, P. Craſſus Mutianus clarus& in clytus Vr, à Sempronio Aſellione,& pleriſque hiſtoria Ron anæ icri- proribus traditur quinque habuiſſe rernm bonaum maxi- ma& præcipua, Quod eſſet disfſimus, quod nobin ſſin us, quod eloquentiſſimus, quod Iuriſcon ſult fſimus, quoc Pon- titex Maximus. Cicero vero eod. 1. de Oratore fuiſſe Craſ-
ſum in numero diſertorum tradit, ſed parem Galbæ nullo modo. Pomponius in claris Iuriſconſultis quoque commemo-
rat L. a Craſſum fratrem P. Mutiani qui Musianus ictus ii 4§„0
X
(ita enim legitur in Florentinis) bunc à Cicerone luriſcon-
quod eieſt P. non L.& in Ciceronis teſtimonio. Nam Cice- ro ſenſit de L. Craſſo, quem libris tribus de Oratore cum Antonio, aliiſque colloquentem facit, non de P. Craſſo Ma-
Nec neceſſe erat Budæo, vt ea referret ad Q Mutium Sce-
uolam, cum idem Cicero L. Craſſo& in primo, de Oratore,
x&L n Bruro adſcripferit. Sin autem deI. Craflo, vineſe adat-
tum eſt eum& P. Muti frattem fuiſſe,& Mutiarumappel- latum. Vterq; tamen optimo iure in nuwerum eg eg orum Ioriſconſultorum reponi poteſt. Ac quidem ſi ordims tem-
porum ratio ſit habenda, quæ de Craſſo Pomponius trad t,
ad L. Craſſum re ferenda erunt. Nam P. Licinius Craſſus Ma- tianus aqualis fuic P. Mutii Scæuolæ, biennioquc poſt eum Conſulfait.
Quam excellens fuerit eloquentia iuris cognitione& do- ctrina, oprimus teſtis eſt Cicero. Is in Bruto hunc Ciaſſum & Marcum Antonium, qui cum A. Poſthumio quadriennio ante hunc Craflum Conſul fuit Senaruſconſulti auno 654.
exiſtimat Orarores fuiſſe maximos,& in his primum cum
Græcorum gloria Latine dicendi copiam fuiſſe æquatam. Item omnes ita iudicaſſe nem nem eſle, qui hotum alterutto patrano cuiuſquam ingenium requireret.
Eodem nih ſtatuit ſieri potuiſſe perfectius nihil in inter- pretando,in definiendo, in explicanda æquitate copioſius,& tta ab hoc Craſſo& Q Scæuola acutiſſmo,& in iure parauſ-
ſimo cauſam illam M Curũ& Q. Coponii dictam(cum vter- que ex contraria parte lus ciuile defenderet) vt eloquentium Iuris peritiſſimus Craſlus, luriſconſultorum eloquentiſſimus Scæuola putaretur. Et Paulo poſt, Noli Brute exiſt mare his duobus quicquam fuifſe in hac ciuitate præſtantius. Nam conſultorum alterum diſſertiſſimum, diſertorum alterum conſultiſfimum fuiſſe. Eoſdem inter ſe pluribus poſtea com- parat. Eiuſdem etiam ſæpe honorificam mentionem facit in tribus illis de Oratore libris, in quibus eum de officio Orato- ris diſſerentem facit. Ac ſingula quidem ex iis perſequi nimis lon gum fuerit.
Vnum adſcribam locum ex libro de Oratoie z. vbi Ca⸗ tullus plus laudis eo illi tribuendum ſtatuir, quod in alia lingua ac moribus natus, occupatiſſima in ciuitate, velpri- uatorum negotiis pene omnibus, vel orbis terræ procu- ratione diſtrictus, maximam vim rerum cognitionem que
comprebenderit, eamque omnem cum eius, qui conſᷣlio & orarione in ciuitate valeat, ſcientia atque exercitatio- ne ſociarit. Nec multo poſt Cotta ſe oratione Oraſſi, quod omnem rerum ſcientiam 6t complexus, in Academiam totum compulſum fatetur. Eundem in ea, quam in Piſo⸗ nem habuit, hominem ſapientiſſfimum Romanæ ciuitatis
appellat. PP P. quo-
ilerti aici 1 runt. ver. ſultorum diſertiſſimum dici. Hunc locum quoquo modoac 27 6
ceperimus, ab errore vindicare non poterimus. Nam ſi in. telligamus de Craſſo Mutiano,& in prænomine etratum eſt, Cralla-
aocko bds
tlbosalqh
ſeeuot. b
lemertum elenlompooi e Kliberosi pr amalubcillls „anej ma(ientiam m auctamh hhn. doctan Letum Muri ur Deeo Cict vondior doctit uKatarone m masognentl nooſt Anton wKauuü pui eanld de Odt wäluglri ebacöercelere lüte cull. N rin latrocus. ſüurenulti dn.
llraporidse 6 B St ldell dluino kit H 4 Uandog& eo.
ltaudid acan

aanlgni luang anc;(Crerreu dc ocum quoéana
aon poltums Nal eiarenoqignn distelt wona ſa u tnbusce Uaan afad,nonceh G-
retertetac Uhuin all Kinimola m del. Calonints
afuille,K-limnn,
tein duwerun za .Acqudea täcunf eCuldio bonperuaf
Nam b limuCi
uolt, deuuegan
priaintöergm
. Bip Rruohnl“
A Doſthonio gur §enaudſcoddliane
os, Kinböſun, i coÿim l
melle, qutoln
quietet. 4 fettcini
——
1
—
—
cada rquturc
— .2 ==
8 S
—
———————
e Oualo 9
—
——
8
DE D1O 4 0XI2
P. quoque Rurilium Rufum Pom ponius in numerum lu- riſconſultorum adſcribit. De eo ita Cicero in Bruto: Ruti- lius in quodam triſti& ſeuero genere dicendi verlatus eſt, na- tura vehemens& acer, multaque opera, multaque induſtria fuit, quæ erat propterea gratior, quod idem magnum ma- nus de iure reſpondendi ſaſtinebat: multa præclara de iure, doctus vir& Græcis literis eruditus. Panætii auditor, prope
petfectus in Stoicis. Itaque illa quæ propria eſt huius diſci- plinæ Philoſophorum de ſeipſis opinio, firma in hoc viro& ſtabilis inuenta eſt. Igitur in Stoicis otatoribus habet Ruti- lium& laudat, quoniam per illum ne hoc quidem in ciĩuitate genus oratoria laude caruerit. Eundem lib. I. de Orat. Homi- nem doctum& philoſophiæ deditum, exemplumque inno-
centiæ fuiſſe dicit, quo nemo neque iategrior in ciuitate fue-
rit, neque ſanctior. Liuius quoque epit. 70. virum ſummæ in- nocęèntiæ vocat.
Nec Q. Tubero modo luriſconſultus, ſed& inſ gnis Phi- loſophus fuit.ldem quoque Panætii auditor,& Stoiĩcus Pom-
24,14.§. ponius. De eo ita Craſſus apud Cicero. lib. 3. de Orarorée.
„eſ hos
ver. Os
Dies& noctes virum ſumma virture& prudentia videba-
„ mus, Philoſopho cum operam daret, Q Taberonem. Et in
rebero. Bruto, Q. Ælius Tubero fuit mediocris in d cendo, doctiſſi-
mus in diſpurando. Ex eiuſdem Cicero.lib. de lure ciuili in at⸗ tem redigendo, hoc etiam teſtim onium de 2. Klio Tubero- ne, quod ſcientia iuris maioribus ſuis non d. fuerit, doctrina etiam ſuperfnerit, præſtiterit, Gellius citat, quod diſciplinas Stoicas& dialecticas percalluerit: ſed& hiſtorias conſcripſit, Quæ ſæpe commemorantur à Liuio, Dionyſio& aliis pro- batis auctoribus. Ad eundem& Panætius& Hecaton Rho- dius libros aliquos in Philoſophia de moribus à ſe editos ſcri- pſerunt..— ltem Sextum Pompeium Cnei Pompeii Magni patruum,
54§,% quem Pomponiusé ſtatim in luriſconſaltorum ordine fubii-
bos fue
cit Tuberoui præſtantiſſimum ingenium contuliſſe ad ſum-
ur. verf mam Iuris ciuihs,& ad pe fectam Geometriæ rerumq; Stoi-
etiam S. Põpeius.
4„of has fuo- runt P. Matiurs.
catum ſcientiam referc Ciceròo in Bruto. Eundem lib. 1. de Orat. eruditum hominem in philolophia,& libr. 3. Stoic um, Philip. 1z. doctam virum atque ſapientem appellat. Qtiam Mutius Scæuola multarum rerum ſcientia ante- cellut. De eo Cicero libr. i. de Oratore ſic: Q. Scæuola, ho- mo omuiaum doctiſſimus,& d. ſciplina Iuris ciuilis eruditiſſi- mus,& oratione maxime limatus& ſubtilis, atque Iuriſperi- torum eloquentiſſimus, eloquentium luris peritiſſimus. Et paulopoſt, Antonius hunc Mutium paterni Iuris defenſo- rem,& quaſi patrimonii bropußnaorem ſui vocat. Idem Cicero lib. i. de Offic. cum poſuiſſet quorum pattes aut ma- iores aliqua gloria præſtitiſſent, eorum pleroſque in hoc ge- nere laudis excellere, ſubdit exemplum de hoc Q NMutio P. filio in iure ciuili. Nam pater eius P. Mutius à iure ciuili opri- me fuit inſtructus. itaque ia lib. 1. de Oratore, Antonius in iis qui Iuriconſulti vere dicantur, re fert huius patrem P. Murium. 3 Et Pomponius eundem in illuſtribus Iuriſconſultis recen- ſet, c& decem libellos reliquiſſe tradit. Idem quoque Ponti- fex Maximus fuit. Hinc lib. 2. de legib. Cicero Pontifices Ma- ximos ambos& eoſdem iuris peritiſſimos,& homines ſuo quidem iudicio acutiſſimos fuiſſe tradit. Eundem P. Scæuo- lam Citero in Bruto valde prudenter& acute paulo etiam copioſius dixiſſe refert. Porro QScæuolam Cicero in Bruto hominem acutiſſimua,& in iure paratiſſimum& peracutum adexcogitandum, quid in lure aut in æquo verum, aut eſſet, aut non eſſet, ac ornatum virum,& excellens ingenium in Kom. Repub. nihilque L. Craſſo,& ipſo fuiſſe in ea ciuitate ptæſtantius: quem locum paulo ante pluribus expoſui. Nam in Lælio commemorat ſe mortuo ccuola Augure ſe con- tuliſſe ad Pontificem Scæuolam; quem vnum ſuæ ciuitatis& ingenio& iuſtitia, induſtria præſtantiſſimum dicere audeat. Pædianus quoque in Cornelianam eundem Oratorem& lu- riſconſultum fuiſſe ex Cicerone notat. Eundem Pomponius lus ciuile primum conſtituille generatim in libros decem& octo redigendum ſcribit. Qua in re illi cum Cicerone non conuenit. Hic enim in libro de Orato. Craſſum codem Scæuola audienre di ſputan- tem inducit, quamobrem cognitio Iuris ciuilis à pleriſque dif-
843 ficilis exiſtimetur, cum nullius ſibi doctrinæ faciliot eſſe vi- deatur,& inter alias cauſas hanc quoque commem orantem, quod poſteaquam id editum ſit, expoſitis à Cneo Flauio pri- mum actionibus, nulli fuerint, qui illa artificioſe digeſta ge- neratim componerent: nihil enim eſſe, quod ad artem redigi poſſit, niſi ille prius, quiilla tenet, quorum artem inſtituere vult, habeat illam ſcientiam, vr ex iis rebus, quarum ars non- dum ſit, artem efficere poſſit. Deinde in Bruto eidem Scæ- uolæ magnum luris ciailis vſum tribuit, artem non tribuit, ſed vni Sulpitio, Prꝑpterea quod ad Iuris ſcientiam Diale- cticam adiunxerit, atque ita primus ius arte quadam tracta- rit. Quod ſi igicur nullus fuit ante Ciceronem qui lutis ciui- lis capita artificioſe digeſta generatim, per certa& pauca quę- dam genera componeret, aque ideo id Cicero de ie pollici- tus ſit lib. 2. de Oratore,& præſtiterit: cum Gellius vt iam oſtendi, mentionem fecerit ciuſem libri de iure Ciænli in ar- tem redigendo, quomodo cum eo concilſiabimus hunc Pom- ponii locum de lure ciuili primum à Q. Scæuola conſtituto
Beneratim in libros decem& ocko red gendo, præſertim
cum Cicero& à Scæuola Ius ciuile didiceric,& libros illos de Otatore poſt mortem Scæuolæ compoſuerir? Cuius rei id argumento eſt, quod genus necis eias in ptæfacione lib. 3. deſcripſerit..
Quid Seruium Sulpitium nominem? neque enim faci- le alium quenquam illum plus ſtudii,& ad diſcendum.& ad omnes bonarum rerum diſciplinas adhibuiſſe Cicero in Bruro ait. Nam in iiſdera exercitationibus illum& ſe ab in- eunte xtate faiſlo,& poſtea Rhodum vna ſecum profectum, quo melior fieret& doctior. Eundem peæter artem diflo- rendi liue dialecticam,& literarum ſcientiam 3 Ge loquendi elegantiam adiunxiſſe. Itaque longe omnium non cibſdenn modo ætatis, ſed corum etiam qai ante fuerunt in Iute ci- uili princi pem eſſe affirmat. Sunt& alia multa ſummorutu virorumexempla, ſed non opus eſt pluribus. Addam tan⸗ tum ex Pomponii catalogo Antiſtiam Labeonem, querm d plurimum ſtudiis& coniſcribendis lbris,&
ctrinæ& ſapientiæ operæ dediſſe refert. Gellius hunc lur
ſulentibus de iure publice reſpondiſſe, ſed cæterarum bo- narum artium aon expertem fuiſſe,&c in Grammaticam at- que Dialecticam licerafque antiquiores penetraſſe, Latina- rumque vocum origines rarſoneſthae percalluiſſe, eaque præ- cipue ſcientia ad enodandos plerolque luris laqueos vſum eſ- ſe ſcribit. 3 1 „Quantum vero poſterioribus etiam luris auctotibus, liſque omnibus, ex quibus Pandectæ funt compoſitæ, lau- dem diligentiæ, Srauitatis, pradentiæ, xquitatis, ſcientiæ rerum, orationis puritatis, elegantiæ& dignitatis, vir lite- ratiſſimus limatoque iudicio,& ſeuerus alioquin cenſor tribuerit, in priori præfatione oſtendi. Quoctiam refelii poflunt, quæ de pletiſque Flii Spartianus& Lampridius literis mandatunt. Nam hactenus nimium multa fund com- plexus,& commemoratione tantorum homiaum pro- greſſus lum longius, atque conſtitueram. Ex qua petſi i. cuum eſt, veteres illos lummæ auctoritatis lutiſconſultos, non modo eximia luris ciuilis doctrina, ſed& philoſophia, aliisque ingenuis artibus inſtructos fuiſſe. Atque vt hoë caput ex eodem Ciceronis loco libr. 3. de Otator. conclu- dam, ex quo principium huius diſputationis duxi, vna quædam omnium rerum, quæ erant homine crudito di- Bnæ, atque eo, qui in Reipublic. volebat excellere, fuit do- ctrina, quæ omnia ea continebat, quæ de iuſto, quo,& bono;, de officio, de virtute, de dignitate, de honore, ds ignominia, de moribus& legibus deſcribendis, de ciuita- tibus inſtituendis& regendis, de omni viuendi ratione tra- duntur. Hæcad ciuilem ſcientiam quo pertinebat, tranſ-
2 7 3„ 13 San
quidem ciuilis diſciplinam principali ſtudio exercuiſſe,& con- wne.
₰ 11 LUL, 4— PLæ Cterns d4m 4§. Ps/*
c 443%
ferebatur. Vnde Ariſtoteles« hanc euxle Mehale ee e lik. ds 4. 6 2. 4„ 74 5.
Anrwixla dominam& principem omnium facultatun worib. ad elle aſſerir, cui reliquæ omnes eανερ Sushuas, quarum Wο‿αι
opus eſt in agendo, ſint ſubiectæ, quaſque ad vſum ſuum adhibeat. Eſt enim incredibilis vis mentis rationiſque hu- manæ, quæ quam ſe cum que in partem dederit, plurimum poreſt, qua perſpecta minus ille doctrinarum inter ſe quaſi, concentuſque coguoſcitur. Ita qne nihil eſt in rerum natura,
d—*—
*— 8

6§ SM. 1..
350
quod acri ingenio homo non cernat, ſi modo& liberaliter doctrina puerili ſit inſtitutus,& ſtudio flagret,& diligen- tiam colat,& labore aſſiduo ſit aſſuetus. Hinc videmus cla- riſſimos illos viros,& ampliſſimos principes ciuicatis Ro- manæ, tot tantiſque occupationibus,& ſummi Imperiĩi ad- miniſtratione diſtrictos, plurimarum maximarumque re- rum ſcientia fuiſſe expolitos: vt vero vniuerſo genere ne- glecto, alius aliam partem quam coleret apprehendit& ſe- poſuit: inde euenit, vt tum harum ipſarum dilciplinarum & literarum doctrina, quæ vno quodam ſocietatis vinculo
continebatur, diſcerpta: tum in multis rebus diſtrbutio- tudines artium diminu-
ne partium, ac ſeparatione, magni
tæ fuerint. Quocirca eodem in loco L. Craſſus lib. 3. de Ora- tor. cum ſummis illis viris, quos ſupra recenſui, præſertim vero cum Catone Maiore, qul tantam rerum varletatem, tantam vim doctrinæ cognitionemque comprehenderant, peruerſis ſuorum temporum moribus collatis grauiter de iis conqueritur. Nunccontra(inquit) plerique ad honores adi- piſcendos,& ad Rempub. gerendam nudi veniunt atque
inerwes, nulla cognitione rerum, nulla ſcientia ornati. Sin
aliquis excellit, vnus mulris cffertſeſe, ſi vnum aliquid ad- fett, vt vſum aliquem militarem, aut luris ſcientiam, ne eius quidem vpiuerſi, aut eloquentiam, quam in clamore& in
verborum curſu pofitam putapt, omnium velo bonarum
artium, denique virtutum ipſarum ſocietatem, cognatio- nemque non norunt. At de hoc quidem algumenioe Ci- cerone aliiſque bonis antiquitatis Romanæ audonbus, ha- ctenus: in quo aſtu quodam animi lor gius à teria in altum ſum abreptus. 1
Nunc igitur vt ad in ſtitutum me reuocem, cum quibus & in genii douibus& animi virtutibus, hi iuris cotyphæi præ- giti fueriut, tum vel maume quibus rebus in luris doctri- na excelluerint, eſt obſernandum,& cum iis in ſingulis præ- ſertim quæ ad iuris profeſſionem pertinent, vtriuique ge- neris interpretes,& luriſperiti ſupetiorum noſtrorum que tem porum ſunt con ferendi,& qui optimis iſtis iuris aucto- ribus proximi fuerint, cſt diſpiciendum. Quod ſi ex huiuf- wodi com paratione animaduer ſum fuerir: iam in prom- ptu etit delectum adhibere. Nam quo quiſque illis& in ge- ncre dicendi,& in diſſerendi tractandique ratione,& m re- rum explicatione ſmillimus fuerit: eo hic cum primis cæte- ris eſt anteponendus Sed quia pauciſſimi inueniuntur, qui in his omnibus præſtantiſſimos illos,& omni genere litera- rum inſtructi ſſimos Iuris auctores repræſenten“, alii autem in alia patte ad eos accedant, conſequens eſt, qui ex his aliis præſtet cognoſcere. Fac alium in orarione, alium in metho- do, alium in rerum diſquiſitione, ſimilitudinem aliquam veterum referre. Nam quales nunc ſunt hominum mo- res, in pluribus hæc ſeparata& diſiun cta, quam conun- cta reperiuntur. Ergo vt intelligamus, quæ ex his facul- tas præcipua ſit, quaſi gradus quoſdam conſtiuamus opor- tet.
2
puritatem ſermonis Grammaticis communem quidem el-
ſe cum luriſconſultis, nec tamen eorum verborum quæ ad
lus pertinent, interpretationem Grammaticis, ita vel culh-
tam, vel ſignificationem eorum perſpectam, vt luriſperitis. Neque enim quod M. Varroni contigir, vt à Seruio Sulpitio Iuris antiſtite per literas interrogaretur, quid verbum fauiſ-
ſe, in iure cenſorio ſign ficaret de aliis quoque Gram maticis memoriæ proditum eſt. Fuit enim Varro, Cicerone, Fabio
& Auguſtino teſtibus, omni doctrina præſtantiſſimus, Ro- manorum eruditiſſimus,& literarum doct ſſimus: quo ne- mo vnquam omnem apud Latinos antiquitatem,& in in- uentis rebus,& in actis ſcriptiſque veteribus vel dil gentius
indagauit, vel illuſtrius explicauit. Idem igitur de aliis et-
iam ſummis Grammaticis ſtatuendum non eſt. Neque enim negari poteſt, eundem S. Sulpitium linguæ Latinæ peritiſ- ſimum fuiſſe, qui tamen antequam operam Iuri ciuili de- diſlet, Scæuolam à ſe conſultum de iure reſpondentem non intellexit. Nam nobilibus etiam Grammaticis propria lu- riſconſulcorum verba magnam in interpretatione eorum ſæpe difficultatem, aliquando quoque errorem obiecerunt. Inde pre fecta eſt ſuperiori ætate de ſuo hærede inter Lati-
Primo igitur ſciendum eſt, proprietatem verborum 8
T 0 L A
næ elegantiæ virum doctum,& luris interpretem conten- tio. Id cum ex propriis luriſconſultorum phraſibus, tumex mulciplici corum verborum poteſtate accidit: quoniam pro ſubiecta materia aliter arque aliter, nunc generaliter, nunc ſpecialiter aceipiantur. Quam enim varie iuriidictio- nis& imperii verba vſurpentur, cum alii, tum præſertim Duarenus noſter,& Eguinarius Baro plurimis explicant.
Quam multiplex etiam vis ſit vocum credendi, debendi,
dandi, pecuniæ, familiæ, capiendi, faciendi, getendi, reſti-
tuendi,& bonorum alienationis, poſfeſſionis,& aliarum
nonnullarum, idem in his libris ſuis explicar. Atque hoc aperte oſtendunt l. creditores. 10. l. creditorum. 11. l. condi- tionales. 7 4. J.creditor. ½ 5. l. debitor. 108. I. de d. ffe. 76. 1.ha- bere. 183.1. aliud eſt capere. 7 1. l. cepiſle. 146. l. facere. 185& l. faciendi. 17 5. l. licet. /8.I. verbum facerc. 218.I. Labeo. 19.l. verba. 20. plus eſt in reſticutione. l. reſtituere. 35.1. reſtitue- re. 75.Lcum præror. 81.l.vlt. in fin. de verb. ſignifi I'em l. lub- ſigoatum. 9§. 1.1. bonorum. 49. I. propie bona. 89. l. bono- rum. 208..propemodum. 8 8. l. cum ſtipulamur. 97. I.pecu- niæ. 178.].pecuniæ. 222. l. hæredis. 6 5.. ſciendum. ſo. l. xil- la. 227.I. deteſtatio. 40.§. familiæ. l. pronuntiatio.§. 1. vſq; ad fin.& l. 19 6. familiæ. J. alienationis. 28.. alienatum. 67. Lin- terdum. 7 8. l. quæſtio. 11 5. co. tit. Etſi vero duoilli poſt emi tituli Pandectarum communes ſunt omnium titulorum ſu- periorum: tamen non idcirco quæ ſub iis traduntur, genera- liter intelligenda funt, vt plerique exiſtimant, ſed adea ac- commodanda capita, ex quibus lunt deſumpta, quod inſcri- priones ſingulorum capitum oſtendunt, vt iæpe in hsſuiso-
peribus Duarenus admonet,& ante eum Ant. Auguſt. ani-
maduertit, poſt autem multi præſtantes luriſconfulti,& in his maxime Iacob. Cuiacius, lacob. Labittus,& Petrus Faber. Icaque in d. laliud. vt& in l. non videtur.. de reg. lur. longe aliter accipit Vlpianus verbum capere, quam in l.. ſi cui plus quam per legem Falcid. in l. 1. ff. ad leg. Falcid.& Paulas nl. ce piſſe. 146 de verb.ſignifi.Illic enim proprie cum eflectuac- cipitur de eo, quod alii non ſumus reſtituturi. Vnde aperte à verbo accipiendi diſtinguitur, quo fit, vt generali er incell gi non poſſit. Hic veroidem ſignificat, quod accipere. v de& alerum pro altero ponitur. d. l.1.§. hęc vetba. ſi cui plus quam per leg. Falcid.& d.l. 1.§. ſi in annos. ad leg. Falcid. Quapro- pter nec ad propriam ſigniſicationem referri poreſt. Sic quodidem Vipian. rradit d. l. 20. verba. de verb. ſignifi. ei- ba contraxerunt, geſſerunt non perrinere ad ius teſtandi, non generaliter adaprandum eſt ad rem omnem, ſed ad eam ſolum, de qua actam eſt. At lib. 12. vnde deſumptaeſt, Vlpianus tractauit de capitis diminutione. Erfi enim quod ante capitis minutionem contractum geſtum que eſt, non ſe- cus velit prætor ratum eſſe, atque ſi ea non intetueniſet: tamen ad ius teſtandi id applicari non poteſt. Nam ſi is qui teſtamentum fecit, capite quouis modo minuatur, nfir- matur teſtamentum, nec ex illo prætoris edicto conuale- ſcit. Quid indicare ſign ficet, ſatis inter Græmmaticos con- ſtat: at quis ex iis dixit, indicaſſe eſt detuliſſe, arguiſſe, accu- ſaſſe,& conuiciſſe, vt VIpian. l. 197. indicaſſe. de verb. ſgniſ. Itaque legem hanc non generaliter, ſed ſecundum ſubic ctam quæſtionem interpretandam eſſe, ex inſcriprione elus do⸗ ctiſſimi viri Antonius Auguſtinus,& Iacobus Labitius col- legerunt. Nam idem Vlpian. in l. 3.§. ſi ex ſtipulatu, de Sena- tuſconlul. Syllaniano.(quæl. 3. deſcripta eſt ex Lbro ſo- ad Edictum, in quo difleruit de Senatuſconſul. Syllaniano, vn- de& d. l. indicaſſe. eſt deprom pta) tractans hoc argumen- tum, ſeruum qui cædem domino indicauit, velarguit liber⸗ tatem pro præmio conſequi, eum tum domum domini ſui interfectorem indicaſſe docer, cum non modo detulerit, arguerit, accuſauerit, ſed& conuicerit. Ligni ſgnificatio nota eſt Grammaticis, ſed non eodem modo apud luril- conſultos vſurpatur. Ligniappellatio, inquit Vlpian. in J.li- gni. ſſ. de lega. 3. nomen generale eſt, ſed ſic ſeparatur, yt ſit aliud materia, aliud lignum. Materia eſt, quæ ad ædifican- dum, fulciendumue neceſſaria eſt: lignum quicquid com burendi cauſa paratum eſt, ſi modo conciſum ſt. Itaquc ar- bores materiæ cauſa ſucciſas non deberi, cui ligna lega- ta ſint, Q Mutius refert. Ofilius quoque ſcripſit, ad eum
ligna perrinere, quæ alio nomine non appellantur, veluti virgæ
1ſſ. materia
1 de err 3 4 e feligelas eie lſcite
nüdit geerat
erdos& accal rierimus, exc
lett loriprue trmn quæt aturionibus,
run cogniiot WGalls Labes
ſigecis ſi, Rulbros lurs
ubrenienn

— —=—
-S —— ——
dlx luds naten, nque eäitiman,, ulunt dclamxa lendunt, a b Kanrecun n. pealtantes lurlens cob labitu Ale dariderur dengt f. adleg Flultit renim oroprjeqnat musrelttotui. t quolt,tgennin uficat, quocanim 15.hechetlu annos adleg lu ationem teru o. velba.fe ſc on perinrnate eſt ad tes amis, Atlb. untr minutione. lig actum gelunhe 1 uque le m, ai nonpor ℳ wouis moi-. Ilo ptæioii 4 cas inein
capere, qummiln
6As.e.r. laueut.
lalec;.
virgæ, catbones, nuclei oliuarum ‚quibus ad nallam lham rem quam ad comburendum vti poſſit, ſed& balani, qui alii nuclei. Ex eiuſdem Ofilii ſententia ſi volunras non refragatur,& virgnlæ& cremia,& ſarmenta& epericen⸗ ta materiarum,& vitium ſtirpes atque radices continebun- tur. in quibuſdam etiam regionibus in Egypto, vt arundi- nes& papyrum,& herbulæ quædam, vel ſpinæ, vel epees. quia pro ligno comburuntur, quoque comprehenduntur. lignum paratum ſit ad carbones coquendos,& conficien- dos, ait Ofilius, carbonum appellatione huiuſmodi mate- riam non contineri, ſed an lignorum,& fortaſſis quis dicet nec lignorum: non enim lignorum gratia hæc teſtator ha- buit. Ex hoc capite deſumpta eſt lcarbonum. 57. de lelb⸗ ſignifi. quæ niſi ad prius illud caput referatur, recte zuee i- gi non poterit. Nam non modo nimis dure ſecundum nt. Auguſtinum, verum etiam imperite, vt Labittus notauit, huius legis verba ex illo Pandectarum compilatores becer⸗ pſerunt. Neque enim dubium eſt, materiam quæ ligni appel- latione non continetur, multo minus carbonum verbo com- prehendi. Itaque in d. bligni.§.vltim. Vlpian. certam hypo- theſim commemotat. Si, inquit, lignum paratum ſit ad car- bones coquendos, carbonum appellatione huiuſmodi ma teriam non ſimpliciter vel generaliter materiam, vt in di- ctal. 167. fit, non contineri. Nam iam ante in hedetn dlere 1. 55. materiam à ligno diſtinxerat, vt& Paulus in I. ſ6. eod. lib. de lega. 3. vbi ait,& palos& perticas in numerum mate- riæ redigendas,& ideo lignorum appellatione non conti- neri. Inſcite igitur quod de certa ſpecie VIpianus ex Ofilio tradidit genæratim in dicta l. carbonum. detractis circum- ſtantiis,& omiſſa certa circumſcriptione ad genus& infi- nitam materiam eſt traductum. Sed quia de his cum alii, tum præſertim Anton. Auguſtinus& lacobus Labittus,& pluribus& accuratius, nos his ad inſtitutum noſtrum con- tenti erimus, ex quibus videre licet, non qui Latine loquen- di rationem teneat, eundem protinus eam luris partem, quæ eſt de verborum ſignificatione cognitam habere. Qua- re, licet Iuriſprudentia, magna ex parte in interpretatione verborum, quæ tum in legibus, Senatuſconſultis, edictis, conſtitutionibus, tum cautionibus„& actionum formulis, tum pactionibus, ſtipulationibus,& teſtamentis vſurpa- bantur, poſita ſit, propterea quod ſine eorum intelligentia ad rerum cognitionem perueniri non poſſit, eaque de cauſa Elius Gallus, Labeo Antiſtius,& Caius, aliique clariſſimi lu- riſconſulti, in quorum numerum ⁵ Verrius Flaccus a Fe- ſto, Macrobio& Diomede adſcribitur, commentarios ac libros de verborum ſignificatione& origine ediderint, eoque nomine ab Oratoribus laudati fuerint: tamen maior po- tiorque eius vis& poteſtas in ſententia eorum ſcriprorum, quæ in libros Iuris noſtri ex Conſultis& imperatoribus re- lata ſunt, explicanda, ac æqui, iuſtique,& recti diſputatio- ne, controuerſiisque, quæ voluntatis coniectura continetur, cernitur. 1.. lam id quoque dubium non eſt, quin hæc artificioſa tra- ctandi iuris ratio, quæ triplici tradendarum artium metho- do conficitur gε compoſitione, vel conſtitutione, haſpice. partitione, ſiue definitione, apæxCae diſſolutione, dialectico- rum potius, quam luriſconſultorum ſit. Ac quidem pluri- mum dialectica hæc ratio ad Iuris diſciplinam vtilitatis& mo- menti adfert, vſque adeo, vt ſicut ea ſola, quæ in aliis diſcipli- narum generibus ante confuſa, diſſoluta,& diuulſa erant, ra- tione quadam conſtricta,& ad artem redacta fuerin t, id quod multis modis Cicero in primo de Oratore oſtendit: ſic etiam perfectam artem IJuris ciuilis illa ipſa conſtituere quem poſſe tradat, ſi primum id in genera digerat, eaque ad certum nu- meérum paucitaremque reuocet, deinde eorum generum, quaſi quædam membra diſpertiat, tum propriam cuiuſque vim definitione declaret. Ad hunc locum ſe referens Rodol- phus Agricola, ⸗ Dialecticam ideo à Craſſo in luriſconſultis deſiderari ſtatuit, ne apud eos omnia ſint actorum ſimilia. Vt enim in iis ſententiæ cuique ſui auctoris nomen præponitur, ſic in lure ciuili notatione nominum eorum, quibus quid vi- ſum eſt, cum cuiuſque placita& reſponſa nominatim com- memorentur, occupata eſfe omnia. Eodem autem aggrega- uit, quod Cicer. lib. a. de Orat. tradidit à luriconſultis impedi-
DEDICATOARI4
res hominum
3
„.
A
rĩ eos, qui Iuri ciuili o propterea quod in libris eorum„Vt Catonis,& Brutinomf natim fere referatur, quid alicui de iure viro aut mulieri re- ſponderint, vrilli putarent in hominibus non in re conſulta- tionis, aut dubitationis cauſam aliquam fuiſſe,& nod homi- nes eſſent innumerabiles, debilitati a iure Coo eneſ„VO- luntatem diſcendi ſimul cum ſpè perdiſcendi abiicerent. At intelligi nonſin hominum innumerabilibus perſonis, neque in infinita temporum varietate, ſed in generum cauſis atque naturis omnia ſita eſſe, quæ in dubium vocatentur: genera autem eſſe definita, non ſolum numero, ſed etiam paucitare, vt id ſub perſona Craſſi in priori illo Ioco à nobis relato ex- poſuerat. Itaque iſthuc reſpiciens Craſſum ait, hæcaliquan- do expediturum,& deſcripta generatim explicarurum: pol- licitum enim tum eſſe, ſe lus ciuile, quod nune diffuſum& diſſipatum ſit, in certa genera coacturum„idque ei non fore difficile, qui& quod diſci potuit de Iure ciuili didicerit,& quod iis qui eum docuerint„defuit, ipſe attulerit, vt quæ ſint in iure acute deſcribere poſſit. Hinè idem Cicero in Bruto ob hanc ſolam rationem QScæuolæ, quam alias iuris peri- tiſſimum, alias conſultiſſimum appellat, Seruium Sulpitium anteponit, quod præter luris ſcientiam„‚eam quoque artem didiciſſet, quæ doceret rem vniuerſam tribuere in partes, la- tentem explicare definiendo, obſcuram explanare interpre- tando, ambiguam primum videre, deinde diſtinguere, poſtre- mo habere regulam, qua vera& falſa iudicarentur,& quæ Tuibus propotis eſſenr, quæque non eſſent conſequentia. Attuliſſe enim hanc artem omnium attium maximam Dia- lecticam videlicet, quaſi lucem ad ea, quæ confuſe ab aliis aue reſpondebantur aut agebantur. Quocirca& eundem Ser- uium longe omnium non eiuidem modo xtatis, ſed eorum etiam, qui ante fuiſſent in lure ciuili brincipem,& ſcripto- tum cius ſimilia nulla eſſe cenſet. Etſi igitur exquiſita hæc via docendi ad tractandum ius magnopere conducit, tamen non idcirco qui Dialecticus eſt„artificioſa hac ratione lIus ciuile tradere& explicare poteſt, niſi ante id ſciat: nec contra, qui
Dialecticorum Præceptorum cognitione ſunt deſtituti, id-
circo Ius ciuile non tenent, ca pPræſertim quæ eius propria ſunt. Nam yt ex eodem Cicerone& ex Pomponio videre li- cet, multi fuerunt excellentes luriſconſulti ante Seruium Sulpitium, quos omnes ipſum etiam Q. Scæuolam arris Dia- lecticæ ignaros fuiſſe Ciceto oſtendit. Idem fate dum hæc quæ iura ſunt diſperſa cogantur, vel paſſim licere Larpentew,& colligentem vndique repleri Iuris ciuilis ſcien- tia. Idque exemplo declarat Cod. Aculeonis cæterarum ar- tium rudis, at iure ciuili ita eruditi, vt nemo illi de iis, qui luris peritiſſimi eſſent anteponerctur. Quo fit, vr compendioſa hæc luris tractandi ratio compara quæ in æqui& boni notitia, iuſti iniuſtique diſtinctionc con- ſiſtit. Cum enim ius ſit ars boni&
) 24
viuendi præcepta ducuntur 2 Saque propter Cicero in li- bris de Legibus iuſſa, ac vetit les ex recta ratione„mente ex ipſa retum natura profectam„& à diuino numine deriua- tam doccat, ac Vlpianus hanc poſtremam partem exer- cens, veram Philoſophiam non ſüwulaam profiteri tradat: tamen non ſi quis ex Philoſophis cognouerit, quæ ad mo- „ quæ ad vitam, quæ ad virtutem, quæ ad Kempublicam pertinent: idem continuo Iuris ciuilis ſci- entiam tenet: nec contra, qui Iuris ciuilis peritus, idem protinus Ethicus eſt Philoſophus. Optandum profecto eſſet, ſicut omne ſtudium ſapientiæ& Iuris quaſi cognatio- ne quadam vincitur, ſic in illa communione homines quo- due permanſiſſent, nec re cohærentes diſciplinas diſſo iaſ- ent. Sed earum doctrinarum diuortia iam olim facta fue- runt, id quod hotum culpa accidiſſe arbitror, qui totum ge-
nus complecti nequiuerunt„Vnde alius aliam ſibi partem in qua elaboraret, ſeparauit. Nam ſepoſitas diuulſaſ
que fa- cilius ſe&e percipere& tractare poſſe putarunt. Valde autem
Peram nauent,& àdiſcendo deterreri,
5——
“ 4*
*

852 intet ſe conſentientes communeſque fuiſſe definitiones vtri- uſque declarant. Vt enim Ciceroa Sapientiam eſſe ait, rerum 2l. z.de diuinarum& humanarum ſcientiam in qua contineatur deo- officirca rum,& hominum cominunitas& ſocietas intet ipſos. Sic VI Lnamn. pianus 5 luriſprudentiam deſcribit eſſe diuinarum, atque hu- 5 Liufti- manarum terum notitiam, iuſti arque iniuſti ſcientiam. Cum nia de iu- his faciunt quæ ſupra ex Cicerone& aliis ſcriptoribus de iis fiu. CE Romanis retuli, qui ſapientia gloria præſtiterunt. Neque ve- ure. roin priori ſolum, ſed poſteriori parte hæ definitiones inter ſe congruunt. Nam conſociationem hominum inter iplos coniunctionemque ſecundo officii genete conſtare, in quo iuſtitia verſarur, idem Cicero tradit c. Hinc& alteram illam e lib. x. off. partem, e& qua honeſtas manat, communttatis ait eſſe d. Pro- §. de trib. inde cum lapientia, quam à prudentia diſcriminat„Princeps zurem ſir, maximaque omnium virrutum, infert id officium, quod à
1 7..*—. 2* 29 7%, communitate ducitur eſſe maxiimum. Id autem iuſtitiæ eſſe
eadßi. eodem in loco declarat. Vnde vero tria illa luris præcepta, honeſte viuere, alterum non lædere, ſuum cuique tribuere, deprompta ſunt, quam ex illa Philoſophiæ parte, quæ eſt de officiis ſiue moribus: Quãquam ſi quis referre voluerit ad of- ficia iuſtitiæ, quæ ad hominum vtilitatem, vitæque commu- nionem pertinent, ei repugnate nolim, generalis præſertim, quam& Plato,& Ariſtoteles virtutẽ vniuerſam vocant. Pro- pterea quod latiſſime pateat,& per omnes virtutes ſit fuſa. Continet enim ³⁴νινρνοωννιοε zev. tum ordine, id quod legi- bus cauetur, quæ iubent honeſta, vetant contraria: ium quod æquum eſt. etiamſi nulla de eo lex poſita ſit. Itaque hac ſigni- ficatione iuſtus eſt, qui& leges ſeruat,& æqualitatis ſtudiolus eſt:vt neque plus ſibi. neque minus aliis, ſed cuique ſuum tri- buat, qui denique& ciuis eſt bonus.& virbonus. Ac omnis quidem iuſtitiæ medium ius, æquumque eſt: in quo tanquam materia ſubiccta verſatur. Idque exiiuſtitiæ ſpecialis& luris ciuilis collatione facile perſpici poteſt. Quod enim ſummum juſtitiæ munus eſt, equalitatem ſeruare: idem iuris finis neceſ- ſe eſt. Mihi quidem inquit Cicero, non apud Medos ſolum, vt Lib.2.vff. ait Herodotus, ſed etiam apud maiores noſtros ſeruandæ iu- Kiitiæ cauſa, videntur olim bene morarireges conſtituti, qui cum prohiberenrt iniuria tenuiores æquitate conſtituenda, ſummos cum infimis pari iure retinebant. Eademque con- ſtituendarum legum fuit cauſa. Ius enim ſempet queſitum eſt æquabile, neque enim aliter ius eſſet. Itaque idem, finem luris ciuilis eſſe tradit legitimæ atque vſitatæ in rebus cauſiſque ci- uiam æqualitatis conſeruationem. Nam quod iuſtum eſt, idem æquabile ſit oportet,& quod æquabile, idem medium moderatumque. Vt vero non vnum eſt iuſtitiæ etiam ſpecia- lis genus. ſic nec eadem veliuris, vel æqualitatis ratio. Huius enim iuſtitiæ ſpecies duæ ſunt, vna quæ in tribuendo hono- re, cæteriſque omnibus cernitur, quæ diuidenda æqualiter in- ter eos ſunt, qui in ciuili ſocietate& communione verſantur. Altera quæ ia pactis contrahendiſque rebus tuendam æ qua- litatem, tanquam regula adhibetur. Totidem etiã iuris quod Aiu ſtitia ducitur ſunt genera, ergo& æqualitatis. Eadem enim in diuerſis his iuſtitiæ,& luris formis ſpectari non poteſt, ſed proportione cuiuſque. Nam ia diſtrjbutione æqualitas Geometrica proportione æſtimatur, quæ ratione conſtat, non incremento vel exceſſu numerorum, quippe res„re- bus, perſonæ perſonis conferuntur,& ex ca compararione cuique pro conditione& dignitate, res, officia, hono- res,& quæ huic parti ſubiecta ſunt congruenter tribuuntur. At in commutatrice parilitas proportione Arithmerica con- ſideratur, quæ nititur ſimpliciter æquali differentia& incre- mento, ſiue exceſſu numerorum, non analogiæ, ſiue pro- portionum. Itaque in eo nulla habetur ratio πα eεiis perſo- næ, ſed rei æqualia pro æqualibus redduntur, vt fit in com- merciis, in quibus tantundem alter contrahentium conſequi debet, quantum alter accepit. cæteroquin conſiſtere contra- ctus non poſſent. Eius etiam generis ſunt, quæ Ariſtoreles in contractibus æxvoluc recenſer. Sed ne in iis, quę de luſtitia tra- duntur à Philoſophis alieno loco, progredior longius: ex iis quæ iam adduxi intelligi poteſt, idem apud eos iuſtitiæ pro- poſitum eſſe, quod apud Cicer.Iuri ciuili,& quaſi commu- nem vtrique materiam fubiectam videri. Verum& in tracta-
tione,& tuendi modo inter ſe Philoſophi,& luriſconſulti dif-
ferunt. Illi enim in explicanda ea honeſtatis parte, quæ iuſti-
&
9¶% 17 F 72 0 L 4
tiæ tribuitur,& nominis ſignificationem,& rei definitiones⸗ & diuiſiones, formaſque ac partes& cauſas atque effecta,&
quæ his adiuncta ſint& conſequentia, quæque contra repu-
gnantia, ac contraria generatim tradunt. At Iuriconfulti prin- cipiis rationibuſque inde petitis, ſngulas ſpecies, partes mem- bra, hypotheſes,& exemplaabillis omiſſa minutatim perſe- quuntur. Satis enim Philoſophis eſt oſtendere legitimum el⸗ ſe, quod cuiuſq; populi. ſiue ciuitatis legibus continetur, me- dium iuſtitiæ ius eſſe æquabile. Leges vero illas& inſtituta,& iura, quæ quiſque ſibi populus conſtituit, quia in diue rſis re- bus publicis, alia atque alia ſunt, vt Athenienſium, vi Roma- norum, in illa de iuſtitia diſputatione non enumerant, aut de- clarant. At diligens& accurata eorum diſquiſitio,& expoſi- tio à Legumlatoribus& Iuriſconſalris ſuſcipitur. Philoſophi docent commuratricem iuſtitiam, æqualitatem in commer- ciis atque contractibus ſeruare. Ac licet ipſi quoque de communis vitæ officiis, actionibuſque humanis diſſerant, ta- men quomodo æquabilitas in pœnis irrogãdis, quomodo in rebus contrahendis ſit tuenda, quidque præſtare alteri alte- rum oporteat: multoclarius& accuratius luriſconiulti in ſin- gulis quaſi negotiis ob oculos ponunt. Sed in re omnibus, qui vel primis labiis Philoſophiam, luriſprudentiamque degu- ſtarunt, perſpicua quid multis exemplis opus eſt? Deinde Phi- ſophi monent, quæ iuſta ſint facienda, qua iniuſta vitande, vittutes ſequendas, vitia fugienda,& honeſtatem inſtituen- do, ac perſuadendo tradunt: At qui iura& leges præſcribunt, eorumque ſtudio& cuſtodiæ præſunt,& præmiis ad recte fa- ciendum impellunt,& pœnis ſuppliciis que à delictis auocant.
Hinc eſt quod Vlpianus ait, ſe ſuique ordinis cupere bonos,
non ſolum pœnarum metu, ſed etiam præmiorum ſpe effice- re, ac veram non ſimnlatam philoſophiam affe Ctare. Hinc Cicero vnum duodecim tabularum libellum omnium Philo-
ſophorum bibliothecas,& auctoritaris pondere,& vtilitatis
vbertate ſuperare aſſeuerat. lis enim totam ciuilem ſcien:iam deſcripris omnibus ciuitatis vtilitatibus, ac partibus contineii exiſtimat. Hinc idem lib. 1. de Orat. ex legibus(inquit)& di- — maxime expetendam eſſe videmus: cum verus, iu- tus atque honeſtus labor honoribus, præmijs, atque ſplen- dore decoratur: vitia autem hominum atque fraudes, damnis, ignominiis, vinculis, verberibus, exiliis, morte mulctantur:& docemur, non infinitis concertationumque plenis diſputa- tionibus, ſed auctoritate, metuque legum domitas habere li⸗ bidines, coercere cupiditates, noſtratueri, ab alienis mentes, oculos, manus abſtinere. Denique eodem Cicerone auctore aliter leges, alitet Philoſophi tollunt aſtutias, leges quatenus manu tenere res poſſunt: Philoſophi quatenus ratione& in- telligentia. Ei ſi vero hæ ſimilesque ſint inter ius, ſiue leges& philoſophiam, inter Iuriſconſuſtos& Philoſophos differen- tiæ: tamen magna alias ſocietate& cognatione inter ſe iun⸗ guntur. Itaque priſci illitum legumlatotes, Lycurgus, Solon, Hermodorus Epheſius, tum luriſconſulti, quos ex Pompo- nio ſupra recenſui, tum ex poſterioribus EÆ. Papinianus, Pom- ponius, D. VIpianus, Paulus, Ti yphoninus, Modeſtinus,& plerique alii, qui in conſilio Alexandro Seuero adfuerunt, vt tam ex fragmentis, quam ex flio Lampridio apparet, philo- ſophia literiſq; inſtructi fuerunt. Quare licet multi Iuriſperi- totum diſciplina morum eruditi fuerint, tamen pauci Philo- ſophorum iura ciuilia didicerunt, ex iis præſettim qui totos le ad cognitionem rerum tranſtulerunt,& ipſius ſcientiæ ſua- uitate delectati, nihil aliud in vita egerunt. Nam qui er Phi⸗ loſophis legumlatores fuerunt, illi non tantũ in rerũ contem- platione verſati ſunt, ſed maximarum& plurimarum rerum
ſcientiam ad vſum traducentes Reſpublicas ſumma cum lau-
de gubernarunt. Plato à regendis ciuitatibus abſtinens ſapi- entiæ ſtudio deditus, libros illos quidem de Legibus ſcripſit, ſed ad eam Rempublicam, quam ipſe nouam finxit accom modatas, ab aliis vero ciuitatibus non probatas: eo quod
moribus earum, communique vitæ conſuetudine abhotre- rent. Ac quidem facilius& maiori cum delectatione, quæ a philoſophis de vita& moribus ſcripta ſunt iuris ſtudioſ co- gnoſcunt, quam illa quæ à luriſperitis traduntur: quoniamil- la morum informandorum præcepta in vniuerſo genere ſunt poſita, vnde iuris principia& axiomata notioneſque proſici⸗
ſcuntur, hæc ad cauſas& controuerſias, ac hypotheſes fere ag⸗ gregata,
nm ordld lalkudider ſlaue eaplic ghclem qd- quibo nidut moibus num caiomniam rpetiontur hectandun ſetetib illis marica, Di tionibos,e & quiilapr re videtur- lague 30. duobus diuer omniblsils- jmeecfgunt telgeodi lunte commemoraul iicxe: maloid duperſcqui. nüdlſe: plus Aeeige raunquoque! fioinota&
madtandiiuris e ingerpieitur ameorum ini Amfero qlia! baubllttmi unr,& cum mnyriteyee naltamuh qur ttojute, cum twwiolualegsl Cerons de lar dloctar ſupra deraltnetrac d tha llum& ntenidäüllec ci. Quxtame mahubnde eenbla poris mtdipole ſta Aigreuredein

Aü adtinant Wüälhe rah tii done done Ma
gui lir äegsan Arlunt Kgtenütt dyplcisguezto nigee otüin ge leram grewirmt Alolopdim in cum idellunondn. doritacsponcer,au anuumäten aaba,e,ee
Orat erleg an deſſevidemu:ann oridos, ptrxihnn minum aqleffutt
3
s erilis monemb tationumquejtit gve kgunceint oſtra ueri Dit que coden Cieé luntatuis,Ee olopbiosenn
4
—
— ʃ
3 ve(otittetin 1
Mosa Ndionde nte&cogruia n I
„Khorekhraid
gregata,& ad has ſingulas adaptata.ltaque multa luriſconſul- ti in ſua arte propria habent, præſertim ad d ſceprationes con- trouerſiarum quod attinet, quæ ex recti& æqui diſputatione oriuntur, quę licet quis eam philoſophandi rationem, quæ eſt de officiis& generali appellatione»ινν dicitur, reneat, tamen niſi quoque in luriſprudentia ſit verſatus, aſſequi nequeat. Vt autem hæc doctrina, quæ virtutes continet,& bene viuendi diſciplinam longe præſtat, tum Latine loquendi rationi, tum diſſerendi ſubtilitati: ſic& tertia hæc Iuriſprudentiæ pars, quæ in legum ipſarum diſquiſitione, iuſti& iniuſti, æqui& iniqui diſtinctione cernitur, prioribus duabus antecellit. Quare vt hunc locum de imitatione egregiorum illorum iuris autho- rum concludam: eos hodie luriſconſultos maximam exillis ſimilitudinem ducere cenſeo, qui in interprerando lure, cau- ſilque explicandis,& orationis puritatem perſpicuitatemque, & facilem quandam ac artificioſam tractandi rationem,& æ- qui, bonique artem atque regulam adhibent. Neque enim o- mnibus numeris perfectum eum exiſtimo iuriſperitum, niſi
cui omnium harum rerum inſit ſcientia. Sed quoniam pauci
reperiuntur, qui hæc ſimul complectantur: ideo ſi in ſeparatis ſpectandum ſit, quo potiſſimum genere quis cognatione ea veterib. illis antiſtitibus iungatur, quædã ex tribus his, Gram- matica, Dialectica,& Iuriſconſultorum propria tractandi ra- tionibus, poſtrema hæc,& præſtantiſſima& vtiliſſima eſt. Sic & qui illa præditus eſt, iuris illos ννραἀs præcipue exprime- re videtur. 9 Itaque ad noſtram quæſtionem quod attinet, qui ex his duobus diuertſis& diſſidentibus interpretum generibus, vel omnibus illis virtut pus, vel aliquibus veteres illos, quam ma- xime effingunt:illi habita ea graduum ratione, quam poſui,& deligendi ſunt& conſectandi. Quod cum ex iis notis, quas commemoraui& deſcripſi, non ſit d fficile iuris ſtudioſo diiu- dicare: malo id cuiuſque arbitrio permittere, quam hic pluri- bus perſequi. Satis enim eſt huius regulæ generalia præcepta tradidiſſe: ipſius autem bypotheſis diſceprationem, cuiuſque iudicip relinquere, quãquam eaſdem notiones infra ad Dua- renum quoque noſtrum ſim accommodaturus. Atque hęc de priori nota& obſeruatione huius generis interpretandi,& tractandi iuris eorum, quod in excelſentibus illis luris antiſti- tibus perſpicitur,& delectu illorum, qui ſimilirudinem ali- quam eorum imitando aſſecuti ſunt,& hactenus. lam vero quia non cuiuis in promptu eſt, ex fragmentis il- lIis qualis illa fuerit apud veteres interpretandi ratio animad- uertere,& cum ea ceu exemplari quodam perfecto huius temporis interpretes comparare: reliqua eſt altera regula, vt inquiramus, quæ præcepta de interpretando, docendo ac tra- ctando iure, cum apud alios probatos auctores, tum à Iuſti- niano in ſua legislatione prodita ſint. Vtinam vero liber ille
Ciceronis de lure ciuili in artem redigendo extaret, quem à
Gellio citari ſupra indicaui. Neque enim dubito, quin multa in eo ad hunc tractatum pertinentia diſſeruerit. Sed mirum non eſt,& illum,& alios multos præclaros Ciceronis libros in eandem incidiſſe calamitatem, quæ iuris auctorum ſcripta ex- cepit. Quxꝝ tamen eius illa de re ſententia fuerit, ex iſtis locis quos paulo ante ex lib. I.& z2. de Orat.& ex Bruto ſiue de cla- ris orat. retuli, ſatis aperte intelligi poteſt. Ita enim lus ciuile, quod id temporis nondum artificioſe compoſitum erat, arte concludi poſſe ſtatuit, ſi in certa quædam genera, eaque pau- ca cogeretur: deinde ea in ſpecies, ſiue membra, quæ comple- ctuntur tribuerentur:tum quam quæq; vim haberent defini- tione exprimeretur. Eandem rationem ſecutus eſt luſtinia- nus in tradendis inſtitutionibus ſuis, quam ipſos quoque lu- ris auctores in ſuis inſtitutionibus tenuiſſe, recte quidam ex- iſtimant. lIam vero ita tractandum ius omne Cicer. in libro. 2. de Orat. multis exemplis oſtendit, vt cauſæ perſonis certis& temporibus definitæ ad vniuerſi generis vim& naturam re- ferantur, ab hypotheſi ad theſim reuocentur. Neque enim ex temporibus& perſonis, ſed ex genere quæſtionis cauſa pen- det. Nam& quæ infinita eſſe videntur, generatim ſunt com- Ponenda,& quæ in vna cognitione, naturaue poſita, in pluri- ma diſpartita,& hincinde diſperſa ſunt ac diſſipata, iterum coniangenda,& artificioſe ad luos quæque locos communes digerenda, rurſuſque quæ mixta& confaſa ſeiungenda.& in certa genera ſingula deſcribenda, caq; tum diuiſionibus com- modis diſtribuenda, tum deſinitionibus explananda. Et cum
DEDICATOARZTA4
8531
fere omnes lIuris partes vel generales ſint, generatim& infi-
nite conceptæ, vel certas facti ſpecies contineant, certam que
perſonarum„temporum,& locorum notationem: illæ cum
in generum vniuerſa diſputatione conſiſtant. in partes reſol-
uendæ, eæque ſingulatim ſunt explicandæ, hæ autem à perſo-
nis& temporibus ad communes rerum& generum ſfummas
ſunt aggregandæ& reuoluendæ. Ac de his ex Cic. præceptis
hactenus. Reſtat vt videamus quem modum& rationem Ioſtinis- Conbit.:.
nus iuris à ſe compoſiti, quo hodie vtimur, interpreràndi ac ene
docendi præſcripſerit. Ac quidem edixit, ne quis alios com- Saeen
mentarios legislationi ſuæ apponat, quam aεᷣανe,να vt ipſe Conſir. 2.
dicta conſtit. 1.§. vltimo, interpretatur, per indices& titulo- Deo no-
rum ſubtilitatem quæ admonitoria eius faciat,& r eνin- 4u.
terptetationem de lingua vna in aliam, vt ex Latina in Græ- Lenn
cam ſub eodem ordine, eademque conſequentia, ſub qua le- conhr.3.
gum voces poſitæ ſunt transformationem, ſiue conuerſio ranta..
nem, vel breuem aptamque expoſitionem, quæ non multo hocaa-
pluribus verbis fiat, quam jegibus iphis continentur. Et ſane ſi ¹e².
quod luſtinianus in iure à ſe cdito præſtitum, non modo cre-
didit, ſed etiam prędicauit, reuera ita ſe haberet, vtiliſſima hec
ſua præcepta,& ad vnguem obſeruanda eſſent. Sicut enim an-
te per multitudinem librorum confuſum ius Romanum fuiſ-
ſe queritur, ſic, quæ eſt ingeniorum humanorum audacia,&
morum licentia, doctores& interpretes commentationibus
& diſſenſionibus ſuis, hoc ius tam præclare à ſe, ſua quidem o-
pinione conſtirutum, peruerſuros eſſe verebarur, niſi id ſuis
ſanctionibus Præcaueret. Semper enim id curæ fuit optimis
quibuſq; legumlatoribus, prudentiſſimis rerum publicarum
gubernatoribus, tum vt paucas, tum vt apertas,& perſpicuas
leges præſerrberent, quod cernerent diligentius eas obſerua-
ri,& minus controuer ſiarum parere. It aq; Solon, vr eſt apud
Demoſthenem, ſingulas tantum de ſingulis negotiis leges,
eaſque faciles& planas eſſe voluit, ne vulgi ſimplicitatiteis e-
re imponi poſſer, ſed omnibus æqua facultas eſſer, cas& le-
gendi& perdiſcendi. Et Iſocrates eas leges optimas eſſe iudi-
cauit, quæ& quam pauciſſimas lites gignerent,& quampri-
mum eas tollerent. Hinc in bene conſticutis apud Græcosrs-
buspublicis ſumma in ferendis nouis legibus cautio, cura&
diligentia adhibebatur. Nam non mutationem modo earum
periculoſam eſſe cenſebant, ſed& multitudinem, ita vt eos,
qui ſubinde condant& recondant leges, inſanire Herodotus
duxerit. Quare ſtudioſe proſpiciebant,& ne le ges cumula- rentur,& ſi accidiſſet, vt ſylua illa circumcideretur. Vnde luli- us quoque Cæſar, teſte Suetonio, conatus eſt Ius ciuile Ro- manorum ad certum modum redigere, atque ex immenſa diffuſaque legum copia optima quæque& neceſſuria in pau- ciſſimos conferre libros. Cum igitur Iuſtinianus hancſuam legislationem veteri Iuriſprudentia tanro præſtamiorem& perfectiorem eſſe duxerit: vt illam æris, hanc auri loco habe- at, coque nec comparari inter ſe velit: propterea quod multa in illa deſiderarentur, quæ ſingnlatim cõmemora:: in hac au- tem nihil contrarium, nihil ſimile, nihil redu adans, nihil per- turbatum inueniatur, ne ob mulcitudinem ſeriptorum idem ei accideret, quod priori eueniſſet, illi incommodo his ſuis conſtitutionibus occurrere voluit. Verum ſi diligentius attenderimus, plurimum& opinione ſua Iuſtinianum falſum& Tribonianum, qui ei hoc ius omni- bus partibus abſolutum eſſe perſuaſic, vehementer erraſſe cognoſcemus: præſertim adc ainquaginta Pandectarum li- bros quod attinet. Tantum enim abeſt, vt eos Papiniani, Caii, Vlpiani, Pauli,& æqualium Conſultorum monusnentis an- teponam: vt nec quidem cum iis coaferendum exiſtimem. Quin tam male ex centonibus veterum luris auctorum ſunt confarcinati, vt licet Pandectæ fortaſſis dici poſſint, tamen Digeſtorum nomen mererivex videantur. Etenim excepra ti- tulorum erda( quæ congruenter ad formam perpetui edi- cti,& imitationem Digeſtorum à Iuliano,& aliis ſcriprorum certo quodam ordine coagmentata eſt,) pauca artificioſe di- geſta, apteque diſpoſita,& ad ſua genera conuenienter aggte- gata, rurſuſq; in ſpecies& membra diſttibuta 2& ſinguls de- finitionibus expiicata, ea ratione& via videre licet, quam& Cicero præſcripſit:& quam cum in Commentariis ſuis ad edictum, tum in Digeſtis veteres Iuris auctores vſurpaſle ex collatione& coniunctione fragmentorum, ex vno eodem-
CCo

354 8+%%˖ 1
que libro, in varios titulos atque libros diſperſorum,& obſer- uata cuiuſque capitis inſcriptione ad ſuos libros ſingulorum coaptatione, quoquomodo animaduertere poſſumus. Quan- quam facilius ſit exillainter ſe capitum compoſitione, tirulo- rum& argumentorum, quæ quoquo libro tractarunt, ſeriem atque continuationem, quam rationem tractandi principa- lia illa capita, ſiue quæſtiones in ſingulis libris colligere. Quo magis dolendum eſt, ex tot luris auctorum Digeſtis, quæ 5
lianus, Alphenus, Celſus, Marcellus, Ceruidius Scæuo 1. Pomponius, VIpianus, Paulus, Martianus, reliquerunc, lius non modo non totum opus, ſed nec vnum quidem 5 brum integrum ad noſtram xætatem perueniſſe. Ac ramerll iidem illi quinquaginta libti luſtiniani mandato concinnati
inſignem theſaurum luris, atque omnis generis preclara mul- ta contineant, atque ideo non immerio Pandectarum no-
men iis tribui fortaſſe poſt, vt etiam quidem ipſe gloriatur,
„ optima quæque& vtiliſſima in eos contulerit: tamen non vt 2 iaſ dem tractat, idcirco omnes diſputationes ac deciſiones in ſe Snde„ habent legitimas, omnemqueboni& xæqui doctrinam& di- ae lega 3. ſciplinam complectuntur. Multo vero minus conceſſero, in- 5 L2ui numerabilia ab his compilatoribus in melius mutata,& mul⸗- res. 8 are- ta in antiquis diſſidentia, ab his diſtincta,& ſuis limitibus de- 27 e rerminata& definita eſſe, ita vt cum omnes reliquæ artes ſint muiſſum. infinitæ, hæc ſola ſcientia certis finibus ab his ſit circumſcri- de ſolut. ꝓta. Non hic referam, quam multa, varia& non læuia erra-
2eee e. doctillimi noſtræ ætatis luriſconſulti notarint: id omnes que- 2.1,7,§.z. runtur, ita præciſa eſſe illa ex Iuris auctoribus fragmenta, quæ
de v/afr. in iis erant perſpicua, vt ſæpe ſit de ſententia diuinandum:
aecreſc. præſertim deficientibus nos luris auctoribus, vnde illa de- ele. nſ. prompra fuerunt. Nec vero, vt fete in omnibus illis conſti- tutionibus prædicat, quæ apud veteres pugnantia fuerunt,
flan diſſolait, atque conciliauit, vt nulla antinomia in his libris ab mana- co inueniatur, qui ſubtili mente diuer ſitatis rationes excuſſe-
mittere. rit. Nam diſſentientes Iuris auctorum opiniones in diuerſis Ae nan capiribus cernuntur, quæ com poni inter ſe nullo modo poſ- ęl, ſi auo- ſunt, vt id his tem poribus ab eruditis luriſconſultis diligenter 4. 4⁰. eſt demonſtratum. Sic Celſus, a& Paulus 5 intet lecx dia- de legua. 2. metro diſcrepant. IIle enim ſeruum legatum, ſi interim ma- P.r. Hpe- numiſlus ſit,& poſtea rurſus ſeruus factus, peti polſe, hic non nee, e, poſie ſtatuit, arque ideo Celſi ſententiam Paulus& notat „l..de Improbat, propterea quod in perpetuum ſublata obligatio oper. voui reſtitui non pofft, itaà Cello cpatre& filio lulianus à diſſen- 22 tit. Hlis enim placuit, quod leruo communi legatum erat, al- 1213§.. ieto dominotum omittente, ſiue repudiante alteri non ac- 5 bn creſcere, huic vero ad alterum totum pertinere. Erant enim ri„. de diuerſarum ſcholarumeilli Proculiani, hic Sabinianus, teſte
nouioper. Pomponio. e Nam idem ante huius præceptor. † lauolenus
Nark.
nunc. jn ſmili ſpecie g ſtatuerat, qui Sabino ſucceſſerat. Plures hu- Ter„,, ius generis controuerſias inter Sabini& Proculi diſcipulos lf. Co. 777.
l.7. n pr. ſapra expoſui. Ita diuerſis poſitis iuris principiis lulianus pu- huf. tauit fructuario vindicandarum ſetuitutum ius eſſe, atque id- pei.1. 2.§. eo opus nouum naͤntiare poſſe argumento cæterorum, qui-
r.ſiſer. pus vindicatio ſeruitutis datur. i Contra Labeo, Nerua, Mar- 77 2 2, cellus, Vlpianus&. exiſtimatunt, fructuario ſeruitutis vindi-
dem, 24. carionem non eſſe, atque ideo nouum opus nuntiare non aic. ę l. poſſe. In hac quoque quæſtione, an fundo vendito,& in di-
2.5ii in em addicto vſucapio procedat,& tructus emptoris fiant, Iu-
rem ad- anus! Paulum omnino ſecutus eſt: VIpia. non m: ſed adhi- Wiene bita diſtinctione in priori membro aſſentitur„ in poſteriori „ 1. 2.& repugnat. Namin hoc non puram, vt illi, ſed conditionalem 2. de in vendirionem eſſe ſtaruit, idque ex Pomponii ſententia, vt aiem ad- coniectari licet n. Sed aperte Paulus etiam in hac poſterio- A,, ri patte, niſ melior conditio adferatur, puram cum luliano „6 ,. cenſet eſſe emptionem,& dcirco reiectis aliorum, vt Pom- ité uod ponii,vt Vlpia.ſententiis, luliani probat. Nec vero diſſerte lu- 2idiuam. ſtinia. vtram in his diſſenſionibus ſententiam potiorem du- aeνn aie cat, exponit. Itaque iactare non poteſt à ſe diſſenſiones illas Saeche, lublatas, præſertim cum vtranque in Pandectas diuetſis locis der aa. contulerit. Et ſi vero Iuſtinia. multas quòque diſcrepantes iu- dic. ris authorum opiniones in In ſtitutiombus, Codice, Nouelliſ- que decidit,& quid ſfequendum eſſet, declarauit, vt in illis diſ-
peluti ſidiis Proculianorum& Sabinianorum à me ante expoſitis 4, 2nA.§.c ã quemadmodum& controuerſiam illam in diſtinctione præ-
ex ac'ena. diorum vrbanorum&c ruſticorum inter Neratium& cęteros
ta, atque vitia in horum quinquaginta librorum confectione
T70 2 4
Iuriſconſultos definiuit 5, cum& Pomponius&e Vlpianusc, dere 4r.
& Vlpianus qualitate, genere& vſu, non vt ille e loco diſ- u2, 4r. cernat, vt exempla ex Cod.& Nouellis prætermittam, nihilo- 4 7 zu3 minus in his libris Pandectarum, contratia illa capita congeſ. ynia. 6 ſit, quæ velin eos non redigere, vel in iis non ſine nota relin- a. 9.„ quere debuiſſet. b veriae, Quare cum non ſit eiuſmodi iuris Iuſtiniani auctoritate beee compoſiti conformatio& perfectio, cuiuſmodi ille eſſe per- g, 45 hibet:idcirco præter ꝓρᷣαττwæ, breuia monita, ſiue titulorum„ui exs- argumenta& indices rerum,& 2⁴ expoſitionem ſolidi- quitur. or, vberior,& illuſtrior eius in accidentibus partibus inter- Afand. pretatio poſterioribus temporibus requiſita fuit. Illis quidem 7. ha. anteceſſoribus, qui in tribus illis Gymnaſiis à luftiniano, vel&bana. apertis, vel confirmatis, rum ius hoc renouatum profeſſi ſunt, am 1n. non fuit difficile præceptis eius morem gerere. Nam& pro ſtu. 4e tali legislatione illam habebant, qualis in conſtitutionibus, ſeruuν ſiue edictis illis non ſine magna tractatione deſcribitur,& ad:, ue 8 3. R 2„„fami. tempora illa accommodata,& in foro vſuque quotidiano per 1aνσσ ſe clara erat:& ſi quæ obſcuritas& difficultas ex fragmentis il- aeverſa- lis luriſconſultis in Pandectas relatis, propterea quod nimium4'rbe conciſa& truncata eſſet, oriebatur: eius explanatio ex ipſis eecſ auctoribus, vnde ſumpta erant, peti poterat. 894 4 At ſimul ac nõ multo poſt Iuſtinianum exterarum genti- ma.
um copiis cum in alias imperii occidentalis prouincias in flu- h7ad.
entibus, tum in Italiam ſe inferentibus, ibique domicilium,““4de ac ſedem principatus ſui collocantibus iure illo Iuſtinianeo, uie eui pleriſque in locis antiquato& obſoleto, alia iura ab illis natio-1eo une. nibus quæ rerum in Italia potiebantur, jnducta eſſent: à Lo.§.fauu. thario demum III. oblatis ſibi ex præda direptæ vrbis Mel- ⁴νπ ui. phitanæ Pandectis ſancitum eſt, vt ex vnoillo iure reliquis le- n-ει gibus abrogatis in Italia iudicia fierent, iuſque diceretur. Ita- 82 9 que cum poſt aliquot ſæcula tandem pleriſque& tribunali- cantfab. bus reſtitutum,& ſcholis redditum fuerit: mirãdum eſt Irne-
rium Germanis Wernherum dictum, qui primus regnante Lothario Pandectas in publico Bononiæ Gymnaſio inter- pretari cœpit, eiuſdemque ætatis alios, qui certatim ipſius in- ſtitutum ſunt æmulati, præſcriptum lIuſtiniani tam accurate obſeruaſſe. Nam botiſlmum in ſummis gloſſiſque ſcriben-
dis elaborarunt: quarum illæ loco paratitlorum, hæ auten I'⁊νπdas expoſitionis ſunt. In his refero Hugolinum, Bulga-
rum, Martinum, Ioannem Pileum, Rogerium, Aldericum, Azonem, atque alios eiuſdem ætatis viros bonos,& in iuris doctrina eruditos, qui Lothario, Conrado III. Friderico pri-
mo, eiuſque filiis Henrico& Philippo imperantibus florue-
runt. Equidem horum ſimplicitatem in Iuris interpretatione mulkoflurss facio, quam pompam& apparatum, ſuperioris noſtræque memoriæ doctorum ad inanem oſtentationem
ſæpe comparatum. Eandem interpretandi rationem in Gal-
lia Ciſalpina conſectatus eſt eadem ætate Placentinus, quem
licet acerbe inſectatus ſſit Accurſius, tamen eius in vtro-
que illo genere non contemnenda extant,& ingenii& indu-
ſtriæ monumenta. Ex omnibus autem iis, nullus in titulorum argumentis& ſummis explicandis, vberior& copioſior fuit Azone, qui in iis etiam ſuperiorum æqualiumque ſuo-
rum retulit ſententias: ita vt quibuſdam paratitlorum fines tranſiſſe videatur. Sunt qui idem notent in gloſſis Accurſi,
quas eum adauxiſſe,& intra gloſſematum nomen, limiteſque
non conſtitiſſe certum eſt. Sed vterque ſtudioſorum luris ſuorum temporum iuſtam fortaſſe rationem habuit. Quod
enim fragmenta ex Iuriſconſultis in quinquaginta illes Pan- dectarum libros redacta nimium ſat mutilata, nec am-
plius ſcripta illa, ex quibus excerpta ſunt in manibus verſa- rentur, totaque illa Iuſtiniani legislatio, ante multas ætates
in deſuetudinem abiiſſet, clarius interpretationis lumen,
quam quod gloſſæ illæ ſuperiorum doctorum praſtiterant, ei adiungendum fuiĩt. Primus igitur Accurſius admirabill diligentia, incredibili labore, excellenti ingenio, quæ ſu- periores ad diuerſa loca, quibus interpretatione opus eſſe Pechanteglollemats paſſim& ſcorſim compoſuerant, col- egit, iiſque ſua addidit,& cum ad vniuerſum ius congeſſit, tum ad ſingulas fere leges applicuit. Nec iplas modo le- ges,& quæ inter ſe vel ſimilia, vel pugnantia ſibi eſſe vide- rentur annotauit: ſed& diſſentientes priorum interpretum opiniones ſuis locis retulit,& collatione earundem facta ſu- am quoque ſubiecit. At cum nec ſic quidem ſatis fieret luris Kaualofs,
aunes annls numidemc beriotes tu
centiam&t detio add ptis vomipb⸗ jliiſocusinter enoneltffau aam ſead exet aſein ſcoli reteſtudueti galk Kqui-
mulbericusk iKcBartolom
t qumaisin ndeod cupidi ironcreuerit. gollmatis,c
kanrecedotum
teeaut erplan gresſtergne akads,Dulos un bortius.. nels Atetiaus
unenando& nlitinmmipre Nalüde veniam totcloag düler gglu ielent, 9; u talites, m nentteinelle itanas interp Rmur la u alenzopiai mſeaunrar. uan ln 4

———
——
——.— *
* 5 6*
& S —
wr atae
ergtecd ie u Rermooiloiuen,
zerenriugteära uürn gligetn eam fuetirmritm tum, qui idang d Jononie mmai ptum lultiuinimn aſummi goled xo patatiloun,Rt usrefero rplun dum, Rogaum ti xuats ſtcdoochli „Conradolllſit
ſtudioſis, qui eum inſecuti ſunt, velut ducem& auctorem in-
tuentes, non tam ipſas leges ſibi explicandas, quam ᷣæ ſe-
paratim ab illis edita, tam ab Accurſio in vnum quali corpus contracta, perpendenda propoſuerunt. ltaque luculentiores expoſitiones& enarrationes ediderunt, in quibus mediam viam inter eos qui ætate maiores, quique minores era nt. lunt ſecuti, cum& gloſſarum modum excederent,& ſibi à Com- mentariorum magnitudine temperarent. Ex hoc numero ſunt Iacobus Balduinus, Odoffredus, Franciſcus Accurſii fi- lius,& lacobus Beluiſius, lacobus de Arena, Dynus, lacobus, & Bartholomæus Butrigarii, Nicolaus Neapolitanus,& Mu- tinenſis,& Matarellus, Martinus Silimannus,& Fanenſis, Lambertus Ramponus, Ricardus Malumbra, Rainerius Bo- roliuienſis, Cynus, Oldradus, Fridericus Perrucius Senen- ſis, lacobus de Rauena, Blauaſius, Petrus de Bella Pertica, lo- annes Faber, Gulielmus Cuneus,& eoruadem æquales, qui omnes annis Bartolo præſtiterunt. Nec tamen hi omnes vnum idemque tenuerunt inſtitutum, ſed ali preſſiores, alii
vberiores fuerunt. Eadem ætas tulit Signorolum Homode-
ium, cuius reſponſa extant, in quibus nuſſis aliis, atque legum authoritatibus& teſtimoniis vtitur. Tum fuit Bartolus, qui licet in commentariis faciendis, cum iam aperte contra luſti- niani edicta ſcriberentur, illis liberior fuerit, ramen ad eam li- centiam& temporum illorum condicione,& audirorum de- ſiderio adductum ſtatuo.lId vero recitationibus ſuis, atq; ſcri- ptis nominis authortitatiſque comparauit, vt hactenus primus illi locus inter Iuris interpretes tributus fuerit.Et ſane ſua lau- de non eſt fraudandus, cum ob alias ingenii dotes, tum quod
cum ſe ad exercitationem iuris,& iudicia mature retuliſſer,
ius à ſe in ſcolis explicarum ad vium fori iudiciorumque tra- ducere ſtuduerit. Excuſari eadem ratione poſſunt,& Battoli xæquales,& qui ei ætate proximi fuerunt, vt Franciſcus Tigri- nus, Albericus Roſatius, Baldus,& Angelus fratres, Richar-
dus,& Bartolomæus Saliceti, Benedictus Plombinus,& ſimi-
les, quamuis indies fœcundior fuerit luris interpretatio,& ſcribe adi cupiditate& multitudo& magaitudo commenta- riorum creuerit. Neque enim his ſatis fuit de ipſis legibus,& de gloſſsmatis, cum anteriorum, tum Accurſi diſputare, ſed & anteceſſorum ſuorum ſententias referre,& quid ſibi de iis videretur, explanare. His ſucceſſerunt Chri ſtophorus Caſtil- lion æus, vterque Raphael Fulgofius& Cumanus, loannes Imolenſis, Paulus Caſtrenſis, Ludouicus Romanus, Chriſto- phorus Dortius, Florianus, Martinus Laudenſis, Guido Papæ, Angelus Aretiaus, lacobus Puteus,& alii nonnulli, qui in commentando& ſcribendo non minus ſibi, atque illis con- tra luſtiniani præcepta licere arbitrati ſunt. Pleriſque vero ex hoc ordine veniam dandam exiſtimo. Nam tres primicum magno ſtudio atque diligentia in ipſas leges cognoſcendas ia- cubuiſſent,& plurimum ingenio valerent, acriq; iudicio præ- diti eſſent,& opiniones anteceſſorum ſuorum per manus quaſi traditas, minus cum ipſias iuris Iuſtinianei doctrina conſentire intellexiſſent, veram legum ſententiam aſſerere, & receptas interprerationes impugnare,& confutare non verebantur. Itaque licet pro ſingularibus ab iis ſunt habiti, qui Præiudicata opinione authoritates potius, quam rationis mo- menta ſequuntur: tamen ſæpe rectius multa in iure explica- runt, quam illi quorum dogmata maiori multorum honmi- num plauſu ſunt approbata. Qupcirca noſtris temporibus Iariſconſult. doctiſſimi Alciarus Mudeus„hic Duarenus no- ſter, lacobus Cuiacius, atque alii recentiores in multis quæ- ſtionibus, horum ſententiam olim à pleriſque reiectam, ea opinione quæ pro communi habita eſt, im probata, ſunt am- fleaß lam& genus dicendi facile atque perſpicuum, quo Pau- lus Caſtren. in comment. ſuis vſus eſt,& incommemoranqdis integris capitibus Ludouici Romani memoria, quam Eneas Siluius prædicat: argumento ſunt, eos in ipſo iure perdiſcen-
do grauiter verſatos eſſe. Multo vero minus ſe intra leges,
metaſque illas à luſtiniano præfixas continuerunt, qui his po- ſteriores fuerunt ‚Franciſcus Aretinus, Bartholom. Cæpola, Alexander lmolenſis„Petrus Philippus, Corneus, Marianus Socinus,& Franciſcus Curtius maiores, Ioannes Maria, Ri- minaldus. At eos immoderata peccandi, aduerſus iſtas luſti- niani conſtitutiones, licentia eriam ſuperarunt, qui ætati illi ſuccreuerunt, Barrholomæus Socinus ‚Ioannes Crotus, la- ſon Maynus, Philippus Decius, lacobinus à§. Georgio, loan-
tto interprerum numero, muls iplicara ſunr placita, cumulatis
nes Igneus, multique alii noſtrotum quoque temporum do- ctores eorundem veſtigiis in interpretando iure infiſtentes, quorum pleriq; ingentia ediderunt volumina. Cum ènim vr interpretum multitudo, ſic& opinionum diſpurationumque ſylua, præter moduna creſcerer, atq; hiomnium ſenrent asie- ferre, iui ſque libris complecti ſolerent, inde factum eſt vr im- menſos ſcripſerint commentarios. Hoc vero tractandi luris genere vtrum obſcuris in Pandectis, aliiſque iuris luſtiniani mandato collecti locis lucem attulerint, an luculentis tene- bras obduxerint, facile erir ei ſtatuere, qui regolas illas à me propoſiras in iudicando ſpectauerit. Etſi vero quo poſttemi hi interpretes verboſiores& redundantiores in ſcribendo fue- runt: eo longius à lege modoque interpretandi, in luſtiaiani edictis præſctipto receſſetunt, tamen& his ignoſcendum eſſe duco: ſi modo in ipſis quoq; legibus explicandis, operam, ſtu- diumque poſuerunt. Vr enim luperuacanea muleta& manca, ac mutila, vt etiam mulra à propoſito aliena coaceruarint, vt in interpretum opinionibus recitandis,& excutiendis nimis lõgi fuerint, nihilominus tamèé hæxc& propter exempla prio- rum,& inueteratum hunc morem jis condonãdareor, h mo- do ipſa quoque iuris capita contemplari fuerunt,& eodem re- liqua omnia veluti ad ſcopum direxerunt. Sinautem vel legi- bus ipſis neglectis ac relictis, aut verbis menteque carum vix per tranſennam inſpectis omne ſtudium atque tempus, in re- cenſendis, diſquirendis, confirmandis, repellendis, præceden- tium interpretum opinionibus conſumpſerunt, nec venia, nec excuſatione hos dignos arbitror. N eque enim ſolum huiuſ- modi interpretum diſpurationes peruerſæ, ſed& pernicioſæ ſunt iuris ſtudioſis, quæ eos ab ipſius iuris certi& finiti cogni- tione„tanquam à veris fontibus,& ſedato quaſi amne ad va- ſtum inanium concertationam& incertarum opinionum, infiaitarumque argutiarum& verſuriarum mare abducunt. Ex hac lariſconſultorum, qui ſibi ius Iuſtinianeum in lu- cem reuocatum, tractandum ac interpretandum ſumpſerunt. enumeratione,& cum eiuſdem edictis de illa re promalga- tis collatione perſpici poteſt, primæ ætatis interpreres eis ob- temperare conatos eſſe: qui autem eis ſucceſſerunt, vel vlu exigente, vel ſtudioſis efflagitantibus ea inſuper habuiſſe.8E gloſſarum atque 2νρν interpretationis fincs egreſſseſle: vberiuſque atque plenius ius id explicaſſe, vtilemqus adhuc Sam operam iuriſprudentiæ fuiſſe. At tertiæ, quartæ& hu- ius noſtræ ætatis doctores comamunem illum morem ſectan- tes temporis progreſla ac indies m agis atque magis à ſanctio- nibus illis ſe remouiſſe, atque tandem non ſolum ſupine& e- dicta Iuſtiniani,& pœnas i riis conſtitutas neglexidie, verum etiam aud: cter contempfſiſſe, non ſine magno luriſprudentię dimno. Cum enim poſtpoſito ipſius laſtinianee legislationis ſtadio, omne fere tempus in d ctoribus conteretetur, adau-
opinionibus plures& grandiores factitati commentarii, qui fœcundiores extulerunt partus, atq; rurſus feraciores edide- runt fœtus, eisq; alii atq; alii ſuccreuerũt, donec eo proceſfum eſt, vt nullus, nec modus, nec finis ſcribendi in iure fuerit. Quare tam ingens&c immenſa turba voluminum huius ge- neris extat, vt nullo modo cum ea librorum copia, quæ laſt- niani temporibus extitit, vel mulcitudine vel magnitudine conferri poſſit. Quod ſi igitur vetus ius Romanorum A Ob il. νν lorum variorum commentariorum copiam confuſum atqueè Kit. 1.2.9. perturbatum fait, vt luſtinianus queritur, multo magis id de laſtinianea leg slatione ſtatuendum erit„præſertim cum hæc doctorum noſtrorum opera libros illos& numero& gran- ditate multum exuperent:puritate autem& perſpicuirate o- rationis,& rerum ipſarum tractatione, atque bonia quique diſputatione longe ſint inferiora. Ergo innumerabili& infi- nita hac vi voluminum à noſtris doctoribus diuulgatorum, non modo oppr eſla, ſed& penitus obruta fuiſlet, niſi Dei munere& conceſſu perinde vt alia omnia fere humanoria ſtudia ex inueterata barbarie, paulatim emerſerunt, ſic& vera luriſprudentia reſi pirare,& ſe erigere cœpiſſer. Nam cum re- floreſcentibus literis, non modo ipſum ius laſtiniadeum dili- gentius ſtudioſi in manibus haberaent, ſed& alia quædam ve- luti ex parietinis fragmenta nacti eſſent,& plura indies Ro- manæ in omni genere diſciplinæ veruſti moris hiſtoriarum- que& antiquitatis monumenta prodirent, eaque illi ſtadio- ſius& diligentius colerent, adinuentiſq; illis in ſttucti fœli- CCe 2
—
——— —— ————ʒÿõ—————4————
8 6
—
— —
—
—

356 6%h 17
cius in iuris ſtudiis verſarentur, eiuſque cognitionem aflecu- ti, quam longe interpretes illi poſteriorum ætatum, rum Ave- terum luriſpradentum more, tum à luſtiniani edictis diſceſ- Bſſent, intelligerent: quoad conſequi induſtria, ingenioqus potuerunt, etiam atque etiam enixi ſunt: vt corruptum illu
interpretandi genus animaduerſione rectæ& ſinceræ rarla- nis, qua in comment. ſcribendis, ipſi iuris auctores vſi fuĩſ ſent, corrigerent,& ad eandem præceptorumà luſtiniano hac de re traditorum accommodationem emendarent. Nec; enim vt& ſupra indicaui, ſola Iuſtiniani præſcriptio&e formu- la in hoc genere, tum propter ipſius legislationis imperfe- ctionem, tum propter intermiflum eiuſdem per multa ſecu- la,& in ſcholis,& in iudiciis vſum, tum pr opter receptam pro- ximis ætatibus contrariam interpretandi conſuetudinem te- neri potuit. Itaque non modoà multis, hac noſtra memoria, qui ab inculta illa& ſalebroſa proximorum ætatum via, iuris ſtudioſos in amœnum illud,& pulchrum iter veterum Iuriſ- conſult.reuocare voluerunt, paratitla, partitiones methodice, Iuνοat, manualia,& eiuſldem argumenti ſimilia, à nonnullis etiam breuia quædam ſcholia& annotationes, quas inſtar e
mexpoſitionis habuerunt, conſcripta fuerunt, in quibus alii
aliis longe antecellunt, ſed& commentarii ad varias luris par- tes facti, quorum licet magna ſit inter ſe differentia: tamen quoſdam puto non admodum diſſimiles iis eſſe: quos ad edi- cta, aliaſque iuris partes primi nominis, iuris auctores com- poſuerunt. Ac licet hi quoque ipſi in luſtiniani ſanctionem commiſerit, cum is commentarios legislationi ſuæ adiicere penitus prohibuerit: tamen tantum abeſt, vt vllius pœnæ ne- dum grauis illius Aluſtiniano ſancitæ reos putem. Siquidem cauſis quibus ad vetandum hoc genus librorum luſtinianus
inductus eſt, in his locus non eſt:cum perſpicuum ſit, nihil in-
de incommodi legislationi ſuæ: ſed multum potius commo- di accefſiſſe. Quod enim nec id com pilatores in iure illo con- cinnando præſtiterunt, quod ſibi perſuaſum habebant: quod jdem diu in tenebris obſoleuerit: quod reſtitutum, poſtea tum Alibrariis deprauatam, tum longis illis immenſisque com- mentariis conturbatum fuerit, nudæ illæ à Iuſtiniano conceſ- ſæ expoſitiones non ſufficiebant: ſed luculentioribus inter- pretatunibus quibus redintegtaretur opus fuit. Quid quod rationes etiam reddendæ erant, quam obrem& verusille re- ctuique mos, iam prorſus obliteratus renouandus& peruul- gatus reiiciendus fuerit? Itaque præſcriptum illud Iuſtiniani coniungendum fuit cum norma illa ſiue regula de obſerua- tione& imiratione optimi illius generis interpretandi& commentariorum: quod in veteribus illis probatiſſimis luris auctoribus deprehenditur,& ea moderatio adhibenda, vt in paratitlis aliiſque permiſſis expoſitionibus, quoad eius fieri poteſt, accurate edicta eius obſeruentur, in iis vero quæ vetu- it, in vberioribus interpretationibus& commentariis, qui ad exempla priſcorum luriſconſult. ſunt conformandi, vetita e- ius neceſſaria potius de cauſa neglecta, quam temere ſpreta eſſe videantur. Vt igitur in interpretando& ſcribendo, ſic& in diiudicando vtriuſque regulæ ſimulratio habenda eſt. Etſi enim non ſolum iam inde à reuocato iure Iuſtinaneo conſer- uata temporum ſerie, ſucceſſiones& differentias enumeraui, ſed& ſipgulas ætates cum illis luſtiniani præceptis contuli& examinaui, tamen in diſcernendis interpretum ſcriptis, non
ea ſolum attendenda ſunt, ſed priori illi regule, vt præſtantio-
ri adiungenda. Nam ſi ad vtramque regulam coniunctim do- ctorum interpretariones exegerimus, non cbſcure cogno- ſcemus, qui ex iis rectum atque verum, qui contra corruptum & deprauatum interpretandi genus vſurpent.Et cum in vtro- que variæ fint diſſmilitudines,& multiplicia diſcrimina, animaduertere licebit, qui inter laudabiles primum locum mereantur, qui in ſecundis, tertiis atque poſtremis conſiſtant. Perpaucienim poſt culta illa ſecula perfecti luriſconſulti lau- dem ſunt conſecuti. Qui autem quibus præſtent ex gradibus illis quos ſupra expoſui, cum de priori regula egi, per ſpici po- teſt. Rurſuſq; tum exilla commemoratione variorum, quaſi graduum& ætatum interpretum, tum ex contrariorum diſci-
plina ei conſtabit, qui aliis magis, aliis minus ſunt vitioſi: vt
enim maior horum eſt caterua, ſic& plura genera, multipli- ciores varietates& differentiæ. Alii enim dum faciles& bre- ues ſtudio ſique eius ſimplicitatis, quę in Vlpiani ſimiliumque auctorum commentariis elucet, videri volunt, ea quæ diffici-
7 O 2 4
lia, abdita,& tetruſa ſunt, prætereunt& tranſiliunt. Ali con- tra dum ſimplicitatem illam deſpiciunt, ex acumine ingenii& ſubtilitate, in tractatione reconditæ materiæ, inuolutarum- que quæſtionum popularem ſibi laudem aucupantur, multa inutilirer& confuſe& verboſe in vtranque partem diſputan- do ſeipſos implicant,& quæ explanare debebant, obſcuranrt.
Alii vero immemores ſui inſtituti, ius quod interpretãdum
erat, vix atringentes, aut ſi id ſibi tractare propoſuerant, pro- tinus ab eo diſcedentes, omnem operam, ſtudium atquetem- pus inreferendis atque diſcutiendis interpretum opinionibus impendunt. Sed quorſum illa exempla quę infinita ſunt com- memoro?
Haius aurem diſputationis ſumma caputque eſt, vt cuiuſ- que recitationes& lucubrationes cum normis illis maxime congruerint, ſic potiſſimum eſſe probandas, contraque ma-
xime omnium improbandas, quæ abillis longiſſime adfue-
rint. Cum ergo quod optimum& præſtantiſſimum eſt, idem in primis ſit deligendum: nemo eſt quin ex his intelligat, quos interpretes potiſſimum conſectari& peruolutare debeat. In hos igitur ſi tantum temporis atque ſtudii contulerit, quan- tum ad eos non modo cognoſcendos, ſed& imitandos ſatis fuerit, ſimul vt penitus eos perdidicit,& ſic iudicium ſuum confirmarit: iam alios quoque libros, qui cum iis regulis mi- nus conuenerint, legere ei licebit. Vt enim apes ex omnis ge- neris floribus& herbis, ſi quid eſt boni ſucci exugunt, ſic luris ſtudioſ, iudicandi fatultate præditi, ex quibuſuis interpretum ſcriptis, optima quæque carpere,& colligere poſſunt, quod& olim Lucretius ſe facere prodidit:
Floriferis vt apes in ſaltibus omnia libant, Omnia nos itidem depaſcimur aurea aitta.
Idem ſtudi ſibi exemplo Lucret propoſitum fuiſſe Dua- renus noſter diſerte in his ſuis operibus indicat. Vnde& ver- ſus illos ſæpe in ore habebat. Sic ex doctorum hominum monumentis accepimus, tum Vergilium ex Ennii veluti ſter- coribus aurum, tum Horatium ex luto Pacuuii gemmas conquiſiuiſſe. Atque bæc eorum permitto arbitrio, qui ſola iuris cognitione& doctrina delectati, forum& iudicia non ſpectant, vtrum iſtis operæ,& temporis quid tribuere ve- lint. Sed cum Iuriſprudentiæ opus ſit in agendo, vtrum in eo- tum quoque, qui ad exercitationem, viumque forenſem ſe
volunt conferre(quod præcipue iis qui ſe iuris ſtudio dede- runt, propoſitum eſſe& debet& ſolet) facultate omnino po- ſitum ſit: animum ad interpretum illorum lectionem appli- care, vel non adiungere, equidem(prout nunc iudicia ſunt conſtitura)vehementer dubito. Etſi enim leges diſcimus, non vt in ſola earum cognitione acquieſeamus tantum, ſed vt iis in curia, tribunalibus,& foro vtamur, atque hæcitainter ſe cchærcant, vt alterum ex alteropendeat, cædem que illæ re- gulæ in exercitatione iuris valere debeant, quæ in interpreta- falſi velit eos incurrere, qui aliam legem ſiue auctoritatem, quam ex his libris in iudicio citarit, cui obnoxii ſunt, qui con⸗
tione obſeruantur,(quod Iuſtinia. tum in eandem pœnam
tra eiuſdem præſcriptum commentarios faciunt, tum Pande-
ctas ſuas compoſuerit, non modo ex commentariis& inter- pretationibus ad leges, edicta, ſenatuſconſulta, aliisque eius generis, ſed etiam queſtionum cum aliarum, tum publicetra- ctatarum, reſponſorum, epiſtolarum, actionum, publicorum, reliquorumque iudiciorum, protribunalium ſententiarum, cognuionum, decretorum, appellationum libris exipſis au- ditoriis, iudiciis& foro manantibus, ad quorum exemplame- rito etiam in exercitatione iuris animi noſtri dirigendi eſ⸗ ſent) tamen quia non modo veterum iudiciorum ordo pror- ſus eſt commutatus& inuerſus, ſed nec ea quidem ratio, quæ à luſtiniano tradita, eiuſque imperio in vſu fuit, ſeruata, ſed noua quædam forma noſtris tem poribus paſſim iuxta ſu⸗ perioris memoriæ doctorum ſententiam efficta,& fere ad præſcriptum Pontificiorum Decretalium eſt expreſſa; valde vereor, ne quis his hominum moribus& hoc iudiciorum ſta⸗ tu, etiamſi in iure luſtinianeo, optimoque interpretum gene- re, multum diuque ſit verſatus, munus parteſque vel iudicis vel aduocati, cauſarumque patroni ſine illorum interptetum vulgo receptorum cognitione tueri poſſit. Quare propter in- ueteratum licet deprauatum iudiciorum morem luris ſtudio- ſis, poſtquam ſibi ex vera& ſincera luriſprudentia iudicium . compa-
ſituta, ic
am diu coh mor bos,i ſua erga ge
tem deceri
emenidaro neincumban Umaui huiusc erigächinm diconionctis guruecongt lerssreltitnat mawenadill Acor otenli kei& luſti elt erinti ektum, ex 1 nltat, nonr umenti& ve do gecimmort ſedcntroder now marimec ſctowintricata lacirun liiom tkemsſeculb, mmfetlatiarur tiucertapte ayöbicanm: aennut dpbi eaeferepbi amäücpldam enengpeltu ntenamm — kamocliücreg u dannake d. e8,Glam
— —
—
tißenigr
Aaretann co

etitcpolimnii peribuinden ſma Kice dodonnn erglüumenien m er lato lamiſ mm petwitoadnig lectati, forun Kitt tempots qutrie us firin gete,mm
wem, siunqxefit
e is quikeinhis eſolet) fuultaxtmau
um illornn etiun, jem(ptout ercäui
Eiſierimlaadi
8
uieſcamd um zrꝛmar, nohe air pendeit iees
edebeꝛnn urtin
compararunt etiam illi interpretes cognoſcendi funt, quo- rum magnus hodie eſt in iudicio vſus, quantum uis ſcripta eo- rum ad notas illas reuocata ab iiſdem diſcrepent. Pręterquam enim quod nonnullas d fficiles quæ ſtiones ex ipſius iuris pe- netralihus deſumptas, acute& ingeniol e expl anariat: multas etiam ſpecies atque hypotheſes, de quibus nihil ſingulatim in legislatione luſtinianea proditum eſt, non imprudenter defi- niuerunt: multas leges municipales, varioſque populorum& eiuitatum mores libris ſuis cõplexi& interpretati ſunt. Quid quod multa eorum placita& dogmata,& in iudiciis recepta, quodque iaterpretationibus eorum tanta ſit auctoritas tri- buta, vt inſtar legis habeantur: quod in iure dubio opiniones ceorum, plurium conſenſu approbatæ, non raro verioribus,& cum legibus conſentientibus ſententiis,& expoſitionibus in magnis controuerſiis à maiori parte ante ferantur, non quod id quod verius cognoueris, non ſir amplectendum, tenẽdum, & ſequendum: ſed quod non perinde aliis vel ita videatur, vel fidem facere, ſiue perſuadere poſſis, qui quominus in contra- riam ſententiam diſcedant, prohiberi non poſſunt. Neque enim vt in ſcholis germana luriſprudentia dignitati ſuę eſt re- ſtituta, ſic& in iudiciis& curiis priſtino nirorireddita. Quare tam diu concedendum aliquid temporum iniuriæ, hommum moribus, iudiciorum conditioni, donec Deus Opt. Max. pro ſua erga genus humanum clementia magiſtratibus in men- tem dederit, vt vitiis cotrupti iudiciorum ſtatus exploratis in emendationem eorum, omni cura omnique animi cogitatio- ne incumbant. Ac mihi quidem ea de re din multumq; in hac ſummi huius tribunalis luce cogitanti, nulla melior ratio eius corrigẽdi, in mentẽ venit, quam ſi aut veteris luris ac Iuſtinia-
nei coniunctis antiquis cuiuſq; gentis de eodem genere, cum
æquitate congruentibus, legibus municipalibus priſtina ſim- plicitas reſtituatur, aut ſi id fieri his noſtris moribus non poſ-
ſit,tamen adillam formam, quam proxime indiciorum ritus, vſuſque forenſis reuocetur; eodem inſtituto, quod C. Iulio
Cæſati& Iuſtiniano pnopoſitum fuit, vt legum multitudine
conciſa, ex infinito finitum, ex confuſo concinnum, ex incer-
to certum, ex obſcuro perſpicuum redderent. Horum alte- rum ſi fiat, non modo perſuaſum habeo, ſed ex multis iuſtis argumentis& veroſimilibus rationibus, quaſi pro certo ſta- tuo, necimmortales, innumerabileſqne lites, nec inexplica- biles controuerſias ſtrophiſque& antiſtrophis fallacium ho- minum maxime callidorum patronorum,& vafrorum caufi- dicorum intricatas nos habituros. Vnde enim illæ artes pro- telandarum litium, exceptionum,& dilationum remoræ his poſtremis ſeculis,& inuentæ& coaceruatæ ſunt? Quare niſi harum verſutiarum radix præcidatur, timendum eſt, ne hæc Iuriſprudentia practica, vſuſque forenſis, cum maximo& re- rum publicarum malo& litigatorum detrimento in meram conuertatur ſophiſticam, præſertim cum videamus multos hodie hac veræ philoſophię profeſſione abutentes,& ſanctiſ- ſimam diſciplinam pecuniæ cupiditate polluentes, maiorem rationem quæſtus, quam honeſtatis, priuatorum commodo- rum, quam communis vtilitatis habere. Hi enim, vt magnas
opes ex miſerorum clientum ſudore& ſanguine conſequan-
tut, procliuiores ſunt ad lites protrahendas, quam finiendas, cautelarum verſutarum,& artium aucupiorumq; forenſium ſtudioſiores, quam iuſtitiæ æquique& boni. Itaq; qui ita ſunt affecti, quandoquidem contra boni viri officium faciunt, ve- teratores, litium concinnatores, rabulæ, moratores, ſophiſtæ,
DEDICATORTA
857
non iuſtitiæ ſacerdotes, æquĩ tatis, patroni luris ve! prudentes,
vel conſulti, quia iidem viri boni ſocietatis humanæ cupidi,
reipub. ſtudioſi,& communis tranquillitatis, ac quietis, ſocie- tatis humanæ amantes ſint neceſle eſt. Sed quorſum me co- gitatio de moribus noſtrorum pragmaticorum prouexit? Vt igitur ad inſtiturum noſtrum redeam, quo in numero Dua- reni noſtri ſcripta ſint ducenda, ex iiſdem illis formulis ſatis a- perte perſpici poteſt. Nam quia pro temporum harum ratio- ne, luce luſtinianeę legislationi opus eſſe intellige bat: maio- rem operam in commenrariis ſuis dedit: vt priorem reæ gulam obſeruaret, vererum iuris authorum ſimilitudinem itmtatio- neaſſequeretur, quam vt luſtiniani præſcripro pareret. Itaqʒ corum& perſpicuitatem& ſimplicitatem& facilitatem, or- dinemque& rationem in terum tractatione,& in boni atq; æqui diſputatione& diiudicatione conſectatus eſt. Atin par- titionibus methodicis, titulorumque expoſitionibus ſe ad poſteriorem illam formulam, ad Iuſtiniani edicha de Parati- tlis,& G'mxinterpretatione retulit, quamquain vberius ple- niuſque hæc genera ſit perſecurns. Summas ſane primorum illorum ab inſtaurato iure luſtinianeo in enarrarionibus illis ſuis& genere,& ſermonis puritate,& artißicio tractatjonis,&c Præſtautia iudicii ſuperauit. Ad vos autem PHrIIPPE& ANTON 1 Geideri, hunc ſecundum Tomum mitrere, è&c in nomine veſtto multis de cauſis diuulgare volui. Primum quod eos in Iuris cinilis ſtu-
A
diis progreſſus feceritis, vt& quas res& diſputationes in hac
Præfatione tractaui,& quæ his Commentariis difficilium quæſtionum& reconditorum in obicuris luris capitibus ſen- ſotum expoſitiones cantinentur, de iis optime iudicare poſ- ſitis. Nam& vtriuſque generis interpretes in Iralia& Callia
multum diuque audiu: ſtis:& quam magna cum inge nii, dili- gentiæ& induſtriæ laude iuris cognitionem comparaſtis: ad præclaræ Reipublicæ veſtræ vſum, multos iam annos contu- liſtis. Itaque non ſolum intelligitis, qnad optimum Iuris in Gymnaſiis ſit interpretandi genus: verum ctiain quæ com- modiſſima ciuſdem in curiis& iudiciis exercendi,& tratan-
diratio perſpicitis. Deinde vrt in veſtram noritiam clarſßmi
& genere,& eruditione,& virtute cquiris, Liuonii Nenaldi Szoynenſis, ſummi& mei& veſtri amici opera venquärnin inſigni& doctrinæ,& inſtitutioni F ranc. Duareni p rirn arii, id tempotis in Acedemia Bituricen ſi anteceſſoris noſtritribne- ritis,& quam ſedulam operam eius ſcholis& recitarioni bus dederitis, memoria teneo. Ea præterea me iſthic beneuolen- tia complexi eſtis, vt non modo amicitia mihi vobiicum fue- rit, ſed& magnus vſus. frequenſque ſtudiorum communica- tio. Nec dubito, quin tu Antoni diſputationum con greſſuum- que noſtrorum, quos ſingulis ſeptimanis de rebus ii iure con- trouerſis non exiguo cum fructu habuimus, memineris. Ad hæc tantis ornamentis,& externorum com modorum,& ani- mi bonorum pręditi, talique in ampliſſima ciuitate veſtra, lo- co atque honortis(tu Philippe præſertim) conſtituti eſtis, vt ex dignitate veſtra non parum& huic meæ diſquiſitioni,& ope-
rum Duareni commendationi momenti ſit acceſſfurum.
Qupcirca tum noſtram& erga anteceſſorem noſtrum me- moriam, tum ſtudiorum inter nos coniuncti onis veſtræ que
erga me humanitatis recordationem„tum amoris in vos mei conſtantiam, animique inductionem, quo potui literarum
genere, teſtificari volui. Valete. Spiræ Calend. Septemb. an- no Domini 1 7 ſ. b b
CCc z
—.
*
2 8.———— 4—————— — 3 —,————* ĩůÿſcſpj— e. 8 5 —= 2—ö ———— 4 4 4 1
——.—— —

858
2
rRAESTANTISSIMO DOCTISSIMOQVE VIRO
NICOLAO CISNERO, TRIBVNALIS 1IMPERIIASSESSORI
— b Antonius Geuder§. D.
e S LARISSIME Domine Doctor— Præfationem tuam luculentißimam . prafigendam editioni ſecundi Tomi operum praſtantiſßimi illius quondam
—
*
S
8 b S mo e Fratri Philippo& mihi coniunctim peramanter dedicas, ſuperiori. Pus diebus ex manibhus itidem clariſßʒimi noſtrique amantiſimi viri Doclo-
Chriſtophori Herdeßsiani accepimus. Et quamquam res fratris eo nunc
K d 4 Loco ſin t, vt ille iam quintum ferme menſem grauiter ex febribus acutiſßaimis
. decumbat, nec pſemet ob proſtratas tam grauiter vires corporis, legere quicquam valeat, tamen ego .„—· 0* 2 2„ 4. mea wice non intermiſsi, quin illud ſcriptum totum à principio vſque ad calcem ſummo cumiſtudio euol-
uerim, vnde ſane voluptatem accepi tantam, quanta mihi vix vnquam antehac ex quouis ſimili alio
auflore contigit, propterea quod in eo ſingula uſq; adeo eximia cum eruditione& doctrina congeſta,C
poft in ſuas partes tam art ßcioſe diſtributa, tum denique tam fideliter, prudenter,& accurate ſeclori
p ropoſita,& velut ad oculum demonſtrata deprehendi, quanta omnia meo iudicio, velantiquorum vel vecentiorurn vix vllus vnquam hactenus praſtitit. Vec dubium eft, quin hac ceu Iſagoge tua inſignem etiam lucem ad intelligenda Duareni opera allatura ſit, quæ alias præſertim tyroni dificiliora futura.
Duplici ergo nomine tihi merito vniuerſa Reſpubl. ſiteraria gratias ſummas& perpetuas debet, primo
pro illis ſeparatis&æ priuatis tuis lucubrationibus, vnde certißimum& immenſum ad percipienda iura
b ftuclum capiet ſtudioſa iuuentus, ita vt quæ prius cognitu difhcilia& · fere impoſgibilia viſa ſunt, bac
nunc propemodum ſine vllo labore, ſed mediocri ſaltem adhibita diligentia, ceu in ocio aſſequi queat. Nec deinceps minorem meretur laudem pietas tua, cum in colligendo, tum in publicando hoc tam inſigni
Theſauro ipſorum operum Duareni, quæ non tihi ſoli, ceu tua ſolius induſtria& aßiduitate congeſta ad
tuum priuatum vſum reſeruanda duxiſti, ſed aliis, tum poſteritati in primis communicare, eidemque
con ſulere hiſce ſtuduiſti. Quod autem poſtremum ad ipſas dedicationes noſtro fratrum nomine factas at-
tinet, etſifacile ſtatuere poſsimus, nos tam præclaris muneribus& monumentix impares eſſe,& potuiſſe
te multo potioribus illa conferre: tamen quia reuera aliter ratiocinari non quimus, quam illas exſingula- ri erga nos Hncera& antiqua ben euolentia profectas, ideo eas non niſi econtra ſingulari tui obſeruantia eœamore amplectimur& colimus, tibique pro iis maximas& habemus& agimus grates daturi inſu- per operam, vt ſusceſſu temporis nullam omnino tibi tuiſque vicißim inſeruiendi occaſionem elabi patia- mur. Interim bene ac fœliciter vale vir ornatißsime, nosq; amare nunquam deſine. Datum Norimbergæ die 11. Ianuarij, anno 1 J 7 5.
S-
EXxcell. T. Studioſifſ. Antonius Geuder.
FRANCI-
Bo..—.. 2... lareconſulti Bituricenſis D. Franciſci Duareni, in qua nempè de modo e 2 arte docendi atque diſcendi iura diſſeris, tumque eam ſimul cum ipſo 72.
inent ho elickipter nuncinte jſuranc
&eapans
1 llurm pet tcpnn glotu eat fiotciur zülebun mwemkumwelle anrelelzctan manüdgu aald ſllöpir ieniui blen rakenaaſt lRraktn end

erex fenbua V zuam ula, mn
ſunmn ean uan
bhac e auuſi
6. duchnum b
ter, Er arnunl
deu,ulnium ceu lnenunn ronichfeünt heymuun um 14 nau erlhit he
lic b
4 uuuutun
ocio⸗ lufu b urnt
0
FRANCISCI DVARENI IVRE
299
CONS IN LIB. IIII CODICIS ETTEE- TIAM PARTEM DIGESTORVNM, COMMENTARII
„ K 6 OE M I y M.
IcC liber quartus res creditas continet, ſicut& terti⸗ Pars Digeſtorum quæ ita inſcribitur, De re⸗ bus creditis. Igitur hic liber ad omnes contractus quibus nos alienam fidem ſequimur Perti- net. Id enim credere eſt, vt docet Vlpianus in]. 1. ff. de reb. cred. vnde dicitur creditum differ- rea mutuo, vtgenus à ſpecie.l. ·§. creditum. ff. eod. Is creditor dicitur, cuiex quacunque cauſa aliquid debetur..creditores. ff.de verbor. ſignif. vnde prætor ſub tit. de rebus credi. edixerat de
ſingulis contractibus, de commodato, de pignore,& aliis. In edicto quod à Saluio Iuliano propoſitum eſt,
quod interpretatur Vlpianus ſub tit. de rebus credit.
collocata erant quæcunque ad ſingulos contractus per-
tinent;hodie autem ſinguli contractus ſingulos habent tractatus. Et Vlpianus in I.-.loquitur de compoſitione edicti pretorii, ſub eodem tit. de rebus cred. collocatum fuerat etiam à prætore edictum de iureiurando, qu od nunc interpretaturi ſumus. Iuſiurandum enim ad res creditas maxime pertinet: nam cum quis defert alteri iuſiurandum, eum conſtituit quodammodo iudicem& teſtem in ſua cauſa„& tunc maxime eius fidem ſe- quitur. l.vlt. de fideicom.& l. 1.. quarum rerum actio non det. Inprimis igitur de iureiurando dicendum eſt,. & ea pars edicti prætorii interpretanda eſt quæ ad iuſiurandum pertinet.
1N TIT. I LIB. II11 OC.,O D. ET TIT. 11
I1. 1 B. XI1.
PFANDECTARVM,
DEIVREIVRANDO.
CA v. 1.
uia ſit nſiurandum.
2 1c ERelib. 3. de Offic. ait, luſ- iurandum eſle affirmationem
Ne) religioſam: nullum enim eſt 4 iuſiurandum, quod non aliquã
3 forte Dei, aut numinis mentio ,tacta non ſit,& Deo teſte nihii GSS per ſalutem, per naturam, per Principem, per caput ſuum, per caput fillorum ſuorum: ſi ſalutem filiorum ſuorum de- uoneat, ſi iut eiurands ſciens fallat, ſacrat ſe: hoc deuouere eſt apud Fabium lib. ſ. cap. de iureiurando. vnde dicitur etiam ſa- ramentum eſſe. Malti loci occurrunt quibus iuſiurandum
diexempla reperiuntur paſſim
d citur eſſe ſacramentum: quoniam iurarè eſt deuouere,& ſa-
crare: quia aliquid ineſt ſacri. Hoc autem iuſiurandum variis
ex cauſis ſuſcipitur, ex quib. etiã ſpecies quædam iuriſiuran- di conſtitui ſolent. Iuſiurandum enim aliquando interponi- tur ad fidem adſtringendam. In contractibus ineundis iurari
lolet adſtringendæ fidei cauſa,& ſanciendi contractus, cui 2ccedit iaſiurandum. Et huc pertinet quod Cicero Offic. lib.
3.2it, Nulla res efficacior à maioribus excogitata eſt, quam iuciſiucandi religio. Aliquando iuſiurandum interponitur ad lites dirim endas, vt dicitur in l. 1. hic. Iuter vtrunque hoc in- tereſt, quod alterum concipitur in futurum rempus, cum qais inrat ſe facturum, aut non facturum. Alterum concipi- tur in præſens, aut præteritum tempus, vt cum quis iurat ſe non debere, ſe non feciſſe. De poſteriori tantum edixit Prætor: de priori illo quodad fidem adſtringendam& ſan-
cieudam pertinet, nihil à prætore edictum reperitur: hoc ſa-
es apparet ex ſin galis capitibus huius tractatus: nam eius iu- tiliarandi, quod ad contractus confirmandos pertinet, nulla mentio tit: niti aliquando obiter. Vnum exemplum reperi⸗
utendo nonedixit, ſed de eo tantum, quod ad dirimendas li- tes pereinet? Haicquæſtioni ſic reſponderi poteſt: de priore Zeaereiuriſi urandi nihil edixiſſe Prætorem, quia ex eo iure- b in raudo nulla naſcitur obligati o,nulla actio. De obligationi-
uæ ad iudicia pertinent, Prætores
MS Lll duo.. vlt. ff. cod. Sed cur prætor de vtroque iure-
Dus autem& actionibus J
religionem habeat, etiam ſi
aperte affirmauerit. Huiuimo-
ſub hoc tituk vt ſi quis iurauerit
proponehant edicta ſua. l. 2. ff. de extraord. cogn. Vnus tams
caſus excipitur qui ſingularis eſt, Cum ſcilicet ſibertus patro- no ſuo donum, munus, operas ſe præſtiturum iurat: tunc e- nim contrahitur obligatio. l.vt iuriſiurandi. ff.de cper. libert. Mentio eſt huius obligationis apud Caium lib.. Inſtitut. tit. 9·Sine ſtipulatione ſolo conſenſu, pacto conuento obligatio non contrahitur iure Romano. Oportet enim interrogatio- nem præcedere,& ſequi reſponſionem, vt docui ſub tit. ff. de verborum ablig. Ideo ſi quis iurauerit ſe mihi darurum cen- tum ſine ſtipulatione, aduerſus eum mihi eo nomine nulla datur actio. Sed ſingulare eſt in liberto, qui iurat ſe præſtitu- rum operas patrono ſuo. Adalias enim perſonas non perti⸗ net, vt dicitur in J. ſi quis pro eo. ff. de fideiuſſor. Hac ratione mihi yidetur adductus eſſe prætor, vt edictum proponeret de eo tantum iureiurando, quod ad lites dirimendas, non autem de eo quod ad contractus cuiuſque confirmationem perti- net. In iure tamen Pontificio ſub tit.de iureiurand. multa re-. beriuntur de priore illa ſcripta, quibus is qui iurauit„cogitur ad fidem ſeruandam. CAP. II. Diuiſio iuriſturandi. Hus iuriſiurandi quod ad dirimendas lites pertinet, aliud voluntarium eſt, aliud neceſſarium. Præterea ali-
uqd defertur in iudicio, aliud extra iudicium. hæ diuiſi ones ex i-
pſo titulo colliguntur. Voluntarium iuſiurandum eſt, cum conſenſu litigatorum alter alteri defert iuſi urandum, vt dici- tur in l.i. hic. neceſſarium dicitur, quod non interponitur et pactione& voluntate litigantium, ſed ex neceſſitate quadã: veluti cum iudex ex officio ſuo propter inopiam probationi defert alteri litigatorum iuſiurandũ.j. admonendi.;3 1. ff. eo.]¹ in bonæ fidei 3. hic. Altera autem diuiſio colligitur ex l. 7.ff. eod. Poteſt quis iurare aduerſario deferente extra iudicium. poteſt etiam iurare in iudicio, licer alter alteti deferat iuſiu- randum, quod tamen ſieri debet accedente auctorirtate iudi= cis.& tunc quæri ſolet, an hoc iuſiurandũ ſir voluntarium an neceſlarium Qui de verbis cõtendere ſolent, has quæſtiones ſerio tractant, quæ tamen nõ ſunt magni momenii. Hoc iui iurandum poteſt dici voluntarium, quoniã alter alteri defert ſponts, nec quniſquam cogitur deferre niſi velit. Poteſt etiam 1 alia ratione dici neceſſarium, quia is cui defertur, cogitur iura- re, aut ſoluere, vt continetur edicto prętoris. Animaduerten- dam igitur eſt, quoddam iuſiurandum maxime neceſlariũ eſ- ſe; in quo litigantium voluntas aut conſenſus deſideratur, cum iudex ipſe officio ſuo iurandi deeed tatem imponit, e 4

4 — 8, 8 —”1ööö“ſſ—— . 8— K——
360 PFPrranc. Duareni(omment.
vt in d. l.g dmonendi.& l. in bonæ fidei. Alrerum de quo lam diximus quadamtenus voluntarium, quadamtenus neceſ- ſarium. Ideo autem neceſſarium eſt, quia cogit prætor eum cui defertur iurare, aut ſoluere. Alterum eſt mere volunta- rium, quod extra iudicium alter alteri defert. Iluſiuran- dum autem, quod naſcitur ex mero conſenſu& voluntate contrahentium, dicitur voluntarium: quoniam non cogi⸗ tur quiſquam illud deferre, niſi velit, nec is cui defertur, co- gitur iurare. Varia ſunt capita huius juriſiurandi. Vnum e quo Prætor cogit eum cui defertur iuſiurandum, iurare aut ſoluere, cuius mentio eſt in l. 34.§· ait prætot- ff. cod. Secun- dum caput eſt, quo prætor exceptionem ſe daturum polli- cetur reo, qui aduerſario deferente iurauit ſe non debere, cuius mentio eſt in J. 3.& aliis ſequen. Exempla multa oc- cutrunt ſub hoc tit. Nam edictum Prætoris præcipuè pro- oficum fuit huius capiris gratia, in quo agitur de iureiu-
rando quod defert actor reo: de co quod detert reus actori,
bauciſſima exempla reperiuntur. ld factum eſt, quia crebro
accidebat, vt deferret actor iuſiurandam propter inopiam probationum. Poteſt ergo vtile eſſe& neceſſarium actori,
reo nou valde vtile, aut non neceſſarium. Igitur omnia fere
exempla quæ in hoc tractatu ſunt, pertinent ad iuſiuran- dum quod defert actor reo, tum etiam ad exceptionem, quaã prætor pollicetur ſe daturum reo qui iurauit aduerſario de- ferente. Tertium caput perrinet adactionem competen- tem actori, qui iurauit ſibi deberi reo deferente, cuius men- tio eſt in l. nam poſtea.& l. in duobus.§. vlt. ff. eod.§. item ſi quis poſtulante. de actio. Inſtit. Alia capita in edicto præto- ris, quod à Ialiano compoſitum eſt, non fuerunt iudicio meo. Gellius tamen meminit prætorii edicti de Veſtali ſa- cerdote,& de flamine diali. Flaminem, inquit, dialens& ſa-
cerdotem Veſtalem iurare non cogam. Sed nouum non eſt
quædam edictis conſtituta reperire apud priſcos authores, quæ tamen omiſſa fuerunt à luliano in compoſitione edicti perpetui, quod etiam Vlpianus itemque Paulus& cæreri, quorum interpretariones reperiuntur in libris noſtris, expo- ſuerunt. Fertur autem lulianus tempore Adriani,& eius et- jam auctoritate accedente, vt refert lIuſtinianus in Digeſto-
rum Præfatione, edicta collegiſſe: vnde dicitur edicti perpe-
tui ordinator, in l. o. infrà de condi. indeb. De flamine diali & ſacerdote Veſtiali, nihil opus fuit edicere eo tempore. Huic conſentaneum eſt, quod dicitur in l. 1. ff commo.vbi Vipianus admonet, aliter olim conceptum fuiſſe edictum de commodato à quodam prætore, quem Pacuuium vocat, qui ſcilicet ſic conceperat: Quod quis Vtendum dederit, iudicium dabo. Vtendum dare videbatur idem eſſe quod commodare, ſed tamen aliud viſum eſt luliano, qui ſic concepit edictum: OQuod quis commsdaſſé dicetur, indicium dabo. His igitur tri- bus capitibus mihi videtur contineri quicquid ad iuſiuran- dum, de que hic loquimur, pertinet. Nunc de primo capite videndum eſt.
CA r. III.
b Primum caput edicti de iureiurando. Diaue caput edicti de iureiurando quod ad lites diri-
mendas pertinet, extat in l. iuſiurandum. 34.§. ait præ- tor. ff. eod. Ait prætor: Euma qus iuſiurandum petetur, ſoluere aut iurare cogam. In hoc primo cap. aliquid deeſſe videtur quod ad facultatem referendi pertinet iudicio meo. Cogit e- nim Prætor eum cui iuſiurandum defertur, iurare aut ſolue- re. Permittit tamen ei& iuſiurandum refetre aduerſario: quod dicitur in I. delata. hic. Huc pertinet quod dicitur inl. manifeſtæ turpitudiais. 30. ff. cod. lbi enim docer, cur ita pro- poſitum fuerit edictum à Prætore, vt ſcilicet cui defertur iuſ- iurandum, aut iurare aut ſoluere cogatur, niſi referre malit. quonam, inquit, maniféſta turpitudinis& conf ſſionis eſt, nolle
neciurare nec iuſiurandam refetre. Hoc autem viderur qui-
buſdam durum eſſe propter hominum quorundam ſuperſti- tionem, quorum videtur aliquando ratio haberi à Prætore& legumlatorib. noſtris: vtpote cum quidam ſint adeo ſuperſt- itioſi& meticuloſi: vt quod ſciunt veriſſimum eſſe iuriſiurã- di religione non audeant affirmare, ideoque etiam in iis, quæ ſub conditione iuriſiurandi relinquuntur, id remitti dica- tur, in l. quæ ſub conditione. ff. de condi. inſtit. ldeo vide-
tur cogendus non eſſe quiſquam propter religionem, aut ſi mauis ſuperſtitionem. Sed facile his reſponderi poteſt. Præ- tor enim in iis quæ ſub ſconditione iuriſiurandi relinquun- tur, indulgens hominum ſuperſtitioni, ideo iuſiurandum remittit, quia nullius intereſt vt iuretur, modo id fiat quod teſtator fieri voluit: nihil enim teſtatoris intereſt qui iuſſit iurari vt monumentum fiat, ſinon iuretur, modo monu- mentum fiat. Sed in hoc edicto vrilitas hominum exigit vt dirimendarum litium cauſa iuretur. Sed hoc edictum mul- tas habet exceptiones. Plerunque enim remittitur iuſiu- randum eià quo delatum eſt, cum aliqua iuſta& probabilis cauſa mouet iudicem. Hoc exemplis declarabimus. Vnum eſt in dicta leg. iuſiurandum. 34. in princip. Quidam pro- miſit alicui Stichum per ſtipulationem. Agitur ex ſtipula- tione aduerſus eum,& petitur Stichus: reus à quo petitur putat eum deceſfiſſe, quod ſi verum eſt, non amplius tene- tur. l.ſi ex legati cauſa. ff. de verb. oblig. leg. quod te. ff. ſi cert. petat. Abiens eſt forte in loco longinquo, nec poteſt certo ſcire is deceſſerit necne, ei defertur fagutano ‚an ex ſti⸗ pulatione debeat, an non. Non audet iurare, nec ei conul- tum eſt aduerſario referre. Nam ſine dubio ſtatim aduerſa- rius iuraret, ſibi Stichum ex ſtipulatione deberi. Quæritur igitur, an ſit locus edicto Prætoris,& cogatur iurare, aut ſol- uere, aut iuſiurandum referre aduerſario? Hic dicitur eum cogendum non eſſe iurare, ſed ei dandum eſſe tempus, vt certioretur,& ſic iuret. Hæc pendent ex arbitrio iudicis, qui ox circumſtantiis totius negotii æſtimabit, an ſit actorire- mittendum iuſiurandum, an vero ſit dandum tempus, quo certior fiat debitor vtrum Stichus deceſſerit necne. Aliud
exemplaum eſt in dict. l. iuſiurandum,§. pupillo. Propter in-
certitudinem( vt vidimus jiuſiurandum temittitur: propter perſonam etiam eius cui defertur, iuſiurandum remittitur: veluti quia pupillus eſt is cui deferrur, aut quia procuratot alterius. Huius enim§. hæc ſpecies eſt: Pupillo delatum eſt iuſiurandum ab aduerſario: is jurare non vult, inſtar aduer- ſarius eum cogenduen eſſe, ſecundum edictum Prætoris, ad iurandum, velad referendum, aut ad ſoluendum. Quæxtitur an ſecundum edictum Prætoris cogendus ſit iurass, ant re- ferre, aut ſoluere? Ibi dicitur, non eſſe cogendum, additur enim excipiendas eſſe eas perſonas ab edicto Prætoris( etſi generaliter loquatur) quæ habiles ad hoc non ſunt. ltem nec procurator cogitur iurare. Iniquum enim eſt aliquem de facto alieno iurare, l. Marcellus.§. iurare. ff. rer. amotar. Aliquando propter perſonam deferentis iuſiurandum fe- mittitur, nec is cogitur iurare cui defertur. Exempla ſunt in J. tutor. 35.§.. Prætoris igitur verba, quæ generalia ſunt, in- telligi debent de iis perſonis quæ habiles ſunt: non enim ſatis eſſet conſultum iuranti ſi deferente pupillo iuratet. Tu- tor tamen pupilli omnibus aliis probationibus deficienti- bus iuſiurandum deferre poteſt,§.l. tutor. in priac. Addi- tum autem eſt, omnibus aliis probationibus deficientil us. ne vi⸗ deatur tutor gratis remittere quod pupillo debetur. Eivs e- nim bonorum adminiſtrationem tantum habet turor. Ho- minis autem prudentis eſt omnibus aliis probationibus defi- tientibus iuſiurandum deferre aduerſario. Itaque ſi pupil- lus contendat ſibi iuſturandum nocere non poſſe,& poſtea reſtitui velit, quia à tutore delatum eſt, ſubmouebitur ex- eeptione, quandocunque egerit. Aliud exemplum eſt ſi quis pactus ſit cum aduerſario vt iuret, l. inſiurandum. 17. Vauie hic locus accipi ſolet: cuius tamen hic ſenſus mihi eſſe vi- detur. luſiurandum quod ex conuentione axtra iudicium defertur, referri non poteſt, id eſt, ſi conuenerit inter duos vt alter altero deferente iuret ſe non debere, iuſiurandum referri non poteſt. Aliud exemplum eſt, cum non pote
conueniri is cui defettur iuſiurandum. Quiſquis enim con- ueniri non poteſt, is ne iurare quidem poteſt cog;, d. l. tutor. §. vltim. vbi loquitur V'pianus de legatis prouincialibus, qu- non coguntur iurare Romæ, quia ſcilicet ius habent reuo- candi domum, l. ſed etfi reſtituatur, 5.1. ff.de iadic. Haic non diſſimile exemplum eſt inl. ſi patronus. 16. ff. cod. Actio fa- moſa aduerſus patronum aut parentem non datur, cuiul- modi eſt actio de dolo, furti, velrerum amotarum, l. hono- ri, ff. de obligat.& act. l. non debet. fl. de dolo malo. Lberta
igitur aduerſas patronum ſuum, cui nupſit, ſoluto matrimo- 1 nio non
tetum don interpretan uiprobiue ere, Qux pgendum 3e
Nle cumaliqu
negrum docu i, acoteno un. Ergoc wiunforandu herridentut, Wobendumes lmelſeadiuta ſaeeäicto loc uelomptio j riderur, c
—
twhiacaula, yl ſG pqubbsac dlrleféde. ſemwzzdl qui ſam. Heegit

1
denterndaiiin irſtimadi altin heto ſecencen a, cecelerttenn deun mplanne tancumtemitim'g er, iulurmimm efettut, zut uümmn leselt: Dxplletm rrare nonrut, ulhu ndom edcum Jum utad loluentun èu cogendultira non eſſe coxntuni- vas ddedickonemi dles uddocuutm lniquum eönctis ellos.H. urne fae qefetensö iunle i defetu. rai ba, qur gerün, rhadils ln:ule fetente nym 1 probrüurdr tin
id lir 1 R4.lmner V,
run udffim 1
—
nlo nonpoteſt rerum amotarum iadicio experiri: ideoque ſi libera detulerit iuſiurandum patrono ſuo, non cogetur iurarc? niſi propter rem iuretur. tunc enim nec parenti nec patrono remittitur iuſiurandum, l. 14. ff. eod. b Addenda eſt exceptio, ſi non iuret de calumnia is qui defert iuſiuran- dum, denegari debere actionem, d. l. iuſiurandum.§. qui iuſ- iurandum. quod in parentibus& patronis locum non habet: nam iuſiurandum de calumnia æque patronis& parentibus remittitur. ſic enim eſt legendum. Idem dicitur in leg. ſi non
fuerit. fl. eod. Alia exceptio eſt, ſi non recte concipiatur iuſ-
iurandum, ſi captioſa ſit iuriſiurandi forma: tunc enim po- teſt reus recuſare inſiurandum. d. leg. iuſiurandum.;3 4§. ſi de qualitate. idem dicitur in§. vlt. ea tamen exceptio pendet ex arbitrio iudicis. Alia exceptio eſt, ſi quis reuocauerit iuſiu- randum. de hac re eſt conſtitutio noua, quæ diligenter ob- ſeruanda eſt, l. ſi quis. hic. Si quis iuſiurandum detulerit, de- inde pœnitentia ductus id reuocauerit: ſi poſtea iuſiuran-
dum deferret, aduerſarium non cogetur id ſuſcipere. Fitet-
iam aliquando vt relatio iuriſiurandi non admittatur. nam etſi Prætor ita cogat eum vnde petitur ad iurandum, niſi re- ferat:aliquando tamen adimit facultatem referendi. Exem- plum eſt in leg. Marcellus.& ſequen. ff. rer. amot. hocque ita conſtitutum à Prætore exiſtimo, quia difficilis eſt probatio rerum domeſticarum furto ablatarum. Sed quæritur circa interpretationem huius capitis edicti Prætorii, Si actor ni- hil probauerit, an nihilominus cogatur reus iurare aut ſol- uere. Quæſtio eſt varie agitata. Et ſunt qui exiſtiment reum cogendum non eſle iurare, ſed tunc demum edicto locum eſſe, cum aliqua eſt probatio, licet perfecta non ſit. Argu- mentum ducunt exl. qui accuſare. ſupra, de eden. vbi dici- tur, actore non probante, reum,& ſi nihil præſtiterit, ab- ſolui. Ergo cum deficiente omni probatione actor defert reo iuſiurandum, iurare non cogitur, quia abſolui debet. Hæc videntur pugnantia eſſe, Actore non probante reum
abſoluendumn eſſe:&, Actore non probante, reum cogen-
dum eſſe ad iurandum, aut ad ſoluendum. Ego autem puto huic edicto locum eſſe, etſi ne minima quidem coniectura aut prælumptione nitatur actor. Nam nulla ratio probabilis mihi videtur, cur hac exceptione verba edicti adſtringa- mus. Impudentis enim eſſet eum nec iurare nec iuſiu- randum referre: cum teſtis& iudex reus conſtituatur in propria cauſa, ſ.vltim. infra, de fideicom. Præterea nulli ſunt loci, in quibus addatur hæc exceptio: imo in l. tutor. ff eod. & d. l. vlt. infe. de fideicom. confirmatur noſtra epinio. Quid dicemus adl. qui accuſare? Videtur eſſe antinomia ara m- iαᷣν. Hæ enim leges caſu colliduntur& euentu, nec con- trariæ ſunt. Vna dicit, actore non probante reum abſolui⸗ altera, reum non iurantem damnari, probatione deficien- te. Neceſſe eſt alteram alteri cedere. Sed vtra cedet alteri? Vi- dendum eſt vtra ſit vtilior. Ergol. qui accuſare, his cedet, quia fauor dirimendarum litium hoc maxime ſuadet. Alia quæſtio eſt, Si is cui defertur iuſiurandum probare velit, non autem iurare, an admittendus ſit. Et vt intelligamus id de quo quæritur, non loquimur de eo qui iam probauit: alia quæſtio eſt,& longe diuerſa: nam de hoc non magna eſt dubitatio. Si enim actor probauerit idoneis teſtibus, vel in- ſtrumentis quod intendit,& reus ad extremum videns ſe conuictum eſſe,& mox fururum vt condemnetur, deferat ei iaſiurandum, is proculdubio non cogetur iurare. Et hoc expreſſum eſt iure pontificio, cap. z. de probat. in decret. De Soigitur qui iam probauit hic non quæritur, ſed de eo qui ptobare vult. Exempli gratia, actor iuſiurandum defert reo. Reus refert ei iuſiurandum. Mauult actor vel teſtibus vel inſtrumentis intentionem ſfuam probare, quam iurare: hic quæritur an cogendus ſit iurare, ſecundum edictum Prætoris: Hæc quæſtio cerri iuris non eſt, hoc eſt, nihil de hac re definitum eſt vllo certo iure. Ideo ex eo quod melius & æquius videbitur, iudicandum eſt de hac quæſtione ‚ſic- ut in his quæ in æquitate poſita ſunt, in l. de acceſſionibus. ff. de diuerl.& temp. præſcrip. Eſt ergo expendenda æquitas& vtilitas tam ex parte eius qui iuſiurandum defert, quam ex Patte etus qui mauult probare quodintendit, quam iurare. 1s qui iufiurandum defert,& vult cogere aduerſarium ſu- um ad iurandum, qui mauult iurari quam intentionem ad-
In Tit. De Iureiuraudo. 84†
uerſarii ſui probari„hae ratione nititur; quod vult defung moleſtia& vexatione litis. Alter autem hac, quod dicat ſe malle teſtibus& inſtrumentis probare, quam dubium cui- quam relinquerean peierarit: quamuis peierare nolit, & certo ſciat quod intendit: quæ ratio probabilis viſa eſt Fabio Quintiliano lib. ſ. cap. de iurciuran. Alter porro di- cit, quod quamuis lis poſſit ad extremum perduci legitimis pProbationibus, tamen ſibi vtilius eſſe iureiurando litem de- finiri. Et hæc mihi videtur longe æquior probabiliorque ſententia,& magis conueniens ſententiæ Vlpiani; inl. 1. ff. eod. quoniam ad lites dirimendas& expediendas maxime perrinet. Huc pertinet quod Socrates ait, Eas leges maxime pProbandas eſſe, quæ quam pauciſſimas lites gignunt inter ciues,& quibus fit vt quam citiſſime litibus finis impona⸗ tur. Vnde ſi ex æquitate& vtilitate iudican dum ſit, quid ſe- qui debeamus in propoſira quæſtione, mihi videtur hæc opinio ſequenda, cum maior vtilitas in hac parte& æquitas verſetur. Et hæc ſententia eſt quoque receptior. Sed ad- uerſus hanc opinionem argumentum à diſſentientibus ad- ducitur ex leg. in contractibus.§. illo videlicet. infr. de non numera. pecun. vbi dicitur, Si quis ſcripſerit cautionem, qua cauerit ſe mutuam pecuniam accepiſſe, ſi conueniatur ante biennium,& proferatur ille chirographus aduerſus eum probationis cauſa, non aliter illo chitographo iuuabitur a- ctor quam ſi pecuniam à ſe numeratam eſſe docuerit. Sub- mouebitur enim exceptione, quæ dieitur non numeratæ pe- cuniæ, vt habetur in Inſtitut. ritul. de liter. oblig. Sed poſt biennium omnino obligatus eſſe dicitur is, qui chirogra⸗ phum ſcripſit, nec poteſt exceptionem amplius eppone- tenon numeratæ pecuniæ. Hoc enim vtilius viſum, hoc- que adeo verum eſt, inquit luſtinianus, vt non poffit actori iuſiurandum deferri»qui aſſerat ſe pecuniam numeraſſe: Huius autem iuris non videtur alia ratio eſſe, quam quod actor plene probat intentionem ſuam eo chirographo qusd profert in iudicio. Sed facile eſt huic obicctiosi reſponde- re, meo quidem iudicio. Nam ideo non cogitur iurare a- ctor, qui profert cautionem in iudicio, quia rei exceptio aduerſus eum opponi non poteſt: id eſt, non auditur reus obiiciens ſibi pecuniam numeratam non eſſe per modunt
exceptionis. Et ſi non admittatur ea exceptio, mirum non eſt, ſi non cogatur aduerſarius iurare de co„quod ea
exceptione continetur. Quoties enim quis, vt ſupra dixi- mus, aduerſus aliquem agere non poreſt, ad iurandum ne cogere quidem alterum poteſt. Adduximus exem plum de legatis prouincialibus, qui Romæ conueniri non poſſunt,
quia habent ius repetendi domum ſuam ideoque cogi iu-
rare Romæ nec poſſunt: aliud ſimile exemplum adduxi- mus exl. ſi patronus. ff. eodem. cur idem de exceptione non dicemus: Reus enim qui excipit, actor eſt...1. ff. de except-
—.————— ͤ———.—
Aliud autem dicendum eſt, cum non excluditur is qui refert iuſiurandum exceptione aliqua, vel obiectione oppoſita, id eſt, cum licet reo exceptionem opponere,& ſe in iudicio de- fondere. nam cum vult actorem cui defert iuſiurandum iura- rate, tunc cogendus eſt iurare.
Alia quæſtio circa interpretationem huius capitis edicti naſcitur exl. generaliter.§. ſin autem. hoc tit. hic enim dici- mus eum cui defertur iuſiurandum iurare cogi, aut referre: & maximæ turpitudinis eſſe Se confeſſionis; nolle necad- mittere iuſiurandum, nec referre: cum hic dicatur licere recuſare:& ideo iurare nullum cogi. Hæc antinomia viſa eſt Accurſio adeo implicata, vtnon poſſit ſeipſum expli- care: mihi tamen non ita videtur difficilis. Prætor edicto ſuo neminem cogit præciſe ad iurandum. Ait enim. Eam-
& quo iuſiurandum Petetur aut iurare, aut ſoluere cogam. Cogit
aut iurare, aut ſoluere, aut referre iuſiurandum. Ergo per- mittit recuſare iuſiurandum. Sic videtis conſentire conſtitu- tionem hanc luſtiniani cum Prætoris edicto. Gerte idem ex Prætoris edicto conſequitur, quod ex Iuſtiniani ver-
is, in ea conſtitutione, de cauſis propter quas inſiurandum detrectatur. Hic ego non dico præter eas cauſas verum eſſe poſſe recuſari iuliurandum„nec id repugnare edicto Prætoris. Ego amplius dico, etſi Prætor ſimpliciter ita con- cepiſſet edictum, iurare cogam, adhuc poſſe nos ita interpre- tari yt diximus. Verbum enim cogere, hant ſignificationẽ ha-

862
bet, vt docui ſupra cum dicerem de neceſſitate ſimplici, vel abſoluta,& neceſſitate cum adiectione. Cum ergo dicimus, cogitur, dd eſt, niſi malit ſoluere, niſi malit referre, ideoque liberum eſt eirecuſare iuſiurandum. Etiſta quidem inter- pretatio verbis conſtitutionis ſequentibus conuenirt, ſi re- G&e expendatur. Recte igitur ait Prætor in edicto ſuo,& con- ſentaneè his quæ à luſtiniano dicuntur: Eum, à quo iuſiu- randum petetur, iurare aut ſoluere cogam. Sed hinc alia quæſtio etiam exoritur, an videlicet is qui cogitur iurare. edi- cto Prætoris, cogatur adeſſe iudicio. Hæc quæſtio tractatur in lad perſonas. 15. ff. hoc tit. cuius verbis ſignificat Paulus e- um qui iurare cogitur edicto Præroris, cogi etiam adeſſe 1 iudicio, niſi ſcilicet egregia perſona ſit, aut valetudine impe- diatur. De his qui valetudine impediuntur ſimilis eſt conſti- tutio in iure Pontificio, c. ſi quis teſtium. de teſtib. in Decre- talib. eſtes enim teſtimonii dicendi cauſa coguntur ſe ſiſte- re in iudicio:& tamen ſi debiles ſint, valetudinarii, ſenes,&c- non coguntur adeſſe, ſed debent mitti idoneæ& diſcretæ perſonæ ad eorum domum qui teſtimonium recipiant. De egregiis perſonis hic prolixa eſt diſputatio, quæ ſint. Hanc quæſtionem vix putoin vniuerſum definiri poſſe. Conſiſtit enim huius rei æſtimatio in iudicis arbitrio, qui poteſt æſti- mare ex variis cauſis, an perſonæ ea ſit dignitas& amplitudo, vt cogenda non ſit in iudicium venire, ſed domum eius mitti oporteat ad iurandum. De perſonis tamen quibuſdam, id eſt,
de epiſcopis, expreſſum eſt in l. nec honore.ſupraà, de epiſc.&
cleric.& in Nouell. luſtin. de ſanctiſepilc. Hoc enim tribui- tur eorum honeſtati. Sacerdotibus olim idem non tribueba- tur. Exemplum vnum eſt,& locus obſeruatione dignus apud Corn. Tacit. lib. 2 ſed hoc aperte tributum eſt epiſcopis iuxta l. medicos. 6. O. de profeſſ.& med. lib. 10⁰. vbi eriam doctori- bus legum idem tribuendum eſſe dicit Conſtantinus,& aliis profelloribus literarum. Hactenus de 1. cap. edicti, iam ad ſe. cundum veniamus. C A v. IV. Secundum caput edicti.
(Aedn ſecundum ſuwitur ex 13.& l. eq. hoc tit.& ex l. 7:
fl. eod. quod nos ſic concepimus: Sius cum quo agetur, o- ditione delata iurauerit, aut iuſiurandum ei remiſſum fuerit, eius rei de quainratum fuerit, aut iuſiurandum remiſſum, aduerſaus eum aut aduerſus eos ad quos eares pertinet, actionem non dabo. Qux aurem deſcripta ſunt à iuris authoribus nihil aliud ſunt quam interpretatio edicti. Explicemus igitur ſingula huius e- dicti verba. In primis ait Prætor, Si is cum quo agetur. Eum cum quo agetur accipere debemus ipſum reum, vt ait Vlpia- nus in l.. f'eod. hinc quæritur, ſi is reus pupillus forte fuerit, an nihilominus edicto locus ſit, vt actio aduerſus eum dene- getus?Hæc quæſtio tractatur in l. qui iuraſſe. 26. ff. vbi nihil referre dicit Paulus cuius ætatis, ſexus aut conditionis ſit is qui iuraſſe dicetur. Sed dicet aliquis, pupillus non eſt habilis ad iurandum, vt diximus lupra, exl. tutor. f.hic. At non quæ- rimus hic, an habilis quis ſit cui aduerſarius iuſiurandum de- tulit: in hoc enim genere iuriſiurandi conuentio eſt: quais qui defert iuſiurandum paciſcitur cum aduer ſatio, ſe ſi iu- rauerit, nihil amplius ab eo petiturum: ideo etiam volunta⸗ rium hoc iuſiurandum dicitur. Dubium ergo non eſt quin hæc valeant, quamuis alias is qui iurauit; non ſit habilis ad iurandum. Deinde ibidem ſubiecit Paulus: Quamuis pupillus nHon videatur,&c. vt oſtenderet non hac tantum ratione iuſ- iurandum hoc prodeſſe debere ei qui iurauit, cum videlicet eo contentus fuerit actor qui detulit; vtpote qui eius perſo- nam approbaret, ſed etiam quia pupillus non poteſt dici pe- ieraſſe: quia ſciens fallere non videatur. Et hic Paulus vide- tur alludere ad veterum iuriſiurandi formam, quæ huiuſ- modi fuit:Si ſciens fallo, tum me Dieſpiter ſalua vrbe, arce- que bonis eiiciat, vt ego hunc lapidem.& iurans lapidem ia-
ciebat. Huius meminit Polyb. lib. 3. Hiſtor. Pupilliiraque
non eſt ea ſcientia, vt poſſit periurus dici; quaſi ſciens tolle- re videatur. Sed de qua actione hoe verbum, agetur, accipie- mus, Vlpianus inl. z. ff. hoc generaliter interpretatur,& ait de quacunque actione hoc accipiendum eſſe. Actio enim verbum generale eſt,& omnia continet: quorum Vlpianus meminit in actionis verbo. ff.de oblig.& action.
Cum in
Tranc. Duareni Comment.
præiudicio quæritur, an quis ſit filius, Innon ſit, poteſt et- iam iuſiurandum deferri. De cauſa ſtatus exemplum eſtinl. cum proponas. 6. hic. Arbitrum ibi pro iudice accipere de- bemus, non pro compromiſſario arbitro. vt putat Accurſ. hoc tamen ſenſu frequentius accipitur. Cicero in Oratio. pro Murena inuehitur in luriconſultos, quod per multos annos hon potuerint ſtatuere, vtrum arbiter, an iudex dici oporrerer, hoc autem d. l. 6. exemplum pertiner adtit. Si mu- lier ventris nomine in poſſeſſ. Sed hic quæritur, an idem di- rendum ſit de criminali actione,& in hac poſſit deferri iuſ- iurandum. Ego de hac re nullum certum ius reperio: ratio-
ſarium eſſe diximus, quod iudex ipſe defert propter inopiam"νενα. probationis. l. admonendi. fl.eod. Quo calu an deferri poſ ſa crimi.
ſit iuſiurandum in cauſa criminali, controuerſi& dubi iu- ris eſt. Conuenit tamen inter omnes non poſſe actori illud deferri? quia ſi actor deſiciat à probationibus, abloluendus eſt reus: nam valde iniquum eſſet, reum condemnari audito accuſatoris tantum iuramento, quo verum eſſe quod in- tendit affirmaret, cum munita eſſe debeat eids accuſatio idoneis teſtibus, inſtructaque apertiſſimis documentis, l. ſciant cuncti.de probat. Sed an reo poterit deferri? Et nihil prohibet quominus hoc iuſiurandum poſſet ei deferri pur- gandi ſui cauſa, ſi forte dubia ſit probatio. Et exemplum re- peritur de pœna iudicis qui male iudicauit. Et plerunque accidit vt non tantum exigarur probatio ab accuſatore, led etiam àreo, vt in crimine falſi: quia tunc etiam à reo exigi- tur purgatio, l.vbi. ad l. Corn. de fall. Quid dicemus de iure- iurando voluntario, quod deferr actor reo, vel reus actoriꝰ Vulgo receptum eſt, accuſatori licere iuſinrandum reo de- fetre:& ſi iurauerit reus accuſatus, illi iuſiurandum pro- deſſe, publicamque accuſationem conſumi; modo bonafi- de delatum ſit iuſiurandum,& ſine colluſione. Argumen- tum ſumitur ex l. eum qui.§. in popularibus. ff. eod. In popu- laribus actionibus, quæ ſcilicet ob cauſam publicam inſti- tuuntur, etiam iuſiurandum defertur, modo ſine colluſione id fiat. Argumento eriam eſt quod dicitur in l. ſi maritus.§. ſ negauerit. ff. ad l. ul. de adul. Is qui acculſat adulterii, non tantum præſcriptione 6o. dierum ſubmouetur ab accuſa- tione:ſed etiam remiſſiene, videlicet ſi reò remittat accula- tionem. Si poteſt igitur accuſator reo accuſationem remit- tere: aur non poterit eidem iuſiurandum deferre? Putota- men iudicem, compertarei veritate, licet reus iurauerit, da- mnare eum polle, propter vtilitatem publicam: ex quibus cauſis etiam poteſt quis ſine accuſatione damnari. Hodie locum non habert titide accuſat. Nam etiam ſecundum ius riuile fit, vt ſine accuſatione aliquis damnetur, nempe àma- ꝑiſtratu qui inquirit nefarios homines, l. congruit. ff. de ok⸗ lic.præſ. Propter ius pontificum dubitatur, an in cauſa ma- trimoniali deferri poſſit iuſiurandum? In quo diſtinctione vtendum eſt: nam ſi ei:u negat contractum eſſe matrimo- nium, iuſiurandum deferatur, prodeſſe eiiuſiurandum non debet. Si vero ei qui contendit matrimonium eſſe contra- ctum, ei debet prodeſſe. Argumentum duritur ex cap. lator. de ſentent.& re iudic. in dectet. Tantum enim abeſt vt pro- ſit ei iuſiurandum qui negat matrimonium contractum el ſe, vt ne ſententia quidem prodeſſe poſſit: neque etiam tranſ ire in rem indicatam. Quandocunque enim veritas com⸗ perta erit; hæc ſententia retractari poterit: alias ſequeretur, matrimonium iam contractum verbis de præſenti,& mu- tuo conſenſu, iureiurando delato, diſſolui poſſe: quod fieti non poteſt. Ex his intelligitis, quomodo ſint accipienda hæc
verba, St is cum quo agetur, tum& de qua actione intelligatut
loqui Prætor. Sequitur in edicto, Conditione dela'a. his vetbis ſignificat Prætor, ita demum prodeſſe juſiurandum ei quiĩ iurauir, ſi deferente aduerſario iurauerit. Nam ſi iurauetit non delata conditione ab aduerſario, non prodeſſe ei iuſiu⸗ randum. Sed quod hic dicitur de aduerſario deferente, in- telligendum eſt, modo is habilis fuerit ad deferendum iuſiu- randum. Nam licet hoc non expreſſerit Prætor, tamen lua- det ratio vt ſic intelligamus. Atque hinc variæ quæſtiones
naſcuntur de habilitate perſonarum, quæ tractantur in 43 iuſiu-
—
An iuſ⸗
iadebitote uroremſta [dicamust Hehacalicn tatio in yu tiputaiiono andiſunt squi de imt cradpotelt
ryio deinte raddatur,& er lodeexcept fgerit, ade nlont omnia
guceari patt zonbw ingar
umum decimun tennd, Kcur taote, videndt ſuseiusride lgee yu ſrtkabu bct ſan ententim ſanren pel tu age geruptu mmenſt eurae mntenonyaler ſegulun.b
ddere cnratc
nütgidaſt fdug, Lu

accorteo feltoh di licete juläcra und nſarus, lliulunt aem couluni,nt gnecollalohe jpopuluibutteg er od culm ahien eferrur, motb nab uod dicinrlltun
b quiaccairstlei
erum lubmoregrön delicet Atedteniri ſatot teoꝛccuſsore orandumdkfite 5 ritate,lcetebin tatem padlem 9 cculatiobe tura 3
5
— —=— ——— n.———
In Tit. De lureiurando.
Inſiutandum. 17.& ſeq. ff. cod. de pupillo ſcilicet, de tutore, de procuratore, de ſeruo; de filiofamilias„& aliis huiuſmo- di perſonis. Videamus in primis de pupillo. Si pupillus ſine tutore iuſiurandum aduerſario detulerit,& co deferente lurauerit, non proderit ei iuſiurandum, nec ei exceptio iu- riſiurandi dabitur. Pupillus enim, inquit Paulus, tutore au- ctore iuſiurandum deferre debet:& is demum iuſiaran- dam aduerſario deferre poteſt, qui adminiſtrationem rerum ſuarum haber. Art pupillus rerum ſuarum adminiſtratio- nem non habet, ergo nec infiurandum deferre poteſt. Si- mile eſt quod dicitur in l. 4. hic. Orta enim lite quadam in- ter pupillum& tutorem, pupillus detulit iuſiurandum tu- tori ſuo: hinc quæritur, an pupillo noceat tutoris iuſiuran- dum,& exceptione ſubmoueri poſſit. Aiunt Impp. non poſſe nocere, qui detulit ſine tutore, eum ſcilicet aduerſus cum ageret in iudicio. Tutoris igitur auctoritas, pupillo iuſ- iurandum deferente, interuenire debat: vel ipſe tutor de- ferre, quod& d. I. iuſiurandum. teſtatur Paulus, inductione id probans. Cum enim tutor aliquando alienare poſſit,& cum decreto Prætoris,& ſine decreto: præterea cum ei ſol- ui à debitore poſſit pupilli nomine: cum denique videamus tutorem ſtare in iudicio nomine pupilli: alienum non erit, ſi dicamus tutorem nomine pupilli iuſiurandum deferre. De hacalienarione, ſolutione,& iudicio prolixa eſt diſpu- tatio in vulgarium doctorum commentariis: quod non eſt diſputationis noſtræ. Hi enim loci communes obiter no- tandi ſunt:?& abſurdiſſimum eſt alienumque ab inſtituto eius qui de iureiurando diſputaturus eſt, omnia hicrefere, quæ ad poteſtatem tutorum,&c. pertinent. Quodautem
hic dicitur de tutore, intelligendum eſt, modo iuſiurandum
in iudicio deferatur,& deficientibus probationibus: quæ exceptio& interpretatio ſumitur ex I. 1. ff. quarum rer.act. non datur,& ex leg. tutor. ſf. cod. nam in dicta l.z. Vlpianus loquẽs de exceptione iuriſiurandi, quod auctore tutore de- latum fuerit, addit, oportere id in iudicio deferri. Ratae-
nim ſunt omnia quæ gerit tutor in negotiis pupilli, modo
adminiſtrationis ipſe fines non excedat. Cum igitur boni & prudentis patrisfamilias ſit deficientibus omnibus pro- bationibus iuſiurandum aduerſario deferre„ſi id faciat tu- tor, non dicendus eſt fines adminiſtrationis ſuę exceſſiſſe. Se⸗ quitur de adulto, de quo quæritur, an idem quod de pupil- lo dicendum ſit. Si igitur pubes, qui quidem iam exceſſit quartum decimum annum, ſed minor adhuc eſt vigintiquin- que annis,& curatorem habet, detulerit iuſiurandum ſine enratore, videndum an proſit iuſiurandum ei cui detulit. Mihi verius videtur, vt eadem ſit cauſa adulti curatorem ha- bentis, quæ eſt pupilli tutorem habentis. Hæc ſententia pro- hatur duobus locis: vnus eſt in acta.§. vltim. de re iudic. vbi dicitur ſententiam latam contra minorem indefenſum qui curatorem vel tutorem habet, nullam eſſe. Ex quo colligi- mus quæ getuntur in iudicio cum pupillo vel adulto, qui tutorem vel curatorem habet, ſine turoris vel curatoris au- ctoritate non valere. Alius locus eſt in l. in vniuerſis, qui tu- tor. dar. poſſunt.vbi ſi quis pabes ſit,& velit agere in iudicio, dari debere curatorem in litem, dicitur„quia perſona eius non eſt legitima ſtandi in iudicio. Sed quid de procuratore dicemus? Quæritur enim, an procuratore deferente iuſiu- randum reo,& eo iurante;, exceptio iuſiurandi ei detur, quod deficiente procuratore, non deferente domino iura. uerit? Hæc quæſtio tractatur in dicta leg. iuſiurandum. 17.§. vltim. fl. cod. Vbi oſtendit Paulus in tribus caſibus poſſe pro- curatorem iuſiurandum deferre,& iuſiurandum eo defe- rente præſtitum nocere domino, vt ei denegetur aduerſus Sum qui iurauerit actio. Primus caſus eſt, i vniuerſorum onorum procurator adminiſtrationem habeat- Alter ſi ſpecialiter ei mandatum ſit yt iuſiurandum deferat. Tertius eſt, ſi ſitin rem ſuam. Is ergo qui liberam bonorum admini- ſtrationem habet,iuſiurandum deferre poteſt: ſicut tranſige- re poteſt,& alia huiuſmodi facere, quæ ad adminiſtrationem luam pertinent. Idem dicendum eſſ& de eo, qui procurator eſt in rem ſuam, id eſt, cui mandata eſt ab alio actio: quia tanquam procurator is agit, ſed in rem ſuam. Et procurator improprie dicitur, nam proprie procuratoris eſt; qui man-
datu domini aliena negotia adminiſtrat, leg. i ff. de procurat.
86 Hic autem alienum negotium non adminiſtrat ſed ſuum. Atque hæc imaginaria procuratio excogitata eſt à iuris auctoribus, vt is cui mandata eſt actio experiatur, qui alias mandatam ſibi actionem exercere non poſſet. Non enim hominis priuati eſt, cui competit actio, eam actionem da- re, cum hoc ad officium prætoris vel magiſtratus pertineat) qui actiones agere volentibus dabant. Non igitur hinc ſe- quitur, quod quis ideo poſſit agere, quod ſibi alius homo priuatus, qui magiſtratus non eſt, experiundi poteſtatemm fecerit. In hac quæſtione hoc ſit exemplum. In edicto de commodato hæc verba ſunt, Quod quis commodaſſe dice- tur, actionem dabo. Pone igitur eum qui commodauit rem ſuam, actionem ſibi competentem mandaſſè alii: quo- modo poterit ei cui mandata eſt actio dari„ cum certum ſit ex verbis edicti eum non commodaſſe? Ergo neceſſaria fuit hæc procurationis conſtitutio, quæ(vt diximus) imagi⸗ naria tantum eſt,& Aiuris auctoribus inuenta„vt is ſcilicet cui mandata eſt actio, agat tanquam procurator eius qui mandauit actionem. Nam re vera,& ſi mandatas ſibi actio⸗ nes exerceat, negotium alienum non gerit, l. qui ſtipendia: ſupra, de procurat. Dubitandum ergo non eſt quin pro- curator in rem ſuam poſſit iuſiurandum deferre. Defert enim in cauſa propria magis quam in aliena. Ilic occurrit difficultas ex eo quod dicitur in lege, mandato generali. ff. de procurat. Mandato generali non contineri tranſactio- nem decidendæ litis cauſa interpoſitam:& oportere ſpecia- liter mandatum eſſe procuratori, vt tranſigat cum aduerſa- rio. Nam ſi nonpoteſt tranſigere is qui generaliter proeu= raror datus eſt, conſequitur, nee eum iuſturandum deferre poſſe⸗cum l. 2. ff. eod. dicatur iuſiurandum ſpeciem tranſa⸗ ctionis continere. Sicut enim tranſactione, ita etiam iureiu- rando lis finitur. Sed animaducrtendum eſt, Paulum dictal.
iuſiurandum.§. vltim. de eo loqui cui vniuerſorum bono-
rum conceſſa eſt adminiſtratio: qui nonnunquam procu⸗ rator compendio ſermonis dicitur, aliquando procurator totorum bonorum, velvniuerſorum bonorum: vulgo, pro- curator cum libera: quod docuimus in partitione tractatus de pactis. Quod veroidem dixit, in dictal.: ſ. mandato ge- nerali, non eſt ſic accipiendum. Poteſt enim generale man- datum eſſe, licet libera totorum bonorum adminiſtratio non conceſſa ſit: veluti ſi quis conſtituerit procuratorem ad certam litem, quæ cum alio mota eſt. Hic enim dicitur generaliter conſtitutus litis cauſa. Nectamen tranſi gere& decidere cum aduerfario poteſt ‚ſed tantum perſequi, niſi etiam ſpecialicer hoc ſit ei mandatum. Hunc receprorem vulgo vocamus. DPoteſt igitur hic quæcunque ad admini- ſtrationem pertinent exercere, perinde ac ſi dominus præ⸗-
ſens eſſer: ſed adminiſtrationis fines excedere non debet-
alias ratum non habebitur quod ab eo geſtum fuerit: vt ſi quis donauerit, leg. contra iuris. ff. de pact. leg. filiofamil. fl:de donat. ſicque conciliari debet quod dicitur in leg. pro- curator totorum.& in leg. procurator cuigeneraliter. ſf. de procurator.
Ex his quæ diximus illud conſequitur, procuratorem v- niuerſorum bonorum, id eſt„qui liberam adminiſtratio- nem habet, poſſe deferre iuſiurandum; ſed ita demum ſi probationibus deficiatur,& cauſa dubia ſit. N am ſiproba- tio claxa& certa ſit, non poterit deferre iuſiurandum. Et cum hac exceptione accipiendum eſt, quod hic dicitur, ra- tum eſſe debere quod à procuratore totorum bonorum
erit geſtum. Nam gratis& ſine iuſta cauſa quod aduerſarius
deber, remittere non poteſt: quia hoc donare eſſet,& pro- fundere rem domini, non adminiſtrare. Id etiam colligitur ex leg. tutor. 1. ff eod. vbi tutor nomine pupilli iuſiur andum deferre poteſt, ſi alias probationes deficiant: quodad pro- curatorem vniuerſorum bonorum nihil impedit quin ex- tendatur: quamlibet plenam enim habeat poteſtatem& ad- miniſtrationem, eius tamen non eſt maior poteſtas quam tutoris: argumento eſt quod dicitur in l. Præſes prouinciæ. ſupr. de tranſact. Vbi ſi adminiſtrator ciuitatis debitori am- bitioſe& gratia quod indubitate debeat, tranſactione remi- ſerit, tranſactio non valere dicitur- idque æſtimandum eſſo à Præſide prouinciæ.
De ſyndico quæritur, an poſſit iuſiurandum deferre:

864
Syndicus autem is dicitur q́ui ciuitatis, municipii, vel alicuius corporis cauſam defendit, ideoque defenſor dicitur, leg. vlt. §. defenſores. f. de mun.& honor. Hæc quæſtio tractatur in 1. iuſiurandum. 3 4.§. defenſor. ff. eod. in quo VIp. iuſiuran- dum deferri ab eo non polſſe ait, niſi ſpecialiter ei manda- tum ſit.non enim haberliberam adminiſtrationem omnium bonorum vniuerſitatis, municipii& collegii. Sequitur in eg. 18. f. eod. A'ias autem procuratorem, Sc. id eſt, in aliis autem caſibus qui his quos diximus non continentur, non eſt au- diendus procurator iuſiurandum deferre volens. Rarionem ſubiicit: Nepoſtea reus qui ſemel iurauit;&c. non enim ef- ſet conſultum reo iuranti ſe non debere: quia eum domi- nus adhuc poſſet conuenire: replicatione ſcilicet eum ſub- moueret, quod eo deferente iuratum non ſit, ſed procurato-
oc mandatum non erat nec libera
re tantum deferente, cuih atun 5 bonorum adminiſtrario conceſla. Hinc naſcitur quæſtio,
an procurator qui ad agendum datus eſt deferens reo iuſiu- randum,& quia ſpecialiter non eſt ei mandatum„Vvolens ca- uere de rato, tunc admitti debeat. Ait Vlpianus, dictal. 8. ne hoc quidem caſu admittendum eſſe, quia nec ei conſulitur hac cautione de rato. quod probat dilemmate: Siue enlm do- minus petat, cogetur,&c. His verbis oſtendit Vlpianus non ſa- tis conſali reo per hauc cautionem de rato: vtpote quæ non impediat quominus dominus agat,& ſibi darirem, de qua juratum eſt, petat. Nam ſi dominus agat, reus cogetur doce- re ſe liquido, id eſt, vere iuraſſe: nec alias poterit ſubmoue- re dominum ageatem exceptione iuriſiurandi. Si enim ra- tum haberetur quod à procuratore geſtum eſt, circa dela- tionem iuriſiurandi, ſufficeret dicere ſe iuraſſe, nec opus el⸗
ſet aliis probationibus. l. 3. hic. sin autem velit illa cautione
excluſus agere ex ſtipulatione de rato aduerſus procurato- rem, qui promiſit dominum ratum habiturum, non erit la- cis ei conſultum hac cautione: quia poterit quidem agere es ſtipulatu, ſed hoc pacto deteget periurium,& turpitudi- nem luam, ſi docuerit dominus veris probationibus ſibi de- eri eam pecuniam de qua iuratum eſt. Notandum ergo e hanc caurionem ratihabitionis hic non admitri, cum pet cam non ſaris conlulaturreo: quæ tamen alias admittitur ante litem conteſtatam, quoties ſcilicet incertum eſt, an pro- curator actoris mandatum habeat. Atque illud quidem ac- cipiendum eſt non tantum ſi in ea re verſetur a iqnod in- commodum pecuniarium, ſed etiam ſi fama alicuius& exi- ſtimatio pericliretur, quia non forte agere poſſet ex cautio- ne ſine iactura exiſtimationis ſuæ. Hactenus de procurato- re. Sequitur de ſeruo, an is iuſiurandum deferens, noceat domino ſuo?Hæc quæſtio tractatur inl. ſeruus.& ſeq. ff. eo. vbi leruus deferens iuſiurandum ita demum nocet domino ſuo, ſ cauſa peculiaris ſit,& peculii adminiſtrationem ha- beat. Duoigitur neceſſaria hi lunt: namin primis oportet cauſam peculiarem eſſe, d eſt, de peculio ſerui agi: quia ſi a- gatur de patrimonio& fubſtantia domini, quod ei in pecu- fo conceſſum non eſt, ſeruus deferens iuſiurandum non po- terit domino nocere: deinde etiam habeat neceſle eſt libe- ram adminiſtrationem peculi, quæ ſpecialiter concedi deber, 1. quam Tuberonis, in princ. ſl. de pecu. Alii hic tractant quando ſeruus poiſit deteriorem conditionem domini face- r.: huius tractatus locus proprius eſt inl. ſeruus. C. de pact. Aliena enim eſtà propoſito noſtro hæc diſputatio. Eadem autem cauſa eſt filiifamil. ſi dubia lis ſit in cauſa peculii cuius habet liberam adminiſtrationem, quia iuſiurandum deferre poreſt, l. quidam. ff. eod.— Locus tamen eſtl. nec filius, hic, in qua ſpecies tractatur huic diſſimilis: ſi enim filius citra voluntatem patris iuſiu- randum detulerit, ei obeſſe non poteſt. Quæritur etiam de quibuſdam aliis perſonis, cuiuſmodi ſunt furioſi, prodigi, de quibus idem dicendum eſt quod de pupillo:& eſt locus de his perſonis in l. tutor. ff. eod. Sequitur in edicto prætoris, Conq tione delata iurauerit. Diximus conditionem defe- rendam eſſe ab actore,& habilemillum eſſe oportere ad de- ferendum. Sequitur alia verborum interpretatio, ſi iuraue- rit expræſtripro delatæ conditionis: hoc ſumitur ex leg. 3.§. vlt.& leg. qui per ſalurem.ff. eod. vbi ĩta oportet lurart aic 1.C. vt præſcribitur& defertur ab aduerſario. Exempli graria: Cuidam delatum eſt vr iuret per Deum, is iurauit per ſalu-
EFranc. Duareni(omment.
tem ſuam, non recte iuratum eſſe reſpondetur. Sed cum qui- buſdam videtur is qui per ſuam ſalutem iurat, reſpectu cu- iuſdam numinis iurare, atque hoc pacto ſe ſubiicere vltio- ni diuinæ, ex qua ſua ſalus pendet, cuique eam deuouet, ſi ſciens fallat, id eſt, ſi ſciens peierarit: fruſtra hic quæri dixerit quis de eo qui per Deum iurat, vr delatum eſt,& eo quĩ per ſalutem ſuam. At ea maxime de cauſa à formulis in deferen- do iureiurando præſcriptis noluerunt recedi iuris auchores, quod plerique homines ea ſuperſtitione fint; vt facile vlur- pent genus aliquod iurandi, nec facile adduci poſſint vt fal- lant, poſtquam ſeilli adſtrinxerint: de alio genere iurifiu- randi non magnopere ſoliciti: ideoque hac in re propter vtilitatem hominum nonnihil eorum ſuperſtitioni credo indulgeri. Deinde fieri poteſt vt illud ipſam genus à de- ferentibus proponatur, in quo credunt eos forte non peie- raturos. Sic Neroni ſacratiſſimum fuiſſe fertur per Druſl- lam jurare: hæc tamen ita ſunt accipienda, niſi illicitum ſit iuſiurandum. Quando enim dicimus, ſi quis propria ſupet- ſtitione iurauerit, ratum habendum eſſe iuſiurandum, J. non erit. ff. eo. hoc ita intelligendum eſt, niſi legibus impro- batum ſit iuſiurandum. Nam ſi iuſiurandum improbatæ
publicæ religionis& illicitum delatum ſit, ratum non habe-
bicur. Publica Chriſtiana religio tempore Alexandri Seueri & Vlpiani improbata erat,& ideo ſi quis iuraſſet per Chri- ſtum, iudicabatur illicitum eſſe iuſiurandum, vr quο pu- blice improbaretur, id eſt publica authoritate non rccipe- retur: nec enim ſi quis hodie per Mahumetam(abüttamen vt Chriſtum dominum huic impoſtori comparem)ioſinran- dum detulerit, ferendus eſt: nam videtur hoc modo Ma- humetanam religionem probare quæ publice improbata eſt. Vtiliras tamen publica poſtulare videtur, vt per Mahu- metam iurare liceat, ſi Turcæ deferatur iuſiurandum, aut Mahumetano: quia facile per Chriſtum peieraturus eſt, per Mahumetam difficilius. idque vulgo receptum eſt, vt ltes dirimantur. Inter Chriſtianos vero hoc non permitteretur. Nam qui aduerſario ſuo iuſiurandum defert per Mahume- tam, cum aduerſarius Mahumeranus nou ſit, videtur Ma- humetanam religionem probare. Illicitum iuſiurandum alio modo intelligi poteſt, vt notat luſtinianus in Nouell. vt non luxu. hom. vbi vetat luſtinianus ne per Dei membta, aut capillos iuretur. Ideoque ſi quis aduerſario ſuo detule- rit iuſiurandum per caput Dei, vel per capillos Chriſti, re- cuſareillud poterit aduerſarius: alias ſi admiſerit,& iura- uerit, ratum non habebitur. Adeo autem hæ verborum for- mulæ in iureiurando ſeruandæ funt, vt etiam proſit iuſiu- randum reo, licet de eo non iurauerit quod eſt in judicium deductum, ſed tantum ſecundum conditionem delatam ab aduerſario, l.ſi quis cum debitore. ff.éod. Ego detulitibi iuſ- iurandum hoc modo, hacque pactione, vt ſutaneri te Ca- pitolium aſcendiſſe, aut non aſcendiſſe, nunquam àteam- plius pecuniam quam mihi debebas peterem: iuraſti vt præ: ſeriptum erat, te non aſcendiſſe Capitolium, aut aſcendiſſe. Si agam aduerſus te, quæritur an tibi proſit exceptio iuriſiu- randi. Videtur non poſſe prodeſſe, quia reus non iurauit ſe non debere. Dicitur tamen exceptionem iuriſiurandi ei rodeſſe, quia iurauit ſub ea conditione quæ ei præſcripta Puerar ab aduerſario: ſequi igitur oportet præſcriptum con- ditionis delatæ ab aduerſario. Sed ſi controuerſia ſit de mo- do iuriſiurandi,& certo modo de ferat iuſiurandum actor, alio modo velit iurare reus, conceptio juriſiurandi erit in arbitrio iudicis, l. uſiurandum.§. ſi de qualitate. ff. eod. Ar- bitrabitur enim iudex quomodo exequendum ſit iuſiuran⸗ dum. Adde etiam ſuperioribus hæc edicti verba, ſi conditio- ne delata iurauerit, ſic accipiendum eſſe, ſi delationem iurifiu- randi ſtatim iuſiurandum ſequatur: ideoque ſi quis detulerit iuſiurandum aduerſario,& is ſtatim non iurauerit, ei non proderit iuſiurandum, l. ſ. 5. vlt. ff. cod. Rartio mihi hæc eſſe videtur, quia quo tempore iuſiurandum defertur reo; fotte non tam facile peieraturus eſt:hocque fortaſſis eligit tempus actor, quod vereatur ne alio tempore facilius peieratutus ſit: aut ſuopte conſilio adductus, aut ſane alterius, qui eum facile ſua perſuaſione induxerit ad peierandum. Hæc ratio mihi videtur ſatis probabilis eſſe. Adactotis igitur vtilita tem iuris auctores reſpexerunt, cumin deferendo iureiv⸗
rande
iogekerent deatur elpt
rinegu nond iimalereigu rs. Vider
tma potiustet
Iuowaduerlati llalgppetete, wrinnluraadi: ſmäiaonei no ſenum inümra Nywrettadeote neae, dher eubrolantane ket acreus Mäuertendum
mu: llcexeun

ile ſurmäm,n
lica zutdoria ann
PerMladmmemi.
moſtoriermpamnie :wam ritenn rnt
te que nbliera doſtulune ritew een er cefetanrriulnen tChritunnpxenunt ewulgo keeryunt 3rero hochouyxnn arandum defenylh meranus noalt, ſtg bare. Uichmn im notat luſticimaüle ſtinianus neyr Dish eſi—
, velper ayil e
8: alissſatris. Adeo autembemter, am n
jurauetit qolthin dum concijot V ote.ffroiu P V ziode,ln iernältmg, bebosſerra ue
—
—½
— ——— —— —
——
— —, 8* —— — — — — —
In Tit. De Fareiurand,
rando electionem illi permiſerunt iuriſiutandi,& temporis quo iurari debeat. Prætoris hæc eadem verba ſic accipien- da ſunt, niſi reuocatum ſit iuſiurandum re integra. Cum enim dixit, ſi quis conditione delata iurauerit, actionem ad- uetſus eum non dabo: hoc intelligendum eſt cum hac exce- ptione, niſi ante quam iuratum ſit, is qui iuſiurandum detu- lit, re integra pœnitentia ductus, inſiurandum reuocauerit, I. ſi quis. 11. hic. Si quis iuſiurandum intulerit,& necdum eo
præſtito,&c. Iuſtinianus enim hac conſtitutione permittit ei/
qui iuſiurandum detulit, ſi ſuperuenerit probationum copia, illud reuocare,& poſt reuocationem, ſiiurauerit is cui prius delatum fuerat, perinde illud habendum, ac ſi omnino iura- tum non eſſet.
Sequitur in eodem eapire edicti prætorij, 2Aut iuſiurau- aum ei reuiſſum fuerit. His verbis ſignificar Prætor non tan- tum actionem denegandam aduerſus eum qui iurauit aduer- ſario deterente, ſed etiam aduerſus eum qui cum paratus eſſet iurare, tamen ei iuriſiurandi gratia facta eſt. Atque id etſi non videatur expreſſum fuiſſe verbis edicti prætorij: cerre ver- bis Iareconfulti, qui edictum interpretatur, id ſatis cautum & expreſſum eſt, l. ſi non fuerit.& l. remitti. ff. cod. quin& hancremiſſionem& gratiam iuriſiurandi non tantum præ- ſenti, ſed etiam abſenti fieri poſſe, l. Labeo. ff. eod. modo ta- men conſtet eum qui detulit iuſiurandum id remiſiſſe. Di- citur etiam in alio loco, l. iuriſiurandi. 3 2. ff. eod. pupillum non poſſe iu ſiurandum quod delatum eſt remittere. Ratio ſatis manifeſta eſt ex his quæ diximus, pupillum rerum ſua- rum adminiſtrationem non habere, ideoque nec iuſiuran- dum deferre poſſe. l. iuſiurandum. 17. ff. cod. Ex his notan- dum eſt, aliud eſſe iuſiurandum reuocare, aliud remitrerc: qua de re hic mulrum contendunt interpretes. Is enim qui reuocat iuſiurandum, non intelligitur aduerſario remitte- re. nam cum remittitur iuſiurandum, perinde denegatur in eum cui temiſſum eſt actio, ac ſi iuraſſer: at cum reuocatur re integra, non denegatur actio in eum à quo reuocatum eſt, ac ſi iuraſſet ei qui detulit, ſed ſalua actori manert probandi
facultas. Videndum igi ur erit, qnid actum ſit inter con-
trahgates, vt cognoſcamus vtrum reuocatum ſit iuſiuran- dum, an potius remiſſum. Si quis enim poſt delatum iuſiu-
randum aduerſario, profiteatur probationum facultatem ſi-
bi iam luppetere, qua prius deficiebatur, atqus ideo delatio- nem iurifiurandi à ſefactam reuocare ſe velle, delatio iuriſ- iurandi non ei nocet, ſi re integra id fiat, id eſt, antequam ſuſcepcum iuſiurandum fuerit, aliàs propter conuentionem non poteſt ab eo reced. Si vero cum paratus eſſer aduerſa- rinsiurare, dixerit actor ſe gratiam ei facere, ſe contentum eſle eius voluntate,& nolle ſe actorem periurij fieri, tunc per- inde eſt, ac ſi reus iurafſet, denegaturque in eum actio. A- imaduettendum igitur eſt, ſulceptum iuſiurandum re- muti: laſceptum aurem iuſiurandum non reuocari: quia non amplius integra res eſt, poſtquam reus oſtendit ſe pa- ratum eſſe iurare,& tunc conuentio quædam inita videtur intra contrahentes. Ideo ei qui detulit non permittitur re- uocare, l. 6„§. vlt. Sequitur in eodem Prætoris edicto: Eius rer de qua iuratum fuerit. Hæc verba inter pretatur Vlpia. in l. 7. fl. eod.vbi de tota re hæc verba, Eius rei, intelli genda eſſe cen- ſet. Sed quid ſi de parte rei tantum iuratum ſit? Exempligra- tia, petitur fundus: actor defert eo iuſinrandum„vt iuret ſe fundum non debere: is iurat ſe Partem petiti fundi non de- bere, de altera parte non iurat. Queritur igitur, an exceptio iuriſiurandi ei pro parte prodeſſè poſſir? Si inhæreamus verbis edicti, magis quam ſententiæ, dicemus cauillando, ex ceprionem ei non prodeſſe, quia de integro fundo non iu- rauit, de quo iuſiurandum delatum fuit„ ſed de parte tan- tum. Vlpianus aliter hæc verba interpretatur: nam ſi de to- rare iuratum ſit, totius rei exceptionem dandam eſſe ait ei, qui iurauit: ſi vero de parte tantum, partis exceptionem dan- dam, ſi poſtea eapars petatur. Nam cadem eſt ratio partis quæ totius, l. rei appellatione. ff. de verb. ſ gnif. Exemplum v- nam eſt in l.ſi quis cum totum. ff. de excep. rei iud. Abſolutus 4 ecoligt enaurablölamms 4 he ode cuiuslibet partis. Vn- uen de eu mle Leenn llud, partem non negari, etſi fabuerri hoeet. eſſe cauillarionem: hoc enim loco Poteſt. Qupd ergo dicitur, appellatione rei partem
admodum ſi ſoluiſſet.
8G. contineri, hoc in iudicio locum haber, cum res iudicata eſſ proponitur: ſicut& cum res proponitur, ſuper qua delatum eſt iaſiurandum. De contractibus quæri ſolet: ſed hæc quæ- ſtio aliena eſt ab iaſtituto noſtro:& vMdete l. ſi dictum., in ſtipulatione. ff. de euictio. Sequitur in edicto noſtro, Ta ,r- us eum,&e. Quod ſic accipiendum eſt, vel aduerſus eurr cu- ius nomine iuratum eſt. Hæe interpretatio colligitur ex his quæ prius dicta ſunt. Nam ſi forte procurator vel defenſor alterius, iurauerit aduerſario deferente, hociufiurandum procuratoris vel defenſoris proderit ei cuius nomine iuratum eſt, eique acquiritur exceptio iuriſſurandi- quod expreſſum eſt in l. Nam poſtea. S. penul. fieod. Similis locus eſt in l. vlt. 9. vlt. ff. eod. Non dabitur igitur actio in eum qui iurauit ad- uerſario deferente, exceptioque ei qui iurauit, competer, tum ei cuius nomine iuratum eſt proderit. Idem dicendum eſt in ſeruo qui iurauit dominum ſuum non debere, l. ſi ſer- uus. 23. fl. eod. Sequitur: Meque aduerſus eor ad quer ea res per- tinet. His verbis ſignificat Prætor exceptionem iuriſiurandi non tantum profuturam ei qui iurauerit, ſed etiam omnibus ad quos ea res pertinebit. Exemplum eſt in l. ait Prætor. 7.& 8. de ſucceſſoribus.de his qui ſuccedunt in ius vniuerſale, non eſt magna dubitatio: quia hæredes ſunt: Sedid ramen exen- ditur etiam in ſinguldres ſucceſſores, qui in rem ſuccedere dcuntur, l. ſluminum ff. de dam. infect. Exempli gratia: hæ- res ſuccedit in vniuerſum ius quod defunctus habuir: le- gatarius ſuccedit in rem legaram,& emptor in rem emptam, donatarius in rem donatam: exceptio iutiſiutandi non tantum ei proderit qui iurauerit, ſed etiam ei qui in quam- libet eius rei partem ſuccedit de qua iuratum eſt. Ex quo no-
tandus eſt locus communis de iure exceptionis, quodtrant-
it in ſingularem ſucceſſorem: quia in hoc diſtat ius agendi alure excipiendi. actio enim non tranſit in ſingularem ũic- ceſſorem, vt docui in interpretarionel. ſtipulatio iſta. ff. de verb. oblig. niſi teſtaror actionem ſibi competentem nomi- natim ei ceſſerit,& mandarit. Exemplum vnum eſt inl. ſi id quod.§. vltim. ff. pro ſocio. Si inter ſocios coita ſit ſocietas, vt non liceat rem communem vendere„poteſt nihilominus vnus è ſociis partem ſuam vendere: ſedita vt exceptio iuriſ- iurandi alteri contra emptorem competat. Hic locus pro- prius non eſt huius tractatus, ideo hoc loco cum attingere ſaris habeo. Hiac naſcuntur variæ quæſtiones. Quid enirn ſi pater iurauerit aduerſario deferente, an exceptio iuriſiu-
randi ei tantum qui iurauit, an eciam eius klio competat,
qui non iurauit? hæc quæſtio tractatur inl. qui iuraſſe. 26.§. ſi pater.ff. eod. Animaduertant Tyrones, eum qui contra- hit cum filiofamilias, duos debirores habere obligatos, vt dicitur in l. ſi quis cum filio. ff. de peculio: Filiumfawilias in ſolidum( filiusfamilias enim„ſicut& paterfamilias con- trahere poteſt, I. filiusfam. ff. de oblig.& act.) patrem vero quatenus in peculio, ſi peculium habeat filius. Pone igitur actum eſſe aduerſus pattem ex contractu filij,& patrem iu- raſe actore deferente: an exceptio iuriſiurandi dabiru fi-
lio Diſtinguendum eſt quomodo iurauerit pater. Nam
ſi iurauit filium dare non oportere, quia hoc iuſiurandum interponitur ſuper principali obligatione, denegabitur a- ctio aduerſus vtrumque. Si vero pater iurauerit nihil eſſe in peculio, non aurem iurauerit de co quod principaliter obligatione continetur, exceptio iuriſiurandi non prode- rit filio. Pater ſane ſi conueniatur, exceptione agentem ſab- mouebit, ſed ſi poſtea propter peculium acquiſitum aga- tur, non poterit vri exceptione. Simile enim eſt peculium homini: naſcitur, creſcit, decreſcit& moritur, J. peculium. 40. ff. de pecul. Quæntur etiam de duobusreis promitten- di, ſi vnus iurauerit aduerſario deferente ‚aniuſiurandum al- teti conreo proſit. Quæſtio tractatur inl. in duobus. 28.§. ex duobus. ff. eod..
Si duo rei promittendi conueniantur,& vni delatum ſit
inſiurandum, eius iuſiurandum alteri prodeſſe pot erit, que m- Nam iufiurandum vim ſolutionis habet, d. l. in duobus.§..I. tutor.§. 1. ff. eo.& l. iuſiurandum. 27. Alia quæſtio eſt ie reo& fideiuſſore quæ tractarur iu di-
ct. l. in duobus.§. 1. ff. Reus principalis conuentus e ſt, dei-
de iureiurando ei ab actore delato iurauit ſe darc nonopo- tere: Ratio exigit vt hoc iuſiurandum proſit quoque hde- DDd

866
iuſſori: quia ſi non debet, certe nec tenebitur fideiuſſor. Cum enim non conſiſtit principalis obligatio, fideiuſſoria quæ acceſſoria eſt, conſiſtere non poteſt, l. cum principalis. ff. de reg. iuris. hinctractatur quæſtio in princip. inl. vltim. K. cod. de pupillo. Quidam mutuam pecuniam dedit pupil- lo,& cum intelligerer pupillum nou obligari eflicaciter, ſi⸗
ne tutoris auctoritate, nec poſſe aduerlus eum agi, acceſſit
fideiuſſor. Hic fideiuſſor obligatur: obligatut enim natu- raliter pupillus quantum ad hunc effectum, nec non fide juſſor ei accedeus. Hinc actum eſtduerſus pupillum: qul
aduerſario deferente iurauit ſe dare non opottere. Quxri-
tur an hoc iuſiurandum proſit fi deiuſſori? Hæc quæſtio pro- polita Pomponio fuerat à quodam in epiſtola, cuius verba
hie teferuntur: deinde fequitur reſponſum Pomponij: qui diſtinguendum eſſe dicit, ex ſententia luliani, quomodo ſit iuratum. Varie enim iurari poſſe à pupillo in propoſita ſpe- cie proponit. Poteſt enim, inquit„Controuerſia eſſe ‚an pu- pillo mutua pecunia data fit: quo caſu creditore iuſiuran- dum deferente, ſi iurauerit pupillus le pecuniam mutuam non accepiſſe, id iuſiurandum proculdubio proderit fide- iuſſori, quia eo ſublata eſt obligatio naturalis, qua pupillus tenebatur, l. Stichum.§. naturalis. ff. de ſolutio. Ratio eſt, quia obligatione principali ſablata, non poreſt conſiſtere Adeiufforla. Eideiufloria enim non poteſt dici obligatus, ſi
nulla obligatio ſit, neque naturalis neque ciuilis. Dubitan-
dum igitur non eſt, quin iuſiurandum proſit fideiuſſori. Sin vero creditor quidem,&c. Sequitut alia diſtinctio. Sin au- tem controuer ſia ſit iater actorem& reum pupillum, non an pecunia data eſſet,(cum de eo conueniret) ſed detutoris auctoritate: quia negabat pupillus in hac mutui datique contentione tutorem interuenifle:& hoc iuſiurandum in- terpoſuerit: exceptio huius iuriſiurandi non proderit fide- iuſflori: quia ſcilicer non iurauit pupillus ſe obligatum non
eſſe, ſedrantum, ſetutore auctore non accepiſſe pecuniam. Nam etſi verum ſit turotis auctoritatem non acceſſiſſe, ni- hilominus tamen naturaliter obligatur pupillus:& ſi natu-
raliter obligatur, nihil cauſæ eſt cur fideiuſſor non oblige- tur. Sed quid ſi incertum ſit an iurauerit pupillus ſuper ob- ligarione principali, id eſt, ipſam ſe pecuniam mutuam acce- pifle, cum de eo controuerſia eſlet: an vero de iure, id eſt, an quod accepiſſet inconſulto tutore dare deberet? Hoc caſu ſi pupillus iurarit ſe dare non oportere, ab omni conditione diſceditur,& fideiuſſoribus exceptionem dari debere dicen- dum eſt, vt ibidem aſſerit Pomponius, Sed an iuſiurandum fideiuſſoris ſimiliter reo principali proſit? Hæc quæſtio tra-
ctatur in dicta l. vltim.§. i.& l.in duobus.§. i. ff. cod. Conuen-
tus eſt fideiuſſor,& delatum eſt ei iuſiurandum: idem iurauit: quæritur an exceptio huius iuriſiuran di reo principali proſit? Hic etiam dicitur referre quomodo iuratum ſit. Si enim dete ipſa iurauerit fideiuſſor, de qua obligatio contracta eſt, hoc juſiurandum reo quoque dicitur prodeſſe: veluti ſi contro- uet ſia fuerit, an pecunia data ſit. Nam perinde eſt ac ſi ſoluiſ ſet. Sin autem iurauerir ſe non fideiuſſiſſe, quia ſcilicet de eo controuerſia erat, non autem an pecunia data ſit, hoc iuſiu- randum reo principali non proderit. Præter has perſonas, aut alias huiuſmodi iuſiurandum ab vno præſtitum, cæteris ad quos ea res non pertinet prodeſſe non poteſt. hoc dicitur ge- neraliter in l. 9.§. vl.
Sequitur in edicto: actionem uon dabo. Videndum eſt quo- modo hæc verba accipienda ſunt: interpretatio extat inl. nam poſtea. ff. eodem. Qui veterem morem iudiciorum
0 conſtituendorum non norunt, de quo ſcripſi maxime inl.
iuriſgentium. ſupra de pact. hocintelligere non poſſunt. Si
quis igitur iurauerit actore deferente: poſteaque actorpe- tat actionem à Prætore ſecundum veterem morem iudi-
ciorum dandorum, Prætor denegabit actionem, ſi modo conuenerit inter actorem& reum iuratum eſſe: Si autem ambigatur, Prætor non denegabit actionem: nectamen is gognoſcet an auratum ſit necne:(Non enim cognoſcebar Prætor de controuerſiis priuatorum homiaum,& præſer- tim de his quæ conſiſtebant in facto) ſed dabit Prætor iudi- cium cum exceptione, quæ exceptio addita in iudicio pro- derit reo. Iudex datus cognoſcer, non tantum an pecunia mutuo data fuerit, ſed etiam an poſtea iuratum fuerit. Quia
Franc. Duareni(omment.
autem hic dicitur, actionem denegandam eſſe: ideo hine annotari ſolet exceptionem iuriſiurandi exceptionem eſ- ſe litis finitæ: quia ſeilicet is iurauit, litem conteſtari non
vult,& exceptionem opponit, ne litem conteſtari cogatur. . 45„
Litis enim finitæ exceptio, dicitur exceptio ad finem non recipiendi. Aliæ ſunt exceptiones, quæ vulgo dicuntur ad finem nen valendi. Qui vero opponit exceptionem per- emptoriam, cogitur litem conteſtari, cap. vltim. de litis con- teſtat. in 6. Exceptiones litis finitæ excipiuntur,& quæ con- tinentur cap. 1. de litis conteſtar. in 6. vt exceptio tranſactio- nis, exceptio rei iudicatæ, quæ impediunt litis conteſtatio- nem. In hunc, inquam, numerum dicitur referri exceptio iuriſiurandi:& quamuis nulla eius mentio ſiat in dict. cap.
1. eius tamen eadem ratio eſt in l.i.& 2. ff. eodem. Nam ſicut
tranſactione& re iudicata finitur lis, ita etiam iureiurando. Prætor enim in edicto quod de iureiurando propoſuit,&
quod interpretari cœpimus, ita ait: Si is cum quo agitur,&c.
aduerſus eum aclionem non dabo, quibus verbis dene gat actio- nem ei, contra quem iuratum eſt. Ideo que litem finire re- cte dicetur iufiurandum,& inter exceptiones ſupradictas recenſebitur. Sed de qua actione hæc verba accipienda ſint videamus. Actionem hic generaliter accipere debemus, non tantum eam ſuper qua iuſiurandum delatum eſt, ſed etiam quamcunque aliam per quam eadem quæſtio in iudi- cium deduci poteſt. Si quis enim iurauerit aduerlario de- ferente ſe non debere, quacunque actione eadem quæſtio.& eadem res in iudicium deducta fuerit, dabitur iuranti exce- ptio iuriſiurandi, imo etiam ſi diuerſa quæſtio inſtituatur, ab ea ſuper qua iuratum eſt. Ideoque cum quætitur, an ex- ceptio iuriſiurandi locum habeat, hoc maxime inſpicien- dum eſt, an eadem de re agatur,& an ob eandem cauſam: nam vtrum eadem actione, vt diximus, an alia, non refert. Hoc multis exemplis oſtenditur in l. duobus. 28.§. exceptio.
ff. eodem. Vnum huiuſmodieſt: Quidam mihicentum de-
bebet propter ſocietatem, quæ inter nos coita fuerat, vel pro- pter mandatum, quo quia interpoſito negotia mea adwini- ſtrauerat: egi actione pro ſocio,& actione mandati aduerſus eum: idque me deferente iurauit ſe dare non oportere. Ego vero poſt iuſiurandum præſtitum egi condictione cetti, idemque petij quod prius: condictio certi cum actione pto ſocio& mandati concurrit. Ex quacunque enim cauſacer- tum perxatur, ea competit. Obiicit mihi reus exceptionem iuriſiurandi,& ait ſe iuraſfe, nihil ſe eo nomine date opor- tere. quæritut, an huiuſmodi exceptio mihi recte oppona- tur? Dabitatio ex eo naſcitur, quodalia actione egi, nonea ſuper quo iuratum fuiĩt. Dicitur tamen exceptionem iutilſ- iurandi mihi nocere, quia eadem res in iudicium dequci- tur. Sequitur aliud exemplum: Si quis iurauerit,&c. Si quis egerit actione vi bonorum raptorum, contendens eum cum quo agit bona rapuiſſe:& actore iuſiurandum defe- rente iurauerit reus ſe non rapuiſſe, iuſiurandum illud non impeditur, quominus actione furti poſtea conueniatur vel condictione furti, ſi actor conrendat ſibi furtum factum eſſe. Fieri enim poteſt, vtis qui iurauit, non rapuerit, ſed tantum furatus ſit: quia aliud eſt furtum, quod vel clam fie⸗ ri poteſt,& celari. l.⁊.§.& generaliter. ff. vi bono. rapt. Aliud exemplum: Colonus cum quo,&. in quo variæ actiones dan- tur ex eadem cauſa: Si colonus arbores prædij à ſecondu- cti ſucciderit, datur locatori aduerſus eum actio ex locato: itemque actio damni iniuria dati, ex lege Aquilia: nec non interdictum quod vi aut clam: denique actio zthorum fur- tim cæſarum, ex l. duodecim tabularum. Siigitur aduerſus eum actum ſit actione ex locato,& iurauerit ſe non ſucci⸗ diſſe, per exceptionem iurifiurandi tutus erit, ſi poſtea con⸗ ueniatur lege Aquilia vel interdicto quod vi, aut actione arborum furtim cæſarum. Aliud exemplum eſt: Quiiura- uit diuortij,&æc. Maritus facto diuortio aduerſus vxotem egit actione rerum amotarum, dicens mulierem confilio diuot- tij res eius proprias amouiſſa& interuertiſſe, marito defe- rente, quia probationibus deficiebatur. iurauit mulier ſe non amouiſſe: deinde agit maritus rei vindicatione: quæri- tur, an ſubmoueri poſſit exceptione iuriſiurandi? Ecdici⸗ tur non nocere matito mulieris iuſiurandum: quia hicnon
tantum mutatur actio, ſed etiam cauſa petendi. Is enim qui 4 egit
*
adicai.& ranci pror quod feti ouiäpu raadun fel mnarum di arooiſ.lulis onperunt.
reyrz de qu ilpecam d iit eact. u iade furia⸗ fetun non un qberidnr dkateplpian acoiniucici rike inino i ſgeadem qo uaſe,iomt atcto fariue tile amdeec elärtepram p d.Quitam eg uucſtaduere ne anquam f
Rnedin aaio
volriäürandi
katem esinin
nlerinir maune cum
twfedo tes dät guezſi

drhe chareelgt
afurnt, i dierl zurkiuk
coqurcun gen
at, boc nan dur,& nchenta n drma, mala m. turial äuoda ſa jett Cuitemntin inter dos oiaften wenoſitonegänt io, Kacdionemäci nauitſe carenunoam rſtitum eg onctu
tondictio criguit
Exqrxcungreaian Obüct mibitewers „vihil ſecosonttt ercepio müirt—
ul
, quodilaadire, b
cadem tidiline S fauunundie
orum, colrae Karrlim⸗ ile, uirum e furii Dolke 1 contenci lim „ Squiiaraul
citut tawenelceobe
=— ——— ———
tädirun
1 9
agit actione rerum amotarum, petit res quæ amotæ ſunt: qui vero rei vindicatione petit tes, dominus eſt,& poſſi dentur ab eo cum quo agit. Quamobrem alio iuceiurando ſibi opus eſt, vt probet mulierem ſuam eſſe. Quæ denuo ſi iurauerit res ſuas eſſe,& ſe non amouiſſe, agentem maritum& rei vin- dicatione,& actione rerum amotarum, exceptione iutiſiu- randi ſubmouebit.
Et omnino hoc obſeruandum eſt. Generaliter notan- dum eſt, nihil referre, vt exceptio iuriſiurandi locum habe- at, an eadem actione agatur, qua prius actum eſt, an alia, ſed inſpiciendum maxime, an eadem ſit cauſa petendi. Aliud ex- emplum eſt: gitur ſi quis iurauit,&c. Aduerſus eum qui da- mnatus eſt ſenrentia iudicis, duplex actio competit, in pri- mis actio iudicati, l. miles.§. 1. infra, de re iud. deinde ſi reus promiſit actori iudicatum ſolui, poterit conueniri ex ſti- pulatione iudicatum ſolui. Igitur ſi cum ageretur aduerſus aliquem actione iadicati, iurauerit ſe damnatum non eſſe: & rurſus conueniatur ex ſtipulatione indicatum ſolui, quia cadem eſt cauſa petendi exceptione iuriſiurandi, actor ſub-
mouebitur. Poſteriore enim iudicio eadem quæſtio reuo- catur. Contra ſi cum,& c. Hic inuertit ſpeciem. In priori enim ſpecie poſuit actum eſſe primo actione iudicati, deinde a- ctione ex ſtipulatione: hic vero proponitur prius actum el- ſe actione ex ſtipulatione iudicatum ſolui, deinde actione iudicati.& hic dicitur, agenti iudicati non obſtare iuriſiu- randi priotis exceptionem: cuius hæc ratio ſubnectitur, quod fieri poſſit vt nulla ſit contracta inter eos iudicatum ſolui ſtipulztio, et ſi res iudicata ſit: niſi forte etiam ideo iuſ- jiurandun reus interpoſuerit, quod nec ſententia iudicis ſe damnatum diceret. Aliad ſimile exemplum eſt in l. ſi duo patroni. g. lulianus. ff. cod. Aduerſus furem multæ actiones competunt. Datur enim condictio furci, qua petitur res ſutrepra. de qua titulus extat ff. lib. 13. Datur etiam actio fur- tiad pœnam dupli, vel quadrupli,§. in duplum.&§. tripli. loſtit. de act. quæ ex delict. Actum eſt aduerſus aliquem con- dictione furtiua,& eiiuſiurandum delatum eſt: iurauitque ſe furtum non feciſſe: deiade agituc actione furti ad pœ- nam: qu æritur au ei competat exceptio prioris iuriſiuran- d. Hic ait Vlpianus, Diders eum de toto iaraſſe. Eadem enim qaæſtio in iudicium reuocatur. Iuranti igitur ſe furtum non eciſſe, in vno iudicio, exceptio iuſiurandi obſtabit in alio, in quo eadem quæſtio reuocabitur. hæc enim verba, Furtum
noufeciſſe, id omne complectuntur, ex quo vel actio furti vel
condictio furtiua naſcitur: ideoque qui iurat ſe furtum non feciſſe, tam de eo iurat quod ad pœnam fur.i, quam quod ad tem ſurreptam pertinet. Hine naſcitur& hæc ibidein quæ- ſtio: Quidam egit condictione furtiua aduerſus furem: iu- ratum eſt aduerſacio deferente: deinde idem rurſus conue- nitur tanquam furis hæres, non quod furtum iple fecerit (hæc enim actio in hæredes extenditur) quæritur, an exce- ptio iuriſiurandi prioris hæredi competat. In hac quæſtio- ne eadem res in iudicio non deducitur,& eſt alia cauta agen- di. Quod enim in poſteriore iudicio deducitur„ nihil haber commune cum eo quod in priore deductum eſt. Ideoque ait VIpianus: dabitur actori ovouteus condictio, id eſt, ſi verbum verbo reddatur, vnius partis condictio. Hoc perti- net ad ea quæ alias tractata ſunt à nobis de more& ritu con- ſtituendorum iudiciorum apud veteres, l. iuriſgentium. fl. de pact. Aliquando enim iudicium deberur ſimpliciter,& ſine exceptione: aliquando addebatur conditio. 0v0³εεεS⁵ autem actio dicebatur, cum ſimpliciter nulla exceptione addita iudicium dabatur. Ex his omnibus exemplis illud colligendum eſt, exceprionem iuriſiurandi tunc compete- re aduerſus eum qui agit poſtquam iuratum eſt, ſi eadem dere agatur, eademque cauſa petendi ſit: nihilque referre eadem actione an diuerſa agatur. Sed oritur quæſtio tracta- ta inl. ſi actor. 36. ff. eod. Quidam conſtituit ſe pecuniam ſo- luturum, quam prius ex alia cauſa debebat: agitur aduerſus kum de conſtituta pecunia: actor intendit reum conſtituiſ- ſe ſe becuniam ſoluturum. Cum controuerſia eſſet an reus conſtituiſlet necne,& delatum eſt iuſiurandum: iurauit ſe non conſtituiſſe. Nunc petitur eadem pecunia alia actione, forte ex nuntio: quæritur an aduerſus agentem exceptio iu- riſiurandi competere poſſit? Vlpianus ait, non poſſe com-
In Tit. De Jureiurando.
ſterius deduci, non obtinet.
ſimile eſt quod dicitur e exceptione rei iudicatæ. Exceptio enim rei iudicatæ cum exceptione iuriſiurandi magnam af- finitatem habet:& ideo quæ tractantur lub tit. de except. rei iud. magna ex parte pertinent ad exeptionem iuriſiurandi. Exceptio autem rei iudicatæ tunc competit, cum eadem eſt cauſa petendi, cum inter eaſdem perſonas agitur,& cum ea- dem res petitur. Nam ſi iudicatum ſit de re aliqua, petatur
vero eadem res ob aliam cauſam, exceptio rei iudicatæ agenti
nocere non poterit, ex cauſis iam dictis. In hac igitur ſpecie cum ſi diuerſa cauſa petendi,& idem in exceptione iuriſiu- randi quod in priore obſeruerur, nn mitum ſ poſteriori actioni quæ de eadem re mouetur, non obſtet exceptjo prio- ris iuriſiurandi. Sed ſi iurauerit reus non conſtiruiſle ſe pe- cuniam ſoluturum, nec mutuam pecuniam accepiſſe, ceſſa- bit vtraque actio,& de conſtituta pecunia,& ex mutuo. Ex
his exemplis ſatis intelligitur, quibus ex cauſis exceptio iu ex cauß- riſiurandi competat, quibuſve non competat. Notandum ceſfet u- igitur hanc exceptionem iuriſiurandi variis ex cauſis ce ſſa. uran-
re, quarum pleræque ex his colligi poſſunt, quæ iem dixi mus: ſed aliæ hic ſunt addendæ, quæ nobis iuſigniotes vi dentur. Vna eſt in l. nam poſtea. 9.§. 4. ſi minot circumſcri- ptus ſit. Minor 2 5. annis tutore ſao auctore(ſic enim hoc
accipiendum eſt) iuſiurandum detulit ei, cum quo agebat,
qui iurauit ſe dare non oportere. Mmori aduerſus cun- dem agenti obicitur exceptio iuriffurandi: quæritur an minori noceat, ſi ſe circumſcripium fuiſſe dicat,& eiactio aduerſus eum qui iurauit denegare pofft. Quidam exiſti- mabant loco ipſo quod minor eſt, replicationem ci compe- tere, qua exceprio iuriſiurandi eliderernr: at non placuit hoc Vlpiano, qui cenſuit replicationem ita demum minori competere, ſi reuera deferendo iuſiurandum captum ſe fuiſ- ſe docuerit. Prætoris enim eſſe à quo petitur iudicium, ple- runque videre, in conſtituendo iudicio, an captus ſit minor necne,& ſic reſticutionis auxilium concedere. Eſt ergo hic locus communis de reſtitutione minorum notandus, duo eos docere debere antequam reſtitui poſſint. Primo ſe mi- nores eſſe, deinde ſe circumſcriptos. Non enim ſemper ea quæ cum minoribus geruatut reſcindenda ſunt. J. quod ſi minor.§. non ſemper. ff. de minorib. Alioqui detetrima fie- ret conditio minorums commerrioque hominum hac ra- tione eis interdiceretur, nemine cum eis contrahere vo- lente. Non igitur aliter reſtituetur minor, quam ſi appareat eum captum eſſe: quia ſi nulla captio argnatur, non ideo hoc auxilium conſequetur quod ſe minorem dixerit. lImo tertium etiam adiiciendum eſt, valde neceſlarium, captos ſe fuiſſe vel lubrico ætatis, vel facilitate ſua, vel dolo aduer- ſarij. l. verum.§. ſciendum. ff. de minoribus-. Hunc locum leuiter attigiſſe ſofficiat, quem pleniſſime ſuis locis explica- uimus. Alius caſus, in quo ceſſat hæc ex eptio iur ſiurandi ex- tat inl. nam poſtea.§. ſed& ſ quis. de eo qui in fraudem cre- ditorum iuſiurandum debitori detulerit. Hic locus pertti- net ad tit.cuius mentio eſt in Cod. de reuoc. his quæ in fraud. credit. alienata ſunt.&§. iterum. Inſtitut. de act. Appellatio enim alienationis latiſſime patet in eo edicto: ita vt ſi quis debitori ſuo in fraudem creditorum detulerit, poſſit id re-
uocati ſuper quo iuratum eſt,& aduerſus exceptionem iu-
riſiurandi replicatio fraudis creditoribus dari. Sed quæritur cui ex his verbis Prætoris, Actionem non dabo, deneganda
ſit hæcactio. Verba imperſonalia ſunt, nec exprimentia per-
ſonam cui dene gan da ſit, id eſt, contra quem ſit danda exce- ptio iuriſiurandi eius qui iurauit. Sed verba Priætoris ſatis indicant, ei qui detulit iuſiurandum denegandam eſle a-
ctionem. Vndo dicitur in I.3. in fin. ff. eod. iuſurandnm inter
DDd 2
867 Pstere: cum tamen videatur eadem res in iudicium reuoca- ri. Hoc videtur ſubdifficile. Diximus enim quoties eadem res in iudicium reuocatur, ſiue eadem actione, ſiue ala sga- tut, competere exceptione iuriſiurandi: quod tamen hic cu videatur eadem res, pecunis ſcilicer, in iud cium po- Auimaduertendum igitur eſt diuerſa quidem actione hic non 2gi, ſed oh cauſam diuer- ſam. In priore enim iudicio petebatur pecunia à reo, quia conſtituerat ſe eam pecuniam ſolaturum. In hoc vero poſte- riori eadem quidem pecunia petitur, ſe canta petengi di- uerſa eſt: quia petitur pecunia quæ ex mu uo deberur. Huic
uibus
exce- vso.
— 3 8
B

868 b Franc. Duareni Comment.—
quoſdam præſtitum aliis neque prodeſſè neque obeſſe. Huc pertinet l. ſi uo patroni. ff. eod. in princip. de aliis perſonis, procuratore, tutore, feruo,& aliis, non opus eſt prolixius diſputare. Procurator enim, qui vniuerſorum bonorum adminiſtrarionem habet, vel cui nominatim ſuper negotio mandatum eſt, cum defert iuſiurandum, domino denega- tur actio, quod& in cæteris prout diximus; inrelligendum eſt. Excipiuntur autem rei ſtipulandi, l.in duobus. in prin- cip. ff. eod. Cum enim dicimus alterius juſiurandum alteri non nocere, hoc accipiendum eſt, niſi vnus ex duobus rels ſtipulandi iuſiurandum detulerit: quia tunc vnius iuſiu- randum alteri nocet. Et hoc ideo fit, quoniam in ſolidum vtrique eadem res debetur. Cur igitur pactum vnius ex duobus reis ſtipulandi non nocet alteri. l. ſi vnus. ff. de pact. Maiorem vim habet iuſiurandum, quam pactum ‚quod de
non petenda pecunia factum eſt. Illud enim vim ſolutio- nis habet. I. 2, iufiurandũ.& l. tutor.. 1. fl. cod. quin& vim
ĩudicii, vtibidem dicitur,& omnino cuſtodiri deber, l. qui iaraſſe.fffeodem.
Tertium caput edicti. C AP. V.
— HOdN erun concipi poteſt in hæc verba: Si actor petitor ve conditione delata iurauerit, aut inſiurandum ei remiſſum fuerit, eius rei de qua iußurandum delatum eſt, actio- nem ei, in qua hoc tantum quæretur, an iurauerit vel an iuſiu- randum remiſſum fuerit, dabo. Hoc caput edicti Pretoris acto- ri conſulit, qui reo deferente iurauit, velreferente: ſicut ſu- eriote capite conſulitur reo qui iurauit actote deferente. Ioc autem expreſſum fuiſſe edicto Prætoris, ex variis locis colligutur:& primum exl. nam poſtea.§.i.tum vero exl. in duobus.§. vltim. ff. eod.& l*eũ qui. 30. in princip. vbi id aper- tiſme expreſſum eſt, denique ex§. item ſi quis pe ſtulante. Inſtitut. de action. vbi hæc actio refertur inter actiones Præ- torias. Mirum aurem videri non debet, quod plenius reſcri- pra repexiantur ſub hoc tit. quæ ad exceptionẽ pertinent, quã quæ ad hanc actionem. Frequentius enim accidit vt actor reo iufiurandum deferat, quamvt reus actori. Actor defert reo iuſiurandum, cum deficiunt probationes: reus vero cum 2gitur de probatione exceptionis: tunc enim cogitur actori nonnunquam deferte iuſiurandum,& reus in exce- ptione actor eſt: quia& is agere videtur qui exceptione vti- tur. l. i. ff. de except. Nunc ſingula verba huius capitis expli-
canda funt, non tamen tam exacte, vt ſuperioris capitis ver-
ba: multa enim inibi adduximus, quæ ad huius quoque ex- plicationem pertinent,& ideo hic pro repetitis habenda lunt: vt ea quæ dx mus de perſonis quæ habiles ſunt ad de- ferendum vel ſaſcipiendum iuſiurandum, tum& de modo iuriſiurandi deferendi: cætera perſequemur. Hoc autem ca- pite pollicetur Prætor ſe datutum adionem ei qui iuraue- rit ſibi deberi, vel aliquid ſuum eſſe, ſi deferente reo veleo referente iuratum ſit. Hæc autem actio in factum eſt, vt dicitur in l. actori, Cod. hic. Actori delato, velrclato iureiu- rando, ſi iurauerit,& c. In fattum allio competit, quibus ver- bis ſgnificat Diocletianus, conceptis in factum verbis, id eſt, præſcriptis agi debere, ſi non exprimatur certum no- men actionis: quia accidit aliquando, vt negotium de quo iuratum eſt, nullam propriam appellationen ſertiatur, at- que ideo neceſſarium ſit verbis in id quod factum eſt conce- ptis agere, nullo proprio actionis titulo expreſſo. Idque ad ſimilitudinem iudicati. actio iudicati, quia petitur res iudicata. I. miles.§. vltim. ff. de re iudic. ita etiam ex iureiurando hæc ad ſimilitudinem illius comparata quia iuſiurandum vim iudicati habet, l. z. ff. eod. Accidit etiam, vt detur actio vtilis ex eo contractu, vel ex ea cauſa, ex qua iuratum eſt deberi, cum ſcilicet cauſa ex qua iutatur, certa eſt& expreſſa, vt quis iuret ex certo contra- ctu deberi:actio enim quæ ex eo contractu comparata eſt, da- bitur ab iuſiurandum in qua quæretur tantum, an iuratum ſit: quia illud habebitur loco probationis. Exempla quædam hic reperiuntur, vt inl. ſi duo patroni. 9. ſi quis iurauerit ven-
didiſſe. in l. ſed ſi poſſeſſori.§. vltim. ſt. cod. Illius hæc ſpecies
Nam ſicut ex re iudicata nalcitur
eſt, Si quis iurauerit me ei rem aliquam vendidiſſe, vt puta 100. potetit agere ex empto. Nam iurando exprefſit certam cauſam, nec ſibi tantum à me debere iurauit, ſedexvenditio- ne. atque ideo poterit me conuenire, vt tes vendita præſtetur, & caueatur ei deeuictione: in hanc enim actionem omnia veniunt quæcunque in actionem ex empto veniunt. In vlti- mo vero§. dictæ I. ſed ſi poſſeſſori. alia eſt ſpecies,& de eo fit mentio qui rem ſuam eſſe iurauit, ideoque ei datur rei vindi- catio vtilis. Vulgus interpretum hæc quæ ſuperius diximus ſic diſtinguere ſolet, an iuratum ſit formiter, an vero informuer: rem per 5 ſatis perſpicuam hac ſua diuiſione& iaepta& bar- bara obſcurantes. Formiter autem exponunt, cum quis iura- uit ſibi centum deberi, ex empto ſcilicet, cerro contractu,& cauſa addita: Informiter vero, cum nulla certa cauſa, nulluf. que ortus contractus exprimitur. Nihil igitur opus eſt hac verborum innouatione in re tam clara, ſed ipſis Iariſconſul- torum verbis inhærendum eſt, idque quod iam attigimus no- tandum, vt ſi quis iuret rem ſibi deberi, vel ſuam eſſe, nullo a- ctionis nomine expreſſo, verbis in factum actione experiri poffit: ſi verò ſibi aliquid deberi ex cetta cauſa, actio ei vtilis datur ex eadem cauſa ſuper qua iuratum eſt: quod tamen in- telligendum eſt, ſi ex cadem cauſa neceſſe ſit actionem na- ſci: nam alioqui non dabitur. Exemplum eſt in l. in duobus.9. penul. Egi actione furti aduerſus aliquem, eo deferente iura. ui mihi furtum factum eſſe: quæro an condictitia actio furti & aliæ actiones quæ ex furto dantur, mihi competant? Ait Paulus condictionem furtiuam non competere, ſed actio- nem furtitantum, niſi ſe dominum probarit. Hoc enim ia- tereſt inter condictionem furtiuam, quares furtiua petitur, & actionem furti, qua pœna dupli aur quadrupli petitur, quod condictio furtiua datur tantum domino keifhbe A- ctio vero furti competit etiam ei cuius intereſt rem ſaluam el ſe, etſi dominus non ſit. Nam quamuis probatum ſit furtum factum eſſe, non ideo tamen conſequetur rem furtiuam is
qui furti aget, niſi doceat ſe dominum eſſe. Ideoque nonad-
uerſatur huic noſtræ ſententiæ quod ſupra diximus, actio- nem furti nullam competere aduerſus eum qui furtum à ſe factum non eſſe iurauit, l. ſi duo. 5. idem lulianus. ff. eod. Ex his enim furtum factum non eſſe ſequitur, nec condictione furtiua, nec actione furti, nec alia propter furtum agendum: quod diſſimile eſt his, quæ à nobis hic dicuntur. Citca huius edicti interpretationem quæritur quid dicendum ſit, ſi vter-
que iurauerit tam actor quam reus. Ex priore enim capite das-
mus exceptionem reo, ſi actore deferente iurauerit: ex poſte- riore damus actionem actori qui iurauit reo deferente: ſiv- terque igitur iurauerit, vtrius potior cauſa erit? hæc quæſtio tractatur inl in duobus.§. vlti. ff. eod. vbi dici: ur poſterioris iuriſiurandi cauſam potiorem eſſe. Non enim inſpicimus vter ſit actor, vterve ſit reus, ſed inſpicimus vter prior, vter poſte-
rior deferente aduerſario iurauerit, ſicut in pactis dicitur, lpa-
cta nouiſſima.ſupra de pactis. b Sequitur in eo. F. Nec tamen præiudicium. Hic occurrit ob- iectioni. Ponamus enim reum iauraſſe ſe dare non oporteret deinde reo referente actorem iuraſſe, ſibi dare oportere, dicendum eſt, potiorem eſſe cauſam actoris, quia poſterior iurauit. Interim tamen fietne præiudicium reo, qui prius iu- rauit? neque enim per ciuilem cauſam debet præiudicium fieri criminali, argum. l. per minorem.)/ 4. ff de iu lic. l. 2.§. i- ff. vi bono. rapto. Exemplum eſt huius rei apud Cicer. lb. ⁊. de Inuent. Et extat tit. in Cod. quando ciuil. actio criminali præiudic. Hic autem videtur præiudicium fieri criminali in- dicio, ſi forte arguatur reus periurij. Paulus igitur reſpon- det huic obiectioni. Hoc enim iudicio ciuili nullum præ- iudicium fieti ait, periurio eius qui prior iurauit, quia in hoc iudicio quæritur non an vere iurauerit, ſed tantum an iura- uerit. Et ſane cum nihil hic de veritate quæratur, ſedtan- tum an iuratum ſit, non poſſumus dicere præiudicium fieri criminali iudicio. Hic mihi videtur eſſe ſenſus horum ver- borum, quæ cæteri non intellexerunt. Alterum exemplum eſtin l. quod ſi iuraui. 29. ff. eo. quo demonſtratur poſterio- ris iuriſiurandi poriorem caulam eſſe debere. luraſti dari tibi oportere: cum ageres aduerſus me,& dicens te iutaſſe, peteres me condemnari. Ego dixi te non iuraſſe: tu obtuliſti mihi iuſiurandum,& iurani te non ſuraſſe. Vtrius iuriſiurandi potior
edüraut, 0 urnl— incerpe kgee 1 caleltin, rausnürlll mcisporio acitact magxedi cumüll dnna,fnise plalimff ſtpol long boog tempe )pari s: ldeoqg m, vllüs urandom Idabitur
aduerluse zum acc ununue monſteatul in ca quæran
heatar.deme ddicatamn. fk.
neereceptun arpoſtqaam b nn magil
—
auadciiu lan⸗
War peter e llam eſt. g
danneit, gun
egge zdione

nSaamusgrodanni a conſeguetm eann dwidumelte. lpn dr quod ſiyn tüm⸗ eadvetſs emn quim vo z. ddem ulnafan elle ſequirut, Maxi rrliaproptetimmn obi dic drnn(
teus. E'pticteueun
redeferecteinauitn puiiurauimatenr ponotcuuiai'e . cod. ſ däch
picnumreyiu perizlerrufati
ad! w potior cauſa erit? Triphoninus aft poſterioris iuriſiurandi
lianus zit. l. ſ7 duo paa troni.
potiorem eſſè cauſam. Hinc etiam naſcitur quæſtio de eo qui iurauit poſt præſcripcionem longi temporis, quæ tracta- tur in l. ſi duo patroni.§. Iulianus. alias eſt§. idem ait. Varia eſt inrerpretatio huius loci,& difficultas naſcitur ex amphi- bologia. Dubium enim eſt quo referenda ſunt hæc verba Long: temporis præſcriptionem, an ad ſequentia, an vero ad Præ- cedentia. Ego dicam breuiter quod ſentio. Queſtio eſt eum vnus nititur præicriptione longi temporis, alter iureſurando, vtrius potior cauſa ſit. Hæc quæſtio ſimilis eſt alteri nuncà nobis tractatæ. Nec ſine cauſa de hoc quæſitum furt, quia v- trumque ditimit liteʒ, id eſt, tam præſcriptio lon gitemporis, quam iuſiurandum. Vſucapio, inquit Cicero in orat. pro Cæ⸗ cinna, finis eſt litium periculi& ſolicitudinis. Idem dicitur
inl. vltim. ff. pro ſuo. hic igitur inſpiciendum eſt, an iurarum
ſit poſt longi temporis præſcriptionem, an vero quæſita ſit longi temporis præſcriptio poſt iuſiurandum: quia(vt digi- mus) paria ſunt hæc& parem vim habent in litibus dirimen- dis: ideoque ſi iuratum ſit poſt longi temporis præſcriprio- nem, vtilis actio co mpetet ei, qui iurauit. Sin autem poſt iuſ- iurandum quæſita ſit longi temporis præſcriptio, vrllis actio ei dabitur qui vſucepit. Sequitur in edicto Prætoris, Attio- nem dabo. Hæc verba ſic accipere debemus, actionem dabo aduerſus eum qui derulit iuſiurandum: quod quemadmo- dum accipiendum ſit nos mox dicemus actionem 3 in qua hoo tantum quæritur, an iurauerit. His verbis edicti Prætorij de- monſtratur vtilitas huius actionis: cuius hoc proprium eſt, vt in ea quæratur, an debeatur id de quo iurauit actor, ſed tan- tum an iuratum ſit id deberi, vt iuſiurandum pro veritate ha- beatur.Ildem dicitur in l. non erit.. dato.ff. eod.& l. poſt rem iudicatam. ff. de re iudic. Post rem iudicatam, aut iureiurando deciſam, aut confeſſione iure factam, nihil amplius quæritur. Qunimo dicitur hæc actio executionem rei iudicatæ habere: idque receptum eſſe vuigo video, quamuis quidam diſſenti- ant. Poſtquam res iudicata eſt, pignora in cauſam iudicati ca- piuntur, magiſtratus iudicis à ſe dati ſententiam exequitur,& plerumque extra ordinem. leg. à Diuo Seio. de re iudic, an idem dicemus de iureiurando? Moueor in primis eo quod dicitur in l. 2. ff. cod. iuſiurandum maiorem habere auctori- tatem quam rem iudicatam: quod ſi verum eſt, executio- nem paratam habebit ſicut res iudicata. Argumento eſt et- iam quod dicitur inl. actori. hic.& dictal. poſt rem. ff. der iudicata. b
& 3
Quid veniat in hanc actioanem.
C A p. VI.
A Ctot hac actione in factum, vel vtili ex iureiurando, hoc petet& conſequetur, quod in eam venit ex qua iuratum eſt. Spectanda enim eſt cauſa& actio ſuper qua iuratum eſt: quia quicquid ob eam cauſam peti poterit, hac quoque actione ex iurciurando petetur. Nec quicquam intereſt inter actionem de qua iuratum eſt,& hanc: niſi quod in hac actione quæritur an iuratum ſit. Exempla quæ uos ſupra adduximus, id manifeſte oſtendunt. Vrum eſt in l. ſed etſi poſſeſfori.§. 1. Si quis iurauerit rem ſuam eſſe, cum controuerſia eſſet inter te& illum, is poterit eam rem Petete vr dominus: vnaque cius rei ftuctus. Nam actione inrem ſuper qua iuratum eſt eam rem conſequeretur, vna- aue etiam fructus, qui in rei vindicationem veniunt. A- liud eſt in dicta leg. ſed ſi poſſeſſori.§. item ſi iurauero- Ego betebam vſumfructum alicuius domus„ cum eſſet contro- uerſia de eo inter me& te. Iuraui vſumfructum meum eſſe. at poſtquam iuratum eſt, domus eſt com buſta,& ſupereſt rantum arca: ago ex iureiurando, quæritur quid hac actio- neconſequar? Reſpondet Vlpianus, me vfumfructum con- ſequi non poſſe: quia ſi ea actiane ſaper qua iuratum eſt agerem, vſumfructum non conſequerer qui extinctus eſt. Tcpeti poteſt. ff. quibus mod. vſusfr. In hanc enim actionem amplius non venit quam in eam ſuper qua iuratum eſt. Ali- ud exemplum eſt in cadem.§. ſed ſi rerum. de eo qui pete- bat vſumfructum Pecuniæ ſibi relictæ teſtamento. Teſta⸗ tor ſuo teſtamento legauit vſumfructum pecunix: defe-
12 Tu. D- Jureirana. 869
rente hærede legatarius zurauit vſumtrnckum ſiti deberi. Hic quæritur, quid poſſit petere actione cx iureiutando. Mouet quæſtionem quòd propriꝶ pecuniæ non ſit vſasfru⸗ ctus: ſed quaſi vſusfructus tanrum„propter Senatuſconſul= tum, l. 1. de vlufruct. earum terum quæ vſu conſumuntur Ait Vlpianus poſſe eum petere vſumfructum cautione ob⸗ lata. quod confitmatur l. z2. ff. de vlufruct. earum rer. hæc ego obicer oſtendere volui in gratiam Tyronum. Aliud exem⸗ plum eſt in eadem lege.§.ſi cum. Stin petitione hæreditatis, cum de ea controuerſia agitaxetur, vtrius ellet, actoris an rei; iurauerit quis luam eſſe, in actionein ex iureiurando ve⸗ nerit, quacunque petitione hæreditaris potuiſſèt conſequi ackor. Aliud exemplum eſt in l. ſi duo patrni.§. ſi quis iu- rauerit, Lis erat de re empta inter duòs,& actione ex em- pto agebatur: Reus negabat ſe vendidiſſe, actor contta ſe emiſſe 100. delato à reo iureiurando, quæritur quid Rac a- ctione ex iureiurando conſequatur actor, vt reus ſcilicet eam tradat,& ei caueat de euictione. Apn tamen aa pretium conſe- aendun,&c. Certum enim eſſe diximus cuta iurauit actor ſibi rem venditam eſſe 100. eum poſſe agere actione vtili es emptõ propter iuſiurandum aduerſus eum qui iuſiuran-
dum detulit. Sed an viciſſim dabitur actio ei qui detulit iuſ⸗ iurandum ad pretium quod iureiurando continetur reci-
piendum? Hic dicitut actionem competere ad pretium con-⸗ ſequendum, ſi de pretio iuratum non eſt id eſt, niſi lis fini- ta ſit iureiurando; reus de pretio contendere poteſt. Mi- rum tamen quibuſdam vidętur, quod iuſiurandum profl- ciat ei contra quem iuratum eſt, abſurdum que eſſe vt actio ei competat. Argumento eſt quod dicitur in l. euidenter. 15. ff. de except. rei iud. iniquiſſimum eſſe, proficere tei indica- tæ exceptionem ei contra quem iudicatum eſt. Sed natura huius actionis exigit, vt aduerſario quoque detur actio, contra quem jurarum eſt. prætor enim tuetur iuſiuran.
dum,& id habet pro veritate,& tanquam verum ſit id de
quo iuratum eſt. Iuratum igitur eſt rem vendiram eſſe cen- tum: quaſi id verum ſit, hoc tuetur Prætor: ideoque ſi non conſtet ſoluta eſſe 100. ſupereſt actio reo ad pretium con- ſequendum, cum res vendita non aliter emptori adquira- tur, quam ſi venditori ſoluerit pretium.§. venditæ. Inſti⸗ tut. de rerum diuiſ. idem dicendum non eſſet de re iudi- cata. Nam non niſi in eo quod neceſſario conſequitur ex eo quod iudicatum eſt, res iudicata prodeſſe non poteſt ei con-
cti aduerſario detur actio ad petenda decem?& dicitur a- ctionem competere. Duo enim continentur hoc iureiu- rando. Primum eſt, fundum in pignus datum eſſe. Alterum in decem accepiſſe eum qui fundum in piguus dedit. Atque idem dicendum eſt de omnibus contractibus ex quibus vl-
bi daram eſſe ab vxore in dotem„& eandem profectam elſæ ab vxore. Aliud exem plum eſt in l. eum qui.§. ſi iurauero. Quidam ſtipulatus eſt Stichum, deinde cum contronuerſia etiet de Sticho,& Stichus iam mortuus eſlet, is qui ſtipula- tus fuerat; iurauit aduerſario deferente Stichum ſibi debe- ri,& dari oportere. Quæritur quid peti poſſit hac actione:
an æſtimatio Stichi perempti: de iplo enim Sticho dubium
non eſt, cum peremptus fuiſſe proponatur ante iuſiuran- dum ſuſceptum. Hic Paulus ait, ne æſtimationem quidem Stichi in hanc actionem venire: idque conſequitur ex his quæ prius à nobis dicta ſunt. Nihil aliud in hanc actionem venire, quam id quod ea continetur ſuper qua iuſiurandum interpoſitum eſt. Ea aurem actio, ſuper qua iuratum eſt, ex ſtipulatu:& Stichus mortuus ea actione Ppeti non poteſt: promiſſot enim intericu eius liberatur. leg. ſi ex legati cau- ſa. fH. qe vetborum obligation. Ergo nec hac quidem actio- ne Stichus peti poterit, nec eius æſtimatio. Excipit tamen duos caſus I. C. niſi ex cauſa fartiua, vel propter moramm 3
A△
— 1
1
“
4

870 Franc. Duureni Comment.
Nam ſůi quis promiſerit Stichum,& is interierit poſt moram promilloris, perperua eſt aduerſus promiſſorem obligatio& actio, l.ſi ſerunm.§. fequitur.& l. ſi ex legati cauſa. f. de ver- bor. oblig. Sed fi ante moram deceſſerit, omnino lberatur promiſſor. lIdem dicendum ſi ex cauſa furriua debeatur. Fut enim ſemper moram facere dicitur, i. in re furtiua, ff. de con- dict.furtiua.& ideo perpetua eſt actio aduerſus fure m, quan- docunque Stichus deceflerit. Aliud exemplum eſtin s. ſimur lier. in eadem l. eum qui. Mulier cum dotem poterèt actione rei vxoriæ velactione exſtipulatu, quæ in eius locum fucceſ- ſit, iurauit marito deferente: quæritur quid hac actione er iureiurando conſequi debeat? Ait Paulus, im altum r eferre quæ ſit conceptio iuriſiurandi. Nam ſi mulier iarauerit de- cem ſibi deberi dotis nomine, tota decem poſle peti dicit. Si vero decem dediſſe in dorem, tota decem minime conſe- quetur. His aurem verbis oſtendit Iuriſconſul. actionem er inreiurando ſimilem eſle actioni ex ſtipulatu, vel actioni rei vxorlæ. Namcummulier agit aduerſus matitum hac actio- ne, non continao totam ſummam conſequitur, quia mari- tus conueniri nonpoteſt, niſi qustenus facere poteſt: ſed ſi jurauerit ſᷣbi decem deberi, quia plenior eſt conceptio iuriſ- jurandi, in hoc caſu tota decem conſequi poterit. Aliudex-
emplum eſt in§.vlt. in ead, lege. Is cui debetur vſusfructus,
teſtamento forte, actione ex teſtamento porerit eum pete- re. Sednon alicer dabitur vſusfcuctus, quam ſi cauerit arbi- trio boni viri ſe vſurum. De hac cautione ritul. eſt in ff. vſu- fruct. quemadm. cau. Ildem ergo dicemus& ſi quis iurauerit vſumfructum ſibi deberi: nam actione ex iureiurando non plus conſequetur, quam ea actione ſuper qua iuratum eſt: vn-
de non aliter dabitur ei vſusffuctus, quain ſi cauerit boni viri
arbitratu ſe vſurum. Hæc omnia exempla eo ſpectant, vt in- relligamus quid peti poſſit actione ex iureiurando: noſque
admonent inſpiciendam effe rem, cauſam,& actionem ſuper
qua iuratum eſt. b Ex his autem facile intelligi poteſt id de quo dubitatur à uibuſdam, de qualitate actionis tractantibuss an hæcactio 6 pœnalis, anrei perſecuroria. Nam ſi actio de qua iuratum eſt, competat adrem perſequendam, rem quoqueperſeque- mur hacactione ex iureiurando: Si vero com petat ad pœ- nam, hanc quoque actione pœnam perſequemur.l. in duob. §. penult. ff. eod. Is qui furtum ſibi eſſe factum iurauit, poteſt agere actione furti, qua perſequetur pœnam dupli, aut qua-
drupli, rem autem furtiuam non perſequetur, nifi iurauerit
non modo furtum ſibi factum eſſe, ſed etiam rem furriuam ſuam eſſe. Hinc naſcitur quæſtio quæ tractarur in l. eum qui.
30. in princip. ff. eod. vbi proponitur quendam iuraſſe ex ea
actione quæ inficiando creſcit, cuiuſmodi eſt actio legis A- quiliæ. l. inde Neratius.. hæc actio. ff. ad leg. Aquiliam. quæ aduerſus inficiantem datur in duplum, aduerſus confitentem in ſimplum. Pone ergo actum fuiſſe ex lege Aquilia propter damnum iniuria datum,& inficiatum eſſe reum: deinde de- laro iureiurando actorem iuraſſe damnum ſibi iniuria datum eſſe:quæritur, an pœnam dupli conſequi debeat? Videtur hac actione conſequi duplum debere: cum ea actio inficiatione creſcat:& ex primæua actione id obtineri poſſit. Hic tamen dicitur, non dupli ſed ſimpli perſecutionem tantum acquire- re. Rationem adfert his verbis: eAbunde enim ſuficere,&c. Pedius enim conſiderauit rarionem hic ceſſare, proprer quam zctio legis Aquiliæ datur in duplum aduerſus inficiantem, quia reus inficiando onerat actorem probandi necefſtate: qui nihilominus, ſi teſtis& iudex conſtituatur reus in ſua cau-
ſa delato iureiurando,& iurare noluerir, actio in duplum competet. In hocenim iudicio non quæritur an damnum da- tum ſit, ſed an iuratum ſit damnum datum eſſe. Vnde mirum non eſt, ſi in duplum condemnatio non fiat. Ex iam dictis po-
teſt etiam intelligi, an hæc actio famoſa ſit: quæ quæſtio hic agitari ſolet. Cui quæſtioni ſic reſponderi poteſt: i quis iura- uerit aduerſario deferente, necſecuta ſit ſententia, velcon-
demnatio, imo forte nec lis cõteſtata, reum nulla notari infa- mia: quoties autem notatur infamia is, qui damnatus eſt, vtin edicto Prætoris, de iis qui notantur infamia, multa exempla reperiuntur. Sic damnatus iniuriarum furti notatur infamia.
Si tamen lis iureiurando deciſa fit, ſine vlla condemnarione, aon poterit reus dici notatus infamia: quia non obillud fa-
um de quo actum eſt, infamiæ nota inuritur, ſed ob conde- mnationem. Plerumque tamen ob factum ipſum quis nota- tur infamia, vt ſi quis in ſcenam ludicræ artis cauſa prodierit. I. 1. ff. de poſtul. Et hæc diligenter conſideranda lunt,& dil- cernenda in edicto Prætoris. argum. eſt quod dicitur in l. ſi reus paratus. ff. de procur. Ante litem conteſtatam prodeſt
reo offerre actori, ſiue petitori quod debet, ne iudiciumac-
tipiendo,& condemnationem expectando notetur infamia, Vtile igitur eſt& valde expeditum, quoties quis conuenitut ex famoſa caula, ſoluere antequam iudicium accipiatur. At ſi poſt iuſiurandum ſecuta fuerit ſententia& co ndemnatio, da- mnatus propter iuſiurandum notatur infamia. l. nam poſtea.
§. ſi damnetur. ſf. eod. Quidam conuenitur ex caula furtiua, quæ famola eſt, defert iuſiurandurn actori, qui iurat, exempli
cauſa, furtum ſibi factum eſſe. Iudex poſt iuſiarandum da- mnauit reum. quæritur an hac condemnatione infamia note- tur Hic dicitur infamia notari. Eamoſum eſſe iudicium magu ect, inquit Vlpianus: id eſt, probabilius eſt hunc famoſum eſ- ſs, quia Prætor notat eum infamia qui furti damnatur:& quamuis propter iuſiurandum quod detulit aduerſatius, da- mnatus ſit, tamen verum eſt eum à Prætore damnatum eſſe. Necme mouer quod obũci poterit à quibuſdam ex keum qui. in princip. non damnari ad pœnam dupli eum qui aliquid debebat ex actione quæ inticiatione creſcit, cum non ſit conuictus teſtibus& probationibus idoneis. Nam non ideo condemnatio ad pœnam dupli fit, propter inficiatio- nem, quia actor ea probandi necẽſſitate non oneratur, vt ſu-
pra diximus:& apparet propter hoc onus quo grauaturad-
uerſarius hanc pœnam dupli aduerſus inficiantem eſſe com- paratam: longe igitur diuerſa hic eſt ratio. Hæc ſunt quæ no- bis viſa ſunt neceſſaria ad interpretationem verborum præ- tors edicti. Iam videndum eſt de quibuſdam effectibus iuril- iurandi, quorum aliqui iam explicati ſunt, alij autem explica- tionem defiderant.
De hectu uriſiurandi
. Ga p VII. Pmus ac præcipuus effectus iuriſiurandi ẽſt, quodlisft-
nitur iureiurando, l. 1 ff. eod. Finiendarum dirimenda- rumque litium multa ſunt remedia, eaque vtiliſſima, cuiul- modi eſt ſantentia, res iudicara. l. 1. ff. de re iudic. Tranſactio, l. fratris. C. de tranſact. Iuſiurandum,& hoc quidem eſt intet cætera maximum. Itaque ſupra diximus, exceptionem iuriſ- iurandi, litis finitæ exceptionem dici,& litis conteſtationem impedire. Recte igitur opponitur ad impediendum ingrel-
ſum litis, vt expreſſum eſt iure pontificio in cap..& 2.& de li-
tiſconteſt. in ſexto. Hinc dicitur inl. 2. ff. eod. Speciem tranſ actionis continere, quorum yerborum ſenſum Batbari do- ctores& indocti non poflunt affequi. Sic enim intelligum quaſi voluerit Paulus, rranſactionem tanquarn ſub genere iu- riſiurandi contineri. Sed hic ſpecies pro ſimilitudine accipi- tur, vt& accipitur ab eodem inl. non diſtinguemus.§. cum quidem. ff. de recept.arb. Haæc exceptio, ait, quædam appellandi FPecies eſt. Sic accipitur in l. legationis ff. de iudic. Additur in dicta l.2. Minoremqur aultartatem habet quam res iudicata. Sicut enim tranſactione lites dirimuntur, ſic iureiurando. Sed quid eſt quod hic dicitur, maiorem auctoritatem habere juf⸗ iurandum, quam res iudicata? N onne ſufficiebat dicere, pa-
rem habere auctoritatem cum re iudicata? Res enim iudicata
nititur auctoritate publica, iuſiurandum priuatatamtum con- uentione litigatorum defertur,& plerunque ſine auctoritato iudicis. Sed ideo iuſiurandum dicitur maiorem auctoritatem habere quam res iudicata, quia plus eſt aliquem ſuo con- ſenſu damnari, quam inuitum iudicari. Quoties enim da- mnatur quis conſenſu ſuo, maioris auctoritatis eſt quam cum inuitus damnatur. Id autem continetur in iureiuran-
do, quia is qui defert alteri iuſurandum, dicitur eum facc-
re iudicem in cauſa ſua, lege vltima de fideicommiſſ.& lege 1 ff. quarum rerum act. non dat. Iuſiuarandum deferens ad- uerſario dicitur eum quodammodo iudicare conſenſu ſuo- Eodem modo dicitut magna eſle auctoritas conſuerudi- nis. l imo. fl. de legib.& Senatuſoonſul. cuius hæc quidem ta⸗ tio eſt, quod omnes ciues ia hoc ius tacite conſenferint, 8 b vlla
ufarandun ſiautem leu deci ſceteie ſtawicſtacal
glererertu. Woddeferente
ſlus Kierge
npokeſt. rnur üich

urjſun
* VII
04. Finientamän meci, erqlenülni 4L.f.deteiude.us dum, Khxgtint ta dxims errfine em dici, Kltsuntt⸗ aitur ad— pontüvunchänn urinla folen
In Tit. De lureiurando 871
vlla neceſſitate opus fuerit ad eos cogendos, vt hanc conſue- tadinem reciperent,& ea vterentur. lus aurem ſcriptum neceſſitatem habet, ſic res iudicata vel ſententia in inuitũ pro⸗ fertur. Iudicium enim dicitur reddi in inuitum. l. inter ſtipu- lantem.§.i. f. de verb. oblig. An autem iuſiurandum execu- tionem habeat, ſicut res iudicata, nos ſupra demonſtrauimus, Sed quomodo lis finiatur, copioſe docet luſtinianus in l. ge- neraſiter. hic. quæ vna eſt ex nouis eiuſdem conſtitutionib. quibus emendatur ius antiquum. Cum enim ſolerent olim iadices proferre ſententias ſuas ſub conditione, ſi iuratum ſit: animaduertens luſtinianus multa incommoda ex ea ratione iadicandi ſequi, præſcribit hac lege rationem pronuntiandi, cum iuſiurandum defertur. Conſtituit igitur in primis vt an- te ſententiam, aut in ipſa ſententia iuretur, non poſtquam ſententia lata erit⸗ ideoque ſi viſun ſit iudici, vel aduerſario deferre, iudex ante ſententiam iuſiurandum exigere debet; deinde ſententiam ſuam proferre vel abſolutoriam vel con- demnatoriam. Ante hauc enim conſtitutionem vt iam dixi- mus iudex ſententiam ferebat ſub conditione: ex quo multa incommoda naſcebantur. Damnatus enim appellabat ab ea ſententia,& interim monebatur: cuius hæres cum forte non eſſet idoneus ad iurandum, vel quod neſciret quid actum eſſet à defuncto, deperibat probatio. Deinde quædam ſubĩicit de olcio iudicis poſtquam iura- tum eſt, vel celatum iuſiuraãdum. Nam ſi quis detulerit iuſiu- randum aduerſario,& aduerſarius retulerit, isque noluerit iuſiurandum ſuſcipere, condemnabitur tanquam ſi deberert. Si autem reus cui delatum eſt iuſiurandum illud ſuſcipere no- luerit, licet eiappellare. Deinde iudex appellationis æſtima- bit an iaſta cauſa fuerit appellandi, an non. Tum ſubiieit a- liũ caſum in quo denegatur appellandi facultas. Exempli gra- tia, actor detulit iuſiurandũ reo: reus iurauit ſe nõ debere, ab-
ſolutusq; eſt ſententia iudicis: ab ea ſententia appellare vult ⸗
ctor:aut nõ audiendũ eſſe appellantẽ. Subiicit rationẽquia nõ eſt ferendus appellansà ſententia iudicis, quam tulir ſequen- do eius voluntatem,& delationem. Ex iam gictis conſe- quitur, cauſam quæ iureiurando deciſa eſt, retractari non poſſe prætextu periurii. leg. non erit.§. dato. ff. eodem.& leg. quod deferente. ff. de dolo malo,& leg. i. hic. Ratio autem manifeſta eſt ex his quæ ſupra diximus. Iaſiurandum enim quandam conuentionem habet. Nam cum quis defert al- reti iuſiurandum, paciſcitur cum eo, vr ſi iuret, ne quid petat amplius. Si ergo iurauerit, exiſtit conditio,& amplius pete- re non poteſt. Non enim credibile eſt iuſiurandum, quod defertur alicui, hanc conditionem habere, Si vere iurauerit: quaſi diceremus iuſiurandum quod alicui deferturhanc con- ditionem habere, ad lites dirimendas non pertinere. ltaque habet hanc conditionem, ſiue fallo iurauerit ‚ſiue verè. Ad- ditur in eadem l. 1. niſt ſpecialiter hoc lage excipiatur. excipitur enim vnus caſas, inl. vit. C. hic. Quidam contendebat ſibi legatum, aut fideicommiſſum relictum teſtamento à quodã defuncto& agebat aduerſus hæredem:& cum non appare- ret teſtamentum, hæres facile adductus eſt vt ei iuſiurandum deferret: iurauit hærede deferente: deinde a pparuit teſta- mentum, quod prius inlpectum non fuerar ab eo, ex quo hæ- res cognouit nihil ei relictum fuiſſe,& legatarium, ſeu fidei- tõmiſſarium peieraſſe? quæritur an hæc cauſa quæ iureiuran- do deciſa eſt, poſſit retractari. luſtinianus ait retra ctari poſſe. Sed quia ius ſingulare eſt, ad alias perſonas non eſt producen- do, l. ꝙ vero. ff. de legib.& Senatuſcon. Huic non eſt diſſimile uod dicitur in l.de hisff. de tranſact. De his cõtrouerſiis inquit, quæ ex teſtamento proficiſcuntur non recte tranſigi põt, niſi cognitis& inſpe ctis verbis teſtamenti. Si quis enim tranſe- getit de eo quod teſtamento relictu heſſe dicitur, non in- ſpectis verbis teſtamenti, tranſactio illa nullius eſt momenti. Hocautem quod dicimus, ad iuſiurandum pertinet, quod ex conlenſu litigantium defertur, vt dicitur in leg. 1. hic. A⸗ liud enim dicendum eſt de eo iureiurando quod iudicis au- ctoritate defertur ſine conſenſu litigantium. In initio autem huius diſputationis admonui quoddam iuſiurandum neceſ- arium eſſe, aliud voluntarium: dixi de voluntario, ſequitut neceſſarium, quod auctoritate iudicis defertur; non autem
ex pactione& conſenſu lirigatorum, cuius mentio eſt in leg.
in berſdernieiin Ladmonendi ff. co. cuius hæc eſt ſpecies: ludex quia dubia erat cauſa,& probatio actotis plena Non e-
rat, detulit reo inſiurandums reus turauit ſe non debete, abſo= lutus eſtreus: deinde actor inuenit quædam noua inſtr ta, quibus patatus eſt docere Pecuniam ſibi deberi,& periu- rium rei detegere, quæritur an is actor audiendus ſit? Ait Caius ex integro caulam agi, quæ iureiurando deciſa eſt, prę- textu periurii, ſi noua inſtrumenta aduerſarius ſe reperiſſe di⸗ cat, quibus ſolum vſurus ſit. Deinde ſub iicit: Sed hæ conſti= tutiones. Circa autem huius legis interpretationem„quæ varia eſt, duo obſeruanda ſunt, vt notant vulgates interpretes. Pri⸗ mum eſt quod propter ſemiplenam probationem actoris, de⸗ fertur reo hoc iuſiurandum. Sic enim in telligunt quod dici⸗ tur in l. z. Hic. inopia probationum. Conſiderarunt enim abſur⸗ dum eſſe, ſi nihil probante eo qui agit, deferatur iuſiuradum à iudice:& ad plenam probationem duo teſtes requiruntur, l.vbi numerus. ffde teſtib. Ergo ſi idoneum vnum teſtem ha- beat actor, dicitur eius probario ſemiplena eſſe. Alterum eſt, non tantum reo deferri hoc iuſiurandum à iudice ſed etiam actori lupplendæ probationis tauſa, id autem committẽdum eſſe arbitrio iudicis, cum his locis non ſatis exprimatut an a- ctori an reo iudex deferre hoc iuſiurandum debeat:& d. l. ad- monendi, non aliter dicat. Mihi tamen neatrum videtut iure
probari,& quod dicitur de actore Propter ſemiplenam pro-
bationem, nullibi ſcriptum extat iudicio meo, nec viderur el⸗ ſe conſentaneum rationi vt mox ego oſtenſurus ſum. Alterum eſt abſurdius vt deferatur iuſiurandum actori,& contra leg. qui accuſare. C. de edendo. Quja actore non pro- bante reus abſoluitur. Ex hac igitut opimone quæ vulgę Tre. cepta eſt, multa abſurda conſequuntur: ideog; circa in Thrre. tationem huins l. admonendi. quæ pertinet ad redditionem iuriſiurandi, ablurditatis interpretum oſtendendæ caula vtar vno dilemmate. Aut defertur actori iuſiurandũ ob ſemiple- nam probationem, quia vnum rantum teſtem habet, quod iniquũ eſt& iniurioſum: quia eo non probante, reus abloluiĩ deben d.l. qui accuſare. C. de edend. Nec quicquam abſurdius dici poteſt: cum neque hoc apud nos eſt vſitatum„niſi apud iudices Eecleſiaſticos. Aut defertur iußurandũj reo, quia pro⸗- batione deficitur actor: nec magna affieitur iniuria reus, cum Purgandi ſui cauſa iudex defert ei iuſiurandum. Sed iniquum eſt hoc caſu retractati cauſam, quæ hoc iureiurando deciſa
eſt. Exempli gratia: Actorpertit àreo 100, ex cauſa mutui:a-
ctor vno teſte tantum iateationem ſuam probat, itaque de- ficitur probatione. Iudex antequatn abſoluat reuin ‚defert ei iuſiurandum ſui purgandi cauſa: ictt ſe non debere, inde- que abſoluit eum iudex. Eic quidem dicimus cauſam quæ iureiurando deciſa eſt tractari, quia iuſiurandum non eſt à parte delarum, ſed à iudice. Sed in propoſita ſpecie res iudica- ra eſſe proponitur. Abſolutus eſt reus propter inopiam pro-
bationis actoris: quomodo igitut rerractari cauſa poſlet præ-
textu periurii? Videtur enim hoc iniquiſſimum eſſe, nam iuſiurandum quod neceſſarium non eſt,& ex abundanti in- terpoſitione, non viderur efficere poſſe vt retractetur cau-
ſa periurii prætextu, cum erſi non iuraſſet reus, abſoluendus
eſſet à iudice. Mihi videntur etiam interpretes non ſatis ex- pendiſſe verba Caii, de dubiis cauſis. Dubiam enim cauſam intelligunt interpretes cum actor ſemiplenam probationem habet quod ridiculam eſt& ineptum cum dubia rauſa dica- tur eſſe tunc cum coniecturę ab vtraq; parte huiuſmodi ſunt, vr index dubitet in quam partem inclinare debeat: videlice t ſi hinc inde par eſt numerus teſtium, par eorum dignitas& fi- des. Sic dubiam quæſtionem aliquando interpretatus ſum in lnon puto. de iure fiſci. Nec enim ibi intelligere debemus dubiam quæſtionem eſſe cum quis ſemiplenam tantum pro- bationem habet aduerſus fiſcum. Cum iraq; vtriuſq; probatio æque idonea eſt, æquum eſt ſecundum eum qui iurauit indi- care. Et ſic intelligendum eſt quod dicitur in d. l. bonæ fidei. hic.de inopia probationum. Nom enim intelligendũ eſt quod quotieſcunq; deficiet probatio, iuſiurandum deferri debeat, ſed quoties dubia caula erit. Vide quæ ſctipſimus Diſput. lib. 2. c. 33. Huic eſfectui alii quidam addendi ſunt. Alius effectus juriſiurandi eſt, quod pro veritate& pro- batione habetur: id quod colligirur ex variislocis, ex l. nene- rit.. daro. exl. ſed etſi poſſeſſori.§. item ſi urauero. ff. eo. vbi recte dicitur verum eſſe id de quo iuratumeſt. Huic ſimile eſt quod dicitur in eadẽ l. ſed& ſi poſſeſſori.§. ſi cum. Probatio tamen veranon eſt: nam vera probatio fit teſtibus idoncis 4
rumé.
“ ͤ
4——
—
—
“ 8 5 4 * 2

87²
velinſtrumentis: ſed qunodammodo probatio eſt. Annota- uimus tamen ſupra catum in quo iuſiurandum non vſque- quaque probationis vim habet:. l. eum qui. ff. eodem. Si quis iurauerit ex ea actione quæ inficiando crelcit, veluriſex actio- ne legis Aquiliæ, non duplum abaduerſario conſequetur, ſed tantum ſimplum. Nam ceſſare rationem diximus, o quam aduerſus inficiantem legis Aquiliæ actio datur in du- plum, quæ eſt huiuſmodi, quia onerar inficians actorem pro- band- neceſſitate, hic autem cum iuſiurandum interponitur, nononerat. Alii effectus deſcribuntur inl. quiĩ vlti.& hos effectus perſequimur. In hacl. tutor.§. i. d citur iuſiuran- dam vim habere pacti conuenti, quia ſicut 6* pacto conuen- to ipfo iure rollitur naturalis obligatio„ita iureiurande. leg. Stichum.§. naturalis. ff. de ſolu.necid mirum videri deber, cũ hoc iuurandum ſemper aliquam pactionem habeat. Præ- terea 3. leg:qui iuraſſe..vlti. dicitur nouationis vim habere, quia noua obligatio accedit veteri obligationi propter iuſiu randum. ſic enim aliquando accipitur nouatio. Lalia. ff. de no- uar. Nouatio igirur dicitur non modo cum obligatio tolli- rur,& noua accedit, ſed etiam ſi noua veteri accedit. Habet etiam luſiurandum vim ſolutionis ex dicta leg. tu⸗ tor. Exemplum huius effectus eſt in leg. in duobus.§. 1. Dicicur etiam habere vim iudicii, vrinquit Paulus di ct. l. turor. Iudicium autem duphciter⸗ccip ere poſſumus; Pri- mo prore iudicata,& dicitur hoc ſenſu ma orem auctorita- tem habere quam tes iudicata. l.z. ff.co. Secupdo pro litis cõ-
uraſſe.§„vlti.& J. tutor.
teſtatione, vt iuſiurandum habeat litis conteſtatæ vim,& re-
cte. Nam ſic intellige ndum eſt quod dicitur in leg. nam poſtea.§. ſi is qui. Quidam mihi fecit iniuriam, vel conui- tium, ex quo mihicompetit actio iniurjarum duerſus eum: is muihi detulitiuſiurandum: iuraui eum ex ea cauſa mihi da- re oportere. Deinde cum agers vellem aduerſus eum poſt annum aur biennium: voluit me præſcriptione temporis ſubmouere, cum actio iniuriat um annalis ſit. leg. ſi non con⸗- uitii. infra de iniuriis. quæritur an poſſim aduerſus eum poſt annum agere. Et dicitur we poſſe agere, quia actio aduerfus eum perpetuata eſt per litis conteſtationem. Atiuſiurand m vim habet litis conteſtatæ: ergo iureiurando perperuatur a- tio Hoc apertius expreſſum eſt in leg. ſed& ſi reſtituatur.§. exquibus cauſis. ff. de iudiciie. Deinde iuſiurandum vim habet acceptilationis. leg.iuſiurandum. 40. Nam ſicut zc- ceptilatione pig nus libetatur, ita etiam ſiureiurando. Non igiturtantum ſolurione eius quod debererur tollitur princi- palis obligatio,& pignus liberatur, verum eriã iureiurando. ldeoque ſi quis deferente aduerſario iurauerit, ſe non debe- re, non tantum tollitur o bligatio quæ aduerſus eum compe-
tebat,& pignus. Additur in eadem lege, Perpetuam certe ex-
ceptionen, parii. Certe, hic pro ſaltem. Non enim per omnia iu ſiurandum vim acce ptilationis habet. Næm iureiurando nõ
tollitur ciuilis obligatio.§. æque. Inſt. de except. quæ tamen
tolli pote ſt acceptilatione. Et ſic accipi debet quod diximus
de omnibus effe ctibus iur fiurandi. non enim intelligendum
eſt quod iuſiurandum vſque qvaque vim rei iudicatæ habeat,
ſed quod iuſiurandum aliquam ſimilitudinem habeat rei iu- dicatæ. Hæc eſt vis iuriſiurandi, vt ſubmoueatur is qui detu-
lit agere volens, non tantum ſi prineipaliactione ag⸗t, ſed ẽt ſi pœnam perlequatur vel pignus, velillud retinere velit. Cir- ca effectus iuriſiurandi notandum etiam eſt, iuſiurandum quod inter aliquos interpoſitum eſt, aliis nec nocere neque prodeſſe, vt dicitur in leg. 3. ff. eod. Idque docetur multis exemplis& ad finem ſubncitur: Nam neq;res iudica- ta, neq; accepeilatio, neq; tranſactio aliis prodeſt, neq; nocer, inter quos nec iudicatũ eſt, nec tranſactio facta eſt, nec acce-
ptilatio. Exemplum eſt in leg. nam poſtea.§. vltim. ff.oodem.
Inßurandum ergo quod inter aliquos interpoſitum eft, aliis neq; prodeſt neq; nocet. Hinc exiſtit quæſtio in l. ſi duo pa- troni. in prin. qui locus difficilis eſt,& valde obſcurus. Diffi- cileq; eſt eius hypotheſim fingere vel cõminiſci, quæ& conue niat verbis auctoris quem interpretamur,& rationi iuris. Sed hæc mihi videtur vera eſſe. Duo patroni erãt eiuſdem liberti: ſimul manumiſerunt ſeruum, qui erat communis inter eos: manumiſſus ab vtroq; domino, libertus eſt vtriuſque,& vter- que eſtpatronus hberti,&c Titius& Mæuius. Titius litigat adu erſus eundem libertum, quia non exhibet ei vel obſequiũ
Franc. Duareni(omment.
aut reuerentiam pattono debitam: litigat autem vel de toto iure patronatus, vel pro parte. Hoc euim incertum eſt, nec ad rem pertinet. Mæuius alter patronus interim tacitus ex- pectabat euentũ iudicii, ſperans fore vt ſi Titius victus eſletin iudicio, ſolus patronus eſſet liberti. Tandẽ cũ Titius ꝓbatio- ne deficeretur, liberto detulit iuſiurandum: libertus iurauit ſe eiuſdem libertum non eſlſe: atque ideo hic Titius excludi- tur omnino exceptione iuriſiurandi. Mæuius qui expectabat euentum iudicii, cogitat nihil caulæ eſſe cur ſolvs patronus iudicãdus nõ ſit, quia de eo nulla eſt cõtrouerſia, quin ꝓ parte ſit patronus cũ alius excluſus ſit,& i deo ſe ſolũ patronũ fore. Poſt mortẽ ei' liberti petit Meuius er deheredicate parrẽé quę ei iure patronatus debetur: hæredes mortui offerunt ei par- tem ſemiſſis hæreditatis quia dicunt non eum ſolum patro- num eſle, ſed pro parte,& alreram partem ſemiſſis non ei de⸗ beri, ſed mediam tantum ſemiſſis. Mæuius huic alſegationi obiicit iuſiurandum,& ait de eo amplius quærendum non eſle, an ſit ſolus patronus, an vero pro parre ſimul cum Titio, quia cum de eo controue rſia eſſet, lis deciſa eſt iureiurando. Titio enim iuſiurandum liberto deferente iurauit ſe noneſ- ſe. Quæritur ergo quid iuris ſit,& an iuſiurandum quod à Titio delatum eſt, proficiat Ma uio alteri patrono? In hoc mihi videtur conſiſtere quæſtio& d; fficultas huius capitis. Et hic dicitur iuſiurandum de quo hic loquimur, alteri patrono non prodeſſe: quia ſcilicet iuratum non eſt eo deferente. Nã iuſiurandum interpoſitum eſt inter Titium& libertum intet Maæ uium vero& libertum nullum. In hac ſpecie parati etant hæredes liberti dimidiam partem ſemiſſis dare Mæuio patro- no, at is petebat totum ſemiſſem: dicehat enim ſe ſolũpatro- num eſſe, quod confirmat vt diximus, iureiurando liberti: Sed vt ait Iuriſconſul. huic Mæuio competit bonorum poſ- ſeſſo ſuæ partis, non totius ſemiſſis: cum ei non proſit quod aduerſus alrerum libertus iuraſſer. Multum tamen fidei. Quod dixit iuſiurandum à Titio delatum non prodeſle, ait accipiendum eſſe cum quadam exceptione, id eſt, non pro- deſſe ei ad plenam probationem ſuiiuris, vt propter hoc iuſ- iurandum exoneretur neceſſitate probandi ſe ſolvin patronũ eſſe, ſed tantum ad præſumprionem aliquam. Solius erim fdei& av ctoritatis habetur propter hoc iuſiuran dt in ſi velit ſe ſolum patronum dicere, id eſt; ſi fotte alias probationes& coniecturas habeat, poterit nonnihil hoc conferte. Et hic
locus comm unis notandus eſt, quo oſtenditur, quomodoſit
accipiendum qvod dicitur, res inter aliques iudicatas, veliu- reiurar do ir deciſas aliis non prodeſſe. Exem pla ſimilia ſunt aliis in locis, de fententia in l. ſæpe. ff. de re ludic. in leg. à ſeni⸗ tentia. ff. de appellar. leg. ſi ſuſpe cta. in princ. ff.de inc flite⸗ ſte ment. Sic intellecto hoc capite vt debet intelligi, videtur nihil omnino pertinere ad ius accreſcendi. Si enim conſtitil- ſet in propoſitaſpecie, Titium patronum eſſe, poſſet qværian portio de ficiens Titii, accreſceret Mæuio proparte. ſed hæc quæſtio longe diuerſa eſt. Hic enimnulla coniunctio eſt quę jus accreſcendi inducat. Ius aui em accr eſcendi naſcitur ex co- iunctione. Iuſiuran dum ergo aliis perſonis neque prode neque nocet, ſed tantum eis inter quas illud interpoſßtum eſt. Hoc verum eſt, ſed tamen aliquas exceptiones habet, quæ colligi poſſunt ex his quæ diximus: vt de turore. leg. tutor ſf. eod.& l. iuſiurandum.§. 1. Sed alia eſt in leg. eum qui.§. in popularibus. Actio popularis eſt quæ cuiuis ex populo competit: cuiuſmodi eſt ea quæ competit aduerſus eum qut corrupit album Pretoris. l. ſi quis id.ff. de iuriſdict. omn. iucic. vel eum qui ſepulchrum violauit. Pone igitur eum quivio- lauit ſepulchrum, alium accuſaſſe, eique iuſiurandum detu- liſſe: an alii agenti ex populo noceat excepiio juriſiurandi? Vidertur nocere: nam interpretatione quadam juris eadem Faiſona agere dicitur, quia is qui agit tanquã aliquis ex pobu- o,& tanquam procurator popvli,& alius qui poſtea ait eodem nomine, iidem ſunt. Sed ne hoc fraudi eſſe poſſit Rei- publicæ, addit Paulus hoc iuſiurandum non eſſe deferendum per colluſionem aut fraudem: argumentaturque àiudicioa iuſiurandum. Eſt locus communis de popularibus actio-
nibus, adiiciendus titulo de popularibus actionibus, Poſtte mus locus noſtræ diſpvrationis eſt, De pæna periurii. C A v. VIII.
2
iurandum violat. Id colligicur ex l. qui iuraſſe. 26.ff. odc
..„„. 2114 Drunae is dicitur qui ſciẽs& prudens fallum iurat,& iul vbi
ellein inſt ellionatt Huie bmi leg.ſf. 3 poſteaap eſt. leg. 1 cum eoſu jus fium, ja fretel teridquoc 1.Kdedol u. Kedmag nper Ales dorem habe
foaseateit chnqlotem amſerio iur Kdlio,autin dodewcaäbu furquetam! Kulum cicsa tienr inper lonu. Jedlan lipuiwye glernder enkonalls pr aaadetlacag datärzm paui dumiilktb: ſichde da düweiw, ge tnicie Lennl enguan ndn 4 dekpeidc ſan tulleit i Tacitn mabewporeT allean der
—

i„. 2„ 4Q deen In Tit. Dein litem iurangdo. 873 dadan ned 6„bi peierare eum dicit haulus qui ſciens fallere videtur. Si= quo puniendus ſi t. Sicqʒ eſt in telligendum quod dicitur in d.. rtde Rüm mile eſt quod dicitur à Licerone lb. 1. de Ofſic. Nõ enim fal- J ſi quis maior. ſupra de tranſact.& in d. J.vlt. de crimine ſtel-„ uite sean fum iurare, peicrare eſt: ſed quodexanimi tui ſententia iura- lion. in lquod ſ deferẽte.& in l. ſeq. ff. de dolo.& inl. ſi duo. ler üraän, ueris, ſicut verbis concipitur more noſtro— ĩd non facere per- 9. vlt. ff. eod. Olim cenſoresi n periuros animaduertebant. I- i beiabe dg jurium eſt. Hinc etiam colligitur eum qui aſtute& callide ſocrates 33 Demonicum ſcribit, nic 5X 1εμροε νκν ν dh erad 1 mn e u violat iuſiurandum, periurii teneri: Et hoc eſt expreſſum in vx⁴εααρη⁴α⅜νναηνν ⁷⁷). Id eſt, magnum eſſe probitatis argu- 1 1 tk ajudd can. quacunque arte. 22. quæſt. 5. Quxæſtio igitur eſtan mentum iuſiurandum ſeruare. Contraautem magnum eſſe nlketi wrla propter periurium puniri quis debeat? Pœnæ aduerſus periu- improbitatis argumentum iuſiurandum violare. Nunc ergo 6 begitagaan ros ſtatutæ mentio eſt in pleriſq; locis, veluti in l. ſi quo.§. vlt. videndum eſt quùa pœna puniendus ſit periurus. in leg. vlti.ff. 1 Meuus, a0 6 vbi dicitur faſtibus caſtigand um eſſe eum güi peierauerit,& de crimi. ſtell. dicitur ad tempus eum exulare debere quiĩ per- deneeaieüa ei ſuperindici iubetur ae,rεε⁶νν An vbe, id eſt, petulaãter ne iu- jurus eſt. Crimen ſtellionatus võcant omnem impoſturam, daciuatn Duckan ra. Hunc morem explicaui in commentariis meis lub titul. de omnemq; dolum qui nullum alium titulum criminis ha bet.l. Ilteran aalten in litem iur. Solebant enim veteres; aliquos titulos publiee 3. ff. de crim. ſtell. Qud enim in iudiciis priuatis eſt de dolo 9 ſee enleng inſctibere in loco ſupplicii, vtintelligeret populus caulam actio, hocin publicis criminibus eſt ſtellionatus perſecutiò.
Tiii delaum daumt am ercepiiode ülha dem loiiurs, n nt tate ptodedätelide ptienem alquan 4 propter ociimntt leſt, üfonerjani vord i docanim. ·ſ, quooſtencimnges esintet:lgerbtnt prodeſt. kuafuu ce Kertet luipe Gargirft pile nctdermet accttſterÄ.Keias pantcrmeleg 1 ſcelet Mrropufn, een movlhcovise licen moolkcoöh wemecnelen
autel aut. Doir
jadeiohoe, alle eiga 1 ris
ſupplicii eius quod exercebatur: aliquando tamen etiam ſine titulo pet præconem hoc indicebatur,& proclamabatur hunc locumn non intellexit Alciatus lib. Diſput.. cap.⁊. Hic ergo locus oſtendit periuriũ iure ciuili puniri. Alius eſt in leg. Vlt. f.de crimine ſtell. vbi dicitur, Si quis pignora quædamſua eſſe in inſtrumento affirmauerit, quæ tamen nõ ſint, crimen ſtellionatuscommiere,& ad tempus exulate cogendum. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. quod ſi deferente.& leg. ſeq. ff. de dolo malo. Si quis iurauerit altero deferente,& poſtea apparcat eum peieraſſe, non ideo reſcindi quod geſtũ eſt. leg. 1. hic. Is enim qui defert iuſiurandum alteri pacilcitur cum eo ſub ea conditione, Si iurauerit, ſe remiſſurũ ei omne jus ſuum,& abſurdum eſſet hanc conditionem interpretari ita, ſi vere iurauerit, ſed tamen punietur propter periurium, licet idquod geſtum eſt, ratum ſit. Nam ſufficit periurii pęna. kz2. ff. de doſo malo, hoc eſt vt puniatur fuſtibus vel relege- tur. Sed magnam difficultatem hic parit lex 2. hic. vbi dicit lmper. Alexander, luriſi urandi contempta religio ſatis deſ
vltorem habet. Itemque leg. ſi quis maior. ſupra de tranſ-
act. variæ enim extant opiniones eorum qui de hac re ſcripſe- runt. Ego ſoleo ſequi eam quæ valgo recepta eſt, ſedaliter eam explicare. Hæc enim lex 2. ita accipienda eſt, vt de eo qui calore iracundiæ iurauit; Ioqui imperatorem intelliga- mus cuius inſiurandum alteri non noceat. Sæpe enim accidit vr quis calore iracundiæ iuret ſe aliquid daturum, aut factu- rum in quo tamen nemini præiudicium facit, ſi peieret. Aliud eſt curn ſerio iuramus, veuti dirimendæ contr ouerſiæ cauſa in indicio, aut incontractib. ineundis ad fidem adſtringẽdam in quibus caſibus poteſt periuriumalteri nocere. Temeritas igitur quædam hic arguitur potius eius qui iurauit, ideoque periurium civs alteri non nocet. Aduerius hanc ſententiam obcitur, imperatorem generaliter loqui, nec diſtinctione vlla vti. Sed iam ſæpe dixi aliam rarionem eſſe interpretan- di reſcripta imperatorum, aliam exponendi leges generales: nam Alexander imperator conſultus reſcribit Felici qui ſpe- tiem frraſſis propoſuerat huiuſmodi: Quidam in rixa& controuerſia calore iracundiæ motus iurauit per Principem, quæritur an puniendus ſit: is enim videbatur puniendus eſle pœna maieſtatis: quia olim regnantibus duris& inhumanis Priocipibus ſi quis iurabat per venerationem Principis per henuin eius,& peierabart, grauiter puniebatur,& tanquam xſæ maieſtatis reus. Qup pertinet& quod ſcribit Dion Ri- ſtoricus; Senatuſconſultum Romæ factum elle, vtnon per aliam quain pèr principem iurare liceret. Vnde mos venit zurandi per principem. Suetonius ſcribit Caligulam ſæuire ſolitum fuiſſe in eos, qui per genium ſuum non deierarent. Cornel. Tacitus lib.. ſcribit. Rubrum quendam accuſatum fuiſſe tempore Tiberii, quod Auguſti nomen periurio vio- l Het. Alexander igitur cum ei eiuſmodi ſpecies prepoſita eſ⸗
ſer quæ conteptam iuriſiurandi per genium eius religionẽ
oſtenderet, hæc reſcripſit, Satis hanc habere deum vltorem In quo humanitatem ſuam apette oſtendit. Simile etem- plam einſdem Alexandri, eſtin 1. 2. infra ad leg. Iul. maieſt. nã idem eſt teſ ponſum, eademque fere ſpecies de maieſtatis cri⸗ mine;& iureiurãdo. quod& notauimus lib. 2. Diſpurat. c.3. Sic igitur diſtinguendum eſt lecundum communem ſenten. tlam, cumn quæritut an puniri debeat is qui periurus eſt: vt ſi quis peietauerit caloreiracundie etiam ſi violauerit nomenð& m aieſtatem Pnadipi iureiurando, puniri non debeat: ſi ve⸗- roia re ſua, non calore iracundiæ motus: puta cum ageretur delite dirimenda, vel de fide adſtringenda in contractu ali-
Recte igitur actio de dolo à Cicer. lib. 3. de Nat. deorũ dicitur cuerriculum eſſe omnium malorum. Hac enim Prætor ad- uerſus varios& doloſos, qui aliis obfuerunt, calliditate qua-
dam ſubuenit. l.. fl. de dolo malo. Exemplum autem appoſi-
tum eſt d. l.vlt. de eo qui pignora quædam lua eſſe affirmauit, quæ tradebat alteri ſecuritatis& cautionis cauſa. Et quod di- cit,& ideo ad tepus exulat. Exemplũ pœnæ extraordinarigæ eſt. huic enim crimini pœna definita non eſt. Vnde mirum non eſt, cum crimen& perlecutio periurii fit extraordinaria, nec vlla certa lege quicquam de eius pœna cautum ſit, varie reſcri⸗ Ptum fuiſſe de hac re ab imperatoribus. Aliquando enim pœ-
carii puniuntur pcœna legis Corneliæ de ſicaxiis. Alias falſus
teſtis in ciuili iudicio mitius punitur. l.. ff. ad legem Cornc-
liam de falſis. Itemq; is qui iuſiurandũ violarit.l. ſi quis maior: 41. ſupra de tranſact. DE IN LITEM IVRANDO. b T1T. I11. LI B. XII PAaNDICr. CA P. B.
V hoc titulo tractatur de iureiurando in li⸗ tem quod cum ſuperiore magnam fimilitudi- nem& affinitatem habet, licet ab eo differat. Nam iuſiurandum de quo ſub titulo ſuperiori 8 diſleruimus, pertinet ad lites dirimendas& fi- niendas,& tunc defertur vol à parte, vel à iudice, cum quæſtio eſt an aliquis debeat an non debeat: hoc autem iuſi urandum de quo hie diſſerere inſtituimus, non pertinet ad lirem diri- mendam, ſed porius ad litem æſtimandam. Dicirur enim iuſ⸗ iurandũ in litẽ, quoniam eo iureiurando lis æſtimatur. Quid ſit litem æſtimare docet Cicero in Orat. pro Cluentio, his verbis, Hic proferrur id quod iudiciũ appellari nõ oportet, P. Septimio Scæuolæ litem eſſe æſtimatam. Cuins rei quæ con- ſuerudo ſit, quoniam apud homines peritiſſimos dico plu- ribus verbis docere non debeo. nunq uam enim ea diligentia
*
„
quæ ſolet adhiberi in cæteris iudiciis, eadem reo damnato ad- hibita eſt. In litibus æſtimandis fere iudices, aut quod ſibi eum, quem ſemelcondemnarunt, inimicum putant eſſe, ſi quæ in eum lis capitalis illata eſt, non admittunt: aut quod ſe perfunctos iam eſſe arbitrantur, cum de reo iudicarunt, negligentius attendunt cætera. Itaque& maieſtatis abſo- luti ſunt permulti, quibus damnatis de pecuniis repetun dis, lites eſſent æſtimatæ:& hoc quotidie fieri videmus, vtreo damnato de pecuniĩs repetundis, ad quos perueniſſe pecu- nias in litib. æſtimandis ſtarutum ſit, eos illi iudices abloluant. Hæc Cicero. quædam etiam Budæus noſter in commenc.& annot. in Pandect. ſcripſit. Lis igitur dicitut æſtimari, cũ eo- rum omniũ quæ in condemnationẽ veniunt, æſtimatio quæ- dam& taxatio fit: eſtq; acceſſio quædam litis& indicii prin- cipalis: veluti cũ hodie apud nos poſt ſententiam fit eſtimatio damnorũ,& eius quod intereſt. Exempligratia, poſtquã quis 2amnatus eſt repetundarum, eſtimantur omnia furta,& hre- uiter quicquid eſtreſtituendum. Eſtimatio igitur litis, id eſt, rei de qua lis inſtitura eſt. Is autem dicitur in ſitem iurare, qui jureiurando ſibi à iudice delato litem æſtimat. Alitertamen in litem iurare videtur accipi apud Ciceronem in Orat. pro
——— „

1 3 4
874 Pranc. Duareni Comment.
Roſcia Comædo, in his verbis: Quod in Codicem iniura- tus teferre noluit, id iurare in litem non dubitet? Hoc igitur e A iuſiurandum ad liris æeſtimationem pertinet, non autem ad reo„. lrris deciſionem. Huic autem titulo qui in Digeſtis eſt, nullus do tit. C. alius titulus reſpondert in Codice ſub hoc tractatu. Nam titu- quid con Ius qui in Codice eſt, de in litem iurando, de eo tantum jure- uneat. iurando loquitur, quod defertur pupillo, vel alii nomine pu⸗- pilli aduerſus tutorẽ in actione tutelæ, de quo fir mentio in 1. videamus. Hic enim titulus generalis eſt,& pertinet ad iuſiu- randum quodin quacunque actione& lite ad litem ęſtiman-
dam defertur, vt diximus. De hoc autem jureiurando tracta-
4
. 8 boſummatim per locos communes, quia cõmentarius à no-
bis ante multos annos de hac re editus eſt, in quo pleniſſime
quæcunq; huc pertinent deſcripta ſunt. Primus locus eſt
Decauſis huius iuriſiurandi. C a v. II.
Vr iuſiurandum in litem litis æſtimandæ cauſa deferatur (edendu eſt: cuius variæ cauſæ reperiuntur. lIa primis enlm hoc iuſiurandum ds fertur propter difficultatem pro- bationis,& dolum aduerſarii, id eſt, cum difficilis eſt proba- tio eius rei de qua agitur,& propter dolum rei vatio exigit, vt
tunc iureiurando actoris lis æſtimetur. Id colligitur ex l. in a-
ctonibus.§. vlt. hic. Quidam mihi promiſit Stichum per ſti- pulationem, moram fecit: vnde euenit vt Stichus promiſſus dece ſſeric: certum eſt promiſſorem teneri ad æſtimationem Stichi, quia ſcilicet deceſſit poſt moram, l. ſi ſeruum. õ. ſequi- tur, infr. de verb. oblig. ideoque ineunda eſt æſtimatio Srichi perempti, quam tamen iudex non poteſt facere: quia Stichus
non extat,& eum fortaſſis nunquam vidit. In hac itaque dif
ficultate,& vitio& dolo eius cum quo agitur, cuius ex mora difficilis probatio reddita eſt, quid iuſtius excogitari poterit quam arbitrio actoris cuius iniuria facta eſt, litem æſtimari, &iuſiurandũ eilitis eſtimandæ cauſa deferri Simile exẽplum eſt in l.z2.& l. nummis. co. Ego nũmos apud te depoſuĩ cum actione depoſiti eos nummos repeterem, noluiſti reddete. ſi mea interſit, poteſt iuſiurandum in litem mihi deferri litis secunda æſtimandæ cauſa. Quid enim ſit ſubpæna? Hoc quomodo
cauſa. accipiendum ſit paulo poſt dicturi ſumus. Alia cauſa eſt huius.
iuriſiurandi ne cogatur quis alcoi iuſto pretiorem ſuam ven- dere, vt dicitur in.itutor. eod. ideoque hoc iuſiurandum ple- runque de fertur, etſi difficile non ſit litem æſtimare. Exem- pli gratia, tu librum meum poſſides: ego eum àte vin dico: tu iuſſus à indice non reſtituis, ſed eum occulras, vt àte aufer- ri non poſſit, ſperans fore vt libereris, æſtimationẽ libri mei ſoluendo, quem tu facile empturus eſſes, ſi eum ego vendere vellem. At ego ex eo aliquam vtilitatem ſingalarem perci- pio, quam alius percipere non poſſet: quodnam igitur futu- rum eſt iudicis officium? Hic dicitur deferendum eſſe actori juſiurandum in litem, vt eo iureiurando ſtatuat& definiat a-
ctor pretium quodcunque voluerit libri ſui: quiatanti conde
mnabitur reus poſſeſſor proprer conrumaciam ſuam, quanti
in litem iurauerit actor. Alioquinõ conueniret hoc æquitati
naturali,& hac re maxime inſtringeretur libertas cõmercio- rũ, ſi cogerentur domini aliorum arbitrio rem ſuam vendere. vel nõ vendere l. in cauſæ. ſupra de minorib.& I. itẽé ſi pretio. infra locati. Primum enim is qui poſſidet rem, nec eam reſti- tuere vult, cogit dominum eam vendere cum neceſſario ve- niendum ſit ad pretium,& dominium ſtatim ad poſſeſſorem pertineat. leg. eius rei. ſupra de rei vind. merito igitur iureiu- rando in licem pretium definitur: adde etiam vt contuma- cia eius qui iuſſus à iudice non reſtituit, puniatur. Ergo in quibuſdam actionibus,& ex quibuſdam cauſis iuſiurandum in litem defertur, quia alias non poteſt res de qua agitut æſti- mari. Aliquando tamen defertur,& ſi æſtimari res poſſit quia ſcilicet iniquum viſum eſt communis& iaſti tantum preti rationem haberi in iudicio,& alicui auferri licentiã æſtimandi rem ſuam quanti voluerit. leg. ſi cum dos. infr. rer. amot. Hinc naſcitur quæſtio, quæ tractatur inl. 1. hic. Ex his enim quę diximus poteſt quęri an augeatur æſtimatio rei pro- pter hoc iaſiurandum,& dici poſſit rem deductam in iudicio pluris eſſe? VIp. ait, Res nen ſit pluris per hoc. Ex quo põt iodicari quid iuris ſit in hac hypotheſi. Si quis fideiuſſor promiſerit
pro aliquo iudicatum ſolui,& reus damnatas fuerit pro-
pter contumaciam ſuam, delato aduerſario ſuo iureiurando in litem, an ad eã æſtimationẽ teneatur fideiuſſor? Et dicitur ad eam totam æſtimationem fideiuſſorẽ non teneri, ſed ad id tantum quod in iudicium deductum eſt. Tota enim eaæſti- matio in iudiciũ nõ eſt de ducta: quia reus ad maiorem quan- titatem damnatus eſt, propter contumaciam. Similis fere ſpecies eſt in l.vlt.infr.de fideiuſſo. Loquitur enim Paulus do procuratore qui agens rei vindicatione fatiſdedit dominum ſuum ratum habiturum, qui victus, cum deinde dominus ratum id non habuiſſet,& iterum egiſſet aduerſus eum quirẽ
poſſidebat, viciſſetq;:nec reſtitueret reus poſle ſſionem, pro-
pter contumaciam ſuam ad maiorem quantitatem damnatus eſt. Poſtea agitreus aduerſus procuratorem, qui promiſe- rat dominum ratum habiturum,& petit totam ſummam, quæricur an adillam totam ſummam procurator damnan- dus ſit? Et ait Paulus non eſſe condemnandum. Hocenim, inquit, non debet imputari fideiuſſoribus, quodille propter ſuam pœnã præſtitit. Exemplis hec verba declarari poſſunt vt ſi agatur de fideiuſſore in iudicio ſiſti, de quo diſſeruimus ſub tit. qui ſatiſd. cogantur. Fideiuſſor enim locuples dandus eſt pro quantitate& magnitudine rei quæ petitur. Vnde ſi forte petatur res aliqua, cuius certa quidem ſit æſtimatio: ſed is qui petit fideiuſſorem contemnat, quod faturum forte ſit vtreus per contumaciam non reſtituat, atque ideo magna fiat con- demnatio ſi ob eam cauſam magis idoneum fideiuſſorem pe- tat, non erit audiendus. Inſpicitur enim quanti res ſit auęin iudicium deducitur, non autem creſcere poſſit eius æſtimatio proprer contumaciam aduerſarii. Non enim propter hocplu- ris fit res quæ in iudicium deducta eſt, ſed maiori condemna- tione contumacia rantum eius punitur. Altet locus eſt in quo quæritur, Inquibus actionibus in litem iuretur. CGCar I111I1.
HÄ diſtinguenduma eſt: nam ſi ob dolum aut contuma-
ciam aduerſarii, vel aliam huiuſmodi cauſam difficilis reddita fit rei æſtimatio, vt probari non poſſit quanti res ſit, non fit diſtinctio actionum. Nihil enim refert qua actione a- gatur, an in rem, an in perſonam: an actio bonæ fidei, qunam- quam in his id maxime locum habet: an ſtricti iudicii ſit: quia & in his actionibus hoc receptum eſt, vt in actionc ex ſtipu- latu& actione ex teſtamenio. l. in actionibus. in princ.& 9. vlt.& l.ſeq. hic. Quatauis igitur latius pateat iadicis poteſtas in bonæ fidei iudiciis, quam in ſtrictis, accidir tamen aliquan- do vt ex his eauſis deferatur iuſiuraadum in litem, quia alias ſieret iniuria actori, qui propter moram, dolum vel culpam reidamnum in re ſua pateretur. Alias autem, id eſt, cum dif- ficilis non eſt probatio inſtæ æſtimationis, non defertur hoc iuſiurandum, niſi in certis caſibus. Videndum iam eſt in qui- bus actionibus hoc iuſiurandum locum habeat. Ia primss di- citur iuſiurandum in litem deferri in actione in rem, l. in a- ctionib.hic. Exemplũ de rei vindicatione eſt in l. qui reſtitus- re. ſupr. de rei vindic. Alia exempla actionum in rem ſunt va- riis in locis, veluti in l. harum. ſup. ſi ſeruitus vindic. l. ſj fun- dus..in vindicatione. inf. de pigno. Sufficiet exemplum de rei vindicatione. Quidam poſſidebat rem meam, eam vindi- co,& peto mihi reſtituatur. Poſſeſſor iuſſus à iudice, dolo ma- lo eam mihi non reſtituit: quæritur quodnam hic ſit iudicis officium, an debeat eum condemnare quanti res eſt? nam forte res æſtimari poteſt, quia extat, ſi veri&uſti pretühabẽ- da ſit ratio, nihil erit facilius. Ait ibi Vlp. non ſufficere da- mnare reum quanti ea res eſt ad verum, ſed deferendum el- ſe iuſiurandum actori vt iuret quanti æſtimet eã rem nõ uã- tum ſit iuſtum pretium eius rei:nec ſi quis vellęt eã rem ab co emere, quanti addicturus eſſet. Ideoque in actione in rem qua quod noſtrum eſt à poſſeſſore petimus, locum habet ea ratio, ne cogatur rem ſuam iuſto pretio quis vendere. In 2- ctione quoque ad exhibendum in litem iuratur, vt dicitur in l. z2. hic. cuius etiam exemplum eſt inl. pen. Sæpe enim accidit vt eadem ſit ratio actionis ad exhibendum, qnæ eſt actionis in rem: quamuis actio adexhibendum actio ſir in perſonam, 1. z.§. eſt autem. ſupr. ad exhiben. Nam quia actionis ad ex- hibendum præparatur rei vindicatio, hoc fit, vt re exhibita a- ctor poſſit eã vindicare vt ſuã, l. i. ſupr. ad exhiben. Cũ igitur
in actione in rem iuretur in litem, conſequens eſt in eoe 5 adex
luſiuran- dumn boc in rei Hiudi. quomtdo detur.
nonpetit ztionesid 35 vegleii verumawot
Ulruetuxht einxexmalet nin eazdtet guibbac nur. Hæc!
de. Arlun
—
eranc enimo obe dedolo, inren wale maminltem toncrarurcomn tiri. Malid ſeiclineat

aun ſobdoummmn am huinſmod euunt todati nonpoli gant Nühlerimtefanguch im:anachobwmrüti, ahadet: an tititit tum eſt, nrinactantl ALin actionda unt durlrriuspuerüüur aſtrickis, zait umnu
ataadununltee
—
tet motum dom ur. Aluumm itis rſtimatiois onter ibos. libruim ui um locum Ader.1e fern inꝛciuxeuna
adicxüoeeſiu ſe
,
n Tit. Dein litemiurando.
ad exhibend um in litem quoque iurari poſſe. Deinde dicitur d. l. in actionibus. Etin bonæ fidei iudiciis. Ideo Marcianus ad- didit in bonæ fide iudiciis in litem iurari, quoniam in his eſt latiſſima iudicis poteſtas. Libere enim permittitur iudici con- demnare in id quod ex bona fide alterum alteri preſtare e- portet,§. in bonæ fidei. de act. in Inſt. Et plerunque æquitati conuenit iureiurando in litem pretium ſtatui rei de qua agi- tur. Recte ergo dicitur in bonæ fidei iudicis in litem iurari. Exempla varia ſunt in leg. 3.§. in hac. inf.commod. In com- modati enim actione in litem iuratur, qnia bonæ fidei ludiciis dicitur in litem iurari. Iudex igitur quories æquum eſſe viderit, poterit in his iudiciis iuſiurandum in litem defer- re. Exemplum eſt in l. hic. de depoſita pecunia. Certa autem eſt nummorum æſtimatio, id eſt, publica æſtimatio cuiuſque nummi.l. 1.inf. de contran. empt. Idem dicendum in ſingulis actionibus bonæ fidei. Aduerſus tamen quorundam opinio- nem defendi in actione ex empro in litem iurari non poſle. Sunt enim quidam qui male percipientes ſenſum horũ Mar- ciani verborum, puraruat in hac actione iurari in litem poſle, quia ſcilicet luriſconſchic generaliter loquatur. At in actione ex empto hoc non videtur rationi conuenire: quia ſufficir cõ- demnare reum in id quod intereſt actoris compleri emptio- nema l. ſi traditio. C. de act. empt.& l. 1. infe. eo. in ea actione non petitur aliquid reſtitui. Sed hoc etiam producitur ad alias actiones in quibus arbitratu iudicis aliquid reſtituitur, quam- uis neque in rem, neque bonæ fidei ſint: cuiuſmodi eſſ actio rerum amotarum. J. ſi cum dos. infr. rer. amot. Si maritus ad- uerſus vxorẽ agat ſoluto matrimonio obres amotas propter contumaciam mulieris non reſtituentis, inſiurandum in litẽ defertur à iudice marito, ne cogaur maritus res ſuas iuſto pre tio vendete. Nec. n. actio rerũ amotarũ, quæ ſucceſſit in locũ adtionis furti, bonę fdei eſt, nec actio inẽ, ſedin perſonã-⸗qui oritur ex maleficio. Sedideo in hac actione iuratur in litem, quia in ea ad reſtituendum agitur. Atin omnibus actioni- bus in quibus ad reſtitendum agitur arbitratu iudicis, in litem iuratur. Hæc regula traditur in l. qui reſtituerc. ſupra, de rei
vindic. eArbitrariæ actioner quæ. Arbitrariæ autem actiones ſunt in quibus iudex antequam definiat negocium, arbitratur quomodo actori ſatisfaciendum ſit. Nam hoc iaſiurandum
non defertur niſi ob contumaciam rei, qui iudicis præcepto non paret, videlicet ſi arbitratus ſit iudex rem re ſtituendam eſſe: tunc enim ob conrumaciam punietur. Exemplum eſt in actione de dolo. l. arbitrio. ſup. de dolo malo. Actio de dolo naſcitur ex maleſicio,& eſt in perſonamein ea defertur inſiu- randum in litem, quia arbitrio iudicis petitur reſtitutio: in quo notatur contumacia rei, qui iuſſus reſtituere à iudice, nõ reſtituit. In aliis autem actionibus in quibus arbitrium iudi- cis de reſtituendo non antecedit ſententiam, non iuratur in litem.& de eo exemplum eſt in d. l. arbitrio. Proximus lo-
cus eſt in quo quæritur,
uis deferat hoc iufiurandum. CAy IIII.
I F Lpianus inl. 4.§. deferri, ait iudicem hoc iuſiurandũ de- ferre oporterc. Ex quo apparet differentia huius iuriſiu- randi& eius de quo diſſeruimus ſub tit. ſuperiori. Nam iuſiu-
randum quodad lites dirimendas pertiner, non tantum de-
fertur à iudice, ſed etiam ab ipſis litigatoribus. vel enim actor reo, vel reus actori illud defert: hoc autem inſiurãdum quod ad litẽ æſtimandã pertinet, à ſolo iudice defertur. Alias nulla erit religio, inquit luriſconſ. nam ſi reus detulerit iuſiurandum actori litis æeſtimandæ cauſa,& is iurauerit ſe tanti rem æſti- mare, nullum erit iuſiurandum. Hoc mirum videtur propter
conuentionem mutuam,& voluntatem litigatorum. Cur
enim hæc conuentio& voluntas non ſetuetur, luſta conuen- tio eſt, inquit lulianus, ſi quælibet cauſa in conditione iuriſ- iurandi deducta fuerit, l. ſi quis cum debitore. ſup. de iureiu.
odo enim conueniat inter litigatores, quid opus eſt iudice? & cur non ſeruabitur eorum poſanta Hic tamen dicit Iuriſ- con. Si alius detulerit iuſiurandum quam iudex, nullum eſſe juſiurand um. Sed hæc verba nos ſic accipimus, niſi appareat conueniſſe inter actorẽ& re um, vt tanti condemuetur reus ſ actor iurauerit ſe tanti rem de qua agitur æſtimare: ſi igitur PpPareat hoc conueniſſe inter eos, puto conuentionem ſer-
vVnqde ſit vt pupillus impubes in lirem
iuſiurandum in litem quam in aliis actionibus.
uandam eſſe, ex d.. ſi quis cum debitore. At cum ſ reus derulit iuſiurandum, nonſic intelli
eos conuenerit: tunc enim non iuratu eſt in iudicio. Sed cum quis defe
uerſarius iurauerit. Cum hica dolum& contumaciam rei, videtur hoc maxime
ctionibus. In infinitum, inquit V pianus, zuraro licet. id eſt modus nõ eſt definitus lege aut iure ciuili ad quem vſq; iure
variis autem cauſis defertur hoc iuſiurandum„de quibus di- ximus: ſed hæ cauſæ nõ poſſunt in vniuerſum deſiniri. ties enim id æquum eſſe iudex viderit, totiesi in litem deferre poterit. Tratn deferre iuſiurandum, ita etiam vbi iuſta cauſa eſt de- erendi, non permittere actoti iurare in litem. Cum igitur hoc petmittatur iadici. eiuſq; arbitrio id committarur, mulco magis taxatio quantitatis ad quam vique iuretur, atbitrio e- ius eſt relinquenda: nam ſi orte agatur de vili a!
Quo- uſiurandum
., 124.. 3 iqua re,& a- ctor iaret in infinitum, iniquum id erit: ideo iudex in his re-
bus definire debebit certam quantitatem ad quam iuretur, ne abrepta occaſione in neni iuretur. Et ſic intelligéèdum eſt, ꝙ dicitur inl. qui reſtituere. ſupr. de rei vind. Sine vlla ta- xatione in infinitum iurauerit. nam niſi ex cauſa vilum ſit iu-
dici certam quantiatem definire ad quam vlque iuretur, lice-
bit ei cui delatum eſt iuſiurã dum à iudice in infinitum iurare.
Sequens locus eſt in quo quæritur,
Cui hoc iuiurandum deferatur. Ca y. V.
(reum eſt actori tantum deferri hoc iuſiurandum: atq; hinc alia etiam cognoſcitur differentia inter hoc iuſiu- randum& illud quod ad expediendas lites pertinet. Iufuran- dum enim de quo diſſeruimus/ uperiori tit. non tantum acto- ri ſed etiam reo defertur, nullumque diſcrimen eſt rei& a- ctoris quod ad illud attinet: hoc autem iuſiurandum actori ſemper defertur, vel quia non poteſt niſi ab eo æſtimari res quæ petitur, vel quia committenda eſt æſtimatio arbitrio pe- tentis. Quod autem dicitur actori deferendum eſſe„‚ita ac- cipiendum eſt, ſi modo is cui defertur„habilis ſit ad iurandũ⸗ . non poſſit iurare, leg. videamus. V bi tutelavis cauſa, eſt acti gitur aduerſus tutorem: in qua actione frequenrtius defertur propter fa- uorem Bupileram ideoque etiam cum non deferartur in aliis actionibus niſi ob dolum: in hac tamen actione ſpeciale eſt, vt deferatur etiam ob culpam tutoris. Certum eſt autem pupillum nõ eſſe habilem ad iuraadum, quia eius conſilium firmum non eſt. qui enim iudicio caret habilis non eſt adiu-
randum. Et ſi qua in re indicium neceſſarium eſt, maxime
requiritur in jureiurando- hinc etiam pupillus non dicitut Peierare, quia fallere ant decipete non intelligitur, leg. quĩ iuraſſe. ſup. tit. proxi. Hocque etiam intereſt inter inſiuran- dum quod a dlires dirimendas pertiner,& hoc quod pro li- te æſtimanda defertur: quia illud etiam pupillo defertur, dict. leg. qui iuraſſe. ſup. tit.proxi. Et ratio manifeſta eſt, quia aduerſarius iuſiurandum defert pupillo. nam cum ex volun- tars& conſenſu aduerſarii pupillus iuret, nihil refert cuius ſtatus ſit, an habilis an non. Nulla enim iniuria ei fieri dici po- teſt, qui defert- quia licet ei non deferre illud iuſiurandun.
Pactionem aliquam habet,& volenti non fit iniuria, l. 1. inf.
de iniuriis. Sed alia eſt cauſa huius iuriſiurandi quod à iudice defertur ex tuo arbitrio, ſine cõſenſu litigatorũ: non. n. fun- geretur officio ſuo, niſi haberet ęratis rationẽ eius cni defert. Quis igitur in cauſa tutelæ iurabit? Sequitur in d.I.videamus. Sed nec tutorẽ. an turor eius iurabit? an mater eius ſi matr em habeat: i datus fuerit tutor ꝑupillotutore quẽ prius habebat
875 mpliciter gimus quaſi hoc inter rde eo de quo lis mota Sed cum q rt iuſiurandũ de eo, de quo lis mota eſt, facile intelligimus conueniſſe, vt ille cedat liti, ſi ad- Satur de lite eſtimanda propter pertinere ad officium iudicis, cum præſertim eias ſit modum præfinire ad quem vſque iuret actor. d. l. videamus.§. iurare.& l. in 2.
2
tur. Infinitum ſignificat id quod definitum non eſt. Sed cum nullus certus modus defiaitus ſit, an ſaltem definiri certus modus poſſit ad quem vſque iuretur? Vlpianus ait hoc per- mittendum eſſe iudici, nec ab eius officio hoc eſſe alienum. Sicut enim ex arbitrio iudicis pendet huias iuriſiurandi de- latio, ita etiam taxario quantitaris ad quam vſque juretur. Ex
Sicut enim plerunque eſſet ini-
o tutelæ, cum ſcilicet a-
———————— —————ÿ— ͦ——— ——————— r ——
—õ—— ——

876
ob ſuſpicionem remoto vel fato functo, contra quem agitur tutor iurare non cogetut. Et rationem adfert Vlpianus Gra- ue enim videbatur, inquit,& ignorantes& inuitos tutores ſub alieni compendii emolu mento etiam periurium auceps ſubire. 1- dem de curatore intelligendum eſſe dicit. De matre autem raio perſpicua eſt, quia adminiſtrationem rerum fllii nõ ha- bet. Quod autẽ dictũ eſt de tutore& curatore, ſie intelligẽdũ eſt, niſi eam affectionem præſtent adoleſcenti, vt parati ſint eius nomine iurare tunc enim id eis non eſt denegandum. Adoleſcens vero. Occurrit obiectioni quæ fieri poterat. Quaã*
uis enim pupillus iurare non poffir in litem, adoleſcens tamen
iurare poteſt. Quæritur de procuratore, an iurare poſſit in litem? Hæc quæſtio tractatur in l. vulgo.vbi ait luriſcon. A- hum in litem uon debers iurare quam dominum litis. Hisenim verbis ſignificat procuratorem in litem non poſſe iurare. Con- teſtatus eſt. Dominus liris dupliciter accipitur, tum is qui pro- curatorem conſtituit ad litꝛgandum, tum etiã procurator poſt
licis conteſtationem, l. nulla.& l. procuratoribus. C. de pro-
cur. Sed cum addit I. C. ſuo nomine, his verbis excipit procu- ratorẽ, qui licet dominus litis aliquando dicatur, ſcilicet poſt conte ſtationem, tamen non ſuo nomine ſed alieno litem conteſtatur. Vltimus locus eſt
C A v. VI. De effectu huius iuriſiurandi.
Ffectus huius iuriſiurandi eſt, quod iudex tanti conde- Laua reum quanti actor iurauerit litis æſtimandi cauſa. l. qui reſtituere. ſupr. de rei vindic. idque ob contumaciam rei, vel dolum, vel ob aliquam culpam, ſequendo iuſiurandum a-
Coris cui detulit iuſiurandum. Hoc autem eſt intelligendum niſi ex magna cauſa viſum fuerit iudiciillud iuſiurandũ nõ le- qui..videamus.. vl. ex quo apparet rurſus quid interſit inter-
hoc iuſiurandum,& illud de quo ſupra diſputatum eſt. Il- lud enim non retractatur etiam repertis poſtea inſtrumentis aut probationibus, niſi in certis caſibus, vt docuimus inl. ad- monendi. ſup. proxi. tit. Eodem pertinet quod dicitur inl. vlt.
hic, his fere locis continetur totus hictractatus. Aliæ quæſtio- nes tractari ſolent, quæ facile poſſunt ad hos locos referri: quas ſedulus lector requiret ex commentariis noſtris qui ex- tant in tit. de in lit. iuran.
IN TII. II COD. L IB. 111. 1 CERTVM PETAILVR. EI IN
T11 x. I. baNpEc T. L I B. XII. De rebus creditis, ſi certum petatur, Sde condittione. C A P. I. d
Vn hoctitulo qui inſcribitut de rebus creditis, di certum petatur, nec vllus alius titulus eſt 3 de mutuo in iure ciuili, præter S. C. Macedo- &‿ 4* nianum, quædam capita reperiuntur genera- liter pertinentia adres creditas, id eſt, eos con- tractus quibus alienam fidem ſequimur.& ad condictionem certi, quæ generalis actio eſt,& competit ex omni cauſa ex qua certum petitur, ſed& potiſſimũ ad mutuum, ex quo certi condictio darur. Hic enim contractus aliquando creditum, dicitur, aliquando mutuum. Namlicet verbum creditum ſit latiſſimum,& complectatur omnes contractus, vt dicitur in l. 1.& 2. 5 creditum. ff. eo. tamen contrahitur ſignificatio huius verbi,& pro mutuo accipitur. Exempla occurrunt paſ- ſim ſub hoc tit.& alibi etiam veluti in l. 4. ff.& in l.non omris. §. vlt.& l. ſingularia. Non enim ſingularia illa præcepta per- tinent ad omnes contractus, quibus alienam fidem ſequimur, ſed ad mutuum:ita etiam accipitur in l.ſi ventri.de priuil. cre- dit. Omnes autem contractus, quibus alienam fidem ſequi- mur, complectitut res credita. l. 1. hic. ideo etiam præpoſuit hunc titulum Prætor. Breuiſſima autem erant capita edicti prætorũ, nec igitur opus fuit titulum vnum facere de com- modato, alterum de pignore: nam ſinguli forte erant articuli & ſingula capita de ſingulis contractibus. Sed poſtea de ſin- gulis contractibus ſinguli tituli conſcripti ſunt: vnde necel- ſarium fuit quod ſub vno titulo colledum erat, in plurimos
Franc. Duareni Comment.
titulos diuidere. Sed vidẽdum eſt, quia proprie de mutuo hic inſtituitur diſputatio, quid mutuum ſit,& quæ ad mutuiſub- ſtantiam neceſſaria ſint. 1 Mutuum quid. C A v. II. Vrtui dialecticam definitionem non trademus, ſed do- cebimus, quæ ad ſubſtantiam mutui neceſlſaria ſint. In
prunss gitur, vt mutuum contrahatur, oportet aliquid inter-
uenire, id eſt pecuniam vel aliam rem dare ad vſum, alias nõ dicitur contractus mucui: vnde in Inſt. ſub tit. quib. mod. ie contrahitur obligatio, dicitur mutuum re contrahi. Idem di.
citur in l. 2.§. creditum. ff. eod. Mutuum non eſt niſi pocunia aartaun proficiſcatur. Et ſi igitur conuenerit inter te& mevt mihicẽ- eah, tum mutua des, non prius dicetur contractum eſſe mutuum, cnuah niſi dederis centum mutua. Hinc quæritur in l. Qui pecumã
30. Si quis pecuniam accepturus ſpoponder it futuro credito-
ri an liberum ſit ei ſe non obligare. Et ait Paulus, ei liberum
eſſe, ne accipiendo pecuniam ſe obſtringat. Exempli gratia: Conuenit inter me& te vt pecuniam quam mihite ſpopon-
diſti daturum, egotibi reddam certo die:& quia pecuniam
non habebas ad manum, non numeraſti, ſed ita contractus initus eſt propter ſpem numerationis. Poſtmodum pecunia oblata, is qui eam perebat, mutato conſenſu& voluntate eã accipere non vult: queritur an cogi debeat, quaſi quedam ob-
ligatio contracta ſit?: Hic ait Iuriſconſ. ante pecuniam acceptã
nullo modo eum obligatum eſſe: Ideoq; liberum ei eſſe ſe nõ obligare, ſi pecuniam nolit accipere. Contractus dicuntur eſſe lberales, ante quã quis obligatus ſit, l. ſicut. infra de ob- lig.& act. Videndum tamen eſt ne forte interſit eius qui pe- cuniam ei dare debebat nam hoc caſu non dubito, quin pol- ſit aduerſus eum agere, qui pecuniã non vult accipere, quãuis mutuũ nõ ſit. Aget n. ex ſtipulatione ſi ſtipulatio interuene- rit aut actione de dolo, ſidolus ab aduerſario admiſſus ſit. arg. l. ſi pœnã. de verb. oblig. Is autẽ qui agit ex ſtipulatione, debet docere ſua intereſſe:& æquũ eſt eius quod intereſt illius ha- berirationem. Hinc etiam naſcitur quæſtio, quæ tractatur in L.rogaſti. õ.ſi tibi. ff. eo. Ego tibi dedi decẽ, vt mihi vndecim de- beas. hic quæritur an actione ex mutuo vndecim peti pofſint. ait Vlpianus non poſſe, niſi dece peti. Ild conſequitur ex his quæ diximus-quia ſcilicet mutui obligatio re contrahitur, vec
poteſt dici vltra id quod datum eſt, obligatio contracta eſſe.
dem dicitur in l. ſi tibi. 10. de pact. Sunt tamen qui diſtinguũt nummos abaliis rebus quæ conſtant pondere, nnmero, aut menſura. Sed quid ſentiam de ea re ſcripſi in partitionetra- ctatus de pact.in d.l.ſi tibi. vbi dixi videndum eſſe quid actũ ſit inter contrakentes. Nam ſi conuenerit vt pro vſura, veleo quod intereſt pro decem vndecim ſoluantur, ea conuentio ſeruãda eſt, ſi interuenerit ſtipulatio, in quib. caſib. ea ne ceſſa- ria eſt, vel pactio, in quib. caſib. ea ſufficit. Cum vero de vſuris nihil dicitur,& nihil aliud exprimitur, niſi vt vndecim ex de- cem mutuo datis debeantur: non vltra id quod datum eſt obligatio contrahitur, alias ſi expreſſum ſit, non vltra contra- hitur obligatio ex mutuo, ſed ex conuentione.
Deinde res eradi debet à credirore ei qui mutuũ rogat, alias non contrahitur mutui obligato.§. ů. Inſt. quib. mod. re con- trah. oblig. Hoc tamen intelligendum eſt, niſi is qui mutuo rogauit, eam rem prius ex alia cauſa poſſideat, vel detinere cœperit. Exemplum eſt inl. certi condictio. 9.§. vlti.ff.cod. Ego depoſui apud te pecuniam meam:conuenir inter me& te vt eam mihi cuſtodires. Deinde vero tibi permiſi ea vti: an hac permiſſione mutuum contractum dici poſſit, quætitur. Videtur ex his quæ diximus mutuum contractum non eſſe,
uia vt ſcilicet, diximus, res tradi debet: ſolus autem hic eon- Ancs interuenir,& ſola permiſſio. Ait tamen VIpianus con- tractum eſſe mutuũ. Et huic ſimile eſt quod gicitur in Inſti. tution.S. interdum etiam. de rerum diaiſion. interdum trans-
ferri dominiumſrei ſine traditione, quamuis neceſſaria ſit tra-
ditio ad dominiũ transferendum.l. trad tionib. C. de pactis. &§. per traditionem. Inſt. de rer. diuiſ. veluti ſi is cuiĩres com- modata fuerat, emerit: vel donatailli ſit. Sed Vlpianus ait in leg. 10. f eod. idem dicendum non eſſe, ſi res apud aliquem depoſita ſit,& ab initio dictum ſit, vt ea ſi velit vtatur. Hice- nim magna ratio diuer ſitatis eſt. Nam cum depono apud te rem meam, deinde conuenit inter nos vt eavtaris, recte qyni-
dem hic dicimus matuum contractum eſſe: quia animo iam incipis
cipjenti tusylis dam. Nau
mauur: ni Nademca- onteperiun wom emm ⸗ tconlumpti dGant. Nam Umiabäreb ginetlt qui riyit. leoc
lobsaure alran 9,
Anenraiyuu
. ra amodololu
4 Wadisgtatia atecald.qu ſmarmonnu misttngj, ianajtenoue mrilem, lec te ſtäud eiuſde wlnerers unenſoraoh Uurs g ſüdeeleelt dat Qliaat
1 4 Luunrzi m di urnind dorh 3 1 dezzinn
b. ſonnnr con

Iciur qxxſio uat
ermuruo racecunsi eceg peui. läantm tuiodligrionoma meſt odliguoemmi
act. Suntumnqit
coaſtanrpoudermn ze eꝛte ſctylſuts idii videtämchſi conuenetinuie decim olunnr,as
duengäa
eiwimt, iime
: von ilmitca elom ſun
er cdauentode
Fangi res quomodo dicatur.
In mutuo
contra-
bendo co-
ſenſus& dantus&s accipien- tis requi- rstur.
Prima
quaſtio.
In Tit. Sicertumpetatur.
incipis poſſidere. Sed aliud eſt cum rem meam ita tibi cuſto- diendam trado, vt ea etiam vti poſſis, ſi velis. permiſſio enim mea& conſenſus habet conditionem: adeo vt antequam de- claraueris te velle vti ea pecunia quam depoſui, aut ea vti cœ- peris, non contrahatur mutuum. Tertio oportet, vt mutui obligatio contrahi dicatur tem eſſe quæ conſtet pondere, numero, aut menſura, vt dicitur in l. 2.§. mutui datio. ff. cod. Eum locum, qui obſcurus alioqui eſt, declaraui lib. i. Diſputat. annĩuer. c. 14. Ergo vt mutui ob- ligatio contrahatur, non ſufficit quamcunque rem interueni- re, ſed rem eſſe oportet quæ conſtet pondere, numero, vel meniura. Sed nonne liber, equus,&c. numerari poſſunt?& cut hæ res mutuo darĩ non poſſunt? Ego ſcripſi in eo loco res quaſdam eſſe quæ pondere, numero,& menſura conſtare di- cuntur, quarum tanta eſt ſimilitudo cum aliis eiuſdem gene- tis, vt non differant niſi ſola quantitate: quod apparet in pecu- nia, auro, ære, oleo, frumento,&c. Si quis enim alicui certam pecuniam vtendam dederit, aut vini, aut olei certam menſu- ram, nihil intereſt dantis an idem corpus quod dedit recipiat, an vero rem aliam quæ eiuſdem generis ſit: ita vt modo eiuſ- dem generis res derur, vel eiuldem ponderis, vel eiuſdem menſuræ, æque ſatisfiat ei, acſi idem corpus quod datum erat redduum eſſet. Et hęt vtile eſt tam danti mutuum quam ac- cipienti: nec potuit aliter conſtitui ſine incommodo alteru- trius:vſus enim harum rerum conſiſtit in contumptione qua- dam. Nam non alius vſus vini eſt quam vt bibatur& conſu- matur: vtile igitur eſt ei qui vinum vtendum accipit, vt tan- tundem dando liberetur. In aliis autem rebus ea ſimilitudo non repericur, vt in libro, in equo, vel alia re huiuſmodi. Pri- mum enim natura harum rerum eſt vt iis vtantur homines ſi- ne conſumptione,& poſtquam ad tempus vſi fuerint, vt eas reddant. Nam ſi aliud redderetur, non ſatisſieret ei qui dedit, cum in his rebus(vr diximus) non ſit ea ſimilitudo, vt nihil e- ius interſit qui dedit, eandem rem an aliam eiuſdem geperis recipiat. Ideoque hoc genus contractus non conuenit his re- bus. In his aurem rebus quæ conſtant pondere, numero,& menſura, vt Quæ, vt ait Paul. in d. l mutuum. in ſuo genere fun- ctionem recipꝛunt magis per ſolutionem quam ſpecie, idem quo- dammodo ſoluitur. Res fungi dicitur, cum ad eum vſum da- tur, cuius gratia comparata eſt: ſic dos fungi dicitur, apud VIp. tit. de dotib. quæ datur marito, vt ea vtatur quandiu conſtite- rit matrimomum. Soluto enim matrimonio dos non dicitur
amplius fungi, quia dos amplius non eſt, niſi contractus ma-
trimonij renouatus fuerit. Per ſolutionemò. Soluitur res non cum idem, ſed tantundem redditur, id eſt, non idem corpus, ſed aliud eiuſdem generis, vt Seneca ait, hb. de benef. 6. c. ſ. quod in cæteris rebus quæ non conſtant pondere, numero, aut menſura obtinere non poteſt, vt diximus: quia cum non poſſit res vſquequaque in his ſimilis reperiri, aliud pro alio ſolui neceſſe eſſet: in quo nequaquam creditori debitor ſatis- faceret, Quia aliud pro alio inuito creditori ſolui non potest. De- bitor tamen creditori volenti rem aliam loluendo liberatur. I.ſi rem.§. omnis. ff. de pignor. act. Quarto; in mutuo conſenſus neceſſarius eſt nec enim ad mutuam contrahendum ſufficit pecuniam numerare, niſi quoque interueniat eius qui dat pecuniam& eius qui accipit mutuus conſenſus.l. non omnis numeratio. ff. eod. Oportet igitut hoc agi inter dantem pecuniam& accipientem, vt obli- gatio murui contrahatur. Quod enim dicitur obligatiouem quandam re contrahi, aliam contrahi conſenſu; non ita acci- pere debemus, quaſi aliqua obligatio ctrahatur re ſine con- ſenſu: nam ideo re dicimus contrahi obligationem, quia præ- tet conſenſum neceſle eſt rem interuenire: itaque niſi præter
rem interuenerit vtriuſque conſenſus, non erit muruum: vel-
uti ſi forte vnus tantum conſentiat. Vnde exiſtit quæſtio, tra- ctata in l. ſi ego. 18. Ego tibi dedi pecuniam quaſi donaturus, tu eam accepiſti quaſi mutuam. hic diſſenſus eſt inter nos. Ego cnim ex cauſa donationis rem tibi dare volo, tu autem eam ex cauſa murui vis accipere: an hoc impediat mutui obligatio- nem, quæritur? Mouet quæſtionem, quod diſſenſus nullus eſt in re ſuper qua contrahicur obligatio, ſed in cauſa dandi: cum vterque conſentiat vt Pecunia accipientis fiat.Is enim qui eam accipit quaſ mutuam, hocanimo cam accipit vt in ſe tranſfe- ratur illius dominium: codem animo eſt is qui donationis cauſa dat. hic igitur quæritur an mutuum ſit, an donatio; an
977
vero nec donatio nec mutuum Iulianius ſcribit donationem
non eſſe. Donatio enim dici non poreſt, quia is cuipecunia donata eſt noluit ſibi donatam eſſe. Donatio autem line ac. οn²atio ceptione nulla eſt, inquit Cicero in Topic. Sed muruum for- taſſis erit. Vlpian us negat hanc pecuniam eſle mutuam: quia ſcſlicet is qui dedit, noluit mutuam dare, ſed potius donare. Igitur vt mutui obligatio contrahatur: oportet virumque„ conſentire. Hic reperitur valde difficilis antinomia exl. cum„ 2, in corpus ff. de acquir. rer. domi. Ait enim lulia nus„ Cum in ſepo pe⸗ corpus conſentiunt contrahentes, etſi Forte deſientiant in 2niam. cauſa trans ferendi dominij, non impe duri dominij translatio E eo.&1. nem. Varia exempla adfert. Vnum eſt, cum quis m'hi pecuni- 2e,pee ſ am quaſi ex teſtamento debitam dar cum ex ſtipulatione de- de caua. beatur, in me tamen transferri eius dominium,& cauſarum rer. armi, diuerſitatem hoc non impedire. Nam error qui interuenit, Solut- non impedit translationem dominij, quia vtraque cauſa eſt*": idonea ad dominium transferendum. Ergo quamuis in cauſa
erratum ſir, nihilominus dominium in eum qui tem acepit transfertur: interuenit enim conſenſus vt res acquiratut ac-
cipienti. Deinde eandem ſpeciem Iubiicit, quæ hic tractatur,
& ait eum qui pecuniam numeratam donandt gratiatradit, ſi
is qui accipit, quaſi creditam accipiat, proprietatem nihllomi-
nus transferre in accipientem, quud contrarium eſt iis quæ
hic dicimus, accipientis eam non fieri. Videndum igitur eſt quomodo hic nodus ſit diſſoluendus. Vriæ extant aliorum opiniones, quas nihil attiner hicrefetre. Mchi enim videntur
hæ ſpecies diuerſæ eſie,& in altera errorem deprehendi, in al-
tera diſſenſum, ex eaque diuer ſitate diuerſitatem iuris naſci.
In hac enim lege noſtra non ſit mentio erroris ſed diſſenſus
potius. at in l. cum in corpus. proponitur errorem interueniſ-
ſe:& ex eius verbis apparet lulianum loqui de contrahentibus qui erant in cauſa transferendi domin j.Exempli gratia: Qui- dam mihi dat pecuniam eo conſilio vt mihi ex cauſa donatio- nis acquiratur: eius animum ignoto,& in errore ver ſor, exiſti- mans eum potius velle mihi mutuam pecuniam dare: ideo- que eam vt mutuam accipio. Diuerſa eſt vtriuſque opinio& exiſtimatio, nec alterius opinio alteri eſt aperta. Eius enim conſilium eſt vt mihi eam donet: ego autem púto eum velle mihi date mutuo,& tanquam mutuam accipio. Hic error nõ poterit impedire dominij translationem. Non enim apertus eſt inter eos diſſenſus,& incertum eſt an fr is qui accepit, ſci- uiſſet eum qui dedit pecunia m donare velle, cum eo contra- cturus fuiſſer, denique quid vterque facturus fuiſſet, ſi vtri- que opinio& conſilium alterius innotuiſſet. Arin noſtra ſpe- cie nullus error interueniſſe proponitur, einſque nullum eſt verbum, ſed tantum diſſenſus. Diſſenſus autem eſſe poteſt ſi- ne errore, etſi error non poſſit eſle ſine diſſenſu. Nam reſpon- ſum oſt eos qui errant nen conſentir e, l. ſi per errorem. ff. de luriſdict. hic igitur opinio alterius alreri nota eſt, ſed eſt diſ- ſenlus apercus: nec enim poteſt dici dubium eſſe an alias con- tracturi fuerint, cum hic aperte dicat, ſe non acci pere niſi tan- quam mutuam: nec mirum. Plerumque enim accidit, vt quis malit mutuam pecuniam accipere ab aliquo, quam donatam. Generoſi homines liberratem vendere nolunt beneficium accipiendo,& donatam pecuniam accipiendo. Ex bis conſe- quens eſt, ex mutuo non nalci obligationem, nec agi poſſe certi condictione ex mutuo in hac ſpecie: poteſt tamen data pecunia condici, tanquam ſine cauſa data fuerit, cum ea ſine cauſa ad alterum betuenerit, vtpote cum neque mutuum, ne- que donatio, nec alia cauſa ſit propter quam tetineat pecuni- am qui cam accepit. Subiicit luriſconſult. in hac noſtra lege: Quare ſi eos,&c. Id eſt ſi conſumpta ſit pecunia ab eo qui acce- Pit,& aduerſus eum agatur condictione ſine caula, poſſe a- gentem ſubmoueri exceptione doli, quaſi non videatur is do- lo carere qui pecuniam conſumptam conſenſu ſud& volun- tate, repetat& condicat. Is enim qni dedit eam pecuniam, de- dit eam tanquam donaturus. Vnde mirum non eſt quod hic dicitur, eum ſubmouendum eſſe exceptione doli. Wam etſt go quaſi. Hic ſubiicit quaſdam ſpecies, in quibus propter diſ- ſenſum dantis& accipientis non contrahitur mutui obliga- tio. Species huinſmodi eſt: Ego volebam apudte deponere pecuniam, tu eam vt mutuam accepiſti. hic diſſenſus eſt inter nos: ided dici non poteſt mutui obligationem inter nos con- tractam eſſe. Alia eſt, Tu mihi ded ſti pecuniam quaſi mutu- am, ego acccepi eam quaſi cõmodatam. In B duabus ſpecie- EEe
———— S————
1

ö 3 88— 1eeee 4 n 8 8——
LCuaſfio ſerunda.
eam mihi credas, vt interim poſſim ea pe
37 Franc. Duareni(omment.
pus aliud dicendum eſt, quam in priore ſpecie. Nam condice- re poterit is qui dedit condictione ſine cauſa, nec agenti obii- cietur exceptio doli. Non enim poteſt is fuiſſe animus dantis vt ea pecunia conſumeretur:& propterea danti actionem comperere dicimus.. Kxiam dictis naſcitut alia quæſtio tractata in I. fi tibi. 20. Petebas à me pecuniam ex cauſa donationis: volebam qui- dem tibi donare, ſed eo tempore indigebam pecunia: poſt il- lud tempus facile mihi erat tibi donare.
inter nos initus eſt, vt ego tibi eam pecuniam donem,& tu
cunia vti, ſed tua ta- men ſit.hic quæritur an ſit mutuum?Ex his quæ dixim us pro- babiliter dubitatur an mutuum ſit. Diximus enim ita demum mutuum contrahi, ſi vterque conſentiat, tam is qui dat quam qui accipit pecuniã. At is qui mihi donat pecuniam, tanquam mutuam accepturus, videtur animum habere liberandi ſe magis in hac ſpecie, quam obligarionem mutui contrahendi: ideꝰ dici non poteſt mutuum eſſe. Hic ideo reſpondet lulia- nus: Dixi in huiuſinodi propoſitionibus,&c. Cum proponitur hæc ſpecies, Ego tibi do pecuniam, vt tueam mihi credas, im- propria locutio eſt. Donatio enim dici non poteſt, ſi proprie donatio accipiatur: quia donatio proprie dicitur, cum aliquid confertur in alium, ita vt nihil alio nomine vel dare vel facere cogatur is qui accipit, l.1. f. de donat. Ergo cum ego tibi dono pecuniam vt eam poſtea mihi credas, donatio dici non poteſt. Sequitur: Sed hæcintelligenda ſunt propter lubrilitatem ver- borum, benignius tamen eſt,&c. Qur hactenus dicta ſunt, diſputationis cauſa dicta intelligi debent. His enim verbis oſtendit luriſc. ſe negligere ſubtilitatem verbotum. Quam- uis igitur exigat ſubtilitas iuris, vt hæc intelligantur lecundum ea quæ ſuperius diximus: benignius tamen eſt tam donatio- nein quam mutuum valere: donationem quidem, vt transfe-
ratur dominium pecuniæ in accipientem ex cauſa donationis:
muruum vero, vt pecuniam quæ ſua facta eſt transferatur ex cauſa mutui in donantem. Verum quidem eſt in hac ſpecie eum qui pecuniam mutuo dat, animum habete liberandi ſe ab ea obligatione qua tenetur: ſed habet etiam animum con- trahendi obligationem, vr inl. in traditionibus. ff. de pactis. idem dicitur de eo qui vendit aliquam rem ſecundum volun- tatem teſtaroris. Hactenus de conſenſu.
Quiato ad mutui obligationem contrahendam hoc agi debet inter dantem& accipientem, vt non eadem res redda- tut quæ data eſt, ied alia eiuſidem generis, vr dicitur in 1. 2. in princ. cum enim dixerimus mutuum conjſiſtere in his rebus, quæ conſtant pondere, numero, vel menſura: cuiuſmodi eſt
pecunia numerata, vinum ‚oleum, frumentum: hæcque pon-
derari, menſurari, vel numerati ſoleant, quia tanta eſt iam re- rum ſimilitudo, vt vnaab alia differre non videatur, nihil re- feret etſi eadem non reddatur ſpecies, ſed alia eiuſdem gene- ris quantitas, quæ cognoſcetur pondere, numero, menſura. Diximus etiam harum rerum vium conſiſtere in cõſamptio- ne: Ergo viilitas exigit vr non idem, ſedtantundem reddatur. Cum igitur obligationem de his rebus contrahamus, poteſt quidem conuemte inter contrahentes vt idem reddatur, ſed tunc non eſt mutuum. Nam ſi quis deponit rem ſuam apud aliquem, mutuum contrahi non dicetur, ſed depoſitum: quia agitur vt eadem res reddatur: adde quod ea tes vtenda non datur. Si aliud genus veluti vt pro tritico Vinum,&c. Vt mutu- um ſit, non ſufficit hoc agi inter dantem& accipientem, vt nou idem reddatur, led oportet etiam vt reddatur alia res e- iuſdem generis, alias non eſſet mutuum, ſed alius contractus quiinnominatus eſt. Hinc etiam conſequens eſt, ſi pecunia derur alicui oſtentandi cauſa, ea conditione, vt eadem pecu- nia reddarur quæ accepta eſt, non eſſe mutuum. Ex quo intel- ligi poteſt quod hic Paulus ait, Mutuum damus recèepturi non eandem ſpeciem,&c. Exemplum eſt in l. ſi ego. Quidam acce- pir pecuniam ab aliquo oſtentandi cauſa, non vt pecuniam
2
conſumeret, vt plerunque accidit, vel ad pompam ſeu oſten-
tationem, vt dicitur in l.z.§. vltim. ff. commodati. quæritur an
ſit mutuum? Forte dicet quiſpiam mutuum eſſe, quia mutu- um contrahitur de his rebus quæ conſtant pondere, numero, & menſura, cuiuſmodi eſt pecunia: non autem commoda- tum: quia hic pecunia dicitut data eſſe mutuo vten da. Sedex his quæ diximus apparet mutuum hoc non eſſe. Nain in mu- tuo contrahendo oportet hoc ſemper agi inter dantem& ac-
Itaque contractus ita
cipientem, vt non eadem res reddatur, ſad alia eiuſdem gene- ris: id eſt, vt conſumat eam is qui accepit,& dominus eius fiat:
deoque hoc verbo conſilium contrahentium ſignificatur.
Ergo cum hoc agitur ab initio in obligatione contrahenda, vt
is qui pecuniam accipit, eam non conſumat, ſed vtatur ad o-
ſtentationem, poſt vſum vero reddat, non dicitur mutuum
contractum eſſe, I.4. fl. commodati. vbi ſubiicitur exemplum
de pecunia quæ datut dicis caula.
Sexto, ad mutui obligationem contrahendam neceſſaria eſt dominij translatio: id colligitur ex l. 2.§. appellata. Probat enim Paulus dominij translationem neceſſariam elle in hoc contractu, argumenio ducto ab erymologia huius vocabuli: mutuum, quod inde deductum ait, quod de meo tuum Hiat. Hinc conſequens eſt, eum qui mutuum dat, dominum eſſeo- poriere, vt dicitur in dictal. 2.§. creditum. nam ſi necellaria ſit dominij translatio ad mutuum contrahendum, oportet eum quoque qui mutuum dat, dominum eſſe: quia qui domi- nus non eſt, alium dominum eſſiicere non poteſt. Non enim poteſt quis plus iuris in alium trãsferre, quam ipſe habet. Ne obest quod filiusfamilias,&&c. Hi etenim quamuis domini non ſint, poffunt tamen contrahere ex nummis peculiaribus, quia perinde in his eſt, ac ſi quis voluntate mea mutuum con- traheret. Huic ſententiæ obiicitur l. non vnde originem. hic. ex cuius verbis colligi videtur, non eſſe inquirendum an pe- ceunia quæ mutuo data eſt fuerit propria crediroris, modo vt propriam crediderit. Sed hoc quemadmodum accipiendum ſit ego accurate docui in interpretationel. fi rem alienam. ff.
ſolut. matrimo. Dixi enim eum qui agit ex mutuo, non co-
gi probare ſuam eſſe pecuniam quam credidit: alioqui du- rum eſſet, eum qui mutuam dedit pecuniam alicui, non poſſe eam aliter conſequi condictione ex mutuo, niſi doceret ſuam eſſe. Sed licet non inſpiciamus in hac actione vnde originem mutuo data pecunia habeat, ſufficiatque cum qui contrahit vt propriam numerare: reus tamen contra quem agitur, ſi vellet docere illius non fuiſſe, eius allegatio admittenda erit. Dominum igitur dantem eſſe oportet: vnde quæritur an ſiſt dominus tantum pro parte qui credidit, quia ſocietatem forte coiuit cum alio, an recte contrahatur mutui obligatio? Hæc quæſtio tractatur in l. ſi ſocius. ff. eod. vnus ex ſociis mutuam pecuniam dedit, quæritur an conſiſtat mutui obligatio? Ait Paulus diſtinguendum eſſe: vt ſi propriam pecuniam nume- rauit, mutuum recte contractum eſſe dicatur, licet alij ſocij diſſenſerint: quia diſſenſus aliorum ſociorum non poteſt effi- cere quin de pecunia propria mutui obligationem contrahat. Si vero communem pecuniam crediderit, non erit mutuum, niſi cæteri conſentiant. Quomodo hoc accipiendum ſit dice- mus lub titul. de commun. rer. alienat. infr. Solet quærian quod hic dicitur accipiendum ſit de ſocio omnium rerum: nam de ſocio vnius rei dubitatio nulla eſt quin poſſit de re de qua ſocietas contracta non eſt, mutuum contrahere: ſed& is qui coiuit ſocietatem omnium bonorum, poteſt habere ali-
quam rem propriam. Nam etſi cum ſocietas initur inter ali-
quos omnium bonorum, omnia bona quæ habent ſocijtem- pore coitæ ſocietatis communicentur etiam ſine traditione & apprehenſione, l. 3. ff. pro ſocio: earum tamen rerum quæ non fnerunt tempore contractæ ſocietatis, non fic commu- nicaiio, l.73.& l. ſi quis ſocietatem. 74. ff. pro ſocio. Ideoque de his rebus contracta mutui obligatio valer, etſi locius alter habeat actionem pro ſocio, quæ perſonalis eſt ‚ad cogen- dum eum vtcommunicet eam rem de qua mutuum valt con- trahere. Sed ea actio non poteſt impedire quin alienetur tes, l. quoties. ſupra de rei vindic. non enim eſt in tem actio. Nec caſus tamen ſemper neceſſarium eſt vt is qui mutuum dat, domi- 7uitas 4 nus ſit:& quia reperiuntur aliqui caſus in quibus de re alie- Euhe na murui obligatio contrahitur, hi nunc à nobis explicandi„a, ſunt. Vnus eſt ia l. Kogaſti. 1I. in principio. ff. eod. Qui- dimma dam à fœneratore petebat pecuniam mutuam: is reſpondit non ef ſe pecuniam non habere, vt facere ſolent improbi fœnerato A4L re. res, ſed pannum, lancem, aut aliud huiuſmodi, vende, inquit, 12r & habe pro certo precio,& nũmis vtere, ſi videbirat. Vendi- ta res eſt, quæritur an ita mutuum recte contractum eſſe di- catur. Ex his quæ iam dixi videtur non poſle: quia vt mutui obligatio conttahatur, oportet eum qui mutuo dat, pecuniæ creditæ dominum eſſe: at in hac ſpecie is qui dat, dominus non eſt. Hic enim proponitur lancem datam eſſs ei aui mur
tuum
muun
ecunla T- eadioerit.
uidin at Kppi mot
lickbed,
donelt eu ſeniſteavter ben ſpecu dclel neſtati emmvririd dſenci,Kil duicomniho Winderty maädeditili ſüstwunt,

Uwao ahtexirrlimnd dum qujzziten dan im qumm actt i dedi decunümm jun, oneermäuotüimn vuin hacꝛicnemh lutätgae emgis uamen coatageag e eins alleguid:tind coponet: mce uuin uigedidi, quabccema eradatutmunü ihm 4fl. at maaſie conſiſtat muncqhi üptoptunfamm,
dum eſe chenn,Ini
orum ſociomanya mutuiobiigxigener ncredideit, ſoncim modo hoacyent r..a enat.ufr. dWagſt ſtt de loco ooiiscſ tovul ekgiund muruumcounaeri V
— —
n bonorum oti tſ cum ccraun aia bona qariieii-
—===
— 24 — —= — ———
— —
—
—
—— — 2 =— —
Zeu⸗ mans
7%
In Tit. Sicertum petatur. 879
tunm rogabat, qui cam vehdidit, vt precio quod ex ea reda- ctum eſſet vteretur. Non poreſt igitur dici ea pecunia eius el⸗ ſe qui lancem dedit: nam ſi quis vendiderit rem meam meo mandatu, non ideo pecunia redacta ex ea venditione mea eſt:traditione enim res acquiri debet, at nunquam ei ea pecu- nia tradita fuit. Hic tamen dicitur mutuum contractum elſe: ſed hoc receptum eſt propter vtilitatem, neglecta iuris ſubti- litate, iure quodam ſingulari contra tenorem rationis. Sunt onim quædam ſingularia mutui præcepra, l. ſingularia. ff. eod. & hoc dicitur fieri breui manu, vt loquuntur luriſc. in l. licet. 9. quoties. ff. de iure dot. Quod verbum explicatur inl. 3.§. ſed ſi debitorem. ff. de donat. inter vir.& vxor. vbi dicitur, ce- leritate coniungendorum actuum vnum actum occultari. nam vt mutuum ſit in hac ſpecie, tres actus neceſſarij eſſent. Primus traditio lancis vt vendatur: deinde precium redditum eſſe domino lancis: tertio id pretium tradi ex cauſa mutui ei qui mutuum rogauit: ſed vnum actum occultati celeritate
coniungendorum actaum videmus, redditionem ſcilicet pre-
cij domino. Vrilitas& commoditas hominum hoc ſuaſit, vc à ſubtilitate iuris recedererur,& intelligeretur mutua eſſe pe- cunia, etſi is cui obligatio mutui acquiritur, re vera nunquam dominus fuerit pecuniæ mutuo datæ. Sed in hac ſpecie vt mu-
tua pecunia ſit, duo neceſſaria ſunt: primum vt res vendita ſit?
nam antequam recipiatur pecunia ex pretio lancis, mutuum non eſt. Et propterea hic dicit ur?&i vendideris, puto pecunian
matuam futtam. Alterum eſt, vt conuenerit inter eos, vt ea
Concilia-
tio l. qui ſugula- ria. cum 4. ſus es-
pecunia vti poſſit is qui lancem accipit vendendam, poſtquam vendiderit. Nam ſi non appareat conveniſſe vt ſtatim vtatur, hecnon erit mutuum,& adid quod da:um eſt reperendum, alia actione vtemur quam condictiene ex mutuo. Hæc lub- ieci vt conciliarem l. ſingalaria. ff. eod. cum l. qui negotia. ff. mand. in quibus eadem fere ſpecies proponitur. In illa enim ait Vlpi. mutuum contractum, ſi ex cauſa mandari pecuniam mihi debeas,& crediti nomine eam rerineas: in hac Africanus id negat,& pecuniam inde redactam peti debere ait actone mandati, quod mutua non ſit. Sed in hac hypotheſi expreſ- lum non eſt eum qui pecuniæ dominus erat, permiſiſſe acci- pienti vt ea vteretur: quemadmodum in ſuperiori ſpecie. Ait qaidem ſe pecuniam mutuam dare velle: ied quia expreſſum
non eſt, ve ſtatim poſt rem venditam ea pecunia vteretur, in-
. dl. ſu-
pelani.
telligimus ita id eſſe actum, vt precium deferret ad dominum rei venditæ,& illud ab eo poſtea acciperet. Aliud exem plum eſt huic omnino non diſſimile, in l. ſi pro mutua. hic. Quidam eum indigeret pecunia acceſſit ad fœneratorem, qui prope- aunia dedit illi ſpeciem aliquam, vt fœneratores noſtri tem- potis faciunt, ſed æſtimatam:& ſtipulatus eſt vſuras eius Pointitatis nomine qua ſpecies æſtimata fuerat: quæritur an imutuum. Eadem ratione iuris interpretatione creditur domiaus mutui fuiſſe, is quirem æſtimatam vendendam alij dedit vt ea vteretur: ideoque hic ſtatim mutuum fieti, propter æſtimationem rei: at in d. l rogaſti. in prin. non eſt mutuum, niſi poſt venditionem: hic enim æſtimatio rei habetur pro ſorte, hinc& fœnerator eius ſortis vluræ legitimæ poreſt ſti- pulari nam fi exceſſerit fœnerator in ſtipulando, non cogetur debitor vltra legitimum earum modum.
Alind exemplum eſt in l. ſingularia. ff. cod. de debitore qui juſſu creditoris numerat alicui pecuniã. Tu petebas àme pe- cuniam mutuam, ego quidem pecuniam non habebam, ſed quidam mihi debebat, iuſſi debitori meo vt pecuniam tibi da- ret. Hic mutuum dici non poteſt, ſi communem rationem ſpectemus: quia hæc pecunia nunquam mea fait, licet fuerit debita. recte igitur ait Vlp. hoc ſingulare eſſe. Hæc enim præ- cepta aliena ſunt à communi iuris ratione. l. ius ſingulare. ff. de legib.& Senatuſconſ. lus commune eſt de re propria dantis obligationem mutui contrahi. Nam ſi dominium transfera- tur in acccipientem, oportet eum dominum eſle qui mutuum dat. Aliud igitut receptum eſt, contra tenorem rationis, vtili-
tate hominum id ſuadente. Idem dicendum eſt,& ſi ſine iuſ-
ſu meo quis pecuniam dederit nomine meo: modo mea vo- luntare,& ratum id poſtea habeam, J. certi cõdictio.§. ſinum- mos. ff. co. nam nolenti obligatio ab alio non acquiritur. Hic reſpexerunt iuris auctores ad vtilitatem hominum.
Aliud exem plum eſt in d.. ſingularia. Mihi debebas pecu- niam ex cauſa mandati, quia quædam negocia mea gefleras, vt
qui rem meam forre vendideras& receperas pretium reda-
ctum ex venditione. Cum autem peteres à me pecuniam mu-
tuam, conuenit vt retineres illam pecuniam mutui nomine,
juam mihi debebas ex mandati cauſa: quæritur an mutuum
It. Et ait Vlp. pecuniam mutuam eſſe. Si enim quod diximus
in duabus perſonis Titio& Sem pronio, cum mihi pecuniam
debet Titius,& mutuum rogat Sempronius, vt quod crediti nomine dat Sempronio Tictus ex mea pecunia, mutuum fit, recipitur, multo magis in vna perſona, cum breui manu hoc
fieri dicitur. Ex quo intelligi poteſt nuda pactione contrahi
mutui obligationem, quamuis ſupra dictum ſit, re id fieri.
Nulla enim res eſt quæ proficiſcatur, niſi per fictionem quan-. dam& iuris interpretationẽ. Sed hic occurrit valde& qflici. nen lis& obſcura antinomia ex d. qui negocia. ff. mand. nullaque Frilis e creditur eſſe difficilior in toto iure ciuli:& tam variæ o pinio- f. ſinga- nes ſunt hac de re ſcribentium, u quot ſunt capita tot eſſe ſen- eueh tentiæ vidcantur. Species hic proponitur, in qua quæritur an bea9ns obligatio mandati quæ eſt inter dominum& procuratorem, end. conuerti poſſit in obligationem mutui pactione& voluntate /uēlara. contrahentium. Reſpondet Africanus non poſſe. Alioqui, in- quit, dicendam, e; omni contractu,&c. Quomodo, inqun, di- ceremus creditum eſſe?nulla fuit pecunia numerata. Si enim hocadmitteremus ex omni contractu nuda pactione poſiet
fieri pecunia credita. Et tamen in hac.l. ſingularia. dicit VIpia. ſufficere pactionem Propter ſingularia Præcepi, ad obliga-
tionem mandatiin obligationem mutui cõucrtendam. Idem
exemplum eſt in vtroque capite,& tamen ius vatium& di- nerſum. Pro diſſolutione huius antinomiæ examinanda eſt hypotheſis quæ tractatur apud Africanum in d. i. quine goua. de qua certum eſt eum ex facto conſultum faiſſ. Eit emm ex Ib. 8. quæſtionum. quod& probant hæc verba: Rondi non elſe creditam. Videndum an aliqua ſit circum ſtantia propter quam adductus fuerit Africanus vt contra præcepta mutui reſponderet. Nam inter præcepta murui eſt, vt dirimus, man- dati obligationem in obligationem mutui conuerii poſſe nu- dapactione. Aibuſdam videtur ita reſpondiſſe Atricanus, quia peeunia erar parata⸗in noſtra autem lege non fuiſſe pata- tam. Sed hic nihil eſt vnde id colligi poſſit. Alij dicunt, in d. l. ſingularia, pecuniam fuiſſe penes procuratorem. inl. qui ne- Foisenf fuiſſe. ſed nec multo magis hæc mihi ſententia pro- atur. Nam inl. qui negotia. iis quæ in epiſtola continentur oſtendit Africanus Pecuniam apud procuratorem fuiſſe. Ideo non poteſt ea diſtinctio defendi. Animaduertendum igitut eſt(id quod eriam veteribus quibuſdam placuit,& recentio- ribus etiam nonaullis probatut) in hypotheſi quæ apud Afri-
canum tractatur, concurrere mandatum ſimul cum mutuo,&
quæſtionem eſſe de vſuris, an eæ peti poſſint, tum vtrius con- tractus potior caula ſit,& vter altero præferendus, an contra- ctus mandati, an contractus mucui. In quæſtione enim vſura- rum multum intereſt: nam ſi dixerimus cõtractum eſſe man- dati, debebuntur vſuræ etiam ſine ſtipulatione,& nudo pa- cto: quia contractus mandati bonæ fidei eſt, at in contracti- pus ſtricti iudicij non debebuntur vſuræ, niſi per ſtipulario-
nem.. z. inf. de vſuris. At pProcurator epiſtolam emiſit ad do-
minum ſuum, in qua cauit pecuniam quandam ex adminiſtra- tione penes ſe eſſe, eamque ſe vt creditam retinere,& promit- tere vſuras ſemiſſes. Sed hic nulla ſtipulatio eſt: non enim ſti- pulatio contrahitur inter abſentes per epiſtolam: nuda tan- tum eſt conuentio, ex qua vt diximus, non debentur viuræ, niſi contractus ſit bonæ fidei, vt mandarum. Non igitur ſine cauſa quæritur ratione vſurarum an contractus ſit mandati, an contractus mutui. Probabilis autem dubitatio fuit in hac
quæſtione. Nam ex eo quod procurator erat, non poteſt dici.
actionem mandati com petere domino, cum ei dominustan- quam procuratori ſuo permiſerit hanc pecuniam accipere: quinimo poteſt videri mutuum eſſe, quia ſcilicet conuenit in- ter eos vt pecuniã, quæ relicta erat ex adminiſtratione, mutuã acciperet. Huiuſmodipleræque ſpecies incidunt, in quibus concurſus eſt contractuum,& quæritur vter alteri præualere debeat: quarum exemplum vnum eſtin l. 1.§, quod ſi rem. ff. depoſiti. Ego ribi mandaui vt ferres rem quandam meam ad Titium:& ſi Titius eam rem accipere nollet, vt eam mihi cu- ſtodires, quæritur ſi t ne mãdatum, an potius depoſitum. Pro- babilis dubitatio eſt hac dere:nam eo quod mandaui vt ferres “ EEe 2
QG — 8
1
2 5

Manda- rum 2 depoſito
880
ad Titium, videtur mandatum eſſe: eo vero quod eam rem tibi cuſtodiendam dedi, ſi Tirius nollet accipere, depoſitum. Sed tamen fieri non poteſt vt ſimul depoſitum fit& manda- tum: nam effectu multum differt alter contractus ab altero. Mandatarins enim plerunque culpam præſtat: depoſitarius autem de dolo tantum tenetur. Quid igitur dicemus? In hu-
quid arf iuſmodi quæſtionibus ſolemus inſpicere id quod principali-
Ferdr.
ter agitur inter contrahentes. Hinc etiam dicit V Ipia. manda- tum eſle in hac ſpecie. Nam principalis sontractus eſt manda-
tum, cui lex& conditio adiicitur. Prmcipaliter enim actum
fuit vt res illapetferretur ad Titium: poſtca adiecta eſt pactio, vt ſi eam accipere nollet, mandatarius eam cuſtodiret. Simile exemplum eſt inl. ſi facculum. ꝛ9§. vlt. fI. depoſ. Ego depolui apud te rem meam,& eonuenit vt ea vtaris, li velis. quis con- ttactus hic iudicandus eſtan dicemus eſſe depoſitum, quia res data eſt cuſtodienda: an vero commodatum, quia ſcilicet per- miſi vt ea vtereris? Ait Paulus depoſitum eſſe, quia hocprin- cipaliter agitur, licet poſtea conuenerit vt ea depoſitarius vre- retur: nec enim ideo dicendum eſt commodatum eſſe. Similis quæſtio eſt hæc apud Africanum tractata, quæ oritur ex con- junctione contractuum. Quæritur enim ſitne mandatum, quia mandauiprecuratori meo vt pecuniam exigeret, an vero mutuum, quia conuenit poſtea vt mutui nomine haberet. Cui quæſtioni reſponder Africanus, mandatum eſſe, non au- tem mutuum:& actionem mandati competere, non autem actionem ex mutuo: ideoque vfuras deberi. Matuum emm eſt contractus dicti iudicij, ex quo non debentur vſuræ niſi per ſtipulationem promilſſæ ſint: in mandato id non requiti- tut, vt diximus, quia bonæ fidei contractus eſt: nihilquereferr an vluræ per ſtipulationem promiſiæ ſint: an pacto conuen- to. Sed curpotius dicitur mandatum eſſe quam mutuum in
hac ſpecie? Ratio eſt quoniain qui mnuruam hic pecuniam ac-
cipit, is eſt, qui procurationem& adininiſtrationem haber v-
niuerſorum bonorum domini. Manet enim adhuc procura- tor cum hoc mutuum conttahitur, ideoque perſeuerat eius
mandatum, cum ei dominus permittit pecuniam reddendam exadminiſtratione mutuam retinere: ſicq; videtur tanquam procuratori eam permittere, qui forte alias permiſſurus non
eſſet: atque ita mutuum includitur ſub mandato generali,
quafi pars ſit mandati principalis contractus. Hac ratione vi- detur adductus Africanus vt reſponderet pecuniam hic mu- tuam non eſle, nec obligationem mutui, ſed mandati. Confir- mat noſtram ſententiam alius locus ſub eod. tit. in l. ſiremu- nerandi. 6.§. apud lulianum. Quidam mandauit procuratori ſuo vt certain pecuniam ſumeret,& fœneraret periculo ſuo, ita tamen vt eo nomine certas vſuras penderet domino, reli- quum ipſe lucraretur. Quæritur an ſit mutuumè Ait Vlp. mu- tuum eſſe, atque ideo viutas non deberi, quia non intetuenit Ktipulario. Mandatum autem non eſſe, quia quod hicpriaci- paliter agitur reſpicit commodum maudatarij, quod extra mandatiformam eſt. l. Quuintus.§. vlt. ff. mand. Sitamen is cui illudã mandatum eſt, procuraror vniuerſorum bonorum fuiſſet, aduerſus eum dabitur actio mandati, actioneque man- dati vſuræ peti poſſent: quia hoc videtur etiam ad illam admi- niſtrationem gencralera pertinere. Cum euim adhuc eſſet
procurator, durabat mandatum, eiuſque adminiſtratio:& do-
minus mandando illi vt pecuniam mutuam acciperet; videri poterat ei mandare tanquam procuratori& adminiſtratori vniuerſarum rerum ſuarum,& quaſi legem quandam dicere
Principali contractui. Atque huic quidem fimlis ſpecies vide- rur eſſe inl. qui negotia. Is euim qui hic proponitur procura-
bat negotia Titij,& adminiſtrationem habebat vniuerſorum eius bonorurn eo tempore quo epiſtols, cuius hic mentio fit, emiſſa eſt, necdum finitum crat eius mandatum: ideoq; cum dominus ei permittit vt pecuniam accipiat mutuam„intelli- gere debemus dominum volaiſſe legem aliquam dicere prin- cipali cõtractui. Principalis autem magis eſt contractus man- dati, quam mutui. At inl. ſingularia. quia Vlpian. Ioquitur de mandato quod finitum erat, non poſſamus intelligere quaſi dominus legem dicere voluerit generali mandato. Alioqui dicendum ex omni contrattu,&&c. Id eſt, ſi hic diceremus credi- sam eſle pecuniam, hinc conſequeretur ex omni contractu nuda pactione creditam pecuniaimn fieri poſſe: hoc eſt, vt quo- aiescunque quis permitteret alicui vti pecunia ſua, mutuum
—
cturi ſumus. Sequitur alius caſus, in quo mutuans alienam pecuniam Sezim obligationem ſibi acquirit.l. ſi abſentis. 4. hic. Quldam mu ean
Franc. Duareni Comment.
eſſet: quod tamen falſum eſt,& contra dictam. ſi ſacculum. fl.depoſiti. Nam lexde vtendo ibi adicitur contractui depo- ſiti. Et hæc mihi videntur hac ratione eſſe concilianda. Addit Africanus in dict. l. qui negocia. aliquot alias ſpecies qua vi⸗ dentur huic fimiles eſſe, in quibus tamen maximam oſtendit diſſi militudinem eſſe, veluti in hac ſpecie. Ego peæcuniam me- am apudte depoſui: deinde conuenit itſter nos vt eam mu. tuo accipias, id eſt, vt recedatur à priori contractu,& con- uertatur in contractum mutui: hic enim diſſimilitudo eſt. Nam pecunia quæ apudte eſt, mea eſt, non mihi debita. Alia eſt, ſi à debitore meo iubeam te acc'pete pecuniam, quæ ſpecies habetur etiam inl. ſingularia. mutuum enim hic con- trahitur: quia hocratione quadam ſingulari conira rationem communem recipitur. non eſt igitur producendum ad conſe- quentiam.
Aliqui addunt inter pactum ð& ſtipulationem quantum ad eam rem attiner, multum intereſle. Cenſent enim, tametſi nuda pactione non ſemper vna obligatio in allam conuerta- tur: ſtipulatione tamen id fieri poſſe.
ca enim non conſtituitur dfflerentia inter ſtipulauonem&
pactum conuentum, quod ad obligationem vnam conuer-
tendam in aliam attinet, veluti obligationem empti, in obli- gationem mutni, ſed quantum ad obligationem vſurarum attinet. Certis enim ex cauſis teceptum eit vtilitatis cauls, ys
pacto conuente alia obligatio in obligationem mutui con-.
uertatur, tantamque vim haber pactum couuentum, quan- tum ſtipulatio in ea re. Sed cum quæritur de vluris, maior vis eſt ſtipulationis quam pacti conuenti. Nam ſi quis ſtipulatus fuerit, vſuræ ex ſtipularione debebuntur, quantaſcunqus ſtipulatus fuerit, modo legitimum modum non excedant. Sed ſi pacho conuenertt vt pecunia ſit credita,& debeatur ex mutuo cum vſuris: quamuis forte hic mutuum contractum fit, nihil tamen magis debetur ex hac pactione, quam debe- batur ex priore obligatione. Er ideo etſi conuenerit de certis vſuris ſoluendis, non ideo tamen peti poterunt: quia vlu- ræ ex mutuo ſine ſtipulatione deberi non poſfunt: l. 3. Codic.
de vſuris. Sed de eal. ſi ex pretio. nos quædam alia poſtea di-
tuatus eſt pecuniam meam nomine meo, ex hoc contractu mihi acquiritur actio& obligatio, ſi id ratum habuero. Il. certi condictio.§. fi nummos: ff. eod. ſed ſi certum non habuero uod geſtum eſt, nulla mihi acquiritur obligatio, nulla actio, ed ei qui numeranit vtilis actio eo nomine competit. His verbis oſtendit directam actionem ei deficere: ſed vtilitatis cauſa actionem dari, neglectaiutis ſubtilitate, quæ vtilis dici- tur: alioqui ſi nulla aduerſus eum competeret actio adrepe- tendam eam pecuniam, locupletaretur is cui mutuo pecunia data eſt cum alterius incommodo: quod à iure alienum eſt.l. nam hoc natura. ffde cond. iadeb. Nam is cuius pecunia eſt, & cuius nomine numerata eſt, cum ratum non habeat quod geſtum eſt, petet ab eo qui eam mutuam dedit. Recke igitur vtilis actio ei datur qui pecuniam numerauit. Ex his igitur cauſis,& aliis ſimilibus ſi quæ occurant, vt occurrere poſſunt,
3.. 2 r. valet mutuum, etſi de re aliena contractum fuerit. Extra has nn den4 cauſas non contrahitur mutui obligatio, niſi quis pecuniam*⁄ſe
ſuam mutuam dederit. Sedtamen notandum eſt quamuis ab&sνm. eice ualcew.
initio mutuum non conſiſtat, tamen plerunque conual re: veluti fi vtiliter contracta initio non ſit obligatio, vt qula
res aliena erat quam alius dabat.
Quod colligunt exl.ſ iſtas ex pretio. hic. Sed ea lex iudicio meo alium ſenſum habet. In ꝓreuo.
*
In primis igitur confirmatur conſumptione: nam ſi quis Matuun
pecuniam alienam crediderit,& ca deinde conſumpta ſit ab-
3.
eo qui illam accepit bona fide, murui obligatio quæ ab initio ⁴ 44
non conſiſtebat, conualeſcit hac conſumptione. l. nam etſi ſtwreme- fur. ff. eod. idem dicitur inl. non omnis. 19.§. vlt. ad fin. cod. psia-
idem dicitur in l. quædam. de reb. dub. idem in l. fi quis pro us. eo. 16.§- finummos. ff. de fideiuſſor. I. Caſſius. ſf. de ſolut. Sed quæritur qᷓua ratione conſtitutum ſit vt conſumptio cam vim habeat, quam translatio dominij, id eſt, vt propier con- ſumptionem detur condictio ei qui alienam pecuniam mu- ruam dedit. Magna ratio id ſuaſit, ne videlicet is qui pecu- 3 4 niamn
Jum ac bacto ccian dchal uam c luscoli Geleitig acepitq dolo, doc Phena- jec qul ſ Naxmaul avmuuii fekceumäte deconian canpetir jntellgen nas. N I, Op deconlu celleeſt puonec n, Cauuf.! nu in ylusl
— =
alaconl . Alada uasmatul, hel lfir
deum vla aminusthi muOag ſen uptade unpli icet
e hohigrio an..
de agene g 4 dlunralge 1 Noncillard
ur ie K äpd⸗
5 doneneic
annonpotet Caciregoe

kortedic werumn terhachactine gun
tideoetl cquuerru
mmen heti hoxenn. tederidoagobiu.,l tio. uos quadmm us
dmrans lennn
abſents.4.N. Qur,,
omine meo, aibela
dio,idtrundrni d. ſedlͦ cumm ms
Dlle
Conſum- catur. ptA⁴ Juε
do Aica
niam accepit mutuam, cum iactura alterius locupletetur, nul- la actione aduerſus eum competente. Si quis enim meam pe- cuniam mutuam dederit, mihi quidem ad uerſus eum qui poſ- ſidet, antequam ea cõſumpta ſit, datur rei vindicatio: ed poſt- quam conſumpta eſt bona fide, domiao pecuniæ nulla am- plius competit actio.l. qui reſtituere. 6 9.&l.& ex diuerſo ff. de tei vind.& l. vlt. ſup. eo. Itaque ſi is qui mutuam pecuniam accepit quæ erat aliena, eam conſumpſerit bona fide,& ſine dolo, dominus eius pecuniæ nullam actionem aduerſus eum habet,& hoc ſatis expre ſſum eſt in l. rogaſti.§. vl. fl. eod. Is au- tem qui mutuam pecuniam dedit, ſecundum ſtrictam ratio- nem, nullam actionem habet: non enim contrahitur obliga- tio mutui de re aliena. Sedtamen conſumptio facit, vt conua- leſcat mutuum: quia eo ventum eſt, vt niſi detur actio ei qui pecuniam mutuam dedit, cum aliena pecunia fuerit, nulla competitura ſit actio aduerlus eum qui mutuum accepit. Sic intelligendum eſt quod dicitur in d. l. ſed etſi fur.&l. non o- mnis..vlti. Id colligitur ex l. Caſſius. ff. de ſolut. Sed, vt dixi- mus, oportet rem bona fide conſumptam eſſe: quia ſi mala fi- deconſumpta ſit, ſupereſt actio. l. rogaſti.§. vlti. ideoque ne- ceſſe eſt obligationem mutui coufirmari per haac conſum- prionem. Solet hic quæri, quando conſumpta pecunia eſſe di- Pecunia conſumpta dici poteſt, ſi is qui acceperit, eam in vſus ſuos conuerterir,& impen derit: vel cum eſt commi-
ur pecu- xta cum alia pecunia: cuius vnum exemplum eſt in I. ſi alieni.
³r⸗
De aiu.
ff. de ſolui. Eſt enim eadem ratio in commixtione quæ eſt in allaconſumptione. Alia cauſa eſt propter quam hæc mutui obligatio confir-
vo, Tuod matur, nempe vſucapio Exemplum vnum eſt in l. indebiti.§. aeno- ri. infc. de cond. indeb.. J. ſi alienam rem. ff. de donat. cau.
co:
uui. mor. Quidam mutuam pecuniam dedit alienam, vel frumen- uate/ cst. 95
Mutui
obltgatio
ewentu conditio nus con-
Cantra qusſdæ,
qui ſtipu
latione
conffr.
mari mu bari non poteſt. Non enim le tuum vo-
lana.
bitam, transfert domi
tum alienum, vel aliam huiuſmodi rem alienam, is qui acce- pit, eam vſucepit trienaio, quia mobilis erar,& eius factus eſt daminus: hic quæritur an poſſit agiex mutuo. Ratio exigit vt ex mutuo agacur, ſicur agitur prapter cos ſumptionem: quia ſicut ſupra deficere diximas ctionem aduerſus eum qui con- ſumpſi:, ſic etiam de ficit aduerſus eum qui viucèpit.& hoc ex- preſſum eſt in d. l. indebiti.. vlt. nam quemadmodum is qui ſoluit alicuirem ſaam ſed indebitam, poteſt repetere eam: ita etiam ſi rem alienam, etſi vlucapta ſit. Confirmatur etiam hæc obligario euentu conditiontg. l. proinde. ff. eod. Sed de conditione quæ mutuo adiicitur, nos dicemus alio in loco.
Addunt aliqui mutuũ quoque confirmari ſtipulatione, quod
illi coneiliari dicuns: id ſumunrt exl. z. hic. vbi proponitur, A-
Irmata. ſelepiadem quendam pecuniam alienam ſuo nomine credi-
diſſe,& ſtipulatum fuiſſe eam pecuniam ſibireddi. Et dicitur actionem ei competere cuius pecunia fait: ſed tamen non propietea dicere poſſis, per ſtipulationem conualeſcere mu- tuum. nam cum ex ſtipulatione agatur, non ex mutuo, id pro- quitur, ex ſtipulatione compe- tit actio: ergo etiam ex mutuo. Ex his intell gitis quomodo contrahatur mutuum,& quæ neceſſaria ſunt ad ſubſtantiam mutui. Secundus locus eſt,
De perſõnis cum quibus contrahitur mutuum. C A v. III.
86 hoc titulo variæ quæſtiones tractantur de perſonis, de * uibus probabiliter dubitari poteſt, an mutuum contra- bere poſſint. Ac in primis quæritur an pupillus mutuum con-
3 trahere poſſit. Pupillus mutuam pecuntam dando ſine au- 4 ſt
nuluum.. eantra. Pupillus. ff. co. nec pecunia data alienatur. bere.
ctoritate tutoris ſui, mutuum non contrahit. l. non omnis.§. ſi Nam pupillus nihil alienare poteſt ſine auctoritate tutoris ſui. l. obligari. 9.§. ſi pupillus. de aucto. tut.. nunc admonendi. Inſt. quib. alien. li- cet velnon. Hic autem alienatio quædam eſt. nam cum quis mutuam pecuniam dat alteri, alienat eam: quia alienatio eſt omnis actus quo dominium in alium transfertur. l.1. infra, de fundo dotali. hic tamen dicitur„Pecunia conſumpta obliga- tionein mutui conualeſcere, ſed id propter vtilitatem rece- ptum eſt, ne ſcilicet lucretur eam Pecuniam cum alterius in- commodois qui accepit. ldemque dicitur de ſolutione quod de mutui datione. Magnam enim affinitatem habet mutui datio cum ſolutione: quia ſicut mutui darione, ita etiam ſolu- tione transfertur dominium. N am is qui ſoluit pecuniam de-
nium eius pecuniæ in accipientem cre-
9₰
In Tit. Sicertum petatur.
luntatem. ff. ſol, matr.
um datum furioſo, non poſſe conualeſc
here non poſſe. Non enim obligatur ſi mutuam pecuniamac ceperit, propter Senatuſconſuſrum Macedonianum: de quo eontrebe- Senatuſconſulto multa hic tractari ſolent ab aliis„ſed quia de“ε
trefamilias, qui cum filiusfamilias eſſet mutuum
89881 pupillus ſine auctoritar e tutoris ſui ſoluat alicui, nihil 2git, nec liberatur, niſi is qui pecuniam accepit, eam cõſum pſeric: quia vtilitatis cauſa, vt diximus, hoc
caſu conualeſcit mutuum. De ſolutione hoc etiam expreſlum eſt in l. quod ſi forte.14.§.vl. f. de tol. vbi dicitur pupillum ſol- uentem ſine tutoris ſui auctoritate, non liberari quia ſpecies quædam eſt alienandi. Sed hic occutrit antinomia, ex l. inter- daum. ff. de condict, indebit. vbi proponitur pupillus ſine tu. toris ſui auctoritate ſoluiſſe nummos: cui an Vlpisnus repe- titionem contingere,& eos quidem vindicari poſſe, ſi exrent: ſi conſumpti ſint, condici: quod viderur contrariuin his quæ paulo ante à nobis dicta lunt. ideoque hic valde impeditus eſt Accur ſius, cum tamen non magna ſit difficultas. Verum enim eſt pupillum qui debet, re vera, ſi ſoluerit, liberari conſumptis
ditorem cui ſoluit. Itaque ſi
nummis. Si vero non ſint conſumpti nummi, quamuis dede- rit, non liberari, vt exprimitur in ſuperiori caſu. Jedin l. incer- dum. debemus intelligere debirorem non eſle pupillum, eumque indebitum ſoluiſſe: alias enim hæc quæſtio non per- tineret ad titu. de condict. indebirti. Siigirur pupillus indebi- tum ſoluerit, quia hoc caſu non transfertur dominium pecu- niæ in accipientem, exrantque nummi, vindicabuntur. alius autem non poſſet vindicare, Si autem conſumpti ſint, condi- ctio indebiti locum habebit: nam& maior repetere poteſt quod indebitum ſoluit condictione indebiti. Pupillus ecgo mutuam pecuniam dare non poteſt, niſi tutore auctore:& ſi tam dederit, non alienat. Quiq ſi pupillus mutuam pecu- niam acceperit, an obligatur ex mutuo⸗ Et certum eſt, ex mu- tuo pupillum non obligari ſine tutore ſuo. I. certi condictio. §. idem erit. ff.eod. Imo ne naturaliter quidem obligatur, vt dicitur in l. pupillus. ff de obliga.& actio. Quæritur an idem de furioſo,& prodigo cui bonis interdctum eſt intelli dum ſit, quod diximus de pupillo? Et certume cauſam furioſi& prodigi. De prodigo enim lo condictio. S.idem quæri poteſt. ff. eo. de furio ſo. 1z. ibid. Eurioſus mutuam pecuniam dedic an valear mutui obligatio: Gettum eſt ex his quæ diximus, mutui obligationem non conſiſtere. Furioſus enim qui iudicio& conſilio caret, alie- nandarum rerum ſuarum poteſtatem non habet,& ideo mu- tuum contrahere non poteſt. Si tamen becunia quam dedit mutuam, conſum pta ſit, acquiritur ei obligatio& actio ‚ſed ante conſumptionem vindicabit rem, cuius dominium non* tranſtulit in acci pientem. Cum eum compotem Ke mentisputa- enderet in hac ſpecis pecuni-
cus eſt in l. certi ſo in. ſi à furio- alicui: quæritur
res. Hoc dixit Pomponius, vt oſt
am ſiaę dolo malo accepram eſſe& bona fide conſumptam.
Sienim dolo malo conſum pſiſſet pecuniam, aduerſus eum a- lia competeret actio, nempe rei vindicario,& ad exhiben- dum, ſi eam dolo malo poſſi dere deſiiſſet. Si autem iarn dolo malo non deſierit poſſidere, vt puta ſi eam bona fide conſum- pſerit, putans ſuam eſſe, ceſſabit rei vindicatio& actio adex- hibendum, ſolaque ſupererit condictio. l. quod meo- ff. de ac- quir. ter. do. Hic autem obiter notandus eſt locus communis de obligatione furioſi„& aliarum huiuſmodi perſonarum, cum dicitur: Ex quibus cauſis actiones ignorantibus nobis acquiruntur, ex iiſdem acquiri etiam furioſo. Ex his autem cauſis obligatio acquiritur furioſo in quibus cõſenſus neceſ- ſarius non eſt: eius enim nulla eſt voluntas.l. furioſi. ff. de reg. iut. ideoque cum obligatio ex re venit, furioſus nec tacito nec expreſſo conſenſu obligatur. l. qui ad eertum. ff. loca. l. z.§. vo-
Cauillantur aliqui& diſputant, argu- ratione partium, vt oſtendant mutu-
ere conſumptione. Sed ſubtilitates hic reiiciuntur. Nam vtilitas ſuadet vt propter
conſumptionem in hoc caſu dicamus obligatione mutui fu-
mento ducto ab enume
rioſo acquiri, etſi ſubtilitas iuris repugnet. Hactenus de popil-
lo, furiolo& prodigo: nunc videndum eſt de filiofa milias. In primis igitur quæritur an filiusfamilias mutuum con- trahere poſſit. Et certum eſt filiumfamilias mutuum contra-
eo proprio loco diſputaturi ſumus, nos quicquid eo pertinet in eum locum reiiciemus, excepto eo quod eſt huius loci. Se- natuſconſultum Macedonianum locum etiam habet in pa-
accepit: ha- EEe;
gen-& prodi- ſt eandem eſſe f&ονν ι tuum cs- trahere
poſſint.
N. iliufa. milias ar nutuun

2. 8 6 2 882 Franc. Duareni(omment. bet etiam locum mortuopatre. Sitamenfiliusfamilias ſolue- mutui obligatio, imo etiam ſiluos, quad erat dubitabilius. berm rit paterfamilias factus, quod debebat ex muùtuo, repetere Cuius rationem demonſtrauimus in interpretatione!- lird. telcod non poteſt tanquam indebirum. Hæcenim exceptio compa- gularia. Hoc igitur inter ſingularia mutui præcepta rekerrut. irai rata non eſt in fauorem fillifam. qui mutuam pecuniam acce- ideoque tametſi actio perſonalis, vtiam diximus, per rocu bonoh ....„. 3. 1 1.. 2 3 4. pit aullo enim fauore dignus eſt)ſed in odium fœneratoris,l. ratorem, alij non acquiratur: tamen propter ſo Rial ræ rrunn 6— exceptioné. 40-fl de cond. indebit. Sed quæritur, ſi filius- cepta quæ circa pecuniam mutuam obſeruantut, actio btſe. elioel amilias ſoluerit quod ex mutuo debebat ex pecunia patris nalis domino acquiritur per procuratorem, qui nomins alie- ritai non ſaam, an pater ſaltem repetere poſſit. Hæc quæſtio tra- no pecuniamn credidit. Et hanc ſententiam m reet 1 Wnne ater lal oſſit. Hæc quæn- edidit. Et hanc ſententiam magnopere etiam tll es aatur inl. ſi filiusfamil. 1 4. ff. eod. Et dicitur nullam exce- confirmat ratio quam adduximus nuper in interpretationel G ptionem patri vindicanti ſuos nummos, ſi extent; obici poſ fiita ſtipulatus. 126„§. Chryſogonus 5 de udable 5b. Foktbo ſe. Sed quæritur, ſi conſumpti ſint nummi àcreditore, an nui- uis per actum ciuilem alteti non ac uiratur tamen 1 dam. Veobu laactio patri detar. Marrianus ait ceſſare condictionem, cu- ralem acquiri, iuxta l.ea quæ. 3 4½ Aruc ter domoſi eußen 1 npech ius dctireddit rationem: Quoniama ait, totiens condictio da- actus naturalis numeratio pecuniæ ldas uæritar ſiis 8 uans rur, quotiens ex ea cauſa numerati ſunt, ex quaactio eſſe poſ- nomine meo pecuniam mutuam dedit Rdeiuiſotem a 64 iiel ſet, ſi dominium ad accipientem tranſiſſet. Hic locus diligen- rit,& ſtipulatus ſi.. ledit, ndeiulio ccepe- eun, ui EriISn4— f— 2„& ſtipulatus ſit,(nam alias fideiuſſor obligari non poieſt ilxyidan ter notandus eſt: multum enim con ert ad intelligendum cum alias non obligatur niſi verbis) an ex ea ſtipulatione 5 dict quod dixicus de conſumptione pecuniæ lup. In hacautem hi detur actio, ſicut datur ex mutuo?(Welhohhes tract 6 2 1 ſpecie videbatur condictio patri compètere poſſe. Diximus inl. ſi pecuniam. 26. ff. eo. vbi de procuratorea itur atur unt. f enim ſupra, ſicut res vindicatur cum extat ‚ita cum conſum- niam militis mutuam dedit,& fideiuſſorem 8. bl u gene linon Pta eſt condicitur. Nam ex quibus cauſis rem ſuam quis vin- nomine accepit. Ait autem Vlpianus, actionemm da Püurncu d d dicare poteſt, cum ea dhuc extat, ex iiſdem cauſis cum con- ius pecunia fuerit. Sicut enim cum tutor ecuniam pu lliv h. Ae ſumpta eſt datur condictio, vt ſup. dictum eſt, l. 12.& l. 1 3. curator adoleſcentis mutuam dat: dorf dar 7. 4 s lecem Huic reſpondet obiectioni Martianus. Quod enim dictum tunc acquiritur actio pupillo nor rant 8 au1 lih Ater. mitsc 7. 2. dus. Woeee in au eeſ um ex mutuo, ſeder- dr eſt, onſumpta pecunia aliena condictionem acquiri, verum iam ex ſtipulatione: ſic etiam dicendum eſt,& ſi qui ere quole eſt in ea cauſa, ex qua actio fuiſſet competitùra ex ea nume- s m dal„& ſi quis pecuni- mürui ltines als qua actio fuiſſe pe am militis mutuam dederit,& dati ſtipulatus ſit. Quibus ver- adün. ratione, ſi dominium in accipientem fuiſſet translatum. Ideo- bis ſatis oſtendit, ius ſingulare eſſe in his perſonis. Ideoque fi 44 m. . 2 8 4 56... 4 3.*. 6„ 3 3 1 5 4 aue 4 Aue in omnibus exemplis dux ſupra adduximus, Sipecunia quis pecuniam hominis priuati, aut eius qui iure ſin 15 1i ha propria fuiſſet eius qui dedit,& dominium translarum fuiſſet non vtitur, mutuam dederit, quamuis acquiratur co kie Lir in accipientem, contracta fuiſſot obligatio mutui,& acquiſita ex numeratione, ex ſtipulatu tamen ſi Aizulatio ureruece⸗ er actio: atque ita propter contumptionem acquiſita quoque rit. non acquiritur actio. ergo non oterit agi aduerſus fide 846 actio, quamuis dominium in accipientetu translatum non fu⸗ iuſſorem, qui obligatur ex Dhu oe 829& alia 5. e unmnda ..„.. 4,—.. 2 0 MV. iſſet ab initio. At in propoſita ſpecie aliud eſt. Nam pecunia fauorem harum Krſonkrum rrtane uSee lds hfopee Miis ia ieads: non fuic numerata acquirendæ obligationis cauſa: quia etſi reperiuntur, vt inl. 8. ſi vt propo u5 ſuyt 4 10 8 Ncurhe h golutigite Hllifamilias fuiſſet ea pecunia,& dominium eius tranſtuliſ- enim emerit rem Auaat dopaniles Qrcl vmMel. 3 rquts euaten lu lnlnedor ſet in accipientem, non ideo tamen aliqua actio acquiſita faiſ· emptum eſt ex pecuniam 4 non ſtatim 8 Aaan ſ Auod ſnen önrhere ſet. Nam eam dedit pecuniam foærneratori, vt ſe liberaret abes eunia. ſup. de rei vind. tam 3 a conein neh 2l 8 E n4a ewiüſen obligatione mutui qua tene batur. Hic igitur inſpiciendumeſt eam rem tanquam ſuam vindicare de fn 88 hmieſt manatin 4 1“ e 1 care,& quaſi eius dominus ſit. Uchser quo animo numerata fuerit pecunia, an propter liberatio- Igitur propter fauorem militis reee 3(ſt veſ unusur ſu ſalseri nem, an veropropter obligationem. Addit luriſcon. Denique cunia eius emptum ſit, propter eiu 4 tilitatem G Suid expe- Nuuwodie per errorem ſoluti contra Senatuſconſultum crediti,&c. Hic llis ei m lle Proh Atatem de cxulläte lulätroi 7 Weicht vtilis ei detur actio zun tedanl l confirmat quod iam diximus exl. qui exceptionem ff.de con-§ 1. ſolnuhu Lon. 100tame Taur enkf. Secd quid ſi procurator mutua niam 8 dic. 8indeb. filiusfamilias igitur ex mutuo proptet Senatuſcon- toneendaaus& Aoe meen Peeumam accePerle an rinmm he ſultum Macedonianum non obligatur: ſed an ex murtuo ali- Rt vidend„ acti0 Murlndetuta uerſus dominumt dpulniot guem ſibi obligare poſſi 8 102 t videndum eſt quæ fuerit voluntas domini, cum procura- uno 1bi obligate pollit quætltur. Cettum filiumfamilias torem conſtituit:& quam poteſtatem ac it pro hanfj nullam actionem habere nomine ſuo, nec ex alia cauſa præ- Adomino. Si enim inſtitor fu erin domimi de Erit hrenraro⸗ nna denigu nam inerxceptis caſt 11, 3:ne„e ,Mi* nO, repoſitus nego- 1 Eeausmdin excepris caſibus, l. filiusfamilias. de oblig.&act. ciationi exercendæ, vel pecuniis nntceen d& s 8. rim domih 1g0 1 pecuniam mutuam dederit, non poterit ex mutuo a- ranais, propter voluntatem domini aduerſ ietee e mnentum! gere. Excipiuntur tam en certic ibus dixi 12 ſii 4 uerluscumag Hotern, un don 5 lc.3 G gack.y ce desiisode quibus diximus ſub ti- Inde quæſtio tractatur inl. ſi inſtirorem. 29 ff. eod dhachi⸗ unlumne ulo, de oblig.& act. Vnus eſt in l.cum filiusfamilias. 17. ff. eo. ne poſſit conueniri domi 110urH’ilSen zemeitel de filiofamilias qui peregre agens ſtudiorum cauſa accepit& is znueniri dominus, ſi inſtitorem ſeruum habuerin denn viaticum à patre ſuo,& id mutuum dedit: vbi queri b is pecuniam mutuam nomine domini acceperit. Poterit enentoc t patre ſuo,& id mutuum dedit: vbi quęritur an poſ- quidem iure Prætorio agi actione inſtitoria adue eiaae ſit repetere: Videtur enim non poſſe repetere. Sedtamen hie num: imo etiam, inqi eSlia 4 inſtioria uerins doni. lleda 3 dicitur iudicio extraordinario illi eſle Iubueniendum: nam dit 3 ſi ſe nqut 1u ianus, di recto condicere poteſſ cle⸗— Lner erſi acioidire da non co 6 1u umen or, etſi omiſerit actionem inſtitoriam, quaſi iuſſu dom ni des, gui — etſi actio ei directa non competat, vtilitas tamen hic exigityt mm ia ſic Mirorarn,.„ bauzer non deficiatur actione: dabitur igitur ei vtilis actio propter v- utua pecunia ſic accepta. Quid enim refert an tu pecuniem esleinn, rilitatem, cum directa defici Gu⸗ d Probter. acceperis, an alius iuſſu tuo& mandatu? Hoc expreſſum eſta- kgbedima em, a deficiat. Qusmodo autem hic accipia- liquando clarius in Inſtit. derp drieulai b it. quod cum eo qui in alien. poteſt.5. radculatim,
tur extraordinarium, docui inl. luriſgentium. ff. de pactis. hic
vlti. Quæritur etiam generaliter de ſeruo, ſi mutuam pecum-
enim accipitur pro vtili actione, vt in l. ſi longius. ff. de iudic. pyocara- lam videamus de procuratore, anis mutuam dans pecuniam tor an domini ſui nomine, acquirat ei obligationem mutui:& vide- nutui tur obligationem acquirere non poſſe. Actio enim perſonalis
ann dederit domini ſui, an mutui obligatio contrahatur: Et re- Sersus ſponſum eſt, obligationem mutui contrahi, ſi voluntate do- 2 uute mini mutuam pecuniam dederit, ſecus eſt, ſi ſine voluntate ee domini ſui pecuniam eius mutuam dederit. Non enim con-„mo aci
oblsga-. 7 ——B 2. 1 7.„— ur ex voluntate dominiid fa.. Am on am =r rerne derhaterierrerrmaed leresteneeirererheeieee, e procuratori pa qui contraxit: mihitamen Veiita eſo,led uo conceſſecit. lrogaſti§.vlt. f. eodem. Si quis enim cõcedat dn mandati aduerſus procuratorem, qui mandatu mn Coutra⸗ lieiſeuo nen modo peculium 8 etiam eins adminiſtta- anauen ir. Qaa co:p;, 1. 7,. B. e. ur ei permiſiſſe vt peculiarem pecuniã edim ——— iher niisachaellatmece, Nam Wena dederit nomine meo, tanquam procurator meus non ofle Aulnuaee m darperuniim'non excedit fines adminiſtrario- Kawaam— mihi acquirere actionem. Sed tamen hic dicitur per robur 3 nie, niſß zlia circumſtantia hoc ſuadeat:quia nõ eadẽ ratio eius luemi rorem qui nomine alieno pecuniam mutuam Kdil, obli ⸗ eſt quidonat pecuniã, S&c cius quimutuam dau.l. filiusfamilias- derdinn 1 dionern e aione mmacquii domino idquc Anobis. vr Sa- 7. ſt. de don.& l. contra iuris ciuilis.§.ſi filius.ff. de pactis. Re- muanne haanumoſt pr.ercelncondictio 3 4 aade on- cte igitur hic mutui obligatio contrahitur. Sed hocitaintelli- telpode ii .Siquis e- endum eſt, vt iam dixi 6 10, 1. ſ.ar ſer⸗„s Aderenr nim nummos meos dederit nomine meo, mihi acqui 3 Leit, diximus, nõ tantum ſi peculiũ habeat ſer- toipla s me 20, mihi acquiretur uus permiſſu domini ſui, ſed etiam ſi eius adminiſtrationem tna
liberam

Dons. ſupt ceriſui mninmilti, urnai donſtuimmennänle contiavo ſtnüntr
licate, Kuaütiuitt receptom citniia: ereius niltnendan
dutuam ecmninter urui deturadtesGen
wolantasdomn, aur
eftaten aucyxeie
etit domisiKyte nis mutuozcperti ominiadhetlena aſtitotem a) K finſitomkman ine domini icant
Calen- dartum exencere. Calen- darium
qurid 2
vnde ae jgnorãs ſeruus Kalendarium exercuerit, valere id debeat. hæc
catur.
Adl eiu:
9 111 Iin prous?.
In Tit. Sicertum petatur. 38;
liberam habeat. Libera autem adminiſtrario peculii ſpeciali- tec concedenda eſt, leg. quam Tuberonis,§. alia. ff. de pecul. idem igitur dicendum eſſet de procuratore, cui libera omniũ bonorum adminiſtratio conceſſa eſſet, vt is poſſit muruam pecuniam dare. Sed quod ſaperius diximns de ſeruo„ita in- relligendum eſt, niſi fugitiuus ſit factus poſt liberam admi- niſtrationem conceſſam. Nam tunc intelligimus reuocatam elie cam adminiſtrationem. dict. leg. rogaſti. 5. ſi fugiti- uus. quod nominatim expreſſum eſt in l. libera. ff. de pecu- lio. Et hoc etiam pertinet ad procuratorem. l. cum quis. 38. 5. r de ſolut. Si quis enim procuratorem conſtituerit ad exigen- dam pecuniam recte ei ſoluitur: ſed tamen cõditione& ſtatu eius mutato, fit aliquando, vt debitor diſſoluens non libere- tur, vide licet ſi cœperit diſſolutus eſſe,& domini rem& ſuam dilapidare: idque notum publice ſit omnibus. Subiicitur poſt- ea dict.§. fugitiuus. Ouod ergo vindicari numi poſſunt ſi ex- tant. Hic locus ſatis explicatus fuit ſupra: nam quia non conſiſtit mutui obligario in hoccaſu, dominus po- teſt nummosà ſeruo ſuo tine voluntate ſua daros vindica- re, ſi extente ſi conſumpii ſint, propter vtilitatem conua-
leſcit mutui obligatio. Nulla euim alias actione poſſet conue- niri is qui matuam pecuniam accepit. Aliud exemplum eſt in
quo ſeruus voluntate domini pecuniam mutuam dat,& valet motui obl igatio, ex A fricano in leg. eius qui in prouincia. ad tin. ff. eod. Dominus præpoſuit Stichum ſeruum ſuum Ka- lendario ſuo, id eſt, nominibus faciendis, ſic enim idem lurif- conſult. interpretatur in J. qui filium. ff. de legat. ʒ. id eſt, pecu- niis fœnerandis. Kalendarium exercere eſt fœnus exercere. dicta leg. qui fllium. l.vxorem.§. legaueram. eod. tit. Dicitur autem Kalendarium, quiain ſingulos menſes& ſingulas
Kalendas veteres ſolebant vſuras exigere& ſtipulari. S ptæ- poſuit igitut ſeruũ ſuũ Kalendario, dubitandũ non eſt de vo- luntace domi ni, quæ omnino videtur fniſſe, vt mutuum con-
traheret. Hinc exiſtit quæſtio, an ſi poſt mortem domiai
tractatur in dict. I. eius qui in prouincia. quæ vulgo multum
diffi ilis exiſtimatur, ſed non vt creditur. Hypotheſis autem
haiuſmodi eſt: Quidam præpoſuit Stichum ſeruum ſuum Kalẽdario in prouincia, cum ipſe Romæ eſſet. hic ſeruus præ- poſitus huic fœnori exercendo pecuniam ſolebat credere, creditam pecuniam exigete; ſolebat interdum& ſtipulari: (ſtipulario enim plerunque accedit numerationi pecuniæ) at⸗ que etiam pignoris obligationem eònomine contrahere, o- mnia denique facere quæ ad fœnus exercendum pertinet: in. tetim dominus qui eum præpoſuerat deceſſit Romæ&te-
ſtamentum fecit. in quo teſtamento Stichum hunc ſer- uum ſuum cum quibuſdam aliis inſtituit hæredem,& liber-
tarem ei reliquit: is cum ignarus eſſet libettatis ſibi quæſitæ teſtamento domini ſui, ei hæreditatis ſibi delatæ ompia geſ⸗ ſit circa aegociationem ſuam cuipræpoſitus fuerat, vt ante
lolebat facere. Exigit enim pecuniam à quibuſdam debi-
toribus, quibuſdam etiam pecuniam credidit,& ſtipulatus eſt, quæritur, an ea quæ cum eo geſta ſunt, rata eſſe debeant. Et quædam aliæ quæſtiones tractantur. Tractatur autem
articula tim, an valeae ſtipulatio,& ex ea cohæredibus quæ- he ſit actio, tum etiam an debitores liberentur à quibus exe- git: denique, an valeat mutuum. Prima quæſtio eſt, an debitores à quibus pecuniam Stichus exegit ex ratione Ka- lendarii, poſt domini mortem liberatiſunt? naſcitur ex eo quod dicitur morte mandãtis mandatũ extingui.§. recte. In-
Kit. manda.& leg. mandatum. infra mandat. Mandatum
enim non eſt ex numero eorum cõtractuum qui ad hæredes tranſcant:quin potius reuocatur quoties deſinit velle is qui mandauit, aliias proprie dicitur mandarum non eſſe. Man- datum autem morte finiri etiam confirmat lex 4. fflocati. Si quis enim alicui conceſſerit habitationem dom us quo ad ipſe voluerit, morte cius finitur locatio; quia deſinit velle. ex quo conſequens eſſe videtur in propoſita ſpecie debitoris
ſoluente Sticho non liberari. Quidigitur dicemus ad hanc
duæſtionem? Africanus reſpondet: Phacebat debitore⸗ quidem qui ei ſoluiſſent, liberator e. Equitas ſuaſit vt ita reſpondererur, quod ad debitores ſoluentes attinet, ſi mo- do ipſi quoque dominum deceſſiſſe ignorabant: iuſtam enim & probabilem cauſam habere vidẽtur ſoluentes huic Sticho
niam dedit ex qua hæres e
diſpenſatori, cum de morte domibi nihildum i ntellexiſſent- Sed quia ea Pecunia exacta non tantum Stichi eſt ‚led etiara cohæredum( broponitut enim heres inſtitutus fuiſle à do. mino ſuo ſimul cum aliis quibuſdam, vt diximus) quæritur, qua actione cohæredes poterunt partem pecune à Sricho repoſcere, an iudicio familiæ ercilcundæ, an negotiorum geſtorum? Ait lurſconſui. iudicium familiæ erciſcundæ hic locum non habere, ſed potius actionem negotiorum geſtorum, quaſi exigens pecuniam; debitoribus Sfichus eo- rum negotium geſſerit. Sed cur eis non dabitur actio fa⸗ miliæ erciſcundæ, cum pro eo quod vnus ex hætedibus geſ⸗ ſit, ſoleat competere? Ratio traditur in leg. qui erat. 49. ff. famil. erciſcun. vbi dicitur, ſi vnus ex bæredibus aliquid get⸗ ſerit animo hæredis, poſſe iudicio familiæ erciſcundæ agere.
Sed ſi quis geſſerit non quaſihæres, tunc ceflarc iudicium
familiæ erciſcundæ. Hic autem certum eſt Stichum non ex- egiſſe hanc pecuniam animo hæredis: proponitur enim eum ignarum eſſe ſuĩ iuris: ergo iudicio familiæ erciſcunde non Tonuenietur. Sccunda quæſt o eſt de pècuniis quas ipſe Stichus mutuas dedit boſt mortem domini ſui reuocato ſcili- cet eius mandato, an mutui obligatio earum pecuniarum no- mine contracta ſit? Reſpondet luriſconſultus, obligatio- nem mutui contractam nõ eſſe, niſi pro parte eius qui pecu- ni. rat, ergo pro patie cohæredunn erat aliena. Ac de pecunia aliena Hon tee contrahirur mutui obligatio, quamuis conualeſcat conſumptione. Nec vero error in quo verſatur Stichus talis eſt ‚vt impediat alienario- nem pro parte ſua hæreditaria. Credit pecuniam quam mu-
tuam dat, domini eſſe, quæ tamen ſua eſt. Nam&S ſi tibi in hoc dederim uummo,„ vt eo, Stichb credas, deinde morruo me
gꝑnorans deder it, accipienti- non facier. Probet o bigationem
mutui contractam non eſſe ſimilitudine,& à mandato ga-
nerali argumentatur ad mandatum peciale. Pone, inquit, me tibi pecuniam dediſſe, vteam S richo dares, ſi mortis meæ ignarus dediſti Sticho pecunia mn, accipientis non facies. Er- Bo idem dicendum et in hoc mandato, cum dominus Præpoſuit ſeruum luum Kalendario,&aliquid poſt eius mor⸗ tem fecit. Wezue ehim hicut illad receprum t un dcbitorer ſol⸗
wentes ei liberentur, Scæt. Occurrit obiectioni quæ nafc. curf
ex his quæ lupra diximus, debitores êi cho ſoluentes liberar', ſiignorent dominum decelliſſe. Ergo idem dicet dum eſt de his qui accipiunt pecuniam mutuam ignorantes dominum
deceſſiſſe, vt muruum Valeat. Sedhis verbis oſtendit Afre⸗—
canus aliam eſle cauſam debitorum qui ſolnunt pecuniam debitam„aliam eorum qui mutuam pecuniam accipiunt ob- ligationis contrahendæ ca uſa. nam liberatio fauorabilior eſt quam obligatio. leg. Atrianus. f. de obligat.& action. In te⸗ bus iudicandis propenſiores efle debemus ad liberationem quam ad obligationem. Nam obligatio non æque fauora= Pllis eſt vt liberatio: non enim facile parere deber via ho- minibus litigare volentibus. Magnus igitur fauor fecit, vt
b liberentur debitores, ſi poſt mortem domini ſoluerint: non autem vt illi qui pecùniam mutuam ſumpſerunt, obligentur.
Obiici hic ſolet lex ſi manccipiis.. ſi impu es. ff. de inſtitor. a-
*
ction. vbi dicitur„obligationem contrahi cu m inſtitore et-
jam boſt mortem domin; qui eum propoſuit tabernæ, ſed negortiationi, propter vtiliratem romilcui vſus, etiain ſi is qui contraxit ſciuerit eum deceilfe Sed quia hoc com- mode explicari non poteſt, antequam plene tractatum fuerit de inſtitoria actione„ in eum titulum huius antinomiæ ex-
plicationem differemus. Quod ſi ſtipulatus quoque e ſct,ro- * 2„2.. 5 4... 8- 4 ferret quemadmodum ſtipulatuus eſſet,&cat. Tertia quæſtio eſt
de ſtipulatione. Iam cnirn diximus, ſi mutuam pecuniam Iti⸗ 4. 3„ 8 1 34*. ⸗ 4 Ae
chus dederir, non conſiſtere mutui obligationem, nil pro
Parte ſua hæreditaria: quia ſcilicet non potuit alienari pecunia
qux erat céhæredum. Sed quid ſi ſtipulatus ſit, an com pe-
tet actio ex ſtipulatione tam ipſ quam ſuis cohæredibus:
fricanus ait videndum eſſe quomodo ſtipulatio cõceptaſit. Nam ſi nominatim inquit, forte Titio domino Juo mortuo iam, c. Id eſt, ſi in ſtipulatione contrahenda noininatim ex- preſſerit perſonam domiai ſui, inutilis erit ſtipulatio. Cer- tum enim̃ non eſt valere ſtipulationem, cnm quis ſtipulatur mortuo. Quid igitur ſi ſibi dari ſtipulatus ſit? nam vrrunq; ſieri poteſt. nihil ęuim refert ad obligation iim contrahendã,
EIc 4
„
———*
“ 1
99 1 8 4 4
1
*

384 Franc. Duareni(omment.
an ſibi ſtipuletur ſeruus, an domino, an vero imperſonaliter, in princip. de ſtipul. ſeruor. Inſtitut. Reſpondet Africanus, eum hæreditati acquiſiuiſſe, tanquam domino, ſi quotem- pore iacebat hæreditas, ante aditionem hæreditaris puta, ita ſtipulatus ſit. Hæreditas enim perſone locum obtinet. l.hæ- reditas. ff. de acquiren. rerum domin.& l..ff. ſi quis teſtam. lib. Sed ſeruus hic nõ eſt, quia proponitur liber elle, ob teſta- mentum domini. At nihilominus acquirit hæreditati, quafi bona fde ab ea poſſideatur. Nam is qui bona ſide poſſidetur, ſicut vere ſeruus poſſeſſori acquirit duobus caſibus, nempe id quod ex re poſſeſſoris acquirit,& quodex operis ſuis. Hic autem Stichus ſtipulatus eſt exre hæreditatis tanquam do- minæ: ergo acquirit hæreditati. Hanc regulam diligenter notate, quæ alibi non reperitur in iure ciuili. Legitur quidem alibi, eum quibona fide poffidetur; acquitere poſſeſſori ex re poſſeſſoris, vel ex opetis ſuis: ſed idem non reperitur de hæreditate Poſt aditam vero hæreditatem quĩid dicemus Hæreditas tantum dicitur ante quam adita ſit: poſt aditionẽ dicitur pa- trimenium acquiſitum e ſſe hæredibus. Non poteſt igitur dici ex ſt'pulatione contracta acquiti hæreditati poſtquam adita eſt. lhereditas. f,de acquiren. rer. do.lx mortuo ff. de fideiuſſ. Nam poſtquam adita eſt non habetur pro imaginaria perſo- na. Ideoq; ait Africanus: Poſt aditam veroà cohæredibus hære- ditatem, non æque idem dici. Id eſt ex ſtipulatione acquiri a- ctionem hæredibus. Sed ſi habeat ſeruus ſuæ conditionis hæ- redes, eueniet vt bona fide inuicem ſibi ſeruiant. Inſpicitur hic eorum opinio& exiſtimatio. Quo argumẽto hic dicitur à quibuſdam, alienum non eſſe quod plerunque accidete vide- mus inter nobiles& magnates, vtex duobus dominis alter alterius cliens ſit& vaſallus: quia diuerſa eſt ratio vtriuſque clientiæ. Cætera quæ pertinent adhuius capitis interpreta-
tionem, nos plenius partim ſub titul. de mandato tractabi-
mus, partim etiam lub tit.de inſtitor. actio. wiuar. Alia queſtio eſt de adminiſtratoribus ciuitatum, quos Sca-
Eretsre⸗ binos vocamus, an ii mutuam dantes pecuniam ciuitatis, vel loaees ab alis accipientes mutui obligationem recte contrahere di- metus ci poſſint. Hæc quæſtio tractatur inl. 27. his verbis.: Ciuitas bue mutui datione obligari poteſt, ſi ad vtilitatem eius pecuniæ lionem verſè ſunt,&c. quibus oſtendit VIp. non aliter obligari ciuita-
A2 CO-.. 27.. erbere tem, quam ſi pecuniæ ab adminiſtratoribus mutuo acceptæ
poſiar. in vtilitatem eius verſæ ſint. lus ſingulare eſt in ciuitare, quæ
hic iure prinarorum non vtitur: ne ex adminiſtratorum culpa damnuum aliquod ſubeat. Itaque in hacre minori compara- tur. Sicut. n. minor ſuos tutores vel curatores habet qui res e- ius adminiſtrent, ita etiam ciuitas. Minor autem ita demum ex mutuo tenetur ſi is qui dedit, poſſit docere pecuaiam mu- tuo acceptama in vtilitatẽ minoris verſam eſſe, l. i. ſupra ſi ad- uer ſus credit. idem dicicur de ciuitate, quia rem publicam, vt pupillam extra ordinem iuuari moris eſt. l. 3. infra, de iure reipub. quamuis aliàs cinitas loco priuati habeatur. l. eum qui vectigal.ff. de verb. ſignif. Cum autem loquimur dere publi-
cea, ſolemus intelligererétotius populi. Hinc ẽt is qui mutuã
3 epn pecuniam dedit venerabili alicui loco, ſi aduerſus ordinato- gewena. Tes eius agat ex mutuo, non poterit obtinere, niĩſi doceat in v- ulis quo- tilitatem eius loci pecuniam verſam eſſe, Authen. hocius nodo potrectum. ſupra, de ſacroſanct.eccleſ.idem expreſſum eſt de uiobli. cccleſia in iure Pontificio. Sed notandum eſt exactam pro- 5 2,„ bationem hic non requiri: difficilis enim probatio eius rei eſ- b ſet: ideoque exigimus probationem per coniecturas tantum veriſimiles. Eſt locus inſignis de ea re in l.vlt. ff. de exercit. a-
ctio. Alioqui ſi pecuniæ mutuæ conuerſæ non ſint in vtilita-
tem ciuitatis, eius adminiſtratores tenebuntur. Si autẽ ciuitas mutuam pecuniã dederit: nullo ſpeciali iure vtitur. Hoc ex- preſſum eſt in leg.nihil. fl. ad Senatuſconſultum Macedon. Macedonianum enim Senatuſconſultum locum habet, etiã
ſi ciuitas mutuum dederit filiofamilias, vt tunc locus etiam
ſit eius exceptioni.
CAv. IIII. De perſonis quæ mutuum contrabere prohibentur.
Ian videndum eſt de his perſonis quæ mutuum contra- here prohibentur: cuiuſmodi ſunt præſides prouincia-
les, qui prouincias regunt,& qui circa eos ſunt, ve dicitur in l. cos. hic.& l. prouincialibus. 33. ff. eod. Ij igitur qui prouinciã regunt, vel munus aliquod gerunt, ꝙ ad gubernationẽ reipu- blicæ pertinet, prohibentur fœnebtẽ pecuniã exercere,& non hi tantum qui prouincias regunt, ſed& comites eorum: necnon& omnem negotiationem exercere, quo tẽpore in prouincia ſunt. Sic enim ait Modeſtin. Nigotientur, mu- tuam ve pecuniam dent. Quibus verbis apparet, hanc prohi- bitionem non rantũ ad mutuum aut fœnus pertinere ſedet- iã ad alias negotiationes: quod& con firmatur l. uon licet.ff. de contrah. empt.& leg. qui in prouincia. ff. de ritu nupt. Ex- tat etiam ritul. Vlpian. lib.i. de contract. iudicum, quopro- hibentur iudices emere& mutuum contrahere. Haius au- tem prohibitionis non vna viderur eſſe rario. Nam in ptimis turpis eſt ei qui prouinciam regit, negoriatio: deinde etiam id factum propter impreſſionem, qua per metum adimere
poſſent Præſides libertatem vendendi,& aliud commer- cium exercendi prouincialibus propter magnum ſcilicet im-
perium& poteſtatem quam habent in prouinciales. de qua re dilputat Cicero ſextaactione in Verrem. addit luriſcontu. Fanuſve exerceant. Hæc verba ſignificant non modo fœ- nus eius prohibitum eſſe, ſed etiam mutuum gratuitum, etſi quidam diſſentiant. Quid enim mali eſt, inquit aliquis mu- tuam pecuniam dare prouincialibus: Sed hoc conſtitutum eſt fraudis vitandæ cauſa: nã alias facile fraus fieret legi fenus prohibenti. Vtrunq; igitur prohibere vtile fuit. Exceptio eſt dicti ſuperioris in leg. Præſidis prouinciæ. 3 4. Prius enim cum dictũ ſit nec eos qui prouincias regunt, nec comites qui circa eos ſunt, poſſe mutuã pecuniã dare aut fœnus exercere: excipit officiales Præſidis prouinciæ, qui perpetui ſunt. Sed cur perpetui officiales excipiuntur? quia ſcilicet viſum eſt du- rum, ſi iis qui perpetui ſunt, in perpetuum interdiceretur
commercio. Præſidibus enim prouinciæ non admodum
hoc graue eſt, quo tẽépore prouinciam regunt, anno forte aut biennio, nam erant annui& temporales hi magiſtratus. Non igitur idem dicemus de magiſtratibus noſtri temporis quod de Præſidibus prouinciarum: quia ſunt perpetui. Sed quid ſi Præſes prouinciæ fœnebrem pecuniam mutuam acipere velit an poſſit? Et hic dicitur illum rmautuam pecuniam fœ- nebrem ſumere non prohiberi. Opponitur huicl. quſſquis. hic.vbi dicitur& eum qui fœnebrem pecuniam dederit iudi- ci in prouincia,& iudicem puniendum, cum hic dicatur Præ- ſidem prouinciæ mutuam pecuniam fœnebrem ſumere non prohiberi. Sed iudici licere pecuniar fœnebrem mutuoac- cipere, eſt accipiendum cum exceptione. Excipiuntur emim duo caſus ex dict. l. quiſquis. Prior eſt cum is qui aliquod ne- gotium habet in prouincia requirit auctotitatem iudicis: quia nõ ſimp liciter ait mutuãtem puniendum cam iucice quipe-
cuniam mutuam accepit, ſed addit conditionem, ſi in prouin-
cia fuerit verſarus. Hæc enim verba quamuis non laus com- mode ſcripta ſint, tamen ſatis apparet ex verbis ſequenubus, hæc quæ diximus denotare. Alius caſus eſt, S quis collettaraus honoris pretium dederit ambienti. Collectarium vocat Imp. nummularium,& έακνιιοιν, 1ni uα‿ aν₰ aε⁶μννᷣαναεννe amν Sicenim Suidas interpretatur, vt admonait Alcia- tus. ltaque ſi cum iudex honorem ambiret nummulatius ei pecuniam ſuppeditauerit propter ambitum, qui ambitus cau- ſa eſt huius fœnoris, exilii pœna vna cum ipſo iudice plecte-
tur. Huc pertinet lex lulia repetundarum, quæ duo ræcipua Delese . b b 4 Iulia re-
capita habet, de quibus diximus in interpretationc eius legis.
Vno. n. capite probibet lex Pręſidi prouinciæ quicquã accipe- h, re, quominus quid faciat aut nõ faciat ex officio ſuo. Nec vllus
omnino modus definitus eſt: nam prohibetur ei ne minimũ quidem accipiat.l. 3.& 4. ff. eod. Aliud caput eſt quo prohi- bentur magiſtratus à prouintialib- quidquam accipere. ſedab iis excipiuntur xenia& munera, modo in anno no nexcedat ſummam centum aureorum. Hoc tamen cap. 2. intelligen- dum eſt de his qui nullum negotium habent nec litigantzſed nec iudicis requirunt auctoritatem. Excipiuntur etiam con- ſanguinei, qui creduntur non corrumpendi iudicis gratia ei dare. Hactenus de perſonis cum quibus b contrahi poteſt. Proximus
locus eſt,. De his
qaituti àKüeft ſequense tuiconti Rconciti
fen.Nam. Nanlale, reu
i, Ltame
digridercu Mchlcoral
enyidetar! iücturleg
1 deince 3 temm kkaditi

„ mperpetuun nrin aim prouincie un n dincam egu,min
temporalesdinain
ſtruidosvoltitung ꝛqwialuntperem n pecuniam unns rillam murumemu ri. Oppooiu 4
hebrem pecminten jendum, cnutm
uniam fxcedrainn ccuniam fœuchtrne aceptione. luhur Pnot cſtcuadöüße zuitit aocdottueuues dqoienduncu urg geit condtiorendi
—
- erouinck 3ra han⸗ rudhasin, um plo 1
wß raus
¹ 3 aau. luum. Inſtitut. de donat. in prin.
Carv. V. 8
De his que mutuo extrinſecus accedunt. Vædam mutuo extrinſecus accedunt, ſine quibus con- ſiſtere poteſt: cuiuſmodi eſt conditio, pignoris obliga- tio,& ſtipulatio vfurarum. De his omnibus dicturi ſumus. Acin primis, Deconditione. Conditio addici ſolet mutuo ex cauſa mutui, leg. omnia.& l. ſeq. Nam ficut dies conditio- ſonditio ve ytiliter adiicitur ſtipulationi, ita etiam adiici poteſt pecu- nmode niæ numerationi: cum ſcilicet quis numerat pecuniam ex u, cauſa mutui. Et hæc conditio impedit interim dominii tranſ- 6 lationem: nam quemadmodum conditio adiecta ſtipulatio- ni impedit oriri actionem, quæ eſſe non poteſt antequam ex- titerit conditio: ſic etiam cum pecunia numeratur, vel cum alia res datur& adiicitur conditio. Hæc impedit dominii trãſ⸗
lationem: quia ſuſpenditur, donec extiterit conditio. Et de conditione quæ dationi rei adiicitur alia exempla reperiun-
tur: veluti in leg. dotis fructus.. vltim. ff. de iure dot. de re- bus quxæ pro dote ſub conditione datæ erant. Simile exemplũ eſtinl. ſub conditione. ſf. de ſolut. de eo qui debebat pecu- niam ſub conditione„& ttadit eamcreditori ea lege, vr ſi extitiſſet poſtea conditio, ea pecunia vel res data ei prodeſſet ad liberationem. Vis enim huius conditionis ea eſſe inibi de- monſtratur, vt cum extiterit co nditio debi tor liberetur. Se- qyuitur in l. 8. Proinde mutui dario interdi Pendet. Ex ee quod d Ctũ eſt de conditione adſcripta numeratiani pecuniæ, con- ſequens eſt vt quamuis non ſit nata obligatio ab initio ex mu- tui contractu, ex poſt facto tamen confirmetur, cum extice- rit conditio. 85 Aliud exemplum adfert einſdem reĩ confirmandæ gratia: ſtem ſilegatam pecuniam hæres credidorit,&s. quod etiam ha- betur in leg. quædam. ffde rebus. dub. Vbi quæritur, an ſihæres rem quam teſtator alicui legauerit, mutuam dedit alteri, mutui obligatio cõtracta ſit. Et ait Martianus, ex euẽtu hoc pendere. Nam ſi legatarius repudiauerit legatum, mu- rui obligatio contrahitur quamuis alias rei legatæ dominium recta via ſine traditione ia legatarium tranſeat, l. à Titio. ff. de furt. Nam hoc dominium, quod magis legitimum eſt quã naturale, reuocabile eſt. Ergo quamuis dicatur res eſſe lega- tarii, ſi tamen eam hæres muruam det, confirmatur mutui obligatio ex euentu condititionis. ut appoßtum Hæc verba valde obſcura ſunt. Vulgo dicitur appoſitum repudiari cum conditioni non paretur ſub qua legatum relictum eſt: vel cũ adie ctum eſt onus legato,& legatarius illud onus fubire non vult. Namis qui conditioni vel oneri legato adiecto non paret, videtur repudiare legatum. Sed ex veteribus codici- bus videtur legendum: Acquifßtum non appoſitum.] lahas cum addit Pomponius, Nam Iuliauus ait& traditiones ab hæ- rede fattas, Icat. hoc ſibi vult: Si quã rem tradiderit hæresali- cui quæ legata erat, puta ex cauſa venditionis, vel ex alia cauſa (non enim quod lulianus ait pertinet ſolum ad murui datio- nem) deinde is cui fuerat ea res legata eam repudiauerit, va- lere eam traditionẽ,& confirmari dominii translatione& a- lenatione, quæ ab initio non conſiſtebat„cum res aliena eſ- ſet. Sed tamen fingitur tantũ ex die adiiæ hæreditatis hæredis fuiſſe, poſtquam ſcilicet legatarius repudiauit legatum. nam ſi legatarius acceptauerit legatum, tunc etiam videtur ciac- quititum fuiſſe, ex die aditæ hæreditatis. Ad hunc quoque locum pertinet quod dicitur in l. non omnis. ff. hoc tit. Non omnis numeratio eum qui accipit, obſtringit. Nullum hic commodius exemplum adferri poteſt, quam ex dict. leg. proinde. Si quis pecuniam numerauerit alicui,& adiecerit conditionem, qua extante eam pecuniam accipientis volue- rit fieri; non ſtatim dici poſſe obligatum eſſe ex mutuo eum qui accepit. Hinc verum eſſe videtur quod hic dicitur, non omnem numerationem eum obligare qui accepit, ſed tunc ſeilicet, quoties idipſum agitur vt confeſtim obligetur: ſi e- nim conditio adie cta ſit, non ante mutui obligatio contra- hetut ex numeratione, quam extiterit conditio. Additur in dict. leg non omnis. Nam& is qui morli⸗ cauſa pecunian donat. Eſt locus communis de donatione cau, mort. Is autem „.2ne. Aui donat cauſa mortis, mauult ſe habere quam eum cui do- nat. Eum autem cui donat mauult habere quam hæredem
trone ca 0. Duo igitur hic notantur ca-
In Tit. Sicertum petatur.
8⁸ ſus, ³in quibus reuocatut donatio cauſa mortis: nempe ſi is qui accepit, prior deceſſerit. item ſi conualuerir is qui donauit. Quod autem diximus de conditione, hoc eſt intelligendum de ea quæ confertur in futurum tempus, non de ea quæ con- fertur in præſens aut præterirum„vt dicitur in l. cum ad præ- ſens. 37. fl. eod. Eſt locus communis tam ſæpe à nobis tra-
ctatus, vt pigeat illum toties repetere. Conditio conferrur Conditie
aliquando in præſens tempus, aliquando in præteritum, ali- roprie
quando in faturum: ſed proprie conditio eſt, quæ confertur in tempus futurum. Conditio enim collata in præſens tem- Pus aut præteritum, conditio proprie non eſt, nec ſuſpendit actum. Nam ſtatim valet autnon valet quod agitur, quaſi verum ſit aut non ſit. Præſentia enim omnino certa ſunt, quantum eſt in rerum natura. etſi ignota nobis ſint, futura omnino ſunt incognita nobis. Iraque conditio in futurum cõcepta ſuſpendit id quod ſub ea conditione contractum eſt. Conqditio autem in præſens aut præteritum tempus conce- pta dicitur ſiguram, ſeu inſtar conditionis obtinere. l. Cor- nelius. 66. in f..ff. de hæred. inſt.& l. ſi ita ſtipulatus. 120. ff. de verb. oblig.ʒ Hincexiſtit quæſtio quæ tractatur inl. pecuniam. 36. ff. cod. De qua conſultus fuit labolenus epiſtola eo nomine ad eum miſſa. Quidam mihi debeat pecuniam pure ſine die& ſine conditione: conuenit inter nos, vt eam pecuniam pro- mitteret Titio fib conditione, ſi nauis ex Aſia veniſſet-& iuſſu meo promifit eã pecuniam Titio ex eapromiſſione non
ſtatim obligatur Ticio, ſed poſteaquã extiterit cõditio. De co
autẽ nulla eſt dubitatio: ſed quæritur an ego interimab eo pe- tete poſſim: nulla videtur cauſa eſſe, cur ego inrerim ab eo nõ hetã id. u. mihi ſtipulanti pure promiſit, non vt Titio ſub con- ditione. Sed tamen hic labolenus reſponder, non poſſe me ſtatim ab eo petere, quaſi conditio quædam ſit huic obligarioni adie ct, qua mihi tenetut. At proponitur obliga- tionem pure contractam eſle, verum eſt: ſed cum iuſſ u meo
Titio ſub cõditione promiſerit, in elligimus mihi ſub cõtraria
conditione eandem pecuniam promiliſſe, nem pe ſi nauis nõ
venerit ex Aſia. Et quia incertum eſt, an venire debeat nauis ex Aſia, an non, interim pecuniam petere non poſſum. ideo- que hic eſt nouatio quædam& delegatio. Hactenus ver- ba ſunt conſulentis labolenum. Sequitur: Koſpondit, non dubito quin mea pecunia,&get. Duo eontinet hoc reſpon- ſum. In primis enim ait ſenon dubitare quin ea pecuniacre- dita permaneat, quæ erat debita ſine conditione, antequam condition alis obligario contraheretur: ſi defecerit conditio adſcripta helteriors obligationi, videlicet non veniente naue ex Afia. iſſer. Hinc diligenter notandum eſt, ſi quid contractum ſit ſub conditione,& defecerit conditio, berinde obligationem contractam eſſe intelligi, ac ſi nulla conditio adſcripta fuiſſet. Secundo dicit, interim dum Pendet conditio peti non poſſe. Sed difficultas hic oritur& antinomia, ex l. purè. in prin. de dol. mal. except. valde difficilis. Species in ea huiuſmodi eſt: Debebam Titio centum pure, id eſt, ſine conditione: eam obligationem mihi legauit ſub conditione, Si nauis ex Aſia venerit. Vis huius legati eſt, vt ſi extiterit con ditio, nihil ei de- beam. Sed quæritur, an hęres Titii poſſit à me petere interim, & donec incertum eſt, an euentura ſit conditio, necne. Ait Paulus poſſe hęredem interim eam pecuniam exigere, quę pure debebatur defuncto. Illi autem ſupra expoſitæ cum vi- deatur hec ſimilis eſſe ſpecies, cur dicitur propter obligationẽ queę pure contracta fuerat, interim peti poſſe, cum hic dicatur peti non poſſe? Sedin his ſpeciebus mihi videtur magna eſſe differentia, vt mirum non ſit„ſi ius diuerſum ſit. Id au- tem apertiſſime cognoſcetur inſj Pecta diligenter natura le- gati, cuius mentio eſt in dicta l.pure.& conditionalis ſtipu- lationis, cuius mentio eſt in! ege quam interpretamur. Nam in l.pure: proponitur teſtatorem cui debebatur mutua pe- cunia, eam debitori legaſſe ſub hac conditione, Si nauis ex Aſia venerit. Pendente autem conditione intérim hære- dem petere poſſe, atque agere ex ea obligatione quæ ꝑure contracta fuerat cum defuncto, ita tamen vt hæres qui agit cauere debeat, ſe eam pecuniam redditurum legatario, cum extiterit conditio ſub qua legatum relictum eſt à teſtatore.
erinde enim eſſe, ac ſi nulla conditio adſcripta fu-
4
quando Asratur.
—————. ——— 1.—— 3 8 8*— 8 8 .——————. v ö 8 8 8„ *
—j ·
* „
1 — e6————
——— 1 * 4— 4 3
„ 1
1
6
“

8386 F rane: Duareni Comment.
Quid potuit æquius conſtitui? Natura legati conditionalis conuentò debetur, etfi in ipſo mũtuo contrahendo in conti. gulni hæceſt, vtantequam conditio extetꝭ legatum remaneat pe- nenti adiectum fuerit: idq; propter odium v ſurarum. l. 3, inf. thel nes hæredem præſtita cautione de ſoluendo, cum extiterit de vlſur. quod deneardun accipiendum fit, docebimus Kep⸗ conditio vt pleniſſime videri poteſt ex tit.ff. vt legato. nomi- ſub tit. de vſur. Hinc exiſtit nobilis quæſtio ‚quæ tractatur a- turte caueat. Imo etſi nulla ſit conditio, petere deber legata- pud Paulum inl. lecta. quam explicaturi ſumus, poſtquami- yeet col Interdi- rius ab hærede, non propria auctoritate capere. Huius enim pſius ſpeciem expoſuerimus. vlrio Se znn tei gratia comparatum eſt interdickum quod legatorum, quo ⁴p LEGEM, LEGTA. ſreue ſi legatatius rem legatam propria auctoritate apprehenderit b needlt & occupauerit, cogetur eam reddere hæredi. Magna igitur H-* caput celebre eſt propter obſcuritatem& difficulta- Ni Prim ratio ſuadet, vt interim poſſithæres agere,& legatum inte- L tem, quæ in eo eſſe tanta creditur, vt vulgo iactent hanc lævium rim dum extiterit conditio retinere, lam videamus de con- legem nunquam intellectam: ſed qunam falſo hoc dici ſoleat, lapue ditionali ſtipulatione,& quæ cius naruta lit. la hac ſtipula- ſpero me demonſtraturum. Queſtio mnis naſcitur ex cau⸗ ſobar de tione ſolemus inſpicere quod vetiſimiliter actum eſt inter tione quam Paulus ait lectam eſſe in auditorio EÆmili Papi. ſottemer contrahentes. Tumihi debe bas pure pecuniam ex mutuo niani præfecti prætorio. Nam cum EÆmilius Papinianus præ- tegioöde forte,& confenſu meo promibſti Titio eam pecuniam te fectus prætorio ius redderet in auditorio ſuo, id eſt, in do lo- tulcutto daturum ſ.b condictione, ſi nauis ex Aſia venetit: eſtne co, in quo licigantibus ius reddebatut, prolata eſt quædam ueruc credibile hoc inter nos actum eſſe, vt interim dum expecta- cautio,&(vt v ulgo nos loquimur) ſchedula. Sic enim au- Ilatio. tur cius euentus, ego poſſim à re illara pecuniam exigere? ditorium hic accipi debet, vt ſæpe alias, in leg contra. ff. dere leo f Sane nemo prudens dixertit, re diligenter examinata, hoc a- iudic.& l.cum in fundo. ff. de iure dotium.& l. i. J. ne de ſtatu beads tum videri: quoniam ſi exigi poſſet, interim dum expecta- defunctti.l. mulier. f. ad Senatuiſconſ. Treb. l.prouidendum. 5. concept batur conditionis euentus, promiſlor ſub conditione coge- de poſtulando.& l. cum lege. 41.§.1. f. de tecept. arbitr. Inter- vero lia retur duobus eandem rem ioluere. Non eſt credibile eũ hoc dum tamẽ accipitur pro ſchola. lã videamus de hac cautione. menſten animo fuiſſe, Sed pone me qui aduerlus eũ ago, exegiſſe abeo Einus tria ſunt capita. Primum continet ſtipulationem de tionece pecuniam,& poſtea estitiſle conditionem Tirius exiſten- pecunia mutua reddenda certa die, puta Calendis la- cantiot te conditione eandem pecunism, agens aduerſus eum exi- nuartiis. Qudam enim cum mutuam pecuniam de- llguo ger. Verum quidem eſtrepetitionem ei competere aduerſus qilſſet alicui, ſtipulatus eſt eam pecuniam ſibi reddi Ca⸗ quodec me, cum conditio extiterit, ſed non ſatis eicautum eſt hac jenqdis lanuariis. Exempli autem gratia, ait quindecim io, EIb perſonali actione: plus enim cautionis eſt inrem quam in murua data fuiſſe. Solet quæri, an de quindecim millibus ſe- ettaubr perſonam. leg plus cautionis. ff. de reg. iuris. ldem etiam in ſtertiorum, id eſt, quiadecies centenis millibus ſeſtertium ſiras or leg. pure. qui agit,& cui poſtea loluendum eſt legatum cxi- nũmorũ, hoc accipere debeamus, an de quindecim ſeſtertiis: kekipur ſtente conditione, non item in hac lege. Extriuſecus quo- Hoc parum pertinet ad ius de quo hic quæritur, ſed tamen kogomi De pisne que accedit mutuo Ppignoris obligatio. IS enim qui mutuam credibile eſt, ex his quæ ſequuntur„quiadecim ſeſtertia cre- his an re Gan pecuniam dat, vt ſecurior ſit, ſolet pignus accipere rideoque dita fuiſſe, ſub qua ſumma continentur denarium 3 7 10.& ſrerorin maluo obligatio pignoris acced tobligationi mutui. Huius acceſſie- ſeſtertii nummi quipdecim millia. Seſtertium enim neutro too 2usedat nis mentio eſt in l. eius qui in prouincia: in princ. ff. eodem. genere continet ducentos& quinquaginta denarios. Denari. geſlertu gi Vnde quæſtio tractatur in leg. credieor. 2 8. Si creditor qui us decẽ aſſes, à quo& denarius dicitur-ſeſterios autem num.**na¹ 4 4 pecuniam mutuam dedit, non idoneum pignus acceperit, an mos quatuor. Nam ſeſtertius nummus duos aſſes cum dimi. ,2 lau 3 4 poſſit nihilominus integram& ſolidam ſummam repete- dio continet. Denarius hodie æſtimatur quatuor noſttis Ca.„ ri re quam dedit, quia pignus non eſttantæ quantitatis& xſti- rToſcis. Sed de co non eſt magnopere laborandum. Secunda ein du3 mationis quantæ eſt mutuum? Caius ait lalsam ei manere caput huius rationis continet ſtipulationem vſuræ centeſi- ſer url actionem luam. Duplex autem competit ei actio, vna ex mæ. Is enim qui quindecim mutua dat,&e ſtipulatur ea ſibi ganhr mutuo: altera actio hypothecaria: Res ſeparatæ ſunt ſors reddi Galendis lanuariis, ne inutilis ei ſit pecunia ſua, ſed ali- enl iꝑſa,& piguus. Prætetea pignoris obligatio comrahitur fa- quem ei fructum adferat, ſtipulatur eo nomine vſuram, vide- b kcurle uore creditoris, videlicet vt ſecurior ſit:& ideo in eius in- ſicet centeſimam, id eſt, pro centum denariis vnum denarium anamame commodum retorqueri non debet. leg quod f auore. ſupr. de ſi agulls menſibus. Solet hic diſputari ab aliis de vſura centeſi- lane legib.& Senat con. Sed huiĩe ſententiæ obiicitur lex, Adiuo ma,& cur ſic dicatur. Sed hoc ſæpe oſtendi,& nuper etiam in b erum lt Pio.§. 1 pignora. fl. de re iudic.vbi dicitur, ſi pignora quæ ca- expoſicione J. qui Romæ.§. Callimachus. ff. de verborum Llergoca pta ſint in executionem rei iudicatæ„ einptotem non inue- obl g.nonnihil tramen hoc in loco attingemus. Centeſimae- alsmnenl niant, addicenda funt ei cui quis condemnatus eſt prio nim vſura eſt cum quis in ſingulos menies centeſimam partẽ mnesliur ea quantitate quæ debetur. Ergo dicendum eſteum qui ſortis ſtipulatur, ideſt, voum pro centum, quæ in ſinguloꝛ apeninet Pigans idoneum non cepit, pignore contentum eſſe de- annos duodecim efficiunt. Huius exemplum hic aſtertut linineſ⸗ ere, nec poſſe amplius petere quod iniquum videretur. Vul- Abaulo his verbis: Si ea die ſupraſcripta ſumma Publio Me- alenrenni Z Vo dicitur in leg. à diuo Pio. Vlpianum loqui de Prætorio vio, ive ad què ea res pertinebit data ſoluta,& tunc e⸗ amplius, 3 lampi pignore: hic autem Caium de pignore conuentionali. quod jua eolt ſoluam pœnæ nomine in dies triginta, inque denarios ii ortan verum eſt. Sed cur potius in prætorio pignore quam in con- centenos, denarioc ſingulos dari ſtipulaius eſt ꝑublius Mauius, malendum, uẽtionali hoc ſtatuitur? Multas rationes friuolas vulgo addu- escat. ſic enim legendum eſt, vrin veceribus& emendatis un cogere cunt, quibus poſſint hanciniquitatem tegere: ego hunclo- codicibus. Ali legunt, in dies vigintiquinque: ſed mendoſa Nhere quem cum alias explicaui,& aliquid ſcripſi in Diſputationibusan- eſt hec lectio. In dies triginta autẽ, deſt, in vnoquoq; menle. orenona niuer. libro. 1· capit. 6. Et dixi quantitatem hoc in loco pro nam tunc vere erit centeſima vſura. Duoigitur conſideran- melee, a xſtimatione accipiendam eſſe? Sicque accipi in leg. quæ ex-· dalunt in hac ſtipulatione vſurarum: vnum eſt quod ſtipula⸗ ddlodes trinſecus.ff. de verborum obligat. vbi etiam dixiilla verba l. tus eſt in dies triginta: de inde in denarios centenos ſingulos dns,qtam à diuo Pio.§. ſi pignora.aliter accipienda eſſe quam vulgo ac- denarios, ideſt, pro ſingulis centum denariis ſingulos ſäonerecef cipiantur. Cum enim pignora addicenda eſle dicuntur ea denarios ſingulis triginta diebus. Pœnam hic vocat vſu- ma io quantitate quæ debetur„eo pertinet vt pignora addicantur ram, licet aliquid interſit inter pœnam& vſuram. Pœnaau- tpi am tanta quantitate, id eſt, valore,(vt vulgo loquimur)& æſti- tem nomen generale cum ſit, aliquando complecti poteſt brar u matione, quanta eſt lumma quæ debetur: ſicq; accipiendum vſuram: cum exiam vſura ſtipulari ſoleat ad puniendam tat- fnireni, eſſe apparet ex verbis ſequentibus. In eo enim nulla fit cre- ditatem eius qui ſerius quod debet ſoluit. Et er verbis ſe- ſlei 3 ditori iniuria: vt non immerito permittatur in dict. leg. cre- quentibus apparet hic pœnam exigi propter moram debito⸗ bach ln ditor. exactio æſtimationis eius debiti, in quam pignus non xis: quo d maxime norandum eſt ad haac quæſtionem, a i- fenn ſufficit. Inter cætera quæ mutuo extrinſecus accedunt, nu- quando enim ſtipulantur vſuræ propter vſum pecunięſihoc wianen pſeraan meratur vfura. Si quis mutuam pecuniam dat, ſtipuletur v. dtexpreſſum. lhaeizan wutao ſuram, id eſt, pecuniam propter vſum eius pecuniæ quam mu- Tertiam caput hzius cautionis continet pactum con- ſeuu le aecedat. tuam dat: id enim eſt vſura,& ita demum ex mutuo debe- uentum ſine mentione ſtipulationis vlla cum dicit: conae. tenati. d tur, ſi in ſtipulationem deducta fuerit: quia ne pacto quidem uitque inter uos,&c. Iu allis capitibus fit ſemper mentio ſti⸗ hami 8 d
pulationis,

amuSan degunttud cde quo hic qarix, wunrur, qridceiate contigentat dedunn 1 mlllia. Scſterimenn
uingugimlmin
rus dicitur ſeſtercrire dus nummuüs duota det ſtpulaioven in mmoroadi.Aen
outlls eiſtyemin
paltur corönirias
eih uckgärtänd ies cecteus dilhatg,
pulationis: ſed in hoc capite pactum conuentum tantum eſt, ex quo iure Romano non naſcitur actio„l. iuriſgentium. ff.de pact.hoc autem pacto d. ffertur ſolutio ſortis,& proro- gatur tempus ſolutionis. Subiicitur igitur hoc pactum pro- pter commodum debitoris, vt non cogatur ex prioribus ſti-
pulationibus totam ſortem Kalendis lanuariis ex ſoluere, ſed
liceat ei ſoluere certã partẽ ſingulis menſib. ideoq; hoc pacto receditur à ſtipulatione, cuiꝰ mẽtio fit in primo capite cautio- nis. Primo. n. capite(vt diximꝰ cõtinetur ſtipulatũ eſſe Publiũ æuium à Lucio Titio totã ſottem ſibi reddi Kalendis proxi- mis lanuarijs: hoc pacto conuenit inter eos, vr aliter ea olu- tio fiat, nec Kalendis lanuariis proximis cogatur debitor totã ortem exſoluere, ſed per partes id eſt, ſin gulis menſibus tre- centos denarios. De vſuris autẽ nihil exprimitur. Repugnan- tia ſunt tum quod continetur illa ſtipulatione, tum quod hoc pacto: atque ideo reformatur hoc pacto,& renouaturilla ſti- pPulatio. His verbis vtitur Vlpianus in leg. iuriſlgentium.§. adeo. ff. de pactis, mutatur enim forma ſtipulationis præce- dentis quod ad ſolutionem attinet, cum ex ſtipularione, vt concepta eſt, tota ſors ſoluenda eſſet: propter hoc pactum vero fiat diſtriburio totius ſortis in plures penſiones nempe menſtruales, idq; incommodo debitoris. hec ſunt que cau- tione continentur. Deinde proponit luriſconſ. eum qui hanc cautionem conceperat, vti diximus, non ſoluiſſe pecuniam aliquo menſe: exempli gratia, duodecimo menſe, vt lapſi ſiat duodecim menſes ab eo tempore quo conſcriprta eſt hæc cau- tio. Hinc naſcir ur dubitatio de vſuris. Nulla enim quæſtio eſt, an ſors& vſuræ debeantur, ſed tantum aa debeat loluere vſuras totius ſoctis ſiugulis menſibus, vr incipiant currere ex die ſtipulationis, id eſt, ex Kalendis lanuariis. Nam Lucius Ti- tius promiſit Publio Mæuio ſe vluras ſolururum Kalendis la- nuariis: an ergo ex die Kalendarum lanuarii incipiant deberi vſuræ totius ſortis, id eſt, quindecim ſeſtertiorum, quæ conti- nent 3710. denarios, qui mutuo dati ſunt, vt in ſit gulis men- ibus triginta& octo debeantur ei qui mutuã dedit pecuniaã, vt ex ſuppucatione cognoſci poterit, ſi duodecies vſuræ ſin- gulorum menſi um multiplicentur, quodtamen ad ius nihil Pertinet, magna ſane eſſet hæc vſura. Et tamen ſi dilgenter ex- pendãatur ſi agula capita huius cautionis, non videtur debito- riſe teneri polſe, quominus totius ſortis ſingulis menſibus v- ſuras ſoluat. Secundo enim capite continetur ſtipulatio de ſoluendis vſaris, ſi ſors Kalendis Ianuaris ſoluta non fuerit. ertium autem caput eſt de pacto, quo conuenit vt debitor non cogatur totam ſummam ſoluere Kalendis lanuariis,& vt libetum ſit ei per partes ſoluete: de vſuris vero nihil dicitur. QAd ergo cauſeæ eſt, cur vſuræ totius ſortis non debeantur. ſingulis menſibus? Hic reſpondet Paulus:(de numero au- tem meaſium,& quod elapſi ſint, nihil hoc ad quæſtionem iuris pertinet.) Dicebam Juia pacta in continenti facta ſtipu- lationi ineſſe ereduntur. Paulus his verbis ſignificat ſe roga- tum ſententiam ab Æmilio Papiniano, cuius erat alſeſſor, vt ſccibit Lamptidius ita ſenſiſſe: videlicet in Alexandro vſuras totius ſortis non deberi ſingulis menſibus, propter pactum conuentum, quo actum eſt vt ſolutio ſortis per partes fieret, venon cogeretur debitor Kalendis Ianuariis totam ſortem loluere, quemadmodum antea cautum fuerat. Hoc enim pacto renouatur ſtipulatio, vt diximus: quod ſi adiectum non eſſer, vſuræ totius ſortis deberentur ſingulis menſibus, & poſt duodecim menſes duodecies multiplicanda eſſet illa ſumma, quam totam auferret creditor pro vſuris. Itaque hac pactione receſſum eſt àpriori ſtipulatione. Et licet hoc pa-
ctum ad actionem non valeat iure Romano niſi in caſibus
excepris: tamen dicitur inelſe ſtipulationi, quia ſtatim& in conrinenti adiectum eſt poſt iplam ſtipulationem contra- ctam. ita enim accipere debemus, quaſi expreſſum fuerit ſti- pulatione,& in ea contineatur de ſoluenda ſorte quæ mutuo data eſt, per partes, id eſt vt ſoluat debitor ſingulis menſibus trecentos denarios,& in ſingulos centum denarios ſingulis menſibus vnum nummum pro vſuris, quoad tatdius ſoſutio facta erit: ideoque perinde eſt, ac ſi ſtipulatus fuiſſet Publius Mæuiusà Lucio Tiio ſibi ſolui ſingulis menſibus trecentos denatio:& ſi ſingulis menſibus ſoluti non eſſent, in ſingu-
los centum denarios vnum denarium pro vſuris. Hoc igitur
In Tit. Sicertum petatur.
ta ſpecie vſuras totius ſortis deberi:
de vna re fa tum, ad aliam non extendi.
887 pactum in ipſa ſtipulatione eſſe creditur,& ſieintelligicur ac ſi nullum pactum ſubiectum fuiſſet, ſed quaſi comprehen-
ſum hoc fuiſſet ſtipulatione quod deductum eſt in pactum conuentum. Subiicitur; itur finito primo menſe prima penſionis vſuras currere. His verbis apertius declarat quod dictum eſt in propoſita ſpecie. Primo enim menſe elapſo deberi ait vſuras non totius ſortis, ſed primæ tantum penſio- nis. Nam cum tota ſolutio diſtributa ſit in menſtruales penſiones, ſecundum hocpactum, quot ſunt menſes, tot ſunt penſiones. Si igitur non ſoluit primo menſe, ſoluit tantum vſuras primæ penſions, id eſt, trecentorum denario- rum, videlicet tres denarios, non autem totius ſortis, ici- licet triginta octo denarios: quod cogeretur facere, ſi ſol- ueret ſecundum ſtipularionem quæ continetur primo capite, vt iam diximus. Nam quia hocpacto conueato reforma-
tur ſtipulatio, ſoluet tantum tres denarios, quia in cenrenos
denarios vnum denarium tantum debet. Secundo menſe autem ſine ſolutione elapſo, debebit vſuras primæ& ſecun- dæ penſionis, id eſt, ſexcentorum denariorum. Primo e- nim menſe tantum debebit vſuras trecentorum, vt dictum eſt, quia eo menſe non tenetur debitor ſoluere, niſi tre- centos denarios; pro ſecundo igitur menſe, cum debebat totidem ſoluere, debebit ſex denarios pro vſuris primæ& ſe- cundæ penſionis. Tertio vero menſc debebit vſuras primæ ſecundæ,& tertiæ penſionis: noningentorum ergo denario- rum, nouem denaxrios. Qu.
uarto irem menſe ſine ſolutione elapſo debebit vſuras primæ, ſccundæ„ tertiæ,& quartæ
penſionis, id eſt, mille& ducentorum denariorum vſuras, quæ efficiuat duodecim denarios:& ſic deinceps vſque ad vltimum menſem. Incipiunt e nim hæ vſuræ currrere, ex quo moram facere cœpit debitor. Habenda igitut eſt ratio cuiuſque menſis,& cuiuſque menſtruæ penſionis. Primo enim menſe in mora eſt relpectu brimi menſis, quo ſoluers debuit. Secundo menſe in mora eſt reſpectu primi& ſe- cundi menſis,& ſic deinceps: ratio enim non patitur, vt v- ſuræ petantur, antequam fors peti poſſic. At tota ſors pri- mo menſe exigi non poteſt Propter pactum; ergo nec vfura totius ſortis. Etrant tamen inquit Paul. qui aliter ſentirent, Pactum ſcilicet, quod ſubiectum eſt aa ortis ſolutionem tautuns pertinere non etiam ad vſurarum. Quibus verbis oſtendit Pau- lus alios aſſeſſores fuiſſe Papiniano in eo audirorio: qui exiſti- mabantnon tantam vim habere illud pactum conuentum. De Vlpiano autem hoc videtur intelligendum, quem cum Paulo aſſeſſorem fuiſſe Papiniano Lam pridius ait in Alexan- dro. Hic autem quiſquis fuit, diſſentiebat, vt cœpimus di- cere, à Paulo,& contendebat ex die ſtipulationis in propoſi- pactumque conuentum ; ideoque ad vſuras non Nam vulgare illud eſt, pactum couuentum leg. ſi vnus.§. ante o⸗ mnia. ff. de pact. At pactum de quo hic loquimur, de ſorte tantum interpoſitum eſt. Inſpicite enim formam pacti, ne vllum quidem verbum reperietis de vſuris: nec enim nome⸗ ratur forma primæ ſtipulationis queę de ſorte ſoluenda inter-
hic tantum factum eſſe de ſorte pertiners.
poſita fuit. Quid igitur cauſæ eſt, cur vſuræ totius ſortis aon debeantur ex die interpoſitæ ſtipulatio
mento vtebantur qui ſaperiorem Paul bant: Pactum conuentum tantum nem, non adactionem: pactum eni
nis? Alio etiam argu- opinionẽ impugna- brodeſſe ad exceptio⸗ m non continer ius ſed actum tantum. His autem obiectis nunc reſponder Pau-
lus,& ait: Sea cum ſortis petitis dilata ſi conſequeus eſt.&cat. Dicitis, inquit Pauſus, pactum conuentum in propoſita ſpe⸗ cie, de ſorte tantum factum eſſe non etiam de vſuris. ideo- que ſtipulationem vſurarum integram debere manere, qua conuenit vt ſtatim ſoluantur vſuræ torius ſortis. Dico vero ego pactum factum de forte ad vſuras extendi: quoniam ex eo quod continetur hoc pacto, conſequitur id quod de vſuris dictum eſt. Si enim tota ſors peti non poſſit ante tem- hus conſtiturum propter pactum, cette fieri non poteſt, vt debeantur vſuræ ſortis antequam ſors peti poſſit. Nam ſicre⸗ ditor peteret totam ſortem Calendis lanuariis ſubmouere- tur à debitore exceptione pacti, quo conuenit ne tota ſors petatur Calendis lanuariis,& liberum ei ſit per partes
— v“ 4
A
——— * * ₰☛

888
ſoluere nimirum vt ſingulis menſib.trecenos denarios, dein- de& cum vfuræ debeantur propter pœnam retardatæ ſolu- tionis& moram debitoris: is autem non ſit in mota qui non poteſt cogi ad ſoluendum: ratio veſtra non lubſiſtit. Quod autem dicitur, pactum tantum pro deſſe ad exceptiont, Paulus ait ad rem non pertinere:& quamuis hoc verum ſit ipſo iure; tamen non deberi vlutas totius ſortis primo menſe propter pactum: quia ſcilicet, in mora is non eſt, d quo pebunia propter exceptionem peti non poteſt. Eſt hic locus communis de mora. Mora igitur nulla eſt, vbi nulla petitio eſt. Deinde lubiicit ad finem: Sed ſi quantitatem qua medio tempors colligitur, Sc. vbi occurrit obiectioni quæ fieri poterat aliquando vſuras nõ deberitantum propter moram factam, ſed à die interiectæ ſtipulationis curtere: ideoque euanidum eſſe quod dicimus; totius ſortis vſuras non debeti, quia tota ſors exigi non poteſt Et huius rei exempla ſunt in l. huiuſmodi.& l. ſi ita ſtipulatus. 126.de verborum oblig. Sripulatus ſum àte hoc modo: Si Ti- tius conſul factus fuerit, tum ex hac die in annos ſingulos de- na dare ſpondes? Poſtquam enim extiterit conditio, decem annua petipoterunt, non tantum ex die exiſtentis condirio- nis, ſed etiã ex die quo contracta eſt ſtipulatio. Sed dicit Pau- lus hoc intelligẽdum eſſe cum expreſſum eſt inter cõtrahen- tes vt debeantur vſuræ antecedentis temporis, tunc enim v- ſuræ preteriti temporis peti poterunt: vt in hoc etiam exem- ple, Egotibi mutuam do pecuniam- conuenit vt mihi ſol- uas poſt annum,& vr fingulis menſibus interim mihi pendas aliquid vſurarum nomine: totius huius temporis vſuræ exigi poterunt, licet ante finemn anni non poſſit ſors peti: eſt enim ſtipulatio conceptain annum,& de vfuris expreſſum eſt. At in propoſita ſpecie ex ipſa cautione ſatis apparet propter morã debitoris has tantum vſuras deductas eſſe in ſtipulationem, cum aliud expreſſum non ſit. Et exemplum adfert Paulus taim de fructibus, quam de vſuris. Si enim hocreceptum lit in fru- Gibus, cur non idem dicemus de vſuris? Exempli gratia: Si ſtipuler à te fundum, poſtquam Titius conſul factus fuerit; petam quidem à te fundum ſi conditio extiterit, non tamen potero petere fructus qui percepti ſunt à temporè quo con- tracta eſt ſtipulatio, ſed tantũ àtẽpore exiſtẽtis cõditionis. At ſià te ſtipulatus fuero fundum& totius eius temporis fru- tus, poſtquam Titius conſul factus fuerit, non tantum àtẽ- pore exiſtentis conditionis, ſed etiam àtempore contractæ ſtipulationis fructus potero petere. Qũo autẽ pacta inſint ſti- pulationib. vide l. iuriſgẽtium. ff. de pactis.& noſtros cõmen- tarios. Et hactenus quidem adl. lecta. Sequitur alius locus,
De actione quæ ex mutuo competit. CAp VI.
E mutuo naſcitur actiò quæ certi condictio appellatur,
yt Iuſtinianus ait tit.quib. mod.re contr. oblig. Si quis
enim alicui mutuam pecuniam dederit, eam repetet per cer- ticondictionem. Sed cut certi condictio dicitur eſſe hæc a- Czaicio, Ctio? In primis ſciendum eſt omnes actiones in perſonam condictiones dici. õ. appellamus. Inſt. de act. propterea quod condicere priſca lingua ſignificat denuntiare: fjebat autem o- lim ſoleanitas quædam in denunciando, ante quam aduer- ſus aliquem actio inſtitueretur. Quæ cum ita ſint; accidit vt quædam actiones in perſonam hoc nomen vt proprium re- tinuerint, cuiuſmodi eſt hæc actio de qua loquimur, quæ ideo gicitur certi condictio, quia certum vt mutuum repetitur: cuiulmodi etiam eſt condictio indebiti cum quis indebitum er crrorem ſoluerit: nec non& condictio ſine cauſa, condictio ob turpem cauſam, condictio ex lege,& aliæ hu- iuſmodi, de quibus dicemus propriis locis. Itaque dicitur hec actio, certi condictio: quia per hanc certum petitur. Sem- per enim certum eſt quod petitur ex hoc contractu. Exem- pli gratia; Ego tibi do certum pondus olei, certam menſuram vinfaut frumenti, certum numerum pecuniæa vt mihi tan- tundem reddas: non poteſt maiot certitudo eſſe in vlla obligatione. Hæc autem actio licet detur ex mutuo, quia ſemper certum eſt quodex mutuo debetur: tamen com- petit etiam ex aliis cauſis, veluti ſi ex alia quauis cauſa cer- rum petatur, vtdicitur in leg. certi condictio. ff.codem. Sed
quid.
Pranc. Duareni Comment.
quomodo cognoſcemus an certum petatur an incertum? cert⸗ in Docet Paulus in l.certum. ff. eo. Certa enim quantitas inquit, 7 uanti. 3 9 4
dicitur vel certa ſpecies, cum apparet quid, quale, quantumꝗ; 1⁴ν wlt ſit quod deducitur in obligationem, Id autem apparet vel ex incerta,
nomine proprio quo res appellata eſt, vel ex certa demon- 2audt uum f ſtratione. Parum enim intereſt, certa demonſtratione res 22. ie nqubas deſignerur, an proprio vocabulo appelletur vt intelligamus retom quid, quale, quantum que ſit deductum in ſtipulationem, le g. glracti ſtipulationum. ff. de verb. oblig.& leg. vbi autem. eo. tit. vbi ninin hũc locum accurate explicauimus; ideo nihil referre ait Pau- wble
lus, ſuonomine, aut ea demonſtratione,&c. quaſi dicat tan- auplendn tundem præſtare deſignationem rei, quantum proprium vo- cabulum rei. Quoties ergo certum ven it in obligationem,„ tunc datur hæc actio, quæ dicitur certi condictio: nihilque 22„ 3. refert an ex cetto contractu, vel incerto quid petatur, quia aen5 tantum inſpiciendum eſt, an id quod peritur certumne ſit an come. incertum. Contractus certus dici poteſt, qui propriam ap- tat. pellationem habet: incertus qui nomine proprio caret, vt!
I. ff. de æſtimat. act. Sed poteſt etiam hoc alio ſenſu accipi: de
quo abunde dixi in interpretatione dict. l.vbi autẽ. ff. de verb.
oblig. Nam plerunqũe contingit, vt co ntractus incertus ſit
id eſt, incertum quid contineat;& nihilominus ex eo contla⸗
geeti Chrylo
ucdo d
ctu certum petatur, ideoque hoc caſu nihilominus detur cer- giGion ticond ctio. Exempli gratia, ſi ſim ſtipulatus fructus naſci- buthn turos ex aliquo fundo, cum incertum ſit qui fructus nalcituri ü ſint, licet poſtquam fructus nati fuerint; id quod incertume- tur, Sur
rat tempore ſtipulationis contractæ incipit certum eſſe: po- Gor, Kl tero ne eos petere certi condictione? Non dubium eſt, quin dardal ſi habeamus rationem contractus, dicenduin ſit hac actione illud peti nõ poſſe:quia incertũ deductũ eſt in ſtipulationem. ſ Nõ enim apparet quid, quale, quantũq; ſit quod ſtipulatione continetur. Exiſtimo tamen certi condictionem poſſe mihi 1 comperere, quia certum eſt quod nunc demum petitur, licet fuerit incerta ſtipulatio,& eius contrahendæ tempore non apparuerit quid, quale; quantumque eſſet quod ſtipularer. Cur igitur dicit luſtinian. ex incerta ſtipulatione actionem er ſtipulatu competere; excerta vero ſtipulatione certicondi- ctionem?§. 1. de verb. oblig. Sed notandum eſt, cum dici- Wan, em mus ex ſtipulatione incerta cõpetere actionem ex ſtipulatu, Pün le ſic accipiendum eſſe, niſi quod incertum erat tempore ſtipu⸗ do 11 eu lationis contractæ, certum poſtea fuerit effectum, ita vt to 1 tempore quo inſtituitur actio, certum ſit, vt dicemus in 1 Si quis certum. 24. ff. eodem. Recte igitur ait Vlpian. in le. certi condictio. Hæc actio competit ex omni cauſa,& ex omni obligatione, ex qua cerium petitur. his enim verbis oſtendit luriſconlul. quod dicit de cauſa, de obligations late eſſe acci- piendum, vt ex quacunque cauſa petatur,& ex quacunque obligatione agatur, detur certi condictio, ſi modo certum ſi id quod ex cauſa petitur, fiue ſit ex cauſa legati, ſine ex malefi- cio. Deinde ſubdit in eadem lege: Sedeiſt ex ſenatuſconſulto agetur. vt demonſtret hanc etiam actionem competere ei, cui directæ actiones non dantur, ſed vtiles tantummodo ve- luti ei cui reſtituta ſit hæreditas ex cauſa fideicommiſſi: cum enim proprie hæres non ldicatur, ſed hæredis loco ha- beatur, l.reſtituta. ff. ad Senatuſconſ. Trebell. dantur ei& in eum vtiles actiones.. Huius autem certi condictionis varia exempla reperiun uls la
wwpeti en. uractame
—
tur ſub hoc titul. quæ nos hic breuiter explicaturi ſumus:v- ,2 απ wi dTttic num eſt in leg. ſi quis certum. 2 4.ff eod. Ex ſtipularione du- 2unf datnus i plex naſcitur actio: Ram ſi ſtipulatio contineat certum, datur eo⸗. ſtaun certi condictio: ſi vero incertum, actio exſtipulatu. Aitita Tuam que Vlpian. eum qui certum ſtipulatus fuerit, nonid ex ſti- mmertt pulatuactione, ſed ex certi condictione perſequi. Hinc no Aahnus irmoe tandum eſt veteres valde religioſos fuiſſe in diſtinguendis Jucu ſtnpet:t actionibus. Non enim licebat olim vlla actione, experiri, ⸗m reb⸗ laacio con niſi nomine actionis expreſſo& edito. Quod ideo ab iis, vt&2rr edrri ctedibile eſt, videtur fuiſſe inſtitutum, vt maturandi occaſio"⁰ 4 do gds en nem præberent litigatoribus; vrque nemo facile ad litigan- häetn dum accederet, nifi certo ſciret aliquam certam actionem fi- emim bicompetere. Itaque propter commercium hominum quo- bidrmdi niam alioqui pleraque conſequebantur incommoda, pro- 1 ut an ditæ ſunt quædam actiones generales, vecerti condictio, di tau quoties ſcilicet cettum deberetur ex aliqua cauſa, vt nullus ſit nin dau titulus alius actionis requirendus: tum deinde proditum mernrein 3 eſt aliud aerier

— = ——y—
ttn deducũ ekadh n cogurnilizutn a ceni onäitimrrdi quodnuncdemun n eis conitrdentemmn antumgne eſetui incereaſlipulgiönein naveroſtipalxicmren g. Sednotantundha cöpetete actiotenah odincettumernxon poltea uettekein io, certum ſt näeni KRecce igirruſu myetit et mmiiah eriur. hs eumn kiut oſi, deobigxiots 5 cauſR petaut,duſo rii condicto, ſeoie „Grexcaula beailu nlege: Kiejau, ctium acionet arur, ſcd nisum aer cauli ſſecne
——
9
In Tit. Sicertum petatur. 885
eſt aliud genus agendi, cuius maior eſt vlus, videlicet cum pæſcriptis verbis agitur. Nam plerunque dubitare quis po- teſt an certuin ſit in obligatione, an incertum, nec facile eſt diſcernere, vt ſatis apparet ex leg. vbi autem.& l. ſtipulatio- num. ff. de verborum obligat.& incidunt multæ quæſtiones in quibus definire non poſſunt luriſconſulti an certum an in- certum ſit quod continetur obligatione. Hodie tamen non ſolet actionis nomen exprimi, ſed factum ipſum narratur& exprimitur,& actio in id quod factum eſt, concipitur: ideo- que ſolemus dicere, verbis in factum conceptis agere. De his Ad! I nos plenius alibi diximus. Alia exempla ſunt in leg. certi con- 4us. 4 dictio.§. quoniam. Ex eo quod diximus, certi condictionem rumi. non tantum competere ex mutuo, ſed etiam ex obligatione quæ verbis contrahitur, puta per ſtipularionem, quæri pote- rat, ſi quis numerauerit pecuniam ex cauſa murui,& ita ſti- pulatus ſit, vt ſtipulatio inutilis ſit ob varias cauſas, an poſſit agi certi condictione. Totus hic locus à nobis explicatus eſt ſuperiotibus locis in interpretatione leg. ſi ita ſtipulatus. 126. §. Chryfogonus. de verborum obligation. veluti: ego tibi mutuo dedi decem,& ſtipulatus ſum ea decem reddi Titio: cum certum hr eam ſtipulationem eſſe inutilem, an ſalrem potero agere ex numeratione?& ait luriſconſultus certi con- dictionem competere ex numeratione. Sequitur aliud ex- emplum: ſdem erit ſi apupillo,&c. in quo ſtipulatio nullius eſt momenti,& nihilominus ex mutuo certi condictio da- tur. Sunt& alia in eadem lege exempla, quæ quia facilia ſunt,& huc referri poſſunt, non perſe quemur. Pergamus iam adalia. ma Aliud exemplum eſt in leg. ſi eum ſeruum. 3. Seruus Sti- chus teſtamento cuiuſdam uibi legatus fuir: ego credebam eum mihi legatum fuiſſe, ideoque ab hærede eum conſequu- tus ſum: deinde eundem vendidi: quæſtio eſt an pretium re- dactum de ea venditione, is cui ille ſeruus vere legatus fue- rat, poſſir à meperere. Videtur is omni actione d⸗ſtitutus eſſe. Iu primis enim aduerſus me ei actio in perſonam non competic: nam nullum negotium inter me& eum vnquam contractum eſt, actio in rem multo minus. Nam etſi poſſe- di ſeruum, cuius dominus fuerat factus legatarius, I.à Titio. flde furt. ideoque poterat vindicare: tamen nunc non poſſi- deo, quia eum vendidi, nec dolo deſii poſſidere. Deinde actio in tem datur aduerſus eum qui poſſidet, vel deſſit poſſi- dere. Ego eum imprudens, vt meum, vendidi: conſequens igitur eſt aduerlum me nullam actionem tibi compecere. Hoc exemplum nos admonet quam verum ſit id quod à no- bis iam dictum eſt, magnam eſſe vtilitatem& neceſſitatem huius condictionis, quoniam accidit vt ea detur omni alia actione deficiente. Hic enim cum omnis alia actio defi- ceret, viderunt luriſconſulti, cauſam iuſtam eſſe obligationis, vt is, ſcilicet, qui receperat pretium ex venditione alieni ſer-
ui, id reddere cogeretur: vt non mirum eſle debeat ſihoc
caſu recepta ſit certi condictio. De æquitate autem huius obligationis nulla dubitatio eſt: quid enim æquius eſt quam mihi pretium rei meæ reddi, quod ad alium peruenit ex aüla lucratiua? nam eo mortuo dominus agere non poſ-
er.— 24 Aliud exẽplum eſt in leg. ſi& me& Titium. ff. eo. petebas Sne àme& à Titio mutuam pecuniam: cumque pecuniam non haberemus, iuſſi cuidam debitori meo vt tibi pecuniam da- ret. Is ſtatim ſe daturum promiſit, te poſtulante, quin& dedit. Tu autem putabas eum Titii eſſe debitorem& pro- poſitum erat tuum, vt Titio non mihi obligareris. Quxritur an mihi competar actio? Ait Celſus, probabilius eſſe vt mi- hi competat,& tu obligeris. Si ſubtilitatem iuris ſpectemus, nulla actio competere poteſt aduerſus eum qui mutuam pe- cuniam accepit. Primum enim non poteſt competere actio Titio, quia eius pecunia numerata non fuit huic debitori⸗ non poteſt etiam alteri, qui iuſſit ſuo debitori vt hic mutuam Pecuniam darer, quia is qui accepit errabat: cum mutui obli- Satio non niſi inter conſentientes contrahatur. Sed quia niulann erat huic cum alterius incommodo locupletiorem eris datur ei qui delegarat aduerſus debitorem actio, cuius — uerſus debitorem ad n 5 dee eder innie reftagetur.24 petendam competit actio, id eſt,
gere aduerſus poſſeſſorem ad dominium transferendum. lu-
ſolidum, an vero pro parte? Hæc quæſtio tractatur in leg. 9.
certi condictio. Dubiranqum enim non eſt, quin hoe acci- piendum ſic de certi condictione, alioqui koc caput non per- tineret ad hunc titulum. Notandum igitur eſt. quprie res mea ad alium peruenit, nec inſtam cauſam habet eam reri- nendi, dari mihi aduerſus eurn certi condickionem: quod obſeruatione digniſſimum arbitror. Idem dicitur Il.(kun cuiuſdam. ff. de condict. indeb.& J. perpetuo- ff. de condict ob turp. cauſ., Aliud exemplum eſt in leg. 3 ſeruum tuum imprudens. Adl es ff.co. Ego ſeruum quenda m Stichum qui tibi ſurreptus fu /rndae. rat, imptudens à fure emi bona fide, ideoque hunc crede Vaen bam meum eſſe. Is autem cum ſoleret negociari nomine 24 meo, quaſi ſeruus meus eſſet, emirt quendam alium ſeruum Pamphilum nomine, ex peculio quod adte pertinebat, qui mibi traditus eſt. Dominus Stichi vult Pamphilum emptum à ſuo ſeruo petere. De Sticho enim einpto à iure, dubium non eſt quin ſic domini: ꝗe Pamphilo quæritur. Certum au- tem eſt Stichi dominum vindicare hunc Pam philum nõ poſ- ſe, cuts dominus eius non ſit, nec ei ſit traditus, vt nec Sticho, ſed mihi qui Stichum bona fide peſſidebam: traditione enim rei dominia acquiruntur. Ex his conſequens eſt, actionem non competere domino Srichi ſerui, qui ſeruum poſteriorem u jsſoc tamen quia æquum eſt eum non fraudari re acqui- Sh per auien laum z6i e veräeor. Hoc exemplum affine ctione actio detur c 1 dicti dwrorueren daceiente dbene „& Cachius alumd um Ondi itia propter æ quitatem. S binus de as untdominum prioris ferui qui ſurreptus fuerat, id eſt, Stichi, poſſe à me condicere Pamphilum, non autem vindicaſſe: quia vindicatio competit domino ‚quiporeſta-
AEeee
— 4
1
. * 2* 24„ 2* „
lianus videndum eſſe ait, ne actio integra maneat domino aduerſus venditorem ſerui: id que affi mat cum aliqua dubi- tatione tamen ac d ffidentia. Sententia igitur Iulia ni fuit, ſi velit domiaus ſerui ſurrepti aduer ſus venditorem pamphili b agere, vt poſſit hoc modo, Tu vendidiſti illum ſeruum ſeruo me 8 Xeocontractu Ctiom hi acqurſita ſit, peto eeraandennnnaien udanalenraazer
V. orem aget dominus, & venditor condictione indebiti aduerſus poſſeſſorem, vr reddat indebitum traditum ſeruum. Siautem dominus nolit agere actione ex empto, poterit vindicare peculiares nũmos ſiextent. Nam hic Proponitur, vr diximus, Pamphilum ſer⸗ uum emptum eſſe ex ꝓeculio Stichi: quod non potuit alicna- re, nec eius dominium transferre in em ptorem, cum non ha- beret liberam eius admimſtrationem: ſed ſi nummi non ex- tent, vindicari non poterunt. Addit autem ad dictum lIulia- ni Paulus„ Itque ſententiam Iuliani veram eſſe, ſed tamen domino Stichi actionem ex empto aduerſus venditorem, non aliter competere, quam ſi ei pretium ſolidum praſtite- b rit: quia cum ratum habet contractum venditionis, idque ſa- tis oſtendat agendo ex empto aduerſus venditorem, conſe- quens ſit vt etiam ex empto teneatur. Sequitur in fine, Pa- ratus ſum, id eſt venditot. in hoc enim caſu actionem eriam non haber dominus ſerui ſurrepti, aduerſus venditorem, et- iamſi iam ſoluerit bonæ fidei poſſeſſori, modo venditor pa- ratus ſit ei præſtare actionem quæ ſibi compertit aduerſus bo- næfidei poſſeſſorem. Competit autem candictio indebiti. Circa hanc actionem quæritur,““
Cui& aduerſus quem competat actio ex mutuo. C A p. VI.
¶ Ettum eſt hanc actionem ei competere qui pecuniam Dᷓnumerauit aduerſus eum qui mutuam accepit: idque ſa- tis perſpicuum eſt ex his quæ iam dꝛximus. Sed quæritur ſi plures pecuniam mutuam dederint, an derur eis actio in
hic. Quidam Romanus in Gallia mutuam pecuniam dedit 22i e cum qusdam alio, de qua conuenit vt Romæ ſoluatur. Ad e Ser diem ſi non ſoluatur Romæ, quæritur an vnus ex his in loli- 1a. 1c. dum poſſit agere certi condictione ex mutuo: quia obiicietur b ei quod ſolus non dederit pecuniam. Hic dicitur non poſſe eum agete in ſolidum niſi actum fuerit vr in ſolidum debea-
FFf 3

8
890 Franc. Duareni(omment. 4c N
tur ſingulis pecunia, vel ei mandatum ſit ab alteto vt agat. hæc igitur actio datur ei qui pecuniam numerauit.nec quic- narer Quam refert an in res alienas pecuniam acceperit mutuam is fu. hic. aduerſus quem ex mutuo agitur, an vero in negocia probrla, vt dicitur in leg. eum qui.hic. Ego àte peto pecuniam, quam
tibi mutuam dedi: aduerſus meam actionem ita te tueris; Vi
dicas non te conueniri debere, quia accepiſti cam pecumamn
à me in res alienas,& forte ita dictum fuit etiam in negocio
contrahendo: quæritur an nihilominus aduerſus te actio mi-
hi detur? Et dicitur mihi competere: quia etſi teſtatus ſis te
cam pecuniam in res alienas accipere⸗ tamen quia alterius comtemplatione ea pecunia numerata non eſt; competit cõ-
dictio aduerſus te. Sed ſi ribi alrerius contem platione ea pe-
cunia numerata fuerit, non poreto aduerſus te agere. Vnde quæritur an aduerſus eum qui ſi ubſcripfir cautionem„poffit
un actio competere: hæc quæ ſtio tractatur in leg. mutuæ. 14. r bic. hic. vbi dicitur, fichirographum conſcriptum ſit de mutua pſerit, nec einumeratafueric pecunia, non teneri eum pro-
pter ſfubſcriptionem: quia forre is fubſcripſit tanquam teſtis memoriæ cauſa. Nonigitur ideo poſlet conueniri quod con-
ſenſerit ſubſcriptioni, nifrſtipulatio inter ueniat. Ex his con- ſequitur, ſiis quimutuam pecuniam zccepit, eandem pecu-
niam ali mutuam dederit, non aduerſus poſteriorem debi-
torem, qui à me non accepit mutuam, competere mihi a-
Adlas Gionem, ſed aduerſus eum cui pecuniam num eraui. l. non adzerſas. aduerſus. 15. Bic. Ego mutuam pecuniam tibi dedi, eam re- V poſco mihi reddi per certi condictionem: ais te illam alii de- diſſe, at que ideo contra illum potius mihi agendum eſſe: qua-
ritur quid iuris ſit? Reſcribit lmperator non aduerfus eum
qui pecuniam habeat, ſed aduerſus eum cui pecuniam nume-
meraui ex cauſa mutui, me actionem habere. Hæcenim a-
2 71 4— 8* J*... 4 AAνue, io in perſonam eſt, non in rem. Hoc autem intereſt inter
vea actionem in perſonam& actionem in rem, quod illa perſo- rẽ uid nam ſequitur cum qua negocium contractum eſt: hæc vero aiperur. ipſam rem, vt quiſquis eam poſſidet conueniatur. kactionum. 24 ff. de oblig.& act. Dubitandum autem non eſt quin hæc
actio ſit in perſonam. Nam dominium pecuni creditæ in ac- cipientem transfertur,& dans nullum ius amplius in eam
rem habet, ſed perſonam tantum acciplentis obligatam ha-
bet ad reddendam pecuniam quæ muiuo dara eſt. Ratio i-
gitur non patitur vt aduerſus eum ad quem forte ea res àte peruenit agam. Simile eſt quod dicitur in leg. eum qui. 13. in-
fra, de obligat.& act. vbi hæc eſt ſpecies: Is qui mutuam pe-
cuniam dederat volc bat aduerſus eum agere, ad quem à ſuo debitore ea res peruenerat. Et reſcriptum eſt, nullam ci ad-
uerſus illum actionem competere. Huic§. Lucius. etiam per-
cinet l. vltim. ff. de contrab, empt. in qua dicitur, actionem perſonalem non ſequi rem. Temihi promiſiſti daturum cer-
tam frumenti quantitatem annuam ex illo fundo: deinde il-
lum fundum alienaſti: non poflum agere aduerſus empto-
rem. Nam haæc actio eſt perſonalis: hacenim promiſſione
fundus mihi non obligatur. Quod ſialiqua eſſet hypotheca,
illa iequeretur rem. Idem dicitur in leg. 1.§. fi hæres. fI. ad Se- natuſconſul. Trebel. Ex his quæ iam diximus naſcitur quæ-
ſtio. Sienim vni numerata ſit pecunia,& alii quibus nonnu-
merata eſt, cauerint ſe eam pecuniam accepiſie vel ſi cautio conſcripta ſit omnium nomine, id eſt, etiam eorum quibus pecunia numerata non eſt, an hæcactio aduerſus omnes cõ-
Ad l. ſi petere poſſit Hæo tractatur l. non ſinguli. 5. hic. vt diſtinguit Thue imperator. Videndum enim eſt an alii quibus pecunia nu- bic. merata non eſt, conſtituerint ſe reos debendi, vel fideiuſſe- rint pro eo cui eſt numerata. nam ſi ſtipulatione ſolenni con-
ſtituerint ſeceos debendi, vel fideiuſſerint, dubium non eſt
quin obligentur. Tenentur enim ſtipulatione quæ verbis conrrahitcur. Quid ſi nec fideiuſſerint, nec ſe conſtituerint
reos debendi, ſed tantum cauerint ſe pecuniam accepiſleex
cauſa mutui, quæ tamen re vera eis non fuit numerata, ſed De pecu- Vni tautum; Reſcribit Imperator„Poſt biennium eos te- wiamon neri propter conuentionem: ante biennium vero minime, numera. proptet exceptionem non numetatæ pecuniæ. Nam ſi quis za. caueat ſe mutuam pecuniam, accepiſſe propter Iſſem nume- racionis, quam non accepit,& conueniatur ex ea cautione intra biennium, poteſt obiicere exceptionem quæ= dicitur
pecunia quibuſdam credlta,& aliquis ei chirographo ſubſcri-
legatorum, cum agitut aduerſus hæredes, ſed quota ex parte 4
rum. ſupra de pact.& l. ca quæ. ſup. famil. exciſc. Sequens lo-
primis certum eſt iudicis offic ium eſſe vt condemnet teus, qui mutuam pecuniam accepit, ad eam reddendam creditoti.
demnerreum addecem tantum quæ numerata ſunt, non et-
tenus datum eſt, carenus tantum obligatio contrahitur. Hoc
pecuniæ non numeratæ: poſt biennium, eam exceptionem cs elll opponere non poteſt„& dicitur obligatus. Vide titul. Cod, zutem de non numerata pecunia. In eadem lege dicitur adfin. A uim bo is cui pecunia numerata eſt, cauerit ſe oleum accepiſſe, non inlt poſſe ab eo oleum peti, ſed id tantum quod re vera datum eſt. nccol Plus enim valet quod agitur quam quod ſimulate concipi- dem Dal tur, de quo eſt titul. infra, vbi hunc locum tractaturi ſu- Hſwmett⸗ mus. drepel
Poſtremo notandum eſt, hanc actionem competere ad. wra 8
uerſus hæredes eius qui ex mutuo obligatus eſt, portionibus ²neo, hæreditariis:& hoc perpetuum eſt in omnibus contracti- ens(ulm bus& obligationibus, vt eadem obligatione tencantur hæ- r, 5a aumi
redes qua tenebatur defunctus:& ſi plures ſint hæredeste 64 a autes neantur pro portionibus hæreditariis, leg. 2.§. exhis. ff.de apepe verborum obligationib. Et qui ex maiori parte ſunt hæredes, kune
ex maiori etiam parre conueniantur. Nam ex perſona hære- dum nõ mutatur conditio obligationis. Ad legatarios autem vel alios qui in rem ſuccedunt, non rranſit hæc obligatio. Vnde dicitur in leg.i.hic, non debere rationem habeti præ 1412
quiſque hæres ſit. Teſtator forte prælegauit fundum cui- piam,& inſtiruit eum hæredem cum quodam alio ex æquis partibus, an is qui præcipuum habet fundum, maiori ex par-
te teneatur crediroribus hæreditariis, quam is cum quo ia- ettun ſtitutus eſt hæres; ait Imperator eum non tenerj. Non e- W,n nim pro modo emolumenti„inquit, quod quis capit ex bonis kcltn defuncti, tenetur creditoribus hæreditariis, ſed titulo quo id conſecutus fuerit. Similis locus eſt in leg.pacto ſuccello-
tins:
Iusip!
De ofcio iadicis in hac actione. Car VUII.
TNomnibus actionibus quæri ſolet quodnam ſit officium
udicis,& quæſtiones tractantur his ſimiles de quibusin titul. de offic. iudic. in Inſtit. Videndum ergo eſt quæ per- tineant ad iudicis officium in hac certi condictione. Erin
*.
Ad maiorem enim quantitatem quam quæ numerata eſt non poteſt iudex condemnare, etſi id nominatim cautum ſit, Lrogaſti..ſi tibi.ff. Ego tibi decem mutua dedi,& conuenit vt mihi vndecim reddas: ad iudicis officium pertinet vt con-
iam ad vndecim, quamuis nominatim conuenerit vt vnde · cim debcantur. Ratio eſt in leg. ſi tibi. ff. de pact. Obliga- tio enim mutui re contrahitur, vr& diximus: ergo& qua-
tamen non ita accipiendum eſt, vt Aaliquid conuenerit de vſuris ſoluendis, non fiat condemnatio ad vſuras. Nam conuenerit vt aliquid harum nomine pendatur obnumeta-
tam pecuniam, hæ venient incondemnationem, ſi ſtipulatio interceſſerit, quæ in his cauſis fere neceſſaria eſt, leg- 3. infra,
de vſuris. Plerunque tamen debentur vſuræ ex ſolo pacto. l. Eruuie frumenti. infra, devſuris⸗& l. etiam. eod. tit. Nec obſtat quod 220 65 re non vltra contrahitur obligatio mutui quam in id quo vnp⸗ datum eſt: non enim Derkeurſa vſura, tanquam debita x O*na mutuo, ſed tanquam debita ex ſtipulatione& ex conuentio-
ne mutuo accedente: in quibus caſibus ſolaconuentio fine ſtipulatione ſufficit. Sic eſt intelligendal. rogaſti 5.ſitibi.ff.
de paet.
Secundo officio iudicis continetur in hac actionevt con- Pne⸗ demnet reum ad fructus& aeceſſiones ſi talis res ſit debi⸗ 4,„ has ta, ex qua fructus naſcantur. Exemplum ſt in leg. cum Aums fundus. 3 1.ff. Cum fundus peritur per condictionem, ot- cevtund ficio iudicis continetur non tantum vt condemnet cum vnn- 42tss. de petitur ad fundum dandum, ſed exiam ad fructus fundi qui ex tempore litis conteſtatæ percæpti ſunt,i deſt ex quols cum reo conrteſtata eſt. Et hoc ita obſeruari ſolet in omnibus ſtrictis iudiciis, l. videamus. 2. de vſuris. vbi hæc aſſignatut differentia inter ſtricta& bonæfidei iudicia, vt inſſtrictis iu-
diciis fruchus debeantur à tempore litis conteſtatæ, 4 iu⸗ “ Pore! cis

diciis vero bonæ fidei, extempore motæ. Latius eſt iudi- cis officium in bonæfidei iudicis, quam in ſtrictis. Certum
I autem eſt hanc actionem bonæfidei non eſſe. Actionum e- G nim bonæ fidei catalogus, qui recenſetur in§. actionum. de 1 act in Inſtit. hanc non comprehendit. Stricti igitur iuris eſt — hæc condictio,& præ ſertim cum ex mutuo datur. Dicit au- tem Paulus d. l. cum fundus. Cauſa omnis. Hoc verbum vfita- cawſa tum eſt apud Iurisconſultos: eſt enim vocabulum artis, quod ducd Senuu vix reperitur apud alios auctores. Et habetur in rub. de vſur. aden umeän Avoten. ſic inſcribitur: De vſuris, tructibus„ cauſis,& aliis zreeſonf⸗ du. ldene bus: quod quomodo accipiatur, colligitur exl. equis. ſf. eod. lantaid Cauſam enim ſecundum partum vocat; vt Si quis mibi leget mnttmilt, 3 equum, in fructu eſſe dicatur primus partus equi legati: ſecun- Wuieraam ba dus autem proprie non dicatur fructus, quia legatus equus eniantur. Nane 14 non peperit, ſed cauſa:& ita ex cauſa dicatur deberi. Caut am digänätegded igitur vocant, quod occa ſione rei prouenit, figurata locutio- unt, doa nal ud ne, vr partus mulieris. Exiſtimauerunt enim veteres partum dn dehele niun u mulieris in fructu non eſſe propter hominum dignitatem. l trluberete aidh in fructu. ff. de vſuris. Hoc verbum Theophilus m Græcam or bonegat 8 linguam vertere non potuit. tit. de offic iudic. 6.ſi ad eh bon. mangetn dum. Iaſtitut. Ergo in hac actione non rantum in 5 e- miedertmem an m nationem veuiet primus partus, ſed etiam euadus ke etecitain me tins: veniet etiam hominis partus, qui licet: ructus non fir, 'gumimn, eſt tamen acce ſſio. Omnis autem acceſſio venit in conde- ror emm goatmn mnationem àtempore iudicii accepti. Ego ſcio magnam eſ- 'wodiguodguene ſe diſtinctionem circa hunc locum, ſed eum plene explicaui- us hzrettm n mus in interpretatione I. ſi fundus certa die.& l. ſi filiusfam, lorwekinkgna 78.§. vltim. ff. de verb. oblig. eop.fuwilacat 9 Tertio ad officium iudicis pertinet, vt res quæ credita eſt aen bo- reddatur in eadem bonitate„& non deterior quam accepta uate de eſt. leg. cum quid. ff. eo. Mutuum quis dedit vinum vetus& ei giu Haracdune fe 72 redditur vinum nouum, quod deterius eſt, quæritur an is qui
ne read: Teddidit vinum nouum liberetur? Quæſtio naſcitur ex eo quod redditur quidem vinum,& res ciuſdem generis, tum quod nihil de eo cautum, nec expreſſum eſt inter contrahen-
m i llagukai⸗
tes vt redderetur vinum eadem bonitate:& ex natura con- duneböiuiat, tractus videatur ſufficere rem eiuſdem generis reddi. Dubi- Videnaun 1 tationem etiam auget, quod in contractibus ſtricti iudicii, d quale eſt mutuum quod palam expreſſum non eſt, pro omiſ- h eucuen ſo habetur, I. quicquid adſtringendæ. f. de verbor. oblig.& ciumelſen gimn interpretatio fit contra ſtipulatorem: vt prorſus videatur id adeam taitauao ſequendum eſſe quod cautum eſt,& exp reſsum in nego- em guum u ue cio contrahendo: ergo imputandum ei qui mutuum dedit, etl id nomuno quod non id expreſſerit. Hic tamen dicitur eadem boni tate cem mumudci le vinum eſſe reddendum,& ſi deterius vinum reddatur, debi- lcsofiuu torem non liberari. N otandum igitur eſt in omnibus con- m quxaumrnut tractibus, etiam ſtricti iuris, ſemper nos ſequi quod apparet omüiestncns actum eſſe inter contrahentes, licet expreſum id non ſit, J. Leglrbif n ſemper in ſtipulationibus. ff. de regul. iut. quod colligitur ex b ur,— comecturis. Sinon appareat ex coniecturis quid actum ſit, amoblgxiacne interpretamur contra ſtipulatorem, l. eum qui Calendis. ff.
de verbor. obligat. In mutuo ergo nos idem dicemus. nam in præſenti ſpecie hoc certe euiden ter agi videtur inter dantem & accipientem, idque ex natura huius contractus, vt vinum reddatur eadem bonitate. Quod ſatis perſpicuum eſt ex his quæ iam diximus de ſubſtantia& natura huius contractus. hoc enim tacite agitur, licet non exprimatur, vt par pari red- datur,& idem quodammodo creditor accipiat quod dedit. Et propter naruralem harum rerum ſimilitudinem, vt dixi- mus, quæ conſtant pondere, numero„& menſura, idem quodammodo videtur debere reddi: quod non fieret, ſi de- bitor rẽ deteriorem reddendo liberaretur. Solet hic diſputa- ri, de vino veteri& de nouo„Vtrum illorum ſit præſtantius. Sed quæſtiones hæ facti ſunt, nec pettinent ad Iureconſal- tum. Mentio enim vini veteris hic facta eſt tanquam melio- ris. Nam Romæ vetuſtiſſima quæque vina habebantur præ- ſtantiſſima. Quare ſequenda eſt conſuetudo cuiuſque loci. b men„ Larto, is quimutuum accepit caſu fortuito non libera- nee, a ilt, incendium. hic. veluti ſi is cui mutuam pecuniam dedi, lerce, cum ab eo cxigerem, contendat incendio amiſſa eſle omnia eaſe for- ſua bona, atque ideo ſe non poſſe ſoluere, imo& forte amiſ- vito. ſam eſſe eam pecuniam quam àme mutuam acceperat. Ait enim Imper ato,r, ſncendium ere alieno non exuere debitorem. Quaſi diceret liberatur is qui incendio, aut alio fortuito ca-
In Tit. Sicertum petatur.
891 ſu ſe omnia ſua bona amiſiſſe dicit imo eriam ſi ea pecunia incendio fuerit con lumpta quæ mutuo data eſt. Sed viderur aduerſari id quod dicitur ia leg. quod ec. ſup. ff. eod. tit. Si per- lit, inquit Pompon. quod te muhi dare oportet, id oſt, quod poſſum à tecondicere(Sic enim illud caput intelligendam eſt, vt ad hunctractatum Pertineat) videndum an mihi re, nearis. Cui obiectioni ita reſpondet luriſcontul. Sa 2d pafte perierit, quam per te fattum erit quo minurs id mili darer. Qua bus verbis ita demum periculum eſſe debitoris oſtendit, ii id quòd dari debebat, perierit poſt quam factum erit quominus ſolueret. Ergo ſi ante moram eius perierit, liberabitur. At hic nihil diſtinguit Imp. ſed ait ſimpliciter, non debere libe- rari, ſi res pereat, nulla facta mentione, an ante moram, an poſt moram id perierit. Sed facilis⸗ ſtconciliatio horum lo- corum ex his quæ à nobis diſpurata ſuot in interpretationel. ſi certos nummos.37. ff. de verbor. cbligar.& leg. ſi ex legati cauſa. eo. tit. D.ximus enim multum referre, res certa an in- certa ſit, quæ debeatur- nec diſtinximus quantitatem à ſpe- 2,5„7 cie, vt vulgo fieri ſoler: quod à more loquendi veterum iuris 575. 2. autorum alienum eſt. Nam ſires incerta debeatur Veluti ex&& zeen. mutuo verum eſt nullo fortuito caſu debitorem liberari: quia 12 2πQ⁴α non poteſt dici periiſſe res incerta quæ debetur ex contractu diperat mutui. Exempli gratia, ſi tibi dopis s dederim decem mutuo, pe,us non obligaris ad hæc decem quæ tibi dedi, ſedin genere ad ε⁵ε³ε⁶ decem. Ponamuse rgo hæc decem conſum pta eſſe incendio, vel naufragio imo omnia bona debitoris amiſſa eſſe, quan- do dicere porerit amiſſam eſſe eam rem quam mihi debebat? Vbi enim illa conſumpta fuerit meo periculo non eſt, cum pecuniæ creditæ dominus factus ſit debitor. Idem dicendum eſt in omnibus contractibus, ex quibus res incerta debetur, J. in ratione.§. incertæ. ff. ad leg. Falcid. Sed cum debetur tes certa, tunc diſtinguitur an perierit poſt moram,& an culpa, an ſine culpa, vt in leg, quod te, quod iudici relinquitur cil- cutiendum. Priore enun caſi periculo erit debitoris, poſte- riori minime, niſi fuerit in culpa. Nec hic diſtinguenda eſt pecunia, ſi certa ſit, à ſpecie. Exe mplum huius eſt in dict. leg.
ſi certos nummos.ff. de verbor. oblig. Quod diximus de mu. D depe-
tuo, idem dicendum eſt& de alio contractu qui mutui caula Aito mu- fit Plerunque enim accidit vt depoſirum velalius contractus 127, ineatut mutui ſecuturi gratia. Exemplum eſt inleg. ſi quis ef Aefe nec cauſam. ff. eod. Cum quis nec cauſam, nec propoſicum haberet fœnerandi, quidam empiurus prædia ab eo petiic mutuam pecuniam: quam tamen nolebat crediti nomine ac-
cipere, antequam prædia emiſſet: interea vero depoſita eſt 3 apud eum pecunia, vt ſimulatque nactus eſſet facultatem
prædii emendi, ea vteretur,& creditam haberet: quæritur
itaque cuius ſit periculum, ſi ea pecunia pereat. Depoſita-
rius non præſtat periculum, led dolum tantum.§. ſocius. In- ſtitut. de ſociet.& l.. ff. depoſ. Eego viderur in hac ſpecie is, qui mutuam pecuniam accepit, non teneri. Sed Vlpianus ait eum teneri. Nam ca pecunia depoſita eſtin vtilitatem& ad
poſtulationem depoſitarii,& mutui ſecuturi gratia. Non igitur obſtat, quod depoſitum eſt,& quod depoſitarius pe- riculum non præſtat. Sic enim conſtitutum eſt mutui gratia, depoſitam eſſe pecuniam, tum verò poſtulante eo qui acce- pit, vt ea conuertererur in eius vtilitatem ideoque licet con- tractus depoſiti ſit, magna tamen ratio& æquitas ſuadet, vt
perierit pereat periculo eius qui accepit. Idem eſt dicen-
dum, inquit Iuriſconſ. de eo qui rem vendendam accepit vt 54 7, 2u pretio vteretur, quod de eo qui rem cuſtodiendam, vt po⸗ e ee ſtea vteretur. Si tibi igitur, cum peteres à me pecuniam mur ur⸗ 2.
tuam, nec propoſitum haberem fœnerandi ‚nec vllam cau- es cuiu ſam, dedi lancem, vt poſtquam nactus eſles facultatem com- periculo
Pparandi prædii, cam venderes„& pecunia ex ea lance reda-*h.
cta vtereris: ea autem perierit, periculum tu præſtabis. Hæc ſpecies fuſius tractatur in. rogaſti. in qua ex Neruæ ſenten- tia vtitur Vlpianus hac diſtinctione„Vt ſi venalem habui hanc lancem, mihi perierit: ſin minus, tibica perierit: qua etiam diſtinctione vritur idem Vlipian.in dict. leg. ſi quis nec cauſam. nihil autem potuit æquius conſtitui. Eadem diſtin- ctio eſt in l. ſi gratuitam.§.i. ff. de præſctipt. verbis. Haicque ſimile eſt quod dicitur in leg. qui negocia. ad fin. ff. mandati. quæ lex obſcura eſt,& eam ſupra interpretari incepimus: quam etiam hic attingemus, nam in hac les qui negocia, ſpe- b 2
—

892 b Fyanc. Duareni Comment.
Aad—ai cies huiuſmodi eſt? Procurator meus, id eſt, is qui admini- negocia. ſtrarat res meas, permiſſu meo vlus eſt pecunia quam mihi hnen debebat ex ea adminiſtratione: tractatum autem fuit ſupra procura- qua mihi actione teneatur, mutuo, an mandato: vbi diximus torénos. teneri ex mandato: quialicet mutuum ſir, tamen accedit vanqus mandato,& intelligitur quaſi lex contractus principalis: i- Euge deoque etiam ad vſuras tenetur, ex ſimplici konuentiodez periculs dquod eſt ex contractu bonæfidei, quale eſt mandatum. ie rospra- quæritur eane pecunia ſi petierit, ſit periculo procurato- Aære. Iis an non ſit. Quod ad periculum attinet; multum inter-
eſt quis contractus ſit,& ex quo contractu debeatur hæc pe- cunia: quia ſi ex contractu mutui debeatur, cum caſus for- tuitus, vt diximus, ære alieno non exuat debitorem, procu- ratot periculum præſtabit: at f ex contractu mandati, cum in eo præſtetur tantum culpa, periculum eius eſſe non vide- tur, ideoque conſiderandutn eſſe an culpa eius perierit, an non, quoniam tenetur actione mandati,& tanquam ex cauſa mandati vſuras præſtat. Ideoque ibi dicitur pericu- lum eſſe procuratoris quia accepit. Hoc eſt ra ⁵ναν,& his ſimile, de quibus iam locuti ſumus, cum deponitur res apud aliquem vt ea vtatur, ſi opus habeat. propter pactum enim quo conuenit vt procarator vteretur pecunia; vide- tur actum eſleinter eos, vt periculum eius præſtaret, ea- dem ratione qua& is 8 mutuam pecuniam accepit: item- que is qui depoſitum diximus, Depoſitarium non præſtare periculum, hoc ita intelligendum eſt, niſi aliud actum ſit. Non tantum er- go is qui obligatur ex mutuo praſtat periculum, ſed eriam 1s qui tenetur ex alio contractu qui mutui gratia initus eſt. Quinto, officio iudicis conuenit qui de hac actione cogno- Parr pe ſcit, vt creditorem cogat partem pecuniæ petitæ ſibi oblatam 22ee. recipere, etſ rota ſumma non offeratur, leg. quidam exi- Eeus, an ſtimauerunt. ff. eod. Ego tibi decem mutua de di, cumque
8
Peererar ea peterem àte, obtuliſti mihi quinque: negabas enim tem: hi debere decem. Ego vero cum nollem illa quinque obla-
ta accipere, ſed peterem mihi iudicium dari aduerſus te pro Aecem, quæritur an pro decem indicium mihi dandum üt, an cogendus ſim partem illam oblatam recipere,& de reliqua parte iudicio contendere, id eſt, an particularis ſolutio hic admittenda fit. lulianus refert veterum opinionem fuiſſe, vt ſi quis decem petat/, niſi tota decem ei offerantur, non co-
gatur partem accipere, ſed poſſit totam ſummam petere,
quaſi ei nihil ſolutum ſit. Idque hac ratione, quod vide- rent multa incommoda adferre particularem ſolutionem, vt dicitur in leg. plane. ff. fam. erciſc. hanc ſententiamtamen non probar lulianus: Nam humanius, inquit, facturus vide- eur Prator,&&c. Id eſt, benignius eſt vt cogatur is cui offer- tur pars eam accipere,& reliqaum iudicio perſequi. l. is enim
hacratione minuitur. Non tamen prorſus. Iudicium er-
gopoſtea dabitur non de toto, ſed de parte. Sed hoc intel- ligendum eſt, vt iam diximus, cum is à quo tes tota petitur, negat ſe totam debere. Nam ſi fateatur ſe totara ſummam debere,& obtulerit partem ſummæ, velnolit totam ſoluere, velnon poſſit, non liberatur. Hane ſententiam defendi con- tra Alciatum inl. z2. de verborum obligat. qui leuiſſimis ratio- nibus ductus aliud ſentit: quorum repetitio eſſet ſuperuaca-
nea. Sexto ad officium iudicis pertinet, ius exigendi ante
alios, quod competit creditoribus, variis ex cauſis ſeruare.
Se. Vnum exemplum eſt in leg. creditor. 25. ff. eod. ibi, Si quis
Arorum mutuam pecuniam alicui dederit in refectionem alicuius do-
2 lice mus,& ſi forte inter eius creditores ſit controuer ſia de prio-
oiſeruan ritate, velpoſterioritate,(vt vulgo loquuntur in foro) quia
doin hac hona forte debitoris non fufficiunt ad ſatisfaciendum omni- cisone....—. 71...
bus creditoribus, qui ſimul concurrunt, ait Vlpianus illum
qui credidetit in domus refectionem priuilegium exigandi
habere. Hic locus pertinet ad tiul. de priuileg. credit. Cre-
ditores ſane qui hypothecam habent præferuntur omnibus
chirographariis, id eſt, qui actionem perſonalem tantum
habent, leg. eos. C. qui porio. in pignor-hab. Sed ſi omnes
chirogtapharii creditotes ſint,& concutrant, videndum e-
rit an nonnulli priuilegiarii ſint, quibus ob priuilegium ali-
quod conceditur, vt ante aſios, licet priores contraxerint,
exigant,(hoc priuilegium vocat Plinius ia quadam epiſto-
la*ετοπρ⁸αμιεν) vtin exemplo quod hic preponitur. Ideo
uſcepit, vt eo vteretur. Quodenim
enim habet hic ius ante alios exigendi: quia ſine pecunia eius, quam dedit huic debitori, res alua non fuiſſet. Quinimo habet ius tacitæ hypothecæ, quod longe maius eſt, qurinrem inſtaurandam pecuniam dedit, leg. prim. ff. in quibus cauſis pign.& præfertur etiam cæteris, qui tacitam hypothecam ha- bent,& ſi priores ſint.. potior. f. qui pot. in pign. hab.&leg. cum.&l. interdum. eod. in qua ponit Vlpian. exemplum eius qui in nauem reficiendam credidit,& adfert rationem cur is præferatur aliis creditoribus hypothecariis: quia ſcilicet eius pecunia ſaluam fecit totius pignoris cauſam. Cum enim propter eius pecuniam ſalua facta ſit res, æquiſſimum eſt vt Friuilegjun habeat ante alios exigendi,& cæteris creditori- dbus, exiam anteriorem hypothecam habentibus præferatur. Septimo, ad officium iudicis pertinet in æſtimati one in- eunda rei quæ actione ex mutuo petitur, tempus litis conte- ſtatæ ſpectare: quod traditur in leg vinum. ⁊2 ff. eod. Qu- dam dedit vinum mutuum, deinde id per iudicem reperut. Agebatur de æſtimanda lite, id eſt, de æſtimatione vini, vt hoc pacto ſatisfieret creditoti. Nam is qui illud acceperat, ,2 forte nullum vinum habebat quodreddere poſſet, vel fue ebeatee rat in mora,& ſecuta fuerat mutario pretii: quam mutalio reias nem tempora& loca adferunt, vt dicitur in leg. pretia rerum. Petutn §. vltim. adleg. Falcid. quo etiam caſu ad æſtmmationem ve 7u445 niendum erat. Quæſitum fuit cuius temporis habendael nuß„. ſet ratio in æſtimatione ineunda huius vini, an ſpectandum ea:.— eſſet tethpus litis conteſtatæ, vt tanti condemnaretur reus A4ve. quanti vinum fuit rempora litis conteſtatæ: an vero rei iudi. 2um. catæ, vc ſcilicet tanti condemnaretur reus quanti vinum fuit tempore rei iudicatæ? Hic reſpondet Sabinus,& ait: Si diclum eſſet quo tempore redderetur,&c. His verbis oſtendit Sabinus diſtinguendum eſſe: vt ſi tempus adiectum ſit ob- ligationi,& is qui mutuum accepit vinum, promiſerit id certo die reddere, habeatur ratio eius temporis quo vinum reddi debuit, tantique condemnetur reus, quanti fuit eo tempote quod expreſſum eſt in contractu meundo: ſedſi nullum tempus adiectum ſit, tunc ſpectetur tempus quo pe- titum eſt vinum: quodexprimitur his verbis, Si non /uanui tunsc cum petitum eſſet. Hoc verbum ad litis conteſtatio- nem pettinet, l. amplius. ff. em rat. hab.& hoc etiam oſten- dunt verba præcedentia. Eadem etiam quæſtio tractatur ratione loci: vt ſi quæratur cuius loci pretium ſpectandum ſit, Loca enim adferunt diuerſitatem pretii rerum, ſicut& tempora, vt dicitur dict. leg. preria rerum.§. fin. Nam vi- num ſicut aliquo tempore vile eſt, vel carum, ſic aliquolo- co. Quid igitur dicemus? Reſpondet Iuriſconſ. haben- dam rationem eius loci vbi dari promiſſum eſt, ſi in contractu ineundo mentio eius ſit facta: ſin minus, fori, vbi debitor conueniendus eſt: arque ita ſpectatur tempus litis conteſta- tæ. Verba ſatis clara ſunt: ſed obſcuræ antinomiæ reddunt hanc diſputationem difficilem. Huic enim ſententiæ multa videntur aduerſari. Nam in pleriſque aliis locis non videtut litis conteſtatæ tempus ſpectandum, ſed aliud, vttempus contractus, veltempus moræ, vel tempus condemnationis vt in leg.ʒ. ff de condict.tritic.vbi dicitur tempus motæ ſpe- ctari,& tempus condemnationis,& tempus mortis in leg⸗ vltim, ff. de condict. tritic. tempus quo conuenerit dari,& li- tis conteſtatæ, vt in noſtra ſpecie, in leg. 3.§. ſi per venditio- nem. ff. de act. empt. tempus vel moræ vel condemnationis: Idem dicitur in leg. ſi ſterilis. 21. 5. cum per venditorem. eod. tit. in leg. ſi Calendis. ff. de re iud. ſpectatur tempus quo uo- uiſſime quodque ſolui potuit.l. 3 7. fl. mandati,ſpe ctatut tem pus velcomractus vel moræ: Idem in leg. cum quis. ff. de ob- lig.& act. In hat difficultate diſtinguendi ſunt contractus, atque itavt oſtendemus in om nibus his exemplis quæ aduet- ſari videntur, magnam eſſe diuerſitatem. Etſane diuerſæ ſunt vbique ſpecies, in quibus tanta iuris varietas repert
. ixc tiſ g 1 zr explicate. In tur, vt vix doctiſſimus qurſque inde ſe poſſit explica Dene:
2 2 34.112 1 4—.* 3 primis igitur diſtinguendi ſunt contractus bonæfideidcon. 2ꝓ.
tractibus ſtricti iudicii: quam diſtinctionem ſumpfſimus i udi-
ex leg. 3.§. in hac actione. ff. commodati. In ſtrictis iudt- i&e 4o
ciis litis conteſtatæ tempus eſſe ſpectandum, cum quæri- viie,
tur de æſtimatione ineunda cius rei quæ mutuo dara eſt: ².
In bonæfidei iudiciis, tempus rei iudicatæ. Hoc ergo eru? uu
fundamentum noſtræ diſputationis: In Hrcis Iocha aqfmu lper
bectal . 5 lum. exg.i eſt lite uo re ducitu Jrecpp petas, conden hoc 1 n tel
—
atentle abipto wo, Jec gerſanto ſuam, q. ſatenti zetut ho nt mox
tempus
autem
teſtato
KRalix
ſtatae 2 molta bne lch 2 7 conda aud Tatlonel f. Hedeiust
Eiracatu

:nütempuateit cepit ium in raudo elostenyoüg temnetur teu’ mn din contrackudan runc ſpecterutnan imitur hö ferdo, In c vetdam atlwar mutat ha Klotis adem etim qurtdr
euius locinteimgt
erütatemeniem- pretitennſit) leeſt, velamm n
37 minl 3 den din
1 2 cgel 9
In Tit. Sicertum petatuy.
„a„- ſpectari debere litis conteſtatæ tempus: idem dicitur in leg. mai: ba vltim. ſf. de cond. tritic. vbi eſt eadem ſpecies quæ eſt in dict. mᷣ leg. vinum. Quod enim ibi dicit Caius, iudicium accipereʒ eVſt litem contettari: vulgo dicitur ſpectandum eſſe tempus quo res mutuo data pluris fuit. Quanti pluri mi aiunt:& pro-
ducitur hoc tempus ah aliis ad executionem vſque ſententiæ. Exempli gratia, tu interpellarus, virum quod mutuum acce-
peras, non reddidiſti: lis conteſtata eſt aduerlus te, indeque condemnatio ſecuta: ego peto pro illo vino mutuo centum;
hoc eſt vltra communem vini æſtimationem„quia ſcilicet
quo tempore tanti fuit, id eſt, inter litis conteſtationem& Lnencn vel ſententiæ executionem. Hæc ſententia nec
mihi probatur, nec vſitata eſt. Ego ſcio probari vulgo in fo
ro, nec vbique tamen. Animaduerterunt enim qui in foro verſantur hoc durum eſſe, vt tanti damnetur reus ob moram
ſuam, quanti plurimi fuit res inter tempus moræ;& tempus ſententiæ, vel executionis ſententiæ. Nec mihi etiam vi- detur hoc conſentaneum eſſe ſententiæ luriſconſul. veterum, vt mox oſtenſurus ſum: qui cum vidiſſent iniquum eſſe id tempus ſpectari, vtilitatis cauſa ſtatuerunt aliud. Ia ſtrictis autem iudiciis nullum aptius viſum eſt, quam id quod lis con- teſtatur. Ex eo enim pendet iudicis poteſtas: ita vt fructus
& aliæ acceſſiones in his iudiciis debeantur, ex quo lis conte-
ſtata eſt, l. cum fundus. 31.& l. videamus. ff. de vſuris. Sed „multa obüciuntur aduerſus hanc ſententiam, quæ nos dilue-
8 Senn. re oportet. In primis obiieitur lex, in re furtiua. 1f As 2.. † condict. fur. vbi ſatis aperte exprimitur habendam non eſſe 7s cond. rationem temporis moræ, nec litis conteſtatæ, nee ſen tentiæ, fant. ſed eius temporis quo res plurimi fuit. Et ille locus mouit vulgares doctores, vt vulgo receptam ſententiam defende-
rent. Alciatus exiſtimauit aduerſus furem id receptum eſſe
in eius odium, nec id eſſe producendum ad conſequentiam,
idem autem non eſſe dicendum cum quis ex mutuo conue-
nitur in iudicio, vel alia cauſa. Quæ ſententia multis de cau-
fis mihi probari non poreſt. Primum quia Iureconſultus in dict. leg. in re urru ſwen comparat ei qui moram fecit, ad-
uerſus quem condemnatio fir, quanti res pluris vnquam fuit,
Quaſi dicat, in condictione 3
rem, non debet ei mora ſua, quam ſemper facere videtur, prodeſſe, vt nec ei prodeſt qui ob moram ſuam co nuenitur: in eoque idem ſeruandum quod in eo qui moram facit. Præ- 441,3. terea idem apere e ſcriptum eſt de condictione triricaria quod
4e cond. de furtiua in leg. 3. ff. de condict. tritic. locus eſt obſcurus. In 22.
22
hac tractatur quæſtio de æſtimatione rei quæ per condictio- nem triticariam petitur,& quæritur cuius temporis haben- da ſit ratio. Vlpianus refert Seruii ulpicii ſententiam, qui dicebat condemnationis tempus ſpectandum, ſi res ſit adhuc in rebus humanis: ſi vero deſierit eſſe, non poſſe nos progre- divltra tempus moræ. quodtamen non vſquequaque probat Vlpianus. Ait enim verum id quidem eſſe, ſed cum exce- ptione accipiendum:& hoc tempus moræ ſpectandum eſſe ⁊Qαιτ, in aliqua latitudine, hoc eſt latius. Non enim debet inquit, nouiſſimum vitæ tempus æſtimari. Quaſi dicat, Recte dictum eſt à Sulpitio ſpectandum eſſe tempus moræ R&tempus condemnationis: ſed vtrunque accipiendum eſt cum aliqua interpretatione: nec ptæcile, ne iniquitas ſub- ſit. Ideoque addit: ne ad exiguum pretium æſtimatio re- digatur. Serui enim mortifere vulnerati, cum nullius ipſe ſit ptetii, ſi dicamus in æſtimatione ineunda ſpectandum eſ- ſetempus ſententiæ, nulla erit æſtimatio. Deinde ſubiun- git: Iu viroque autem. Verum eſt ſecundum Seruii ſententiam, in rei æſtimatione ineunda ſpectandum eſſa tempus condemnationis, ſed hoc intelligendum eſt niſi paſt moram deterior facta res fuerit. Nam eo caſu deducetur æſtimatio ad tempus moræ. Sic ergo VlIpianus interpreta- tur Seruii ſententiam, quafi incrementum rei proſit ei qui agit hac actione, decrementum autem non noceat. Ideo- que addit Habendam aſtimationem quanto deterior res facta ſit. on enim ſpectatur tempus condemnationis, ſi res deterior poſt moram fuerit,& pluris tempore moræ: quia hoc caſu reducitur æſtimatio ad id tempus quo res pluris fuit. Nihil crgo intereſt inter hanc condictionem& condictionem fur- tiuam; atque ita ſubruitur Alciati dictum. Sed tamen hoc
non eſt nodum diſſoluere. Cum enim condictio furtiua
nim erat eum qui debebat rem aliquam
urriua qua agitur aduerſus fu- nis tempus ſpectandum eſſe. Econtra ſ pon
do rem derteriorem factam poſt moram
iudicii ſit„ vt& condictio ttiticaria,& zn eis Ipectari debeat in eltimatjone ineunda tempus litis conteſtatæ, cur hie con- demnationis tempus vel moræ ſpectari debere ait? Ea res(vt
ineunda rei quæ petitur, duplex eſt quæſtio-nam aut quærl- tur de æſtimatione& pretio rei propter mutationem quæ ac- ceſſit ipſi rei,& quæ circa rem ipſam conſiſtit, res melior facta eſt, vt ſi Stichus moriatur ſcus aut mancus fiat: aut deterior, vt ſi agitator aut pantomi- mus. Velquæritur de æſtimatione reinon propter ſtarum rei mutatum, ſed quĩa propter locum, aut propter tempus mutata ſit eius æſtimatio: vt in rebus quæ conſtant pondere numero& menſura, quarum ſtatus non mutatur, ſed loca
potuit aliter conſtitui ſint aliqua iniquitate. Iniuſtum e-
beba„poſt moram luam cam reddendo deteriorem liberari, Et ideo non ſimpliciter Vlpianus probat ſententiã Seruii dicentis ‚nude ſpectand um eſſe aur tempus mortis aut condemnationis: ſed cum hac ex- ceptione, niſi res deterior facta ſit à tempore motæ, tunc e- nim ad tempus moræ deduci debere xſtimationem alr. ldem de furto dicitur in leg. in re furtiua. ff. de eond. furr. Si hæc ſpecies: Stichus ſeruus ſi urreptus ett cum adhuc infans eſſer: is adoleuit poſt furtum factum„& condictus eſt. Melior qui- dem certe& vtilior factus eſt quam erat tempore furri. Ae⸗ ritur ſi petenti adiud cecur, cuius tern Poris ratio habenda lit in lite æſtimanda»an condemnatioms, quo longe vtilor fa-
ctus eſt, vtpote qui adoleuerit, an furti cum adhuc infans eſ- ſet? Sequimur hic Serun ſentenciam dicentis condem natio- ſurrepta eſt, furtitem pore pluris fuiſſe,& d tovecaſialt poſt moram, certe non ſequemur. Verum igitur eſt quod di- xit Seruius, modo id cum diſtinctione Vipiani mus. Reſpexit enim Seruius ad commodum ctoris,vt ſcilicet incrementum rei ei proſit: quod non obtine- ret ſire poſt morã deteriore facta eius ſentẽtiã exacte ſeque-
culpa ſit: quod iniquiſſimum ellet. Aliud igitur ius non eſt conſtitutum aduerſus furem
videtur. Sic enim argumentatur Vlpian tũ eſſe furem quanti plurimi res fuit.Si enim debitor redden-
factam»non liberatur, did. leg. 3. de condict.tritic. Fur autem ſemper eſt in mora et- iam ſi non ſit interpellatus vt rem furtiuam reſtituas⸗recte coneluditur furem deteriorem tem reddendo non liberari: ideoque idem in eo conſtituendum quod in eo qui poſt mo- ram factam deteriorem rem reddidit. Hoc verba ſatis oſten- dunt, nihil hic eſſe ſpeciale aduerſus furem. Quories ergo quæritur de xſtimatione rei qua melior aut deterior facta eſt, & cuius temporis habenda ſit ratio„ nos ſequimur ſenten- riam Vlpiani expreſſam in dicta leg.z‚de condict.triti.& dic. leg. in re furtiua, de condict. furtiua. Idem dicitur,& ſimile omnino exemplum eſt in actione rerum amotarum, in leg. pen. ff.rer. amot. Ideoque contra eam regulam quæ ſaperius Poſita eſt, in ſtrictis iudiciis cum quæritur dere æſtimanda quæ petitur, litis conteſtatæ tem pus ſpectari, hæc non faciũc. Supereſt vt alias obiectianes diluamus. Obiicitur etiam l. ædiles, 26. f. de ædil. edict. ſed oſtendam eum locum maxime Pro nobis facere. Actio redhibitoria propoſita eſtedi
Ad l. ad: di8 1 f les. 11. ff. cto ædilitio, qua redhibetur res quæ vendita eſt proptei 4eædi..
morbum aut vitium, l. cum autem redhibitio. 23, ff. de ædil.**.
edict. Is enim qui vendit rem vitioſam, recipit eam(hoc e- nim redhibere eſt)& reddit eius pretium quod accepit, Ia- FFf; 3
“ 8—
☛
3 4 * *
,
“ 1
1
4ℳ

e“ 84
894 Franc. Duareni(omment.
hac autem redhibitione ratio habetur deteriorationis: nam ſi res deterior ab emptore reddita ſit damnum ſarcire debet: æquum enim eſt eum reſtituere rem in eò ſtatu quo vendita & tradita eſt: ideoque ſi deteriorem reddat emptor poſt con- tractam venditionem, cius deteriorationis habebitur ratio, vt ait Vlpianus. Docert autem cur hoc expreſſum fuerit æ- dilitio edicto paulo poſt luriſconſul.§. item. ſciendum. ldee expreſſum fuiſſe indilitio edicto de re quę facta eſt deterior. quia iudex in ea actione nonm habet rationem deteriorationis factæ ante litem conteſtatam, ſed tantum eius quæ poſt litem cõteſtatã facta eſt. Ideo que addit, Idirc enim neceſſe habuiſſs sa enumerari,&c. quibus verbis ſi gnificat cum res deterior ſit poſt litem conteſtatam, iudicem etus deteriorationis ratio- nem habere: quia ſimulatque addictus eſt„ad eius officium Pertinent quæcunque poſt indicium acceptum accidunt: quæ vero ante iudicium acceptum accidunt, cum non magnope- re ad eum pertineant, niſi fuerint ei hæc nominatim iniun- xa: vtcorum in hoc iudicio iadex haberet rationem, edicto Aſe propoſito eius deteriorationis mentionem habere neceſ- ſe exiſtimarunt Ædiles, quæ ante litem conteſtatam accidit. Verebantur enim ne ſi id expteſlum non eſlet, iudex eius de- teriorationis haberet tantum rationem, quæ poſt litem con- teſtatam fieret. Hoc igitur exemplum& edictum ædilium curulium concra nos non facit: quia regula eſt quam ſequi nos oportet in omnibus aliis caaſis in quibus agitur de re red- denda, quæ deterior facta eſt, quæ& proponitur inexem- plis fupra poſitis. l. pen. ff. de act. rer. amot. leg. 3. de condict. tritic.& leg. in re furtiua.de con d. furt. Rurſus obiicitur lex, ſi Kalendis. ff. de re iudic. vbi dicitur, Si Kalendis aliquid fieti „ ſtipulatus ſim, quandocunque accipietur poſtea iudicium, 944 e7 tanti æſtimari debere rem quanti intetfuit Kalendis eſſe fa-
F aer ctam: ergo non ſpectari debet tempus condemnationis, vt
4,. dirimus. Sed obiicitur, Exeo enim temporeè quodque æ- ſtimatut quod nouiſſime ſolui potuit. ex quibus patet hanc legem non aduerſari noſtræ ſententiæ, imo cum ea vonus- nire: quod enim ibi dicitur de tempore, idem refertur in dict. leg. vinum.vt ſi conuenerit qua die vinum mutuum reddatur, eius temporis habeatur rario' quibus conſequens eſt, vt ſi promiſlum fit aliquo tempore quid fieri, nec ſit factum, in
2 litis æſtimatione ineun da eius temporis ratio habeatur quo promiſſum eſt. Is tamnen qui factum proiniſit, quamuis poſt moram tenreatur ad pecuniam, J. ſtipulationes non diui- duntur. f. de verborum obligat. tamen poreſt factum præſta- re quandiu lis non conteſtatur. l. ſi inſulam. ff. de verbor. ob-
Egat. Si qyuis dicat ſpectandum eſſe tempus quod expreſ-
ſum eſt, quo tamen non cogitur ſoluere debitor, ſed poſtea
ſoluere poteſt. Sed cur dies eſt expreſla, quia magis ſibi vi-
dentur cauiſſe contrahentes diem certam exprimendo: certe
poteſſ dici illud tempus eſſe ſpectandum, quo nouiſſime res
ſolui poteſt:& verum eſt eo die nouiſfime ſolui debere, mul-
to magis quam cum naullum tempus exprefſum eſt. Item
aales obiicitur l. cum quis. ff.de obligat.& act. vbi dicitur mercem
Kis. f petiram à fideiuſſore tanti æſtimari quanti fuit fideiuſſionis
de oblie. tempore. non igitur litis conteſtatæ, quod rempus diximus G ack- jn ſtrictis iudiciis obſeruari. Actio enim qua agitur aduer- uu5. ſus fideiuſſorem eſt ſtricti iudicii, cum ſit ex ſtipulatu. Hunc locum explicaui lub titul. de verborum obligat. vbi oſtendi l. cum quis. intelligi debere cum agitur aduetſus fideiuſſorem propter moram rei. Fideiuſſor enim non tantum tenetur
ob moram ſuam, ſed etiam eb moram rei principalis, etſi i-
pſe nullam moram fecerit; leg. mora. fl. de verborum obli-
gat. non tamen vt morarei augeat eius obligationem, l. cen-
tum Capuæ. ff. de eo quod cert. loc. quia idem in obligatione
eſt quod debebatur ab initio. Ideoque ſiis qui mihi debet Stichum, dederit mihi fideiuſſorem, vt fideiuſſor conſti- tuatur in mora, ſufficit interpellare reum principalem;
quia ſi linterpellatus fuerit reus principalis,& Stichus deceſlerit poſt interpellationem tenebitur fideiuſſor ad eius xæſtimationem. Sedvt hæcl. cum quis. facilius intelligatur,
eius hæc conſtituenda ſpecies eſt, Quidam mihi ſtipulanti promiſit mercem ad certum diem,& adid ſideiuſſorem de-
dit. Et cum moram faceret reus principalis actum eſt ad-
uerſus fideiuſlorem. nunc quæritur cuiustemporis habenda
ſit ratio. Dicit Africanus, eius temporis debere haberi quo
fideiuſſum eſt. Niſi enim ſpectemus tempus quod adie- tum fait obligationi, certe continget obligationem ſideiuſ- ſoris augeti propter moram rei principalis: quod fieci non poſſe diximus ex dict. leg centum Capuæ. Sed cutn de hac re nihil dicatur in dict. leg. cum quis, mirum videri poſſit, me ica interpretari, cum hunc locum tractarem ſub tit. de verbo- rum obligat. dixi me adductum eſſe vt ita illum interpretarer
ex inſcriptionibus dict. leg. cum quis.& l. centum Capuæ. qus
erdem funt. Vtrunque enim hanc inſcriptionem habet: A- fricanus lib. 3. quæſtionum. In dicta autem leg. centum Ca-
puæ. aperte demonſtrat Africanus propter rei moram augeri
obligationem fideiuſſoris non poſſe: vr ſi agatur actione ar- bitraria contra reum, quia non ſoluta ſit tes in eo locoin quo debebatur, atque ita intendit creditor quod ſua inter- eſt, cadem quidem actione teneatur fideiuſſor, non ta- men ad id condemnetur quod intereſt in eo loco ſolutum non eſſe in quo conuenit. Docere ibi voluit Africanus non augeri obligationem ſideiuſſoris propter moram rei princi-
palis:& eius exemplum appoſuit in leg. centum Capuæ: cui ſimile omnino eſt exemplum dict. leg. cum quis. ex quo patet
has duas leges coniungendas eſſe vt aliquando fuerunt aute- quam diſtractæ eſſent à Triboniano,& ſub diuerſis titu. pro- pter diuerſitatem materiarum collocatæ. Itaque ſimoram fecerit teus, nec ſoluerit mercem ea die qua conuenit, fido- iuſſor, qui nõ conuenitur ob moram ſuams: ſedob moram rel principalis, non cegetur ſoluere quanti merx fuit à tem-
pore moræ, ſed à tempore fideiuſſionis: quod& ſuadet æ-
quitas: ideoque non aduerſatur hæc lex noſtræ regulæ ſupe-
rins poſitæ. In actionibus ſtrictis conſiderari tempuslitis conteſtatæ, cum agitur de lite æſtimanda. Hactenus de
ſtrictis indiciis. Nunc de iudiciis bonæ fidei videndum) in
quibus diximus conſiderari debere condemnationis tempus., At videmus aliquando ſpectari tempus contractus, aliquan-
do condemnatiònis, aliquando moræ, vt in dict. leg. 3.§
in hac. ff.commo.l. ſi ſterilis. 5. cum per venditorem.& leg.;.
§. ſi per venditorem. ff. de act. empt.& l.hominem. ff. mande. Sed hoc mirum videri non poteſt iis qui nousrunt naturam bonæfidei iudiciorum. In iudiciis enim bonælidei ea o- mnia veniunt quæcunque ad bonam ſidem pertincnt. 5. in bonæſidei. Inſtitut. de act. Ergo prout bona fides ſuadet modo ſpe ctandum eſt tempus contractus, modo moræmo- do condemnationis, idque arbitrio iudicis reliaquitur diſcu- tiendam. Sicque intelligendum eſt quod dicitue in dict. leg.
8*
hominem. H. mandati. Tu hominem promiliſti: ego prote fi- A4 5 mlne ſ.
F*— 1
deiuſſi mandatu tuo: cumque homo à me petitus eſlet, tuo nomine ſolui. Iade ago actione mandati aduerſus te,& pe- to vt condemneris ad æſtimationem hominis quẽ ſolui man- datu tuo,& nomine tuo. Ibi enim dicitut ſpectandum eſſe tempus quo homo ſolutus eſt, non condemnationis, quia bona fides quæ huic mandaii iudicio ineſt id ſuadet. Atque ita explicari facile poteſt quod reperiiur tam varie ſcriptum
de tempore ſpectando in contractibus. Circa oflicium iudi-
2
cis in certi condictione notandum etiam eſt ꝙꝓ ſequitur,&
his quæ iam diximus addendum, eius officio conueuirevt na-
turam, cauſam& vim obligationis conſidetet: uod facile perſpicitur in quæſt. tractata inl. ſi ego.§. vltim. ff.&o. in qua ſpecies huiuſmodi eſt: Stipulatus lum à Titio decem& fide iuflorem accepi Seium, qui promiſit pro Titio hoc modo ſe ſoluturũ quanto minus conſequi poſſein à Titio. genus quod- dã hoc fideiuſſionis eſt, vt dominus in interpretatione L. decè- 118. ff. de verb. obllicet hic fideiuſſor à iuris auctoribus inter- ceſſor vocariſoleat. Cum enim Seius promittit mihi quanto minus à Titio conſequi potero, certum quidem eſt eum fide- iubère pro Titio: non tamen ſimpliciter, ſed ſub conditione, Si& quatenus non porterit exigi à Titio, itavt non oblige- tur Seius niſi conditione exiſtente- quæ tunc exiſtete dici- tut in hac ſpecie, cum certum eſt à Titio debitam pecuniam exigi non poſſe,& eum ſoluendo non eſſe. Quxritur au- tem ſi egero aduerſus Titium, an Seius ſit lberatus? Cel- ſus ait, non ideo liberatum eſſe Seium quod aduetſus Titium actum ſit, ſed itademum ſi iudicatum fecerit Ticius, id eſt, ſi conſequutus fuerit crediror à Titio quodilli promiſit. Ab- ſurdum enim erat ideo liberari Scium, quod aduer ſus Ii tium actum eſlet: quia alioqui hæc fideiuſſio eſſet ui 1
madati.
tankga
licaccip Lant& Kdevet in eadel rein ha Aanit decem n tec to dect poll c deiulo fer an, gecemdt ulilaſti trit dar turdare
ii quip
unrguodd daapbiin jrtionis ow oihilre
tidwinus eüta üung ninactid cnelulhee daspocamt udae opit aricid, dine teſt ülctga dueli lad

e eftimanta. Ran licis dorafteiitg dete coudenuiuia tempuscounu do wote,iäi cum per ſeattora mpt Kldomdenk reſtis quinomun udicis enim borite domam läenferin ergo prout daut contracus focoun
ittio ludicöteloguui
a elt quoddmii inem ptomllkigr homo ime Feiue
emandui rualtn
In Tit. Deſuſſtagio
Ns& fruſtratorla. nam ideo ago aduerſus Tirium, vt experiar aa ſolaendo ſit,& poſſim conſequi ab eo, quod mihi debet: vt ſi tandem non poſſim ab eo conſequi, tunc aduerſus Ti- tium experiar, qui pro eo ſub hac conditione interceſſit: vide- licet, ſi non poterit exigi à Titio. Inde ſequitur, poſt quam iu- dicatum fecerit Titius, vt deficiat conditio, ſub qua Seius eſt obligarus: contra obligatus ſit mihi Seius, ſi excuſſo iam Ti- tio deprehenſus ſit non eſſe ſoluendo, vt dicitur in d. l. decem. ff. de verbor. obligat. Sed ſi mihi ſoluerit Seius,& factus ſit poſtea Titius locupletior, velimque aduerſus eum nunc age- re, quæritur an poſſim? Dicit Celſus me non poſſe, poſtquam egi aduerſus Seium: quia ſicut ſoluente reo liberatur fideiuſ- ſor/ ita ſoluente fideiuſſore liberatur reus priacipalis. Ideoque addit: Sed ſi egero. quod ita accipiendum eſt, Si egero, ita vr ſim conſecutus quod petebam à Seio. Agere enim in effectu hic accipitur, pro exigere, vt& in leg. I.§. vlt. ff. de exercit. act. Sunt& quædam alia exempla, quæ addduxi in 1.z.. ſitamen. ff.de verbo.obligat. Aliud exemplum eſt huius officij iudicis in eadem I. vlt.§. vlt. Ex quo apparet ad eum maxime pectine- re in hac actione, vt naturam cuiuſque obligationis cõſideret & animaduertat. Quæſtio enim talis eſt: Sripulatus ſum àre decem mihi dari curariſ ſic enim legendum) tuque promiſiſti id te curaturum. Ago aduerſus te ex hac ſtipulatione,& pe- to decem, an debeas condemnari ad decem? Labeo ait non poſſe coademnari ad decem, ſed liberari te ſatiſdando,& fi- deiuſſorem dando, etſi pecuniam non det: multum enim re- fert, an promittat quis ſe daturum decem, an ſe cura urum vt decem dentur. Hæc Labeonis ſententia refertur ab Vlpiano in l. illa ſtipulatio.§. i. ff. de verbor. obligat. Is igitur, qui pro- mittit dare decem, dando fideiuſſorem non liberatur, ſed co- gitur dare decem, l.promiſſor Stichi.. vlt. f. de conſtit. pecun. At is, qui promittit ſe curaturum, vt dentur decem, fideiuflo- rem dando liberatur. hac enim ſtipulatione non continetur datio pecuniæ, ſed aliqua cura& diligentia, quæ non verbis inanibus, ſed facto oſtendatur, vt ſi det fideiuſſorem. Quidam ſic legunt: Labeo ait, cum decem tu danda curari,&c.& no- tant, imperſonalitatem circa verbum executiuum obligatio- nem non vitiare: ſed hæc inutilia ſunt,& inciderunt in corru- ptos codices. Poſtremo ad hunc locum de officio iudicis per-
tinet, quod dicitur de probationibus,& inſtrumentis, de chi-
rographis in l. 10.& vlt. hic. Cum enim agitur de probatione obligationis mutui,& contractus,& profertur inſtrumen- tum, nihil refert an plures in eo contractus plurium perſona-
rum contineantur: quia in vno inſtrumento decem& mille
contractus,& diuerſarum perſonarum conſcribi poſſunt, nec ob id minus valet ad fidem faciendam, quam ſi ſingula inſtru- menta ſingularum perſonarum conſcripta eſſent. Denique in d.l.vlt. quæritut an chirographum ſufficiat ad fidem facien- dam in actione ex murtuo. Et luſtinianus ſtatuit hac conſtitu- tione ſufficere, ſi mutuum excedat quinquaginta libras auri, (nos vocamus Marcas) niſi accedat ſubſcriptio trium teſtium probatæ opinionis: immo nec valere ſecuritatem ſuper debi- to reddito(quam Quittantiam nosvocamus) niſi hoc ſole- mnitate teſtium obſeruata. Huic tamen conſtitutioni non- nihil derogatum eſt alia conſtitutione poſteriore, quæ eſtin Nouellis ſub tit. de inſtr. caut.& fide. Sed de his ſub tit. de pro⸗- bation. plenius dicemus.
1N I. IT. III. LI B. IIII C 0 D. DE SVFFRAGIO.
lo titulus particula quędam eſt& appendix lu- SoPerioris tractatus, Si certum petat. pertinet e-
zaim haæc conſtitutio ad locum de officio iudi⸗ 2
acis incerti cõdictione. Nam in hac condictio-
iuſta cauſa promiſſionis. nec enim tantum inſpicit iudex, an alquid promiſſum ſit. Vnde quæritur, ſi quis ſuffragio alicu- us, vel ſuftragatione vſus, eo nomine aliquid ei promiſerit, an 4 exigi poſſit„ tanquam iuſta cauſa ſit huius promiſſionis. Saftragiam enim indelligimus pecuniam quæ ſuffragatori-
ne. Vultque dici ſuffragium 4
ne, de qua hic agitur, ſpectandum eſt num ſit
A b 895 6 Maileie arur promitture honoris adipiſcendi cauſa. Ac- wirlt Anraglum vocant honorarium, quod datur aduocato: quaſi conſtitutum ſit hac lege aduocatum poſſe p. tere ſalarium ſaum ab eo, qui promiſit etiam ex nuda pactio- e. Vul dici fuffr: tragore, id eſt, ſono- quid autem hic velit, neſcio niſi inrelligat ſonum pecuniæ„qui cauſidicis noſtri temporis admodum gratus eſſe ſolet. Sed hæc conſti- tutio non videtur mihi ad honorarium cauſidicotum perti- nere, ſed introducta eſſe in gratiam aulicorum. Suffragari e- nim is dicitur, qui apud principem intercedit,& aliquid alte- ri impetrat. Sieque accipitur apud pleroſque auctores, veluti apud Lampridium in Alexandro, vbi loquitur de Turino, duem, cum is cuidam ſuffragium promiſiſfet, dixiſſetque ſe quædam Imperatori dixiſſe, cum nihil dixiſſet, ſed in eo pen- Lere,y zai 1 Petkarer. fünna hoc pacto vendens, accu- deel or⸗ aſit,& ad pitem ligari fum oque appoſito Pulis atque humidis lignis necari, ſaperd cente Præco-
ne, Fumo punitur, qui fumum vendiqdit. Alter locus eſt apud
eernemnaszenaeaßerne ttatranraiie iſle. Hinc etiam ſuf- fragium aliquando ſignificat munus quod offertur in remu- nerationem beneficij accepti à principe. Vnum exemplum eſt in J.laudabile,& lper hanc. ſupra de aduoc. diuer.iudic. A- iud etiam in inſcriptione Nouellæ conſtit. 3. Vriudices fine auoquo fuffragio fiant, quamuis Græce ſcripſerir laſtinianus & foou dixerit. Meminit& huius rei idem luſtinianus oritulo de prætore Paphlagoniæ.§. enimuero, Alius locus eſt tieul de Præſid. prouinci. in Nouell. ibi. Cum ergo olim dubi taterur an ſuffragationis nomine liceret aliquid ſtipulari, vel aliqui 4 accipere, edita eſt hæc conſtitutio à Theedoo 41 principe aliq uid impetrauerit interce ſone alicuius aulici,& onomine aliquid promiſerit, ſi poſtea eum eludiat ad ſolu- tlonem debiti coar ctari poſfſit. Et ſi quid oblarum fuerit in
a„ 7. uro vel argento, vel cæteris mo bihbus febus, ſufficere ad do-
minij translationem fine ſeriptura id fieri: prędia ruſtica vel vrbana, ſine ſcriprura offerri: nam aliter poſ jrliid ad alterum dominum tranſire non poterit. Et auka luß. bonadhico hoane nitr mereſe"toon dahiedae na ſi ept ere, hac etiam conſti- tutione Theodoſius vult eos coerceri eius ſeilicet rei priuatio- ne, quæ promiſla fuerit. Fuerat olim alia lex à lIuliano Häffez. gatoribus edita, l. 1. C. 75. ſi cer. pet. de ſuffrag. cuius meminit Amm. Marcel. lib. 2 2.& Alciatus Parad. lIb. 2. c.14. hic igitur
non poſie autem
dupliciter à vulgaribus doctoribus erratum eſt. Primũ quocd
dicant hic ſuffragium accipiendum eſſe de honorario quod
datur aduocato: Secundo„quod credant ſalarium ab aduoca-
to poſſe exigi, quod nudo pacto promiſſum eſt: Sponſionem enim hic nos debemus accipere promiſſionem ſti
roboratam. Et ſpondere verbum ad ſtipulationem magis refertur quam ad pactionem, l. ſpõſio. de verb. ſign. nam hinc
ſponſalia dicta ſunt in J.3. de ſponſal. in quibus moris erat olim
ſtipulari& ſpondere ſibi eas vxores futuras. huius ſtipulatio- nis& ſponſalitiæ meminit Seruius apud Gell. noct. Att. lib. 4·.p. 4. 1N TIT. II LIB II C o p. DE PRONHIBITA SEQVESTRA-
TIONE PECVNIE.
(A lo titulus pertinet quoque ad officium iudi- cis in certi condictione. Quidam petit pe- g cuniam condictione certi ex mutuo. Inficia=
tur reus ſe cam pecuniam debere,& exigit
probationes ab actore: qui interim petit le- queſtr pecuniam: quæritur quodnam ſit iudicis of-
ficium,& an debeat eam pecuniam equeſtrare? hic dicitur,
Quoties ex quolibet contravᷣtu pecunia poſtulatur, ſequeſtratio-
nus neceſſitas eonuieſcar. Hac enim conſtiturionc prohibe-
tur ſequeſtratio pecuniæ interim dum lis pendet: quia ni-
hil alienus eſt à ratione ciuili,& ab æquirate naturali, quam
ei contra quem agitur auferri poſſeſſionem, interim dum 4
„ vt ſi quis à.
pulatione
—
——— 3— ——————————
*„———*— 8 4*
—— 6—— 4——
88ſſͤſſͤſ“
8* 1 1 . 8
3ſ“
*
1

896 Franc. Duareni Comment.
contendit actor. Sic enim accipienda ſunt hæc verba: Oportet enim debitorem primo conuinci,& ſic deinde ad ſolutionem pul- ſari,&c. quam rem non tantum iuris ratio, ſed& iſa a⸗uitas, perſaadet: quaſi dicat, hocadeo iuſtucieſt, vt id ſit natura inſi⸗ tum hominibus, etſi nulla lege cautum eſſet. Sequeſtratio au- tem eſt rei cõtrouerſæ depoſitio quædã: quæ differt à depoſi- to, vt ſpecies à genere: depoſitum enim quoddam eſt, ſed rei controùũerſæ inter duos vel plures, vt dixi,& ſcribit Modeſti- nusl. ſequeſter. de verbor. ſignificat. nec tantum id ex con.= ſenſu litigarorum pendet, iſed& ex iudicis anctoritate: Atſi vnus deponat apud aliquem, dicitur depoſitum: ideoque me: re voluntarium eſt,& de eo dicemus ſub titul. depoſiti. Nos autem hic tantum loquimur de ſequeſtratione iudicialio de qua ètiam extat titulus in iure pontificio, De ſequeſtration. polleſſionum& fructuum. Notandum ergo eſt ex hac con- ſtitutione ſequeſtrationem pecuniæ non debere fieri in iu- dicio auctoritate iudicis, necreo auferri poſſeſſionem rei uæ petitur, antequam probauerit actor quod intendit„& donuictus ſitreus. Pecuniam autem hic late accipere debe- mus pro omai re, quæ eſt in patrimonio noſtro, vt leg. 3 in⸗ fra de conſtitut. pecun. leg. pecuniæ. ff. de verbor. ſigaifica⸗ tio. nam idem dicendum eſt,& ſi quis petat quoduis aliud corpus, licet pecunia non ſic. Sed tamen perpetuum id non eſt, quod de ſequeſtratione hic dicimus,& intelligitur cum dibuſdam exceptionibus. Quarum exemplum vnum eſt in J. ſi fdeiuſſor.§. vltim. ff. qni ſatiſdar. cogan. vt tes mobilis a⸗
pud officium deponatur, cum is cuin quo agitur, perſona ſu-
ſpecta eſt,& non ſatiſdat iudicio ſiſti. Aliud in leg. ſi cum do- tem.§. ſin autem in ſæuiſſimo. ff. ſolut. matrimon. vr ſi mari- tus diſſipet& profundat rem dotalem, vxore in ſæuiſſimo fu- rore conſtitata, poſſint curatores eius aut agnati petere eã ſe- queſtrari, antequam exigatur à marito. Aliudeſt inleg. impe- ratores. in fin. ff. de appellation. Si poſt appellationem inter- poſitam timeatur, ne is, qui appellauit, depopuletur fructus & agros, tunc iuſta cauſa eſt ſequeſtrationis perendæ, maxi- me ſi res ſit, quæ non facile poſſit in priſtinum ſtatum reſti- tui: cuiuſmodi illud eſt cum grandiores arbores cæduntur. Alius caſus ſimilis eſt in leg. ab executione. infra quorum ap- pellat. non recip. Non licere ab executione appellare, ſi me- rus executor ſit, niſi modum excedat in exequenda ſenten- tia. Aliud exemplum eſt in leg. ſenatuſcontulto. 16. ff. de of⸗ ſic.præſid. vbi ait Macer, præſidem prouinciæ neque ſibi, ne⸗ que ſuis ius dicere poſſe, quandiu regit prouinciam: quod ac- cipiendum eſſe admonui de præſidibus, qui temporarij e- ranrt. b
Si quid tamen ablatum ſit per iniuriam à comitibus præ- ſidis, hactenus ius debere reddi& dici, vt lis conteſtetur,& perpetuetur obligatio& actio per litis conteſtationem. atque interim res ſequeſtretur, ſi dicatur res mobilis àcomite abla- ta eſſe. Aliud exemplum eſtinl. 1.§. ſi frater. ff. de collation. bonor. vbi ait Vlpianus, emancipati portionis, qui ad contra tabulas poſſeſſionem admitti vult, ſi nolit conferre, aut caue- re non poſſit, curatorem conſtitui, apud quem tes de onan⸗ tur, quas poſtea recipiat cum contulerit. Hæc fere hm ex- empla, vbi ſequeſtratio locum habet, etiam ante rem proba- tam:alia pofſunt obſeruari legendo: in iiſque idem erit dicen- dum, in quibus eadem rario reperietur. His addi poteſt,
quod moribus noſtris receptum eſt in interdicto vti poſſide-
tis, vt ſequeſtratio fiat rei lirigioſæ pendente lire, cum vter-
que aſſerit ſe poſſeſſorem eſſe: quod non ſine magna ratione
introductum eſt. Conſtiturio enim quam interpretamur: vetat ne quis ſua poſſeſſione ſpolietur. Sed quid ſi vterque contendat ſe poſſeſſorem eſſe,& futurum ſit, vt ad arma forte veniatur? magnaigitur ratio ſuadet, vt ſequeſtratio fiat rei controuerſæ. Hoc tamen olim vſitatum non erat in in- terdictis, neque huius lequeſtrationis fir mentio, niſi in.vno loco, leg. 3.§. lulianus. ff.de liber. exhib.& idem repetitumeſt in iure pontificio, c. ex tranimiſſa. de reſtit. ſpol. Multo plu- ra poteſtis videre ſub tit. de ſequeſtrat. poſſ.& fruct. in iure poniific.
1 N T I T. VI. I. I B. IIII. Co p.
DE CONDICTIONE OB CAVSAM3 DATORVM: IT TIT. III1. IIB. X IA. PANDIGT.
C A v. I. De condictione rauſa dati‚ cauſa non ſecuta.
OQupicrionomen generale eſt, ſignificans omnem actionem in perſonam, vt dicitur ins.
appellamus. Inſtit. de act. ſed tamen ſpecialiter & accipitur pro certis quibuſdam actionibus, quę aliud nomen non habent,& dantur ad repe- tendum:cuiuimodi eſt condictio cauſa data cauſa non ſecuta: condictio ob turpem cauſam„condictio indebiti, condictio ſine caula, condictio ex lege, condictio triticaria. Et hæ qui- dem actiones vocantur condictiones, ſpecialiter accepto vo- cabulo, nec aliud nomẽè habent. Actio igitur qua repetiturid, quod datum eſt ob certam cauſam, ſi cauſa ſecuta non ſit, di- citur condictio dati. Condicere enim actipimus pto repetere id quod datum eſt. Sic autem legendum videtur, caula dati, cauſa non ſecuta: non cauſa data, cauſa non ſecuta. la Codico tamen aliter inſcribitur, videlicet de condictione ob cauſam datorum. Sed vtraque inſcriptio in idein recidit. In hac igitur actione hos locos communes& methodicos conſtituemus. Ac in primis quidem videndum, quæ ſint cauſæ huius actio- nis. b
8
6 Av. 11. Quibur ex cauſis detur hæc actis⸗
Va ſunt cauſæ huius actionis: vna eſt, ſi quid datum ſit, L O*νal quid fiat, neque id factum fuerit: tunc enim condi- citur, id eſt, condictitia actione repetitur quod datum eſt. Al⸗ tera vero pœnitentia eius, qui dedit alicui, vt quicquam fie- ret, ſi res adhuc integra eſt, id eſt, antequam condictioni pa- xuerit aduerſarius: nam ob pœnitẽtiam poteſt id quod datum eſt condicere, l. ſi pecuniam. hic. Ex his igitur duabus cauſis competit hæc actio: ſed hoc eſt intelligendum, ſi nulla ſit alia obligatio, quam cauſa dati cauſa non ſecuta: alioquin ex his cauſis non dabitur repetitio. Exempligratia, ſi contractus ſit is, qui nomen proprium habeat, vr emptio, venditio, locatio, conductio, tunc locus non erit huic repetitioni, de qua loqui- mur: veluti ſi vendam tibi rem aliquam meam pro certo pre⸗ tio, tuque mihi non ſoluas pretium. non enim poſſum quodà me datum eſt repetere. Hæc quæſtio tractatur& in l.inciuile. C. de reivend. vbi dicitur re ſemel vendita& tradita, prætextu non ſoluti ab emptore pretij, eam repeti non poſſe. quia ſi⸗ mulatque conuenit intet emptorem& véditorem de te ven- dita certo pretio, dicitur perfecta eſſe emptio, à qua recedi nõ poteſt: adeo vt quamuis emnptor non ſoluat pretium, tamen quia maner actio ſalua venditori aduerſus emptorem, quapo- teſt cogi ad ſoluendum pretium, irrita non poſſet fieri vendi- tio. In his autem contractibus, qui nomen proprium non ha- bent, non ſtatim contrahitur obligatio antequam res data ſit: ideoqʒ ſi quis expleuerit ex parte ſua, eo inuito non poteſt te cedi àcontractu⸗ſi autem is, qui dedit, velit recedere à contra- ctu, cum alter nondum expleuerit ex parte ſua, hoc illilicet. Et hoc intereſt inter cõrractus nominatos& eos, qui proprium nomen non habent, de quibus in l. iuriſgentium. ſupra de pa- ctis,& l. naturalis. infra de præſcri. verb. cum igitur dicimus ex illis duabus cauſis dari hanc cond ctionem, intelligendum eſt cum nulla eſt obligatio, niſi ob cauſam dati cauſa non lecuta. Vnde quaritur plerunque quod genus contractus ſit in has actione:an emptio& venditio, quæſtio tractatur in l. vlt. hic. tuias ſpecies hæc eſt, Ego tibi dedi centum, vt mihi Stichum ſeruum dates:non mihi das Stichum, quæritur an poſſim re petere pecuniam weam. Hoc pendet ex genere contractus. nam ſi ſit venditio& emptio, repetere non potero: Si vero nulla obligatio ſit, niſi ob rem dati re non ſecuta, tunc repeti-
toni locus eſſe poterit. Quid igitur dicemus in hac ſpecie? an
dicemus eſſe venditionem& emptionem? Videtur eſle em-
ptio& venditio. hic enim omnia videntur interuenite, quæ
peceſſaria ſunt ad perficiendam emptionem& venditiona
daerit tet cont datam: nem& reatid teatpe Aiteni nulic ytlicrer
ios ipiti broluitd Aaccurt bu verus naenus dtichun cordita d ätem V dit hetiu dilelle Käuimas
.
Marizir Lodcaulan unce d
eaaulam, donet daru R clshni 1cdedshule kſlei

detur herah
onis: maeth iii ſckumfucti:mren etepetirnt quodtmt cekdnen eſt) utequmeme rnittam porekiün hic. hälue intelligencun,n uaeene rewpligruislun k,renpiiahig huicrepettutiui
1
44710,
In Tu. De condict. cauſa dat.
nam ſubſtantia venditionis conſiſtit in merce& pretio, quæ omnia hic concurrunt. Dubitationem auget, quod dicitur in I. naturalis.§. I. infr. de præſcri p. verb. ibi Paulus diſtinguens contractus nominatos ab innowminatis, ait: Et ſi quidem pecu- niam dem, vt rem accipiam, emptio,& venditio eſt. hic enim datur pecunia, vr Stichus detur& res accipiarur: ergo emptie XL venditio eſt. Cur igitur reſponſum à Celſo eſt, in hac ſpecie nullam videri aliam eſſe obligationem, quam ob rẽ dati cauſa non ſecuta: ideoque pecuniam quæ data eſt, hac actione ab eo, qui dedit, condici poſſe? Huius nodi diſſoluendi gratia no- tandum eſt, cum quæritur in huiuſmodi exemplis ſitne em- ptio& venditio, an vero alius contractus, qui nontranſeat in Proprium nomen contractus, inſpiciendam eſle mentem cõ- trahentium, quove conſilio pecunia ab his data ſit. fieri enim poteſt, vt pecunia detur tanquam pretium rei: feri etiam po- teſt, vt non detur tanquam pretium, iſq; qui Stichum habet, nunquam illum ſit mihi venditurus, ſed tamen facile donatu- rus, ſi aliquid remunerationis loco accipiat: quo caſu nemo dixerit venditionem& em ptionem eſſe, quia ſcilicer hoc in- ter contrahentes non agitur. Itaque ſi proponatur pecuniam datam eſſe, vt quid detur, non ſtatim dicendum eſt e mptio- nem& venditionem eſſe, nec prinſquam id actum eſſe appa- reat. ideoque in hac ſpecie, vbi nihil proponitur ex quo appa- teat pecuniam datam eſſe loco pretij ‚aliud iudicandum eſt. Ait enim Iureconſul. Deai tibi pecuniam, vt mihi Stichum da- res. Hic nulla fit mentio Stichi venditi, aut pretij dati. Denique vt ſic venditio, oportet hoc agi inter eum, qui dat pecuniam, & eum quiaccipit, vt tanquam pretium ſit pecunia, Stichus tanquam merx. Aliam autem eſſe voluntatem contrahen- tium colligitur ex argumentis& coniecturis, tum ex facto i- pſo, vt in hac quæſtione, quæ facti eſt. Sed& id diſcrimen col- ligi poreſt ex conditione perſonarum è rei: vr ſi quis hodie i- ta verba ſua componat: Ita dono tibi hanc pecuniam, vt mihi Abbatiam tuam reſignes, non dicendum emptionem& ven- ditionem eſſe. nec enim credendum eſt homines rehgioſos
& pios ipiritualia velle vendere aut emere. Sed quid his ver-
bis voluit denotare Celſus: Pro portione emptionis& venditio- nu? Accurſius hic nugatur: nam horum verborum hic mihi vi- detur verus ſenſus eſſe: Pro portione emptionis,&c. id eſt, quatenus pecunia non excedit prerium Stichi. Ponamus e- nim Stichum decem valere,& dari centum, vt Stichus derur. hic quæritur, an hoc genus contractus ſit emptio& vendi- tio, ſaltem pro portione, id eſt, quatenus pecunia non ex- cedit pretium Stichi. hæc interpretatio mihi videtur pro- babilis eſie. lam dicamus de caufis huius actionis„quas duas eſſe diximus. b
CA. III.
De priori cauſa huius condictiouis.
Rior igitur cauſa huius actionis eſt, cum quid datum eſt Pos cauſam, vel ob rem, re vel cauſa non ſecura:ideoque ob hanc cauſam vt competat, duo ſunt neceſſaria.In primis enim oportet datum eſſe aliquid: quia ſi nihil datum ſit, non poteſt
muore eſle locus huic condictioni. Dare autem eſt accipientis face- eſmaria. Te. ſ. ſic itaque diſcreris. Inſt. de actionib.& l. vbi autem.§. vlt.
infra de verb. obl. ideoque dare aliud eſt, quam tradere. Tra- dere enim intelligitur etiam is, qui alteri aliquid porrigit, vt id apprehendat. Ergo ſi res data non ſit facta accipientis, non hoteſt locus eſſe huic condictioni. Condictio non competit domino, niſi agenti aduerſus furem: hoccaſuenim receſſum eſtà communiregulain odium furum, d.§. fic itaque diſcretis. Inſt. de act. Condictio igitur, ſicut omnis actio, in perſonam
Su ita intenditur: Si paret eum dare, aut facere oportere. Dare
autem eſt, vr diximus, dominium transferre. fieri autem non Poteft, vrdominus ſic agat, vt petat ſuæ rei dominium in ſe transferri. hinc tractatur quæſtio in l. 3.§. ſubrilius. Quidam cum exiſtimaret ſe ſtatufiberum eſſeſ ſtatuliber eſt is, cui ſub conditione libertas relicta eſt teſtamento domini ſui. l. 1. in- fra de ſtatulib. Jquitamen liber erat ‚dedit hæredi pecuniam, vt conſequeretur libertatem quaſi ſub conditione relictam: uæritut an poſtea eam pecuniam condicere poſfit: quia pe- cunia ipſius erat propria, quamtamen hæredis eſſe putabat.
897 Ait Celſus non poſſe: quia ſcilicer nummos aceipientis non fecerit. Ergo cum quæritur, an competat hæc condicio, vi- dendum eſt,an res data ſit: quia niſi data ſi tlicet forte tradita, cum hoc caſu res non ſit translata in accipientem, hæc actio non competet. Hinc exiſtit quæſtio tractata in l. ſi quis acce- pto: Tu mihi debebas centum, egote acceptilatione ſolemni liberaui(eſt enim acceptilatio, imaginaria ſolutio.§. item per acceptilationem. quib. mod. toll. obl. in Inſtit.) ea lege, vt mihi des expromiſſorem: tu es liberatus acceptilatione, nec tamen pares conditioni. quæritur an poſſim aduerfus te agere hac
condictione? Certe videtur in hac ſpecie locum habere non poſſe hæc condictio. datur enim aduerſus eum, cui aliquid da- tum eſt: hic autem nihil apparet datuns. Sed quamuis proprie locum habeat hæc actio cum aliquid datum eſt corporaliter,
tamen in acceptilatione aut remiſſione debiti poteſt etiam locum habere hæc condictio propter ſimilitudinem rationis & æquitatis. Remiſſio enim debiti& acceptilatio ſimilis eſt dationi: quia in effectu nihil refert, an tibi decem dem, an li- berem te ca obligatione, qua mihi adſtrictus es ad decem. Quomodo autem hoc intelligatur nos poſtea dicemus. A- lius locus ſimilis eſt in leg. ſi mulier. Malier nuptura pecu- niam non habebat, quam daret in dotem marito ſuo: ſed cum maritus deberet ei pecuniam, eam acceptilatione liberauit, hancque dotis cauſa conſtituir:ſi nuptiæ non ſint ſecutæ, con- dictioni locus erit. Si tamen ſubrilius hæc excutiantur, for- te dici poterit, nihil datum eſſe. Sed cum conſtet ad maritum mulieris pecuniam perueniſſe, recte dicetur vtilitatis cauſa e- dictum prætoris de condictione ob cauſam dati, ad hunc ca- ſum produci. Alius locus eſt in leg. 4. Cod. eod. Cum qui- dam aduocatus mihi numeraret centum, ego caui me accepiſ- ſe ducenta, propterea quod pollicitus erat ſe mihi patrocina- turum eſſe in cauſis meis,& id ſperabam: ille pem meam fe- fellit. Quæritur, an condicere poſſim quod amplius caui? vi- detur hic condictionem inutilem eſſc. N am nihil dedi huic patrono, ſed tantum caui: vrilitatis tum cauſa dicitur huic con- dictioni locum eſſe, cum ea cautio quaſi dario fit. Igitur vt competat hæc condictio, oportet aliquid datum eſſe: vel ac- ceptolatum, quod eandem vim habet oportet datum eſſe ob cauiam. Cauſam
niam, quia mihi patrocinatus ſis,& forte ca cauſa ſit falſa, non erit locus repetitioni. At ſi ribidem, vt mihi patrocineris,
Nam hoc caſu aliud dicendum efſet: ideoque ſi dem vbi pecu-
ſi ea cauſa non ſequatur, tunæ locus erit hnicactioni. Hæc di- Obrem ſtinctio traditur in l. damus.§. z. infr. de condic. indeb. vbi ta- Aare&
men ob cauſam dari alio dicitur ſenſu„quam hocloco. hic e- 25π☚᷑σσ 2aut eris.
nim proprie ob cauſam datum dicitur, quod datur ob cauſam ⁊*,
futuram: cum Pomponius co loci tradat, ob cauſam datum a2 dici, præteritam ſcilicet, ob rem fururam. Ex quo videre eſt hanc diſtinctionem nonnunquam cõfundi. falſa autem cau- ſanonnunquam nocet. l.dem onſtratio. l. falſa.& l. cum tale.§. fallam. infr. de cond.& demonſt. vulgares interpretes diſtin- guunt hic cauſam finalem à cauſa im pulſiua, vt cauſæ impulſi- uæ non magna habeatur ratio, cum quæritur de hac conditio- ne: cauſam autem finalem tantum iuſpiciamus. Ex his conſe- quens eſt, fi quid ſimpliciter datum ſic, nulla adiecta cauſa, nõ poſſe repeti quod datum eſt ex hac condictitia actione. hoc
colligitur ex l. cum ancillam.& l. ſi repetendi. C. eod. huic fi-
mile eſt quod dicitur in l.z„§. ſi quis quaſi. ad fin. hic. Nihil ta- men refert cauſa verbis expreſſa ſit, an vero id actum eſſe ex certis coniecturis colligi poſſit. Exemplum eſt inl. ſi extrane- us. Species eius hæc eſt: Quſdam extraneus dedit dotem pro muliere nuptura. sonuentum autem eft, vt ſoluro matrimo- nio dos ei redderetur: nupriæ non ſunt ſecutæ, condicere vult: quæritur an poſſit? videtur non poſſe: nibil enim in pacto cõ- uento expreſſum eſt de hoc caſu. Nam ſolutum non poteſt dici matrimonium quod nunquam fuit contractum. hic ta- men dicitur cum poſſe dotem repetere, quia ſatis apparet hanc fuiſſe contrahentium voluntatem, vt reſtituerecur dos nuptiis non ſecutis, quæ data erat matrimonij nomine. Præ- terea hic cauſam honeſtam accipere debemus: quod notatur l. 1.hic. nam ſi cauſa ob quam datum eſt, turpis ſit, aliud dicen-
dum eſt, vt tractabimus ſub tit. de condic. ob turpem cauſam.
uam datio. Secundo Cau/a
ic accipere debemus nomeuim
futuram non antecedentem. Exempli gratia, Do tibi, vt ali- 2⸗ 20,g ..„1. 1,3 4. 7 ⸗ 710-
quid facias vel des: non autem quia aliquid feciſti, vel dediſti. modo ſu.
.*
* 1——„—— ——————— —— 9 ͤſſſſ 3 4 8 8 4—
—ꝛ—;— *
—

Franc. Duareni Comment.
898 4 Adde etiam uihil referre, an cauſa, quæ adiecta eſt, ex poteſta- eſt pecunia, nec dans dicit, vt libertatem conſequar. Sed Cel- 1 8 te dantis pendeat, an non pendeat. Exempla ſunt huius reiin ſus tilius, qui& Celſus adoleſcens dicitur in leg. ſi ſeruum.§. 9 bu l. 1.§. vlti. Teſtator me hæredem inſtituit ſub conditione, vltim. infra de verbo. obligat. ait repeti poſſe. Cerrum enim uunk ſi tibi decem dedero: Ego vt parerem conditioni,& vt conſe- eſt, hoc actum eſſe ab eo, qui ſe tanquam ſtatuliberum exi- 4 V 1bs querer hæreditatem, tibi decem dedi: deinde repudiaui hære- ſtimabat, vt tanquam conditioni parens adicriptæ à teſtato-„ ao ditatem: hoccaſu condictioni locus erit. Aliud eſt in leg. ⁊ · E=æ re, daret pecuniam hæredi ob id tantum, vt liberratem conſe- gie ram ſub conditione inſtitutus, ſi tibi decem darem, parui con- querertur. At cum ea cauſa non ſequatur,& pure liberras illi„ 3 4 ditioni: deinde teſtamentum falſum pronunciatum eſt, vel ſit relicta, eaque conditio remiſſa, quod ea cauſa datum eſt 4 38 inofficioſum, ita vt excluderer ab ea hæreditate: quæritur, an cauſa non ſecuta, condici equum eſt. Vltima queſtio eſtinl. 8. 1 poſſim condicere? Dicitur me poſſe, quia cauſa ſecuta non hic. Contractum eſt matrimonium inter eas perſonas: qua- 2 6— 9 eſt. Similis ſpecies eſt in leg. ſi filius. 1 3. Ad hunc locum per- rum vna non eratiuſtæ ætatis, id eſt, quæ erat impubes, nec z2adi. uudo Ainentmulcaalia exempl a, quæ percurram, vt intelligatis Pro- poterat nuptias contrahere,& datum eſt aliquid dotis cauſa. uiuau. iu pier quam cauſam locus ſit huic co adictioni aut non ſit. In Datio ſane cauſa dotis hanc conditionem habet,vt nuptiæ ſe- guie leg. I. exem plum eſt quod datur pecunia, vt filius emanclpe- quantur. at nuptiæ ſecutæ non ſunt, quia inutiliter contractæ 4 h uir, velſcruus manumirtatur, vt conſequatur hæreditatem cerant inter impuberes ſcilicet: quæritur an repetere poſſit 1n b vel legatum:vel vt à lite diſcedatur, vel vt adiudicem non ea- quod dotis cauſa datum eſt. Et dicitur poſſe reperi, ſi diuor- degab tur. lcg. 3. Sunt&e hæ cauſæ, vt ſi te acceptilatione libero,vt tium factum ſit prius quam vtrique legitimam ætatem at- 8 tu mihi expromiſſorem des. leg. 4.& l. 5. vt Capuam eas no- iigerint:quia non poteſt dici hoc pacto cauſam ſecutam elle, ſi:ba mine meo: la leg. 6.& 7. vt nuptiæ ſequantur: In leg.ſi hæres. cum nuptiæ nondum con ſtiterint propter ætatem. Diſti- datio te cum ds vemonumentum fiat: In leg. cum quis. ſi domortis guit tamen Neratius& ait, cum hæ nuptiæ conſiſtere poſſint, am. cauſa, vt reddatur mihi ſi conualuero: Inl. ſi filius, ſi confert& conualeſcere adueniente pubertate: vt quod datum eſt, te- ciobli quis, vt hæreditatem conſequatur:In l. cum ſeruus. ſi dat quis peti poſſit, expectari debere pubertatis ternpus, in quo iudi. uactu ſeruum ſuum, vt de eo quæſtio habeatur cum venerit in ſu- cabitur, conualuerint nuptiæ, an non: idque confit mat alio ellt. ſpicionem furti,& poſt quæſtionem reddatur: In 1. 1. Cod. exemplo, petito à ſponſa& ſponſo, inter quos etſi nondum.n eod. cum mulier dat detem, vt eam illi quocunque modoſo- ſint celebratæ nuptiæ, quod tamen ab vtraque parte matti- Aaben lure matrimonio reſtituas: In leg. 2. Cod. eod. ſidonatum vt monij contemplatione datum erit, non ante poſſe repeti, Cdec creditoribus ſatisfiat: In leg. z. cum datur res ea lege nealiene- quam ſpes abierit, in dotem id non peruenturum: quodta- Tonne. tur. quem locum accurate tractaui ſub tit. de verbor. obligat. men ita intelligendum eſt, niſi per eam qui quid dedit, velac- urgecu inl. ſi ita quis promiſerit.. ea lege. Inl. 4. cum caueo me datu- cepit, ſteterit quominus impleretur matrimonium.hocenim pile rum pecuniam, vt mihi patrocineris: Inl. ſ. ſi vt procurator cauu aliud conſtituebatur, vt videre eſtl.vltim. C. de ſponſ.Et Ineeruecni meus ſis: In leg. S. ſi vt manumittatur ancilla. ſed hæc quidem huc etiam pertinent variæ leges tam ſub hoc titulo in Dige- endun lo gecundi exompla fufficiant. Alterum autem eorum, quæ diximus eſſe ſtis, quam ſub eod. in Codice. Quod autem ſupra diximus, ſi eramet eceſſa. neceſlaria, vt ex hac priori cauſa hæc condictio competat, eſt ob cauſam aliquid datum ſit, nec ſecuta ſit cauſa, tunc huie nonridett num. yf cauſa ſecuta non ſit. nam ſi quid datum ſit ob rem,& eares conqdictioni locum eſſe, hocita accipiendum eſt, niſi per acci- iatosel ſecuta ſit, ceſſat condictio. l. i. hic. Tunc enim condictioni pientem non ſteterit quominus non ſequatur cauſa. Si quid zimaduet tantum locus eſt cum cauſa ſecuta non eſt ob quam aliquid enim datum ſit, vt detur aliquid, vel fiat, nec per eum, qui ac- dnbus datum eſt. Sed cum quæritur, an cauſa ſecura ſit, an non, duo ceperit ſtet quominus det vel faciat, ſed caſu aliquo fortuito hunemell ſunt inſpicienda. Primo quid, actumne ſit an non inter dan- impediatur, non condicetur id quod datum eſt..pen. C. hic: tw-Namr tem& accipientẽ. ex eo enim indicatur, quæ fuerit cauſa dan- ſecus ſi per eum ſteterit, vtl. vlt. C. eo. huic ſimile eſt quod di-(pum di:& hinc quidem mulræ quæſtiones naſcuntur: deinde quid citur in. 3.§. ſi hic. Si tibi dedero pecuniam, vt Stichum ma- den Cum præſtatum ſit aut non: quod perſpicietur ex ſequentibus ex · numittas:moriatur autem Stichus, non potero condicete pe- tedonper 2413. emplis. Prima quæſtio eſt exl. 3. hic. Volebas me in ius voca- cuniam, ſi eum non manumiſeris, niſi poſt moram tuam de- imeleho re,& aduerſus me actionem inſtituere, ego dedi tibi pecu- ceſſerit. Simile etiam eſt, quod dicitur inl. ſi pecuniam. hic. Bieenl niam, qua quaſi tranſegi ne ad iudicem eatur. Deinde nonni- Atque hoc quidem intelligendum eſt, ſicauſa ab eo implen- rrangenn hil diffidens tuæ promiſſioni, expeto vt mihi caueas te adiu- da Augu accepit: vt exempli gratia, Dedi cuipiam pecuniam, nannone dicem non iturum aduerſus me. id non vis præſtare:& quia vt Stichum manumittat: hæc cauſa propter quam datur, im- tundoön non caues, volo repetere pecuniam. quæritur, an poſſim? plenda eſt ab eo, qui accepit, debet enim manumittere Sti- md g. Quæſtio ex eo pendet, præſtitum ſit, an non ſit quodopor- chum. nam ſ̊it aliquando, vt cauſa non pendeat ex implemen- allerde terpræſtari: ideoque inſpiciendum eſt, quid actum ſit inter to& facto eius, qui accipit, ſed ex alterius, vt dãtis,& tunc etit hanrun dantem& accipientem, deinde quid præſtitum, vel non ſitab non ſtet per accipientem quominus cauſa ſequatur, nihilomi- larar oo, qui accepit. Pollicitus eſt accipiens ad iudicem ſe non itu- nus quod datum eſt ab eo repetitut, ſi qui dedit, cauſam non raune db rum: non igitur ab eo ante poteſt condici quod datum eſt, implerit. Exempla ſunt in l. i.& 2. hic. vt ſiteſtamentum fal- Kin quam ad iudicem ierit: nec poteſt ideo cauſa ſecuta non eſſe, ſum pronunciatum fuerit, vel ſi hæreditatem repudiauero,& tli* quod non caueat ſe non iturum. Alia quæſtio eſt in dict. leg. tibi quid dediſſem cauſa condirtionis iinplendæ. Sed ſuperiori unn 4 3.§. Si liber. Liber homo mihi bona fide ſeruiebat, qui cum diſtinctioni noſtræ, per quam conſiderandum eſſe diximus, tun ulo in hoc errore verſaretur, vt ſe meum eſſe ſeruum crederet, an per accipientem ſteterit, an caſu fortuito fuerit quis impe- daun pecuniam mihi dedit, vt eum manumitterem, ego eum ma- ditus, maxime aduerfari videtur.l. vltim hic, qua etſi mortuus 3 nco. numiſſi: Deinde cum reſciſſet ſe liberum eſſe, non ſeruum ſit Stichus, quem vt mihi dares decem nihilominus me con- 3 zh meum, voluit repetere quod dedit, quæritur an poſſit? Vide- diccere poſſe ait Celſus,& id quod dedi repetere. Sed& iſtud 8 ece tur quidem cauſa ſecura eſſe, manumiſſio ſcilicet, ideoque quomodo accipiendum ſit, mox dicemus. Hactenus de prio- e Dœn nec repetitioni locum eſſe. Cur igitur hic dicitur repetitioni ricauſa. 3 3 bui locum eſſe? quia ſi veritatem& æquitatem inſpiciamus, non dun dguer poteſt dici cauſa ſecuta eſſe. non enim eſt à me libertatem CA r. I11II. 3 dcaun conſecutus, qui antea liber erat. Hoc confirmat exemplo.. düinea Paridis cuinſdam pantomimi, qui cum decem Domitiæ de- De ſecunda cauſa huius actionu. fuüeüt diſſet pro libertate, ea repetiit, quialiber erat. Fuit autem 6 damde⸗ hæc Domitia vxor imperatoris Domitiani, de qua vide Sue-. huius actionis cauſa eſt pœnitentia eius, qui de dlibr tonium in Domitiano. Alia quæſtio eſt in dict. leg. 3.§. ſi dit:huius cauſæ mentio eſt in leg. 3.§. 1.& l. ſi pecumam. Acaken quis quaſi. Is qui putabat ſe ſtatuliberum eſſe, id eſt, liberta- hic. ex quibus conſtat licere pœnitere ei, qui dedit, uamai aaea
res integra eſt,& propter pœnitentiam poſſe repeti quod da, nevitm. un ha tum eſt, hac condictitia actione. Ratio autem cur pœnitentià„αρ 4 hic locum habeat, eſt, quia nulla adhuc obligatio contracta bu u mi eſt ex parte eius cui datum eſt. Cum enim do tibi pecuniam, ne³ 4 Anagu
. at. vt mihi Stichum des, non ſum tibi obligatus„nullaque tihi hase
tem ſibi relictam ſub conditione, ſi decem, exempli gratia, daret hæredi, cum tamen libertas ei eſſet pure relicta, decem dedit implendæ conditionis cauſa. quæritur, an ea decem te- petere poſſit? Celſus pater negabat repetere eum poſſe:& id quidem probabiliter, quia cauſa expreſſa non eſt, cum data

—õ— ————“ 1 2
—
idnon penm 4 1 non beneume il per enmgiglts leretur neniuint ridereeftlalin(ih Sss tam lidtremi *. Quodamtemſiate taaccäpieadunchi nos pon ſcqunuai did, relfangetfan dean iaie tid quoddatunctin aais iero pecmim tit
dchus pon pordan-
iſeris, niſakor
vod dictuti inr mdum eſt, latie grnia, Dedchun cꝛuſa ptopti dus dedet enm aus dexitetiu t¹ ſ
——
—
—
coutra- Fus uo- muuats
abinuo- miuatis circa os- ſiratis-
7
dix. Igitur cum quid fiat,
nec actio: ſed ſi præter conuentionem rem data ſit is qui de- dit, habet alium ſibi oligatum. Itaque in his innominatis con- tractibus, Do vt des, do vt facias, facio vt des, facio vt facias, de quibus in l. naturalis. infra, de præſeript. verbis. cui ego do, vt aliquid faciat, me non ante habet obligatum, quam feco- rit: is autem mihi eſt obligatus ‚quia interuenit ex parte mea datio rei: cum ex patte eius nihil aliud ſic, quam nudum pa- ctum. Vnde quamais is ſit mihi obligatus, non tamen ſam ei obligatus. Nihil igitur prohibebit me recedere ab eo con- tractu per pœnitentiam, perinde ac ſi nihil inter nos actum eſſet. Hæc igitur pœnitentia(vt dixi)locum habet in contra-
ctib. non nominatis: minime habent, quia ſtatim naſcitur
C. de oblig.& act. l. inciuile. C. de rei vindic.
nonne locatio eſt in ſpecie d. tur pecunia, vt Capuam eat? quid faciat, videtur locare op
vero in iis, qui praprium nomẽ vltro citroque obligatio.l.ſicut. Dixerit aliquis, I. pecuniam. eum cuipiam de- qui enim pecuniam accipit, vt eram ſuam: quinimo hic omnia
interuenire videntur quæcunque neceſſaria ſunt ad perfici- endam locationem. Ex vna enim parte res eſt, quæ locatur, ex altera merces. Cur ergo non erit locatio? Si autem ſit locati 0, non videtur poſſe propter pœnitentiam ab ea recedi, quia no- minatus eſt contractus ideoque inutilis erit hæc quæſtio. Sed
animaduertendum eſt( quod& ſupra admonuij in his quæ-
ſtionibus, cum quæritur quod genus contractus ſit, facti quę-
ſtionem eſſe.
Poteſt enim eſſe locatio& aliud genus contra-
ctus. Nam nõ ſequitaur ex hac ſpecie: Ego tibi dedi pecuniam, Vt Capuam eas, tu eam accepiſti: ob id te locaſſe mihi operam tuam. Cum enim facti habenda ſit in his quæſtionibus ratio, nec non perſonarum, conſiderandum eſt, aliquando tale fa- ctum eſſe poſſe, in quo opera locati non ſoleat: veluti ſi dem tibipecuniam, vt Stichum manumittas. Licer enim videatur hæcconuentio ſpecies quædam eſſe locationis, nihilominus tamen non eſt:quia hoc factum locari non ſolet. l. naturalis.§. at cum do. infra, de præſcri. verb. Aliquando etiam, et ſi tale fa- cum ſu, quod locaripoſft, eiuſimodi forte erit perſona, quæ non ſolet locare operam ſuam, l. i. ſupra ſi menſor falſ. mod.
in contractibus de quibus tabu
ere hane pœnitentiam: quia
proponitur aliquem dediſſe pecuniam, vt ali- non ſtatim ſequitur locationem eſſc. Vulgo dicunrt,
læ ſcriptæ ſunt, locum non ha- in his tabulis adiici ſolet ad fi-
nem ſtipulatio, quæ ex his contractibus non eſt, in quibus Pœnitentia locum habeat: vt jam diximus, In contractibus i- gitur innominatis pœnitentja rantum locum habet. Exeipi- rur tamen contractus tranſigendi cauſa initus ab üs, inter quos mota fuerat controuerfia, l. quamuis. Cod. de tranſact.
Sed cum hæc quaæſtio pertineat ad tractatum de tranſact. non
miram ſi pœnitentia hic locu ctum, viminuantur lites, quæa Ctis conſequens eſt in ca
m habeat. Eſt enim hoc indu-
lio reuouarentur. Ex iam di-
ſu.liꝑen.& vlt. Cod. eod. tit. quamuis
per aduocatum non ſteterit quominus patrocinetur, tamen
ob pœnitentiam poſſe cond ſecutum ſit. Sitamen quis patro
ici quod datum eſt, ſi nihildum
cinanti aduocationis ſuæ cau-
ſapecuniam dederit,& caſu fortuito impeditus fuerit, dicitur non poſle repeti pecunia, licet eum non ſtetit quo minus patro
nim, ſi per eum ſtetiſſet
cauſa ſeeuta non ſit: quia per cinaretur. dict. l.pen. Alias e-
„repeteretur, d. I.vlti. quod enim dici-
tur in dic.lpen. ſi per eum non ſteterit, condich non poſſe, ve-
rum eſt, quaſi cauſa ſecuta ſit. multum intereſt
tur. Et ita quidem accipienda telligendum, quod dicitur in l. vlt. hic. latur l. pen. C. hic. Er ſane ſi condictio
Cum ergo repetitur pecunia,
„quæ cauſa in formula intentionis exprima-
eſtl. ſi pecuniam. hic.& ſic in-
Quztamen lex aduer- ni locus nullus eſlet, niſi
In Tit. Decondict cauſa dat.
competit aduerſus me actio. Alia eſt natura contractuum oᷣd oligacoriorum, quia interuentu tantum rei naſcat
ar obliga- Afferans lio, vt oſtendimus in tit.
de reb. cred. Is igitur, qui non dedir, non habet alium ſibi obligatum. Et ex iis quidem conuentio- nibus tantum, quæ tranſeunt iu proprium nomen contra- ctus,& quæ viſæ ſunt ad rempub. continendam magis necel- ſariæ, naſcitur obligatio& actio, de quibus in l. iurilgentium. de pact. Ex aliis autem conuentionibus non eſt viſum vtile a- ctionem dare, nelites immodice litigandi occaſio præberetur, ſi ex quacunque conuentione ſine delectu homines adlitigand
tionibus: ideoque ſi nuda conuentio ſit, nulla eſt obligatio
creſcerent:& certe magna
um admicterentur conuen-
8932 cauſa non ſecuta dationis, hæc pugnantia videri poſſent: ſed alia cum ſit eanſa condictionis, nem pepœnitentia: veluriin hac ſpecie, Dotibi centum, ve mihi Stichum des, cum ſperem mihi opus eſſe Sticho: poſtea ex Pœnitentia, quia Stiho am- plias vti non poſlum, hanc Pecuniam ſi repeto, nulla eſt anii- nomia. nec enim ſi aduerſarius obiiciat Stichum mortuũ eſ⸗ ſe, ad rem quicquam pertinet,& mihi nihilominus quod ei dedi, reſtituere debet. Huic ſentenriæ l. dedi tibi pecuniam, opponitur I. naturalis.. ſi ſeyphos. inf. de præſcri. verb. in qua ſi moriatur Stichus, periculo meo dicitur eſſe. Sed ego expli- caui hanc antinomiam in interpretatione l. ſi ex legati cauſa.
infra de verb. obl. Poſterior enim lex loquirur de actione prę- ſcrip. verbis. qua agitur ad id quod intereſt: prior de hac con-
dictione, vt etiamſi Stichi morte lberetur is, cui ſcyphos ideo dedi, vt mihi eum darer, nihilominus tamen ad tepetendos ſcyphos, tanquam cauſa non fecuta, condictio m hi compe- tat. Quod autem diximus iuſtam cauſam eſſe pœnitentiæ. hoc intelligẽdum eſt, cum res adhuc integra eſt, vt iam att: gimus.
Cum vero integra non eſt,& is, qui accipit pecuniam damno
afficeretur, ſi propter pœnitẽtiam ea repeteretur, non vſque- quaque pecunia data condici poteſt. Et tes quidem Integra di- citur, cum nihil adhuc fecit, nec cœpit facere is, qui pecuniam accepit vt faceret, nec damno vllo afficitur. Atque hoctracta- tur d.. ſi pecuniam. multis exem plis, quæ vtcunque ſubtilia& obſcura ſunt: quæ tamen hac diſtinctione recepta facile in- telligi pPoterunt. Sequens locus eſt, in quo quæritur,
Cui&contra quem detur hæc actio conaicriria. CAr„.
Xhis quæ diximus, certum eſt hanc condictionem com AdAlh „petere ei, qsi dedit ob eaulam„aduerius eum, qui accepit donstas
ob cauſam. Arque hinc naſcuntur ahquot queſtiones. Vaaeſt“** inl. ſi donaturus. 9. hic. Quidam erat donaturus muleri cen- tum. mulier autem quæ exat nuptura, iuſſit, vt eam pecuniam numeraret ſuo ſponſo,& numerara eſt⸗ deinde nuptiæ ſecutæ non ſunt. Ex his, quæ diximus, conſtat repetitioni locum eſle, cum cauſa non ſit ſecuta. Sed quæſtio eſt vtri com petat hæc condictio, an mulieri, an ei, qui dedit? Dicimus quidem ei qui
dedit ob cauſam, condictionẽ hanc com petere aduerſus eum, qui ob cauſam accepit.ſi extraneus. hic. Scd hicà duobus vi- detur datum, donatore ſcilicet,& muliere. Paulus tamen ait potius mulieri hanc cond tionem competere, quam ei qui donauit: cum eius iuſſu is, qui donaturus ei erat, marito futu- ro dederit. Alia quæſtio eſt, quæ tractatur in l. quiſe debere. hic. Quidam putabai ſe debitorem eſſe mulieris,(nec erat do.
Adl. 7** 1 naturus mulieri: atque ita hac ſpecies ab ea, de qua iam dixi- mus, d ffert)cum tamen nihil deberer„& iuſſu mulieris tan- quam delegatus eiuſdem promiſit ſe eam pecuniam daturum marito futuro,& poſtea ſoluit:deinde nuptiæ ſecutæ nõ ſunt. quæritur vtri competat repetitio, an huic qui dedit, putans de- bitorem eſle mulieris„an potius ipſi mulieri Verua& Attuli- cinus reſponderunt,&c. H cdicitur non competere mulieri condictianem, ſed potius ei, qui dedit errore ductus, cum pu- taret ſe mulieris debitorem ſe Pecurae enim hæc nullo mo- do ad mulierem pertinet: quia hic ſi cõueniretur à ſponſoex hac promiſſi one, poſſet eũ exceptione doli ſubmouere. Hoc enim modo intelligenda ſunt hæc verba de exceprione doli. Alius caſus ſequitur diuerſus in eadem lege. Si vero debitor e-
rat mulieris is, qui pecuniam numerauit ſponſo iuſſu mulieris,
& nuptiæ ſeeutæ non fuerint, poterit ipſe tepetere⸗ quia non
eſſet liberatus ab obligatione mulieris, quamuis ex bono& æ-
quo exceptio daretur contra agentem. Alia ſpecies eſt in l.ſ
Procurator. 14. ſfed ea commode explicari non poteſt, niſi poſt
titulam de condictione indebiti. Poſtremus locus eſt, in quo
quxritur,
Suid veniat in hanc actionem,& quod futu- rum ſitin eaiudicis oium. C 4 Po VI 0
— I locus nos admonet quid petere debeamus, cum con⸗=
cipitur hæc actio in iudicio. Cognoſcenda ſane ſlans
ſedeber⸗.
— g— n ö

4
209
cauſæ actionis, tum etiam quid in eam veniat, vt concluda- mus. In hanc autem condictionem hoc venit, vt res ob cauſam acceptam reddatur cauſa non impleta. Præterea veniunt etiã fructus& acceſſiones.d.l. qui ſe debere vlt. hic. Venit etiam omnis cauſa. Similis locus eſt in l. cum quis. hic. Dixerit ali- quis, hoc iudicium ſtrictum eſt: quomodo igitur veniunt fru⸗ ctus& acceſſiones? Certiſſimum enim eſtin ſtrictis iudiciis non venire fructus neque acceſſiones niſià tempote iudicij
accepti. l. cum fundus. ſupra de reb. cred. Cur gitur non hie
diſtinguitur, an lis conteſtata fuerit an non:& ſi mpliciter di- citur fructus& acceſſiones in hoc iudicium venire: Sed re- ſpondendum eſt, in iudiciis ſtrictis, quibus id petimus quod noſtrum eſt, vel aliquando fuit, venite eriam fructus& ac- ceſſiopes, ſicut in iudiciis bonæ fidei: quæ diſtinctio traditur iu l. videamus. z. infra de vſuris. In iis autem in quibus petimus id, qunod noſtrum non eſt, nec vnquam fuit, veluti cum quis ex ſtipulatione agit, non veniunt fructus, niſi àtempore litis couteſtatæ. d l.videamus.§. ſisCtionem. in fra de vſuris. Hac autem condictitia actione, quãuis ſtrictum iudicium ſit, peti- mus id quod noſteum aliquand, fuit, licet noſtrum iam non ſit. Coadictio enim non porteſt domino competere adrem ſuam petendam:§. ſic iraque diſeretis. Inſtitut. de actionibus. Deinde notandum eſt, omnia reſtiruenda eſſe in priſtinum ſtatumn: veluti ſi forte res corporalis data ſit, quæ poſſit reddi corporaliter, reſtitui corporaliter debeat. Vnde id quod pro dato habetur, quamuis vere datum non ſit, vt quod corpora-
Ad ſi liter teddi non poteſt, reſtitui in priſtinum ſtatum debet. Ex-
5 44s AC= cept 9.
emplum eſt in l. ſi quis accepto hic. de eo qui acceptilarione li beratus, vt expi omiſſorem daret, neque dedit, condictioni locum fecit, quamuis nihil datum eſſet. Interpretatione ta- men iuris ahquid hic datum eſſe intelligitur, per acceptilatio- nem ſcilicet liberatio: vnde vetus obligatio reſtituitur, qnæ
acceptilatione fublata fuerat. Expromilſore enim non exhi-
c² qui-
bito cogetur per iudicem denuo ſe ſolenni ſtipulatione obli- gare. Sic enim intelligendum eſt quod dicitur, condici poſſe ei qui accepto ſit liberatus. Quod autem diximus, iem eſle reddendam cauſa non ſecuta, ita accipiendum eſt, vt etiam ſi res perempta ſit, quæ ob cauſam data fuit, nhilominus tamen condictio locum habeat, maxime ſi culpa eius, qui accepit, perierit. Exemplum eſt inl. cum ſeruus. hic.& l. z. lupra ad le- gem Aquiliam. hic autem locus oſtendit quam vilis fuerit cõ- dictio leruorum, in quos ea fuerit domiaorum poteſtas, vt necis& viræ eorum habuerint liberum arbitrium. Præterea
du, ο hæc actio concutrit cum pleriſque aliis actionibus, pura cum
1S³s cd-
currat hac con- Aictss.
Nae atlis
actione prælcriptis verbis, quæ competit ad id quod intereſt datum aut factum non eſſe. l. naturalis§. 1. de præſcript. verb. Nam cum ego tibi do vt mihi des, vel aliquid facias, tu mihi es obligatus, quia ſcilicet tibi ego dedi, licet tamen tibi obliga- tus non ſim. Poſſum autem agere aduerſus te duplici actione: In primis ad id quodintereſt mea datum aut factum à te non eſſe quod conuenerat actione præſcript. verbis. Vel ſi malim recedere à contractu(quod mihi liberum eſt)tunc potero ex-
eriri condictitia actione, vt rem mihi reddas, quam tibi ob cauſam dedi. Et ſic intelligendum eſt, quod dicitur in l. ob eam.infra de præſcript. verbis.& leg. 4. hic. quæ inter ſe pu- gnare videntur. Nam in d.. a. ait Vlpianus: aduerſus debitorẽ
acceptilatione liberatum, vt expromiſſorem det, ſi non dede- rit, condictione agendum, vt vetus obligatio inſtaucetur. At
in dict. l. ob eam cauſam. refert Papinian. obligationem vete-
rem non reſtaurari, ſed agi aduerſus debitorem, vt impleat quod promiſerit. Sed hæc pugnantia non ſunt, ſed potius di-
uerſa. Qupd enim dicitur in l. ob eam cauſam. veterem obli-
gationem aon reſtaurati, verum eſt, ſi quis agat ciuli actione
præſcript. verbis. de qua ſub eoritul. luriſconſulti loquuntur. Nam id non conſequitur is, qui agit præſcriptis verbis, vt con- tractus reſcindatur, ſed vt impleatur potius: cuius tamen no- mine comparata eſt hæc cõdictitia actio, ad quam etiam per- tinet d. l. 4. Hæc actio etiam concurrit, vt quidam dicunt, cum actione in rem: quod quomodo accipiendum ſit difficile di- ctu eſt. Hæ enim actiones videntur omnino contrariæ eſſe: quia is qui agit condictione contandit dominium rei in ſe transferri oportere.§. ſic itaque. de act. qui vero actione in rem experitur, ſe dominum eſſe contendit. l. in rem. ſupra de
„*ede rei vind. Hæç repugnantia ſunt, me dominum eſſe rei,& pe-
Franc. Duareni Comment.
tere vt dominium eius in metransferatur. Quomodoigitut
fieri poteſt, vt hæc condictio concutrat cum rei vindicatione?
Et ſane quod hæc actio non concurrat cum aCtione in rem, ia
ſatis videtur colligi ex l.cum ſeruus. hic. Sed quæſtio& qſi cultas naſcitur ex l. ſi mortis cauſa. infra de don. cauſ. mort.vbi dicitur eum, qui dederit aliqd cauſa mortis, poſſe in rem agere poſtquã conualuerit. Nam dicit Paulus l. cum quis. hic, condi- ctionem hoc caſu competere. Atque ita ei, qui donauit ali- quid cauſa mortis, competit condictio& actioin rem. Sed reſpondendum eſt, in rem actionem vtilem hoc caſu quidem competere. l. 1. C. de donat. quæ ſub mod. in remactionem directam minime: ideoque hanc non poſſe concurrere cum condictione, ex dict. l.cum ſeruus.& d.§. ſic itaque. nifi aduer- ſus furem. Alius caſus ſimilis eſt in d. l.1. C. de donat. quæ ſob mod.&c. in qua conſtituit lmper. vt ſi quis quid donet alicuĩ alimentorum cauſa.& ea cauſa non ſequatur fauore alimen- torum, præter condictionem in rem etiam actio vtilis eicom- petat. Actio autem in rem competit aduerſos eum etiam cum quo contraxit, ſi poſſideat alimenta,& vtilior eſt quam con- dictio.
1N TIT. vII LITB. IIII cop. IN TIT. V. LIB, XII. . PaAaNDECT.
DE CcOoNPDICTIONE OB TVR- PI M CAVSAM.. C 4 p. I.
VID interſit inter hanc condictionem, quæ N dicitur ob turpem vel iniuſtam cauſam,& cõ- dictionem cauſa data cauſa non ſecuta, oſten-
repetitionem locum habere. Quibus verbis oſtendit cum turpitudo eſt dantis, vel vtriuſque, nõ repeti quod datum eſt:
idque confirmat ſequentibus exemplis. Sed de priorigenere
turpicudinis videndum eſt.
C Ar. II. De primogenere turpitudini.
H turpitudinis, quæ eſt accipientis tantum, exem- pla ſunt in leg. 2. vt puta cum do tibi ne ſacriegium fe- cias, ne furtum facias, ne hominem occidas: ob turpem enim cauſam id à me non datur, ſed turpitudo hic eſt ex parte ac- cipientis tantum. nam is, qui pecuniam accipit ne furtum faciat, vel ſacrilegium, vel ne hominem occidat, turpitet facit: quia ab eis facinoribus abſtinere debet etiam gratis, & nullo pretio accepto: ex patte autem dantis nulla verſa- tur turpitudo. Sequitur: Item ſitbi dedero, vt rem mihi reddas depoſitam. Aliud exemplum eſt huius turpitudinis. Ego de- poſui apud te rem meam: at cum ego àte repe ſcerem, nec velles mihi reddere, deditibi eo nomine pecuniam: Hæc pecuniarecte ob turpem cauſam data eſſe dicitur. Eſt enim turpe ei, qui accipit pecuniam depoſitæ rei reddendæ cau- ſa, non vero ei qui dat: ille enim cum gratis rem depoſitam reddere deberet, eo nomine accepit pecuniam. ldem exem-
plum eſtin l. vltim. hic. Aliad exemplum eſt in l. 4.§. Ain 1qu
cscurra Cu.
ctione in Tenm.
Et(yrg juſta ca 1 hoce ſbm iwe&. npitudin
—— S —.
= —
ih gier lu thaus tle bbrg

inter Ranc cnätine dem veliriclkmane uladatacauhaawnlia
lr hic. Diitgam.
Mioguilcle Kade aa infradecondna laquidem ad exi den liquandobaſi — a. Omneigtrqu⸗ relturpem: Ttma dr, ſcuaeemmn aoſim, pemugttei k.Vt ꝛueminrlgel aſit,&ptoparquu
lvertexcunchm.
exemplum inl. 4.hic
In Tit. De cond ↄbturp caufam.„9
Si quis indicium, vt ſeruum fugitiuum indicet acci piat: in quo tamen diuerſum ſtatuitut ac in prioribus: nullus enim repe- titioni locus hic eſt: quia ſcilicet is non poteſt dici turpiter accepiſſe, qui vt furem indicet, pretium accepit(ſumitur e⸗ nim indiciam hoc in loco pro eo, quod datur indicanti, quod Græci uldepo vocant.) Et certe cum nullus cogi poſſit 33 indicandum furem, nec eo nomine vlla actio prodita ſit, vt non mirum, ſi pecuniam eo nomine accipere poſſit.& hac de re locus etiam eſt in leg ſolent.infr. de præſcr. verb. Poſt pau- lo tamen ſubiicit in hoc eod.§. diuerſas ſpecies, in quibus! 0- cus eſt repetitioni:vt ſi acceperis à fugitiuo meo, ne eum indi- cates: tunc enim à te hoc poſſum condicere. idemque dicen- dũ eſſe, ſi& furi indiciũ dedero. Aliud exẽplũ eſt inl.z. C. eod. de eo qui euirandityrocinii cauſa dederit- id eſt, vt affugeret laboré qui yronibus; dũ miliciæ iniriarentur, im ponebatut. Tyrones enim olim dicebantur iuniores, A militig adſcribe- bãtur vt facilius exercerentur,& aſſueſcerét militiæ, qui tamẽ nõdũ erant milites, nec prius, quã in numeros eſſent relati.l ex eo. J de milit. teſt. Et de iis quidem extat titul. 44. lib. 1 2.C. &l. deſertorem. l. qui cum vno. l. qui commeatus. infra dere milit. Aliud exemplum eſt propter quod datur hæccondi- ctio inl. ex ea. hic. Tu me per vim coegiſti ad promittendum pecuniam tibi,& ex hac ſtipulatione eam exegiſti: quæritur, an tepetere poſſim? videtur me repetere poſſe. idque ex hoc edicto, quia cauſa huius ſtipulationis eſt vis illata aut metus.
Et(vt generaliter dicitur in leg. perperuo. hic.) Quoties ex-
iuſta cauſa aliquid datur alicui, poteſt condictio competere
ex hoc edicto: quod propoſitum eſt de eo, quod accepium eſt ob turpem vel iniuſtam cauſam. Hunc locum explicaui in
l.ſi me& Titium. ſup. de reb. cred. Sequitur ſecundum genus
turpitudinis.—
C AXr. III. De ſecundo genere turpitudinis.
Ecundum turpitudinis genus eſt, cum turpitudo verſatur ex parte vtriuſque. quo caſu condictio non datur,&
quod datum eſt penes accipientem remancet. Hinc dicitur inl. penult. hic. meliorem eſſe conditionem poſſelloris, cum
par eſt cauſa vtriuſque: ideoque datum repeti non poteſt. I- dem dicitur in leg. 2. C. eo. Exempla alia multareperiuntur ſub hoc tit.veluti in leg. 2.& ſeq. ſi quis dederit iudici eius cor- rumpendi cauſa. At ſi quis dederit iudici, non vt male iudi- cot, ſed vc ſecundum ſe in bona cauſa, an poterit hæc pecu- nia repeti? hæc quæſtio tractatur in dict. leg. 2. Condictioni enim locus eſſe videtur: quia nulla hic dantis, vtpote in bo- na cauſa turpitudo, ſed accipientis tautum apparet. Huncta- men qui dat, licet in bona cauſa, refert Vlpianus crimen con- trahere, quia ſcilicet iudicem corrumpere videtur. Et hoc expreſſum eſt ſub tit. C. de pœna iudic. qui male iudic. in l.1. vrerq; gitur punitur dans& accipiens. Ex his autẽ verbis, Re- latum eſt, quæri ſoſet, an Vlpian. affirmet condictioni locum eſſe. Plerique exiſtimaat hoc ab eonon affirmari„ſed tan- tumreferri opinionem aliorum, à qua recedat propter ver- ba, quæ ſubiicit, Sed hic quoque crimen contrabit quaſi hoc velit Vlpian. quamuis relatum ſit condictioni locum eſle in hoc caſu, tamen cum turpitudo ſit, non tantum ex parte dan- tis, ſed etiam accipientis, condictioni locus non eſt. Sed re- ceptum eſt hic duos caſus eſſe diſtinguendos, vnũ cũ quis dat Pecuniam iudici, vt in bona cauſa ſua ſecundum ſe pronun- ciet: alterum cum datur iudici pecunia, vt male iudicet. Hæc- que ſententia mihi videtur probabilior eſſe. Vnde dicendum eſt, ſi quis pecuniam dederit iudici, vr ſecundum ſe in bona cauſa pronuntiet, quamuis litem perdat, quia viderur iudi- cem corrumpere velle, poſſe tamen eum repetere quod da-
tum eſt. CA v. IIII. b De tertio genere turpitudinuz.
H=* Sturpitudo eſt, quæ ex parte dantis tantum verſatur, quocaſu nulla competit repetitio.huius turpitudinis eſt mplum ir in qua quæritur, an is qui meretrici de- derit libidinis explendæ cauſa, repetere poſſit. Ex his, quæ ante expoſuimus, videbatur hoc fere ſatis definitum eſſe. Di- ximus enim ſupra, cum turpitudo eſt ex parte vtriuſque, non
poſſè repeti quod datum eſt: quin autem hic inſte ex parte dantis& accipientis turpicudo, nulli dubium. Cur igitar quod hoc caſu datum eſt, repeti non poſſe refert Vlp. Sed, reſpon- det idem Vlp. illa quidem mulier quod meretrix ſit, turpicer facit: at cum ſit meretrix, turpiter non accipit, poſtquam ſe palam proſtituit. Etgo turpitudo ab eius parte non verſarur, ea eſt vtilitas& indignitas, vr acceptio pecuniæ& prerii nul- lam ei maculam aſpergere videatur. Sed quid agas, inquit Satyricus, cum dira eſt& omni perſona fœdior? Tempore Tyberii ſcribit Suetonius maltas mulieres ſe ſe proſtituiſſe, ne punirentur pœna adulterii, vel ſtupri Stuprum enim cum meretrice publica non committitur. Quæri ſolet, an quod meretrici ob eam cauſam promiſſum eſt per ſtipulationem, exigere illa poſſit? Ex his Vlpiani verbis videtut colligi, mu- lieri ob hanc cauſam actionei competere: ſed tamen proba- bilius eſt,& id quoque vulgo receptum video, nullam actio nem eo nomine meretricibus con petere. Nec id etiam con. ſequitur ex eo, quodab Vlpiano dictum eſt. nam etſi mere- trix poteſt retinere quod ei datum eſt: non tamen poteſt ꝙ co nomine promiſſum eſt exigere. Multa enim accipiuntur & retinentur honeſte, quæ tamen honeſte non petuntur, I. ¹. inft. de extraord. cognir. Contrariam opinionem non iuuat l.affectionis. infr. de donat, ex qua, ſi quis donauerit meretri- ci, valet donatio. Excipe tamen niſi miles donauerit ſuæ fo- cariæ, l. z2. C. de donat. inter vir.& vx. Siigitur dederit quis meretrici, non poteſt ab ea repetere quod darum eſt, ſed ſi quid ei promiſerit eo nomine, illud exiginon poteſt. Pro- prie autem donatio eſt, cum quod donatum eſt, ttaditur, i- deoque repeti non poteſt. Atgeneraliter dicendum eſt, q uod ex turpi cauſa promiſſum eſt„exigi non poſſe. Vnum exem- Plum eſt in l. 1. C. eo. in qua ſi quis cum aliquid peteret, quod oneſte dari non poterat nec Promitti, quia ſcilicet turpis cauſa erat, præſcribi fecerit in cautione, eam pecuniam ex cauſa mutui num eratam eſſe: is autem„qui conuenitur ex ea
cautione, alleget ſe nullam pecuniam re vera accepiſſs, ſed
ob turpem cauſam hoc promiſſum eſſe, huiuſque turpis cau- ſæ adumbrandæ gratia hanc caurionem perſcriptam: ait Imp. ſi appareat turpem cauſam fuiſſe hnias promiſſionis, abſolui eum debere qui conuenirur. Similis locus eſt in l. mercalem. eo. Quidam ſtipulatus faerat pecuniam propter lenocinium vxoris ſuæ. Hc aiunt Impp. ſi quid promiſſum ſit ob hanc cauſam exigi non poſle, quia ſcilicer turpitudo eſt ex parte v- triuſque: ſi autem ſolutum ab adultero eſſet, non poſſe tepe-
Merèetviv au oſs,³ e—εᷣ εετε,
quæod l4 05 evp 6. dauan fius. dinẽ pre ms ſſuuus
8
ti. Huc pertinet quæſtio tractata in l.penul hic. Verba huius A4¼ legis ſubobſcura ſunt, quorum tamen ſenſus hic videtur eſſe: ε urpa Si quis ob turpem cauſam promiſerit,& conueniatur ex ea"“.
Promiffione, poteſt agenté exceptione doli ſubmouere. Ne- ceſſe autẽ eſt, vt hæc verba ob turpẽ cauſam, intelligamus ex Parte dantis tantum, quia ſi eſſet ex parte accipientis repeti poſſet: turpitudo enim dantis hic impedit repetitionem. Sab- lata proxima cauſa ſtipulationus. Sti pulatio, quæ proxima cau- ſa eſt, tollitur ſolutione eius quod debetut. Hoc autem figu- rata locutione dicitur, quaſi diceret, ve ſtipulatio hæc inanls eſſet propter exceptionem doli. exceptio enim efficit, vt quis actionem non habeat, l. nihil intereſt. infr. de reg. iur. Priſtina cauſa, id eſt, turpitudo. Sed quæri ſolet an ſtipulatio, quæ turpem cauſam haber, i pſo iure nulla ſit, an vero elidatur ex- ceptione? Hæc quæſtio tractari ſolet in l. generaliter. inf. de verb. obl. in qua dicitur nullius momenti eſſe tales ſtipulatio- nes, cum hic dicatur huiuſmodi ſt pulationes elidi exceptio- ne doli: ſed maxime diſtinguendæ ſunt ſingulæ ſpecies, ex quibus oritur talis quæſtio. Videndum enim eſt, an id quod promiſſum eſt, contra leges ſit, veluti id quod promiſſum eſt, iure ciuili prohibeatur& puniatur. Exem pligratia, vt fa- ciat quis ſacrilegium: nam tunc nulla erit promiſſio. Si quis autem promiſerit meretrici libidinis explendæ cauſa, hoc quidem honeſtum non eſt, eum tamen non ſit factum, quod b ipſo iure& legibus Romanis vindicetur, valer eid poteſt. Ilam videri poteſt, ex quibus cauſis detur hæc actio,& ob quatns turpitudinem. Poſterior locus eſt,
De oficioindickr in hac atione. CA p. V.
Ertum eſt reſtitutionem rei, quæ data eſteutpiter„ in
condemnationem venire. Namis quiagie petit, vt li- GGg
—õm m m—
———
*
71

Pefferẽ-
yss inter
902 bireddatur, quod dedit ob turpem cauſam. Hæc autem re-
ſtitutio fit cum fructibus& acceſſionibus, ſi res data ſit, ex qua fructus naſcantur. Et quamuis id expreſſum non ſit Iub
hoc tit.tamen facile intelligitur ex his, quæ dixim us ſab titul.
præcedenti. Multa enim repetenda ſunt ex eo titul. nam li- cet condictio ſtricti iudicii ſit, in quod non veniant fructus, niſi àtempore litis conteſtatæ, vt ſuperius dictum Anobis ſæ- pius eſt: qris tamen per hanc condictionem petimus nobis dari, quod noſtrum aliquando fuit,& transferri dominium eius rei, quã dando amiſimus, venient etiã fructus& acceſſio- nes. l. videamus. infra, de vſur. vſuræ tamen non venient, l. quoties. C.hoc tit. quoniam vſuræ in fructu non ſunt, Pvfura. inf. de verb. ſignif. cum natura non proueniant, ſed iure perci- piantur, J. ſi nauis. ſup. de rei vindi. Hæc autem actioconcur- rit aliquando cum alſis actionibus, vt cum actionibus bonæ fidei, vt dicitur in leg.vlrim. hic. Ee ex huius quidem legis ex- emplo demonſtratur diffetentia inter bonæfidei& ſtricta iu-
udicia dicia: cum ex contractu ob quem turpiter datum eſt, dari a- bonafs- liam etiam actionem, refert Paul. nec eſſe hanc femperne-
Ades
ceſlariam: veluti ſi tibi dedero, vt deppfitum reddas quod
turpe omnino eſt. Nam ad id repetendum competet etiam actio depoſiti. Cum vero aliquid datum eſt ex contractu, qui ſtricti iudicii eſt, veluti ſi quid debeatur er ſtipulatione, velteſtamento, tunc ad id repetendum neceſlariam eſſe hanc condictionem, nec agi poſſe ex eo contractu. Et id quidem optima ratione, cum ex illis actionibus nihil peti poſſit, I.ε³ quod cautum eſt.§.. Inſtitut. de oblig. quæ ex confenſu. l.& eleganter.§. non ſolum ſupra, de dolo.
TIT. v. LIB. IIII. COD. ET TII. vI. ILIB. XII. PANDEGT. DE CONDICTIONE INDEBITI. CA v. J.
-NTIA condictiones, de quibus diſſerere cæ- ypimus, hæc inſignis& præcipua eſt, nec vllus locus eſt in iure ciuili, aut memorabilior, aut ob- curior,& difficilior. Condictio autem indebi- xð ti actio eſt, qua quod per errorem ſolutum eſt, repetitur: ſicque dicta eſt, quia indebitum hac condictitia a- ctione repetitur, ſi per errorem ſolutum ſit. Qsamuis enim
ſi ſubtilitatem iuris inſpiciamus, is qui ſoluit indebitum, do-
minum faciat accipientem,& transferat dominium in eum cui ſoluit, ideoque nullam videatur actionem habere: ta-
men ex bono& æquo,& æquitate naturali ſuadente datur
repetitio. Vnde dicitur condictio indebiti naturalis eſſe,l. in- debiti.in princ.& l.hæc condictio. 66. ex bono& æquo veni-
re. Subtilitas enim iuris tantum valere non debert, vrquis locupletior fiat ex re alterius cum eius incommodo, cum id contra naturalem æquitatem,& contra bonum& æquum
ſit. Hæc autem actio ex contractu proprio eriri non dicitur. Is enim qui ſoluit indebitum alicui tanquam creditori, hoc a- nimo ſoluit, vt diſtrahat negocium magis quam contrahat, vt dicitur in§. is quoque. quib. mod. re contrah. oblig. in Inſt.
quia animum habet recedendi ab obligatione magis, quam
ad contrahendam obligationem. Quſ enim hac ratione pe- cuniam dat, id agit, vt ea obligatione ſiberetur, qua putat ſe adſtrictum. Atque ideo dicitur ex contractu non oriri hæc obligatio, ſed ex quaſi contractu tantum: quod etiam con- firmatur ex§. vltim. Inſt. de obl. quæ ex quaſi contr. Poteſt ramen aliquis contractus ei accedere. Exemplum vnum eſt inl. z. hic. Cum quis ſoluit ei, quem putat creditorem ſuum eſſe, ea lege& conditione, vt ſi apparuerit id eſſe indebitum reddatur. Ad reddendum in hac ſpecie tenetur is, qui accepit, quia id nominatim conuenit: ſed tamen neceſſaria non eſt ad repetitionem ſempet hæc conuentio. Nam etſi ſine hac pa- ctioneſolutioni rei fuerit quid datum, quæ indebita erat, idq;
per etrorem, datur hæc condictio. C AEzYL. II. Cendictioni indebiti vt locus ſit quot requirantur.
7T igitur ſit locus huic condictioni, tria neceſſaria ſunt, V quæ diligenter obſeruanda ſunt: quia multum confe-
„
Franc. Luareni Comment.
runt ad huius tractatus explicationem. Primum eſt, vt quia ſolutum ſit: fecundum, vr per errorem tertium, vt indebi- rurn ſit. Hæctria niſi concurrant, non datur hæc condictio: niſi ratio habeatur perſonæ, vtl. interdum hic. ſi pupillus ſol uerit eo caſu, quo non admitteretur maior. Papillus enim ſeraper creditur errare. Sed de hoc loco plenius dicturiſu-
mus infra. De his autem tribus neceſſariis Rfiladim tractan. g,2 2 eſte ali.
dum eſt. Primum igitur eſt, ſolutum eſle a iquid oportere.
id ſatis indicat titulus ipfe,& nomen actionis. Condictio e. 7ενue. nim, id eſt, repetitio per condictitiam actionem indebiti, hoc pertere
eſt, eius quod per errorem ſolutum eſt, cum indebitum eſſet.
Hinc dicitur re contrahi hæc obligatio ſub tit. quib. mod. it„2
contrah. oblig. in Inſtit. Exempla eius obligationis ſum, mu- tuum, desoſtum„commodatum, quodper errorem ſolu- tum eſt, cum non deberetur. Hæc igitur actio cum ompe- tat ad repetendum, ſolutum aliquid eſſe neceſſe eſt. Hæc pro- pria quidem ſunt huius condictionis: producitur illa temen & adpromiſſionem, quæ facta eſt per errorem, vt condica- tur liberatio vel cautio, cuius exemplum eſt in l. is qui. hic. ê- bi quæſtio proponitur eius, qui cum crederer ſe ſolum hære- dem, ex ſemiſſe tantum eſſet, interpellatus à quodam credi. rore hæreditario, promiſit ſe illiſoluturum centum, qus ei dsbebantur à defuncto, cum ſolum quinquaginta promiete re debuiſſet: an ſit locus huic condictioni? Mouet quæſtio- nem quod nihil ſolutum ſit, ſed cautum tantum& promiſ- ſum. Hic tamen videtur declarare Vlp. quamuis proprie locus ſit huie actioni cum aliquid datum eſt, tamen propter viili- tatem& ſimilitudinem rationis produci eam ad hunc caſum, cum aliquid ſine cauſa pererrorem promiſſum cautumve eſt. Huic afſfinis eſt quæſtio de eo, qui in ſolo alieno ædifi auit bona fide, cum crederet fundum ſuum eſſe, an poflit repe- tere impenſas quæ ttactatur in leg. ſi in area. 33. hic. vbi dici- tur repetitioni locum non eſſe. nihil enim datum eſt, ache vllum negocium quidem contractum. Nam vt locus ſit huie condictioni, oportet aliquod negocium contractum eſſe cum eo, aduerſus quem agitur: quod obſetuatur in eo, qui ſoluit pecuniam indebitam alicui: licet enim contractus id
qui hie Accipia-
non ſit, negocium tamen aliquod gerit, videlicet, vt fiid non 4/
debeatur, ius ſit repetendi. Cam autem ædiſicium in areaſſus
poſitum ab alio,&c. Nam ſi ædifico in ſolo tuo, tuque ædifi⸗ cium illud occupas, quod tibi quæfitum eſt. non ideo mecum
aliquod negociutn contrahis, imo etiam ſi tradidero poflel ſionem, nullum negocium inter nos contrahitut. idenimin te transfero, quod tuum eſt. Sequitur: Et ideocenſtat, ſ quus
ſumptus ſeruare niſi per retentionemn. Hin cetiam anarifof 4
proprietatis ſim dominus, poſlum tamen condicere vſus- fructus poſleſſionem. nihil enim hæc duo inter ſe commune habent.naturaliter.. nihil cõmune. J. de acq. poſ. Atid non videtur pati iuris ratio. Nemo. n. rem ſuam condicere polle dicitur, niſi à fure. l. fi. ſup. vlufru. quemad. caueat. quorum odio receptum eſt, vt quæcunque actio aduerlus eos compe- tere poſſit, ſubtilitate iuris neglecta. 5. ſic itaque diſcretis.de act. in Inſt. Curigitur hic aduerſus non furẽ rẽ meam condi⸗ coꝛ Reſpond. aliud eſſe hic conſiderandum. etſi enim id te⸗ peto quod meum eſt, quia tamen id per errorem ſolui.
quodammodo eius id feci, cuitradidi, non mirum ſi rfenn
Arε⁴.
Obiter hic notandum eſt, etiamfi quis Re als Illcs"a ſolvt
dn teter lun a p lira an

7„ 7) 25 & poſleſſionem quam in eum tranſtuli condieq. Etcerte ctum inſpieiat: ſedtamen Sotèſt diet debitor eſf. Er his ſuodleieur, neminem rem ſuam condicere poſſe, ſic intel- tut ſatis perlpicuum eſt, ita demumc dicti 4 Leſch 5 ige jnemi ,„ 7 2 A t... La ondictionit indebiti ja⸗ gendum eſt, neminem ita poſſe rem ſuam condicere, ſi pa- cum eſſe, ñquid per errorem ſol dickioni indebiti jo ret eum à quo petitur dare oportere: idꝗ; imitur in dict vide 654 olutum ſit: ſed de iſto etrore §. fici ciiſtreris or. Portere: idqzʒ exprimitur in di videndum eſt: hinc enim Variæ quæſtiones naſcuntur. Bcpti. frtors fic iraque ilcretis. ex quo etiam huius loci interpretatio pe- mum quaritur de eo, qui errauit inre. Ur etHti.„ g tenda eſt. Is enim quiĩ ita agit: Si paret te mihi dare oportere, ellet, rem vnam dral totoft. nre; qui cumn vere debitor 5m☛ρ 2.„..„ 1 5 3 anz. 4-.. A Le 2 Petit in ſe dominium transferri: cum autem dominus ſit; in- ſtio tractatur in ſeg. ſi ona,ihe icete poſüteheequæ Adtuss eptum eſt hoc genus actionis. Nam fieri teius io tractatut inlegeſi pena. 9 S. penult.«vbi ait bomponius, zeome redonarn 5⸗ Kar culndn 1 1 amt Lr non poteſt; vt eius repetere eum illam rem poſſe, cum pro eo quod debet non en, 27 bet propter Milno atne 5 nns eſt. At nihil prohi- videatur id ſoluiſſe. Sed quid ſi quis errauerit in facto pro A am. hl datof cormu ao 85 Tiodte hun agit zomiaus lit ni- priozan ob eum errorem hæc condictio locum habebit? Exé- nihil commune. Ergo autd Prietas cum poſie one, dict. 9- plũ eius rei eſt in l. ſed etſi me putem. 22. vbi dicit idem Pom- 1c. Ergo qui ominus eſt, condictione vti po- onius locũ eſſe repetitioni. Alia quæſtin eſ 2. 1n. teſt ob poſſeſſionem quam etit in ſe fetri. Scqui 7 ocũ eſſe repetitioni. ia quæſtio eſt de eo qui dubi⸗ laſpocles. S 4& 7 Tſahenem— etri. aibne a- tans ſoluit indebitum, an per errorem ſoluiſſe dicendus ſit, am feciſſem, ita vt tibi per atque i...“ 3. longi temporis praſcri 7 z6- quę ita repetitionem eius quod dederit, habeat. De hacd rtptionem a a1 6* 414. 1—. 3 NDe hac du- rem alie hann T Se 8* neuesnueh. Ge. Ego tibi bitatione magna olim fuit contronerſia inter veteres luriſ- ean ta Plarreoifte is nePo el lonem tranſtuli? cuque confultos, quam tamen decidit Iuſtinianus in J. vltim C. eos rriennio Srodte dotled reic, Peuſe quiztesexar mohllse què vna eſt ex nouis eins conſtitutionibus& deciſionihus. Et ee itulum: quæritur, an condi- ſane multũ intereſt, an quis igne ino 4. cere eam poſſim. Viderur condici e, nam qui z4 Tuts gnoransomnino& errans ſoluat 3 ci non poſſè, nam quiremv- indebitum, an 4 b5 d. G vero dubitans. 1 ehr — Qui enim dubitat an debsat,
7
2 8
ſucepit, iuſt ptionen. 4. 8p Gacligzeun ldne une laher⸗ 4 res abeo condicatur. ſi ſoluat, per errorem ſoluere vidstur non poſſe, cum hanc eſdmirum vidern noa len,e dn be ucaptam oondlei poſ⸗ dobitationem ſuſtuliſſe videatur ſolutione: quæ ratio mouit do per etrorem, eius in tetransferod Boremtibimeam yveteres luriſconſultos, vt hoc caſu crederent hic repetitioni rhar enere eilserrawerd Aninum⸗vachic er- locum non elle. Dicebant enim præſumptionem quandem potes te exceptione tuerjaduerfuse 19 Omumus usn tranſactionis eſſe, cum tranſctio ſit de re dubia, l.. fupt a, de iuſta cauſa eſt eius rei condicendæ 4„Aun wnalei„Aul erantact.& ſolutione rei dubiæ facta, quod controuerſum Jefnom uc te enrnchera quitas enim nadet; vt erat, deciſum prortus fuiſſe: ſed hæc ſententia ne. ath dominium q quiſiuiſti, rurſus in me transferas. Si ab luſtiniano vtpote iniqua. Nam ſine ari 1à f1 placuft Initio gitur in te translatum dominium te iuuare non ſt certameſt⸗ 1 rmtenag anſiue duis dubiter, ſiueerret aduerſus condicti arhilo mnacſe Kf Potelt certum eſt eum animum donandi non habereeideoque nul-
ionem, nmhilo magis& id quod acqguiſiniſti la poſſe præſumi videtur tranſactio, cum praſeretnun 1985
poſtea bræſcriptione te iuuabit: ideoque id potero condictio- ne repetere. Simile eſt huic quod dicitur inl. ſi alienam. inf.
tento vel promiſſo hæc procederet, contra l. tranſactio. C. de
tranſact. Alia quæſtio eſt de eo, qui iuris errore indehnum
winle 4 1 9 2..— plinrra de donat. cauſ. mort. Vbi quæritur, ſi dederim rem alienam ſolnit: luti mulietithter zeack- z. T uühi f.— 1 mt: veluti ſi mulier interced 2 elle nihilenimant caufa mortis, vt meam, tuque eam vſuceperis longo tempo ceptione Senatuſcon ſulti cocens proalio, quæ uuatur eX- . 131.- enatuſcon ſulti Velleian 1 drradum. Nmnuf re poſſidendo: poſtea ſi conualeam, arkperere poſdm lu.(i2) ſe Anat fnſü 1 elefani ſoluar, non etrans in ta indelit: od degocium unt janus ait rem petere poſſè. Si enim ab initiores mea fuiſlet,& natfeon ſulto jen eſt, credens ſe iure obligatam, nec ſe Se⸗ 7aiien, „... 1„... 3 irm wodohlemn dominiumin te translatum donatione cauſa mortis- uihilo- lurilconfulti faa e id quod ſoluit, poſſit repetere? 27 8 ulcui lctt änm minus potuiſſem eam repetere, eo caſu quo reuocari ſolet„hec de j norantialſ 8 hocritulo de errore ſimpheciter,& 2nce. * doige räiun donatio. Nam tacitam in ſecondictionem haber. Siconus- d un 7 4 u nendenrte loquuntur, vt leg. pritn. S« l.„erere. (um autem ufiuu lueritis, qui donauit: quia ſcilicet datur cogitatione mortis. cuius uit 2 5 delti or. hic. cuius etiam fit mentio dict. l. ͤ Idem diximus de mutuo ſub tit ſi..„Ifra, de reg. iuris. Sed exiſtimo ob errorem facti tan⸗ rdiſco inſcloui en a0eH0 lubrit fi cert. pet. Si enim quisrem tum huic condictioni locum eſſeæ non eri ack' tan tquxürumckamät alienam mutuo dederit, quam vſucepit longa poſſeſſione is, Nam dſt guitur lbnenror⸗ at. uium gberrotenmjurs eliunekm quieam accepit, locus eſt erti condioa b Itipguitur alibi error inris abertore facti, cum quæ- 8, imo etiam inde eſt 51.. lonlex mutuo,& per- ritur de hac condicti ane. 5 43 91 acſi ab initio rem propriam danti 1 ohe; leg. regula.§. ſi quis ius. de iuris& mrer nos ouruiri Lnm peſare i. ,⸗ PlOp tis accepiſſer. Nihil fact. gnorant.& hanc tet jam allas Sefenfgti reme Inl. cam T., 6= der 1. 3 18 LII1 acce It tem ali 2 nſ 3.- 3 1 utentiam 4 las defendi contra Trece- gueee SLequiqr:Eünt nium in iplum 24 b 1 alenam, euiuſgue domi- ptam vaulgo opinionem. Nec enim ignore 1,. 77 S. Aetcs mum in pium translatum non eſt, poſtea ſibi dominium folcatab alise vi ge um ignoro quomodo diſtin- e‿ιQ ,Q et hicnotandu acquirat an vero abinitio cinsrei ALHI Buiſoleat ab aliis, videlicet vt alind ſit cum indebi. e eai⸗ Qab initio eius rei dominium in ſe translatum turale, aliud cum cinile-ſe AItCut Ebitum eſt na=-& fack. te aleena, Joln 5 ſit. Sequitut, Sed arh eſufrxltus in7e. Quaſidhcat, Sutio.„, allud cum ciuile: ſed hæc diſtinctio huc non pertinet,*er, ationcm. Hncrun cus eſt condictioni.71 e nec ad rem facit. Superior diſtinctio eſtin leg. erre. 49„nclctlont cum tantum transfertur poſſeſſio in ali-„leg. falci diam. vbi 21. MinCkio eitin leg. error. C. adl lutum cſecpol- 9 duem, ita etiam cum ſola proprietas transfertur ſine poſſeſ- p v 3. ſen faſ etns Kanneſfenehenr ſenen ae legars, mureroiatenneſ ſione. Ergo ſiue quis transferat plenam proprietatem, ſiue Auttcum alſo puratet eam eſſe hęreditarem defuncti& pa- uamten Hrc 9 Proprietatem ſine poſſeſſione, ſiue poſleſſionem Lacd et 5 trimonium vt ſufficeret dle gatorum eſolutiomem, nocla. aummirdidee né proprietate, locus eſt huic condictioni. Et cum hac qui- derne qnattam,; quæ diehctur ex lege Falciclia, poſſer cPe- as(uosnemns dem interpretatione accipiendum eſt quod diximus, ſolutum veiſ ait Gordianus ſecus eſſe ſi ſcienter ſoluerit. Deinde ſub- ilac eränie, eſſe quid oportere, antequam hæc condictio competat. Se. Frr ſen etiana ſi ius ienorauerit, cellat zepetitio. Nam R nuddorrbidf, Wirae alter locus, quo diximus per errorem aliquid ſolutum lega ennerit aliquis bona defuncti non ſuſi ercad ſolgen da j(uadce elfe oportere. Ace ad quartam, nectamen exiſtimauit iure ſibi eam dxcoaigeau df iieranldieade ſe teneti ad legata integre ſoluenda ſine gm ca d C A4 p. III pe 3 deductione, hocqueiusignoret, ceſlat repetitio. Com- wcchu“ Parat enimm eum, quiius ignorar cum eo, qui ſciens& pru- . Tre ℳ Ter enorem ſolutum 76 quomodo accipiendum. dens oluit lurssioſrarignorantin veminemn Kentarekaetl 1. d m nſſ 1 ro non nocet.l. regula. infra, de iuri an. 1 1 I. regula in fra, de in Num dch Senim, quiſciens ſoluit indebitum, illud repetere non po- cultas drepula.infia;deiuris& facti gnorant. Difi- dl 1wbh- teſt, leg. i. hic. quia ſuccurritur erranti non ſe heneis h Foe Lultas tamen natcitur ex duobus locis, qui extant ſub tit. de Ma⸗ itkeiu aucio. Idem dicitur in leg.indebitum. Cccod. quopertinerte- ni& kacti ignorant. Vons eſt in leg. uuris ignorantia. in ..„ 8&‿òℳs. 4 ₰ 17 1.... r- iuaus uis gulaiuris, quæ traditurin— 5 1o Pertihedre⸗ qua ait Papinian. iuris ignorantiam luum pecentibus non madi nnenau Snim, qui conſulto ſoluit indebitum donare id niaure g 4 b n Ocelen Alter in leg. error. in qua idem luriſconſul. referr pollum euty idem dicitur in leg.ſ non ſortem. 2, F.gnifiliof ſlhas Mi uris errorem in damnis amittendæ rei ſuæ omnibus non no- b brn 9 imo etiam ita id accipiendum eſt gcſiuilha menne 1 3 ic. ccre. Ex ptiori enim loco ita argumentum ducitut: lurisi- 4 4 2— 3 3 4.—.—*... daceſe 19 rit trepeteret, l. quod quis. o. hic atdmnsammlegnen di Snorantia ſuum petentibus non nocet. Atis, qui repetit in- eu lun olutioni& dationi und legem dixerir debitum, quod ſuum eſt petit. Ergo iuris ignorantia non 10, wnui, oni, vt ſi apparear non deberi, poſtea repe- heref nerbere e n ſe,„.. 8 ui 30 tatur. leg. 2. hic. S douid ee zPoſtearepe- debet ei nocere. Ex alio autem loco fic: luris error non no- utrl es fir. licer Sed quid dieemus de eo, qui ſciens promi- ndenti ſana. uaanu ri t, licet non ſoluat, an condicere nrensc promi cet contendentibus de damno amittendæ rei ſuæ: At is qui ra Eii⸗ 3 nime, l. ſi is qui. 24. veluti ſi quis 8 mlionem poterit? mi- experitur condictione indebiti, contendit de damno rei iuæ 9 non uteg promiſerit aliqui d,wtliberardue„etnerechrione tutus, amittendæ. ergo iuris error ei nocere non debet. Quo 4 nuisn 9 qui perpetua ex ceprionc tatus u deutn quidem eſt eum, factum eſt, vt vulgares doctores adillam diſtinctione mie- iesa 6„non debere, ſi quis effe- currerint. Sed nihilominus exiſtimo ſequendam eſſe eam mel 1 GGg 2

9⁰4 diſtinctionem, quæ traditùr ab Impp. in dict. leg: cum quis.
C. de iur.& fact. ignorant.& omittendum quod ab interpre-
tibus hocloco tractatur. Ad vttunque enim locum ſic relpõ-
deo. Fateor enim iuris ignorantiam non prodeſſe acquirete volentibus: ſuum vero petentibus non nocere, nec noncon- tendentibus de damno amittendæ rei ſuæ. Sed eum qui con- dictione indebiti experitur, id quod ſuum eſt repetere, 8 contendere de damno amittende rei fuæ: nego. Nam illa propoſitio falſa eſt? quia is, qui agit condictione indebiti, pe-
tit quidem quod ſibi debirum eft, ſed non petit quod ſuum gat s. eſt. Inter hæc duo enim multum intereſt. nam quod mihi enn⸗ debitum eſt, proprie meum dici nonpoteſt. meum autem n, g,. Uud eſt quod vindicart poſſum, J. Quintus. g. argento inf de guoddan auro& argen. lega. ideoque ſi quis mihi legauerit omne ar- aicare gentum ſuum, argentum quod ei debetur hoc legato non poreſt. continetur, quia atgentum ei gebitum ſuum non eſt. Et ita hoc verbum Suum, accipiendum eſt, niſi aliud actum eſſe appareat. Ad dict. leg: error. ſic reſpondeo, in qua dicitur, iu-
ris errorem omnibus non nocsre, vt illud, non omnibus no-
cere, ita intelligam, hoc eſt quibuſdam nocere, non autem
nullis. Et eiuſmodi quidem locutionis exemplum aliud eſt in
J. ſi ſeruus.§. ſi plurium, ſu pra, ſi quis caut.vbi cum ait Vlpia-
nus, omnes ſeruos ſtatos non eſſe, hoc intelligit, quoſdam
Karos non eſſe. Deinde cum dicit Pepin. in dict. leg. error-
Suum vero illud ſuum accipimus pro eo quod proprium eſt.
Et omnibus quidem non nocere iuris errorem, hoc exem-
plum eſtl. 1. infra, vt in poſſefl. lega. Hæres enim quamuis
non cogatur ſoluere legata ſtatim poſt mortem defuncti, vt
quia forte relicta ſunt in diem, velſub conditione: interim
tamen cogitur cauere ſe ſoluturum auctore prætore, cum aduenerit dies vel conditio. quod ita intelligendum eſt, niſi teſtaror eum cui legauerit, vetuerit ſatis accipere: quia ſe- quenda eſt in ea re teſtatoris voluntas.
res pet errorem ſatiſdederit, cum ſatiſdare non deberet, pte-
pter voluntatem teſtatoris, an is repetere ſatiſdationem
poſſit? Vlpianus ait eum repeterepoſſe, ſi factum i- gnorauerit, hoceſt, ſi ignorauerit hocvetitum fuiſſe à teſta-
tore. Quid veto ſi ius ignorauerit, veluri an teſtator poſſet
hocprohibere,& ſoluerit tamen, cum ſciret teſtatorem hoc prohibuiſſe, an poterit hoc caſu repetere? Idem Vlpian. ait benigne dici poſſe repetitioni locum eſſe. Quamuis enim
errot iuris neminem iuure poſſit, hacin retamen id ſtatuere
benignius eſt. Quodautem ſequiturin dict. leg. error, de da- mnno rei ſuæ, de ea re id accipiendum eſt, cuius dominium nul- lum in alium translatum eſt: quod in eo quod indebitum ſo- lutum eſt, locum non habet, cum dominus is cui ſolutum eſt, factus ſit. Nunc de tertio capite videndum eſt.
CA v. IIII. Tudebitum aliquid ſolutum èſſe oportere, quo- modo accipiendum. L primis videndum eſt, quid debitum aut indebitum dica-
tur in hac diſputatione. Si quis autem hunclocum plene tractare vellet, hic diſſerendum eſſet de obligationibus: quod tamen non eſt neceffarium. Quid enim debeatur, aut non debeatur ex quauis obligatione, ex aliis locis iuris ciuilis co- gnoſci poteſt. Sunt& alii loci decontractu& quaſi contra- u, maleficio,& quaſi ex aliis cauſis, ex quibus obligariones
naſcuntur,& aliquid debetur. Sed quia ſpecies quædam hic
tractantur, de quibus probabiliter dubitari potuit, nos bre- uiter eas tractabimus. Sed in primis notanda eſt regula, quæ traditur in leg. ex kis omnibus.(4. hic. in qua dicit Papin. Ex his omnibus cauſis condittioni indebiti locum eſſe, qua iure non palaerunt, velnon babuerunt effestum. qua fere tota huius ma- teriæ(ſumma continetur: ideoque& hoctitulo, quæ tractan- tur, varia huius regulæexempla ſunt: vt ſatis appateat verum eſſe, quod Cicero de luriſconſultis dixit: Quod poſtum erat in vna conditione, infinitum eos diſperſiſſe. Quæ tamen ſi explicauerimus, inutilia non erunt: quia ex his colliguntut etiam loci communes, qui ad aliss diſputationes pertinent: Vnumtigitur huius regulæ exemplum eſt in l. 2.§. i: hic. Qui- dam ſoluit legata, tanquam hæres ex teſtamento. Caulae- nim ſoluendi eſt hæreditas delata ex teſtamento. Atpoſt ſo-
Quid igitur ſi hæ-
Franc. Duareni(om eee.
lationem legatotum cum teſtamentum falſi accuſatum eſſes, vel apparuiſſer ruptum eſſe, recte videtur VIpian. caulam propter quam ſolutum eſt, nullum effectum habere. Qui- bus autein ex cauſis vel irritum fiat vel rumpatur teſtamen- tum, tractandi non eſt hic locus. plene enim id expeditur ſub titul. de iniuſto, rupt. vel irrit: teſtam.& tit. Inſtit. quibus mo- dis teſtam. infr. Aliud huiuſmodi exemplum reperiturl.3.hic. de ea kæreditate, quam legatis ſolutis, poſthumus natus ab- ſtulerat, quem hæres in vtero fuiſſe ignorabat: vel etiam ab hoſtibus reuerſus filius, quem pater falſo crediderat obĩiſſe, vbi ait Papin.vxiles actiones his dandas in eos, qui legata per- ceperant, eadem ratione qua priori ſpecie eum rumpatur& hicteſtamentum. Eſt& aliud exemplum l.is qui. 34. Teſta- tor commiſit fidei hæredis ſui, vtr eſtitueret hærediratem Ti.
tio,& præterea legauit fundum eidem Titio. Adiecta eſt cõ-
ditio, Sihæredi decem dediſſer. hæres ſponte ſua noluit hæ-
reditatem adire, quia ſuſpectam hæreditatem dicebat: coa- ctus tamen adit. Quoties enim hæreditatem ſuſpectam eſſe gicit hæres, nec eam adire vult, vt reſtituat eam fideicommiſ- ſario, cogitur adire per prætorem. Sedita vtomne incom- modum atque commodum exhæreditate proueniens, tranſ- eat ad fideicommiſlarium, I. quia poterat. ff. ad Senatuſcon-
ſul. Trebel. nullum ergo commodum hæres percipere poteſt
ex hæreditate, quam ſuſpectam eſſe dicit,& coactus adiit, vt
43 1.,8 1ai7.
eam reſtitueret fideicommiſſario. Verum quæritur, an quod
teſtator hæredi dari voluit conditionis implendæ gatia, eida- ridebeat, an non:& ſi id fuerit ſolutum, an condici pofft: hic ait lulianus eam pecuniam hæredi non deberi. Licete- nim reſtator illam conditionem adſcripſerit legato vel fidei- commiſſo, videlicet fifideicommiſſarius decem dederit hæ- redi: tamen cauſa dandi amplius non eſt, cum hæres hæredi- tatem ſponte ſua adire noluerit, ſed eam ſibi ſuſpectam eſſo dicens, eam adierit periculo fideioommiſſarii. Sed hic repe- ritur antinomia diſRcilis ex leg. qui hæredi.§. cum hæredi. 3 4.2 J. 45a.7. 9. tas. infra, de condit.& demonſtrat. Vbi cum quis hæredita- 22 5a⸗
tem ſuſpectam adiit, quod conditionis implendæ cauſa ei re amſ⅛
lictum eſt, benignius eſſe Paulus ait, non auferri. Hinc enim bare collegi poteſt, quod relictum eſthæredi implendæ conditio- a, hu nis gratia, deberiei, quamuis coactus adierit hæreditatem eeu periculo fideicommiſſarii. Quod prorſus pugnat cum iis, ν⁴ 6 quæ ex dict. leg. is qui. à nobis dicta ſunt. Huius antinomiæ demen- variæ ſolutiones funt ingloſſis Accurſiiiv ſed mihi videtur ſic vtraque lex intelligenda, quaſi generi per ſpeciem deroge- tur: vt quod dicitur in dict.§. cum hæreditas. non eſſe aufe- tendum haredi, quod& conditionis implendæ cauſa datur, intelligatur cum hac exceprione, niſi ea conditio implenda ſit à fideicommiflario, cuius periculo adita eſt hæreditas ve- luti in hac ſpecie quam nunc tractamus. Quamuis igitut quiuis alius, à quo impleri debet conditio ſecundum volun- ratem teſtatoris, debeat ſoluere hæredi, qui ſuſpe ctam ſibi hæreditatem coactus adiit periculo fideicommiſlarii, nec ab eo repetere: tamen ſi ſit adſcripta conditio ĩpſi ſideicommiſ
2,
ſario, cuius periculo adita eſt hæreditas, tunc non cogitur ei dari: quinimo ſi dedetit per errorem, per hanc con dictio- nem condici id eipoterit quaſi indebitum. Aliud emplum eſt
in leg. elegan ter. in princip. hic. Quod enim hic dicitur con- Alel⸗ ſentaneum eſt illi regulæ Papiniani à nobis ſupra tractatæ.„αnten Nam hoc loco docet Vlpianus, eum cauſa propter quam da-
tur, falſa eſt, locum eſſe condictioni, quaſi indebitum id ſo⸗ Jutum ſit: idque vel cum cauſa ſecuta non eſt, velcum te ſo⸗ luta. Hæc enim in hoc capite proponitur quæſtio. Cum exiſtimarem, ſed falſo errore ductus, tranſactum faiſſe ob controuerſiam aliquam inter quendam& cum, cui hæres ex-
titi: indeque quaſi ex ea tranſactione deberetur, ſoluiſſem:
an ſolutum repetipoſſit? Ait Vlpianusrepeti poſſe, cum ſo- lutum ſit ex falſa cauſa, atque ita indebitum. Idemque dicen⸗ dum ait, etfi tranſactio nonfuerit ſecutapropter quam dr
tum eſt, ex quo apparerhanc condictionem concurrere cuin condictione cauſa dati cauſa non lecuta.Sed mirum eſt, quod dicitur in priori exemplo, condictonem locum habere, quo- niam ob cauſam præteritam datum eſt: cum eius quodo cauſam præteritam datum eſt(vt ſub tit.de eond. cauf. dat. di- ximus)& ſi falſa ſ ,nulla repetitio competatſ. damus: hic. Sed reſpondendum oſt, quod dicitur datum ob cauſam rateri
tamet
Czcilia „ 4
dican⸗ quod lem/ torun gibne tranlac

nhæredi doncen ¹ emadſcripſeri benn ommilfaricscteen n lisnoneſt, unie erit, ſec eamldiiht
ee ideicommillii 5 b
eg. quihæredi ſ.m airn. ſiangt onditionimglnan ulas ait, von auten neſtherediinphnte ais coactuszdiciir Vod protids ogn Sdida ſont. Huiss 3 Accurfieſes ni
jpet grit ui geneiiyet
. cum hætediui.
dtioois mpenteg ſoqe, niſ eaccnii
ericulodiuct
8 ⁸ S
— — — — — — — ——
Travſa- ckionas lo cus com- munss.
Adl. vr- danz.
Prædon⸗ ſolutum
quando
repeta-
In Tut. Decondict. indebin:.
tam etſi falſa ſit, repeti non poſſe, ita intelligendum eſſe, niſi appareat eum, qui dedit, alias daturum non fulſe— quodin hac ſpecie locum habet.is enim, qui proponicur ſoluiſſe fi ſciſſet tranſactum non fuiſſe, eam pecuniam darurus non e- rat. idemque in aliis exemplis ſtatuendum eſt. nam& expreſ- ſum eſt de legato in leg.cum tale.§. fallam. infra de condit.& demonſtrat. Sed etſi receſſum ſit à tranſactione, idem di- cendum eſt. nam id tanquam indebitum repeti poterit, cum hæc cauſa effectum non habuerit propter quam datum eſt. Aliud exemplum eſt, dict. leg. eleganter.§. ſi poſt rem. ſi tranſactio propter quam datum eſt, non valcat Vveluti ſi poſt rem iudicatam facta ſit, nam tranſactionem poſt rem iudica- tam non valere indubitati iuris eſt, l.poſt rem. ſupta de tranſ- act. cum tranſactio de ce dubia ſit, l.. ſupr. de tranſact. poſt rem autem iudicatã deſinat res dubia eſſè: is enim qui tranſi- git, non id faciat animo de certa re paciſcendi, aut donandi quod certum eſt, ſed litis Bniendæ quam ſubeſſe purat. Vn- de eriam dicitur non valere tranſactionem cum nulla lis fue- rit, l. ſuus hæres. C. de repudianda vel abſtinen. hære. Si vero
oſt ſententiam, à qua appellatum eſt, tranſigatur, non du- baum tranſactionem valere,& quod hoc caſu datum eſt, con- dici non poſſe. Tunc enim tranſigi non poſſe de re iu-
dicata dicimus, cum nullo modo ſententia attentari poteſt:
quod etiam hictractat Vlpianus; addens& aliud exemplum. htem ſi ob tranſactionem. Videlieet de tranſactione alimen- torum teſtamento relictorum, de quibus non poteſt tranſi- giſine prætoris decreto,& cauſa cognita, l. cum hi. ſupra, de tranſact. vt& hoc caſu repetitio locum habeat. Locus autem hic communis eſt de tranſactione, ex quo nos etiam aliquan- do annotauimus, tranſactionem exceptionem eſſe litis fini- tæ,& impedire litis conteſtarionem; quod Galli fin de non re- ceuoir.appellant. b
Aliud exemplum eſt in leg. ſi vrbana. 5ſ. Hoc caput dili genter obſeruandum eſt. vbi ſi quid ſolutum ſit prædoni& malæſidei poſſeſſori, diſputatur an tepeti poſſit.Si quis igitur nullo iure, ſed auctoritate propria prædium alienum occu- bauetit, idque locauerit, ſi merces ſoluta fuerit, an poſſit re-
tur,& peti hac lege quæritur, quaſi ei indebita:& ſi forte acciderit
fuando
„0ℳ3.
dominum expellere eum poſſe auctoritate publica, pe- tatque mercedem à colono, qui excipiat ſe ſoluiſſe præ- doni, an liberatus ſit. Dici enim poterac, quia prædo nul- lum ius habebat in prædio, colonum non liberari,& ſaluam tantum repetitionem ei aduerſus prædonem relinqui. Sed hoc à Papin. ſic diſtin guitur, vt ſi prædium quidem colonus conduxerit à prædone, eique ſoluerit ex contractu ſuo quod cũ ec inierat, liberetur: ſi vero ex alio, nõ liberetur. Ponamus igitur pi xdonẽ ſtatim atq; prædĩũ occupauit, illud locaſſe qui- buſdã colonis, colonos deinde ei ſoluiſſe mercedẽ debità ex locatione: Ait enim Pap.colonos hac ſolutione liberari, nec vllam eis repetitionem competereaduerſus prædonem, imo nec eos vlla actione poſſe conueniri à domiao prædu. Sed ſi dominus, vel ſeruus eiuldem locauerit colonis prædium, poſtque locationem prædo aliquis illud vi quadam occupet, cui etiam coloni mercedem ſoluant: colonos hoc caſu non liberari, atque ideo repeti poſſe quod ſolutum eſte illi enim indebitum ſoluiſſe dicuntur. 3
Quxſtio etiam tractari ſolet de abbate, videlicet ſi inuola- Uerit in abbatiam aliquam,& poſſeſſiones locauerit, deinde
ei alius ſucceſſerit, qui euicerit, an coloni, qui ei ſoluerunt,
Ad l. ſer-
vum.
a
decem. 1.
f von
ſortem.
liberati ſint? Et conuenit inter omnes doct. diſtinctionem quæ hic traditur à Papin. ſequendam eſſe. Sed hæc tamen 0- mnia ita intelligenda ſunt, vr ſi quidem coloni bona fide ſol · uerint, liberentur: ſi vero mala fide„non liberentur, etiam ſi ex contractu, gu cum ipſo prædone initus eſt, ſoluerint, idque exl. filiæ. infra, de ſolut. Aliud exemplum eſt in leg. ſeruum. 37. de eo, qui inſcius ſeruum ſaum emit. Ego igitur tibi Pecuniam dedi pro pretio ſerui, quem deinde reſciui ſeruum meum eſſe. quæritur, an repetere poſſim pretium? lulianus dicit me repetere poſſe, cum hæc venditio effectum non habuerit. Nam emptio rei ſuæ non confiſtit, l. ſuæ rei. inf. de contrah. empt. Aliud exem- plam eſt in l. ſi non ſortem,§. ſi decem. 26. vbi quæſtio eſt de obligatione alternatiua. Quidam mihi promiſit decem aut Stichum. Certum quidem eſt debitoris eſſe electionem v-
*
285
trum velit dare, Stichum an decem. J. vbi autem.§ cqun llad.
inkr. de verb. obl.& Llerunque§. vlt. de iure dot debitorem mihi ſoluiſſe partem pecuniæ;
quam totaàm ſoluendo liberari potuiſſer: an liberatus erit ſal- tem pro parte? Nam certum eum omnino non liberari. Hic ait Vlpianus eum liberatum non elle, ne pro parte quidem; idque à nobis demonſtrarum elt in interpretationel. 2. infr, de verb. ob.& l.in executione. 5. Pro parte. eo. Liberatio enim pendet ex futuro euentu. Nam ſi reliqua quinque ſoluerit, prior ſolutioò prodeſt ei ad liberationem. Ar ſi malit ſoluere Stichum, tunc non dicetur liberatos eſſe ea lolutione pecu- niæ, ſed eam partem pecuniæ tanquam indebitam repetere b iuria creditori, qui non con- ſequeretur vnam ex duabus rebus per debite rem promiſſis, ſed partẽ vnius& partẽ alterius, ꝙ eſſet iniurioſum. Hæc autẽ contingeret, ſi diccremus cũ, qui ſoluit partem vnius rei, ea- rum, quæ ſub alternatione promilſæ ſuns, liberari pro parte, Cauſa propter quam datum eſt; quæ eſt liberatio, non hic
poteſt: quoniam alias fieret in
ſequitur.
*
Alius locus de hac alternatione eſt in l. cum is. in princ.& in ſi. ies quia locus ille non eſt difſi cilis, hic non explic⸗bimus, .35. Quidam promiſit
Aliud exemplum eſt inl. qui ob rem iudicatum ſolui: hac autem ſtipulatione continetur defenſio rei, l. iudicatum. inf. iud. ſolui, nec tamen defendit reum in iudicio: tenetur ad pœnam, vel ad id quod intereſt, ſi certa pœana promiſſa non ſit; ſoluit eam pecuniam? deinde vult
ſuam moram purgare, quæritur an poſſit? Quæſtio exeo
pender, an ſit debitum, an vero indebitum quod ſolutumn eſt: hic lulianus ait repetitionem locum non habere, Nam reue- ra debitum fuit id quod ſolutum eſt. Re lane iutegra ex equo & bono admittitur motę purgatio, l. ii ſeruurn.§. ſeqnitur. ia- tra, de verb. oblig. Sed quemadmaudum hoc accipiendua ſit, diximus in l. ſi inſulam. de verb. oblig. vbi& hunc locum ad- duximus. 1
lot. Sed pone videlicet quinque;
Ad? 2⁴
5 rem.
Alius locus eſt in l. ſi non ſortem in princ. qui difficilis eſt. 29 4
Quidam debebat ſortem. ex cauſa mutui: forte vſuræ non non ſortẽ ſa ffise.
debebantur, quia non fuerant promiſſæ per ſtipulationem. Nam in mutuo non debentur vſuræ, niſi per ſtipulationem promiſſæ fuerint, I. z. C. de vſur. Is autem ſoluit vſuras inde-
bitas, non tamen ſortem: quæritur, an repetere poffit? vi-
derur nihil cauſæ eſſe cur non repetat, quia hic ponimus vſu- tas fuiſſe indebitas. Iade bitum enim quod per errorem ſolu· tum eſt, repeti poteſt. Cur igtur hic dicitur repeti non poſſe Siſarti debitas ſoluit. Sed his verbis iudicio meo ſignificat Vlp. quamuis vſuræ non fuerint debiæ ex eo contractu, tamen
repetitioni locum non eſſe, quia ſcilicet in ſortem imputa-
buntur: hic enim proponitur ſortem ſoluram non faiſſe. I- dem dixi inl. eleganter. cum ex iranſactione poſt rem iudica- tam facta pecunia ſoluta eſt, quæ eum indebita ſit, timen imputari põteſt in id quod deberur ex cauſa rei iudicatę. Quis autem ſit legitimus modus vſurarum traditur in leg. eos. C. de vſutis. Cum igitur ſcribit Vlpian. Debiras, id eſt, quæ non ex- cedunt legitimum modum ſortis. nam cũ quæritur de quan- titate& modo vſurarum, habenda eſt ratioſ ortis. Quinimo dicit vſuras, quæ excedunt legitimum modum, imputari pol- ſe in ſortem ſic enim intelligo hunc la cum, quamuis ali or intelligant.
hunc locum tractaturi ſumus ſub tit. de vſuris, quæ hic dicen- daerant, ad eum locum remittam. Præterea notandum eſt b indebitum dici aliquando, etſi corpus ipſum quod ſolutum eſt, re vera debitum fuerit, ſi aliquod ius omiſſum ſit in tra. ditione eius corporis quod ſolutum eſt: id probatur duobus exemplis. Vnum eſt in leg ſed etſi me putem. 22.§. 1. hic. E
Quædam alia ſubũücit de vſuris„veluti de vſura vſurarum̃,& deca, quæ promittitur vltra duplum. Sed quia
Ad§. 7.f. ſed etſi
go tibi fundum liberum tradidi, cum iter excipere deberem: ²2 paté.
hoc enim actum fuerat inter nos, vt fundus quem tibi dabam, mihi ſeruiret:in fundi traditione non excepi eam ſeruitutem:
quæritur, an condicere iter poſſim? Et cerre videtur huic condictioni locum non eſſe. nam fundus ſolutus debitus fuit.
Cur ergo dicitur repetitioni locum eſſe? quia quam uis debi- tus fueri: fundus, qui ſolutus eſt: tamen omiſſa exceptio ier-
uitutis in traditione fundi efficit, vt eam condicere poſſim. Aliud exemplum eſt inl. ſi quis. 39. Si hæres legatario legata-
X
.„„ 4
1. ½
. 2
A W o 1α ₰
ſoluerit, non exactaab eo cautione, variis quidem ex cauſis à 4ν* νν
6Gg 3
——

906
legatario cautio exigi ſolet. Sed exempli gratia vnam propo-
nam, vnde licet ſi ſub conditione legatum ſit, que conſiſtat in
non faciendo, vt ſi in Capitolium non aſcenderit, exigitur ab
eo cautio, quæ dicitur Mutiana, l. Mutianæ cautionis. 7.infra,
de condit.& demonſtrat. Si igitur hæres ſoluerit legatum hac cautione omiſſa, locus erit huic condictioni. Sed nonne debi-
tum hæres ſoluit? ita quidem, ſed cum ſoluerit ſine caucione,
quam ab eo exigere debuit, quod ſolait dicitur indebitum.
2 16 ante euentum conditionis, an ſit locus huic condictioni 3 hæc quæſtio tractatur in leg. ſub conditione. 16. vbi eit Pom-
pon. Si ſub con ditione promiſſum ſit,& ea pendenteſolu- tum ſit„ repetitioni locum eſſe. 6 conditionali enim ſtipu- latione ſpes tantum eſt naſcituram obligationem,§. x con- Su con- ditionali. de verborum obligat. in Inſtitut. Huius tei exempla ditione tradunturin dict. leg. ſub conditiòne.& aliis ſeq. hic. necnon
debatum, etiam in l. qui promilit. 48. Sed hic excipe emnes conditio-
siri one.
— FEranc. Duareni Comment.
quum eſt, quodinter aliquos conuenit, ſeruari, hæc æqui-
Quxrirtur, ſi quid ſub conditione promiſſum ſit,& ſoluatur
tas facit, vt defenſio competat reo, cum quo pactum factum eſt, ne pecunia petatur, eique ideo detur exceptio,.1. de ex- cept. in Inſtitu. Licet enim iudicium ita non conſtituatur, nec addatur exceptio in iudicio, tamen adhuc nomen remanſit. Olim ſolebat excipi,& addebatur conditio in iudicio, quod alias purum& ſimplex erat. Multum autem intereſt, an præ-
tor, qui iuriſdictioni præeſt, iudicium purum& ſimplex con-
ſtituerit, an vero ei exceprionem addiderit. Nam ſi purum iudicium conſtituerit, ſequitur condemnatio,nec vlla defen-
ſione vel proprer pactum, vel propter aliam rem poterit reus
juuari. Sed ſi prætor addit in iudicio condictionem ex bono & æquo, niſi conuenerit inter creditorem& debitotem, vt non pertatur pecunia cum exceptione, iudex datus pacti ra- tionem habebit,& recte ſi proce ſferit ‚abſoluet reum pro- pter illam exceptionem, quæ addita eſt æquitate ſuadente.
Etenim prætor, quiinterpres quidam iuris ciuilis eſt, ſeueri-
8 aeumn nes, quæ omnino extituræ ſunt: quia ſi ſolutum ſit ante im- tatem actionis, quam denegate non debebat, quia videbat 4 Ibone 225„ pletam conditionem repeti non poteſt. Quid igitur ſi defe- eam ſecundum ius ciuile competere, hac exceptione mitiga- 5 7epeti cerit conditiornihil omnino debetur, atque ideo repetitioni bat. Exceptio autem eſt conditio, quæ modo eximit reum Ereon fe yoſcit. locus eſt. Exemplum eius rei mihi videtur eſſe in l. ſeruo ma- condemnatione, modo minuit condemnationem- fit igitur raie. lu numiſſo. 5 8. quæ difficilis eſt. Teſtator reliquit teſtamento interdum, vt quamuis aliquid iure ciuili debeatur„propter 4 lihertatem cuidam ſeruo, quem credebat ſeruum eſſe, ſed& exceptionem tamen à prætore æquitatis cauſa datam peti nõ 1 deicommillum, ſi ad libertatem ex teſtamento peruenerit: poſſit. Vnde etiam quæritur, an id quod ſolutum eſt tan⸗ f plios pecunia ei ſoluta eſt ſine iudice: deinde pronunciatus eſt in- quam indebitum, propter eam exceptionem repeti pofft. 6 Knper genuus: quæritur, an eapecunia repeti poſſit. Er dicit Papi- Sed hoc, vr intelligi poſſit, diſtinguendæ ſunt exceptiones,& Zereyf namul nianus repeti poſſe, quia ſeilicet conditio non extitit, nec alia temporalis& dilatoria conſtituenda„alia perpetua& 8 47 amdb exiſtere quidem potuit. Quomodo enim adlibertatem per- peremptoria: quæ diſtinctio traditur in appellantur. Inſti 4.., equan
tut. deexceptionibus. Et dilatoria quidem ſeu temporalis eſt, qua vtitur is, qui in diem promiſit: qui ſi conueniatur ante diem, exceptione vtitur, ne cogatur ante diem ſoluere. hæc autem exceptio non perimit negotium, nec perpetuo obſtat agenti, fed tantum ad tempus. Alia eſt perpetua& perem n eace. proria, quæ perpetuo obſtat, veluti exceptio pacti, ſi con. ptien uenerit, ne petatur pecunia debita. Sed videamus primum de Tnhae temporali exceptione. Qui habet exceptionem temporalem, ſoluens nonrepe- tit, l.in diem. 10. hic. ſoluit enim debitum: nam id quod pro- b mittitur in diem, ante diem debetur, licet propter exceptio- nem, quæ tantum dilatoria eſt, peti non poſſit, l. cedete di- em. infra de verborum ſignific. Cum quid promittitut ſub conditione, nec ceſſit nec venit dies: id eſt, nihil debetur nec peti poteſt: nulla enim nata eſt obligatio ante conditionis euentum: cum vero in diem, ceſſit quidem dies, ſed non vo-
. uenite poteſt, qui ſeruus non eſt? Sed hic incidit difficultas ex l. 3. infra, de condit.& demonſtrat. vbi dicitur, conditio- nem impoſſibilem, quæ legato adiecta eſt, pro non ſcripta haberi. Hæc autem conditio eſt impoſſibilis, quia ierinon poteſt, vtis, qui ingenuus eſt, ad libertatem perueniat: er-
go habenda eſt pro non ſcripta,& legatum debetur perinde ac ſi nulla conditio adſcripta fuiſſer. Vulgo dicitur, vr huic antinomiæ occurratur, conditionem impoſſibilem hic appo- ſitam, non ideo haberi pro nonſcripta, quia teſtator putauit poſſibilem eſſe, id eſt, hunc cui legabat ſeruum eſſe. Sed exiſtimo conditionem, cuius hic fit mentio non eſſe impoſ- ſbilem: nec enim impoſſibile eſt ex teſtamento ad liberta- tem peruenire. In reigitur nulla eſt difficultas, ſed in ꝓerſo- na tantum. nam etſi quis pauper promiſerit ſe mille darurum etſi forte facultatem non habeat pecuniæ dandæ, non ideo dicitur ſtipulatio eſſe impoſſibilis. Conditionis enim poſſi- bilitas vel impoſſibilitas, in re ipſa ſpectatur: ideoque dicen- nit, ſcilicet vt peti poſſir. Idem dicitur in leg. nam ſi cum mo- dum eſt hanc conditionem impoſſibilem noneſſe, nec im- riar. 17. Sed quæritvr, an interuſurium medii temporis repeti poſſibilitatem continere. Sicque dicendum eſt inpropoſita poſſit. Hæc quæſtio certi iuris non eſt: mihi tamen proba- ſpecie. nam quamuis perſonahig adſcripta ſit eiuſmmodi, quæ büs videtur hæc ſententia, vt interuſurium medii temporls
loquæt ſeponde licat ln ſoni. In
aokcerit
non poſſit conſequi libertatem, tamen ſi ſpectemus hanc repeti poſſit, ſi intereſt debitoris qui ſoluit. nam is, qui ſol⸗ dan conditionem, poterit. natura enim non impedit„quin eipa- uit ante diem propter hoc interuſurium dicitur plus ſoluiſſe, hennun
reatur. Itaqʒ ea conditione deficiente legarum non debetur:§. plus autem. Inſt. de act. Sicut enim is dicitur plus petere, nnarir ea autem exiſtente debetur. quiante diem petit, ſic is plus ſoluere, qui ante diem ſoluit waßen C àA v. V. nam dies pars obligationis eſt, l.i. ſup. de eden. Ergo cum di- lnel „ citur dict. leg. in diem. ante ſolutum repeti non poſſe, ita ac- an Iudebitum an dicci poſit propter ewceptionem cipiendum eſt, vrde ſumma, non de interuſurio medi tem 11 8 competentem. b poris intelligatur: id eſt, emolumento quod percipi poteſt 1! 5 neaee OQEd nunc videndn fiquidi ſo iure debitum ſit, quod ob Ir vſi pecvnis dluree Nſaan Raneediem non Eruiltede 4. dun euuen exceptionem peti non pofi per errorem dnn ſit ſo- tor potuiſlet negotiari,&cx ca Pecunia emolumeni 1, Meintanker
qued ali- Jutum, an condictio indebiti locum habeat Fit enim aliquan quidh pereiere derum Pronihne fonge dohpoocau b ſnriet ai poteſf, I vallermadueeiudli gnic Fit enim aliquan- multos annos ab eo exigi pecunia debita. Et certe tor anno- Pnh an ſolutuũ no de⸗ auJut zure cin dt Etn debearu, hofta eckrlo⸗ rum interuſuriofraudaridebitorem, valde iniquum eſſet,& enad couaics nem tamen prætoriam peti non pofſit. Exempli graria, ſi quis 2uerfari Mlinei maxime edohkttat. poſsit. pactus e a perugta dehcke uperat Ea acto ho b eo locupletari aduerſarium um illius incommodo maune eenzei ff plio keo. ſed debitor obli„hocPaC vero cum inſpicere ſoleamus in hac condictione quidnam æ 15 t.
to itur obligatio, ſed manet debitor obligatus, vt prius erat ꝗuum& iuſtum ſit, leg. nam hoc natura. hic.& hæc condi- 5 ar lr
ante pactum.§. præterea. Inſtitut. de except. Pacto enim&io ex bono& æquo veniat. Hæc de exceptione tempora- derdetimo conuento obligationes non diſſoluuntur. Certis quidem Ii& dilatoria ſufficiant: nunc de exceptione perpetua d per- pes l ahn
modis obligatio, quæ iure contracta eſt, tollitur& diflolui- emptoria videndum. Quj exceptione perpetua& perem. gime 4 dcil Ei-dezateetisdhureaigeberwechalegiterzehd farre wanchuuhn areeüefuhm che de autem conuento non tollitur. Pactum enim conuentum i- 55 non oerenn 8 4 zndehiie m. bic, Er 8* i woſſei loiu. A4s.n ſüaad doneum non eſt ad producendam obligationem, nec ad eam fra. de reculcs unn uia Paulus⸗nibil inte oe uæ keenen m a
quæ producta eſt, tollendam. Pacta legitima non ſunt, id 8 Tuisactionem nonhäbeat, anverdenm tionens a- hen egai
eſt, iure cmili&c légibus non conũrmantur, quibuſdam er hereee Non Sn chetur idemcleſtur incadem les evee⸗ Add tcante
ceptis, de quibus in. legitima. ſupra de pactis. tamen quia 2.. dso. t etiai adkert Xemplam? uins perpernl p bat es enſt, iubi 1
8 u Jula æ. ptionis, Quidam emit fundum à Titio: itaque eum öbligs a. lürnn
* oblige ahat
4

1
„veluti ercrgänpait
unärlman nfitnenca, daſen aciturinſ. phſmn. magpidem kelrean milit: quidtcännim grturante demhn, Totium, necgeytni
3. nee
dirrJedfidemöfte
npotalem ſoux
ndeditom: wmüg derut,ier nynm
, peti nonpalki te . de quühunm dies: iehobllee
ſtoblignoneui clit quidmdts ene iicintiu cenmis farium retirenit
ſamenloq 9 nre diem— De exee- peune
— —
— = ————— 2
In Tij. Decondict indobiti.
obligatum ad tradendum. Teſtamentum tamen fecit em- ptor, quo hæredem ſuum damnauit, vt venditorem nexu venditi liberaret. Venditor huius rei ignarus, tradidit fun-
dum hæredi emptoris: quæritur an repetere poſſit. Dicit VI-
pian. eum poſſe repetere, quia ſcilicet excepeione perpetua
. ſe tueri poterat aduerſus hæredem emptaris petentem: cum Aalſ teſtator iuſſiſſet eum liberari ea obligatione. Aliud exem- oſſe. plam huiuſmodi eſt in leg. ſi quis iuraſſet. 4 3. Is qui debe- at pecuniam ex cauſa mutui, aduerſario deferente iuſiuran-
dum, iurauit ſe dare non oportere: non ob id quidem debitor
eſſé deſinit, quoniam iureiurando non omnino tollitur ob- gatio: ſed tamen exceptionenr perpetuam habet.& ſi peta-
tur ab eo pecunia, quaſi debita, poterit gentem exceptione inriſiurandi ſubmouere. Hic igitur ſoluens dicitur indebi-
tum ſoluere, atque ideo repetet per hanc condictitiam actio-
nem, nihil enim refert an quid iure ciuili non debeatur, an
Serpa, vero debeatur, ſed peti non poſſit propter exceptionem quæ hrtem ex bono& æquo datur. Hinc exiſtit quæſtio. Si dubium porali, ſit, exceptio ſit temporalis an perpetua, num condictio inde- anperpe- biti competat. hæe tractatur in leg. ſufficit. ⁶. in qua exem-
uaſidæ plum huiuſmodi eſt: Quidam mihi debebat pecuniam ex bitetur,
zuud ſta. Mutuo: pactus ſum cum eo ne cam pecuniam petam, donec ruendd. Titius Conſul factus fuerit, ex hoc pacto acquiritur ei exce- Ad tef ptio aduerſus me, ſi petam. Sed dubium eſt an hæc exceptio Fat. Ii perpetua an temporalis. Poteſt enim perpetua eſſe, ſi po- namus Titium deceſſiſſe. nam cum conuenerit neabeo pe-
tam donec Titius conſul fuerit: mortuus autem ſit Titius an-
te quam id acciderit, perpetuo obſtat hæc exceptio. Nun-
quam enim poteſt conueniri, quia Titius nunquam poteſt
eſſe conſul. Titio vero ad conſulatum perueniente tempo-
ralis eſt..
Cum igitur pendeat ex euẽtu an Titius conſul fiat, an non:
in hac diſtinctione exceptionis perpetuæ&tem poralis me-
rito quæritur quid de hac condictione inde biti dicendum ſit. Reſpondet Papinianus, Sufficit ad cauſamn indebiti,& c. Qua- ii dicat, In dubio iudicamus perpetuam eſſe, vt locus ſit repe- titioni. In dubio enim fauendum eſt magis repetitioni quam aduentitio lucro, l. non debet.§. in re obſcura. de reg. iur. Se-
quitur ratio, Vi enim paclum quod in tempus certum collatuns
e, non magis inducit condictionem, quam ſi ex die debitor ſoluit: ita prorſus defenſio iurus quæ cauſam incertam habet, con ditio- nu inſtar obtinet. Quid enim refert an quis ita certum promi- ſerit, Si Titius conſul factus fuerit: vel cum Titius conſul fa- us fuerit? nam inter ſi,& cum„nihilintereſt quantum ad conditionem attinet, l. qui promiſt. hic. in vtroque caſu obli gatio conditionalis eſt. Ergo in hac ſpecie perinde reſpon- dendum eſt ac ſi quis centum promiſerit ſub hac conditione, Si Titius conſulfactus fuerit, vel Cum Tirius conſil factus fuerit: nam ante euentum huius quod promiſſum eſt, certum eſt, centum ſ̊ ſoluta fint, repeti poſie, vt ſupra diximus in in- terpretatione l. ſub conditione. Nondum enim debet priuſ- quam ſit impleta conditio. Ergo& in hac ſpecie idem dicen- dum eſt. Hæc autem ſimilitudo hoc vult: Pactum quod in certum tempus collatum eſt, non inducit condictionem: ve- luti ſi pactus ſim ne petam àte ante Kalendas lanuarias„ hoc Pactum uon eflicit vt ſi interim ſolutum fuerit„ repetere poſſfim:non aliter quam ſi ex ea die ſoluiſſet. Cum autem pa- ctum conferatur in tempus incertum, inſtar conditionis ob- tmet: id eſt, eſſieit vt res ſoluta coudici poſſit. Dies enim in- cartus conditionem habet, l. dies incertus. infra de condit.& Jua ma. demonſtrat. huic affinis eſt quæſtio de exceptione quæ mari-
nto com- t0 competit aduerſus mulierem ſoluto matrimonio, ne con-
Seu. ueniatur vltra id quod facere poteſt, leg. matitum. infra, ſo- uno uns. lut. matrimo. quæ tractatur in leg. quod nomine. Si matri-
trimonio. 2 ·. 3 8. aalee. monio ſoluto mulier de dote actionem contra maritum in-
mwod no. ſtituat, qui ſoluendo non ſit„non exiget ſolidum, ſed quate-
aees. nus mariti facultates patiuntur, habita ratione eius ne egeat.
7. Hoc enim tribuitur honeſtati coniugij, ne alter alterum ita ſpoliet omnibus fortunis ſuis, vt reducat eum ad mendicita- tem. Tantum igitur relinquetur quantum ad victum eſt ne- ceſſarium: hacque exceptione ſe tuebitur maritus, ſi ab vxo- te ſua ſoluro matrimonio conueniatur. Sed quæritur, ſi ma- ritus ſoluerit Peretrorem, cum putaret ſe ſoluendo eſſe, an
poſſit ropetere? hic dicitur repetere non poſſe. Boc enim be-
eius patre, exceptionem habet. Hoc enim ſenatuſconſultum
907 getur, vt ab eo èxigi non poſ- no poſſit repetere. Nam re vera debitor eſt mulieris, quamuis humanitatis cuiuſdam& honoris cauiſa ab
eo ſolidum non exigatur, ſi dicatur ſoluendo non eſſe. Sed Plerique hic comminiſcuntur argurias quaſdam,& conten- dunt idem hic dicendum eſſe quod in ea exceptione de qua tractatur in dict. leg. ſufficir. Aiunt enim hanc exceptionem illi omnino ſimilem eſſe: quia& incertum hic eſt an exceptio temporalis ſit, an perpetua. Diximus autem cum incertum eſtan exceptio temporalis ſit an perpetua, interim ſolurum repeti poſſe, ex dicta leg. ſufficir. Incertum enim eſt anhæc exceptio perpetuo obfutura ſit vxori dotem repetenti, an ve- ro adtompus- quia incertum eſt an maritus locupletior eua- ſurus ſit. Quories enim locupletior factus fucrit maritus, qui abſolutus eſt propter hanc exceptionem, denuo poteric conueniri, leg. vnic.§. cum autem. Cod. de rei vxor. act. Et quia incertum eſt an is locupleriot futurus ſic, an non, incer- tum quoque eſt an hæc exceptio temporalis ſit an perpetua. Nam ſi nunquam factus fuerit locupletior, nihil vnquam ab eo exigi poterit. Hic nodus multos torſit in hac diſputario- ne: ſed mihi magna diſſimilitudo videtur inter has duas ex- ceptiones. In ſpecie de qua agitur in dict. leg. ſufficit. obliga- tio conditionem quandam haber. conuentio enim quæ ex- Preſla eſt, conditionalis eſt. Cum enim dico, Ego promitto tibi cum Titius conſul factus fuerit: vel ego pactus ſum te- cum ne petam donec Titius conſul factu; fuerit. hic conditio quædam eſt. At quod promirtitur ſub condi tione, ante euen- tum ipſius non debetur: atque ideo ſi ſolutum ſit, repetitur Per condictionem indebiti. In ſpecie aurem dictæ legis quod nomine.& ſequen. nulla facti eſt conditio, id eſt, ex conuen- tione contrahentium, ſed iuris tantum, quæ ineſt. Couditio facti differt à conditione iuris, leg. multum intereſt. de con- dit.& demonſtrat. Conditio enim iuris ineſt tantum ex diſ- poſitione& interpretatione iuris, nec ſuſpendit:& hæc conditionis vim non habet: ſedtantum ea quæ à contrahen-
neficium earenus mario indal ſit, non vt ſoluens poſſ
tibus eſt expreſſa, velàteſtatore. Obligatur quidem mari-
ritus ad reddendam dotem integram, ſi locupletior fuerit: ed
hæc conciitio iuris eſt, nec proficiſcitur ex facto contrahen-
tium, ſed ex diſpoſitione inzis. lus enim tribuit hocbenefi-
eium marito, vt ſi facultates eius non ſufficiant ad integram ³
dotem ſoluendam, eius ratio habeatur. Ideo mirum videri
non debet, ſi ius diuerinm conſtirutum ſit, cum diuerſæ ſpe-
cies ſint. Quj ergo exceptione perpetua tutus eſt& perem- Piensesſ ſoluerit, repetere poteſt quod ſoluit tanquam inde- bitum, per condictionem indebiti- quia id indebitum non
male dici poteſt propter exceptionem perpetuam. Quod au-
tem de exceptione perpetua dictum eſt, intelligendum eſt
de ea exceptione quæ gratia ſoſuentis inducta eſt, non autem
de ea exceptione quæ inducta eſt in odium creditoris. quæ diſtinctio traditur in leg. qui exceptionem. 40. Quædam e-
nim exceptiones Wape atæ ſunt in fauorem eius cui dan-— b
tur, vt exceptio ſenaruſconſalti Velleiani„quæ datur mulieri, Peevaa-
ſipro alio interceſlerit. nam ex ea interceſionen on tenetur, prione/e-
nec poteſt condemnari. Senatuſconſultum enim Velleianum 85 factum eſt in fauorem mulierum, vt ſuccurreretur infirmita- 5 ti earum pro aliis temere intercedentium. 3 Vnqde ſi mulier quæ pro alio interceſſit, cnm habeat exce- Pptionem Senatuſcaniulti Velleiani, conueniatur,& per er-
rorem ſoluat, ſolutum tanquam ie debitum repetere pote-
rit. Eatenus igitur eum qui tutus eſt exceptione perpe-
tua, ſolutum repetere poſie intelligendum eſt„ quatenus
talis erit exceptio quæ in gratiam eius cui competit, intro-
ducatur. Sont enim„vr diximus, aliæ exceptiones perpe- tuæ, que tamen comparatæ non ſunt in eius gratiam cui com-
Ppetunt: cuiuſmodi eſt exceprtio Senatuſconſulti Macedo De exce- niani„ qua filiusfamilias qui mutuam pecuniam accepit, ſi ptone ſe-
. 1—, A e.sruſca- conueniatur exmutuo, exiam paterfamilias factus mortuo ſwlt: Aa-
Stlir— cedousa- non eſt factum in gratiam filiorumfamilias: cum fauore di. ². gni non ſint qui pecunias profundunt» qulque forte inſi- diantur morti paternæ„ vt ſibi pecunias compatent: ſed
eo volit& Senatus punire fœneratores: ideoque in corum
odium factum eſt. Reſpicit tamen hoc Senatuſconſultum etiam fauorem patris, ne filiusfamilias tandem obrutus GGg 4
——
8— 3+——* —
* 4

508 b PFyanc. Duareni Comment.
ære alieno, tendat(vr dictum eſt) inſdias vitæ pate ux. Sed quemadmedum hoc accipiendum ſidocebimus plenius ſub
titulo de Senatuſconſulto Macedoniano. Si igitur filiusfa-
milias hac exceprtione tutus ſoluat, non repetet. Huc perti- De ercõ- net quod dicitur in l. item ſifiliusfamilias§. vltim. infra‚ad Se-
reunre. natuſconſultum Macedonian. Excipitur quoqué b eo duo
diximus de perpetuis exceptionibus, excep io perpetua rei i dicatæ: quod admirabile eſt, cum idem dices e de hac exce- ptione non poſſimus, quodde exceptione Senatuſconft 1 Macedoniani. Quienim rutus eſt exceptione reiiudicatæ, ſi ſoluerit, repetere non poteſt, l.index. 28. ldemque dicitur in
l. lul'anas. 60. Quidam recepit mutuam pecur iam: cumꝗque
ab eo pecunia peteretur, abſolutus eſt Gententia iudicis. Si igi-
tur denuo abeo pecatur, exceprianem habet tei iudicatẽ„§.i- tern fi in indicio.de except. in Ia ſtit.& toto tit infr. de except᷑:
rei iudic. Quxæritur ergo ſiſoluerit an repetere poſlit Vide-
tur repetere poſle. Nam in primis tütus eſt exceptione Pas.
petua, cum exceptio rei iadicatæ perpetuo obſtet agenti: de-
inde nonpsteſt dici hanc exceptionem ad fanorem& com- modum cius non pertinere, cum in grariam eius detur ſecun-
dum quem iadicatum eſt. Ergo ſecundum diſtinctionem
quxæ traditur m dict. leg. qu excep:ionem. videtur repetioni
locus eſſe. Cur igitur in vtraque lege dicitur repeti non poſ-
ſe id quod ſolutum eſt? Rationem reddit Paulus dict. leg. Iu- lianus. Licet enim,&c. Nam licer abſolutus ſit reus, tamen
debitor adhuc manet. Nam ſententia aut re iudicata non tol-
litur naturalis obligatio, dict.§. item ſi in iudicio.de except: in
Iuſtit. At qui natura debet, ſolurum repetete nou poseſt.
Sed eum locum nos fuſius expl'caturi ſumus in diſputatio-
De exce- ne de naturali obligatione. Quxritur quid de exceptione 2epe compenſationis dicendum ſit. Hæc quæſtio tractatar in leg. ſationis qui inuicem. 3 0. Hic locus pertinet ad titulum de com penſ. vbi plene de compenſatione dicturi ſumus ide ea etiam locus
eſt in§. in bonæfidei. Inſtit. de actio. Cum idem debitor
& creditor eſt, fit debiti& cręditi compenſatio& conttibu- tio:idque ipſo ure, dict.§. in bonæfidei. Sed excipiuntar certi
caſus in quibus compenlatio non habet locum, veluti ex cau- ſa depoſiti, leg. vltim. C. de compenſ. Si quis ergo ſoluerit ei
qdai viciſſim debitor erat, quo caſu locus non eſt compenſa-
s tioni, repetere non poteſt, dict. leg. qui inuicem. Quid ergo faciet creditor? habebit ſui creditirepetitionem. In his au-
tem caſibus in quibus compenſatio admittitur, ſi ſalua ei ma-
neat actio, uihil opus habet haccondictione:veluti ſi forte a- ctionem habcat qua petere poteſt. Scd fit aliquando vt quod
peti non potsſt: in compenlationem veniat, leg. eriam infra,
de compenſat. Ergo ſi quis id ſoluerit, quod poterat iure com- penſationis retinere oppoſita compenſatione, hoc caſa id re⸗
peiure petete poterit per condictionem indebiti. Queſtio etiam retentio- agitatur de retentione, quæ tractatur in leg. ex quibus. Si quis „u. retentionem alicuius rethabeart, actionem autem non habe- at, an ſolutum propter illam reteationem repetere poſſit per condictionem indebiri? Ait Pompon. repetere eum non pol-
ſe. Atnonne idem eſt retentionem aut exceptionem habe- re?huius retentionis locus eſt in leg.ſi in area. qui iam à nobis explicatus eſt. Ego in areatua domum ædificaui bona fide,
cum ego probabiliter exiſtimarem meam elſe aream poſſum
ego impenlas& ſumptus factos in ædificium ſeruare perre- tentionem. Verum quidem eſt ædificium tuum eſſe quod in
area tua æd ficatum eſt, ſed mihi ſumptus refundi debent:&
fi petas à me ædificium illud quod extruxi, quod fortepoſſi-
deo, poſſum retinere fundum, donec mihi ſatisfactum fus-
rit. Quid ergo ſi ædificium reſtituero, ſumptibus non refu- ſis, an actionem habebo? Hic ait lulianus me nallam actio-
nem habere. Non multumiigitur differt hocius retentionis 4 iure exceptionis. Eo enim tendir exceptio ne loluatur: reten- tio autem vt ſoluatur. Ego retineo ædificium à me extructum ſumptibus propriis: petis à me vtreſtituam: dico prius ſatisfa- ciendum elle pro ſumptibus factis:& interim me non cogi reſtituere. Retentio eſt alicuius rei. Nec vero contendo de
retinenda re quæ mihi debetur: necenim eam habeo: cum debeatur mihi pecunia: ſed retineo rem, b vt mihi ſoluatur quod debe tur ſumptuum no- mine.
arei iu-
uſconſulti
C 4A v. VI. De obligatione naturali. OEquens locus eſt an obligationis naturalis habeatur ratio in condictione indebiti, cum quærtitur debitum an inde- bitum ſit quod quis repetere vult. Et videtur huius obligatio-
nis nullam rationem habendam eſſe: quoniam is qui itaeſt
obligatus, natura tantum debet; non etiam iure ciuili, atque
ideo cogi non poteſt ad ſoluendum, vt mox dicturi ſumus. Si
autem cogi non poteſt ad ſoluendum, non viderur obligarus eſſe. Nam obligatio eſt iuris vinculam, quo neceſſitate ad- ſtringimur alicuius rei ſoluendæ cauſa, vt dieitur in princ.tit. de oblig. in Inſtit. Hæc enim obligatio quæ naturalis dicitur, non oritur ex iure ciuili, ſed æquitate tantum naturali: ideo- que dicitur naturalis, non ciuilis obligatio. Quidam diſtin- guunt ius naturale à iure gentium:& hanc obligationẽ quam dicimus naturalem referunt ad ius gentium, non autem ad
ius naturales id eſt, ad ius quod cum hominibus natum eſt. E-
go docui in interpretalione tit de oblig.& act. nihil aliud ſpe- Gtandum eſſe cum quæritur an quis ſit naturaliter obligatvs, an non ſit, quam naturalem æquitatem. Videndum enim eſt an ſit natura æquum eum debere:vt ſi ſit natura æquum, tunc dicatur naturalis obligatio. Hæc igitur obligatio ex narurali tantum æquitats oritur; necalia eſt huius obligationis cauſa aut fundaentum; l. Stichum. g. naturalis: infra, de ſolut. Na- turalis obligatio, inquit Papin. ſicut pecuniæ numeratione, ita otiam iuſto pacto vel iureiurando ipſo iurs tollitur: quia vin-
culum æquitatis quo ſuſtinebatur; contraria æquitate diſſol-
uitut. Eodem Feninet quod dicitur in licum amplius.§. is na-
tura debet: infra, de reg. iur. Is natura debet quem iure gen-
tium dare oportet, cuius fidem ſecuri ſumus. Ius enim gẽtium plerunque accipitur pro ĩure naturali. Idem colligitur ex leg.
nam hoc natura. 1 4. hic.& l.præced.§. i. Si pupillus mutuam
pecuniam acceperit ſine tutoris ſui auctotitate, ex qua pecu- nia locupletior factus ſit, ſi ſoluerit eam pecuniam, repetere
non poteſt. Vult enim probare Paulus repetitioni locum illo
in caſu non eſſe, quia natura pupillus debeat,& natura æ- quum ſit neminem cum alterius incommodo locupletio- rem fieri: nec vllam aliam adfert rationem. Hæc igitur ob-
ligatio naturalis, quia ex naturali tantum æquitate naſcitur,
non autem ex iure ciuili, obligatio proprie non dicitur, ſed tantum per abuſionem quandam. Ea enim obligatio proprie dicitur, quæ ciuilis eſt& efficax adagendum, ad cogendum
aliquem ad ſoluendum. Sicque definitur obligatio in§.1. de
obligat. in Inſtit. nam is proprie dicitur obligatus, qui ita ad- ſtrictus eſt; vt agi, id èſt, duciin iudicium poſſit. Contingit
enim aliquaudo vr quis obligetur, ſed tamẽ ita adſtrictus non
ſit, vtpoſſit inuitus duci& cogi ad ſequendum ducentem.
Itaque dicimus ex ſola obligatione ciuili naſci actionem, non
ex naturali: id eſt, cum eam rationem naturalem ita probat
ius ciuile, vt qui debet, cogatur auctoritate publica ad ſoluen-
dum: ſicque eum obligatum dicere qui natura debet, eſt abu- ſus.. fideiuſſor obligari.. fideiuſſor. infra de fideiuſſ. Hæc ta- men obligatio naturalis, etſi non ſit efficax ad cogendum vr ſoluatur, hunc certe effe ctum habet, vt ſi ſolurum ſt aliquid impediat ſolutirepetitionem. In hac enim condictione debi- tum& indebitum naturaliter accipimus, leg. ſi quod domi- nus. hic. Idem dicitur in l. naturales. infr. de oblig.& act. Na- turales, inquit Pau. obligationes non eo ſolo æſtim ãtut quod earum nomine aliqua actio competat, ſed quod ſolutum re- peti non poſſit.
Quoties igitur natura equum eſt aliquem gebere, etſi nul-
la actio prodira ſit iure ciuili qua cogi poſſit ad ſoluendum:ta-
men ſi ſoluerit repetere non poteſt. Exemplum eſt de pacto
conuento ſine ſtipulatione. Iure Romano pacto conuento, cui non acceſſit ſolennis ſtipulatio, non cogitur quis ſoluere, Liuriſgentium. ſup. de pactis. ſed ſi ſoluerit quod pacto con- uenit vt daretur, is repetitionem non habebit. Non enim di- ci poteſt indebitum loluiſſe, quia natura debuit,& nat nrali æ- quitate debuit præſtare quod promiſit, l.i. ſupra, de pact. Vn- de quæſitum eft ab aliquibus, an is qui beneficium ab alio ac- cepit,& natura tenetur adremunerationem, ſi ſoluerit per errorem, repetere poſſit. Sunt autem qui exiſtiment repe-
tere non poſſe, propter naturalem obligationem, d is dul eveli
tamcẽ um Lante uns- ferloc ub- 2 natuila
ntaelth⸗

N nna 3 don beneſicium accepit, obligatus eſt ad remunerandum. leg. ſed maeruüt etſi lege.§. conſuluit. ſupra, de petit. hæredit. Sed hanc lel.. 5 üurea tentiam non probo. Quamuis enim dicatur Amis natu hli m wiendes 4 ter obligatus ad remunerationem, non laznan 8 dd hde 6 aaode ad obligationem naturalem, de qua hic SAan 2 Pligat.& V denäimin ct dum eſſe. Alias etiam rationes adduxi ſub tit. de obligat. V enaRthuih b action. quia videlicet inter dantem beneficium& accipien- ntm anii 8 tem hoc non agitur, vt is qui dedit eo nomine quicquam re- Jnalm a eda cipiat. Damus enim vel perdituri,& totum committimus ecn nteratd atbittio accipientis, vt ait Seneca lib. 3. de beneficiis. Alio- ddignagandin qui non eſlet beneficium, ſed creditum. Vnde dici non po- Jurne enn nü teſt naturaliter obligatus eſſe. cum ea obligatio ex marn uiscüigan aanai conuſenſa oriatur. Obligatio ad a»de non eſt ſimilis Pa- ulüd Goconuento, imo turpe eſt homini Prudenti peters eee diuxerim dänig Mopav. Sed ſ quis mihi pacto conuento aliquid Promi dn dan en bana non eſt inboneſtum id ab eopetere, g poſſum uerie Kdllg aad derohen, mes poſtharenni ed ur rier Jusd pröil, dcai Kr et nulla actio mihi competat ad eum cogen um 1 uiu chg autem obligationis naturalis varia exempla ſunt ab hoc ti- tenmn. ünne tulo, quæ nos breuiter ſumus tractaturi. Vnum eſt in leg. na- nenültumagn turaliter. 1 3. Seruus iure ciuili non obligatur. In perſonam relgtu ddizanen enim ſerui nulla cadit obligatio,l- quodattinet.& leg. in ber- üektristaäenn ſonam. inffa, de reg. iur. Quæ iuris ciuilis ſunt, ciuibus tan- Larräkitnalt, 1 tum competunt Serui igitur qui ciues non ſu ut, capaces non lnpecniemm erua ſunt corum quæ iuris ciuilis ſunt. Ideo obligatio ciuilis cum doipioimttulimg heer 57, ſeruo contrahi non poteſt. ſed naturalis tantum. lds Shs dur, attutagt„e4οοs- naturale& æquitas naturalis in his differentiam ul am fa- Hmrinlammun ugetur. cit. Vtilitatis autem& neceſſitatis uinidaun ean 4„dada⸗ anarurdede enid, rata eſt hæc betſonarum diſtinctio, ita yra lijli eu„all) 3 8 lecnilumu luen ui eſſent, leg. 1ex hoc iure. ſupra, de iuſti.& jure u 8 Bo rurali läemehen. hæc obligatio ex naturali tantum æquitate icatur, dubi ced. 1Kon non eſt quin etiam ſeruus naturaliter obligari poſſit æque at- 24 np que homo liber:ideoque ſi quod debebant naturaliter lolue- blaha räe dhn rint, repetere non poſſunt. Hinc tractatur quæſtio in leg. ſi leitempemi A4ſdo dominus. 64. Dominus contraxit negocium cum ſeruo luo, ! alutexeüini wiaa. deinde eum manumifit: manumiſlo ſeruo ſoluit: quæritur hohill teden iun an repetere poſſit. Videtur indebitum eſſe, quia nulla obli- tius lonndhln gatio poreſt conſiſtere inter dominum& ſeruum. Sed ta- en trionen. lu men hic dicitur repeti non poſſe, hacratione, quia debitum al unum zmünu naturale agnouit. Quod enim dicimus nullam obligario- guio optieunän nem inter dominum& ſeruum conſiſtere, vetum eſt, ſi in- am. Ezenmcblg telligamus de ciuili obligatione. Hac vero in ſpecie nega- 1ad geadun, inr re non pollumus, quin aliqua ſit naturalis obligatio. Omues edetiaitgtodlguun enim homines iure naturali naſcuntur liberi: introducta au- ediciturodiga tem eſt ſeruitus conſenſu quodam gentium propter neceſſi- udiciun uli 1 tatem, dict. leg. ex hoc iure.de iuſti.& iure. cum antea nul- ur, edumeuikt lum eſſet diſcrimen liberi& ferui. Ergo eo iure quod cum u ileqxadm humano genere proditum eſt, nemo dicitur ſeruus eſſe. Do- 08 30 cijtalitius minatio eæ iure gentium introducta eſt, id eſt, cõſenſu quodam vnec urina gentium. Hiac ius gentium dicitur quod naturali iuri, quod nonem ku primæuum dicitur, ſuccedit. Sta debiti vel non dtbiti,&c. Ego aockoliar 1ttt hunc locum adduxi alio in loco cum diſputarem de obliga- tere qulne ubi tione naturali, vt oſtenderem non ad ius gentium, quod ſe- ſotiuti dap cundarium vulgo dicitur, ſedad ius gentium, quod primæ- oalt tha uum dicitur, veferri debere hanc obligationem naturalem. denilta, oterat enim obiici, ſeruum non magis obligari naturaliter la hacecimc 9* quam ciuiliter, quia ſi ius gentium inſpiciamss, quo iure ſer- rchinenk uitus eſt introducta, ſeruus multum differtà libero homine, naks nfide 5 dicta leg. ex hociure. ſupra, de iuſtit.& iure. Si enim natu- noocolobi 3% ralis obligatio referatur ad illud ius gentium ſecundarium, hetn ſdqpoe b non magis naruraliter obligari poteſt ſeruus, quam ciuiliter. 8a Sed reſpondet huic obiectioni Tryphoninus„& ait, hocre- cticreng ferendum eſſe ad naturalem libertatem,& illud ius quo o- 1 goliah mnes homines liberi naſcuntur„quo iure neque dominatio, 19 Berhie neque ſeruitus comparata erat. Obiicitur lex, cum amplius. . 8 omoyit 9 S.is natura debet. infra, de regul. iur. Is natura debet, quem ne afo ꝛure gentium dare oportet, cuius fidem ſecuti ſumus. Ergoil- 1
In Tit. Decondict indeliri.
lud referri ad ius gentium, non ad ius naturale. Sed certum eſt, illud ius gentium primæuum dici etiam naturale, quia ho- minibus natura inſitum eſt. Deinde ſubiicit, Cuius Ridem ſe- æuti ſumus: vt oſtenderet eum cum quo negocium aliquocdl contraximus, eo iure nobis obligatum eſſe. Ex his int elligi⸗ tur, quomodo ſeruus obligetur naturaliter. Solet hic tracta-
Aop 4.. 4...„ nralirer:— * i quæſtio de monacho, an is ſaltem obligetur naturaliter: de
ctionem nullam in eum dari.
969
ciuili quidem obligatione nulla eſt dubitati⁰. Nath kèrti iuris
eſt monachum ciuiliter non obligari: quia nulla actio com= tbwusar petit monacho, nec vlla actione teneri poteſt, cum ei domi- 7aturu- nus ſit abbas. quæritur igitur an ſaltem obligetur naturaliter. luet O8lee ex canoniſtis nonnulli exiſtimant monachum nec ciuiliter ³
nec naturaliter obligari poſie: quia in conſtitutionibus ponti⸗
ficiis dicitur, nec habere ſuum velle, neque ſuum nolle. Si au-
tem non habeat ſuum velle, nec ſuum nolle, quomodo po⸗
teſt naturaliter obligari? Sed mihi magis probatur contraria
opinio quæ etiam à quibuſdam defenditur. Cum enim dixi-
mus ſeruum nec velle nec nolle habere, l. eius eſt.& l. velle. inf. de reg. iur. id eſt, haberi pro mortuo& nullo: idem dicen-
dum eſt de monacho. Sed nos experimur monachos velle&
nolle: velle quidem, vt cum eſt potandum& edendum nolle
vero, vt cum eſt ieiunandum. Vnde dicuntur facere nolentes
& volentes. Aliud exemplum huius obligationis natutalis eſt in leg. Be ebll
naturaliter.§. vltim. Pupillus mutuam pecuniam accepit ſi. Seniu⸗s
ne tutoris ſai auctoritate: is factus eſt locupletior ex ea pecu· ν
nia, deinde eam ſoluit: quæritur an repetere poſſit. Ait Pau-
lus reperere eum non poſſe. Ratio eſt, quia natura debuirt
quod ſoluit, etiamſi accepit ſine tuiore, cum locupletior fa-
ctus ſit. Oſtendere autem volens luriſconſultus eum paru-
ra debere, ait: Nam natura æcuum eſt neminem cum alterius detrimento locupletiorem fieri. At ſi is repeteret, feret locuple- tior cum incommodo aſieno. Sed hie incidit difficultas. Nam in hac ſpecie non tantum naturaliter videtur obligatus pupil- las, ſed& ciuiliter. Cum enim bupillus ex pecunia mutua quam accepit ſine tutoris auctoritate fit locupletior, datur
aduerſus eum actio ex reſcripto Diui bij. leg. 3. in prineip. in-
fra, commod. Si commodatum acceperit pupillus ſine tuto- re, ex quo factus ſit locupletior„actio vtilis aduerſus eum competit, ſecundum reſcriptum Diui Pij. Idem dicitur in l.3. §. pupillus. ſupra, de neg. geſt. Itemque in l. pupillus.§. r. in- fra, de auctor. tuto. Si autem datur aduerſas pupillum actio, dicendum eſt eum non tantum naturaliter obligari, ſed etiam
ciuiliter: ſi ergo ciuiliter obligatus eſt, fruſtra quæritur an
poſſit repetere. Cum enim actio aduerſus eum detur⸗mul⸗
to magis repetitio ſoluti inhibetur, ſi ſoluerit ſponte ſua. Sed
Paulus de hac obligatione tanquam naturali tantum loqui-
tur, quia nulla erat lex propter quam ciuilis& legitima dici
poſſet tempore horum luriſconſalrorum. Non ſine cauſa fit
mentio huius reſcripti in aliis locis. Nam nullo iure cautum videbatur actionem de hacre proditam eſſe, nullaque erat lex
ciuilis. e Reſcripta autem principum eo tempote non vſquequaq;
vim legis habebant. Cum enimin ſingulas cauſas, ſingulaque negocia& perſonas impetrarentur, non erant conttitutio- po reſars nes generales, ſicut hodie ſuat in Codice Iuſtinianeo. Addu- ptis prin- cebantur tamen&c proferebantur: ſicut hodie adduci ſolent pæn
res iudicatæ in ſupremis curiis, quæ etſi propter iudicum au-
Ctoritaretn magni præiudicij ſint, non tamen vim legum ha-
bent. Hinc fit vt Imperatores vocentillam actionem quæ da-
tur in pupillum, vtilem, cum ſatis intelligerent ex iure ciuili a-
Actione autem vtili agitur ad=-
uerſus pupillum, vtilitate ſuadente. Quid ſi factus non ſit lo-
cupletior, an obligetur pupillus ex mutuo, ſi mutuam pecu-
niam acceperit ſine tutore? Inl. quod pupillus. 41. hic. dicitur ne naturaliter quidem obligari. Idem dicitur in l. pupillus. in- fra, de act.& obligat. Alia aduerſari videntur, vtl. 1. infra. de
nouat. l. Stichum. F. naturalis. infra, de ſolut in quibus locis di-
citur eum naturaliter obligari,& prodeſſe eam obligationem ad nouationem,& fideiuſſionem. Ego conciliaui hos locos ſub titul. de obligat.& actio.& dixi modo pupillum obligari naturaliter, modo non obligari, prout æquitas& naturalis ratio id exigere videtur. Aliquando enim natura æduum eſt eum non teneri. In his certe quæ nullum aut leue incom⸗ modum adferunt pupillo, nihil prohibet eum obligari, vt cum quæritur an fideiuſſor accedat pupillo,& an nouatio Valeat, vt in dict. l.1. infr. de nouat.& d.l. Stichum.§. naturalis. Sed eum agitur de incommodo pupilli, vt in condictione in- debiti, tutic dicimus eum nõ obligari, quia hoc natura rquum eſt. Si quis expendat diligenter quid natura æquum ſit, aut nõ
ſit, nunquam dicert pupillum qui accepit muruam pecu-

—— — 6 2
9
Aal ſt
Panæ.
210 FPranc. Duareni Comment.
niam ſine tutere, propter ætatis eius infirmitatem, teneri. Nos plecaque alia diximus de ea re in intespretationetit. de oblig.& act. Aliud exemplum eſt in l. ſi pœnæ. 19. in princ. quod ſumitur ex leg. extat. ſupr. de eo quod met. cauſ. Is qui pecuniam ſibi debiram non per iudicem repoſcit, ſed iple per vim aufert, ius crediti amittit,& debitor liberatur. Sed quomodo iatelligemus eum Überari? liberaturne ab obliga- tione ciuili tantum, an etiam ànaturali? Hic dicit Pompon. manere adhuc naturalem obligationem: exoluitur enim tan- tum vinculo ciuili, non etiam naturali. Hæc ſententia quæ ad coercendam hominum temeritatem pertinet, non tollit naturalem obligationem. Igitur ſi poſtea hic ſoluerit, non poterit repetere quaſi in debitum. ſolnit enim quod natura debebat,& videtur naturale debitum agnouiſle. Aliud exem- plum adduci poteſt ex tit. Quod quiſque juris in alium. Si magiſtratus, Prætor Romaæ, vel Præſes in prouincia, aliquid
inique ſtatuerit aduerſus alu n, eodem iure poſtea vti cogi⸗
Aadlcum tur quocunque aduerſario id poſfulante. Ergo ſi per iniuriam 2.. ma. aliquid ſibi debitum amiſerit mag ſtratus, debitor tamen non
lier.
liberatur naturah obligatione. Aliud exemplum eſt inl. cum is. 32.§. mulier. Varia eſt inte pretatio huius loci: fed ta- men videtur ſie accipi debere. Mulier quæ nupſit, nullam do- tem conſtituit marito ſuo: maritus autem ferebat grauiſſima onera matrimonij ſuis ſumptibus ſine vlla dote:obidque mu- lier pietate mota dotem mari o dedit. Tandem vero cum in- telligeret mulier nulla ſe obligatione teneri, voluit repete- re: quæritur an poſſit? videtur poſſe: quia ſcilicet vxor nullam dotem debet,& niſi conſtituern& promiſerit in matrimonio contrahendo, nul'o iure cogetur ad dotem dandam. Sed ta- men hic dicitur à Iuliano repetitioni locum non eſſe. Pietatis enim cauſa relinquitur. inquit luriſconl. ex qua cauſa ſolutum reperi non poteſt. Nos enim hic interpretamur, mulierem pietate ductam in maritum ſuum, cum viderer ꝑrauiſſima o- nera matrimonij eum ſuſt nere, hanc dotem contuliſſe. Nam licet ad dotem dandam mulier cogi non potuerit, tamen id naturaliter facere debuit: quia quod natura æquum& pium eſt, ad naturalem obligationem pertinet. Is emm dicitur na- tura debere, cum ratio, æquitas,& honeſtas ſuadent, vt ali- quid det vel faciat. Hæc igitur naturalis obligatio impedit re- petitionem ſoluti. Aliud exemplum eſt inl. ſi non ſottem.§. „ Übertus. Quæſtio eſt de liberto qui operas ſoluit patrono
hꝛs. ſuo indebitas, an repetere poſſit. Seruus cum manumiſlus eſt
e.
Adomino ſuo, nullas ei operas promiſit: ſoluit tamen& præ- ſtitit aliquas operas, vult repetere, quæritur an poſfit? Ope- ra autem(vt iuniores intelligant) dicitur eſſe diurnum offi- cium: ſic definitur in leg. i. infra. de ope. lib. ſed tamen diſtin- guitur opera officialis ob opera fabrili, ſub eod. tit. de oper. li- ber. quarum differentia traditur inl. fabriles. l. operæ. l. quo- ties. ff. eod.
Operz li. Offficiales enim ſunt quæ in offieio quodam conſiſtunt er-
bertorum
offlciales
ga patronum& dominum: artificiales quæ conſiſtunt in axri-
SFartiff- ficio quodam, quod non reipicit perſonam domini aut patro-
crsales.
ni. Exempli gratia, colere patronum,& ei in menſa miniſtrare, velin cœnaculo, dicitur officium: ad quas operas libertus dici- tur naturaliter obligatus, propter ingens beneficium liberta- tis, quod à domino ſuo accepit. quidni enim eum debeat co-
lere& obſeruare: Aliquid autem aliud præſtare quod non re-
Ipiciat perſonam, dicitur artificium: veluti eæ operæ quibus li- bertus non dicitur præſtare obſeruantiam aut cultum domi- no ſuo, ſed aliquid aliud, vt quiuis extraneus: veluti ſi artis pi- ctoriæ operas præſtet, quas naturaliter patrono non debet. Hæ autem operæ ſiue fabriles ſiue artificiales, nunquam de- bentur patrono ciuiliter, niſi libertus ſe ad eas præſtandas ob- ligauerit, nam oportet, vel ſtipulationem, veliuſiurandum in- teruenire. Cum igitur quæritur, an libertus qui operas præ- ſtitit, poſſit eas repetere diſtinguendum eſt. Nam ſi officia- les præſtiterit, ceſſat repetitio, quia naturaliter eas debet,& naturalis obligatio impeditrepetitionem:ſi vero fabriles prę- ſtiterit, vt ſi Pulam patrono ſuo pinxerit, eas repetere pote- rit, quamuis de eo probabiliter dubitatum fuerit, quia non vi- detur factum repeti poſſe: ideoq; de eo d ſputat Vlpian.& ta- men concludit repeti poſſe. Poteſt enim, inquit, iniri æſtima-
dal. tio eius operæ quæ præſtita eſt, quæ quidem æſtimatio veniet manat. in condemnationem. Aliud exemplum eſt in lalianus. 60.
Species eſt huiuſmodi, Is qui decem mutua acceperat, cõuen- tus eſt à creditore,& lis eſt aduerſus eum eo nomine conte- ſtata: poſt litem conteſtaram ſoluit ea decem: quæritur an ei detur condictio indebiti ad ea repetenda. Contendit enimil. le ſe indebitum per errorem ſoluiſſe: aduerſarius vero eum debitorem eſle,& ſe facile id demonſtraturum, antequam iudicium ad finem producatur. Reus ex aduerſo obiĩicit, inte- rim dum expectatur iudicii euentus, ſe repetere poſſe propter incertitudinem: quia ſcilicet ineertum eſt an id debeatur an non: argumento eſt quod dictum fuit ſupra, in leg. ſufficit. Quoties enim dubitatur an temporalis an perpetua ſit exce- ptio, interim quod ſolutum eſt repeti poſſe diximus. Inſpici- mus quod poteſt euenite vt indebitum ſit quod ſolutum eſt, propter exceptionem petemptoriam. Vndẽè dicitur dicen- dum eſſe, propter euentum dubij iudicij, interim reum repe- tere poſſe, qui id ſoluerit, de quo lis aduerſus ſe erat conteſta- ta, antequam res iudicata eſſet. Sed Paulus hic ait ex ſenten- tia Iuliani non eſſe locum repetitioni propter iudicium ac- ceptum.
Nihil enim adte pertinèt quod iudicium adhuc manetli- te conteſtata,& quod incertus eſt iudicij euentus: quia ino- mnem euẽtum futurus eſt debitor, qui verus eſt debitor, ſiue fuerit condemnatus ſiue abſolutus. Si enim fuerit condem- natus, nulla eſt dubitario: ſi vero abſolutus, adhuc manet na- turalis obligatio. Vnde cum in omnem euentum futurus ſit debitor, fiue ſecuta fuerit ſententia condemnaroria, ſiue ab- ſolutoria, ille incertus euentus iudicii non impedit quominus obligatio ſuum effectum habeat. Non idem dicendum eſt
in ſpecie dict. leg.ſufficit. quia non eſtin omnem euentum
faturum indebitum quod ſolutum eſt. Si enim exceptio fue- rit perpetua, indebirum habebitur: ſi vero remporalis tan- rum, debitum. Ergo obligatio naturalis impedit repetitio- nem lſoluti, etiam ſi lis conteſtata ſit: imo vero etſi ſententia
fuerit lecuta. Sententia enim abſolutoria nõ tollit naturalem
obligationem: quiais qui natura deber alicui, non ideo na- tura debere deſinit quod à iudice abſolutus ſit, Ideoque ſo- lutum repetere non poteſt. Idem dicitur in§. item ſi in iudi- cio.de except.in Inſtit.& in leg. iudex. hic. Si tamen conue- niatur qui abſolutus eſt, datur ei exceptio rei iudicatæ: idque propter vtilitatem, vt ſit aliquis litium finis. Non idem autem eſt ſi ſolutio vel aliqua pactio interuenerit, vt nihil debeatur, I. Stichum.§. naturalis. infr. de ſolut. Nam ſi quis ſolueritid quod debebat, hac ſolutione tollitur omnis obligatio& ciui- lis& naruralis. quia ſi rationem& æquitatem ſpectemus, ni- hil æquius eſt, quam liberari eum qui ſatisfecit aduerſario ſuo. Ita iuſto etiam pacto tollitur naturalis obligatio: quia cõuenit
naturali æquitati, id quod conuenit inter aliquos ſeruari, leg.
1. infra, de conſtit. pecu.& leg. 1. ſupr. de pact. Sic etiamiu- reiurando, quia in iureiurando ineſt ſemper aliqua conuen- tio. Cum enim quis defert iuſiurandum aduerſario, tacite videtur paciſci cum eo, vt ſi iurauerit, nihil am plius ab eo pe- tat. Qupties ergo æquum eſt aliquem deſinere teneri, nena- tura quidem debet.
Sed verus debitor, etſi per ſententiam iudicis abſolutus fuerit,& nihil ab eo peti poſſit propter exceptionem rei iudi- catæ: tamen quia manet naturalis obligatio, propter natura- lem æquitatem, ſi ſoluerit poſt rem iudicatam, non poteſt re-
petere. Ergo exceptio rei iudicatæ non prodeſt repetere vo-
lenti:prodeſt tarnen ei qui abſolutus eſt, ne quicquam ab eo exigatur. Si non prodeſt exceptio rei iadicatę repetere volen- ti, multo minus proderit ei exceptio litis pendentis, de qua
hic loquitur Paulus. Huius exceptionis litis pendentis frequẽs
eſt vſus in foro,& hæc multos effectus habet. Exempli gratia, impedit iudicium. Tituli autem mulrti ſunt hac de re in iure Pontificio, cuiuſmodi eſt titulus, vt lite pendente,&c.&l. v- bi acceptum. ſupr. de iudic. Sed hæclitis pendentia(vt vulgo loquuntur) non facit quominus quod debitum eſt, debitum non fit: aut quod indebitum eſt, debitum ſit. obligationem enim non mutat. Ergo non prodeſt ei qui debet exceptio litis pendentis, vt repetatur tanquam indebicum. Similemque eſſe ei dicit qui ita promiſit ſiue nauis ex eAſia venerit, fiue non- Is qui promiſit ſub his duabus conditionibus diſiunctim, fi- ue nauis ex Aſia venerit, ſine non venerit, obligatur lub con-
ditione. Sed quia certum eſt eum obligatum fore, vtra d5 a⸗ b litio
aſte demel
rium, 7 teſtaten
Jpartb 9

ditio aduenerit, deo hahetur pro debitore: expectatur qui- dem euentus conditionis, ſed certum eſt quod veniet nauis, aut non veniet. Ergo ſi vehiet nauis, agetut aduerſus eum, ſiue etiam non venerit:& quamuis expectandus ſit euentus, tamen in omnem euentum futurus eſt debitor. Idem igitur hic dicendum eſt, vt in priori ſpecie. ⁷ bi autenn quis,&r. Sub- iicit lurisconſultus quaſdam hic ſpecies, de quibus dubita- tur an ſimiles ſint, an diſſimiles: velati cum is qui debet pu- re, ſub conditione idem promiſit animo nouandi. Nouatio inducitut exiſtente conditione. Nam ſi extiterit conditio, prior obligatio tollitur. Hæc ſpecies à priore differt, quod in Priors vna obligatio eſt: hic duplex, pura ſtipulatio& condi- tionalis.
ter patrem& filium qui eſt in poteſtate pattis, aliquod nego- cium contrahitur, vel inter duos fratres qui ſunt in einſdem patris poteſtate: quod tractatur ab Africano inl. frater à fra- tre. 3 8. Filius accepit mutuam pecuniam à patre, vel pater à fi- lio: nulla ciuilis inter eos contrahitur obligatio. Lis enim
nulla, nulla obligatio eiuilis poteſt eſſe inter patrem& filium, 4 Ilis nulla ſupra, de iudic. Hoc fit propter patriam poteſtatem,
aofa qux iuris ciullis eſt.§. i.de patria poteſt. in Inſt.l. nann eiuium.
1,, 3 pre de his qui ſunt ſui, velalieni. Patria poteſtas inducta eſt
e zua. iure Romano: nec communis eſt aliis gentibus. Verum qui- i amſa. dem eſt natura comparatum eſſe,& conſenſu omnium gen- tium, vt filius obtemperet patri: ſed cum dicimus patriam po- teſtatem introductam eſſe iure Romano:hoc volumus, alias gentes non exercere eam patriam poteſtatem quam Roma-
habere filios in ſua poteſtate. Hinc fit vt quod acquirit filius
vionanr m 1 qui emancipatus non eſt, acquirat patt tamen apud a- tanalite moſeut. lias gentes locum non haber. Siigitur hoc ius ciuile inſpicia- dlolrtotanöwhe mus, non poteſt dici vlla obligatio conſiſtere inter patrem& wradeder ian lilium, necnõ& ſi negotium aliquod contractum ſit àduobus Ke dſolu, h fratribus, qui ſunt in eiuſdem patris boteſtate. Sed inſpicia- musius naturale, magis quam ciuile, negare nemo poteſt äem äcmni ner quin alter alteri obligetur. Secundum enim ius naturale nul- Füucer. lie iner lum diſcrimen eſt harum perſonarum quod ad acquiſitionem reiercediotitänm attinet,& ad res contrahendas: quia ſimile hoc ei eſt quod ſu- sltiumnä Vaitn ra diximus de domino& ſeruo, in leg. ſi id quod dominus. arerweneti nüüit Kecte igitur dicemus, inter patrem& filium, ſicut inter do- e ſolut. Nmügole minum& ſeruum, naturalem obligationem contrahi: quia eollituromabodpit æquum eſt eum qui aliquid promiſit, natura debere: nul- n& xqutzen tn laque ciuili conſtitutione hæc æquitas poteſt rolli. Sed ve- m qui defetlar niamus ad quæſtionem hic tractatam ab Afticano quæ vulgo atalsodigriogui obſcura& difficilis eſſe adeo creditur, vt inter damnatas leges Vnit ntet Iggoses numerariſoleat. erſihr ceh ineſt emher In frater à fratre.
3. lacdl 1 3 8 5.— 2 4 2 nuen„ Hadbeds huiuſmodi eſt: Duo fratres erant in eiuſdem I Apatris poteſtate: vnus accepit ab altero mutua decem,
puta Titius à Meuio. Deceſſit pater vtroque hæredé relicto
rſeoteni un ex æuo. Tieius qui mutuam pecuniam accepit, peculium nuatexcf 4 duoddam habebat, quod cum fratre communicatum eſt: odlgno, quia patris erat, vt mox dicturi ſumus, ſicur& reliquum patri- emiudta monium defuncti communicatum eſt. Deinde hic Titius are von,e ſoluit decem quæ acceperat à fratre ſuo: vult ea decem tepe- ursek tere, quæritur an boſſit. Quæſtionem facit id quod iam à no⸗ ioreiula bis dictum eſt, Naturalis obligatio impedit repetitionem ſo- olu lati: id eſt, is qui natura debet, ſolutum repetere non poteſt. Irhis r At obligatio naturalis contracta eſt inter has duas perſonas: aa F rater enim qui mutuo decem accepit ab altero, naturaliter ef dil obligatus eſt, non ciuiliter. Nec enim poterat frater cogere im mül h, Lum ad ſoluendum. Sed quia quædam circumſtantiæ in hac 8,0 hefe da hypotheſi conſiderandæ ſunt, ideo hic aliter reſpondit Afri- dhæc e canus. Non enim ſimpliciter proponitur; fratrem à fratre sguli, hch mutuam pecuniam accepiſſe,& eam ſoluille per erroremi ſed 4,debi 1 Sos cx duo patrihæredes extitiſſe,& Titium qui mutuam — acekes Pefunta Feepir 4 fratre, peculium habere, quod communi- zuami- atcte„Hcut reliquum patrimonium defuntti in adeunda war 18 u her ditate. Circumſtantiæ huiufmodi faciunt, vt aliter re- oatbe h 9 Pondeat. Quare examinandæ ſunt omnes circumſtantiæ vevest, a,“ Wnua mo
In Tit. Decondict. indlebirt.
Aliud exemplum huius naturalis obligationis eſt, cum in-
ni habent in ſuos. Vnde recte Accurſ. dixit: Francigenas non
„t huius ſpeciei. Ac in primisait, Rohondi vixus. Gonſide⸗ randum eſt in hac ſpecie, Titium debitorem qui mutuam pe⸗ cuniam accepit Afratre ſuo, viuo adhuc patre, extitiſſe hære- dem patri pPto parte. Ergo naturalis obligatio qua tenebatur pro parte ſoluta eſt confuſione. Dicimus autem obligatio⸗ nem tolli confuſione, cum debitum confunditur cum credi⸗ to, id eſt, cum debitor ſuccedit crediton, velcreditor debito⸗ ri.leg. Vranius: infra, de fideiuſſoribus. leg. Stichum.§. aditio: infra, de ſolutionibus. leg. debitori. Cod. de pactis. Ius cre- diti& debiti, quod erat in diuerſſis perſonis ante mortem de- functi in vnam perſonam concurrit. Ratio enim non patitut vt idem ſibi obligatus ſit. Sed hæc intelligitur pro qua parte quis hæres eſt, leg. cum à matre. Codic. de rei vindic. Hiæres repræſentat perſonam defuncti, pro qua parte eihæres exti- tit. In propoſita ſpecie dicitur vtrunque fratrem patri hære- dem extitiſſe, cui acquilita fuerat naturalis obligatio ex mu- tuo:quia quod acquirit filius acquirit patri: ideoque ſucceſſit debitor creditorit nam fuerat acquiſitum ius obligationis pa- tti. Titius igitur pro qua parte ſuccedit patri, qui creditor erat, Pro ca parte liberatur propter confuſionem. In primis igitur certum eſt eum quinque repetere poſſe, quia indebitum ſol-
uit, cum decem ſoluit Mæuio fratri ſuo. 6
Nam quamuis naturalis obligatio fuerit contracta ad de- cem ex mutuo, tamen propter ſucceſſionem& confuſ onem
ſublata eſt pro ea parte pro qua Titius hæres extitit. Dere- liq uns quinque quæritur: Pro ca vero parte,&. an ea quinque repeti poſſint? Vt hunc locum commodius explicemus, quiĩ prius de peculio,& eius naturaaliquid obiter dicemus„de eo plenius dicturi cum ad titulum de beculio peruenerimus. Hęc gitur diligenter notent tyrones. Peculium deſinitur in leg. 4. Petwyi
&. de peeul. eſſe id qusd ſeruus permiſſu domini ſeparatum qurd,&
habet à rationib. dominicis, dedueto inde ſ quid domino de. Ae era-
betur.“ Quodautem in hae diffinitione leruus nominatur, hoc
tantum pro exemplo dictum eſt: idem enim de filiofamilias
eſt dicendum. Nam licut cum dominus permittit ſeruo ali-
quid ex patrimonio ſuo habere ſeparatum à reliqua ſubſtan-
tia ſua, id dicitur peculium elle lerui: ita ſ pater permirtat fi-
lio aliquid ſeparatum habere à reliqua ſubſtantia ſua„ id dice-
tur peculium eſſe filiifamilias? vt puta ſi dederit eĩ centum ne⸗
Sociandi cauſa. Dedlutto inde, coc. vt ſi forte negocium ali-
quod contrahat filius cum patre, vel ſeruus cum domino, ex quo ſit ei obligatus naturaliter,(naturalis enim hæc obliga- tio iudicari debet, leg. nec ſeruus. 41. de pecul.) id deducetur, rantoque minus dicetur eſſe de peculio. Nos autem hic pe- eulinm profectitium intelligimus, id eſt, quod proficiſcitur à patre: de pexulio caſtrenſi ‚ quaſi caſtrenſi,& aduentitio nos dicemus infra, ſub titulo de peculio. Hoc igitur pe-
lium, ſi ius naturale ſpectemus, filii eſt, quamuis iure ciuili
uis ei bermittat pater vti pecunia,& eam ſeparatam habeat filius a patrimonio patris: quia filius nihil habere poreſt pro- prium quamqdiu eſt in patris poteſtate: nihilom ſmus tamen ſecundum ius naturale peculium eſt filij. Sed quid mea re- fert, inquiet aliquis, an peculium ſit filij, an patris, cum pater ei adimere polſit, ſecundum ius ciuile? At effectus magnus gernitur in actione de peculio. Nam ſi filiusfamilias, qui pe- culium habet permiſſu patris ſeparatum à rationibus pater= nis, contrahat cum alioquo negocium aliquod: vt puta ſi mu⸗ tuam pecuniam accipiat, non tantum ipſe filius tenetur, ſed & pater, quatenus eſt in peculio: quinimo ſi pater videns o- neratum eſſè ſilium ære alieno„ adimat ei peculium, non ĩd= co tamen deſinet teneri creditoribus„quatenus erit in pecu- lio, deducto quod filius patri debuit. H æcigitur actio da- tur aduerlus patrem, quatenus fuit in peculio,§. actiones au- tem. de actionibus, in Inſtirut. Vnde fit vi quicontrahunt cum filiofamilias, dicantur habere duos creditores, vel duos debitores. leg. ſi quis cum filio, infra, de peculio. Filium enim habent debitorem in ſolidum,& patrem quatenus eſt in pe- culio. Filiusfamilias autem ex omni contractu obligatur ſicut paterfamilias. leg. filiusfamilias. infra, de obligationibus& a- ctionibus. Sed notandum etiam eſt, non modo patrem tene- ri de peculio, ſed& quemcunque alium ad quem peculium Ferusee me
ſit patris. Ratio enim ciuilis non patitur vt ſit filij, quam-
75A K Aee
8 3——-— 3 2 2 8 88— 2—* 4 .—* 4— 8 wree—* 8 —— 8—— 3 3 8
4 9——. —
.— ——————————————— ———————— 2————————————————— ——————— 5— 2————————— 2* 8————————— ————————————*—————.——————— 3—— ————— 8——————————————-———i—————— 2—— 5—— ————————————————————— ——————.——————————————..—— —— 8—————————„— 5——————— 8—————— 2—— 2— —————— 5——— 8—— 2———— 3— — 1—————mmmmm———————————————.—————m—— ——— E—————— 5.——— ꝗ———————————— 4 —— 4———— 3———————— 1——.. 5 1 3 6 6* 6. 4. ——. 4 3 2 2 3— ———* 4———„— 5 8 4 4— 5 4 89———————. 2————— 8..——— 8— 8 4— 8 .——————.———— ———— 2 8*—* 3—“— 1 . 3—— ¹——————„ B*— 1*
1—————— 4—— 4 3 3 4 4.
——.i-.— d 4... ¹. 4
rᷣt rAe,
1n nesfneeeaeen ee dh he we d ne e4 h, u eeee
* 4
“
4
1
—— 8 1 *
2——
—
—
2 ö
1

912
aiowi, Necſintelligikiis quæ ſit natura peculi. Si igitur pater de pecu conceſſetit fiho ſuo pecalium, actione de pecuſio tenetur lio nata- creditoribus filii: imo quiſquis alius illud peculium filti ha- 74. buerit, ſiue ſueceſſor ſit vniaerſalis, ſiue ſingularis, qui hæ- res patri extiterit, actio de peculio aduerſus cum datur, l pe- culium. infra, de pecul. Si vero plures fint hæredes, ſinguli pro hæreditaria parte,& pro modo peculii tenentur. quo ſane notandum eſt. Hoc ſiquidem ſingulate eſt, quemad- modum multa alia ſingularia ſunt in Prulin. Sicreditori de- beantur decem expeculio,& duo ſiat hæredes, à fingulis non poterunt peti niſi quinque, leg.· ſi quis ſeruum. infra, de pecul. quia cum dicimus obligationem tranſire ad hæredes, ita intelligimus, pro qua patte ſcilicet quiſque hæres eſt, nec inſpicimus quantum bonorum ad èos peruenerit, leg.. Cod. ſi certum peta. Diximus iam, hanc actionem non ran- tum tranſire ad vaiuerſalem ſucceſſorem, ſed etiam ad ſin- gularem: vt puta ſi legatum vel venditum fuerit peculium, legatarius aut empter ad quem peruenit peculium, tene- tur actione de peculio, I. ſi noxali.§. denique.&§. idem ſcri- bit.& l.& ancillaru.§. vlt. l. ex duobus.§. vlt.& l. ſeq. infra, de pecu. l. 1.9. item. infra, quando actio de peculio annal. Mi- rum autem eſt, quod hæc actio fequatur rem, nectantum tranſeat ad vniuerſalem ſucceſſorem, verum etiam ad fin- gularem: atque hinc dubiratum eſt, an hæ cactio de peculio lit in rem an in perſonam. Sed certum eſt, eſſe in perſonam. Oritur enim ex contractu,& numeratur inter actiones in perſonam, leg. ſumma.§. vlt. infra, de peculio.. in perſonam. laſtituris de actionibus. vbi dicitur in principio, eam eſſe in perſonam. Nec enim ideo dicenda eſt actio inrem: quo-
Acdkio peculio an ſit in
perſon.
niam rem ſequatur: quia pleraſque ac multas alias actiones
dari in perſonam eius videmus ad quem res peruenit. Ex- emplum euidentiſſimum eſt in actione ad exbibendum,& in actione de eo quod metuscauſa. leg. ſi cum exceptione. ſupra, de eo quod metus cauſa. in õ. Pædius.&§. aliquando, tamen hæ ackiones perſonales ſunt. Actio enim ad exhi- bendum eſt perſonalis. l. 3.§. eſt autem perſonalis. ſupra; ad exhibendum. Nam ex contractu oritur,& tamen ſequitur perſonam, dicta leg. 3.§. finali. Actio autem quod metus cauſa, oritur ex maleficio,& tamen ſequitur poſſeſſorem.
Hæc dicta hactenus de actione quæ ex peculio oritur, quæ
datur aduerſus patrem aut dominum& alios. Diximus eum quicum filiofamilias contraxit, duos debitores habere, pa- trem quatenus eſt in peculio, veleum ad quem peculium per-
uenit à patre, velper legationem, velemptionem, aut alio
quolibet modo:& filium in ſolidum. Nunc ergo videndum De auio- eſt de actione quæ aduerſus filium datur. Filius quidem te- 2agan, nerur in folidum. Verum hic vnum diligenter notandum Fliumfa. eſt, quod quamuis filius dicarur teneri in ſolidum ex ſuo con- tracta, tamen ſi peculiam habeat, ſoluetur illud æs alie-
num de peculio: quoniam naturaliter ipſius eſt,& hic efte-
cdus eſt ꝛuris naturalis. Verum ſi forte alius habeat pecu- lium filij à patre,& filius coactus fuerit aliquid de ſuo ſol-
uere, fihus illud repetere poterit ab eo qui peculium ha-
bet, ſiquidem peculium obnoxiam eſt ærialieno. Quo- modo igitur dicitur obligatus eſſe filiusfamilias in ſolidum? Nen ideo minus dieitur teneri in ſolidum: quandoquidem ſi nihil ſit in peculio, aut forte non tantum ſit quantum de- bet, cogetur profecto de ſuo ſoluere. Hic autem quæſtio eſt de dimidia parte pecuniæ creditæ, an ſi ſolura fuerit ea dimidia pars, poſſit repeti. Nos ſane hic poſaimus, mutua decem data ſoluta fuiſſe per errorem à Titio fratre Mæuij: & quando quæreretur an poſſer repetere, diximus eum pro ea parte qua hæres extitit, poſſe repetere. Sed nunc quæ- ritur an reliqua pars poſſit reperi. Ait luriſconſult. Ita re- potiturum, ſinon minus ex peculio ſuo ad fratrem perueniſſet. Cum quæritur an reliqua pars poſſit repeti, videndum eſt an ex peculio Titij fratris tantum peruenerit iure hæredita- rio,& commiſtione peculij facta ad creditorem Mæuium fratrem ſuum, an non. Nam ſi tantum forte peruenerit ex Peen fratris, paterit repetere: quæ ne natura quidem de-
et. Ex hoe quidem mutuo naſcitur obligatio naturalis: ſed ſicut prior pars ſolura propter confuſionem factam repeti poreſt: i a& hæc pars tollitur quaſi ſolutione peculij, quod communicatum eſt cum fratre cohærede. In hac igitur ſpe-
Franc. Duareni Comment.
cie ſi ponamus fratrem à fratre decem mutuo accepiſſe,&
ſoluiſſe eidem illa decem poſt mortem patris: peculium au-
tem tantum quanta erat pecunia commuvnicatum eſle cum
Meæuio hærede,& quæratur an poſſit repetere Titius quod ſoluit: dicendum eſt totum poſſerepetere. Kario autem cur hac perceptione peculij naturalis obligatio tollatur, hæc eſt: quia æs alienum onerar peculium: at peculiũ flij obſtrictum eſt æri alieno, quaſi peculium magis debeat id de quo quæri- tur, quam perſona aliena. Si æsalienum oneret peculium,& ſequatur peculium, certum eſt in hac Ipecie peculium perue- nilſe ad fratrem debitoris. Ergo naturalis obligatio, qua Ti- tius ftater tenetur fratri ſuo Mæuio, rollitur hac perceptione. Et re vera ſi hanc ſpeciem diligenter conſideremus, reperie- mus hic quandam confuſionem eſle,& veluti confaſione tolli naturalem obligationem. Mæuius enim ad quem perue nit peculium, teneretur ad æs alienum, ſi Titius ab alio quam à fratre mutuam pecuniam accepiſſet: quia peculij ea natura eſt, vt is tenearur ob æs alienum ad quem peruenit peculium. Naturalem enim obligationem quæ fuiſſet, hoc ipſo ſublatam vi- deri, quod peculii partem frater ſi conſerutus, ſitantum ad eum peruenerit iure hæreditario. Inſpiciendum emim eſt quota pe- culij pars ad eum peruenerit, vt pro ea parte peculij quæ ad eum peruenit ſublata ſit naturalis obligatio, quæ ex contractu mutui nata fuerat. 1 Aueo vt ſiprælegatum. Hic proponitur ſpecies ex quaap- paret ratio propter quam dicitur naturalis obligatio ſublata eſſe quaſi confuſione quadam. Ponamus, inquit, peculium Titij fratris nullo modo perueniſſe ad Mæuium, ſed ad Ti- tium lolum, quia ſcilicet pater ei id præleganit: non dubium eſt in hac ſpecie deductionem naruralis obligationis ex eope- culio fieridebere. Mæuius enim frater cui debet Titius ex cauſa mutui, poterit ex eo deducere quod ſibi debetur. Sici· gitur æs alienum ſequitur peculium: vt mirum non ſit inpri- ma ſpecie ideo ſublatam eſſe naturalem obligationem, qua Titius Mæuio tenebatur ex mutuo, quod peculium peruene- rit ad Mæuium. aque maxime conſequens, iòc. Ponamus filiumfamilias qui pecuſium habebat, ſcilicet Titium mutuam pecuniam aber- traneo accepiſſe, puta, à Sempronio, cui obligatus fuit non
tantum naturaliter, ſed etiam ciuiliter:& Sempronium egille
aduerſus eum, vel agere velle hie dicitur Mæuium fratrem ad quem peruenit peculium, cogi debere Titium indemnem præſtate aduerſus Sempronium. Itaque quamuis teneatur,& poſſit in ſolidum Titius à creditore ſuo conueniri: tamen ſ coactus fuerit de ſuo ſoluere, quia peculium non habebat,po-
terit peculium repetere ab eo ad quem peruenerit: idque iu-
dicio familiæ erciſcundæ deducet. Quid ſi non ſoluerit? Cau- tio interponetur inter cohæredes, qua cauebit Mæuius, vt in- demnem Titium præſtet, ſi coactus fuerit Titius à Sempro- nio debitum ſoluere ex ſuo. Hæc omnia pertinent ad deciſio⸗ nem quæſtionis propoſitæ. Si enim vera hæc omniaſunt,i
eſt, ſi verum eſt Mæuium cogi indemnempræſtare Tirium 1 hac ſpecie, certe multo magis cogetur indemnem eum præ- ſtare, cum agetur de obligatione naturali contracta inter eos fratres.Si re integra, id eſt, debito nondum ſoluto. Porrs eum- eſt concluſio. In hac ſpecie agitur de obligatione contracta inter duos fratres. quę naturalis tantum eſt in qua vult ſe prę- ſtari indemnem frater à fratre ſuo, cui pecuniam ex cauſa mu- tui natura debet. Sed ſi cogatur eum præſtare indemnem ad- uerſus extranecum, multo ergo magis aduerſus ſe. hæce ſt iu- ſtiſſima obligatio. Itaque ſi tantum peruenerit ex peculio a
Mæuium illa communicatione, tollitur naturalis obligatio: & quia ne naturalis quidem obligatio lupererat, poteſt tepeti ſolutum, Idem dicitur in ſequenti ſpecie quæ tractatur in§. Quxæſitum. Pater filio quem in ſua poteſtate habebat mura- am pecuniam dedit, deinde eum emancipauit: filius emanci- patus ei ſoluit quod ab eo ex mutuo acceperat: quetitut an te⸗ pętere poſſit. hinc pendet tota quæſtio, an naturaliter filius debeat pecuniam patri ſuo an non. Si debeat naturaliter, re- petere non poteſt: ſi ne natura quidem debeat, poteſt. ldeoo; ait Africanus, Si nihilex peculio apud patrem remanſerit,& 6. Quibus verbis oſtendit luriſc. filiũ qui ſoluit patri non reyene turũ, quia natura debuit. Naturalis enim obligatio cõtrahitu
8. 2.„ 1. 3. 03 inter patrem& filium, licet nulla ciuilis obligario inter 1— coptta-

enim frauet cuttn educere quodlhicha culiam: vtmitommnt narmralemohlxun
deno guachealrn ve Donmwälme
niammuruampemn ronio, wichige cuilter:&éengaus dicdicttm Urumir Im.ltaqxequnie dirote ſuo onstnt-
zugenimmmn
contrahi poſſit propter patriam poteſtatem quæ iuris ciuĩ- lis eſt. Repetere igitur non poteſt filius. Addit tamen Affi- canus exceptionem, Sinihil ex peculio filii apud patrem re- manſerit. nam ſi pater berceperit pecuhum, quud iure na- turali erat filii, hac perceptione tollitur naturalis obliga- tio: quamuis enim iure ciuili peculium profectitium non ſit, ſed in patris illud ſic patrimonio,& liceat patri illud adi- mere filio quoties voluerit: tamen ſi inſpiciamus natura-
lem æquitatem, dicetur ipſius filii eſſe, quia ſcilicet pater
permiſit ei habere ſeparatim à ſuo Patrimonio hoc pecu- lium. Nam ius naturale non diſtinguit patrem à filio in rebus contrahendis. Hinc dicitur peculium jure naturali filii eſſe Propter permiſſum patris:iure autem ciuili eſſe patris. Cum enim quæritur de naturali obligarione, iuris rationiſque na- turalis tantum habetur ratio. Sublata eſt hic igitur natura- lis obligatio, ſi peculium filii peruenerit ad patrem. Cum e- nim dixerimus fuprà, peculium obnoxium eſſe æri alieno: mirum non eſt, dici ſublatam eſſe naturalem obligationem, ſi peculium peruenerit ad patrem. Argumento eſt. Hoc argu- mento demonſtrat naturalem obligationem contrahi in- ter patrem& filium, ſi filius mutuam pecuniam patre ac- ceperit. argumento id eſt, inquit, quod intra annum ſi con- ueniatur pater ab extraneo qui contraxit cum filiofam. a- ctione de peculio intra annum, poteſt is deducere quod fi- lius ſibi debet. hoc pertinet ad Tit. quando actio de pecul. ann. ſit. Actio de peculio proprie datur aduerſus patrem vel dominum quatenus eſt in peculio filii vel ſerui: id eſt quan- diu durat peculium filii, vel ſerui: at poſtquam alienatus eſt ſeruus, vel filius emancipatus aut mortuus, quia deſinit pe- culium eſſe, ſecundum ſubriliratem iuris non competit actio de peculio, ſed tamen datar actio à Prætore intra annum. Contra ſi pater quod filio debuiſſet, hic caſus eſt controuerſus. Diximus iam quid ſit ſtatuendum, cum pater dat mutuam pecuniam filio ſuo, quem habebat in ſua poteſtate? nunc videndum eſt quid ſit iuris, cum filius dat mutuam pecuniam patri.filius igitur mutuam pecuniam dedit patri, in cuius erat poteſtate. Parer ei cœpit naturaliter debere. Si ſoluerit, quæritur an repetere poſſit. Repeti non poſſe, air Afric. Nam hic quoque manet naturalis obligatio. Si enim extraneus
intra annum emancipationis filii, iuxta Prætoris edictum, a-
geret aduerſus patrem, imputaretur in peculium filii quod pater ei debet,& maius& auctius fieret peculium ex eo quod filio debet pater. Siigitur in eaactione habeatur ratio de- biti naturalis, conſoquens eſt ſi pater berciperet filii pecu- lium, ſublatam eſſe naruralem obligationem,& impediri repetitionem. Sed& ſi hæres extraneus patris, qui debebat naturaliter pecuniam filio ſuo ex cauſa mutui patris, ſolue-
rit filio exhæredato, repetere non poterit. Nam eadem cau-
ſa eſt hæredis atque defuncti. hæc omnia eo ſpectant, vt in- telligamus, naturalem obligationem, quamdiu ea maner, impedire repetitionem ſoluti. Multa hic tractari ſolent in vniuerſum de obligatione quæ contrahitur inter patrem& filium, quatenus ea obligatio valeat, aut non valear. Sed ſuf- ficit nobis condictionem explicarc. Interim tamen notan- dum eſt quod hic dicitur de debito& indebito. eſt enim lo- cus communis, qui diligenter notanqus eſt. nam nulla pars iuris eſt in qua neceſſarium non ſit noſſe quid ſit debitum vel indebitum tam ciuiliter quam naturaliter. Sed iam me- miniſſe vos oportet diſpoſitionis noſtræ& methodi, quam inſtituimus in hac de cond. ind. tractatione. Cœpimus diſſe- rere ex quibus cauſis detur hæc actio: inibique tria neceſ- ſaria eſſe, vt locus ſit huic condictioni diximus. Primum, a- liquid ſolutum eſſe: Secundo, per errorem id eſſe factum: Tertio, indebitum eſſe: tum& diſputatum eſt quid debitum ſit,& quid indebitum tam ciuiliter quam naturaliter. Nunc
videndum eſt C A pv. VII. An debitum velindebitum er parte ſöluentis æſtiman- dum ſit, an ex Parte accipientuis in ſolutum. Vo capita ſunt ſub hoc titul tia quæ videntur pugnantia
&l. ſi pœnæ.§. 1. De vtriuſque cap contentio inter duos mag
o ad hunc locum pertinen- eſſe, videlicet l. repetitio. itis explicatione magna eſt nos Iureconſultos Stellam& Za-
In Tit. Decondict indebiti.
berantur. Veniamus nunc ad l.si pœnæ.§. 1.
9
zium,& extat de ea re vtriuſque diſpuratio. Explieabimus pri-
mum l. Repetitio. deinde veniemus ad l. ſ pœnæ. 5. 1. b Inl. Repetitio. 4 4. Hic.
Epetitio nulla eſt ab 60 qui ſuum regepit„ tamet ſi ab alio Ram vero debitore ſolutum eſt. I
lis verbis ſignificat Paulus, nihil referre an is qui ſolait debebat, an non debebat- ſed referre an debitum fuerit ei qui recepit, ita vt ſi de bitum fuerit ei qui recepit, non poſſit dici indebitum ſolutum eſſe, quamuis is qui ſoluit forte non deberet. Exempla hulus capi- tis multa ſunt quæ hic poſſunt adduci: veluti ſ procurator meus, aut negociorum geſtor ſoluerit:& ſecundum hanc ſen- tentiam dicimus nullam actionem com petere aduerſus eum quirecepit. Ratio eſt euidens, quoniam hic non ſoluit no- mine ſuo, ſed nomine eius qui debebat, qua ſolutione debi- tor cuius nomine ſolutum eſt liberatur, l. ſoluendo. ſupra, de nego- geſt. ac eo nomine aduerſus debitorem qui ea ſolutio- ne lbberatus eſt, datur ſoluentiactio negotiotum geſtorum. Aliud exemplum ſumi poreſt ex lpure,§. ſi eum. infra, de do- li except. l.ſi quis delegauerit. infra, de nouat. Quidam exiſti- mans ſe debitorem meum eſſe, ſoluit, cum tamen debitor meus non eſſet: is vult repetete, quæritur an poſſit? Dicitur eum repetere non poſle, quia is cui lolutum eſt, fuum rece- pit. debebatur enim ei, licet non ab eo qui ſoluit- ideo autem repèetere non poteſt, quia alieno nomine ſoluit, cum puraret ſe debitorem eius eſſe. Simile exemplum ſumi poteſt ex leg. ſi procurator. 6. ad fin. hic. Varie ſolet hie locus intelligi: ſed mihi videtur accipiendus eſſe de eo qui ſoluit debitum. Pro⸗ curator ſoluit debitum, id eſt quod dominus debebat:& tutor ſoluit debitum, id eſt quod pupillus debebat: quæritur an re- Petere poſſint:& dicitur repetere non poſſe. hcet enim tutor vel procurator ſoluerit non de pecunia domini vel pupilli ſed de ſua, pupillus tamen hac ſolutione facta& dominus li-
Inl. Si pœæna.§..
Ile proponitur ſpecies, in qua quidam ſoluit quod non Hsten debebatur ab alio,& ſoluit nomine ſuo. Eum
enim qui exiſtimat ſe hæredem efle non eſt credibile ſoluere nomine alterius: ſoluit igitur nomine ſuo, qnia putat ſe hære- dem eſſe, quamuis tamen non ſit ideoque etiam repetitio- nem habet. Non enim idem de iſto dicere poſſumus quod de eo qui putabat ſe debitorem. vel de n-gotiorum geſtore, vel procuratore, veltutore. nam non poſſamus dicere liberat um eſſe hac ſolutione verum hæredem,& actionem co nomine huic putatiuo hæredi com perere aduerſus verum hæredem: quia non ſoluit eius nomine. Exemplum prioris ſpeciei eſt in l. de hæreditate. C. de petit. hęred. Huius autem in l.cum quis. §. de peculio. infra, de ſolut. vbi diſtinguitur an quis ſoluerit nomine ſuo, an alieno: Vnde ratio ſuadet hic repeticionem ei qui ſoluit ſuo nomine competere. Nam licet alter debitum receperit, non tamen debebatur ab eo qui ſolnerit, nec ea ſo- lutione liberatur quis verus debitor fuit, cum eins nomine ſolutum non fuerit. Sic mihi videtur ſine vllo incommodo vtrumq; caput intelligendum eſle„X ita diſtinxit Accurſius. Budæus noſter in Pandectas, ad l.vlt. infra, de ædil. edict. diſ- putans de antinomiis, ait aientia& negantia hæc eſſe. Sedv- traque propoſitio eſt vera: R epeti non poſſe ab eo qui acce- pit quod ſuum eſt,& repeti poſſe. Nam multæ ſunt ſpecies in quibus repetitur quod ſolutum eſt ab eo qui ſuum recepit, multæ etiam in quibus non tepetitur. Sicut verum eſt pupil- lum ſine tutore ſuo naturaliter obligari,& eundem ſine tuto- re ſuo ne naturaliter quidem obligari. Hactenus de cauſis ex quibus hæc actio datur: ſequens locus de perſonis.
C A v. VIII. Cui& contra quem detur condictio indebiti. H=** actio ei datur qui ſoluit indebitum per errorem
contra eum qui in ſolutum accepit. Sed vidcamus pri- mum de actore, deinde videbimus dereo. Hæc actio datur
ei qui ſoluit indebitum, vel bæredi eius. tranſit enitn ad hæ-
redem, I. ſi fundi. 12. Aliquan do tamen contingit vt quod b HHh
*
—
8
1
* 8 . 4 3 4 4

914 alius ſoluit, aus repetat: idque variis exemplis demonſtra- tur. Exceptiones ſunt in l.⁊.§. 1. Is qui purabat ſe hæredem eſſe ſoluit indebitum: deinde teſtamentum reſciſlum eſt, vel quia inofficioſum erat, vel quia irritum factum: con- dictio indebiti cui dabitur? Ei ſecundum quem do hæredi- tate iudicatum eſt. Deinde concluditurgeneraliter in leg. 5. non nouum eſſe vt alius repetat quam is qui ſoluit. Similis locus eſt inl. tutores. 6*. Papillo delatae hæreditas: eam adiit auctore tutore, ſoluitque tutor quibuſdam credito- ribus: deinde cum videret ſoluendo non eſſe hæreditatem, ab hæreditate pupillum abſtinuit: ſed cum plus ſoluerit quam debebatur creditoribus hæreditariis, quod nocet cæ- teris, quæritur an repetitio coinpetat? Scæuola ſolationem factam à tutoribus anteabſtentionem ratam eſſe debere ait, ſi bona fide facta ſit,& debitum ſolutum ſit: ſed ſi indebi- tum, competere repetitionem, ion quidem tutoribus„ ſed ei ad quem illud negocium pertinet, id eſt, cæteris creditoribus quorum intereſt. Quæritur, ſi procurator alterius nomine ſoluerit indebitum, cui competat repetitio, eine cuius nomi- ne ſolutum eſt, an alterius? Hæc quæſtio tractatur inl. fi pro- curator. 6.& aliis quibuſdam locis vbi diſtinguitur an man- datu domini ſoluerit,& eo ratum habente, an non: vt ſi in- debitum ſoluerit mandatu domini, veleo ratum habente, do- mino competat repetitio. Sivero nec mandauerit, aut ra- tum habuerit, procuratori potius quam domino dabitur re- petitio. Nihilintereſt an quis aliquid ſoluat ne mandante aut ratum habente, ac ipſe ſoluam. Aliud eſt ſi ſine mandatu meo procurator meus ſolnat. Nam hoc videtur ei mandatum non eſſe: idemque in eo dicendum qui liberam habet omnium bonorum adminiſtrationem. Non enim videtur mandatum efle vt indebitum foluat, quamuis videatur mandatum vt fol- uat creditoribus quod debetut:& ideo opus eſt ratihabitione vt ſolutum ſit. Haic ſimilis locus eſt in l. qui hæredis. 46. nam quod ibi dicit labolenus, intelligendum eſt ſecundum diſtin- ctionem quæ traditur in dicta l. ſi procurator. Simile eſt& in leg. cum indebitum. 17. in princip. itemque in l. ſi per igno- rantiam. C. eo. Hiac quæſitum eſt de duobus reis pariter eo- demque tempore ſoluentibus, vtri eorum competat repeti- tio? Quæſtio tractatur in l. ſi pœnæ. 19.§. vlt.& l. ſeq. Duo rei pariter ſoluerunt indebitum, quomodo repetent quod ſolu- tum eſt,& vtri eorum competet repetitio? Pomponius ait, ſingulis repetitionem competere prorata. Exempli gratia, debebant decem,& ſoluerunt viginti, ſinguli repetent qui- na. Notandum autem eſt quod dicit, ſi pariter ſoluerint. Nam ſi ponamus duos non pariter ſoluiſſe ſed diuerſis tem- poribus, condictio indebiti ei qui poſterius ſoluit compe- tet, l.cum duo. 2 5. Quidam prom˖iſit decem: duo fideiuſſe- runt pro eo, Titius& dempronius: deinde tria ſoluit reus- tribus ſolutis remanent tantum in ebligatione ſeptem. Con- tigit ramen vt hi duo fideiuſſores diuerſis temporibus ſol-
uerint quina, cum ignorarent tria ſoluta eſſe à reo:& ſic
pro decem conſecutus ſir tredecim creditor: ideoque con- ſtat indebitum ſolutum eſſe per errorem,& competere con- dictionem indebiti. Sed cui competet condictio? poſterius ſoluenti⸗ quia is ſolus indebitum ſoluit. Reus enim qui ſol- uit tria, debitum ſoluit: prior fideiuſſor qui ſoluit quinque
ſoluit etiam debitum: qnia illa quinque debebantur,& ad-
huo aliquid reſtabar. Poſterior autem ſideiuſſor dum ſoluit quinque, indebitum ſoluit, cum in obligatione duo tantum ſupereſſent: ergo tria ab eo repetentur,& huic ſoli compe- tet condictio. Similis locus eſt in l. Stichus. 67.5§. Titius. cuius hæc eſt ſpecies: Titius habebat multos creditores,& in his Seium, Mæuio autem vendidit omnia bona ſua, vt ſatis- faceret omnibus creditoribus. Non ideo tamen exolutus erat ære alieno: ſed incipiebat ei obligari emptor ad æs alie- num ſoluendum, l. epiſtola. ſuprà, de pactis. Emptor igitur ſoluit Seio, cui venditor ante ſoluerat: quæritur cui compe- tat reperitio, an emptori bonorum, an venditori? Scæuola hic dicit emptori bonorum competere condictionem, non ven- ditori, quia venditor debitum ſoluit: emptor autem inde- bitum: nam quo tempore ſoluit, iam erat liberatus debitor: & hic emptot procurator eſt in rem ſuam. Quęſtio eſt ſi quis fideiuflerit pro eo qui indebitum promiſit,& loluerit, cui competat condictio, vel ei, velreothæc tractatur in leg. inde-
Franc. Duareni(omment.
bitam. 47. in qua diſtinguendum eſſe ait Celſus, an fideiul- ſor ſoluerit nomine iuo, an nomine debitoris: vt ſi quidem ſoluerit nomine ſuo, id eſt pro obligatione ſua, repetitio- nem habeat: ſi vero nomine rei principalis, reo competat repetitio. Ex hisintelligere licet cui competat hac actio. Notandum autem eſt quod diximus eam aduerlus hunc ſo- lum dari qui in ſolutum accepit, non aduerſus alium, leg. his ſolis. 49. Sed ſi forte pecunia quæ ſoluta eſt conuerſa ſit in eius vtiltatem qui dedit, hæc actio aduerſus eum non da- bitur. Nam(vt iam admonui) hæc actio eſt perſonalis& ex quodam quaſi contractu, tit. Inſtit. de obligat. quæ ex quaſi eontractu naſcun. atque ideo ſequitur perſonam non tem, y omnes obligationes perſonales, l. vlt.§. fin. infra, de contra- hen. empt. Siigitur ſolutum ſit procuratori, cui competet condictio? Hæc quæſtio tractatur duobus in locis, leg. cum indebitum.§. i.& leg. ſi procuraror. 6. an aduerſus eum cuius nomine ſolutum eſt, an vero aduerſus ipſum procuratorem? Et diſtinguendum eſt. Sienim mandatum ſit procuratori vt reciperet, velratum habuerit dominus quod ſolutum eſt, condictio aduerſus dominum competet: ſed ſi neque domi- nus mandauerit vt reciperet indebitam pecuniam, neque ha- buerit ratum quod ſolutum eſt, aduerſus ipſum procurato- rem competet condictio. Poſtremus locus circa condictio- nem indebiti eſt b
De his quæ in condemnationem veniunt,& de ofu-
b cio indicis in hac actione.
C A r. I X. W Ic locus præcipue reſpicit ad finem propter quam hæe actio datur. Cauſæ quidem ex quibus naſcitur hæca- ctio iam explicatæ ſunt ſuperioribus capitibus. ac ex his o- mnibus locis ediſcitur ratio concipiendæ intentiònis, cum quis valt in iudicio experiri. Nam(vt ego iam admonuiſu- pra) formula intentionis duo complectitur, cauſam peren- di ſcilicet, deinde quid petatur. Exempligratia: Ego dico
me iibi ſoluiſſe centum, nec fuiſſe cauſam ſoluendi, id eſt,
debitam non fuiſſe eam pecuniam,& per errorem me ſol- uiſſe: hæc eſt cauſa agendi, quam deinde ſequitur petitio, quam nos concluſionem vocamus. Ex hoc poſtremo loco cognoſcitur, quomodo perendum& concludendum ſit. Hac igitur actione petitur vt reddatur vel quod ſolutum eſt veltantundem. vt dicitur in I.. hic. nam ſi ſoluta fuerit ſpe- cies aliqua, puta Stichus, id ipſum quod ſolutum eſt, hac a- ctione repetirur. Aliquando repetitur quantitas, vt ſi quis ſoluerit nummos, velaliud quidpiam quod recipit functio- nem in ſuo genere magis quam in ſpecie, nihil refert an idem an tantundem reddatur, propter harum rerum ſimilitudi-
nem naturalem. Videtur enim plene ſatisfactum eſſe ei qui
tantundem recipir. Cum autem dicitur, quod datum eſt repeti, poteſt variis exemplis demonſtrari. Nam ſifuerit
translata proprietas ſpeciei alicuius, repetitur ipſa ſpecies,
condicitur proprietas quæ translata eſt in alium. Si vero poſſeſſio tantum translata fuerit, ipſa poſſeſſio tantum re- petetur, l. indebiti. 15.§. ſed etſi nũmi. hic. Si quis ſoluerit nummos alienos, non videtur ei competere condictio: nihil enim videtũr tranſtuliſſe in accipientem, quod dominium eorum nummorum non haberet, ſed tantum poſſeſſionem. Itaque ei tantum concedetur, vt poſſeſſionem ſolam con- dicere poſſit. Condictio eſt igitur poſſeſſionis ſicut proprie- tatis. Exemplum eſt etiam de cautione: vt ſi quis non ſol⸗ uerit, ſed cauerit tantum& promiſerie ſe ſoluturum. ſupra e- nim diximus repetitioni locum eſſe: quia illa cautio habetut pro datione rei. Sedquid condicetur? vt reddatur id ſcili cet quod præ ſtitum eſt, hoc eſt promiſſio vt liberetur is qui promiſit:& ſi ſcriptura aliqua fuerit de ea re conſcripta, il lareddatur, l. is qui. 31. idemque dieitur inl. 3. C. eo. Comꝶ- dicitur etiam hac actione plerunque æſtimatio rei. exem- plum vnum eſt inl. ſi non ſortem.§. libertus, hic. Silibertus patrono operas fabriles ſeu artificiales præſtiterit indebi- tas,& quas non promiſerat ei cum manumitteretur, repe- titioni locus eſt, vt iam diximus. Sed quæſtio eſt quid repe- tetur? Operas ſuas videtur repetere non poſſe: quoniam in⸗ fectum fieri non poteſt quod factum eſt. Alias ei operæ red- dentur, dixerit aliquis. Sed in hac reddirione maximarepe-
85 ritur
pef dl 7 912. bi m tas addun tum! 3900 Vpial euods Nocin⸗ fumme pel ert dheo Hece quode tom e ktiap iim ſa tutin ſus:n bete lio, dice nam ſer an rtturus
95 late pecieme

ſram ceince legänn mus. Erboxxuttr ndum K& coccutar
In Tit. Decondict indeliii. 515
dieurine qualitas, atque ideo iniquitas. Cum enim dicitur reddi alicui, id conſequitur quod præſtiterit: ſed hoc non poſſet conſequi hac redditione. nam operæ non ſunt eædem quæ à diuerſis perſonis præſtantur. Opera quam præſto ti- bi, multum diſſimilis eſt ab opera quam mibi præſtas: diuer- ſitas perſonarum factorum diuerſitatem adfert. Ego ſæpe adduxi hunc locum ſub tit. de verb. oblig. vt oſtẽderem mul⸗ tum referre à quo quid fiat, quamuis non multum interſit à quo quid detur. Quid igitur repetetur hac condictione? Vlpianus ait hoc caſu reperendam eſſe æſtimationem. In- eunda igitur erit æſtimatio operarum quæ præſtitæ ſunt,& hoc in condemnationem veniet. Aliuq exemplum eſt in l. in ſumma.§. in frumento. Frumentum indebitum ſolutum eſt
per errorem: is qui accepit, conſumplit: quid condicetur
abeo? frumentum cum non exuer, xæſtimatio frumenti. Heæc exempla demonſtrant quomodo ſit intelligendum quod dicitur, in hanc actionem venire aut id iplum quod da tum eſt, aut tantundem. Hinc variæ quæſtiones naſcuntur. Et in primis quidem quæritur, ſi quis dederit nummos par-
tim ſuos, partim alienos, quid repetere debeat? hæc tracta- tur inl. ſi pœnæ. 19.§. ſi falſo. cuius mihi videtur hic eſſe ſen-
ſus:nam varie intelligi ſolet. vidam cum putaret ſe de-
. 1..„ bere centum, dedit centum aureos ſibi communes cum a lio, id eſt, partim ſuos, partim alienos. quæritur quid con-
2„.. 3 5* dicete poſſir. Repeter partem, inquies: ſed quam partem?
nam ex eo quod dicitur repetendam eſſe partem, quæri poſ ſet an partem ſingulorum nummorum& corporum repe- titurus ſit, an vero quantitatis? Pomponius ait, partem di- midiam ſummæ, non corporum, eum repetiturum. Pars igitur dimidia pecuniæ ſoluræ, id eſt quinquaginta;, repe- tentur- non vero pars dimidia ſingulorum corporum pro indiuiſo. Res ſatis(opinor) peripicua erit ĩis qui legerint quæ à nobis ſcripta ſunt in leg. 2. de verbor: obligat. in cuius legis interpreratione admonuimus multum intereſſe intet ſpeciem& quantitatem. Species& conrpora diuiduntur in- tellectu in partes pro indiuiſo& intellectuales quæ indu- cunt diuiſionem.l. ſeruus communis. inf. de ſtip. ſeruor. In
hac ſpecie diuiſio admittitur: alias non diuiditur corpus in-
ter aliq uos, ſed ſoluitur pro parte indiuiſa Stichus„R pro
Parte petitur. Ia quantitate nihil opus eſt hac diuiſione, quo- niam numi& aliæ res huiuſmodi recipiunt functionem in ſuo genere magis quam in ſpecie. Ergo hic recte dicitur non eſle condicendam partem dimidiam pro indiuiſo ſingulo-
rum nummorum qui dati ſunt, ſicque petentur quinqua-
ginta, non dimidia pars ſingulorum nummorum. hic locus pertinet ad naturam diuiduarum& indiuiduarum obligatio- num. Alia quæſtio eſt in l. ſi non ſortem.§. ſicentum. Debe-
bam ridi centum, cum exiſtimarem me debere ducenta: dedi tibi fandum in ſolutum qui ducentorum erat: comperto er- rore volui repetere quod ſolueram tanquam indebitum. Certum quidem eſt locum eſſe repetitioni,& indebitum ſo-
lutum eſſe per errorem: datus enim eſt fundus in ſolutum
pro ducentis, cum centum tantum deberentur, ſed quæri- tur quid condicetur, an totus fundus, an pars fundi? Etvi-
detur condicendam eſſe partem funditantum, quia fundus datus eſt pro ducentis. Ergo videtur dimidiam partem poſſe retinere is cui datus eſt fundus. Scd quamuis ſubtilitas iuris videatur exigere vt pars tantum fundi repetatur: tamen hoc alienum eſſe ait Vl pianus ab æquitate: quia aliquem in com- munionem incidere præter voluntatemn lIuam durum eſt. Fundus enim qui futurus erat accipientis, ſi nihil repeteretur, eſſet communis. Verum quidem eſt, rem, id eſt peciem pro
pecunia ſolui poſſe, quanquam aliquando diſtinguitur res
aſpecie, vt in tit. de rer. permutat. Sed in hac ſpecie indebi-
tum ſoluitur ex cauſa indebita. Ait enim, Si ex falſa de-
biti,&c. id eſt procentum habere debebat dimidiam partem
fundi. quod ſubtili ratione videbatur dicendum eſſe. Cur au- tem admitti id non debeat, ſubiicit rationem, Nemo enin rh nitus compellitur ad cmmunionem. Durum& inciuile eſt quempiam inuitum compelli ad commaunionem. communio enim controuerſias patit, leg⸗cum pater.§. dulciſl. infra, de legat. 2. I. 3.§. vlt.& I. 4. de rei vindic. Et ideo dicitur ſi con- uenerit inter aliquos vt nunquam diuidatur res communis inter le, pactum non valere, I. in hoc iudicium. 14.§. ſi con-
ueniat. infra, commun. diui. niſi ad tempus pactum factum ſit. Simile eſt quod dicitur inl. ſi quis aliam. infra, de ſolut. Cum ego tibi deberem Pecuniam, ſoluitibi fundum: ſi fun- dus euictus ſit, poteſt agi aduerſus me qui ſolui: ſi vero pro parte tantum, poteſt perinde agi ac ſi nihil ſolutum eſſet⸗ quoniam alioqui is cui fundus ſolurus eſt, recederet in com- munionem, qui nullo pretio forte volebat habere fundum cum alio communem. In noſtra igitur ſpecie fundus ſolu- tus integer condicitur,& manet obligatio incorrupta, isque qui debebat centum, adhuc debet centum ſed tamen reti- nebitur fundus à creditore, donec loluerit, licet reddendus ſit. Quod diximus de totare condicenda„locum habet in ſpeciebus, non autem in his rebus quæ conſtant pondere, numero, vel menſura,& quæ recipiunt functionem in ſuo
genere magis quam in ſpecie. Cum tibi deberem centum⸗
& exiſtimarem me tibi deberetducenta, ſi ſolui oleum quod valebat ducenta: comperto errore poſſum ne condicere totum oleum, an partem olei? Et ait hic V pianus, partem olei tantum me condicere poſſe, quia nihil incommodi eſt in iis rebus. Sequitur tertia ſpecies à duobus ſuperiori- bus differens, cum quantitas pro ſpecie datur, quæ& hic tra- ctatur, veluti cum pro parte fundi pecuniæ quanttas fol- uitur. Tres igitur hic ſpecies ab Vlpiano explicaurur; in qua- rum poſterioribus condictio locum habet,& ſi res pro alia ſoluta ſit: in prima vero minime. Prica igitus eſt cum ſol- uitur fundus pro pecunia, ſecunda cum ſolaitur quantitas Pro quantitate: tertia cum quanritas ſoluitur pro ſpecie.
Alia quæſtio eſt de alternatione, veluti cum duæ res ſub al-
ternatione promiſſæ ſunt. Cum enim quis, exempli gratias diſiunctim promittit Stichum, aut Pamphilum: alterum ſoluendo Iberatur: electio enim eius eſt. l. vbi aurem.§. qui illud. infra, de verborum obligat.&l. plærunque, infra, de iure dotium. Sed Ponamus eum qui promiſit ſub alterna- tione Stichum aut Pamphilum, ſoluiſſe vtrumque, cum al- terum tantum deberet: certum eſt locum eſſe condictioni, quia indebitum ſolutum eſt per errorem. Sed quæſtio eſt vtr a ex duabus rebus ſolutis repeti debeat, Stichus an Pamphi-
lus? hæc tractatur à Iuſtiniano in lͤpenul. Cod. eod. Cum
enim de hac re magna controuerſia eſſet inter veteres, Iu- ſtinianus ſtaruit ex ſententia Papiniani, eum electionem habiturum in hac repetitione qui electionem dandi habe- bat. Ergo is qui promiſit Stichum aut Pam philum, electio- nem habet repetendi vtrum voluerit, ſi eos ſoluerit: quia liberum ei fuit loluers alterutrum? niſi aliud iner contra- hentes conuenerit. Celſi autem opiniones& Marcelliex- tant in l. ſi non ſortem.§. penult. hic. quæ corriguntur hac conſtitutione luſtiniani- nec tamen antinomia eſt. Nam hæc conſtitutio vna eſt ex nouis eiuſdem conſtitutionibus, vt conſtat ex inſcriptione. Lam pridius enim& Oreſtes fue- runt conſules poſt primam Codicis editionem: ideoq́; du- bitandum non eſt quin huiuſmodi conſticutiones abro- gent ius antiquum. De aliis conſtitutionibus quæ eodem tempore relatæ ſunt, aut in Codicem, aut in Pandectas, idem dici non poteſt. Electio igitur eſt eius qui ſolait in quæſtio- ne propoſita. Hoctamen intelligendum eſt, niſi alterum deſierit eſſe in rerum natura: l. cum is. 32. in princ. Ratio eſt quia ſi ante ſolutionem deſuſſet eſſe in rerum natura, nul- lam electionem haberet promiſſot. l. ſi in emptione. 34.§ E emptio. infra, de contrah. err pt. Ex iis exemplis& qua ſtio- nibus quæ à nobis tractatæ lunt, ſatis intelligirur quod di- ximus, ipſum quod ſolutum eſt per errorem vel eius æſtima- tionem repeti hac actione. Sed præterea notandom eſt, præ- ter rem de qua principaliter agitur, venire quoque in hane actionem acceſſiones naturales, vt tructus& partus: atqut ideo qui agit condictione indebiti, non tantum cooclude- re debet vt res data ei reddatur, ſed vt acceſſiones naturales indebiti ei quoque reddantur. I. ind biti. in princ. 15. Simi- lis locns eſt in lin ſumma. ei qui, hic. ⁷ſura artem mimi me:!, t. C. eod. huic ſimile eſt quod ſupra diximus de concictione cauſa dati cauſa non ſecuta,& de condictione ob turpem
cauſam, fructus venire in h iaſmodi iudicia quamuis ſtri-
cti iuris ſint. Etideo, quia his actionibus peto quod meum aliquando fuit, licet deſier it elle meum per ſolurionem, ſe- cundum diſtinctionẽ l. videamus. inf. de vſuris, Acceſſiones
HIih 2
— ———————— —8oöoöoooooſ——y—— .———

216 Franc. Duareni Comment. b. 1 ritur, ſi iudicatum ſit aliquen debere? natn dubium non et
igitur naturales in hanc actionem veniunt, vſura autem quæ non ex re naſcitur, l. vſura. infra, de verb. ſig.ia conde- maationem non venit. Sed hic norandum eſt, quod eſt ob- ſeruatione dignum eum à quo condicitur indebitum, cate- nus damnari quatenus ſit factus locupletior. Nam ſi appare· at eum nihilo magis locupletiorem Hacdum eſſe ex eo quo
ſolutum eſt, non condicetur ei ſolutum, licet indebitum ſo⸗
quin debeat,& quin ab eo debitum peti poſſit,& ſi forte de- bitum non erat ante rem iudicatam, vel ante tranſactionem, vel iuſiurandum. Alius caſus eſt, cum quid ſoluitur ex ea cau- ſa quæ per inſiciationem creſcit: tunc enim huic condictioni locus non eſt, l. 4. C. eo. idem dicitur in§. vlt. de oblig. quæ ex quaſi contract. Inſtit. veluti ex cauſa legis Aquiliæ. Actio e-
Condi.
nim legis Aquiliæ ob damnum iniuria datur in fimplum ad- 2 42. uerſus confitentem, aduerſus inficiantem in duplum. l. inde b3 ae Neratius.§. hæc actio. ſupra, ad leg. Aquil. Creſcit igitur hæc locamns actio legis Aquiliæ per inficiationem. Ponamus ergo ex ea babeatſt
latum ſit per errorem. ld colligitur ex multis locis huius ti- tuli, veluti ex l. ſinon ſortem.§. lbertus. Ego tibi lolui Sti- chum, quem metibi debere putabam: Tu ſine fraude eum feruum diſtraxiſti modico. Ago aduerlus te condictione
1 4
indebiti. quid petam? non petam ſcruum, qia in poteſta-
cauſa ſolutum eſſe per errorem quod non debebatur. Exem- 5e, ene-
te tua non eſt: ſed æſtimationem, ſed an iuſtumpretium? pli gratia, putabam me tibi damnum dediſſe iniuria, atque id- 427 minime. Quid igitur? quanti emptus eſt feruus: itavt ſi mi- eomeactione legis Aquiliæ teneri: ſolui tibi, quæritur anre keees noris ſetuus diſtractus ſir, hoc tantum repetere poſſim, quia petitioni locus ſit:videtur indebitum ſolutum eſſe. Nam in latam hoc tantum peruenit ad venditorcm. Haic ſimile eſt quocd teruenit error,& ſoluta eſt æſtimatio damni dati, cum tamen /.
dicitur inl. in ſamma. 5· in ftumento. Ego putabam me ti- bi debere habitationem,& conceſſi te habitare in domo mea per errorem: poſſum hoc condicere: non quidem ha- bitationem ipſam, ſed æſtimationem. At in æſtimatione ineunda quanti tucondicturus fuiſſes ratio habebitur, qua- tenus locupletior factus ſis. In§. ſi ſeruum. eiuſdem legis aliud ſimile eſt exemplum. Ego tibi ſeruum ſolui pet erro-
damnum non dederim. hic nihilominus dicunt Impp. repe- titioni locum non eſle: idque certiſſimi iuris eſſe. Sed quari- tur qua ratione hoc ius ſit conſtitutum. Dubium non eſt quin id certo iure cautũ ſit, ex eo quod reſcripſere Impp. ſub his verbis: Certiſſimi iuris eſt. Ratio tamen ſubobſcura eſt. Vulgo dicitur ideo repetitioni locum non eſſe, quia damnum datum fuit ab aliquo, licet non ab eo qui damni dati æſtima-
rem, indebitum: tu eum manumiſiſti, quid veniet in repeti- tionem ſoluit. quod valde nugatorium eſt. Sed crediderim 4 tionem? nonteneris ad æſtimationem ſerui, inquit Paulus, veteres luriſconſultos ideo id conſtituiſſe, quod experti eſſent n quia pretium ſerui ad te non peruenit: ſed propter operas ex repetitione aliquod incommodum ſequi, vitandique hu⸗ 10 liberti teneberis, ſi ſferuus manumiſſus operas forte tibi ius incommodi graria cenſuiſſe, vt hoc in caſu repetitio de- en promiſerit,& hæreditatem eius reſtirues. Hæc exempla oſ- negaretur. Probabilius igitur mihi videtur id conſtitutum el-* Me
tendunt eatenus damnandum eſſe eum qui indebitum ac-
Sehi⸗uazenas ldelf etioe factus eſt. Quod eſt intelligen- uerit is cui res ſolutaeſt. Eodem perti-
dum, ſi in bona fide net quod dicitur in l.hæc condictio. Ex bono& æquo eſt intro- dutta. Fundamentum enim huius actionis eſt æquitas: argu-
menro eſt quod dicitur in l. vtrum. ſupra, de perit. hære. Pe-
ritio hæreditatis datur aduerſus eum qui poſſidet, quatenus
loecupletior factus eſt,& ſi nummnos perdiderit caſu ſine frau-
de bonæ fidei poſſeſſor, non tenebitur. Ratio eſt quia obliga- tio de qua loquimur naſcitur extra id quod agitur inter dan- tem& accipientem, vt dicitur inl. ſi is qui.§. vlt. infra, com- mod.&§. 1. quib. mod. re contrah. oblig. in Inſt. Cum enim ego tibi ſolm pecuniam tanquam debitam, quæ indebita eſt, hoc confilio dovt obligationem diſſoluamatque ideo ſi ſub- tilitatem iuris inſpiciamus, nulla actio competeret ad eam re- petendam. Hac ratione fit, vt reus tantum teneatur hac adiio- ne, quatenus fastus eſt locupletior hac ſolutione. C 4 vy. X. Supielocoagendum ſit hac actione. ua veniat in hanc condictionem indebiti,
ſe, ne alias fraus facile fiat legi Aquiliæ quod ad pœnam atti- net, quæ aduerſus inficiantem datur. Nam ſi locus eſſetre- petitioni, is qui damnum iniuria dederit alteri, poſſet agen- do condictione indebiti experiri, an aduerſarius probatio- nes habeat an non: idque ſine periculo pœnæ. Sed ſi quis ve- lit experiri an aduerſarius poſſit probare damnum ſibi in- iuria datum eſſe an non, conſultiſſimum erit, vt is ſoluat: vt ſilocus ſit repetitioni, deinde id repetat per condictionem indebiti. In condictione enim indebiti inquiritur an debi- tum fuerit an indebitum quod ſolutum eſt: atque ita inqui- rerur an damnum datum fuerit an non. Si damnum datum fuerit, debirum eſt: ſin minus, indebitum. Si vicerit in hoc iudicio is qui ſoluit, id eſt, ſi non potuerit probari debitum fuiſſe, tutus erit,& ſolutum repetet: ſi vero probatum fuerit debitum fuiſſe,& damnum datum, is non condemnabitur ad pœnam, quia hæc lex pœnam tantum irrogat damnato exle-
ge Aquilia: hic aurem damnatus non eſt. Ergo ſi permittatut ei condictione indebiti experiri, facile fraudem facere pote-
rit legi Aquiliæ, qua ſtatuitur prena duplici aduerſus inſici-
antem. Hæc tamen ratio ceſſat in actionibus pœnalibus, l. e-
· hae rkn ticis oflichutn in acactione. N 4 leganter. 5 YVlt hic. Aliquando enim lex ab initio irrogat pœ- ““ e oiuerarmm acactione, Nunc duæ nam, veluti aduerſus furem& raptorem. Nam furt nontene- ririeean g gendum ſichac actione. Hic locus perti- tur dupli aut quadrupli propter inficiationem ſuam, ſed pro- Det ac ludtels ollelum, videlicet„VI reddat is qui indebitum ter a dmiſſum furtum. Sed ob damnum iniuria datum non
accipit-pertinet etiam partim ad tit. de iudiciis, partim adtit. de eo quodcerto loco. Vnum hicnotandum eſt, exiſtimatio- nein& errorem ſoluentis non facere vt alio in loco non cõ- ueniarur, quam in quo aliàs ſoluere debuit. l. qui loco. 27. ſed plenias tractabitur hic locus in tit. de eo qued certo loco. Qæritur etiam cui incumbat probatio in hoc iudicio. Hæc quæſtio tractatur inl. cœum de indebito. infra, de probar. Is qui experitur hac actione, ante ſe ſoluiſſe,& quidem indebitum: ſed debitum fuerit an indebitum cui incumbat probatio reo an actori. 1
C A v. XI.
eſt pœna dupli, niſi inficiatus fuerit reus. Hæc ratio mihi vi⸗ detur probabilis eſſe.
Quaritur etiam de pœna quæ alicuiĩ præſtita eſt, an pol⸗
fit repeti? Hæc quæſtio tractatur inl. pœnæ non ſolent. 42. Adkys-
Hic locus valde etiam obſcurus eſt. Condictio ergo indebi- ti ceſſat in pœna. Dicitur enim pœuas non ſolere repeti, cum depenſæ ſunt. Sed vulgo dicitur, ex ſententia hæc mihi etiamn probabilis eſſe videtur, hunc locum elſe intelligen- dum ſecunduml.qui ob rem. hic. Qui ob rem iadefenſam
ua nen
. ſöleut.
a ansker
b pœnam ſoluit, ſi poſtea velit defendere, non potetit repete De exceptionibus e competentibus. re Ppœnam. Alia quæſtio eſt de renunciati one, vt ſi quis re· Then IE 4 W nunciauerit condictioni indebiti. leg. vlt.§. idem quælitt. vbi ſhe. lhrau Dm us ſub tit. de probat:hic etiam quæritur, de exce- legendum eſt, Inpariationibus, non, in pattionibus, vt male in hmi. gütäan ptionibus reo co mpetentibus, quibus ſe tueri poteſt is ngars Codicibus. Pariare eſt paria facere: Pariatio nunc eus om- Nun qui hac actione eonuenitur. Exceptiones rei conuenti hac a- dicitur, cum ita rationes redduntur, vr paria ſint accepta uuat in- mihe Ctione ex iam dictis facile colligi poſſunt: ſed quia colligi ſo- cum expenſis. Hinc verbum pariator vſurpatum à Paulo in mai. üaſ lent nonnulli caſus, in quibus hæc acti oceſlat, de his breuiter I. Iulius Paulus. infra, de condit.& demonſtrat. Si igitur bes ludea dicam. Dicitur in primis hanc actionem ceſſare, cum ex oſt redditas rationes, adſcriptum eſt, ex eo contractu nul- iezin cauſa iudicati veltranſactionis ſolutum eſt: id colligitur ex l. ken inter ſe amplius eſſe controuerſiam; an hæc clauſula eitoen 1.& 1. C. eo. idem dicitur in l. in ſumma. hic. ſed revera ino- impediet condictionem indebiti, ſi forte aliquid pet et- nelizin mnibus his caſibus& ſimilibus debitum eſt id de quo quæ- rorem ſolutum ſitt Hic dicitur non impedirt. Non enim dineat
videtur

ig
In Tit. De condict ſine cauſa.
ridetur de eo cogitatum eſſe. Quid dicemus de renunciatio- ne ſpeciali? hoc controuerſum eſt: veluti ſi in tabulis adſcri- ptum ſit, aliquem renunciare condictioni indebiti, condicti- oni fine cauta,& in factum, an hæc renuntiatio impediet cõ dictionem indebiti? Et vulgo receptum eſt, idem dicendum elle in hacrenunciatione quod in generali. Nam videtur ea- dem ratio eſſe. Sunt qui diflentiant: ſed hoc quod dixi rece- ptius eſt,& videtur mihi probabilius eſſe. Alia quaſtio eſt in
l. vlrim.§. vltim. in qua dubitatur an ceſſet condictio indebiti:
Minor aut hæres à Prætore eſt reſtitutus in integrum;, ne ſoluat quod debitum eſle dicebatur, propter hanc reſtitutio- ném, quæritur an poſſit repetere quod iam ſolutum eſt. Dici- tut non eſſe locum repetitioni. eſt enim reſtitutus aduerſus cum tantum cui promiſerat,& cui nondum ſoluerat, hæc au- tem reſtitutio non pertinet adiid quod ſolutum eſt. Nam an- csquam impubes reſtitutus ſit, conſtat debitum eſſe. Ergoad
uod ante ſolutum eſt hæc reſtitutio non porrigetur. Nam& ſi minor captus ſit ſua facilitate& lubrico æratis, an- cduam reſtitutus ſit, dicitur debere, ner ei vlla datur exce- Pdio, l.exceptiones quæ perſonæ. infra, de except.
Poſtremo quæritur circa hunc locum, de concurſu actio- num, an hæc actio cum aliis actionibus concurrat? Et cer⸗
dron,u tum eſt concurrere poſſe. Exemplum vnum eſt inl. 2. hic. Si
quis ſoluerit ea lege vt ſibi reddatur, ſi indebitum eſſe appa- reat, hic negocium quoddam contrahitur, atque ideo ex eo contractu porerit agi præſcriptis in factum verbis. Eſt enim contractus initus, qui propriam appellationem non haber: Solet quæri an hæc condictio concurrat cum rei vindicatio- ne? Sed haud dubium eſt non concurrere. Nam is qui ſoluit
conaudio transfert dominium rei ſolutæ in alium licet per errorem ſol-
uat: atque ideo dicitur comperere, quia ſcilicet petit dominiũ
eibindi. cius rei ſibi acquiri: quod etiam obieruatur in omnibus con-
dictionibus. S. ſic itaque.de actionibus, Iuſtitutis. Et de actio-
Adl. do- ne in rem proprius eſt locus in l. dominus. hic. vbi diſtingui-
uu ri eoquodr
Ruio An hac nab eo 4ʃℳ- atoriameſt. coucur- voſtituille r.st. modum ſcouj e, hocincal didi videturileo Aquilir u 429 hæc Baru.. eoncur- dadetettti it„ar cum dri, an ad
ericulopœna Käla catiozue. hruin tnan. minuz.
mumeii,nölk
ii repetatper nin
mindebiti cuitre
lſoluumeſt inxi
tannoa. Kcamune iindebimmm. Hini on poteti nduit petet: bvetootun rum nodcoacepur rcaner
tur an dominium translacum ſit in accipientem, cui iam ſo-
lutio facta eſt, an non ſitevt ſi dominium translatum ſit, quo- niam ſcilicet ſoluta res eſt ab eo qui poteſtatem eius alienan- dæ habebat, ceſſet rei vindicatio„& competat condictio: Si autem dominium translatum non ſit, quia is qui ſoluit manſit dominus, competat tei vindicatio. Is ſiquidem qui experitur actione in rem. contendit ſe dominum eſle. Qui autem ex- Petitur condictione indebiti, petit dominium in ſe transfer⸗ ri, quæ profecto repugnantia ſunt.
IN 11I. vII. DE CONDICTIONE SI- ne cauſa, Et de condittione ex lege„& ſime cauſa vel iniuſta Cdu- 4, Tit. IX. libr. IV. Cod.
VoBVS locis præcipuis nos complectemur N hunc tractatum. Quritur enim in primis ua ex cauſa detur hæcactio;& quid veniat in condemnationem, quidve petendum ſit. Ex his enim intelligemus, quod etiam ſupra ad- monui, diſputans de condictione indebiti, quomodo con- cipienda ſit formula intentionis, ſi quis velit experiri in iudi- cio. Hæc enim duo complecti debet intentio, quid petendum ſit& qua ex cauſa. Qua ex cauſa detur hæc aclio. CA p. 2 J. Ec actio datur cum ſine cauſa aliquid datum eſt, vel Apromiſſum.l. t.hic. Et ſæpe accidit, vr nulla ſuperiorum coadictionum competat, ideoque iæc maxime nece ſſaxia eſt. Nititur autem magna æquttate, vt dicitur l. ſi me& Ti⸗ tium. ſupra, de rebus credit. vbi ait luriſconſult. Cum aliq uid adte expecunia mea peruenit, id mihi reddi æquum& bo-
num eſt: quo etiame ihi competit hæc condittio. Latit- vyn, e.. 1 quo etiam caſu mihi competit hæc condictio. Latiſ- ſa quid.
ſime igitur patet hæc actio. Sed quid eſt ſine cauſa aliquid da- re? Hoc verbum multis modis intelligitur. Nam aliquando intelligitur cum ab initio nulla cauſa apparet dandi vel pto- mittendi: aliquando accipitur cum aliqua fuit ab initio ſed ea
977 finita eſt, vel ſecura non eſt. Sæpe enim cauia iuſta redit ad cauſam iniuſtam, vt dicitur in l.1. hic. vbi hæc etiam declaran- tur exemplis. Exemplum vnum eſt inl. 2. de fullone. Fullo conduxerat veſtimenta lauanda,& polienda: hæc amiſla ſunt. Coactus is eſt pretium horum veſtimentorum loluere do- mino. Deinde veſtimenta inuenit dominus: quæritur an poſ- ſit condicere? Hic dicitur locũm elſe condictioni. Nam cum
poſtea inuenerit veſtimenta dominus, quaſi ſine cauſa da-
tum videtur. Re vera enim fuit ſed hæc iuſta cauſa rediit ad iniuſtam, cum inuenta lunt veſti- menta. iuſta igitur cauſa non eſt retinendi, nam nihil refert, inquit Africanus, vtrumne ab inirio line cauſa quid datum ſit an cauſa propter quam ſit, ſecuta non ſitlnihil refert. hic. A- lia quædam exempla reperiuntur ſub tic. de condictione line cauſa, in C. Nam in l. 2. huiuſmodi exemplum eſt: Ego mu- tuam pecuniam à te accepi: deinde tibi ſolui: peto vt mihi red- das chirographum meum: quæ actio aduerſus te competit: Condictio ſine cauſa, de qua hic loquimur. Nulla enim cauſa eſt retinendæ huius cautionis. Initio quidein aliqua cauſa eius retinendæ fuit, ſed nunc cum ſoluta ſic pecunta; nulla cauſa iuſta eſt. Notandam igitur eſt, cum quis ſoluit pecuniam cre- ditori ſuo, non tantum eum cogi poſſe ad apocham redden- dam, ſed etiam ad reddendum inſtrumentum,& chire gra- phum quod de eare ſcriptum eſt. Deapocha mentio eſt inl. pecuniæ. Cod. de ſolut:& J. ſicut. Cod. de libera. cauſ. ſed hoc intelligendum eſt, ſi inſtrumentum illud vel chirographum extet in rerum narura. Nam ſi deſierit efſe in ſatis erit ſi liberet ſoluentem debitorem. l. huiuſmodi g. H ita. infrà, de legat. i. Simile exempluim eſt in l. vltim. huius tit. Cod. qui tamen locus pertinet ad tit.de non numerata pecu- nia. quem poſtea explicabimus. Ego ſctipſi chitographum, ſperans fore vt ſtatim mihi pécuniam numerares: non nu- meraſti: datur mihi exceptio non numeraræ pecuniæ, ſi intra biennium aduerſus me experiaris,& petas à me pecuniam quaſi numeratam. Sed ſi quis nolit expectare dum aduerſa- rius agat, qui forte cautus& aſtutus expectat vt biennium e- labatur, vt non poſſir aduerlus eum opponi exceptio non nu- meratæ pecuniæ, is qui cautionem ſcripſit poterit eam repe- tere hac actione: quia iuſta cauſa non eſt, eam cautionem re- tineri. NMacdum tranſriſſe tempus ſtatutum. De hoc ſtatutotem⸗- Pore dicemus ſub tit. de non numer. pecun. Aliud exemplum eſt in l.z. Cod. eod. malæ ñidei poſſeſſor cogitur ad reddendos fructus non tantum extanres, ſed et- iam conſumptos. Hoc enim interèſt inter bonæ dei& ma- læ fidei poſſeſſorem. Nam bonæ fidei poſſeſſor] ucratur fru- ctus conſumptos. l. certum eſt. C. derei vind. Sedqua actio- ne petentur? Fructus extantes facile petentur rei vindica- tione: nam rei vindicatio datur domino aduerſus poſſeſſo- rem: fructus vero conſumpti condictione. Nec tnim po- teſt dominus vindicare fructus conſumptos: quia nullum eſt corpus cuius ſe dominum dicere poſſit, ſed cos condicet. Idem dicitur in l.aduerſus. C. de erimi. expil. hæred. De pro- miſſione autem exemplum eſt inl. i. vt propter promiſſio- nem,& ſi nihil datum ſit, locus ſi tcondictioni, ſicut diximus in ſuperioribus tit. Cautio enim habetur pro datione:& ideo repetitioni locus eſt. Deinde quod dicitur, Sme cauſa, ita intelligendum eſt, niſi turpis cauſa ſit ex parte vtrinſque. Tunc enim turpitudo repetitionem impedit, ſicut diximus ſub tit. de condict. ob turpem cauſ. Et vnz ſpecies eſt in l. auũ- culo. hic. vbi tamen turpis cauſa non eſt, licet turpis eſſe vi- deatur. Si enim mulier quæ deſponſata eſt auunculo ſuo do- tis cauſa aliquid dederit, ſi nullum ſecutum fuerit matrimo- nium, datur hæc condictio ad repetendum quod datum eſt, quaſi nulla cauſa ab initio fuerit dandi, cum pecunia ea, inqui⸗ Papinian: in dotem conuerti nequiret. Sequitur,
Quid petatur hac actione. p J Ac actione rei daræ reſtitutio peritut, veletiam pto-
miſſio: vt ſi tantum promiſſum lit, condicat ur libera-
tio, vt libererur is qui promiſit. Ergo condicitur hac actio-
nie id quod datum eſt vel promiſſum:& adiiciendum eſt,
Pro qua patte datum, vel promiſſum eſt, pro ea parte hanc HHh 3
rerum natura,
aliqua iuſta cauſa dandi,
Adl.2. G.

918
actionem competere. bz. hic. Cætera quæ ad hunc locum pettinent poſſunt peti ex ſuperioribus titulis, pura an reſti- tuendi ſint fructus an Vſuræ. Eſt enim eadem natura omniũ condictionum. Poſtremo hæc actio cum quibuſdam aliis condictionibus concurrit. Exempla ſunt inl. 1. hic. Videtur quaſi fine cauſa datum eſſecum cauſa ſecuta non eſt: ergo concurrit cum condictione cauſa dati. Poteſt etiam con- currere cum actione bonæ fidei. Exemplum eſt in I. ſi fullo. Nam fullo repertis veſtimnentis poteſt ex conducto agere ad repetendum prerium quod ſoluiti, cum veſtimenta eſſent a- miſſa.Sed ſpecialiter datur hæc actio, cum ab initio nulla cau- ſa dandi fuit: quo caſu locus etiam eſt exceptioni doli mali. J. a.§. circa. infràſ de except. doli, l.cum de indebito. infraà„de probat.Si quis cauerit ſe aliquid daturum,& cauſam non ex- preſſerit, nulla eſt promiſſio.
DE CONDICTIONE FVRTIVA. TIT. I. LIB. XIII. PFANDECI. ET TIT. VIII. LIB. IIII. COP.
Ec condictio comparata eſt aduerſus fares, ad repetendas res quæ furto ſurreptæ ſunt. quamuis enim multæ aliæ actiones compara- sta lint eo nomine: tamen hæc actio vtilis&
3
1& neceſſaria eſt, vt ex iis quæ mox dicturi ſumus
perlpic
picuum erit. De aliis actionibus, cuiuſmodi eſt actio fur- ti,tractatur in aliis locis: de condictione furtiua nunc viden- dum eſt. In primis quærenda eſt cauſa huius actionis, deinde quid veniat in hancact ionem. In omni enim indicio(vt ſæpe admonui)hæc duo inquirenda ſunt.
A v. I. Decauſa huins actionis.
Vplex cauſa eſt huius condictionis. Prior eſt furtum Dldm ab aliquo, quod nomen actionis ſatis indicat. Condictio enim furtiua vocatur, videlicet qua condicitur id quod furto ſublarum eſt. Niſi enim furtum factum ſit, lo- cus non eſt huic actioni. Vnde quæritur quid furtum ſit? Eius definitio traditur in leg. 1. de furt.& tit. Ipſtit.de obligat. quæ ex delict. naſcun. vbi dicitur, furtum eſſe contrectatio- nem frauduloſam lucri faciendi gratia vel ipſius rei, vel etiam vſus eius, poſſeſſionisve. De quibuſdam autem ſpeciebus
furu hic quæritur:& aliæ relinquuntur, quia magis ad tit. de
furtis pertinent: vt cum quæritur de eo qui per vim rapuit, in
Lſiue manifeſtus. 10.§. 1. Is qui per vim rapuit rem aliquam
raptor dicitur,& aduerſus eum prodita eſt actio vi bonorum raptorum, de qua extat tit. in Cod.& in Pandect.& in Inſti- tut. Sed is re vera furtum non facit, imo fure improbior eſt, vt dicitur in Inſtitut. dicto tit.de vi bonor. raptor. is quidem contrectat rem alienam, ſed hoc plus facit, quia per vim rapit. Quxritur etiam de eo qui re depoſita vel commodata vtitur aliter quam debeat. l. qui furtum. 1 5. Dubium non eſt quin is cuires commodata eſt, vel apud quem depoſita eſt, vtendo ea poſſit furtum committere. I. qui re ſibi.& l. qui iumenta. infrà, de furtis. Nam cum in definitione ſupra poſita dicatur, furtum eſſe contrectationem frauduloſam lucrifaciendi gra- tia velipſius rei, vel poſſeſſionis aut etiam vſus,& qui lon- gius duxit equum comm odatum, ſaltem voluerit lucrari vſum eius, furtitenetur. Idem de depoſitario dicendum, ſi re apud ſe depoſita aliter atque accepit vtatur. Quæritur et- iam de eo qui indebitos nummos ſciens accepit. l. quoniam. 18.hic. Si quis ſeiens indebitos nummos acceperit, furtum facit, itemque is qui ſimulat ſe creditorem eſſe cum non ſit.l. falſus. 44. in princip. infra, de furt. contrectat enim rem alienam inuito domino. Erxempligratia: Si quis cui- piam pecuniam attulerit,& aliquis ſimulet ſibi amiſſam eſ- ſe, furtum facit. In his igitur omnibus caſibus,& his ſimili- bus locus eſt huic actioni, quia re vera furtum fit,& furtum huius actionis cauſa eſt. Nihil autem refert an furtum ma- nifeſtum ſit, an non ſit, vt dicitur in l. 0. hic. Quid ſit furtum manifeſtum, vel non manifeſtum, tractatur ſub tit. de ob- lig. quæ ex delict. naſcun. Inſtit.& in tit. de furt. ff.& C. Mul- tum tamen refert, vt dicitur in eadem lege, an manifeſtus fur ita depreheniſus ſit, vt poſſeſſio ſit ab eo ablata, an vero
Franc. Duareni Comment.
ablata non ſit. Nam ſi quidam perſequatur furem,& aufe rat abeo rem furtiuam, hoc caſu non poterit locus eſſe huic
actioni⸗:quia hæc actio datur ad rem repetendam. Is autem
iam conſecutus eſt rem ſuam: ideoque aduerſus furem ma- nifeſtum tunc habet locum hæcactio, cum fur deprehen- ſus eſt, ſed ei res ablata non eſt. Exempli gratia: cum quis per- ſequeretur furem, videret autem fur ſe apprehenſumiri,
ciecit rem, vel effudit vinum quod ſurripuerat, ita vt poſ-
ſeſſio rei non fuerit ad dominum reuerſa cui fuerat ſutre- pta, datur aduerſus eum hæc actio. uid dicemus de eo cuius ope aut conſilio furtum factum eſt, an aduerſus eum dabitur hæc actio? Hæc quæſtio tractatur in l. 5.& G6. vbi di- cunt luriſconſul. nunquam hac actione teneri alium quam qui furtum facit, aut hæredem eius. Stiamſi furti teneatur. A- ctio furti non tantum datur aduerſus eum qui furtum fecit ſed etiam aduerſus eum, cuius ope& conſilio furtum factum eſt.§. interdum. de obligat. quæ ex delict. naſcun. in Inſtit. cuius vetus hæc erat formula: Ope, conſilio tuo furtum eſe fa- ſtum aio. Sed hæc condictio furtiua non datur aduerſus e- um cuius ope& conſilio furtum factum eſt, licet actio furti detur. Actio enim furti differt ab hac actione. Nam acctiio fur. ti datur aduerſus furem vel aduerſus eum cuius ope& conſi- lio furtum factum eſt ad pœnam dupli vel quadrupli:hæc au- tem actio aduerſus furem ſeu hæredem eius ad rem quæ fur- to ablata eſt repetendam. Altera cauſa huius actionis eſt, dominium ex parte acto- ris. Nam oporrer eum qui agit eſſe dominum eius rei quæ ſurrepta eſt. in l. 1. hic.& hoc etiam differt actio furti à con- dictione furtiua. Actio enim furti competit etiam ei cuius intereſt, etiamſi dominus rei non ſit. Hæc vero actio eitan- tum qui dominus eſt. Ergo ſi quis apud me depoſuerit rem ſuam,& quis eam ſurripuerit, non dabitur mihi condictio furtiua, ſed actio furti. Hinc conſequens eſt, ſi quis rem alie- nauerit, eum condicere non poſſe poſt alienationem. leg. ſi- ue.§.penult.hic. Domini facto. Si is cui res ſurrepta eſt, cum dominus eius eſſet, deinde eius rei facto ſuo dominium ami-
ſerit, non poterit eam condicere. Nam ſoli domino, vt di- ximus, competit hæc condictio. Ergo qui deſiit eſſe domi-
nus, non poteſt condicere. Inde etiam ſequitur, ſi penden- te iudicio actor dominus eſſe deſierit, abſoluendum eſle re- um in hoc iudicio.l. ſi ſeruus. 1 4. Dominus ſerui ſurrepti le- gauit eum teſtamento ſub conditione poſt mortem teſtato- ris, hæres antequam extiterit conditio, poteſt ſeruum con- dicere à fure, quia adhuc eius manſit dominus. Verum qui- dem eſt recta via dominium rei legatæ ab eo qui legauit ad legatarium tranſire. l. à Titio. infra, de furtis. Ita tamen ſi pure legatum ſit. Nam ſůi ſub conditione, non tranſit do- minium ad legatarium, niſi exiſtente conditione: quodſi lite pendente& conteſtata conditio extiterit reus abſolui- tur. Ego dixi quomodo hoc accipiendum in I. fi mulier. infra, ſoluto matrimonio. Hares enim ante conqditionis euentum ius habet agendi: quia eſt dominus rei. Siigitur lite conteſtata,& pendente iudicio, ius eius perimatur, quia extitit conditio, ſub qua legatus erat ſeruus, dominus eſſe deſinit,& reus abſoluitur. Quid ſi ſententia ſequatur ante conditionis euentum? quodnam futurum eſt iudicis offi- cium? Dices quod condemnabit ad æſtimationem ſerui. At hoc non conuenirt rationi, vt ineatur ſerui æſtimatio,& quanti ſeruus eſt, tantum ei adiudicetur, quoniam domi- nium ſerui receſſurum eſt ab eo, ſi forte conditio extiterit- ideoque lulianus dicit inſpiciendum eſſe quanti alius emptu- rus eſſet hunc ſeruum cuius dominium receſlurum eſt, ſi extiterit conditio. Propter hanc condictionem nemo tam facile empturus eſſet, quam ſi emeret ſine hac condictione. Emit enim aleam, vt ita dicam. non ergo damnabitur hoc caſu fur ad æſtimarionem ſerui. Igitur vt huic actioni locus ſit, oportet eum qui agere vult, dominum eſſe rei ſurreptæ. Sed quid ſi habeat ius aliquod reale, vt ius pignoris, anpo- terit agere hac actione? Hæc quæſtio tractatur in J.& ideo. 12.§. vltim. vbi ait dpianur hunc certi condictione acturum. quibus verbis ſignificat hanc actionem non dati, vtpote quæ competat ſoli domino. Nam qui pignus habet, domi- nus non eſt, licet ius habeat in rem: ſed tamen quia ipſius intereſt propter ius pignoris, ideo poterit incerti qon dſeree
Condi-
dolei

cendiiio Condictio incerti generalis actio eſt, ſicut certi condictio:id-
ucenr⸗ eoque vt certi eondictio datur ex omni cauſa, ex qua certum
715. petitur: ſic& incerti condictio ex omni cauſa, ex qua incer- tum peritur: veluti cum petitur id quod intereſt. l. certi condi- ctio. ſup. de reb. cred. Et hactenus quidem, quibus ex cauſis hæc actio detur: nunc videndum eſt,
C A P. I J. Quid veniat in hanc actionem,& in con- demnationem.
Ertum eſt rem ipſam furtiuam peti hac actione,& in cõ- C demnationem venire. l. 7.§. 1, hic. in qua docet Vlpianus d fter entiam inter actionem furti& condictionem furtiuam: Condictione enim furtiua perſequimur rem, quæ furto ſub- lata eſt: actione vero furti pœnam dupli vel quadrupli: ita vt vna actio alteram non perimat: cum diuerſæ res petantur his actionibus. Si enim ad eandem rem pertinerent, vna per alte- ram tolleretur: vnde dicitur in eadem l. 7.§. vlt. hanc actio- nem rei perſecutoriam eſſe. Inter vulgares diuiſiones actio- num, ſub tit. de act. in Inſtitut. hæc refertur quod aliæ pœna- les ſint, aliæ rei perſecutoriæ. Qui autem agit condictione fartiua, perſequitur rem quæ ſurrepta eſt, non pœnam: ipſa
1ne. igitut res ſurrepta in condemnatione venit. Quod ita intelli-
vidm endum etiam eſt, vt detur res. ls enim qui agit condictione
ifert ac 1 Han us,pe rem ſutreptam ſibi dari. quod tamen mirum vi-
j compentein detur: quia hoc eſt contra naturam condictionum, quæ ſunt
1s actiones in perſonam.§. appellamus. de act. in Inſtitut. Nam
actione in perſonam experimur contra eum, qui obligatus eſt
„ ad dandum vel faciendum. Actione in rem petimus declara-
8 ri dominium rei eſſe noſtrum, nec contendimus eum, aduer-
epoſ Ju ſus quem agimus, nobis eſſe obligatum ad dandum vel facien-
5— d dum ex aliquo contractu, vel maleficio. Sed ob neceſſitatem „ au alunet receptum eſt contra communem, rationem, vt qui agit has
ureitaollp md actione, petat ſibi dari rem, idque odio furum, vt pluribus a-
ne. Numſdltm ctionibus teneantur. 9. ſic itaque. de act. Nam alias nemo po-
0 Epp quitt teſt condicere rem ſuam. l. vlti. ſupra vſufr. quemadm. cauea.
ade eiim H id eſt, ita petere, Si paret eum dare oportere, Nam ei qui domi-
deliett, 1dlolrunt nus eſt, dari non poteſt. Dare enim eſt dominium transferre.
14. Domiau(urm einde hac actione peruntur fructus,& aliæ acceſſiones na-
acitione potmunen turales. liin re furriua. t.§. vlt. Cum is qui agit hacactionè pe-
conditio, hoxtm, tat quod ſuum eſt:idque multo magis in hac actione, quam in
manüit domidus ſa aliis condictionibus, in quibus id tantum petimus quod ali-
W1 quando noſtrum fuit. Petitur etiam hac actione quod acto- Y ris intereſt rem ſibi ſurreptam non eſſe, non tantum propter mtereſeé damnum, ſed etiam propter lucrum. l.z. hic. Intereſſe enim noftrum noſtrum dicitur quod nobis abeſt, vel lucrari deſinimus. l. ſi nud, commilla.ipfr. rem rat. hab. Quæritur, ſi ſpecies noua confe- cta ſit ex re ſurreptasan veniat in hanc actionem? Hæc quæ-
ſtio tractatur in l. ex argento. 1ſ. Quidam ſarripuit nobis ar- gentum, deinde vaſa quædam ex eo confecit: poſſumus ne cõ-
dicere ea vaſa? Quæſtionem facit, quod videor cõdicere aliud
quam quod mihi ſurreptum eſt. Nulla enim vaſa mihi ſurre-
pta ſunt, ſed tantum argentum. hic tamen dicit Paulus, pocu-
la facta ex meo argento, me condicere poſſe. Et in hac ſpecie
non eſt magna dubitatio: Nam pocula manent domini, ex cu-
ius argento confecta ſunt, ſecundum diſtinctionem, quæ tra-
ditur in l.adeo.§. cum quis. inf. de acquir. rer. dom. Cum enim
ex aliqua materia ſpecies noua conficitur, ſi ea ſpecies poſſit reuerti ad rudem materiam, eins ſpeciei dominus eſt, qui do- farnuæ minus erat eius materiæ. Sed hic quæritur, ſi res furtiua perie- „ 7 rit, an ſit locus huic condictioni? Mouet quæſtionem, quod ſ hcus tes perempta reddi non poreſt: hoc autem iudicio agitur; vt baic con. res reddatur: nihilominus tamen dicitur huic iudicio locum 2idioni. eſſe.. in re furtiua. S. hic. Licet enim res furtiua reddi non poſ- ſit, ſoluitur tamen æſtimatio: ſicut dicimus cum quis per ſti- pulationem promiſit rem aliquam,& poſt moram debiar
res illa perimitur, tunc non liberatur reus, ſed perpetua eſt ad-
uerſus eum actio& obligatio. l. ſi ex legati. l. ſi ſeruum.§. ſe-
quitur. infra, de verb. obligat. petitur enim æſtimatio rei. At
fur ſemper eſt in mora. l. in re furtiua.&l.vlti. hic: ergo& ab
eo peti æſtimatio poteſt. Is qui promiſit rem aliquam per ſti- Pulationem, non dicitur ſemper moram facere: quia neceſſa-
In Tit. De condict furtiunax. b 919
ria eſt interpellatio, dict. l. ſi ex legati cauſa.& l. mora. in fr. de vfur. Nec ſufficit tantum interpellatio, ſed& alia multa neceſ- ſaria ſunt ad conſtituendum debitorem in mora, vt dicitur in lſciendum.& in lmora. infr. de vlur. quod ſecus eſt in fure, etiam abſque interpellatione. Simile eſt quod dicitur in l. qui furtum. 16. hic. In hoc conttactu præſtatur fortuitus caſus, in aliis culpa tantum. Quoquo igitur caſu perierit res ſutrepta, fur tenebitur hac actione ad æſtimationem: ſicut is qui pro- miſit,& interpellatus non ſoluit, præſtat periculuin, ſi res Causas poſtea interierit. Sed quæritur cuius temporis habenda ſit pvri, e,. ratio in hac æſtimatjone ineunda, an eius quo res eſt ſurrepta, matio in an quo iudicatur? Hæc quæſtio tractatur inl. in re furtiua.§. hac actio- 1. Quomo do hic locus accipendus ſit docuimus adl. vinum. 27 74 in- ſupra, de reb. credit. Improbaui eorumn ſententiam, qui pura-**4* bant in actione mutui,& aliis condictionibus ſpectandum eſſe tempus, quo res plurimi fuit. Et dixi videndum eſſe, an ſtatus rei mutatus ſit: vt ſi res facta ſit, aut precioſior, aut de- terior, hoc caſu ſequendum ſit, quod dicitur in l3. de condict. tritic. Cum autem ſtatu non mutato res creuit vel decreuit, ſequendum ſit quod dicitur in l.vinum. Iniquum eſt cum, qui rem aliquam deber, reddédo rem, quæ deterior facta eſt poſt moram liberari: idem dicendum eſt de fure quod l. 3. infra, de condict. tritic. qui locus oſtendit hanc actionem, ab aliis con- dictionibus non eſſe ſeparandam, vt Alciatus putat. Exem- plum eſt inl. ex argento. hic. Si infans ſurreptus adoleuerit: Non dubium eſt, quin eo tempore quo ſurreptus eſt, minimĩ fuerit pretii. Si igitur adoleuit infans,& ſic factus eſt precio⸗ ſior, mutaruſque eſt ſtatus rei;, cuĩus temporis habebitur ra- tio? Spectabimus tempus quo res facta eſt precioſiot,& ha⸗ bebitur ratio temporis condemnationis: ſed de his plenius di⸗ ximus ſub tit. de rebus creditis, in interpretatione d.l.vinum: ſupra. Fur ergo re perempta. quæ furto ablata eſt, tenetur hac actione ad æſtimationem rei propter moram ſuam: ſed hos eſt intelligendum niſi ante interitum rei moram ſuam purga- uerit. l.parui.hic. Fur moram purgat offerendo rem furtiuam domino. Si enim obtulerit rem furtiuam domino„& per do- minum ſtetetit quominus eam reciperet, dicitur mora furis purgata eſſe, adeo vt ſi perierit res poſt cam oblationem, non teneatur ad æſtimationem quaſi poſt moram eius perierit. Nam hac oblatione purgata omnino eſt mora furis.
Alia eſt ratio purgandæ moræ, ſi ita obligatio in aliam no- uationis cauſam transferatur. dict.l.parui. Hac etiam ratione tollitur omnis obligatio qua tenebatur, ideoque etiam mora purgatur. Igitur ad conſtituendum eum in mora, neceſſaria
erit interpellatio:& ſi ante interpellationem res perierit, non
tenebitur. Ma me mouet præſens homo fuerit, neone. Ego id de- claraui in interpretatione l. ſcire debemus.§. vlt.& l. cum qui ita.§. vlt. infra, de verb. obligat. Dicimus ſtipulationem ſolam non purgare moram, niſi animo nouandi facta fuerit. Opor- tet rem præſentem eſſe. Nam ſi ſtipulatio interuenerit cum res præſens eſſet, etſi nulla nouatio facta fuerit, tamen pre- pter rei præſentiam purgatur mora.l. qui decem.§. 1. de ſolut. Sed hac præſentia opus non eſt, cum nouatio facta eſt. Idem dicitur in l.. Cod. eod. vbi dicitur periculum rei furtiuæ per- tinere ad furem ante oblationem. Igitur ſi fur obtulerit rem domino, non amplius eſt eius periculum rei futtiuæ poſt eam
oblationem. Poſtremus locus eſt,
Cui& contra quem detur hæs atio.
[I Vic quæſtioni ex his, quæ ĩam diximus, facife eſſ reſpon Hacrsdheni actionem dari domino rei furtiuæ aduerſus furem, datur etiam hæredi domini. l. 10.§. vltimn. hic.&l. ſe- quen. Sed nec legatarius ſicut dominus poteſt rem furtiuam condicere, ſic etiam hæres. Sed quid ſi plures rem furati
fint? hæc quæſtio tractatur inl. 1. C. eod. ſubtili ratiane vide-
tur neminem eorum teneri, quia cum ſimul plures furtum
fecerint, non poteſt dici aliquem ex illis furtum feciſie, ta-
men dicitur omnes teneri,& conuenientur in ſolidum. Quid
autem, ſi vnus ſoluerit domino, an cæteri liberentur? Iuriſ-
conſultus diſtinguit in l. 1.& ait, Si actum ſit actione furti
ad pœnam dupli vel quadrupli, ſolutionem vnius alterum b 4
—
—õõÿõÿõÿõÿõÿÿõõ⅓ʒ
4
——. *
—
*
“ 88
ſſͤͤ“ 4— 1

920 non liberare, ſed ſingulos teneri ad pœnam in ſolidum. Si ve- ro actum ſit condictione furtiua ad repetendam rem furti- narn,& vnus ſoluerit, alii omnes liberantur. Quæritur an hec actio contra hæredes detur? Et dicitur in I. ſi pro furto.§. vlti. dari aduerſus hæredem furis: quia hæc actio rei perſecutoria eſt. Quidſfi hæres fuerit infans, furioſus aut pupillus, an tene- bitur?hæc quæſtio tractatur in 1. 2. hic. vbi dicitur hos omnes teneri. Etgo hac actionetenetur vnus propter perſonam al- terius, qui propter furtum à ſe factum teneri non poſſet. Ait enim luriſconfultus. Qaamuis cum iis agi non poſſit. Non po- teſt agi contra pupillum aut furioſum; ſed poterit agi aduer- ſus tutorem vel curatorem. Quomodo hi teneantur habetis inl. 9. hic. Tenentur hæredes furis pro Parte hæreditaria, non pro eo quod ad ſingulos peruenit. quod notandum eſt in hacactione. Nam cum alias agitur ex maleficio, dicimus hæ- redes teneri in quantum ad eos peruenit„tit. Cod. ex delict. defunct.&c. Et dicicur hæc condictio extraordinaria actio eſf Si ſeruus ſurri puerit, quæritur, an detur hæc actio aduer- ſus dominum, vel ſi filiusfamilias ſurripuerit ‚an detur actio aduerſus patrem? De ſetuo eſt quæſtio inl. 4.& in l. quod ab alio. 15. de filiofamilias habetis inl. 4.& I. pen. Denique hæc actio cum pleriſque aliis aCtionibus concurrit, de quibus in l. ſi pro furto. Aliæ actiones proditæ ſun aduerſus furem, ve- Jutirei vindicatio, quæ datur tanquam domino aduerſus poſ. ſeſlorem. Datur etiam actio ad exhibendum domino,& ei cuius intereſt, l.z. ad exhibendum. Concurrit etiam cum hac actione actio furti qua perſequimur pœnam dupli vel qua-
dcupli. d.. ſi pro furto.& vnaactio alteram non perimit,& ſi
decilum ſit pro furto, nihilominus res condici poterit. d.J.ſi pro furto.
àAD TIT. VIII LIB. IIII. BT TIT. II. LIB. XIII. PANDEGCr.
llege dicatur,& quãdo competat, docet hic Pau- ees lus. luris noſtri auctores modis omnibus ſtu- ucrunt, ne cui deeſſet actio aduerſus eum, qui obligatus ſit, ideoque prepoſitæ erant olim de vnoquoque negocio actiones,& nomen cuiuſque actionis exprime ba- tur agendo in iudicio. Id ego docui,& multis auctoritatibus probaui in interpreratione l. iuriſgentium. ff. de pact. Nomen & titulus actionis exprimebatur, veluti ex empto, ex ſtipula- tione, ex teſtamento,&c. Vnde dubitabatur cum noua le- ge obligatio erat introducta, nec expreſſum erat ea lege quo genere actionis vt endum eſſet,& quæ actio exprimi de- beret gendo. hic Paulus ait ex lege agendum eſſe: ſi quis gi- tur 2gat ex teſtamento, quia res aliqua teſtamento legata eſt, ita propter obligationem, quæ noſtra lege inducta eſt, aget ex lege. Exemplum eſt in l. ſi poſtulauerit 27.§. vltim. cum l. ſeqᷓ. ff. ad leg. lul. ꝗe adul. Cum de ſeruis eius, qui adulterium com- miſit, quæſtio habetur in cauſa adulterii, ſi ſerui perierint in tormentis,& poſtea forte reus abſolutus fuerit, reus tunc po- teſt condicere æſtimationem ſeruorum. Hoc autem genus obligationis inducitur lege lulia de adult. Quæritur igitur, uomodo petetur æſtimatio horum ſeruorum? hic dicitur condictione ex lege. Aliud exemplum adduci poteſt ex vul- gari lege 2. fi quis argentum.infra, de donat. Ex pactocon- uento, quod donationis cauſa factum eſt 3 naſcitur obligatio, quamuis alias ex pacto non naſcatur. Si quis ergo velie agere Kexprimere actionis nomen, quomodo ei agendum erit? Ex lege& conſtiturione luſtiniani, qua hæc obligatio inducta eſt. Sed hodie(vt docui in d.l-iutiſgentium.)non eſt neceſſe exprimere nomen octionis agendo, imo ſufficit exponere negotium, vt geſtum eſt, id eſt, agere præſctiptis in id, quod factum eſt, verbis. Actio præſcr'iptis verbis noneſt nomen proprium actionis alicuius, ſed quoties deficit actio, id eſt, nomen proprium ectionis, quia contractus, ex quo forte agi- mus, nullam propriam appellationem habet, tunc præſcri- ptis in factum verbis agimus. l.1. 2.& 3. de præſcript. verbis.
Franc. Duareni(omment.
Idem& quoties dubitamus de nomine actionis. l. I. de æſtim. act. Ergo hodie non eſt neceſſe nomen actionis, qua experi- mur, exprimere. Sed quid opus erat(dicet aliquis) actionem præſcriptis verbis inducere, cum condictio ex lege ſofficiat, aut aliæ condictiones? At plærunque ex alia parte iuris naſci- tur obligatio, quod ius lex non eſt,§. conſtat. Inſtit. de iur. nat.
hent.& ciuil. itaque tunc actione præſcriptis in factum ver-
bis neceſſario agitur. Huius condictionis exemplum eſtin l.. Cod. eo. Cum conueniuntur à fiſco ante tempus debitores alicuius, puta ſi ex. primipilari adminiſtratione quis teneatur propter vtilitatem ſiſci, contra rationem iuris communis po- teſt ante tempus à fiſco conueniri. Eſt igitur quoddam genus obligationis nouum, ideoque ex lege agendum eſt. Regulari- ter enim ante tempus debitores non conueniuntur.§. plus autem. Inſtitut. de act. Plus petere is dicitur, qui ante tem- pus petit. Quidam debitor eſt fiſci ex primipilari adminiſtra-
tione(de primipilo extat tit. lib.12. C. Primipilus autem erat Drim'pi. centurio, qui curam habebat annonæ inter milites diuiden- leruscas. dæ,& caula primipilaris multa priuilegia habet) filcus omni. ſ*νui.
cgud.
bus credioribus præponitur etiam cauſæ dotis. l. 4 in quidus
cauſ.pign. tacite contr.& ante tempus cogitut ſoluere. Ho- Qaafto.
die nos eodem iure vtimur in quæſtoribus belli, qui, ſi vera*es seli
ſint, quæ ex Vegetio legimus,& aliis ſimilib us, funt primipili,
de quibus hic loquimut, quia munus eorum verſabatur iaan.
nona militibus diſteibuenda. videte tit. C. de primip. lib. 12. Si igitur is, qui debitor eſt fiſci ex primipilari cauſa, non ha- beat vnde ſoluat, debitor eius poterit conueniri à fiſco:& ſin- gulare hoc etiam eſt, quod ante diem conuenitur,& tene- tur repræſentare, id eſt, præſenti die ſoluerè, quod in diem de- bebat. Hſt, vt dixi, hoc ius ſingulare in fiſco, quod valde no- tandum eſt, quia alias fiſcus non eſt potior hominibus priua- tis in hac re. l.item veniunrt.§. in priuatorum. de petit. hæred. Sedtamen plerique caſus iure expreſſi ſunt, in quibus potior cauſa eſt fiſci, quam priuatorum hominum, nec vtitur fiſcus iure priuatorum.
AD TIT. III I,I1 B. XIII
PANDECLT.
DE CoNDICTIONE TRITICIARIA.
Go iam admonui præcipuum fuiſſe legislatorum 2 Romanorum ſtudium, ne quis vlla actione defi- ceretur aduerſus eum, quem iure obligatum ha- Sſi ☚ berer:& ideo varias actionum formalas excogi- taſſe, quibus qais aduerſus debitorem ſuum experiretur, quia ſine certa formula olim non poterat agi. Vnde condictio cer- ti inuenta eſt, quæ competit ex om ni cauſa, ex qua certum pe- titur: puta ſi quis promiſerit centum. Aliæ autem res, quæ incertæ ſunt, alia actione petuntur, cuiuſmodi eſt hæc condi-
%
ctio triciciaria, quæ ab auchore mihividetur nomen habere, Triticis⸗ sria actu
ſiueis fuerit prætor, ſiue forte minor, vt ait Bartolus: ftatre
tpud
ra³⁵ο½ 445.
enim minores omnes res præter pecuniam numeratam fa-„r
cile accipiunt: pecuniam autem numeratam non accipiunt, niſi quis eis dederit. Cum igitur vult quis petere pecuniam mutuam, dubium non eſt, quin ſufficiat certi condictio. ni- hil enim certius eſt pecunia numerata. Pecuniæ ſemper eſt certa æſtimatio, l. nummis. de in litem iuran. Nummis de- poſitis non neceſſarium eſt iurare in litem de co, quod in- terfuit, Sii heeunie numeratæ ſemper eſt certa æſtimatio. Res tamen aliæ peti etiam poſſunt certi condictione, quæ certæ ſunt, vt fundus Tuſculanus. l. certum. ff. de reb. cred. & l. vbi aur em.ff. de verb. obligat. hic autem ſignificat omne genus rerum poſſe peti hac condictione pręter pecuniam nu⸗
meratam, quia nulla res eſt præter pecuniam, quæ non reci-
piat incertitudinem. Has omnes res quarum exempla hic adducuntur, poſſumus petere condictione triticiaria, quia aliquando incertæ eſſe poſſunt. Exempli gratia, Remautem ſuam pes hanc actionem nemo petet. VlIpianus ait, neminem rem ſuam petere poſſe hac actione, quia in peiſo iam eſt. At ne- mo poreſt ira rem ſuam perere, Si paret te dare iuihi opor- tere: natura enim actionis in perſonam eſt, vt competat ad dandum vel faciendum aduerſus cum, qui obl gatus eſt.
o⸗
N
car gui gtii 4 fes.i onel dumcl eritre rat.i oritate eg iut.. etx.. bdardo Kqura V L6
Phabat
Pisot
lhice

ire diem codreud
4 1 nti die bohere und agrlureinftco guid
on eſt hodotbyndh
inprunotun en Lerpteln an ngih dun homiaun, nan
II LIB NI-
Ibict.
JNE TRTTcMM
ditorem ſamehen potenit:iſgeale
r oc nicadlieiqus
eue Lentum. Leu z(nodltlul
opese wrrüu b
econ r, lrmi vns
k. Lae. aih) . 984— ulpal
rit mandatum ab eo. Aliud exemplum eſt in l. pen. Ego tibi do
In Tit. De oblig. o'adkionib.
Quomodo autem fieri poteſt, vt is qui dominus eſt,petat rem fibidari? Nam datre eſt dominium transferre in accipientem. Si autem quis 2gat contra furem, in odium eius receptum eſt hoc genusagendi.§. ſic itaque. de act. Inſtit. Dominus poteſt condicere fundum, vnde deiectus eſt: quod ſi dominus non erat, poterit condicere poſſeſſionem. Simile exemplum eſt in Lindebiti.&§. nummi. ff. de condict. indebit. Et hoc genus agendi vocatur in foro ſimple ſaiſine à Gallis. Quid autem ve- niat in hanc actionem,& cuius temporis habenda ſit ratio in æſtimatione ineunda, docetur in l. 3.& 4. ſequentibus, quas accurate interpretatus ſum in l.vinum. de reb. ſcred.
AD TIT. X. L IB. IIII COD. DE OBLIGATIONIBVS ET
— ACTIONIBVS.
Vic titulo ſimilis eſt in digeſtis, quem alias ſum interpre-
tatus,& ideo paucis tãtum aliquos locos hic percurram. Primus igitur locus erit
De vi& eſfectu obligationi& actionis C A v. l.
N Vls&c effectus obligationis& actionis ſatis oſtenditur à
luſtiniano in§. 1. Inſtit. de actio. Vim enim actionis de- clarat eſſe, vt perſe quamur per iudicem quod nobis debetur: quibus verbis admonemur neminẽ ſibi ius dicere poſſe pro-
pria auctoritate.l. extat. de eo quod metus cauſa.& l. negan- tes.hic.Vi armata debitor, qui negat ſe debere ad ſoluendum
non eſt cogendus: quia ſeruandus eſt ordo iuris,& reſpicien-
dum eſt in iudicio quod nobis debetur: ita vt ſi condemnatus fuerit reus, compellarur ad ſoluendum iuris remediis. in d. J. extat.dicitur eum ius crediti amittere, qui ius ſihi propria au- ctoritate dicit. idem l. ſi quis intantam. l. non eſt ſingulis. de reg.iur.hoc ita conſtitutum eſt, ne ſit locus veteri dicto Enni poetæ. Atque ex hoc apparet, quam ſit aliena àratione Lon-
gobardorum lex de monomachia, id eſt, de ſingulari certami-
e.qe aliquando vſitata fuit in Gallia noſtra, vt in plerltgus cauſis non iure, ſod armis contenderetur: quia hoc ferum eſt & barbarum.
CaAy II. Einis obligationis& atrionit.
Hlais obligationis& actionis eſt, vt quis conſequatur, quod Fax debetur, id eſt, vt detur vel fiat. Vnde dicitur in l. ob æs alienum. hic. nos non poſſe cogere debitorem, vt nobis ſer- uiat,ſi forte ſoluendo non ſit. Senſus autem loci eſt. Olim de- bitores, qui ſoluendo non erant, in ſeruitutem dabantur cre- ditoribus,& eis addicebantur, donec ære alieno ſe liberaſſent, & dicehantur addictitii. vt refert Fab. lib.7.c. 4.& Liuius lib. 2. & 8. Hoc ſeruitutis genus ſublatum eſt à Iuſtiniano hag con-
itutione. Igitur debitor cogendus non eſt ſeruire creditori, quod ſoluẽdo non ſit: aliis enim remediis creditpr vti poteſt. Quihinccolligunt, non poſle quenquam ſe obligare ad car- cerem, vt hodie fit, vſtendunt ſe non percepiſſe ſenſum huius oci,& capit. ex reſcripto. de iureiu. Non enim hoc ſeruire eſt, quod quis in carcere ſit. Præterea obligatio ſequitur perfonã obligatam, nec ab ea recedit, l. actionum. hic.& l. vlti.§. vlt. de contrah. empt. l. Titio centum. de cond,& demonſt. huius rei exempla ſunt ſub hoctit.vnum eſt inl. 3. Siis qui locauit do- mum aliquam, mihi debeat, non poſſum aduerſus eius condu-
ctorem agere; veladuerſus colonum, quamuis ob rem iudica-
tam veniamus aliquando ad penſiones huiuſmodi. l. à Diuo Pio. de re iudi. Sed ſi ſatisfecerit locatori cui debebat, perquaã
iniurioſum eſt eum cõueniri. Aliud exemplum eſt in l. nimia.
11.co. Quidam mutuam pecuniam dedit colonis quibuſdam; eb nomine vult agere aduerſus domiaum colonorum„ hoc Prætextu quod præſentes erãt procuratores domi ni, cum pe- cuma numerata eſt: quæritur an agere poſſit. hic dicitur non P 0l e. Non enim qui præſèns eſt, eonſentit, imo ne obligare quidem dominum ſuum poterunt procuratores, niſi eis 5
centum mutua, tuex ea pecunia protinus emiſti mercẽ, quæ-
ritur an ego poſſim ab eo, qui àte pecuniam accepit pro mer.·
24
empla ſunt mandatæ actionis, id eſt, nominis venditi. Alia
, 921
ce, cam pecuniam repetere? Dicitur non poſſe. Nam ille non eſt mihi obligatus, ſed tu ad cam pecuniam reddẽdam ex mu- tuo. Actio mutui perſonalis eſt, nec vindicatio hic locum ha- bere poteſt, quia datur domino:is autem qui mutuam pecu- niam dedit dominus eſſe deſiit. Actio in rem ſequitur rem& poſſeſſorem. l. actionum. hic. huiuſmodi eſt actio hypotheca- ria, de qua aliqui loci ſunt, veluti in l. aduerſus.& l. vlt. Si quis pro pecunia numerata rem luam mihi obligauerit iure pigno- ris, hac obligatione res mihi tenetur. J. pignoris. de pigner. Pi- gnoris perſecutio in rem eſt. Ergo ſi cuĩi mutuam pecuniam dederim,& is mihi rem ſuam obligauerit, duplex mihi datur actio aduerſus eum: datur actio murui in perſonam, datur etiã actio hypothecaria, quæ datur aduerſus eum, quirem poſſi-
det, vel aduerſus quemcunq; alium poſſeſſorem& detentorẽ rei. Hic notãdum eſt, etim cui compeiit duplex actio, electio-
3
nem habere, ita vt ſi malit prius conuenire debitorem quam poſſeſſorem pignoris, velè conuerſo, ei liberum ſit ſecundum hancconſtitutionem. Sed tamen hocemendatum eſt nouel- laconſtitutione 4. eiuſdens Iuſtiniani de fide inſtrum qua ſta- tuit laſtinianus, vt prius excutiatur de biror ptincipalis, quam perueniatur adextraneos poſſeſſores: quia debitore excuflo,ſi forte deprehenſus fuerit non eſſe ſoluendo, peruenietur ad poſſeſſores, tanquam hæc actio ſit ſubſidiaria. Sed iure quod reperitur in Codiee Juſtiniani datur electio creditori, vt hic dicitur. Idem in l. diſtractis. 14.& l. perſecutionis. 24., de pign. Tollitur autem hæc actio pPræſcriptidne, vt hic dicitur,& l. ſi à creditore. Sed quanti temporis præſcriptione tollirur actio hypothecaria?longo tem pote tollitur, vt hic dicitur. Loöngum rempus eſt decem annorum intet præſentes,& viginti inter abſenres. l. i.& l. fi aduerſus debitorem. de præſcript. longi 6 Cum quis poſſedit remm cum titulo& bona fide, huic præſctiptioni locus eſt. Quid ſi nectitulum habeat nec bonã fidem? Submouebitur tantum agens hac actione præſcriptio- ne triginta vel quadraginta annorum: ſed ſi agatur aduerſfus debitorem ipſum, qui poſfidet res pignoratas, tunc locus erit
præſeriptioni quadraginta annorum. Si vero aduerſus extra-
neos rei pignoratæ poſſeſſores agatur, locus erit præſcriptio- nitrigintaannorum.
C A v. III. De ofcio iuaicis in actionibus, quæ ex contractutaſcuntur. H’= dicitur bonam fidem conſiderandam eſſe iudici in cõ- Itractibus& actionibus. l. 4. id eſt, doli admiſſi haberur ratio l.pro ſocio. Nullus enim eſt contractus, nulla actio quã- uis ſtricti iuris ſitin quo dolus nòn vindicetur per iudicem,& in quo non habeatur bonæ fidei ratio. non tamen ideo dicen= dum eſt omnes actiones bonæ fidei eſſe. NNam hæ ſolum di- cuntur bonæ fidei eſſe, in quibus olim prætor cum iudicium conſtituebat, addebat, Ex fide boua. Dabat facultatem iudici à ſe dato id ſequi in iudicando, quod videret bonæ fidei con- uenire.§. in bonæ fidei. de actionib. propterea latiſſima daba= tur facultas iudici illis verbis. Id docet Cicerò lib. 3. de offic. Dixiplenius de eare ad l.iuriſgentium. de Pact.& incommem
de in litem iurauau.
C A v. IIII. Demandata adtione.
Vm egote procuratorem facio in rem tuam, dicſent mã- iati actio, Huius rei exempla ſunt in l. i. z. G.&. hic ex- 419 ua- do nomen vendirur, aliquando in ſolutũ datur, aut in dote m, & ſpecies vna eſt obſeruatiqne digna in l. i. de dolo. Qui man- dauit mihi actionem ſuam,& decefſit ah te, quam lis cont eſta- ta eſſet: quæritur, an eo mortuo ego poſſim agere illa actione mihi mandata? Subtilitas iuris non videtur pasi, vt poſt mortẽ eius agatur re integra. Mandatum enim re integra morte mã- dantis finitur. lI. mandatum. C. mandati. hic res integra eſt: lis conteſtata nos eſt: ergo videtur agi hon poſſę. ſed tamen hic dicitur agi polſe actione vtili. His verbis ſignificat, quamuis ſi ſum mum ius inſpiciamus, non competat actio ditecta, tamen Peopee Vtilitatem agi poſſe. Et huic ſimile eſt, quod dicirun in illam. z3. C. de donat. vbi fit mentio procuratoris, ai mor- tuus eſt ante, quam lis conteſtata eſſet. Quibuſdam vide- tur quia lis conteſtata non eſſet, hæredem procuratoris non

5²² Franc. Duareni(omment.
poſſe in rem ſuam agere: ibi tamen dicitur eam ſubtilitatem negligendam eſſe,& propter vtilitatem agi poſſe. Sed hic lo- cus pertinet ad tit. de hæred. action. Poſtremus locus huius ti⸗ tuli eſt,
Quomodo tollatur obligatio. CA v. VI. H= quæſtio tractatur in J. ſicut. hic. Vari ſunt modi tol-
lendarum obligationum, de quibus extat titulus in In- ſtitut. quib. mod. toll. obligat. ſed ea tantum attingam, quo- rum hic fit mẽtio.in d.l.ſicut. Cum duorum conſenſu obliga- tio contracta eſt, vnius diſſenſu diflolui non poteſt. nam in initio liberum fuit contrahere, aut non contrahere, ſed obli- gatione contracta liberum amplius non eſt vni contrahentiũ ab obligatione recedere ſine alterius conſenſu. H c tractatur quæſtio de mandato, depoſito,& ſocietate ſed de his omni- bus dicemus lub luis titulis. Mandatum morte mandantis lol-
uitur: ſolius enim voluntate mandantis reuocari poteſt. I. ſi
idem. hic.& cumquis mortuus eſt, deſiiſſe velle dicitur.
ADb TIT. XI. L IB. IIII. COD. VT ACTIONES ET AB HEREPDI BVS EIT CONTRA HAEREDES inxiptaut.
⅔[ritulus pertinet ad obligationes& actiones.
Olm dubium fait, an achones poſſent incipe- v re ab hæredibus, aut aduerſus hæredes. Vete- res credebant id fieri non poſſe: quod perſpici
H
pulat. quo in loco refertur etiam hæc conſtitutio. Stipulor à
te mihi dari poſt mortem meam mortuo me: quætebatur, an
exeo contractu poſſet meus hæres agere. Credebant hæredes nullam actionem habere. Videbatur enim abſurdum hæredi
ex contractu defuncti actionem acquiri, quæ nanquam ipſi
defuncto competiiſſet. nam cũ quis ſtipulatur ſibi poſt mor-
tem ſuam dari, nulla ei acquirirur obligatio ex hac ſtipulatio-
ne. Qui fieri ergo poteſt, vt poſt mortem eius acquiratur ob- ligatio hæredi? Obligationes enim hæreditariæ transferun- tur in hæredem, quæ cœperunt competere de functo ante mortem titulo de hæred. action. atqui hæc nunquam compe-
tiit gefun ao. Sed tamen luſtinianus ſtatuit hanc obl gatio-
nem incipere ab hærede poſſesid eſt, competere poſſe hære- di, quæ nunquam de functo competiit, vt incipiat etiamton- tra hæredes. Exempli gratia, ſi quis mihi dare promiſerit poſt mortem ſuam, is quandiu viuit, nontenetut, ſed tamen hæ-
res poſt mortem eius tenetur. Subiilitas iuris, quæ veteres mouebat, non videbatur hoc permittere: ſed luſtinianus exi-
ſtimauit potiorem eſſe voluntatem contrahentium quam ſubtilitatem. Dabis mihi poſt mortem meam veltuam, tunc
contractus dicitur eſſe compoſitus poſt mortem vel pro-
miſſoris, vel ſtipulatoris. Eſt eadem conſtirurtio in l. ſcrupulo- ſam. de contrahen. ſtipulat. videte§. poſt mortem. de leg. Inſtitut.&§. poſt mortem. de inutil ſtipulat. Nos autem pro communi hominum vtilitate recepimus conſlitutio- nem, qua hoc receptum eſt, d. l.ſcrupuloſam. Hic autem eſt locus communis de interpretatione voluntatis, propter ſub- tilitatem verborum voluntas contrahentium impediri non
debet. AD III. XII EOD.
NFE VXOR PRO MARITO, VEI
MARITVS PRO VXONE, VEI. mater pro filio conue- niatur.
Io quoque titulus pertinet ad obligationes& actiones,& præcipue ad effectum obligatie-
nis. Diximus enim ſupra, hunc eſſe effectum / obligationis, vt is, cum quo contracta eſt obli- gatio, teneatur, alius autem non reneatur. Ob-
tio ſequitur perſonam, nec ab ea perſona in aliam trans-
A 1 poteſt in hac ſpecie. Exemplum eſt, quo vti- tur luſtinianus in§. poſt mortem. Inſtitution. de inutilib. ſti-
fertur. Ergo ſumma horum titulorum eſt, ex alterius obliga- tione alterum non teneri. Sed de quibuſdam perſonis pote- rat probabiliter dubitari, vt puta de vxore& marito, de ſeruo & domino, de patre& filio, de liberto& patrono, atque ideo adiuncti ſunt hi ſequentes tituli. Videamus ordine de huiuſ- modiperſonis; ac prunum
De vxore& marito.
J Xor non poteſt conueneri pro marito. Si maritus ſit ali-
cai obligatus, ex ea obligatione non tenetur vxor, ſed maritus tantum. poreſt id accipi, vt in l. i. etſi vxor pro marito interuenit propter Senatuſconſultum Velleianum: quia ſi mulier, quæ pro alio interceſſit, conueniatur, iuuatur exce- ptione Senatuſconſulti Velleiani. Mulier quædam vereba- tur, ne ex contractu mariti ſui conueniretur: quærebatur, an is contractus valeret? Imperator reſpondet eam fruſtra quæ- rere, an is contractus valeat, qui cum marito habitus eſt. Nam etſi valeat is contractus, qui cum marito initus eſt, tamen non poteſt teneri propter maritum. In l. idem dicitur. Ob ma- riti culpam bona mulieris fuerant occupata,& poſleſſa à fiſco per rationalem, id eſt, procuratorem fiſci(is enim dicitur ra- tionalis ſub titul. de offic. procurat. Cæſaris) mulier, cum de ea re conſuleret Imperatorem, is reſpondit, Si mulier probaue- rit res, quæ à fiſco occupatæ ſunt, dominii ſui eſſe,& ex ſuo patrimonio, rationalem ius publicum ſecuturum. Sed cur mulier cogitur probare res in dominio ſuo eſſe,& Iuas eſſe?
quia maritus tenebatur,& res vxoris poſſidebat, quas occu-
pauerat fiſcus:& ideo cogitur mulier probare ſuas eſſe,& do- cere ſui dominii eſſe. Hæc lex vulgo adduci ſolet in ſubhaſta- tionibus. nam ſi quis velit ſe opponere, neceſſe eſt, vt doceat eas res ſui dominii eſſe, ſi is quorum bona capta ſunt ea poſſi- debat. hic igitur notandum eſt mulierem cegi probare. Ius publicum. Iure publico non tenetur vxor ex obiigatione ma- riti. Reperitur tamen caſus exceptus,& eſt ius ſingulareinl.
ſatis. Cod. in quibus cavſ. pignus tacite contrahit. Cum ma-
ritus ex primipilari adminiſtrarione tenetur, runc etiam in ſubſidium bona mulieris dotalia capi poſſunt à fiſco. Ego ſu- pra docui quis ſit primipilus. Idque ſi non ſufficiant bona ma- riti qui primipilus eſt. Hoc ius ſingulare eſt& ſpeciale: ſicut fi- ſcus habet multa ſingularia,& præter fiſcum illaſprimipilaris adminiſtratio. Nam quod debetur fiſco ex primipilari cauſa, multo plura habet ſingularia priuilegia, quam quod fiſcale eſt,& quod fiſco debetur. Vxor igitur pro marito nontene- tur, nec poteſt conueniti, ſed tantum maritus ex obligatione ſua. Hæctamen apud nos non vſque quaque obſeruantur,& præcipue in his prouinciis, quæ moribus magis reguntur, quam iure Romano, vt fere fit per totam Galliam. Inter ma- ritum& vxorem fit quædam com municatio bonorum quo- rundam,& mobilium,& corum, quæ acquirumur copſtan- te watrimonio, etſi res ſoli ſinr. Præterea con municahtur obligationes contractæ tam ante matrimonium, quam poſt matrimonium contractum, ita vt poſſit maritus conueni- ri pro vxore,& vxor pro marito. Sed nos de iure Romahò tantum hic loquimur, non de moribus. Ego aliquando ad-
monui hanc ſocietatem non eſſe iuris Romani, quamuis
aliquando vxor dicatur ſocia eſſe mariti, vtin l. 1. rer. ⸗mot: &. aduet ſus. Cod. de crim. expil. hæred. Non enim eſtibi talis ſocietas, qualis recepta eſt iure Gallico. ita enim com- municantur res inter virum& vxorem, vt ſeparari non pol⸗ ſint. Secundo maritus non tenetur pro vxore, ſicut nec v-
xor pro marito, vt dicitur in l. 3. Hic. Sicut vxor non poteſt
conueniri pro marito, ita nec maritus pro vaore conucni- ri porerit. Sed hoc intereſt inter vtrunque, quod etſi vxot nominatim ſe adſtrinxerit pro marito,& interceſſerit, hon poteſt conueniri: maritus autem ſi ſe obligauerit pro vxo- re, tenetur, vt dicitur in leg. 3. quoniam Senatuſconſultum Velleianum vetuit, ne mulier intercedat pro alio: ſed nihil vetat maritum obligari pro alio, pro quo intetceſſit. Tertio, hic dicitur, matrem pro filio conueniri non poſſe. quod col⸗ ligitur tam ex 1. 4. quam ex ipſa inſcxiptione. matres igitut ex perſona filiorum ſuorum non poſſunt conueniti aut in- terpellari. Quarto pater non poteſt conueniri pro filiv, vt dicetur in tit. ſequen- AD

urrſfnd dudne lunt'üowiitiht
um ſecwunn 1 domidio ſdotle at emotspolläctn wulier Drodrxeat, erulgo adduciſonntt
pponete dectlech
orum dotacnaina ſ muleetemetgimte netut vnoter oien Iceptus,cſiuutna aus ucite connaht ln nriore tenen, un liꝛ cni pollmr in jque bnon ſcfiän ingulareeſteuti ptxtet fſamin
beru fſcoeryinftt
priilegs, ungui norigitut nomnm tantum maficselddf vſqueqraqrech ux wordas ni per totap balme
con motiatodans,
19
or. Dixtetactti
8
Mctewu k 3 V petut to ig z. lic. J utc
In Tit. Xcſilius propatre,&oc.
AD IIT. XIII. EOD. NEé FILIVS PRO PATRE, VEIL DPA-
TIR pPRO FEIIIO EKMANCIPATO, VII LII- bertus pro patrono, velſeruus pro domi- no conueniatur.
XEMPLVM eſt in l. I.& 3. hic Filius eman- cipatus accepit mutuam Pecuniam, certum eſt eo nomine patrem conueniri non poſle, & in inſcriptiòne fit mentio filii emancipati:
actiones comparatæ ſunt iure prætorio aduerſus patrem,
quamuis nulla actio aduerſus eum iure ciuili detur. Datur
enim actio quodiuſſu, ſ filius iuſſu patris contraxerit. Darur actio de peculio, quatenus eſt in peculio. Datur actio inſti- toria, ſi filius patris iaſtitor fuerit. Datur actio de in rem ver- ſo, ſi quid ex contractu fili in rem pattis verſum ſit. De qui-
bus omnibus dicemus ſabtit. de eo qui in aliena poteſt. Aded
verum eſt, patrem non teneri ex contractu kilij„Vt ſi ſoluerit per errorem, illud repetere poſſit auctoritate præ ſidis pro- uinciæ. Simile eſt quod dicitur in l. z. filius nominatus eſt de- curio, patre eum non nominante, pater pro eo non conueni- etur, ſi quid male geſſerit filius in eo decurionatu. Huc perti-
net l.quoties.ff. ad municip.& tit.lib. 10. Cod. de filiisfam.&
quemadmodum pater pro eis ten. Sed de hac obligatione aos plära dicturi ſumus ſub tit.de eo qui in alien poteſt. Quinto filius non tenetur pro patte, ſicut nèc pater pro filio. I. 2. S Ergo notandum eſt, nec viuo patre, nec mortuo filium poſſe pro patre conueniri, niſ ei hæres extiterit filius, vt dicemus ſub tit.de hæred. act. Sed ponamus filium non extitiſſe hære-
1 2⁴ 0 2 2 8. 5* dem patri, non poterit tanquam filius conueniri, quia filius.
pro patre non tenetur. Excipitur tamen vnus calus, in lcum ex ſola. Cod. de primipilo. lib. 1 2. ex primipilari adminiſtra- rione pattis filius tenetur, etſi patri hæres non extiterit. quod mirabile eſt,& durum eſſe videtur, ſed hic habe ur rario pub- licæ vtilitatis magis quam briuatorum. d l. cum e⸗ ſola. oſten- dit aperte filium exalia cauſa non teneti pro patre, quam ex primipilari adminiſtratione, ſicut& bona dotalia vxoris te- nentur. Heæc omnia diligenter obſeruanda ſunt, quoniam moribus noſtris obferuantur in his quæſtor bus belli. Sexto nec libertus pro patrono tenetur, vt leruus pro domino. lvlt. melius legendum eſlet liberti vel ſerui. Ex his autem omnibus colligendum eſt, ex contractu vnius alterum nonteneri. Huc pertinet noua conſtitutio luſtiniani, quæ adſcribitur ſub tit. ne vxor pro marito,& eſt Nouel. 12.vbi Iaſtinianus vetat pi-
Depigno · gnorationem ſieri, quam Repreſaliam dicunt barbari docto- atzone, tes,& marquam, dè qua eriam extat reſponſum in iure pon-
euss ve-
quxæ vocatur aiν⁵ον⁷α ε. Deinde aliud quoque obſcruatur hu- ius acerbitatis vitandæ cauſa. js qui prehendit res alienas, actonem cedere cogitur ſibi competentem ei, cui res ſubla- ex ſunt aduerſus debitorem. Hæc autem pignoratio maxime prohibita eſt aduerſus ſtudioſos& ſcholaſticos„idque Fride- rici Kuobatbi conſtitutione, quæ adſcribi etiam ſolet in Co- dicibus quibuſdam ſub hoc tit. vulgo dicitur auth. Habita. quæ in gtatiam ſtudioſorum facta eſt, cum primum ipſum iis Romanum doceri cœpit. Nemo tam audax. Alterum eſt, quod à Friderico ſtarutum eſt in gratiam ſtudioſorum adoleſcentum. Si quis litem ſuper aliquo negotio mouere ve- lit ſcholaſtico, hoccapite continetur priuilegium fori. Nam contingebat aliquando ſtudioſos propter controuerſias, quæ ab alis mouebantur, alio auocari Proſpexit vtcunque huic incommodo Fridericus, data ſcholaſticis optionie iudicum,
ſi autem Rlius ſit in patris poteſtate, multæ
2 ²3 cuius hic fit mentio. Hic renouat ius antiquum: hoc enim tribuerunt etiam Iuriſconſulti„vt dixi in interpretatione hu- ius loci ſuperiori anno. Dat igitur eis optionem, vt eligant do- ctorem, quem ſibi æquiorem fore duxerint. Hodie conſer- natotes in horum locum ſucceſſerunt. Addunt vulgo& ter-
tium hac conſtitutione contineri, ſcholaſticos ad vectigal ſol- uendum(quod nos Pedagium vocamus) non teneri. Id colli-
gunt ex his verbis, Vt ad loca, in quibus literarum exvxeroentur
Nuadia, tam ipſi quam eorum nuncii veniant„& in eus ſecure ha-
bient. Aiunt hæc verba non poſſè aliter intelligi. Sed hoc per- mittitur cuiuis, vt poſſit ſecure habitare. Speciali dilectrone. Quxænam hic ſpecialis dilectio eſt? Præfario eſt vſque ad hæc verba, Hac igitur,& ab his incipit diſpoſitio,& duœ continet, quorum vnum præcipuum eſt, de illa exactione illicita. O- ſtendit autem hac præfatione cur hic conſtituerit de pigno-
Carſene watorer priuile- groruinnr
ſcholaſgi-
cor M.
ratione& exactione: id ait ſe conſtituere,vt poſſent ſecure
habitare. nihil adhuc ſtatuit. Hoc benefieium, id eſt, benefi-
cium quod ſequitur. Nam non poſſent ſecure habitare, niſi prohiberetur ea iniuriola exactio. ſed ramen vulgo receptum, (vxi& regiis conſtitutionibus continerur) vt ſcholaſtici im- munes ſint ab his vectigalibus.
AD TIT. XIIII. EOp. AN SERVVS EX SVO FACTO 1 POS T MANVMISSILONAM
teneatur.
[2 X iam dictis circa effectum obligationis& a⸗ (a ctionis, conſtat ex obligatione vnius alium
nonconueniri: quod adeo verum eſt, vrna ſeruus quidem manumiſſus poſſit conueniri exeo quod geſſit in feruitute. Alius enim ho- moeſt, non idem. I. qui res.§. aream. ff. de ſolut. Huc perti- netl. quod quis. de regul. iuris. quod quis dum ſeruus eſt, egit, proficere libero facto non poteſt. hoc locum habet tam in con- tractu, quam in quaſi contractu. l. eum qui. f. de neg. geſt. Exempla ſunt in l. z. l. ſi vt allegas. Idem dicendum eſt de ſta- tulibero. I. 1. hic. Sratuliber eſt, qui ſtatutam habet manu- miſſionem. leg. 1. de ſtatulib. Statuliber adhuc ſeruus eſt, donec venerit dies libertatis. Hæc ſuperior regula intelli-
Fcholu= Zica 2 vect: α
hbus im-
mmner.
genda eſt cum qpnibuſdam exceptionibus. Vna eſtinl. 3. Spe-
cies ſimilis eſt in l. eleganter.§. ſeruus. ff. de dolo. S ecunda exceptio eſt, nili quod geſtum eſt in ſeruitute„connexum ſit cum eo quod geſſit in libertate, adeo vt ratio ſeparari non poſſit. k eum actum.&l. ſeq. de neg.geſt. Quæ hactenus di- ximus, intelligenda ſunt de contractu& quaſi contractu. QMeritur; an poſt manumiſſionem teneatur de delicto? Et
dicitur in leg. 4. conueniri poſſe, quia noxa caput ſequitur,
I. tutela. de cap. minu. hoc eſt intelligendum, niſi delique-
rit ſeruus aduerfus dominum. Nam hoc caſu nec liber fa- ctus quidem tenetur. Nam dominus eum domi potuit coer-
cere. I. ſerui& filii. de furt. huc pertinet tit. Cod. deemen⸗
dat. ſeru. Huic ſententiæ videtur aduerſari l. quod ab alio. de condict. furtiua. Sed dicendum eſt condictionem furtiuam extraordinarium eſle actionis genus,& ex quaſi contractu oriri, quamuis cauſa condictionis furtiuæ ſit furtum, tamen æ condictio furtiua extraordinaria& ſingularia quædam habet præcepta. 4
AaAh IIT v E0D. QVANDO FISCVS VII. PRIVA- TVS PEBITORIS SVI DEBITORRS couuenire poſſit vel debeat.
.„. 4„. 4 lo titulus pertinet ad eum locum, de obliga- tionibus,& actionibus, in quo quæritur, an
ex obligarione vnius alter tencatur. Vnde
8. quæritur, an poſſim debitorem debitoris mei conuenire. In hac quæſtione diſtinguitur fi- ſcus à priuatis hominibus. Fiſcus conuenire poteſt debito- res debitoris ſui,& ſi appareat reos principales idoneos non oſle. l. 4. ſed exprimere debet debitorem ſuum inopem eſſe,
nec ſoluendo eſſe. Huc pertinet l. 3. 7. multa. de iure fiſci.ſed
3 I
—— ———’O—’—B—⸗—B—B—B—Y—x—x—x—

97½4
&l. 3. hic. vbi quæritur an priuatus poſſit conuenire debito- rem debitoris ſui. Et dicendum eſt duabus ex caufs licere pri- uato conuenire debitorem ſui debitoris, propter execurio- nem iudicati: quo pertinet l.à Diuo Pio. ff.de re iud.& l.z. hic. J. miles.. vlt. de re iud. Fiſcus non expectat cõdemnationem, vel diem, velconditionem, ſi forte debeatur ſub condictione, vel in diem, ſed ſtatim agere poteſt aduerſus debitorem ſui debitoris. Secundus caſus eſt, cum nomen datum eſt in ſolu⸗- tum. l. vlt. hic. Sed quæritur, qua actione poſſim agere aduer-
ſus debitorem mei debitoris? Et certum eſt me poſſe agere
tanquam procuratorem in rem meam conſtitutum Niili a- Gtione. Sed nihil refert, an quis directa, an vtili expetiatur. l. actio.de neg geſt. b b
1. AD TIT. XVI. EOD.
DE HAREDITARIIS ACTIONIBVS.
aut non transferuntur. tit. Inſtit. de perp.& temp. act.§. non autem. Actio hæreditaria eſt,
„ 6
ſc eriam actionem hæreditariam dici, quæ non
eſt cœpta à defuncto, ſed ab hærede incipit, l. hæredirarium. ff. de bon. aut. iud. poſſid. De hoc diximus ſup.
tit. vt actio. ab hæred. Actio igitur ex contractu defuncti
tranſit in hęredem, idque ex lege 12. tabularum. l. vlt. hic. Qui ſuccedit in rem vt legatarius, non ſuccedit in ius ſicut hæres. Singularis ſucceſſor eſt, qui ſuccedit in rem aliquam. l. flumi- num. ff. de dam. infec. Ergo non datur actio aduerſus debi- tores hæreditarios creditori, ſed aduerſus hæredem tantum. l. 3. hic. Perſonalem actionem dicit: quia hypothecaria poteſt competere, ſi quid poſſideant legatarii, vt mulier quæ taci- tam hypothecã habet in bonis mariti, poteſt aduerſus quem-
cunque poſſeſſorem bonorum mariti ſui in hypothecaria ex-
periri. Quæritur, quid ſi pupillus ſit hæres defuncti. l. 4. hic.& dicitur non differri exactionem debiti quod pupillus ſit hæ- res, niſi ex cauſa Carboniani edicti. Præterea quæritur, quid ſi plures ſint hæredes: hæc quæſtio tractatur in l. z. Singuli hę- redes non tenentur in ſolidum, ſed pro portionibus hære di- tariis. l. 1. ſi certum petatur,& l. ea quæ. famil. erciſc. l. pacto ſucceſſorum. C. de pact. Quod hic dicimus, de actionibus in perſonam intelligendum eſt. Nam actio in rem ſequitur tem, datur aduerſus poſſeſſorem rei: quare ſi hæres poſſideat, te- nebitur: ſi non poſſideat, non tenebitur. Exemplum eſt hu- ius reiin l.1.& 2. hic. Fit tamen interdum, vt actio quæ ſui na- tura tranſit in hæredem, extinguatur confuſione. l. vt debi- tum. hic, quod tamen intelligendum eſt pro parte hæredita- ria. l.. hic. l. ſi adiecta. hic. Aliæ actiones ſunt, quæ ſui natura non tranſeunt ad hæredes, velut actiones pœnales.§. non au- tem. de perpet.& tempor. act. Idem dicitur inl. vnica. ex de- lict.defunct. in qantum hæred. teneantur.
AD III. XVII. EOD. EX DELIOIIS DEFVNCIORVM IN QVANTVM HAREDES CONVENIANTVR.
X eo quod dicitur hæredes non teneti ex delicto defuncti, duo caſus excipiuntur. Primus eſt, cum lis cõteſtata eſt cum defuncto. Alter cum aliquid 1 peruenit ex illo maleſicio ad hæredem. l. quod di- ximus.§. vlt. de eo quod met. cau.& l. in hæredẽ. ff. de calum. Sed quæritur quid ſi actio pœnalis naſcatur ex contractu, ve- luti depoſiti? Et certum eſt, hæredem teneri. l. ſi hominem.§. datur. depoſiti.& l.ex contractibus. de obl.& act. hoc. intelli- gendã eſt, ſi ea actio ſit rei perſecutoria, d.§. datur.& ſic acci- piendum eſt, quod dicitur in§. aliquãdo. de perp.& temp. act.
AD TIT. IIII. LIB. XIII. PAN. DE EOOQVYODCERTOLOCO
DARTI OPORTIET. CA v. I.
EÆ r Eaccidit, vt locus certus exprimatur in con- tractu velteſtamento, idque neceſſarium eſt ali- uando, vt valeat obligatio huius rei. Exemplum
eſt in l..§. ſi quis inſulam. Quidam ſtipulatus eſt
8 A
MuEs actiones aut transferuntur ad hæredes,
quæ tranſit in hæredes. Sed notandum eſt,
Franc. Duareni(omment.
domum tibi ædificari, non adiecto certo loco: ſtipulatio dici- tur inutilis eſſe, propter incertudinem. Qua de re diximus in
interpretatione l.ita ſtipulatus. ff. de verb. obligat. Locusigi-
tur nonnunquam adiicitur neceſſitatis cauſa, vt valeat ſtipu- latio, quæ alioqui inutilis eſſet. Aliquando adiicitur non ne- ceſſario, ſed propter vtilitatem aliquam, quia vtilius eſtali- quid dari certo loco quam in alio. Cum autem locus adietus eſt ſtipulationi vel alii obligationi, quæritur de natura obliga- tionis. Et variæ ſunt quæſtiones. Exempli gratia, quæritur an ſtatim agi poſſit, ſi quis Epheſi ſibi dari ſtipulatus fuerit: Que- ſtionem facit, quod ea ſtipulatio diem non habet. Et videtur ſtatim agi poſſe, cum pure promiſerit. l. cedere diem. de verb. ſignifi. Sed tamen dicitur, non ſtatim agi poſſe, quia ineſt dies quo Epheſum perueniri poſſit. l. z.§. ſi quis ita. Hunc locum nos explicauimus in l. continuus. de verb. oblig. Et quodet- iam tractatur in l. 3.§. item Iulianus.
Sed præcipua queſtio eſt de natura huius obligationis, quo loco agendum ſit. Quidam mihi promiſit dare centum Ephe-
ſi teſtamento ſuo:aliego, me poſſe petere Romæilla centum,
id eſt, in alio loco quam in quo dari oporteat, velex teſtamen- to, vel ex ſtipulatione,& videndum eſt, quemadmodum lo-
cus adiectus ſit. Nam aliquando locus ſimpliciter adiicitur, yt
Epheſi dari promittis: aliquãdo cum alternatione, veluti pro- mittis dare Capuæ, vel Epheſi: aliquando cum coniuncttione,
vt promittis dare Capuæ& Epheſi: hæc omnia diſtinguenda
ſunt. Videamus primum cum locus adiectus eſt ſimpliciter, ſine vlla alternatione aut coniunctionc.
CAr LI Quid iuris cum locus adiectus eſi ſimpliciter.
8 quis promiſeric dare Epheſi, vel ſi teſtator iuſſerit dati Lutetiæ, certum eſt ex iure ciuili ſummo& directo ivre non poſſe alio in loco debitorem cogi ad ſoluendum. Natu- ra enim ſtrictorum iudiciorum non permittit, vt alio in loco debitor ſoluere cogatur: quia in ſtrictis iudiciis maxime ſe. ctamus verba, niſi appareat aliud actum eſſe extra id quod cautum eſt, vel ſaltem ſi apparet quid actum eſle, kabetur ra- tio eorum, quæ æqua eſſe apparet. I. quicquid aſtringendæ. de verborum obligat. Si quid omiſſum ſit àcontrahentibus in contrahenda ſtepulatione, id interpretatione ſupplendum non eſt. In bonæ fidei iudiciis multa ſupplemus interpre- tatione.§. in bonæ fidei. de act. Ergo ſi quis promiſerit dare Epheſi centum, non poteſt cogi ad ſoluendum Romæ. Actio enim ex ſtipulatu eſt ſtricti iudicii, nec refertur in numerum bonæ fidei actionum, d.§. in bonæ fidei. Idem dicendum eſt de actione ex teſtamento. l. 6. 7. de in litem iuran. Ergonon poteſt quis ita agere ex huiuſmodi ſtipulatione, velteſtamen- to, Si paret Roma mihi dare oportere, quia dandum eſt Epheſi. Iam enim receditur à verbis ſtipulationis aut teſtamenti. Ne- ceſſe ergo eſt, vt ita concipiatur actio, Si paret mihi Epheſidart oportere, hoctamen ius emendatum eſft iuriſdictione præto- ria proptet æquitatem& vtilitatem. Cum enim prætores ani- maduerterent, ex eo iure plurimum naſci inco mmodi, ſi non liceret alio in loco agere,& debitorem alio in loco ad ſoluen- dum cogere, actionem propoſuerunt, qua liceat alio quocun- que loco experiri, quam eo qui adiectus eſt,& expreſſus in obligatione contrahenda Nam propo ſita eſt ab eis actio vtilis eo nomine, vt dicitur in l. 1. hic. Docet I. C. cur propoſita ſit à
prætore actio, de qua hic diſſerere incepimus, per quam id quod certo loco promiſlum eſt, alio loco petitur propter vti-
litatem& æqyuitatem. Iniquum enim erat, inquit, ſi is, qui mi- hi dare Epheſi promiſit, ad eum locum nunquam accederet, vel quia data opera id facit, vel quia aliis locis neceſſario ad- ſtringitur, alio in loco non poſſe conueniri: ideo viſum vtile eſt actionem vtilem eo nomine proponere. Vtilem vocat, quoniam ex directo ſummoq; iure actio competere non po- teſt, propter naturam contractus, qui ſtricti iudicii eſt, in qua ſupplere non poteſt id, quod à contrahentibus exproſſum
non eſt. At expreſſum eſt, vt ſoluat debitor Epheſi. Sed hæc
ſubtilitas iuris ciuilis neglecta eſt, propter æquitatem,& com- parata eſt actio vtilis. Hæc actio dicitur arbitraria in pleriſque
5. capitl-

onſtain;— Gel cgens
Uag hin adah 1
educfinn
pheli, vel Unknnit lure ciwiliſummogg otem cog adlolertt um nonpermini,nin nain ſtrici uciisan taliud actem elema aret quidadumckb ppatet. I.quicuithn ud omilum ſticums
dicü, nec teferrrid a benr eilcenär „ einlienumnä wodlipalunmie nenen, quitunt ipuladcröm hes
—
n Tit. Deeo quod cert. loc. dar. opor. 925
capitibus huius tractatus, quia pendet ex arbitrio iudicis ldem dicitur in§.præterea. Inſtitut. de act.& titul. Cod. vbi conue- niatur qui certo loco dare promiſit. Ex jam dictis ſatis ap-
aret in actionibus bonæ fidei non eſſe opus hac actione ar- 5 traria, ſed rantum in contractibus ſtricti iudicii. Siin con- trahendo negotio quod bonæ fidei eſt, vt pura in venditione, conuenerit vt aliquid certo loco detur, nihil opus eſt haca- ctione vtili& Prætoria. ſufficit enim actio ex eo contractu. Nam in iudiciis bonæ fidei omnia veniunt, quæ ad bonam fi- dem pertinent. Magis ſpectamus bonam fidem quam ver- ba contrahentium. Hac diſtinctio bonæ fidei,& ſtricto- rum iudiciorum colligitur ex variis locis huius tituli, veluti ex leg. 2.§. hæc autem.& l. Qin bonæ fidei. 7. ex l. ſi hæres.. cum ſequentib. Exemplum ponit. in l.. de ſtipulatione quam con-
ſtat ſtricti iudici eſſe. Aliud exemplum eſt in l. 7. de teſta-
mento. Omnes hi contractus iudicii ſtricti ſunt. S& mutua pecunia data fuerit. Mutuum eſt iudicii ſtricti contractus, item actio ex teſtamento, vt diximus. Sequitur, In bonæ fidei. Si emendo& vendendo conuenerit, vt aliquid certo loco de- tur,& promiſſor vel petit or aut creditor ad eum locum nun- quam accedat,& expediat creditori forte aut promiſſori in alio loco, quam in quo dari promiſlum eſt, ſolui, poterit cre- ditor agere actione ex empto, vel vendito. Inh senim iu- diciis bonæ fidei, poteſtas iudicis non ita certa formula alli- gatur, vt in ſtricti iudicii contractibus. Hnic ſimile exem- plum eſt, quod vidimus ſupra in leg. vltim. de condic. ob tur- pem cauſam. Si quid datum ſit ob turpem cauſam ex parte accipientis tantum, non dantis, quæritur qua actione id repeti poſſit? Er dicitur ſi fuerit contractus bonæ fidei, puta depo- ſiti, vel commodati, agi poſſe ex eo contractu: ſed ſi ſit con- tractus ſtricti iudicii, ⸗gendum eſſe condictione ob turpem cauldam. Cum igitur aliquid dari certo loco oportet, vel ex contractu vel ex teſtamento, ſi creditor velit alio in loco age- re, opus eſt hac actione arbi:raria& vtili. Raria autem hu- ius actionis inſtituendæ eſt, vt fiat commemoratio eius loci in quo ſolui oportet, ſecundum formam contractus vel teſta- menti ex quo debetur. Ils enim qui agit ſine commemora- tione loci, male agere dicitur,& plus petere loco dicitur.§. lo- co. Inſtitut. de actio. De hac re inſignis lotus eſt in dict.§. plos petirur quatuor modis, re, tempote, loco,& cauſa. Non tantum is dicitur plus petere qui maiorem quanrtitatem petit, quam debeatur, verum etiam is qui petit alio in loco quam
Tamuls debeatur. Sic igitur concipienda eſt formula actionis, vt
actioni⁵
in hoc iu-
actor dicat reum cum q́uo agit promiſiſſe decem Epheſi ex-
w. empli gratia,& quia ad eum locum forte non acceſſit, petit, vt
condemnetur ad ſoluéèdum Romæ, habita ratione eius quod
intereſt alterutrius, Romæ potius quam Epheſi ſolui. Hoo
maxime proprium eſt huius actionis arbitrariæ. Vtilitas au- tem vtriuſque tam actoris quam rei hic ſpectatur, vt apertiſſi- me expreſſum eſt, in leg. 2. in princip.&§. vltim. hic. Sirei in- terſit Epheſi ſolui potius quam Romæ, minoris fiet conde- mnatio. quia deducetur quod eius intereſt. Si actoris inter ſit Epheſi ſolui,& per reum ſtet quo minus foluat, huius vtilita- tis habenda eſt ratio in hoc iudicio,& maioris pecuniæ fiet condemnatio. idem dicitur in eadem lege. Exeo quod dici- tur, eius quod intereſt alterutrius habendum eſſe rationem, quæritur an etiam lucri& quæſtus, non tantum damni ha- benda ſit ratio. Id quod intereſt aliquando complectitur
lucrum. l. ſi commiſſa. ff.rem ratam hab. Id quod mea inter-
eſt non poſſum aliter definire quam quod mihi abeſt vellu- erari deſii. Quæritur ergo, an habeatur ratio lucri in hoc iu- dicio?luriſconſultus ait lucri etiam habendam eſſe rationem, ſi modo erat mercator qui merces ſolebat com parare. Hic igitur obiter notandum eſt, cum quis lucrari conſueuit, puta ex negotiatione, ex artificio aliquo, in æſtimatione ineunda
eius quod intereſt, habendam eſle rationem lucri. Vnde hæc vtilitas oriatur, docet Iuriſconſultus, in l. ideo.& in Inſti-
tut. õ loco, de action. Tu mihi promiſiſti dare certam quan- ntarem vini, vel olei Epheſi. Tu non ſoluis in eo loco, egote
omæ conuenio: id quod alterutrius intereſt noſtrum æſti- mabitur arbitrio iudicis propter varietatem pretiorum cuiuſ- què rei. Sæpe enim accidit vt frumentum, vel vinum, quod carum eſt in vno loco, in alio loco ſit viliſſimum. Nam cum tam ſint varia Pretia rerum per ſingula loca, vt dicitur in leg.
pretia rerum. ad legem Falcidiam. dubitandum non eſt quin multum interſit quo in loco quid ſoluatur. Sed de pecunia quid dicemus? Pecuniarum quoque licet videatur una& ea-
dem poteſtas vbique eſſe, G&c. Oſtendit id quod intereſt con- ſiderandum eſle, eriam ſi pecunia ſolui debear. Sed ſi quis obiiciat, pecuniæ certam æſtimationem eſſe,& immurabi-
lem eſſe, vt dicitur in l. nummis. de in litem iurand.& l. I. do contrah. empt. Reſpondeo intereſſe tamen poſſe actoris vel
rei ſolui in vno loco potius quam in alio: Quoniam(inquit)
in aliis locis pecuniæ facilius& commodioribus vſuris inue- niuntur, aliis difficilius& grauioribus vſuris. Ex his pote-
ſtis cognoſcere, cùr hæc actio dicatur arbitraria; quia pendet
ex iudicis arbitrio, quod late patet in hoc iudicio in æſtiman-
do eo quod intereſt alterutrius. Atque ideo fit vt iudex ali- quando minoris pecuniæ quam intenta tum eſt, aut maioris condemnationem faciar, vt dicitur in leg. 2. in princip.&§.
nunc de officio iudicis. In o vero aliquando abſoluit reum exacta cautione. l. quod ſi Epheſi.§. I. Quidam promi ſit iol- uere Epheſi: creditor eum Romæ conuenit: reus fatetur ſe eam pecuniam debere, ſedtamen ſe Epbeſ habeie,& ſe faci-
le ſoluturum Epheſi,& per ſe non ſtetille quominus ſolueret Epheſi,& eam ſe obtuliſſe credicori Epheſi: quæritur an fit condemnandus reus, an vero ſit abioluendus in hoc iudicio? Nihil poteſt luriſconſultus in vnu erſum definie. Sed ait xæquum eſſe abloluere reum exacta ab eo cautione de ſol- uenda pecunia. Legendum hic eſt, Aaditus est, vt inl. cum furioſus. 3 9. de iudic. non eAdaittus. Addere udicem iudi Addere cio olim veteres dicebant. Prætor qui addebat iudicem huic euren actioni latam ei poteſtatem tribuebat: late patet iudicis offi- ²““
cium in hacactione. Vnde dicirur arbitraria, quod pendet
ex iudicis arbitrio.§. Præterea. Inſtir ut. de act. exemplum hic eſt ſatis appoſitum,. præterea. Ex iam dictis conſe quitur, ſi in eodem loco gatur, in quo dari aporter, tunc iudicis ar- bitrium ceſſare. Tunc enim ſocus eſt actio ni direc æ. J. quod ſi Epheſi. in princip.& ea ſola ſumma quæ eſt deduda in ſti- pulationem tuncpetetur. Axbitraria enim actio tunc com- petit, cum id quod promiſſum eſt in vno loco, in alio peti- tur. Et idem eſt in titul. Cod. vbi conueniatur qui certo lo- co. Hic titulus ad competens forum pertinet, ideoque luſti- nianus eum tollocauit in libr. 3. cum agitur, vbi quis conue- niri debeat. Sed hic à Triboniano collocatus eſt, quia cum condictione illa generali aliquid affiae haber. Ego dixiin
hac diſputatione, videndum eſſe, an locus adiectus ſit ſim-
pliciter, an vero plura loca vel diſiunctim vel coniunctim
adiecta ſint. Videndum nunc eſt quid hoc ſecundo calu di-
cendum ſit. Sidißtunctim plura laca adliccta ſint. 85 V C A r. III.
TLTEc quæſtio tractatur in leg. 2. ſubobſcure. in. ſi quis Epheſi: hæc ſpecies eſt: Quidam promiſit decem fol-
uere Epheſi, aut Capuæ hominem. Hiic alternatio eſt loco- rum, vel promittit decem Epheſi, vel hominem Capuæ. Hicc eſt alternatio& locorum& rerum: mixta eſt alternatio
rerum, cum alternatione locorum. quid igitur dicemus? Hic
dicirur, Non debet detrasto altero loco experiri: ne auferat loci
vtilitatem. Ego ſtipulatus ſum Epheſi aut Capuæ diſiunctim
fubalrernatione: agitur non Epheſi neque Capuæ, ſed Ro- maæ. Exempli gratia, Mihi licet agere Romæ hacactione ar-
bitraria. Eſtenim comparata, vt liceat creditori alio quo-
cunque loco sgere. eAltero loro, id eſt, debet fieri mentio al-
terius loci vel Capuæ vel Epheſi. Elect o creditoris eſt, vtrum
malit an Capuæ an Epheſi agere. Sed neceſſe eſt, ſi ſequatur
ſtipulationem, vt agat vel Capuæ vel Ephefi. Si igitur Romæ
agat ſine commemoratione alterius loci, ſcilicer, vel Ca- puæ vel Epheſi, aufert loci vtilitatem reo,& plus petere lo- co tunc dicitur. Vr autem hoc explicet Vlpianus quædam ex
Scæuola ſubiicit. Non v'tique ea qua tacite inſiint ſtipulationi-
bus, ſemper in rei eſſe poteſtate. Exempli gratia, Ego ſtipulor Ate
Srichum aut Pamphilum: hoc tacite ineſt ſtipulationi, vt al-
rerum ſoluatur, non vt vtrunque: id ſatis oſtendit alternatio:
ſed vtrius eſt electio, an debitoris an creditoris: Debitoris eſt
Ili
* 4
1.„.“.

926 Franc. Duareni(omment.
electio in alternatione rerum, niſi aliud actum ſit. l. vbi au-
tem.§. qui illud. infra, de verborum oblig.& l. plerunque. de
iure dor. An debeat, non eſt in debitoris poteſtate, ſed quid debeat. Quid ergo dicemus de alteratione locorum, ſi quis promiſerit ſolusre Capuæ vel Epheſi? Hic dicitur eius elie electionem qui creditor eſt, quia ſi electio permitteretur reo, is ſemper eluderet iudicium. Nam ſi conueniretur in vno lo- co, diceret ſe malle in alio conueniri, atque ita in poteſtate eius eſſet an deberet. Quare& in propoſito. Quamuis in alter- natione rerum electio ſit debitoris, tamen in alternatione lo- corum electio eſt actoris. Et ſine loci adie ctione. Nos diximus, iam non debere creditorem petere detracto vno loco: hic di- citur eum petere poſſe in alio loco& ſine loci adiectione. Di- Ni, ſi quis promiſerit Epheſi aut Capuæ ſub alternatione, ſiin alio loco velit creditor agere quam Epheſi aut Capuæ, puta Romæ, eum cogi mentionem facere alterius loci: ſic enim di- cere oportere, Tu mihi debes ſoluere Epheſi, aut Capuæ, vtrum volueris:& quia ad eum locum non poſſum accedere, vel tu non acceffiſti, peto vt cogaris mihi ſoluere Romæ. Vti- litas enim aufertur reo, quam haberet ſi ſolueret Capuæ vel Ephefi, ſi creditor agat Romæ ſine commemoratione loci. Ponamus eum agere Capuæ: debetne fieri commemoratio alterius loci? non eſt neceſſe. Debitor promiſit ſoluere Ca- puæ aut Epheſi:electio eſt actoris ſi velit eum conuenire Ca- puæ: nulla mentio facienda eſt Epheſi: vel ſi velit eum Epheſi
conuenire, nulla mentio facienda eſt Capuæ. Non enim po-
teſt de eo conqueri reus, cum ex proprio contractu debeat
conueniri, vel Capuæ vel Epheſi. Vnde concludimus, vbi eſt
iſta alternatio locorum, alrerius loci mentionem faciendam eſſe. Nunc videndum eſt quid dicendum ſit,
Si plura loca coniunctim adiectaſint. CA v. IIII.
Ha⁴ quæſtio tractatur inl. z.§.ſi quis ita ſtipuletur. hic.
Quidam ita ſtipulatus eſt, Centum Ephefi& Capuæ,
quænam vis eſt huius ſtipulationis? hic dicitur quinquaginta ſoluenda eſſe Capuæ,& quinquaginta Epheſi. Sed ſi is quiĩ ita ſtipulatus eſt, velit agere Romæ, neceſfaria eſt arbitraria actio. Idem dicendum eſt,& ſi Epheſi partem petat, quæ ſolui Capuæ debet, veleconuerſo. Nam vtranqus partem directa actione non poteſt in vno loco petere. Sed quæſtio tractari ſolet,an debitor conueviri poſſit in quocunque alio leco, nec ſit habenda ratio fori, ne alias inquiratur an ſit com- petens forum, an non ſit? Hoc controuerſum eſt inter eos qui de hacre ſcripſerunt. Alii exiſtimant vbique conueniri poſſe eum qui certo loco dare promiſit, ſi agatur aduerſus eum actione arbitraria. Mouentur, eo quod ſmpliciter di- citur, alio in loco agi poſſe, vt in ã. loco. de act. Actio(inquit) arbitraria propoſita eſt, per quam alio loco agere licet. Idem dicitur ſub titulo Cod. vbi conuen. qui certo loco. Ait Im-
perator ſimpliciter, debitorem alio in loco conueniri poſſe,
nec diſtinguit: ergo ſimpliciter accipere debemus, quocun- que alio in loco conueniri poſſe debitorem. Sed fortius vr- get, quod dicitur in pleriſque aliis locis, veluti inl. ſi duo.§. 1. de conſtit.pecunia.& in l. eum qui. de iudic. Cum dicitur ali- quem vbicunque conueniti poſſe,& quocunque in loco, nullus videtur locus relictus dubitationi, de quo leco hoc ac- cipiendum ſit. Sed ablurdum videtur, eum quocunque in loco conueniri poſſe, qui certo in loco promiſit, cum is qui promiſit fi mpliciter,& line loci adiectione, non poſſit quo- cunque in loco conueniri. Quo in loco quis conueni ri poſ- ſit tractatur variis in locis, præſertim in l. hæres abſens. de iu- dic.veluti in loco contractus, in quo quis domicilium habet. &c ſic de ſimilibus, de quibus egitur in dict. l. hæres abſens. Videtur ergo magis conſentaneum eſſe rationi, vt dicamus eum qui promiſit dare certo in loco, poſſe in alio conueniri, modo locus ſit conueniens& idoneus. l. contraxifſe. de obli- gatio.& actionibus. Probabilis igitur mihi videtur fenten- tia eorum qui exiſtimant, id quod dicitur debitorem quocun- que in loco conueniri poſſo, qui certo loco dare promiſit, ſic accipiendum eſſe, modo alias is locus idoneus ſit. Nam per- abſurdum eſt(vt dixi) eum qui ſimpliciter promiſit ſoluere
vel dare aliquid, non poſſe vbĩque conueniri:& eum qui pro-
miſit adiecto certo loco, ſine delectu,& fine diſtinctione pof ſe vbique conueniri. Et quod dicitur, quocunque in loco po-
teſt conueniri, his verbis Iuriſconſulti voluerunt oſtendere
neceſſe non eſſe eum in loco in quo promiſit ſoluere, ſedin uocunque alio loco conueniri poſſe, modo is locus idoneus it. Obiiciunt aliqui, nihil profuturam hanc actionem arbi. trariam, ſi ſequamur hanc ſententiam. Sed huic obiectioni reſpondeo, in nullo alio loco debitorem cogi poſſe ad loluen- dum, quam in loco expreſſo in ſtipulatione contrahenda, ſi
naturam ſtipulationis, que ſtricti iudicii eſt, inſpiciamus. Cum
conuenit vt detur Epheſi, natura ſtipulationis non patitur vt alio in locoreus cogatur ſoluere, ne in loco quidem domicili
ſui. Verum eſt quod poflet agi in loco domicilii ſui, ſed vt ſol-
uat Epheſi agi non poteſt. Nam hac arbitraria actione indu-
ctum eſt, vt debitor cogatur alio loco ſoluere. Sequens quæ-
ſtio eſt, an hæc actio arbitraria detur aduerſus fideiuſſorem, ſicut aduerſus reum principalem datur: Hæc qua ſtio eſt cele- bris quæ tractatur inl. centum Capuæ. hic. Africanus hac lege
ait, ſimiliter aduerſus fideiuſſorem arbitraria actione, ſicut ad- uerſus reum principalem,& poſſe peti vt fideiuſſor conde- mnetur præter ſummam principalem, ad id quodintereſtpe-
cuniam ſolutam non eſſe, in loco de quo conuenerat, ita et- iam aduerſus fideiuſſorem.
Quidam promiſit ſoluere centum Capuæ, non ſoluit,& moram fecit: aget creditor aduerſus eum arbitraria actione, & præter centum petet fortaſſis viginti, id eſt, quanti ſua in- tereſt eam pecuniam potius alibi quam Capuæ ſolui. Habetur ratio eius quod intereſt. Similiter dicendum eſt, ſi fideiuſſor moram fecerit, ſi non ſoluerit Capuę, cum interpellatus eſſet,
& ſi per eum ſteterit quominus Capuæ ſolueret,(tunc enim moram facere dicitur) ſimiliter aduerſus eum agetur actione
arbitraria,& non tantum petetur ſors principalis, ſed eriam id mnod intereſt, forte viginti. Hoc intelligendum eſt, ſi fideiuſ- or propter moram ſuam conueniatur. Sed magna eſt quæ- ſtio& dubitatio, cum conuenitur fideiuſſor, non propter mo-
ram ſuam, ſed propter moram rei principalis. Reus principa-
lis non ſoluit Poruniamd Capuæ cum interpellatus eſſet,& ſol- uere poſſet, ſi per eum ſtetit: vult eo nomine creditor aduer- ſus fideiuſſorem experiri. Hic quæritur, an actione atbitraria
agendum ſit,& petendum à fideiuſſore præter ſortem ptin-
cipalem id etiam quod intereſt creditoris alibi potius quam
Capuæ pecuniam ſolui. Quæſtionem facit quod alibi dici-
tur, moram rei principalis nocere fideiuſſori. l. mora. de ver- borum obligationib. Si morarei principalis nocet fideiuſſo- ri, propter moram rei principalis. Videtur in hac ſpecie con- demnandum eſſe fideiuſſorem adid quod intereſt pecuniam Capuæ ſolutam non eſſe. Sed tamen Africanus hic ait, in hac ſpecie adid quod intereſt fideiuſſorem damnari non poſ- ſe. Augetur fideiuſſoris obligatio propter moram ſuam, ſed propter moram rei principalis fideiuſſoris obligatio non au- getur. Hic ergo notandum eſt, quamuis mora rei princi- palis noceat fideiuſſori, non tamen ſequitur propter moram rei principalis obligationem fideiuſſoris augeri. Vtrunque verum eſt, Si quis promilerit Stichum,& dederic fideioſſo- rem, ſi reus principalis non ſoluerit,& Sichus deceſlerit, non ſolum reus principalis, ſed& fideiuſſor ad æſt matio- nem Stichi tenetur propter moram rei principalis,& ſi fi- deiuſſor nullam moram fecerit. Sic mota rei principalis nocer fideiuflori: non tamen ideo augetur obligatiofde- iuſſoris propter moram rei principalis, ſed tenetur ad id quod
in obligatione eſt, etſi moram ipſe non fecerit. l. vltim. de fi-
deiuſſor.
Naque enim hæc cauſa recte comparabitur obligationi vfara- rumò. Occurrit tacitæ obiectioni Africanus. Poceſt enim obiici aduerſus id quod diximus, quod alibi dicitur de obli- gatione vſurarum. Exempli gratia. Quidam ſtipulatus eſt centum& vſuras eius ſummæ, accepit fideiuſforem: cer-
tum eſt fideiuſlorem non tantum teneri ſortis nomine, ſed
etiam vſurarum quæ ſunt acceſſoriæ. Ergo idem videtur di⸗
cendum in propoſita ſpecie, vt non tantum teneatur fide⸗
iuſſor ad id quod principaliter deductum eſt in ſtipulatio-
nem, ſed etiam ad id Jnod præterea intereſt, quaſi accedat ſorti. Sed reſpondet Africanus hæc diſſimilia eſſe. Cumt in

*Nb b jn Tir. Deeo quod cert. loc. dar. opor. 227 Adch. tmaedgg.„ is ſtipul ſ& ſtiou. is& fideiuſſ is Oblioatinhe.„.. 4 duæ ſtipulationes ſint, cum quis ſtipulatur ſortem, ipu- ris& fideiuſſoris o atione, non augeri obligationem fide- nicta neit V latur vſuras, accepitque fideiuſſorem, mirum non eſt, ſi dica- iuſſoris ob moram rei principalis, cum exceptione intelligen- e aun Dban tur fideiuſſor non ſolum ſortis, ſed etiam vſurarum nomine dum eſt, niſi appareat fideiuſſorem etiam ſe obligaſle eius ditipole mütt teneri: quia vſuræ non miaus ſunt in obligatione quam ipſa quod intereſt nomine. Nam ſi hoc appareat, adid conueni- hafatedeh 4 ſors principalis: quia(vt diximus) duæ ſunt ſtipulationes, vna Ii poterit, quod intereſt propter moram rei principalis. Sic
ſortis principalis, altera vſurarum: ergo vſuræ ſunt in obliga- tione, cui acceſſit fideiuſſor. Non igitur dicitur eius obligatio augeri propter moram rei principalis, quia ab initio cum ſti-
oinſ 4.... Aanssee Fulate contracta eſt, hæ vſuræ erant in obligatione. Sedin
eſt intelligendum quod dicitur in l. quæro. 54. in princip. lo- Coneilia- cati. Lex eſt quæ exiſtimatur vulgo difficilis& obiſcura, quam 224 6* huic contrariam dicunt. Loquitur de eo qui promiſit inde- pee. ean mnem omnino ſtipulatorem præſtare, ſed de ea dicemus ſub lquaro.
ara hüin ac ſpecie idem dici non poteſt. Hic enim(inquit luriſconſ.) tit. locati. Alia quæſtio eſt affinis ſuperiori quæ tractatur in§. 1. loc. dere de füdm 6 vna pecuniæ creditæ eſt. Ego pecuniam tibi mutuam do, pu- lvltim. Qu dam ſtipulatus eſtcentum ſibi dari Capuæ: mo- ne nen 5
ta centum, ſtipulor eam pecuniam mihi ſolui Capuæ. Reus moram facit, nec ſoluit Capuæ: ago aduerſus fideiuſſorem propter moram rei principalis,& peto vt ſoluat mihi centum: & præterea id quod intere ſt mea pecuniam alibi potius quam Capuæ ſolui, non cogetur ſoluere id quod intereſt, quia de eo quodintereſt nulla fuit contracta ſtipulatio, ſicut in prio- ri ſpecie dicitur contracta ſtipulatio vſurarum. Si condemna- retur propter moram rei principalis, augeretur eius obliga- tio, quia fuit ad centum tantum obligatus: ad id autem quod
ram fecit reus, per eum ſterit quo minus Capnæ ſolueret: ita- que futurum eſt, vt ſi conueniatur actione arbitraria ad id ꝙ intereſt condemnetur. Ponamus id quod intere ſt ereditoris eſſe viginti,& ſortem principalem eſſe centum, cum creditor vellet arbitraria actione agere aduerſus reum principalem, qui iam moram fecerat, acceptus eſt fideiuſſor eius actionis nomine. Oſtendit Paulus fideiuſſorem promiſiſſe, quod debetur ex ea actione,& quod in esm actionem venit. Cum dicitur acceptus fideiuſſor eius actionis nomine, quæritur an
n lha d intereſt non fuit obligatus. Sed dixerit aliquis, ſi id quod fideiuſſor teneatur non temum ad ſortem principalem, fed u loco e— intereſt in obligatione non eſt, quomodo condemnabitur etiam ad id quod intereſt, puta ad viginti. Nam ſiagatur bae reus principalis, ad id quod intereſt? Addit, Circa cuins execu- aduerſus reum brincipalem, in tantum is condem nabitur: ecedenn Cmr tionemò,&. Hic dicit ſorrem tantum in obligatione eſſe,ſed ergo cum eius actionis nomine hic Bdeiuſſerit„ videtur ad räverlgem daie tamen officio iudicis præſtati id quod intereſt: committitur tantundem obligatus effe. Hoc mihi videtur Paulus velle usen aatitraa hoc atbitrio iudicis, vt condemner reum ad id quod intereſt, ſignificare, quæ aliis videntur difficilia& obſcura, qui ratio- ngnth ſttt an quamuis id in obigatione non ſit: quod nouum non eſt. nem loquendi veterum luriſconſultorum non ſatis percepe- Mdigam(Cpetdn Multa enim officio iudicis præſtantur,& in condemnatio- runt. Pideamus ne ea pecunia quæ,&c. His verbis aĩt non de- Videa- tienämehe nem veniunt, quæ tamen in obligatione non ſunt. Exem- beri, vi ego alias oſtendi. Accurſius& cæteri omnes exiſti. mus, qase
mant hic quæſtionem propoſitam eſſe, nec ad eam reſponde- 2οαo n-
tCaprdninnne lum vnum eſt inl. 4. Cod. depofi. Aliud eſt in l. qui per col- V p ri cum dicit, Videamus ne ea pecunia.&c. Ego vero dico his 1e⁴εα‿de-
uſionem-§. I. de action. empt. Ego depoſui apud te pecu-
advetſiseun vm niam meam, tu eam interpellatus vt redderes, non reddidi- verbis ſolere luriſconſultos decidere& defiuite:& alibi hu- Hee,„ terurſors richauſt ſti:ago actione depoſiti aduerſus te: nontantum pecuniam ius rei aliqua exempla adduxi in partitione tractatus de pactis, eues loc irellgentunthin conſequat, quam depoſui, ſed etiam vſuras. Eſt enim actio circa l.in perſonam. b tos. aoeniatur. Kümat bonæ fidei,& in actione bonæ fidei habetur ratio vſurarum: Simile aliud exemplum eſt in I. 4.8§. Cato. de verb. obligat. nitn fdeiuſa anmn non quod vſuræ debeantur,& in obligatione ſint, ſed quia in vbi dixihis verbis non ſignificari inſpiciamus, ſed ſignific are
condemnationem veniunt officio iudicis: eiuſque d.fferen- tiæ manifeſtiſſimum argumentum eſt, has vſuras non eſſe in
quod Gallice dicimus, donnons nous garde. vt in Offic. Cicer.
videndum ne non ſatis id it, ita ſolebant veteres lureconſulti
voeconomne genn obligatione, quod poſt ſententiam latean de drte,cie deho. plærunque ſuam ſententiam exprimere. Nec eſt dubitan- — ſita kuitnon loſüar 8: pecunia depo ita aan ob Patio dum qris Hac lententia fuerit Pauli in propoſita ſpecie. Ea i ei loregrarir ne& actioner⸗Anan iui 3 bernuſe peti Poteſt actione, iudex pecunia quæ ententia iudicis accedere poteſt„non debetur,
duu qui de ea actione cognoſcit officio ſuo etiam adiudicat vſuras id eſt, quod intereſt, videlicet viginti in ſpecie noſtra. Sed hinc tet crcdivis ü actori ante ſententiamn. Aliud exemplum ſimile eſt in dicta quæſtio pendet, an idquod intereſt, in obligatione ſit. Nam erſhoten uiguu I.qui per colluſionem.§. i. deaction. empt. Emptor non fideiuſſor acceptus eſt obligationis& actionis nomine. Si
cete deiuloilnn
tantum tenetur ad vſuras pretii, ſed etiam ad vſuras vſura- rum. Idem dicendum eſt in hac ſpecie. Cum ego ſtipulor mihi ſolui Capuæ mutuam pecuniam, ea tantum pecunia in obligatione eſt, id quodintereſt in obligatione uon eſt: ſed officio iudicis cognoſcentis de actione principali, id quod in- tereſt adtori adiudicatur. Additur, Quod ſi post moram,&c. argumento oſtendit id quod intereſt in hac ſpecie in obliga- tione non eſle, ſed officio iudicis tantum præſtari. Si pona- mus ſortem ſolutam eſle, id quod intereſt non poteſt peti. idem ergo hic dicitur quod in dictal. 4. Cod. depoſiti.& in di- ctal. qurper colluſionem.§. I. Ponamus eum qui mihi pro- miſit centum Capuæ, moram feciſſe,& poſt moram mihi ſoluifſe illa centum: ob id quod mea intereſt eum non ſoluiſ- ſe,poterone agere aduerſus eum actione atbitraria,& petere id quod inrereſt mea?non poſſum. Duæ euim hic non fue- runt ſtipulationes, vt in ſuperioribus ſpeciebus, vna pecuniæ creditæ, altera vſurarum, vel eius quod intereſt, ſed vna tan- tum pecuniæ creditæ. Igitur id quod intereſt committitur arbitrio iudicis. Hoc ſatis expedicum eſt, cum tota ſors à de-
bitore ſoluta eſt. Sed quid ſi pars ſortis tantum ſoluta ſit? po-
terit ne peti id quodintereſt aliam partem ſolutam non eſlſe? Et dicitur poſle, ſed peti non poſſe id quod intereſt ſottem to- tam ſoluram non eſſe. Quja obligatio pro parte ſublata eſt,& Ptoea parte tollitur ius exgendi quod intereſt. Cum tolli- tur tota obligatio, id quod intereſt etiam omnino tollitur: cum vera pro parte tantum tollitur, pro eadem parte tantum id quod intereſt extinguitur,& manet tantum pro reliqua parte. 1
Hiinc ergo obſeruandum eſt, ob moram rei principalis ob- ligationem fideiuſſoris non augeri. Qud diximus de vſu-
dicamus in obligatione eſſe, ergo fideiuſſor eius nomine te- netur, qui ſe obligauit cius actionis nomine. Erait Paujus, in obligatione non eſſe, nec deberi id oſtendit, adeo vt nune quoque ſorte,&. Adeò vetum eſt id, quodinrereſt in ob- ligatione non eſſe, vt ſorte ſoluta arbitrium iudicis ceſſet: ve- rum ſi Capuæ petatur cum Capuæ ſoluendum ſit, ceſſat ar- bitrium iudicis vt ſupra diximus, in J. Quod ſi Epheſi. cum alibi agitur, tunc locus eſt arbitrio iudicis. hic probat in obli⸗ gatione non eſſe. Nam ſiin obligatione eſſer, ſorte ſoluta, adhocpeti poſſet, quia manerer ſemper obligatio eius quod intereſt nomine: ſed quia id quod intere ſt, non eſt in obli- Satione, ſed venit officio iudicis„ſorte ſoluta tollitur omni- no obſigatio& actio. Hie occurrit obiectioni. Poterat quiſ= piam ſic obiicere, in ſpecie naſtra in qua ponimus centum pro ſorte,& viginti pro eo quod intereſt debita eſſe, ſi debi- tor ſoluat centum, videtur ſolniſſe non tantum pro ſorte, ſecd etiam pro eo quodintereſt pro rata parte. Dices, ſoluta ſorte ſolai id quodinereſt omnino, ira vt non poſſit peti, ſi 3ppa- ret re vera ſortem ſolutam eſſę. Sed ſi ponamus centum de- beri pro ſorte,& viginti pro co quod intereſt,& ſoluta eſſe centum, nonne poſſumus dicere lortem ſſe ſoluram biopar. te;& id quodiate reſt prorata parte, vt hoc caſu remaneat obligatio ſaltem ad ſortis pattem pe endam,& in hac peti- tione officio iudicis veniet id quod intereſt pro rata parte. Sedcreditor accipiens centum, viderur remilſiſſe pœnam, id eſt id quodintereſt, nempe v ginti. Eſt enim pœnareſpectu eius qu ſoluit, quia hoc ei abeſt. Qui non puto. Senten ia eſt Pault in hac ſpecie„centum eſl⸗ in ſorte& vigintiin eo quod iutere ſt. ſi quis centum ſolueric, viderur pro ſorte ſoluere& creditor qui acce pit, videtur ſortem accep ſſe,& proptetea IIi 2

928
remi qui accipit ſortem, videtur pœnam remittere.
AD TIT. XVIII. LIB. IIII. COD. ET IN TIT. Vv. LIB. XIII. PANpDECr.
DE CoNSTITVTA PECVNIA Capv. I. b
DicrvR de conſtituta pecunia propoſitum 8 eſta Prætore æquitatis naturalis cauſa,& ſua-
— dente æquitate naturali, vt oſtendit VlIpianus inl. 1. Si quis conſtituerit ſe pecuniam ſolu- turum velſuo vel alieno nomine, etiã ſi nulla
interuenerit ſtipulatio, tamen obligatur,& tenetur actione con ſtitutoria. hoc alienum eſt à ciuili ratione, vt ex ſolo con-
ſenſu& ex ſolo pacto quis obligetur. Iure Romano ex pacto nemo obligatur, niſi acceſſerit ſolennis ſtipulatio. Nam quatnuis natura æquum ſit„id quod conuenit inter aliquos ſeruari, tamen non videtur publice id vtile eſſe, vt ob quam- cunque pactionem homines ad litigandum in iudicio admit- rantur. Ex certis tantum conuenrtionibus obligatio naſcitur, & actio datur lirigare volenti, quæ conuentiones præ cæteris viſæ ſunt magis neceſſariæ ad rempublicam tuendam. In con- tractibus igitur modo naturalis, modo ciuilis ratio ſpectatur, vt docui adl.i. de pact. Sed in hoe edicto proponendo Præ-
tor magis reſpexit ad æquitatem naturalem, quam ad ratio-
nern ciuilem. Is enim qui conſtituit ſe ſoluturum vel nomi- ne ſuo velalieno; obligatur ex ſolo conſenſu. viſum eſt enim Praætori graue in hac re fidem fallere. Hæc igitur actio de con-
ſtituta pecunia prodita eſt aduerſus eum qui ſolo conſenſu conſtituit ſine ſtipulatione ſe pecuniam ſoluturum. Proficiſ citur ex iuriſdictione prætoria, non ex iure ciuili, qua iuriſdi- ctione prætoria emendatum eſt in hac re ius ciuile.§. in per-
ſona.&§. de conſtituta. de actionib. vbi Iuſtinianus oſtendit
Prætorem introduxiſſe ex iuriſdictione ſua quaſdam actio- nes in perſonam, cuiuſmodi eſt actio in perſonam conſtitu- toria, quæ tunc locum habet cum quis conſtituit ſe ſolutu- rum ſine ſtipulatione ſolo conſenſu quod à ſe vel ab alio de- betur. Nam ſi(in quit)ſtipulatio interuenerit, promiſlor iure ciuili tenetur: nec opus erit hac prætoria actione. Sed ſfi non interceſſerit ſtipulatio, dabitur aduerſus eum qui conſtituĩt hæc actio. Sunt qui dicant ideo actionem dari à Prætore ex pacto, quia pactum geminatum eſt, aiunt ex pacto dari actio-
nem, ſi geminatum ſit. Sed quomodo ſæpe accidit vt⸗gatur
actione de conſtituta pecunia, tamerſi pactum conuentum tantum interuenerit, nec quicquam debeatur ex pacto con- uento. Quidam promiſit pacto conuento, ex eo non obliga- tur: deinde conſtituit ſe ſoluturum: propter illud pactum
conuentum ex eo pacto obligatur, quia hoc pactum acceſſit
priori pacto. Ego hanc ſententiam refutaui inl.j.§. ſed ſi ac- cepto. de verb. oblig. Et dixi non ideo dari actionem ex pa- cto, quod geminatum ſit ac reperitum: imo etſi decies vel centies reiteratum ſit, non ideo actionem dari. Si quis mihi
pacto conuento promiſerit aliquid ſe darurum hodie, cras id
ſe daturum iterum promittat, dico non dari actionem de cõ-
ſtituta pecunia. Namis qui conſtituit, non fimpliciter pro- mittit ſe daturum, ſed ſoluturum, quaſi iam debeatur: Sicque
Iuriſconſulti loquuntur tam ſub hoc titulo quam aliis in locis. Cum quis conſtituit ſe ſoluturum, conuentio refertur ad id quod iam debitum eſt. Solutio enim non eſt niſi rei debitæ. Is qui promiſit ſe ſolururum confitetur ſe id debere,& agno-
ſcit debitum quod anteceſſit. Is qui promiſit ſe daturum cen-
tam, non cohtinuo agnoſcit ſe prius debuiſſe centum. Mul- tum refert an quis promittat ſe daturum, an vero promittat ſe ſoluturum quod iam debitum ſit. Quiigitur ita promittit vt agnoſcat iam debitum eſſe, dicitur conſtituere. hoc ſatis
colligitur ex l.i.§. eum qui. dum dicit, non animo conſtituen- Videtis differentiam eſſe inrer
tis, ſed promittentis factum. romittere& conſtituere. Si conuenerit inter me& te, vt des m hi aliquid, hoc promittere eſt: Si conuenetit vt ſoluas, quaſi
iam debitum, hoc conſtituere eſt. Conſtituere is dicitur, qui
pœnam. Eſt ergo locus comtnunis notandus quod
tur. Nam ſi mulier conſtituerit ſe ſoluturam quod debet, ad-
Franc. Duareni(omment.
ſe ſoluturum promittit, quaſi iam debitum: Græci vamm e& dicunt, vt notauit Budæus in Pandect. ex Demoſthene. Gal- lice dicimus arreſter. Hoc cõſtitutumigitur pertinet adid ſta- biliendum quod prius debitum fuit. Hoc ſit velut argumen- tum totius huius tituli& diſputationis de conſtituta pecunia. Iam veniamus ad interpretationem edicti prætorii, in cuins interpretatione nos omnia complectemur quæcunq; ſub hoc titulo extant, ſicut à nobis factum eſt intit. de iurciur.
CAr. II. 3 Deprimoedicti capite. D- lunt huius edicti capita:vnum eſt in l. 1. Qui pecuni- am debitam conſtituit, eam ſoluere debet. Nos ſingula vet-
ba explicabimus. Ac in primis dicitur in edicto, Qui pecuniam debitam, id eſt: Si quis pecuniam debitam conſtituerit. Vnde
Coſtite. re
rvid.
quæritur, an mulier his verbis contineatur? Ait VIpi. in l..§.1. Maſewl. Verbum qui, ſic accipiendum eſſe, quaſi prætor ita conceperit"um n. edictum, Qui quæue, vt mulier etiam verbis edicti continea. Oere.
uerſus eam dabitur actio de conſtituta pecunia, modo nonin- teruenerit pro alio. Poſſumus enim conſtituere, tam nomine noſtro quam alieno. Mulier intercedens pro alio non obliga- tur propter ſenatuſconſultum Velleianum. Eſt enim genus aliquod interceſſionis, cum quis conſtituit ſe pro alio ſolutu- rum. Verbum Si quis, etiam fœminas cõplectitur, l.i. de verb. ſiguifi. Cum igitur Prætor his verbis vtitur, Qui pecumiaã, c. nos ita accipimus per interpretationem quaſi mulier quoque contineatur. Qui conſtituit, hoc etiam ita accipiendum eſt, cum habilis eſt ad conſtituendum. nam quod ait Prætor ſim- pliciter, Qui, nos ita accipere debemus, vt perſonæ inhabiles non contineantur: cuiuſmodi eſt furioſus, prodigus, cui bonis interdictum eſt, pupillus.&c. De pupillo expreſſum eſt inl. 1. §.de pupillo. Nec opus fuit de his perſonis cõcipere edictum Satis enim intelligitur ex aliis partibus iuris ciuilis, cum edictũ proponitur de contractu aliquo, id accipiendum eſſe de his
perſonis quæ idoneæ ſunt ad cõtrahendum. Et hoc eſt exem-
plum interpretationis, quoties lex aliqua, vel edictum propo- nitur interpretãdum, in quorum interpretatione exemplum
lIuriſconſulti ſequi debemus. Similes quæſtiones vbique oc-
currunt, ſicut ſub tit. de iureiuran. de reb. cred. de verb. oblig. & in his verſatur munus luriſconſulti. Quæritur de filiofami- lias, quid ſi is ſit qui conſtituerit, an tenebitur de conſtituta pecunia? Et VIpi. in d.§. de pupillo, ait nihil referre an filiusfa. ſit qui conſtituit, an paterfamilias. Nam certum eſtfiliumfam. ex omni contractu, ſicut patrem familias obligari.j. ſliusfam, de act.& cblig. l.tam ex contractibus. de iudic. pręeter quamex mutuo propter Senatuſconſ. Maced. de quo dicemus ſubtit.
de S. C. Maced. ſed ex aliis cõtractib. obligatur filiusfamilias,
ſicut paterfamilias. Et præterea pater etiã teneturde peculio vſque ad quantitatem peculii quam filiusſhabet, vt diximus in. frater à fratre. de condict. indeb. Sequitur in edicto, Qus pecuniam. Pecuniæ verbum latiſſimum eſt. generaliter hic ac- cipitur pro omni re quæ in patrimonio noſtro eſt, I. pecuniæ verbum.& l.pecuniæ appellatio. de verb. ſignifi. quamvis alias tantum pro pecunia numerata accipiatur, vt ſud tit. ad§. C. Maced.Itemque aliquando accipitur pro tebus quæ pondete, numero& menſura conſtant: hic autem accipitur pro omni- bus rebus quæ ſunt in patrimonio noſtro:& ita interpretatut Iuſtinianus inl. 2. eod. In libris veterum iuris auctorum qui iuriſprudentiam tractarunt, reperitur hoc verbum pecuniæ pro quacunque re que eſt in patrimonio noſtro,& vult ita ac- cipi in actione conſtitutoria. Sequitur præterea in edicto, De- bitam. Vt quis obligetur ex conſtitute oportet pecuniam de- bitam eſſe, vel ab eo qui conſtituit, vel ab alio: ſi ne n fuerit de-
munaw.
bita pecunia, nulla eſt obligatio conſtitutoria. Vnde variæ,ν3i, quæſtiones tractantur de debito, in quib. quæritur quid debi. ꝓι⁷
Similes incidunt in hunc locum quæſtiones de debito velin debito. Nam vr intelligamus, an ſit locus huic actioni, cogno- ſcendum eſt an debitum ſit, an indebitum. ſi debitum ſit, ha- bet locum actio conſtitutoria, ſi non ſit debitum, non habet locum
4
tum ſit. Eſt locus de debito& indebito obleruatione dignus:„nade quem locum nos etiam attigimus ſupr. ſub tit. de condict. in reen deb. cum quæreremus quid debitum eſſet& quid indebitum. 70,
n aclit

Depapllormriet
sperſonscichea spardasicräculbmn. quo, it ꝛcepieutmit cöttadendum. Rhi esler lquayyelttäm cuminterptentione Failes qurtirvir nan detrb. cat ani coaſulti Qurmuti eri, an tenedinkce
Ilo, iitnüditefera Lani f em familsohigi ctios deiudegeu NMuaccd. deqlodirm mäid cipi⸗ tea patet erü raegi w 1 1 ſofan⸗
—
In Tit. De conſtit. pecunia.
locum hæc actio. Vlpian. in l. 1.§. vltim. hoc verbum interpre- tatur, Debitum autem ex quacunque cauſa poteſt conſtitui,&e.
Cum prætor ait in cdicto ſuo, Quipecuntam debitam, ſic in-
terprerari debemus, quaſi nihil ieferat ex qua cauſa debeatur pecunia. Nihil re fett an ex contractu, velex maleficio debea- tur. Quis ſit contractas certus aut incertus, nos oſtendimus in l. certicondictio. de réb. credit. N ec refert, an contractus certus ſit, an incertus, vt debitum dicatur. De quaſi contra- ctu idem dicendum eſt. Tutela contractus non eſt, ſed quaſi contractus. Tit. de oblig. quæ ex quaſi contract, Inſtit. De de- licto exemplum eſt ia l. qui niuriarum. 29. Si quis mihi de- beat propter iniuriam mihi factam, tenerur ex maleficio. Si igitur is qui ita obligatus eſt mihi conſtituar ſe ſoluturum, te- netur de conſtituta pecunia, quia verum eſt eum debere, J.
creditorum. de verb. ſignifi. Debitorem igitur intelligimus
ex quacunque cauſa. Deinde debitorein iutelligimus quo- cunque iure debeat, id eſt, non tantum de bitum hic accipi- mus quod iure ciuili, ſed eriam quod naturali aut prætorio iu- re debitum eſt. Exempla ſunt in l..§.vltim. Sic ee iam accipi- tur debitum naturaliter, ſubtitu. de condict. indeb. Exempli gratia, ſi quis mihi promiſerit pacto conuento ſine ſtipulario- ne ſe aliquid daturum, deiade id ſe ſoluturum conſtituat, ad- uerlus eum agitur hac actione conſtitutoria. Et hinc cer-
nitut maximus vſus& vtilitas huius actionis. Nam ſi quid
debitum ſit ciuiliter,& quis ſe id ſoluturum conſtituerit, non eſt magna vtilitas huius actionis, niſi forte quis conſtituat ſe
ſoluturum quod alius debet ciuilirer. Sed ſi quis conſtituat
ſe ſoluturum, quod naturaliter tantum debebat„‚tunc maxi- me neceſſaria eſt hæcactio, quia licet obligatio naturalis ali- quos eſte ctus ciuiles habeat, tamen efficax non eſt ad agen- dum, vt docui ſub titul. de condictione indebiti„‚exl. fideiuſ- ſor obligari.§. fideinſſor. ff. de fideiuſſotibus. l. naturalis, de obligationib.& actionib. Is proprie dicitur obligatus qui co- gi poteſt ad ſoluendum. Is qui natura tantum debet, quam-
uis æquum ſit eum ſoluere, nulla tamen actione conueniri
poteſt:& tamen ſi agnoſcens ſe debere, quod natura tantum debebat, conſtituat ſe ſoluturum, ob hoc conſtiturum tene- tur iure prætorio,& poteſt conueniri hac actione conſtitu- toria. Debitum ergo vel natura ſufficit. Quod diximus de iu- re naturali, 1dem dicendum eſt de iure prætorio. Si quis non debeat iure ciuili, ſed prætorio, id quoque conſtituens obli- gatur. neque id mirum eſt: nam multo efficax eſt ius præto- rium, quam ius naturale:& ideo ius honorarium aliquando appellatur,& actio honoraria,& propter Prætoris auctorita- tem& honorem qui delatus eſt huic mæ giſtratui, cœpit iuriſ- dictio prætoria haberi pro lege. Eſt(inquit Iuriſconſul.) vna vox iuris ciuilis. Adfert exemplum honorariæ obligationis.
Ideo& pater& dominus de peculio obſtrictiſi conſtaituerint,&c.
Si quis cõtraxerit cum filiofamilias/ pater non tenetur iure ci- uili ex eo contractu,§. in perſonam. de action. ſed tamen iure prætorio tenetur, vel quia aliquod peculium habet filius, vel quia aliquid in rem patris verſum eſt: ideoque agitur de eo quod in rem patris verſum eſt,& actione de peculio. Sequi- tur l. Quod ſi maritus. 3. hinc quæſtiones naſcuntur, in qui- bus quæritur, an aliquid debitum ſit vel indebitum, vt ſi mari- tus plus conſtituerit ex dote quam poterat. Maritus accepe- rat centum pro dote ab vxore, tantum reddere vxorinon po- terat. Maritus autem non tenetur in plus quam facere po- teſt. l. maritum. ff. ſolut. matrimon. quid ſi neceſſaria erant illi quinquaginta ad victum,& conſtituerit ſe ſoluturum cen- tum? Ait Iuriſconſul. eum nonteneri: ſed quæſtio eſt, an ſit debitum an indebitum. Hæc quæſtio à nobis tracta fuir ſup. ſub tit. de condict. indeb. Et diximus debitum eſle: ſed exa- ctionem differri, donec locupletior factus fuerit maritus. Turpe enim eſlet ita ſpoliari maritum omnibus fortunis ab vxote ſua vt egeret victu neceſſario,§. cum autem. Cod. de rei vxor. actio. Sed nihilominus dicitur ſolidum debere: ſi ſoli- dum debeat,& conſtituat ſe id omne ſoluturum vxori, eo no- mine tenetur actione conſtitutoria. Sequitur alia quæſtio in§.. Si quis autem cõſtituerit,&c. Eſt eadem quæſtio quam tractauimus ſubtit. de condict. indebiti„de eo qui debet qui- dem lure ciuili, ſed ſi conueniatur, poteſt ſe tueri per exce- Prlonem prætoriam, ſiconſtituat, quæritur an teneatur? Et dicitur non teneri, quaſi indebitum ſit, quia propter exce-
22, 1 2 2 9 Ptionem peti non poreſt, modo ſit exceptio perpetua,& quæ
ellls gracla comparata ſit cui datur, vt dicitur in J. qui exce-
ptionem. de condict. indeb. Iure prætorio non debeat, ig eſt per exceptionem. Si quis Ame pecuniam mutuam acceperit,& pactus ſim cum eo neperam, iure ciuili obligarus mihi eſt ex mutuo. actio enim ex mutuo ciuſis eſt, ſed non debet iure prætorio, propter exceptionem picti conuenti. Nam Præ-
tot pacta conuenta tuetur, licet iure ciuili nullius unt mo-
menti, tamen Prætor dat exceptjionem pacti aduerſus eum qui pactus eſt ne petat, qnamuis iure ciuili padto conuento obligationes non diffoluantur.§. præterea. de except. Hoc eſt quod ait Cicero lb. 1. de Invent. Pacta ſic iuſta pntari, vt interdum iuri præſtare dicantur. In hoc exemplo pe ctum effi- cacius eſt iure ciuili: quamuis enim hic iure ciuili obhgetur, ta- men ob pactum quod tuetur Prætor ipſo iure nullas vires ha- bet,& abſoluitur reus. Hic dicitur, iure prætorio, id eſt per exceprionem. Exceptiones vt plurimum præteriæ ſunt. Nam Prætor conſtituendo iudicium, cum actionem denega- re non poſſet, quæ legitima& ciuilis erat, ne videretur legis auctoritatem euellere, addebat Prætor condictionem& ex- ceptionem, extra quam ſi cre dutor pactus fit, ne eam pecu-
niam perxat. Erceptionem addebat Prætor xquitatis cauſa,
quia æquum videbat eſſe id quod conuenerat inter aliquos ſeruari,ſ. ſi vnus.§. pactus ne peteret. de pact. Pactum conti- net factum, ius in ſtipulationibus verſatur. Sequitur, Et v'e- rum eſt cum non teneri. Ex his verbis annotandum eſt, exce- Ptionem propter quam datur condictio indebiti impedire conſtitutionem: ideoque ad hunc locum referenda ſunt quæ diſputauimus de exceptione ſub titu. de condict. indeb. Alia quæſtio eſt de eo qui obligatus eſt in diem. Sius quii iure ciu tli & prætorio,&c. Quidam obligatus eſt iute ciuili& prætorio: 1s mutuam pecuniam accepit, nec vllum ei pactum de non Petenda ea pecunia factum eſt: certum eſt eum debere iure ciuili& prætorio: ſed tamen in diem obligatus eſt,& ante diem ab eo non poteſt peti: quæritur, an is conſtituensto- neatur de conſtituta pecunia? hic dicitur obl gari. Certum eſt eum debere qui debitor eſtin diem, quamuis non poſſic
repeti ante diem ſolutum, I. in diem. de cond c. indeb, So-
quitur, 7elprapter haspotiſſimun Pesunias qaa nondum cli poſe
Ant, conſtatuta inducta. Si quis obligatus ſit ciuiliter& ſtip ula- tio diem non habeat, nihil opus eſt conſtituto, quia poleſt ſtatim agi, ſed conſtitutum prodeſt ſi ita ſit obligatus vt pro- Pter diem dilationis non poſſit conueniri: quia conſtituere poteſt ſe præſenti die ſolaturum, tuncvtilis eſt hec actio con- ſtitutoria. Sed quid dicemus de eo qui obligatas eſt ſub con- ditione? Quæſtio tractatur in l. id quod. 19& l.z. C. co. Qui promiſit ſe aliquid mihi daturum ſub conditione, Si nauis ex Aſia venerit, deinde conſtituit ie id mihi ſoluturum, an
actione de conſtituta pecunia teneatur? videtur non tene- ri, quia debiturn id non eſt, quod ſub conditione promiſſum
eſt, l. cedere diem. de verb. ſignifi.nec ceſſit nec venit dies an- tequam exriterit conditio. At Prætor loquitur de eo qui de-
bet. Sed nihilominus valet conſtitutum, ita vt tunc actio ex
conſtituto naſcatur, cum extiterit conditio. Sed debitum non eſt. Reſpondet id receptum eſſe, quia ſpes aliqua eſt de- biti, licet non ſit debitum.§. ex conditionali. de oblig. Quam- uis euentus conditionis ſit incettus& nihil debeatur ante- quam aduenerit,& extiterit conditio: tamen ſi conditio extiterit, propter conditionis euentum ſpes aliqua eſt debiri. Nihil aurem refert à quo debeatur id quod quis ſe ſolutu- rum quaſi debitum conſtituit:& hoc eſt diligenter notan-
dum. Exemplum eſt in leum qui.§. quod exigimus. Præto- b
ris verba concepta ſunt in rem, in rem exattum eſt. In rem conceptum eſt edictum Prætoris, non in perſonam. Non dicit Præror,( ui pecuniam debitam ei cui conſtituit, vel à ſe debitam, non exprimit à quo ea pecunia debeatur, vel cuiĩ debita ſit. Ergo nihil refert à quo vel cui ea pecunia debea- tur. Sic dicitur pactum in rem cum nulla perſona exprima- tur. Sic actio de eo quod metus cauſa, dicitur in rem eſſe. Eſt enim edictum conceptum in rem, non in perſonam. J. ſi
cum exceptione.§. aliquando.&§. Pædius. de eo quod me-
tus cauſa. ideo non tantum ea actio datur aduerſus eum qui
metum intulit, ſed etiam aduerſus eum, qui metu non ab-
latam poſſidet. Sic noui operis nuntiatio dicitur in rem con- 3 Ili 3
2 4 — 4—— 1* 2 8 2 1—. 3 —————— 4 5 —
— 4—— 3 ——
4 4
„
*
—
“——
4*
—
—
—
1

Franc. Duareni(omment. non naſcitur actio. Si conuenerit inter me& te, vt res meati- bi obligata ſit, iure ciuili inter nos nulla contrahitur obliga- tio hoc nomine: ſed tamen ex iuriſdictione pretoria viſum eſt(
230 cepta eſſe, l. operis. de noui oper. nunc. Si ego conſtituam
aod non debeo, ſed quod alius debet, valet cõ ſtiturum: hoc eſt intelligendum niſi interuenerit error,vt dicitur in l.vltim.
hic. Si quis errore ductus conſtituerit ſe ſoluturum quod alius alicuam actionem dareelſ tibi Jepipnorc⸗deh zcphoc ale- debet, non valet conſtitutum, J. hactenus. hoc tit. Sufficit num eſt à iuris ciuilis ratione, vt quoties conuenit interte& m enim debitam pecumã fuiſte,& in ea lege duoexempla lunt. 4 res tua ſit mihi obligata, detur mihi actio Saluiana vel ſr Debitor deceſſitrelicto hærede: hæres nondum adiit hæredi- PothecariarSed ramen id viſum eſt vrile Prætoribus,& hoc n tatem, iacet hæreditas, ego conſtitui me eius nomine ſolutu- Pacra d ehade eſt propter viilitatem. nam cum vſus pi- fes rum: quæritur an valeat conſtitutum? videtur conſtitutum Paoun PPo⸗ ecariæ actionis venerit in vlutn propter vti- ſrß non valere: quia nullus eſt debitor iacente hefedirate a a e con qnen eſt, ſi quis conſtituerit ſe piguus datu- ad primis non poteſt defunctus debitor dici„uia 8 el 10 8 b mnnra ade. Con Heutua. ldem dſcondum eſt, erli quis con- bn rum natura: hæres non poteſt dici debitor, quia hæres nor e dens orem daturum, imo etſi cerram perſonam r eſt iacente hæreditate. Et tamen Vlpianus ait valere conſti- PrO efideiu nrame onſtituerit,& ſ nolit fideiuber e, enetur Am 3 a deberur. Aliud exemplum eſtin eadem is qyui conſtituit, quia valet conſtitutum. Quomodo valeat 3 turum, Juia pecuniade i ſt hoſtium di- hec obligatio docui in interpretatione l.hab licer, in, lol lege, de eo qui captus eſt ab hoſtibus, qul ſeruus 8 4— gatio doculin iaterpretatione l trabere lccze. in prin- hea citur. Cum ſeruis nulla eſt cio.l. ſeruus in iudicio. C. de iu- cip. de verb. oblig. Nam videtur factum alienum promittere l dic. interim dum apud hoſtes eſt, ſeruus eſt:tamen ſi quis eius quipromittit Titium pro ſe fideiuſſurum: factum autemn alie- 3 nomine conſtituerit ſe ſoluturum; dicitur valere conſtitu- num promittens non obligatur. Sed hanc obligationem per- 4 tum, quia eius reditus expectatur,& ſi redeat ab hoſtibus iu- inde zeeipende 4* ſ promiliſſet ſuum factum. Queritur, ſt 8 re poſtliminii valet conſtirutum. Addendum eſt ſupra dictis, quis homninem puta Stichum debeat& Promittat mortuo h ſi quis conſtituexit plus quam debitum ſit, quatenus debirum Sticho pretium& eſtimationem eius hominis, an valeat con. 80 eſt conſtitutum valere, alias non valcre, d.l.hactenus.§.vlti.l. ſtitutum. Hæc quæſtio tractatur duobus in locis. In pro- ha 1.§. Vllim. Præror enim ait, Qui pecuniam debitam conſtituit. b miſlor Stichi.2 1.& Ipromiſſor hominis. 23. Quidam promi- ſ Oporter ergo debitam fuiſſe pecuniam quæ conſtituta eft. fit Stichum, moram fecit: poſt moram Stichus mortuus eſt: Ergo ſiue quis conſtituerit pecuniam, quæ debita non eſt, is mihi promiſit pretium Stichi: quæritur, an valeat conſti- N nullo modo valet conſtitutnm, ſiue conſtituerit plus quam tutum? Hic dicitur conſtitutum valere, Sed dices, non id con- debitum eſſet, eatenus valet conſtitutum quatenus debitum ſtituit quod debebat. Sed iam diximus, aliud pro alio conſti⸗ 3 elt Inde queęritur, an aliud pro alio cõſtitui poſſit,& an ſi rem tui poſſe: dein de non videtur pretium indebitum eſſe, licet f aliam conſtituerit quis, valet conſtirutum? Quxſtio tracta- ſubtili quadam ratione dici poſſit pretium in obligatione iin tur in l..§. an poteſt. Ego tibi debeo Stichum,& conſtitIo noneſſe: tamen ſi factum ipſum inſpiciamus, recte dicipo- m me ſoluturum Pamphilum: quæritur an valeat conſtitutum? teſt bretium deberi. ldem dicitur in l. promiſſor hominis. aune- Ex verbis edicti Prætorii videtur conſtitutum non valere. Ait Debitor hominis ſi homo deceſſerit poſt moram debitoris Figu enim Prætor, Qui pecuniam debitam conſtituit. his verbis nihil refert, an promittat ptetium hominis, an vero plum, thcon fignificat, vt valeat conſtitutum oportere eam rem quæ debi- hominem. Nam cum promiſit hominem, nos interpreta- famat ta eſt conſtitui. Ergo debitor Stichi, ſi conſtituat Pamphilum, mur, tunc promiſſam eſſe hominis æſtimationem. Sic homo Kum non videtut exconſtituto teneri. Sed tamen hic dicitur vale- mortuus pertitur; id eſt hominis mortui æſtimatio, l. ſi ſeruum. gein re conſtitutum. nihil probibet.& aliud pro debito conſtitui.§. vltim. de verb. obligat. In omnibus autem hislocis, quia uns Animaduertit luriſconſultus conſtitutum ad ſolutionem de- poſt moram conſtituitus, valet conſtitutum. Nam ſi ante Rcon bitipertinere, vt admonui ſupra. Non enim quiſquis promi- moram conſtituatur, non Valet, quia is qui promiſit Stichumm, b dnna ir ſe aliquid daturum, dicitur conſtituere, ſed qui promittit ſe eo ante moram mortuo liberatur, l. quod te. de rebus credit. weha ſoluturum quafiiam debitum. Ergo cum receptum ſitaliud&l. ſiex legati cauſa. de verb. oblig. Et debitum eſſe oportet znet pro alio ſolui poſſe‚ rationi conſenraneum eſt, vr aliud etiam quod conſtituitur. Quxæritur etiam ſi id quod debitum erat kaed proalio conſtituatur. Eſt locus communis qe ſolutione. In- tempore conſtituti, debitum eſſe deſierit, an ſit locus conſti- püchd uito creditori aliud pro alio ſolui non poteſt, volenti poteſt: tuto? Et hæc quæſtio tractatur in. item illa.§. quod adiicitur. Nihur vt dicitu: iul..§. mutui dario. de reb. cred. Cũ aliud pro alo& Lid quod. Prætor in altera parte edicti quam poſteainter- Mhde ſolui poſſit, aliud pro alio quoque conſtituiĩ poteſt. Atque ita pretaturus ſum, ait, S&t apparet eum qui conſtitzit neque ſoluers, huno extenduatur interpretatione quædam verba edicti, cum ait, neque feciſſe, neque per actorem ſetit quominu⸗ fiere: quod ceh- derpt Qui pecuniam debitam conſtituit eam ſoluere debet. Quam- ſtitutum eſt, attionem dabo. His verbis Prætor ſign ficat tem- zucon uiscnim his verbis edicti non videatur cõſtitutum valeteniſi pus conſtituti hic ſpectandum eſſe, cum quæri tur an pecunia däut quis id conſtituat ſe ſoluturum quod debebat: tamen fiquis debita fuerit, an non, ſufficit debitum fuiſſe eo tempore quo daden aliud conſtituat ſe ſoluturum pro re debita, valet etiam con- conſtituta eſt pecunia; licet poſt debita non fuerit. Vnde di- tiohno Conſtitu- ſtitutum. Et hoc differt conſtitutor à fideiuſſore, ne quis pu- cit Vlpi. l. item illa.§. I. Proinde& temporali actione obligatum prerht uhhe der conſtitutorem fideiuſſorem quendam eſſe. Magna enim conſtituendo teneri. Si is qui tenetur actione temporali„puta püütar zeuA a inter eos eſt differentia: nam& ſi q nis conſtituat ſe ſoluturum actione iniuriarum, conſtituerit ſe ſoluturum, licet de ſfietit iode farar. quod alius debet, non ldeo tamen dicitut fideiuſſor eſſe. Iuſti- teneri tempore, tamen ex conſtituto tenebitur, quia debebat llucer nianus in Nouel, 4. diſtinguit conſtitutorem à fideiuſſore,& tempore conſtituti. Idem dicitur in l. ſeq. 18.§. vlt. Si pater qui duca conſtitutorem vocat av eνnrla fideiuſſorem veroε*ννντ. tenetur actione de peculio; quatenus erat in peculio, conſti- lhlen fideiuſſor autem aliud promittens quam quod reus principa- tuerit ſe ſoluturum, deinde decreuerit peculium, aur conſum- ouian lis debet, non obligatur, l. Græce.§. illud. ff. de fideiuſl. ita vt ptum ſit, quod ſæpe accidit(peculium enim ſimile e ſt homini dpona ſi Hdeiuſſor maiorem quãtitatem promittat quam reus prin- quod ſæpe creſcit, decreſcit, moritur, J. peculium, de pecuk.) Cäluw cipalis, vitra eam quautitatem non obligetur. d. L.illud com- fufficit peculium fuiſſe tempore conſtituti, etiam ſi poſtea de- ligun mune. Hinc conſequens eſt, ſi quis conſtituerit ſe pignus da- ſietit peculium eſſe. His duobus exemplis oſtenditI. C. nihil wonobl turum aut fideiuſſorem, valere conſtitutum. Si valeat conſti- referre an poſtea debitum eſſe deſierir, an non de ſietit, me do uunon tutum, cum res vna pro alia conſtituitur, multo magis valere tempore conſtituti pecunia debita fuerit. Sequitur in edicto, däu debet cum non omnino res alia, ſe d quæ acce ſoria eſtrei de- Conſtituit. Quid ſit conſtituere nos ſupra docuim us. Ego dixi a bitæ promittitur vt conſtituatur. De vtroque videndum eſtin conſtituere aliud eſſe quam promittere, nec verum eſſe quod dlsco l. Quiautem. 14.§.1. Tumihi debebas pecuniã mutnam. Cum vulgo dicitur, exgeminato pacto actionem de conſtituta po- denäan egote interpellarem copnſtituiſti non te ſoluturum eampe- cunia naſci: quia oportet animo conſtituentis aliquid promiſ- rä cuniam quam àte petebam, ſed pignus te darurum: quæritur, ſum eſle, vt dicitur in l.i.§. eum qui. Diximus eum conſtitue- rige an valeat conſtitutum? Exverbis edicti videtur non valere. re qui promittit ſe ſoluturum, quaſi iam debeatur. Eigo ſ nmra Nam ait Prætor in edicto, Qui pecuniam debitam conſtituit, quis promittat hodie pacto ſiue ſtipulatione aliquid ſe datu⸗- poler &c. Non conſtituit ſe eam pecuniam ſoluturum, ſed eius no- rum,& poſt aliquot dies idem promatat, non erit conſtitu- tere mine pignus ſe daturum. Ait tamen I. C. valere huiuſmodi cõ- tum. d.§. eum qui. Videndum nunc eſt quomodo con ſtituen⸗ wdi ſti utum,&um vtilitas pignoris irrepſerit. Ex pignore iute cinili dum ſit:nam id in edicto Prætotis non exprimitur: zcgun b Qhams= Dand

— — ü
— —
ſenr reimia d n 3 Wclama 1 turia Rronilt
3. K — S
— —
—
——
eleritpoſt nernt
ſerm omins, a. vilt dominem, unn minss xſtimarou
s morui xſimaile
ln omnides urnl let cooltinrum. ſal er,quin Eqaiprüit aror,.quodte ertr oblig. Etdedinntin wetam fjid gaottie elledelierit, nither
tam auen muna fern zunnne fi
oſtedipon 4 u& unprdlthn
enetur actiole 6 veri ſeloletnun,n
inwrertinſ io lſeqt bü wrilleg aio
— —
—
—
———
8 28 8 AS + 22 » —— —— —
₰̈ 1 — 8 — 1— —=3 S*
—
— ꝗ—jj 4—
C A v. III. Quomöodo ſit conſtituendum.
¶ Vm bPrætor ait in edicto ſuo, Conſtituit, accipiendum eſt o modo quo hæc obligatio contrahi poteſt. Sed quo- modo contrahitur hæc obligatio? Et dicendum eſt ſolo con- ſenſu contrahi, l.i. in princ. Prætor dicitur fauere æquitati naturali, quod conſtituta ex conſenſu pacta cuſtodiat,& te- neatur qui ſolo conſenſu ſe ſoluturum conſtituit, quod graue ſit ſddem falſere. Vlpianus in initio interpretationis ſuæ ad e- dictum id præpoſuit, vt oſtenderet contra ciuilem rarionem hanc actionem propoſitam eſſe à Prætore. Ex pacto enim iu- re ciuili neque obligatio neque actio ciuilis naſcitur. Quæ- dam ſunt conrractuum ſpecies quæ contrahunrtur ſolo con- ſenſu, vt emptio, locatio,&c. ex quibus naſcitur actio ciuili-
lis:aliàs ex ſolo conſenſu non naſcitur actio iure ciuili. Sed
his verbis admoner Vipianus Prætorem reſpexiſſe ad natura- lem æquitatem, quoniam æquum& bonum eſt quod con- uenit inter aliquos ſeruari, l. 1. de pact. Cum quis id quod pri- us debebat velciuiliter vel naturaliter, tanquam debitum a- gaoſcens ſe ſoluturum conſtituit, graue viſum eſt Prætori in hac re fidem fallere. Hinc etiam colligi poteſt quid interſit inter conſtitutorem& fideiuſſorem. Hic dicitur conſtituto- rem ſolo conſenſu obligari, ſed fideiuſſor non obligatur niſi verbis, niſi certa forma& ſolennitate verborum: quia opor- tet vt inrerrogatio præcedat& ſequatut teſponſio, I. blandi- tus. C. de fideiuſſ. l. 5.§. ſatis acceptio. de verb. oblig. Con- ſenſum autem nos accipimus conſtituentis& eius cui con- ſtituicur. nam duorum conſenſus neceſſarius eſt, ſicut in o- mni conuentione, l. i.§. conuentionis. de pact. Conſenſus autem eius non requiritur cuius gratia aliquid conſtituitur. Si quis conſtituat alieno nomine id quod alius debet, debito- ris conſenſus non eſt neceſſarius, l.vtrum. 27. Tudebes pe- cuniam aliquai ego conſtituote ignorante& abſente, imo etiam te inaito& contradicente, me ſoluturum quod debes- quæritur an valeat conſtitutum?& dicitur valere conſtitu- tum. Sed dicet aliquis: quomodo fit vt conſtitutum valeat ſi- ne conſenſu debitoris? Quia cum debitore hoc negotium nõ contrahitur,& ſufficit coaſenſus eius qui conſtituit& eius cui conſtituitur: conſenſus autem eius pro quo conſtituitur non eſt neceſſarius. Tu cõſtituiſti te ſoluturum pro me quod debebam: ego denunciaui tibi ne ſolueres, conueniris ab eo cui conſtituiſti: quæritur an exceptio aliqua tibi competart. Dicitur nullam exceptionem tibi competere. lIdem dicitur in Ivlt. de negoc. geſt. Nam hoc tibi imputandum eſt quodalie- nam obligationein ſuſceperis. Hine conſequitur non tantum inter prælentes ſed etiam inter abſentes hoc obligationis ge- nus contrahi poſſe. id enim in oinnibus contractibus obier- natur, qui ex lolo conſenſu proficiſcuntur. l..§. vlt. decon- trab: empt. Contractus qui verbis contrahuntur veluti ſtipu- latio, non poſſunt contrahi inter abſentes. Stipulatio non niſi inter præſentes contrahi poteſt, l. 11 de verb. oblig. quia re- quiritur certus ritus& certa ſolennitas. Sed in emptione, véè- ditione, locatione,& aliis huiuſmodi nullus eſtritus, ſufficit ſolus cenſenſus, quocunque modo declaratus fuerit. Dubi- tandum autem non eſt quin conſenſum ſuum declarare poſ- ſit abſens, vc hic dicitur, pura per nuncium aut per epiſtolam, L quiautem,§. vlt. Hoc valde vtile eſt& ſæpe accidit vt quis reipondeat pro alio per epiſtolam. Si quis fcribat epiſtolam ad alium, qua ſe declaret aliquid conſtituere, ſolet quæri an ſir
obligatus. Videri poteſt non eſſe obligatus, quia fideiuſſor
non obligatur niſi verbis. At obligatio quæ verbis contrahi- tur, non poteſt contrahi per epiſtolam. Sed videndum eſtan conſtitutum ſit, an non ſit. Certe ſi conſtitutum ſit debitum, dubium non eſt quin per epiſtolam recte contrahatur,& ad- uerſus conſtituentem non minus quam aduerſus fideiuſſo· rem datur actio, vt poſtea dicemus, licet fideiuſſio non poſſit contrahi per epiſtolam. Hic locus eſt inſignis& obſeruatio- ne dignus. de acquiſitione quæ fit per procuratorem& per nuncium. Regula iuris eſt vulgata, Per liberam perſonam nõ poile nobis acquir iobligationem, quam late explicaui in in- derptetationel. ita ſtipulatus.§. Chryſogonus. de verb. oblig. vbi hunc locum nominatim adduxi. Ergo multo minus mihi acquititur obligatio ab eo qui contrahit nomine meo, ſine
mandatu meo. Sed cũ quis contrahit nomine meo& man-
In Tit. De conſtit. pecuntuiu. P
datu meo, acquirit ſibiactionem ex eo contractu, ſed actione mandati ago aduerſus eum vt eam actionem ſibi acquiſitam
mihi mandet. Deinde actione ceſſ„potero experiri: alias nul-
la mihi competit actio. Nos hic mentionem facimus liberæ perſonæ: quoniam directo nobis per ſeruum& filium qui eſt in poteſtate noſtra acquiri obligationem& actionem certũ eſt, vt docui in d.§. Chryſogonus: cum docerem multum in- tereſſe inter nuncium& procuratorem. Nuncius nudum mi- niſterium præſtat, vt hic dicitur. Nec mirum eſt ſi hic dicatur obligationem nobis acquiri per nuncium. Procurator non præſtat nudum miniſterium. Ita conſtituitur nunci us, Ego mitto adte nuncium per quem ſignifico me velle tibi conſti- tuere. Hic nuncius exponit& refert verba domini& ſenten- tiam. Procuratori autem non mandat dominus vr nudo mi- niſterio vtatur, vt voluntatem ſuam alicui exponat, ſed man- dat ei vt vendat& emat,& non mihiacquiritur obligatio per nuncium quem miſi, non magis quam per epiſtolam. eſt e- nim loco epiſtolæ hic nuncius: quod de procuratore dici non
poteſt. Conſtitutum igitur fit ſolo conſenſu,& non tantum
inter præſentes, ſed etiam inter abſentes per epiſtolam aut per nuncium. Exempla hic reperiuntur, velut in l. Titius Se- 10.2 4. hic vroponirun ſpecies de eo qui conſtituit nomine pu- pillorum ſuor um, quorum tutor fuerat,& conſtituit per epi⸗ ſtolam, an teneatur de conſtituta pecunia? hic dicitur ad ſor- tem teneri, non ad vſuras. Sed cur magis tenetur ad ſortem quam ad vſuras? quia ſors poteſt deberi ex conſtituto„velex pacto. Vſuræ autem non debentur niſi per ſtipulationem J. 3. C. de vſur. hic non poteſt ſtipulatio eſſę, quia uon con tra⸗ hitur per epiſtolam. Simile exem plum eſt inl. Quidam. 26, ſed facile eſt illud intelligere. Nunc videndum eſt (S(A v. Iy. Quibus verbis contrahatur conſtitutum.
Væri lolet quibus verbis vtendum ſit in conſtituendos Et de re extat Conſtiturio Iuſtiniani Tit. vt cum de
appellat. quæ collocari ſolet ſub hoc titulo in Codice. 8i quis
ita dixeri t:Ego tibi ſatisfaciam: vel, Tibi à me ſatisfiet, aut ſi- milibus verbis vſus ſir, valet conſtitutum. Si quis autem dixe-
rit, Satis fiet tibi, imperſonaliter, nulla eſt obligatio: nam per-
ſonæ expreſſæ mentio neceſſaria eſt. Quiita loquitur imper- ſonaliter, animum non habet obligandi ſe. Idem locus tracta-
tur in l.eum qui.§. lulianus. 5. vlt.& l. ſequenti. In d.§. Iulia⸗
nus. dicitur, Quidam conſtituit Titium pro ſe ſoluturum, va- letne conſtiturum?dicitur non valere. Ratio perſpicua eſt,&
vulgotrita: factum enim alienum promittens non obliga-
tur.§. ſi quis alium. de inutilibus ſtipulat. Sed& ſi quis conſti- tuerit alium ſoluturum: nemo enim poteſt alteri acquirere. Sequitur in d. l.eum qui. Procuratori conſtitui poſſe. Quod Pö- ponius, Sc. Hic locus oſtendit differentiam inter procurato- rem d nuncium, de qua dicere cœpimus. Non mihi tantum poteſt conſtitui, ſed etiam procuratori meo. Siis qui con- ſtituit procuratori meo, debet ne in perſonam procuratoris
concipere verba couſtituti, an in perſonam meam?nic dicitur in perſonam procuratoris concipi debere. Igitur hæc obliga-
tio& actio acquiritur procuratori: ſed eam cedere domiuo cogitur actione mandati.]. poſſeſſio. de acquiren. poſſeſſ. De nuncio idem dici non poteſt. Ego miſi ad te nuncium vt mihi conſtitueres quod tu mihi debebas, conſtitues mihi non nũ- cio, qui tibi tantum exponit voluntatem meam,& nudum
miniſterium præſtat, nec vllum mandatum habert à domino,
niſi vt eius voluntatem exponat. De tutore& pupillo idem
videbatur dicendum eſſe. Cum conſtituitur tutori, quæritur an valeat conſtiturum,& an ſit tutori ipſi, an vero pupillo conſtituendum ldem quæritur de actore municipum& ci- uitatis,& de curatore. Actor eſt quem nos dicimus 8 yndi- cum. Certe videtur idem dicendum eſſe, vt recte conſtitua- tur tutori, vel curatori, vel actori municipum. Sed tamen hic dicitur poſſe etiam conſtitui pupillo& municipibus, propter vtilitatem ſubtilitate neglecta,& actio directo pupillo&æ municipibus acquiritur. Viilem attionem. Viilis actio vo- catur, quæ non datur ex ſummo iure, ſed propter vtilitatem contra ius directum, cum aliqua vtilitas ſuadet, vt à ſummo iure recedamus. His exemplis demonſtratur quibus modis fiat conſtitutum. Addendum eſt lupradictis, vtrecte& vrili- ter contrahatur conſtitutum, nihil referre an eodẽ loco quis b Ili 4 4
. 1 ———
*
— 1
1

77 St⸗chos. 2r.
Con ſli-
uii teu. uturum, vt d'lationem aliquam obtineat. Et hic eſt finis con-
332²
tuit ſe certa die ſoluturum.
ſolaturum conſtituat, an alio, an eadem, an alia die, l. 4.& ſ.
Quidam mihi debebat ſoluere Calendis Ianuarii,& conſtitu- ir ie ſoluturum Calendis Martii: vel debebart mihi ſoluere Romæ, is conſtituit ſe ſoluturum Epheſi: nih lominus valer conſtitutum.
Sufficit enim debitum eſſe id quod conſtitu- tum eſt. Non enim ideo minus debitum fuit quod alio die vel loco ſolui debuerit, quam conſtitutum eſt. Deinde nibil refert an certam quantitatem exprimar is qui conſtituit, an
vero ſine quantitate conſtituat, l. qui autem. Is qui mihi debet
centum, conſtituit ſe mihi ſoluturum quod debet, valet con- ſtitutum, licet certa quantitas adiecta& expreſſa non fuerit. Nulla incertitudo hic dici poteſt, quæ obeſſe conſtituto poſ⸗ ſit, nec vllam incertitudinem continer hic contractus. Nam ex alia obligatione poteſt apparere quid debicum ſit. Ergo cum ad aliam obligationem referatur conſtitutum, non po- teſt dici propter incertitudinẽ vitiari. Sed quid ſi ſine die con-
ſtituerit quis ſe ſoluturumhæc quæſtio tractatur in lpromiſ-
ſor Stichi.§. I.verba edicti late patent. Alt Prætor in edicto ſuo, qui pecuniam debitam conſtituit. Ergo nõrefert ex ver- bis cd'cti an ſine die, an adiecto die quis conſtituerit. Sed quamuis verba ed cti late pateant, inquit, dicit tamen non te- neri. Poteſt quidem dici te non teneri. Hic locus eſt valde ob- ſcurus, ſaltem ratio obſcura eſt, cur dicatur conſtituens non teneri qui ſine die conſtituit: quoniam ſtatim agi poſſet cum conſtituente. ſi ſtatim vt conſtituit non ſoluat. Conſtitutum
ideo ht vt dilario concedatur& exactio differatur. Cum ego
interpello debirorem meum vt mihi ſoluat, is cõſtituit ſe ſo-
ſtituti. Vnde videtur ſi quis conſtituerit ſine die, non valere
conſtitutum, quiais qni conſtituit ſine die, ſtatim poteſt con- ueniri. l.cedere diem. de verborum ſignificatione. Etconſtat
ex vecbis edici Prætorii in 2. cap. tempus adiici ſolitum fuiſ- ſe vt apparet exl.iterm illa. 1 8. eAd diem. Tempus conſtitu- ti eſt tempus quod in conſtituto exprimitur, cum quis conſti- Quid ergo dicemus valebit ne conſtitutum ſine die? Ait Iuriſeonſultus valere,& ne fruſtra quis videatur conſtituere, dabitur ei dilatio decem dierum: quod receptum eſt tam in gratiam debitoris quam creditoris. Hæcautem quæſtio definita eſt aliquanto apertius conſtitu- tione luſtiniani. l. 2. Cod. eodem. vbi dicitur: Quamuis dubi- tatum fuerit olim an conſtitutum valeret ſine die, ſtatuen- dum tamen eſt, conſtitutum ſine die valere,& actionem ex conſtituto dari. Quid ſi ſub conditione quis conſtituat, an va- lebit conſtirutum hæc quæſto tractatur ia l. id quod.i 9. vbi
duplex quæſtio proponitur. Prior eſt an id quod debetur ſub
conditione, conſtitui poſſit?de qua iam diximus. Altera eſt an id quod pure debetur, conſtitui poſſit ſub conditione? Nune Milem actionemo. His verbis ſignificat luriſconſultus, dire-
ctam actionem de conſtituta pecunia tunc non competere,
cum quis conſtituit ſe ſoluturum ſub conditione; ſed vtilem tautum. Cum dicimus actionem competere, hoc intelligen-
dum eſt cum extitit conditio. Sed cum extiterit conditio, an
dabitur vtilis an directa actio? Et dicitur vtilem competere. Sed cur directa non competit poſt conditionis euentumè ld- eo dicitur non competere, quia proprie conſtitutum non eſt, cum quid promittitur ſub conditiones obligatio ſuſpenditur, nec poteſt agi, nec quicquam debetur ante impletam condi- tionem ex contractu. Spes tantum eſt debitum iri ex condi- tionali ſtipulatione,§. ex conditionali. de verb. oblig. Nam ſi inſpiciamus finem conſtituti, facile intelligemus id conſtitu- tum non eſſe:conſticuto tantum differtur exactio,& is cuius gratia exactio differtur conſtituit.hic autem conditio adiecta non tantum exactionem reſpicit, ſed ipſam ſubſtantiam obli- ationis. Sed vtilitatis cauſa dabitur actio, hac ſubtilitate ne- glecta, ſed poſtquam extiterit conditio. Sequitur in edicto Prætoris, Neque ſoluere. His verbis ad- monemur obligationem naſci ex conſtituto, quæ obligatio non ex iure ciuili naſcitur, ſed ex iuriſdictione Prætoria tan-
tum. Ex conſtituto cum nulla interceſſerit ſtipulatio, non na-
ſcitur obligatio ciuilis ex pacto, cum obligatio ciuilis non na-
ſcitur ex iure Romano, ied tamen iure Prætorio introducta
eſt hæc obligatio, quæ ideo Prætoria dicitur, in§. in perſo- nam. de actio. in Iaſtit. Is qui ſoluere debet dicitur obligatus eſſe: quod ex definitione obligationis manifeſte apparet. Sed notandum eſt, ex hoc conſtituto ita obligationem naſci, vt
Franc. Duareni Comment.
vetus obligat onihilominus maneat. Nam nunquam fit con-
ſtiturũ, quin aliqua obligatio præcedat: quia is qui conſtituit,
cõſtituit ſe ſoluturum quod debet. Noua quædam obligatio naſcitur ex conſtiruto remanente veteri obligatione, vt dici-
tur in l.vbi. 28.& l. 3.§. in eum. ff. de admin. rer. ciuil. Si quis
conſtituit ſe loluturum, vel quod ipſe vel alius debet, lemper ex veteri obligatione debitor obligatus manet. Hic enim nul- la eſt nouario. Nam nouatio proprie fit, cum ita noua obliga- tio contrahitur vt vetus tollatur. l. i. de nouat. Quamuis au- tem vtraque obligatio maneat; tamen ſolutione tacta ex vna obligatione vtraque tollitur. Si quis mihi promilerit ſe ſolu- turum quod mihi debebat ex alio contractu ex quacunque cauſa(Vlpia.l.18. vocat ſortis obligationem principalem) hic dicitur ſolutione ex vna cauſa facta vtranque obligatiouem
tollielitis autem conteſtatione non tollitur. Si quis egeritvel
ex principali contractu, vel actione de conſtituta pecunia, non tollitur vtraque obligatio petitione. Nam air Prætor,
Soluere deket. Ex quo conſequens eſt non liberari reum, nini ſoluat.Satiſdatio igitur vel pignoris aut fideiufſoris dario non
ſufficir, vt dicitur in l. promiſſor Stichi.. vlt. Satiſdare is dici- tur Tniignus aut fideiuſſorem dat pro ſecuritate creditoris, L.. qui ſatiſd. cogant. Sed qui obligatur ad ſoluendum non li- beratur ſatiſdando. Sed quid de ſatisfactione dicemus: hic di- eitur, Si quis conſtituerit ſe ſatisfacturum. Multum intereſt, an quis ſe ſoluturum, an vero ſe ſatisfacturum conſtituat. Qui conſtituit ſe ſatisfacturum, poteſt vel fideiuſſorem vel pignus dare: nibil intereſt quomodo ſatisfiat, l. item liberatur. qaib. mod. pign. ſol. 8 Deinde quod diximus, ſoluere eum debere qui conſtituit, ſic intelligendum eſle oſtendit Iutiſconſultus, vt ſoluat rem ipſam quam conſtituit, non aliam. Aliud enim pro alio ſolui non poteſt, niſi volente& conſentiente creditorc. l. 2.§. mu- tui.de rebus credit. Vnde oritur quæſtio quæ tractatur in leg. aut illud. Quidam promiſit Srichum aut Pamphilum, deinde conſtituit ſe ſoluturum Stichum; tum demum vulrt ſoluere Pamphilum: quæritur an admittendus ſit? Ait luriſconſul- tus admittendum non eſle, quia conſtituit ſe ſoluturum alte- rum. Verum eſt eum qui promittit Stichum aut Pamphilum,
habere electionem,& alterum ſoluendo liberari, l. vbi auté. §. qui llud. de verb. oblig. ſed quia conſtituit poſtea ie lolutu- rum alterum, hic dicitur eum quem conſtituit ſoluere debe-
re,& alterum ſoluendo non liberari. Hic autem obiter no- tandum eſt, eum quis promittit Stichum aut Pamphilum, v- trunque eſſe in obligatione. Hic locus id manifeſt ſſime pro- bat. ſi enim vtrunq; in obligatione non eſſet, quomodo pof ſet alterum conſtitui?& tamen valet conſtitutum alterius. Quomodo autem hoc ſit accipiendum, docuimus in imer- preratione l. 2. de verb. oblig. Præterea ſicut is qui conſtituit ſe ſolururum vnam rem, non poteſt aliam ſoluere, ita qui cõ- ſtituit ſe vni ſolururum, alii ſoluere non poteſt. Eadem eſt ra-
tio perſonarum quæ eſt rerum. Ergo verba Prætoris ſic acci-
pienda ſunt, cum ait, Soluere debet, id eſt, ei cui conſtitutum eſt. Excipitur tamen adiectus in J..§.vlt. cum I. ſeq. Quidam conſtituit ſe mihi ſoluturum& Titio: quæritur quæ ſit vis hu- ius obligationis.id ego docui pleriſque in locis ſub tit. de verb. oblig. Titio ex hoc contractu nulla acquiritur obl gario. nul- la actio,& intelligitur ſolutionis tantum cauſa adiectus eſſe. Quare debitor ei ſoluens liberatur perinde ac ſi mihi ſolue ret, l.eum qui. de verb. oblig.§. ſi quis alii.&§. plane. Inſtit. de inutil. ſtipul. Ego pono mihi& Titio te ſoluturum conſtituil- ſe, ſi ſolueris Titio, an maneat actio de conſtituta pecunia, an vero ea ſublata ſit. luriſconſultus ait, Si agam aduerſus te ds conſtituta, poſtquam ſolueris Titio qui adiectus fuit ſolutio- nis cauſa, dabitur tibi exceptio, quia actum eſt inter nos vt poſſis ſoluere Titio. Si vero mihi, ſtricte iure adhuc manet mihi obligatus is qui ſoluit adiecto, quod videtur falſum eſſe. Nam in§. plane.&§. ſi quis. dicitur ſoluentem adiecto ipſo iure liberari, perinde ac ſi mihi ſoluiſſet. Hic dicitur eum qui
ſoluit adiecto iuuari exceptione. Sed hocintelligendum eſt cum Titius adiectus non fuit in principali obligarione: quod vulgo etiam hic traditur. Ex principali contractu mihi taa- tum debetur, nec poteſt alii ſolui quam mihi: deinde in con-
ſtituendo adiectus fuit Titius ſolutionis cauſa. Si itaque ſtti-
ctum ius inſpiciamus, qui ita ſoluit Titio adiecto, non videtur
liberatus eſſe: ſed tamen propter æquitatem datur exceptio
ei con-
ea! nule i, ad rimb,
AA Lh
Ae. bet
Kvor dalei ſeiddie ſuſeigs

SS — e ———
=S —
— —
—.—
4 S
aitendus it Atlth uin conſtituitſe loum vittit Ktichumꝛmla n ſoluendolderi i aconſtituitpulet Neanens br. derati. Hczmentt ri Stichumact Du
Kalamſolcera“ an poreklis n. E' ovelda ltrun Ab lehhdcdi io H Lilam 4
Recepti- II io.
In Tit. Deconſtit. pecunia.
eicontra quem agitur de conſtituto„quia videtur actum eſle vt poſſet ſoluere Titio, euin eius perſona nominata ſit. Huc pertinet quod dicitur in l. 8.& ſeq. Tu promiſiſti mihi ant Ti- tio ſoluere, deinde conſtituiſti te mihi ſoluturum: poſt con- ſtitutum non debebasadiecto ſoluere: ante conſtitutum ex ſtipulatione licebat tibi adiecto ſoluere. Idem eſt etſi huic af- finis eſt quæſtio in l. o:de duobus reis ſtipulandi. Ex duobus reis ſtipulandi ſi vni debitor ſoluerit liberatur l. ex duobus de duobus reis ſtipul. in lolidum debet ſingulis reis ſtipulandi. Quid ergo ſi conſtituerit le ſoluturum vnĩi ex duobus reis? di- cendum eſt eum ſoluentem alteri non liberari. Sequitur alte- rum caput edicti.
C A r. V. De altero capite edicti.
Herabu edicti Prætorii colligitur ex l. ſi duo. 16.& aliis
ſequentibus. Ait Prætor,&i appareat eum qui conſtituit neque ſoluere(Sic enim legendum eſt, vt in Pandect. Flor.„ neque feciſſe, neque per actorem ſtetiſſe, quominus fieret quod conſtitutum eſt, eamque pecuniam cum conſtitueba- tur debitam fuiſſe, actionem dabo. Hoc edicto proponitur a- ctio conſtitutoria, de qua hic loquimur; in l. z0. ea actio ex iu- riſditione Prætoria naſcitur,& in locum ſucceſſit receptitiæ actionis, cuius nulla eſt mentio in Pandectis, ſed meminit lu- ſtinianus in l.z. Cod. eo. Mentio eſt etiam huius receptitiæ a- ctionis apud luſtinianum in§. de conſtituta.&§. in perſonã. de actio. vbi Theophilus exponit differentiam huius actionis conſtitutoriæ,& actionis receptitiæ. Receptitiam actionem, ait dictam eſſe à recipiendo, id eſt, à promittendo, cum quis recipit ſe ſoluturum id eſt, cum quis promittit ſe ſoluturum. Huius actionis iidẽ loci ſunt qui& aliarum actionum. Quæ- ritur enim quæ ſit cauſa agendi, quid petatur. Quodnam ſit officium iudicis in hac actione. Nos breuiter hec attingemus, & ea referemus tantum quæ à nobis adhuc dicta non ſunt: multa enim eorũ quę diximus in explicatione ſuperioris capi- tis, ad hunc locum poflunt referri. Videndum igitur eſt in primis, 1 Qu ſit cauſa huiur actionin
C A r. V I.
(aus huius actionis eſt conſtitutum. Nam vt poſſit agi
hac actione oportet pecuniam conſtitutam eſſe, vt iam ſupra dixi, atque ideo quæcunque diximus ad hunc locum re- forri poſſunt. Quiagit hacactione, ita debet concipere for- mulam intentionis ſuæ, vt dicat ſibi conſtitutam eſſe pecuni⸗
am. Addendum eſt,& ſi quis iurauerit aduerſario deferente
conſtirutam ſibi eſſe pecuniam, adhuc locum eſſe huic actio- niillud.§. i. hic locus pertinet ad tit. de iureiurando. Niaſci- tut actio ex iureiurando ex iuriſdictione Prætoria. Et dubi. um non eſt, quin perinde habendum ſit eonſtitutum, cum quis iurauit ſibi conſtitutum oſſe, atq; ſi ei conſtitutum eſſet. Nec refert an deferente aduerſario, an referente quis iuraue- rit. Nunc videndum,
Quid petatur hac actione. C A p. VII.
FD ſatis intelligitur et ipſo prætoris edicto in vtroque capi⸗ ce. Petitur igitur hac actione id quod conſtitutum eſt. Seq
hoc ita intelligere debemus, peti quod conſtiturum eſt, vel
æſt mationem poſt moram. Sæpe petitur æſtimatio, quam- uis conſtituta non ſit. Exemplum eſtin obligationibus faci.
endipoſt moram. 81 quis conſtituerit ſe aliquid facturum,
poſt moram dubiaum non eſt quin tencatur ad pecuniam. I.
ſtipulationes non diuiduntur. de vetb. oblig. l.ſi quis ab alio: dere iudic. id generale eſt in omnibus faciendi obligationi- bus: ſed datur moræ purgandæ facultas, donec iudicium acce- Pꝛum fuerit, vt dicitur in l. ſi duo.& ſeq. Per actoremò. Si ſte- terit per actorem quominus faceret debitor quod conſtituit, non æquum eſt moramò& culpam creditoris reo debitori no- cere. Ergo ſi non ſteterit per actorem, tenet acti o:ſi ſteterit per caſum aliquem fortuitum& rerum naturam q uominus faceret debitor quod conſtituit, an dabitur actio? Si ſpecte⸗ mus verba edicti, videtur adhuc
Iuriſconſultus excipit vnum caſum, ſi per actorem ſtetctit:
actionem competere: Nam
— 833
Sed hoc eſſet mera calumnia, ideo potius ſententiain ample- cti debemus quam verbis inhærere. Quaritur an admittatur moræ purgatio vique ad diem conſtituti, an vero vſque ad li· tem conteſtatam, id eſt, vſque ad tempus quod in conſtituen- do expreſſum eſt. Exempli gratia, ſi quis mihi promiſerit inſu-
lam ædificare,& adiecerit certum diem, puta intra calendas Ianuarias, an poſt tempus conſtituti, poſſit faciendo liberari, ſi petam pecuniam,& id quod mea intereſt, inſulam factam non eſſe: Hic dicitur vſque ad litis conteſtationem eum faci- entem liberari. Sed cę ſi alia die. Si ſtrictum ius inſpiciamus, ſpectabimus tempus conſtituti, ſed tamen hoc producitur in- terpretatione ex bono& æquo ad litem conteſtatam. Ego hunc locum adduxi cum agerem de purgatione moræ in in- terpretatione l. ſi ex legati cauſa. de verb.obl. Et admonui male à cæteris intelligi, qui putant quoties quid promiſſum eſt moram purgari poſſe, viq; ad tempus litis conteſtatæ, ſed docui hoc intelligendum eſſe de obligatione faciendi. In aliis autem obligationibus varia tempora conſtituta ſunt ad me- rę purgationem. Ex his conſequitur hanc actionem rei perſe- cutoriam eſſe, non pœnalem, quia petitur quod nobis debe⸗ tur ex conſtituto, quamuis de eo dubitatum fuerit apud vete- res. l. item illa. 18.. ere autem. Cauſa dubitationis hæc mihi fuiſſe videtur. Diximus, cum aliqua actione petitur quod non adeſt reo aut quod non abeſt actori,pœnalem eſle actionem. id dicitur in§. pœnales. Inſtit. de act. lin honorariis. de oblig. & act. Si quis conſtituerit ſe ſoluturum quod alius debet, ex- igitur ab eo quod ipſi non adeſt. Sed hec ſubtilia. Et hæc actio eſt vere rei perſecutoria. Ex his intelligitis quid petatur haca- ctione. Proximus locus eſt,.„ 8 b Cui& contraquem detur hæc atio CA F. VIII. Hæ= actio datur creditori& eius hæredi aduerſus debito= Lrem,& eius hæredem. Tranſit enim hæc actio adhære- des tam debitoris quam creditoris, vt dicitur in l.1.& 2. Eſt enim rei perſecutoria. Actiones rei perſecutoriæ hæredibus & in hæredes dantur. Vnde quæſtio tractatur inl. ſi poſt. 22: Sipoſt conſtitutam pecuniam hæres reſtituat ex Senatuſc- ſulto Trebelliano, an actio ſit danda fideicommiffario? Cer- tum eſt actiones hæreditarias tranſire ad fideicommilſ arium. Si de facto conſtituta ſit pecunia, dubitandum non eſt quin actio vtilis detur fideicommilſlario ex eo conſtituto. Omnes enim actiones tranſeunt in fideicommiſſarium poſt reſtitu- tam hæreditatem, I. i. ad Trebel.&. reſtituta. de fideicom- hæredit. Sed magna eſt dubitatio cum conſtitutum eſt hære- di, quod dean debebatur ante reſtitutam hæreditatem. Sed hic dicitur actionem dari fideicommiſſario. Hoc eſt in- telligendum vt dicitur inl. ſi hæres pecuniam. 73. ad Trebel. Si hæræs cogitur cedere eam actionem quæ ſibi quæſita eſt fideicõmiſſario. Non enim actio eſt hæreditaria. Eadem queę⸗ ſtio eſt de poſſeſſore hæreditatis, cui debitor hæreditatius conſtituit ſe ſoluturum,& poſt conſtiturum ab eo euicta eſt hereditas:hic enim dicit, Sedmagus eſt vt fideicommiſſar o vel ei qui vicit, dscernenda eſſet actio. Quidam tamen ex vcteribus Iuriſconſaltis aliter cenſuerunt, quorum ſententia refutatur inl.ſi tibi.. cum poſſeſſor. de pactis. Sic mihi videtur vterque locus intelligendus eſſe. Præterea ſi plures vt duo rei conſti- tuerint, aduerſus ſingulos datur in ſolidum actio, l. ſi duo. in princ. Natura duorum reorum eſt, vt ſinguliin ſolidum tene- antur, vt non diuidatur actio inter e027 t duo rei conſtituũ- tur in quouis contractu nontantum per ſtipulationem:ergo etiam& in conſtituto in ſolidum agitur aduerſus ſingulos: Sed notandum tamen eſt propter æquitatem, ſi ſinguli ſol⸗ b uendo ſint, dari eis exceptionem vt diuidatur inter eos actio, ſi ſinguli conueniantur. Eſt beneſicium diuiſionis quod cõ⸗ petit ex diui Adriani epiſtola,& datur fideiulſſoribus& con- ſtituentibus pluribus, quamuis duo ſideiuſſores vel duo man- datores teneantur in ſolidũ ipſo iure, tamen relcripto ſ u0 A⸗ drianus conſtituit, cum vterque ſoluendo eſt, diuidendã eſſe inter eos actionem, vt conueniantur non in ſolidum, ſed pro parts. Huius reſcripti mentio eſt, in ĩ. ſi plures. de lideiuſſ. Et Iuſtinia. propter ſimili udinẽ rationis, æquitatis etiã vtilitatis cauſa hoc beneficiũ diuiſionis ꝓducit ad cõſtitutores. Hodie
in taßulis publicis quæ conſcribuntur àtabellionibus publi- cis ſolet adſcribi reuunciatio propter regulam iuris, l.i. ſi quis
in conſcribendo. God. de pact. Eſt aliud quoque beneſicium

334 quod hichabet locum beneficium excuſſionis, cuius mentio eſt in Nouel.Iuſtiniani de pluribus fideiufloribus, vbi vult lu- ſtinianus ſiue quis fideiuſſerit pro alio, ſiue conſtiuerit ſe ſo- luturum pro alio quod debet, vt non ante conueniatur, quã excuſſus fuerit reus principalis, ſi præſens ſit. Eo autem er- cuſſo, ſi torte deprehenſus fuerit ſloluendo non eſſe, tunc 2ge- tur aduerſus fideiuſſorem, vel eum qui eo nomine ſe ſolutu- rum conſtituit. Sed ſolet etiam huic peneficio renunciari.
CA v. IX. De officio iudicis. magendi, hac actione no-
Irca officium iudicis& ratione cacki⸗ C tandum eſt, vbiq; agi poſſe,& ſi quis conſtituerit ſe cer- to loco ſoluturum, l. cum qui.& l. ſi duo.§.1- Hic locus pexti- net ad tit.de eo quod cetto loco. Quemadmodum cum quis promiſit ſe certo loco daturum arburaria actione quocunq; lio in loco conuenixi poteſt: ita etiam ſi quis conſtituerit ſe
ro alio in loco certo ſoluturum, poteſt aduerſus eum alio in Pe agi. Sed quæſtio eſt de legato, ſi legatus conſtituat ſe Romæ ſoluturum, l. eum qui. 9.1. Legati hoc pruilegium ha- bent, vt non poſſintin legatione conueniri ob negociũ quod antea contraxcrunt. Nam poſſunt petere vt domum reuo- centur, l. 2.§. legatis. de iudiciis. Hic reperitur antinomia. hic dicitur conueniri poſſe Romæ: in l.ſi quis in legatione. de judiciis. dicitur non poſſe conueniri. Hec pugnantia ſunt. Sed mihi videtur vterque locus ſic explicandus,& conciliandus, Si conſtituerit legatus cum eſlet Romæ in legatione ſe lolu- turum quod ante legationem acceperat, non ideo conuenie- tur Romæ, ſed ius habet euocandidomum: niſi conſtituerit
Franc. Duareni Comment.
ſe Romæ ſoluturum, quod in ipſa legatione acceperat: ardue
ira mihi videtur accipiendum eſſe, quod hic dicitur,& verba ſoquentia id ſatis oſtendunt. Aliud autem eſt conſtuuere ſe ſoluturum Romæ, aliudnon exprimere locum, vbi lolutio facienda ſit. Poſtremo hæc actio perpetua eſt, id eſt, durat z0. annis, l. omnes. l. ſicut. C. de præſc. Iongi temp. l. ⁊. ad fi. C. co. inl. 2. Iuſtinianus aliquid ſubiicir de argenti diſtcactorib. Ris videlicet quæ argenti diſtrattores& alii negotiatores inde- fenſo conſtituerint,&c. Excipit argenti diſtractores. Eadem ex- ceprio eſt in Nouel. 4. de lideiutſ. ad fi. a ⸗oemc eos vocat.
Accurſius& cæterihic annotant argentarios,& alios nego-
tiatores, ſtatuta poſſe facere de negociatione ſua: ſed mirum eſt eis in mentem non veniſle verbum conſtituere, accipien- dum eſſe vt in titulo ipſo. Iuſtinianus ſignificat multum in- tereſſe an argentatii conſtiruant aliquid ſe ſoluturos, vel an argentariis conſtitutum ſit, an veroalius conſtituat ſe ſolutu- rurn, vel alii conſtitutum ſit. Si quis autem velit intelligere differentiam inter conſtitutam pecuniam, ab argentariis,& ab aliis conſtitutam, videat Nouel. Iuſtiniani de argentario- rum contractibus. Multa conceſſa ſunt argentariis, quia eo- rum munus publicum multum videbatur proficere rei- ublicæ. 1 INTIII. XIX. I. I B. IIII. CODP. ET TIT. III. I. I B. XXII. Pandectarum. (CA b. I.
DPe probationibus.
&☛ Vanta ſit huius tractatus quem aggredior vii- D litas, nihil neceſſc eſt pluribus explicare: id ſa- tis cuique notum eſt. In iudicio ſemper requi- ritur probatio, quoties de facto quæritur, quoties facti quæſtio eſt,& ſtatus cauſæ con- jecturalis. Ait Vlpianus in l. duo ſunt Titii. de teſtam. tutela. Cum duo ſunt Titi,& Titius datus tutor proponitur in teſta- mento tutoris, dationem inutilem eſſe, quia, inquit, ius non delicit, ſed probatio. Ea tutoris datio pro nulla habetur pro- pter probationem deficientem: quia nou poteſt probari vter aatus fuerit tutor teſtamento à teſtatore filiis luis. Pcobatio igitur neceſſaria eſt, quoties facti quæſtio in iudicium venit. Ac tametſi quæſtio facti, quæſtio comecturalis dicatur ad nos pertinere, vt ego in Scæuola fule docui, tamen legislatorum eſt modum, formam& rationem aliquam probandi præſcti- bere. Ciuilis ſcienria eſt apxενανεοννυ, VI ait Ariſtoteles, lib. I. mo⸗ al. qu ade eis luricon ſulti ſtat uant plerunq; 4* allarum ſunt artium. Sed videndum eſt ante omnia,
4 4
Quid ſit probatis. C
A v. II.
Vid ſit probare non tam difficile eſt docere, quam deſi- Qã ire exacte. Si quis definitionem dialecticam requitat, muo difficilius eſt ita definire quam docere,& oſtendere, quid ſit probare, quid probatio. Nec ſane definitio diale ctica hic magnopere neceſſaria eſt, cum alias res ſatis intelligatur.
Galenus irridet eos pleriſque in locis, qui in quacunque defi-
nitione ita ſunt occupati, cum alioqui res per ſe obſcura non ſit,& ſine Dialectica definitione facile explicari& intellgi poſſit. Qupd vitium quo plerique laborant, vocat ꝗuuessias. Mirta eſt ſaperſtitio noſtrorum iaterpretum& moroſitas in hacre. Quantæ enim ſint eorum ineptiæ in his definitioni- bus, maxime oſtendunt quæ ſcripta ſunt ab eis de definitione probationis: vix quinque diebus poſſem recitare quæcunque ab eis traduntur de definitione probationis. Sed hoc eſt mul- tum ſcribere, non multa docere. Tamen vt moroſioribusſa- tisfaciam, ſolitus definitionem dialecticam tradere: quia ſo-
leo ita definire, cum quæritur quid ſit probare, Probare eſt rei
controuerſa iud ci fidem facere per teſtes, vel per inſtrumenta. Pr- dem facerè is dicitur qui probat in iudicio, qui oſtendit verum eſſe quod intendit in iudicio. Nos probationem vocamus, Græci ses vocant. Viſum eſt enim Quintiliano, hoc verbum ad illud vocabulum Græcum zises, exprimendum idoneum eſſe. Quicquid eſt quo fidẽ facimus rei alicuius, illud eſt pro- batio. Deinde dicitur in definitione noſtra, rei controuerſæ. Ineptum enim eſt in eo probando,& docendo laborare quod controuerſum non eſt, quod in iudicio ſæpe accidit. In eo pec- cari ſolet ab imperitis hominibus qui in forov erſantur. Atq; ideo maxime ſpectare debemus, an cauſa verſetur in ſtatu coniecturali. Nos dicimus, Quand es parties ſont appointtees contraires. Exempla quædam reperiuntur ſub hoc tuulo, ve- ludiin l. patronum. Explicatio huius loci pendet ex edicto Prætoris de eo quod in fraudem patroni alienatum eſt, extat tit. ff.ſi quid in fraud. patr. Silibertus aliquid donauerit in fraudem patroni ſui, qui ei defuncto ſucceſſurus eſt, datur pa- trono actio ad reuocandam rem donatam. Qui experitur ad- uerſus libertum, duo probare debet. In primis donatum eße aliberto, deinde fraudandi cauſa donatum fuiſſe. Ponamus alterum probatum eſſe, puta donatum eſſe, nihil iuuabit hac probatio patronum. Nam id controuer ſum eſt in iudicio, nõ tantum an donatum ſit, ſed etiam an fraudandi cauſa ſit do- natũ. Cogetur ergo manifeſte probare aliquid in fraudẽ do-
narum eſſe. Sed videndus eſt ille tit. ſi quid in fraud. patroni.
Exemplũ aliud ſumicur exl. ante omnia. 23. hic locus pertinet ad tit. de pig& ad hypothecariã actionem. Is quiagit hypo- thecaria actione duo probate debet:duo. n. intendit, tem libi faifle obligatam,& eã rem faiſſe in bonis eius, qui eam obl- auit. Alterũ probare ſatis nõ eſſet. Nam alienæ ret obligatio nulla eſt. Ergo ſi obligatã rem ſibi eſſe tantum probauetit a- ctor, non proderit ei hæc actio. Nã controuerium fun inier agentẽ actione hypothecaria,& reum, non tantũ an tes ob- ligata eſlet, ſed etiã an ea res eius fuiſſet tẽpore p'gnoris con- tracti,& an oblzati potuerit. Deinde dicitur in de finitione, Edem facere iudici Ego hanc definitionẽ tradidi lib. 1 di pu- tat. Sic autemm loqui ſolent Iuriſcõſulti, iudici probare, lquin- quaginta. 12. Nõ dicimus probari aduerſario. Hinc poteſt in- telligi cur probare dicatur is qui fidem facit iudci. Probare a pud Latinos eſt efficere, vt ꝙ intendimus, probum& rectum videatur. Cum actor aliquid intendit in iudicio, tunc dicitur illud ꝓbare, cum efficit vel prolatis inſtrumentis in iudicio, velteitib.productis, vt ꝙ intendit iudici videatur probum iu- ſtumqʒ eſſe,& propterea dicitur in definitione, re ſtib. vel in- ſtrumentis. Nam omnis probatio conſtat aut tabulis ſiuein- ſtrumentis, aut teſtibus. Nulla vere probatio dici poteſt in qua aut teſtes aut tabulæ ſiue inſtrumenta non adhibeantur. Id ſaris oſtendunt duo tituli ſequentes, tam in Cod. quam in Digeſt. vnus de teſtibus, alter de in ſtrumentis. Ea collatio ti-
15 24..1— tulorum nos admonet probationis duo eſſe get era, vnũ per
teſtes, alrerum per inſtrumenta. Huc pertiuet cap. forus. ex- trà, de verb-ign. Magna quæſtid eſt de cõfeſſione, de ureiu- rando, de euidentiarei an probatio ſint, an uon ſint: ii aduer- ſat ius conhtteatur in iudicio, an ea confe ſſio ſidicenda pro- batio eſle. Si quis iurauerit deferente aduei ſario, au- ho uſ-
iuandum

—
tacimus tei kanu
itiode doltaxriane, ando,& docelhn. liniadicioſexutt vidun quinfuroſcn cmus, an caukzſetdii . Qum Getaan am reper untullbtag caiio huigplc xuie udem pattosiilcaun
Lüdenw lqutte defunctotuccelmsdht ntem douatam oa ae dedet. la pimddur canſadoauum ule n adonuumeſf uun d contronetlintfnu-
eietiim anfuutnig
dleptobet gutltr
ctile tit fgutua.
4
arte omuiJäc cinii idionen ed ce gehet dwoa tau fullein benöeiu
☚—
= .— 2 ——
ꝙ B
1
——
Probarzo
nus olrs-
xiſto.
Probatio neceſſa · ria]uæ.
In rit. De probationibus.
iurandum ſit probatio, ſi euidens fit aliqnid factum eſſe ex i- pſo aſpectu, an ſi ob hanc euidentiam rei index Pronuneſuue rit, dicatur probatum eſſe. Hæc ad de finitionem nol tram non pertinent, nec probationis vocabulo„ ſi vere& proprie accipiatur, mihi videntur contineri. Fateor quidem confeſ- ſionem aduerſarii& iuſiurandum vim probationis habere,& euidentiam rei pam nihil opus eſt probatione, cum aduer- ſatius confitetut. 1s etiam qui iurat aduerſario deferente non opus habet probare.l. ſed et ſi poſſeſſori.& l. eum qui. de iure- iur.& perinde obtinet in iudicio ac ſi probatum eſſet. His Ver- bis oſtendit luriſconſultus nihil probatum eſſe. in l. eum qui. dicitur, exonerari probandi neceſſitat e eum qui iurauit ad- uerſario deferente: probationem eſle,& ſententiam ſequi abſque vlla probatio- ne. Tunc enim probatio neceſlaria eſt, cum reus inficiatur, & res eſt controuerſa. Sed res nõ eſt controuerſa cum aduer- ſarius con fiLerur, vel aduerſarius conſtituitur quaſi iudex in cauſa ſua& teſtis. Hæc nominũ z2uusoee, in qua valde oc- cupantur vulgares interpretes, nullius eſt vſus. Concedo et- iam vt hæc probationem voces, ſed abuſio eſt, cum dicimus probatum eſſe. Nam nulla probatio vere dici poteſt, niſi quæ ſit pet teſtes vel inſtrumenta. Hæc ſatis ſuperque de defi- nitione probationis. Nunc ad diuiſionem accedendum eſt.
CA v. III. Diuiſio probationls.
N7Vlgo diaidi ſolet probatio in directam& obliquam. E- V hancalio in loco ſecutus ſum, quod mihi videretur inepta non eſſe. Nam aliquando aliquid ditecto probatur a- liquando non directo, ſed per obliquum. Eruditius& orna- tius poterit quis aliter vocare dυνν ννενννov. A liquando di- recto id probatur, velteſtibus velinſtrumentis, de quo con- trouerſia eſt. Exempli gratia, Aio me tibi pecuniam mutuam dediſſe: produco teſtes, qui pro teſtimonio dicant ſeinter- fuiſſe cum egotibipecuniam mutuam numerarem, vel pro⸗- fero tabulas quibus perſcriptum eſt, metibi pecuniam nu- meraſſe: directo id probatur quod iatendit actor, eſtque xνν,& inartificialis hæc probatio: nullo artificio hic opus eſt ad fidem faciendam iudici. Altera vulgo quæ dicitur ob- liqua, vel uerxvoc, id eſt artificialis, eſt cum id quod intenditur non probatur directo, ſed per obliquum, id eſt, id conſequi- tut exeo de quo loquuntur teſtes, vel ex eo quodtabulis per- ſpicuum reperitur. Hic arte aliqua opus eſt vt cognoſcatur quid ex quo conſequatur, an id quod intenditur conſequatur exeo quod teſtes dicunt, vel ex eo quod tabulis continetur. Huius autem obliquæ& artificialis probationis,tria genera velgradus potius conſtituimus. Eſt enim quædam huiuſmo- diprobatio certa& neceſſaria, aliqua veriſimilis& credibilis tantum, quæ neceſſitatem aut certitudinem non haber. Alia tantum abeſt vt neceſſaria ſit& certa, vt nihil aliud ſit quam leuis quædam præſumptio& ſaſpicio. Videamus prim um de neceſſaria& certa. De hac neceſſaria probatione, locus eſt in I. vltima. Cod. eod. Indicia certa& indubitata valent ad fi⸗ dem faciendam,& vrilia ſunt ad condemnationèm etiam in criminali iudicio. Cuncti aceuſatores. His verbis oſtendit ſe
de iudicio criminali hicloqui. Actionis verbum pertinet ad
Brobatio veriſimi- lu ſeu credibilus 7ue.
einile iudicium& forenſe, accuſatio autem ad criminale. V4 2l indiciis. Hæc indicia indubitata Vocant Ariſtoteles& Quin- tilianus auudeia, eſtque vulgare exemplum. Si quis velit pro- bare mulicrem corruptam eſſe, ex eo probabit quod in mam- mis lac habeat- Eſt exemplum huius probationis, quam di- cimus obliquam eſſe. Aliud eſt ge quo teſtificantur teſtes duam quod intendit, tamen id quod intendit ex eo confequi- tur. Hoe ſignum eſt certum& indubitatum. Sed quædam alia ego in Scæuola adduxi, quæ poteritis videre. Vulgare eſt etiam& illud cxemplum huius probationis, Si quis accu- cuſer aliquem quod hominem certo die, vel certo loco occi- derit, reus probabit ſe alibi eo die fuiſſe. l.opti mam. C. de cõ- trab. ſtip. Dicet„ eo die eram Romæ: co probato id quoq; con ſequenter probat quod intendit, ſe hominem non occi- diſſe: Prebario neceſlaria eſt. Nam fieri non poteſt, vt qui Romæ cetto die fuit, eadem die hominem Lutetiæ occiderit. Secundam genus probationis artificialis eſt, eius quæ dici-
tur veriſimilis ſeu credibilis„ Ex co quod continetur inſtru-
& ſatis oſtendit Iuriſconſultus nullam
233 mento, vel ex eo de quo teſtes teſtantur: aliquando id con⸗- ſequitur, quod intendit actor aut reus, non neceſſario ſed probabiliter tantum, ſi verum eſt id de quo teſtes pro teſti- monio dixerunr, probatum eſt id quod intendit actor. Nos hanc probationem credibilem dicimus non neceſſariam, non certam. probatione,& vocatur præſumptio, vr in hoc tit. & præ lumpt. Sed vocabulo probationis aliquando contine- tur non tantum apud Iuriſconſultos, ſed etiam apud Rheto- res. Subtiliter eam vocant præſumptionem lurifconſ.& diſ- tinguunt eam ab ea quæ certa eſt. Præſumpta eſt opinio, vel præſumpta ſuſpicio. Breuius luriſconſulti eam vocant præ- ſumptionem. Præſumpta opinio, id eſt, ante ſumpta opi- nio, quam rei veritas aperta ſit. es*nnà Græcis dicitur. Sed vt ego dixi, probationis verbum eneralidan acceptum hæc omnia complectitur. Quid credibile ſit, aut non ſit, non po- teſt in vniuerſum definiri, vt ſæpe nos admonuimus, hoceſt quod Quintilianus ait, lib.· cap.o. Hoc iudicatur ex com- muni ſenſu. Qui maxime volet iudicare quid credibile ſit, o- portet eum probum hominem eſſe. Ariſtoteles de his rebus grauiter& ſapienter diſputat. Proſunt vel maxime exempla
Iuriſconſultorum: poſt eas Ptæceptiones ſapientum virorum quæ nos iuuant, vtile eſt exerceri in his exemplis quæ extant in libris Iuriſconſultorum. Exem pla ad exercitationem con- ducunt, non quod certæ ſint tegulæ, ſed fallaces non ſint. Ego enim dixi hæc non poſſe in vniuerſum definiri. Alciatus qui ingentem librum ſcripſit de præſum ptionibus, mihicer- te videtur operam ſuam infeliciter collocaſſe. quia hæc ex cognitione morum cuiuſque hominis& experientia rerum & exemplis iudicantur. de his igitur exemplis videndum eſt. Vnum eſt peruulgare in leg. filium. de his qui ſunt ſui velalie. iur. Cum quæritur an quis filius ſit, an non ſit, facti eſt quæ- ſtio,& probatio hic requiritur. Sed quomodo poſſit proba- ri aliquem filium eſſe? quomodo id probandum ſit, docet Iu= riſconſ. in d.l. filium. Filium, ait, definimus eumn qui ex viro &vxore eius natus eſt. Cum matrimonium contractum eſt inter aliquos,& conſtante matrimonio natus'eſt aliquis ex vxore, is habendus eſt filius eius mariti. Exemplum eſthuius probationis de qua loquimur. Hoc enim tantum probatur coniecturis probabilibus& veriſimilibus. Nulla hic eſt ne- ceſſaria probatio. Non enim ſequitur, natus eſt filius, con= ſtante matrimonio, ex vxore, ergo ex eius marito natus eſi: ſed eſt præſumptio quædam iuris. Nos aurem definimus eũ eſſe filium, quia credibile eſt,& veriſimile, niſi contrarium doceatur. Poteſt enim contrarium doceri, vt colligitur ex eadem lege. Si ponamus maritum abfuiſſe, eo toto tempore quo conceptus eſt is de quo quæritur: videtis maritum hanc probationem euertere. veriſimilis eſt probatio quæ cedir cer- tæ& indubitatæ probationi. Si poſſit oſtendi abfuiſſe mai ia tum, vel propter valetudinem non potuiſſe cum vxore ſua rem hab ere, velaliud huiuſmodi. Sed ſi non poſſit contrari- um probari, nos hanc veriſimilitudinem ſequimur. Hæc igi⸗ tur probatio dicitur probabilis. Quidam vt Connanus Jde- monſtrant hancprobationem neceſſariam eſſe poſſe,& di⸗ cunt mulierem poſſe in arce contineri. Sed his reſpondeo, cu⸗ ſtodes etiam rem habere poſſe cum vxore. Quidam exiſti- mant hanc probationem eſſe impoſſibilem. Sed hoc falſum eſt: verum eſt directo hoc non poſſe probari, ſed per conie- cturas ſic. Sed dico eſſe probationem quæ ſit per coniectu- ras. Ad rem nihil pertinet quod adducitur ex l. Lucius. de condit.& demonſt. Vbi dicitur, Inſtitutus eſt filius ſub con- ditione, Si ſe filium eſſe probauerit:ibi dicitur, nullum eſſe teſtamentum, quia conditio non eſt in eius poteſtate. Sed non dicitur impoſſibilem eſſe conditionem?& multum re- fert an impoſſibilis ſit conditio, an vero non ſit in filii inſti⸗ tuti poteſtate: fieri enim poteſt vt impoſſibilis conditio non ſit,& tamen non pendeat ex poteſtate eius cui adſcribitur, l. ſeruus quoque. de hæred inſtituen. probatio pendet er teſti- bus. Docendum eſt matrimonium contractum fuiſſe, hune natum eſle ex vxore conſtante matrimonio. Hoc proba- to, nos præſumimus hunc legitimum eſſe filium, ſedteſta= mentum dicitur nullum eſſe, quia cum filius qui eſt in pa- tris poteſtate, inſtituitur ſub conditione quæ non pendet ex eius poteſtate, nulla eſt inſtitutio,& nullum teſtamemtum, l.
ſuus quoque.de hæred inſtit. Aliud exemplum eſt inl. ſi fi-
Hæc diſtinguitur aliquando apud Iuriſconſultos à Depræ⸗„ de probat. 9 37 702

—
936
lius. 8. Oritur lis inter patrem& filium de poteſtate. Pater contendit filium eſſe in ſua poteſtate: fiſius contraait ſe ſui iuris eſſe, quæritur vtri incumbat probatio, an patri, an kilio? hic dicitur, Si fihnus in patris poteſtate ſe eſſe neget, prætor cognoſcit, Vt prior doceat filius. Ergo cte di nus& prælumimus filium eſ⸗ ſe in patris ſut poteſtate, niſi contrarium probetur. Exem- plum huius probationis eſt de qua hic loquimur. Hoc ne- ceſſarium non eſt. Nam fieri poteſt vt filius ſit,& tamen ſit ſui iuris, quia emancipatus eſt àpatre. Sed credibilius eſt fi- lium eſſe in patris ſui poreſtare quam ſui iutis eſle. Prohtar pietatem, quæ patri à filio debetur. In hanc par vem inc nae mus. Aliud exemplum eſt in l. ſi pactum. Pactum actum eſ in quo nulla hæredis facta eſt mentio: exempli gratia, Qui- dam ita paciſcitur, ne petat à Titio: non dixit ne petat à Tirio, neve ab hærede eius: quæritur an poſſit petere ab hærede? Hic inquirendum eſt quid veriſimile ſit,vt intelligamus, vter pto- hare debeat, an is qui contendit pactum ell reale, an vero is qui contendit pactum eſſe perſonale? hic locus pertinet ad 1. iuriſgentium. S. pactoru'n. de pactis. Hic diei:ut ei incumbere probationem qui contendit pactum eſſe perſonale,& credit pactum eſſe factum gratia hæredis: quia perunque(inquit
Celſus)tam heredibus noſtris quam nobiſi etipſis cauemus. Qua
ratione hæc probatio nititur. Solet enim fieti& hi lunt mo- res hominum) vt non tantum ſibi, ſed etiam hæredibus ſuis conſulere ſoleat. hicvidetis nos ex moribus hominum quod veriſimilius eſt iudicare. Aliud exemplum eſt in l. eum qui. 22. Qui volantatem mutatam eſſe dicit, probare debet. Hinc vulgo colligi ſolet, mutationem voluntatis præſumendam non eſle.Præſumendum eſt eum qui aliquid voluit in eadem voluntate permanſiſſe, niſi ratio aliqua ſuadeat aliud eſſe 1u⸗ dicandum, Si non appareat cauſa mutatæ voluntatis, tunc in dubio creditur permanſiſſe in eadem voluntate. Exemplum vnum eſt in l. fideicommiſſa.§. ſi rem. de leg. 3. ſi quis legaue- rit tem aliquam, deinde eam alienauerit ex neceſſitate„non videcur legatum ademiſle propter hanc alienationem, niſi probatum fuerit eum adimendi legati voluntatem habuiſſe, & voluntatem mutaſle. tanta eſt vis huius coniectur e vttrãs- ferat onus probandi in aduerſarium, quia creditur quis in vo- luntate ſua permanere. Hæc præſumptio ex moribus homi- nu& nacura oritur. Non enim conſtantis& prudentis hos* minis eſt voluntatem ſuam ſine cauſa mutare, quamuis ho- mo à Platone dicarur Eον μυάκεοαπO,„animal mutabile. Aliud exemplum eſt inl. cum tacirum 3. eo. Tacitum fideicommiſ ſam relictum eſt incapaci, arque ideo videtur illud fideicom- miſſum fiſcus vindicare ab hærede poſſe, l. 3.l. ira fidei. de iure fiſci. fideicom miſlum enim acquiritur fiſco, modo hæc duo concurrant. Primum quod ſit relictum incapaci, Secundo
quod ſit relictum tacite, non palam. vidam fecteſtamen-
tum. Tacite commiſit fidei hæredis vt aliquid daret& reſti- tueret homiai nen capaci: deinde alterum teſtamentum f cit: in hoc teſtamento nihil commiſit fidei hæredis. Nihilt
ex quo appareat teſtatorem voluiſſe id fideicommiſſum ab
hærede ſuo præ ſtari. Fiſcus vindicat illud fideicom miſſum tã- quðam ſibi quæſitum, qui homini incapaci tacite relictum ſit. Fatetur hæres in initio, cum teſtamentum factum eſt, aliquid de eo tacite factum eſſe, ſed poſtea factum eſſe alterum te-
ſtamentum poſt prius teſtamentum,& nihil actum eſſe deea
re inter ipſum& teſtatorem,& poſteriotiteſtamento prius eſſe ſublatum, tit. quib. mod. teſtam.infit. in Inſtit. Sed obiici- tur aduerſus eum teſtatorem qui voluit hoc fideicommiſſum præſtari permanſiſſe in eadem voluntate: quæritur quid præ- ſumendum ſitꝛan ſit credendum eum manſiſſe in eadem vo- luntate, an vero voluntatem mutaſle ‚cum alterum teſta-
mentum fecit? Hic ait Papinianus, credendum potius in ea-
qem voluntate manſiſſe. Probatio enim mutata voluntatis in-
quit lun iſc. ei debet incumbere qui conuenitur. id eſt, hæres con- tta quem agit fiſcus, debet probare teſtatoris voluntatem mutatam fuiſſe. Cum ſecreti ſuſcepti ratio,&c. Ratio huius re- ſponſi eſt, quia mutatio voluntatis non præſumitur: ſecundo quia etiam hic alia coniectura ſuadet. Cre dibile enim eſt te- ſtatorem ideo hunc inſtituiſſe hæredem etiam poſteriorite- ſtamento, quod racitam fidem non accommodaſſet propter ſecreti ſuſcepti rationem. Plerunque nos coniicimus ex eo quod plerunq; fieri ſolet,& conie cturæ maxime oriuntur ex eo quod plerunq; fieri ſolet: merito igitur ait Papinianus pro⸗
*
Franc. Duareni(omment.
bationem mutatæ voluntatis ei incumbere contra quem agi- tur. Aliud exemplum eſt inl. quinquaginta. 1½. Teſtator in te-
ſtamento ſuo quinquaginta legauit Titio: codicillos poſtea
fecit,& in iis eandem ſummam repetiit: poſt mortem teſta- toris legatarius vtramque ſummam petit, videlicet quinqua- ginta ex teſtamento,& totidem ex codicillis. Hæres conten- dit quinquaginta tantum ei debere, duo legata non eſſe, ſed vnum tantum quod repetitum ſit. Sed quæſtio hic eſt volun- tatis, an teſtator voluerit legatum multiplicari. Quantitas e- nim poteſt duplicari. Stichus aut alia ſpecies multiplicari non poteſt, vt dicitur in l. plane. de legatis primo. Ergo quæſtio hic eſt vt teſtator voluerit.& conſiflit in facto. Igitur probatio requiritur: ſed quæritur an ab hærede, an à legatario probatio exigenda ſit? Refert duplicare legatum voluerit an repetere. Fie- ri poteſt vt is qui legauit quin quaginta in reſtamento,& le- gauit quinquaginta in codicillis, duplicare legatum volueri, id eſt, bis voluerit quinquaginta legatario præſtari. Poteſt et- iam dici oblitum teſtatorem quinquaginta teſtamento lega- torum, eadem quinquaginta in codieillis reperiiſſe. vtri igitur incumbet probatio?: Hic dicitur, Prima fronte,&&c. Regulaeſt, Ei qui dicit probationem incumbere, vt mox dicturi ſumus. Legatarius intendit vtramque ſam mam ſibi deberi,& eam quæ codicillis& eam quæ teſtamento relicta eſt. Et niſi pro- bauerit teſtatorem vtramque ſummam præſtaui voluiſle, non obtinebit. Sed quod ſcitur actori onus probandiin- cumbere, non ita accipiendaàm eſt quaſi reus nihil probet. Idem videtur dicendum vt in hac ſpecie. Petitor duas ſcriptu- ras oſtendit, oſtendit teſtamentum, profert quoque codicil- los. Reus hæres ait alteram ſcripturam inanem eſſe: ideo id probare iudici debet, item que non hanc fuiſſe teſtatotis voluntatem vt bis ea ſumma præſtaretur. Hic ergo creditur teſtatorem voluiſſe legatum duplicare, bis eandem ſummam legando:& hoc facilius præſumitur cum duæ ſcripturæ pro- feruntur, puta teſtamentum& codicilli poſtea facti. Diffici- lius autem creditur, cum in eodem teſtamenrto bis eadem
ſumma legetur.d.l. plane. de lega. 1. Aliud exemplum eſtin l.
ſi chirographum. 24. Præſumitur debitor liberatus eſſe, quia inſtrumentum cancellatum reperitur: nam cum inſtrumen-
tum de debito reperitur deletum& cancellatum, videtur re-
miſſum eſſe debitum. non aliter conſtat niſi ex inductione
inſtrumenti. quæritur an præſumendum ſit ideo remiſſum
elle debitũ.& liberatum eſſe debitorem: Hinc dicitur præſu-
menduin eſſe; debitorem eſſe liberatum. Sed hoc quemad-
modum accipiendum ſit, ego plenius docui in interpretatio-
ne l. Labeo. de pact. vbi dicitur ſi redditum ſit in ſtrumenti,
videri remiſſum eſſe debirum. Sed maior hic eſt dubitatio
um nonredditum eſt inſtrumentum, ſed deletum eſt tan-
tum. Hic dicitur liberatum videri debitorem, niſi contratium doceatur. Hæc igitur probatio neceſſaria nõ eſt, ſed præſum- ptio tantum quæ transfert onus probãdi in aduerſærium. At- que ideo non recte faciunt debitores, qui poſt ſolutionem debiti, contenti ſunt redditione, vel cancellatione chitegra- phi: ſed vtilius eſt, vt vrrumque fiat,& vt reddatur inſtrumen- tum vel deleatur,& apocha detur, vt diximus ſup. in interpre- tationel. diſſolutæ. C. de condict. ex lege. Hæc exempla de- monſtrant quænam ſit hæc veriſimilis probatio. Vis autem huius præſumptionis hæc eſt quod ad fidem faciendam valet, donec contrarium probatum fuerit;,& transfert onus pro- bandiin aduerſarium. Hoc colligitur exl. ſi chirographum- hæc tamen præſumptio cedit certæ probationi, vt de hoclo- co colligitur& exl. vlt. de eo quod met. cauſ. Non eſt vetiſi- mile in vrbe coactum fuiſſe indebitam pecuniam ſoluere cũ qui in dignitate clara erat, ſed aduerſus hanc præſumptionem
manifeſtam debet probationem opponere. Tertium genus„„zn, probationis artificialis eſt quæ dicitur leuis ſuſpicio. Quinti- ſauu, aa lianus eam vocat, non repugnantem lib.. Quæ ſit hæc leuis husn
ſuſpicio exemplis etiam demonſtrari poteſt. A pud eundem Fabium vnum exemplum eſt de eo qui domi erat cum fur- tum factum eſt, ideoque accuſatur eb furtum. Aliud exem- plum eſt in l. 4. ·hic. Quidam vendidit ſeruum, ſeruus poſtea aufugit à nouo domino, id eſt ab emptore. Emptor agſt a- ctione redhibitoria aduerſus venditorem,& conrendit ſibi ſeruum fugitiuum fuiſſe venditum: id negat ven ditor. probat emptor. ſtatim atque emptus eſt aufugiſſe. Hæc probatiole. uis eſt. Nam potuit ex alia cauſa ad aufugiendum im Plähe venqditio-

Leee gluiama
mier editolbern drepetiurmam antd etum&cancelum t altet conſtut niſaui Kxlumendum ſtite ſe debitotew tcuin delddetaum.
8 —
8 8
u len. enddtle in
. lden,9, wsdio a
3 — ui
6 1
1 tuolige ge tquie 9
venditionem, ideoque hic dicitur, emptorem probare dehe⸗ ré eum ſeruum, de quo quæritur, antequam emerei fugil e &c. nam erſi aufugerit ſeruus poſt emptionem, nõ ideo pro- batum eſt eum fugitiuum eſſe, ſed ſi poſſit docere fugiſſè an- te venditionem, tunc obtinebit in hoc iudicio redhibitorio
petere poffit? Quæritur quã vim habeat hæc profeſſio m auris Reſpondit Scæuola, verirali locum ſuper fore. His verbis ſi-
cnius meminit lulius Capitolinus in Marco Antonino-&pro- feſſio iila fiebat apud bręfe ctum ærarii Saturni:hodie fit pro- feſſio in bapriſms apud Sacerdotes. Hæc profeſſio prodeſt ad
ci. Aliud exemplum eſt in l. qui teſtamentum. 27. Cum quis vellet quantitatem legare incapaci, quam legare non poterat ſpurio forte, legauit ei ſimpliciter quantitatẽ, quam per leges ei licebat, verbigratia centum. Cum vellet ei maiorem quan- titatem legare quam poſſet, quamq; per leges licerer, hæc di- xit: Titio do lego centũ quinquaginta, quæ mihi pertulit, de quibus ei nullam cautionem ſcripſi,& ſimilia: hic non ſim- plex legatum eſt, vt ſupra, ſed cauſam continet& confeſſionẽ debiti. Quxſtio eſtan hæc confeſſio teſtatoris ad fidem fa-
ciendam valeat, vt ſi quæratur da eſt ea confeſſio teſtatoris: de legato nulla eſt dubitatio,
mnia poſſit gerelegateriis. Tiniua s ſeripta.&c. Reſpõ- dit hic Scæuola ita po
ceat hæc à ſe ad teſtatorem perueniſſe: illa confeſſio teſtato-
lem t quotidie accidere in dona- tionibus. Donator confitetur donatarium de ſe bene meri- zum eſle. ſed quæaritur an hæc confeflo fidem faciat? Et puto,
In Tit. De probationibus.
937 ſi incapax non ſir donatarius, fidem facere confeſſionem. A- lioqui donatarius cogetur docere ſe bene merirum eſle de donatore,& ob ſua benemerita hoc ei donari. Aliud exem- plum eſt in l. neq; natales. Cod. eod. quæritur de ingenuitate cuiuſdam filiæ,& de eius ſtatu, an ingenua ſit an ſeruilis con- ditionis. pro ingenuitate hoc adducitur quod pater eſt in ge- nuus. Nam honoribus functus eſt„quibus homines ingenui fungi ſolant: an hoc ſufficiat ad probationem ingenuitatis? Et dicitur hoc non prodeſſe. Nam partus ventrem ſequitur: forte mater ingenua non fuit. hæc probatio eſt leuis& infir-
ma. Simile exemplum eſt in l. matrem. Cod. eod. Simile ex-
emplum eſt in l. ad probationẽ ſeruirutis. 22 eod. Tu vis pro- bare aliquem ſeruum eſſe: indocis, frater& mater eius ſerui- lia miniſteria fecerunt, ſed ideo non ſequitur eum ſeruum habendũ eſſe: quia hæc ſuſpicio tantum eſt leuis. Sed ſi non valeat ad probationem, cur tam accurate de hac probatione diſſerimus? Sed hæc præſumptio quamuis per ſe non valeat ad fidem faciendam, nec transferat onus probandi in aduer- ſarium, tamen cum aliis coniunctavalere& prodeſſe poteſt ad probationem. Et vulgo illud in hac re locũ habet Qua non proſunt ſingula, mulia iuuant. Exem plum vero vnum eſt in l. Procula. 26 Qux dam Procula maguæ quantitatis fideicom- miſſum conten debat à fratre defuncto ſibi debitum eſſe for- te eraiaſtitutus in teſtamento& fidei eius erat commiſſum vt reſtitueret ſorori. Procula poſt mortem patris petebat fi- deicommiſſum contra Proponebatur, remiſſum eſſe,& de remiſſinne non conſtabat niſi ex coniecturis aſiquibus. Con- iecturæ erant huiuſinodi. primum nunquam petiit Procula à fratre quandiu vixit frater: deinde ſæpe ſoluerat fratri quod ei debebac ex variis cauſis: credibile non eſt eam fuiſſe iolu- turam fratri ex alia cauſa, niſi volaiſſet remittere fratti hoc fideicommiſſum, quinimo petiiſſet compenſari quod ipſa de- bebat fratri cum eo quod debebatilli frater ex fideicommit- ſo. Deinde iterata fuit ſolutio. Prætcrea hic intercedebat coniunctio ſanguinis inter eos. Ex his canſis facile credimus fideicommiſſum remiſſum eſſc. Si cauſæ ſiagulæ per ſe ſpe- ctentur non coni unctæ, nulla ſufficit ad fidem faciendam hu- ius rhiſſionis. N anquam petiit à fratre, ergo remiſit, non ſequitur. Secundo comuncti era It,& neceſſario, vel ſoluit ei
ſæpius,& vſa non eſt cõpenlatioe: leuia hæc ſunt. Eodem
Pertinet quaa dicitur in l. inſtrumenta, C. eo. Inſtrumenta do-
meſtica& priuaræ cautiones non ſufficiunt ad probationem
er ſe, niſi aliis adminiculis adiauentur: quæ inducunt nul- hn probationem per ſe, niſi aliis adminiculis adiuuentur, ſed tantum aliquam præſumption em. Ariſtoreles! b. 2. KRheto- ric. ait iudices debere iudicare non tantum ex neceſlariis, ſed etiam ex credibilibus:& hoc eſt, inquit, quod dicebant ve- teres, iudicandum eſſe ae*s vaus, cum receditur à juris ri-
Zote. Sirigorem iuris(pectemus in l. Procula. nulla eſt ptoba-
tio, quæ ſufficiat ad condem nationem. Non enim neceſſario ſequitur, fieicommiſſum eſle remiſſam quod nunquam pe-
tiit à fratre, ſed alia concurrunt, de quibus alibi diximus. Sed
æquitas ſuadet vt non ſummum illum rigorem ſequamur, ſed aliquando amplectamur quod probabile eſt. Dicer aliquis, Tu dicis tria eſſe probationum gen era: quomodo poſſunt diſ- cerni hi gradus probartionis? diximuz nulla certa regula hæc in vniuerſum definiri boſſe. Hæc enim exem pla quæ adduxi- mus, non ſunt accipienda tanquam conſtitutiones generales. Cum igitur quæritur an preſu mptio ſit habenda leuis, as gra-
uis, an vehemens, nõ poteit hoc in vniuerſum definiri: ideo-
que dicuntur committi indicis arbitrio. Multo facilius eſt in quacanq; ſpecie propo ſita iudici, videre quanta fides haben-
da ſit, quam lureconſulto in vniuerſum hoc definire. Non e- nim Po
amus certa regula ita iud' cé inſtruere, vt non multa deſiderentur in arte noltra. Vnde vulgo dicitur, Omnis pro- batio atbitraria eſt,& hoc verum eſt. Ideo hæc committun-
tur arbitrio iudicis, l. cum de ætate. hic. Quæſtio hic tractari
ſolet de fama ſeu rumore, an fidem faciat fama,& quantam fi⸗ dem faciat? Sæpe hoc ſolet accidere in iudiciis, vt fama de re aliqua allegetur. Ad Bdem autem omnino faciendam valere
2
3. 1. Fama famam ratis non patitut. Fama enim ſermo diſperſus eſt, cun
malignitas plerunq; initium dat credulitas incrementum, vt ⁷“ ait Fab. lib.. Fama dicitur tam falſi prauiq; tenax quam nun- cia veri a pud Virgilium lib. 4. Rneid. Contemuenda tamen non eſt fama, opinio& conſenſus Togul ere duur enim ꝓ

„3s
dam eſſe publicum teſtimonium. Homerus nunciam louis
eam vocat,& partem veri fabula quæque tenet. Ex his igi- tur merito dubitatur an fidem faciat fama,& quantam fidem faciat? Et exiſtimo connumerandam eſſe famam ſuſpicioni, quam nos leuem dicimus. Dicimus enim quandam præſum-
ptionem eſſe, quæ per ſe leuis& infirma eſt, ſed cum aliis iun-
teſt noſtrorum lureconſultorum auctoritate, vt l. 3. de teſtib.
ta Prodr ad fidem faciendam. Hæc quæ iam diximus, homi- ni ſano ſatis illud demonſtrant, ſed tamenid confirmari po-
Fama conſentiens cum aliis argumentis coafirmat eius rei de qua quæritur fidem. His verbis ſatis oſtendit lureconſul- tus famam ad plenam fidem faciendam nõ ſufficera. Non po- reſt locus planior adduci ad hocprobandum. Hactenus vi- diſtis quid probatio ſit, quæ ſint genera probationis,& quam vim& poteſtatem quæque probatio habeat. Sequens lo- cus eſt b
De iis quibus incumbit probatio, aut non incumbit. N hac diſputarione de probationibus locus præcipuus eſt IAs probare debeat, aut non debeat. Notandaigitur ſunt,
quæ ſequuntur. Primum eſt, Ei qui dicit incumbere proba-
tionem, vt dicitut in leg. z. hic. Et differentia eſt inter eum
De eo qui a
ui aliquid dicit in iudicio,& eum qui negat. De vtroque
icit in iu Videbimus: ſed prius de eo qui dicet. Dicere hic accipimus ſi-
dicso.
ue quis agat, ſiue quis excipiat, ſiue quis replicet in iudicio. De actione, de exceptione, de replicatione, exempla hic mul- ta reperiuntur,& multa huius tituli capita ad hunc locum re- feruntur. Ego hæc omnia ordine explicaturus ſum. Acin
rimis ad hũc locum pertiner l.i. vbi examplum eſt eius regu-
æ quæ poſtea ſequitur in leg. 2. vbi dicitur: Ei qui dicit pro- bationem incumbere. Veluti ſi quis dicat, eum qui dicit ſe
entem aut genus habere, probare opottere. Et licet muti- he videatur hic locus, tamen facile interpretario eius loci ex c. ſequenti ſuppletur. Poteſſ incidere quæſtio in iudicio, an quis habeat gentem, angenus tantum. Genus àgente mul-
tum differt apud veteres auctores. Significatio huius loci
Gentiler T*r.
poteſt cognoſci ex aliquot locis Ciceronis, veluti ex lib. i. de oratore,& maxime ex Topicis, vbi dòcet qui gentiles ſint: & gentiles ita definit Cicero, qui ab ingenuis otti ſunt, quo-
rum nemo maiorum ſeruitutem ſeruiuit, qui eiuſdem nomi-
nis id eſt agnationis ſunt. Poſſunt aliqui eiuſdem cognatio- nis& ſanguinis eſſe, ita tamen vt non ſint eiuſdem nominis&
agnationis. Agnati dicuntur qui coniunguntur per vitilis ſe-
xus perſonas, tit. de legit. agnat. ſucceſſ. luſt. Omnes enim a- gnati eiudem nominis ſunt: qui coniunguntur per fœminas, non ſunt eiuſdem nominis: fœminæ enim tranſeunt in alie- nam familiam: fieri ergo poteſt vt duo ſint eiuſdem ſangui- nis, non tamen eiuſdem nominis, quia oportet gentiles ab iiſdem ortum habere. Cum igitur quæſtio eſt in iudicio an quis gentem vel genus habeat, is qui dicit ſe genus habere vel gentem, probare debet ſecundum regulam quæ eſt in leg. 2. Alia exempla, veluti in leg. in exceptionibus. 19. Cum dicimus, ei qui dicit probationem incumbere, intelligimus ſiue agendo ſiue excipiendo dicat. vterque enim dicit tam is qui agit quam is qui excipit in iudicio. Cum ego peto tibi pe- cuniam creditam mihi reddi, id eſt, aio me tibi pecuniam mutuam dediſſe, tunc mihi incumbit probatio. Si di- cas te mihi ſoluiſſe, æquum eſt etiam id quod tu dicis te pro- bare. Exempla hic ſunt variarum exceptionum, vt ſi quis pa- ctus ſit ne pecuniam petat, ſi contendat ſibi conueniſſe cum aduerſario ne pecunia petatur, id docere debet. Ego promiſi me ſiſtere in iudicio,& quia non ſtiti me ia iudicio, agis ad-
uerſas me, ego intentionem tuam elidere volo exceptione,
& aio me impeditum valetudine, aut alio caſu, aut dolo tuo, mihi incumbit probario. Aliud exemplum eſt in leg. Qugties. 18.§. qui dolo. Siue agendo, ſiue excipiendo quis dicat do- lum admiſſum eſſe, id probari debet. Hoc exemplum perti- net adtit. de interrog.act. Si quis interrogatus in iudicio an hæres ſit, reſpendeat ſe hæredem eſſe, ex hac confeſſione te- nebitur. Si quis obiecerit aduerſus aliquem eum interroga- tum in iure an hæres ſit, hæredem ſe eſſe reſpondiſſe, id pro- bare debet. Aliud exemplumeſt de replicatione in leg.verius. Legata eſt res aliena ſciente toſtatore alienam eſſe: legatarius petit cam ex teſtamento. Ait, legata eſt mihi res illa teſta-
Franc. Dudareni Comment.
mento defuncti cui hæres extitiſti, peto vt eam mĩhi tradas, Hæres ita dicit, Legata quidem eſt, ſed legatum inutile eſt, quia propria teſtatoris non fuit, ſed aliena: hæc exceptio eſt. Replicat actor legatarius: Fateor hancrem quæ mihi legata eſt alienam eſſe, non propriam teſtatoris: ſed tamen quiail- le ſciuit alienam eſſe, aio valere legatum, quia veriſimile eſt eum volaiſſe aut rem ipſam redimi, aut æſtimationem præ- ſtari, cum ſciens prudens eam rem alienam eſſe mihi legaue- rit. Quæſtio eſt de qua iudicandum, an teſtator eam rema- lienam eſſe ſcinerit, vtri incumbat probatio, anactori, an reo? Marcianus ait, actori, id eſt, legatario incumbere pro- bationem, quia dieit nempe replicando,& ei qui dicit incum- bit probatio. Similes loci ſunt in Codice in leg.i. Reus in ex- ceptione actor eſſe dicitur, leg. prim. de except. In leg. Cum te minorem. aliud exemplum eſt. Hoc cognito quod iam di- ri, ei qui dicit probationem incumbere ſiue agat ſiue excipiat ſiue replicet. Cætera facilia ſunt. Sunt enim eiuidem reiex- empla. Hoc tamen ita eſt accipiendum, niſi præſamptioa- liqua aut veriſimilitudo transferat onus proban diin aduerſa- 1ium. Id ex his locis colligitur de quibus iam ſuperius dixi. mus, veluti ex chirographo. Si quis dicat ſe lberatum eſſe A creditore excipiendo, id cogitur docere, ſecundum rege- lam noſtram: ſed tamen ſi proferat chirographum deletum, inductum vel cancellatum propter hanc pręſumptionem qua iuuatur, ideſt, propter cancellationem chirogrtaphi, ad. uerſario incumbit probatio,& niſi contrarium probet ad- uerſarius, debitor intelligitur liberatus eſſe. Huc perunet quæſtio quæ fuſe tractatur& accurate à Paulo in leg. cum de indebito 10. Hoc capur pertinet ad titul. de condict. indebi- ti. Sub eo titulo de condictione indebiri diximus, vt ſit lo- cus condictieni indebiti, quædam neceſlaria eſſe, quæ actor agens condictions indebi intentione ſua complectitur. In- tendit enim ſe ſoluiſſe aliquid quaſi indebitum: intendit in- debitum id fuiſſe quod ſolutum eſt,& ſe per errorem ſoluiſ-
ſe. Reus, contra quem agitur condictione indebiti, ait de-
bitum id fuiſſe quod ſolutum eſt.quæritur vtri incumbat pro- batio, an actori qui dicit indebicum fuiſſe quod ſolutum eſt, an potius reo qui ait debitum fuiſſe? Secundum regulam tr:- diram in lege 2. videtur probationem incumbere actoritan- tum, quoniam is dicit ei qui dicit incumbere probationem. Non poteſt quis experiti condictione indebiti, niſi intendat ſe ſoluiſſe aliquid& id quod ſolutum eſt indebitum fuiſſe. Hæc omnia continentur formula intentionis& actionis quę dicitur condictio indebiti. Atregula eſt, Ei qui dicit deche tionem incumbere. Ergo vtrumque probare debet, nec Paulus noſter id negat: ſed docet hoc ſimpliciter non eſſe ac- cipiendum, ſed oum aliqua exceptione. Exceptio eſt de qua jam dixi, niſi præſumptio iuris transferat onus probandi in aduerſarium. Id oſtendit in duobus caſibus. Vnus eſt cum reus inficiatur ſibi ſolutum eſſe, deinde conuictus mendacii per probationem actoris, eo confugit vt dicar ſe debitumte- cepiſſe. Actor duo intendit, primum ſe ſoluiſſe centum,& ea centum indebita fuiſſe. Reus negat ſe quicquam acce- piſſe: cogitur actor probare ſe ſoluiſſe: id enim intendit. ho⸗- ſtea videns reus ſe conuictum eſle teſtimonis actoris, Ve- rum eſt(inquit ille) te mihi ſoluiſſe, ſed inficior id indebi- tum fuiſſe, quod ſolutum eſt. Hic dicitur transferri onus probandi in reum, nec cogi actorem probare indebitum eſle quod ſolutum eſt, fropess præſumptionem, quod inficia- tus ſit reus, falſo ſibi quicquam eſſe ſolutum. Alius caſus eſt, cum perſona actoris huiuſmodi eſt vr cre dendum ſit eum indebitum ſoluiſſe. Hęc omnia nos commodius aſſeque- mur, atque explicabimus legendo. Is contra quem agitut condictione indebiti, fatetur quidem ab initio fibi ſolutam efſe pecuniam, ſed ait ſibi debitam fuiſſe, vtri incumbat pro- batio? Hic dicitur actori probationem incumbere, niſ pu- pillus, vel mulier, vel miles, vel agricultor ſit. Videndum eſt an credibile ſit propter conditionem perſonæ indebitum eum ſoluiſſe. Erat forte pupillus(vt dixi) erat mulier, erat miles, erat agricultor. Hæc omnia eo ſpectant vt intelliga- mus ei qui dicit in condictione indebiti probationem incum bere,& cogendum eſſe eum docere quod intendit, niſi pro- pter præſumptionem aliquam iuris æquius ſit probationem aduerſario incumbere. Nihil aliud hic dicit. Ex eo quod
iam à nobis dictum eſt quæſtio oritur. Dicimus, ei qui iam nobis dictt uæſt 95

Itur lderuu 4nd R accaruerhul dertidet ac talltemmai, uiciode neetnen zurim recelruthn intentione ſu cm lqrutguabintedmmen lurameit Kleje an tur coocichodeinti, tum eſtqurntutmin indedicum buileguul umfaiſſe Kcutan tobatiodem inennens
qui dccitinenndern
condictione nah,i?
ood lolutum ch utin lotmalzintemaule à Atregalach Eficſ n erunqe hae doctt hoc lmgiine aaexcepuone. Kienui
De eo qui zegat.
Negatio- nes quæ- nam pro- 5ͤurs poſ⸗ ſint.
In Tuit. Deprobationibur. 939
agit condictione indebiti probationem incumbere; niſi in ca- ſibus exceptis,& hoc dubitationem non habet, ſi quis con- tendat indebitum omnino fuiſſe totum quod ſolutum eſt, vel ab initio indebitum fuiſſe. Sed de eo dubitari poteſt qui par- tem indebitam fuiſſe tantum ait,& vult condicere pattem tantum eius quod ſoluit non totum, vel de eo dicit poſtea de- ſiiſſe partem deberi. Ait Paulas, nõ idem dicendum eſſe hic. Quia ceſlat coniectura de qua diximus,& omnimodo incum- bit probatio ei qui dicit. Cum enim fatetur quis partem eius pecuniæ quæ ſoluta eſt deberi, credibile eſt ei totũ debitum fuiſſe, niſi contrarium probetur: aut ſi fatetur totum ab ini- tio quidem debitum fuiſſe, non creditur poſtea deniſſe debi- tum fuiſſe, niſi contrarium probetur. 5 equitur. Inomnibus Viſioni bus. Cum dicimus ei qui dicit probationem incumbere, non eſt ita accipiendum, quaſi probatione deficiente non li- ceat eiiuſiurandum deferre. Sed hic locus plenius à nabis tra-
ctatus eſt in tit. de iureiuran do. Viſiones vocat dewıꝶiac, qua-
ſi verbum verbo reddens. hoc admonuit Auguſtinus in Ca- ſtigat. Ex his quæ diximus ſatis inrelligitur quomodo accip ẽ- dum ſit quod dicitur, ei qui dicit incumbere probationem.
Secundo, Ei qui negat non incumbit probatio: id etiam
ſumitur ex l.z. eodem pertinet quod dicitur in l. fruſtra. Cod. Rationi conſentaneum non eſt, vt actor àreo exigat proba- tionẽ. Nam actore non probante, reus abſoluitur, l. qui ac- cuſare. C. de edend. Huc pertinet quod dicitur in l. acte r. C.
vbi dicitur: Negantis factum probationem nullam eſſe per
rerum naturam. Sed hoc videtur obſcurum eſſe. Katio iuris non patitur vt onus probandi ſuſcipiat is contra quem agitur. Sec quare dicit per rerum naturam? Quomodo id pr hebetur natura quominus negans factum is probare poſſit? Rationẽ adduxi aliquando ex Cicerone in part. orat. vbi ait, Nemora- tionem eius quod factum non eſt, aut ſolet aut poteſt reddere. Si dcigenter hoc expendamus, facile animaduertemus verum eſſe quod ait Cicero. Id demonſtrandum eſt exemplo. Deris àme pecuniam quaſi mihi creditam, nego mihi fuiſſe credi- tam, eius quod factum non eſt quomodo poſſem rationem reddere? Certe nullam rationem reddere poſſum. Si teſtis di- cat pro teſtimonio mihi creditam non eſſe pecuniam, certe nullam rationem dicti ſui reddere poteſt. Si dicat, ego ſemper cum eo vixi, nec vnquam me præſente numerata eſt ei pecu- nia, nunquam ab eius latere diſceſſi, nihil amplius dicere po- teſt. Pote ſtenim aliquando præſentia& aſſidua conſuetu- do interrumpi. Hinc emanauit vulgare dictum Accur ſii per- uulgatum in iudiciis: Plus creditur duobus affirmantibus quã mille negantibus. Ex his conſequens eſt, quoties id negatur in iudicio cuius ratio aliqua reddi poteſt, tunc negationis pro- bationem aliquam eſſe poſſe. Nam aliquandoid contingit vt eius quod negatur ratio poſſit reddi, vt poſſit cognitum& com pertum eſſe aliquid factum non eſſe, Exempla vulgo ſu- muntur exl. optimam. de contrah. vel commit. ſtipul. cum id
quod negatur circumſcriptum eſt certo loco& tempore: id
eſt, cum is qui agit aduerſus me, non ſimpliciter ait certam ſummam pecuniæ mihi dediſſe, ſed certo loco. Natura rerum non impedit quominus probertur certo die& certo loco nu- meratam non eſſe, ſi doceam eo die menon fuiſſe in eo loco, ſed in remorto ab eo in quo dicitur pecuniam numeratam fu- iſſe: ſed doceri non poteſt pecuniam mutuam creditam non faiſſẽ. Haiuſmodi exemplum eſt in l.cum precibus. C. Si ſcri- ptum ſit in inſtrumento rem donatam eſle, is aduerſus quem
illud inſtrumentum profertur, ſi neget donatam eſſe, id pro-
bari poteſt: nam docebit ſimulatum eſſe contractum, idque probabit per eos quiinterfuerunt contractui, vel probabit contractum fuifſe venditionis, ſed velatum fuiſſe& adum- bratum donatione. Simile exemplum eſt in l. cum de lege fal- cidia.hic.Inter hæredem& legatarios oritur controuerlſia de lege Falcidia, l. r. adl. Falcid. quæritur de quantitate rerum
egatarum,& de quantitate patrimonii quod defunctus ha-
buit. Nam ſi non ſit ca quantitas bonorum vt ſufficiat ad ex-
oluenda legata integra, tunc poteſt detrahere quartam par- tem hæres ſecundum legem falcidiam. Sed quæſtio eſt vtri incumbat probatio: nam legatarii dicunt bona ſufficere ad legata exoluenda: hæres contrarium ait: hæredis eſt proba- tio. Sed hæres negat. Quomodo probare poteſt, nõ plus eſſe in bonis defuncti ho ceſt negatiuam probare. Facile eſt pro- bare tantum eſſein bonis defancti: ſtd difficile videtur pro-
bare non plus eſſe in bonis defuncti. Sedres eſt huinſmodi, vt quamuis negetur, tamen probaripoſſit. NNatura enim e- ius rei probationem non impedit: quia hæres ex libris ratio- num poteſt docere defunctum non amplius in bonis habuiſ. ſe. Huiuſmodi multa ſunt, quorum ratio probari poteſt fa. iuſmodi exemplum eſt cum peritus arrificii alicuius adhibe- tur à iudice, vt de eo quod ſuæ profeffionis eſt renuntier
Exemplum eſt inl. 1. de ventre inſpic. Si obſtetrices adhibitg ad inſpiciendum ventrem mulieris, quæ dicitur prægnans eſſe renuncient prægnantẽ videri, aut prægnantem nõ videti. Sed hic renunciatur, prægnantem non eſſe mulierem: ar non eſt huiuſmodi hæc negatio vt pet rerum naturam non poflit do- ceri:& teſtihus id probari poteſt. Idem de medicis, de chirur. gis,& aliis huiuſmodi, ſi renuntient vulnus lethale non eſſe, hic probatur id quod negatum eſt in iudicio. Quxſtio eſt in iudicio an vulnus lethale ſis, an pon ſis: vulnus lethale non eſſe probatur. Idem dicendum eſt de ahis ſimilibus caſibus. Idem quoque& cum quis negat aliquid iure factum eſle, vt inl. ab ea parte: hic. Quxæſtio eſt an emancipatio iure facta ſit. Con- uenit inter liſigantes cmancipatum eſſe eum de quo quæri- tur, ſed uegatur iure eſſe emancipatum: ideo dicitur iautilis eſſe emancipatio: quæritur an is qui negat emancipationem iure factam eſſe, id probare poſſit? Reſpicendum eſt ad na- turam: videndum enim eſt an tale illud ſit quod negatur vt eius ratio propter naturam reddinon poſſit. Er probari po- reſt ab his qui interfuerint emancipationi non fuiſſe iure fa- ctam emancipationem. Nunc videndum eſt de eo
det. Quæritur an is qui poſſidet, onus probandi ſubire coga-
2 1—.— tur?& dicendum eſt, ei qui poſſidet non ineumbere onus De eo qai Prebandilocenim commodum eſt poſſeſſionis, vr qui poſ eſtidee.
ldet non cogatur probare, l. 2. C.& l. vlcim. C. ꝗe rei vind. ã.
commodum. Inſtit. de interdict. l. is qui deſtinauit. de rei vin- dic. Arq; hinc fit vt hodie tam vſitata ſint apud nos interdicta. præſertim interdictum rerinendæ poſſeſſionis, interdictum vti poſſidetis. Poſſe ſſori igitur probatio non incumbit. Ex- emplum eſtin l. Quidam. 15. hic. Quidam credebatur filius defuncti,& in ea opinione erant fratres defuncti. Ad hos e- rat delata hæreditas: cauerunt ei eo nomine quaſi filio eius defuncti. quæritur an hæc cautio impediat quo minus poſſint docere eũ filium non eſſe comperrto errore? Hæc caurio vide- tur eis nocere debere, eſt enim quædami confeſſio. Hic dici- tur, Cautione exoluti ᷣdeicommiſſi. Hae cautione non eſt coufirmatus eius ſtatus, vt ſi forte filius non ſi t, propter eam cautionem habeatur filius. Sedhic propter cautionem pro- batio exigi debet à fratribus, quia eſt in quaſi poſſeſſione eius ſtatus. Aliud exemplũ eſt in lcirca. 14. Cũ quæritur an quis ſit ingenuus, an liberrinus. Is dicit ſe ingenuum eſſe, aduerſarius dicit eũ libertinum eſſe, vtri iacũbet probatio, an ei qui dicit
ſe ingenuum eſſe, an aduerſatio qui dicit eũ liberrinum eſſe?
Hic dicitur inſpiciendum eſle vter poſſideat, vt ei qui poſſidet non incumbat onus probandi. E: Fiquidem in poſſeſſione,&c. Si ſit in poſſeſſione libertinitatis, cogetur docere ſe ingenuũ eſſe: Si vero ſit in poſſeſſione ingenuitatis, aduerſarius doce- re deber, eum libertum eſſe. Hoc eſt intellgendum(vt ait Vl- pianus) niſi fiducia ſuæ ingenuitatis vltro docere velit ſe in- genuum eſſe. Atq; ita intelligendum eſt quod diximus, pro- pationem poſſeſſori nõ incumbere. Et hoc vſiratum eſt apud nos hodie, necreceptum eſt, vt quis tantum exigat probatio- nem ab adu erſario,& vt quis non poſſit probare ſiv elit:præ- ſertim cum tanta ſit hodie morum corruptio, vt quis quod velit, probare poſſit. Et contingit ſæpenumero vt vterq; pro- bet quod intendit: adeo vt difficilimum ſit iudicare vtrius ſit eficacior probatio. Placentinus faſſus eſt hæc verba, morem eigeri, ſe non poſle intelligere, vt hic refert Accurſius: Sed Accurſius nihil perſpicacius hoc verbum interpretatur. Nam morem, conſuetudinem iudiciorum exponit. Videtis quanta fuerit caligotemporis Accurſii. Hic incidit difficultas exl. ſi- ue poſſidetis. C. eod. Pater familias multos filios habebat, ali- os in poteſtate ſua, alios emancipatos. Inſtituit eos hæredes qui erant in poteſtate,& prædia quædam donauit emancipa- tis. Poſt mortem patris de prædiis donatis oritur inter fratres contentio. Qui ſunt in poteſtate,& qui inſtituti ſunt àpa- tre petunt illa prædia, quia hæredes ſunt: alii autem emanci- pati cõtendunt ea ſibi deberi ex donatione paterna: quæritur quibus incumbat probatio? an filiis hæredibus inſtitutis, an KKk 2
qui pofſi
„ſͤſͤͤ““ aee faeies“ 1 „. 3 1* 3
—
———, ——E 8 2““ *
——— — —— —*
—

8 1 4 4 2 f ö 54 1 † 4 “ 4 †
ℳM 2-
Sr Iuſt. ,.
Freeprio gun re-
fulæ.
Praſum-
640
emancipatis? hic reſcribit imperator, probationem incum- bere emancipatis, ſiue poſſideant ſiue non poſfideant.: Si hoc verum eſt, ei qui poſſidet incumbit probatio. Quodigitur diximus, poſſeſſori non incumbere probationem, hoc pet- petuum non eſt, contingit enim aliquando, vt poſſ eſſori in- cumbat probatio. Et hoc eſt quod laſtinianus ſcripſit in In- ſtitut..eque.de actio. Regula eſt: Poſſeſſori non incu mbe- re probationem, id eſt, poſſeſſorem partibus actoris non fan- gi. Sed hoc perpetuum non eſt. Quidam enim caſus repe- riuntur, in quibus nihilominus ei qui poſſidet imcumbit pro- batio,& actoris partes ſuſtinet. Dum enim ibi ſcribit luſti-
nianus, Sane vnoc aſu qui poſſidet, nihilominus actoris partes 065-
tinet. Hæc verba, vno caſu, ita accipi debent, id eſt; in mul- tis caſibus. Sed qui hanc phraſim non intellexerunt hunc lo- cum corruperunt, nihil magis intelligentes hanc Phraſim, quam quid ſit morem getere. Atque ideo regula quatn tra- didimns cum exceptiombus eſt intelligenda. Vna exceptio eſt in leg. ſiue poſſidetis. Cod. Iu hac ſpecie rario ſuadet, vt probatio exigatur à fratribus emancipatis, quamuis teneant prædia, quæ contendunt ſibi donata eſſe à fratre, propter præſumptionem quæ pro aliis filiis hæredibus iuſtitutis facit. Agitur enim de bonis quæ fuerunt patris:& pleroſque caſus in quibus ei qui poſſidet iacumbit probatio, poſtea videbi- mus. Alias autem præter caſus exceptos poſſeſſor non cogi- tur de iure ſuo docere, l. cogi poſſeſſorem. C. de petirion. hæ-
redit.& l. vltima. de es quod met. cauſ.& l. ſi chirographũ.
hic.Obiicitur ab Accurſio& aliis, l.vltim. arbitrio tutel. Cum dicimus aduerſus præſumptionem iuris admitti probationem & cam præſumptionem cedere probationi, hoc eſt intel- hgendum, niſi aliud iute aurden Er Pecioplun luculentum eſt in dict. leg. vltim. Si tutor res pupilli curauit deſcribi in in- mentario, vel repertorio, vt tenetur ex leg. vltima. Cod. de iure deliberandi.& leg.tutor qui tepertori um. ff. de admisniſt. turor. finita tutela eas cogitur reddere pupillo ſecandum de- ſcriptionem eius inuenterii. Et ſi forte dicat plures deſetiptas fuiſe in inuentario, quam repertæ fuerunt in bonis pupilli, non audiendus eſt tutor. Credibile enim non eſtturorem tam ſtultum fuiſſe, vt paſſus fuorit alis bona deſcribi in inuen- tario, quam fuerint in bonis pupilli Legislatores in ea lege tondenda rationem habuerunt eius quod frequentius ſolet accidere,& quod veriſimilius eſt fieri Atutore. Sæpius hoc ſolet accidere vt turor non patiatur maiorem quantiratem deſcribi in inuentario quam reperta eſt in bonis pupilli.l. nam ad ea. ff de legibus& Senatuſconſult. Qud de iure poſtlimi- nii hic adducitur& ab Accurſio& à cæteris, nihilad rem per-
tinet. Præſumptio cum fictione iuris nihilhabet commune.
o quid Peæſumptioni& coniecturæ locus eſt in incertis. Nam quo- qifferat d ties aliquid incertum eſt, tunc locus eſt coniecturæ, l. conti-
pctione.
Cui in
praæiudi-
nuus.. cum ita.de verborum obligat. Quia coniectura reci- pitur& præſumptio propter incertitudinem: nec eſt mirum ũi quoties veritas eluceſcit, cedat præſumptio veritati, cedat incertitudo certitudini. Sequimur in dubio id quod veriſi mi- lius, donec veritas cognira fuerit. Fictioni autem locus eſt in his quæ lunt certa, vt cum fingimus eum qui ab hoſti- bus captus eſt, ſemper in cinitate fuiſſe,& nunquam captum fuiſſe ab hoſtibus. Hæc fictio iuris eſt. Certum eſt enim eum captum fuiſſe ab hoſtibus de quo quæritur. Sed tamen vtili- tatis cauſa fingitur caprus non eſſe. Tanta eſt enim vis vtili- tatis in tractatu iuris ciuilis, vt fingamus aliquid factum eſſè quod factum non eſt, vel factum non eſſe quod factum eſt. Ex his intelligitis quantum interſit inter præſumptionem iu- ris& fictionem. b
Sequens quæſtio eſt de præiudicio, vtæi ex litigatoribus, in præiudicio incumbat probario. Præiudicium variam ſigni-
i incam ficationem habet: ſed hic præiudicium accipitur progenere
bat pro- Sarso.
quodam actionis. l. actionis verbum. de obligationib.& act. Sic accipitur in leg.i. de rei vindicat.l.z. de liber. agnoſcen.& dicitut præiudicialis actio à Iuſtiniano, in§. præiudicialis. de act. Inſtit. Inſtinianus tamen non definit, nec vllus Iuriſcon-
Praiudi- ſultorum. Theophilus ait, præiudicium eſſe formulam quæ ³u 1i⁴d. conſtat intentione abſque condemnatione. Præiudicium
eſt genus actionis, quo quis intendit ſe aliquid iuris habere, aliquid ſibi deberi, nec poſtulat aduerſarium ſuum conde. mnari. Exempli gratia, cum quæritur an quis ſit libertus an ingenuus. Patronus vult exigere operas à liberto ſuo, ſed ve-
Fraunc. Duareni Comment.
retur ne forte neget ſe libertum eſſe. Ideoq; vult experiti hoc genere actionis, vt ſciat an libertus ſit ſuus, an non. Aiote libertum meum eſſe: poſtquam pronunciatum fuerit eum libertum ſuum eſſe, ſi velit operas petere poterit:& poſtil- lud indicium, id iudicium lemper ei oberit. Nam ſi velit oble- quium poſtulare patronus, vel operas, libertus non poterit negare ſe libertum eſle. Poteſt tamen is qui præiudiciali a- ctione agit, petere vt condemnetur aduerſarius, ſed non co- gitur.& ideo videntur hæ actiones in rem eſſe, quamuis ex- traordinariæ ſint. Non autem ex quacunque cauſa, hoe ge- nus agendi recipitur. Vtri ergo incumbet probatio in præiu- dicio? nain vix poteſt diſcerm in præiudicio v er dicat. Vter- que eni n dicit. Vnusait, Aiote ſeruum aut libertum meum eſfe. Tu dicis te liberum aut ingenuum eſſe. Etgo non ſine cauſa dubitatur de præiudicio, in quo quæritur, an quis inge- nuus ſit, an feruus, vtri incumbat probatio. Videndum eſt igitur, quid dicendum ſit.
Et in primis animaduertendum eſt, ſi appareat aliquem in
poſſeſſions eſle, ei non incumbere probationem. Exemplum
eſt in leg. circa. deæ quo diximus. Sed hoc in- elligendum eſt, ſi quis ſit in poſſeſſione ingenuitatis ſine dolo, I. libertis. ff. de lib. caufa. eſt& aliud addendum,& ſine vi, l.ſi quis liberum. hic. Cum quis vellet mouere controuerſiam de ſtatu homi- nis, ne cogeretur actoris partes ſubire, rapuit eum,& in vin- culis habuit, ſperans fore vt ita onus proba adi non ſuſciperet. Quoniam cum quæritur, vter onus probandi ſubeat in præ- ludicio, nos inſpicimus an in libertinirate fuerit quo tempore ls cœpta eſt. Sed abſurdam eſſet ideo onus probandi hunc non ſubire, qvia hominem rapuit, aut in vinculis habuit. E- ideo non ſimpliciter dicitur ſi in poſſeſſione fuerit, ſed ſi ia poſſeſſione fuerit ſine dolo& ſine vi. ldem dicitur in leg. vis cius. hic. Si quis aliquem detineat per vim tanquũ ſeruũ ſuũ in primis videbit iudex vter ſit in poſſeſſione libertinitatis aut ſeruitutis, ſine dolo& ſine vi:& ex eo iudicabit vter partes actoris fungi debeat. Quæritur an idem dicendum ſit, cum
quis agit rei vindicatione aduerſus violentum poſſeflorem, an cogatur probare, an vero violentus poſſeſſor onus probandi
ſuſcipere& ſuſtinere debeat? Sed altet ius loci eſt hæc quæ- ſtio,& pertinet ad titul. de rei vindic. Sed ſi incertum ſit an quis in poſſeſſione ſit, vter actoris partibus fungi debeat? Et hic animaduerten dum eſt, Is qui intentionem habet in præ- iudicio, cogitur probare: non dico, is qui dicit: quia fortev- terque dicit. Nam tam dicit is qui ait ſe liberum eſſe, quam is qui dicit reum ſeruam eſie: quare dico is qui intentionem habet. l. generaliter. de except. Videntut omnibus hæc vet- ba obſeura& ænigmatica eſſe. Breuiſſima certe eſt hæclex,
ſed obſcuriſſima: quam ego ſic interpretor: Is qui intentio A4 lee⸗ nem habet in præiudiciis, cogitur probare:& quamvuis vter- veraliten
que dicat, tamen alter dicit repulſionis cauſa, alter dicit in- tentionis cauſa. Nam alter dicit ad depellendam intentio- nem aduerſarii. Id declararur exemplis in leg. vlcima, ſi lib. ingenuus eſſe dic. Si patronus velit conſequi operas à liberto ſuo, præiudicium poteſt reddi eo deſiderante, vel aduerlatio: iu hoc iudicio actoris partibus fungetur patronus: quia petit operas. Item, ſi petatur obſequium, vel famoſa actio intea- datur. Cum ea lege eſt coniungenda dict. lex, generaliter. Nam certum eſt vtrunque locum ſumptum eſſe ex eodem lon co Vlpiani: id oſtendit inſcriptio. Vterque enim locus hanc inſcriptionem habet, Vlpianus lib.;8. ad edictum. Ideo vt ꝗuis aſſe quatut ſenſum dictæ leg. generaliter. anteponenda eſt dict. lex, vltim. Sed quia hæc conueniebant ad giuerſa, ſub diuerſis titulis poſita ſunt. Sequitur ia dict. leg. generaliter. Secundum id quod intendit. Hoc additum eſt, vt inteliiga- mus, non vſquequaq; probatioaem eius eſſe, qui intentionẽ habet. Dicimus enim ſicut actor probat intentionem ſuam, ita probat reus ſuam exceptionem. Si reus dicat ſe ſoluiſle pe⸗ cuniam quam tu ei credidiſti, hoc probare debet. Secundum id ꝙ intendit actor non fungitur reuspartibus actoris, nec ꝓ- bare cogitut. Hinc naſcitur quæſtio quæ tractatur inl. quotics hic. Patronus petit operas à quodam tanquam liberto ſoo: quæritur vter partibus actoris fungi debear, an is qui dicit ſe patronum, an vero aduerſarius contra quem agitur,& à qua operæ exiguntur. Hic dicitur, Licet in praæiudicio poſſeſſor pa- tronus eſſe videtur. Fieri poteſt vt in præ iudicio patronus vides tur poſleſſor, id eſt, is cõtra quẽ agitur eſt in poſſeſſione liber
tinitatis,
fF. deex.
cept.

rntut zaidem diente laerlu niolenunglt riolents pollcläruen deat! Sedatetiwllitt ereivindic. Sedüimn actorspatidutrft bwiinrnirra wa dico, uöquicu dcts quitleldem cie quure dcoögim
In Tit. Defide inſtrumentorum. 541
tinitatis,& habẽdus eſt vt libertus, quamuis forte libertus nõ ſit. ltaque cũ in præiudicio contendit patronus eum lbertum ſuum eſſe, propter poſſeſſionem incumbit ei probatio, qui dicit ſe liberum eſſe: tamen cum petuntur operæ, incumbit probatio patrono. Ratio ſatis manifeſta eſt„ex his quæ dixi- mus inl. ſi non ſortem.§. ſi libertus. de condict. 8indebiti. Di- xi operas non deberi à liberto ſuo patrono, niſſ promiſſæ fue- rint. l. operis. de oper. libert. Non enim ſequitur, ſum tuus patronus, ergo mihi operas præſtare debes: quia forte pro- miſſæ non fuerunt. Cũ igitur quæritur de operis& petuntur operæ, is qui contendit ſibi deberi operas, id probare cogitur. Sed dicendum eſt, verum eſle in poſſeſſione patronatus, ſi habuit eum in libertum: atque ideo in iudicio in quo quæri-
tur an libertus ſit an non ſit, propter poſſeſſionem quam ha-
bet libertinitatis, non cogitur probare eum libertum eſſe: ſed cum petit operas, debet eas ſibi probare deberi, quia vt dixi, & ſi libertus ſit, nonſ debet forte operas, quia eas forte non
promiſit. Nunc videndum eſt quo tempore probandum ſit,
& in qua iudicii parte probandum ſit. b CA*. IIII.
Quo tempore ſit probandum.
TAm diximus vtrunque& reum,& actorem probare de-
bere: ſed quo tempore, quæritur? Et certum eſt prius pro- bandum eſſe actori, deinde reo, l. exceptionem. 19. C. eo. Di- co me tibi mutuam pecuniam dediſſe: tu obiicis aliquam ex- ceptionem, vel dilatoriam vel peremptoriam, quia dubitas an vera ſit intentio mea: ais te mutuam peeuniam non ac- cepiſſe:& ſi forte probatum ſit te accepiſſe, ais pactum fa- ctum eſſe ne ea pecunia petatur, neve intra certum tempus petatur, in l. emptor. Cod. de præſcriptione longi temporis. Idem dicendum eſt tam de exceptione peremptoria, quam di-
latoria:& hoc exemplum ſubiecimus, vt conuenirer tam di-
latoriæ quam peremptoriæ exceptioni. Is qui intendit ex mu-
tuo ſibi pecuniam deberi, negante reo, cogitur probare ſe
eam pecuniam credidiſſe: poſtquam probauerit reus, videns intentionem actoris probatam eſſe: opponet exceptionem,
& dicet, Elapſum eſt tempus quo excluditur actio, vel dicet
ſe ſoluiſſe. In ratione proponendæ exceptionis alicuius, in-
tereſt inter exceptionem perpetuam& exceptionem dila- toriam. Exceptio dilatoria initio opponenda eſt,& ante li-
tis conteſtationem. Exceptio vero peremptoria poteſt oppo-
ni, etiam ſi lis conteſtata ſit, modo res iudicata non ſit, l. per- emptorias. Cod. ſenten. reſcind. non poſ. Hoc colligitur ex dict. leg. emptor. Cod. de præſcript. longi tempor.& ex l. præ- ſcriptionem.& l. ſi quidem, Cod. de except. Hic locus oſten-
dit hanc conteſtationem in initio neceſſariam eſſe, quamuis Accurſius dicat non eſſe neceſſariam. Idem in dict. leg.ſi qui-
dem. Ego dubito an vera ſit intentio tua, an noa ſit, vt pro-
bes quod intendis: inficior id verum eſſe quod intendis. Ha-
beo litis conteſtatæ exceptionem, vel præſcriptionem tem- poralem, vel pactum de non petendo⸗tunc eogetur actor do-
cere id verum eſſe quod intendit: puta ſe pecuniam credidiſ-
ſe. Poſtquam is probauerit, cogetur reus probare exceptio-
nem ſuam ante ſententiam, ſi quam velit opponere. Hodie
tamen hoc iure non vtimur in foro: nam vterque ſimul pro-
bat actor& reus, ſi forte ventum ſit adtriplicationem. Nam antequam vlla probatio fiat, oppoauntur omnes exceptiones replicationes, duplicationes, triplicationes tam ab actore quã
Ei conte àreo, nec ante coateſtatam eſſe litem intelligite, licet ſecun- 35 3 dum ius Romanum lis conteſtata eſſe intelligatur, cum reus werlee inficiatur quod actor intendit, l.. C. de litis conteſtat. Cum faro pra. dico mè tibi mutuam pecuniam credidiſſe, ſi quæ competebat 4. cxceptio ea tunc opponenda eſt,& dices pactum factum eſle de non petendo: ſi quam replicationem habeat actor ad eli-
dendam exceptionem rei, eam proponere debet,& dicere ſe impullum dolo velmetu eſſe ad faciendum pactum:& quan-
do hæc omnia propoſita fuerunt, tunc iudicium conſtituitur,
R&e iudex pronunciabit probandum eſſe,& cadem dilatio
ad probandum reo& actori datur. Quinimo ſecundum ius Romanum exceprio dilatoria, quę dicitur declinatoria, oppo-
nitur& probatur initio, cum quis declinat forum& iudicium
Auam nos vocamus, fin de nòproceder.& hociure etiã vtimur.
2- ₰ f
IN TIT. XXI. LIB. IIII. COD. EI IIT. IIII. I. I B. X XII. PANDECTARVM.
Deßide instrumentorum.
—
K VE DaAM alia capita ſunt nondum à nobis expli- cata in rit. de probat. ſed ea pertinent partim adtit. de fide inſtrumentorum, partim ad tit. de teſtibus.
G
2 Initio videndum eſt, Quid ſit inſtrumentum. C A P. I.
Oc verbum variam ſignificationem habet. Inſtrumen- Han aliquando dicitur id quo opus aliquod efficitur:& hæc vulgaris eſt ſignificatio,& omnibus nota. Aliquando di- citur apparatus rerum, quo fundus inſtruitur, velalia res:& de hac ſignificatione eſt tit. de inſtru.& inſtrumen. leg. in leg. quæſitum. de inſtrum. leg. Aliter etiam accipitur inſtru-
mentum, videlicet pro eo quo inſtruitur cauſa. Deniq; quid-
quid pertinet ad inſtructionem cauſæ alicuius ‚id inſtrumen- tum dicitur: quomodo accipitur in l.i. hic. Non modo teſta- tiones, id eſt, ſcripturæ ipſæ dicuntur inſtrumenta, ſed etiam ipſi teſtes, quia inſtruunt cauſam. Alius locus ſimilis eſtin. notionem. g. inſtrumentorum. de verb. ſignific. vbi interpre- tatur luriſconſultus quomodo accipiendum ſit quod dicitur inſtrumentorum cauſa dilationem dari ex reſcripto D. Marci 1. C. de dilat. An intelligernus reſcriptum de dilatione proſe⸗ rendarum tabularum cauſa, an vero id intelligemus de per- ſonis, quæ eo reſcripto continentur? Iuriſconfaltus ait, illud reſcriptum ad perſonas quoque pertinere. Vnde ſi quis petart dilationẽ ſibi concedi propter perſonam, dilatio concedirur: vt ſi producendus ſit ſeruus qui negotia domini geſſit, poteſt inſtruere cauſam. Alia autem ſpecialior eſt& anguſtior ſigni- ficatio inſtrumenti. Nam inſtrumentum aliquando accipitur pro tabulis,& ſcriptura quæ de re aliqua, vt probatio facilior ſit, conficitur, vt accipitur ſub hoctit. Et hoc ſenſu teſtes di- ſtinguuntur ab inſtrumentis. Diuerſitas titulorum hanc di- uerſitatẽ ſatis oſtendit. Sed in initio ti.& l.. ff. hoc tit. illud po- ſitum eſt, vt oſtenderetur homonymia vocabuli,& interdum accipi pro teſtibus etiam quibus cauſa inſtrui poteſt. l.contra- hitur. de pignor. Hæc diſtinctio facile colligitur exll. in exer- cendis. Cod. de fide inſtr. Hic videtis manifeſte differre teſtes ab inſtrumentis. Hactenus de definitione, nunc ſequitur Diuiſco inſtrumentorun. C A P. II.
IAunenserna diuiſio vtilis eſt ad ſequentem diſputatio⸗
auem, de fide inſtrumen. Hæc autem eſt, Inſtrumentum aliud publicum eſt, aliud priuatum. Hæc diuiſio colligitur ex multis locis, præſertim exl. ſcripturas. C. qui pot.in pign. hab. Conſtitutum eſt ea lege, ſcripturas priuatas, quæ ieæ dicuntur, non minus valere quam inſtrumenta publice con- fecta, ſi trium teſtium ſubſcriprionem habeant„& cætera quæ ibi dicuntur. Publicum autem inſtrumentum dcirur. quia publica auctoritate nititur,& à perſona publica confici- tur: huiuſmodi ſunt acta omnia& monumentaiudiciaria.In- ſtrumenta publica ſunt, quæ à perſona publica fiunt, vraba- ctuario, vel à iudice vocantur forenſia inſtrumenta, dict. leg. comparationes. Cod. eodem. Forenſia inſtrumenta vocat, quia in foro in quo ius redditur, fiunt. Ratio horum inſtru- mentorum conficieadorum traditur à Iuſtiniano in Nouel- la conſtit. quæ in vulgar. exemplar. inſcribitur, vt nom. im- De rætio- per. præp. vbi docet præponendum eſſe imperatoris nomen,„„, adſcribendam eſſe diem, Conſulem,&c. Verũ vſus noſter nõ eenhne omnia hæc ſolennia recepir. Publicum autem non eſt ita ac. dorum. cipiendum ſub hoc titulo, vt plerunq; accipitur. Pablicum a- liquando dicitur quod populi eſt,& publicum difterat à priua- to, ꝙ publica ſint populi, quaſi dicantur populica. Sed inſtcu- menta etiam publica ſunt hominum priuatorum,& in eorum
patrimonio, ſi in eorum gratiam conſcripta ſint. Vnde tracta-
tur quæſtio in l. vltim. ff. hic. ſi duo habeant inſtrumentum cõ- mune, apud quem illud aſſeruandum ſit. Iaſtrumentum enim non recipit diuiſionem ſine corruptione. Contendunt plures b KKK 3
— „
*, 4„ .
—

24à b b FPraunc. Duareni Comment.
ad quos pertinet inſtrumentum, de cius inſtrumenti depoſi- tione: finguli volunt apud ſe deponiinſtrumentum: ſinguli volunt obſeruare inſtrumentum. Hic dicitur, Semper ſenio-
rem iuniori,& amplioris ordinis inferiori,& marem famina, C
ingenuum libertino præferemus. Hic docet ætatis, ſtatus per- ſonarum& dignitatis abendam rationem. Aliæ quoque cit- cumſtantiæ conſiderandæ ſunt, de quibus in leg. ſi quæ ſunt cautiones. famil. erciſcun. vbi dicit Gaius inipiciendum eſle, quinam eorum ex maiori parte hæres fit: rationi conſenta- naum eſſe dicens, vt apud eum deponantur inſtrum enta hæ- reditaria: cæteris autem deſcriptum& recognicum dabitur v= numquodque inſtrumentum. Hæc igitur duo capita ſunt coniungenda, cum quæritur apud quem deponendæ ſunt cautiones,& rabulæ communes. Qupd ſi omnia paria fint, ad ſortech veniendum erit, vt in l. ſed ſi ambo. de iudic. l.z. C. de leg.& dict. leg.ſi que ſunt cautiones. famil. erciſc. Ex his in- telligicis quid ſit publicum inſtrumentũ, quid priuatum. Inde faciſe intelligi poteſt, ſi inſtrumentum publicum ſit, quodni- titur auctorſtate publica, velà perſona publica fit: priuatum inſtrumentum eſſe, quod nulla publica auctoritate nititur,& fit à perſona priuata. Si quis apocham ſcripſerit, dicitur in- ſtrumentum eſſe priuacum. Nam publicum ſit per actuarium, vel iudicem apud quem lites diſceptantur, veltabellionem: l. orphanotrophos. 30. Cod. de epiſc.& cleric. Orphanotrophi ſunt, quos vulgo hoſpitalarios vocamus, qui ſimiles ſunt tu- toribus& curatoribus. Debent enim inuentarium conſcri- bere bonorum, quæ ſunt orphanotrophii, tabulariis præſen- tibus vel magiſtratibus, quæ publicæ perſonæ ſunt. Qupd et- iam dicitur de epiſtola, de inſtrumento priuato accipiendum eſt. Epiſtola accipiebatur apud luriſcon ſulcos pro cautione, „ne. quam præſens præſenti dabat, quia hæc cautio concipiebatur ad lurife more epiſtolæ. l. Publia.§. vltim. depoſi. Salutatio euim prę-
Apocha ponebatur. Huiuſmodi eſt apocha. apochæ frequens eſt men- svid. tio in iure ciuilienihilq; aliud eſt, quã cautio& ſcriptura de pe-
cunia ſoluta. Nam cum debitor ſoluit creditori, accipit apo-
cham à creditore. Eſt igitur cautio qua cauet& confitetur creditor ſibi ſolutam eſſe pecuniam, quæ debebatuc ei àdebi-
tore ſao. Sic aceipitur in leg. qui tabulas. 27.§. apocha. de fur,
vbi dicitur, Si quis apocham ſuſtulerit, actionem furti dari ad-
uerſus enm, modo interſit eius qui agit. Poteſt autem non intereſſè: quia poſſit aliunde probare pecuniam ſolutam eſlſe. pnehe Apocha non prodeſt niſi ad fidem faciendam pecuniæ loluig. 24„„ce. Similis locus eſt de apocha in leg. vlti.§. Titius. de condictio. l. ptilatio indebit. ſed& in leg. ſi acceptolatum ſit. de acceptilat. vbi dici- e zuid tur, d fferentiam eſſe inter acceptilationem& apocham. A- 2eras. pocha nunquam eſt niſi pecunia ſoluatur: ſine ſolutione po-
teſt eſſe acceptilatio. Et propterea dicitur imaginaria ſolutio
eſſe.§. item per acceptilationem. Inſtitut. quibus modistol-
litur obligat. quoniam qui his verdis ſolemnibus vtitur? acce-
ptum habere, acceptum habeo, acceptum habet quod ſolu-
tum non eſt, quaſi ſolutum eſſet. Mentio apochæ eſt in leg. plures. 18. Cod. de fide inſtrum. Atque ideo in ipſa tit. inſcri-
G ptione, eſtque inſtrumentum priuatum. Quorſum antapo- cha fiat, docet luſtinianus inl. plures. C. eod. debitor credito-
ri dat antapocham, id eſt, debitor creditori cauer ſe ſoluiſſe:
quod plerumque vtile eſt credicori, propter præſcri- ptionem temporalem, vt poſſit per eam aut apocham preba-
re ſibi ſolutum eſſe ſemper ſingulis annis, ne poſtea poſſit al-
legare præſcriptionem temporis aduerſus creditorem. Pera-
ocham non conſulitut creditori, ſed debitori tantum. Nam
etſi dat apocham creditor debitori, qua conſiectur ſibi ſola-
tã eſſe pecuniã debitã, nihilominus tamè ſi velit ꝓbare ſibi ſo-
lutã eſle, vt nõ opponatur ei præſcriptio tẽporis, ſides vacilla-
bit. nam non feretur illud inſtrumentum à debitore contra
ſe pro creditore. Eſt vſitata apud nos ea antapochs,& voca-
tut, Vne quittance Aoubls. Hoc faciunt diligentes patresfa-
milias, vnam apocham retinent cui ſubſcribit debicor, aliam
dant debitori. Aliud inſtrum enti priuati exemplum eſt in ra- tionibus quas negotiatores cõficiũt. Conficiunt. n. codices&
libros rationũ: qui quidem ſcripturæ publicæ nõ ſunt: quians nituntur auctoritate publica, nec etiam ex perſona publica conficiuntur: ergo ſunt ſcripruræ priuatæ. l. 6. Cod. de probat. Rationes priuatæ dicuntur, quæ à priuatis perſonis conſcri- buntur. Rationes vero quæ conficiuntur ab argentariis, pu-
blicæ lunt, l.argentarius. de edend. Olim enim eorum munus
publicam habebat cauſam. l. filiæ de ſolut. Quoties aliquid e rat vendendum auc emendum, id per eos argentarios fiebat: cumque erat pecunia fœneranda, ea deponenda erat apudar- gentarios. De adminiſtratione ſua& actu, argentariis con- ficiebant rationes, cum eam pecuniam fœnerarent. Vidimus quæ ſint inſtrumenta tam priuata quam publica. Sequitur, Qucæ inſtrumenta fidem faciant in iudicis. C A. III.
N primis nulla eſt dubitatio de inſtrumentis publicis, quin Ihdm faciant. Hoc colligitur præſertim ex leg ſcripturas. C. qui pot. in pign. hab. Hucpertinet Nouell. conſtitutio lu- ſtiniani de inſtrum. caut.& fide. Si inſtrumenta publice con- fecta ſint,& rite, vt diximus ſupra, plenam fidem faciunt, c.. de fide inſtrum.& addit Pontifex, etiamſi teſtes deceſſerint qui nominati ſunt in inſtrumento. Hoc eſt intelligendum modo inſtrumentum ſit authenticum,&(t vulgo loquimut) originale.l. 2.hic. Exemplum enim non facit fidem: nos vo- camus, Vn vidimus: idque expreſſum eſt conſtitutione pon- tificia, cap. i. de fide inſtru. Idem de reſcriptis dicitur inl. ſan-
cimus. C. de diuerſ. reſcript. Vult Imperator reictiptaà ſeim- petrata, non autem exemplare eorum inſinuari,& authenti- cis pareri, non etiam exemplis. Et quamuis fiſcus multa ſin- gularia priuilegia habeat, tamen non tantum indulgetur fi- ſco, vt quem poſſit ex indice& exemplari conuenire. Idem dicendum eſt,& ſi in vno inſtrumenro fiat obiter mentio al- terius inſtrumenti, authen. i quis in aliquo documento. Cod. de eden. Huc pertinet l. vltim. hic. Notandum tamen eſt con- tra inſtrumentum publicum poſſe admitti probationem, 1 quis contendat vera non eſſe ea quæ inſtrumento publico cõ- tinentur: quia tunc probatio recipitur. Fidem igitur facit in- ſtrumentum publicum, niſi verum non eſſe doceatur, quod eo inſtrumento continetur. l. cum precibus. Cod. de probat. De priuatis inſtrumentis eſt dicendum. Hæc quaſtio de pri- uatis inſtrumentis eſt multiplex. Poteſt enim dubitari an pro eo qui ſcripſit fidem faciant, an contra cum. Poreſt etiam du- bitari, an pro tertio aliquid vel contra tertium valeant ad pro- baätionem. Ac in primis dicen dum eſt, ea inſtrumenta fidem non facere pro eo qui ſcripſit.lxexemplo. C. de probat. Non eſt credendum ei ſcripturę qua vnuſquiſque ſibi adnotationo propria debitorem conſtituit. Nam ea res malis hominibus occaſionem præberet falſa inſtrumenta conſctibendi. Hoc adeo verum eſt, vt ne fiſco quidem hoc tribuatut. Nam tam- etſi fiſcus multa ſingularia habeat, tamen non indulgerur fi⸗ ſco, vt ex propria& priuara ſcriptura debitor fiſci aliquis con- ſtiruatur. Exemplum eſt de rationibus in leg. 6. eo. rit. Merca- tores ſolent rationes conſcribere, accepta& data ſolent refer- re in rariones ſuas: quæritur an huiuſmodi rationes ſidem fa- ciant pro eo qui eas ſcripſit? Hinc dicitur fidem non facere, Hue retulerit aliquis in rationes ſuas aliquid ſibi deberi, ſiue moriens& teſtamentum faciens id teſtatus ſit: quia eates ad probationem non facit. Ea ſcriptura inducit tantum leuem fuſpicionè: eſtq; tã leuis ea ſuſpicio vt pene nullius ſit momẽti. Alia ddæaftio eſt de inſtrumento priuato, quod profertut aduerſus euin qui ſcripſit. Maior dubitatio eſt in hac quæſtio- ne, cum profertur aduerſus eum qui ſcripſit. Er hie diſtin- guendum eſt. Nam is aduerſus quem profertur inſtrumen- tum priuatum, cautio vel chirographum, aut negat ſe ſcri⸗ pſiſſe, aut fatetur: ſi neget ſe id ſcripfiſſe, quæritur an aduer- ſus eum fidem faciat. Reſpondet Imperator inl. inſtrumenta demeſtica. Fhſtrumenta dameſtica ſeu priuata teſtatioſen ad- notatio,&;c. Id eſt, ne aduerius eum quidem qui ſcripſit cautio priuata, vel alia ſcriptura priuata ſufficit ad probationem, niſi aliis adminiculis adiuuetur. uaſi dicat, inducit quidem a- liquam probatiouem,& ſuſpicionem, vt ſi forte accedat vel Vvnus teſtis qui cauſam iuuet, vel alia coniectura, poterunt hæc omnia valere ad fidem faciendam: ſed inſtrumentum do- meſticum ſolum plenam fidem non facit. Ego dixi hoc ita ac- cipiendum eſſe, ſi is contra quem inſtrumentum profertut, id ſe lctipſiſſe neget. Nam aduerſus negantem quod ſcripſerit difficilis eſt probatio. Poteſt quidem ex comparatione lite- rarum vtcunque hoc æſtimari, ſed plane tamen hoc probati non poreſt. luſtinianus Nouel. de inſtrum. caut.& ſide, facile eſſe ait matari manum& chirographum alterius: ideo teſtes interrogati de manu& ſcriptura aliena facile poſſent Ka — Z 6

2— 1 4 ——
lim hie Nonim 6
dum boll zinn 1
ant, ancoatnenn hid uivelcoonatnimin dicerdumeſt, erntna
npſtlerenale(én«
re quumuſgulgmlit dtuit. Nimaamait
alliinſtrumeau: cuceae
lco guidem hoxviur ciahadeꝛt, tame anis, uratiputaceiin ii
*
dentondmülgiau
In Tit. Defide inſtrumentorum. 94;
Sed& hæc literarum eomparatio eſt fallaciſſima, vt idem lu- ſtinian. docet in ea conſtitutione de inſtrum. caut.& fid. No- tandum tamen eſt, ſiinſtrumenta priuata ſubſcriptionem habeant trium teſtium fide dignorum, non minus valere ad ſidem faciendam, quam inſtrumenta publica& forenſia. leg. ſeripturas. Cod. qui pot. in pigno. hab. Sed hoc tamenintel- ligitur ex conſtitutione pontiticia in cap.a. de fide inſtrumen. in Decret. quamdiu ſuperſtites fuerint illi teſtes qui ſubſcri- ſerint inſtrumento priuato. nam ſi deſicrint eſſe in rebus humats, vacillat fides inſtrumenti. Ideoque tutius eſt, de quocuaque negotio& contractu publicum inſtrumentum confici: alias non eſt ſatis tuta probatio. Nam priuati inſtru- monti fides eſt infirma. Quod autem diximus hæc inſtru- menta priuata fidem non facere plenam aduerſus eum qui ea ſcripſiſſe dicitur, ſi ſe ſcripſiſſe neget, nos ita id inrelligi- mus, vt ne adcomparationem quidem faciendam valeant, ſi proferatur inſtrumentum priuatum ad ſtabiliendam fidem alterius inſtrumenti: quia dubitæur an ſcriptum fuerit ab eo à quo ſcriptum eſſe dicitur. Hæc enim comparatio non po- teſt fieri ex inſtrumento priuato cum non poſſit fieri nifi ex inſtrumento publico. leg. comparationes. 19. Codic. cod.
Quid ſi profiteatur ſe ſcripſiſſe, is aduerſus quem cautio pri- uata profertur, ſed neger ſe debere? Siigitur conſtet chiro-
graphum ab aliquo conſcriptum eſſe, adeo vt is non inficie- tur, quæritur an tunc valeat chirographum ad plenam idem faciendam? Et cercum eſt valere. Non enim auditur is qui ne- gat ſe debere, cum ſe debere ſeripſerit,& manum ſuam agno- uerit, niſi aliud oſtendatur. Sunc loci vulgares qui adduci ſolent, vt leg. Pablia.§. vltim. depoſ. l. cum tabernam.§. 1. de Pigno. Sed hoc intelligendum eſt, modo in cautione expreſ- ſa ſit cauſa debiti& obligarionis. leg. cum de indebito.§. vlti. de probat. Si enim quis ſcripſerit ſe debere centum Titio,
non expreiſa cauſa,& agatur aduerſus eum,& petantur ab eo
centum ex ca cautione, ſi proferatur aduerſus eum cautio, & ſi confiteatur ſe eam cautionem ſcripſiſſe, non tamen con- demnabitur. Nam cauſa obligationis non eſt expreſſa in ea cautione. Sic eſt intelligendum quod dicitur in leg. nuda ra- tio. de donat. Si quis retulerit in rationes ſuas ſe debere Ti- tio, centum, ea ratio non conſtituit eum debitorem, nec ob cam rationem poteſt actio aduerſus eum dari. Hoc eſt pla- nius expreſſum in c. ſi cautio. de fide inſtrum. in Decret. quod caput videtur ſumptum eſſe ex leg. cum de indebito§. vlrim. de probat. Alia quæſtio tractatur, an hæ rationes quæ publice conſcriptæ non ſint, fidem faciant pro tertio, aut contra 2- liquem tertium? Pro eo qui ſcripſit, vel contra eum qui ſeri⸗ Pſit, an fidem faciant, nos iam diximus. Quid ſi cõtra tertium, vel pro tertio alio proferantur? Hæc quæſtio à nobis tracta- bitur ſub titul. de teſtib. in interpretatione l. ſolet. vbi eſt ex- emplum huius quæſtionis, de teſtatione. Teſtatio non valet ad probationem: quia teſtibus creditur magis, quam teſtimo-
niis, ſi à priuata perſona redacta ſit in ſctipturam. Gontractus
inter duos initus ea ſcriptura fidem non facit: verum eſt quod ij qui ſcripſerunt vel qui ſubſcripſerunt, poſſunt adduci teſtes perærie in iudicio. ebaar. De rationibus argentariorum,& nummulatoriorum iam tea' ario- diximus: illæ enim rationes fidem faciunt aduerſus ter ium: e alils proſunt quibus eæ rationes conſcripræ ſunt: aliis plerun- que nocent, nec vt priuatæ ſcripturæ habentur, quia munus eorum publicam cauſam habet. Atque ideo dicitur pro-
barionem rerum geſtarum his rationibus contineri. leg. ar-
Zentarius.& leg. quidam.§. nummularium. de eden. Idemque dicendum eſt de profeſſione natalium, de qua eriam aliquid diximus ſupra. Pater profitebatur ſibi natum eſle pueram
apud acta,(vt olim fieri ſolebat hæc profeſſio apud Præfe-
ctum ærarij.) Hæc profeſſio publicaeſt, quia publice fit,
Sein acka pablica redigitur: ideo non mirum eſt ſi plera-
dus exempla reperiantur, in quibus hæc profeſſio fidem
facit. leg. etiam. de probat. idem dicitur in leg. cum de ætate. Beinſeru God. Ex his opinor intelligipoteſt, quam fidem faciant in- Publica quam priuata, quæ omnia intelligen-
ern ſtrumenta tam 2 21 14. 5 1.] 2 2» 3 2 8 4 2 da luntde inſtrumentis, quæ falſa non ſunt nec ſuſpecta, nec
eme Calamniola. Si. n. inſtramentum aliquod in iudicio profera-
14969. 3 65 uad kallum lit, aut ſuſpectum, aut calum niolum, dicen- dum eſt illud iuſtrumentum ad probationem non valerc. l. z.
M Nam qportetiuſtrumentum quodprofettur ad ldem 5
ciendam omni ſuſpicione carere. Quinimo is qui tale in- ſtrumentum profert in iudicio, puniendus eſt tanquam fal- ſarius. l.iubemus. Cod. de prob.& leg. vbi. ad leg. Cornel. de falſ. Cod. Imo qui inſtrumentum falſum profert in iudicio, debet probare illud inſtrumentum falſum nen eſſe, nona- dulterinum,& ab vtraque parte probatio exigitur quamuis alias ab eo tantum qui accuſat, probatio exigatur. Sedani- maduertendum eſt moribus noſtris aduerſus inſtrumétum, quod eſt publicum non admitti probationem, ſi quis conten- dat falſum eſſe. Id videtur ſumptum ex leg. vitim. de fide in- ſtrumen. niſi inſcriprio deſit: alias is qui accuſat inſtrumen- tum falſi, punitur pœna calumniatoris, niſi docuerit illud in- ſtrumentum falſum eſſe. Cum autem quis protulerit in iu-
dicio inſtrumentum quod falſim vel ſuſpectum eſt, poteſt
deſiſtere& abſtinere ab vſu eius inſtrumenti, arque ita pœ- nam falſi effugere, quod eſt hic animaduerſione dignum. Li- cet enim is qui vritur falſo inſtrumento, non minus puniatur
Pœna falſi, quam is qui inſtrumentum falſum conſcripſit, ta-
men deſiſtenti iguoſcitur,& ei qui profeſlus ſit, in iudicio ſe nolle eo inſtrumento vti, venia dabitur. l. ſi aduerſarius. Cod. eod. Itaque notanda eſt d fferentia inter eum qui falio inſtru- mento vritur,& eum qui falſum inſtrumentum conicripſit, quæ traditur in l. ſi falſos. Cod. ad leg. Cornel. de Fall. Falſum aurem inſtrumentum, quod ſit, quæri poteſt. Si quis hoc ple- ne tractare velit, adducenda erunt omnia quæcunque ſcripta
ſunt de falſis, tam in Codice, quam in Digeſtis. Sed hoc alie- 2,
num eſt ab inſtituto meo. Ego ea tan tum attingere decreui, quorum hicfit mentio. Dicendum igisur eſt non tantum falſum committi poſſe in inſtrumento quod publice confi- citur ſed etiam inpriuatis ſcripturis,& caurionibus. leg. 3. hic. vbi eſt exemplum, Sireperita die caurio ſcripta ſit. Siis qui mutuam pecuniam hodie accipit ab alio, caueat& confitea- tur in cautione, ſe accepiſſe eam becuniam Calendis Septemn-
Inffra.
2
confici quando diestur.
bris, hic falſum committitur Propter repetitam diem.(Hic
erum repetita dies, id eſt, retrorſum perita„quam nos antida- tam vocamus) hoc apponitur fraudandi alicuius cauſa,& hoc vt hic videatur prior contraxiſſe. Dubium non eft quin hæc
repetita dies poſſit aliis nocere, qui priores cum eo contra-
xerunt.
Sed notandum eſt quod hic dicitur, inter eos inter quos illa cautio eſt conſcripta, non videri falſi crimen committi. Ego hodie tibi mutuam pecuniam dedi: tu ſcripſiſti te eam pecuniam accepiſſe Calend. Septemb. ego aduerſus te illam cautionem profero: tu contendis falſam elle, vt fides eius va- cillet: quæritur, an admittenda ſit hæc accuſatio falſi? Dici⸗ tur non admitti. Nam inter conſentientes„ quantum ad contrahentes attinet, fallum non committitur eam diem repetendo: quia neutri eorum nocete Poteſt illa dies repe- tita,& quæ dies adſcribatur cau' ioni„ nihilrefert quod ad eos attinet. Sed hoc poteſt aliis nocere qui priores cum eo contraxerunt. Ideoque addit luriſconſultus, Magiſque do-
Litor quam creditor deliquerit. Si debitor nolit ſoluere,& con-
tendat probationem legitimam non eſſe, quia falſa dies ad- ſcripta eſt, non eſt audiendus„imo magis debitor quam cre- ditor deliquit, qui ſciens,& prudens ſe cum alio contraxiſſe, cam diem cautioni adicripſit. Ergo dubium non eſt, quin fal- ſum etiam committi poſſit in ſcriptura priuata, vt etiam appa- ret ex leg. creditor. ad legem Cornel. de falſ. Ex lam dictis na- ſcitur quæſtio, Si quis falſi conuictus ſit propter inſtrumen-
tum, quod in iudicio prolatum erat,& quis eo inſtrumento
velit vti, an tanquam falſarius dicendus ſit: hæc quæſtio tra- ctatur in l.z. Cod. eod. vbi dicitur, non nocere ei qui inſtru- mentum profert in iudicio ſententiam aduerſus alium latam de eo inſtrumento„ſi forte is qui illud inſtrumentum protu- lerit falſi conuictus ſit. Ratio eſt, quia inter alios hocgeſtum fuit.l. ſæpe de re iudic. Hinc exiſtit alia quæſtio quæ tractatur inl. vltim. Cod. eod. Inſtrumentum prolatum eſt in iudicio ad fidem faciendam, eius fides approbata eſt,& eſt regiſtratum & perſcriptum in actis: deinde redditum eſt authenticum i- plum ei qui protulerat. Aduerſarius id inſtrumentum con- tendit falſum eſſe,& petit vt denuo proferatur& exhibeatur in iudicio. quæſtio eſt, an denuo cogatur illud inſtrumentum Proferre: Cũ kæc quæſtid magni momenti videretur eſle im- peratori lIuſtiniano, edidit vnam conſtitutionem hac de re. Et certe magni momenti eſt hæc quæſtio. dr fieti poteſt, vi
XKk 4
—
——
—
1 4 8 1 1 4 1 ¹ 2 3 1 4 ¹ 1 ö 4 “— 3 1 4 4 8 — 1 5 2 8 3 3 8 1 1* ¹ 5 3 1 b ¹ 1
8—

244
ideo aduerſatius poſtulet denuo hocinſtrumentum profetri, quia intelligit deperditum cſſe inſtrumentum caſu aliquo. Fieri etiam poteſt vt celet actorillud inſtrumentum: quia ve-
retur ne falſi conuincatur. Diſtinctio igitur hic poſita notan- da eſt. Oportet vt is qui denuo petit proferriinſtrumentum,
iuret ſe exiſtimare falſi ſe conuincere poſſe, atque ideo eius
prolationem exigere: poſtquam autem iurauerit, tũc cogetur
inſcribere ſe. Hinc videtur eſſe ortus ille ritus& vſus fore aſis, de quo ĩam dixi.In qua conſtitutione additur, Sin autem dicat non eſſe,&c. Si is qui protulit ſemel inſtrumentum, dicat de- perditum eſſe,& ſe non poſſe proferre, exigitur etiam ab eo iuramentum,& ſi iurauerit deperditum eſſe, non cogetur il- lud denuo proferre in iudicio. Quod ſi nolit iurare, ea ſcri- Peut3 quam prius protulerat non porerit eum iuuare ad pro- ationem, non tamen punietur vt falſarius. Hinc ergo notan- dum eſt, quod ab aliquibus obſeruatum eſt,& apud nos eſt
Bwe vſiratum in foro, cxemplum inſtrumenti quod eſt prolatum 2aru-—
menti æ- 4.— 7 z 1 duirſt- non exigi authenticum ipium, niſi quoties aduerſarius vult
paetem, accuſationem falſi inſtituere: quia tunc exemplum regiſtra- zuatam tum non valet ad fidem faciendam. Atque cum hac exceptio- Rdem fa- ne intelligendum eſt quod diximus, exemplum non ſufficere uõ. adaliquem condemnandum, niſi inſtrumentum deſcriptum ſit in actis& regiſtratum. Et alius locus eſt qui vulgo adduci
ſolet in l. hirographis. de adminiſt. ut. Igitur in ſtrumentum præſcriptum in actis publicis effectum eſt forenſe& publi-
cum. Hactenus de falſis inſtrumentis, quibus lidem haben-
dam non eſie diximus: nunc videndum eſt deſcripturis diuer-
ſis, aut contrariis, quæ proferuntur in iudicio. Sæpe accidit vt proferantur tabulæ& ſcripturæ in iu dicio quæ diuerſæ aut 25 h, 2. contrariæ aut repugnantes ſunt. Si quis ergo bninſmodi ſcri- u, s Pturas protulerit in iudicio, quæritur an fidem faciant? quæ- repugna. ſtio hæc tractatur inl. ſcriptura, 14. C. eod. Cum aperte lunt bm. contrariæ ſcripturæ nulla eſt dubitacio. l. vbi repugnantia. de teſtib.ſed vbi icripturæ ſunt diuerſæ, ſi modo ita diuerſæ ſint,
vt fidem ſibi inuicem derogent, non proſunt ad fidem facien-
dam: dummodo ab vna eademque parte proferanrur. Nam
ſi Adiuerſis partibus prolatæ ſint illæ ſcripturæ, aliud dicen-
dum. Inſpicere enim debet iudex vtra ex his ſcriptutis fide di-
gnior ſit.l. optimam. de contrah. ſtipul. ſicut in reliquis ſcri-
pturis iudex debet ſpectare quod eſt credibilius, vt dicemus
inl. z. de teſtibus. quemadmodum& in teſtibus debet index ſpectare qui veriſimilia dicant.l. ob carmẽ. de teſtib. Ex his in- telligitur, quibus inſtrumentis fides facienda, quibus fides ha-
benda ſit,& quibus non ſit. Nunc quæritur quis ſit effectus
inſtrumentorum quibus fidem habendam eſſe diximus. Nam
de aliis non loquimur.
aAr. 11II. De eſfectu inſerumentorum.
Ewaan hic eſt, quod inſtrumenta quæ fidem faciunt, quę
vera ſunt nec ſuſpecta, ad ſubſtantiam rei geſtæ non perti-
nenrt, ſed ad probationem tantum, id eſt, ſine inſtrumento quod geſtum eſt valet, ſi modo probari poſſit teſtibus vel a- liis probationibus. l.4.& j. hic eſt locus communis de inſtru- mentis& ſcripturis notandus. Inſtrumenta fiunt ᷣdei cauſa, & propterea inſcribitur titulus, de fide inſtrumẽtorum. Non ideo contractus in ſcripturam rediguntur, quod contractus non valeant ſine ſcriptura. Vnde in pleriſque capitibus tituli de fide inſtrumen. Cod. exempla multa reperiuntur in qui- bus valet probatio per teſtes, etſi nullum inſtrumentum con- ſcriptum ſit, aut inſtrumentum deperditum ſit quod erat confectum. Exemplum vnum eſtinl. 1. Aliud eſt inl. illa- tæ.& leg. ſeq. Si inſtrumentum amiſlum ſit, poteſt is qui ſibi debertintendit, fidem facere per teſtes, ſide re geſtateſtes oſſint teſtari. l. ſicut iniquum. cod. Inſtrumentum fuit con-
fectum de contractu aliquo, putavenditionis, aut mutui: il-
lud inſtrumentum amiflum eſt caſualiquo: multi ſunt teſtes qui interfuerunt cum negotium illud geſtum fuit,& qui de eo quod continetur inſtrumento poſſant forte teſtari, quia legerunt inſtrumẽtum: primum oportet probare caſum for- tuitum, poſtea admittitur teſtium teſtimonium, de eo quod
in iudicio, regiſtratum ð& deſcriptum in actis, fidem facere,&
Franc. Duareni Comment.
inſtrumento continebatur, ſi modo tales fuerint teſtes qui potuerint cognoſcere, an inſtrumentum legitimum& recte confectum eſſet. Huc pertinet quod dicitur inl. in exercen- dis. ſed eodem perrinet quod dicitur in l. proprietatis domi- nium. in lcum res. de probat. vbi dicitur in exercendis litibus ceandem vim habere teſtium depoſitionem& fidem inſtru- mentorum. Contrarium videtur eſſe quod dicitur inl cenius. de probat.vbi dicitur, Cenſus& monumenta publica poliora eſſe teſtibus ſenatus cenſuit. Magna ratio ſuader, vt monumenta pu- blica poriora ſintteſtibus,& maiorem habeant fidem quam teſtes. Dixiinſtrumenta non ideo dici publica, quia Reipub. ſint, ſed ideo dixi publica eſſe, quia nituntur auctoritate pu blica& à perſona publica conſcripta ſint. Sed monumenta 2- liquando publica dicuntur quæ publice cuſtodiuntur, Reipu- blicæ ſunt,& publice approbata ſunt: ideo dicitur ea potiora eſſe teſtibus. Si quid præſcriprum ſit auctoritate publica,& Reipublicæ gratia ad perperuam memoriam, maior eſt eo- rum monumentorum auctoritas, vt mirum non ſt ſenatum cenſuiſſe potiora eſſe ad fidem faciendam qnam teſtes. Olim cenm illi cenſus ſolebant publice cuſtodiri. Cenſus enim eſt æſti- 4uud. matio bonorum cuiuſque. tit. eſt de cenſib. Ratio referendi in cenſam traditur in l. forma cenſualis. f. de cenſib. Hoc non eſt intelligendum de poſſeſfione cenſuali. l. Cenſualis profeſ- ſio. C. de donat.quæ alias contraria eſſe videtur. Nam hic di- eitur monumenta publica potiora eſſe teſtibus. in l. Cenſualis profeſſio. dicitur, cenſualem profeſſionem præiudicare do- mino non ſolere, cum quis profitetur apud magiſttum cen- ſus quæcunque haber in bonis. Si enim retulerit quæ aliena ſunt in bona ſua, hoc domino non obeſt. Nam profeſſio illa cenſualis priuara ſcriptura eſt. Sed quæ ſuperius diximus ita accipienda ſunt, niſi actum ſit inter contrahentes ante con- tractum initum, vt in ſcriptis redigatur: id conſtitutum eſtà Iuſtiniano in leg. contractus. Cod. eod.& eius conſtitutionis meminit idem luſtinian. tit. de empt. in§. 1. Iaſtit. Venditio dicitur perfici ſolo conſenſu, ſimulatque conuenit inter em- ptorem& venditorem, vt res ſit empta certo pretio: ſed ta- men plerunque ſcriptura neceſſaria eſt:& quamuis placuerit inter contrahentes, vt res empta ſit certo pretio, nondum ta- men perfectus dicitur eſſe contractus, ante quam in ſcriptis factus fuerit. Exempli gratia, volo àte fundum emerte: ſermo aliquis habetur inter nos de eare: ais te velle accerſere tabu- larium publicum qui inſtrumentum conficiat,& coram eote b declaraturum quibus conditionibus ſis mihi fundum vendi- turus:aduocatus eſt tabulariuscoram, eo cõuenit inter nos de certo prerio, de certis conditionibus, quibus vendendus eſſet fundus. Deinde pœnituit alrerum huius cõſenſus, antequam redactus eſſet in ſcripruram: quæritur an poſſit recedia con-
tractu, quæſtio hinc pender, an contractus perfectus ſit? Ait
Iuſtinianus in hac ſpecie perfectam non eiſe venditionem, atque ideo ab ea poſſe recedi. Oportet in mundum contta-
ctum eſſe redactum: nec ſcheda, inquit, id eſt, minuta ſuffi Schede
ceret: Græcis adανu.—⁵⁴α eſt opus celeriter& ex tempo- Luis.
rs factum in mundum redigere, Gallice metre au net. Sic ſcti-
ptura neceſſaria eſt ad perfectionem contractus, quamuis
alias ſcriptura pertineat tantum ad fidem reigeſtæ. Cumau-
tem inito iam contractu emptionis& venditionis poſt con-
ſenſum vtriuſque venditoris& emptoris conuenit vt rediga
tur in ſcripturam, ſcriptura adhibetur tantum ad fidem reige- ſtæ, nec pertinet ad ſubſtantiam contractus. l. contractus. de fide inſtrum. Feci mentionem venditionis pro exemplo: ſe idem de omnibus aliis contractibus eſt dicendum. Loquitur enim luſtinianus de omnibas contractibus., Similes calus ob- ſeruati,& colligi ab aliis ſolent, in quibus ſcriptura aliquando nece ſſaria eſt ad ſubſtantiam contractus, nedum ad proba- tionem ſd de his videbitis in ſingulis locis in quibus de his tra- Ctatur. Præterea animaduertendum eſt inſtrumenta publica hodie apud nos executionem& vim rei iudicatæ habere: nam ſi obligatio relata ſit in publicum inſtrumentum, illud in⸗ ſtrumentum executionem habet aduerſus eum qui obliga- tus eſt: fitque executio perinde ac ſi condemnatus ellet. Hoc valde alienum eſt à iure Romano. Nam ſecundumius Rom. nunquam incipimus ab executione, ſed ab actione& perſe⸗ cutione iudiciaria. l.i. de execut. rei iud. Sed tamen mos con
ficiendorum inſtrumentorum in quibuſdam locis dici pote conue-
ſ

K. Sedqur leprucn altintet contrüadd dstedigrnurr denn 3. COd. cod Keuai deempt. iſ. luk 4, Hmulacque couxeia ttes ſtempta cnoe:
eceſfatueit:&qum
mpta ltcen neium
contractus, anteqpni ,rolodtefunduna. c eare: aste ſeleurt amentum coofcu ir dvoidas Gsmüitun iucxuim eociutit-
In Tit. Plus valere quodagit, quam uod ſimulat. oæ
conuenire iuri Romano, quia condemnationem continent, quaſi iuriſdictionem quaudam voluntariam exercoant ta- belliones.l.2. de offic.proconſ.& legat.
I1N TIT. XXII. LIB. C 06 p. PLVS VALERE OQVOD AGL.
TVR, QGAM QVOD SIMV- late concipitur.
IIII.
7 Ie Titulus pertinet ad Titulum præcedentem de ſide inſtru.& eſt veluti appendix quædam S particula ſuperioris tractatus. In inſtrumentis enim plerunque aliud ſcribitur, aliud ſimulatur: AATc cum dicimus inſtrumentum fidem facere, hoc ita accipiendum eſt, niſi appareat aliad ſcriptum eſſe in inſtrumento, aliud ſimulatum inter contrahentes: tunce- nim præualet veritas rei geſtæ ſcripturæ. 1.i. hic.vt autem cõ- modius explicemus, quæ ad hunc locum pertinent, ſic diſtin- uendum eſt. Duobus modis contingere poteſt, vt aliud ſcri- Paturm inſtrumento, aliud ſimuletur. Id enim contingere poteſt per errorem, ſed poteſt etiam cum nullus interuenir. De ecrore primum videamus. Huius rei exemplum eſt inl. cum precibus. C. de probat. Si cum ego vendere vellem fun- dum, me inſcio& alias res agente ſcriptum ſit, fundum dona- tum eſſe in inſtrumẽto, hic quæritur, an ex eo contractu fun- dus tanquam donatus poſſit peti. Ait imperator fundum non poſſe petitanquam donatum ‚ſed magis inſ piciendam eſle ve- ritatem. Is cum quo ego contraxi curauit adſcribi donatio- nem loco venditionis, id factum eſt per errorem: inſpiciamus igitur veritatem rei geſtæ magis qnam quod in inſtrumento ſctiptum eperitur. Aliud exemplum ſimile eſt in vltim. hic. Gum ego vellẽ tibi locare fundum, curaſti adſcribi in inſtru- mento me vendidiſſe fundum: illud inſtrumẽtum poſtea mi- hi obtuliſti, vt ego ſubſcriberem: ſubſcripſi inſtrumento non lecto à me neque inſpecto, hic quæritur, an poſſit fundus à me peti tanquam venditus. Imperator dicit peti non poſſe. A- liud enim actum eſt à contrahentibus,& deficit conſenſus e- ius qui errauit, nec eſt venditio, quia dominus fundi eum lo- care volebat, non vendere. Non eſt etiam locatio, quia alter volebat emere, non autem conducere: ideoq; hic dicitur neu- trum contractum conſtitiſſe. Cum dicimus valere id quoda- gitur, non poteſt in hoc exemplo locum habere. Non enim agitur inter eos, vt vẽditio ſit aut locatio: neuter cõſentit, nec vt locetur fundus nec vt vendatur. vnus conſentit venditioni non locationi: alter conſentit locationi non venditioni. Er tum demum verũ eſt quod diximus cum apparet quid actum ſit. Aliquando aliud agitur, aliud ſcribitur in inſtrumeato: id ſit per ſimulationem contrahentium. nullus enim interuenit error,& eſt tantum ſimulatio contrahentium. Vterque con- ſentit vt aliud ſcribatur in inſtrumento quam quod agatur in- ter eos: in quo cum quæritur quid ſequendum ſit, ſic diſtin- Buendum eſt: nam contingit aliquando, vt ſimulatio reſpiciat contractum, aliquando vt reſpiciat perſonam. Sæpe accidit, vt ſimulatio reſpiciat contractum, vt pro vno contractu alius contractus exprimatur. Vnum exemplum eſtin l. 3. Em ptio ſic aliquando pignoris cauſa vel mutui cauſa:& hoc frequen- riſſimum eſt apud nos. Fœnerator aliquando cum mutuam pecuniam dat, ſimulat ſe aliquid emere ab eo cui pecuniam dat,& adiicit factum de reemendo: hoc ſit vt vſutas percipiat ex mutuo tanquam fructusrei venditæ. Non enim poſſunt vſuræ peti ex mutuo. Fructus rei piguoratæ creditor indebi- tum computat. l. 2. C. de pignor. actio. In hoc ergo caſu non qnod ſcriptum eſt, ſed quod geſtum eſt inſpicimus, ſi appa- reat quid geſtum ſit inter contrahentes. c. vos. de pignor.& cap. ad noſtram. de empt.& vendi. Aliquando hæc ſimulatio reipicit perſonam. Exemplum eſt inl. 2. hic. Aliud eſt in 1. 4. Caum quis aliquid vellet emere, ſuppoſuit nomen vxoris ſuæ loconominis ſui, tanquam vxor ipſa emeret, non maritus: hęc Amulatio reſpicit perſonam contrahentium:& tunc inſpici- mus magis quod actum eſt, quam quod ſimulatum. Talis fuit Mlle Licinius Stollo, quem Phnius libro 18. cap. zo. ſcribit, ſua lege fuiſle damnatum, cum ſubſtituta filij ſui perſona amplius
W 545 duam quinquaginta iugera poſſideret. Eſt autem hec quæſtio facti, quæ cxaminabitur per iudicẽ, vt dicitur in l. 4. Si quis al- teri nomen ſuum accommodauerit in negotio aliquo contra- hendo:hic loquitur VIpianus inl. 4.§. Siab ignoto. de maau- miſ. Si quis redemerit leruum nummis ipſius ſerui, vt ſeruus liberationem conſequeretur: quia hoc actum eſt, vt ſeruus poſt redemptionem fiat liber: hoc far it ſeruus, quia videt ſe non poſſe vtiliter paciſci cum domino ſuo: quia accommodat nomen ſuum ſeruo in hoc contractu, dicitur imaginarius em- pPtor. Qupd autem diximus id valere quod agitur, ita eſt in- telligendum(vt admonuimus) ſtappareat qnid actum ſit. A- liquando nihil omnino agitur, ſicut in exemplol. vlimæ. id contingit etiam aliqua ex cauſa vt quid ſimuletur. Exemplum eſt in leg. ſi ſponſus.§. circa. de donation. inter virum& vxor. Maritus aliquid volebat donare vori tuæ„quia videbat ſe do- nate non poſſe, vendidit ei per ſimulationem: hoc caſu non valet contractus venditionis, quia ſimulatio eſt: non valet et- iam contractus donationis, quia quod geſtum eſt inter con- trahentes eſt contra ius. Deinde dicendum eſt, ſi voluerint cotrahentes alium contractum in aliam transferre,& mo- dus ſit idoneus ad transferendum vnum contractum in a- lium, non proprie ſimulationem eſſe, nec locum habere, quæ hic dicimus de ſimulatione. Mihi debes pecuniam ex cauſa manqdati: conuenit inter me& te, vt eam pecuniam tu mutu- am habeas,& mihi debeas ex mutuo quod mihi debes ex cau- ſa mandati. Contractus mandati poteſt transferri in contra- ctum mutui:& è diuerſo. Ponamus eum qui mihidebebat ex mandaro falſum eſſe ſe accepiſſe ex cauſa nutui, mutuum erit, propter ſingularia murui Piĩ cepta: modo ea obſeruentur que neceſſaria ſunt ad transferendum vnum contractum in alium contractum. Vnum exemplum eſt in l. ſi ex pretio. C. ſi cer- tum petatur. De his diximus inl. rogaſti.& l. ſingularia. ſi cer- tum petatur.& l. qui negotia. mandati.
IN TIT. XX.: L. I B. IIII cop.
ET TILT. v. LIB., XXII. PAaNDECT.
D.E TESTIBVS.
KRIHuVvS locus huius tractbatus de teſtibus eſt, in quo )quæritur,
Qui teſtes ſe poſsint.
C a p. IJ.
HE locus valde vtilis eſt,& per inet ad rationem refel- . lendorum teſtium in iudicio„qux eſt res hodie vſitata. Et certe ob quas cauſas poſſint refelli teſtes in iudicio„valde vtile eſt& neceſſarium noſſe. Ec in primis notandum eſt: O- mnes ad teſtimon ium dicendum admirti in iu dicio, quibus id lege non iaterdicitur. Hæc regula traditur in l..§. 1. Supereſt ergo vt inquiramus quibus interdictum ſit teſtimonium„& quibus interdictum non ſit. Ego ſolitus ſum hæc complecti ſummatim,& vti diuiſione quæ traditur in l. 3.§. pen. hic. Ait Calliſtratus ibi quibuſdam interdiciteſtimoniũ propter no- tam& infamiam vitæ,& propter ſcelus aliquod, alios refelli à teſtimonio propter affectionem aliquam: alios propier ino- piam conſilij& iudicij. Videamus primum de his qui ob ſce- lus aliqnod, ob notam& infamiam vel ob turpitudinem vitæ repelluntur à teſtimonio. Hirecenſentur in. 3.§.lege lulia, hic. In primis qui iudicio publico damnatus eſt repellitur à te- ſtimonio dicendo in iudicio, quia is notatur infamia qui iudi- cio publico damnatus eſt. l.in fam es. de bublic. iudiciis. Ergo exemplum eſt eorum quibus interdicitur teſtimonium pro-
pter infamiam vitæ. Exemplum eſt in. ſcio. in l. repetunda-
rum. In d. l. ſcio. exe mplum eſt de eo qui adulterij aamnatus eſt. Iudicium de adulterio publicum eſt, titul. de public. iudic.
Inſtit.& ff. Ergo neque in iudicio teſtis eſſe poteſt, nec in te-
ſtamento faciẽdo. Aliud exemplũ eſt in d. l.repetundarũ. Re- petundarũ damnatus dicirur etiã damnatus publico iudicio. Nam lex lalia repetundarum, vna eſt ex legibus publicorum iudiciorum. Aliud exemplum eſt in leg. quæſitum. de eo qui

246
damnatus eſt calumniæ cauſa in publico iudicio. De hoc maior fuit dubitatio, quam de iis de quibus diximus, quiani- hil de hoc cautum fait legibus. Papinianus ait de eo qui iudi- cio publico damnatus fuit, calumniæ cauſa nihil cautum fuiſ- ſe. Lex Remmia que lata eſt aduerus calumniatores. Le- ges etiam luliæ de vi, repetundarum& peculatus, non uo- minatim repellunt cos qui calumniæ cauſa damnatl ſunt. Quid ergo dicemus: Hic reſpondet Papinianus, Verum ta- nn2n quod legibus omiſſum eſt ‚non omitletur reltgione iudican- tiam. Eſt locus communis de interpretatione legum. Non omnia poſſunt legibus& ſenatuſconlultis comprehendi. Sed cum aliquid lege cautum eſt, interpretatione producendum eſt ad ſimiles caſus in quibus eadẽ eſt æquitas. Sequitur, inte- gre frontis homo dixerit. Iudex perpendere debet, an integræ Konts ſit, an inculpatæ vitæ qui teſtimonium dicit. Nonigi- tur repellirur à teſtimonio omnino qui calumniæ cau ſadam- natus eſt, ſed tamen iudex non tantam fidem adhibebit eius teſtimonio qui calumniæ cauſa damnatus eſt. Aliud exem- plum inl. ob carmen. in princ. Lexlulia, cuius mentio eſt in I. 3.in§.penult. loquitur de iis qui damnati ſunt in iundicio pu- blico. ſIdem dicendum eſt de eo qui damnatus eſt ob carmen fa- moſum, quamuis non dicatur iudicio publico damnatus qui ob libellum famoſam damnatus eſt. Inteſtabilis inter- dum dicitur qui neque teſtat entum facere poteſt neque te- ſtimonium dicere. leg. neque. de teſtament. Aliud exem- plum eſt in leg. quoniam liberi. Cod. eod. de his qui ſunt ſocii & participes eiuſdem criminis. luſtiſſima igitur eſt cauſa te- ſtis repellendi ſi dicatur particaps& ſocius eiuidem criminis, & is accuſatur eiuſdem admiſſi. Cum enim plures accuſantur eiuſdem delicti, accuſantur omnes tanquam ſoci,& te ſtimo⸗ nium vnius aduerſus alterum non recipirur, præterquam in
caſibus exceptis. Ex his quæ diximus conſequens eſt, non
quoduis delictum ſufficere ad repellendum teſtem à teſtimo- nio. Nam ſi quoduis delictum ſufficerer, quid opus ellet no- minatim de iis cauere legibus, veluti lege lulia? Ethoc iure nos hodie vtimur, præterquam in foro pontificio, vbi quod- uis delictum ſufficit ad repellendum teſtem, quod ſumptum eſt ex can. infames. 6. quæſtio. 1. Sed hoc iure nos non vti-
mur in foro ciuili& lemie⸗nes admittitur obiectum adrepel-
lendum teſtem ob delictum quodcunque admiſſum. Ita-
que diligenter obleruandum eſt quod hic diximus,& expen-
denda ſunt exempla, nec videntur intellexiſſe doctores no- ſtri quid eo canone sontineatut. Putant enim quemlibet, qui aliqua notatur infamia repelli à teſtimonio. quod verum non eſt. Præterca nos hodie alium morem refellendorum te-
auuun, ſtium recepimus. Apud nos non ſufficit crimen obiicere, erſi 4 9— 2. ⸗*— 4* 3 2.— 5 d„e. ſit crimen atrociſſimum& publicum: quia oportet obiicete
Biamm condemnationem. nec ſufficit dicere aduerſus aliquem, eum euriin adulterum eſſe, vel parricidam: ſed oportet dicere eum dam- Eraucis. natum eſſe parricidij, adulterij,&cc. Et hic vſus omnino con- trarius eſt pontificiis conſtitutionibus. Sunt duæ conſtitu- tiones pontificiæ ſub titulo de teſtibus. c. ſuper.&c. teſtimo-
nium. vbi dicitur ſufficere ſi quis poſſit conuinci ob crimen obiectum, etſi damnatus non ſit, ad repellendum eum ateſti-
monio, quod conſenraneum eſt iuri Romano. Et quod di-
cunt ſufficere ad repellendum teſtem à teſtimonio dicendo,
notam infamiæ obiicere, mihi videtur non poſle colligi ex
dict. leg. 3.§. lege lulia. vbi dicitur eum repelli teſtimonio,
qui ob teſtimonium dicendum vel non dicendum pecuniam accepiſſe indicatus vel conuictus erit.& male intelligũt hunc
locum meo iudicio. Subiecta ſunt enim ea verba poſt ver-
be legis Iuliæ recitata,& hoc breui epilogo continerur quod
eſt in lege lulia. In lege lulia mentio facta erat impuberis: id-
eoque quoſdam ait repelli propter lubricum ætatis& iudicij,
alios repelli à teſtimonio dicendo propter notam vel infa-
miam vitæ, veluti qui damnatus eſt publico iudicio. atque ita intellexit Accurſius, qui mibi videtur rectius multo hunc lo-
cum intellexiſſe quam canoniſtæ. Exempli gratia, aliquando accidit, vt damnatus tantum notetur infamia, aliquando
yt ſine damnatione inuratur infamiæ nota: hac faeilius
poſſunt intelligi ex Prærotis edicto de his qui not. infam.
vbi Prætor ait, Qus farti damnatur erit, non ait, Qui furtum
fecerit. Sed ait, Qui lenocinium fecerit non ait, qut lenocinii
8 Franc. Duareni Comment.
non lunt ſingulorum. Aliud igitur eſt rem eſſe vniuerſitatis,
damnatus erit. Hæc diligenter expendenda ſunt. Quoties ad notam infamiæ alicui inurendam condemnatione opus eſt, minor eſt dubitatio, ſed cum ob factum ipſum ſine eon-
demnatione quis notatur infamia, poteſt dubitari. Et ne mo- V ribus quidem noſtris à teſtimonio dicendo repellitur quile-
nocinium fecit, nec legibus:verum tamen eſt, quod quamuis 3 non interdicatur teſtimonium ex huiuſmodi cauſa ſine con- 4 demnarione, tamen iudicis videre eſt quanta fides adhibenda i ſit. Vir enim inculpatæ vitæ magis fidem faciet quam quia- 4 liqua infamiæ nota laborat. Quæcunque nota& infamia, i vel turpitudo vitæ, valet ad immmuendam te ſtis auctorita- T tem, non ad eum omnino repellendum à te ſtimonio dicen- 30 do. Sed de his hactenus. nunc videndum eſt de aliis cauſis propter quas non recipitur teſtimoninium alicuius. Teſti- be monium alicuius non recipitur propter veriſimilei aliquam 1 aftectionem, quæ poteſt impedire veritatem. Nam eum à 3 quo veritas requiritur, omni perturbatione vacuum eſſeo- 4 portet. Igitur ſi aliqua affectione veriſimilirer moueatur, 1 quæ veritarem impedire poteſt, is idoneus teſtis non habe- m tur. Id declaratur ſequentibus exemplis. Acin primis dici- iſ mus in cauſa propria neminem idoneum teſtem eſſe, I. nul- 4. lus.hic.& l. omnibus. C. eod. natura enim comparaium eſt,vt t homines ament le& ſua: nam amor ſui& ſuorum naturain- 1 ſitus eſt homini& omni animanti. Vnde fit vt in re propria nemoteſtis recipiatur. Cicer. in oratio. pro Roſcio Amer. i-
dem ait. Hoc autem adeo certum& indubitatum eſt, vt fru-
ſtra de ea re videamur admoneri àluriſconfultis. Eſt quod- dam ptincipium in hac diſputatione.& ideo ex his multa alia conſequuntur: quæ niſi hæc pro certis& indubitatis habean- tur, non poſſunt facile probari, quoties de his quæ ſtio eſt. Cum dicimus neminem in cauſa propria idoneum teſtem eſ-
ſe, quæri ſolet quæ ſit cauſa propria, quæ aliena. Hinc enim pendent multæ quæſtiones. Exem pli gratia, in cauſa euictio-
nis quæricur, an venditor ſit idoneus teſtis. Quidam vendi-
dir fundum, dominus eum vindicat ab emptore: in ea cauſa producitur teſtis venditor qui auctor eſt: quæritur an ſiti. doneus teſtis? Quæſtio hinc pendet, an ſit cauſa eius propria
an aliena? Si cauſa eius propria ſit, ſubmouebitur à teſtimo-
nio dicendo, alias non fubmouebitur. Quæ ſit cauſa propria cauſ⸗ docet Iuriſconſultus in l. 1.§. in propfia. quand. appell. vbi /repn⸗ cauſam propriam efſe ait ex qua commodum velincommo?“* dum ad aliquem pertinet ſuo nomine. In cauſa propria bi- duum datur ad appellãdum, in aliena datur triduum. Suono- mine ait, vt excludat procuratores, qui non agunt ſuo nomi- ne,& eos qui aliena negotia gerunt. Ergo in propoſita ſpe- cie cum quæritur de venditore quiteſtis producitur in cauſa edictionis, quo caſu de euictione tenetur, vt fere tenetur„fi nihil aliud conuenerit, propter naturam contractus: dicen- dum eſt venditotem idoneum teſtem non eſſe: nam com- modum vel incommodum ad eum pertinere poteſt. Nam ſi victus ſit emptor in eo caſu, actione m habet aduerſus ven- ditorem: argumento eſt quod dicitur in l. ab executione.§. i. de appell. Vbi dicitur, ſi ſententia inter aliquos lata ſit, alius cuius intereſt, ab ea appellare poteſt, ſi eius interſit:& aſtert exemplum de cauſa euictionis. Si emptor victus ſit in cauſa euictionis, poteſt ab ea appellare venditor, quia eius inter- vnuf eſt: nec dicitur in cauſa allena appellare. Hinc naſcitur quæ- au ſtio, de cauſa vniuerſitatis, aut alicuius corporis, an ſinguli ex ſnuber quibus ea vniuerſitas conſtat, idonei teſtes ſint. Quæſtio hinc oniuerſ⸗ pendet, an cauſa eius propria ſit iudicanda, an vero aliena. 81 ſ cauſa eius propria ſit, dicendum eſt eum idoneum teſtem non/ eſſe. Et vulgo receptum eſt, in cauſa vniuerſitatis idoneum teſtem eſſe, niſi cauſa ad commodum vel in commodum e- ius pertineat. Cauſa vniuerſitatis non videtur cauſa ſingu- lorum eſſe, ex quibus vniuerſitas coaleſcit& conſtat J.in tan- tum.§. vniuerſitatis. de rer. diuiſ. Quæ ſunt vniuerſitatis,
In cauſa
aliud eſſe ſingulorum, ex quibus conſtat vniuerſitas. Sed ta- men videndum eſt, num etiam ea cauſa quæ nomine vniuer- ſitatis mota eſt, ad ſin gulorum vtilitatem perrineat. Nam hoc caſu dici poſſet fingulorum cauſa eſſe,& ſingulos à teſtimo- nio dicendo repelli, Diximus enim iam eos repelli Ateſtimo- nio dicendo, ad quos nomine ſuo res quoquom odo pertinet. At eorũ quoquomodo intereſt. Et hæc diſtinctio vulgo rece. pta mi

—.
In Tit. De teſtibus. po patre pta mihi videtut probabilis eſſe. Aliuq emplum en in 44
G& zo. tre& filio, in leg. teſtis. In cauſa patris filius non eſt:doneu teſtis, nec in cauſa filij pater idoneus teſtis eſt. Veriſimilis. n. affe ctio alterius in alterum facit, ne alter in alterius cauſa ido- neus teſtis ſit. Et hoc producitur longius ad omnes aſcen- dentes& deſcendentes in infinitum. Nam alia lex de paten- tibus& liberis loquitur, leg. parentes. Cod. æod. Appellatio- ne parentum hi omnes continentur, ex quibus naſcuntur, id eſt, omnes aſcendentes in infinitum, leg. 4.§. I. de in ius voc. ſicut appellatione lberorum continentur omnes qui er nobis naſcuntur. leg. liberorum. de verbor. ſignificat. vt filj, nepotes, pronepotes,& cæteri deinceps. nihil tamen prohi- bet patrem& filium in eadem cauſa teſtes adhiberi, leg. pater & filius. 17.hie. Si quis in cauſa ſua produxerit teſtes pacrem & filium, vel duos fœatres qui ſunt in eiuſdem patris poteſta- te: quæritur an hiidonei ſint teſtes. At lur ſconfſult. eos te- pellendos non eſſe. Ratio eaim ceſſat, propter quam dici- mus teſtimonium filij aut patris non recipi. Nam cellat hæc affectio de qua diximus, cum ſimul producuntur teſtes in ali- quo negotio. ex eadem enim domo nihil prohibet plures te-
9247 eſt, cuius fit mentio in lege Iulia, J. 3. lege lulia. hic. Quid er- go dicemus de amico? Exiſtimo ſi ſit magna aliqua,& non vulgaris amicitia, quæ vix reperitur hodie, iuſtam eſſe cauſam inrerdicendi teſtimonij. Hæc enim amcitia coniunctioni ſanguinis comparatur. Vulgaris autem amicitia, quæ con- trahicur ex aliqua notitia, à teſtimonio non repellit, leg. latæ culpæ.§. amicos. de verbor. ſignificat. hanc ſententiam nos Denecern, poſtea confirmaturi ſumus alio argumento. Aliud exem n7 2e. plum eſt de patronis cauſarum& de procuratoribus. hienim ſarum, et idonei teſtes non ſunt. l. vltim. hic. Legibus nihil cautum eſt procura- de patronis cauſarum, ſed mandatis. Præ ſidibus mandata da- toribæz. bantur cum mirtebantur ad prouincias regendas. Exemplum horum mandatorum eſt in Nouell. Iuſtiniani conſtitutione, tit. de mand. Præſd. Interdicitur autem his teſtimonium pro- pter veriſimilem affectionem. Affectio impedit veritatem,. officit veritati, iadicio, conſilio& rarioni. Eadem eſt cauta 97„ executorum negotiorum propter quæſtum: de his executo- zeeien ribus videte quod ſcriptum eſt in Inſtit.tit. de act.& tit. C. de p ſportul. Sportulas accipie bant prorei magnitudine de qua lis erat, Tit. C. de ſportul. Itaque non ſine cauſa his executori-
ſtes alicui negotio adhiberi. Oritur quæſtio ex eo quod dici- bus inter dicitur teſtimonium. Quod autem hic dicitur de pa-
tronis cauſarum. hoc pertinet ad omnes patronos& procu-
ratotes, idque expreſſum eſt cõſtitutione Pontificia cap. Ro- mana. de teſtib. in 6. De his quos ſoſicitatores vocamus, quæ- De/alici-
tur ſub titul. de probat. de profeſſione parentum, ſi agatur de probanda ærate fllij, aut natalibus filij, profeſſio parentum admittitur, leg. etiam. l. imperatorcs. l. cum de ætate. de plo-
nn bat. Et tamen hic dicimus in cauſa filij, parris teſtimoniam ſtio tractari ſolet an hi poſſint repelli Ateſtimonio dicendo. ratorib.
.). M 4 aoneri aluriccnti 4 recipiendum non eſſe. Hæc viſa ſunt repugnantia Accurſio Ego non dubito quin repellantur. Conſtitutio pontificia lo- Sutacione. Kicenahd& cæteris, qui non intellexerunt quid ſir profeſſio. Verum qu iur de aduocatis& procuratoribus. Aduocati verbam ge procenti Kinäün. ego ſupra docui, profeſſionem multum differre à teſtimo- nerale eſt. l.1. Cod. de aduocat. diuerſ.& l. de extraor. cogn. 1, Taotiesceldg nio. Dixi quod ſimulatque natus erat puer aliquis, parentes Qiin cauſam quoquomodo operam ſuam præſtant aduo- lcauſaptopti caumt cogebantur profiteti acta apud Præfectum ærarij Satur- cati vocantur. Ergo quod hic dicitur„non tantum pertinet aptopria, quæaleu h ni, auctore Capitolino in Marco, 3 ea acta faciebant fidem ad procuratores cauſarum, ſed etiam ad ſolicitatores. Hæc ex- Erempligrair nan quoties probandi erant natales filij. Aui etiam profeſſio 4 empla demonſtrant idoneos teſtes non eſſe, qui affectione a- ltidoneustelt db materna reci pitur, l. etiam. de probat. Quod ergo Göeßtar 4 liqua probabili mouenturt erga eum à quo teſtis producitur, —— aliis de profeſſione matris in probatione ætartis kilij n ila vt veriſimile ſit eam affectionem impedituram eſſe verita- Jqui uidtch:mr 5 77⸗ rem pertinet. Quxſtio agitari ſolet de fratre, an lardn in tem, iudicium,& rationem. N otandum tameue ſt, ſi quis nependet, mltae enase. Cauſa fratris idoneus teſtis dicendus ſit,& an ſit luſta caul re- producatur reſtis inter duos qui pariter ei coniuncti ſant, vt re, anrlanis fellondi teſtis, quod is frater ſit eius pro quo producitur. Vul- forte duo fratres ſunt, doo cognati, duo pari neceſſitudine& penlt, lüdnortns go dicitur, nulla lege fratrem repelli àteſtunonio dicendo in amicitia coniuncti, tunc idoneum teſtem eſſe. Par enim affe- Don biur. Leia⸗ sauſa fratris, quamuis aliqui excipiant cauſam criminalem. ctio in vitumque omnem ſuſpicionem tollit. Hæc verba ſunt .). ia proptia.quniꝝ Nos libro primo Diſputationum, capite 28.defendimus, fra- luriſconſulti in leg. non ſolum. ff. de ritu aupt. Præterea ob erqua commodtnet tris teſtimonium legibus interdictum eſſe, cum legesnonre- eam rationem de qua iam diximus, iaimici quoqueâteſtime-
ſno nomine. naiff Teffime
cipiant domeſticum teſtimonium. Sic enim interprera-
on, nio dicendo repelluntur, l. ſi quis teſtibus.: 3. Cod. eod. luſta D-7e.
ainalienadanutnidns eti ti ſümus domeſticum teſtimonium in leg. 2. Cod. inl. penul. enim cauſa eſt repellendi teſtes, quod ſit inimicus eins con-“““ enares, quinohig zd. hic. Frater autem domeſticus teſtis mihi eſſe videtur. Do- tta quem producitur: ſi doceatur emerſiſſe inimicitiam, ex lugerunt. Eoune meſtici non tantum dicuntur qui in eadem domo moran. quibus teſtes recipi leges præcipiunt. Sed notandum eſt quod vie qitcli rnur tur, vt in leg. reſpiciendum.§. furta domeſtica. de pœnis, ſed Iuſtinianus ait„non ſimplicitet repelli teſtes propter inimici- ionetedetu, uir etiam dicuntur, qui eiuſdem familiæ ſunt, vt fratres. Sic mihi tias, ſed propter inimicitias, ex quibas teſtes recipi leges præ-
er naturam couiit videtur accipi domus in leg.patet& filius. atque ita interpre cipiunt. H's enim verbis oſtendit non proptet quaſcunque i-
3 1...„.—„.... 11X. 1.
um teltem zontk b tatur Theophilus in Inſtitut.tit. de teſtam. Ideoque hæc pro nimicitias teſtem poſſe repelli Areſtimonio, ſed oportet gra-
hibitio teſtimonij, proprer coniunctionem latius produci- tur, quam vulgo receptum ſit: domeſticum igtur teſtimo- nium iure ciuili improbatur. Foc eſt intelligendum cum T. ,„ TCeptione quæ vulgo traditur, niſiagatur de eo probando Teftimo- 1— ſticos iamfin. quod domi geritur,& quod non poteſt niſi per domeſticos fulorum probari. Id ſumptum eſt exl. conſenſu. Cod. de repud. Inter avzs maritum& vxorem poſt matrimonium ſolutum, ſi quæſtio verutate moucatur de rebus ſurreptis,& aliis huiuſmodi, ſerui tam ma- Teuee. riti quam mulieris interrogantur in ea cauſa, quoniam ea quę zat. domi geruntur non poſſunt(iaquit)niſi per domeſticos pro- bari. Atque hinc receptum eſt, cum quæritur de cauſa vni- uerſitatis, ſingulos ex quibus vniuerfitas conſtat, tunc ido- neos teſtes eſſe, cum de eo probando agitur, quod non poteſt niſi ab eis perſonis cognoſei, atque ideo eorum teſtimonium recipitur. Quari ſoler deamico, an amicus idoneus teſtis habendus ſit,& an ſit iuſta cauſa repellendi teſtis, quod is a-
ues inimicitias eſſe: vi ſi quis allegat capitales inimicitias, vel graues alioqui, iuſta caufa eſt teſtis refellendi. Hoc autem quod dicimus, ſaris colligitur ex Nouell. conſtitutione Iuſti- niani de teſtib. quod poſtea explicaturi ſumus. Argumen- to eſt quod dicitur in leg. licet. ſupra de arbitr. Licet Prætor diſtricte dicat ſe coacturum iud care eum qui arbitrium re- ceperit, tamen ex variis cauſis poteſt is qui arbĩtrium recepit, ſe excuſare ne iudicet, vt poſtea capirales inimicitiæ inter- ceſſerint. luriſconſultus autem dicit capitales inimicitias. Nam non cuiuſuis odij ratio habetur in hac re, ſed tales ini- micitiæ ſint oportet, quas veriſimile eſt quem peieraturum eſſe. Si hoc verum eſt de inimico„idem certe dicendum eſt de amico. Si ob graues inimicitias re pellitur teſtis àteſtimo- nio, quia capitalis inimicus eſt eius, contra quem prodaci- tur, certe eadem ratio ſuader, vi ſi quis ſit coniunctus ſiogu- lari amicitia ei à quo producitur, eum dicendum non eſſe ido-
micus& familiaris ſit eius, à quo teſtis producitur? Certum eſtteſtimonium amici non tantum ponderis habere. Id ſatis colligitur exl.. in prin.
Sed quæſtio eſt, an interdicatur ei teſtimonium, an omni-
ao non recipiatur. Quidam enim ſunt quorum teſtimonium
non multum Ponderis habet,& hoc committendum eſt iu- dicis arbitrio„Vt inſpiciat quanta fides eis habenda ſit: ſed ta- men non interdicitut eis teſtimonium. Quidam funt qui-
us penitus intardicitur teſtimonium. Exemplum cius rei
neum teſtem. Hoc antem quod dicicur de inimico, longe cer-
tius eſt. Ex quo conſequens eſt, idemn de amico dicendum eſ-
ſe. Hinc oritur quæſtio quæ tractatur in leg. produci. in fin. huius tituli. Prodaci teſtus non poreſt qui ante in eum reum teſta- monium diwit. Hunc locum interpretatus ſum lib. i. Diſput.
c. 29.& ſecutus ſum receptam lectionem aduerſus Badæum,
cuius opinioni conſenſus omnium exemplarium refraga- tur,& maxime Florentinorum. Sicautem hoc interp ketatus ſum, Qui teſtimonium dixit in alterum reum, id eſt, reum dela-
Adl. prs- ducz. 25.
— E 2 „—y— “———— 3—
8————

ee e44 44ͤͤͤ“
ä Fgesssge e SeenSh e EEeeeeen
248 tum. Hoc verbum reus, refertur ad criminalia iudicia, licet ple- runque aliter accipiatur, l. ſi quis diuturno. de pœms. Quod
autem ita accipiendus ſit reus in hoc loco, mouert me inicri-
ptio huius capitis. Inſcriptio eſt: Venuleius lib. i. de iadic. pu- blic. ex quo apparet ad iudicia criminalia hoc verbum refe- rendum eſle. Veteres credebant inimicum eſſe eum, quin cauſa capitali teſtimonium aduerſus alium diceret, non minus quam ſi capitis accuſaſſet, nec credebant hocconuenire ami- ci officio teſtimonium dicere in cauſa capitali. produtus te-
ſtis quantum poteſt celabit erimen ams ci. Ego argumentum
Pe reue- restis.
Pe pau-
peribus.
Deimpu- Sere.
geniani dsctuns.
Defurio-
ſo.
De pube- re.
. 8 2. 1 1.1 ,7 42 alias adduxi ex l. qui cum malor. de bon. libeit. vr dicitur, ſi
teſtimonium capitale patronus dixetit aduerſus libertum ſu- um, repellitur àbonorum poſſeſſione hberti. Repellitur er- go teſtis à teſtimonio dicendo propter aliquam amicitiam, propter quam veriſimile eſt eum non dicturum verum. ld- eoque luriſconſultus in l. 3 aut prapter reuerenttam. Ego alio verbo vſus ſum quod latius patet, nam dixi affectionem. Re- uerentia& metus huc referri debent: eſtque exemplum de
liberro inl. 3.§. lege lulia. Veriſimile eſt eum qui manumiſſus eſt,& tam grande beneſicium accepit libertatis propter reue-
rentiam, quam debet patrono ſuo,& propter metum etiam, qm huic reuerentiæ ineſt, non facile verum dicturum eſle. Hac pertinet quod dicitur in l. idonei. non videri teſtes ido- neos quibus imperari poteſt, vt teſtes fiant. Hic locus perti- net ad omnes perſonas quibus reuerẽtia aliqua debetur, quæ reuerentia metum quoque parit. Poreſt etiam huc referri quod dicitur de paupertate. Nam propter paupertatem non omnino quis repellirur à teſtimonio dicendo: nec tamen paupertati tanta adhibetur fides, quanta locupleti homini, l. 3. hic. Nam propter paupertatem facile quis adduci potelt, vt corrumpatur: ſed de eo nos poſtea dcturi ſumus. Sequi- tur, vt videamus quomodo repellatur quis à teſtimonio di- cendo. Propter infirmitatem conſilii& iudicii. Teſtis repelli- eur àteſtimonio propter lubricum conſilij. l.3.§. vltim. velati
impubes, cuius fit mentio in lege lulia. Huc pertinet quod dicitur in l.inuiti. 19. Pupilli non euocantur ad iudicium te-
ſtimonij dicendi cauſa. E. oc enim eſt denuntiare teſtimo- nium: ex magna tamen,& graui cauſa interrogantur aliquan- do impuberes, vt in cauſa læſæ maieſtatis, leg de minote. de quæſt. Eruitur etiã veritas per interrogationem eorũ qui im- puberes ſunt: proſunt ad iudicium aliquod, quamuis teſtimo- nium eorum plenam fidem non faciat. Quidam Rhetor Se- nianus nomine apud Senecam libro 4. dicit, nihilteſte puero certius. Sed hæc ſententia merito reprehenſa eſt ab aliis. Ex- perimur enim quam ſit parum tutum teſtimonio pueti cre- dere. nam magna eſt inconſtantia eius ætatis, magna confilij inopia. Qud hic dicitur de impubere, idem dicendum eſt de furioſo,& aliis huiuſmodi perſonis quæ iudicio carent. Eſt enim eadem ratio, quamuis lege Iulia de furioſo nihil cautum ſit. De furioſo in teſtammento Scleno cautum eſt, nempe ad
teſtamentum faciendum non admittiteſtem furioſum. l. qui
teſtamento,§. furioſus. de teſta. Quid dicemus de eo quĩ iam pubes factus eſt, ſed eſt minor vigintiquinque annis: an ido- neus teſtis ſit? Mouet quæſtionem quod iafirmum eſt eius conſilium. Vnde curatoris auxilio regitur, vt dicitur in l. ſed tamen Dehocconſtitutum eſt, idoneum teſtem eſſe eum
qui pubes eſt, minor tamen vigintiquinque annis, in iudicio
ciuili. In criminali vero ita demum ſi maior viginti annis fit, id expreſſum eſt inl. in teſtimonium. Hæc verba ſatis oſten-
dunt accipiendum hoc eſſe de iudicio criminali. In primis lo-
quitur de accuſatore. Accuſatio pertinet ad indicia crimina-
lia, ſicut actio ad ciuilia& pecuniaria. Id docet etiam inſcri-
ptio capitis, Venuleius lib. 1. de iudiciis public. ex hac inſcri- ptione ducitur argumentum, ad id probandum quod dici-
mus, ſcilicet hoc pertinere ad publicum iudicium. Quxrirur
Demau- Iiere.
quid de muliere dicendum ſit? Magna eſt fragilitas huius ſe- xus& infirmitas conſilii. Vnde probabiliter dubitarum fnit, an mulier in iudicio teſtis adhiberi poffite Sententia luriſcon-
ſultorum eſt, mulierem in iudicio teſtem adhiberi poſſe:&
hoccolligirur ex lege lulia de adulter. quamuis id ea lege di ſerte cautum& expreſſum non ſit, leg. ex eod. 18. Hoc caput ſumptum eſt ex Paulo, lib. ꝛ2. de adult. Paulus cum interpre- taretur legem lul. de adulter. hoc collegit. Quorſum enim lex promberet, damnatam mulierem teſtimonium dice-
Franc. Duareni Comment.
re, niſi mulier alias admitteretur ad teftimonium dicen- dum? Ergo idideo prohibuit: quia mulier alias ius habebat dicendi teſtimonij. In teſtamento tamen non admittitur, J. qui teſtamento, de teſtam. Maior cautio eo tempore viſa eſt neceſſaria in teſtamentis faciendis propter falſitatem. Quæ. ritur de hermaphrodito, quid de eo dicendum ſi? Hæc quæ. ſtio tractatur in l.repetundarum. 15.§. vltim. quia incerrum
eſt, an ſit mas an fœmina:& quod dicitur de muliere, ſcilicet
in teſtamentis faciendis, mulierem adhibendam teſtem non eſſe, adrem non pertinet. Simile eſt quod dicitur inl. cum quæritur. de ſtatu homin. Vix reperirur Hermapbroditus in
quo alter ſexus non magis inualeſcat& præualeat. Hactenus
de his qui poſſunt teſtes eſſe in iudicio vel non poſſunt. Se- quenslocus eſt,
De his qui teſtes eſſé coguntur,& contra. C A d. II.
TTAℳ quæſtiones docendi cauſa ſunt ſeparatæ, vt ſeparat Ha⸗ etiam luriſconſultus inl.i. hic. Cum ergo quæritut de teſtibus, duplex quæſtio eſt:vna eſt, an teſtis idoneus ſit,& an lege aliqua ei teſtia onium interdicatur: altera, an excuſa- tionem aliquam habeat à teſtimonio dicendo, vt cogi non poſſit ad dicendum teſtimonium. Hanc quæſtionem nunc tractaturi ſumus. Et animaduertendum eſt in primis teſtem inuitum dicere teſtimonium cogi, niſi ſit ex perſonis exce-
ptis. Nam quædam perſonæ excipiuntur, de quibus dicemus.
Sedregula eſt, cum teſtis adhiberur ad teſtimonium dicen- dum, eum cogendum eſſe, ſi nolit teſtimonium dicere: ld col-
ligitur ex leg. fi quando. i5. in princ. C. Hinc ſimile eſt quod
dicitur in l. locum. 9. exhibere. de tabul. exhib. Loquitur de teſtibus teſtamentariis, vt recognoſcant ſigilla ſua. Hipoſſunt cogi,& ſi nolint, poſſunt coerceri. Prætor vel pignora capiet, veleos prehéendet, ſi nolint teſtimonium dicere. Notandum tamen eſt in hac re maxime ſpectandam eſſe cuiuſque iudicij & fori conſuetudinem, vt admonet luriſconſultus in l.3§.vl tim. Eſtque locus communis de conſuetudine obleruandus. nam in his quæ pertinent ad ordinationem litium, ſpectand: eſt eius loci conſuetudo, in quo iudicatur. Si extranei aliqui litigent coram iudice, poteſt dubitari an iudex debeat ſpecta- re conſuetudinem loci, in quo litigantes habitant:& hic locus oſtendit, ipe ctandam eſſe conſuetudinem eius loci in quoiu- dicatur, in his quæ pertinent ad litem ordinandam. Litis conteſtatio non pertinet ad litis deciſionem, nec teſtium in- terrogatio. Aliud dicendum eſt, de his qui pertinent ad cau⸗ ſæ deciſionem:& ad hoc probandum adducitur. ſi fundus. de euict. vbi quæricur quomodo fit cauendum emptorià ven- ditore euictionis nomine, an cauendum ſit de ſimpla, ande dupla. Emptor petit ſibi caueri de dupla. Dicitur ſpectandam eſſe eius loci conſuerudinem, in quo contracta eſt venditio. Hoc enim pertinet ad deciſionem cauſæ, non autem ad ordi- nationem litis. Ego dixi teſtes cogi poſſe ad dicendum teſti.
beroseid expreſſum non eſt lege lulia: quia de eare nulla erit
dubitatio. Conueniebat enim inter ompes parentes cog
non poſſe. ad dicendum teſtimonium aduerſus liberos, aut l= beros aduerſus parentes. lImo ne volentes quidem admittun-
tur, vt dicitur inl. parentes. Cod. eod. tantum abeſt vt coi poſſint parentes ad teſtimonium dicendum aduerſus liberos ſuos,& liberi aduerſus parentes ſuos, vr ne volentes quidem ad teſtimonium dicendum admittantur. Hoc enim inhuma- num viſum eſt. Nam luriſconſul. ſpectans quoc honeſtati conuenit. Ego ſcio maiorem iuris partem adalia duo præce- pta iuris vt plurimum referri, Vi ſuum cuique tribuatur,& ne alius ab alio ledatur, ſed tamen quandoque etiam reſpiciunt ad tertium illud præceptum honeſtatis. Ergo eſt viſum hone- ſtum, vt pater aduerſus liberos, vel liberi aduerſus pareni te- ſtimoniũ dicant. Idemꝗq́; conſtitutum eſt de patrono& lber⸗
to. l.libertorum. hic, Huic ſimile eſt quod alibi conſti herum 1 e
De perſi⸗ a⁴ qus monium, exceptis quibuſdam perſonis de quib. tractatur 2za in l. 4. hæ perſonæ quæ numerantur in l. Iulia publicorum iu*ſſam diciorum, non poſſunt cogi ad teſtimonium dicendum. Sed hie, mirum eſt nullam fieri mentionem in lege lulia parentum& an
1,..„ 3. ére. liberorum. Quare lex lulia non dicit aduerſus parentes& li-
De Her. 4 maphro. 1 250.
—

8*
ſuid ae bnm. Juodd mullerem 1 t. Siwibe Vre Lin nat, duh d miudich dann diſapmn a 14* L endi cunſaſ dr luss inli e dnſ 4. Cm 3] 0 eit mack ninen iehaat änan timonio ddede m. nonium. Rac uie
. 44 umcog, niü ktanan 2 crcpiudenr zegae
16 dolt teſtiworint
in princ. C. Hneiti dere. detadal d le recognolentlglan oetceti Prxtotieyga arteſtmoniumdker.e
ne peckmcamefen
admonet lurſconluimr unis de couſerudite ter Mdordiztionemlun aquoiucieant. demm eſt duditan misoatiu ouo liigmteshin conlcerudinemeubi- nent ed ltem at- adlts decifoden,Er
uquocut em, ia quoc de nonule
Teʒtari quid.
In Tit. De teſtibus.„25
eſt de accuſatione, in l. pen.& l. vltim. de his qui accuſ. nõ poſ. Libertus ad accuſandum patronum ſuum non admittitur, et- ſi patronum ſuum accuſauerit, licet alioqui iuſta& vera ſit 94 accuſatio, plectitur capite: idque receprum eſt de domeſticis. Aliæ perſonæ excipiuntur in l. 8.& 9. Senes valetudinarii,& aliæ huiuſmodi perſonæ, quæ ad iudicium accedere non poſ- ſunt, non coguntur teſtimonium dicere. Sed mirum eſt ꝙ hic dicitur, hos excuſari à teſtimonio dicendo, quia abſentes ſunt ſine fraude, quia publicani, quia milites, quia ſenes, quia valetudinarii. Sed hoc ideo conſtitutum fuit, quia præſentia teſtium erat neceſſaria. Non ſolebant veteres teſtimonium abſentis teſtis recipere, vt poſtea dicemus in interpretatione J. 3. quia non teſtimoniis ſed teſtibus habebatur fides. Ideoq; hi ſimpliciter excipiuntur, quia ad iudicium accedere non poſ- ſunt: nam iis noa poterat denuntiari teſtimonium. Simiſe eſt quod dicitur inl. 3.§. ſi quis in iudicio. Si quis caut. S1 quis promiſerit ſiſtere ſe in iudcio,& tempeſtate vel valetudine impeditus ſir, quominus ſe ſiſteret, datur ei exceptio, ſi ex ſua promiſſione conueniatur. Ratio eſt quia præſentia eius ne- ceſſaria eſt. nam qui promiſit ſe ſiſtere in iudicio, non ſatisfa- cit dando procuratorem. Atque ideo iuſtum eſt eum excu- ſari qui propter valetudinem, vel tempeſtatem, velalium hu- iuſmodi caſum non potuit ſe ſiſtere in iudicio. Hodie autem non vſquequaq; requiritur præſentia teſtium: ideo quod hic dicitur, nos interpreramur, vt non cogatur ad iudicium veni- re teſtimonium dicendi cauſa propter valetudinem, aut aliam huiuſmodi cauſam: quia mutatus eſt hic mos, vrt teſtimoniis non tam credatur, quam teſtibus: ideoque fit, vt ita inter- pretemur, id eſt, vt excuſetur ne ad iudicium veniar teſtimo- nii dicendi cauſa. Quid ergo fiet ſi quis propter ſenectutem non poſſt venire ad iudicium teſtimonii dicendi cauſa? In primis poteſt iudex ad eum ire ſi velit, vel mittere hominem idoneum qui interroget. Argumento eſt quod dicitur in leg. ad perſonas. de iureiur. De hac re eſt conſtiturio pontificia
in cap. ſi qui teſtium. de teſtib.& iudex eam teſtationem ſe-
quetur, perinde ac ſi ipſe teſtes interrogaſſet. Item poteſt iu- 4 5
dex delegare examinationem teſtium iudici eius loci, in quo
teſtis ipſe moratur, ne accedat ad eum locum ‚aut aliquem mittat,& iudex eius loci teſtationem ad eum mittet, l. iudices. C. de fide inſtrum. Duo continentur hac legesvnum eſt quod dicimus de teſtibus, ſi teſtes abſentes ſint, depoſition ibus fa- ctis in eo loco in quo morantur teſtes, teſtatio ad ipſum iudi- cem qui cognoſcet de eo raferatur. Idem dicendum eſt de in- ſtrumentis, deſcribenda erunt inſtrumenta, hoc eſt quod di- cete ſolemus, Faire extrasc. Excipitur tamen criminalis cau-
ſa in Nouell. conſtitut. Iuſtiuiani de teſtibus. Permittit Iuſti-
nianus ea noua conſtitutione, in ciuili& pecuniaria cauſa te- ſtes examinari ab alio quam qui iudicaturus eſt. In criminali vero cauſa vult ab ipſo iudice teſtes interrogari. Eſt enim
maior cautio adhbenda in criminali cauſa, quam in ciuili: quia maias periculum verſatur.
Sed hoc iure nos vtimur hodie, quoties aliqua neceſſitas id exigit vt reſtis examinetur ab alio quam qui iudicaturus eſt, ſi forte extraneus ſit, qui nolit ad iudicem accedere: ideoque neceſſe eſt examinari à iudice eius loci, in quo moratur. Ponamus Germaaum eſle, aut Hi- ſpanum,& iudicandam eſſe cauſam in Gallia, interrogandus erit à iudice eius loci. Deiade iudex referet eam teſtationem ad iudicem iudicaturum. Nallum eſt aliud remedium. Ex his intelligitis quæ perſonæ excipiuntur àteſtimonio dicendo & non poſſunt cogi adteſtimonium dicendum. Sed quæſtio hic eſt de his qui magiſtratu funguntur, forte prætura, an poſ- ſint cogi ad teſtimonium dicendum. Hæc quæſtio tractatur in leg. ob carmen.§. i. qui magiſtratu funguntur non exeuſan- tut à teſtimonio dicendo, ſi præſentes ſint. Id confirmatur auctoritate Senatuſconſulti cuiuſdam„quo cautum fuit, vt Prætor quoque teſtimonium dicat in cauia adulterii Hac per- tinet quod dicitur in l. iurent. hic. magiſtratus curare debent teſtari volentibus ſe ipſos toſtes præbere& etiam alios. Ego hunc locum aliter interpreratus ſum Diſput. lib.i. c. 29 quam
vulgo ſoleat. Ego dixi hunc locum non tantum eſſe accipien-
duam de his qui teſtamentum faciunt, ſed& de his qui teſti· monium dicunt. Teſtari eſt in tabulis aliquid redigere me- moriæ cauſa. multa loca adduxi, vt oſtenderem hanc eſſe hu- zus verbi ſignificationem. Hæ teſtationes olim fiebant de qui- buſcunque negotiis& contractibus, quo tempore nondum
eis ſumptus competentes dandi ſunt ſumptu ad iudicium venire dicendi teſtimonii cauſa. Et ſo- let quæri, an debeat repræſentari ea pecunia, an vero ſaffi- ciat eis numerare poſtquam teſtimonium dixerint? Rece-
in vſum venerant Tabelliones, I. ad reſtium. C. deteſt.& l. hac conſultiſſima. C. de teſtam.& l. hæredes. Adhibentur re-
ſtes in teſtamento qui annulis ſuis teſtamentum ſignant. non adhibebãtur tabularii: ſic etiam fiebat in inſtrumen tis. Sign a- tores olim erant qui annulo ſuo ſignabant tabulas:& hic ge- neraliter loquitur de negotiis explicandis. Hæc verba non ſunt tantum ad eos qui teſtamentum facere volunt, referen- da, ſed ad eos etiam qui de quocunque contractu volunt te- ſtationem ſcribere. Hactenus de his qui coguntur teſtimo- nium dicere vel non coguntur. Proximus locus eſt,
Qapt teſtes requirantur ad probationes. C aA r. III. lcitur in l. iuriſiurandi. 8. C. vnius teſtimonium admis=
endum non eſſe cuiuſcunque dignitatis ſit, etſi ſit ſe- natorii ordinis, qui Romæ erat maximus ordo. Duo teſtes
Sigmato- res qui.
ſunt neceſſarii, vt dicitur in leg. vbi numerus. eod. Vulgo dici
ſolet, vox vnius, vox nullius„Id eſt, vnius teſtis teſtimonium ad fidem faciendam non valet. Et opotret teſtes connenire, & de cadem re dicere. Alioqui pro vno teſte plures teſtes habentur. nos vocamus ſingulares teſtes. Et vulgo dici ſolet, mille teſtes ſingulares tantum probant quantum vnus. Et de his teſtibus locus eſt in iure pontificio, in c. licet cauſam. de te- ſtibus. De his autem nihil nominatim cautum eſt iure ciuili,
vt ſi agatur de mutuo,& vnus teſtis dicat ſe adfuiſſe cum mu-
tuum daretur, alter dicat ſe audiſſe cum debitor confiteretur ſe accepiſſe, videre cap. 1z. Danielis, de Sufanna. Quidam vo- lunt horum teſtium teſtimonium valere, cum probatio eſt in genere, non in ſpecie. Sedhæc ſententia mihi non probatur, L teſtium. 14. C. eod. Quoties inſtrumentum factum eſt de aliquo contractu,& is qui pecuniam accepit numeratam, cõ- ten dit ſe ſoluiſſe, nec probat ſe ſoluiſſe ſcripto aliquo, ſed vult Producere teſtes: hic dicit duos reſtes non ſufficere,& niſi protulerit ſcripturam aliquam, vt apocham, cogit probare quinque teſtib. ſe ſoluiſſe. Alii quidam caſus recenſentur ab Accurſio, quos ſuis locis explicabimus. Vnum hic notandum eſt, ſupet fluam multitudinem teſtium non eſſe recipiendam in iudicio, I.. in princ. Si permitter etur alicui quotcunque te- ſtes velit producere, inde conſequi poſſet maxima hominum vexatio. Hodie in Gallia hocrelictum eſt moderationi& ar- bitrio iudicis, vt iure ciuili extat de eo conſtitutio regia, quæ vult in ſingulos articulos non plures, quam denos teſtes pro- ferri, c. caulam. de teſtibus. Sequens locus eſtin quo quæritur,
Suomodbo teſtes produci, interrogari, teſtifcari,
& quo tempore debeant. INprimis teſtes vocati ad indicium teſtimonii dicendi cauſa Iaiwietet adiguntur, ne ante reeedant quam teſtimo- nium dixerint: hoc iureiurando ita adſtringuntur, vt ſpatio quindecim dierum iudicem obſeruare debeant, poſt quinde- cim dierum ſpatium datur eis recedendi facultas. Hæc omnia continentur inl. ſi quando. 1ſ. C. ſi velint ſponte ſua fideiuſ- ſores dare recipiuntur. fideiuſſores autem dare non coguntur nec ideo coniiciuntur in carcerem, ꝙ ſatiſdare non poſſint aut nolint, ſed exigitur ab eis iuſinrandum, ꝙ non recedent ante- quam teſtimonium dixerint. Ceſt vn arreſt. Poſt quidecim dies licet eis impune recedere, quamuis iurauerint ſe non te- cefſuros antequam iudex eos examinauerit. Interim autem Non coguntur ſuo
Ptum eſt eis dandos eſſe ſumptus, antequam pedem domo ex- tuletint: idque ſatis colligitur ex leg. quoniaàm liberari. hic. v- bi dicitur, venturis, vult ſumptus dari ad iudicium
inde iudex ipſe teſtes intetrogare debet, quia teſtibus ma-
X
LLI
venturis, ideſt, antequam ad iudicium venerint. De-
gis quam teſtimoniis. fidem adhibere debert, idque maxime in criminalibus cauſis, l.3. hic. vbi recenſetur reſcriptum im pe- ratoris, qui reſcripſit ſe teſtibus non teſtimoniis crediturum.
————————
—
——;—— 2 ——ü———
2 3 23 8—— 3 B 4 4
2
— 4 3 1 2—

Atheni- enſium anfitu- 4Str poſt teſtimonii dictionem ad aras ducebant teſtes, vt
Iu*.
4
959 Maior eſt fides& auctoritas præſentium teſtium, quam te- ſtarionem quærecitari ſolent. Teſtimoniis non maana fides habetur ſine aliis adminiculis. l.ſolam. C. nos vulgo Atteſta- tionem vocamus, cum quis ad fidem faciendam in futurum rei geſtæ adhibet notarios publicos,& curat teſtationem fie- ri. vide lib. 1. Diſputat. mearum. Quod autem dicimus te- ſtibus, non teſtimoniis credendum eſſe, hoc eſtintelligen- dum ſecundum diſtinctionem, quam tradidimus ſuprain in- terpretatione l. iudices. C. de fide inſtrum. Diximus teſtium interrogationem aliquando delegari poſſe,& committi alii à iudice, idque ia pecuaiariis cauſis. Hinc quæritur an geſta ab arbitro compromiſſario fidem faciant in iudicio, ſi forte de-
ceſſerit arbiter cum nondum arbitratus eſſet? Hæc quæſtio
tractatur in leg. vltim. C. eod.& ait diſtinguendum eſſe, vt ſi teſtes adhuc ſint ſuperſtites, vt liberum ſit ei contra quem producti ſunt, petere vt denuo interrogentur ſi vero deceſ- lerint, fidem facere teſtimonium eorum. Arbiter enim eſt quidam iudex, etſi aliquid interſit inter arbitrum& iudicem. Arbitria ad ſimilitudinem iudiciorum redacta ſunt, leg. prim, de arbitris. Vnde creduntur à iudice interrogati eſſe. Atque
idem dicitur in l.cum antea, de recept. atbit. idem in cap. præ- ſentatas. ex tra, de teſtib. Iudex igitur teſtimoniis fidem non
adhibebit. Sed quomodo interrogabuntur? KRatio inter-
rogandi toſtes eſt, vt exigat iudex in primis iuſiurandum de
teitimonio vero dicendo. Hoc iuſiurandum neceſſarium eſt, I. iuſiurandum. C. eod. Cautum tamen eſt, pontificia conſti- tatione hoc iuſiurandum poſſe remitti à parte aduerſa. cap. tuis. extra, de teſtibus. Ergo quod dicimus iuſiurandum exi- gendum eſſe, ita accipiendum eſt, niſi pars aduerſa contra quam teſtes producuntur, inſiurandum remiſerit. Sed que- ſtio eſt an præcedere debeat iuſiurandum, an vero poſſit ſe-
qui teſtimonii dictionem. Si ſpectemus verba humus legis, videtur præcedere debere iuſiurandum. Ergo ſi peſtquam
teſtimonium perhibetur, iuſiurandum exigatur à teſte, non recipietur eius teſtimonium. Receptum eſt tamen vulgo vt
ſi ſtatim ſequatur iuſiurandum, teſtimonium valeret: quocd recipitur, ſi teſtes ita dicant ſe non audiuiſſe, nec vidiſſe, ne-
conſentaneum eſt veteri inſtituto Athenienſium, qui ſtatim
iurarent. Haius inſtituti meminit Cicero in Oratione pro Cornelio Balbo. Ego tamen vtilius eſſe puto, vt prius iuſ⸗ iurandum. exigatur, quam teſtimonium perhibeatur. Multo enim facilius exprimitur veritas à teſtibus poſtquam ab eis iuſiurandum exactum eſt, quam ſi poſt teſtimonii perhibi- tionem exigatur. Nam facile non fit, vt teſtes qui iam teſtati
ſmunt exacto iureiurando, id retractent quod dixerunt, nec
inſtitutum illud Athenienſium nos mouere debet. Præ- terea oportetinterrogari teſtes parte præſente, aut ſaltem vo- cata, leg. ſi quando. Cod. Ait igitur lex, teſtimonia capi parte præſente, quod viſum eſt pleriſque durum& abſurdum, quoniam vt ipſi teſtes dicant teſtimonium, ſecreto examina- ri debent. Hac ratione adducti quidam exiſtimauerunt, hꝛæc verba intelligenda eſſe de iureiurando teſtium,& aiunt iuſiurandum à teſtibus exigi parte præſente. Hoc rece- ꝓtum eſt hodie moribus noſtris. Sed hæc verba non poſ- Iunt ita accipi, teſtimonia capere, id eſt, iuſiurandum exigere. Nunquam homini perito Latini ſermonis poterit probari hæe interpretatio. Alia igitur quærenda eſt. Ego con- ſueui hicinterpretari, vt pars ieiehs non vocetur quæ exau- dit teſtimonium teſtium. Verbum enim præſens, multis mo- dis accipitur. Poſfſunt partes præſentes eſſe, ita tamen vt non exaudiant teſtimonium eorum teſtium, qui interrogantur à
iudice. Palam interrogantur teſtes. id ſatis colligitur ex O-
rat. Cicer. Illud ſatis etiam colligitur ex leg. ſi poſtulauerit.5. quæſtioni. ad leg. Iul. de adult.& hoc annotauit Budæus in
annot. poſter. Ad hæc teſtis teſtificari debet de eo quod ſcit,
quodque ipſe percepit oculis vel alio ſenſu corporeo, ita vt appareat ei compertum eſſe id de quo teſtificatur. Hoc vul- go receptum, quamuis non admodum certi iuris ſit: nihil e- nim expreſſim de eo iure ciuili cautum eſt. Sed huius rei pro- bandæ cauſa ducitur argumentum ex quibuſdam locis, velu- ti ex leg. teſtium. hic.& l. qui teſtamento.§.vltim. de teſtam.
Tesus de Sub præſentia ſua. Oportet teſtem dicere ſe vidiſſe, nec ſatis
creduli- tate.
eſt dicere quod ita credat, aut ita atbitretur. Vocatur vulgo te- ſtis de credulitate. Cicero ait fuiſſe moris veteribus in iudi-
„ 8 ⁴ Franc. Duareni Comment. cio vt ĩurarent teſtes ſe ſcire, non arbitrari, etſi præſentes fuiſ- ſent. Vnde vulgo dicitur, teſtimonium de auditu alterius non
recipi, id eſt, cum quis de eo teſtificatur quod ab alio audiuit, quod ipſe non vidit. Et hæc diligenter obſeruanda ſunt, vr intelligamus quomodo teſtes teſtificari debeant, vt eorum
teſtimonia valeant: ideoque vafri homines& litigioſi& cau-· ti qui ſolent plauſtrum exacuere teſtibus, diligenter admo-
nent eos vt dicant ſe ſcire, non credere, non audiuiſſe, ſed vi- diſſe,& omnibus interfuiſſe, id verentes ne ſibi idem eueniat quod cuidam litiganti qui teſtem produxerat, qui teſtis dice- bat ſe ſcire, quia audierat ab hominibus probis. Ergo teſti- monium ex auditu non recipitur moribus noſtris, quamuis nullum certum ius de hac re reperiatur, tamen ex eo, quod conſtitutum eſt iure, argumentum ducitur. Huiuſmodi eſt quod iuſiurandum neceſſarium eſt, etſi huiuſmodi teſtimo. nium probet Cicero in Oratione pro Roſcio Amerino. Sed id fecit vt cauſæ ſuæ ſeruiret. Excipiendus eſt caſus, in quo huiuſmodi teſtimonium valet, cum facti operis memoria ex- tare probatur, I. ſi arbiter. de probat. Cum quis vult probare facti operis memoriam exrtare, aut non extare, quæritur quo- modo id probandum ſit. Huius rei probatio exigitur in actio- ne, Aquæ pluuiæ arcendæ, cum aqua nocet agro alicuius pro- pter opus manufactum abalio, tunc datur actio de aqua plu- uia arcenda. Ergo propter opus naturale, ſi fluat aqua in a- grum meum, hæc actio non datur. Nec hæc quidem actio datur,& ſi vetuſtum opus ſit,& ſi manufactum ſit. Vndein hoc iudicio quæritur, an memoria extet, an non, ſed Tuerf tur quomodo id probandum ſit. Hoc docet Iureconſultusin dict. leg. ſi arbiter. hoc dicit Labeo. Sed Paulus videns hoc non ſatis plene à Labeone definitum eſſe ait, Imo cum in arbi- trio,&c. Non eſt exigendum àteſte vr dicat illo die, illo anno opus factum eſſe,& ſe ſcire, non tam ſcrupuloſe hoc inqui- rendum eſt, ſedi τᷣμνκε hoc accipiendum eſt. Poteſtaliquis meminiſſe opus factum eſſe intra decem annos, ita tamenvt
non poſſit meminiſſe quo anno factum ſit. Deinde ſubicit
Paulus, Sed cum omnium eſt.&c. Teſtimonium ex audituhic
qus ex his audiuiſſe qui viderunt aut audierunt, dicitur perüſ ſe memoria facti operis. Ergo ſi teſtes dicant vel ſe vidiſſe vel audiuiſſe, recipitur teſtimonium. Quinimo& ſi dicant ſeau- diuiſſe ab his qui viderunt, aut audierunrt, recipitur eorum te- ſtimonium. Qupoties igitur de probanda memoria agitur, hoc diligenter notandum eſt. Sed dubitari poteſt, an ſuffi- ciat dicere ſe vidiſſe caſu aliquo obiter, an vero oporteat apet- tum eſle teſti quod interfuit, adhibitus negotio& rei geſtæ. Hæc quæſtio eſt valde vtilis,& tractatur in leg. ad fidem.hic.
Si quis caſu aliquo interueniens viderit aliquod negotium ge-
ri quod contrahebatur inter aliquos, idoneus teſtis aſt, etſi rogatus non fuerit. Reperiuntur tamen aliquæ exceptiones in iure ciuili, in quibus rogatum teſtem eſſe oportet. l. hære-
des palam. de reſtam.
Alia exceptio eſt in Nouell. conſtitutione luſtiniani, de teſtibus Authen. rogati. hic. Si quis probare velit ſe ſoluiſſe id quod acceperat ab alio forte, ſi nulla ſcedula de hoc ſcripta ſit, requiritur probatio eius rei per rogatos teſtes. Nam ma- ioris auctoritatis ſunt teſtes rogati, quam illi qui fortuito in- teruenerunt. Qui verſantur in foro,& periti ſunt rerum, ſciunt quantum periculi oriatur ex teſtimonio eorum qui fortuito interuenerunt. Nam plerunque neſciunt quid ante actum ſit quam venerint. Is qui adhibetur nominatim alicui negotio, is attentus eſt,& videt atque intelligit omnia quæ- cunque geruntur, donec dimiſſus fuerit à contrahentibus. õc & hoc teſtimonium maius habet pondus, quam eius teſti⸗ monium, qui caſu audit, iter faciens,& vtilius eſſet laltem in contractibus, non alias recipi teſtes quam rogatos. Har- menopulus ſic interpretatur,& hæc ſententia mihi videtur
recipienda eſſe, propter vtilitatem: cum quis negotium a⸗
liquod contrahere vult, poteſt ſibi conſulere,& facile po⸗ teſt teſtes adhibere. Si autem fortuito aliquid accidat, vt aliquis ab aliquo lædatur, non poteſt teſtes rogare; qui de eo teſtificentur, ideoque in his caſibus teſtes fortuiti reci⸗ piuntur. Sed cum quis vult teſtamentum facere, Ve
contractum aliquem in iure, facile eſt teſtes negorio adhi-
bere. De tem⸗
edhe Ruuu inem
Hene
a

De tempore quæritur quo teſtes interrogari debeant:& lite conteſtata teſtes interrogantur: id magis expteſſum eſt iure Pontificio, quam ciuili, eſtque tit. in Decretahbus, hac de re, vt lite non conteſtata teſtes non producantur ad teſti- mon. Nihil ramẽ aperte c autũ reperitur iure ciuili de hacre⸗ ideo opinor quia hoc indubitatum erat. Opus eſt teſtes pro- qucere ad id probandum de quo controuerfia eſt. Aliquan- do tamen ante litis conteſtationem teſtes examinantur cer- tis ex cauſis, quoties aliqua iuſta cauſa id exigit: vt ſi teſtes ſint decrepitæ ætatis, aut longe, aut diu ſint abfuturi, ne pro-
batio depereat, examinantur teſtes: idque fit ad perpetuam Deezæ rei memoriam. De hac examinatione nihil tam aperte ex- uen pPreflum aſt iure ciuili quam pontificio, quamuis aliqua men- eene tio ſit huius rei in Nouell. conſtitutione Iuſtiniani, deteſti- reimeme bus. Authentica, ſed& ſi quid. hic. cap. quoniam frequeni er. Iiαν vt lite non cont. cap. ſi non ſignificauit. de teſtibus. vbi doce- tur ratio huius examinationis, quæ dicitur ad petpetuam rei memoriam fieri. Deinde notandum eſt teſtes non examina- ri, poſtquam teſtimonia perſpecta ſunt. Is qui teſtes produ- cere vult in iudicio, poteſt tertio eos producore, ſi ſemel pro- ducantur coram iudice,& videat eum numerum non ſuffice- re, poteſt ſecundo& tertio producere: id cautum eſt Nouel- la conſtitutione luſtiniani de teſtibus.§. ſi vero dicatur.&§.
terim debeant examinari à iudice. Dixi enim teſtes multis ex cauſis refelli. Iuſtinianus docert in dicta Nouella.§. i. ſi vero di⸗ catur,& ait diſtinguendum eſſe, Si alicui obiiciat quod pro-
recipietur eius obiectio,& interim differetur examinatio te- ſtis: vt ſi obiiciat teſti, quod ſeruilis conditionis ſit,& ille di- cat ſe liberum eſſe. In tempus exceptionis, vetus interpres ait,
tempus exceptionum, docui ſub tit. de probat. Exceptio per- emproria opponitur poſtquam actor id probauit, quodin-
onnoficmmi lar tendit. Si quid obiiciatur teſti ad eum refellendum, illud ob-
23 Kc. Tettmeninar je ctum reſeruatur in tempus exceptionum, interim iaterro-
ant ſe non acciuif, Ni abitur teſtis& recipietur eius teſtimonium ſine præiadicio. derunt autiuderm ir ſt hæc diſtinctio luſtiniani. Hodie autem mos& conſuetu- Ergol teſtescicuran do fori ſequenda eſt, l. 3§. vltim hic. Sed ego de iure ciuili hic nomun Vernulit loquor. Hodie ſolent obiici,& propeni obiecta poſt enque- G.uut ruur ſtam factam. Poſtremus locus ſequitur huius tituli, in quo 1 urceg rr n quæritur,
4.
m ekt. Seddubiri Quanta fides habenda ſit teſtibus.
C A v. VI.
Rcadias inl. 3. hic. ait, hoc in vniuerſum definiri non
X poſſe,& refert reſcripta quædam imperatorum de hac
re. Verba epiſtolæ hæc ſunt, 7 ¼ magus ſcire potes quanta, Sc.
Hic Præſes conſulebat imperatorem, quia da bitabat, an pro-
batio idonea eſſet nec ne. Non ſatis perſpiciebat quanta fi-
des habenda eſlet teſtibus, quia quædam aduerſus teſtes eb- iiciebantur. Forte teſtes producti erant ex vtraque parte,&
vtt eſſent fide digniores non ſatis erat cognitum:& propter-
ea Imperatorem conſulebat. Sed Imperatori viſum eſt, ſatis
eſſe admonere eum vt diligenter expendat,& teſtimonium i-
pſum,& conditionem teſtium,& cætera omnia ex quibus
veritas ſciri poteſt: quia quæſtio facti erat. Quæ verſantur in
ſtatu coniecturali, non poſſunt definiri, ſed committuntur
eer. judicis arbitrio. Hunc locum Cicero diligenter explicat in O- e, ratione pro Fonteio. In hoc autem arbittio multa expenden- retz6. da ſunt. Et vt via& ratione de rebus diſſeram, ſoleo dicere, mi. tria hic expendenda eſſe à iudice: in primis perſonam teſtis: dsn ſecundo modum teſtimonium dicendi:tertio ipſum teſtimo- nium. Hæc ſunt veſtigia inueſtigandæ veritatis, quibus ali-
quo modo inſtruitur iudex, quamuis in vniuerſum definiri
non poſſit, quid dicendum ſit. Circa perſonam autem eius duiteſtimonium dicit ſpectantur mores,& conditio eius, for-
a&ſteCtio, vr ſi amicus vel inimicus ſit. Hæc omnia col- Zantur ex leg. 2.& 3. Dixi ob quædam delicta repelliquem reſtinonio dicendo, non ob qucæuis delicta, ſed ob ea de
uidus lege lulia cautum eſt: ſed tamen iudicis eſt videre
manta fides habenda ſic teſti,& ſi quid obiectum eſt aduer-
1 eum, non ſ(ufficiat ad refellendum eum à teſtimonio di-
cendo: iudex tam en videbit, an homo ſit bonæ famæ,& ob
quia vero multi. Sed quæritur, an teſtes qui refelluntur, in- bari ſtatim poſſit, puta per ſcripturam, vel inſtrumentum,
In tempus diſputationis. ſed male vertit ð Græco. Quodnam ſit
In Tit. De teſtibus. 951
hæcnon tantum pondus habet eius teſtimonium: magis cre- ditur homini locupleti quam egenti: homines inopes facile corrumpuntur, quos fames magis quam fama concitat, vr air Cicero. Hoc tamen nos intellgimus,& hoc vulgo receptum eſt,& ita ſæpe indicatum, niſi extrema inopia ſit. Nulla certior regula eſt repellendi teſtis, quam menqdicitas. Atque
ita ſentit Harmenopulus in lib. i. Procheiti, ti. de teſtib. Ideo-
que ſeruis non facile credebatur, l. eos. C. eo.& l. ſeruos. C. &l. ſerui. hic. Affectio etiam ſpectanda eſt, veluti propter a- micitiam cum eo à quo producitur, vel propter inimicitias cum eo contra quem producitur. Secundo iudex inſpicere debet modum teſtificandi: id docet Calliſtratus in l. 3.& ad- fert multa exempla. Ait, videndum eſſe, anteſtis ex tempo- re reſpondeat, an vero timide& cunctanter. Ex his enim colligitur quanta fides habenda ſit teſtibus, vt etiam colligi- tur ex leg. de minore.§. tormenta. de quæſtionibus. Ideoque diligenter inquiſitores in ſuis actis perſcribere ſolent, qo me- tu vel qua conſtantia teſtis loquatur,& quo vulru. Hæc o- mnia multum conferunt ad examinandam veritatem. Poſtremo teſtatio ipſa diligenter conſideranda eſt,& an quod teſtificatus, ſit credibile,& rei ct qua agitur conueniens, vt dicitur in leg.ob carmen.§. vltim. Quidam aliquando te- ſtihcantur quod credibile non eſt, præſertim cum ab eis ratio
exigitur, etſi conſtanter teſtificentur ſe ſcire. Videndum eſt
an aliquid repugnans ſit in teſtimonio. Inquiſitio igitur hu- lus reitota commitritur arbitrio iudicantium, adeo vt verifi-
mile ſit, quod vulgo iactari ſolet, omnem probationem ar-
bitrariam eſſe, id eſt, quanta fides habes da ſit teſtibus„ hoc committitur arbitrio iadicis, nec aliter poteſt definiri. Vnde dicitur inl. ſi quis teſtibus. C. co. aduerſus reſtimoniai pla ob- lici poſſe non tantum aduerſus ipſos teſtes, vel ante duode- cim annos, ſolebant hæc obie cta aduerſus teſtimonia admitti
quod hodie ſublatum eſt. Vtilius enim eft„vt hæc iudicis ar-
bitrio committitur. Sed vetus ille mos ſumptus erât ex hac leg. ſi quis teſtibus. Et ſi iudex deprehenderir aliquid falſo teſtes dixiſſe, vel varie, eos ſeueriſſime puniet. In hac autem animaduerſione nullum recipitur fori priuilegium, nulla præ- ſcriptio. I. nullum. hic.& puniencur ab eo iudice, cuius aures offenderunt varie& fallo teſtimonium dicendo.
IN TIT. XXIII. LIB. IIII. COD. ET TII. VI. LIB. XIII. b PANDECT.
DE COMMODATO.
VIAcommodatum ad res creditas pertinet, ideo
in hac patte quæ de rebus creditis eſt ‚de commo-
20 dato tractatur. Sed in hac diſputatione in primis videndum eſt,
Quiqd ſit commodare. C A r. 1
„ (omwoaame„ſi generaliter accipiatur, velcommoda- Cre, eſt alicui quoquomodo prodeſſe. ſed peculiarem hic
ſigniticationem habet, ſicut& pleraque alia in iure ciuili. Cõ-
modare igitur, vt accipitur in hoc tractatu de commodato, eſt
vſum rei alicuius gratis concedere modo fineque præ ſcxipto.
Sic mihi videtur definiri poſſe, ſi quis definitionem dialecti-
cam requirat. Huius definitionis ſingula verba nos hic ex-
plicaturi ſumus, idque in gratiam ianiorum: cæteros hortor, vt de his me diſſerentem æquo animo ferant. Dicimus in pri- mis, commodare nihil aliud eſſe, quam alicuius rei vſum con- cedere: ex quo apparet verum eſſe, quodaliis in locis dicitur hanc obligationem re contrahi non conuentione, non con ſenſu. Non enim dicitur cum conuenit inter aliquos, vt ali- quis vtatur aliqua re, commodatum eſſe, ſed iunc cum res in-
teruenit. Inſtitut. quibus modis re contrah. obligat.& l. 1.
de obligat.& act. Commodatum refertur inter eas obiiga- tiones, quæ re contrahi dieuntur. O portet ergo concedi rem, id eſt, tradi. Vſum. Hinc intelligimus dationem, id eſt, do- minii translationem, non interuenire in commodato, ſicut in mutuo& aliis contractibus conceditur, ſed tantum vlum “ 3 L LI 2
—— ——
.———
— 4— ——————— 5———— ———————————————— 1————=—*———* 3* 2 2— 3 L4——““ 2 4 4— 2 1.—————— 2—.— 4 3.
———— ————
——
— — —

95
3 rei. Non enim transfertur dominium, nec proprietas, krei
commodatæ. S. hic. Is qui librum fuum, velveſtem luam, vel aliam rem huiuſmodi concedit alicui vtendam adtem pus, pi- hilominus manet dominus cius rei, non transfert dominium aut proprietatem in accipientem:& hoc differt commoda- tum à mutuo, vt ſatis perſpectum eſt ex his quæ ſupra dixi- ximus in leg. 2. derebus cred. Mutuum dicitur abeo duod ex meo tuum fiat. Qui commodat rem, ad tempus permictit tantum accipienti re illa vti, imo ne poſſeſſio quidem trans- fertur, vt hic dicitur, tantum abeſt, vrtrans feratur propric- tas& dominium in accipientem, vt ne poſſeſſio quidem tranſ- eat in eum, licet commodatarius qui tem accepit commoda- tam, re vera eam detineate non tamen ideo dicitur poſſidere, J. ſtipulatio iſta. 5. plane. de verbor. oblig. c. 18. dilput. lib. 1. Plerunque fit vr quis teneat rem cum tamen non poſſideat ne naruraliter q uidem.l. quod meo. de acquir.p vfſeſ. ideoque is poſſidet cuius nomine poſi detur.§. poſſidere. Inſtitut. Ex his conſequitur ei qui commodat rem ſuam, rei vindicatio- nenn cõpetere poſſe. Non tantũ actio in perlonam darurex cõ- tractu cõmodati ei quicõmodauit rẽ ſuam, ſe dér actio in rem. Rei vindicatio cõpetit domino. Cũ. n. maneat dominus, meri- to ei datur actio in rem, qua repetat rem ſuam à cõmodatario, ſicut à quocunque poſſeſſore, nec obeſt quod commodata- rius non poſſdet. Habet enim reireſtituende facultateim, idq; ſufficit. l. officium. de rei vindica. quamuis de eo contentio fuerit apud veteres luriſconſultos; cum rei vindicatio non vi- deretur competere nifi aduerfus poſſeſlorem, commodata- rius autem non poſſideat, ſed tamen receſſum eſt ab ea opi- nione. Nam quod dicitur Rei vindicationem dati contra poſ-
ſeſſorem, id accipiendum eſt, vtcomplectatur quameu nqne
detentionem„ licet alias derentio à poſſelfione difte- rat, vtiam diximus, idque accidir in interdicto vri poſ- ſideris: qued vtilitatis caula reccprum eſt. Deinde di= tur in definitione, vſum reialicnius concedere. Vſum hic ac-
cipimus proprie, ut diſtinguamus ab abuſu, vt intelligamus
commodatum earum rerum tantum eſſe, quarum vſus eſt, i
quarum abuſus eſt; id eſt, earum rerum quæ vſu non conſu- muntur:& hoc differt à mutuo. Mutuum conſiſtit in his re-
(Cwme bus, quarum nulla eſt vtilitas ſine conſumptione, velutiin
2tum a vino, oleo, frumento,& aliis huiulmodi rebus. Commoda-
murtuo tum autem earum rerum eſt quæ non conſumuntur vſu: cu- zuidatfe juſmodi eſt veſtis, liber, equus,& aliæ res huiuſmodi. Eſt ferat. enim alia vtilitas harum rerum, etſi non conſumantur, licet
plerunque accidat vt conſumantur, ſed poſſumus illis vti ſine
4
conſumptione vino ac ne pecunia quidem numerata,& aliis
,
huiuſinodi rebus non vtimur finc conſumptione. Cum quis expendit pecuniam, dicitur cam conſumete, etſi ipſa corpo-
ra per rerum naturam extent, nee conſumpta ſint. Cicero in Topicis de vſu& abuſu. Sic vſum ab abuſu diſtinguunt luriſ- conſulti in leg. ſ. de viufruct. earum rerum quæ vſu coaſu. Quaſi vſiufructus habeatur. Vbi Senatuſconſulto cautum eſt, vt earum rerum quæ vtendo conſumuntur, quaſi vſusfru- ctus habeatur, vt vini& olei vſusfructus valeat. Et quod Ci-
cero ſcribit in Topic.recte ſcriptum eſt ſecundum eius tem-
para. dicit enim legatum nõ valere vſusfructus carum reruin quæ vtendo conſumuntur: quia tempore Ciceronis hoc Sc- natuſconſultum nondum extabat. Sed quomodo hocacci- piendum ſit nos fuſius mox declaratuti ſumus. Deinde dici-
tur in definitione, gratis. Hoc verbũ otioſum non eſt in defi-
nitione noſtra: nam adiectum eſt ad differentiam locationis & quorundam aliorum contractuum, qui differunt à com- modato. Nam locatio tunc dicitur cum interuenit merces, vel alius eontractus eſt, qui nomen proprium contractus non habet, l.ſi rem tibi. de præſcript. verb. Commodatum autem gratuitum eſſe debet. Simile eſt quod dicitur in leg. ſi vt cer- to§. nung. videndum. hic. Ego tibi conceſſi vſum rei meæ, merces interuenit, non poteſt contractus cõm odati eſſe, neo agitur actione ex commodato, ſed actione, velex locato, vel actione præſcriptis verbis. Sed quid interſit inter locationem & alios contractus, nos dicemus in interpretatione Tiru. de locato& conducto. Deinde dicitur in definitione, Modo fineque præſcripto. Nam vt commodatum ſit, non ſufficit v- ſum rei cõceſſum eſſe. aut gratis concęſſum eſſe, ſed oportet ad cettum vſum conceſſam eſſe rem alicui vtendam. Hoc dif-
/
ligitur ex leg. in commodato. 18.§. ſicut. hic. eitss eſt zui com- modat rem. Cum autem id fecit, id eſt, modum finemquevy-
Franc. Duareni Comment.
fert commodatum à precario. Precarium dicitur cum alicuiĩ precario tes vtenda conceditur, quandiu voluerit is qui con-
cedit. Precarium conceditur arbitrio& voluntate couceden-
tis, etiam ſi re, quæ precario conceſſa eſt, nondum vſus fue. Comme. rit is qui eam accepit, I. 1. de precar. Commodatumiigitur æatan hoc differt à precario, quodres commodatur ad certum vlum ruid aife
atque hinc videtur dici commodatum, à modo. hoc facile col- 4 4 4. ario.
ſus præſcripſerit, ideſt, commodauit. Igitur non alias com-
modatum dicitur, niſi conceſſerit quis tem ad certum vium
quam commoedar Hactenus de definitione commodati Pro-
ximus locus eſt,
De rebus de quibus commodatum contrahitur. C A P. 1 J.
TVnclocum nos attigimus in explicatione deſinitionis, Iſed pleniorem diſputationem hæc res exigit. Nes ig-
tur paulo plenius de his rebus dicturi ſumus, de quibus com-
modatum contrahi poteſt, aut non poreſt. Ac in primis di- cendum eſt, non tantum res mobiles ſed etiam immobiles, id eſt, res ſoli commodari, idque obtinuit aduerſus quorundam
opinionem veterum l.1.§. ,veteres Iuriſconſulti diſcernebant
res mobiles àrebus immobilibus, ſed eorum opinio recepta
non eſt. Quæritur quid de re aliena dicendum ſit? Erxcex- tum eſt rei alienæ commodatum con ſiſtere, l.commodare. hic.ſi fur, ſi prædo remalienam alicni vrendam cenceflerit,
commodatum contrahitur. Non enim translatio dominii neceſſaria eſt ad hanc obligationem contrahendam, vtiam diximus. Nihil ergo verat de re aliena contrahi commodatũ. An autem quæſtio dominiiin commodato referri poſſit, ple- ne à nobis tractatum eſt iam alibi, in interpretatione l. ſialie- nam. ſolut. matrimon. Oſtendimus quid obſeruandum Btin
omnibus contractibus,& bunc locum adduximus. Deinde
res etiam incorporales commodantur, etſi pauca hac dere ſcripta extent, mihi videtur id colligi ex leg..§. 1. cum loqui- tur Vlpianus dehabitatione. Habitatio enim res incorpora- lis,& ſeruitus,& in iure conſiſtit, Tit. de vſu& habit. Habita- tio eſt habitandi ius in aliqua domo: vſusfructus vſus& ha- bitatio ſeruitutes ſunt incorporales. Commodato igitur non tantum res mobiles& immobiles& prædia, ſed etiam res in- corporales poſſunt concedi. Si quis habitationem habeat,
poteſt alicui permittete ad tempus vt habiterin ea domo, hoc
eſt habitationem commodare. De rebus quæ vtendo con-
ſumuntur, nos iam d ximus, oſtendimuſque commodatum in illis rebus non conſiſtere, vt expreſſum eſt in leg. 3.§.vltim.
Viu conſumi dicitur quod non poteſt pre deſſe accipienti, ſine
conſumptione, veluti vinum, oleum,& pecunia numerata.
Res aliæ poflunt vſu deteriores reddi, velui i equus& veſtis, ſed tamen carum rerũ alius vius eſt ſine conſumptione. Cum luriſconſultus ait, Commodari non pN ²e. Nos coinmodate ver- bum hie piohrie accipꝛmus, quoties aliquod beneficium in a- liquem confertur, tunc dicitur generaliter commodari,& a- pud alios auctotes, vt apud Plautum dicitur res commodaii eriam, quæ vſu conſumitur, vt aqua. Sed Iuriſconſulti hoc di- ſtinguunt ſubtilius docendi cauſa. Hocintelligendum eſt, niſi actum ſit, vt eadem res& idem corpus reddatur quod acec- ptum eſt. Si quis enim tem aliquam concedat alicum vtendam ad certum tempus, vt eadem res& idẽ corpus reddatur poſt-
quam vſus finitus fuerit, tunc tecte dicitur commodatum cõ-
tractum eſſe. Sed hicdiximus commodatum non coufiſtets in his rebus quæ vſu conſumuntur, quia non ſolet accidete, yt quis huiuſmodi rebus vtatur ſine conſumptione:& tamen id contingit aliquando,& quoties id accidit, nos dicimus com- modatum eſſe contractum. Duo exemplz ſunt in leg. 3.§. fi &l. 4. hic. Poteſt quis accipere nummos aureos ad pompam & oſtentationem, idq; propter voluntatem contrahentium, nos tunc de nummis idem iudicamus, quod de aliis ſpecie- bus, quæ non recipiunt functionem in ſuo genete. Dicu gratia, propter imaginariam numerationem, nõ veram. Ple-
runque enim dantur nummi, vt poſtquam numeiati fuerirt
ſtatim
a..
1
Dyeds du4 atta-
7 jub- 0 udh uw til
as A
con

—
amäldi iniuematn
Mendiu quilohenee
Kdanc locum attun ommodantnt, elnd euridcoligier eg ſen dae. Hdituioennuin dalitie, TR denaabh!
lgan domo: ſüäut
otpotules. Conmetug
ei é qus bäirin dtcnpas mubinueas
uu,ckendmüſ
le,nt enteſunckig
Luoc potel rabckun um, oleun, Ep d
(DDe ſe azus 9 2
5 ¹ 71.
— —
dAebe⸗t.
In Tu. De commodato.
ſtatim reddantur, hoc eſt dicis cauſa numerare. Hunc locum explicaui in commentariis de pactis, in l. iuriſgentium. Idem repetitum eſt lib. i. diſput. noſtrarum,& à verbo Dico, hoc ortum eſſè, vt Varro docet. Hæc de rebus de quibus commo-
datum contrahi poteſt. C A v. III. Deactione commodati.
T C actio duplex eſt, vna eſt directa, altera contraria, Heues titulus Digeſtorum qui ad hanc diſpurationem pertinet, ita inſcribitur, Commodati vel contra, id eſt, de a- ctione commodati,& de actione etiam quæ contra moue- tur. Proprie actio commodati dicitur ea quæ directa eſt, id eſt, quæ datur commodatori aduerſus commodatarium,& vocatur Principalis, in leg. in rebus.§. 1. vbi dicitur contra- riam actionem etiam ſine principali moueri poſſe, velcon- tra. Hæc verba tituli oſtendunt hunc tractatum pertinere ad vtramque actionem commodati, tam directam quam con- trariam. Directa eſt(vt dixi) quæ datur commodatori aduer- ſus commodatarium, vt reſtituatur res commodata. Con- traria eſt, quæ datur commodatario viciſſim aduerſus com- modatorem, vt recipiat ſumptus ſi quos impendit in rem cõ-
modatam. Contraria actio non eſt hic accipienda actio repu-
gnans quafi aduerſaria actio, ſed quæ contra, id eſt, viciſſim
„ intenditur aduerſus eum qui rem commodauit. Sic accipitur e, apud Terentium in Eunucho. Quomodo autem diſtingua- comtra- tur in ſingulis contractibus actio directa à contraria actione
us 7uo. ſolet diſputari. Prolixa eſt diſtinctio Bartoli, nec ea valde v-
modo di- tilis meo iudicio ad rem explicandam. Exiſtimat videndum vnga, eſſe, an nomen contractus varietur, an nomen contrahen- tium,& neſcio quæ alia comminiſcitur ad rem explicandam non apta. Videbat mutuas actiones aliquando competere ex contractu aliquo, nec tamen vt vna earum ctionum ſit con- traria, alia directa, ſicut in emptione& venditione. In loca- tione& conductione neutra earum actionum eſt quæ con- traria ſit, neutra eſt directa. Exiſtimo inſpiciendum eſſe, an id quod petitur ex contractu petarur, id eſt, ex eo quod prin- cipaliter deductum eſt in contractum: ſi id petatur cuius cau- ſa principaliter contractus initus eſt, tunc directa eſt actio. Si autem duæ actiones naſcantur ex aliquo contractu, quarum vna agatur cuius gratia contractus princĩpaliter initus eſt, tũc dicenda eſt actio directa: ſi vero altera actions agatur cuius gratia cõtractus initus nõ eſt, contraria eſt. Id facile eſt exem- plis oſtendere. Ex commodato naſcitur duplex actio, qua- rum vna(vt dixi) eſt directa, altera contraria. Actio directa commodati datur ei qui commodauit rem ſuam aduerſus cõ- modatariũ, vt reddat rem cõmodatam finito tempore quo de- bebat vtire commodata, vel vſus eſt. Hac actione id petitur quod ex contractu eſt,& cuius gratia initus eſt contractus: a- ctione vero contraria id petitur quod ex contractu non eſt: vt ſi petantur ſumptus in rem commodatam facti à commo- datario, quia res commodata alioqui peritura fuiſſet, actio eſt contraria. Directa dicitur etiam principalis, l.in commo- dato. hic. Principalis dicitur, quia principaliter de eo nego- tium contrahitur: directa quæ directo iure competit. Si e- nim ſubtilitatem inſpiciamus, nõ videtur commodatario vlla actio competere, ſed vtilitate atque æquitate ſuadente actio ei prodita eſt, qua aduerſus commodatorem experiatur. In emptione& venditione, in ſocietate& aliis huiuſmodi con-
tractibus id facile eſt animaduertere. Venditori aduerſus em-
ptorem datur actio ex vendito, qua petit pretium rei vendi- tæ, emptori aduerſus venditorem datur actio ex empto, qua petit ſibi rem tradi, aut quod ſua intereſt. neutra harum atio-
num ditecta aut contraria eſt, neutra poteſt dici principalis
aut directa. magis quam alia. In actione pro ſocio, ſocio ad- uerius ſocium datur actio. De vtraque actione ſigillatim eſt tractandum: ac primum,
De directa actione. C à v. IIII. V lEeudum eſt quibus ex cauſis hæc actio commodati di-
recta competat,& quid in hanc veniat. Ego iam ſæpe admonm in omnibus actionibus ſiue iudiciis hæc duo ſpe- ctaada eſle, vt cognoſcamus formam agendi& intentionis concipiendæ in iudicio. Videndum enim eſt ia iudicio quid
Petatur, ex qua cauſa petatur. Forma intentionis continet concluſionem,& cauſam agendi. Variæ autem cauſæ agen- di hac actione referũtur à Iuriſconſultis ſub hocritulo. In pri- mis hæc actio dicitur competere, ſi res commodata non red- datur finito tempore quo ea re vſus eſt, vel vtiporuit commo- datarius. Id colligitur ex his quæ iam à nobis dicta ſunt, idq; ſumptum fuit à nobis exl. in commodato.§. ſicut. Rem com- modari certo modo fineque braſcripto. Hoc enim commoda- tum proprium eſt, vt vſus concedatur præſcripto fine& mo- do vtendi. Ergo agitur inter contrahentes vt finito eo vſu reddatur. Huc pertinet quod dicitur in leg. z. C. eodem.
Quidam conceſſit ancillam ſuam alicui temporalis miniſte-
rii cauſa, vt inſeruiret ei ad tempus. Hic præſcribitur mo- dus& finis vrendi. Exemplum hic eſt appoſitum commo- dati, cum certo modo& præſcripto res vtenda conceditur a- licui. ergo hic finito tempore ancilla re adi debet. actor pro- bare debet ad tempus ſe conceſſiſſè alteri vtendam. Huc Pertinet quæſtio de eo qui rem comm odauit alteri, vt eam pignoraret. Hæc quæſtio tractatur duobus in locis, in l. 3. C. & l. ſi vt certo.§. nunc videndum. Quidam cum ab aliquo mutuam pecuniam accepturus eſſer, nec haberet quod ei daret in pignus, annulum ſuum cicommodauit alter quem
in pignus daret: quæritur, an poſſit actio eo nomine com-
petere:& ex qua cauſa detur. Si data fuerit res pignori,& ſolutum fuerit debitum, tunc quia finitus eſt vſus propter quem res conceſſa eſt, repetetur res commodata. Quid igi- tur ſi nondum luerit rem commodatam is cui comm odata eſt, num dabitur aduerſus eum actio? Hæc qua ſtio tracta- tur in l. ſi vt certo. 5. nunc videndum. 11. Vbi dieitur actio- nem commodati locum habere. Hoc tamen intellgen- dum eſt, niſi fotte Per eum non ſtet, quominus rein illam recupetet à creditore. ſi non ſtet per eum, non tenebitur
cam commodatori reddere. Non ſtat autem per eum, ſi of- ferat becunſam creditori,& eam nolit accipere creditor, ſed ſufficiet pignoraritiam aCtionem cedere commodato-
riquæ campetit commodatario aduerſus creditorem. eſt- que locus communis quod præſtatio actionis pro ſolutio- ne eſt, l. quod debetur. de ſolut. Alia cauſa huius actionis ex- Ptimitur in l. ſi vt cerro.§. plane. Sicomm odatarius aliter quam præſcriptum eſt& conuentum inter contrahentes re commodata vſus fuerit: tunc enim actio commodati eo no- mine aduerſus eum datur, etſi non detrectet& differar red- ditionem rei. Hoc enim pertinet ad bonam fidem,& in hanc actionem omnia veniunt, quæ ad bonam fidem pertinent. Imo dabitur actio furti, vt mox dicturi ſumus. Tertia cauſa huius actionis eſt, cum res deterior redditur, l.3.§. ſi reddita. Maior dubitatio eſt de hac cauſa, cum res deterior reddita eſt. Sed hic interpretamur rem redditam non eſſe, quæ de- terior reddita eſt: atque ideo perinde agitur actione com- modati, atque ſi nihil redditum eſlet. Anidem locum ha- bear in ſtrictis iudiciis, ſatis diximus in interpretatione I. Iu- lianus§. 1. de verborum oblig. vbi adduximus l. eriam, de ſo- lut. Quod autem hic dicitur, ſi reddita ſit res detetior quæ commodata fuit, eo nomine competere actionem aducrſus commodatarium, hoc inrelligendum eſt, ſi ſua culpa dete- rior reddita ſit, I. eum qui. in princ.& l. vlt. difficile enim eſt vt equus commodatus in longinquo itinere non reddatur deterior. Ideoque ſi id accidac non tenebitur commodata- rius, quia culpa eius id non acciderit. dicta l. fin. Ergo ſi de- tetior res reddita ſit, idque culpa commodatarii aceiderit, tenebitur commodatarius: ſed de culpa plenius poſtea tra- ctabimus. Ex his fere cauſis datur hæcactio commodati di- recta. Nunc videndum eſt, quid petatur hac actione. Facile autem eſt ex his quæ diximus cognoſcere quid petatur hac actione. Nam petitur id quod vtendum datum eſt: poteſt etiam peti, vt luatur res, vel actio præſtetur. idque accidit in ſpecie quæ tractatur in.ſi vt certo.§. nunc videndum. Sed hic quæritur, ſi duæ res commodatæ ſint, quid petendum ſitè an neceſſe ſit ambas ſimul petere,& vna intentione com- plecti, an vero ſingulæ ſeparatim peti poſſint: Hæc quæſtio
tractatur in l.in commodato.§. duabus. Ego tibicommoda-
ui Stichum& Pamphilum ad temporarium vſum. Deiade alterum peto, quæritur, an poſſim alterum poſtea petere? Hic dicitur recte de altero commodati agi poſſe. Kalio fa-
3
1f 1
2— eer 8—— 4— „ * * 8 8

1
2z4 Franc. Duareni(bmment.
tis colligitur ex leg. ſcire debemus. de verborum obligat. Nam quot ſunt res commodatæ, de quibus conuenit inter contra- hentes, tot dicuntur contractus. Si ſeparatæ ſint. Addit ex- ceptionem. Hoc verum eſt, ſi ſeparatæ ſint. Nam ſi ſint con-
iunctæ, hoc ferendum non eſt. Quid autem ſi quis ſummam
aliquam alteri dederit, an poſſit ſingulos nummos petere? Et non puto hocgenus petendi admittendum eſſe, niſi ſingulæ ſummæ ſpecialiter ſint expreſſæ: idque colligitur ex leg. ſcire debemus. de verborum obligat. Si quis ſtipulatus ſit decem,
non dicuntur tot ſtipulationes quot ſunt nummorum corpo-
ra. Sed ſi ſtipulatus ſit decem& quinque, duæ ſunt ſtipulatio- nes. Nam duæ ſunt ſummæ ſpecialiter expreſſæ. Ex his in- telligitis ex qua cauſa agatur actione commodati directa,&
quid petatur hac actione. Deinde notandum eſt hanc actio-
nem cum multis aliis actionibus concurrere, ſicut pleræque actiones. Nam concurrit aliquando hæc actio cum actione legis aquiliæ. Exemplum eſt in leg. in rebus.§. ſiue autem pi- gnus. hic. Tu deteriorem reddidiſti rem quam tibi commo-
daueram, certum eſt eo nomine mihi aduerſus te directam b com modati actionem competere. Sed præterea mihi com- Petit aduerſuste actio legis Aquiliæ ob damnum mihi iniuria
datum. Sed ita concurrunt hæ actiones vt electio ſit actoris, & vna electa alteram tollat. Concurrit etiam hæc actio cum actione furti,& hic duo exempla reperiuntur, Sicommoda- tarius aliter quam conuenit, re commodata vtatur. Nam di-
citur furtum facere, leg. ſi vt certo.5. Quinimo. hic.& l. ſi
iumenta. de furt. Additur tamen exceptio in leg. qui re ſibi.
78. de furt. Niſi is qui accepit exiſtimauit id dominum facile
permiſſurum eſſe qui commodauit. Alind exemplum eſt inl. ſi ſeruus.i 4. Quidam meus ſeruus rem meam me nolente ti-
bi commodauit, cum ſeires me id nolle. Duplex actio mihi
aduer ſus te datur. Nam ſi probaueris quod à ſeruo tuo factum eſt, datur mihi actio commodati. Præterea datur actio furti quia furtum hic admittitur:hic enim eſt contrectatio rei alie- næ inuito domino. Nam intelligebas tibi rem meam me in- uito domino à ſeruo meo tradi. Hæc de actione directa com- modati: nunc videndum eſt 8
De actione contraria.
Ontraria actio variis ex cauſis datur, quæ ex contractu
proprie& vere non ſunt, ſicut cauſæ illæ ex quibus da- tur actio directa. Cauſæ autem hæ ſunt. In primis ſi quid im- penſum ſit in tutelam aut conſeruationem rei commodatæ, ad repetendas eas impenſas datur actio commodati contra- tia. Nam ſicut agit is qui commodauit ſeruum, petitque fibi eum reddi, ita eriam viciſſim agit commodatarius vt ſumptus
factos in tutelam ſerui ſibi reddat commodator. Hoe colligi-
tur ex leg. in rebus. 18.. põſſunt. hic. Tu mihi commodalti ſeruum, is ægrotauit, in eius valetudinem ego ſumptum fe- ci: mini aduerſus te datur actio ad eos ſumptus refundendos. de huiuſmodi autem ſumptibus id eſt intelligendam quod diximus. Nam ſi forte velit repetere quod in cibaria ſerui ſi- bi commodatiimpendit, non eſt admittenda ea petitio. Hic dicit Iuriſconſultus, Naturali ratione ad eum.&c. Cibario-
rum impenſæ naturali ratione ad eum pertinent, qui ſeruum
vtendum accepit. Deinde ſubiĩicit, de modicis impenſis idem dicendum eſſe. Modicæ impenſæ ſemper ad eum pertinent qui re vtitur:& quod dicitur impenſas refandendas eſle, id intelligitur de magnis impenſis. Huic ſimilis diſtinctio eſt
cum quæritur de ſumptibus dotis deducendis, cum dos repe-
litur à marito ſoluto matrimonio, l. fructus.§. pen. ſolut. ma- rrim. Quæ ſit modica impenſa aut magna in leg. penult.de impenſ. in reb. dot. fact. admonet Vlpianus id in vniuerſum definiri non poſſe. Ergo id cõmittendum eſt iudicis arbitrio.
Secunda cauſa huius actionis contrariæ eſt, ſi inrempeſtiue res commodata repetita ſit: in quibuſldam exemplis demon-
ſtratur in l. in commodato.5. ſicut. hic, quæ exempla oſten-
dunt, ſi ob intempeſtiuam repetirionem rei commodatæ ali-
uo damno afficiatur commodatarius, eo nomine agere poſ- ſe,& quod ſua intereſt petere. Aliud exemplum eſt ſirem vitioſam quis ſciens commodauit,& ex eo damno aliquo af- fectus ſit commodatarius, vt ſi in dolium vitioſum commo- datum vinum infudit. Alia cauſa huius actionis exprimitur in
l.rem mihi. 21. Si is quirem mihi commodauit, eam mihi ſur⸗
ripuerit,& cum commodati ageret commodator, ego ne- ſciens eam ſurreptam, fuero à iudice condemnatus eam rem reſtituere. Alia cauſa eſt, Si poſt precii ſolutionem res ad cõ-
modatorem quoquomodo peruenerit, leg. in commodato.
g. vltim.
Quid weniat in hanc actionem.
4 C A p. VI. FE lam dictis facile intelligi poteſt quid petatur hac actio-
ne contraria. Peritur enim æſtimatio, petitur id quod in- tereſt rem vitioſam à te mihi commodatam non eſſe, ex qua re damnum aliquod accepi. Hæc actio etiam ſine directa a- ctione intenditur, vt dicitur in leg in commodato.& in leg. in rebus.§. z. hic. Dubium non eſt quinis à quo petitur reſti- tutio rei commodatæ, poſſit vti compenſatione. Poteſt e- nim viciſſim obiicere ſe ſumptus feciſſe in rem commodatam & petere vt eorum ſumptuum ratio habeatur: idque fit cum
actio directa mouetur. Sed ob hanc cauſam redditæ ſunt mu-
tuæ actiones, vt poſſit contraria actio moueri ſine principali,
alioqui enim ſafficeret exceptio. Sed dicet aliquis, quid opus
eſt hac actio ne, cum poſſit iure compenſationis commoda-
tarius id quod ſibi ex dictis cauſis debetur ſeruare? Si acceptio
hæc ſufficit, videtur nullius vtilitatis eſſe hæc actio contraria, Sed quæ vrilitas ſit huius actionis docet luriſconſul. in l. in re- bus.. vltim. Varii caſus ſunt in quibus neceſſaria eſt hæca- ctio, nec ſatis conſulitur commodatario per exceptionem& compenſationem oppoſitam, ſi forte amplius eſt quod ei de- betur. nam forte maiores, ſum ptus fecit in conſeruationerei commodatæ, quam ſit res commodata. Hunc locum ego adduxi ad paradoxum probandum, quod ego defendi in in-
terpretatione l. fructus.§. ob donationes. ſoluto matrimon.
Ego defendi aduerlus receptam opinionem, ſpeciei cum quantitate compenſationem admitti, aut ſpeciei cum ſpecie. Ego multis argumentis oſtendi falſam eſſe eam opinionem, & ſpeciei cum quantitate compenſationem admitti. Hic vi- detis ſpeciem eſſe ox vna parte,& quantitatem ex altera parte eſſe. Pecunia non commodatur niſi vt certa ſpecies. Ex par- te igitur commodatoris agitur de ſpecie, ex parte commoda- tarii agitur de quantitate, id eſt, de impenſis:& tamen hic admittitur compenſatio. Nam luriſconſultus ait aperte con- penſationi locum eſſe, id eſt, poteſt commodatarius retine- re rem, donec ſumptus in rem commodatam à ſefacti ſibire- fundantur. Sunt qui diſtinguuntretentionem à compenſa- tione: ſed male. Hic enim verbo compenſationis vtitur lu- riſconſul. Cum debetur hinc quantitas, ex altera parte ſpe- cies, non ipſo iure alter ab altero liberatur. Hæc diſtinctio
colligitur ex leg. ſi conuenerit. de pign. act. Atque ita intelli-
gendum eſt quod dicitur in leg.vltim. C. eo. Hoc videtur con- trarium eſſe his quæ dicuntur in l. in rebus.§. vltim.& tamen recuſatur prætextu debiti ob impenſas, prætextu debiti reſti-
tutio non recte recuſatur. Hæc fuſius tractata ſunt in com-
mentario noſtro, ſolut. mat. Non minus autem quam directa actio cõmodati contraria concurrit cum aliis actionibus. Ex- emplum vnum eſt in leg. pe. hic. Si ſeruus quem tu mihi com- modaſti, furtum mihi fecerit, duplex mihi eo nomineactio aduerſus te eſt. In primis datur actio commodati contraria, ſi
dominus ſerui eum ſciens furem eſſe, commodauerit. Non enim tenetur niſi ob ſcientiam vt diximus de eo qui vaſa vi-
tioſa commodauit: tenetur etiam de furto ſerui actione furti dominus, ſed noxaliter. Nam ſeruum noxæ dedendo libe-
ratur, nec condemnatur in ſolidum. Sed ſi ſciens furem eſſe,
commodaueris, datur aduerſus te actio commodati contra-
ria, in qua non abſoluitur noxæ dedendo dominus. Nam te-
netur ſuo nomine, quia ſciens ſeruum furem eſſe commoda-
uit. Adiuuari enim nos beneficio, non decipi oportet, vt di⸗
citur in leg. in commodato.§. ſicut. Sequens oals eſt de pet⸗
fſonis,
Cui& contra quem aetur actio commodati. C aA v. VII. I de quibuſdam perſonis quæritur, de quibus probabi-
liter dubitari poterat. Nam hic locus non complectitur 1 ö omnes

Num lmiccostumunr.
In Tut. De commodato.
omnes perſonas, nec etiam id neceſſe fuit. Exaliis autem ti- tulis plenior de perſonis diſputatio quæri poteſt, atque ideo ex titulo depoſiti,& aliis multa colligi poſſunt quæ huc per- tinẽt. Quxæſtio in primis ttactatur hic de impubere, an impu-
bes actione commodati teneatur? Eadem quaæſtio eſt de fu-
rioſo. Vterque enim caret iudicio& voluntate. Si impubes ſine tutore ſuo rem aliquam commodato acceperit, quæritur aa teneatur. hæc quæſtio tractatur in l..§. vlrim. l. 2.& 3.In huius loci explicatione Accurſius& cæteri diſtinctione vtun- tur, quæ rem obſcurat, inuoluitque magis quam explicat. Ego aliam diſtinctionem hic ſequi ſolitus ſum. In primis igitur di cendum eſt, impuberem actione commodati non teneri, ſi res ei fuerit commodata ſine tutoris ſui auctoritate. Imo nec ob dolum admiſſum in re commodata etiam eo pubere facto non tenetur. Nam cum ab initio contractus commodati non valuerit, ex poſtfacto conualeſcere non poteſt ſecundum iu- ris regulam. Datur tamen hoc caſu actio ad exhibendum, qua actione cogitur rem exhibere, quam tenet ei qui commoda- uit, Sed ad exbibendum. Eſſet enim valde iniquum eum qui tenet rem alienam nulla actione teneri, quia is iuſtæ ætatis nõ ſit, vel non ſit ſanæ mentis. Datur igitur actio ad exhibendum aduerſus impuberem, vt rem commodatã quam tenet exhi- beat. Sed cur actione ad exhibendum magis quam actione commodati tenetur furioſus& impubes? Ideo non obligan- tur, quia conſenſu carent- tunc obligantur cum ex re obliga- tio venit, leg. furioſus. de obligat.& act. id eſt, ex facto aliquo in quo non ſit neceſſarium iudicium pupilli, vel furioſi: idque demonſtrat luriſconſultus duobus exemplis in dic.l. furioſus. Veluti ſi furioſus aut pupillus damnum dederir, datur aduer- ſus eum actio legis Aquiliæ: vel ſi quis furioſi, aut pupilli nę- gocia geſſerit, datur ei aduerſus pupillum vel furioſum actio negociorum geſtorum. Pupillus igitur aut impubes non te⸗ netur actione commodati. Excipiendus eſt caſus, niſi ex eo pupillus locupletior factus fuerit, 13. in princip. Secundum- DO.Pii reſeriptumò. Diuus Pius reſcripſit, tunc pupillum con- ueniri poſſe ex eo quod cum Plo contractum eſt, ſi locuple-
tior factus fuerit. Id maxime uadet æquitas. Nihil eſt æqui-
us quam pupillum cum alterius detrimento locupletiorem
non ſieri, I. naturaliter. de condict. indebit. l. nam hoc natura.
eo.huius reſcripti fit mẽtio inl.ʒ. de neg. geſt. Si quis negocia pupilli geſſerit ſecundum D. Pij reſcriptum. datur actio nego- ciorum geſtorum aduerſus pupillum: ſed quatenus locuple- tior factus eſt pupillus. Mentio eſt etiam huius reſcriptiinl. pupillus. de auct. iut. Hocque reſcriptum producitur adalia, quia in eis cadem eſt ratio. Ego alias admonui obligationem qua tenetur pupillus, ideo quia factus eſt locupletior, pro na-
curali haberi à Iuriſconſultis, l. naturaliter. de condict. indeb.
Hocideo ſit, quia reſcripta Principum eo tempore auctorita- tem legis non vſquequaque obtinebante quæ tamen legis au- ctoritatein habent. ideoque vtilem actionem tantum dari di- cunt luriſconfulti. Sed hodie quia reſcripta Principum legis auctoritatem habent, directa daretur. Alter calus eſt, in quo pupillus tenetur, ſi doli capar ſit, quo tempore ei res commo- datur,& dolum forte admiſerit in re cõmodata. arg. eſt quod dicitur in l. i.. an in pupillum. depoſi. vbi dicitur pupillum a-
pud quem fine tutoris auctoritate depoſitum eſt, teneri ſi do-
lum commiſerit. Sed hanc exceptionem adqdit, niſi doli ca- pax fit,& dolum admiſerit in re depoſita. Siteneturactione depoſiti, qui doli capax eſt, cur non tenebitur actione com- modati? Hiclocus oſtendit multa ex aliis titulis ſumi poſſe quę ad hunc locum de perſonis pertinent. Hactenus deimpubere & furioſo. Quæritur etiam de filiofamilias, in 1.3.§. ſi filiofam. eſtque eadem quæſtio de ſeruo. Si filiofamilias res commo- data ſit, vel ſeruo, cum vterque ſit in poteſtate alterius, ſer- uus in poteſtate domini, filius in poteſtate patris, quæritur quæ actio competat?& in primis certum eſt aduerſus ſeruum nullam actionem competere. Nam ſeruus in iudicio conſi- ſtere non poteſt. l. ſeruus. de iudiciis. Sed quæritur de filiofa. & patte fiſii& de domino ſerui? Ethic dicitur, Si filiofamilia⸗ Feruove. Eſt locus communis de obligatione qua tenetur pa- ter ex contractu filij,& qua etiam tenetur ipſe filius. Is qui cum filiofamilias contrahit, duos debitores habet„patrem& filium: patrem quatenus eſtin peculio filij:ſlium vero in ſo-
lidum, Pſi quis cum filiofa. de pecul.& l. fliusfa. de obligat.&
4
2et. Denraa drpeeulo agendam. HocPertinet ad tit: qepe-
555
culio, l. in depoſiti. de pecul. Sunt qui exiſtimant filiumfami- las conueniri poſſè, ſi conſenſus patris acceſſerit:& cxiſtimãt
poſſe filiumfa. in iudicio conſiſtere ſine conſenſu patris: ſed
verior eſt ſententia eorum qui exiſti
mant conſenſum patris
neceſſarium eſſe, cum agitur de re cuius vſumfructum habet,
J. i. C. de bon. mat.& l. vlt. C.
de bonis quæ lib. vt ſi agatur de
adeunda vel repudianda hæreditate quæ delata eſt filio Ama-
tre, cuius vſumfructum habet pater. Si ea à filio adiretur, tunc
neceſſarius eſt conſenſus patris. Ex eo autem quod dictum eſt de ſeruo, cui res aliqua commodata eſt naſcitur quæſtio quæ tractatur inl. ſi is cui.. ſi libero homini. hic. Si quis libero ho- mini rem aliquam commodauerit, qui bona fide ſeruiebat commodatori, an ex hoc contractu detur actio aduerſus cum? Vult enim agere aduerſus eum, quia poſtea reſciuit hominem liberum eſſe: quæritur an poſſit agere actione commodati? Quæſtio ex eo oritur, quod non fuiĩt propoſitum commoda- toris, vt cum eo obligationem contraheret. Quoties enim de obligatione quæritur, maxime inſpicitur conſilium contra- hentium, l. non omnis. de reb. cred. Is qui exiſtimat lſeruum ſuum eſſe cuirem commodauit, non poteſt videri hoc propo- ſitum habuiſſe hanc obligationem contrahendi, cum intelli- geret inter ſe& ſeruum fuum obligationem efficacem con- trahi non poſſe: naturalis enim tantum poteſt contrahi. Hic
tamẽ reſpondet Iuriſconſi
ultus actionem commmodati aduer- ſus eum compertere. Nec ſim
quod dicitur obligationem n contrahentium: Imo interd tra quam actum eſt à contrahentibus. Eſt obligatione contrahenda obſeruatione per errorem. Id oſtendit ſimilitudine. debitum per errorem, exiſtimans me
pliciter verũ eſt aut perpetuum non contrahi extra propoſitum
um tacita obligatio naſcitur, con-
locus communis de Deobli. dignus. Veluti cum Latuone Cum ergo tibi ſoluo in cont⸗ 5, tibi debere, non hocagi- ⁶*⁴⁴ι
. 7 3 S, cus com- tur inter dantem& accipientem, vt obligatio cõtrahatur, fed„
munis
Potius vt tollatur, ſi quæ obligatio contracta ſir.§. I. quibus obſeraua-
modis re cont. oblig.& ramen extr
aid quod agitur inter eos"one di-
tacita obligatio nalcitur, ex qua datur condictio indebiti. Ha- 4“*ν³. tenus de perſonis, nunc videndum de officio iudicis.
CAp.
VIII.
De qhcio iuaicis in actione commodati.
Veritur quodnam ſit ludicis officium in hac actione commodati. Sed admonendi ſumus non omnia hie re- quirenda eſſe quæcunque ad officium iudicis pertinent, ſicut
in loco de perſonis
Quadam enim hic tractantur quæ viſa ſunt magis neceſſaria,& de
quibus probabiliter dubitari po-
teſt. In primis ad officium iudicis in hac actione perrinet, vr ſi res commodata perierit dolo vel culpa commodatarij, is nihilominus condemnetur: alias autem ſi nec dolo nec cul- Pa eius res commodata perierit, abſoluendus eſt. Ida utem
maxime ſumitur ex leg. ·. 9. contractibus præſtatur dolus tantum
nunc videndum. In quibuſdam „ in aliis contractibus
Præſtatur culpa eriam præter dolum. de his omnibus ſigilla-
tim eſt videndum. Acin primis de dolo. Dubitatio nulla eſt DPolaw
Inin dolus in omni contractu præſtetur. Ergo multo magis in hoc contractu, in quo vtilitas tantum eſt accipientis. Of. ficium confertur in accipientem ſine vllo commodo eius qui
commodat: quod iatelligendum eſt etiam ſi aliud conuene- rit. Non enim contraria conuentio rata eſt, ſicut dicitur in I.
in commodato. in princip. 17. hic. Hæc pactio contraria eſt bonis moribus: inuitat enim homines ad delinquendum, le g. ſi vnus.§. illud. de pact. Dolus autem eſt vt definittur in l. 1. de dolo, machinatio alterius circum ueniendi cauſa adhibita:&
hic dolus præſtatur in omni contractu.
dolo. Videamus de culpa.
Hæc ſufficiant de Culpa ita diſtingui ſolet, vt tres De eulpa.
gradus culpæ ſint. Dicitur enim culpa lata, ſeuis& leuiſſima, Caloa vt docui in interpretatione I. fi moram. ſolut. matr. Culpam 6, das 8 4 8
laram nos vocamus, cum quis non ad eum modum diligens
A
eſt, quem communis hominum natura deſi derat, leg. quod Nerua. depoſi. Simile eſt quod dicitur inl. latæ. de verbor. ſi- gnific. Latæ culpæ finis eſt, non intelligere quod omnes vul- go inrelligunt. Alij ſubtiliorem definitionem hic exigunrt, ſed mihi videtur tota res exemplis vtilius demonſtrari poſſe, & explicari, quam definitionibus dialecticis. His exem- plis yti ſolitus ſum, vt diſtinguam hæc tria genera culpæ.
LEI 4

256 Exemplum latæ culpæ eſt, ſi commodatarius rem commoda- tam nocturno tempore in via publica dimiſerit,& dicat ſe pu- taſſe neminem eam ablaturum eſſe:tantum abeſt, vt hoc dili- gentis hominis ſit, vt ne hoc quidem hominis ſit. Hoc admiſ- ſum videtur potius beluinum eſſe, quam humanum. Hæc culpa diſtinguitur à dolo malo. Dolus malus definitur fallacia,
& machinatio eſſe alterius circũueniendi cauſa adhibita. Hic
nulla talis machinatio eſt: ſed ranta eſt tamẽ hæc vecordia vt omnino inexcuſabilis ſit,& præſumptionem doli habeat, at- que ideo dolo malo comparari ſolet. Is qui tam ſupinus fuit, vt nocturno tempore in via publica rem ſibi commodatam dimiſcrit, non poteſt ſe excuſare, leg. quod Nerua. depoſiti. Quod tamen intelligendum eſt, niſi ex coniecturis appareat doſum malum abeſſe, poteſt enim hoc ex coniecturis appa- rere. Exempli gratia. 8 nihilo diligentior eſſe ſoleat in rebus ſuis, tunc enim ceſſat omnis præſumptio doli mali: atqueita intelligendum eſt, quod dicitur in d. l. quod Nerua. depoſ. Si enim nontam negligens ſit in rebus ſuis cuſtodiendis, facile credendum eſt dolo non carere. Si autem nihilo diligentior ſit in rebus ſuis, hæc culpa lata eſt, ſed tamen pro dolo haben- da non eſt. De hac lata culpa dubium non eſt, quin teneatur commodatarius: ſed quæſtio eſt de leui culpa, de qua nunc di- cturus ſum. Leuis culpa eſt, cum quis in eo peccat, quod dili- gens paterfamilias vitare potuiſſet. Hæc leuis culpa præſtatur plerunque, veluti in l.cum res.§. culpa. de leg. 1. Hæres in re legata omnem culpam præſtat,§tiam leuem, l. quicquid. ar- bit. tut. Tutor in re pupilli culpam etiam leuem præſtat. Ego hoc exemplum adducere ſolitus ſum, vt oſtendam culpam la- tam& leuem differre. Si commodatarius rem commodatam quæ pretioſa forte erat, aanulus puta aliquis, ſi expoſitam in media domo dimiſerit, ea que amiſſa ſit, tenetur nomine eius culpæ. quamuis hoc abhorreat Acommuni hominum natura: & huius culpæ etiam nomine tenetur commodatarius: l. ſi vt cerco.§. nunc videndum. Leuiſſima culpa eſt, cum quis mediocrem diligentiam ad- hibet in re cuſtodienda, ſed culpam tamen admittit, quam vit exactiſſimæ diligentiæ Hocuier vitare Huius culpæ etiam nomine tenetur commodatarius, vt dicitur inl. ſi vt certo.§. nunc videndum.& l. in rebus. hic.§. item is qui. quib. mod. re contrah. obli. Inſtit. Dicitur leuiſſima culpa, quamuis hoc ver- bum rarum ſit,& in vno tantum loco reperitur. l. in lege A- quilia. adl. Aquil. Exempligratia, ſi quis gemmam ſibi com- modatã recondiderit& incluſerit in arca, ſed tamen fur arte aliqua eam abſtulerit& ſurripuerit. Videtis hoc exemplum diuerſum eſſe ab eo, quod de leui culpa dicemus: videtis mi- norem eſſe culpam eius qui incluſit in arca, quam eius qui in
Culba le- *n.
media domo dimiſit:& tamen eius culpæ nomine tenetur
commodatarius, qui exactiſſimam diligentiam præſtare te- netur, dicto§. item is qui. Furtum huic culpæ annumeratur non calus fortuitus, l. quæ fortuitis. C. de pigno. Nam vir dili- gentiſſimus poteſt ita res ſuas cuſtodire, vt non à furibus in- tercipiantur. Furtum domeſticum ſolet excipi,& id non ſine
magna ratione, quia ſolet numerari inter caſus fortuitos. Fur-
tum enim domeſticum non poteſt hominis conſilio præui- deri.l. in duobus.§. damna. pro ſocio. Ita diſtinguitur lata cul- pa, leuis,& leuiſſima. Ex his autem quæ diximus apparet com- modatarium omnem culpam præſtare. Id colligitur ex. ſi vt ex certo.. nunc videndum. In depoſito preſtatur tantum do-
lus, vel lata culpa, quæ dolo proxima eſt. Nulla enim eſt vtili-
tas eius cui res cuſtodienda datur. Notanda eſt diſtinctio
hæc quæ pertinet ad omnes contractus. Nulla ſimilis diſtin-
ctio eſt, ſaltem nulla tam aperta reperitur in iure ciuili, cum quæritur, in quibus contractibus præſtetur dolus, vel culpa.
Nam quidam contractus ſunt in quibus dolus tantum vindi-
catur, veluti depoſitum, quia fit tantum gratia eius qui depo-
nit, nec vlla vtilitas eius eſt qui accipit. Alii ſunt contractus, in
quibus vtriuſque vtilitas verſatur, veluti in emptione, in pi-
gnore:& in his præſtatur etiam leuis culpa, non tantum do-
lus& lata culpa. Alij ſunt contractus in quibus vtilitas tan-
tum eſt eius qui accipit, vt in commodato plerunque accidit: commo-.& in hoc caſu omnis culpa etiam leuiſſima præſtatur. Com- datam à modatarius enim ad cuſtodiam tenetur. Alia tamen eſt cauſa 2„ AAf precarij, qaamuis precarium& commodatum magnam ſimi- ferat. litudinem habeant, tamen in hacre differt commodatum à 7 precario. Commodatarius omnem culpam præſtat, in pre-
Franc. Duareni(omment.
cario non præſtatur niſi dolus, l. quæſitum, de precar. Et ratiò ſatis expreſſa eſt in dict. l. quæſitum. commodatum præſcri- pto modo& fine vtendi contrahitur, nec poteſt intempeſti- ue reuocari, ante quam re cõmodata vſus fuerit commodata. rius, aut vti potuit. l. in commodato. hic. At precarium reuo- cari poteſt voluntate eius qui precario dat,& merito ei impu- tandum eſt, qui cum ſuſpectam habeat eius diligentiam qui precario zerefit,nom reuocauit precarium. Aliquando tamen præſtatur dolus tantum aurt lata culpa in commodato, idque exigit aliquando ratio& æquitas, veluti in l. 6.§. interdum. ſi ita conuenerit. Si in commodato contrahendo conuenerit, vt commodatarius conueniretur tantum de dolo, valet ea cõ- uentio quamais non valeat hæc conuentio, vt non teneatur de dolo. Nam hac conuentio inuitaret commodatarium ad delinquendum.
Alius caſus eſt, ſf ſua duntaxat cauſa commodauit. Si quis commodauerit tem ſuam alicui magis ſua cauſa quam com- modatarij, dolum tantum præſtabit commodatarius in hoe iudicio. Ideo enim diximus omnẽ culpam præſtari à commo- datario, quia plerunque accidit vt commodatarii tantum vti- litas in hoc contractu verſetur. b
Igitur quoties verſatur vtilitas magis dantis quam accipi- entis, dolus tantum præſtatur& lata culpa. Exempla hicad- fert luriſconſultus, ſi ſcenicus Prætor veſtimenta commoda- uerit, quod gratia ſua agebat, vel ipſi Prætori quid vltro com- modauit. Ex his verbis videtur colligi poſſe, quoties quis vltro quid commodat non poſtulante commodatario, dolum tan- V tum præſtari. Sed ideo mihi videtur hoc exemplum ſubiecil. ſe Iuriſconſultus, quia cum ludos editurus eſt Prætor nomine ſuo, quia eo ſpectaculo delectatur, videtur non ſua gratia ſed Prætoris facere.
Commodatarius autem non tenetur de caſu fortuito. In Decas nullo contractu præſtatur caſus fortuitus. Caſus fortuitus eſt fertuute qui nullo hominis conſilio præuideri potuit. l.z. de adminiſtr.
rer. ad ciuit. pertinent. Varia exempla hic ſunt caſuum fortui- torum, l. ad eos. in J. in rebus. inl. ſi vt certo.§. nunc vidẽdum. Fta tamen vt eos caſus non. His verbis oſtendit Iureconſultus inſpiciendum eſle an id aliqua diligentia vitari potuerit. Hoc eſt intelligendum, niſi expreſſim conuenerit, vt de caſu for- tuito teneretur, vt dicitur in l. 1. C. eod. Item ſi hocactum ſ, quia res æſtimata data eſt, hæc eſt æſtimationis poteſtas, vr periculum ad accipiẽtem tranſeat, l. 6.§. nunc videndum. Sed videndum eſt quorſum æſtimartio inita ſit, l. plerunque. de iu- re dotium. Si perierit culpa nuncij res commogata, id eſt, per quem res commodata referebatur: quæritur an tenebitur commodatarius, l. eum qui.§. vlt.& l. ſequenti. l. argentum. hic. Diſtinctio traditur in l. eum qui.. vlt.& l. ſeq. Hoc tamen lligendum eſt, niſi talem nuncium elegerit quem merito um habere non debuit. Excuſatur enim commodata- us quaſi fortuitus caſus hic ſit, quem diligentia præcedere non potuitidque humanum eſt,& rationi conſentaneum, I. argentum. 20. hic. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. ſi Abonæ fidei, de rei vindic. Si à bonæ fidei poſſeſſore aufugerit ſeruus, qui integræ opinionis erat, non tenebitur bonæ fideĩ poſleſ- ſor, quaſi culpa eius aufugerit ſeruus. Addendum eſt, illud quoque ad iudicis officium pertinere in hac actione, vt ſi non reddatur res commodata, litis æſti- matio ptæſtetur actori: id colligitur variis ex locis,& præſer- tim exl.ſi vt certo.in prin. Litem æſtimare quid ſit, docuimus ſub tit. de in litem iuran.& plenias in interpretationel. vbi autem.§. vlt. de verbo. oblig. vbi diximus nullum eſſe genusas- ctionis in quo litis æſtimatio aliquando non habeat locum, ſiue in dando, ſiue in faciendo, ſiue in reſtituendo obligatio conſiſtat. In rei vindicatione quoque in qua proprie petitur reſtitutio rei, locus eſt aliquando 2tlmatidm litis, ſi res reſti- tui non poteſt propter dolum, aut culpam poſſeſſoris. Hæc litis æſtimatio continet non tantum pretium rei, de quaagi- tur, ſed etiam id quod præterea intereſt præter rei de qua agi- tur pretium. Exemplum vnum eſt inl. ſi vt certo. in prin. Ego tibi commodaui rem aliquam meam:conuenit vt eam reddas certo loco& tempore. Si forte eam reddas velalio loco vel tempore, poſſum petere id quod mea intereſt eam mihi reddi eo tempore vel loco de quo inter nos conuenit:& hoc per⸗ tinet ad officium iudicis: idque maxime locum habet in bonæ fidei iudiciis:cuiuimodi eſt actio commodati..in bonei — nitit.
—————
——»v
— 7——

weeniahme ꝛccicin detti leiut. kri triiltu
lquu dügenri niaian. rpteſſim conueett ttr rinL.. Ceod.ltemühet , kzceſt rtimxixin. annlenn.SKamcſtas
rſtarioicinſt gena
nuncj tesconnagas
½ 4
Inlitem nurars
rTuid.
In Tit. Decommodato.
Inſtitut. de actionib. In ſtrictis iudiciis olim id werepii on fuit, cuinſmodi eſt actio ex ſtipulatu: ſed propter 4 3 büs dicia neceſſe fuit proponere arbitrariam zceſonam. v pe ft quid peti, vel ſolui alio in loco quam conuenit. Se 37 ad. uertendum eſt, ſi commodatarius litis æſtimationem 0 u6. ret agenti actione commodati, quia forte rem ommns
tam reddere non poterat, vel quia contentus fuit ea litis æ- ſtimatione actor, hoc caſu poſleſſione rei commodatarium ſtatim effici dominum rei commodatæ. Hoc dicitur in leg. ſi vt certo.§. 1. hic. idem conſtitutum eſt de rei lindlcarione, in l. eius qui. de rei vindicat. Cum quis vindicat rem ſuam à
poſſeſſore,& accipit ſibi oblatam æſtimationem, illam rem poſſeſſoris facit. Solutio æſtimationis litis ſtatim dominium
eius rei acquirit poſſeſſori. Si res præſens ſitſinquit lxrllcon. ſultus) in l. ſequenti, id eſt, ſires penes poſſeſſorem— u enim habetur pro tradita, quaſi traditione domaju i translatum. Tunc enim dominium ſine traditione transfer-
3.„ Ra- tur, cum prius quis poſſidet rem antequam eam emat.
tio traditur in I. eius qui. Quia tranſigere videtur cum reo pro eo pretio quod accepit. Hinc dicitur æ ſtimationem ii 6 venditionem quandam eſſe, l. 3. pro emptore. Præterean 3 tandum eſt, cum æſtimationem ſoluit commodatarius, in
.2. 3. ffi- terdum exigi cautionem ab actore, interdum compellio
cio iudicis actorem, cauere commodatario æſtimationem ſoluenti ſe reſtituturum eam rem, ſi forteal iquo caſu adeum poſtea perueneric, I. ſi is qui. 1 3. in princ. Hic ſi commoda- tarius condemnecur ad æſtimationem„quia non apparet res commodata, atque ideo commodatarius eam reddere non poteſt. Hæc cautio iudicialis interponenda eſt, cuius mentio eſt in l.ſ. de verbo. obligat. Iudicialis cautio eſt, quæ interpo- nitur iuſſu& officio iudicis, cum alter alteri cauere cogitur.l ſancimus. C. de verbo.ſigniſicat. Quamuis autem hic ſimpli⸗ citer dicamus cauendum eſſe de re reſtiruenda, velde æſtima- tione litis, quæ iam ſoluta eſt, id ſumitur exl. in commodato. §. vltimo. Hic alternatio eſt, Tu àme accepiſti æſtimationem, cogeris eam æſtimationem mihi reddere, velrem quæ perue- nit in tuam poteſtatem. Hæc duo igitur cautio complecti de- bet. Deinde lis æſtimatur in hoc iudicio, nonnunquam iure- iurando actori delato. Hæc æſtimatio permittitur nonnun- quam arbitrio actoris, quirem commodatam ſibi reſtitui petit. In litem iurars eſt iureiurando litem æſtimare, cum quæ- ritur quanti lis æſtimanda ſit,& iudex iuſiurandum des rr a- ctori in litem, permittitur eiarbitrio ſuo litem xſtimare, eg. tutor.de in litem iurand. idem dicitur in leg. ſi cum dos. rer. amot. In hac igitur actione iuratur in litem, licut in aliis bonæ fidei iudiciis, I. 3. hic. l. in actionibus. de in litem iuran. Ego alias ſic interpretatus ſam quod dicitur, Vu bon⸗ fidei actioni- ois in litem iurari, id eſt, quoties æquitas ſuadet, actori iuſiu- randum deferendum eſt. Nam plerunque iudicia ſunt bo- næ ſidei, in quibus non defertur iuſiurandum in litem„ nec deferri debet. Poteſtas indicis in bonæ ſidei iudiciis lata eſt, nec vllis finibus circumſcribitur præterquam æquitatis. ldeo ſi videat æquum eſſe, vt deferat iuſiurandum in litem actori, is deferre poterit. Sicut dicitur in bonæ ſidei iudiciis fructus venire& vluras àtempore moræ. Forte enim talis res eſt quæ nullos fructus producat: id eſt, poterit iudex ad fructus con- demnare quoties id videbit æquitati, rationi& bonæ fidei conuenirc. Id autem æquum eſt, eum quis petit hac actiene rem ſibi reſtitui,& reus cam reſtituere non vult per contu- maciam, vel eius dolo, vel culpa factum eſt, quominus eam reſtituere poſſit. Nam iniquum eſt& alienum à ratione na- turali libertatem hanc auferri hominibus in commerciis ſta- tuendi pretium rerum ſuarum, quodcunque voluerint. De- inde ſequitur, Et rei iudicatæ tempus quanti res ſit obſeruatur. Sic legendum eſt vt in Florentin. Duo enim hic dicuntur, v- num eſt iam à nobis explicatum. Alterum eſt rei iudicatæ rempus ſpectari, cim agitur de æſtimatione rei. Hic locus o- ſtendit differentiam ſtrickorum& bonæ fidei iudiciorum, de quaplene& accurate diſſerui in interpretatione J. vinum. ſu- pra, de rebus credit. Explicaui locos obſcuros totius iuris& Sxas. Diximus in ſtrictis iudiciis cum quæ- ritur quanti res lit, pectandum eſſe tempus litis conteſtatæ, ſi ſtatus rei mutatus non ſit. Abſurdum enim eſſet manente eo-
ui tempus quo resplurimi fuit, Multum
*
—-——
redes in ſolidum tantam conueniti.
ſubtitul. de duob. reis. habent
8
257 lior facta ſit, atque ia ex- m hacl.& l. vinum. Cum bus in ſtrictis iudiciis, ſpe- Cum fundus. de reb. credit.
enim referre, an res deterlot vel me plicaui l.; de condict. triticiaria. cn quæritur de fructibus& acceſſioni ctatur tempus litis conteſtatæ;] ſed in bonæ fidei iudiciis iudex pectare poteſt tempus rei iu⸗ dicandæ, fi yelit: non enim allegatur officium judicis ad tem: pus litis conteſtatæ, ſicut in ſtrictis iudiciis, l. 1. deact. empt. Porteſt interdum iuder ſi pectare tem pus rei iudicatæ in æſti-
matione facienda:poteſt etiam ſi pectare tem
V apus moræ, leg. 3. §. ſi per venditorem. leg. ſi ſterilis.. cum
per vendit. de act. empt. Circa officium iudicis in hac actione notandum eſt, hæredes commodatarii aliquando pro parte hæreditaria„ali- quando in ſolidum condemnari, inl. 3§. hæres. Is cui res com- modata eſt, deceſſit duobus hæredibus relictis: certum eſt a- ctionem commodati ad hæredes tranſire. N am hæc actio eſt hæreditaria: ſed an in ſolidum ſin guli hæredes conueniantur, an vero pro parte tantum? Non ſine cauſa hæc quæſtio Ave- tetibus tractata eſt. Probabiliter enim de eo dubitari poteſt, an in ſoljdum, an vero pro parte hæreditaria hæredes conue- niti debeant. Verum eſt, obligationes quæ recipiunt diuiſio- nem per legem duodecim tabularũ inter hæredes diuidi. Non enim lex duodecim tabularu hæredes, quæ diaiſionem non re cipiunt, l. hæredes.§. ů. famil. erciſ.l. ea quæ in partes. de reguh iur. Et videntur ſinguli hæ- Nam non poteſt reſtitui o. infra, depoſiti. Sicur iſi in ſolidum, pro parte
res niſi in ſolidum, vt dicitur in l. ſi du quiſquam non poteſt per fundum„n indiuiſa ire, ſic non poteſt quis rem reſtituere comm odatam Pro parte indiuiſa:& tamen hic dicitur, hæredes pro patte te- neri non in ſolidum: niſi vnus hæredam totius rei reſti tuen- dæ facultatem habeat. Is enim ad eam reſtitucndam conde- mnatur in ſolidum. His verbis oſtendit tam late patere pote- ſtatem iudicis in hoc iudicio„ quam arbitrium bovi viri. quia hæcactio bonæ fidei eſt.Sed hic anitnaduertendum eſt, hanc obligationem factum continere quod eſt indiuidun m. Ex his quæ diximus in interpreratione I.4.§. Qaro. de verber. obli 3 latis perſpicuum eſt, hoc factum eſſe indiniduũ,& verum eſſe quod dicitur in l. ſi duobus. depoſi. Sedtamen quoties veni- tur ad æſtimationem, quia forte is contra quem agitur, non habet rei reſtituendæ facultatem, condemnatio fit pro parte hæreditaria. l. ſtipulationes non diuiduntur. de ve li
duo, ait, cum factum indiuiduum eſt dũ, ſed pro portione hæreditaria, lice
condemnantur ad pecuniam prop nia enim recipit diuiſionem, vt dix
dicitur in l. in commodato.§. ſi ex facto. Hæres tenetur pro Parte quoties agitur aduerſus eum actione commodati, hoc verum eſt niſi agatur ob factum faum„vel ob dolum eius vel culpam. Sed de hacre quædam alia dicturi ſumus in interpre- tatione l. ſi duo. depoſiti.
Sequens quæſtio eſt, ſi duobus ſimul eadem data ſit, an teneantur ſi nguli in ſolidum, an vero pro parte.& hæc quæſtio tractatur in j. 1.§. ſi duobus. Cellus in hac quæ- ſtione poſt diſputationem ſaris Prolixam tandem concludit hos in ſolidum teneri, quaſi du
ti ſint. Duo rei conſtituunru
res commo-
nium rei alicuius, boſſeſfionem,& vſum. Dominiũ apud du- os in ſolidum eſſe non poteſt, ſed pro parte poteſt. leg. ſeruus communis. de ſtipul. ſeruo. leg. nemo. de legat. a. quæ tamen pars habetur pro indiuiſo intellectu, magis quam eorpore.
am ſicut res communis non eſt ſingulorum,& dominium
iure diuiditur in Partes indiuiſas: ſic poſſeſſio eſtiuris ſicut
ominium, quamuis poſſeſſio ſit aliquando quædam deten- tio, quæ factitantum eſt. De vſu idem non poſſumus dicere: veluti res aliqua commodatur, non transferrur in comm odas tarium nec dominium, nec poſſeſſio, vt dixi in l. rei cõmoda= te: hic. ſed vſus tantum conceditur. NNon poteſt autem quis ts gommo data niſi in ſolidum. Egoiſta explicarẽ rudio
** Sr A„ VI
ribus,
m diuidit eas obligationes inter
—— 1“ 9 1— 4 4 8
““
—.——— 3— 4— .———.— 1.—„„ 5— .————. 5————— 4 3 —— 3..———“ 3 3 —.„ 4 2 Se 3 4 —— 8———. — a.—— ͦ— 1 8 4 ——“ 8 1*
——— ——

Pro ſua quiſque parte
quando renean-
ręr com- modata-
7*5.
258
ſed accurate hæc omnia tractaui ſub tit. de verb. obliga.in ple- riſque locis vt l. in executione. in d. l. 4.§. Cato.& l. ſtipulatio- nes non diuiduntur. In hoc contractu tantum quæritur de v- ſu. Idem dicendum non eſſe videbatur de vſu fundi, quod de
vſu vchiculi: ſed hanc ſubtilitatem neglexit Ceſſus, quaſi vi-
deatur actum eſſe inter eos vt in ſolꝛdum obligentur. Itaque li vnus ſoluerit, alter liberabitur. quod eſt proprium duorum reorum. Hic tractatur quæſtio de concurſa actionum quem locum nos interpretati ſumus in interpretatione I. qui ſeruũ.
de oblig.& act. Sed obiicitur huic qaſtinctioni noſtræ l.xem
mihi. 21.§. in exercitu. Ego dedi coutubernalibns vaſa krenda communi periculo:deinde ſeruus meus ea vaſa ſutripuit: q ns ritur an aduerſus eos detur mihi actio cõmodati, quia eis cõ- modaui mea vaſa: an aduerſus me viciſſim aliqua actio eis de- tur, quia ſeruus meus ea vaſa ſurripui. Advtramque quæſtio- nem hic reſpondet luriſconſulcus,& ait mihi aduerſus eos cõ. modati actionem competere,& eis viciſſim aduerſus me furti actionem: ſed noxaliter tantum. Nam dedendo ſernũ meum noxæ, lberabor. Sed expendendum eſt, quod hic dicitur eos teneri actione commodati pro ſua quiſque parte. Nostamen diximus teneri in ſoliäum eos quibus res eadem commodata
reſponderi lolet)in hac ſpecie actum fuiſſe, vt diuidatur peri- culum inter commodatarios, qua proponitur vaſa vtenda cõ- muani periculo data eſſe: vbĩ autem aon apparet hoc actum el⸗ ſe, in lolidum tenentur.
IN TIT. VII. LIB. XIII PAN DECTARVM, ETTIT. XXIIII. * b 118. 1111. CoPIGOIS. Deactione pignoratitia, Velconutra.
⁵ Vs hoc titul. potiſſimum tractatur de actione 9 quæ naſcitur ex pignore, id eſt, de actione pi- gnoratitia, magis quam de ipſo contractu pi- gnoris. Eſt enĩm alius titulus de pignorib.in fe- quenti parte: ſed hic proprie pertinet ad actio- nem pignoratitiam. Dicendum tamen aliquid eſt, de ver bo- rum iplorum ſignificatione,& videndum in primis quid pi- guus ſit,& quomodo contrahatur.
Quid ſit pignus. C A v. I.
Olguus definiturin Inſtitutis, tit. de act.§. item ſeruiana. res
de qua conuenit inter debitorem& creditorem vt ſit pro
debito obligata. Pignus ergo pro re obligara accipitur. Pignys rem ipſam quæ obligatur ſignificat, licet interdum aliter acci- piatur. hoc ſatis oſtendit tit. de diſtract. pignor. Cum dicmmus diſtrahi pignus, ſiguificamus rem obligatam diſtrahie diſtra- ctio pignorum non poteſt aliter intelligi, quam rerum obli- gatarum pro debirto diſtractio. Pignus tamen aliquando acci- pitur pro obligatione& ipſo contractu, ſicut in l. 1. hic. Nam pro contractu pignus accipi neceſſe eſt: ſic aceipitur in l. 1.§. vlti. de pactis. vbi dicitur pleraſque conuentiones tran ſire in
proprium nomen contractus, veluti pignus& ſtipulationem,
&c.frequẽtius tamen eſt vt pro re obligata accipiatur. Quod autem dicimus pignus rem eſſe, de qua conuenit,& c. rem hic etiam immobilem accipimus, ſi conuenerit, vt res aliqua pro debito ſit obligata, ſiue ea res mobilis ſit ſiue immobilis, dici- tur pignus contractum eſſe. Quamuis enim aliqua ſit ſubiilis differentia inter pignus& hypothecam,& pignus dicatur rei mobilis, hypotheca vero rei immobilis, tamen proprer vſum loquendi non tantum luriſc. ſed etiam aliorum auctorum iin- guæ Latinæ, promiſcue his verbis vtimur, nec obſeruatur ulla ſubtilitas. Vnde dicitur in l.res hypothecæ. de pig. inter pignus & hypothecam nominis ſonum tantum differre, atque idem dicitur in q. item ſeruiana. Inſtit. de act. Differunt tamen tra- ditione in l.ſi rem alienam. 9. hic. Alia differentia eſt quæ tra- ditur in l.plebis§. pignus. de verb. ſignifi. vbi dicitur pignus à pugno dici, ideoque pignus proprie dici de re mobili quæ pu- gno traditur. Sed tamen confunditur hæc differentia ab o-
mnib. auctoribus,& magis hic ſpectamus vſum loquendi, quã
etymologiam. Alterum verbum eſt Græcum, alterum Lati- nam. Nam hypotheca à verho Græco ππν*ετᷣπ de ducitur, quod eſt ſupponere: quo verbo vtuntur noſtri auctores inl.
Exemplum enim adfert de mutuo, commiodato, depotfit& ⁶⁶⁴.
eſt, quia vſns indiuiduus eſt. Sed reſpondendum eſt,(vt vulgo
dum poſtquam ea peeunia fuerit ei ſoluta. Ergo ea obligatio
Si autem nihil debitum ſit, pignus non valet: ideoque ſi quis
Franc. Vuareni Comment.
creditor. 6.& ſic accipiendus eſttit. de reb. eorum qui ſub tut.
ſunt non alien. vel ſuppon. Nihil ergo refert quodadobliga- tionem pignoris attinet, an conuenerit dere mobili, an vero immobili, alteri obliganda pro debito. Nam ſi effectum in- 4, ſpiciamus, nulla eſt differentia. Deinde dicitur piguus res eſ- in ſe, de qua conuenit. His verbis oſtenditur nuda conuentione pignus contrahi, vt dicitur in d.§. item ſeruiana. Inſtit. de act. idem dicitur in l.i. hic.& l. ſi tibi.§. de pignorc. de pact. Iære honorario. Quamuis alias ex ſolo pacto ſine ſtipulatione iure ciuili non naſcatur actio, tamen iure Prætorio conſtitutum eſt, vt ex ſolo pacto de pignore naſcatur actio, quæ dicitur hy- pothecatia& quaſi ſeruiana. Sed d. fficult as oritur ex eo quod dicitur in§.vlt. quib. mod. re contrah. oblig. vbrp'gnoris ob 2u ligatio re fertur inter eas obligationes quæ contrahuntur: o- euu ſtendens luſtinianus quibus modis re contrahatur obligatio. conrral,
AA. dl.
pignore. Nam interdum qui pignus accipit, te obligatur. hæc obligatio re contrahitur:& tamen dicimus conſenſu contra-
hi. Quod dicit ur contrahi& re& conſen ſu, non poteſt kic
conſiſtere, quia cum dicimus« bligationem contrahiconſen-
ſu, hoc ſignificamus ſolum conlenſum ſufficete: ſicut cum di- citur locationem contrahi cõſenſu, hoc volumus iolum con- ſenſum fſafficere, nec opus eſle rei traditione: cum autem dici- musre contrahi obligationem, hoc ſignificamus præter con- ſenſum traditionem rei neceſſariam eſſe, hæc autem repu- gnantia ſunt:quid igitur dicemus? Inſpicienda ſunt diligenter verba quibus vtitur luftinianus in d.§. fi. non enim air pignus re contrani: hoc enim falſum eſſet, ſed ait eum qui pignus ac- ên cepit re obligari. Ex eo quod quis accipit pro pecunia credita, 3 is ſe obligat,& tenetur pignoratitia actions ad pignus reddẽ-
re contrahitur, id eſt, acceptione pignoris. Hoc veriſme di. ctum eſt, nec ea res vllam dubitationem habet. Si conuenerit inter aliquos vt res aliqua obligata ſit pro de bito, ideo tenetur ad eam reddendam. Qui autem accipir pignusre obligatur, non conuentione: nec ideo concludendũ qain ante acceptio- nem illam pignoris contractus ſit initus. Sic facile explicatur locusille Iaſtmiani, qui alioqui obſcurus eſſe videtur. Ergo hi- gnus nuda conuentione contrahitur, etiam ſi res tradita non Fi.ioc intelligendum eſt de pignore conuentionali, nou au
tem de Prætorio pignore, de quo mox dictuti ſumus, Incoc-
nim non ſufficit ſola connentio, ſed eſt opus execution e indi ciali. Pretecea dicitur in deſinitione noſtra, Pro debito H's ver- bis oſtendit luſtinianus piguus dari creditori à debitore pro ſecuritate:ſicut dicitur de fideiuſſore in l.. qui ſatiſd. cog. Sed nihil re fert quod genus obligationis ſit. Non enim tãtum pro mutua pecuuia credita pignus datur, ſed ob aliam cauſam l.r. §. i.hic. Idclarius explicatur in l. res hypothecæ. de pig. Quiai- mo erſi naturalis tantum obligatio dpr vtiliter quoque contrahitur. l. quæſitum. Et quamuis ex naturali obligatione non poſſit agi, tamen ſi is qui naturaliter tantum debet pignus dederit, recte contrahitur pignoris obligatio. Sufficit igitut debitorem quoquomodo fuiſſe obligatum, etiam naturauter.
promiſerit ſub conditione,& mihi obligauerit rem aliquam iure pignoris: ſicut ante conditionis euentum non poflemex ea promiſſione aduerſus eum experiri, ita nec hypothecariaa- ctione, quia nullum eſt debitum, ideoque pignus nullum eſt, l. grege.§. vlt. de pigno. Ca v. II. Quot ſint pignorum genera.
Olgnorum autem duo ſunt genera, veltria ſecundum vul- 9 Däten diſtinctionem. Pignus enim quoddam eſt con. 40 uentionale, quoddam eſt Prætorium, alii iudiciale addunt. π Hæc diuiſio colligitur ex l. i. hic. vbi ait Juriſc. Conuentiona- le eſſe, quod ex conuentione naſcitur,& id eſt, de quo dixi- mus, quod oritur ex conuentione debitoris,& creditoris, inter quos conuenit vt res ſit pro debito obligata. Huius pi- 3 gnoris ſpecies quædam eſt quæ dicitur antichreſis. Nam hoc unſ pignoris genus hoc modo contrahitur. Cum conuenit vt cre 24 ditor pro vſuris pecuniæ creditæ fructus capiat prædij pigno- rati, l. ſi pecuniam. 3 3. hic. Cum pięnus ſit. Hoc ſcripſit Matt. ad formulam hypothecariam, volens oſtendere appellatio-
ne pignoris hanc antichreſim contineri, cuius antichreſeos mentio
*

1.6 2’
ütbe gee aan 14 erſolo nſan 5tamenj lnel
1 1
d
6
uielletei taciidde
dodem dochgnieen
k Wan 1
nectſſatiam ch,
dcemus, lahice nianus ladſ.Änae luamellet ſclunm 1b quod quis ꝛccii n noruuita zchiodehn wakaerit eiſolun bge
ctptione pignors Rur
d„
a tudinnonenbinh
modügnrltprotin 0 mWen wcpuppart ld:o conclodendiqute arachmltriaim Lcfun hcontrabicmt, ecamdan edepigncteccodur. te,de quo moxdcuir
uncario, ſedeitoppana — 3 debnitone noftahät
u pnus Guxi cetnuta de döenſoreinligr od'grionisſi Naan
gau duu fdie
rurin tesdſpuitra ſ modlaiol,;gun n. Erxqumüserum u tamns „ur pxroci
4
In Tit. Depignoratitia actione.
mentio eſt inl. qui bona. Hæc antichreſis hodie maxime vfi- tata eſt apud aos,& huius meminit Harmenopul. lb. 1. Pro- cheiri ſui, tit. ſ. Alterum pignoris genus eſt quod dicitur Præ- torium. l. vlt. C. de Præt. pignor. Pignus Prætorium contrabi- tur cum auctoritate Prætoris, vel magiſtratus: mittitur aliquis in bonorum poſſeſſionem aduerſarij, propter contumaciam eius, aut aliam huiuſmodi cauſam. d.l.vlt. Exemplum eſtin e-
De pisno re Prato- rro.
dict. præt. de damno infect.& in edicto Prætor. ex quib. cauſ.
in poſl. eatur. Si quis ad iudicium adeſſe nolit, mittitur aduer- ſarius in poſſeſſionem bonorum eius ex edicto Prætoris ex quib. cauſ.in poſſ. eatur. Hac autem miſſione in pofleſfionem non transfertur nec dominiũ rei nec poſſeſſio quidẽ, ſed tan- tum cuſtodia rei& obſeruatio,& ius pignoris. Is enim qui mittitur in bonorum aduerſarij poſſeſſionem, dominus non conſtituitur, ſed detentor eſt cuſtodiæ cauſa,l. ſi quis ante. do acquir.poſſ. datur ei cuſtodia rei interim, donec ſui copiam fe- cerit aduerſarius,& transfertur ad eum ius pignoris, I. qui le- gati. C.vt in poſſ. legator.ſeruan. datur ei actio hypothecaria. Hoc ergo genus pignoris non contrahitur ſola conuentione, ficut pignus conuentionale: quia tunc cõtrahitur hæcpigno- ris obligatio cum auctoritate magiſtratus vel Prætoris aucto- ritate quis in poſſeſſionem bonorum mittitur. O portet ergo miſſum eſſe in poſſeſſionem bonorum. l. non eſt mirum.§. vlt. hic.& ventum eſſe in poſſeſſionem. Nam etiamſi magi- ſtratus decreuerit, vt quis mittatur in poſſeſſionem, non- am eſt pignoris obligatio acquiſita, ſed poſtquam inceperit incumbere rei,& rem detinere, tunc dicitur pignus acquifi- De enn tum. Hinc colligitur aperta differentia inter pignus Præto- aiabs. rium,& conuentionale. Additur vulgo tertium genus pigno- ris, quod vocat iudiciale, cum in auſfan iudicati bona eius qui
damnatus eſt capiuntur. Nam pro executione rei iudicatę du-
bium non eſt, quin pignus etiam ſit, l. à Diuo Pio.§. ſi pigno- ra.& aliis§.ſeq. de re iudic.& eſt tit. in C. ſi in cauſam iudicati
pignus captum ſit. ex his omnibus pignorum generibus naſei-
tur pignoratitia actio. Hoctertium genus vulgo diſtinguitur à ſecundo: Sed Iuriſconſulti non diſtinguunt in d. 1.1. Præto- rium vocant quod auctoritate Prætoris vel magiſtratus capi- tut: ĩd ſatis perſpicuũ eſt ex d. l.à Diuo Pio. de re iudic. in prin. Iſta igitur diſtinctione opus non eſt. Sed hoc intereſt inter pi- gnus conuentionale,& Prætorium: quod non aliter acquira- tur obligatio pignoris ex Prætorio pignore, a ſi pignora capta ſint. Certum eſt eum qui damnatas eſt ſententia iudicis antequam pignora capta ſint, ea poſſe diſtrahere,& ſi diſtra- xerit ea ante executionem ſententiæ, nullam actionem habet
is lecundum quem lata eſt ſententia: ex cauſa tamen ſolet in-
terdici damnato, ne ea diſtrahat in præiudicium actoris ſecun- dum quem lata eſt ſententia. Hactenus de pignoris definitio- ne, nunc videndum eſt,
De pignoratitia actione. C A P. III. 3 7 Ignoratitia actio duplex eſt, ſicut diximus de actione cs- 1 modati, idque indicat titulus ipſe ex inſcriptio. de actione pignoratitia: vel contra. Sicut inſcribirtur titulus commodati,
vel contra. Hs verbis admonemur duplicem eſſe pignorati-
tiam actionem. Nam vna eſt directa, altera contraria. Directa datur debitori aduerſus creditorem poſtquam ſoluit pecu- niam debitam. Contra, id eſt, viciſſim experitur creditor ad- uerſus debitorem variis ex cauſis, vt puta ſi ſumptus aliquos fecerit neceſſarios, in tutelam rei pignoratæ. Directa actio pi- gnoratitia, quæ datur debitori aduerſus ereditorem, ex ipſo contractu eſt. Ego tibi do aliquid pignori pro pecunia debi- ta,& pro ſecuritate tua, donec iibi ſoluero pecuniam debi- ram: ergo poſtquam ſoluero pecuniam debitam, certum eſt hocinter nos agi, vt pignus reddas:& ex hac obligatione na- ſcitur pignoratitia actio quæ re dicitur contrahi,§. vlti. quib. mod. xe cõtrah. obl. Is enim obligatur ad reddendũ pignus qui accepit. Hæc actio multũ differt ab actione hypothecaria. A-
ctio hypothecaria illa eſt qua perſequimur rem nobis obliga-
tam. Creditor ſibi rem obligatam pro debito perſequitur, nõ tantum aduerſus debitorem qui obligauit, ſed etiam aduerſus queméunque poſſeſſorem. eſt enim actio in rem„l. pignoris perſecutio. fiidem Seruiana. Inſtit. de act. Hoc ergo intereſt Mtfr vtrqueã actionem, quod actio hypothecaria in rem eſt,
debitori, ad pignus repetendum.
lutum pignus? Et ait
ba,
959
& creditori datur aduerſus qiemcunque poſleſſorem actio
autem pignoratitia in perſonam eſt,& datur aduerſus eum
qui obligatus eſt, id eſt, pignus accepit. Nam pignus accipien-
do creditor obligat perſonam ſuam adid reddendum. Vna eſt
igitur in rem, altera in perſonam: vna contrahitur conſenſu,. altera autem re. Actio hypothecaria datur ex ſolo conſenſu, ⁴ pi- poſtquam conuenit vt res ſit obligata: Vna eſt Prætoria, alte Seeree ra eſt ciuilis. Hypothecaria eſt Prætoria, l. ſi tibi.§. de pignore. di: 2„ de pact. Pignoratitia eſt ciuilis, qnæ non datur niſi creditor— hypo- acceperit pignus. Notandum tamen eſt pignoratitiam actio- tbecarua. nem interdum accipi pro hypothecaria, quamuis in re mul-
tum interſit inter vtranque actionem. Eodem tamen nomi-
ne appellantur aliquando à luriſconſultis. Frequentius tamen
actio hypothecaria dicitur illa quæ in rem eſt: pignoratitia
quæ eſt perſonalis. Sed accidit aliquando vt hypothecaria a-
ctio quæ in rem eſt, pignoratitia dicatur. Exem pla occurrunt aliquando, veluti in l. rem alienam. hic.& l. ſi à Titio. de pigno.
Alius locus eſt in J.7.§. inter. commu. diuid. Alius eſt in l. 3.§.
eſt autem. ad exhib. Alius eſt in l.duobus. de execut. rei iudic.
& l. vlt. eo. Alius locus eſt in l. quæ prædium. C. ſi res alie. pig.
dat. Nunc videndum eſt, W
De actione pignoratitia directa. C A v. IIII.
Nprimis quibus ex cauſis hæc actio detur. Inquiramus cau- Las huius actionis, ſicut à nobis factum eſtin actione com- modati directa. Hæc actio pignoratitia directa darur debito- xi aduerſus creditorem, poſtquam debita pecunia ſoluta eſt.
Cauſa igitur huius actionis eſt ſolatio debiti pro quo pignus fuerat darum debitori. Ratio eſt, quia ſolutione rollitur obli- gartio,§. f quib. mod. toll. oblig. Inſtit.& deſinit debirum eſſe. nam pignus darum fuit ob debitum, ideoque pignus repeti- tur. De hac cauſa locus eſt inl. pignoris. penul. Cod. cod. In- de quæritur quando aliquid ſolutum eſſe dicatur: dicimus ſo- luro debito actionem pignoratitiam directam competere Merito igitur quæritur, quando ſolurum eſſe dicatur debitum in hac actione: Vlpia- nus in l. ſolutum.§. ſi in ſortem. hoc interpretatur. Si in ſor- tem tantum pignus ſit obligatum,& ſoluta fit ſors„‚competit actio pignoraticia, licet vſuræ ſolutæ non ſint: quia ſolurum fuir id debitum pro quo pigaus fait datum. Iteim ſi in vſaras obligatum ſit pignus,& vſuræ ſolutæ ſiut. Ali⸗ cauſa eſt ea- rum quas quv ſupra licitum modum promiſt. De vfuris hoc intelligi non poteſt quæ ſupra licitum& legirimum modum promiſſæ ſunt. Hac de re dixi in. ſi non ſortem. in princip. de cond. indebiti.& dicemus ſub tit. de vſur. Deinde hic alia quæſtio tractatur. Darum eſt pignus creditori, is deceſſic duobus hæredibus relictis: vni ſoluta eſt pars, an cæteri hæ- redes poſſint fundum pignoratum vendere, an vero ſir ſolu- tum pigaus hac ſolucione? Hie dicitur poſſe totum fundum vendi. Nam hæc obligatio non recipit diuiſionem, nec ante dicitur pignus ſolutum quam tora pecunia ſoluta fuerit, leg. quam diu.de diſtract. pign. Quid dicemus, ſi debitor ſolueric debitum non creditori cui pignus dederat, ſed alij, an ſit ſo- tait, aliquando pignoratitiam actionem competere, erſi alij ſolutum ſit. Exem pli gratia, ſi volente creditore debitor alij ſoluerit. Quidam admonent hæc ver- Felei cui hæres extitit,&c. deeſſè in quibuſdam Codi- cibus, quæ tamen in veteribus leguntur. Si ſolutum ſit non creditori, ſed ei cui ſucceſſit, ſolutum eſt pignus. Delprocura- tori. Si quis procuret& gerat negocia alterius, recte ei ſolui- tur, licet forte ſpecialiter non ſit maudatum ei vt ei ſoluatur.
Et iam ſeruo qui exigendis pecuniis præpoſitus eſt, recte ſol-
uitur. Quod ſequitur paulo obſcurius eſt,& difficilius. Do- mumn conduxiſti,& mihi partem eius locaſti, cœnaculum
forte aliquod: ego ribi pignus dedi. velillata,& inuectatibi
tacite obligata ſunt, eti pignus tibi non dedero. l. 3. in quib.
cauſ.pign. tacit. l. item quia conuentiones. de pact. Certum
eſt ſi tibi ſoluero, pignus ſolutum eſſe,& actionem pigno- ratitiam mihi competere ad pignus repetendum. Sed ſi tibi
non ſoluero, ſed ei qui tibi locauit, qui dominus eſt, quæritur an ſolutum ſit pignus,& an mihi competat actio pignorati-
tia? Hic dicitur competere. Ergo nihilrefert an tibi ſoluero qui mihi locaſti cœnaculum, an vero domino ædium, qui ui-
bi totam domum locauit. Nam ſolui poteſt primo æadium

960
locatori:& ſi partem eĩ ſoluero& partem tibi, ſiue totam tibi ſiue totam illi ſoluero, pignus ſolutum dicitur.ʒ Certum eſt inuecta& illata ab inquilino in domum loca- tam, tacite obligari iure pigneris, e iam ſi nihil de eo expreſ- ſim conuenerit, dict. leg. 3.in quib- cauſ. pign. tacit. Sed in hac ſpecie quæritur an inuecta&c illata à me in Mlud cœnaculum conductori ſint obligata tantum pro cœnaculi mercede, an
vero pro penſione totius domus conductæ' Et dicitur obliga-
ri tantum pro mercede cœnaculi. Hic quæii ſolet, quomodo
intelligendum ſit quod dicitur inuecta& illata in cœnacu-
lum obligari,& an hic accipere debeamus vr teneantur primo vero ſecundo locato-
locatori, qui totam losauit domum, an veròo do loca ri, qui mihi locauit co naculum? 5 ed probabilior mihi viderur eorum ſententia, qui dicunt, illata& inuocta primo locato- ri obligari, quamuis de colono idem dici non poſſit. l. ſi in le-
ge§. i. Iocati. Nam bona coloninon obligantur, niſi conuen-
tione expreſſa, quæ non egreditur perſonam: ſed inuecta& il-
lata ab inquilino etiam tacite obligantur, vt iam dixi. Quod dicitur tacite obligari, nos ſic intelligim us, quaſi tacite conue- nerit vt ſapellex non teneatur ad vniuerſam penſionem. Occurrit obiectioni his verbis, Viderur autem tacits& oeum dowino,&o. Poterat enim obiici neminem poſſe alij paciſci. Pactum factum cum vna perſona adalteram non potrigitur. Hic autem conuentio inita eſt cum ſecundo locatore, noni- gitur eam producemus ad perſonam domini primi locatoris. Nam pactio quæ facta eſt cum cœnaculario, id eſt, qui con- duxit magnam aliquam domum,& ſingula eius cœnaculi al- teri locat, non proficit domino. Sed iuris interpretarionc in- telligitur quædam pactio inita eſſe inter locatorem cœnaculi
& dominum cœnaculi, vt teneantur iure pignorisi uecta&
illata abeo pro mercede cœnaculi. Quod dicimus ſolutai eſſe oportere pecuniam, quæ debetur, vt competat actio pi- gnoratitia ad repetendum pignus: oportet probam locabi- emque monetam creditori ſolutam eſſe. Nam qui repro- bos aummos ſolait, non liberatur, l. eleganter.§. qui repro- bos. hic.& l. ſlutum.§. 1. Iuriſconſult. ait id verum elle, ſi re vera numerata fuerit pecunia. Nam ſi nihil ſolutum fuerit, poterit competere actio pignoratitia ad repetendum pignus. Nam ſolutione opus non fuit, cũ à me proprer ſpem numera- tionis futuræ datum fuerit pignus, nec tamen pecunia fuerit numerata. Ex his conſequitùr idem dicendum eſſe quories pignus ſoluitur. Pignus enim non tantum ſoluitur& libera- tut ſolutione, ſed etiam aliis plæriſqus= modis de quibus agitur ſub ritul. quibus mod. pignus vel hipoth.& ſub titul. dere- miſſ. pignor. Et quædam ad hunc locum pertinentia repe- riuntur ſub titulo noſtro, quæ perſtrigemus breuiter. Quod ergo dictum eſt ſolutione debiti pignus liberari, atque ideo actionem pignoratitiam competere debitori aduerſus ereditorem, idem dicendum eſt etſi per creditorem ſteterit quominus ei ſoluatur, ſi oblatum fuerit debitum creditori à debitore,& cum per eum ſtaret quominus acceperit ſecuta
fnerit ſolennis depoſitio& obſignatio, dubium non eſt quin
pignus liberetur& tollatur, periade ac ſi pecunia ſoluta fuiſ- ſet. Ergo hoc etiam caſu competit actio pignoratitia. l. alie- na.§. 1. hic. Tametſi dicatur actio pignoratitia competere cum ſolutum eſt debitum, tamen æquitas ſuadet vt ita inter- pretemur, Solutum fuerit, aut per creditorem ſteterit quo- minus debita pecunia ei ſloluatur.& hoc eſt intelligendum vt dixi, modo ſecuta fuerit depoſitio& ſolennis obliswatio pe- cuniæ debitæ. Hoc ſatis eſt exprefſum in l. creditores,& l. vl- tim. Cod. eod. Hic requiritur depoſᷣtam eſſe pecuniam quæ oblara eſt& obſignata. Nam ſola oblatio non ſufficeret, vt nos docuimus in interpretatione l. ſi mora. ſolut. matrim.&
I. qui Romæ. de verbor. obligat. vt libexetur debitor neceſſe
eſt obſignari& deponi pecuniam, leg. obſignatione. Cod. de ſolut. his verbis, obſignanda,& configuanda& deponenda vtuntur luris auctores, Quomodo autem fieri hæc obſigna- tio& depoſitio ſolita fuetit, ſatis colligitur exll. vltim. Aelege comaiſſor. Veteres obſignabant& ſignis& annulis ſuis, cum pecunia oblata non acciperetur à creditore, includeba- tur in erumena aliqua vel arca,& obſignabatur ſigillo& an- nulo ſignatorio, aut deponebatur in loco publico. leg. acce- ptam. Cod. de vſur. igitur hæc obſignatio& depoſitio neceſ-
ſaria eſt, nec ſufficit ſimplex& nuda oblatio. Receptumta-
men eſt oblationem factam in iudicio in hac re ſufficere,& ſi
Franc. Duareni(omment.
nulla ſecuta fuerit depoſitio, aut obſignatio. quod colligitur exl. 9.§. 1. hic. vbi nulla fit mentio depoſitionis aut obſigna-
tionis. ergo ſufficit ſola oblatio, quia offertur in iudicio. Si
offerretur extra iudicium, non fufficeret ſola oblatio, led ne- ceſſaria eſſet depoſitio& obſignatio, vt iam diximus. Vnum hic notandum eſt quod videtur admirabile, Eum qui nonre-
cte egit, nihilominus vincere in iudico pignoratitio. Is quia-
git actione pignoratitia aduerſus creditorem ſuum ante ſolu. tionem pecuniæ debitæ, recte non agit,& tamen hic conſe- quitur rem pignoratam, quamuis non recte egerit, ideo, in- quit Iuriſconſultus, quia poſtquam iudicinm cœptum eſt, is ſoluit, licet is non recte egerit pecunia debita non ſoluta. Hoc producendum eſt ad omnes caſus ſimiles, vt puta ſi quid pro- milſum fit alicui ſub conditione,& is ante conditionem ege- rit deinde pendente iudicio extiterit conditio, ſequitur con- demnatio, quamuis ante conditionis euentum nulla fucrit
obligatio, nulla actio nata, l. cedere diem, de verbo. ſigmfic.&
§. ex conditionali. Inſtit. de verbo. obliga. in fin. Sed tamen ſi pendente iudico extiterit conditio, ſequetur condemnatio proptet illud ius quod ſupetuenit pendente iudicio. Fallax autem eſt quod grneraliter colligitut ex Bartolo. Sæpe vos admonui has theſes fallaces eſſe,& periculoſum eſſe ita ali-
quid in vniuerſum definire. Alia cauſa eſt propter quam pi-
gnus liberatur& competit pignoratitia actio, cum ſatisfa- um eſt creditori à debitore: idque videtur expreſſum fuiſle edicto prætoris, vt colligitur ex pleriſque locis huius tituli. Exempli gtatia, ſi fideiudorem aut expromiſſorem dederit creditori debitor, vt pignus remittat, tunc competit actio pi- gnoratitia expromiſſore vel fideiuſſore dato. Licet enim ſolutum non fuerit quod debeba ur, ramen ſatisfactum eieſt, &e imputandum eſt creditori qui contentus hoc expromil- ſore aut fideiuſſore pignus remifit, l. ſ rem.§.1. Similis locus eſt in l. ſoluitur. ũ. vltim.& inl. item liberatur. tit. quibus mo- dis pign. vel hipo. ſoluit. Vbi dicitur liberari pignus non tantum ſolatione, ſed etiam ſarisfactione. Quæri enim non poteſt is qui ad aiſit hanc ſarisfactionem loco ſolutionis. A- lia cauſa eſt propter quam pignus liberatur, fructus percepti ex re pignorata, ſi forte datus ſit fundus in pignus, ex quo for-
te tantum fructuum percepit creditor quantum ei debeba-
tur, fitque com penſatio fructuum perceptorum de fundopi
gnorato cum pecunia debita, ita vt pignas omnino tollatur, & incipiat competere pignoratitia actio perinde ac ſi debitot creditori vere pecuniam debitam ſoluerit. Nam creditot
fructus rei ndran non lacratur, ſed cogitur eos reſtitue-
re. nec transfert debitor in eum niſi cuſtodiam rei pro ſecuri- tate ſua,& donec ei ſolutu'n fuerit, nec vllum ius habet ſibi quærendorum fructuum rei pignoratæ. Hoc expreſſum eſt
in leg. 1.& 2. Codic. eod. His exemplis declaratur id quod
nobis dictum eſt de fructibus. Nam quamcunque obuen- tionem hic vocamus fructus,& quicquid commodi ex repet- cipitut: de quo dicemus ſub tit. de vſur. Penſionem domus hic pro fructu accipimus. Ex his quæ diximus notandum eſt,
extenuari debitum propter fructus non tantum quipercepti
tractus tegatur velamento venditionis,& appareat
fuerunt à creditore, ſed etiam quos percipere potuit ac de- buit. Fructuum perceptorum difficilis eſt probatio: ſed fa- cile eſt videre quos fructus percipere potuit creditor ex repi- gnorata:& fit compenſatio horum fructuum cum debita pecunia propter quam pignus obligatum fuit. Idem dicen- dum eſt hodie moribus noſtris cum venditio aliqua iudica- tur fœneratitia, vel in fraudem vſurarum facta. Sæpe enim accidit vt contractus mutui adumbretur& teꝑatui velamen- to venditionis alicuius, quia permiſſa eſt vendutio redituum.
Dubitatum aliquando fuit an recipiendus eſſet huiuſmodi
contractus. Et pleriſque videbatur vſurarius eſſe comtta- ctus, atque ideo improbatus propter canones pontificios: ſed tamen viilitatis cauſa receptum eſt hunc contractum va-
lere in extrauag. Regimini. Sed ſi agatur vt vſurarius con- factus hic contractus in fraudem vſurarum, quod ez comecturis colligitur ‚iudicabitur vſurarius. Quod de fructibus dictum eſt, idem eſt intelligendum de quc cunque lucro quod perci- pitut ex re pignorata. Quicquid quacunq; ex cauſa percipit e re pignorata creditor, id unputare debet in debitũ. Exemp um
eſt inl. ſi conuenerit. hic. Si ego tibi nomen debitoris m ei ob ligauero. Nomina dubium nõ eſt quin pofſint in pig
aus dari⸗ Nomi-

dnori qu conenuͦ u nus temir,.ſ ra 4 Kialitem ldernnun eram lakachune. CEr ac larsfacdionem lchſiu am pgauslderunt, Ni dtuc Gtfund ugun ercepit ceeditot qunmti oftactuumpetexgums dedi, iranp gnuscen⸗ rarrtin zctoenc im debitim ſoluxri, V on lacrxuf, ſedciua tin eun iiſ cuttoäunk uruafgeti, der üne im reipgnouat. lan 3. Hsex⸗mpiscedru
jn Tit. De pięnoratitia actione. 361
Nomina enim ſunt obligationes, Debtes. Valet ergo hæcpi-
gnoris obligario, ita vt is, cui obligatum eſt nomen debitoris, vtili actione exigere poſſit debitam pecuniam. Quod ſi eam
exegerit, ea pecunia compenſabitur cum eo quod debetis, à
quo datum eſtillud nomen in pignus,& pi gnus intelligitur
ſolutum eſſe. Si nomen erat corporis alicuius, quia forte de-
bebatur Stichus, ipſo iure non fiet compenſatio, ſed erit pi-
gnoris loco id quod acceperit. Hunc locum nos ſupra iater-
pretati ſumus. Aliud exemplum eſt inl. ſi pignore. 2 2. Actio
furti dubium non eſt, quin competat creditori pignoris ſur-
repti nomine.Datur enim& furti actio cuius intereſt. Pignus ſurreptum eſt, egit creditor actione furti: conſequutus eſt pœnam dupli vel quadrupli: hic quæritur, an hoc quod con- ſequutus eſt, imputare debeat in debitum. Hic præterea quæ-
ritur ſi creditor egerit actione furti aduerſus debitorem
ipſum, quia ipſe debitor ei pignus ſurripuerat,& conſecutus
fuetit ab eo dupli vel quadrupli pœnam, an id in debitum im- putandum ſit? Priore caſu æquum eſt in debitum id imputari,
quia ex pignore creditor lucrari debet. In hac ſpecie poſterio-
re ratio exigit, vt non imputetur in debitum, ne maneat im- punitus debitor. Et hæc eſt exceptio eius regulæ in qua dixi-
mus, Creditor quicquid lucri percepit ex pignore, id imputa-
re debet in debitum. Hinc vulgo deciditur quæſtio agitata in
iudiciis de ſumptibus, qui adiudicantur propter contumaci-
am aduerſarij.l. ſancimus. C. de iud. Contumax non niſi re-
fuſis ſumptibus admittitur ad litigandum in iudicio: nos ſum- Seers ptus præiudiciales vocamus. Quod ſiis, qui propter contu- See, ⸗ maciam ſumptus ſoluit, obtinuerit in iudicio,& ſumptus ei vepeti, generaliter adiudicati fuerint, an has im penſas repetere pote- rit, quas ſoluit propter tontumaciam ſuam? Et receptum eſt has impenſas non repeti: alias eius contumacia maneret im-
punita. Eſtque hæc ſpecies ſimilis ei quam hictractamus. His
addi poſſunt& alij modi, quibus liberatur pignus: ſed de his,
quæ ad alios tirulos pertinent, nihil omnino decreui hic at- tingere. Vide tit. de remiſ. pign.& tit. quib. mod. pignus vel
hypo. ſolui. Variis modis pignus ſoluitur. Vnum hic notan-
dum eſt, ex quibuſcunque cauſis pignus ſoluitur, ex eiſdem
pignoratitiam actionem competere, perinde ac ſi pecunia
ſoluta fuiſſet, quæ debebatur. Ex iam dictis facile animaduer.
ti poteſt duo necefſaria eſſe, vt obligatio pignoratitia deturr
& hæc duo exprimenda eſſe in formula intentionis pignora- titiæ,& probanda eſſe, ſi creditor aduerſus quem agitur actio- ne pignoratitia id quod intenditur, inficietur. Primum opor- tet traditum eſſe pignus, ſecundo oportet ſolutum aut ſatis-
fa ctum eſſeà debitore creditori, aut aliter pignus liberatum
eſſe. Hæ ſunt cauſæ quas neceſſe eſt exprimere in libello, & quas oportet probare. Si alterum horum deſiciat, ceſſat hæc actio pignoratitia, nec ea agi poteſt. Plerunque accidit, vt alia actio detur vtilitate id exigente, cum deficit actio pigno- raticia. Vnum exemplum obſeruatione dignum eſt inl. pe- tenti. 27. Ego tibi debebam centum ex cauſa mutui: cum rè- poſceres àme pecuniam debitam, nec haberem, dedi tibi vas aureum, vt illud alij creditori in pignus dares, ſi ita tibi videre- tut⸗dediſti, deinde ſolui pecuniam, quæritur, quæ actio mihi competat aduerſus te. Pignoratitia hic habere locum non poteſt, quia nullum pignus contractum eſt. Verum quidem eſt me tibi dediſſe vas aureum, ſed non dedi tibi in pignus. Pi- Sguus tantum dicitur contrahi cum conuenit, vt res ſic obliga- ta pro debito. Hic quamuis tibi fuerit data res, tamen non
conuenit, vt obligata eſſet iure pignoris, ſed vt pecuniammu-
tuam ab alio creditore acciperes,& id vasin pignus dares. Sed
3 iniquum eſt defici actione eum, qui rem Iuam ea lege& con- ditione alteri dedit, atque ideo ad id repetendum alia actio ei
danda eſt. Præſcriptis igitur in factum verbis actio dabitut. Ptæſcriptis verbis tunc agitur cum contractus aliquis nullus
eſtinter aliquos, qui nomen proprium contractus non ha-
et,l.1. z.& 3. j. de præſct. verb. Agetur præterea actioneè ad
exhibendum. hic intelligimus propriam prælcriptis verbis actionem. Ex his inrelligitis quibus ex cauſis detur hæc actio
pignoratitia. Proximum eſt, vt videamus quid in hanc actio- nem veniat. Vtrunque enim in omnibus actionibus ſemper inquirendum eſt. Si hæc duo intelligamus in omni actione,
nihil erit facilius quam concipere actionis formu- lam in indiccooo.
Quid veniat in banc actionem. CAP. V. H= actione petitur reſtitutio rei pignoratæ,& id quod I Iintereſt actoris, id eſt, ſi quid præterea eius interſit. Hoc colligitur ex l. ſi rem.§. vlt. hic. Qua autem ex cauſa petere id quod noſtra intereſt, debeamus hac actione, exemplis de- monſtrarur inl. 2.& lacreditor. 6. C. Si forte res pignorata de- terior facta ſit culpa& negligentia credicoris, debet reſtitui qualis fuit tempore obligationis. Idem in l. 6. Simile exem- plumeſt inl. eleganter.§. ſi vendiderit. Sed hic quæritur, ſi venditum ſit pignus à creditore; quia videbat ſibi non ſolui pecuniam debitam, quid peratur hac ratione. Nam creditori Permittitur pignus vendere, vr poſtea dicturi ſumus. Quid ſi poſtea, id eſt, poſtquam diſtractum eſt pignus debitor ſoluit pecuniam? Quid petet hac actione debitor? Dicendum eſt eum petere ſuperfluum precij quod redac᷑tum eſt ex vendi- tione pignoris. pen. hic. Ego accepi àte centum mutua, dedi tibi pignus, cum ego non ſoſuerem, pignus vendidiſti ducen-
tis: mihi datur aduerlus te actio ad ſuper fluum precij, id eſt, ad
centum. Ego petam præter ſuperfluum precij vſuras quoque eius ſuperflui: In actionibus enim bonæ fidei veniunt vfuræ, vt dicemus ſub tit. de vſur. Hinc exiſtit quæſtio, Creditor ven- didit pignus(vt propoſitum eſt in hac ſpecie) ducentis: ſed ha- bita eſt fides de precio: agitur aduerſus eum, vt ſu peifluum precij reddat: is contendit ſibi nondum quicquam lolutum fuiſſe ex ea vendirione; ſed ſe paratum eſle delegare empio- rem eius pignoris, id eſt, efficere, vt emptorĩille piga oris debe- at debitori, cuius pignus diſtractum fuit,& libèretur credi- tor, qui illud vendidit, tit. de nouat.& deleg. Debitor petit, vr creditor ſibi ſoluat. Hic quæritur, an ſufficiat delegare empro- rem, qui rei pignoratæ precium debet? Hic dicitur non luffi-
cere, atque idco delegatio hic non recipitur pro ſolutione. Sed obiicitur hic alius locus in hoc tit.ĩ nleleganter.§. ſiven-
diderit. qui huic contrarius videtur. Hic dicitur, ſi creditor, qui vendidit pignus, nondum receperit preciumab emptote, Pie araeitte iudicio ſuperfluum precij non cogi ſoluere de-
itori: ſed debitorem debere expectare, donec ti lolurum fuerit, vel ſaltem mandandas eſſe actiones à creditore debi- tori, quas haber contra emptorem pignoris. Hæc videntur contraria eſſe. Iam diximus delegationem non recipi: ſed hæc
diuerſa lunt, necvlla eſt omnino contrarietas. In l. pen. dicit
Papinianus delegationem nonadmitti, ſed cogi ſoluere: hic non lequitur de delegatione, ſed air eum poſſe actiones man- dare, quas habet aduerſus emptorem, q́uibus debitor expe- rietur periculo creditoris. Nam is, qui mandat actiones ſibi competentes aduerſus alium, non ideo liberatur. At is qui de-⸗ legat debitorem luum alij, liberatur. Cum creditor, qui ven- didit pignus, mandat actionem ſibicompetentem aduerſus emptorem pignoris, mandata actione non liberatur, quia manet ſemper obligatus: idque vtile poteſt eſſe debitori, qui agit actione pignoratitia, vt maneat obligatus crediror, donec conſecutus fuerit precium, de quo agitur, ab emptore pigno- ris, qui forte non eſt ſoluendo. Iniquum eſſer eum, cum quo negocium contractum eſt liberari: ſed cum debitor debito- rem ſuum delegat, liberatur omnino. Cum ergo vna lexde delegatione loquatur, altera de actione mandata, apparet hæc diuerſa eſſe magis quam puúgnantia. Seprem ſolutiones
diuerſæ recenſentur ab Accurſio in interpretarione d. l. pen.
Nunc videndum eſt de exceptionibus reo competentibus
aduerſus quem agitur actione pignoratitia. Nam ex pleriſque
cauſis pignus retinetur àcredirore, nec id reddere cogitur cre- ditor actione pignoratitia, de quibus nunctractatuti ſumus.
C A P. V L
De exceptionibus reo competentibus hac actione conuenth.
I Na eſt, ſi creditor pignus emerit à debitoren tunè enim
V iuſta eſt eius exceptionis defenſio, ſi conuentus actio- ne pignoratitia contendat ſe pignus emiſſe Adebitorc. l. alie- na. 20.§. 1. Hinc naſcitur quæſtio tractata in l. Caius. 29. ad fi. tit. Caius Seius Lucio Titio fundum quendam ſuum in pi- gnus dedit, ob mutuam pecuniam, Tam ab eo acceperat:
Mm
———
— 2— r— 4 2—— ————.
————. 4—
—.———— ————. ö 4 1 8 1 8 1„ “ — *
—»
“ 1
S 4— 2* o,o*‧. . .
„*

361
conuenit, vt eo pignore vtatur ad certum tempus: non au- tem venditum eſt, aut alienatum pignus. Creditor teſtamen- to legauit fundum ſibi pignoratum tanquam ſuum,& his verbis vlus eſt, Lego Sempronio fundum illum quem à(aio Seio „wi. Debitor teſtis adfuit huic teſtamento faciendo,& teſta- mentum ſᷣgnauit annulo ſuo. Hic quæritur, an amiſerit ius pignoris, an nihilominus danda ſit actio pignoratitia ad pi⸗ guus repetendum? Quxſtio ex eo naſcitur, quod teſtator fa- ciens teſtamentum ſuum, legauit hunc fundum tanquam ſibi venditum à debitore,& ad buit teſtem debitorem huic te- ſtamento faciendo, qui annulo ſuo ſignauit teſtamentum: quia teſtamentum obſignando videtur id comprobare& ra- tum habere quodin teſtamento adſcriprum erat. Adlcriptum autem erat in teſtamento emptum ab illo fuiſſe illum fundũ. Conuenit tamen inter creditorem& debitorem, vt creditor vteretur certo tantum tempore re pignorata: dere vendenda nihil cautum eſt inter eos. Illa ergo obſignatio non præiudi- cet ei, quaſi videatur comprobare, quod in te ſtamento ſcri- ptum fuit:& idem dicitur in aliis locis de ſubicriptione. Si quis ſubſcribat teſtamento tanquam teſtis, ea ſubſcriptio ei non præiudicat. Exemplum vnum eſt inl. Titia cum teſta-
mento. de lega. 2. Si quis legauerit ſeruo meo fundum inte-
ſtamento ſuo,& hæredes diuiſerint illum fundum,& adfue-
ro illi diuiſioni tanquam teſtis, mea præſentia, etſi teſtis adhi-
bitus ſim, non tollit mihi ius meum. Eſtque ſimile exemplum
in.ſi pater. C. ds fieiuſſ.& hunc locum tractaui in interpre-
tatione§. Cheyſogonus. de verbor. oblig. Quod ergo dicitur
tunc inhibendam eſſe actionem pignoratitiam, cum debitor
pigaus vendidit creditori, hoc eſt intelligendum, ſi conſtet
re vera venditum eſſe pigaus creditori, hic autem non con-
ſtat. Sed hic naſcitur difficultas exl. fideiuſſor.§. pater. de pi-
gnor. Difficilis eſt antinomia in ea lege. Patet cum mutuam
Cocihiæ- pecuniam acciperet, iuſſit filio ſuo emancipato,vt cautionem „„ 6 de ca re manu ſua ſcriberet„ idque factum eſt à filio emanci- eumlß Pato. Cauit pater filio ſcribente manu ſua ſe mutuam pecu- deuuſſor. niam accipere à Lucio Ticio ſub commemoratione domus 5. ater. ad filium emancipatum periinentis quam obligat iure pigno- aeeνο. ris& hypothecæ ob hanc mutuam pecuniam: quæritur, an valeat piguoris ob' gatio tanquam filio conſentiente facta?
Nam quæſtio ortiur ex eo, quod obl gata eſt res aliena,&
cunc non naſcitur actio hypothecaria, niſi conſentiente do-
mino obligata ſit. Sed quæſtio eſt, an ex eo videatur conſenti-
re flius emancipatus, quia cautionem manu ſua conſcripſit. Reſpondet Modeſtinus, manifeſtum eſſe filium conſenſiſſe.
vr ille fundus pignoraretur, cum manu ſua cautionem ſcri⸗
ſerit. lam autem diximus obſignationem teſtamenti non
nocere ei, qui teſtamentum obſignauit, quaſi videatur ea comprobare, quæ teſtamento deſcripta erunt: hic vero cau-
tionem manu ſua nominc alicuius conſcriptam nocere. Hæc videntur pugnantia eſſe: hocque difficultatem auget, quod
vterque locus eſt eiuſdem auctoris. Vtrunque enim caput habet inſcriptionem Modeſtini: lib. 4. reſponſ. Sed ſi diligen-
ter expendamus vtramque ſpeciem, magna apparebit diſſi-
militudo, vt mirum non ſit, varie hic reſponlum eſſeà Mo-
deſtino. In his quæ ex reſponſis lureconſultorum ſumpta ſunt,& translata in hos libros, ſingulæ ſpecies maxime ſunt conſiderandæ. Iu hac noſtra ſpecie non potuit Modeſtinus aliter reſpondere, de facto conſultus. Eſt enim quæſtio facti: quæritur, an is qui obſigaauit tabulas teſtamenti, id compro- bet quod ſcriprum erat in eis tabulis. Modeſtinus hic bene re- ſpondit ſecundum ea quæ proponebantur. Non eſt propoſi- tum Modeſtino, necrecitatum, neclectum eſſe teſtamen- tum, ex quo poſſit apparere, vel tacitus conſenſus eius, qui tabulas obſignauit. atque ideo reſpondet, Contraci ui pignoris non obeſſe,&o. Signaſſe enim proponitur: nec aliud proponi- tur quam annulò ſuo ſignaſſe tabulas teſtamenti. Poterit ſignare rabulas teſtamenti, non intellihen⸗ forte, quæ in eo teſtamento deſcripta erant. Nam ita teſtamentum obſignari ſolet. l. hac conſultiſſima. C. de teſta. Teſtater chartam com- picatam;& inuolutam, quam teſtibus adhibitis oſtendit& affirmat ſuum teſtamentum eſſe, teſtes adhibiti ſignent,& ſi- gnum ſnum imprimunt tabulis. Cum igitut hoc tantum pro- Soſirum ſit Modeſtino, eum de quo quæritur, ſignaſſe tabu- etektannenti„certe ab eorecte& magna cum ratione re-
Franc. Duareni Comment.
ſponſum eſt eam obſignationem nullum ei præiudieium fa- cere. Nullus enim conſenſus arguitur eius, qui ſignauit ex hac ſignatione. In altera autem ſpecie proponitur filium cautio- nem manu ſua conſcripſiſſe, ita vt cauſari non poſſit igno- rantiam eorum, quæ eautione continebantur: atque ideo Modeſtinus reſpondit, manifeſtum eſſe eum confentire illi obligationi fundi, cum ſua manu chirographum ſcripſerit. Videntur hæc multum diuerſa eſſe. Præterea in hac ſpecis dicitur mentionem factam elle venditionis. Sic enim affir- mat Lucius Titius ſe emiſſe à Gaio Seio. In alterare vera ob- ligauit fundum, qui pertinet ad filium ſuum. Sed dubitaue- rit fortaſſis quiſpiam, ſi ponamus eum, qui ſubſcripſit ta- bulis, velobfignauit tabulas, nonaliter conſenſiſſe nego- tio, an propter hanc obſignationem conſenſiſſe videatur? Sed hæ quæſtiones facti ſunt: ideoque videndum eſt, quid actum ſit,& an tanquam teſtis adhibitus ſit negotio. Quod ſi verum ſit, nec obſignaſſe, nec ſublcripſiſſe, ei præiudica- re non poteſt. In dubio tamen, qui ſubſcribit tabulis àſe le- ctis, ſibi præiudicat, idque ſatis expreſſum eſt inl. ſicut.§. non videbitur. quib. mod. pign. ſolu. Alia cauſa propter quam inhibetur pignoris repetitio,& reo datur exceptio aquer- ſus quem agitur actione pignoratitia eſt, ſi venditum ſit pi- gnus à creditore, cum debitor ceſſaret pecuniam debitam exoluere. Nam hoc caſu reus tuendus eſt exceptione, ſia- ctione pignoratitia conueniatur, ſecundum diſtinctionem, quæ poſtea ſubiicitur, id eſt, non poterit pignus jpſum quod tradiderat repetere. Sed in hacre diſtinctio adhibendaeſt,
cum quæritur de venditione pignoris, quando id vendere
licet,& quando ea venditio præiudicet debitori, qui pignus tradidit. Quæ traditur in I. 4.hic. Aliquando conuenn, vt li. ceat creditori pignus vendere pecunia non ſoluta, aliquan- do nihil tale conuenit: interdum conuenit, ne vendere li⸗ ceat. Iſti caſus diſtinguendi ſunt. Primus caſus eſt, cum con- uenit, vt creditori liceat pignus vendere, ſi pecunia debita ipſi non ſoluatur:& videndum eſt, quæ ſit vis huius con- uentionis. In primis dicitur in d. l. 4. licere credirori ſecun- dum formam huius conuentionis vendere,& eam eſſe vim huius venditionis, vt dominium acquiratur emptori, quam- uis venditor dominus non fuerit. Mitum eſt dominiumin emptorem transferri ab eo, qui dominus non fuit, cum di- catur neminem plus iuris in alium transferre quam iple ha- bet, in l. ttaditio. de acquir. rer. dom.& tamen, qui domi- nus non eſt, facit dominum eèmptorem,§. 1. Inſtitut. quib. alienare non lic. Contipgit aliquando(inquit luſtinianus) vt, qui dominus non eſt, alienare poſſit,& è conuerſo, vt qui dominus eſt, alienare non poſſitr. Huius rei hic exemplum eſt. Multum autem refert, quibus verbis concepta ſit hæc conuentio de diſtrahendo pignere, cum quæritur de vi& poteſtate conuentionis, vt cognoſcamus, an ſecundum con- uentionem vendere liceat,& quando venders liceat. Spe- ctanda irur eſt forma conuenrionis. Atque hinc naſcun- tur quæ iones, de quibus inl. ſi neceſſarias.§. ſi annua.& ſeq. Ego promiſi mutuam pecuniam ſoluere annua, bima, tri- ma die, id eſt, annoprimo, anno ſecundo, annotertio. 8j quis promiſerit ſoluere trecenta annua, bima, trima die, hæc verba ſic accipiemus, quafi promiſerit ſoluere centum primo anno, totidem ſecundo, totidem rertio anno. Dies ro tempore eeſierue annua dies, id eſt, tempus annuum, ideſt, annus. Huius pecuniæ mutuæ nomine dedi tibi pi⸗ gnus,& conuenit, vt vendere liceat, niſi ſua quaque die pe- cunia loluta ſit. Primo anno non ſolui pecuniam, an ſtatim poteris pignus vendere ſecundum formam huius conuen- tionis? Ait luriſconſultus non poſſe ſtatim pignus vendiʒ etſi primo anno ſoluta non ſit pecunia, quia his verbis o⸗ mnes penſiones demonſtrantur, ſed oportet expectare, do- nec tres anni effluxerint. Su die ſoluere, id eſt, die conſtitu⸗ ta. Si ſua quaque die. Hæc verba ſic accipere debemus pro- pter vlum loquendi: quaſi dictum eſſet, ſi nulla die ſua: Nec multum hic refert, an præponatur negatio„ an vero Foſtdeearn ſigno vniuerſali. Simile exemplum eſtin l. ſ eruus.. ſi quis plurium. ſi quis caurio. Ergo ſi non fuerint ſoluta centum primo anno, pignus vendere non licebit. Sed ſita. Si ita concepta ſit conuentio, Si qua pecunia ſus die ſoluta non fuerit. Tu mihi promiſᷣſti ſoluere trecenta annus
1
—— -———,——2————

jn Tu. D⸗ pig noratitia acione. 26;
annua bima die,& conuenit vt ſi qua pecunia ſoluta non fuerit ſua die, pigaus vendere liceat. Hæc verba ſatis clara ſunt, etiam ſi ceſſauero pecuniam ſoluere primo anno tan- tum, pignus poteris vendere. Alia quæſtio tractatur in§. ſequen. de vendendo. Si in conuentione expreſſa ſit perio- na de pignore vendendo, an ea pactio ad alias perſonas exten- datur? ait Iuriſconſulrus non extendi, l. iuriſgentium.§. pa- ctionum. de pact. Pacta quædam ſunt in rem, quædam in perſonam. In rem conuentionem exprimi tutius eſt, vt ven- dere liceat. H's verbis oſtenditur quamuis concepta fuerit conuentioinrem, magis quam in perſonam, tamen etiam comprehenſam videri perſonam hæredis. Nam hæredis& defuncti eadem perſona eſſe exiſtimatur, Nouel. luſtiniani de iureiur. à morien. præſt. Alia quæſtio eſt in§. ſeq. de vi& poteſtate pacti huiuimodi. Ego àte accepi mutuam pecu- niam, dedi tibi pignus, conuenit vt debitore non fſoluente pignus tibi vendere liceat. Et hic videtur vendere licere, quia benigna interpretatione ſuaden teque æquitate pactuin illud ad vſuras producendum eſt, etſi nihil de vſuris nomiaa- tim conuenetit. Præter ea notandum eſt de poteſtate hu us conuentionis, propter hancconuentionem non eſſeacen- ptam debitori pignoratitiam actionem omnino. Nam tam- etſi non poſſit piguus repetere, iuſte ſummoueatur à repe- titione pignoris, tamen ſi vendendum ſit pignus,& maius precium acceptum ſit, quam quod de betur creditori, ſuper- fluum pᷣrecij poteſt petthac actione, atque ideo non ommno hacpactione, quæ permittit pignus vendere, actio pignora- titia adimitur, l. 3. C. eo. Quomodo id accipiendum ſit, po- teſtis intelligere exl. 6.§. vlt. Hic quæritur etiam an propter hancpactionem creditor pignus vendere cogatur. Ego iibi dedi rem aliquam meam in pignus, non habeo pecuniam
culpa& vitio amiſſa ſit. Conſuetudo recepta, aut etiam etror populi interdum excuſat à vitio& culpa. Simile exemplum eſtin l. 3, ad S. C. Maced. de eo qui mutnam pecuniam dedit filiofamilias, qui publice habebatur pro patretamilias: is loca- bat, vendebat,& iiſdem muneribus fungebatur, quibus pa- tresfamilias vti ſolent. Hæc populi æſtimatio iuſtam excuſa- tionem adfert, vt aduerſus fillumfamil. detur actio ex mutuo, quæ alias non daretur. In iudicio igitur pignoratitio præſtarur dolus& culpa: fortuitus autem caſus non præſtatur, l. ſi cum venderer. 13. hic. Culpam hic leuem intelligere debemus: leuiſſimam enim culpam non præſtat creditor in re pignora-
ta.§. vlt. Inſt. quib. mod. re contrah. oblig. Nam pignus vtri-
uſque gratia contrahitur, non tantum gratia credicoris, ſed etiam debitoris. Sequenda eſt diſtinctio tradita inl. ſi vt cer- to.§. nunc videndum. commod. Diximus in depoſito, quia depoſitum fit gratia deponentis tantum, dolum& latam cul- pam præſtari: nulla enim eſt eius vtilitas apud quem deponi- tur. In commodato venit leuiſſima culpa, l. in tebus. com- mod. In his autem contractibus, qui fiunt vtriuſque gratia, præſtatur dolus& lata culpa, quod accidit in pignore. Pignus contrahitur in gratiam debitoris, vt pecuniam mutuam ha- bere poſſit:& gratia creditoris, vt in tuto ſit debitum. P gnus etiam aliquando ſimile eſt commodato. Nam commodatum aliquan do fit gratia vtriuſque:& hoc caſu præſtatur tamum lata culpa& dolus. Norandum eſt quod additur ab ali- quibus, vnius periculum pręſtari aliquando in actione pigno- ratitia, cum videlicet pet vim creditor pignus abſtuli ſibi ob- ligꝛtum à debitore. Id lumitur exl. qui ratiario. 30. hic. Ratia- rius dicitur à rate, vt nauicularius à naui. Quidam ratiario mutuam pecuniam dedit, cum ad diem ea pecunia non ſol- uetetur, ratem detinuit propria ſua auctoritate: periit inun-
en piga fendete in neübi lües Polñm: ee Peto, Luwendes PFuus⸗ dus datione ratis: hic dicitur teneri. Sedin hac ſpecie non pre po- tdendmek, getun tr Aa rit Lanu 5 LEna den enaam iæ Jaa 0 nitur pignus obligatum fuiſle.ls qui ratiario mutuam pecuni- Lanr ad. leen I Tin⸗„du⸗ Inprin.& dicitur eum non PeHe Cagh. am dederat, cum a5 diem non ſolueretur pecunia, ratem pro-
anc euim pactionem ſic interpfetamur, quaſi creditoris pria auctoriate detinuit, quati jure pignoris, cum tamen nul- anentioni kerder dr gratia facta ſit, ſi velit vendere: contra eum ergo non debe- jum ius pignoris haberet. Si voluntate ſua conſenſiſſet debi- dominium cuiau mus eam interpretari, l. quod fauore. C. de legibus. Cogetur cor, vt ratis detineretur, maior vis non præſtaretur, ſed culpa doa fuetit. Miunda tamen oſtendere& exhibere debitori, ſi debitor vendere tantum& dolus. In eo aurem caſu, de quo conſultus eſt Pau- adeo, quidomins nux- velit,& debitor poteſt creditorem cogere, vt exhibeat: quia lus, nullum pignus contractum eſl. Tunc etiam retinetur orsin alum transnx niſi exhibeatur res, non facile inueniet emptorem. Hie Iu- Pignus à credirore, quamuis ſolura fuerit pecunia propter
ter. domKrua; riſconſultus refert opiniones, quas non probat:& dicit ex quam pignus datum fuit creditori, cum debitor aliam obli- nnn empeorem ſil cauſa tantum cogendum creditorem. 9i igitur res mobilis ſit, gationem poſtea contraxit ſine pignore. Et hic caſus dignus
creditor eam exhibere cogitur. Inciuile enim, cogi innitum
eſt animaduerſione. Hoc traditur inl. vnica. Cod. etiam ob Adl. 8-
* 3
*
A
* 8 4 8 4 4 4 4 4 4 4 1 4 4— 3 I 38 1 1 3 — 8 13 4* V
5 1 3 N , 3* .
1— credicor a 1 ia inita eſ elier, ze Te„ , enne poſft Kiar⸗ diorem veudere pignus, cuius gratia inita eſt hæc con- chirogr. pecuniam. Vrt autem hocintelligatis, diſtinguen: nic. G. ar-
5 Dolit. Huuri nerroe Alauande conuenit, vt piguus detur fine vlla con- da eſt pecunia chirographaria ab ea, quæ debetur cum pigno- 3 efen, quid ſeitr hee One Lhnh endende— 8 hoc eriam vendere re. Cum nulla pignoris obligatio accedit principali ob- endo pignett, am- p on oluenge debite 4. etcras actum eſſe nte Bine vt ligationi, quæ perlonalis eſt, vocatur chirographaria. Ali- 2eus ten. Sn cognolan ute nus calus elt ahrode ſoser⸗ lirori hignus Dendebe er. quando accidit, vt ob chirographariam pecuniam, id eſt, pece. 2r. K ounmdofedtn hejtccat: d. 6 nter creditorem ebIOten, quæ debetur tantum actione perſonali, non etiam hypo- ten, K qua ge. ceat vendere piguus:& tamen hoc etiam caſu licet ven- thecaria„ Pignus retineatur. Exempli gratia, mihi dediſti onsenee ſ dere non ſimplicicer, ſed poſt trinam denunciationem& piguus ob mutuam pecuniam, deinde aliam pecuniam à dasinll— bniohem⸗ a hir dlcltur. 4 fuerit ei ter denunciatum vt me accepiſti ſine pignore: non conuenit de pignore obli- V ecnb,v e attoti Saaht Süianeritrer lenunciatus, tunc etiam licet gando, nec vllum eſt pignus datum mihi: ſoluiſti pecuniam mo, 1ad0 a f0 Pignus c. Id etiam ratio exigit. Datur enim ob quam datum fuir pignus,&c petis illud pignus tibi reſti- e ueceat uonm, PBnnns credirdi, vt ſecurior ſit. Sicogeretur ſemper illud tui: egopeto mihi ſolun pecuniam quam poſtea ribi dedi:& e rier Valtesreeaherserneerane,weleeleehe iann dat re Am dedainſs denrerwen
ecando, e g 5„. 40 len conuenit, neven- oſſe. Sed hinc multæ naſcuntur quæſtiones de rebus ipſis, 4 neia isg, dee Uienn P'gnus, requiritur trina denunciatio. In hac autem uibus contrahitur, atque item 44 perſonis. Sed de reda pri-
x mEnx Kinctione cum dicimus, ſi non ſoluat debitor, creditorem mum videndum eſt.
lcei upf poſſe bignus vendere, accipimus non ſolui etiam ſi pars tan-— eodere cixaus tum ſoluatur. Duo exempla hic ſunt: vnum eſt in J. 2. ſolu- CaAy VII maod fuus 3 tum.§. ſi creditori. Aliud eſt inl. 8.§. ſi vnus. Multa alia ad G.
ſcuna 4 7 hunc locum pertinentia adduci poſſunt ex tit. de diſtract. pi- De rebus do quil pignu⸗ contrabitur.
un amn ſt. quam Cod. ſed ea non ſunt propria huius tracta-
no. 8 12 audeſs Propter quam inhibetur pignoris repeti-
euis gder conſequens actio pignoratitia, ii pignusabſque
pa& vitio creditoris perierit. Iuſta enim eſt eius defenſta, nenurdns zctione Pnoratſi⸗„ dicat rem quæ data fuit
5 Prn erran nice ortuito intercidiſſe. Exempla multa ecnibuse l 5 inl. 4. in l. quæ fortuitis. in l. 5.& in Blum quodlofe Li 4 ſequent. N otandum eſt vnum exem- epolinetieim kora. Piguus. C. eod. Si quis rem pignoratam nere, ſtarniſta ſa, in quo alij ſolent publice res ſuas depo- „ Mamuffa fit res, non cogetur reddere pignus, quaſi eius
Dina ſupra, pignus contrahi non tantum de rebus mobilibus, ſed etiam de immobilibus. Sed plærunque quæritur an res ſit propria eius, qui in pignus dedit, an alie- na,& multa alia de rerum qualitate quæruntur. Et dubi- tatur, an ideo deneganda ſit actio pignoratitia, exempli gra-
. tia, refertur aliquando quæſtio dominij. Si quis agat piguo-
ratitia actione repetendi ſui pignoris cauſa,& aduerſarius,
contra quem agitur, contendat eum dominum non eſſe
huius pignoris. Hic refertur quæſtio dominij ad impedien-
dam pignoris repetitionem. Vnde quæritur, an pignus rei MMm 2

964 alienæ valeat? Hæc eſt prima quæſtio dere aliena, quæ tracta- rur in l.aliena. 20. hic. Aliena raͦs pignori dari voluntate domini poteſt. His verbis ſignificat luriſconſultus, rei altenæ pignus non valere, niſi voluntate domini pignus contractum ſit, vel niſi dominus ratum poſtea habuerit. Alia exceptio ad- ditur in l. ſi fundus. 16.§. 1. de pign.& in§. aliena. Si quis rem alienam pignori dederit ſub conditione, fi eius dominium poſtea nactus fuerit, valer pignoris obligatio, I. 1. in princ.]. de pignor. Sed cur aliena res pignori dari non poteſt, cum res aliena vendi poſſit? l. rem alienam. decontrah. empt. cur idem non dicimus de obligatione pignoris? Ratio diuerfi- tatis hæc eſt, quia in contractu pignoris res ipia obl gatur, & is qui contrahit pignus, non obligat perſonam ſuam, ſed obligatrem. Si valeret obligatio fei alienæ, id præ iudicium adferret domino eius rei: atque ideo conſtitutum eſt rei alis- næ pignus non contrahi. Si quis obliget rem meam alicui, non valet pignoris obligatio, nec creditori actio hypotheca- tia datur ad eam rem perſequendam. Sed cum quis rem alienam vendit, obligat perſonam ſuam nen rem: obliga- tur ad rem tradendam, ſed domini rei non intereſt, an per- ſonam ſuam quis obliget ad dandum quod ſuum eſt, modo ſtatus reinon mutetur: ideoque dicitur actio in perſonam, quæ datur aduerſus venditorem, ſed actio in rem, quæ dicitur kypothecaria, naſcitur ex pignore,& pignus dando obligatur res: ideo obligatio rei alienæ non recte contrahitur, ſed an detur actio pignoratitia pro re altena? Hæc eſt præcipua quæ- ſtio noſttæ diſputationis. Actio pignoratitia eſt in perſonam, non in rem, ſicut hypothecaria,& datur debitori aduerſus creditorem, ad repetendum pigaus, poſtquam debitum eſt ſolutum: an ergo ſi quis ſoluerit pignus, poſſit actione pi- gaoratitia pignus petere? Viderur repetere non poſſe, quia piguus de re aliena inutiliter contrahitur. Si pignus inuti- liter contrahitur de re aliena, qui fieri poteſt, vt repetatur tanquam pignus? vt poſſit competere actio pignoratitia, o- Portet pignus contractum eſſe: hic autem pignus inutiliter contrahitur de re aleena: ergo non videtur actione pignora- titiæ loeus eſſe ad pignus repetendum. Sed tamen dicitur actioni pignoratitiæ locum eſſe, in l. ſirem alienam,§. res quoque. 9- hic. Idem eſt quod ante diximus de commodato.
Siquis commodauerit rem alienam, datur eiactio commo-
dati.l.commodare. cum l. ſequen. commo. Sie etiam actio pi- Paotatit datur ad piguus, quod datum eſt, repetendum, ſiue
serit proprium dantis, ſide alterius, ita vt actio pignoratitia detur etiam prædoni. l. ſi pignore. ⁊ 2.§. ſi prædo. Sic videtur n hil intereſſe iater actionem commodati,& actionem pi- gnoratitiam, de qua hic loquimur. Quod autem diximus de re aliena inutiliter contrahi pignoris obligationem, illud in- telligere dsbemus inutiliter contrahi in præiudicium domi-
ni, vr actio hypothecaria detur propter eam obligationem,
vel aduerſus dominum, vel aduerſus alium, qui eam rem poſ- ſidet, ad eam rem perſequendam. Id enim iniquum& iniu- rioſum eſſet. Sed tamen inter dantem& accipientem obliga- tio contrahitur, de qua hic loquimur. Cum ego tibi rem alie- nam in pignus do, obligatio contrahitur inter te,& me,&
obligaris mihi ad reddendum pignus poſtquam ſoluero tibi
pecuniam, ob quam pignus datum eſt, etſi obligauero rem alienam: quæſtione dominij relata non poteſt reus perimere petitionem meam: quia cogendus eſt reus pignus reſtituere. Hic igitur ebligatio petſonalis contrahitur inter dantem&
accipientem, qua accipiens obligatur ad rem reddendam.
Ergo quod diximus rem alienam non obligari, hoc ad hy- pothecariam actionem referendum eſt, vt in præiudicium
domini creditor non habeat actionem aduerſus dominum,
vel aliam, qui eam poſſidet ad eam perſequendam. Hocple-
nius à nobis declaratum eſt in l. ſi alienam. 1 1. ſolut. matr. vbi diſtinximus omnes contractus, in quibus refertur quæſtio dominij. Ia hac igitur quæſtione diſtinguitur actio pigno- Eciliæ- ratitia, ab actione hypothecaria. Hinc naſcuntur duæ quæ- 7174, ee ſtiones tractatæ apud Paul. in l. rem alienam. 41. qui locus dif- eet f ficilis eſt propter antinomias, nec vlla eſt antinomia in hoc Titio. d toto tractatu difficilior explicatu. Duplex eſt quæſtio de eo anor. qui rem alienam obligauit, deinde eius rei dominus effe ctus eſt, an ob id quod poſtea dominus debitor eins rei effectus
oſt, detur actio hypothecaria. Altera quæſtio eſt de eo, qui
3 4
Franc. Duareni Comment.
ximus, quamuis actio pignoratitia
longius ad quaſcunque res, de quibus conuenit inter de-
n
qui obligauit rem alienam, deinde eius rei dominus effe-
ta eſt actio à Seruio euodam prætore, quæ ideo dicitur
colonum. Directa dicirur, de qua ipſa lege nominaum
edicti quaſi ſeruiana, quia per extenſionem& interpretatio⸗
relata ſcilicet ad ius antiquius, ad cuius exemplum per inter-
1
obligauit rem alienam, cui poſteahæres extitit dominus: an proprerea quod dominus rei obligaræ ſucceſſit ei, qui eam obligauit, conualeſcat pignoris obligatio,& detur a- ctio hypothecaria? Difficilis eſt antinomia propter I. ſi Ti-
tio. 22. de pignor. adeo autem viſus eſt hic locus obſcurus
interpretibus, vt auſi fuerint verba harum legum immu- tare. Sed hec lectio in omnibus veteribus codicibus ex. tat,& præipue in Florentinis, nec tam temere hæc lectio im- 1 mutanda eſt. Videndum eſt igitur, quid de vtraque quæ- ſtione iudicandum ſir, Prior ſpecies, vr iam dixi, eſt de eo,
ctus eſt. Cum quis obligat rem alienam, nulla pignoris eſt
obligatio in præiudicium domini, ſed quia eius rei domi- V nium acqurſitum eſt debitori, poreſt dubitari an conuale- ſcat pignoris obligatio, quæ ab initio inutilis fuit? Hic re- ſpondet luriſconſultus, Datur actio vtilis pignoratitia credito- ri. Pignoratitiam hic accipimus dre hothsraric,weante di⸗ requentius accipiatur pro ea, quæ in perſonam eſt, qua repetitur pignus à credi- tore poſtquam debitum eſt ſolutum: tamen accipitur non- nunquam pro in rem actione, qua creditor pignus obli- garum perſequitur apud poſſeſſorem. Hæcactio multis no- minibus deſignatur: frequenter hypothecariam vocant lu- riſconſult. Non eſt igitur mirum vtroque verbo hancactio- nem deſignari, cum inter pignus& hypothecam nominis
ſonus tantum differat, vt ſupra dixi. Dicitur etiam& qua- Lust
ſi ſeruiana actio, quia ad exemplum ſeruianæ ⸗ctionis com- Tau .. 75 44.. actis. parataeſt. Actio ſeruiaua proprie eſt de re bus illatis& in- 22
uectis à colono in fundum condunctum. Viſum eſt vtile& ſeraiana æquum prætoribus res inuectas& illatas in fundum condu- 2 Gtum obligari domino fundi locati, atque ideo propoſi- Seruiana. Deinde vtilitas eins rei fecir, vt produceretur bitorem& creditorem, vt ſint oblgatæ pro debito: itavt longe generalior ſit propoſita actio, non ſolum de rebus coloni, ſed de quibuſe unque rebus, quæcunque obligatæ eſſent pro debito:& vocatur quaſi ſeruiana, quia ad exem- plum ſeruianæ actionis prodita eſt: atque ideo fit inter- dum, vt quaſi ſeruiana actio vtilis dicarur, Vtilis eſt relata ad ſernianum edictum, quo propoſita eſt actio adunrſus
cautum eſt, vt detur actio. Edictum à Seruio prætote no- minatim de actione ſeruiana propoſitum eſt ad perſequen- das res coloni inue ctas,& illaras in fundum conductum: ſed quaſi ſeruiana actio recepta eſt,& inducta ob vtiliratem ad ſimilitudinem actionis ſeruianæ, quaſi ex mente& ſenten- tia edicti à Seruio propo ſiti. Mirum ergo videri non deber, quod hæc actio dicatur vtilis actio etiam cum datur ex verbis
nem quandam manauit ex ed cto Seruiano. Simile eſt, quod alibi legimus de actione publiciana. Publiciana actio modo directa dicitur, modo vtilis publiciana. Actio, quæ propo- ſita eſt à Publicio prætore, magis vtilis quam directa eſſe dici- tur, cum refertur ad rei vindicationem, etſi ex verbis edicti detur.§. namque. de act. Inſt. Cautum eſt eo ed cto, vt ſi quis bona fide emerit rem alienam ab eo, qui domines non eſt, actionem habeat ad rem perſequendam. Poteſt directa actio dici, poſtquam propoſita eſt edicto prætoris, quia datur ex ipſis verbis edicti prætorij: ſic actiones quædam vtiles dicun- tur fimul& directæ, l. nec quaſi. de rei vind. Et ſic de actione hypothecaria eſt dicendum. Actio hypothecaria dicitur vti- lis, quamuis detur ex verbis ĩpſius edicti, quo propoſita eſt,
pretationem quandam propoſirta eſt. Sic vtilis hypotbecatis poteſt nomen eſſe generis& ſpeciei,& diuidi in duas ſpeciev, quia aliquando competit ex verbis edicti ipſius, quo propoſi- ta eſt: aliquando datur ad exempiũ alterius actionis autiquio- ris. Extat tamen reſcriptum Diocletiani Imperaroris, in quo hæc verba Pauli interpretatur in l. cum res. Si res aliena pf- gnori data ſit. vbi dicitur aqione ordinaria deficiente dari Vi tilem tantum: atque ita hic dictum Pauli interpretabimur te- cte ex eo Diocletiani reſctipto. Hic proponitur altera ſpecieʒ multum diſfimilis prioni, Species huiuſmadi eſt, Titius en
meam

6 deo znted idcdd, ge utem i d̃an koerinn dd
m
1indccdas K ilauätdg 20 fundi locaii 18
detes, de qoidwann 2, Matodlauemd ropohtꝛ ꝛctio„ don ln. Kunque tcdus, gung cvocatutquafſetuma
aus prodin eſt: agtt
a ictio mils dicnn, be
7., quo propofacie
denr, ge qur zggr cho. Fdctum à Knug cruana ytopolimcti 8, Keam funcuna
ecepeac& uddudf
3 ſeruian ⁊ auuf 4
— 8—
In Tit. Dapignoratitia actione. 96
j 9.*.„ 13 meam obligauit pro mutua pecunia, quam accepit à credi- tore: certum eſt pignoris obligationem non valere, nec eo
nomine creditori vllam actionem competere: ſed Titio mor-
tuo, qui obligauit rem meam, ei hæres extiti, ita vt tenear ea- dem obligatione qua tenebatur Titius. Actio enim mutui ad repetendam pecuniam aduerſus me datur: ſed quæritur, an
hypothecaria detur ex obligatione pignoris, quæ contracta
fuit? certum eſt inutiliter piguus contractum fuiſſe. Sed quæ- ritur, an ita conualeſcat pignoris obligatio me exiſtente hære-
de, ſicut conualeſcit in alia ſpecie cum dominus effectus ſum?
Paulus ait, idem dicendum non eſſe, quod in priori ſpecie. Næc Vtique ſuficit ad competendam vtilem pignoratitiam attionem, id eſt, hypothecariam actionem non competere. Sicenim in- terpretor, quaſi dixerit hypothecariam ſimpliciter, cum dicit pigaoratitiam vtilem. Vrilis enim eſt, cum refertur ad actio- nem pignoratitiam. Nam non obligauit rem, quod præci- pPuum eſt in actione hypothecaria. Eum dominum etle ve- rum eſt, ſed is rem non obligauit in priori ſpecie is, de quo quæritur, re vera obligauit: domiaus quidem nom erat eius rei tempore obligationis contractæ, ſed poſtea effect us eſt e- ius rei dominus:& poteſt dici obligaſſe rem ſuam, id eſt, cuius
dominiuin nactus eſt. Sed facile receptum eſt tem pore Pau-
li, vt daretur actio per interpretationem propter vtilitatem. In poſteriori ſpecie idem certè dici non poteſt: non enim tam conuenit verbis edicti. Sed hinc naſcitur quæſtio, an pro- pterea quòd extitit hæres ei, qui obligauit hanc rem, conua- leſcat pignus? Etait, non conualeſcere. Modeſtinus autem addidit Paulo in l. ſi Titio. de pignor. directo quidem agi non poſſe, ſed vtiliter. Hachomonymia animaduerſa, non vide- bitur difficilis explicatio huius loci. Vtilis enim aliter hic ac- cipitur, quàm apud Modeſtinum. Dubium non eſt, quin vti- lis actio apud Modeſtinum accipiatur de ea, quæ prępoſita eſt per interpretationem propter vtilitatem: de ſenſu verborum Modeſtini non poteſt dubitari, ſed de ſenſu verborum Pauli dubitari poteſt. Sedin ambiguaratione ea interprertatio ac- cipienda eſt, quæ vitio carer, I. in ambigua. de legib.& Sena-
8
tuſconſul.hanc autem exceptionem mihi ideo videtur VIpia-
nus omiſiſſe, quod videbatur tempore ſuo nondum rece- Ptum eſſe, vt hoc caſu ageretur actione hypothecaria, quia hic caſus videbatur paulò alienior ab edicto prætoris. Diocletia- nus autem oſtendit reſcripto ſuo ex interpretatione magis, quàm ex edicto prætoris actionem comperere. Modeſtinus fuit poſterior Paulo. actiones vciles certæ non erant: daban- tur magiſtratuum arbitrio propter æquitatem& vtilitatem aliquam, nec eam habebant cerrtitudinem actiones vtiles quàm directæ. Vnde quod Paulus ſimpliciter ſcribit de actio- ne hypothecaria, nos cum exceptione accipiemus quam tra-
didit Modeſtinus in I. ſi Titio. In poſteriore igitur ſpecie da- tur etiam actio. Sequitur in eadem l. rem alienam. Sed ſcon-
veniſſet de pignore. Hæc verba obſcura ſunt ‚quorum ſenſum non potuit aſſequi Accurſius. Oſtendit differentiam inter
Priorem& poſteriorem ſpeciem. In poſteriore ſpecie, inquit,
dominus eſt is, de quo quæritur,& pecuniam debet propter quam pignus datum fuit, quia actio mutui tranſit ad hære- dem, ſed is eam rem non obligauit. Sed ſi conueniſet, id eſt, ſed ſi ipſe obligaſſet pignori, vt in priori ſpecie, Vtex ſuo men-
dacio arguatur, improbe reſiſtit. In priori ſpecie conuenerat de piguore, ita vt improbèreſiſteret debitor, quo minus& ſuo
mendacio argueretur. At in poſteriore ſpecie rem non obli- gauit, vt illius petfidiæ impoſtura argui poſſit. Nam ab eo res non fuit obligata, ſed ab alio, quamuis ei poſtea ſucceſſe- rit,& eius rei dominus ſit. Obligatio igitur rei alienæ non va- let. Sed quæritur de eo, qui obligauit fundum vectigalem& ſuperficiarium, cuius dominus non eſt, ſed quaſi dominium habet, an valeat pignoris obligatio. De ſuperficiario fundo& vectigali, quæſtio tractatur inl. tutor. 16,§. vlt. Quin fun- dus vectigalis obligari poſſit, dubium non eſt,& idem dicen-
dum eſt de ſuperficiario. Nam quaſi dominus habetur vecti- galis. Locatio illa facta in Perpetuum transfert quaſi domini-
um, quod vulgo dicitur vtile, ita vt ſi amiſerit eam poſſeſſio-
nem, poſſit eam perſequi apud poſſeſſorem. Ergo qui hoc ius
habet quod eſt tam affine dominio, poteſt id ius obligare: ſed ea obligatio nullum præiudicium poteſt facere proprietati, I. lex vectigali.infra, de big · Nam ſi ob penſionem non ſolutam
vectigalis is fundus ad dominum redierit, qui obligatus erat pignoris nomine, pignus liberabitur,& redibit ad dominum ſine illo pignoris onere. Addendum eſt,& nudam quoque proprieratem in pignus dari: non tantum ſi quis plenam pro- prietatem habeart rei alicuius, ſed& ſi quis nudam pro priera- tem habeat, id eſt, proprietatem& ſeparatam& dilcretam ab vſufructu, poterit eam pignoridare. Huius pignoris quis ſit effectus, habetur in. ſi conuenerit. 19.§. ſi nuda. Cumin pi- gaus nuda proprietas data eſt quam debitor habebat, ſi vfuſ- fructus poſtea accreuerit,& ex proprietate nuda fueric effe- ctaplena proprietas, pignoris obligatio de plena proprietate contracta eſſe intelligitur. Idem iudicandum eſt de acceſfio- ne rei, quod de re ipſa, quæ in pignus data eſt. Quxeſtio tra- ctatur de ſylua, ſi pignori data ſit,& ex arboribus ſucciſis ali- quod opus factum ſit, an opus confecdum ex illis arboribus ſuceiſis ex ſylua pignori data contineatur obligatione pigno- ris? Hæc quæſtio tractatur inl. ſi conuenerit.§. ſi quis ſic ca- uerit, Nauem ex ea. Naues non continentur abligatione pi- gnoris. Nauis enim non poteſt dici acceſſio ſyluæ, vt in ſupa- riori ſpecie, nec poteſt dici ſylua eſſe. Vnds ait in huiuſmodi obligatione pignoris, cum quis ſyluam obligare vult, quæque ex ea facta erunt, nominatim exprimendum eſſe, vt obligen- tur quæcunque ex ſylua facta erunt. De domo eriam quæri-
tur, de ædificio,& de area. Et breuiter dicendum eſt: 3i quis
aream obligauerit iure pignoris& hypothecæ,& poſtea ædi- ficium extructum fuerit, obligari quoque ædificium extru- ctum,& è contrario etiam ſi domus obligata ſit, deinde diru-
ta ſit domus, quod ſupereſt, id eſt, ſolum obligatum maner.
Quædam aliæ huiuſmodi quęſtiones hictractati poſſunt, quę mihi videntur alterius loci eſſe. Extat enim titulus in tertia barte Digeſtorum de rebus quæ pign. oblig. pofl. Satis igitur
anobis dictum ſit, de rebus proinſtituto noſtro. De perſonis
etiam aliquando diſputatur, cum quæriitur, an exceptio com-
Petat reo in actione pignoratitia, quaſi Pignus non recte con- tractumſir. Nos igitur breuiter de perſonis dicemus.
CA p. 11 I. De penſonis.
N primis quæritur de procuratore in leg. ſolutum. 11.§. Iorkulans vlti. cum lege ſequen. Eſt locus communis de acquiſitione terum, quæ per certas perſonas fit, quem locum accurate tractaui in interpreratione tractarus de verborum obligarion.& eſt titulus in hoc libro, per quas perſon. no- bis acq. Per liberam perſonam nobis obligatio non acqui⸗
ritur, nec etiam actio: tamen per perſonas, quæ in poteſtate
noſtra ſunt,& per filios nobis acquiritur obligatio& actio. l. ſtipulatio iſta.§. alteri, de verborum obligationi. ne faci-
le homines ad litigandum admittantur. Nulii permitritur ex contractu ab alio inito agere, leg. ea quæ. de acquirendo re-
rum dominio. Sed quæ naturaliter acquiruntur, vt poſ⸗ ſeſſio alteri per alterum acquiri poſlunt, etiamm per liberam
perſonam. eſt enim actus naturalis, in quo requiritur tantum apprehenſio& occupatioreit Acquiritur ergo nobis poſſeſ-
ſio per liberam perſonam,& per poſſeſſionem quoque nobis acquiritur dominium. Der traditionem enim dominia rerum acquiruntur, lege traditionibus. Codice de pactis. Atque ideo ſi procurator aliquid emerit nomine meo, ex contractu procuratoris aduerſus vendhtorem, nulla mihi competit actio, ſed procurator meus actione mandati cogitur mihi cedere a- ctionem„quam ſibi quæſiuit eontrahendo nomine meo, leg. poſſeſſio quoque.§. vlt. de acquir. poſſeſ. nulla ergo obliga- tio nobis acquititur per liberam perſonam, nec actio quidem
in rem. Plerunque. Hoc dicit, quoniam exeipiuntur aliqui caſus, de quibus diximus in interpretatione dict. I. ſtipulatio
iſta.§. alteri. de verborum obligation. Ipſi, id eſt, procura- tor& tutor. Sednec mutat. Occurrit obie ctioni: Reſcriptum
eſt ab imperatore, per liberam perſonam nobis poſſeſſio-
nem poſſe acquiri. Hic de poſſeſſione& detentione reitan-
tum agitur, quæ pignori data eſt. Nam detenrio rei tantum datur non proprietas, non dominium, non poffeſſio. Sed reſpondeo, aliud hic ſpectari quam poſſeſſionem. Nam datur actio. Sed ſsprocurator. Hæc ſpecies diuerſa eſt à priori, nam
MMm 3
* 4*
— 4
1

9⁰⁶ FPyanc. Duareni Comment.
prior pertinet ad procuraxcrem, qui pignus accepit nomi- me domini ſui:& quæritur, an valeat hæc obligatio? Ethic dicitur procuratorem meum dando rem meam in pignus,
non poſſe mihi acquirere pignorartitiam actionem, vt loluto
debiro reperam pignus, led ſibi acquirere. Sed an ſemper ob- ligatio acquiratur procuratori? Docert luriſconſultus quando obligatio acquiratur procuratori. Qudd in procuratote. Hic locus communis eſt, de poteſtate procuraroris. Cum quis procurator eonſtituirur, quam poteſtatem habeat in rebus domini à quo procurator cõſtituitur. Et dicit ſi mandatum ſit
guori daturus: deinde æs dedit. Hic quærtitut de obligatione! Eſt locus, qui à nobis plene tractatus fuit in iiterprerarionel ſi id quod aurum.de verb.obl. Eſt quæſtioò vulgo agitata, cum erratur in materia; an valeat contractus, vt cum cteditor ipſe aurum putat, cum æs tantum ſit: de quo dicemus infra, ſub tit. de contrah. empt. Hic furifeonſult. ait valere pignoris ob- ligationem, ſed tantum contrariapignoratitia actione tene- tur debitor creditori cui impoſuit: quia eius intereſt ſe dece⸗ ptum non eſſe fallacia debitoris: ſolum actione pignoratitia contraria, quæ ciuilis eſt, tenetur, ſed etiã poteſt in eum extra
vt obliget pignus valere pignoris obligationem, neg eates da- ordinem animaduerti, quia crimen ſtellionatus admiſit. Quid Steha. bicationem habet. Idern dicendum eſt(inquit) ſi ſit procura- ſit ſtellionatus, docet iureconſ. in l. 3. de crim, ſtelli. propter nat tor, cui libera rerum domini adminiſtratio conceſſa eft. Hic fallaciam, fraudem,& machinationem,& omnem impoſtu- 2m.
8 4 *
3
locus obſeruandus eſt, qui adduci debet, cum quæritur de
procuratore tororum bonorum. H te procurator poteſt quic- quid dominus ipfe poffet: modo adminiſtrationis kines non egrediatur: non enim datur ei diſſipandi ac berdendi facul- tas, ſed tautum adminiſtrandi. Si fines adminiſtrationis ex*- cefſerit eo nomine tenetar domino ſuo. Vnde cum quæritur, an procurator poſſit rem domini obligare, oporter iaſpicere, an dominus ſoleat mutuam pecuniam accipere ſub pignore, & tunc nos factie credimus,& hoc dominum permiliſſe ex conſuetadine mandantis. Simiiis locus eſt in leg. qui ſemiſſes. de vſuris. Cum quæritur de mandati interpretationè, magna coniectura ducitur ex conſuetudine mandantis,& hor dili- gentes patresfamilias aliquando facereſolent, vt mutuam pe- cuniam accipiant ſub pignoribus. Eadem de tutore dicenda ſunt. Et hic Iariſconfultus promiſcue loquitur de tutorèe& procuratore. De tutore addendum eſt, quod dicitur in l. tu=- tor. 16. Quod igitur diximus de procuratore, idem dicen-
dum eſt de tutore pupilli,& curatore adoleſcentis, furioſi vel
prodigi. Tutor lege non refragante, id eſt, modo nihil faciat aduerlaus leges, quæ latæ ſunt in commodum pupillorum, id eſt, rodo prædia non alienet. Adminiſtratio plena rerum pu- pillarium tutoti conceditur. Deè pupillo autem ipſo quæritur in l. pupillo 3 8. Si pignus acceperit pupillus ſine tutoris ſui au- ctoritate, non contrahitur obligatio. Videtur tamen contra- hi debere: quia cum accipit pignus, videtur ſibi proſpicere: ſed ait propter metum pignoratitiæ actionis, etſi ſibi caueat pu- pillus, non obligatur, quia perditurus eſt forte pignus propter lutbricum conſiſii& imbecilliratem eius ætatis. Quæritur er- iam de ſeruo& filio familias, in l. ſi conuenerit. 18.§. vlt. Si fi-
Eusfamilias habet peculium,& præterea habeat liberam pe-
culii adminiſtrationem. Hæc enim diuerſa ſunt, vt docui ſub citul. de rebus creditis. Aliquando enim conceditur filiofa-
.)....„ 1 5 122 milias habere peculium, nec tamen ei adminiſtratio peculii
concefſa intelligitur, I. quam Tuberonis. de pecu. Et de hac re dicemus ſub titul. de pecul. Si igitur filiusfamilias habeat peculii ſui adminiſtrationem, poteſt rem peculiarem in pi- guus dare. Nam qui dat in pignus tem ſuam, nihilalienum facit à conſuetudine diligentis patrisfamilias,& ea res non excedit adminiſtrationem. Similis locus eſt in leg. ſi credi- ditor. 28.§. vltimo. Ex his inrelligitis, quando propter per-
ſonam pignoris obligatio non competat,& quando ea vri-
lis ſit. Ex quo cognoſci poteſt, quando exceptio danda ſit, vel non ei, qui indicio pignoratitio conuenitur. Poſtremus lo- cus eſt.
C àA v. 1 X. Be pignoratitia actione coutraria. 1 I Actenus diſputatum eſtà nobis de pignoratitia actionie
directa, ſequitur contraria actio pignoratitia, quæ da- tur creditori aduerſus debitotem, ſicut dictum eſt de contra-
ram competit actio ſtellionatus, id eſt, cum titulus criminis deſicit,& nulla eſt alia ſpecialis appellatio criminis legibus
rodita: eſtque talis in criminibus accuſatio ſtellionatus, qua- ſs eſt in contractibus actio de dolo. Cic. lib. 3. de natura deo- rum, vocat iudicium de dolo euerticulum omniam malorum. Quoties deſicit actio propria, qua poſſit dolus vindicari, da- tur actio de dolo. In criminibus quotieſcunq; aliquis dolo a- liquo,& fallacia damnum alicui dedit, ſi neque ſit falſum, aut aliud huinlmodi crimen legitimum aut publicum, tunccom- petit ſtellionatus perſecutio. Plinius lib.;0. c. 10. ſcribit, quid ſit ſtellionatus. Scribit enim nullum animalfraudulentius, eſſe ſtellione. Huic ſimile eſt idʒ quod dicitur in l. ſi quis in pi⸗
gnere. Vidimus iam de eo, qui affirmauit aurum eſſe, cum æs
tantum eſſet: nunc loquamur de eo, qui ſubiecit æs pro auro. Et hic dicitur, ſi quis cum aurum in pignus dederit, ſubiece- rit æs, furtum facere, quia ttactat rem obligatam inuito cre- ditore, cui eam rem dederat in pignus. Sed ſi datum nonfuit pignus,& in datione ſubiecerit æs, turpiter facit,& tenebi- tur actione ſtellionatus, non tamen actione furti. Aliud ex- emplum huius fraudis eſt, Si quis rem alienam aut alii obli- gatam dederit in pignus, h ſi rem. hic. nam in re alienapigno- ris obligatio non conſiſtit, vt iam docuimus. Debitor ergo, qui dat rem alienam tanquam propriam, is mihi imponit, at- que ideo non tantum tenetur actione pignoratitia contraria, ſed etiam actione ſtellionatus, hoc tamen intelligendum eſt, ſecundum diſtinctionem, quæ traditur in l. tutor. in princip. Quid dicemus, ſi ignorauit rem alienã, vel alii obligatam fu- iſſe, ſed putauit ſuam eſſe& liberam omni nexu pignoris, quæ tamen aliena erat, velalii obligata? Sed nihil Kelene an igno⸗ rans, an ſciens dederit rem alienam, aut alii obligatam in pi- gnus, vt teneatur hac actione pignoratitia contraria, ſed ta- men ceſſat perſecutio ſtellionatus, quia damnum dat credito- ri. Addenda eſt exceptio iis, quæ dicta ſunt, niſi ſciens& pru- dens aliquis rem alienam, vel alii obligatam acceperit. Vo- lenti enim& ſcienti nulla iniuria; nullus dolus inferri dicicur l. 1. de iniuriis. Quid dicemus, ſi debitum ſolutum ſit, an et- iam hoc caſu dabitur actio pignoratitia contraria? Hæc qua ſtio tractatur in l. cũ debitore.32. ff. de pig. actio. Tu mihi ob- ligaſti pignori rem alienam tanquam tuam, ago aduerſus tea- ctione pignoratitia contraria propter hanc fraudem tuam: tu dicis quod mea non intereſt, quia debitum ſolutum eſt, ita vt opus non ſit pignoris obligarione. Pignoris nulla eſt vtili- tas, niſi creditor in tuto ſit.§. vltimo. quibus modis re con- trahitur obligatio. Inſtitutionibus. Ergo ſi debitum ſolutunn
ſit, quid tua intereſt, an res propria, an aliena, aut alii obliga-
ta, tibi in pignus data fuerit? Sed nihilominus expedit credi⸗ tori; pignori incumbere. Plus cautionis eſt in rem quamin perſonam,&ſi debitum ſolutum ſit, leg. plus cautionis. de re- gul. iuris.. furti. Inſtitutio. de obligatio. quæ er delict. na- ſcuntur. Nam non facile poterit crediror à debitore fuum conſequi, ſi forte cautus ſit debitor& litigioſus. Aliud exem-
1 tl ls plum eſt inl. 3. hic. Sidebitor à creditore per fallaciamali- 1 tia actione cormmodati: de qua videndum eſt, ex quibus cau- quam pignus abſtulerit: Exempligratia„debitor fraudulen- ſis detur. Cauſas huius actionis, quæ diſperſe ſunt per hunc tus homo finxit ſe velle pecuniam numerare, poſcit faumpi- tractatum, percurram: quibus cogni:is de ceteris idem iudi- gnus à creditore, pignus acce ptum dimiſit per feneſtram ali 1 care poteritis, ſi quæ aliæ occurrant in aliis titulis, qui ſunt in excepturo: deinde aufugit cum pignore fuo; nec pecuniam n tertia parte Digeſtorum. Prima cauſa eſt, ſi debitor affirmet numerauit, dubium none ſt quin deturhæca Ctiopignorarit aurum eſſe, cum æs tanttum ſit: nam propter hanc impoſtu- contraria propter hanc fallaciam. Imo furti agi poteſt cum de- 1 ram R fallaciam debitoris datur aduerſus eum actio pigno- bitore, nam non tantum furti agi poteſt nomine proprietatis, 1 ratitia contraria. J. 1. in principio. hic. Quidam oſtendit au- ſedetiam vſus& poſſeſſionis. Sie furtum rei propriæ fit, id; 3 rum cum pecuniam mutuam accipere vellet, quaſi illuc pi. fit vius uomine:“ 3
Alis

1
8
Hiataactattem chla
terrio piganz ſclit
Deend a wirin
4,Doanmenacdoneii
9 lütem hie unun ſti num ddcuna N
Aaum hroprian unün tenerur 1cone digdare
ooarus, doctancqinrlin em, gax trackrin mnn Kittem deni, duütg
ſeKiderꝛmomditem
wichlgun Hedtülna,
tem leuum, utaucig nctione fignocanicnn, delllonurs quiatmurt
vii,, er diamif m, vel i odlgumanh luiaiuru, nicußi em,( eim im
4 11. C. ₰ ore —— 24410 20 on de- 4 G.
n Tit. Deexercitoria achione.
Alia cauſi eſt, i debitor pignus quod precario vt᷑endum ac- cepit, vel mercede data conduxit, non reddiderit creditori. Vnum exemplum eſt in h ſi pignore. 22.§. ſi poſt. hæc ſpecies eſt, Mihi dediſtirem in pignus pro mutuapecunia: deinde me rogaſti vt pignus tibi vrendum darem vel locarem. Erat enim tibi opus ea re quam mihi in pignus dederas. Ego tibi preca- rio vtendum dedi, vel etiam locaui: id mihi non reddis: datur
mihi actio pignoratitia eius quod mea intereſt nomine. Alia
cauſa eſt, ſi ſumptus facti ſunt in rem pignoratam Vel vtilis vel neceſſaria.l. ſi ſeruos pignoraros.& l. ſi neceſſarias. Hic locus deimpenſis à nobis tractatus fuit ſupra, ſub titul. com- modati. Hic notandum eſt, non diſtingui modicas impenſas ab aliis impenſis, ficut diſtinguuntur ſub titulo commodati. Dixi cibaria non repeti, quæ impenduntur in ſeruos eommo- datos: ſed hic etiam minimæ impenſæ repetuntur pignorati-
tio iudicio. Ratio diuerſitatis eſt, quia commodatarius vtitur
te cõmodata, ideoque æquum eſt eum ſuſtinere onus modi- carum impenſarum. At creditor pignore non vritur, ſed illud cuſtodit. Cum autem quæritur de impenſis, multa ſunt ſpe ctanda& conſideranda arbitrio boni& prudentis iudicis. Pri- mum eſt videndum an voluntate cius qui dedit, hæ impenſæ factæ ſint,& artificia erant neceſſaria,& tunc poterunt repe-
ri. Sitamen impenſæ ſunt immodicæ, quas non poſſit debi-
tor trefundere ſine magno ſuo incommodo, non cogetur eas refundere. Addendum eſt& iis quæ ànobis ſupra dicta ſunt, tunc quoque hanc actionem competere creditori aduerſus debitorem, ſi creditor duplam promiſerit in vendendo pigno- re,& re euicta is condemnatus eſt, ſi tamen non temere, nec ſine cauſa duplam promiſerit, I. ſi pignore. 22.§. vlt. Sed hoc breuicer à nobis dictum biuribus explicandum eſt. Creditor quia non ſoluebatur pecunia credita debitori, pignus vendi- dit, in ea venditione obligauit ſepignoris nomine,& duplam Promiſit, quamuis id facere non cogeretur. Creditor enim qui vendit pignus, euicto pignore, de euictione nontenetur. Eſtque tirulus de hacre in Codice: Creditorem euictionem non debere. quamuis enim alioquin dominus qui vendit rem euictionis nomine teneatur em prori, ſi res euicta ſit& ablata per iudicem, tamen creditor qui vendit pignus propter Pecu- niam non ſolutam, non tenerur de euictione niſi eo nomine
ſe obligauerit, vt dicitur in l. 1. C. credi. euict. pig. non deb.
In hac igitur ſpecie propoſuimus creditorem qui pignus ven- dit ſe obligaſſe cuictionis nomine,& duplam promiſiſſe ſi res euinceretur. Dupla promitti ſolet àvenditore quarundam re- rum venditione. Pignus ab emptore euictum eſt. agit emptor aduerſus venditorem, eundemq;, creditorem, petit duplam, cogitur ſoluere quia ad eam ſoluendam ſe obligauit, quæritur an actionem habeat pignoratitiam contratiam ad duplam re- petendam quam ſoluit, aduerſus debitorem, hic dicitur,& po- teſt dici eſſe. Poteſt inquit luriſconſultus dici regreſſum eſſe per actionem pignoratitiam, ſi ſine dolo& culpa ſic vendidit, ſi non temere id fecit, ſed iuſta ratione ductus. Exempli gra- tia, quia forte exiſtimabat ſe pluris eam rem venditurum, i ſe euictionis nomine obligaret,& duplam promitteret. Multo enim facilius eſt hoc pacto emptorem inuenire venditori,& zuſto pretio rem védere, quam ſi emptor intelligat venditorẽ de euictione teneri. Si vero nullum emolumentum. Senſus ho- rum verborum eſt, quæ non recte vulgo explicantur, ſiideo non pluris vendidit propter hanc duplæ promiſſionem. Sed tanti vendidit quanti vendere potuit, etiam ſi,&c-: id eſt, non pluris vendidit quam poterat vendere, etiam ſi non promiſiſ- ſet duplam, hoc caſu regreſſum non habet. Id enim æquum non eſt, quia nemo eum compulit ad duplam promittendam, X vt de euictione ſeſe obligaret: ſed tamen ſi ex cauſa id fecit, quia pluris vendita res eſt propter euictionem ad quam ſe ob- ligauit, regreſſum habet,& Pignoratitiam actionem contra: riam. Queſtio tractatur de eo qui impetrauit à principe, vt iure dominii pignus poſſideret, deinde ab eo euictum eſt, an habeat actionem pignoratitiam contrariam? Hæc quæſtio tractatur in legeeleganter. 24. in principio. Creditor, cum Pecunia ſibi debita non ſolueretur, nec emptorem pignoris unuenirer, imperrauit à principe vt pignus poſfideret Iure do- minii. Hoc enim fieri ſolebat vt ſaris colligitur ex luſtiniani von ſtitutione titul. de iure dominii im petr. qua conſtitutione derogatum eſt iuri anriquo. Hoc erat yfitatum, yt eum ete.
pter negocium præpoſitus eſt, eo enim nomine datur actio aduerſus dotmi- num ſiue exercirorem nauis, vel aduerſus eum in cuius pore- ſtate eſt, puta aduerſus Patrem, veldominu m. Hæcrolſigũtur ex§. eadem ratione prætor. Inſtitutionib. Quod cum eò qui in alien. poteſtate d4 1
tomplectuntur cauſam hůͦius actionis,& multa alia de quibus plane diſſeritur ſub hoc titul. Aiutis noſtri auctoribus. Ex quo apparet ſimilem eſſe hang actionem inſtitoriæ actioni. Nam ſicut ex negocio conttracto cum inſtitore quem vulgo Fatto- rem appellãt, datur actio aduerſus dominum qui eum præpo- ſuit negociationi, ita etiam ex negocio contracto cum eo quiĩ
Hoh ditor non inueniret emptorem, impetraret à Principe, vt ſi⸗- bi liceret iure dominii pignus poſſidere. ſic enim pignoris do- minium nancilcebatur creditor. Ponamus ergo poſt hanc im-
etratiònem pfgnus eſſe euictum, quia alienum erat non de- irotis, an hoc caſu dabitur actio pignoratitia contraria? Vi- detur ex his quæ à nobis lupra dicta iunt actionem pignorati- tiam contrariam comperere. Diximus enim ſi quis rem alie- nam tanquam ſuam obligauerit, eo nomine aduerſus eum a- ctionem pignoratitiam contrariam competere. VI pianus ta- men hic ait actionem pignoratiriam con trariam hic locum nõ habere, quia finita eſt obligatio pignoris,& àconttactu re- ceſſum. Sed quomodo finita eſt pignoris obligatio? Pignoris obligatio eſt finira, quia rei pignoratæ dominium acquiſi- tum eſt creditori, qui à Principe impetrauit, vt ſibi licerer iure dominii pignus poſfidere& rerinere, quia noni nuénie- bat emptorem. Dubium non eſt quin extinguatur pignus, quia pignus rei ſuæ conſiſtere non poteſt, l. neque pign us. de reg. iur. Ergo cum creditor proponatur nactus eſſe domini- um rei pignoratæ, conſequens eſt ſinitam eſſe obligationem
Piguoris, vtilemq́ue ex empto competere creditori aduerſus debitorem in ſpecie propolita, non autem piguoratitiam con-
trariam, quia à pignoris obligatione eſtreceſſum. Sed quo- modo dabitur actio ex empto? directa non dabirur, ſed vtilis. eſt enim quaſi quædam vendirio, non proprie venditio cum quis impetrar à Principe vt ſibi licear iure dominii pignus poſ- ſidere, quia emptorem non inuenit, ſicur cum in ſalutum a- liquid datur. Datio enim in ſolutum ſpeciem quandam vendi- tionis habet. Hic obiter obſeruandum eſt pignoris obligatiò- nem extingui, cum creditor rei pignoratæ dominium confe- quitur: quod eſt intelligendum ſi plenum, ſi iuſtum, ſi irre- uocabile dominium nanciſcatur, nèc vidcatur aduerſaril. f debitor. ad. C. Treb. quæ hic adducitur vt contraria in glof⸗ ſis Accurſianis. Hæe de actione pignoratitia tam contraria quam non contraria. Quædam alia capita à nobis omiſſa ſunt, quia his percèptis quæ diximus non habent magnam obſcuri- ratem, tu metiam quia ad alios tractatus magis pertinere mihi videntur, qui ſunt in tertia parte Digeſtorum.
1IN TIT. XVv. LIB. 1111. COD. ET TI r. I. IL. I B, XITTIIT. PANDECTARVM. DE EXERCITORIA.
AGTION E.
RIMVRM hic proponemus totius huius tractatiis ar-
tum, deinde cauſas,& eſtectus huius actionis Sa Zumentum, deinde cauſas,& eſtectus huius actionis A exercitoriæ explicabimus.
6
Argumentum huiustituli
FE Dictum propoſitum eſt à Prætore, quo datur actio ad-
uerſus dominum, ſiue exercitorem nauis alicuius ꝓro-
quod contractum eſt cum magiſtro qui naui
»negocium geſtum eſſe dicetur. Hæc
naui præpoſitus eſt, ad nauem gubernandam actio datur ad=
uerſus dominum eius nauis ſiue ex ercitorem. Vnde exercito=
ria actio appellatur. de vtraque actione tituli ſunt leparati in Digeſtis, vnus autem eſt in C. de vtraque inſtitoria& exerci- toria actione; quĩ propter ſimilitudinem coniuncti ſunt. Quamuis autem magna ſit affinitas inter vtramq; actionem, tamen aliqua diſſimilirudo reperitur. Maior enim vtiliras A 1e eeagb Mm„
——
—
*
1

964 Frane. Duareni Comment.
eſt huius edicti, quod interpretamur de exercitoria actione, quam edicti de inſtitoria actione, vt admonet Vlpianus in leg. prima, in principio. Cum ſit maior neceſſitas. Vtilitas ma- gna imo neceſſitas nauigationis ſuaſit, vt hoc edictum propo- neretur, ſicut propoſitum eſt edictum, de inſtitoria actione,
vt negocii nomine, quod contractum eſt cum ianſtitore, te-
neatur dominus. Neceſſitas contrahendi. Cur maior neceſſi-
tas eſt contrahendi cum magiſtro nauis quam cum inſtitore? Quippe res patitur,&c. Tanta eſt plerunque nauigantium ne- ceifitas. Magnæ igitur vtilitaris& neceſſitaris cauſa propoſi-
tum eſt hoc edictum de exercitoria actione, vt agatur aduer-
ſus eum qui magiſtrum nauis præpoſuit, ideoque propter hanc vtilitatem, multa ſingularia conſtituta hic reperiuntur. In explicatione ſingulorum locorum quid ſingulare ſit doce- bimus. Et Vlpianus in lege prima.§. ſiis qui nauem. hoctitu. cur tot ſingularia reperiantur circa exereitoriam actionem docet, quia ad ſummam reipublicæ nauium exercitio perti- net, exiſtimauerunt noſtri legislatores maxime ad publicam vtilitatem pereinere nauium exercirionem. Vnde videtur nauiculariis munerum vocationem tribui, leg. 4. de iure im- munitatis. leg. 3. de vacat.& excuſ. muner. leg. ĩ. de muner. & honor. vt propter annonam& alias res vtiles Reipublicæ. Et huc pertiner quod Vlpianus ſcribit in Inſtitut. titul. de La- tinis, in fragm. vbi air Latinos multis modis conſequi ciuita- tem Romanam, vt ſi quis nauem ædificauerit duorum milli- um modiorum capacem,& pleraque alia reperiuntur in aliis iuris auctorum locis. Hec de argumento totius huius tracta- tus: nunc videndum eſt
C A y. I I. Decaufis huius actionls.
ldendum eſt ob quam cauſam detur hæc actio aduerſus . exercitorem.& quid petatur hac actione. Ex his quæ iam diximus, colliguntur ex§. eadem. Inſtitut. quod cum eo
qui in aliena poteſt. ſatis apparet cauſam huius actionis eſſe negocium quod contractum eſt cum magiſtro naui præpoſi- to. Si quis igitur negocium aliquod contraxerit cum magi- ſtro qui naui præpoſitus eſt à domino vel exercitore, datur aduerſus dominum vel exercitorem hæc actio exercitoria. Magiſtrum autem accipere debemus cui totius nauis cura mandata eſt à domino vel exercitore, leg 1.§. primo. hic. Is magiſter dicitur qui in quaque re magis quam alii poteſt, leg. cui præcipua. de verborum ſignificatione. Ergo ſi cum ali- quo nauta contractum ſit, non ideo dabitur actio aduerſus dominum nauis, quia magiſter non dicitur. Magiſtri enim ap- pellatione nautæ non continentur, qui in naui ſunt nauigan- gandi cauſa. His verbis oſtendit Vlpianus, ex delictis nauta- rum tantum, exercitorem teneri, ex contractu autem nauta- rum non teneri, ſed tantum ex contractu magiſtri, cui totius nauis curam commiſit, ex delictis nautarum„puta ex furto, certũ eſt exercitorẽ teneri. Quanquam ex delicto. Si quis eorũ qui in naui ſunt nauigandi cau. furtũ fecerit, eo nomin e datur aduerſus exercitorem actio exercitoria in duplum. Magiſtri autem. Deinde docer qui ſunt hi magiſtri. Id oſtendit exem- plis, quando quis magiſter nauis recte dicatur, vt eo nomine obligetur dominus vel exercitor nauis. Deinde ait nihil refer- re cuius con ditionis ſit, cuius æratis is cum quo contractum
eſt, quia ſibi imputare deber is qui præpoſuit hominem non
ſatis cautum, prudentem vel diligentem in ea adminiſtratio-
ne, velimpuberem, Hinc naſcitur quæſtio: Si magiſter nauis qui præpoſitus eſt naui gubernandæ à domino nauis ſiue ex-
ercitore, alium magiſtrum ſuffecerit,& alii mandauerit cu- ram totius nauis,& cum hoc magiſtro nauis negocium ali- quod contractum ſit, an eo nomine dabitur actio aduerſus dominum exercitoremve? Queæſtio tractatur in leg. prima. §. magiſtrum autem. vbi ait Vlpianus, non tantum teneri ex- ercitoria dominum ob contractum initum cum magiſtro quem præpoſuit, ſed etiam ſi contractum ſit cum magiſtro naui præpoſito in locum magiſtri, etiam ſi ipſo ignorante id factum ſit Et facilius hoc in magiſtro. Hic exemplum eſt iu-
ris ſingularis quod conſtitutum reperitur circa exercitoriam
actionem. Ego iam admonui multa ſingularia reperiri pro-
pter vtilitatem ac neceſſitatem niauigationis, quia nauium ex- citium ad ſummam Reipublicæ pertinet. Quid tamen ſi ſic ma- giſtrum praæpoſuit,&œ. Quod ſequitur multo admitabilius
eſt. Diximus ſi ignorante& inſcio exercitore magiſter naui
præpoſitus alium ſubſtituerit ia locum ſuum, ex contractu ia- ito cum hoc vicario teneri dominum nauis Quid ſi magiſter
eum præpoſuerit ea conditione, vt neminem alium in locum
ſuum ſubſtituerit? Dicendum tamen erit, Eo vſque producen- da eſt contrahentium v:ilitas ne contrahentes decipiantur, qui forte ignorantes ea lege& conditione eum præpoſitum eſſe naui. Hoc igitur ius ſingulare eſt, atque ideo producen- dum non eſt ad conſequentiam, quia contra tenorem ratio-
nis conſtitutum eſt propter aliquam vtilitatem, leg. ius lingu- lare. 16.15.& 14. de legib.& ſenatuscon. Non igitur idem di.
cemus de aliis adminiſtratoribus& procuratoribus. Quia hoc ſingulare eſt in magiſtro qui naui præpoſitus eſt. Caula igitur huius actionis eſt negocium contractum cum magiſtro nauis. Quis magiſter nauis dicendus ſit, iam oſtenſum eſt. De naui hic quædam ſubiiciuntur, quomodo nauis accipienda ſit. Et VIpianus ait nauem generaliter accipiendam eſle, vt etiam ratem comprehendat, etſi aliqua ſit differentia inter nauem & ratem, tamen quia ratibus plerunque vtimur loco nauium, voluit Vlpianus ad ratem producere, quod de naui ſcriptum eſt in edicto Prætoris. Addendum eſt tunc obligari exercito- rem nauis ex negocio contracto cum maxgiſtro nauis, ſi eius rei nomine contraxerit cui præpoſitus eſt à domino nauis. Bt puto hoc etiã nominatim edicto expreſſum eſſe. Verba edicti interpretatur Vlpia. in§. Non autem. lege prima, hic. Id de- monſtrat exemplis. Si onus vehendum. Exerciror nauis com- miſit curam nauis cuidam magiſtro: hic magiſter onus vehen- dum in nauem locauit, vel ex naue vehendum. Hæc locatio pertinet ad eam rem cui magiſter præpoſitus eſt: ideoque te- netur eo nomine exercitor vel dominus nauis. Quia qui ma- tuam pecuniam. Si mutuam pecuniam acceperit magiſterre- ficiendę nauis cauſa, dubium non eſt, quin hic contractus mu- tui pertineat ad eam rem cui præpoſitus eſt. Eſt enim eiman- data totius nauis cura. Vnde quærit filius, ſi acceperit mutu- am pecuniam non reficiendæ nauis cauſa, aur propter nego- ciationem illam cui præpoſitus erat, non tenetur eo nomine exercitor nauis. Tantum tenetur exercitor ſi quid contra- ctum ſit cum magiſtro eius rei nomine cui præpoſitus eſt. Si ad reficiendam. Hic vtilis quæſtio tractatur de eo qui muruam pecuniam dedit mag ſtro nauis reficiendæ cauſa,& is in na- uem reficiendam eam pecuniam non impendit, ſed in alium vſum conuertit, an eo nomine teneatur exercitor nauis? Hæc quæſtio pendet ex interpretatione prætorii edicti, an ita in- terpretari debeamus edicti prætorii verba, quaſi ſufficiat re- ficiendæ nauis cauſa pecuniam tantum numeratam eſſe, an vero oporteat pecuniam in refectionem nauis impenſam fuiſ- ſe. Smilis quæſtio tractata eſt à nobis in l. ciuitas. ſupra de re- bus credit. atque idem dicitur de minore& pupillo, qui ex mutuo tenetur, ſi pecunia in eius commodum conuerſa ſit. Hæc quæſtio tractatur duobus in locis in lege prima,§. Vnde quærit Ofilius.& leg. vltim. hic. In ſumma autem hæc conti-
nentur in hac tota diſputatione, à creditore fidem aliquam er-
gendam eſſe, vt actionem haber aduerſus exereitorem nauis. Nam ſi dolum admiſerit in ea re, ratio non permittit eiactio- nem dari aduerſus exercitorem nauis. Requirimus etiam ali- quam diligentiam, non tamen exactam, J. vlti. hic. Quæſtio tractatur apud Africanum, de eo qui mutuam pecuniam de- dit reficiendæ nauis cauſa, nec tamen conſtat pecuniam im- penſam eſſe in refectionem nauis, qui vult⸗ gere aduerſusex- ercitorem nauis. In primis exigit Africanus, vr nec- eſſaria fue-
rit nauis refectio, id eſt vt detur actio hæc exercitoria, opor-
tet vt ſciat hoc conſilium fuiſſe vt reſiceretur nauis,& hocno-
minatim conueniſſe vt reficeretur nauis ex pecunia credita,
tum etiam eam pecuniam creditam eſſe quæ necellaria ſir ad
nauem reficiendam. Nam ſi maior quantitas credita ſit, eius
tantum quãtitatis actionem habebit aduerſus exercitorẽ quæ neceſſaria fuit ad refectionẽ nauis. Oportet eum exiſtimalſe, eam pecuniam quam credebat adrefectionem nauis, ad refe- ctionem nauis conſumptamiri: veluti ſi in loco erat vbi nauis refici poterat. Hæc ſunt quæ continentur in lege vlt. quæ ſatis prolixa eſt. Réqendi creditorè etiliter. In primis exi gitur, refe-
, ctionem
——————
lunne! autr. N iun
1
2—————— ——

ontracto cum n 8
. T cirrpoftmeiaie mecichoerptellm 4
8 Noa autem. bexegd
nu. vehendam lran
um mag ſtrorhi agttn Feler aace cheuntm t umagiter rpaimcht Not veldominustan nam pecunim aummt Ddum aon et guindenn m cuiptepoltujtſt lim
Vade quent dins lun dendt naus cauk, um tepohtuserat, nonturn um tenetur exetcini
deiusteinomine ciygn
ls qusſiouactauteaf ito tauss tehcencr aui pecuniam non lnxentn dominetteneatut rnn erptetationt deruici dcti pixiori wede ſui ecunium tantum umer- miin refectionem nauth ana eſtitodsinlun dcitur de minole èſ niain eis campotm- zoobus inlocbin exſ⸗
ſummans tim. hic. Ia ſommade
ratione,i atdtolett
Gionem nauis fuiſſe neceſſariam quo tempore credita eſt pe⸗ cunia: dquè probate debet creditor, non tamen cogitur probare in refectionem nauis conſumptam eſſe Pecuniam quam credidit. Negocium enim gereret domini. In in-
terpretatione leg. ciuitas. ſupra de reb. credit. admonui hunc
locum diligenter obſeruandum eſſe,& ad ciuitatem& a mi- nores quoque pertinere. Nam valde iniquum miht videtur cogi quem negocium ciuitatis gerere, qui pecuniam credit ytconuertatur in vtilitatem ciuitatis: quia ſatis eſt eum ad hibere aliquam diligentiam vt non appareat eum malo ani- mo mutuam pecuniam dediſſe. Et quod dicitur in dict. leg. ciuitas.&aliis locis, puro interpretationem recipere ex hocre- ſponſo Africani. Datur ergo actio exercitoria aduerſus ex- ercitorein vel dominum nauis ex negocio contracto cum eo magiſtro qui naui præpoſitus eſt. Sed quæritur ſi plures ma- giſtci naui præpoſiti ſiat,& cum vno ſit contractum, an hoc nomine aduerſus excitorem nauis actio dabitur? Hæc quæ- ſtio tractatur in leg. 1.§. ſi plures.&§. fiin leg..& 3. vbi dici- tur, Quodcung, cii vno. Siplures magiſtri ſunt præpoſiti na- ui gudernandæ, nos intelligimus ſingulos in ſolidum naui Præpoſitos eſſe, ita vt ſufficiat cum vno contrahere vr domi- nus nauis obl gstur. Hoc ſingulare quoque eſt in exerci- toria actione. Nam de pluribus aliis adminiſtratoribus 1 dem dici non poteſt, veluti cum plures procuratores fimul dantur, nonid actum intelligimus vt in ſolidum dati videan- tur, niſi id nominatim conuen erit. leg. pluribus. de procu: a- toribus, Obligabit exercitorem. In literis procuratoris& q uæ vulgo conſcribuntur, ſolent exprimi plures claululſæ. Sed tamen hocconſtiturũ eſt de magiſtris quib. nauis cura man- data eſt. Ergo ſi vnus magiſter ſine alio contraxeiit, tene- tur exercitor. Hæc autem actio datur aduerſus exercito- rem nauis, vel aduerſus eum ad quem nauis obuentiones g reditus omnes perueniunt. leg. 1.§. exercitorem. Exerci- toris mentio f. Cta eſt in edicto Prætoris non domini, quia fieri poteſt vt quis exerceat nauem,& tamen dominus nauis
caaurere non ſit,& ratio exigit vt is ad quem reditus& obuentiones o- 2 4. 1 2
per auer- Imnes perueniunt, teneatur hac actione. Per auerſionem
fonem conduxit. Quid ſit per auerſionem conducere ſatis colligitur
ex leg. vltim. ad leg. Rhodiam de iactu. in§. vlim. vbi dicitur, Si auerſione. Si non Pro numero impoſitarum amph orarum ſed ſimpliciter merces conſtituarur, dicitur auerſione nau’s conducta eſſe, non ſi pro ſingulis amphoris merces conſti- tuta ſit: ſed id nos plenius ttactaturi ſumus ſub tit. ocati infra. Ab hoc exercitore, exercitoria actio appellata eſt. I. 1§. ex- ercitorem. De conditione huius exercitoris quædam hic tra- duntur, de ſtatu, de ætate, de ſexu:& hic dicitur nihil refer- re an mas an fœmina ſit: idque expreſſum eſtinl. 4.Codic. eodem. cuius ætatis ſit multum refett. Iniquum eſſet& vtili- tati contrariam pupillum ideo teneri ex contractu magiſtri à ſe præpofſiti, quod nauem exerceat, ſi abſque ſui tutoris auctoritate eam exerceat. Parui(inquit) refert an ſit pater- familias, an filiusfamilias, an ſeruus, vt competat hæc actio. Cum quæritur an hæc actio detur, nihil refert an is qui exer- cet nauem liber ſit, an ſeruus, an filiusfamil. an paterfami- lias. Refert tamen paterfam. an filiustamilias ſi t, an liber, an ſeruus, cum queritur contra quem danda ſit actio. Nam ſ ſeruus exerceat nauem„aduerſus eius dominum dabitur a- ctio. Siſfiliusfamilias nauem exercear, aduerſus eins patrem etiam dabitur actio: idque expreſſum fuit edicto prætoris. Caput vnum prætorii edicti ad hunc locum pertinet, vt ſatis apparet ex leg. 1.§. ſi is qui nauem. Hoc edicto proponitur a- ctio nõ tantũ aduerſus exercitorsi pſum, ſed aduerſus eum in auis poteſtate exercitor fuerit: nam ſi forte in poteſtate patris xercitor fuerit, vel in poteſtate domini, tunc dabitur actio exercitoria aduerſus dominum velpatrem. Seruus enim ex contractu conueniri non Poteſt. leg. ſeruus. Cod. de iudiciis. liusfamilias conueniripoteſt, ſed præter obligarionem qua 0liSatus eſt filiusfamilias, pater hic tenetar. Oltendit Vlpia- nus his verbis ex hac parte edicti non dari actionem adaerſus Pacrem exercẽtis, nifi filius voluntate patris nauem exerceat. nam ſi ſinevoluntate, non dabitur actio ex hoc edicto. Po- zeſt autem dari actio de peculio. Nam ea actio datur aduer- ſus patrem quatenus eſt in peculio, etiam ſi filius inſcio patreo Lontraxerit, ſed non datur vltra id quod eſt in peculio. Sed
In Tu. Deexercitoria ackione.
969 hæc actio exercitoria datur in ſolidum, quia ſi Rlius familias nauem exercuerit volunrate patris, tenetur inolidum pater. his vertbis oſtendit quod hic dicitur ius ſingulare eſſe,& alias pPatrem cuius voluntate filius aliquam negociationem exer- cet, non teneri in ſolidum. Quod verum eſt. Sed hic mul- ta ſingularia conſtituta reperirr iam admonui, quia nauium exercitio ad Rempublicam pertinet: non eſt idem vſus in-
ſtitoriæ. Hic locus valde obſcurus eſt& difficilis. Mirum Cær pater enim videtur quod hic dicitur, patrem filii exercitoris nomi- 4 2iu, Lo. ne iure ſingulariteneri. quia eius voluntate filius nauem exet-2ene cuit: quia videntur multa huic ſententiæ aduerſari. In eait in fo. primis quod dicitur de actione triburtoria, in le g. 1. infra, de lidi hac. trib. actio. Si volente aut etiam ſciente patre filius negocia- 2iome tus ſit ex merce peculiari, non agitur aduerſus patrem in ſoli-"*⁷ eæszur
dum, ſed actione tributoria, vttributio quædam fiatinter patrem& alios creditores. Id ego planius dicam. Cum a- gitur aduerſus patrem de peculio, pater primum deducit quod ſibi debetur à filio ſuo, ſi quod negocium contraxerit cum filio, ex eoque contractu obligatus ſit ei filius naturali- ter. Nulla enim obligatio contrahi poteſt inter patrem& filium quam naturalis: ea res aliquando diminuit peculium, aliquando etiam totum peculium conſumit. Si quid fotte ſuperſit deducto eo quod patri debetur, ex eo ſatis fier aliis creditoribus. Haæc eſt natura tributoriæ actionis. Sed cum filius negociatur ex merce peculiari volent e vel ſciente & patiente patre, ſi conueniatur à creditoribus quibus filius
eſt obligatus, non deducet quicquid ſibi debetur, ſed fiet
contributio inter eum& cæteros credirores pro rata parte quæ ei debetur. Exempli graria, Si forte centum debean- tur aurei patri, capiet illa centum: ſi autem aliis cresitoribus debeantur quinquaginta, accipient quinquaginta aureos. Ex eo poteſt aliquis dubitare, cur in ſolidum teneatur pater, quia eo volente nauem exercet filius.& cur non eſt locus ill con.
tributioni quæ habet locum in actione triburotia? Hæc eſt
Prima difficultas. Alia difficultas naſcitur ex edicto, Quod
iuſſu, quo proponitur actio aduerſus patrem, cuius iuſlu fi- lius contraxit. Nam cum iuber bater filium cum aliquo contrahere ex eoque contractu obligatus eſt filius, agi- tur aduerſus patrem, idque in ſolidum. Iufſum autem quẽ- cunque conſenſum accipimus. leg. I. quod iuſſu. Nam etiam ratihabitio ſu fficit- ergo nihil ſingulare eſt in exercitore na- uis. Videndum ergo eſt quemadmodum he actiones di- ſtinguendæ ſint,&quæ ſit poteſtas harum omnium actionũ: quod fuſius à nobis explicabitur in ſir gulis locis. Primum filius meus volente me aut etiam conientiente negociatus ſit, non tenebor in ſolidum ex contractu filii mei, ſed tene- bor actione tributoria,& fiet contributio inter me& cæte- ros creditores. leg. 1. de tribut. act. Edictum enim illud loqui- tur de filio qui negociationem exercet ex merce peculiari.
os autem hic loquimur de co qui nauem exercet. Alia cauſa eſt eius qui negociatur ex merce peculiari, alia eius qui
nauem exercet. Nã hoc ſingulare eſt in oo qui nauem exercet
vt pater omnino teneatur in ſolidũ, ſi mode co voléẽte filius nauẽ exerceat, non dico ſciente. Hoc iotereſt inter actionem tributoriam Fexercitoriã, quod ſola ſcientia ſufficit in actio- netributoria: hic requiritur voluntas patris, vel expreſſa vel aliquo modo declarata. Ad actionem quodinſiu, egore- ſpondeo, Si pater conſenſerit certo contractui filii ſui, ex
quo obligatus ſit filius, tunc d birur actio eo omine aduer-
ſus patrem in ſolidum: Si vero patre ſciente& permit- tente filium negociationem exercere, filius obligatus ſit ali- quoex contractu, non ideo tenetur pater in ſolidum actione quod iuſſu, quaſi eius iuſſus contractus ille initus ſit.
Multum refert an patre conſentiente dicamus filium exer-
cuiſſe negociationem, an vero eo ignorante negotium
cum filio contrahatur. Sji pater conſenſerit certo contra- ctui filij ſui, dari actionem adueus patrem in ſoliaum. Sed accidit nonnunquã vt pater nõ conſentiat certo contra- ctui, ſed ignoret negorium contrahi cum filio, ſed ſciat filium negociationem exercere,& tunc cum quæritur an teneatur pater proprter ſcienriam, dicimus teneri, ſi ſci- uerit& paſſus ſit filium negociationem exercere tributoria actione, non in ſolidum: ſed ſi exerceat nauem eo in- ſcio, modo alias paflus fuerit, tenetur in ſolidum. Sufficit
—ᷣ——————
—
— 2————— 8——————. ————. —— 2 —— 2
——
—
———
7
— ⁄n * 4 *

——“
1 4 1 3 1 3 † ö 4 ⸗
———
970 Franc. Duareni Comment.
patre volente eũ exercere nauẽ,& ſi inrelligat filium alicuius exercitorem eſſe tenebitur pater in ſolidum. Sic videtis hoc fingalare eſſe in exercitore nauis propter vtilitatem publica quia(vt diximus) maximum exercirium ad ſummam Kei- Fablics perrinet. Eſt locus commanis de nauigatione di- igenter obſeruandus: Hic locus pertinet ad actionem tri- butoriam, de qua dicemus infra, ſub titul. de tribut. act. Exi- ſtit quæſtio ex verbis prætorii edicti. Pietor hic loquitur de filiofamilias, qui volente patre nauem exercet: quid ergo
ſi ſciente patre nec expreſſim conſentiente nauem exerccat/
filius, an dabitur actio ex hoc edicto? De co dubitatum fuit à veteribus, quia is qui ſcit& paritur filium nauem exer-
cere, videtur quodammodo exercers. Sed hæc ſcientia&
patienria aliquo modo differt à conſenſu, vt dicitur in leg. i. de trib. act. vnde melius eſt in re dubia verbis edicti ſeruire.
Certum eſt inter voluntatem& ſcientiã aliquid intereſſe er-
go non recedemus à proprietate verborum in re dubia. Eſt- que locus communis de interprecatione, vtà verbis legisla- toris non recedamus niſi contraria voluatas appareat. Hinc oritur quæſtio, Siplures exercitores ſint nauis, an in ſolidum danda ſit actio ex hoc edicto,& quatenus danda ſit? Edi- cto expreſſum eſt aduerſus exercitorem dandam eſſe actio- nem: Sed ſi forte plures ſint exercitores nauis, quatenus dabitur actio? an aduerſus ſingulos pro parte dabitur actio,
an in lolidum? Hæc quæſtiotractatur in leg. 1§. vltim.&
leg. 2. 3.& 4. Si plures exerceant nauem agetur cum ſingulis, non pro parte qua quis nauem exerceat, ſedagetur in ſoli- dum, quaſi duo rei ſint debendi. Rationem adtert Gaius, Ma in plures aduerſarios diſtringatur qui cum vno contraxerit. Qua ratione hoc edicto Prætoris cautum fuerit docet. Gra- ue eſt eum qui cum vno magiſtro nauis contraxit, in plures aduerſarios diſtringi. Ergo multum refert, an plvres exer- citores nauem exerceant ipſi,& cum vno contrahatur, an vero non exerceant ipſi, ſed habeant magiſtrum naui præpo- ſitum. Nam ex negocio cum magiſtro inito tenentur in ſo- lidum: ſi autem ipſi per ſe exerccant, pro portionibus exer- citionis tenebuntur. Sed is qui præſtitit ſolidum, ſocieta-
tis iudicio conſequetur quod ſoluit pro rata parte: quod fir
etiam in duobus reis debendi. Si tamen plures perſe nauem exe: ceant,&c. Quid igitur dicemus ſi plures exercitores na- uis exerceant nauem per ſe, nullum habentes magiſtrum naui præpoſitum, ſi contrahatur cum aliquo an teneatur pro parte exercitionis, an vero ſinguli in ſolidum teneanur? Hic dicitur, eos pro portionibus exercitionis conueniri non in ſolidum. Neque enim inuicem ſui magiſtri videntur. Oc- currit obiectioni. Poteſt videri cum duo ſimul exercent, al- terum alteri quaſi magiſtrum eſſe,& hoc modo poſſet quis interpretari vt alter in lolidum teneretur. Sed non intelligũ- tur ſibi inuicem magiſtri eſſe, niſi hoc actum eſſe appareat. Forte accidere poteſt vt ex pluribus exercitoribus vnus com-
municonſenſu magiſter præ ficiatur,& ſecundum hanc par-
tem edicti ſingulitenebuntur in ſolidum. Sequitur, Sed&/1
ſeruus plurium. Hinc exiſtit quæſtio de ſeruo plurium exerci-
torum, qui nauem exercet voluntate eorũ. Idems placuit quod in pluribus exereitoribus. Plures qui exercent nauem habent ſeruum communem, eum præponunt exercitioni nauis. Is iuſſu dominorum ſuorum excecebat nauem: quæritur ex cõ- tractu inito cum ſeruo, quatenus teneantur exercitores, an pro parte, an quatenus exercitores ſunt nauis, tenebũtur. Et ait I. C. quibaſdam idem placuiſſe, quod in pluribus ex- ercitoribus, id eſt vt pro parte ſinguli teneantur: quam ta- men ſententiam non probat. Plano ſi vnius ex omnib. So. Hic
affirmat. Cumq; dubium ſit quod aliis placuit, in ſuperiori ta-
men ſpecie id quod ſequitur planum eſt& certum. Atigitur, eum ſeruum qui plures habet dominos ſi vnius ex omnibus dominis voluntate exercuit, in ſolidum illum cuios volun- tate nauem exercuit teneri. Et ideo puro. Quod re- liquit dubium in ſuperiore caſu, nunc decidit. Cum ſeruus exercet nauem voluntate dominorum plurium ex ercitorũ, omnes in ſolidum tenentur, idq; infert ex poſterioti caſu. Is cuius iuſſu ſeruus nauem exercet, renetur in ſolidũ, quia iuſſit
cei. Ergo cum iuſſu& voluntate omnium ſeruus nauem exer-
cet, omnes teneri debent in ſolidum. Ex his intelligitis aduer- ſus quem detur hæc actio exercitoria. Notandum tamen
hic eſt, non ideo minus magiſtrum naui præpoſitum teneri uodactio detur aduerſus exercitorem nauis, à quo naui pr. poſitus eſt. Cum enim dicimus, ſi quis contraxerit cum ma- giſtro nauis, dandam eſſe in exercitorem actionem, nonita accipiendum eſt, quaſi non teneatur ille magiſter nauis ex proprio contractu& propria perſona. Cum quis contrahit cum filiofamilias, duos debitores habet: filium in ſolidum, patrem autem obligatum habet vſque ad modum peculii.). qui cum filiofamilias. de pecul. Nam præter eam obligatio- nem qua tenetur magiſter, tenetur etiam exercitor:& eſt quædam acceſſoria obligario: idq; expreſſumeſt in leg. 1.§. pen. hic. Hac attio a perſona. Hæc verba diligenter notan- daſunt, quia complectuntur quæcunque ad hauc diſputatio- nem pertinent. Cum prætor propoſuit actionem adueiſus exercitorem nauis, non tranſtulit actionem? perſona magi- ſtri in perſonam exercitoris, ſed obligationi qua tenetur ma- giſter nauis, adiecit etiam obligationem qua exercitor tene- tur. Echis aurem obligationibus vna principalis eſt, alia au- tem velut acceſſoria. Obligatio qua tenetur magiſter na- uis eſt principalis: ea autem qua tenetur exercitor, eſt acceſlo-
ria. Non enim ex ſua perſona tenetur exercitor ſed ex per-
ſona magiſtri: atq; ideo vno ſoluente, alter liberatur. leg. 1. §. vltim. Atque ideo quod aliis in locis ſcriptum reperitur de fideiuſſoris obligatione, ad hunc locum referendum eſt. Nã ſicut reo principali lolnente, iĩpſo iure fideiuſſor liberatur: hic etiam magiſtro ſoluente ipſo iure exercitor liberatur. Nam fideiuſſoris obligatio quæ acceſſoria eſt, non poteſt cõ- ſiſtere ſine principali. Sed fideiuſſore ſoluente, datur reoex- ceptio ſi conueniatur. Præterea de qualitate harum actionũ quæritur, an hæ actiones ſint ciuiles, an prætoriæ, an rei per- ſecutoriæ, an perpetuæ, an temporales. Certum eſt hasa- ctiones perpetuas eſſe,& ad heredem tranſire, vt dicitur inl. 1.§. ſi ſeruus. Verum eſt actionem quæ datur aduerſus ex- ercitorem eſſe prætoriam. leg. 1.§. pen. Naſcitur ex iuriſdi. ctione prætoria, magis quam ex iure ciuili. Si leges& ius ci- uilę inſpiciamus, ex contractu inito cum wagiſtro nauis non tenetur exercitor, vel dominus nauis: ſed proptet vtilitatem hæc actio prodita eſt à Prætore ex iuriſdictione ſua: non id- eotamen hæcactio temporaria eſt quod prætoria ſit. Nam actiones prætoriæ quæ continent rei perſecutionem perpe- tuæ lunt,& hæredi& in heredem dantur-hæc autem rei per- ſecuroria eſt. Sed an contraria actio detur ſicuti in ſuperiori edicto, id eſt, an ſicut datur actio aduerſus exercitorem na- uis ex eo contractu maiſtri: ita detur viciſſim actio ex con- tractu magiſtri exercitori aduerſus eos qui cũ magiſtro con- traxerunt? Vlpianus in l. l. S. Eſt autem. ait ex contractu ma- giſtri exercenti nauem actionem nõ competere aduerſus eos qui cum cum magiſtco contraxerunt. Magna vtilitas at- que ideo magna neceſſitas fecit vt daretur actio iis qui cum magiſtro nauis contraxerunt aduerſus exercitorem. leg. 1. hic. in prin. Sed nõ eodem auxilio indigebat exercitor. Sed an deſtituerur omni actione, omni auxilio exercitor: Hic dici- tur, aut ex locato. Nulla exercitori prodita eſt actio aduerſus eos qui cum magiſtro contraxerunt, ſed aduerſus m agiſtrum àſe præpoſitum haberactionem velex locato, ſi forte ma- giſter ei locauerit operã ſuam: actionẽ vel mãdaii, ſi fine mer- cede conſtituta naui præpoſitus ſit. Quamuis enim nulla ſi propoſira actio qua poſſit experiri exercitor nauis aduerſus eos qui cum magiſtro nauis contraxerunt ‚ſolent tamen Præ- fecti annonæ propter miniſterium annonæ ad quod maxime pertinet nauigationis vtiliras, eos extra ordinem cogete. Hu- iuſmodi exempla reperiuntur lub titul. de extraord. cegntt- uod autem his diximus, exercitorem nullam babete a- ctionẽ aduerſus eos qu cũ magiſtro nauis cõtraxerunt, hoc eſt intelligendum niſi magiſter nauis in poteſtate exercitoris fuerit Nam ſi exercitor præpoſaerir vel filium ſuum ve ſeruum quem habet in ſua poteſtate,& filius contraxerit, ve ſeruus, dnbium non eſt quin actio ex contracta filij aut ler⸗ ui acquiratur patri vel domino, leg. ſtipulatio iſte.. alteri- de verborum. obligationib. Ergo quod hic dicitur intelligen. dum eſt de eo qui liberum hominem velalienum ſeruum qut in poteſtate eſt præpoſuit naui. Nam per liberam perlo- nam nobis non acquiricur obligatio, nec actio, vt iam dixi-
mus. IN TIT.

hreretea d: quiinthe nesbot duiles,angtende * mtempotales.(an K adberedem tnnite eſt chonem quxcmms um lex.ſ.pen. Nüi a qaꝛm er iureciuil Äig acractuinito cnma domiaus naus:ſetyr Pix ote exiaticichohea: mpotxi cſtqnoden rcoatinent tei petſccrm
in deredem duntundeim
onttati ꝛctoo detutigii datur:ckio aduertdern giſtti: ia ierut iclt oci autetls eosqu dn 1 15.Et autem. itedar V nchonem 15 cocpttes concraserunt. nue aas lecit it duen ii eruont advet 5 eredr ·:m auribo„
1
exercitotipt ua
In Tit. Ad leg. Rhodiam deiacku.„1
1 N TIT. II 1.1B. XIIII
P A NDEICTARK V M.
72 Tintelligamus quæ ſit lex Khodia,& cur ti⸗ S tulus de lege Rhodia hic poſitus ſit, animad- Krendum eſtin primis Rhodum inſulam eſſe in mari lonio,& vnam ex Cycladibus inſulis: in Ae qua ctiam ciuitas eſt eiuſdem nominis, quam veteres ſcriptores laudant& extollunt propter iο‿νινκν naualem diſciplinam. Sic enim loquitur Strabo libr. 14. Geograp.qui& ait nobilem eſſe ciuitatem Rhodum ob dilix Bentiam citca res nauales,& multos annos marl poti- tam fuiſſe. Hæc igitur ciuitas, cuius naualis diſciplina tantopere commendatur, præcipuis quibuſdam legibus vſa eſt circa rem nauticam. Quanto in pretio fuerint hæ leges Rhodiæ, ſatis argumento eſt, quod imperatores Romaui tantum his legibus tribuetunt, quantum Romanis; modo illæ Romanis non aduerſarentur. Maxime autem hoc oſten. dit reſcriptum Antonini lmperatoris. cap. 9. huius tit. æ 5aait 64xiονε ⁸mνν⁴α εμντ. Supplicatio Eudemonis Nicomedenſis Græcè deſcripta fuit, vt hic reperitur. Hic refert Auuſtum imperatorem idem quoque iudicaſſe, vt controuerſiæ nau- ticæ lege Rhodiorum dirimerentur. Propoſitum fuit impe- ratori direptionem& ſpoliationem factam eſſe ab his qui Cycladas inſulas habitabant, ex quarum inſularum numero Rhodus eſt, vt dixi. Lex ſcilicet Rhodia his verbis ſigni- ficat legem Rhodiam nauticam quaſi maris dominam eſſe, figurata loeutione,& controuerſias de rebus naualibus ſe-
cundum eam legem iudicari& definiri debere. Lex auren⸗
Domo Au.
waris. Quidam ex his verbis colligunt imperatorem domi- num eſſe terræ, non etiam maris, propter dictionem aduer- ſatiuam: ideoque Venetos non eſſe ſubiectos Romano im- perio. Sunt qui hocira defendant, quia eorum ciuitas ſita ſit in Adriatico mari.ſed hoc ineptum eſt. Dehacre conten- tio fuit inter duos luriſconſultos noſtri temporis Alciatum & Inæum. Hinc igitur notandum eſt, ex naufragio nihil diripiendum eſle, idque cautum fuiſſe lege Rhodia veriſimile eſt, idque etiam vetitum eſt legibus no biis„ præſertim inl. ne quid. de incen. rui.& naufr. Eſt etiam conſtitutio Fri- derici, quæ deſcripta vulgo reperitur in C. tit. de furtis- auth. nauigia. Improbat conſuetudinem quorundam locorum, qua conſueuerant res nauftagorum& nauigia retineri,&e vult omnia eis integra conſeruari. Huc etiam pertinere vi- detur quod dicitur in leg. 7. hic. Tum depreſſa. Depreſſa nauis, Gallicè erfondree, non magis propter naufragium con- ſequitur quis res ſuas, quam propter incendium. Idem di- cendum eſt de rebus iactis in mare nauis leuandæ cauſa orta tempeſtate, quia illæ res non ſunt occupantis, vt dicitur in
duobus locis ſub hoc tit. l. z2.§. vltim.&e Lqui leuandæ. Non
videtur eo animo eſſe is qui proiicit res quaſdam ſuas in mare leuandæ nauis cauſa vt eas habeat pro derelicto, niſi contra- rium appareat. Idem dicitur in Inſtit. ſub tit. de rer. diui.. vltim. Idem in l. falſus.. ſi jactum. de furtis, vbi dicitur ſi quis iactam rem in mare ſurripuerit, furtiteneri quia dominus nõ habuit eam pro derelicto. de naufragio, intelligendum eſt cautum fuiſſe primo capite legis Rhodiæ,& quod etiam diximus de rebus direptis& ia- ckes in mare. Videamus nunc de alio capite, de quo precipue tractatur ſub hoc titulo,
De contributione. C r. 11.
IM erdm caput legis Rhodiæ( vt mihi videtur) præei⸗ puum eſt de contributione rerum propter merces ia- as m mare leuandæ nauis cauſa. Nam ſi propter tempeſtatẽ res aliquæ iactæ fint in mare nauis leuandæ cauſa remouen- ii communis periculi cauſa, cautum eſt lege Khodia, vt alii auorum merces ſeruaræ ſunt, propter hunc iactum cogan- tur hoc damnum reſarcire& contribuere. leg. 1. hic. Gum Pro conſeruatione omnium mercium damnum datum oſt, e Pro conſeruanda jpſe naue, id damnum quod datum eſt Ptò omnibus omnium contributione ſarciri debet. Pau- lusm leg. 2. id æquiſſimum eſſe ait in§. æquiſſimum. Idem vulggo traditut de ncendio, cum dituta eſtaliqua domus
Quodigitur à nobis dictum eſt
cæterarum conſeruandarum cauſa; vt id damnum ſarciatur à* uta bus- vicinis ad quos veriſimiliter potuit ignis peruenire. Id ex 2eu⸗ 15— preſſum non eſt certo iure, ſed argumentum ex his legibus ſeruada- ducitur eius rei probandæ cauſa. Sed legimus quidem do- um cam- mum aliquam dirui poſſè vt aliæ conſeruentur. leg. ſi quis fu- ſa⸗bn. mo. ad leg. Aquil.& l. i. quod vi aut clam. Ex hoc aurem ca f77 e,e pite legis dantur aliæ actiones, quarum menti eſtin leg. 2. ſuerun. hic. actio de locato& conducto:& quamuis forte deiſsa. Licsmfe ctionibus nihil expreſſum fuerit lege Rhodia; tamen veriſi- Aeseus, mile eſt magiſtratus&prætorem adexemplum legis Rhodie has actiones propoſuiſſe. Vr intèlligamus-ſum huius legis Rhodiæ, hic docet luriſconſultus quaſdam actiones propo⸗- ſitas eſſe ad hanc contribucionem, vt damnum reſarciatur eĩ cuius merces iactæ ſunt in mare, aitque eum cuius merces iactæ ſunt in mare, aduerſus alios quorum werces ſeruatæ ſunt proprer hunc iactum actionem non habere, ſed aduer- ſus magiſtrum nauis ex locato:& magiſtrum nauis age- re ex conducto aduerſus alios quorum res ſeruatæ ſunt. Hæc eſt ratio agendi& in vſum conuertendi quod cautum eſt ipſa lege Rhodia. Contractus locati initus eſt inter magi- ſtrum nauis& mercatores, quorum res vehendæ conductæ ſunt: ergo æquum eſt agi aduerſus magiſtrum nauis. A- git is cuius merces iactæ ſunt in mare aduerſus magiſtrum na- uis vt retineat aliorum merces, donec ab eis ſatisfactum fue- rit. Eſt ratio quædam agendi ſatis vſitata. Exemplum v- num eſt in leg. cum in lege.§. colonus. locati. Propter meſ- ſes ſurreptas colonus non agit furti, quia dominus non eſt antequam meſis facta ſit, ſed competit actio domino. A⸗ git autem colonus aduerſus dominum vt is agat aduerſus fu- rem condictione furtiua. Sic viderur legendum elle,& 7 non retinæat. Quamuis hæc negatio deſit inlih. Florent. Er go fruſtra agetur vc retineantur res eorum quinullas tes habent quæ poſſunt retineri. Hic ergo videtis actionem ei compe⸗ tere cuius merces iactæ ſunt in mare, vt damnum ſibi reſar- ciatur,& cogantur alii conferre& damnum ſ kcire pro re⸗ bus eorum quæ ſeruatæ ſunt. Sed hic videtur aduerſari quod dicitur in leg. 3. vbi dicitur, Qui ſeruandarum mercium cauſa merces aliquas in mare proiecit, nulla tenetur actione: fi dolo malo aliquas merces in mare proiecit, tenetur de do- lo:ſi ſine dolo,& ſine culpa, tenetur actione pra ſcriptis ver= bis. Si ſeruan darum mercium cauſa proiecit nulla renetur a- ctione. Hæc antinomia multos torſit,& Accurſium& cæ e= ros, nec videntur eam commode explicaſſe. Ego igitur ali et reſpondeo, nulla actione teneri eum qui mercès proiecit, i d dico eum tenericuius merces ſeruatæ ſunt. Hic non inſpicitot quis proiecerit merces in mare, ſed inſpicitur cuius inter ſit hanc iacturam factam eſle, ita vt quamuis actio ſit in peclo, tamen perſonæ tenentur propter res quæ ſeruatæ ſunt. loeo cogitur quis ad hanc collationem, quia res eius ſeruatæ ſunt propter iacturam aliarũ mercium. Si forte proiecerit,& nul- las res habeat, nulla actiòne tenebitur, vt ſi forte proiecerit, vt ſeipſum ſeruaret. Sic mihi videtur facilis eſſe explicatio& diſ- ſolutio. Sed hoc dilucidius ſiet multo ex his quæ ſequuntur. Videndum eſt igitur b
Decauſa huiur contrihutionk. C àA v. III.
17 intelligamus quando poſſimus hac actione experi-
N ri,& quando non poſſimus, ſciendum eſt duo neceſ-
ſaria eſſe vt detur hæc actio. Iactura rerum ex vna parte,& conſeruario rerum ex altera parte. Is qui iacturam feeit re- rum ſuarum perit hanc contributionem,& abh's quorum merces ſeruaræ ſunt propter hanc iacturam. Ergo vt locus ſit huic collationianimaduertere debemus, an iact fint res ex vna parte: deinde an ſeruatæ ſint ex altera patte. Sedvrt
planius& diſtinctius hæctractemus; videndum eſt rimum
de iactura rerum; deinde rerum conſeruatione. D bi mn non eſt quin lex Rhodia lara ſit de iactu ſiue iactura rerum, & de contributione propter iacturam: id ſatis oſtendit lex 1. & ipſe titulus& inſcriptio. Srd viilitas ſuaſit atque æquutas vt lex Rhodia de iactu ad damnum ex alia cauſa datum porri⸗ geretur interpretatione. Iraque videtis ex pleriſque aliis cau= ſis locum eſſe huic contribueioni,& ſi forte nullarum m er⸗ cium iactura facta fuerit. Dicamus igitur quoties aliquod damnum datum eſt propter iatburam, aut aliam huiuſmodi
—
*. “—–ſͤſſſſſſ“. 8 8 4 * 4 4 1* * 3 4*
—— 1 4
— 8 9 K . 1 *

572 b Franc. Duareni Comment.
cauſam leuandæ nauis cauſa, hoc damnum ſarciri debere ab his quorum merces ſeruatæ ſunt. Id ex variis locis huius titu- li colligitur:& hoc percepto difficile non erit animaduerte- re quæ ſit ratio cuiuſque iuris in ſpeciebus quæ tractantur ſub hoc titulo. Eas quæſtiones nos ordinè tractaturi ſu- mus. b. Prima quęſtio eſt de naui& armamentis in leg. 2.§.ſi con⸗ ſeruatis. Propter tempeſtatem nauis fracta eſt, vel deterior facta, vel exarmata: conſeruatæ ſunt merces, 8 nihil Sa- rum periit tempeſtate: quæritur an ſit locus contributioni& collacioni de qua hic loquimur,& an mercatores quorum merces ſeruatæ lunt, debeant hoc damnum ſarcire magiſtro nauis? Hic iuriſconſultus ait nullam hic contributionem faciendam eſle, nullam collationem. Verum quidem eſt da- mnum aliquod hic datum eſſe, ſed tamen non eſt damnum datum propter c onſeruationem aliarum rerum quæ erant in naui. Dicendumigitur eſt locum tantum eſſe collationi, cum damnum aliquod datum eſt remouendi communis pericu- li cauſa,& pro conſeruatione. Hic autem non poteſt dici da- mnum datum eſle propter conſeruationetn aliarum re- rum& communis pericuti vitandi cauſa. Locus ergo col- lationi eſſe non poteſt. Id luriſconſultus probat ſimilitudi- ne. Nam& hfaber. Si quis faber locauerit opus faciendum, & is fregerit malleum, id damnum non impurabitur ei qui conduxit opus faciendum. Hoc tamen locum non habet in duobus calibus, vt oſtendit luriſconſulcus. Veluti ſi vo- luntate vettorum. Si deterior nauis facta ſit voluntate vecto- rũ, vel propter aliquemmetum id factum ſit, vt merces met- catorum conſeruatentur, damnum tunc farciri debet.& hoc
eſt obleruatione dignum. Eodem pertinet quod dicitur inl.
3. Arborem vocat malum nauis. Si deiecctum eſt inſtru- mentum nauis, contributio debet fieri, ſi remouendi com. munis periculi cauſa,& conſeruandæ nauis, vel mercium cau- ſa io factum eſt. Eodem pertinetquod traditur in leg. ·: hic.. Si nauis perierit naufraꝑio, locus non eſt contributioni, et ſi forte merces ſuas conſeruarint vectores. Non enim eſt depreſſa nauis communis periculi vitandi cauſa. Multurn intereſt intet priorem& poſteriorem ſpeciem. Naminpo-
ſteriore ſpecie loquitur luriſconſultus de naui quæ naufragio amiſſa eſt. Sed cum arbor cæditur, vt nauis cum mer- cibus liberari poſſit, tunc æquitas contributionis locum ha- bebit. Alia quæſtio eſt de naui redempta in leg. 2.§. Si nauis. Si nauis capta à piratis redempta fuerit, alii debent conferre: & ex hoc ſatis apparet non tantum propter iattum mercium collationem locum habere, ſed propter aliud etiam dammum datum. Sedſi aliquid prædones abſtulerint ex mercibus a- licuius,& is redemerit ſuas merces; non cogentur alii hoc damnum ſarcire. Sic videtis inſpiciendum ſemper eſle an damuuimn omnium cauſa datum ſit, an eorum interſit, cum
quæritur an contributioni locus ſit: idque pertinet ad expli-
cationem quæſtionis tractatæ in leg. 2.§. ſeruorum.de leruis
qui coorta tempeſtate perierunt in naui. Alia quæſtio eſt in leg 4. de merribus in ſcapha poſitis leuandæ nauis cauſa.
Nauis erat valde onuſta mercibus, adeo vt portum non poſ- ſet intrare, vel flumen cum onere, eæ merces immiſſæ ſunt in ſcapham, quæ periit cum mercibus: quæritur an ij quo- rum perierunt in ſcapha, poſſint alios compellere ad contri- butionem? Et dicendum eſt, quia omnium intererat eam nauem exonerari, cum non poſſet intrare portum, vel flu- men: quia eſſet nauis nimis onerata, ab omaibus hoc da- mnum ſarciri debere,& contributioni locum eſſe. Econ- trario ponamus in ſuperiori ſpecie ſcapham plenam fuiſſe,& merces quæ erant in naue amiſias quoque eſſe: mercato- tores qui merces in naui habebanx volunt alios cogere ad contributionem: quæritur an poſſint eos cogere? Et dicitur non poſſe, quia nihil ab eis factum eſt, vteæ res quæ in ſchapha erant cõſeruarentur. Addendum eſt id quod dicitur in leg. 4. ſed ſi nauis. vbi duæ ſpecies ſunt. Quidam naufragium fecerunt, alii iecerunt res quaſdam ſuas in mare leuandæ nauis cauſa. Qui naufragio res ſuas amiſe- runt, petunrt ab aliis quorum merces iactæ ſunt:& dein- de raptæ ſunt ab vrinatoribus, vt damnum reſarciatur: quæritur an cogendi ſint hoc damnum reſarcire? Etiu- riſconſultus ait hocdamnum reſarciendum non eſſe,& con-
tributionilocum non eſſe. Vrinatores ſunt qui ſub aqua nauigant,& qui merguntur in caput, ſicut vrna ſolet. Alia quæſtio tractatur in dict. leg. 4.§. cum autem. ad finem. de a- ſpergine. Quidam habebar quaſdam merces in naui, eæ propter iacturam deteriores factę ſunt, quod aſperſæ fuerint aqua marina forte,& nudatæ. Sic videtur legendum, na- datis,& non mundatis. Quæritur an harum rerum nomi- ne contributio facienda ſit? Ait luriſconſultus contribu- tioni locum eſſe. Nam etſi lege Khodia de iactutantum cautum ſit: eſt tamen eadem ratio, cum propter quodeunque aliud damnum res aliorum ſeruatæ ſunt. Hoc enim da- mnum datum eſſe communis periculi remouendi cauſa ap- paret. Alia quæſtio eſt de armamentorum comparatione, in leg. 6. Nauis quædam exorta tempeſtate ictu fulminis, deuſtis armamentis arbore& antenna delata eſt in portum Hipponenſem: ibi comparata ſunt tumultuaria quædam ar- mamenta⸗deinde his ad præſens comparatis armamentis Ho- ſtiam nauigatum eſt. Magiſter nauis petit lumptum fa- ctum in ea armamenta ſarciri: quæritur an contributioni lo- cus ſit? hic dicitur, Hic ſumptus inſiruendæ magisnauis. Di- ximus hoc damnum reſarciri debere ꝙ datum eſt mercium conſeruandarum cauſa,& communis periculi remouendi. In hac igitur ſpecie damnum non ſarcietur, quia hic ſumptas factus eſt inſtruendæ nauis cauſa, non leuandæ. Nam cum
delatam fuiſſe nauem in portum Hipponenſem hic propo-
natur, apparet in tuto nauem fuiſſe cum eſſet in portu, nec illa armamenta comparata fuiſſe remouendi communis pe- riculi gratia. Hactenus de iactura rerum. Nunc videndum eſt, de conſeruatione.
4 6
De rebus ſeruatis ex altera parte propter iactum factum p⸗ con. multæ hic quæſtiones tractantur. Dicendum igitur eſt ge ſeruaua-
neraliter in contributionem venire quicquid conſeruatum“ eſt, modo æſtimationem recipiat. Omnes ipecies queę hictra- ctantur, huc referri debent,& exempla hic tractara oſten- dunt verum eſſe quod generaliter hic traditur. Niſi igitur tes ſeruatæ ſint, locus non eſt contributioni: puta ſi nauis cum mercibus perierit, vt dicitur in leg. 4.·in prin. Simile eſt quod dicitur in leg. ĩ. Non tantum dicit contributioni locum eſſe, cum iactæ ſint res in mare leuandæ nauis cauſa, ſed cum tes aliorum conſeruatæ ſunt propter hunc iactum. Igitur ſi na-
uis perierit poſt hunc iactum cum mercibus, locus non erit
contributioni. Vnde quæritur in leg. 4.§. ſed ſi nauis. de his qui naufragio res ſuas amiſerunt Deindeeæ extractæ lant per winatores, an contributioni lacus ſit, quia res quæ etãt iactæ leuandæ nauis cauſa perierunt? Et dicitur ad modum rerum conſeruandarum quæ per vrinatores extractæ ſunt, ronferendum& contribuendum eſſe. Sed ij qui naufragio res ſuas amiſerunt, non poſſunt petere ſibi damnum ſarciri ab iis quorum res iactæ exractæ ſunt ab vrinatoribus. Nam nihil fecerunt leuandæ nauis cauſa. Quod igitur dicimus vt contributioni locus ſit, oportere ſaluas eſſe res, nos ita in- telligimus quocunque modo conſeruaræ ſint, ſiue ideo ſaluæ factæ ſint, quia nauis non periit, ſed ſalua in portum venit, ſi⸗ ue quia nauis quidem naufragio ſabmerſa eſt; ſed merces extractæ ſunt per vrinatores. Aliæ quæſtiones ſunt de his te⸗ bus in leg. 2.§. eadem. Præcipua quæſtio eſt derebus qui- bus non oneratur nauis: veluti ſi quis gemmas habeat in naue, an harum gemmarum nomine contribuere debeat: Videtur contributioni locum non eſle, quoniam huiulmo- di rebus nauis non oneratur. Cum enim dicemus contti- butioni locum eſſe cum iactæ ſunt res in mare remouendi communis periculi cauſa, id videtur accipiendum eſſe de his rebus quibus nauis oneratur. At gemmis& margaritis na- uis non oneratur. Hictamen dicitur omnes quorum in- tereſt nauem ſaluam eſſe contribuere. Quæritur etiamm de li- beris perſonis an contribuere debeant proſe. Et dicitur non cogi contribuere, quia liber homo æſtimationem nonrech- pit. Inde agitatum eſt. Ex eo quod diximus liberorum cor- porum cauſa contributionem non fieri, quia liberum corpus non recipit æſtimationem, quæritur an ſi quis habeat anns- los& veſtimenta, an horum nomine contribuere debeat; & dicitur veſtimentorum nomine contributioni locum eſ- ſe. Excipitur tantum liberum eſſe corpus. Sed quæritut an cibariorum nomine contributioni locus fit? Hi 4

— aatpropter honcucmg actum cummetcdo,n
he quxiinrin le 4 An
au amilerunt Deintett datridanoni locs wa caul peteerunt Rician im qut het mirnuna ndorodamelk. Kiſf pollunt ſticum
In Tit. Ad leg. Khodiam deiactu.
luriſconſultus contributioni locum eſſe propter cibaria,&
rationem reddit. Eoq, magis quod. Earum rerum nomine quas
quis proprias habet in naue, conferre debet. At cibaria non videntur propria, ſed communia potius, quia cum deficiunt cibaria in naue, quæcunque quis habet ea cogitur conferre in commune. Atque hinc vulgo illud venit, Imminente neceſſita- te omnia eſſe communia. Vnde etiam tractatur quæſtio, an ſi quis tempore famis cibaria furatus ſit, an furti teneatur?& Am qui dicant non teneri, ca. ſi propter neceſſitatem. extr. de furtis. Alia quæſtio eſt de rebus quæ aſpergine deteriores red- ditæ ſant, in l. 4.5§. cum autem. Hæc quæſtio multũ diuerſa eſt ab ea quæ iam à nobis tractata fuit, de aſpergine rerum. Dixi- mus eum cuius res deteriores factæ ſunt aſpergine propter iactum, recte petere ſibi hoc damnum ſarciri. Sed hic quæri- tur an harum rerum nomine aliquis conferre debeat. Hic ſa- tis prolixa eſt diſputatio,& in primis ait Calliſtratus, Sed de- fendendum eſt. Defendi pote ſt ait Calliſtratus, hunc cogen- dum non eſls conferre, niſi pro præſente pretio rerum, id eſt, in hac re habebitur rario in æſtimandis his rebus eius tempo-
ris, quo res deteriores factæ ſunt: idque docet exemplis. Ver-
bi gratia, merces duorum mercatorum valent ſingulæ vigin-
ti: vnius merces deteriores factæ ſunt aſpergine, alterius non.
Alter cuius res deteriores factæ non ſunt aſpergine, cogetur conferre pro viginti: alter cuius res deteriores factæ ſunt, co- getur conferre(propter deteriorationem) pro decem tan- tum. Calliſtratus tandem concludit adhibita diſtinctione, vi-
dendum eſſe an plus ſit in collatione, quam in damno. Nam
ſi plus fit in collatione, quam in damno, tunc conferre coge- tur. Exempli Pratia, mercator de quo quæritur debebat con- ferre decem, ſi damnum datum non fuiſſet, aſpergine damnũ
eſt duorum aureorum, videtis plus eſſe in collatione quam ia
damno. Hie dicitur deductis illis duo bus aureis reliquum cõ- ferre cogendum: ergo conferet pro octo. Quid ſi plus ſit in damno quam in collatione? Dicendum eſt eum conterre non agi, vt ſi damnum ſit decem aureorum,& collatio ſit duorum aureorum: imo ei potius conferendum eſt, propter damnum quod ei datum eſt aliarum rerum conſeruandarum gratia. Ex his intelligitis quid neceſſarium ſit, vt locum habeat contri- butio. dixi ex vna parte oportere damnum datum eſſe remo- uendi communis periculi cauſa, ex altera oportere res con- ſeruatas eſſe: de quibus rebus hoc intelligendum ſit à nobis dictum eſt hactenus. Nunc videnduw eſt
De ratione contributionis facienda.
C Av. IIIII.
Aulus noſter in l. 2. duobus in locis ait, contributionem Deadan eſſe pro modo rerum conſeruatarum& amiſ- ſarum. l. 2.§. portio.&§. iacturæ. Vtræque igitur res æſtiman- tur. Primum res quæ amiſſæ ſunt aliarum conſeruandarum cauſa: deinde æſtimabuntur res quæ ſeruatæ ſunt propter hanciacturam:& is qui maioris pretij res habebit in naui, plus conferet. In hac autem rerum æſtimatione quæ amiſſæ fue- runt proprer iacturam, non habebitur ratio lucri, ſed damni tantum, vt dicitur in dictal. 2.§. portio. Lex enim Rhodia vult damnũ ſarciri,& tantum proſpicit iis qui damnum vetare vo- lunt, non autem iis quilucrum ſentire velunt. In aliis rebus
quæ ſeruatæ ſunt, cum quæritur quantum contribuendum ſit
carùm terum nomine, inſpicimus quantum vænire poſſint. Inde quęæritur ſi res quæ iactæ ſunt in mare, quarum rerum nomine petitur contributio, repertæ ſunt, quid faciendum ſit, an nihilominus petitur contributio: Hic Iuriſconſultus air, exonerari collatione. Cum enim dicimus rerum iactarum nomine collationem fieri debere, ab iis quorum res propter lactum conſeruatæ ſunt: hoc eſt intelligendum niſi hæ res Poſtea repertæ ſint. Sed quid ſi iam collatio facta ſit, deinde res poſtea repertæ ſint: forte enim extractæ ſunt per vrinato- tes: Dabitur actio ex conducto ad repetendum quod contri- butum eſt, poſtquam res pro quibus contributio facta eſt, ap- Paruerunt& récuperatæ ſunt. Atque hinc norandum eſt, ex qua cauſa detut hæc actio, vt obſeruetis rationem& metho- dum noſtram. Ego initio oſtendi ex hac parte legis Rhodiæ Anntt oductam eſſe actionem qua petitur contributio. Actio ex
273
conducto datur, qua cogentur contribuere ij quorum res propter iacturam ſeruatę ſunt. Eſt cauſa huius actionis. Nunc
alia occurrit, cum facta eſt contributio,& res iactæ apparue runt& recuperatæ ſunt, vt reddatur quod contributum eſt, datur etiam actio ex locato, quam promiſcue vocat ex con- ducto.
Alia cauſa eſt huius actionis, vtpote vectura& morces qua ſoluitur pro vectura, de qua diſputatio eſt in J.vltim. hic. Ve- cturam enim tam pro ſe quam pro mercibus ſuis vectores de- bent magiſtro nauis. Magiſter nauis hanc vecturam exigit a- ctione ex locato. Hæc igitur eſſ vna cauſa huius actionis, cum mercedem nolunt ſoluere mercarores pro vectura pro ſe, vel pro mercibus ſuis. Vnde oritur quæſtio an debeatur vectura Pro mancipio mortuo? Et dicitur in d.J.vltim. deberi. Et huic conſentaneum etiam eſt quod dicitur in l. ex conducto.§. item cum quidam. locati. Admonet hic Paulus quæſtionem tractaram à Labeone facti eſſe magis quam iuris,& viden- dum eſſe quid actum ſit inter vectorem& magiſtrum nauis. Nam ſi merces promiſſa ſit magiſtro pro ſeruis exportandis in certum portum, niſi ſerui deportentur,& moriantur, non debebitur merces: ineſt enim hæc conditio, ſi deportati fue- rint. Sed in dubio debebitur merces. Hoc enim actum eſſe tantum intelligitur vt vehantur ſerui. Hinc qua ſtio tractatur in l. vlc.§. vlt. hic. Quidam nauem conduxit duarum millium
6
amphorarum: in eam importauit tantum ducentas ampho-
*
ras, petitur ab eo vęctura pro duabus millibus am phorarum:
ait ſe im portaſſe tahtum ducentas am phoras, atque ideo pro
ducentis amphoris velle tantum mercedem ſoluere: quæritur quid iuris ſic? Et dicitur nos inſpicere debere quantarum am- phorarum capax fuerit nauis, non quantæ impoſitæ ſint am- phoræ. Sed Paulus notat in locum Labeonis, quia videbat eam quæſtionem facti eſſe. E. hic locus oſtendit tunc nauemn conductam auet ſione dici, cum ſimpliciter conducta eſt, non In certum numerum:& dicitur ab auertendo periculo. Po- ſtrema cauſa huius actionis eſt, cum is qui merces ſuas vehen- das locauit, petit detrimentum ſibi reſarciri à magiſtro nauis, quia culpa cius perierunt, aut deteriores factæ ſunt, habetquo actionem ex conducto, l. vltima.§. ſi ea conditione. valde e- legans exemplum eſt. Hæc ſpecies huiuſmodi eſt- magiſter nauis qui merces meas vehendas conduxetat, eas fine volun- tate mea,& ſine vlla neceſſitate tranſtulit in aliam nauem de- teriorem: eæ merces petierunt cum naui. Agam cum priori nauta, vt mihi hoc damnum reſarciat, actione ex locato. Hoc ſimpliciter à Labeone dictum eſt, ſed contraait Paulus. Dixi in commodato caſum fortuitum non praſtari, niſi culpa ca- ſum ipſum præceſſerit. l. ſi vt certo.§. nunc videndum.& J. in rebus. commodati. Per ſe naufragium dicitur caſus fortui- tus. Sed poteſt caſus fortuitus non eſſe, puta ſi quis culpa ſua naufragium fecerit. Exceptio ex hoc loco addenda eſtob. ſeruatione digna, niſi appareat caſum illum euenturum, etiam ſi culpa non præceſſiſſet. Nos ponimus à magiſtro nau's merces ſine voluntate domini, in aliam nauem impo ſitas eſſe. Hic culpam admiſit, nauisilla periit, periit etiam nauis ex qua translatæ erant merces in aliam nauem. Paulus ait non teneri magiſtrum nauis, quia vtraque nauis periit:& ſimile eſt quod dicitur inl. ſi is qui ſeruum. de obligat.& actionibus.
IN TIT. X X V. LIB IIII C. ET TIT. III. LIB. XIIII.
PANDECTARVR. DE INSTITORIA ACTIONE. Cauſa inſtitoriæ actionis.
V ſit cauſa inſtitoriæ actionis,& qua ex a cauſa detur, docet luſtinianus in Inſtit. ſub tit. Quodcum eo quiin aliena poteſtate.§. eadem rarione. Ait eadem ratione propofitam eſſe 4— actionem inſtitoriam, qua propoſita eſt a- ctio exercitoria, de qua iam diximus. Nam ſicut actio exerci-
toria datur aduerſus eum qui magiſtrum naui præpoluit, ſi
quid cum magiſtro nauis contractum ſit: ita etiam datur actio
inſtitoria aduerſus eum qui inſtitorem præpoſuit negocia-
Nn
—
— 4 2—.—— 6 —————————* 3 2———— hZöZöZöZ———— ——„——————. 8— 4 3* 4 4 4* 1 —
1*
.
—
4 * 6
4

* I. eir Neue— ————————
274 Franc. Duareni(omment.
tioni veltabernæ: vt perindè teneatur is qui præpoſuit inſti-
torem ex eo contractu inito cum iaſtitore, ac ſi ipſe contra- iſſet, modo de ea re contractum ſit negocium, cuius rei gra- 2e2e 1a tia inſtitor præpoſitus fuit. Hinc actio inſtitoria dicta eſt, quia ed, datur ex contractu qui initus eſt cum inſtitore præpoſito- Cum autem præpoſita ſit hæc actio, docet Vlpianus in prirr-
eipio huius tractatus. Hæc à nobis ſummatim dicta ſint, vt
veluti argumenti totius huius tractatus vice& diſputationis
fint. Iam de his diſtinctius& explanatius diſlerendum eſt. Ac
in primis videndum eſt,
CaAvr. 1.
Quls inſlitor ſit.
ĩ Ju fere præcipua quæſtio eſt totius huius diſputationis,
Lquis inſtitor dicatur. Cum prætor ait, ſe actionem datu-
rum ei qui cum inſtitore contraxerit aduerſus eum, qui inſti- torem præpoſuit, neceſſe eſt ſcire quis inſtitor fit. Id docent Iurſſconſulti in pleriſque capitibus huius tituli: velutiin l. z.& J. ſi cum villico. 16. l. inſtitor. 1 8.& aliis quibuſdam, ex quibus capitibus colligitur inſtitorem dici, qui tabernæ aut negocia- tioni quæſtus cauſa præponiturà domino, quem nos vulgo Dn facteur vocamus: nihil enim tefert, an ei fic aſſignata certa raberna, an ſit præpoſitus cuicunque negotiationi, vt inſtitor quis dicatur, in l. ſi cum villico. Si cum villico contractum ſit- quæritur an eo nomine in ſolidum aduerſus dominum danda ſit actio? quæſtio eſt an villicus inſtitor recte dicatur? Et lu⸗ riſconſultus ait, villicum non recte inſtitorem dici,& adfert rationem. Inſtitor appellatur qui tabernæ aut negociationi præponitur quæſtus cauſa: villicus ergo inſtitoris app ellatio- nenon continetur, quia propter fructus percipiendos præ- ponitur villicus. Sitamen villicum meum mercibus compa- randis præpoſuero, non autem fructuumtantum percipien- dorum gratia, exemplo inſtitoriæ actionis, aduerſus me do- minum actio dabitur. Iaſtitor igitur eſt, qui negociationi præponitur quæſtus canſa. Negociationem intelligimus
quamcunque rerum venditionem, aut diſtractionem. Nam
ad exemplum inſtitoris is accedit. Vnde is qui præponirur fœ- nerandis vel accipiendis pecuniis, inſtitor non dicitur: ſedis qui ad emendum,& vendendum præponitur. l. inſtitor. 18⸗ Kl. in eum. 19: hic. Si quis procuratorem præpoſuerit mutuis pecuniis accipiendis, is inſtitor proprie non dicitur, ſed vtilis actio ad exemplum inſtitoriæ actionis datur. Qui fœnus ex- ercet, non poteſt recte negociator dici. Nam fœnus à nego- ciatione multum differt, vt ex hoc loco ſatis colligitur. Idem in l.penul. C. eo. Cum videret luriſconſult. hunc inſtitorem non eſſe, qui conſtituitur ad pecunias fœnerandas& accipi- endas, tamen propter vtilitatem exiſtimauit dandam eſſe vti-
lem actionem, ad exemplum inſtitoriæ actionis, cum inſti- toria actio de ficit ex Prætoris edicto:& hæc diſtinctius ape-
riuntur à luſtiniano in§. cæterum. Inſtit. tit. Quod eum eo
qui in aliena poteſtate.&§. is quoque. eo. vbi docet quid in-
terſit inter actionem tributoriam,& actionem de peculio. Actio de peculio datur omnium rerum peculiarium nomi- ne, quaſcunque habet ſeruus in peculio. Actio autem tri- butoria non datur peculij nomine, ſed mercium peculiarium nomine. Fieri enim poteſt/ inquit luſtinianus) vt partem ha- beat ſeruus in merce,& partem in fœnore. Hic videtis fœnus differre à merce. Ex quo apparet procutatorem differre ab inſtitore. Nam procurator dicitur generaliter quicunque mandatu domini negocium adminiſtrat. l. I. de procurat. ſed hoc verbum ad negociationem tantum refertur. Tamerſi
autem hæc ſit Prohria verbi ſignificatio in edicto Prætoris,
tamen verba Prætoris propter æquitatem ad alias perſonas producuntur. Huius rei multa exempla ſunt in l. 5. hic. Quod mſulari. hic dicitur de inſtitore producitur ad inſularium, id eſt, cui au quis. miandata eſt cura infulæ vel domus. Sed& ſmenſa. Erat men- ſularius, habebat menſæ ſuæ ſeruum præpoſitum, quamuis menſularius non ſit inſtitor: tamen quia eadem eſſe ratio videtur in menſulario, quæ eſt in negociatore, ad eum pro- ducitur interpretatione edictum Præroris. Libitinarij ſunt Dziu. quihsbent curam funerum. Conturbare verbum ſatis ho- marii qui die vulgatum eſt, pro eo quod eſt non extrieare ſe nomini- cõturba. bus,& ære alieno: quamuis Accurſius non intelligat quid
„eguid. lit conturbare. Vide Budæum in annot. in Pandect. in hoc
publice propo ſita: idque vtilius eſt. Sed poteſt etiam no
verbo. Seruus dicitur conturbare rationes hic, id eſt, non ſa- tiſfacere. Credere pro muruo dare accipiendum eſt. Er ine-
tum eſt quod hic quidam ſumunt de literis credentiæ. Ex- emplum eſtin l. bona fides. depo. Ex his intelligitis quid pro- prie inſtitor ſit, aut quis inſtitoris loco habendus fit propter ſimilitudinem rationis. Hinc eriam intelligitur quando deiut actio inſtitoria, quæ non datur niſi cum inſtitore contractum ſit, aut cum eo qui pro inſtitore habetur. Deinde notandum eſt de conditione huius inſtitoris, non eſſe qaærendum in hoc judicio. Exempla paſſim occurrunt de om rubus aliis contra- ctibus, in quibus quæritur de conditione perſonarum. Sed hie cum agitur an competat actio inſtitoria aduerſus dominum
qui præp oſuit, non quæritur de conditione inſtitoris. l.7.§.]‧.
Imo ctiam ſi pupillus inſtitor ſit, cum quo contractum eſt, qzbitur actio aduerſus dominum. Is enim ſibi imputare de- bet, qui talem præpoſuerit. Idem à nobis dictum eſt, de ex- crcitoria actione. Eſt enim affinis ratio exercitoria huicactio- ni inſtitoriæ, cum exercitor præponit magiſtrum naui, nihil refert cuins conditionis ſit, vt propter contractum inttum cum magiſtro nauis detur actio aduerſus exercitorem. Addi- dimus prapoſito. His verbis vſus eſt Prætor in e d. cto ſuo vrſa- tis apparet ex interpretatione luriſconſulti. Oporiet igiut inſtitorem præponi. Sed videndum eſt quomodo præpons- tur inſtitor. 1
C a v. II. Qusmodo præponatur inſtitor.
N Ontantum expreſſa voluntate præponitur inſtitot ſea IY etiam tacita, ac etiam patientia inſtitor tabernæ præpo- ſitus intelligitur.tit. Inſtit. Quod cum eo qui in aliena poteſta- te. Nihil autem refert an ipſe dominus præponat, an alius eius nomine, ſi modo præponendi facultatem& ius habeat. Ex- empla ſunt de tutore, curatore,& procuratore, in 1. 5.§.vlt. Si
quis rem meam gerat ſine mandatu, is dicitur negociorum
geſtor. Deinde dicitur nibil referre an is qui præpoſitus eſt, mas ſit, an fæmina.l. 7. hic. De fœminis dubitatum eſt,& non
immerito. Nam propter Senatuſconſultum Velleianum, fœ-
minæ ex contractu alieno non obligantur,& alienam non ſuſcipiumt obligationem fœminæ. Quomodo ergo conueni- entur ex contractu inſtitoris, ſi cum præpoſito à ſe inſtitorẽ aliquod negocium contractum ſit? Sed hæctes non pertinet ad Senatuſconſultum Velleianum. Nam magis tem ſuam ge⸗ rere videntur, quam alienam.. 4. C. eo. De pupillo quæritut in l.7.§. pupillus. Si pupillus præpoſuerit inſtitorem tabetnæ vel negociationi ſuæ ſiue tutoris auctoritate, ex conttactu inſtitoris conueniri non poreſt actione inſtitoria. Verum eſt cum quæritur deinſtitoris condictione, nihil referre cuius æ- tatis ſit:ſed cũ quæritur de eo qui prepoſuit, refert quonia agt-
tur de obligatione. Addit duas exceptiones in quibus tenetut
pupillus etiamſi præpoſuerit inſtitorem ſine tutoris ſui aucto ritate: vna eſt, ſi pupillus locupletior factus ſit ex contrae u inſtitoris:& hoc perpetuo obſeruatur in pupillis. l. z. com- modati. l. pupillus. de auctor. tutor.& l. 3. de negot. goſt. Altera exceptio eſt, Si pupillus extiterit hæres ei qui ptæ- poſuit inſtitorem. Nam tune tenetur pupillus. Quid dice mus de minore vigintiquinque annis: an idem dicemus quod de pupillo? Iuriſconſultus ait aliam eſſe cauſam adul- ti: is enim obligabitur: poterit tamen reſtiturionem inin- tegrum petere. Sed non ſine cauſæ cognitione beneſicio æta⸗
tis quod geſtum eſt reſcinditur, id eſt, ſi appateat eum cit᷑⸗
cumſcriptum fuiſſe.J. verum.§. ſciendum de minorib. Ex his quæ dicta ſunt intelligitis quando præpoſitus inſtitor li⸗ catur: præterea notandum eſt, eum qui reuocatus eſt à præ⸗
oſitione, præpoſiti loco habendum non eſſe. Nam licut li Perum eſt domino inſtitorem præponere neminem:ita libe- rum eſt præpoſitum negociationi reuocare. Poſtquam teuo: catus fuerit inſtitor, ex contractu poſtea cum eo inito non te⸗ nebitur dominus. Rationem reuocandi tradit luriſconſultus in l. ſed& ſi pupillus.§. 1. De quo palam ſriptum. Docet luril
conſultus rationem reuocandi inſtitoris per programmae mina⸗
jatoribus:
tim prohibere inſtitori ne contrahat cum negoclato a 1 8 itemque
u
n ian/ nuetur afuun
—]D 2—————,———
d b 3

orenaauwif
talla volantute Rryxoni erum patjenthiallinnhe odcumcoguntn an ple domiaus
— auratote,& procuunri uine manduu, uteun ut aibi tefenemuqum bic Defcminsduunm: det Senatnſconſuluun d
t tocs, i cum haauiui
atractum ſit, Kitan Vdleunum. Numnppe leuam 4.0.ule
oilusrpolusiiti
— In Tit. De inſtitoria actione.
Itemque negociatoribus ne contrahant cum inſtitore. Sed
id fieri non poteſt, vt omnibus negociatoribus dominiv o-
luntas declaretur. Vtilius igitur eſt publice proponere, ne negociatores contrahant cum inſtitore qui reuocatus eſt.
Et hic eſt locus communis diligenter notandus, de his quæ publice proponuntur, l. cum quis. de ſolut. l. regula. de iuris&
facti ignorant.& c.i.de poſtulat. prælat. ing. Dt de plano,&c. Planum terram vocat. Eſt verbum vulgatum apud iuris auctores, quaſi dicat, oportet ita præſcribi, vt poſſit legi pro- gramma de plano. Hinc eſt notandus locus communis. Ne-
minem eorum quæ publice propoſita ſunt ignorationem
cauſari deßere Sed quæſtio eſt& difficillima totius huius
ee tractatus, an morte præponentis reuocetur præpoſitio inſti- „„„„ toris. Quidam præpoſuit inſtitorem negociationis: is obiit: 7u re- Poſt mortem inſtitor contraxit cum multis mercatoribus, vocetur quæritur an dabitur actio aduerſus hæredem? Quæſtio
suer. hinc pendet, an reuocata ſit hæc præpoſitio morte præpo-
nentis? Acquidem mandatum morte mandanris re integra reuocatum intelligitur. l. mandatum. Cod. mandati. Sed alia cauſa eſt inſtitoris: itaque luriſconſulti ſub hoc titulo dicunt, non reuocari præpoſitionem morte præponentis: idque in pleriſque locis exprimitur. l. j.§. penul. AExuum gnoranti dari inſtitoriam,. Hiis verbis oſtendit Iuriſcontultus a- ctionem inſtitoriam dari poſt mortem præponentis. Idem
dicitur in l. ſed& ſi pupillus. in princip. Magna fuit dubi-
tatio de pupillo qui hæres extitit præponenti:& tamen lu- riſconſultus ait eum tenere:& occurrit obiectioni,& dicit,
potuit remoueri à tutoribus eius,& imputandum eſt tuto-
ribus eius quod eum non remouerint. Igitur ſola morte pra- ponentis non reuocatur præpoſitio inſtitoris. Alius locus
eſt in l. mancipiis. 17.§. ſi impubes. vbiait Iuriſconfultus propter vtilitatem promiſcui vſus actionem dari. De his ver-
bis magna contentio eſt. Receptum eſt propter vtilitatem promiſcui vſus, vt præpoſitio inſtitoris morte præponen-
tis non finiatur, ſed durer poſt eius mortem. Pleraque pro-
pter vtilitatem recepta ſunt in hac actione, ſicut& in exerci-
toria, vt dixi ſub tit. de exercit. actio. ſupra. Ne quis obĩiciat mandatum morte mandantis finiri re inregra. Illud verum
eſt: ſed hic alia cauſa eſt inſtitoris. Magna vtilitas eſt nega- ciationis: multo tamen maior nauigationis, vt diximus ſu-
pra. Vus promiſcuus. Hic vſus promiſcuus in negociatione
valde vtilis eſt, non tantum priuatim, ſed etiam publice, propter publicum commodum. Vtilius eſt vt præpoſitio
duret poſt mortem præponentis. Promiſcuus dicitur in- differens. Quædam exempla collegi ex quibus huius verbi ſignificatio,& proprietas colligi poteſt. Vnum eſtinl. lega- tum.& ll. ſequentib. de legat. 3. Cum vir& vxor indifferen-
ter& ſine delectu vtuntur veſtimentis aliquibus, dicitur promiſcuus vſus. Similis locus eſt in l...§.vltim. de acqui.poſſ.
Sic accipitur in l.quamuis. Cod. de furt. Sire bus hæreditariis mulier vtatur indifferenter poſt mortem mariti, ſicut ſolebat antea, non tenebitur actione expilatæ hæreditatis. Sic accipi-
tur iter promiſcuum, in I. quid ſit fugitiuus.§. apud Cel-
ſum. verſic. plane. de ædil. edict. Sic dicitur promiſcua con- ditio, in. ſi iam facta. de cond.& demonſtr. id eſt, quæ indif- ferenter poteſt impleri tam viuente teſtatore quam comor-
tuo, veluti ſi ita legetur, Si Titius conſul factu” fuerit. Sed diffi- cultas naſcitur exl. eius qui in prouincia. de reb. cred. ſupr. cscilia- quæ videtur aduerſari. Quidam in prouincia Stichum ſer- 7, 84 s uum Calendario præpoſuit, id eſt, nominibus faciendis,& 1 eias qui Pecuniis fœnerandis:(ita explicauimus hoc verbum in inter- in prouin preiatione eius loci. Veteres enim ſtipulabantur vſuras in eia.Hf. de ſingulas Calendas,& ſingulos menſes,) deinde deceſſit Ro- reb. crea. mæ, cum ſeruus ille eſſet in prouincia. Eum ſeruum hære- dem inſtituit cum aliis quibuſdam hæredibus. Hic ſeruus
exegit pecuniam à debitoribus, quibuſdam etiam pecuaiam mutuam dedit ignarus conditionis ſuæ. Hic quæritur an
valeat quod contractum eſt cum eo Dicitur ibi, ſi quid ei ſo-
lutum lit ab ignorante, id ratum habendum propter fauorem liberationis. Si vero is pecuniam dederit alicui, id ratum ha- endum non eſſe: quia non dicuntur nummi alienati eſſe,
quaſi reuocatum fuerit hoc mandatum morte domini. Hic
autem dicimus morte præponentis inſtitorem non intelli- Sireuocatum eſſe:& hic loquitur Iuriſconſultus nomina-
975 tim de eo qui ſciuit dominum deceſ ſſe. Hoc probabilius eſſet ſi loqueretur de ignorante, vt dicit in l. 5. hic. Breuiter dicendum eſt Paulum in hoc loco de inſtitore loqui, non au- tem Africanum in l. eius qui. Dixi negociationem multum differre à fœneratione,§. cæterum.&§. ſequent. Inſtit. quod cum eo qui in aliena poteſtate. Ergo mirum non eſt, ſi di- uerſum ius conſtiturum reperiatur, cum ſpecies diuerſæ ſint. Ratio diuerſitatis obſcura mihi non videtur. Nam in ne- gociatione vtilior eſt promiſcuus vſus, quam in fœneratione: vtilitas enim ſuaſit, vt in inſtitore hoc ſtatuatur. Erne de eo quis dubitet, hic expendenda ſunt verba Pauli in fine, vbi dicitur, exereente mercem. Hoc enim dicit, quia aliquan- do inſtitoris nomen ad alios qui pecuniis fœnerandis præ- poſiti ſunt producitur: ſed ĩd fit vt in ſolidum actio detur aduerſus dominum. Durum viſum eſt, hoc extendere ad- uerſus eum qui proprie inſtitor non eſt, id eſt, qui non ex- ercet negociationem. Addendum tamen eſt, quamuis poſt
prohibitionem domini quiinſtitorem reuocauit, nonde-
tur inſtitoria actio, alias ramen actiones competere. Agitur enim forte de peculio, ſi quis ſeruum qui habebart peculium negociationi præpoſuerit. Agetur etiam de in rem verſo, ſi quid in rem domini verſum ſir„ quamnis dominus prohi- buerit ne cum eo contraheretur: id expreſſum eſt in l.ſi man- cipiis.. vltim. vbi hæc formula eſt exceprionis, ſi ille illinon denutiauerit„ne illi ſeruo crederet. Exceptiones olirn ira concipicbantur per dictionem, ſi, velniſi, Sinon ci denun- tiauerit, vel niſi ei denuntiauerit. Reus aduerſus quem agi- tur inſtitoria actione, Paratus eſt ſuſcipere iudicium ſub hac conditione& exceptione, niſi ei denuntiauerit„&c. Atque dicitur defenſio exceprtio quæ competit reo, quia excipit ali- quid à iudicio: quod alioqui ſimplex& purum futurum eft.J. exceptio. de excep. vnde exceptio dicitur conditio eſſe, ſiis qui conuenirtur actione inſtitoria dicat ſe prohibuiſſe, ne cum inſtitore ſuo contraheretur: poterit ei replicando obiici ex eo contractu aliquid in rem eius eſſe vetſum. Haæc replicatio
admittenda eſt pPropter æquitatem, ne aliquis ex alien aiactu-
ra lucrum quærat. Deinde diximus actionem inſtitoriam
4 72* 0«.. 4 0 competere, ii quis cum inſtitore contraxerit ‚eius reicauſa,
cui præpoſitus eſt. Vt ergo detur actio inſticoria, pon ſufficit
inſtirorem negociationi præpofitum eſſe,& contracqum eſſe cum eo de qualibet re: ſed oportet contractum per- tinere ad eam rem, cuius nomine præpoſitus eſt. Id variis exemplis demonſtratur in l.. J. non tamen. Exempla lequun-
tur. Proinde ſiprapoſui. Ego præpoſui inſtitorem ad venden- das merces, ille emit, non tenebor eo nomine, quia non eſt contractum de ea re cui à me præpoſitus eſt. Sed neque Kad emendum,&sc. Quod dicimus ita demum dominum inſtito- ria actione teneri, ſi contractum ſit cum inſtitore de ea recui præpoſitus eſt, ſic accipere debemus, vel de eo quod ad eam rem aliquo modo pertinet,& ad eius conſequentiam, haæc præpoſitio inſtitoris producitur: vt exempligratia, ego præ- poſui inſtitorem ad vendendum aut emendum oleum„& o-
leum ei mutuo datum eſt, ego inſtitoria actione tenebor. hoc enim pertinet ad eam rem cui præpoſitus eſt inſtitor. Nam
crus ei quam prapoſitas est, contratlum eſt. Id enimconſe-
quitur ex eo quod ei mandarum eſt, licet ei hoc nominatim
mandatum non ſit. Quicquid neceſle eſt ad executionem
negociationis, cui inſtitor præpoſitus eſt, id dicitur adinſlito- is negociationem pertinere,& eo quoque nomine tenetur dominus inſtitoria actionc. Eodem pertinet quod dicitur in l. penul.. ſi ſeruus. hic.
randis, is ſuſcepit æs alienum per interceſſionem,& ſe obliga-
Seruus præpoſitus eſt pecuniis fœne-
uit pro alio: quæritur an dominus tenebitur inſtitoria actio- ne? luriſconſultus ait dominum ob hanc fideiuſſionem non teneri, quia præpofitus tantum eſt pecuniis fœnerandis. Cõ-
ditio igitur præpoſitionis diligenter obſeruanda eſt,& vigen-
dum eſt 53 lege, qua forma& conditione præpoſitus ſit: vt ſi præpoſitus exceſſerit mandati ſui fines, non teneatur domi- nus. l. ſed& ſi pupillus.§. condictio.&. ſequent. Dominu
enim qui præpoluit inſtitorem negociationi, poteſt quam-
cunque voluerit legem& conditionem adiicere. Sic videtis
non excuſari ignorantiam eorum qui contrahunt cum inſti-
tore, ſi forte contendant ſe ignoralle qua forma& lege præ-
poſitus ſit. Quad ergo diximus ſupra, palam proponendam Nn 2
1 I 4 8
3
*
1 1

276 eſſe reuocationem Seprohibitionem hoc intelligendum eſt ſi quis ſimpliciter& indefinite præpoſitus ſit negotiationi. Sed 1 quis præpoſitus ſit ad tempus, nulla neceſſaria eſt prohibi- tio. Sed ſt alias cum alio contrahi vetuit. Addit lariſconſultus exceptionem, propter vtilitatem& æquitatem. Cum quis modo vetat, modo permittit, continua eſt hæc variatio,& te nebitur, ne decipiantur contrahentes. Hoc argumento pro- batum eſt à quibud m. Cum quis magiſtratus aut iudex de- legat alium iudicem ſibi lubſtitutum, quem vulgo dicimus, Locum tenentem, in abſentia ſua, ſi per ſingulos dies abſit,& præſens ſit continua var iatione, quod ab eo iudice fuerit iu- dicatuw etiam eo præſente, valere& ratum eſſe debere, ne alioqui litigatores decipiantar ſroprer baane continuam va- riationem. Argumenum hoc ducitut ã ſimilĩ.& hec eſt æ- quitati& vtilitati maxime conſentaneum. Ex his inrelligitis (opinor) quibus ex cauſis detur hæc actio, quæ dicitur lInſti- toria, quas nos ſum marim complexi ſumus. Nunc videndum eſt de aliis quæ ad hanc actionem pertinent. Interdum enim quæritur quid petẽ dum ſit hac actione. Videndum igitur eſt,
Quidin hanc actionem veniat. AAtis expreſlum eſt à Iuriſconlſultis hac actione ſolidum O e ex contractu, qui initus eſt cum inſtitore præpoſito
negociationi, l.7. Cod. eodem. idem dicitur in l.·. in prin. hic. Quicquid e:go d betur ex natura eius contractus, qui initus
eſt cum inſtitore, id ſolidum exigetur à domino qui præpoſu-
it inſtitorem.
Cui competat Econtra quem detur hec actio. b C aA v. IIII.
ID facile eſt ex iam dictis colligere. Datur enim ei qui con- Ltraxit cum inſtitore præpoſito aduerſus eum qui præpoſuit inſtitorem. Vnde nal itur quæſtio, õi plures præpoſuerint inſtitorem, an actio in ſolidum aduerſus eos detur, an vero pro parte dominica, an pro parte mercis: ſed quatenus detur hæcactio tractatur in l. habebat§. ſi duo.& verius actionem competeteexemplo exercitorum, de quibus diximus ſupr. in 1.1.§. vlrim. ex hoc apparet de exercitoribus expreſſum fuiſſe dicho Prætoris, non de inſtitoribus. Se dtamen Iulianus ex- iſtimauit propter vtilitatem ad inſtitorem quoque id produ- cendum eſſe, quod dicitur de exercitore, quamuis non ſit tan- ta vtilitas inſſitoriæ actionis quanta exercitoriæ. Additur ex- ceptio in lſequen. cunc plures præponentes teneri in ſolidum ex contractu inito cum inſtitore præpoſito, quoties ceſſat a- ctio communi diuidundo, vel actio pto ſocio. Deinde hæc a-
ctio datur hæredi& in hætedem. l. nouiſſime. 15. nam rei per-
ſecutionem continet, nec eſt pœnalis. Nam non omnis actio Prætoria veltemporaria eſt, velad hæredem non tranſit, ſed pœnales tantum non tranſeunt, ſed hæc rei perſecutoria. Prereree notandum eſt hanc actionem cum pleriſque aliis actionibus concurrere, ſicut etiam dictum eſt de exercitoria act one. Exempla hicreperiuntur, veluti in l. ſi quis mancipĩis. 5. vlt. Ex hac etiam cauſa condici poſſe verum eſt. Hoc eſtbre- uius dictum, ſed clarius expre ſſum in Inſtit. tit. Quod cum eo qui in aliena poteſtate.§. vlt. Quamuis hæ actioues proditæ Lm ex iuriſdictione, Prętoria actio, quod iuſſu, actio de in rem verſo, act o exercitoria,& actio inſtitoria, tamen ex his caufis eriam directo condictionem æque competere aduerius do- minum, ac ſi ipſe contraxiſſet. b Quid enim refert an tu mecum contraxeris, an alius iuſſu tuo& voluntate mecum contraxerit? Atque ideo non tan- tum ex perſona nſtitoris aut magiſtri nauis agi poteſt, ſed et- iam ex perſona præponentis. Datur etiam actio fideiuſſoria ex ſtipulatu, ſi is qui præpoſuit inſtitorem, pro eo fideiuſſerit. l. in eum. 19.§.tabernæ. hic. Concurrit etiam hæc inſtitoria& cum actione furti, actione iniuriarum, vt dicitur in l.5.§. idem ait. cum loquitur de libitinario. Si pollinctor, qui ſubeſt libi- tinario ſpoliauerit cadauera, uon ſolum inſtitoria actio com- petit, ſed etiam datur actio furti, quia ſurripuit veſtimenta
mortui,& datur actio etiam iniuriarum de contumelia. Bre-
Frant. Duareni(omment.
uiter dicendum eſt omnem actionem aduerſus eum quipræ? poſuit inſtitorem competere, quæcunque naſcitur ex con- tractu inito cum ipſo inſtitore. Exemplum eſt inl.ſi qui mancipiis, in princ. Si inſtitor vendiderit rem vitioſam, datur aduerſus dominum qui eum præpoſuit redhibiroria actio. Sad& ſi cauerit de euictione,& promiſerit duplam aduerſus dominum, dabitur actio de euictione, vel actio ex ſtipulatu duplæ. Sed difficilis quæſtio eſt, an aduarſus ipſum inſtitoreim detur actio. Sub titulo de exercitoria actione diximus aduer-
ſus magiſtrum nauis actionem competere, quamuis aduerſus 24. exercitorem qui eum præpoſuit detur actio exercitoria. l. 1.§. 9 s. eſt autem. Eo enim edicto nen transfertur actio à perſona ſitmem
magiſtti nauis in perſonam exercitoris vel domini, quaſi non ³⁴ννα ; wn,
teneatur ideo magiſter nauis, quia tenetur exercitor eiuſdem, ſed adiicitur actio: an idem hic dicemus, vt inſtitor teneatur?
Et quæſtio etiam tractari ſolita eſt de procuratore. S' procu-
rator nomine alieno contraxerit, an finito officio ſuo detur aduerſus eum actio? Difficultas naſcitur exl. vlti. hic. ex qua nonulli colligunt inſtitorem non teneri. Heæc eſt fotmula cautionis, Habes penes menſam patroni mei denarios mille, quos &. Libertus præpoſitus eſt à patrono ſuo menſæ mummu- lariæ: ſcripſit cautionenn qua cauit ſe mille denarios habere ab alio apud menſam patroni lui, quos denarios, inquit, vobis numerare debebo pridie calendas Maias: quæſtio eſt an ad- uerſus inſtitorem dari poſſit actio ex hac caurione. Keſpondit nec iure. Hic Scæuola ait inſtitorem non poſſe conueniriex ſua cautione. Sed cur inſtitor non ita conuenitur ex cautione ſua, vt magiſter naui præpoſitus, nulla ratio div erſitatis in hac re apparet. Certum enim eſt(vt iam diximus) magiſtrum naui præpoſitum conueniri poſſe ex contractu ſuo: cur igiturin- ſtitor negociationi præpoſitus non conuenietur ex contta- ctu ſuo: Hac ratione adducti alij hoc caput aliter interpretan- tur, eaque ſententia mihi videtur& verior& probabilior eſ- ſe. Nam certum eſt inſtitorem teneri ex conttactu ſuo,& conueniri poſſe:& ſi hoc expreſſum non ſit ſub hoctit. tameh id aliis in locis expreſſum reperitur. Eſtque vnus locus inſi- gnis in l. 7.§. interdum. ad ſenatuſconſult. Maced. Si bliusfa. inſtitor fuerit,& agatur ex contractu cum eo inito, an erit lo- cus exceptioni ſenatuſconſulti Macedoniani? Si agaturad- uerſus eum, qui præpoſuit, inſtitoria actione, ceſlabit exce- ptio ſenatuſconſulci Macedoniani. Sed ſi agatur aduerſus flli⸗ umfamilias, poterit vti exceptione ſenatuſconſulti Macedo- niani. Hic videris fillumfamilias inſtitorem ex ſuo contractu conueniri poſſe: ſed datur ei exceptio propter ſenatuſconſul- tum Macedonianum. Ergo fi ſui iuris ſit, poterit conueniri ſine exceptione. Quod autem hic dicitur inſtitorem conue- niri non poſſe, ideo id d ctum eſt, quia verbis huius cautionis non videtur ſeſe obligaſſe. Nam cum dicimus inſtitorem te- neri, hoc ita accipiendum eſt ſi vere ſeſe obligauerit etiam nomine alieno. De procuratore aliis in locis tractatur, veluti in I. procurator pro euictione. de euict.& l.ſolutum, de piga-
act. Vterque ergo tenetur tam inſtitor& procurator quam
dominus, quoties apparet procuratorem vel inſtitorem vo- luiſſe obligare perſonam ſuam, tenebitur etiam finito officio & adminiſtratione. Addendum eſt hanc inſtitoriam actio- nem certis modis conſumi& extingui, vt puta nouatione, 3 nouata ſit obligatio. l. habebat.§. meminaiſſe. Conſumitur et- iam abſolutione, ſi is aduerſus quem agitur inſtitoria actione abſolutus ſit. Sed hic naſcitur quæſtio diflicilis er l. habebat. Hæc lpecies eſt huiuſmodi. Quidam habebat ſeruum met- ci oleariæ propoſitum in proutucia Narbonenfi,& eum præpoſuerat mutuis pecuniis accipiendis: is à quodam mu⸗ tuam pecuniam accepit. Hic qui cum eo ſeruo contraxit putabat eum tantum merci oleariæ eſſe præpoſitum, nun- quam intellexit eum eſſe præpoſitum mutuis pecuniis ac- cipiendis: mutuam tamen pecuniam ei dedit ad oleum emen- dum: agit eo nomine actione inſtitoria aduerſus dominum. contendit ſe mutuam pecuniam eius ſeruo dediſſe ad oleum emendum: non potuit omnia probare quæcunque necel ſaria ſunt in actione inſtitoria. Difficile enim eſt ea proba- re, vt apparet ex l. vltim. de exercitoria act. Abſolutus igitut eſt reus qui conueniebatur actione inſtitoria. Deinde reſci- uit eum præpoſitum fuiſſe mutuis pecuniis accipiendis, quod ab initio ignorabat: ideoque voluit ob hanc cauſam expeti-
———————— 2
—9—————

V 4 er connulog rpoütu non connenena. liuidlj doctrrüriim
icerur& eritknit
tatem teneti er onnii ocerrellom nonltibu im teperitut. Eltgge mn allanline wercontractucuntounr Konſulii Mactdouini ig clat, inſtitotiusction c reioninni Sell nrni⸗
ti erertione ſenannii
nf.mluiiaſttotennn- arureiercrpiio ptynxten .Ee ſtwiiurslt e dunem bic dcimitim
dmeſ, quiſehüs
lde. Numcum dcnuit lun ettſ reteſekoii xuritote issin ecklich
In Tit. De pignoratitia actione. 277
experiri: quæritur an audiendus ſit,& an obſtet ei exceptio rei iudicatæ, quaſi illaactio eonlumpta ſit per ablolutionem: hic dicitur, mero iure propter rem iudicatam conlumptam eſſe eam actionem: ſed ramen propter æquitatem& propter errorem vtilem ei actionem comperere. Imo videtut nullo modo actio conſumpta eſle,ex l. cum quæritur. ſf. de except. rei iudic. Exceptio rei iudicatæ obſtat agenti quoties cadem quæſtio in iudicium reuocatur. I unc autem eadem quæſtio in iudicium reuocatur, cum eadem cauſa eſt, cum eadem res petitur,& cum inter eaſdem perſonas. oportèt enim hæc tria concurrere, ĩta vt& ſi eandem rem petam, tamen ab alia per- ſona petam, vel ex alia cauſa, non poſſit mihi obſtare exceptio rei iudicatæ. Hic autem non eſt eadem cauſa petendi. Ergo non videtur obſtare exceptio rei iudicatæ: ego enim peto pri- mum mutuam pecuniam, quia ſeruus merci oleariæ præpoſi- tus fuit: deinde Peto quia fuit præpoſitus mutuis pecuniis ac- cipiendis, non quia præpoſitus fuit merci oleariæ. Non vide- tur eadem eſſe cauſa agendi. Variæ ſolutiones hic afferuntur. Ego puto ſic dicendum eſle„non diuerſam eſſe cauſam vtri- uſque actionis, ſed eandem, ſi vim& effectum iplum inſpi- ciamus magis quam verbis inhæreamus. Ego illud ſic oſten do. Is qui agit prima act one, dicit ſe mutuam pecuniam de- diſſe ſeruo propter mercem oleariam, cui inſtitorem præpoſi- tum eſſe contendit:& ideo contendit ſibi dominum teueri,
quia ci videtur mandaſſe vt eam pecuniam acciperet. Id ſatis
apparet ex his quæ à nobis iam dicta ſunt de ſequela eorum quæ mandato inſtitoris continentur. Is ergo qui agit haca- ctione, contendit ex voluntate domini ſaltem tacita ſe ei mu⸗- tuam pecuniam dediſſe, atque ideo dominum teneri. Poſte- riori actione, ſi rem ſubtiliter inſi piciamus, eadem cauſa eſt. Dicit enim dominum præpoſuiſſe eum mutuis pecuniĩis acci- piendis. In alia idem etiam dicit. Nam& ſi non dicat expreſ- ſe eum præpoſitum fuiſſe à domino mu uis pecuniis accipi- endis, ramen in conſequentiam concludit:& ſic effectu ipſo eadem cauſa eſt petendi.
De ackione contraria.
IDem hic dicendum eſt de eo qui inſtitorem præpoſuir, ſi li- Imaan hominem velalienum ſeruum præpoſuerit, quod ds exercitore diximus, nempe vt non competat ei actio con- traria ex contractu inſtitoris aduerſus eos qui cum inſtitore contraxerunr. l. 1.& 2. hic. l. 1.§. ex contrario. de exercit. act. Addenda tamen eſt exceptio, niſi alioqui dominus poſſit rem ſuam ſeruare,& niſi permittatur ei agere ex contractu inſti- toris ſui, ſi forte inſtitor vel procurator abſir vel latitet, vel mortuus ſit ſine hærede, ita vt actione ſibi competente non
poſſit domino cedere, tunc ſine ceſſione dabitur actio domi-
no ex contractu inſtitoris vel procuratoris: ex cõtractuenim
procuratoris vtilis inſtitoria datur.
E T TIT. Vv. IL. 1 B. XIIII. PAMNDEGCTARVM.
Quod cum eò qui in aliena poteſtate eſt negocium geſtum ſé dicetur, vel de peculio‚ ſiue Quodiuſ8“—“ aut de Inrem verſo.
SIxXIuVS ſupra de quibuſdam actionibus quæ NRex contractu corum dantur qui in aliena po-
teſtate lunt, cuiuſmodi eſt filiuſfamilias& ſer- Muus. Inſtitoria actio& exercitoria eo nomine dantur, quamuis etiam ex contractu libera- rum perſonarum competant:ſed maxime pertinet ad filios& ſeruos quiin aliena ſunt poteſtate: ex ontractu inſtitotis vel maxgiſtri nauis actio in ſolidum datur aduerſus dominos. Sunt &alix actiones ex contractu huiuſmodi perſonarum compe- tentes qui in aliena poteſtate ſunt: cuiuſmodi eſt actio de pe- culio, actio tributoria, actio quod iuſſu, actio de in rem verſo, & aliæ huiulmodi actiones. De his omnibus actionibus titu- lus eſt in Codice, qui inſcribitur, Quod eum eo qui in aliena pe-
teſtate,&c. Hic titulus hæc omnia complectitur. In Digeſtis
varij ſunt de ſingalis ackionibus tituli. Nos autem de vna pri-
mum hic dicemus quæ datur aduerſus filium ex cõtractu filij: deinde dicemus de aliis quæ dãtur aduerſus patré vel dominũ. De actione quæ datur adner ſaus filiumfamilias ex tias contract. CaAp. I. N primis ſciendum eſt filiosfamilias ex ſuo contractu obli= gati non minus quam patresfamilias. Nam vt quis ex con- tractu obligerut parum refert an ſit ſui auris, an in poteſtatè aliena, modo liber homo fit. l. ſi quis cum filiofam. de pecu.
Quicontrahit cum filiofa. duos debitores haber, filiumfami-
lias in ſolidum,& patrem de peculio. Eodem pertinet quod dicitur in l. tam ex contractibus. de iudiciis,& ſ.filiusfamilias. de obligat.& actio. filiustamilias ex contractu obligatur ſicut paterfamilias. Hoc indubitatum eſt, cum filius manet in po- teſtate patris,& non emancipatur à patre ſuo. Nam ſi filius à patre ſuo emancipatus fuerit, mero iure teneri de ſinit. Ob- ligatio quæ aduerſus eum competebat, extit guitur propter capitis diminutionem: filius enim cum emancipatur à patre
ſuo, capite minuitur. Nam emancipatio olim fiebat per ima-
ginariam quandam venditionem, qua redigebetur in ſeruitu- tem quandam:& ideo dicebatur capite minui. Vnde ſi me- rum ius inſpiciamus, filius em ancipatus qui obligatus eſt ante emancipationem cum in poteſtate patris eſſet, poſt eman- cipationem deſinit teneri,& opl gatio extingaitur quæ aduerſus eum competebat,& dicitur quodammodo alius& nouus homo eſſe. Sic loquuntur luriſconſulti: veluti inl. qui
res.. ateam. de ſolut.& l. ſi ſeruus. de adim. legat. Prætor ta-
men cum videret hoc ab æquitate alienius eſſe, vt creditori-
bus cõſuleret quibus filiusfamilias obligatus erat ante eman⸗= cipationem, propoſuit edictum quo reſtituit eis actionem aduerſus filium emancipatum, quæ mero iure per emancipa- tionem extincta fuit, vt perinde creditoribus actio detur ad-
uerſus emancipatum, atque ſi emancipatus non eſſet. Hoc
edictum extat inl. 2. de capit. minut. Opus fuit hoc edictum Proponi ad temperandam illam iuris ciuilis ſubtilitatem be- nigniori interpretarione. EÆquitas enim ſuadetlvtiam dixi) vt hac rarione conſuleretur cxeditoribus, quos æquum non erat debito fraudari propter hanc iuris ſubtilitatem. Sed cum hoc edictum Prætoris paulo durius videretur, propoſitum eſt ali- udedictum Prætoris quod extat in l. 2. hic„quodque inter- pretaturi ſumus, quo cautum eſt, vt tametſi actio detur ad⸗=
uerſus filium familias qui emancipatus eſt, perinde ac ſi eman-
cipatus non fuiſſet, tamen non poſſit conueniri niſi quatenus
facere poteſt. Et hoc edicto Prætor com plexus eſt alias per-
ſonas præter filium emancipatumi. Loquitur enim etiam do
filio exhæredato à patre,& de filio qui ſe abſtinuit hæreditate
paterna. Sic temperat qued continebatur alio Prætoris cdi- cto, cuius mentio eſt in d. l. 2. de cap. minu. nibil corrigit. Nam verum eſt filium teneri in ſolidum, ſed hoctem perat vt conueniatur tantum inid quod facere poteſt. Aliæ ſunt per- ſonæ de quibus mentio eſt in l. ſunt qui in id. cum ſequenti, de re iudic. Sed fi poſtea locupletior factus ſit, poterit conueni⸗= ril. vnica. 5.cum autem. C. derei vxor. act. Deinde in edicto
Præroris exprimitur hoc tantum locum haberè cum agitut
aduerfus filiumfamilias ex eo contractu qui initus eſt cum
ee, cum in patris poteſtate eſſet. Mam ſi poſtea cum eo con-
tractum ſit; tenebitur in ſolidum. Idem dicitut in l. z.& l. ſiex
alio. C. eod. tit. hoc reſcriptum idem complectitur quod edi- ctum Prætoris. Idem dicendum eſt& ſi filius viuo patre con- demnatus ſit. Nam ſi filius viuo patre conuentus ſit,& eodem viuo condemnetur, ita vt ſuperſit tantum executio iudicaii, hos beneficium quoque ei tribuitur, vt ſolidum non exiga- tur, ſed quatenus eius facultates patiuntur, vt dicitur inl. S. hic, in princip. In hoc enim beneficio quod tribuitur huiui- modi perſonis non ſpectatur tempus litis motæ, nec tempus
rei iudicatæ, ſed tempus executionis. Nam in executiane ratio
eius haberi debet,& ſi condemnatus ſit in ſolidum. Idem hic dicitur quod de beneſficio aliis perſonis tributo, quod videli- cet hoc beneficium perſonale ſit, nec ttanſeat ad hæredem. j. quia perſonale. ſolut. matri. Deinde notandum eſt hoc bene- ficium, ne filius emancipatus ex contractu inito ante eman-
cipationem vltra id quod facere poteſt conueniatur, interdũ
NNn z
— öͤ
——
*
6
8*

978 denegari. Nam plærunque iuſta cauſa eſt huius benefici de- negandi: idque exemplo docetur, vt ſi filiusſamilias qui con-
trahit cum aliquo mentitus eſt ſe patremfamilias eſle. Nam
propter hoc mendacium æquum eſt vt illi hoc beneboinn auferatur, vt dicitur in l. 4. hic. Aliæ etiam perſona an 4 hoc beneficium tribuitur propter mendacium auum Aligs perdunt, l. ſi quis dolo. de re indic.&l. qui cum te. eod.. calus eſt, cum filio exhæredato reſtituta eſt hæreditas e 3 natuſconſulto Trebelliano. l./.§. vlt. hicverum eſt eumfro. prie hæredem non eſſe,. Quos autem. de honeräen vol 8 ideus. ſtit. Sed quia ei dat Prætor boaorum DoſheMonerne b eigre⸗ n wenun losdteree lloru gum mhil dterre ab hærede, vt cõpr ehen ſponſum eſt, fideicommiſſarium nin 1 1415. 8 m eſſc a' ubſa cum in ſtatuto fit mentio hæredis, id accipiendum etia rvio, Ce. de ſideicommiſſario: vt cum dicimus mortuum trantterré r poſſeſſionem in ſuperſtitem ſaccefſorem ſuum: quod à ure Romano alienum eſt. Nam poſſeſſio non transfertur in 2 redem, niſi corporaliter apprehenſa ſit.l. hæredes. de zAu poſſeſ. Sed quia lex loquitur de hærede, dubitabant qus 3 an id cſſet accipiendum de fideicommiſſario: ſed iu 3 tum tamen eſt idem de fideicommiſſario dicendum eſle, & effectum ipectandum magis eſſe qunam ſubtilitatem iutis.
Deinde notandum eſt hoc edictum non pertinere ad eos qui
ex delicto conueniuntur, ted qui ex contractu tantum: id ſa- tis oſtendunt verba edicti prætorij. Ideoque dicitur inl. 4. 1s qui conuenitur ex delicto, nulloiuris priuilegio dignus eſt, ſed tenetur in ſolidum. Præterea hoc edictum pertinet ad flli⸗ umfamilias, ad ſeruum nen pertinet. Nulla hic quæſtio eſt de ſeruo. Seruus ante manumiſſionem non tenetur nec pot manumiſſionem. Ratio diuerſitatis ſatis perſpicua eſt. Filius- amilias etiam ante emancipationem tenetur, etſi in horehise te patris fuerit: non au em aduerſus ſeruum competit actio ſi coutraxerit quo tempore eſt in poteſtate domini ſui.l. ſeruus- C. de iudic. Poſt manumiſſionem ex ſuo facto conueniti non poteſt. Titulus hac de re extat ſuper hoc lib. 4. C. Separata eſt cauſa ſerui& filij hac in re. Viſam eſt iniquum non reſtitui actionem creditoribus aduerſus filiumfamilias, qui emanci- patus eſt, qu bus erat obligatus etiam ante emaneipationem:
arque ſubtilitate 1uris neglecta, prodita eſt actio cum tempe-
ramento, de ono hic loquimur. At ſeruus non obligatur ante mauumiſſionem. lam videamus de aliis actionibus quæ dan- turexcontractu eorum qui in aliena pateſtate ſunt, non ad- uerſus eos, ſed aduerius eos in quorum ſunt poteſtate. Hæ a- ctiones pertinent ad ſeruos& filiosfamilias, qui in aliena po- teitate lunt. Nam actiones de quibus hic diſputaturi ſumus, dantur aduerſus dominum vel patrem ex contracta ſerui vel finfamilias. Nos incipiemus ab actione de peculio, de quo etiam ſub eodem titulo tractatur, Quod cum eo qui in altena poteſ.&c. Dę quo eſi titulus peculiaris in Digeſtis.
IN TIT. I. LIZ. XV.
PANDECT.
DE PECVILIO.
V hoc titulo diſſeritur de actione quædicitur de peculio, quæ actio ei datur qui contraxit cum ſeruo vel filiofamilias aduerſus dominum velpatrem eius quatenus eſt in peculio. Sed an- Aceomnia videndum eſt,
Quid ſu peculium. CAv. I. E ſigniſicatione huius verbi multa ab allis tractantur, Aed illi explicant abuſum magis quara verbi proprieta- tem. Quod adducuntexl. cogi. ad 1 rebell.& l. ſi chorus. de leg. 3.& I. ſi ego. de ĩure dot. ad proprietatem ver bi referri non debet.In d. l. cogi, dicitur: St quis reliquerit teſtamento fuo, peculium ſuum, locum eſſe reſtitutioni ſideico mmiſla- tiæ ex lenatulconſulto Treb. Parum refert quibus verbis vſus ſit teſtator, ſiue reliquerit patrimonium ſuum, ſiue facultates, ſiue cenſum, ſiue fortunas, ſiue ſubſtantiam, ſiue peculium. Nam plerique(ait) patrimonium ſuum peculium appellant: ſed loquitur ibi luriſc. de abuſu, non de verbi proprietate. In
Lſi chorus.de leg. 3. Sæpe ait Iuriſ on. Jaudiui ruſticos ita di-
Franc. Duareni Comment.
par eſſe miniſterium ſeruorum qui in alicuius dominio& fa-
ctiones. lnſtit. de actio. Nos itaque definitionem Tuberonss
& filiifamilias reperitur aliqua differentia. Peculium filij(vt
byteri in clericatus ordine ſibi acquirunt. Et hæc diſtinctio aharſe
profectitio tantum peculio loquimur. Nam propter ca-
tio peculio filij non poteſt conueniri, niſi tanquam admiai-
centes, pecuniam ſine peculio fragilem eſſe. Peculium voca- bant quod præſid j cauſa reponebant, quod ſæpe in bellis ci- uilibus factitatum eſt,& exiſtimabant alias ſuas facultates ſi-
ne hoc peculio fjagiles eſſe. Sed hic etiam abulus eſt, eſtque V genus ruſticorum loquendi. Simile eſt quod dicitur inl. ſi ego.vbi dicitur parapherna peculium vocari à Gallis. Sed hoc ſatis oſtendit Romanis id vſitatum non fuiſſe. Videnda igitur eſt propria verbi ſignificatio. Definitio peculij hæc traditur ex Tuberone inl. 5.§. vlt. hic. Peculium eſt, quod ſeruus domini permiſſu ſeparatum à rationibus dominicis habet, dedutto inde hiquid domino debetur. Idem explicatur aliis ver bis in l. peculi- um. 40. quæ eſt in quibuſdam libris 39. Quod parſimonia ſua quiſque,&c. His verbis demonſtrat morem veterum: veteres b enim qui multos ſeruos habebant, vt diligentiores eos red- derent in officio ſuo, relinquebant eis quod velex ſuisfaculx- 10 tatibus habebant, vel parſimonia ſua parauerant. Dicitur igi- 90 tur peculium, quaſi pecunia pufilla,& quaſi patrimonium 4 quoddam ſerui, vt dicitur in§. actiones. Inſtit. de act.& Theo- ce philus in Inſtit. tit. Quod cum eo qui in aliena poteſtate. vocat ele naturale patrimonium ſerui. Sed ſecundum ius ciuile non ni poteſt dici eius patrimonium eſſe, quia quæ ſerui ſunt, in po- 1 teſtate domini ſunt, etiam ipſe ſeruus. Sed explicemus ſingula ce verba huius definitionis. In ea definirione in primis dicuur, Quod ſeruus. Seruum hic accipimus ſiue vicarium ſue ordi- 1
narium. Nam hoc edictum Præroris pertinet tam ad ſeruos virrie vicarios quam ordinarios.l. ſi ſeruus meus. 1 8. Seruus vicarius ſeruu dicitur qui eſt in peculio alterius ſerui. Sicut ſeruus poreſt ali. 7˙⁰. quas res habere in peculio ſuo permiſſu domini, poteſt etiam habere alios ſeruos. Hic ſeruus qui alios habet in ſuo peculio dicitur ordinarius, alij dicuntur vicarij. Sic accipitur ſeruus vi. n ſa. 1 carius apud Ciceronem,& apud Martialem. Seruorum ta- a2ν 2ν men dicitur eadem conditio eſſe, vt dicitur in Inſtit. ſed non
eſt idem miniſterium. Seruus vnus non eſt magis ſeruus quam alius, ſed miniſterio differunt: nihil enim prohibet diſ-
milia ſunt. Quod autem hic de ſerao dicitur, exem pli cauſe dicitur. Eſt definitio quæ exemplaris à dialecticis dicitur. Idem de filiofamilias eſt dicendum. Nam dubium non eſt quin actio de peculio pertincat quoque ad filiurafam.§. a-
ſic accipiemus perinde ac ſi dixiſſet, Peculium eſt quod fi-„⁵ liusfam. vel ſeruus domini, velpatris permiſſu ſeparatumm à fufami rationibus dominicis vel paternis habet, deducto inde ſi havetye- quid domino vel patti debetur. Filiusfamilias enim pecu ali ſe- lium haber, ſicut ſeruus. Sed tamen inter hæc peculia ſerui ſe id intelligant tyrones) eſt multiplex. Nam quoddam eſtpro- peculi fectitium, aliud aduentitium, aliud caſtrenſe vel quaſica„nſa. ſtrenſe. Profectitium dicitur quod proficiſcitur à patte, ad ,un. quem hæc actio pertinet. Caſtrenſe peculium dicitur quod miles virtute ſua bellica acquiſiuit. Quaſi caſttenſe dicitur, Caiſ
..— eculium quod patrocinio ſuo aduocati ſibi acquirunt, vel quod preſ es+ 2uſ
peculij traditur in l. vlt. C. de inoffic. teſta.& I. ſacrolanctæ.
C. de epiſc.& cler.& l. aduocati. C, de aduoca, diuerſo. ind c. Aduentitium peculium dicitur quod neque proficiſcitur à Alatni- patre, neque acquiſiuit filius miniſterio ſuo, ſed quod ob- tumm)e- uenit filio ex hæreditate materna. Non enim poteſt dici pro eulum fectitium quia à patre non proficiſcitur: non poteſt etiain
dici caſtrenſe, vel quaſi caſtrenſe, quia filius nec miles, nec presbyter nec aduscatus id acquiſiuit. Nos autem hic de
ſtrenſe vel quaſi caſtrenſe peculium nulla datur actio ad- uerſus patrem, ſed aduerſus filium. l. 2. ad Senatulconſul. Ma- cedonia. vbi dicitut filiumfamilias pro patrefamilias habe- ri cum agitur de caſtrenſi peculio. De aduentitio non poteſt etiam intelligi quod hic tradicur. Nam pater pro aduenti-
ſtrator filij bonorum: pater enim eorum bonorum ad- uentitiorum eſt legitimus adminiſtrator: propr'etss antem eſt filij. l. cum oportet. C. de bon. quæ liber. Scd fines admi- niſtrationis pater excedere non poteſt. i jes que non poteſt alienare. poteſt oonueuire creditores filij: actiones etiam ſu- ſtinet pacer, ſi quid debeat filius, eo nomine cõuemietur benue
cut

. Noaitaque denhional aac i drillet, Nalmti mini, relpatris pemiitt tel 8 ne tuui de betur. F lusfmige uu. Kdumen intetder talhunciferentu kaiu
In tit. De peculio.
ſicut conueniretut curator vel tutot nomine furioſi, vel ad-
ulti, vel pupilli.
Deinde dicitur in definitione noſtra, domini permiſſu, id eſt, quod dominus ipſe ſeparauit, vel pater à rationibus ſuis: non autem quod ĩpſe ſeruus vel filius ſeparauit à ſubſtan- tia domini ſui veſpatris, vt dicitur in l. 4. n princip. hic. Eſtque exemplum inl. id veſtimentum. Voluntas ergo domimin peculij conceſſione eſt neceſſaria: idque colligitur exl. quam Tuberonis. 7.§.1. Wſi concedente. His verbis oſtendit necel- ſariam eſſe domini voluntatem, ſaltem tacitam vel præſum- ptam, id eſt, patientiam. Idem in l. non ſolum. eo. tit. Si veri- ſimile ſit dominum, ſi reſciſſet eum habere peculium, id paſ- ſurum eſſe, dicitur peculium eſſe. Quod autem dicimus de voluntate, ita accipiendum eſt„quaſi voluntas neceſſaria ſit,
non quaſi nuda voluntas ſufficiat. Eſt enim opus traditione
corporali& naturali, vt peculium ſit: vel eam rem apud ſer- uum prius fuiſſe ante, quam eiin peculium à domino con- cederetur. Sed fi res apud eum iam ſit, ſufficiet tunc tacita eriam voluntas. Alia tamen cauſa eſt liberæ peculij admi- niſtrationis. Multum enim refert, an dominus, an vero pater filio vel ſeruo habere peculium permiſerit, an vero ei con- ceſſerit liberam peculij adminiſtrationem. Nam in libera pe- culij adminiſtratione concedenda expreſſa voluntas domi- ni vel patris requititur, vt dicitur in d.. ⁷7.. alia. Eſt enim mul- to maius præiudicium liberæ adminiſtrationis peculij, quam ſimplicis peculij conceſſionis. Cum pater permittit filio ſuo, vel dominus ſeruo ſuo peculium habere, non permittit ei Eiberam peculij adminiſtrationem. Is qui concedit liberam eculij adminiſtrationem permittit alienandi facultatem. l. ſi iberam.hic. Idem inl. ſi peculio. 47. hic. Qui peculij liberam adminiſtrationem habet, is delegare& alienare poteſt, modo ea alienatio non excedat fines adminiſtrationis. l. contra iu- tis. ſup. de pact. Multum intereſt, quomodo concedatur pe- culium ſeruo vel filio. NNihil autem intereſt, quæ res fuerit in peculio conceſſa filio vel ſeruo à patre vel domino, an im- mobilis ſit, an mobilis: Imo etiam actiones, quas vocamus nomina, poſſunt concedi filio in peculium. J. 7.§. in peculio. Imo etiam quod filius debet patri,& pater debet filio, vel alius filio deber. Poſtrema verba definitionis ſu nt, Deducto inde ſi quid domino. Cum quæri tur, quantum ſit peculium ſer- ui, non tantum inſpiciendum eſt, quantum habeat ſepara- tim à rationibus dominicis, ſed etiam quantum debeat do- mino ſuo: idque deducendum eſt, ſi forte contraxerit cum
domino ſuo. Peculium enim intelligitur deducto eo quod
domino debetur. Naturaliter autem hic deberi accipimus. Nam nulla ciuilis obligatio contrahitur inter dominum& ſeruum, inter pattem& filium. l. frater à fratre, ſup. de con- dict. indeb. Debitum autem accipimus ex quacunque cauſa. Varia ſunt exempla in l. peculium autem. vſque ad fi. quæ le- ctionem tantum deſiderant. Ex his apparet verum eſſe quod Theophilus ait in Inſtit. titu. Quod cum eo, qui in alie. po- teſt. Peculium eſſe naturale patrimonium filij. Nam& lu- ſtinianus vocat quaſi patrimonium filij in§. actiones aurem. Inſtit. de act. Ob id dicit naturale„ quoniam ſi ius ciuile ſpe- ctemus, patris eſt. Quicquid filius acquirit, patri acquirit in
cuius eſt poteſtate, ſicuti ſernus domino. tit. per quas perſo.
neb. acquir. in Cod.& Inſtit. eod. tit. Ius ciuile non patitur,
vt peculium in patrimonio ſit filij. Iure ciuili dicitur in bo-
nis oſſe patris, ſicut& reliquæ facultates paternæ: ſed quod ad ius naturale pertinet, dicitur eſſe patrimonium filij, cum pater dat filio ſuo, ſeparatque à rationibus ſuis„& dat in ſub- ſtantiam filio ſuo. Hæc eſt pattis voluntas, hoc eſt eius con- ſilium, vt illud filij lui ſit, quamuis ius ciuile id non patiatur. Sequendo igitur voluntatem patris, quam ſolam ſpectat ius narurale, nos dicimus peculium eſſè naturale patrimo- mum klij. Hoc autem ius naturale non ſine effectu eſt. Si nulla eius haberetur ratio,& ſpectaremus ius ciuile, quoiu- reomnla ſunt batris, quæcunque filius acquirit, fruſtra diſ- e endus de peculio an aliquid in peculio filij ſit, an non
be ed huius naturalis iuris magnus eſfectus eſt in his, quæ 6 Se r⸗ roeequuntur. Dao ego tantum hic referam
In I⸗ bua funt& digna animaduerſione: Vnum eſt, d leitur in l. 3,§. ſfed vtrum. de minor. 2. annis. S1
Ona patris occupata ſunt à fiſco propter debitum aut aliam
cauſam, ſeparatur peculium filij, quamuis in bonis patris ſit, ſecundum ius ciuile: idque cautum eſt edicto D. Claudij. In eo loco tractatur quæſtio de filio, qui captus eſt in contra- ctu dere peculiari: quæritur, an reſtituetur in integ um? Ait luriſconſultus multum referre„an ex contractu cou- uentus fuerit, an vero pater. Nam ſi pater conueniarur 2-
579
ctione de peculio, filius non reſt ituetur in integrum, quia
eius non intereſt. Quamuis, inquit, in bonis nlij aliquan-
do habeatur peculium. Adfert exemplum, quod iats inter- pretati ſumus ex edicto D. Clau dij, cum bona parris pro- pter debita à fiſco occupata ſunt, voluit D. Claudius non au- ferri peculiam. Claudius hic maiorem rationem iuris na- tural's, quam cinilis habuit. Alius effectus iuris naturalis conſideratur in actione de peculio. Nam ſ filius peculium habens, aut ſeruns, contraxerit eum aliquo, ex eoque con- tractu obligernr, eo nomine conueniti poteſt non tantum filius, qui obligatus eſt, ſed eriam pater ipſe, qui nullum negotium contraxit propter peculium filij quod habet, vſque
ad modum& quantitarem eius peculij: non idem iudica-
mus de peculio, quod de aliis bonis patris, quamuis ſecun= dum ias ciuile omnia quæ habet filius, in bonis ſint pattis: Hic prætor paululum receſſit à iure eiuili,& am plexus eſt ius naturale, veluti in edicto de conſtituta pecunia,& iu e- dicto de pactis conuentis: quo iure peculium in ſubſtantia filij eſſe dicitur. Edictum autem quo hæc actio propoſita eit à prætore, colligitur partim ex l. 1. hic. partim ex aliis Iocis. Verba edicti talia fuerunt, inquit VIpia. in l. 1. Quod zum eo,
ui in aliena poteſtate et᷑, negotium geſtum eſſe diceiur, adden-
dum eſt, De eo aduerſuus eum, in cuius poteſtaue eſt, actienem da⸗ bo, quatenus in peculio erit, aut ſi quus dolo malo captus frauda- tuſve ſit. His verbis edicti prator hanc actionem propoſuit, cum ante iure ciuili nulla actio competeret. Iure ciuili non tenetur pater pro filio.lidominum. C. eo.& extat de eo tit. in hoc lib.. quem ſupra interpretati ſumus, Ne fiius pro patre tamen. Hoc iure prætorio ex contractu filij pater sbligacur, quatenus eſt in peculio filij. Cum autem his verbis edicti contineatur vis& porteſtas huius actionis, nos ſingula verba edicti interpretaturi ſumus: non tamen ſingulas quæſtiones tractaturi: nos in aliis titulis, in quibus digniora continentur, aliquantiſper immoraturi ſumus. Ait igitur prætor in edicro ſuo, Quuin aliena poteſtate. Videnduin in primss eſt, quemad- modum poteſtatis verbum accipiendum ſit: id docer VI- pianus in l. 1.§.vltim. hoc verbutn refertur, tam ad ſeruum, quam ad filium. Nam vterque eſt in aliena poteſtate, ſeruus in poteſtate domini ſui, filius in poreſtate patris. Sed pote⸗ ſtatem late hic accipimus, vt ſignificet non tantum domi- nium, aur aliquod huiuſmodi ius, ſedetiam poſſeſſionem & habendi facultatem. Si homo hber mihi bona fide leruiat, quia ego errore ductus exiſtimo eum ſeruum m euin eſſe, ſi quid contraxerit cum aliquo, eo nomine adue rſus me dia- bitur actio. Eſt enim in mea poteſtare. Licet enim e ius do- minium non habeam, habeo ramen habendi facultatem.
Hoc enim verbum poteſtatis, multis modis accipitur, vt ap-
paret ex l.poteſtatis. de verb. ſignif. Quinimo etſiin nulhus ſit poteſtate, interdum datur hæc actio, vt in l. 3. in princ. Mi- rum forte videbitur rudioribus& imperitis, quod hic Vlpia- ita interpretatur verba edicti prætoris, vt cum prætor lo- quatur de eo, qui eſt in poteſtate; ſic accipiat, vt pertineat ad eum, qui non eſt in poteſtate. Et hic eſt animaduertenda ratio interpretandarum legum. Iuriſconſulti aliquan do ſe- quuntur verborum proprietatem. l. 1.§. vlt. de exerc. a.. ali⸗ quando recedunt à verbis propter æquitatem& vtilirateca;
& extendunt ſua interpretatione quod ſcriptum eſt, aliquan⸗= do etiam coarctanrt. Exemplũ hic eſt extenfionis in ſeruo hæ⸗= reditario. Seruus hæreditarius ante aditionem hæreditatis in nullius eſt poteſtate, nullus eſt hæres, nullus dominus, in cu⸗ ius poteſtate eſſe dici poffit. Quæritur ergo, ſi quis cum ſeruo
hæreditario contraxerit, aduerſus quem hanc actionem de
peculio habeat? Et dicitur aduerſus eum habere, quipolſtea hæres hæreditatẽ adierit. Hoc non fuit expreſſum verbis edi-
cti prætorij, ſed tamen admonet Vlpi. edictum prætorium do
hoc quoque accipiendum eſſe. Nam quamuis non ſit in po- teſtate hæredis, tamen futurum eſt, vr ſit in poteſtate hære=
dis hæreditatem adituri: imo etſi ſeruus hæres extiterit no-
NNn 4
Eaidurs
Verba
4 87 4 *
*
—
1
—— 2

„80 Pranc. Duareni Comment.
ceſſarius, tenebitur ex ſuo contractu. Et hic locus eſt ob- ſeruandus, ex quo addenda eſt exceptio iis quæ dicuntur, ex ante geſto ſeruum poſt manumiſſionem nõteneri. Quæ⸗ ſtiones aliquor ſatis leues hic tractantur, de cõditione& qua- litate eorum, cum quibus contractum eſt, proptet quorum contractum agitur actione de peculio. Quxritur de ſexu in leg.. Qnid ſi fœmina ſit, angeneraliter verba prætoris accipiemus? Ait luriſconſultus ad fœminas quoquę perti- nere,& ſiue mas, ſiue fœmina contraxetit, cum eſſet in alie- na poteſtate, cx eo contractu dabitur actio aduerſus eum in cuius poteſtate fuit. Idem dicitur in l.& ancillarũ, in princip. De pupillo etiam quæritur, an referat cuius ætatis ſit? Exem- pli gratia, Pupillus quin peculium habebat, contraxit cum ali- b quo: ex eo contractu obligatus eſt, an dabitur actio aduerſus patrem? Dubium non eſt, qui pupillus habere poſſit pecu- lium, l. quam Tuberonis: hic. Ait luriſconſultus in leg. 1. cum impubere agi poſſe, ſi modo peculium locupletius factum fuerit. Non enim agitur quatenus eſt in peculio, ſed quate-
nus locupletius factum eſt peculium ex eo contractu, quia
ex huiaſmodi contractu non ſolet pupillus teneri, niſi quate- nus locupletior factus eſt.
Sequitur in edicto prætoris, Negotium geſtumſit. Nego- tium geſtum accipimus cõtractum vel quaſi contractum, id eſt, quandocunque ex contractu vel ex quaſi contractu obli- gatus ſit filius vel ſeruus, agitur eo nomine aduerſus patrem veldominum: ex delicto non agitur. Nam verba prætoris
ad delictum non pertinent, puta ad furtum, iniuriam, vel
damnum datum. Exempla ſunt in Inſtit. de obligat. quæ ex contr. vel quaſi contractu naſcuntur.& l.i. de obligat.& act. Exempla quædam hic ſunt in 1.3. 5la. cum omnibus ſequenti- bus§§. vbi traditur differentia quædam inter filium famil.& ſeruum. Primum exemplum de quo oritur quæſtio, eſt de fideiuſſione filiifamil. aut ſerui. Si filiusfamilias aut ſeruus interceſſerit pro alio, an eo nomine detur actio de peculio aduerſus patrem veldominum. Hic reperitur aliqua diffe- rentia inter filium& ſeruum. Nam ſetuus ex interceſſio⸗
ne ſua non obligat dominum ſuum, niſi in rem peculia-
rem fideiuſſerit. Noluerunt veteres tantum permitti ſer-
uo, vt dominum luum obligaret fideiubendo. Exiſtima- uerunt veteres prudentis hominis non eſſe intercedere pro alio. Vnde Lulgars eſt dictum, Fideiuſſienis comuem eſſe no- Fideiuſe? xam. Itaque niſi in rem peculiarem intercedat ſeruus, non
honus co- tenebitut dominus: vt ſi debeat pecuniam ei cuius nomine inteteeſſerit: ſed ex interceſſione filiifam. ſine hac diſtinctio-
mes no- A&A 16 82* ne obligatur pater. Non magna eſt differentia inrereum,
qui mandatalteri, vt det pecuniam ei qui fideiubet, vt dice-
mus ſuo loco.§. ſi ſeruus. Aliud exemplum ſequitur de com- promiſſo. Siin arbitrum compromiſerit filiusfam. aut ſer-
uus, an obligetur ex hoc compromiſſo pater vel dominus de
eculio? Quare& ox compromiſſo. Ettenetur pater. Poteſt ex cauſa delicti veluti furti compromitti, ſed quamuis ex cauſa delicti nõ poterit agi aduerſus patrẽ actione de peculio: tamẽ ex compromiſlo ex cauſa delicti agi poterit. Nam nouus con- tractus eſt celebratus. Pater quoque tenetur actione iudi- cati de peculio, ſi condemnatus fuerit filius. Actio iudica- tiex ea ſententia naſcitur. leg. miles. de re iudic.& hac actio- ne iudicati tenebitur pater, quatenus eſt in peculio. Cum filius eſt condemnatus, nilrefert, ex qua cauſa ſir damnatus vt agatur aduerſus patrem de peculio. Iudicio enim quaſi contrahitur leg.3.§. idem ſcribit. hic. Et edictum prætoris
loquitur de eo qui contraxit. Exemplum hic eſt de delicto,
& ait actionem non competere aduerſus patrem de peculio ex delicto, niſi in quantum pater locupletior factus eſt.§. vlr. Si filiufamilia. Alterum hic eſt exemplum de filiofami. lias, qui erat duumuir. Simile exemplum eſt in leg. 1. C. Quod cum eo qui in alie.poteſt. Aliud exemplum eſt in leg. 5. F.. Sic hic notanda eſt alia differentia inter ſeruum& filiu- familias. Si filiusfam. detulerit iuſiurandum, quo deferente aduerſarius iurauerit, an eo nomine dabitur actio de peculio in patrem? Et dicitur dari. Sed in ſeruo aliud eſt, nam ſeruus non defert iuſiurandum, vt nert compromittere poteſt. Seruus enim non poteſt in iudicio conſiſtere. leg. ſeruus. C. de iudic. Sic nec poteſt compromittere. Nam compromiſſum ad ſimilitudinem iudiciorum redactum eſt.
I. 1. de recept. arb. Sic nec poteſt iuſiurandum deferre, quia
iuſiurandum inſtar iudicii obtinet, vt ſupra dixi. Fuit tamen quorundam diuerſa opinio, qui exiſtimauerunt ſeruum poſ- ſe iuſiurandum deferre, ſed eorum opinio hic aperte impro- batur. Idem in feruo non poſſe. Quod igitur ait prætor in e- dicto ſuo negotium geſtum eſſe dcecur, de contractu eſt
accipiendum: Addendum eſt nihil referre, an volente patre,
an vero eo inuito contractum ſit. nec enim eſt neceſſarius conſenſus patris vel domini. in leg. ſi quis ſeruus.§. vlt. Sunt pleræque aliæ actiones, quæ non dantur aduerſus patrem ex
contractu filii, nec aduerſus dominum ex contractuſerui, ni-
ſi conſenſerit pater vel dominus, veluti inſtitoria, exerci- toria,& alia huiuſmodi. Sedhæc actio quæ datur quatenus eſt in peculio ſerui vel filij, competit etiam ſi contractum ſit, nolente& inuito patre vel domino. Deinde ſequitur in
edicto, Aduerſus eum in cuius poteſtate. His verbis ſigni⸗
ficat prætor hanc actionem dari aduerſus patrem ex con- tractu filiI,& aduerſus dominum ex contractu ſerui. Patrem autem accipere debemus non tantum naturalem, ſed etiam
adoptinum. leg. 3 5. nam filium adoptiuum habert in poteſta-
te ſua. de qualitate eius contra quem hæc actio datur, tra- ctantur aliquot quæſtiones de ſexu, de ætate. leg. 3.§. parui
refert. De ſexu quærendũ hic non eſt. nihil enim refert cuius
ſexus ſit is qui alium in poteſtate habet, vt conueniatur de
peculio. Hic notandum eſt pupillum tunc etiam obligari
ſine tutoris auctoritate, cum obligatio ex re venit. ldem di- cendum eſt de furioſo& prodigo. leg. furioſus. de oblig.& act. Id eſt, quoties ad eam obligationem contrahendam non eſt pus eorum conſenſu& eugrae„ nec neceſle eſt has perſonas contrahere. Furioſus tenetur actione negocio- rum geſtorum, ſi quis vtiliter eius negotia geſſerit: tenetur etiam actione communi diuidundo, ſi ſocius aliquid in rem communem impenderit. Idem dicendum eſt de hoc genere obligationis. Nam tenetur hacactione, non quia contra- xit, ſed quia filius vel ſeruus, quem habet in poteſtate, contraxerit. Si quis forte obiiciat, ex facto ipſius obliga- tionem naſci videri, quia naſcitur ex quo quod peculium conceſſit ſeruo. Pupillus ergo ex eo obligatur, quod pecu- lium conceſſit ſetuo. Sed facile eſt reſpondere, ex eo quod di-
citur in leg.curator. 24. leg. 3.§. 1.& leg.7. quod forte con-
ceſſum eſt peculium ſeruo à defuncto, cui hæres extitit pu- pillus,& ademptum non fuit peculium ſeruo. Deinde ſequitur in edicto, Quatenur eſt in peaulio. Hæc verba edicti
prætorii demonſtrant, non competere hanc actjonem niſi
peculium ſit,& niſi vſque ad peculii quantitatem:
de quo ſu- pra aliquid diximus in interpretatione definitionis peculii, vnde dicitur actio de peculio, quia propter peculium filii& ſerui datur. Si quid mandauit alicui filius, agetur actio- ne mandati aduerſus patrem non in ſolidum, ſed quatenus eſt in peculio. Ergoiuſta eſt defenſio rei, aduerſus quem ²gi- tur, ſi dicat nihil eſſe in peculio. Exemplum eſt in leg. ce⸗ poſui. Ego dedi decom cuſtodienda filio, nihil aliud habet in peculio, agitur aduerſus patrem: quæritur an poſſit- gi? luriſconſultus ait agi non poſſe. Nihil enim habet in peculio. Quod autem dicitur, niſi peculium ſit, non habere lo- cum hancactionem, id eſt, vt ſequatur condemnatio, non vt non recte intendatur, etſi nihil ſit in peeulio, vt dicitur in leg. quæſitum. Forte nihil eſt in peculio, quo tempore agi⸗ tur de peculio, hacactione, ſed aliquid reperitut in peculio tempore reĩ iudicatæ: quæritur, an ſequetur condemnatio, an vero ſi reus abſoluendus, quaſi male actum ſit cum eo? Echic dicitur condemnationem ſequi deberc. Simile eſt quod diximus in leg. rem alienam. de pignoratitia actione, ſupra. Notanda tamen eſt hic ratio agendi hac actione. Nam actor intendit in peculio eſſe, ſicut is qui agit rei vindica- tione intendit rem ab eo poſſideri à quo rem vendicat, vel? quo rem exhiberi petit,& aduerſus quem agit ad exhiben- dum. His enim actionibus comparatur actio de peculio. Sic accipienda eſt. l. depoſiti. in princ.& l. eo tempore. in princ. hic.quæ magnopere aduerſatur leg. Fulcinius.§. ſi quis actio⸗ nem. quibus ex cauſis in pofl. catut.. Si nihil ſit in peculio,& agatur de peculio, ſi res latitet, quæritur, an actor debeat mitti in poſſeſſionem rei, quia ex probabili cauſa nod — ti

bnrobte aiafa
dfaci cktrehpodttnane kz.3. ſ. 1Kleggabr
mod defuncto, cuibantu
. In Tit. De Tribut. Adt. ditet? Sed ſi contendat aliquĩd eſſe in peculio, etſi forte nihil ſit, quia poteſt aliquid eſſe in peculio rei iudicatæ tempo-
re, recte intendit. Et idem dicendum eſt de eo, ad quem per- uenit peculium, quocunque titulo, ſiue titulo vniuerſali, quia
forte hæres extitit, ſiue etiam ſingulari, quia venditus eſt ei
ſeruus cum peculio. Multa ſunt exempla huius rei ſub hoc titulo, veluti in leg. ſi noxali.§. denique.&leg. ancillarum. §.ſi ſeruus. J.1.§. item cius. quando act. de pecuſ. ann. eſt. Ia hoc conſentiunt omnes luriſconſulti. Quocunq; titulo quis Fesulum poſſideat, poſſe agi aduerſus eum actione de pecu- lio. Aliquot quæſtiones incidunt de poſſeone peculii, quæ ſunt facti qua ſtiones, an quis videatur poſſidere peculium ex quo videtur quibuſdam hæc actio in rem eſſe, quia datur aduerſus poſſeſſorem: ſed tamen eſt perſonalis, idq; expreſ- ſum eſt in l.ſamma. Et refertur à luſtiniano in numerum per· ſonalium actionum, in lib. 4. Inſt. tit. de act. Nec mouerèe nos debet, quod datur aduerſus poſſeſſorem. Nã pleręq; actiones perſonales ſunt, quæ ſequuntur poſſeſſorem, veluti actio ad exhibendum eſt perſonalis. l. 1.§. eſt aurẽ perlona. ad exhib.& tamen datur aduerſus eũ, quirẽ poſſidet, vt is qui poſſidet, co- gatur exhibere. Hæ actiones perſonales ſi unt, quia dantur ad- uerſus eũ. qui obligatus eſt ad dandũ vel facfendum. Imperiti vocant has actiones in rem ſcriptas. Si quis igitur vel pater, vel dominus rem poſſideat, quæ pertinet ad filium ex con- tractu, nec eã reſtituerit cum haberet reſtituendi facultatem, is condemnabitur in ſolidum propter hanc clauſulam edicti de dole malo, Aut ſh quis dolo malo cuptus. Quatenus ergò aliquid admiſſum eſt à patre vel domino hac actione damna- bitur in ſolidum. Aliud exemplum eſt in l. 1.§. filiumfamilias. inf. depoſi. Ex his perſpicitis, qua ex cauſa detur hæc actio. & quid in hanc actionem veniat. Poſtremus locus eſt, quemm ego paucis perſtringam, de tempore huius actionis.
CaAv. II.
Quo tempore duret actin de peculio.
A Væritur quo tempore duret hæc actio an ſit perpetua,
an temporalis. De hac re propoſisum eſt à prætore edi- ctũ iub titulo ſequeni. Quãdo actio de peculio annalis ſit. Edi- Ctuprætoris ita conceptum eſt: Poſt morté eius, qui in alterius po- teſtate fuerit poſteave quam is emancipatui, manumiſſ us, aliena- tuſve fuerit, duntaxuat de peculio,&ſi quid dolo malo ei us, iu cuis poteſtate eſtfacli erit, quominus peculii eſtet, in anno quo rimi experiudi potertas erit, indicii dabo. In anno. Pollicetur prætar hoc edicto actionẽ intra annum, quo primum experiundi fa- cultas erit. Hęc igitur actio tunc annalis eſt, cum ſi ius aut ſer- uus deſiit in poteſtate eſſe, quia filius emancipatus eſt, ſeruu:
eſt manmiſius aut alienatus, vel quia filis aut ſeruꝰ deſiit eſſe
in potsſtate eius in cuius erat cũ negotiũ cõtractum eſt. Hoc igitur caſu agetur intra annũ, quamuis alias actio de peculio perpetua ſit. Hnius autẽ rei ratio ſatis perſpicua eſt exl. vl. hic.
Siaſiſeruus. Quia cum filius deſierit eſſe in patris poteſtate,
extinguitur peculium. Nam peculium dicitur propter pote- ſtarem vel patriã, vel dominicã. Ivlt. de inofficioſo teſtamen- to. Ideoque ſi rigorem iuris ſequamur, nulla omnino compe- tinactio creditori aduerſus patrem vel dominũ. Quomodo enĩm agi poteſt de peculio quatenus eſt in peculio poſtquam extinctum eſt peculium? Ideoque boni conſulere debent creditores, ſi permittatur eis agere intra annum. Hinc con- ſequens eſt hoc edicto actiõnẽ remporalẽ non prorogari, ſed coarctati tantũ. id demonſtratur exemplo inl. a. hoc tit. quan- do actio de pecu. an.ſit. Si ex contractu filii vel ſerui competat actio redhibitoria, qnia vendidit iumentũ vitioſum, aut mor-
boſam, hæc actio eſt ſex menſium tantũ, propter hoc edicti nõſit annalis hæc actio de peculio. Sed ſi qua actio propoſita
ſit, quæ duorum annorum triumyve ſit, cuius tempus longius quam vnius anni, coarcatur propter hoc edictum prætoris. Datur autem hæc actio intra annum, ſi ſeruus ſit alienus ad- verſus venditörem, ſipenes eum ſit peculium ſerui, non etiam ⸗duerſus emptorè Is enim inſpicitur penes quẽ eſt pe- culium, vt dicitur in l.i. Sed qũo hoc accipiendum ſit nos iam docuimus. Diximus enim actionem de peculio, quamuis perſonalis ſit tamen aliquid affine habere cum aëtione in
tem. Datur enim hæc actio aduerſis eum qui peculium ha- bet. Is ad quem peruenit peculium quacunque ex cauſa, quo= cunq; titulo, tenetur actione de peculio. Ergo ſemper inſpi- ciendum eſt, quispeculium habeat, an emptor, an venditor, an legatarius, an hæres habeat. Atq; hinc multæ quæſt'ones naſcuntur, quæ facti ſunt magis quam iuris. Vicendum eſt quid⸗ctum ſit in l. ſi ex duobus.§. vltim. l.& ancillatum.& aliis locis.
IN TIT. IIMI L.1X XIIII
ANDECr.
DE TRIBVTORIA ACTIONE. CAv. I. 8 Tintelligatis naturam huis actionis, quæ di- 8 3 difär Tt daterke⸗ meminiſſe vos oportet eorũ, 3 uæ diximus in titulo de pecuko, de actione, X quæ propter peculium datur aduer ſus patrem AA veldominum. Diximus. n. ex contractu filii- velſ. rui patrem aut dominum teneri de peculio, deducto in de ſi quid patri vel domino debetur. Priuileg o ergo vrirur Paes del tominus in aion⸗ de peculio, vt præferatur ceteris creditorib. extraneis. Concurrit cum ceteris cregirsri ait ſibi deberi à filio ſuo, velà ſeruo ſao epinſdra ä5 Cum ſa, quam ceterorũ creditorum. Naã ante omnia ded acit, quod ſibi debetur a filio ſuo, velà ſeruo ſuo,& ſi quid ſu erſit cx eo ſatisſit aliis cręditorib. quia haber ius wepramewheh.:& eſt diſputatio ſatis copioſa, de eo priuilegio in l. ex facto. 33. de pecul.ait praæ ferri patrem, vel dominum omnibus iis qui ex- periunturactione perſonali. iis autem non præfertur, qui ex- periuntur actione hypothecaria. Huic priuilegio tunc locus eſt, cum pater vel dominus ſimpliciter conuenitur de pecu- lio propter peculium ſerui aut filii, quia ſeruus vel hlius alteri ſe obligauit. Cum auté agitur aduerſus patrem vel dominũ, quia ſeruusvel dominus obligatus eſt, ex negotiatione m ercis peculiaris, inter patrẽ vel dominum& ceteros creditores hi cõtributio Pro rara portione eius, quod cuicz debetur. Abh 20
contributione hæc actio dicitur tributoria. Nam in t iburum
3 83
omnes vocãtur Ergo ſi ſeruus aut filiusfamilias obi gatus fic, os cx negotiatione mercis peculiaris ſciente domino aut vOléte""u7
à
&patiente patre runc datur hæc actio, ſ forte dolo malo vſus 2 3 7 1 * 6½ε 6£
ſit pater in ea contributione, vel dom mino datur diſtribuendi facultas. Sii ea contributio bona fide facta nõ ſit, eo nomine darur aduer- ſus eum actio tributoria. Hoc eſt argnmentum totius huius tractarus. Nunc videndum eſt de caulis huius actionis.
1 nus. Nam patti vel do- 5 I 7 4 4 gitur àpatre veldomino
De cauſt: hwius actiunic. CA v. II
Dae cauſa eſt actionis tributorię: vna eſt. quia filius aut LAleruus ex peculiaris mercis negotiatione alicui obliga- tus eſt, cũ negotiationẽ eã patre, vel domino con ſenriete hur patiente exercet. Sic videtis hanc actionẽ mul ũ differre ab a-
xaliquo cõtra-
ctu:& peculiũ aliquod eſſe ſerui vel filii. Sed in hac actione n
587
porter igitur ex negotiatione mercis peculiaris obligatum eſſ, quam exercuerit volente aut conſentiente domino„vel patre ſuo. Hoc verbum quemadmodum accipiendum ſit,
————
—
*

982
docet Vlpianusin l. 1§. ſcientiam. hic. Non enim velle debet dominus. Scientia in edicto prætoris non ſolum pro volun- tate accipitur, ſed etiam pro patientia, id eſt, hie non requi-
ritur expreſſa voluntas patris aut domini, ſed ita interpreta- mur edictum prætoris vt hæc actio cõpetat& ſi ſcicnte aut patiente domino aut patre ſuo non contraxerit, exercueritve mercem peculiarem ſeruus aut filiusfamilias. Non enim voluntatem, ſed patientiam requirimus, id eſt, non modo ſcientiam hic accipimus pro voluntate, ſed etiam pro nuda patientia. De voluntate non eſt dubium, quin potius de- tur hæc actio ob voluntatem expreſſam patris vel domini: leg. 1.§. ſciente. de exercit, act. Sed non requiritur; vt com- petat hæc actio expreſſa voluntas pattis veldomini, ſaffi- tit, vt non impedierit eum negotiationem exercere; nec re- quiritur dominum aut patrem velle vt cõpetat hæc actio, ſed non nolle, id eſt, pati ſetuum, aut filium negotiationem ex- ercere. Sic non nolle medium quiddam eſt, inter nolle& velle. Multum refert, an quis velit, id eſt, conſentiat aper- te, an vero non nolit. Sic eſt intelligendum quod dicitur in
AA:⁴ regula 3. de reg. iur. Eius eſt non nolle, qui poteſt vel-
yde reę.
Ss,
le. C orruptus eſt ille locus in omnibus codicibus, præ- terquamin Florent. in Noricis etiam eſt corruptus. Ego declarabo exemplo, quis ſit ſenſus huius regulæ. Quinon poteſt velle, non poteſt non nolle. Exemplum ſumi poreſt ex leg. qui ad certum. locati. Sicut iudicio opus eſt, vr quis contrahat aliquod negotium, in quo conſenius eſt neceſſa- rius: puta in locatione contrahenda: ita etiam in conſenſu tacito iudicio opus eſt. Furioſus non põt locationem contra- here, quia iudicio caret. Conſenſus neceſſarius eſt in locatio- ne contrahenda: at furioſus caret iudicio& voluntate. leg. furioſi. de reg. iur. Non poteſt ergo velle, nec recte dicitur
velle: ſed an recte dicatur non nolle, vt ſi locatio contracta ſit
cum furioſi patre,& cius patre mortuo paſſus eſt furioſus conductorem in domo conducta, an videatur poſſe dici non noluiſſe, an videatur renouata locatio? Et dicitur eũ non recte dici non nolle. Is dicitur non nolle, quitametſi non conſenſerit, tamen patitur& æquo animo fert id fieri,
uod non cadit in furiolum. Abccurſius id explicat adducta Auninrvaine de Epiſcopo, cum Epiſcopus eligitur, ait volens nolo,& nolens volo: vult forte reditum& opes: onus autem non vulc. id puto Accurſium ſenſiſſe. Altera cauſa huius a- ctionis eſt, dolus patris aut domini aduerſus quem agitur a- ctione tributoria. id ſatis expreſſum eſt à luſtiniano in Inſt. ſub tit. quod cuf eo, qui in alie. poteſta. Cumfilius aut ſer- uus obligatus eſt alicui ex negotiatione mercis peculiaris
ſciente vel patiente patre vel domino, merxpeculiaris aut- quod ex ea redactum eſt, diſtribui debet inter dominum, vel
patrem,& ceteros creditores extraneos. quæ diſtributio per- mittitur patri vel domino facienda. Quod ſibona tide non diſtraxerit eas res, propter dolum malum aduerſus eum da- tur hęc actio.Idem colligitur ex l. illud. 6 ſi cuius.& l. vlt. hic. Idem docet exemplo in d. L.vlt. non eſt diſtributio facta bo- na fide, atque ideo datur hæc actio. Intelligitis ex his quę dixi- mus, ex quibuscauſis detur hæc actio. Videndu m eſt
Quid veniat in hanc actionem. C A P. 1 1 I.
Acactione petitur, vt merx peculiaris, aut quod ex ea
merce redactum eſt, diuidatur pro rata portione inter omnes creditores, interquos numerantur pater vel dominus aduerſus quos agitur hac actione. leg. vltim.§. non autem. Eit autem hæc contributio pro rata portione eius qſnodcun- que debetur. Ideoque ſi veniat vnus creditor petens por- tionem ſuam diſtribui,& alij non veniant, portionem ſuam interim auferet, ſed ex igitur ab eo cautio de reddendo pro rata portione, ſi alij creditores emerſerint. Exhis, quæ di- ximus, non eſt difficile intelligere id quod dicitur in vno ca- pite huius tituli,& Inſtitut. codem. Vtrum magis expediat, creditori agere actione de peculio, an actione tributoria: Hæc quæſtio tractatur in leg. pen. Aliquando magis expe- dit agere de peculio, quam actione tributoria: aliquando cõ- tra vtilius eſt agere tributoria, quam actione de peculio. Id- eo magis vtile eſt actione de peculio experiri, quam tribu- toria, quia in actione de peculio totius peculii habetur ra-
Franc. Duareni(omment.
tio,& fieri poteſt, vt totum peculium non ſit in negotiatione, 2
ſed in fœnore potius,& aliis rebus. Si igitur videat creditor in negotiatione non multum eſſe, conſultius eſt agere actio- ne de peculio. Aliquando vtilius eſt agere tributoria actio- ne, quia forte multum patri vel domino debetur,& in ea a- ctione deducitur quod debetur patrivel domino. Nam in actione tributoria, hæc deductio locum non habet: ſed diſtri-
buitur merx,& quod ex ea redactum eſt prorata portione e- ius quod cuiq; debetur.
IN TFIT III LIB. XV. PaNpDEC T.
QVYODIVSSV. 8 LI Aeſt actio, quæ datur ex contractu fili,
o aut ſerui aduerſus patrem aut dominum in ſo- Alidum:& dicitur actio quod iufſu. Agitur enim ex contractu filii vel ſerui cum hac adie-
quodammodo contrahitur cum eo qui inbet, I. 1. hic. l 1 mandato. C. quod cum eo, qui in alie. poteſt. Quod autem di- citur de iuſſu, ſic interpretatur Vlpianus, vt in quacunque voluntate patris vel domini, id locum habeat. Id variis exem- plis declaratur, nec refert, an ſpecialiter conſenſeric pater veldominus, an generaliter: vt puta ſi ita dixerit, Quocun- que cum J itio negocium contrahere volueris, id per muito: ſuffi- cit voluntas vel conſenſus patris: idque expreſſum eſt inl. ſi res.de in rem verſo. Iuſſus multum diſtat à mandato, vel vo- luntate. Iuſſus eſt eius, qui imperium habet, mandamus autẽ eis, in quos imperium non habemus: tamen hic nihil refert, an inſſerit pater vel dominus, vel mandauerit, vel cõſenſerit. Sed cur tributoria actione agitur, cum volente patre, vel do- mino aliquid contractum eſt, non autem in ſolidum? Nosdi- ximus diſſerentes de tributoria actione, ſi filius aut ſeruus er contractu obligatus ſit, volente domino aur patre, diſtribu- tionẽ fieri mercis pro rata portione eius, ꝙ debetur patti vel domino,& cæteris extraneis creditoribus: hic autem dicitur agi in ſolidum propter voluntatem patris aut domini. Qup- modo fieri poteſt, vt agatur in ſolidum, ac ſi iuſſu patris nego- tium contractum eſſet? Hoc ego explicaui in interpretationo 1.1.§. ſi is qui nauem.&§. ſed ſi ſciente. de exerci. sct. in inter- pretatione§. ſiis qui nauem. dixi tunc actionem quod iuſlu, locum habere, cum iubente aut volente patre veldomino negotium aliquod contractum eſt: actio tributoria non eſt, cum volente patre veldomino negotium contractum eſt, ied cum negotium eſt contractum ſiue volente, ſiue inſcio patte vel domino, ſed tamen ſciente à filio vel ſeruo negotiationem
exerceri. Fieri poteſt, vt dominus vel pater ſciat,& velit nego-
tiationem exerceri à filio ſuo vel ſeruo,& tamen contrahir fi- lius vel ſeruus ſine voluntate patris, vel domini ſui. Dixia- ctionem tributoriam tunc locum habere, non cum ſciente & volente patre, filius aliquod negotium contraxit, ſed cum obligatus eſt filius vel ſeruus ex negotiatione mercis peculia- ris, id eſt, cum pater in vniuerſum ſciret filium negotiationem exercere. Cum autem iubente vel volente patre, aut domi- no filius vel ſeruus aliquod negotium contraxit, tunc datur a- ctio aduerſus patrem vel dominum in ſolidum. eſtque actio quodiuſſu. Necrefert, an generaliter, an ſpecialiter permi- ſerit pater vel dominus filio ſuo vel ſeruuo negotiationẽ ex- ercere, ſed hic conſentiendum eſt certo contractui, vt de- tur actio quod iuſſu. Gum autem conſentit, vt negotiatio- nem exerceat filius vel ſeruus, videamus, quæ actio detur? E datur actio tributoria, ſi conſenſit ſimpliciter is, vt negotla- tionem exerceat, in qua fit diſtributio eorum, quæ vnicuique debentur pro rata portione. Speciale tamen eſtin eo, qu
conſentit, vt filius vel ſeruus nauem exerceat, vt tenseim on! 7 us n Lu
*

wiimperium dabetgua don Rabemss: amenku minas, relmandaueri,dit one zgiut, cum wleaem rdatoti actione ſ8inn 1 volente domino mr.
ata pottione cius, er
ruues ceditorĩ: uine
woluntatem prüuntm
vrinſoldumxiiif MHocego erhlauinir „ ledlilcjente eant zuem. diitac druen gebente ut lenefun tractum eſcionin
onautemindle
In Ti. Deinrem deorſ. 9833
in ſolidum propter vtilitatem nauigationis l.. 6. ſi is qui nauẽ.
Quod autẽ diximus contſentire debere patrem vel dominum,
vt contrahatur, ſic accipimus conſenſum in hoc edicto inl. 1. Atqʒ ideo fi conſentiat, vt numeretur pecunia quam debet ex contractu à ſe facto non eſt actio quod iuſſu, ſed directo ad- uerſus eum agi poterit. Tunc locus eſt actioni quod iuſſu, cũ filius voluntate patris vel domini contraxit. Hinc conſe- quens eſt ſolam commendationem patris filium non obliga- re, vt dicitur in. vlt. C. quod cum eo, qui in alie. poteſt. Si- milis locus eſt de hac commendatione inl. ſi vero non re- numerandi.õ. cum quidam. mandati.
IN II1I. IIII. I. I B. X V. PANDLGCr. DE IN REM VERSO.
ͤONSFQYENSeſt, vt videamus de actione, quæ 3 ☛‿ d dicitur De in rem verſo. Hæc actio per qv am ſi- 8 83 milis eſt actioni quod iuſſu, de qua iam diximus. 22 Si iuſſu patris filius contraxerit, aut iuſſu domini leruus, datur actio ex eo contractu aduerſus patrem, vel do⸗ minum cum hac adiectione quatenus iuſſit pater vel domi- nus.Sic etiam cũ ex contractu filii, aut ſerui aliquid in rẽ pa- tris verſum eſt vel in rem domini, ex eo contractu datur ad- uerſus patrem vel dominum, non ſimpliciter, ſed cum hac adiectione quatenus in rem patris aut domini verlum eſt. Ea- tenus ergo fit condemnatio, quatenus ex eo contractu ver- ſum eſt in rem patris vel domini. Non enim proprium eſt hoc actionis nomen, vt iam ante diximus, ſed eſt acceſſio quædam actionis propric. Adiectio vocatut in leg. filiusfa- milias. 9. ad fin. Hæc igitur actio plerunque vberior eſt, quã actio de peculio,& deſiciente actione de peculio interdum datur, leg. 1. ff. cod. Si forte nihil ſit in peculio, ſi tamen ve- rum ſit aliquid in rem vel patris vel domini verſum eſſe, ex contractu filii, vel ſerui agetur aduerſus patrem vel dominũ, quatenus in rem patris vel domini verſum eſt. In rem ver- ſam accipimus in hoc edicto, quod verſum eſt in vtilitatem patris vel domini. Variis exemplis id demonſtratur ſub hoc tit. præſertim in leg. 3z. Hæc exempla diſperſa ſunt per to- tum hunctitulum, quæ lectionem tantum deſiderant. Cõ- fert autem totus hic locus ad multas alias diſputationes,& maxime ad quæſtiones de pecunia ciuitati credita, de qua diximus in l. ciuitas. de reb. credit. Ciuitas mutui datione ita obligatur, ſi pecuniæ in eius rem verſæ ſint. Sic ſi quis contra- xerit cum Eccleſia, Nouel. luſtiniani authen. hocius porre- ctum. C. de ſacroſan. eccleſ. Si quęratur, an in rem eius ver- ſum ſit, inſpicienda ſunt maxime præcepta, quæ hietra- duntur,& exempla. Datur ergo hæc actio cum ex con- tractu filii, aut ſerui aliquid in rem patris vel domini,
id eſt, in viilitatem corum verſam eſt. Ex quo appa-
ret, nonſatis eſſe pecuniam accepram eſle, vt in rem pa- tris conuertatur, ait re vera pecunia in rem patris vertſa ſit. l. 3,§. vnde. ad fin. Quidam mutuem pecuniam dedit filio- familias, vt ex ea aleretur familia patris, vel dedit ſeruo mu-
tuam pecuniam, vt ex ea aleretur familia domini: ob hano ſolam cauſam non dabitur actio de in rem verſo. Nam o-
portet eam re vera verſam in rem domini vei batris. Curio- ſe debet inquirere creditor, qui mutuam pecuniam dat filio, aut ſeruo, qnomodo vtatur ea pecunia. Nam ſi nimis cre-
duluspecuniam dederit, non habebit actionem. Sufficit
tamen vtiliter cœptum eſſe negotium, quamuis non ſuc-
ceſſerit in negoria patris. Accepit filius pecuniam, vtiliter
cœpit, atque prudenter, ſed res infelicem euentum habuit, ſine dolo ſuo, aliquo caſu fortuito, an dabitur actio de in rẽ verſo? Equidem re vera nihil eſt verſum in rem patris: ſed luriſconſultus ait d andam eſſe de in rem verlo actionem, l. ſeruus. 7.hic. Hic ſpectamus magis conſilium, quam euen- tum rei, ldem dicipir de negotiorum geſtore, leg. ſed ait vltro. de negot. geſt. Dicimus ergo tunc competere hanca- cionem, cum in vtilitatem patris vel domini aliquid verſum eſt. Sed quid ſiid neceſlarium non erat. domino propter quod pecunia accepta, licet forte ad voluptatẽ aliquam Per- tineret, an dabitur hæcactio? Et certum eſt exledicto præ- roris, cu m loquitur de in rem verſo„non poſle compete- re. Ergo advoluptatem non producemus edictum noſtra
interpretatione. Dicitut tamen in leg. 3. idem dicendum eſle,
etſi voluptatis alicuius cauſa, conſentiente camen patre vel
domino, pecu aia accepta ſit.l. 3.S. ſed ſi mutua.&§ necnon.
Sed vt in ſumma complectamur, quicquid ad hunc locũ pèer- tinet, obſeruanda eſt regula, quam tradit VIp. in J. 3.§.& re- gulariter. hic. de procuratore& negotiorum geſtore. Ex qui- bus cauſis procurator aduerſus dominum actionem manda-
ti habet, vel negotiorum geſtorum actionem is, qui vtiliter
negotia geſſit aduerſus eum, cuius negotia geſta ſunt, ex iiſ- dem caulis ei, qui mutuam pecuniam dedit, datur actio de in rem verſo aduerſas dominum aut patrem, I. z.§. in rem. Ve autem procurator habeat actionem mandati propter admi- niſtrationem ſuam aduerſus dominum, vel negotiorum ge- ſtor, oportet aliquid vtiliter geſtum eſſe& adminiſtratum. Videndum ergo eſt ſub tit. de procurat.& tit. de negot. geſt. ex quib. cauſis detur actio mandati& negotiorum geſtorum,
propter negotia geſta, vel cum mandatu, vel ſine mandatu. Hac actione petitur damnari reum, quatenus in rem eius
Vecſum eſt, ſiue totum verſum ſit in rem eius, ſiuepro parte tantum verſum ſit, l.proxime.§. in rem. Cetera his intellectis
facile intelligentur.
IN TIT. XXVIII. LIB. IIII. COD. ET TIT. v. LIB. XIIII 3 P A N P E C T.
ApD SENATVSCO NSVLTVM MA-
CEDPDONIANVR.—
C A P. I.
Bsorvro hoc tractatu explicati erit, quie- quid perrinet ad contractus eorum, qui lunt in
e allorum poteltate, Ex contractu filufamilias 76 V Variæ actiones dantur non tantum aduerſus i- Eplſum filumfamilias, ſed etiam aduerſus patrẽ
eius. datur enim inſtitoria, exercitoria, de beculio quod iuſ-
ſu, de in ré verſo,& aliæ huiaſmodi. Sed hæc locum habent Præter quam in mutuo. Non. n. locus eſt omnibus illis actio-
nibus in mutuo, propter Senatuſconſulcum Macedonianum quod nunc interptetaturi lumus. Primum, quod ad filium- familias attinet, certum eſt ex mutuo cõueniri n poſſe, pro- Pter S. C. Macedonianũ, ac nepater quidẽ cõuenietur actione de peculio, l.ilius tuus. C. eod. Senatuſconſulti Macedonia- ni verba ſunt in l.r. Hoc Senatuſconſultum Romæ factum eſt auctore Veſpaſiano, vt Suetonius ſcribit in Veſpaſ. Cum filiifamilias à fœneratoribus acciperent pecuniam,& xære a- lieno valde onerarentur, inſidiabantur vitæ paternæ. Cautũ igitur fuit hoc Senatuſconſulro, Si filiusfamilias mutuam pe=
cuniam acceperit, ne mortuo quidem patre aduerſus eum
competere actionem. Dictum autem eſt Macedonianum
à nomine fœneratoris, qui Macedo dicebatur. Facile e- nim mutuam pecuniam dabant fœneratores filiisfamtlias ſperantes fore, vt mortuo patre ſoluerent. Ex hoc igitur mutuo non obligatur filiusfamilias, nec poteſt conuenir, et- lamſi filiusfamilias eſſe deſterit, vel morte patris vel alio modo. Aliquid hac de re cautum fuerat tempore Claudit Imperatoris, vt ſcribit Gornelius Tacitus in lib. 11. Sed hoc
Senatuſconſ. plenius fuit. Huius Senatuſconfulti hæc ver-
bafunt, quæ nos interpretaturi ſumus, Placere ne cu qui fi- liofamiliar mutuam becuniam dediſſet, etiam poſt mortem paren- rus eitur, cuius in poteſtate fuiſſet„Actio, petitioque daretur.&. In quorum verborum interpretatione complectemur, quic- quid continetur ſub vtroqus tit. tam in Codic. quam in ff. Hoc exemplam interpretandum nobis proponere debemus ad imitandum. Hic vidètis luriſconſultos verba huius S. C. amplecti; aliquando à verbis recedere prout æquum videtur id eſſe,& voluntati legislatoris conſentaneum. D cicur imprimis in S. Q. Ne cui. Hoc verbum ad fœneratorem refer- tur, quia ſimplicicer loquitur Senatus de eo, qui muruam pe cuniam dat, nec diſtinguir perſonas. Oriuntur quæſtiones de qualitate perſonarum, vr exempligratia, quæritur, ſi ciui⸗- tas aliqua, vel reſpublica mutuam pecuniam dederis filiofa- milias, an locus ſit S. C. Non exprimit Senatuſ, an intelli⸗
.—.— “
“
„ 8
64 4

984 Franc. Duareni Comment.
ſuſpenſum ſit ius patriæ poteſtatis an erit locus S. C. ſi filiofa-
milias data ſit pecunia mutuaꝰ? quæſtiotractatur in leg. i.§. ſi
pendeat. Cum filium in poteſtate patris eſſe conſtat, nulla dubitatio eſt quin locus ſit S. C. ſed cum pendet ius patriæ poteſtatis, veluti propter paternam captiuitatem, dubitari merito poteſt, an ſit locus S. C.§. ſi ab hoſt bus. Inſtit. quib: mod. ius patr. pot. ſoluit. Et dicitur propter incertirudmem denegandam eſſe interim actionem. Hoc igitur 5. C. ad fi- liosfamilias pertinet, non autem ad patres familias. Interdum tamen eadem ratio eſt filiifamilias quæ eſt patrisfamtlias, veluti ſi filiusfamilias, ſit miles. Ia caſtrenſi enim peculio fi- liusfamilias fungitur vice patrisfamilias, quia in illud pecu- lium caſtrenſe pater nullum ius haber, leg. vltim. Codic. eo-
dem. titul.ita vt de eo caſttenſi peculio libere teſtari poſſit. I.
dem eſt dicẽdum,& ſi quis mutuam pecuniam dederit ei, quẽ credebat iuſto& probabili errore ductus patremfamilias el- ſe. Hic enim pro patrefamilias habetur, leg. pen.& leg. ter- tia. idem etiam dicitur in leg. 1.& 2. Codic. eod. Igitur quod dicitur in Senatuſconſulto intelligendum eſt cum exceptio-
ne, niſi putans patremfamilias eſſe ei pecuniam crediderit. nã De exceptione Senatuſconſulti Macedoniani. licet generalia ſint verba S. C. tamen ignorantia facti excuſa- b 1N . 1. 1.. C A P. II.
tionem habet, quæ probabilis eſt, leg. regula. de iur.& facti
ignor. Ex iſdem verbis Senatuſconſulti quæſtiones aliquot 4 V 1 Oc Senatuſcõſulto Macedoniano proponitur exceptio.
vulgares naſcuntur. Loquitur Senatuſconſultum de filiofa- L IHecautem exceptio comperit filiofamilias, nec tantum ÄD milias, quid dicemus de nepote, de pronepote& aliis deſcen- filiofamilias. ſed aliis pleriſq; perſonis. Competit enim patri: b dentib.& de filiafa. Hic dicitur ſupplendum eſſe interpreta- ſi pater conueniatur ex contractu filii actione de peculio: cõ-
tione, quod deeſt S. C. leg. ſed& ſi. 9õ. hoc Senatuſconſultum. Denepote, pronepote,& aliis deſcendentibus, idem dicen- dum eſt, l. 14. idem dicitur in l. ſi filius tuus. C. eod. Hic vide- tis recedi à propria ſignificatione verborum§S. C.& caſum, qui expreſſus eſt S. G. ad alium, qui expreſſus non eſt, produ- ci inierpretatione, propter eandem rationem& viilitatem. einde dicitur in S. C. Mutuam pecuniam. Ergo Senatus de mutuo tantum loquitur, non etiam de aliis contractibus. Vn- de ſi quis ſliofamilias vendiderit, aut aliud negotium cum fi- liofamilias contraxerit, non eſt locus S. C. ſed dabitur actio aduerſus filiumfamilias,& aduerſus patrem de peculio. Nam
tur, locus etia§. C. quia fraudem is facit S. C. Sequitur in§. C. Actio petitiove, ne fœneratori actio petitiove detur, id eſt, vt agens eo nomine ex eo contractu ſummoueatur exceptio- ne huius 5. C. Sed cur exceprio hic datur, cum expraſſum ſit S. C. actionem denegari? Cur non dicimus ipſo iure a ctionẽ noncomperere aduerſusfilium familias? dici non põt ipſoiu- re non competere actoonem, quia ex mutuo iure ciuili& le- gibus Romanis datur actio, nec id ius potuit tollere ſenatus. Id ſauis apparet in 5§. C. Pegaſiano& Trebelliano, l. 1. de Se- natuſconſ. Trebell. Vbi dicitur, Reſtituta hæreditate vtiles dari actiones fideicõmiſſario,& aduerſus fideicommiſſarium. Senatus enim eum facere hæredem non potuit, ſedtamenlo- cohæredis habetur. Ideoq; ſi ius iplum inſpiciamus actlo da- tur aduerſus liliumfamilias ex contractu mutui: tamen in conſtituendo indicio additur exceptio, extra quam ſi filiusfa ſit, cui mutua pecunia data eſt: idque fit propter ſenatus au- ctoritatem, cnius tanta erat auctoritas, quanta populi Ro- mani. Iam videamus
petit fideiuſſori, competit hæredi filifam. I. 7.§. quanquam. Vult igitur ſenatus exceptionem competere, ſed non expri- mit, cui competat hæc exceptio. Ergo Senatuſconſulti verba latiſſime ſunt accipienda: Addendum eſt quod dicitur in l ſed ſi.§. non ſolum. Nam fruſtra exceptio daretur filic familias, niſi daretur quoque eius fideiuſſori, quia ſi fideiuſor conuen- tus ſoluerit mandati actione, quod ſoluerit, repetet à reo principali:& certe qui petit à fideiuſſore, 7⁵Qeναez petit Areo, vt in l. aduerſus. de atbit. Nom ſiexactum fuerit, quod debe- tur à fieiuſſore, fideiuſſor actionem mandati habebit aduer- ſus reum, niſi donationis cauſa fideiuſſerit. Hæc autem
gat de priuatis hominibus, an de ciuitate. quid igitur dicemus? pturus: ſed quia intelligebat fœnerator hoc fieri aduerſus S. H Hæcquæſtio tractatur in leg. nihil. 1. Verba§. C. generalia C. Mace. dedit alij reo pro quo intecuenit filius, leg. non du- 7 ſunt, Na cui attio. Ergo de ciuitate hæcverba intelligemus. bium. Codic. de legib.& Senatuſconſ. Præterea notandum p Ciuitas habetur loco priuatorum, vt dicitur in leg. eum qui eſt hoc verbum referri ad numerationem, non verba, vt dici- vectigal. de verb. ſignific. nec ſolet fere ciuitas differre Apri- turin leg. 4.& ſ. Arquc ideo ſi ſtipulatio ſit contracta de nn uaris hominibus. Verum eſt quod reſpublica ipta differtà pri- pecunia credenda, quo tempore erat in pot eſtate patris,& V uatis hominibus, ſed ciuitas habetur pro priuatis hominibus. numerata fuerit pecunia, cum eſſet ſui iuris filius, non erit 40 Dubium tamen de eo fuit, quia veriſimile nõ eſt ciuitatis ad- locus S. C. vt puta quia emancipatus etat, vel mortuus pater. nn miniſtratores velle filiosfamilias corrumpere: tamen Diui Nihil autem refert, an cum vſutis pecunia fuerit credita, an te Seuerus& Antoninus ita reſcripſerunt. Quæritur etiam vero ſine vſuris, vt dicitur in leg. 27.§. fin autẽ. Senatus enim na de pupillo. Hæc quæſtio tractatur in leg. 3.& 4.& cum inquit, loquitur ſimpliciter de mutuo: ergo nos intell ge⸗ du hac exceptione intelligenda ſunt verba S. G. cum dicit. No mus de quocunqʒ mutuo, etiam ſi fœnus non acceſſerit, et- ſtu cui. Hic videtis interpretatione reſtringi quod dicitur in. iam ſi pecunia cum vluris credita non lit. Deinde dicitur, Pe- ul C. propter æquitatem. Iniquum enim eſſet hæc verba S. C. cuniam. Pecuniæ verbum latiſſime accipitur plerunque, leg ita interpretari, vt in eo pupillus contineretur. Deinde dici- pecuniæ verbu w. de verborum ſiga. Appellatione becuniz. tur in S. C. Qui filiofamilias, id eſt, filio, qui in poteſtate pa- aliquando continentur omnes res, quæ ſunt in pattimonio un tris id eſt, quin eſt emancipatus, qui non eſt ſui iuris: ex quo noſtro. Aliquando pecuniæ verbum accipitur pro his rebus, 4 conſtat hoc S. C. ad filium emancipatum non pertinere. Si quæ conſtant pondere, numero,& menſura 3 aliquando pro Preupff 1 filius emancipatus mutuam pecuniam acceperit, eo nomine nummis: quomodo igitur acciyiemus pecuniam: Echic pe deiεαν ne datur aduerſus eum actio: necpoteſt agentem excèptione cuniam accipiemus pro nummis. Dicitur autẽ pecunia, quod vndea in repellere huius S. C. In interpretatione horum verborum(Nvrait Plinius) nummi olim nota pecudum ſiguabantur. Cũ ckam. m ait Vlpianus inl. 1. verbis S. C. non contineri hanc exceptio- diximus de pecunia numerata S. C. accipienaum eſſe,& ſi n nem, ſi conſul ſit, ſi magiſtratu fungatur, vel cuiuſcunque ſit quid contraxerit hiliusfa. non competere exceptionẽ§. C.nes n dignitatis filiusfamil. cui credita eſtpecunia: quia habetlo- ſemperincelligimus niſi fraus§. C. facta ſit alia re data. leg.;. 4 cum S. C. Vnde quæritur, ſi captus ſit pater ab hoſtibus,& in fi. Nam ſi data ſit filiofa. alia res, vt ea diſtracta mutuo vta- 3
S. C. Macedonianum ad alios contractus nonpertinet. Id etiam colligitur ex aliis locis, veluti ex leg. 3. Cod. eodem. ſi a- liquid mercatnus ſit filiusfamil.& ex contractu obligatus ſit,
exceptio in plæriſque caſibus ceſſat: quos hic paucis perſttin- 2αeο gemus. b Aaesh⸗
Primus caſus eſt, ſvolente patre filius mutuam pecuniam nimin 15M
poterit conueniri, nec agenti obſtabit exceptio S. C. Mace- doniani. Imo etiam dicendum eſt,& ſi illud debitum con- uer ſum ſit in mutuum. leg. 3. Huic ſimile eſt; quod dicitur in 1. 7. in princ. hic. Si filiusfamilias fideiuſſerit proalio, dabitur
acceperit, l. ſi tamen. 1 2. hic. Idem dicitur inl. 2.& 4.C. eo. Si 26„
permittente patre filius mutuam pecuniam acceperit, non ſa eſt locus exceptioni huius Senatuſooſulti. Sufficit autem veltacitus conſenſus patris, vel eciam ratihabitio. J. vltim. C.
aduerſus eum actio, nec obſtabit exceptio S. O. Macedon.- eod. Nam ratihabirio mandato comparatur: de quo famen w mo etiam dabitur actio de peculio aduerſus patrem. Addun- dubitatum fait apud veteres, vt oſtendit luſtinianus in dict. u tur exceptiones. Hoc enim intelligendum eſt, niſi color Lvlt. eſtque locus communss de ratihabitione, quod ratibabi- heile quæſitus ſit hacv enditione, vel fideiuſſione, leg. 3. in fin. tione retrotrahitur,& mandato comparatur. Taciti conſen tantes Exempli gratia, ſifilius familias erat mutuam pecuniam acce- ſus inbguc exemplum eſt iu leg- filiustamilias. 15 hic. filius- dhean
familias

cere hrredem nonpuuir teog hiu pliminhüm adirur etcrptio emm. u dinucſt iäque trguhxs ntaetu auddoria ſunf
Teuursfiſalilus Ca r. II. V
familias accepit mutuam pecuniam ab alio, quaſi mandatu patris: ſcripſit literas ad patrem, vt pecuniam mutuo acce- ptam in prouincia ſolueret. Pater non continuo interpo- ſuit proteſtationem contrariæ voluntatis, quamobrem vide- tur probaſſe, quod à filio geſtum eſt.. Secundus calus eſt, ſi filiusfamilias mutuam pecuniam acceperit in rem patris neceſſariam. l. 7. hic ad finem.. pe- nult. Si filiusfamil. pecuniam acceperit ſtudiorum cauia, in tem patris videtur vertiſſe: ideoque hic ceſſat exceptio Se- natuſconſulti: ſed addit exceptionem niſi probabilem mo- dum exceſſerit. Nam ſi quis cum ſoleret decem aureos pro ſtudiis accipere, z0. acceperit propter bacchanalia, erit Sena- tuſconſulto locus. Huic ſimile eſt quod dicitur in leg. z.&l. Macedonianum. C. eod. Tertius caſus eſt, ſi paterfamilias factus agnouerit debi- tum, vel paterfamilias factus poſt mortem patris nouatio- ne facta fidem ſuam obſtrinxerit, quia non erit locus exce-
ptioni ſenatuſconſulti, J.2.§.vlt. Partem autem debiti ſol-
uens videtur debirum agnoſcere. Idem dicitur in J. 17. hic,& in l. 2. C. eo. vbi lmperator loquitur de nouatione. Hoc ta- men eſt intelligendum, ſi ſine vllo errore ſe obligauerit, l.vlt. hic. Verum eſt propter nouationem dari aduerſus filiumfa- milias actionem. Sed tamen, ſi quis errore ductus nouauerit
actionem, tunc poterit replicatione vti. Nunc videndum eſt de effectu huius exceptionis.
b C A r. III. De eſfectu exceptionis Senatuſconſulti Macedoniani.
Vo notanda ſunt de effectu huius exceptionis. Vnum eſt, quod etſi hæc exceptio peremptoria ſit, tamen op- ponitur poſt ſententiam, l. tamen. hic. Exceptiones perem-
ptoriæ non ſolent opponi poſt ſententiam, tit. C. ſentent. re-
ſcindi non poſſe. Sed tamen ſingulare ius eſt in hac exceptio- ne Senatuſconlulti Macedoniani, vt opponatur poſt ſenten- tiam. Aliud ſingulare eſt circa hancexceptionem, quod hac exceptione tutus, ſi ſoluat, non poteſt repetere per condicti-
onem indebiti, etſi ſoluerit per errorem. l. ſed etſi.hic. Hoc
docuimus ſupra ia l. qui exceptionem. de condict. indebiti. Is qui habet exceptionem peremptoriam, ſi ſoluerit per erro-
rem, reperere poteſt, quia ſoluit indebitum. Indebitum enim
dicitur, quod quis perpetua exceptione tutus cum peteretur, ſoluit. Hæc tamen exceptio excipitur, quæ ob pœnam credi- torum datur, non autem in fauorem filüfamilias. Lex non vault eum exonerare, ſed voluic punire fœneratores.
IN TIT. XXI X. I. I B. I11 I T C. EI TI. I. L. I B. XVI. Pandest. A D SE NATVSCONSVLTVM Velleianum.
(ſſeruimus ſupra de obligationibus, quæ ex
2 K contractibus filiorumfamilias naſcuntur,&
] diximus tam iplum filium obligari iure ciuili,
S quam patrem eiuſdem iure prætorio. Dixi- wa mus tamen, ſi filiusfamilias mutuam pecuniã teceperit ex eo contractu, non poſſe aduet ſus eum agi, etiam ſi fuerit paterfamilias factus, vel morte patris vel emancipa- tione,& dari ei exceptionem Senatuſconfulti Macedoniani. Huic autem Senatuſconſulto quod Macedonianum dicitur, bet quam affine& ſimile eſt Senatuſconſultum Velleianum de interceſſionibus mulierum: arque ideo in hac parte collo- catus eſt hic titulus de Senatuſconſ. Vell. Sicut enim datur exceptio filiofamilias, ſi conueniatur ex contractu mutui„ita etiam datur exceptio mulieri, ſi conueniatur ex interceſſione ſua, idque cautum eſt Senatuſconſulto elleiano, quod nunc Interpretaturi ſumus.
CA v. l.
Argumentum huius tituli. Clquis ſummatim cognoſcere velit, quid contineatur Se- Jaaruſconſulto Velleiano, colligi poteſt ex l. 1.& 2. hic. Cd facile mulieres intercederent„& fideiuberent pro aliis, ſpe- rantes fore, vt ex ea obligatione nunquam conuenirentur, ob eamque cauſam plerunque afficerentur incommodo„&
8
In rit Ad Senatuſc. Velleianum. 985
in magnam captionem inciderent, vtile viſum eſt ſenatui huic mulierum leuitati& infirmitati conſulere ‚ne ex ea ob- ligatione conueniantur. Cautum igitur in primis eſt Sena- tuſconſulto, vt ſi mulier interceſſerit proalio,& quamcunq; alienam ſuſceperit obligationem, ex ca obligatione conue- niri non poſſit:& ſi conueniatur, detur ei exceptio aduerſus agentem. Alterum eſt, vt detur actio aduerſus eum„ pro quo mulier interceſſit. Nam plerunque mulier ita ſuſcipit alie- nam obligationem, vt mero iure liberetur is, pro quo mulier intercedebat, ſi forte facta fuerit nouatio. Sed vult ſenatus a- ctionem nihilominus dari aduer ſus eum, pro quo interceſſit. Hæc duo continentur Senatuſconſulto Velleiano. Ratio Senatuſconſulti ſatis perſpicua eſt ex his, quæ iam diximus. Voluit enim ſenatus conſulere infirmitati& leuitati mulie- rum. Tanta eſt mulierum leuitas& infirmitas conſilii& iu- dicii, vt facile ſuſcipiant alienam obligationem,& non conſi- derent id quod à nobis ſuprà dictum fuit ſub tit. de peculio, Sponſionis alienæ comitem eſſe noxam. Ideoque ſi permi- teretur mulieribus pro alio ſe obligare, multa in de conſeque- rentur incommoda. Sed videmus, multa huiuſmodi onſtitu- ta eſſe de mulieribus propter earum fragititatem& infrmi- tatem. Cuiuſmodi eſt illud, quod ab omnibus ciuilbus offici- is prohibentur, l. 2. de reg iut. Et olim erant in perpetua tute- la etiam coniugatæ mulieres: de hacre adduximus mulos lo- cos ſub tit. de ritu nupt. Plerunque ipſo iure, id eſt, legibus i- pſis, quæ cum mulieribus contrahuntur propter earur in- firmitatem, non valent Propter periculum rei familiaris. Ad- empta ſunt mulieribus officia ciuilia„quia non ſatis viſum eſt decens eſſe mulieribus, ciuilibus officiis fungi. Multo magis adimen dum eſt eis id officium, in quo verlatur periculum rei familiaris. Originem autem huius Senatuſconfulti declarat VIp. in l. 2.& oſtendit quomodo paulatim ventum ſit ad hoc ins Se- natuſconſulti. In primis ait interdict um eſſe temporib. Clau- dii,& Auguſti prius, ne mulieres pro viris ſuis int erce derent: Poſtea factum eſt hoc Senatuſcon ſulkum, cuius verba ſunt. Quod Marcus& lanus&s Velleus Tato- conſu es ve; ba fecei it de obligationibus fœmina, um,& c. Hiis verbis oſtendit à ple- riſque prætoribus ita ius d ctum fuiſſe ne eo nomine tene- rentur mulieres; quod pro alio interceſſiſſent: ſæc quia hoc ius cerrum non erat, vtilius viſum eſt id hoc Senatuſconſulto
comprehendere. Expoſito huius tractatus argumento, nunc
ſingula explanatius& diſtin ctius declaranda tant:& in pri⸗- mis præcipua verba huius Senatuſc.& quia ad interceſſiones mulieris hoc Senatuſconſulcum peitinet,& conſulitur mu-
lieribus pro alio intercedentibus„videndum eſt quomodo intercedere pro alio hic accipiatur.
C A P. II. 3 Quia ſit intercedere& quomodo accipiatur in hoc Sena- tuſconſulto interceſiiomulieri. Iastecsere variam ſignificationem habet: ſed in hoc tra-
ctatu ſignificat alienam obligationem ſuſcipere. Nam quocunque modo, quacunque ex cauſa mulier ſe obligauerit
alieno nomine, dicitur intercedere- pertinerque hoc ver-
bum ad omnem obligationem quocun aue ex contractu na- ſcatur. Sic interpretatur VIp. in l..§.omnes. Id autem con- tingit tripliciter. Triplex enim gepus eſt interce ſſionis, propter quam mulieribus ſuccurrirur Senatuſconſulto Vel- leiano. Hæc diuiſio colligitur exl. 4.& 5. C. eod. Aliquando mulier participat alienam obligationem, aliquando in ſe transfert obligationem qua alius tenetut, aliquando ſe pro alio ſolam ream ab initio conſtituit. Iſta ſigillatim explicanda ſunt:& Primum videndum eſt de muliere, quæ participauit alienam obligationem. Imperator in I. 4. COd. eo. ait ſuccurri
mulieri cum participauit alienam obligationem, id eſt, cum
mulier ita ſe obligauit proalio, vtille nihilominus manſerit obligarus. Exempli gratia, cum mulier mandauic alterizvt cnidam mutuam pecuniam det; muliet ita intercedun pro alio, vt participet eius obligationem. Nam is, qui acc epit pe- cuniam, tenetur ex mutuo: mulier autem tenetur actione
mandati,& actione acceſſoria- Sic cum muliei fide lua eſſe
iubet quod alteri datur, mulier dicnur pajtic eps fieri alie-
00
* 8*
1
“ ““ 1 * 1
—
16 —————————————— 5..— ———,—— 3——-————————,———————————— ————————ÿ—————————³———— 5———õõ õõõõu⁶uꝛ⁰———— ————————————————————————————.——.— ————:— 2———— 4————— 8 3 2— e—-— 2*—,————— 5 5—— 5. 8. 2.—— 85 2————— 4 —„.—— 5————**** 4.. 8 8 1— —*—— 1 2.. a5 r—— 1 25————— 3 2.. 4— 4 8. 2.—————————————„.—. 9.—— 1 ————————.————..——.— 7— .————————— 3—— 14 4 4—— 4 — 3— 3 8— 3—— 2—.—— 2— 1 3—— 3— 24 4* 1— 8. —-—.— 2———————.———— ö— 4———.—.——.———“ 4 8 — 2..—— 4 — 9 4——— 4“ 4* — 4 3 4—— 2 1 3..
— 8 —

5⁸⁰⁶ Franc. Duareni Comment.
næ obligationis, non alienam obligationem in ſe transfer- conſulto Velleiano. Idemn dicitur]. 4.!: cum ad eas. Cod. eod.
re. Item ſi conſtituat ſe Ioluturam quod alius debet. Dixi- Apparet hoc quoque fuiſſe expreſſum edicto prætoris„vrt
mus ſub tit. de conſtit. pecunia. Cum quis conſtituit ſe ſo- etiam ſi calliditate creditoris& debitoris muſier ſe iplam
luturum nomine alieno quod alius debet, veterem debito- ſolam ab initio ream conſtituerit ‚iuuetur hoc Senatuſ- 1
rem non deſinere obligari: ſed accedere nouam obligatio- conſulto. Hoc autem ita accipiendum eſt, ſi re vera is, pro 3
nem de conſtituta pecunia.& ſic eſt intelligendum, quod quomulier ſe ream conſtituit, erat contracturus,& mu-—
dicitur in l. 4. de participarione obligationis. Idem dicen- lier metu Senatuſconfulti obligata ſit, quæſito colore, vt t
dum eſt, etſi mulier obſigaucrit rem ſuam pro alio, velcon- poſſet aduerſus eam agi,& vt vrilis eſſet& efficax aduerſus 3
ſenſerit obligationi rei ſuæ. Hic exempla quædam reperiun- eam obligatio. Et hoc eſt quod hic dicitur, Si cum eſſem te.
. tur in l. quamuis.hic. Pignoris obligatio acceſſionem facit. cum contracturus. Nam ſi mulier pecuniam acceperit, vt eam Non minus dicitur mulier intercedere pro alio, quæ rem alicui daret, non continuo ei datur exceptio Senatuſcon- ſ
ſuam obligat, quam quæ perſonam ſuam obligat. Exem pla
ſunt inl. 4.& ſ. in lſciens. C. eo. Interceſſio non minus per-
tinet ad hypothecam rerum quam ad obligationem perſo- nalem. Maritus obligauit res vxoris ipſa conſentiente: ſuc- curritur mulieri quaſi ipſa interceſſerit obligando rem ſuam. vel conſentiendo alii tem ſuam obliganti, puta marito. Hoc productum eſt adhuc longius, vt pertineat hoc verbum ad mulierem, quæ conſentit obligationi rei ſibi obligatæ. Pri-
mum diximus mulierem intercedere, quæ ſe obligat, poſtea
quæ obligat rem ſuam,& quæ conſentit obligationi rei ſuæ. Præterea mulier dicitur intercedere, quæ conſentit obliga-
tioni rei quæ ſibi obligata eſt, vt locus ſit Senatuſconſulto-
obligat rem cuius dominium non haber, ſed quam habet obligatam ab alio,& in quam haber ius pignoris, l. vir vxori.
17.9.1.&§. ſi mulier. Hæc ſpecies eſt: Mulieri debebatur dos Amarito, maritus etiam ei obligatus erat ex cauſa mutui pro-
pter pecuniam creditam,& obligata erat ei quædam res ma-
riti? mulier conſentit obligationi huius rei. hic quæritur, an
ei ſuccurrendum ſit Senatuſconſulto Velleiano? Hic dicitur
mulieri ſuccurrendum, ſi ſciat is, qui cum ea contraxit. Sed
in hac hypotheſi aliæ circum ſtantiæ ſunt, quæ ad noſtrum propoſitum non faciunt. Mulier enim admonuit ſibi do-
De mulie tem deberi, non expreſſit ex mutuo etiam aliquid ſibi deberi. re quæa- Sic late interpretatur Iuriſconſultus verba huius Senatuſ- benam conſulti in fauorem mulierum. Nunc videndum eſt de mu-
ſulti: nihil enim prohibet mulierem ab alio pecuniam ac- cipere, vt eam alteri mutuam det, qui mutuam ab ea pete- bat, cum non haberet. Id exprimitur variis in locis huius tractatus, veluti in leg. 4. mulier quædam ſumpſit mutuam pecuniam, vt eam mihi donaret-« ex mutuo conueniri po- teſt,& ceſſat exceptio Senatuſconſulti. Namis, cui mu- lier donauit pecuniam, non erat mecum contracturus, nec mulier conſtituit ſe ream quæſito colore. Hnic ſimile eſt, quod dicitur in leg. bona ide. Quidam bona fide mutuam pecuniam dedit mulieri: mulier eam dedit marito ſuo: a- ctionem habet creditor vtilem& efficacem aduerſus mu- lierem, quæ elidi non poteſt exceptione huius Senatuſcon- ſulti. Huic etiam ſimile eſt, quod dicitur in leg. ſi aduerſarius tuus. 10. C. eod. ſed& quod dicitur in l. ſi fœnebris. 3. C. eo- dem. Mulier accepit pecuniam fœnebrem, quam conuer- tit in vſum mariti ſui: agitur aduerſus eam ex mutuo: quæ dicit ſe accepiſſe eam pecuniam pro marito, atque ideo ei ſuccurrendum eſſe hoc Senatuſconſulto. Sedtamen dici- tur, mulieri non eſſe in hoc caſu ſuccurrendum. Nam ſe obligauit nomine ſuo, nec actum eſſe proponitur ſe ream conſtituiſſe pro marito metu Senatuſconſulti, qui erat a- liàs contracturus. Licer creditor cauſam. Id eſt, etiam ſi ſciue- rit creditor mulierem velle conuertere eam pecuniam ia vtilitatem mariti ſui. Sed hic reperitur valde difficilis anti- nomia exl. Seia.§. fundum. 2 8. hic. Maritus obligauit fun-
0iatio liere, quæ alienam obligationem in ſe tranſtulit. Secundo dum vxoris ſuæ Sempronio ob conductionem. Conduxe- „,, 2ſs mulier dicitur intercedete proalio, alienam obligationem rat enim à Sempronio prædium quoddam: mulier mutuam f11. in ſe transferendo, vt dicitur in eadem l. 4. 0. eo. tit. Quidam pecuniam abalio accepit,& eam pecuniam ſoluit Sempro-
erat obligatus ex muruo, mulier animo nouandi promiſit creditori ſ. ulanti quod illi debebatur,& ſic eam abliga- tionem in ſe tranſtuiit per nouationem. Agitur aduerſus mulierem, opponit exceptionem ex hoc Senatuſconſulto: quæritur, an iuuari poſſit exceptione Senatuſconſalti Vel- leiani? hic dicitur Senatuſconſulto ei ſuccurrendum eſſe. Dubium enim non eſt, quia dicatur recte pro alio interce- dere, quæ in ſealienam obligationem tranſtulit. Aliena au-
tem obligatio poteſt transferti, vel ſtipulatione, veliadi- cio accepro. De ſtipulatione dubium non eſt, l.i. de nouat.
§. præterea. Iaſtit. qnib. mod. tol. biſ⸗henar nonatio„quia ſciuerit an ignorauerit creditot mulierem eam pecuniam veteri obligatione ſublata, alia noua ſuccedit. Fit etiam iu- quam ei mutuam dedit, conuerſuram eſſe in rem mariti dicio accepto, l. ſolutionem. de ſolat. leg. delegare. de nouat. fui:hic autem dicitur Si ſeiſſet eam intercedere, fore Senatuſcõ- Siue quis ſoluerit quod debeo, ſiue quis offerar ſe liti pro Jultolocum. Si intercedere mulierem in hac ſpecie ſciuit ere- me, ego liberor etiam ignorans& inntus. Nam agitur in- ditor, dubium non eſt, quin locus ſit Senatuſconſulto, quia
ter eos, vt ego, contra quem actor agere volcbat, liberer. De- Senatuſconſulto conſultum eſt mulieribus pro alio inter- legare eſt alium reum vice ſua dare. Ad hanc delegationem cedentibus. Et notandum eſt hic Scæuolam more ſuo de maxime pertinet hoc Senatuſconſultum Velleianum, leg. 3. iare reſpondere, non de facto, de quo more ſcriĩpſi in leg. qui §.vlt. Sic eſt igitur intelligendum quod dicitur in l. 4. demu- Romæ.g. Agerius. de verbor. oblig. Cum quæritur, an mu- liere, quæ in ſetranſtulit altenam obligatianem. Tertio mu- lier„quæ ſe ream conſtituit, iuuetur exceptione Senatuſ- De mulie ier dicitur intercedere pro alio, cum ab initio ream ſolam conſulti: videndum eſt quid actum ſit,& an ſe lolam ream 2e uſt ſe coaſtituit pro alio pecuniam accipiente, quamuis is, qui conſtituerit, vt gratificaretur alteri,& in eius rem pecuniam
ab nnitio 4 4 ream fo- pecuniam accepit, obligatus non ſit. Hoc eſt cautum Sena- quam mutuam accepit, conuerteret: an vero ream ſolam ſe conſtituerit quæſito colore, cum alius contracturus eſſet
lam com tuſconſulto, ne aliàs fraus fiat Senatuſconſulto. Alias enim
miuait. fraus fieret Senatuſconſulto. Ego proponam exemplum, vt metu Senatuſconſulti. Sed hic notandum eſt, vt mulier iu- hoc commodius explicetur. Exemplum eſt in l. quamuis.§, uetur hoc Sedaeuſcor iec„quæ ream ſe ſolam conſtituit, ſi cum eſſem. Quidam petebat à meèe mutuam pecuniam,& oportere creditorem ſiuiſſe eam metu Senatuſconſulti, quia quia non multum ei confidebam, is offerebat mihi mulie- alius contracturus erat, pro alio interceſſiſſe. Ex iam dictis rem, quæ pro ĩpſo fideiuberet. Sed ego verebar, ne mulier conſequens eſt duo neceſſaria eſſe, vt mulier intercedere ex ea fideiuſſione teneretur. Quare ita conuenit inter nos, dicatur,& vt iuuetur hoc Senatuſconſulto Velleiano. V- vt mulier ream ſe ſolam conſtitueret, ita vt ſcriptum ſit in num eſt, vt mulier ſe obliget neceſſaria enim eſt obligatio. tabulis, dolo& calliditate creditoris& debitoris mulierem Alterum eſt, vt ſe obliget pro alio: vtrunque hic concurrere
nio pro marito ſuo: arque ita mulier mutuam pecuniam acceptam conuertit in vſum mariti ſui, quia ſoluit, vt libe- raret maritum ſuum: quæritur, an mulier iuuetur exce- ptione Senatuſconſalti. Si ſit obligata aduerſus Senatuſ- conſultum, dabitur exceptio. Hic dicitur, Reſpondi, Si. Va- merius ſiſſet eau intercedere, fore Senatuſconſulio locumò. Ex- tant in gloſſis Accurſianis quatuor variæ ſolutiones. Sed nul- la earum mihi omnino placet. Breuiter igitur dicam. Ego pu- to nihil hic contrarium eſſe, ſi diligenter expendantur ver- ba vtriuſque capitis in d.lſi fœnebris. Ait nihil referre, an
ſe ream ſolam conſtituiſſe: hic quæritur, an mulier iuuanda ſit exceptione S. C. quaſi interceſſerit. Et certum eſt hic mu- lierem intercedere pro alio, atque ideo iuuabitur Senatuſ-
oportet. Hoc colligitur ex verbis ipſius Senatuſconſulti inl. 2. Hæcautem nos diſtinximus, vt commodius explicemus, quæ hac de re ſcripta extaut in hoc titulo. In primis irimds
— naeceſle

ert eytune⸗ eeſati
a velle congentere enw
Jeihietepetiun nleän
adam. 18. Mic Muiw dronio od coaducdichn 1
optxcium quodtam uin pit, Keeam perunimie : nape iea maler— 8 vam mariti lu, guit 1: qaetitur, zm mulen Rri. K bt oblgmaün vceptio. He dicitur, Neha raes fert Senannmun unis gattudtvrra ibir peacet.Jteviterſgmän im eſſe, idilgentttele AAlüfœnebns. Atait rit grediot mulerm an niit, conuerſunm cKie
In Tit. Ad enatuſc. elleianum.
neceſſe eſſe mulierem obligatam eſſe. Non enim dicitur in-
tercedere pro alio, niſi ſe obligauerit: adeo vt mulieri pro alio ſoluenti quod debetur, non ſuccurratur§. C. Velleia- no. Si mulier donationis cauſa vel liberalitatis cauſa ſolue- rit creditori meo, quod ego ei debeo, non eſt locus ſenatulſ- conſulto. Nam ſenatuſconſultum Velleianum ad obliga-
tionem mulierum pertinet. Ergo ei tantum, quæ ſe obliga-
uit, pro alio ſuccurretur, non autem ei, quæ pro alio ſoluit, 1. 4.& j. hic. Mulier cum vellet mihi donare centum, ea cen- tum ſoluit creditori meo, vt me liberaret: ait luriſconſul- tus locum non eſle ſenatuſconſ. quia non dicitur interce-
dere. Intercedere enim in hoc ſenatuſconſulto interpreta-
mur, ſi ſe pro alio obligaret: nec eſt cautum S. C. vt ſi mu- lier donationis cauſa ſoluat quod alius debet, dicatur in- tercedere. Rationem adfert Iluriſc.in leg. 4. videbant veteres legislatores qui ad hominum mores reſpiciebant in ſuis le- gibus condendis, multo procliuiores eſſe mulieres ad fide- iubendum pro aliis, quam ad dandum vel ſoluendum quod alius debet. Cum mulier pro alio fideiubet, hoc non facit liberalitatis cauſa, ſed leuitas eius id facit: quia ſperat reum ſoluturum quod debet. Decretum eſt tantum, vt ob inter- ceffionem actio aduerſus mulieres non detur: quia ſæpe videbant mulieres periclitari, quæ alienam ſuſcipiebant ob- ligationem. Siigitur mulier pro alio ſoluerit quod debe- bat, quia ei donare volebat, ei non ſuccurritur ſenatuſcon- ſulto. Et nihilrefert, an pecuniam, quæ debebatur, nume- ret creditori, an vero det aliam aliquam rem ſuam in ſolu- tum: de quo tamen maxgis dubirtari poteſt. nam videbatur idem dicendum, cum mulier dat rem ſuam in ſolutum,& cum mulier pro alio rem ſuam obligat. Idem dicitur in leg.l. & 4. C. eod. hoc de primo. Secundò diximus, vt locus ſit be- neficio huius ſenatuſconſulti, oportere mulierem alienam
obligationem ſaſcipere, non ſufficere obligatam eſſe mu-
lierem, niſi pro alio obligata ſit, vt colligitur ex verbis§. C. Quomodo autem id accipiendum ſit variis exemplis de- monſtratur ſub hoc titulo: nec poteſt hoc melius oſtendi, quam exemplis. Nos igitur ſingula exempla hic explicatu- ri ſumus. Vnum exemplum eſt in l. quamuis. d.§. 1. Quidam tutor pupilli volebat prædia pupilli diſtrahere propter æs alienum: forte pupilli mater interuenit apud tutorem,& rogauit eum, vt ea prædia non diſtraherer, promiſit ei in- demnitatem, ne forte poſtea ob eam cauſam à pupillo con- ueniatur, quia non ſoluiſſet æs alienum: nolebat quidem obſequi huic mulieri, ſed mulier ei promiſit indemnita- tem. Deinde agitur aduerſus tutorem,& hoc nomine pro- ptor negligentiam ſuam conuenitur: allegat mulierem ei promiſiſſe indemnitatem. Mulier vult iuuari ſenatuſcon- ſulto,& ait ſe interceſſiſſe,& ſe obinterceſſionem non te- neri: quæritur, an mulier hic dicatur intercedere? Papinia- nus non putat mulierem hic interceſſiſſe. Sed cur mulier hoc caſu non dicitur intercedere? nam hic videtur pro alio obligari propter indemnitatem promiſſam. Sed hic mulier
ideo dicitur non interceſſiſſe, quia ſe obligauit apud debi- torem pro eo quod debiturus eſt. Ratio non patitur, vt pro
eodem apud eundem quis intercedat: tutor hic futurus eſt debitor, cum hæc obligatio contrahitur, veretur ne ſinon diſtrahat prædia pupilli ad æs alienum loluendum, eo no- mine poſtea conueniatur à pupillo. Vt autem mulier dica-
tur intercedere, oportet eam ſe obligare creditori pro de- bitore. Quod hic non accidit. Nec enim pro debitore apud ereditorem hic ſeſe obligat mulier, ſed ſe obligat pro eodem
apud eundem. Ildeoque hic dicitur in mulierem non poſſe re- cte dici in hoc caſu interceſſiſſe, ſicque non iuuabitur ex- ceptione ſenatuſconſulti, ſed cogetur quod promiſit præ- ſtare. Species ſimilis eſt in l. tutor. 19 quæ multum confert ad huius explicationem. Hares tutoris verebatur adire hæ- reditatem, ne forte damnoſa ei eſſet futura propter male geſtam tutelam: perſuaſit mulier tutori pupilli, vt ſuo pe- riculo adiret,& promiſit ei indemnitatem& fore, vt nihil Petetetur hoc nomine ab eo actione tutelæ. Conuenitur mater ob eam cauſam„ quia pupillus egit aduerſus hære-
dem tutoris actione tutelæ. Africanus ait, exceptioni ſena-
tuſconſulti locum non eſſe, quaſi mulier non dicatur in-
tercedere. Quomodo fieri Poteſt, vt apud eundem pro eo-
287 dem mulier intercedat? Iutefcsdit in hac ſpecte mulier a- pud hæredem turoris Pro eo, quod ipſe hæres debiturus
eſt pupillo, non de eo quod pupillus hæredi tutoris debitu- rus eſt. Tunc enim eſlet in terceſſio,& ita mulier iuuaretur
exceptione ſenatuſconfulri: idque exprefſum eſt in leg. ſi ma-
ter. C. eod. 6. notanda eſt diligenter diſtinctio d. l. ſi mater. Tutor datus eſt cuidam pupillo: mater pupilli tutelam pa- trimoniumve gerere volebat: verebatur tutor ne male ge- reret,& male geſta tutela à muliere conueniretur actione tutelæ à pupillo. Mulier male geſſit tutelam, quæ indemni- tatem tutori promiſerat: conuennitur tutor: quæritur, an mulier teneri poſſit? Et dicitur teneri, quia non videtur pro
alio interceſſiſſe. Altera ſpecies eſt, Sin autem tutorem 7½. Tu-
tor datus volebat ſe excuſare, quia habebat iuſtam cauſam
& probabilem excuſationis. Verebatur mulier, ne illud mu-
nus tutor detrectaret prætextu excuſationis ſuæ: ipſa ſe in- terpoſuit, promiſitque ei indemnitatem, id eſt, promiſit ei, ſi quid impenderit in eam tutelam„quæ forte onerata erat magno ære alieno, fore vt à pupillo ei ſatisfiat: mulier in hoc caſu intercedere dicitur, quia obligat ſe pro pupillo,& pro eo quod debiturus eſt pupillus tutori:& ideo recte di-
citur intercedere. In aliis exemplis, de quibus locuti ſumus
inl. tutor.& in l. quamuis.§. 1. mulier ſe obligauit apud tuto- rem pro eo, quod tutor debiturus eſt pupillo, ideoque non
poteſt dici intercedere obligando ſe pro eodem apud eun-
dem: hic autem Promittit pupillum ipſum omne damnum
farciturum, ſi aliquo damno tutor affectus fuerit: ideoque
ſuccurritur huic mulieri. Aliud, exemplum eſt inl. aliquan- do. 13. cum mulier in rem ſuam ſe obligat pro alio. Exem- pla ſunt,& ancilla. Mulier quæ ſeruiebat,& erat ancilla, ob pactionem libertatis dedit expromiſſorem, qui promiſit Pecuniam, vr manumitteretur à domino ſuo:& dedit ex- promiſſorem, quia ſatis intelligebat dominus non valde ef- ficacem eſſe,& vtilem pactionem cum ſeruo factam. Ma- numiſſa eſt mulier, deinde eam obligationem, qua teneba- tur expromiſſor, in ſe tranſtulit. Si conueniatur mulier, quæ- ritur, an poſſit iuuari exceptione ſenatuſconſulti? Iuriſcon- ſultus ait, ſenatuſconſultum hic ceſlare. Revera propriam obligationem ſuſcepit. Si effectum inſpiciamus, mulier in rem ſuam interceſlit. Mulier emit hæreditatem: emptor hæreditatis non eſt hæres„& venditor nihilominus poteſt conueniri à creditoribus hæreditariis,& cogitur eis ſatisfa- cere: hæres actionem etiam habet aduerſus creditotes hæ- reditarios: quæritur, an poſſit iuuari exceptione ſenaruſ-
conſulti? Non poteſt iuuari, quia ſuum negotium gerere
videtur, etſi forte mulier, quæ emit hæreditatem,& pro- miſit ſatisfacere creditoribus hæreditariis, non poſſit con- ueniri à creditoribus hæreditariis: tamen hæres ab eis con- uentus poterit aduerſus eam regreſſum habere:& dici-
tur ſe obligaſſe in rem ſuam. Aut ſi pro fideiuſſore. Simile ex-
emplum eſt in l. de die. 9. 1. qui ſatiſd. cog. Aliud exemplum eſt in l. ſi mulieri. 1ſ. Ego debebam tibi cenrum ex cauſa mu- tui, mulier quædam petebat à me„vt ego ipſi ſoluerẽ cam pe- cuniam quam tibi debebam, oſtendens tibi hoc gratum fore perinde ac ſi tibi ipſi ſoluerem: ego ei ſolui, exacta tamen cautione de rato: illa mihi ſtipulanti promiſit te ratum ha- biturum. Non ratum habes quod ei ſolui: conunenio mulie- rem ex ea ſtipulatione, illa exceptionem ſenatuſconſulti mi- hi obiicit: quæritur, an ſit locus ſenatuſconſulto in hac ſpe- cie? Hic luriſc. ait, mulierem propriam magis, quam alie- nam obligationem ſuſcepiſſe videri in hoc caſu. Nam tene- tur mihi ad eam pecuniam reddendam. Aliud exemplum eſt inl. ſi mulieri. 22. Ego tibi debebam centum: dedi cuidam mulieri hac lege, vt eam pecuniam tibi ſolueret, vel expro- mitteret eam pecuniam tibi ſe ſoluturam: ca maluit expro- mittere quam ſoluere: retinuit eam pecuniam, quæritur, ſi conueniatur ob eam expromiſſionem, an poſſit iuuari ex- ceptione ſenatuſconſulti? Ait luriſconſ. mulierem in hoc caſu iuuari non poſſe. Hic enim magis ſuum negotium geſ⸗ ſit, quam alienum. Nam mulier, quæ accepit meam pecu- niam, eam reddere tenetur, niſi expromittat. Aliud exem- plum eſt in l. debitrix. 24. Ego debebam tibi centum; mu- lier quædam mihi debebat tantundem, eam tibi delegaui, vt deberet tibi quod ea mihi debebat,& ego liberarer: pro . OCOo 2
————— S——— 4—„— 1..—„ —— g 5— 4 — 3 2 3—— . 4 8 — ſ 1——— ——— 3 4 3— 4 1—. 8 —— 4—“ 1 3 8“ 8“ v 8“ 4* 4 1 4 * 3. 9
*
2 8

—
— 3 4
„85 Franc. Duareni Comment.
miſit mulier ſe ſoluturam ei, cui delegata eſt: conuenitur ex ea promiſfione,& ait ſe alienam obligationem ſuſcepiſ- ſee ideoque non teneripropter ſenatulconſultum Velleia- aum. luriſconſultus ait eam vti non poſſe exceptione ſena- tuſconiulti Velleiani. Non enim vere ſfuſcepit alienam ob- ligationem, quia erat mea debitrix quam ego delegani. Se ſipocuniam. Si cum ego vellem eam delegare creditori meo noluit delegari, ſed maluit intercedere mihi, adhuc manét obligata. Sed præterea tenetur Illa creditori meo propter fi- deiullorem,& tunc interceſſiſſe videtur. Aliud exemplum
eſtinl. ſi domina. ²2. Si domina iuſſerit ſeruo ſuo credi, re- netur actione quod iuſſu. nec ſi conueniatur, poterit uua- ri exceptione ſenatuſc. Velleiani. Ea actio honoraria eſt, id
eſt, prætoria eſt. Hic videtur muliet negotium ſuum gere-
re, l. 1. quod iuſſu. Nam videtur cum ipſa contractum efle. Quid ſi fideiuſſerit pro ſetuo ſuo? non tenebitur, niſi id in rem ſuam fecerit. Nam ſenatus loquitur de muliete, quæ ſuſcepit alienam obligationem. Quoties autem mulier in remn iuam fideiubet, non eſt ſenatuſconſulro locus. Aliud exemplum eſt in l. bona fide.§. vxor. In omnibus igitur ca- ſibus, in quibus mulier pro ſuo negotio intercedit, non eſt locus ſenatuſconſulro, quamuis prima facie mulier inter- cedere videatur:& ſic eſt intelligendum quod dieitur in ſe- natuſconialto Velleiano. Ex eo autem quod diximus, Si mulier interceſſerit pro alio,&c. oriuntur quædam quæſtio- nes de ſtatu& conditione perſonarum. Quid ſi mulier obli- gauerit ſe pro patre ſuo, pro filio ſuo,& alus coniunctis per- ſonis: an dicemus ſenatuſconſulto locum eſſe? Et hic dici- tur o hilreferre, pro qua perſona obligauerit ſe mulier, l. 3. &l. ſi paternam. Cod. eo. hæclex loqunur de muliere, quæ ſe obligauit pro patre ſuo. Quid ſi pro leruo obligauerit ſe mu-
lier? Ait luriſconſultus iu L. vlt.§. vlt. hic de ſeruo alieno du-
bitatum fuifle. Quia duo continentur ſenatuſconſulto: v- num eſt, ne aduerlus mulietem detur actio exinterceſfione Iua: alterum eſt, vt detut acio aduerſus eum, pro quo mulier iterceſſit. Sed quomodo acrio dabitur aduerſus ſeruum? Hic dicitur actionem reſtituendam eſſe aduertus dominum: nihilig tur refert, an mulier intercedat pro libero homine, anpro leruo-.
Deinde ſequitur in ſenatuſconſulro, 7² nulla adlio petitiove
detuv. liſdem verbis conceptum eſt ſenatuſconfulrum Ma-
cedonianum,& eodem modo incerpretanda ſunt hæc ver- ba, quomodo diximus accipienda eſſ⸗ verba ſenatuſcon- ſalti Macedonian, id eſt, vt ſi conueniatur mulier, dertur ei excepio. Sed cut ipſo iure non tollitur actio, cum id expreſ- ſum ſit ſenatuſconſulto? Sed iam admonui non eam eſſe
ſenatus auctoritatem, vel prætoris, vel altetius magiſtra-
tus, vt actionem tollere poſſet ipſo iure& legibus compa- ratam& introductam: non enim potuit ſenatus ius ipſumn rollere, ſed tamen propter honorem ſenatus ackio, quæ ipſo jure competit, inanis tedditur per exceptionem. Sic bono- rum polleſſor habetur loco hæredis, quamuis hæres non fit. F lius emancipatus iplo iure nou habetur hærcs, led prætor ei dat bonorum poſſeſſionem,§. quos autem. Inſtit. ie bonorum polleſſ.& habet eum loco hæredis. Hæc exce- ptio datur mulicti, vt ex iis, quæ diximus, conſtat. Præterea datur hæredi mulieris, l. hæredes. C. eod. hæc exceptio non ita cohæret perſonæ mulieris, vt non tran ſeat ad eius hæra- des. Nam rei magis eſt quam perſonæ exceprio,l exceptio- nes. de except. Hæc exceptio datur etiam fideiuſſori mu- lieris: de qdo tamen maior dubitatio eſſe videbatur quam de hærede. Si mulier quæ ſuſcepir alienam obligationem, fideiuſſorem dederit, non tantum mulier ipla iuuatur ex- ceptione ſe aatulconſolti, ſed etiam fdeiuſlor, qui ab ea da- tus eſt, vt dicitur in l. ſi mulier. 16.§. vlr. Quod hic dicitur, ius ſingulare eſt. Caſſius putabat, fideiuſſor mulieris tunc dandam eſſe exceptionem ex lenatuſconſulto, ſi mandato mulieris fideiuſſiſfer. Sequebatut Caſſius communem iu- ris rationem. Cum quæritur; an eadem exceptione vtatur fideioſſor qua reus: dicimus, ſi actio mandati competat fi- Jeiufloti aducrfus reum, tunc eum eadem exceptione vti qua reus principalis: quia niſi eadem exceptione vteretur, fruſtra ea exceptio reo principali daretur. Cum autem fi- deiusornullam actionein habet aduerſus reum, quia fortè
animo donandi fideiuſſit, tunc non eadem exceprtione qua reus vtitur, l. quod dictum eſt. de pact. I. led etfi. 9.§ de ſolum. ad ſenatuſconſ. Macedon. Sedreceſſum eſt bhae opinione,& luriſconfultus ait, eriam ſi mandati actionem non habeat fideiuſſor aduerſus mulierem, nullumque re- greſſam, nihilominus ei dari exceptionem:& rationem adfert huius iuris quod ſingulare eſt, Quia totam obligatio-- nem. Si verba ſenatuſconiſulti integra extarent, hoc Feun intelligi poſſet. Non enim integrum ſenatuſconſaltum ha- bemus in l. 2. Deeſt vnum caput deactione, quæ teſtitui- tur aduerſus veterem debitorem: ſed fides habenda eſtlu- riſconlulto, cui verba ſenatuſconſulti nota fuerunt Hli addendum eſt, Idem dicendum eſſe de eo, qui mandaru mi
lieris pro alio fideiuffit, quamnuis pro muliere interceden-
te nou fideiuſſerit in l. ſi decipiendi. z0o. Quidam fideiuſſ
pro alio mandatu mulieris, agitur aduerſus eum tam dumr fideiuſſorem ex hac interceſſione: quæritur, an Lvatnleon ſulto iuuari debeat: quæſtionem facit quod ſideiuſſor mn. lieris non eſt hic,& pro muliere non interceſſit: ſedtamen dicitur exceptionem ſenatuſconſulti ei competere. Quam- nis enim non fideiufſerit pro muliere, tamen mandatumĩi-
pſius mulieris fideiuſſit. Quꝑd idem eſt. Ne alias atw iterei- dat. Sic enim legendum eſt, vt in Florenrtinis. Na alaueii, ſcil. maudati procurateri competens aduerſus mulierem 34 repetendum id quod ſoluerit: nam ſi cogeretur ſoluere, nec
iuuaretur exceptione ſenatuſconſulti, nullam haberet actio- nem adid recuperandum quod ſoluit: quia cum mandatu
mulieris aliquis fideiubet, etſi ſoluerit, nec competat ei ex- ceptio ſenatuſconſulti, nulla tamen actione mandati repe- tere poteſt à muliere quod ſoluit, quamuis ei mulier mla. dauerit. Atque hic mihi videtur Tnſus eſle horum vetbo- rum. Huic ſimile mihi videtur quod dicitur inl. ſi vxor. Cod eo. Sed plenior diſtinctio eſt& vberior in l. 6.& 7 bic. pro- ponitur quæſtio de filii abſentis defenſore, pro quo defen- lore quidam fideiuſſit mandatu matris indisatum ſolui, quæ- ritur, an his fidciufſoribus, qui mandatu matris ſideiuſfe- runt pro defenſore filii abſentis, exceptione ſenatuſcon- ſulti ſuccurendum ſit? Dicitur non minus his fideiuſfo- ribus, qui mandatu mulieris fideiuſſerunt, ſuccurrendum exceptione ſenatuſconſulti, quam ipſi mulieri ſi conueni- retur. Nac multum facere, quod pro de fenſore fideiuſſerunt. Oe- currit obiectioni. Poſſet fortè aliquis obiicere, eos non fde- iubere pro matre, ſed pro de fenſote filii abſentis. Non eſt igitur æquum, vt eis ſuccurratur per exceptionem ſena- tuſconſulti, quia ſenatuſconſulium videtur eis ſuccurte- re, qui pro muliere fideiuſſerunt. Reſpendet igitut, licet non fideiuſlerint pro muliere, ſed pro defenſore fili ab- ſentis; tamen mandatu mattis fideiuſſerunt: atque ideo perinde eſt, atque ſi pro ipſa matre fideiv ſliffent. Quoddi⸗ um eſt exceptionem ſenatuſconſulti fideiuſſoribus com- peters, in propoſita ſpecie„qui fideiuſſerunt mandatu ma- tris, hoc ita accipiendum eſt, niſi fortè ignorauerint cre- ditores eos fideiuſſiſſe mandatu matris, quia forte fideiul⸗
ſerunt ſimpliciter„nulla facta mentione mandati mattis,
ideoque ſi fideiuſſores obiiciant exceptionem ſenatuſcon-
fulti, ea exceptio replicatione elidetur à creditore. Exea-
dem ſpecie naſcitur quæſtio„Si fideiuſſores ſoluerint cro- ditoribus, nec proficiat eis exceptio Senatuſconſulti, quia
ignorauerunt creditores mandatu matris eos fideiuſſiſſe,
habentne actionem aduerſus mulierem ad id repetendum,
Pputa aduerſus matrem? Nam propoſitum eſt hos manda- tu mulieris fideiuſſiſſe pro defenſore filii abſentis. Hic di- citur, Si mulier mandati actione ab his fideiuſſoribus con- ueniatur, exceptione Senatuſconſulti eam vti poſle. Hac ſpecies pertinet ad Senatuſconſultum. Nam certum eſt, mulierem in hac ſpecie ſuſcepiſſe alienam obligationem,
cum mandat alicui, vt fideiubeat pro defen ſore filii fui:
led an vlla replicatio fdeiuſſoribus aduerſus mulierem da- bitur 5 ſicut in ſuperiori ſpecie datur propter ignorantiain? Ait luriſconſultus, nullam replicationem prætextu igno-
rantiæ competere fideiuſſoribus. Nullam enim facti luii-
gnorantiam in hac ſpecie prætendere potuerunt. Eſt lo- cus communis de ignorantia. Ignorantia facti pro rii ne- minem excuſare poteſt. Ter tia qusſtio eſt, quæ halirur ex
— eadem

berade lierem intercedere, nec ſcit, an pecunia ei detur mulieris ſoler. Quxæſitum faͤit, an ita demum iuuanda ſit mulier ex- nulla amen acdienat mandatu. Oſtendit diſſimilitudinem horum caſuum. Ne ceptione Senatuſcontulti fi gratis fideinſlerit, an vero mer- Wwalelai, da id contrarium videri debere ei,&&. Mulier mutuam pecuniam Lede accepta ob hanc fideiuſſionem? Cum variæ eſſent opi- nihi viderur elehr. accepit pro marito,& in commodum mariti ſui. CEreditor niones ea de re lu ſtinianus definit hoc modo: Auocunqpe nderu Auod diciwulin cum putaret pecuniam pro ſe mulierem accipere, mutuam modo alienam obligationem luſcepert mulier, i mercede AoekKderaulgi dedit: non iuuabitur exceptione Senatuſconſulti: duianon acceptaid fecerit, cam amittere beneficium huins ſenatuſ- teferlor un intercedit mulier„ nec tenetur creditor diigenein⸗& cu- fonfulti tedecatmeafu non videtur ram leuitate, qvam andatumartindierm. rioſius quærere, in quem vſum eam pecuniam mulier con- ucri vtilitate ducta mu ier iatercedere. Cuam autem ge- uertat. Sed quoties mulier intercedit, vt cum delegatur, de- neraliter loquatur conſtitutio de pecunia accepta, nec ex- 4„T mdmnn bet inquirere creditor, an in rem ſuam„an in alienam mu- primat certam quantitatem, dubitatum eſt à quibuldans, DDlenii, deiure liet le obliget, an ſit debitrix, an non. Præterea de hac exce- an ita accipienda ſit conſtitutio, ſi tantum acceperit quan- 17 Djcrur 0n mimü ptione vnum notandum eſt, quod diximus ſub tit. ad Sena- ta eſt ſumma pro qua interceſſit? Et plerique ita exiſtuman 3 nuleri hiciilem m tuſc. Maced. nempe hanc exceptionem, quamuis berem- quorum ſententia nec recepta eſt, nec probabilis eſt: aous aſulti, quam j muxi proria ſit& perpetua, tamen opponi poſſe poſt ſententiam, caret dubitatioue, l. ſi mulicr. 26. ſi mulier tantum accepe- ame nand famjun quamuis allas exceptiones perpetuæ& peremptoriæ poſt rit. Sed ſitantum non acceperit, ſed aliquid pro mercede der tant alqus odierxau ententiam non opponantur. l. peremptorias. C. ſenten. re- fideiuſſionis ſuæ„tunc de eo probabilicer dubitaci potuie, to Kſenlate;lüidem ſcind. non poſſe. Ius ergo ſi ngulare eſt fauore mulierum„Vt&de eo ante luſtiniani con ſtitutionem magna fuit ontro- laccutrut pet anir ſi damnata ſit„& omiſerit hanc excèptionem in PriOrE nu⸗ uerſia: ſed tamen ſtatuit cam beneficiucn exce ptionis amit- acuKcoaſahum viüeme dicio, eam in actione iudicati poſſit opponere. l. tamen. ad tere. Exiſtimo tamen, ſi exigua quancitas ſic data mulieri zoeiallerunt. Neheki Senatuſconſ. Maced. Hoc tamen intereſt inter vtramqueex- mercedis loco, vt intercedat, vt appareat hoc in fraudem dlets, ſed en Kia⸗ ccptionem, quod propter exceptionem Senatuſconſulti datum eſſe, exceptione ſenatuſconlulti adiuuandam eſſe rn mattu Sdeiuiemt: Velleiani datur repetitio indebiti, non autem proptet ex- mulierem: idq; relinquendum eſſe arbitrio iudicis. uar- Fäeigler ceptionem Senatuſconſulti Macedoniani, J. qui exceptio- tus caſus eſt, ſi cauſa interceſſionis fauarabilis ſic vt puta ſi — liteult. nem. de condict. indeb.& hoc expreſſum eſt de hac xce- interceſſerit mulier pro dote, velpro libertate. Vtraque e- E ptione inl. quamuis.§. interdum. hic.& l. 9. Cod. cod. Mulier nim re; fauorabilis eſt. I. ſi dotare. 12. Cod. eo. Hoc apertius 4 dipy luſcepit alienam obligationem contra fenatuſconſultum, expreſſum eſt in l.vlt. Q. eo. Cum mulier nupꝛura dotem pro- m et, ui in 16 cum petererur ab ea hæc pecunia, ſoluit cam ber crrorem, mitteret: alia quædam mulier cius dotis nomine intei ceſ⸗ unn n,h eredens ſe eam debere: poteſt ſolutum per etrorem inde- ſit: ſi ex ea interceſſione aduerſus sam agatur, quæritur, an all fack nentolt— bitum repetere condictione indebiti. Indebitum autem eſt exceptione haius ſenatuſconſulri iuuanda f t. Hc dicicur 83 odiccunt arfius propter hanc exceptionem„& ſi ipſo iure debeatur. Inde- ſenatuiconſulto locum non eſſe propter dotem. Cum enim envoneelten 9 birum enim dicitur, quod propter exceptionem peti non ſcimus fauore dotium& antiquos iuris conditores, feuerua': en- —0, gideiuloti 1 poteſt. Idem dicendum eſt,& ſi mulier delegauerit debito- legus ſæpius mollire,&oc. Eſt locus communis de fauore dotis, u es eicrpdo— tem ſaum. Nam delegatio inſtar ſolutionis habet hæcde ſicut dicitur in l. 1. ſol. marr. Mulier ſin gularia iura habet do-
In Tit. Ad Senatuſc. Velleianum.
sadem ſpecie, hæc eſt an dabitur actio fideiuſſoribus aduer- ſus defenſorem ſilii abſentis, pro quo fideiuſſerunt? Ait lu- riſc. actionem negotiorum geſtorum competere aduerſus hunc defenſorem. Hic enim liberatur pecunia figeiuſſo- rum,& vriliter eius negotium geritur. Similis diſtinctio, ſcientiæ videlicet& ignorantiæ, traditur inl.vlt.§. fi mulisr. Eſt quæſtio eadem de eo, qui fideiuſſit mandatu mulieris. Admonet luriſconſultus tocum ſermonem Senatuſconſul- ti, vt actio non detur aduerſus mulierem, ſed aduerſus eum Pro quo fideiuſſit. Sed hic incidit difficultas ex leg. vit vxori. 17. vbi ignorantia creditoris non excuſarur, nec vlla ei da- tur defenſio propter ſuam ignorantiam. Cum vendit ma- ritus vxori ſuæ vili pretio donationis cauſa, non Valet ven- ditio quaſi facta in fraudem legis, quæ prohibet donatio- nem. Exempli gratia, Rem quæ erat centum, vendidit for- te decem, in id pretium delegauit vxorem ſuam maritus creditori ſuo id ignoranti, iuuabitur exceptione Senatul- confalti. Hic autem proponitur mulierem nihil debere, quia proponitur venditionem nullius momenti fuiſſe. Si autem delegaretur mulier, quæ debitrix eſt non videretur intercedere, led negotium ſuum gerere. Hic videtis falſam exiſtimationem creditoris& ignorantiam eum non excu- ſare: quod tamen dictum fuit in aliis quæſtionibus. Sed hoc non fit, cum contrahit cum ipſa muliere. Cum quis contra- hic cum ipſa muliere, debet inquirere, qua ex cauſa contra- hat& intercedat. Aliud dicendum eſt, cum quis contrahit cum aliquo creditore mandatu mulieris,& non videt mu-
vi& natura huius exceptionis. Hæc autem perpetuanon ſunt, ſed exceptiones quaſdam habent. Sunt enim quidam caſus, in quibus hæc exceptio locum non habet: iſtos caſus nos nunc referemus.
— jeris i enerit fideiu- caſas in Primus caſus eſt, ſi dolus mulieris interuene
2989 exceptione Senatuſconſulti. Nam alienam videtur ſuſce- biſſe obligarionem mulier, quæ cum hæres non ſit, reſpon- det ſe hæredem eſle. nam offert ſe liti alienæ. Hic dicitur, ſi ſciens ſe hæredem non elle ‚reſponderit ſe hæredem eſſe, propter mendacium ſuum, non dari ei exceptionem, nec ſuccurri ei. Idem exemplum eſtin l. ſi mulier. 26. Simile ex- emplum eſt inl. ſi ſine. ſ. Cod. eod. Si marirus obligauerit res vxoris,& eaconſenſerit obligationi, dicitur jntercedere, niſi cum ſciret maritum eas res„ vt proprias obligare, con- ſenſerit animo fallendi creditorem. tunc enim hoc Sena- ruſsonſulto non iuuabitur, nec vlla ei dabitur exceptio ſi conueniarur. Secundus caſus eſt, ſi reus pro quo interceſ- ſerit mulier pecuniam acceptam ei dederit, leg. ſi mulier. 16. Senatus voluit exonerare mulierem„ne ei damnolſa ſit ia- terceſſio. Atis nullum damnum ei afferre poceſt, quia ſol- uit iam eam pecuniam: ergo mulier conueniri poterit. Idem
dicendum eſt,& ſi ea pecunia in rem mulieris poſtea verſa
ſit, l. ſi pro aliquo. Semper inſpicienda eſt mens ſenatuſcon- ſulri, quæ eſt ne damno afficiarur mulier propter interceſ- ſionem ſuam. Terrius caſus eſt, ſi mulier pro interceſſione pretium acceperit. Hoc enim cautum eſt noua Iuſtiniani
Conſtitutione, l. Amiquæx. C. eod. luſtinianus oſtendit his
verbis magnam fuiſle hac dere dubitationem ante, quam cam conſtitutionem promulgaſſet, cum mulier accipiebat mercedem, vt pro alio fideiuberet. Solebant enim fideiuſ- ſores eo tempore pretium pro fideiuſione accipere, I. ſi re- munerandi.§. cum autem. mandati. Hoc etiam hodie fieri
tis cauſa. Pertinet enim ad publicam vtifiratem. Ernos à re- gula iuris plerunq; recedimus, propter fauorem dotis. Vi- demus igitur iuris auctores propter dotis cauſam moliige legis rigorein. Sunt tamen qui exiſtimant, nihil ſingulare eſſe in dote,& Vvtranque legem omnino ad interceſſionem
ruubas bendo pro alio,l.z. ad fin. hic. Verba ſenatuſconſulti, idem nonpertinere. In hac ſengentia eſt Conanus vit doctus„cu Comao
enatu h exceptis dicicur inl. ſi decipiendi.;0. Idem etiam dicitur inl. fœmi- ius tamen ſententiam noffprobo. Ait autem in his legibus wreuen ariſosee n8 ehene nis. 18. Cod. Exempla huius rei varia ſunt, nec commodius nullam eſſe interceſſionem. in d. I. ſi dotare. Nulla eſt in- 22 lulc. explicari hoc poteſt quam exemplis. Vnum exemplum eſt terceſſio. Non enim mulier intercedit quoties Sratiticatur deiu 2 zet. 1a ,6 mulier.lnterrogata eſt mulier in iure an hæres ſit:(hu- alicui,& exercet lberalicatem in aliqnem: idque dictum eſt — 7— ulmodi enim
interrogationes fiunt in iure„ quarum men- anobis ſupra. Ergo ad ſenaruſconſultum hic locus non per-
5 tio eſt in tit. de interrogat. in iure fac.) vr ſciret creditor an tinet: neceſt mirum quod hic dicitur, mulierem hoc caſu 7 he Maiese 9 ceam conuenire deberet,illa reſi pondit, ſe hæredem eſſe: quæ- exceptione non adiuunandam. Aitque prætetea, ſi mulier
ritur, ſi conueniatur ex ca interrogatione, an poſſit iuuari fideiufſerit in cauſa dotis, non eſſe ↄ2diuuandam exceptio-
„ 6 OO0 3

Malien, 3 ℳ
4 ens.
590 Franc. Duareni(omment.
ne ſenatuſconſulti. Add. l. vlt. reſpondet, in caſu eius legis mulierem non intercedere, nec vllam aliam eſle obligatio- nem præterquam mulieris, id eſt, mulier promittit dotem pro alia, quæ non erat obligata ad dotem: quod fecit grati- ficandi animo,& liberalitatis exercendæ cauſa. Sed obĩici-
tur aduerſus eum, quod Iuſtinianus ait, Cum enim ſcimus fa-
uore dotium,&sc. Si verum eſſet quod ille ait, quiſnam eſſet fauor dotium? Reſpondet, in eo fauorem non eſſe, led quod obligatur mulier nuda pollicitatione ſine ſtipulatione. Sic
ſatis recte elabitur. Sed aliud argumentum habeo, quod meo
iudicio vix poterit diſſoluere, dum ait luſtinianus, Omni au- Ctoritate Senatuſconſulti Velleiani in hac cauſac ſſante. His ver- bis mihi viderur ſatis aperte oſte ndere, hoc recipi contra au-
ctoritatem ſenatuſ. Velleiani. Si nos ita interpretaremur,
quaſi nulla fuerit interceſſio mulieris, nihil fieret contra ſe- natulſc. Velleianum:& tamen vult auctoritatem ſenatuſc. Velleiani fauori dotis cedere. Præterea videmus in cauſa li- bertatis idem conſtitutum eſſe, l. pen. hic.& dotis tantus eſt fauor, quantus eſt liberratis. Quintus caſus eſt, ſi poſt bien- nium repetita ſic interceſſio mulieris, I. ſi mulier. 22.C. eod. Mulier interceſſit pro alio: deinde iterum cauit eiuldem rei
ciareſecauſa. Hic quæritur, an propter geminatam obligationem a- hi u mittat exceptionem ſenatuſconſulti? Iuſtinianus ait propter
ſuo.
hancgeminatam cautionem multerẽ amiſiſſe exceptionem
ſenatuſconſulti, ſ modo iterum cauerit poſt lapſum biennii.
Verumque enim neceſſarium eſt: primum biennii lapſus poſt
priorem interceſſionem, deinde iterata cautio. Leuitati mu-
lierum ſuccurri tantum voluit Senatus: at mulier non vide- tur leuitate ducta interceſſiſſe, quæ poſt biennium iterauit
cautionem. Eatamen lex accipienda eſt cum exceptione,
niſi obligauerit ſe pro marito ſuo. nam multo facilius addu- citur mulier, vt pro viro ſuo intercedat, Jaacn pro extra- neo: ideoque maiori cautione opus fuit: authent. ſi quamu⸗ lier. C. hic. Sextus caſus eſt quem addunt alii, cum mulier
renunciauit huic iuri, quod hodie receptum eſt: vt ſi mu-
lier, cum interuenit pro alio, renunciet ſenatuſconſulto Velleiano, amittat hanc exceptionem. Tabelliones noſtri temporis hanc clauſulam in ſuis tabulis addere ſolent. Po- nunt enim mulierem renunciaſſe huic iuri, cum ea eſſet diligenter admonita hoc ius ſibi competere, vt non tene- ri poſſit ex iuterceſſione facta pro alio. Hoc autem ſum-
ptum eſt ex vulgariilla regula, quæ traditur in leg. ſi quis in
conſcribendo. Cod. de pactis. Hæctamen ſententia mihi & pleriſque aliis eruditis viris videtur omnino contraria
oſle, d. I. ſi quis in conſcribendo. quare ſtultum eſt adduce-
re quod in ea lege dicitur, videlicet licere omnibus his, quæ
pro ſe introducta ſunt renunciare. Nam hoc quodammo- do perrinet ad ius publicum. Certum eſt enim eluſorium fore ſenatuſconſultum Velleianum, ſi vno verbo mulier hoc ius repudiando exceptionem amittat. Nam tam facile perſuadetur mulieri, vt exceprioni renuntiet, quam faci-
ſe inducitur ad intercedendum. Quod adducitur ex leg. vlt.
§. vlt. nihil ad rem facit. Eſt enim locus quo putant quidam
hanc conſuetudinem confirmari. Huiuſmodi ſpecies eſt:
Mulier interceſſit pro alio,& obligationem quaalius tene- batur, in ſe tranſtulit animo nouandi, vt ille liberaretur, ſecundum ſenatuſconſultum Velleianum mulier iuuabi- tur exceptione:& ita illa actio reſtituetur in veterem de-
bitorem, quamuis nouatio interuenerit. Quid ſi mulier
parara ſit iudicium accipere pro reo, pro quo interceſſit,& nolit cum conueniri, an admittenda ſit mulier iudicium accipere parata? Hic dicitur admittendam eſſe mulierem iudicium accipere volentem, pro debitore vetere aduer- ſus quem agere vult creditor, modo caueat ſe non vſuram
exceptione ſenatuſconſulti. Sed hic renunciat exceptioni
poſt interpellationem iam factam in iudicio, non in con- trahendo:& ſane multum intereſt, quodad inſirmandam mulieris interceſſionem attinet, an in ipſo negotio con- trahendo renunciauerit huic iuri, an vero dum videns fore, vt conueniatur reus, pro quo fideiuſſit, cauet ſe non vſuram ea exceptione.. Diximus mulierem, ſi conueniatur, exceptione iuuan- dam eſſe: ſed præterea additum eſt in ſenatuſconſulto, re- ſtituendam eſſe actionem aduerſus veterem debitorem. Gir-
ca interpretationem horum verborum multa extant hic ſcri- pta à veteribus luriſconſultis, ſed in fumma horum verborum ſenſus eſt, dari aduerſus eum, pro quo interceffit mulier, id eſt, vel actionem, quæ ſemper ſalua manſit, vel aliam, quæ nã⸗ quam competiit.Aliquando mulier, quæ intercedit pro alio,
Participat obligationem,& datur aduerſus reum actio: ali-
quando mnlier intercedit pro alio transferendo in ſe obli- gationem qua alius tenetur,& hoc caſu reſtituitur actio à prærore, l. quamuis.§., quoties.&§9. fequen. l. ſi paternam. C. eod.. aliquando. hic. Reſciſſoria appellatur hæc actio, quia datur reſciſſo negotio quod contractum eſt. Aliquando mu-
lier intercedit pro alio, ſed icavt ſe ſolam ream conſtituat pro
eo, qui obligatus non eſt, d.l. quamuis.§. ſi cum eſſem.& hoe etiam caſu fuccurritur mulieri. Sed quomodo dabitur actio
aduerſus eum, qui nunquam obligatus fuit, cum muliier ſola
contraxit, ſubducta mulieris perſona per exceptionem ſena- tuſconſulti? Et dabitur aduerſus eum, pro quo mulier ſeream conſtituit, actio vtilis, quæ inſtituitur potius quam reſtitui- tur. Hactenus de ſenatuſconſulto Velleiano.
IN TIT. XXX. L.IB. IIII COD. PDENON NVM ERATA
. 2 pecunia. AXGEVAMENTV M HVIVS TITVLI.
☚ VI hoc titulo tractatur de exceptione non numeratæ pecuniæ, quæ ſimilis eſt quadan- 2b tenus exceptioni ſenatuſconſulti Macedonia- ni& Velleiani: atque ideo poſt titulum deſe- naruſconfulto Macedoniano& Velleiano, ſubiectus eſt titulus de non numerata pecunia. Hæ autemo- mnes exceptiones tam ſenatuſconſul:i Macedoniani, Velle- iani, quam exceptio non numeratæ pecuniæ, de qua hic diſſe- ritur, contra tenorem rationis quodammodo inductæ ſunt ſingulari aliqua vtilitate id exigente. Exceptio non numerata pecuniæ tunc datur cum quis inopia& maxgna difficultate preſſus ſcripſit cautionem, deditque creditori futuro, ſperans fore, vt ſibi numeraret pecuniam, nec ea tamen pecunia nu- merata eſt. Veluti ſi forte quiſpiam indigens pecunia acce- dat ad fœneratorem aliquem,& perat ab eo centum,& fœ- nerator iubeat chirographum& ſchedulam ſcribi. Ego(in- quit numerabo tibi pecuniam, modo de ea mihi cautionem ſcribastſcribit debitor chirographum creditori. Sie fœnera- tor occupariones commentus eſt, ne pecuniam darer. Deinde vel ipſe, vel hæres eius conuenit eum, à quo cautio conſeripta fuit,& pecuniam ab eo petit tanquam creditam. Reus aduer- ſus quem agitur ex hac cautione, fatetur ſe cautionem qui- dem ſcripſiſie:ſed ſibi pecuniam numeratam non eſſe. Sicõ⸗ munem iuris rationem ſequamur, is qui cautionem ſcribit, tenetur ex ea cautione. Dubium enim non eſt, quin cautio fi- dem faciat aduerſus eum, qui eam ſcripſit, l. Publia.§. vlt. de- poſiti.l. cum de indebito.§. vlt. de probat.& ideo videtur non audiendus, ſi dicat pecuniam ſibi numeratam non fuiſſe, cum fateatur ſe eam cautionem ſcripſiſſe: ſed tamen legibus com- paratum eſt, vt qui cautionem tantum ſcripſit, admittatur, allegans ſibi pecuniam numeratam non eſſe. Haius exceptio- nis nulla mentio eſt in libris Digeſtorum, ſed tantumin Co-
dice& Inſtitutis titulo de exceprionibus. Hoe ſit veluti argu-
mentum totius huius tractatus. Nunc de hac exceptione di- ſtinctius& enucleatius tractandum eſt per locos commu- nes. Ac in primis videndum eſt
Decauſis huius exceptioni. C AX y. I.
(au huius exceptionis ſatis cognoſci poſſunt exhis,
/quæ iam à nobis dicta ſunt: ied quæ lammatim dixi- mus, ſunt diſtinguenda. In primis, vt detur hæc exceptio, oportet cautionem ſeriptam eſſe. Cautionis mentio eſtin l. 1.& 2. hic. Cautio hic ſchedulam ſignificat, l. lecta. de rebus cred. leg. cum de indebito.§. vltim. de probationibus, vbi dicitur, Cautio emiſſu. Eadem tamen ratio eſt,& ſtipulatio- nis ſine vlla ſcriptura: quamuis frequentior fiat mentio ſcripturæ. idem tamen dieendum eſt,& ſi quis ſtipulatus ſit pecuniam ſibi reddi, quam tamen non numerauit. leg.
cum 2

— nectannen arre guihimmiigemmm qnem, Kperuꝛdeoem apdam R ſcheduhmſau- ecuaam, nodo deeinün dAirogrpdam ceämi oonenit cum à qupamic peut anquam treciml caorione„ kunerurtan
In Tm. De non num. pecunia.
eum vltra. Cauſa alcera huius adionis eſt, quod oportet cau- tum eſſe ex cauſa mutui; vel ex alia ſimili cauſa„puta ex cauſa ſolutionis. Si quis enim cauerit ſe pecuniam accepiſſe ex rau- la mutni, vel excauſa ſolutionis, tanquam debitam ex aliis cauſis, non datur hæc exceptio, in l. aduerſus. ſchic. Quzmuis aliquando creditum generale verbum ſit,& differat creditum à muruo, vt genus à ſpecie: tamen frequenter accipitur credi- tum pro mutuo, vt in l.ſingularia. de reb. credit. ex aliis aurem
contractibus ſi quis cauerit ſe pecuniam accepiſſe, non dabi-
tur ei hæc exceptio. Exemplum eſt de depoſito, in lin con- tractibus.§. I. hic. id autem in mutuo conſtitutum eſt magis quam in abis contractibus, quoniam maiora incommoda ex mutuo conſequebantur,& frequentius accidebat vr ca ptio- ſa eſſet cautio in mutuo, quam in alĩis contractibus. Adca quæ ſolent frequentius accidere, ſolent legislatores ſuas leges adaptare, l. nam ad ea. de legibus. Hinc variæ quæſtiones na- ſcuntur. Vna eſtinl. tranſactiones„11. Cum inter me& te controuerſia eſſet de pecunia credita,& de cantione quam ego ſcripſeram, qua caueram mihi pecuniam numeratam eſ- ſe: tandem tranſacta res eſt inter nos ꝛagis aduerſus me ex illa tranſactione: volo opponere exceptionem non numeratæ pecuniæ: quæritur an poſſim? Hic dicitur me non poſſe. Non enim peto iam cam pecuniam ex cauſa mutui, ſed ex cauſa tranſactionis. Et hæc exceptio tum demum locum habet cum pPecunia credita petitur, dict.l. aduerſus. Alia quæſtio tracta- tur in l. generaliter. 13. In chirographo quod factum erat de pPecunia credita, expreſſa eſt cauia venditionis, vr non poſſet opponi exceptio pecuniæ non numeratæ. Cum enim con- ueniretur reus ex ea cautione voluit opponere hanc exce- prionem, obiectum eſt ei non eſſe contractum mutui ſed venditionis: aut eam cauſam veram non eſſe: ſed an coget actorem probare eam cauſam eſſe veram? Hic dicitur, non ſe- quenda erit cautio. Sed ſi cautum ſit eam pecuniam nume- tatam eſſe ex cauta mutui, cogetur actor probare eam nume- ratam eſſe ex cauſa venditionis. Sed hic ei incumbit onus probationis qui falſam cauſam eſſe ait, affertque rationem. Cautio ergo qua cauet aliquis pecuniam numeratam eſle, non ſufficit ad probationem: ſed nihiominus cogitur actor probare qui agit ex ea cautione ſe numeraſſe: alioqui abſol
uendus erit reus. Atque ideo in his locis in quibus eſt adhuc
vſitata hæc exceptio, conſultius eſt vt cum quis numerat pe- cuniam alicui, non ſoli cautioni confidat, ſed adhibeat teſtes, vel iubeat conſcribi publicum inſtrumentum de numerario- ne, vt non poſſit opponi exceptio non numeratæ pecuniæ. Tertjp, vt locus ſit huic exceptioni oportet pecuniam nume- rata 93 non eſſe, ideoque dicitur exceptio non numeratæ pe- cuniæ. Hæ cauſæ diſigenter ſunt expendendæ, vt formam Proponendæ huius exceptionis intelligamus. Reus contra quem agit actor ĩn iudicio exponit ſe ex cauſa mutui cautio- nem ſcriphiſſe nec pecuniam ei numeratam fuiſſe. NNon nu⸗ merata autem pecunia intelligitur, vel in torum) vel pro par- te. l.2. hic.& l. cum vltra. Sicut exceptio non numeratæ pe- cuniæ datur pro tota pecunia, cum nihil eſt numeratum: iſta etiam datur pro parte, ſi pars numerata non ſit. Hinc naſci-
tur quæſtio quæ tractatur in I. aduerſus. 5. Quidam mihi
debebat centum ex cauſa venditionis: is petebat àme neàſe exigerem eam pecuniam: voluitque eam habere tanquam mutuam& retinere: ſic cauſa illa venditionis conuerſa eſt in cauſam mutui: conſcripta eſt cautio de carc. Is cauit ſe eam becuniam accepiſſe. Ego ex cautione ago aduerſus eum: is opponit exceptionem pecuniæ non numeratæ: quæritur an abſoluendus ſit? Ego non poſlum docere me aliquid nume- raſſe. Sed dicitur, eum abſoluendum non eſſe. Nam idde- bebat ex alia cauſa: ſic enim aliæ obligationes in mutuum conuertuntur, Il. qui negocia. mandati.& I ſingularia. de reb. cred. Illa iuſta cauſa debiti habetur pro numeratione. Hæ ſunt cauſæ ex quibus datur cxceptio non numeratæ pecuniæ.
hil autem refert an ſimpliciter cautum ſit an vero accedat pignoris obligatio cautioni, vel ſtipulatio; vel etiam iuriſiu- randi religio. De his omnibus hic quæſtiones tractantur, veluti depignoreinl. 1. hic. Ego caui me mutuam pecuniam te accepiſſe, quam ſperabam forevt mihi mutuam numera- res: tibi pignus dedi: tu Pecuniam mihi non numeraſti. Ego vendico pignus meum actione in rem. Obiicis eam rem
8
991 quam vendico tibi in pignus datam eſſe: ego obiicio repli⸗ cando de pecunia non numerata. Similis locus eſt in.. hic de hypotheca. De ſtipulatione etiam quæritur ſi ſtipulatio acceſſerit:& certum eſt hanc ſtipulationem non impedire, quominus opponatur hæc exceprio. I. cum vltra. 9. ver. in factum. Caui meà te accepiſſe centum ex cauſa mutui,&c promiſi me tibi eam pecuniam ſoluturum: tu mihi non nu- meraſti eam pecuniam: ego promiſi ſpe futuræ numeratio- nis: aduerſus me agis ex ſtipulatione non cx mutuo,& ais me tibi ſtipulanti promiſiſſe ſolururum cam pecuniam, an dabitur exceptio pecuniæ non numeratæ in hoc caſu? Tu agis ex ſtipulatione tanquam ea pecunia promiſſa ſit, non tanquam numerata: itaque videtur deficere exceptio. Sed tamen excipietur in factum, ad ſimiltudinem exceptionis non numeratæ pecuniæ. Alia quæſtio eſt de iureiurando. Quid ſi non tantum cauerit quis ſe pecuniam accepiſſe ab aliquo, ſed etiam iurauerit? idem de iureiurando dicendum eſt, quod de ſtipulatione. Nam iuriſiurandi religio non im- pedit quominus hæc exceptio opponatur: idque expreſſum eſt in l. vltima. Eſt locus communis de iureiurando animad- uerſione dignus. Iufiurandum talem conditionem recipit, qualem contractus ſuper quo interponitur, cum quis cauer ſe mutuam pecuniam accepiſſe,& ſe eam ſoluturum, condi⸗ tio ineſt, ſi eam numerauerit alter. Proximus locus eſt in quo quæritur,
Cui& contra quem detur hæc exceptio.
Ebs quæ iam diximus ſatis perſpicuum eſt, hancexces
optionem eicompetere qui cauit ſe accepiſſe mutuam pe- cuniam aduerſus eum cuius gratia cautum eſt, qui pecuniam erat numeraturus. Datur præterea hæredi eius cuius gratia cautio conſcrĩpta eſt,l. ſi intra.. Datur etiam fideiuſſori Se mandatori. I. tam mandatori. 12. Si quis cauerit ſe mutuam Pecuniam accepifle,& eo nomine dederit fideiuſſorem, non rantum res principalis, ſi conueniatur, hanc excepiionem non numeratæ pecuniæ opponere poterit, ſed etiam fideiuſſor, vel mandator, cuius mandatu cauit. Exceptiones omnes quæ comperunt reo principali, competunt etiam fideiuflori, vt di- ximus ſub titulo ad ſenatuſconſultum Velleianum, niſi per- ſonæ cohæreant, cum qua contractum eſt. Sedex numero carum exceptionum, non eſt exceptio non numeratæ pecu- niæ. Nam perſonæ non cohæret:& ideo mirum non eſt ſi de- tur fideiuſſori. Præterea datur creditoribus qui res tenent de- bitoris à quo cautioconſcripta eſt: quod eſt notandum„nam de eo maior erat dubitatio.j. pen. hic. Is qui cautionem con- ſcripſit ſpe futuræ numerationis, non conuenitur forte Acre- ditore, ſed habet alios creditores qui conueniunt eum: agi⸗ tur aduerſus eos qui forte res tenent, vel quia miſſi ſint in poſ. ſeſſionem honorum quia non ſoluebatur, vel quia habent Pignus: quæritur an porerunt hanc exceptionem non nume- ratæ pecunie opponere?& dicitur poſſe. Subiicit,& ſi permit- tatur creditoribus exceptionem non numcratæ opponere, nullum tamen præiudicium hoc facere reo principali nec fi- deiuſſori eius, ſi forte creditor probauerit aduerſus eos agens Pecuniam numeratam fuiſfe. Quia res eſt inter alios acta. At res inter alios acta aliis non nocet. l. ſæpe. de re iudicat: Ses quens locus eſt in quo quæritur,
Vtri incumbhat probatio, reo, an attori CA r. III. 4 Ctor ait ſemutuam pecuniam dediſie,& profert cau-
tionem: reus contendit ſibi pecuniam numeratam
non eſſe,& ſe cauiſſe propter ſpem numerationis ſecuturæ,
quæritur igitur an actor probare debeat ſe pecuniam nu- meraſſe, an vero reus pecuniam ſibi numeratam non el- ſe? Si ſequamur vulgarem regulam de probatione, viqe- tur reo incumbere probatio. quod pleriſque viſum eſt, non ſatis attente hanc rem conſiderantibus. Sicut actor inten- tionem ſuam probar, ſic reus exceptionem, l. 1. de probario- nibus. At reus excipiendo dicit, ſibi pecuniam numeratam 9,0 4
——————————————————— 8—————— —————————.—————— S——— E————————.——-—-O——————— —————— 5———————— 1—————————— 4 — 2—————— 8————[ͤ———————*— ———————————————e——————— ——————õ———————————— S————— 2*—— 8——— 7 E.. 8 4——— 4 1 3 4—— 8 ————————————————————— 3 8.— M..— ——.————————* 8——* K————————— 8*— 1 ———————————.—— 4— 8 2— 4——,—. 2 er 8—— 4 3 —————— 1.—————. 4—— 1 2—— 2 3 ———— 1——.————— W 3. 2 4 2 9——————— 8*——————— 3 1——.—— 4 9— 5————. 3————————————— 5— 5——— 2 2 2————————— †—— 4 3————.* enen e —————*——— ———— K——— .— 2——— 8 . 4.— g————
3 3.— 6.„ 8———
5 2———— 4 4*
4— 8—* 88 2 4. 4 er 8. 1 2
— 2— r 8“
* 5*
85*— . . 8ο
4
——=——
— 5 —
8—— 4

⁰————
—
592² Franc. Duareni(omment.
non eſſe. Ergo cur non probabit exceptionem ſuam, nem- pe pecuniam ſibi numeratam non eſſe, eum id intendat reus?
Sed cercum eſt, hic actorem probare debere pecuniam ſe nu- meraſſe: id colligitur ex duobus capitibus huius tituli, ſatis
aperte iudicio meo,& l. ſiex cautione. 3.& l. adſeruatio. 10-
hic. Hic dicitur ad petitorem transferri onus probandi, nec cogi probare reum ſibi pecuniam numeratam non elle, cum negantis nulla ſit probatio naturali ratione. Hoc quomodo accipiendum ſit docui ſub titu. de proba. ſupra. Rationem ad- duximus ex loco Ciceronis in Partitionibus otatot. Nems poteſt rationm eius quod negat reddere. Exigetur ergo proba- tio ab eo qui profert cautionem, quod pecuniam mutuam numerauerit. Sequitur alius locus huius diſputationis, in duo
quæritur,
Intra quod tempus hæc exceptio opponenda 71. C 4A p. IIII.
E tempore extat conſtitutio Iuſtiniani in l. in contra- D a bashb ſtatuitur biennium, cum olim quinquenni- uum ſtatutum eſſet, ad opponendam exceptionem aduerſus eum qui ex mutuo agit· Hoc inductum eſt aduerſus fraudem debitorum, quia debitores ſolebant(vt credibile eſt)oppone- re exceptionem non numeratæ pecuniæ: ideoque vilum eſt vtile præſcribere certum tempus moderatum huic exceptio- ni opponendæ. Hinc naſcitur quæſtio tractata in. ſi intra.. de hærede, ſi forte ſuperſit vnus annus ex duobus annis, cum debitor mortuus eſt, intra illum annum poterit exceptionem hæres opponere. Si forte queſtus eſt. De forma querendi mox dicemus. Si defunctus ſit debitor poſt biennium, hæres eius, &c ſi pupillus ſit, admitti non poteſt ad hanc exceptionem op- ponendam. Quęd hic dicitur de tempors, hoc eſt intelligen-
dum cum reus allegat ſibi pecuniam numeratam non eſſe: ſe-
cus autem dicendum eſt ſi dicat reus ſe pecuniam ſoluiſſe,&
nihil ſedebere. Ethæc allegatio etiam poſt tempus legiti-
mum admittenda eſt, dict. l. adſeueratio. 10. Hæc igitus ex- ceLeptio non numeratæ pecuniæ, non opponitur poſt tempus
pe lite- legitimum, quod eſt biennii. Hinc quoddam obligationis um genus introductum eſt, quod dicitur literarum obligatio, de
oobliga-... 9 qua literarum obligatione eſt titulus in Inſtitut. Non tantum
tionsbus. 4 obligatur quis re aut veibis, aut conſenſu, ſed etiam literis.
Quæ ſichæc literarum obligario facile intelligi poteſt ex his quæ diximus. Si quis cauerit ſe pecuniam ab alio accepiſſe ex cauſa mutui, nec oppoſuerit exceptionem non numeratæ pe- cuniæ intra tempus bienni, nec de pecunia ſibi non numera- ta quæſtus ſt, dicitur obligatus eſſe literis. Nam res non in- terueni vt dicatur debitor re obligatus eſſe: non verbis obli- gatus eſt, quia forte non interuenit ſtipulatio: non conſenſu: quia non obligatur quis ex ſolo conſenſu: ſed re vera literis obligatur. Huius literarum obligarionis(vt iam diximus)nul- la eſt mentio in Digeſtis, ſed tantum in Codice Iuſtiniani,& in Inſtit. manauit enim hæc obligatioli erarum ex prinacipum
conſtitutionibus. Nam literis non obiigamur ſecundum ſenr
tentiam veterum lureconſultorum, l. non figura. de oblig.&
actio. Figura ad obligationem inducendam non valet, ſe d Contra, ſcriptura hiodaſt ad probandum quod actum eſt. Bartolus& Haneee cæteri vulgo aiunt quod dicitur de tempore quod præſtitu- 2egores tum eſt huic exceptioni opponendaæ, ita intelligendum eſſe, Strum niſi reus ſuſceperit onus probationis,& paratus ſit docere ſibi poit bien- pecuniam numeratam non eſſe. Ego puto hanc ſententiam
eium bae Veram non eſle,& dico hanc exceptionem non poſſe opponi
exceptto.. 2½% areo poſt tempus legitimum, etſi paratus ſit probare pecu-
duret. 1 3.2. 4 niam ſibi numeratam non eſſe. Id colligitur ex vatiis locis hu-
ius tituli, præſertim ex J. ſi intra. ad finem, cum ait, Sin vero le- gitimum tempus exceſſit, Ac. omnimodo hæres eius debitum ſol- uere compellitur. Idem colligitur ex Ladſeueratio. ex his ver- bis, Querela prius enaneſcat. Aliud argumentum ducitur exl. in contractibus.§. illo. vbi dicitur poſt tempus legitimum, id eſt, poſt biennium quod præſtituitur opponendæ exceptio- ni non numeratæ pecuniæ, ſi velit reus deferre iuſiurandum actori, audiendum non eſſe. tantum abeſt vt probare volens teſtibus ſibi pecuniam numeraratam non eſſe, admittatur, vt eciam fi velit iuſiurandum deferre aduerſario non audiatur.
Idque fit, quia omnino excluditur lapſu eius temporis. De hoc diximus aliquid ſub titulo de iureiurando. Ergo exclu- ditur ab oppoſitione exceptionis àprobatione eiuſdem, à iu- riſiurandi delatione, quæ vim probationis habet. Et hac ſant vulgaria argumenta. Ego alio vtar argumento: quia non di- ceretur reus literis obligatus. Poſt biennium enim nalcitur obligatio literarum: ſed ſi admitteretur poſtbiennium reus ſuſcipiens onus probationis inter ſe, non recte diceretur lite- ris obligatus eſſe,& ſcriptura ad obligationem non valeret, ſed ad probationem tantum: nec dicetetur nouum genus ob- ligationis eſle, ſed diceretur re obligatus eſſe reus,& pręlume- retur eum obligatum eſſe ex mutuo: ſed dicitur quoddam eſſe genus obligationis, quia etfi poſt biennium poſſit docere ſibi pecuniam numeratam nou eſſe, ramen obligatur,& dicitur obligatus eſſe literis. Non poteſt dici obligatus eſſe re, quia forte conſtare poteſt rem non interueniſſe,& pecuniam uon fuiſſe numeratam.
Si autem verum non eſſet quod vulgo dicitur,& receptum etiam eſt, poſt biennium audiendum eſſe reum, ſi velit pro- bare pecuniam numeratam non eſſe, nulla literarum obliga- tio dici poſſet, ſcriptura tantum valeret ad probationem, nen etiam ad obligationem. Scripturæ autem Hunt vt fdesrei geſtæ fieri per eas poſſit, vt dicitur in l. contrabitur. de pigno- ribus. leg.ʒz. de fide inſtrument. Non valent ad obligationem fere ſcripturæ, ſed tamen in hoc caſu obligatio contrshitur li teris, nec tantum valet ſcriptura ad probationem, ſed etiam ad obligationem contrahendam. Si igitur vera eſſet tece- pta opinio, nulla eſſer literarum obligatio, nullus effectus li- terarum, niſi in probatione& fide facienda. Secundum re- ceptam opinionem effectus ſcripturæ,& literarum conſſſte- ret tantum in ſide facienda,& vni ante tempus biennil in- cumberet probatio, poſttempus alteri. Hocargumento mi- hi videtur faciie expugnari poſle recepta opinio eorum, qui
putant poſt biennium opponi pofſe exceptionem non nu- meratæ pecuniæ, ſi modo reus paratus ſit ia ſe ſuſcipere onus probationis. Ne autem nimis durum videatur quod iam àno- bis dictum eſt detempore, non poſle hanc exceptionem op- poni poſt tempus legitimum, duobus reme diis profpectum eſt. Nam alias videretur durum eſſe atque inciuile, vt non poſſit opponi exceptio poſt bienninm. exceptio opponitur ad excludendam actoris petitionem, leg. z. de except. Nec poteſt opponi exceptio niſi agatur. Poſſet ergo actoris, cuius gratia chirographum conſcriptum eſt, actionem,& pe- titionem ſuam tuntiſper differre, dum fuerit lapſum tempus biennii, vt lapſu eius temporis exceptionem hancreocompe- tentem excludat:& ideo conſtitutum eſt vt exceptiones perpetuæ ſint, quamuis pleræque actiones ſint rem porariæ, vt in ercshtioae doli: quia non eſt in poteſtare rei quando aduerſus ſe agatur: ſed eſt in poteſtate actoris quandoagat. Sed huic insommodo(vt dixi) duobus rem ediis prolpe- ctum eſt. la primis actione condictitia. Nam ſiis qui cautionem conſcripſit, timeat ne actor qui accepit cautio- nem differat actionem ſuam poſt tempus biennii, interim poterit cautionem illam ſuam condicere, I. ſi quaſ. 7. Is qui cautionem ſcripſit ſpe numerationis ſecuturæ, non tantum habet exceptionem pecuniæ non numeratæ, ſi conueniatur, ſed etiam habet condictionem ſuæ cautionis, quam poterit repetere condictione ſine cauſa. Alterum remedium eſt, cu⸗ ius fit mentio in l. in contractibus.§. vltim. querela& denun- ciatio de pecunia non numerata. Poteſt proteſtari pecu- niam ſibi numeraram non eſſe, quamuis cautionem conſcri- pſerit ſpe numerationis. Hæc denuntiatio ei proderit, vt non excludatur tempore. Iuſtinianus hic docet formam huius denuntiationis faciendæ. Inſcripris denunciandum eſſe ait. Addit, Præſensüit. Debet enim ei proteſtatio fieri præſen- ti:ſi abſens ſit, nec expectetur eius reditus, ante biennium de- nunciatio fit apud indicem. Eſtque locus communis, de de- nunciatione facienda, vt cum denuntiatio facicada eſt,& abſens eſt is cui facienda eſt, fiat apud indicem. Præterea no- tandum eſt hanc exceptionem ceſlare in quibuſdam caſibus exceptis.
Primus caſus eſt, ſi reus fidem cautionis agnoſcens pat- tem debiti ſoluerit, l. 4. Quidam cauit ſe mutuam pecuniam accepiſſe ex cauſa mutui: is cautionis fidem agnoſcens hoſtes
ſoluit

kienc, K uni nre ran pof vemposalten. Hocum
aanui holl tecrya chtun oypoai poſſe elcrxen odo tecpetumltittätr mn uummis durum riderm pote,non pole haac enr primum, duodafemtäm ererat dxum eſſeaiqreim co poſt dienninm. euang ets neiionem, legEm
do nid guur. Lolat
phum cooſcnptum chur
det diffene, dam fucnhr „ tempets excepelobemma-
& ideo coaſticutum.
nuis plerrqieactore 5 1: qaunoneſtin 4 ſedettin hotclttakadf 0(t dni) tuode tat . 1dione condcita
ze, vimeat be eurgir
&-
n Tit. Decompenſationibus
ſoluit decem:petitur ab eo ręliquum, vult opponere hanc ex- ceptionem: quæritur an po ſſit. Hic dicitur non polle, quia agnouit fidem cautionis, ſoluendo partem debiti: ſicut dixi- mus de filiofamil. cui credita eſt pecunia, ſub tit. ad ſenatuſc. Macedon. Si paterfamilias factus partem debiti ſoluerit, at- que ita debitum agnouerit. Hic autem vtrum que eſt neceſſa-
rium, vt reus excludatur exseptione. Oportet eum partem
debiti ſoluiſſe,& agnouiſſe cautionem. Qu bus verbis ſigni- ſicat, eum qui errore ductus ſoluit, non excludi ab hac exee- ptione opponenda. 8G Secundus caſus eſt in lege 6. Si ſubſtitutus ſit reus in eius locum qui erat obligatus, quia pecuniam acceperat, hic non poteſt opponere exceptionem non numeratæ pecuniæ. Tertius caſus eſt, in ſecuritatibus publicarum functionum, aduerſus quas nulla exceptio opponi poteſt l. in contractibus. §. ſed quoniam. Securitatem vocat, quam nos quictantiam vo- camus. Apocham vocant lureconſulti. Securitates publica- rum functionum vocat apochas publicanorum, cum ſcilicet Publicani cauent ſibi ſolutum eſſe publicum vectigal. Quar- tus caſus eſt, quo poſtea additur, Si maritus poſt confectio- nem dotalium inſtrumentorum cauerit ſibi ſolutam eſſe do- tem, quia nullam opponere poterit exceptionem non nume- ratæ pecuniæ, ſi contendat ſpe numerationis talem cautio- nem conſcripfiſſe. Alium caſum addunt plerique, cum reus huic exceptioni renunciauit.& plærumque in, cautionibus ſolet hoc adſcribi, in quibus locis adhuc vſitata eſt: nam in ple- riſque loeis ea exoleuit per Galliam. Ego puto hanc rationem renunciandi iuri non conuenire. Diximus ſub tit. de ſenatuſ- conſulto Velleiano. Æque decipitur is qui renunciauit huic exceptioni,& tam facile inducitur ad renunciandum huic ex- ceptioni quam ad cautionem ſcribendam. His locis contine- tur quicquid ſub hoc ritulo de exceptione non numeratæ pe- cunix& de literarum obligatione traditur. Additur quædam conſticutio ex nouella Iuſtiniani de triente& ſemiſſe, quæ non multum ad hanc rem pertinet, de eo qui inficiatur chiro- graphum aut cautionem. Conſtitutum eſt à luſtiniano eum
puniendum eſſe, ſi modo conuictus ſit teſtibus& probatione.
IN TIT. XXXI. IIB. IIlI. Cob. 1T rTI r. 1 I1. L I B. Xx v I. PANDICTARVAM.
DE COMPENSATIONIBVS. C4A3 I
2 Vr hoc titulo in primis ponitut definitio cö- penſationis, ex cuius definitionis explicatio- ne tota fere pendet diſputatio de compenſa-
8„. ⸗ 2. 5. 8 tione. Definitio compenſationis traditur in l.
1. hic, quæ eſt ex Modeſtino. C ompenlſatio eſt
debiti& crediti inter ſe contributio. Exempli gratia, Tumihi debes centum ex cauſa mutui: ego tibi debeo tantundem ex cauſa venditionis: agis aduerſus me,& pstis centum quæ tibi debeo ex cauſa venditionis: ego peto vt compenſatio fiat eius pecuniæ quam ego tibi debeo cum ea pecunia quam mihi de- bes exalia cauſa. Hæc contributio dicitur compenſatio. Vtili tatem huius compenſationis docet Pomponius inl. 3. neceſ- ſaria eſt, quia vtilis eſt. Nam alioqui debitum repeti poteſt: quia& ſi ſoluero quod tibi debeo, potero quod mihi debes poſtea petere. Sed tamen dicitur intereſſe noſtra potius non ſoluere quam ſolutum repetere. Nititur autem magaa æqui. tate, vtrem quis petit quod ſibi ab alio debetur, eius quod debet illi compenlatio fiat. Et hæc compenſatio præſerrim lo-
cum habet in bonæ fidei iudiciis,§, in bonæ fidei. de action.
Si ſequamur iuris ſubtilitatem, is aduerlus quem opponitur compenſatio, poterit dicere, Solue quod mihi debes ex mu- tus:ſi aliquid tibi debeam ex cauſa venditionis, age aduerſus meé, ego me defendam. In iudiciis ſtrictis olim ante D. Mar- cum non habebatur ratio compenſationis. ludicis poteſtas obligabatur formulæ. Nam formula certa dabatur conce- Pta ſecundum edicqum propoſitum de quacunque actione:
65 293 vt exempli gratia. ſi cui debebatur pecunia ex mutuo, ita con- cipiebatur formula, Si Titius Sticho debeat centum, Caius iudex eſto. Fruſtra contendebat reus ſibi tantundem debe- riex alia cauſa, Nihil enim de eo in formula cautum erat: iudex datus cogebatur ſequi formulam. In bonæ fidei iudi- ciis non ita obligabatur poteſtas iudicis dati, vr non ſequere- tur quod æquitati& vtilitati conſentaneum eſſe videretur. Sed D. Marcus voluit in ſtrictis iudiciis per exceptionem doli ſuccurri ei contra quem agitur, qui exceptione vti vult: vo- luit enim addi exceptionem doli iudicio, vt ſi quis petat ex cauſa mutui, quod ſtrictum iudicium eſt, poſſit aduerſus eum
obiici excepuio doli mali. Is enim qui hanc compenſatio-
nem recuſat, videtur dolo non carere, iuxta iuris regulam, Dolo facit qui id petit quod poſtea redditurus eſt, l. in conde- mnatione.§. dolo, de regul. iur. I. ſed etſi ideo. ſoluto matrim. Exceptio doli ineſt bonæ fidei iudicio. Hoc verbum ex ſido bona continet exceptionem doli,l.z pro ſocio. Nam dolus bonæ fidei contrarius eſt. Ex his intelligi: is quid ſit compen- ſatio, cur inducta ſit, qua ratione nitatur,& quæ fit eius vtili-
tas. Nunc vt ſingula perſequamur explicanda ſunt verba hu-
4
ius definitionis. Debiti ⸗ crediti. Hic quæritur quid debitum EFxvveſun- ſit, anjd creditum. In explicatione horum verborum fere dofni- iſtit totus hic tractatus. Eſtque locus qui ſæpe occurrit"'onw.
con de debito& credito, de quo ſæpe tractatum eſt à nobis,&prę- ſertim lub titul. de condict. indeb.& titul. de conſtit. pecu. Qurſtiones ergo hic quædam tractantur, in quibus quæri-
tur quid debitum ſit,& quid debitum non ſit: quod debitum aut quod creditum veniat in compenſationem, aut non ve-
niat. In primis quæritur de eo quod debetur in diem; an id
veniat in compeniarionem, quod tra atur l.7. cum quis pro- mittit in diem, puta kalendis Martiis: naſcitur ſtatim obliga- tio:dies non ſuipendit obligationem, ſicut conditio: ideoque
id dari opyrtet. Obligat:o eſt iuris vinculum quo neceſſi-
tate adſtringimur alicuius rei ſoluendæ. ſtatim igitur naſcitur obligatio, cum quid in diem promittitur, I. cedere diem. de vetborum ſignificat. Vnde probabiliter dubitatum fuirt an id quod debetur in diem veniat in compenſationem. EtVI- Pianus ait non venire in compenſationem, quia quamuis nata ſit obligatio, tamen peti adhuc non poteſt: ceſſit qui- dem dies ſed non venit. At gompenſatio ſpeciem quandam habet petitionis, l. amplius. ff. rem raram haberi. Vlpianus interpretatur verba cautionis, amsplius non peti. Ait perere quocʒ eum intelligi& contra ſtipulationem facere qni com- penſatione& deductione vtitur in iudicio.Vnde quod pe- ti non poreſt in compenſationem venire non poreſt. Hine naſcitur quæſtio quæ tractatur inl. ſicum militi. 16.§. cum intra. Ego iudicatus& damnatus fui ad tibi dandum cep- tum ex aliqua cauſa. Præteriit tempus quod mihi datum eſt
ad ſoluendum iudicatum: dati forte erant quatuor mentes, qui iudicatis dari ſolent, l. 4. de vſur. rei iudic. Tu cx alia caula damnatus es ad mihi ſoluendum tantundem, ſed rern- Pus tibi datum ad ſoluendum iudicatum nonduen effluxit: quæritur an ea pęcunia de qua iudicatum eſt,& cuius pecu- niæ ſoluendæ ndndum tempus elapſum eſt, veniat in com- penſationem. Et ait Papinianus compenſationem admitten- dam. Nec euim hic dicitur qui damnatus eſt,& cuidatum eſt tempus ad ſoluendum indicatum, in diem debere I. quod in diem. ff. de ſolut. Dies obligationis non venit quæ ex- preſſa eſt in contrahenda ſtipulatione: hic obligario pura eſt,& purũ eſt debitum, licet tempus indulgeatur reo hu- manitatis& miſcrationis gratia ad ſoluendum judicatum. Qurritur etiam de eo quod natura debetur? Et dicitur in j. 6. etiam quod natura debetur venire in compenlationem. Hoc ręceptum eſt æquitatis cauſs, ſuptilitate iuris re pugnan- te. Nam quod natura tantum debetur peti non poteſt: igitur in compenſationem venire non poſſe videbatur, quo- niam compenſatio inſtar petitionis eſt, dict. l. amplius. Hic notandus eſt effectus naturalis obligationis. Obligatio quæ naturalis tantum eſt, non ctiam ciuilis, effectus quoſdam ciuiles habet. Prodeſt enim ad compenſationem, vt hic vi- detis, ſic ad exceptionem: ad actionem autem non prodeſt, hfideiuſſor.. fideiuſſor obligari. de fideiuſſor. Quxritut et- iam de eo quod per exceptionem perimi poteſt, licet ipſo iure debeatur, an in compenſationem venire poſſit? Huic
— 1
———
“
.
*
* . * 5* 4 3 1 3 8 8 1 . 8 1. “. “ 2 4 E 2 8 8 1 3 8 9 8 1 4 5 *

b.„. 234 Franc. Duareni(omment. b quæſtioni reſpondet luriſconſultus inl. quæcunque. 14. hic. bebit peculium, d eſt ad quantitatem peculii quod ſeruus ha- debitum non dicitur quod propter exceptionem exigi non bet. Aliud exemplum eſt in l. etiam.. Cod. eo. Etiam quod poteſt, vt propter exceptionem ſenatuſconſulti Macedo- debetur ex cauſa fideicommiſſi venit in compenſationem. niani, Velleiani, vel aliam huiulmodi exceptionem, quam- Probabiliter tamen de eo dubitatum fuit, quia fideicom- uis mero iure debeatur. Nam id dicitur indebitum, quod miſſſum dicitur non peti actione, ſed extraordinaria perſe- propter aliquam exceptionem prætoriam exigi non poteſt. cutione, l. pecuniæ verbum.§. actionis. de verbor. ſignifi- Vnde repetitur per condictionem indebiti: ideoque fit in- cat. Actionis verbo continetur ctiam extraordinariaper- terdum vt debitum naturaliter non compenſetur. Vnde ſecutio, quamuis proprie actio non ſit. Perſecurio fideicom. quod dicitur de naturali debito intelligendum eſt, nifi il- miſlorum eſt extraordinaria perſecutio. Vide Vlpianum in lud per exceptionem aliquam prætoriam perimi poſſir. Ex- tragment. Tit. de fideicommiſl. Prætor erat quidam qui co- emplaum eſtin l. Iulianus. 6o. ff. decondict. indeb. Reiudi- gnoſcebat de fideicommiſſis, qui fideicommifſarius diceba- cata non tollitur naturalis obligatio: datur tamen exceptio tur. Non ſeruabatur ille ordo ſolennis conſtituendorum V rei iudicatæ, vt non poſſit peti. hic locus communis eſt di-& dandorum iudiciorum, led ipſe Prætor ius red debat. Er ligenter notandus. Deinde quæritur, quod hic dicitur de hoc igitur loco nos intelligemus, verbum, Debitum, quod debito& credito, ad quam obligationem referendum ſit. in detinitione ponitur, accipiendum eſſe pro eo quod quo- Debitum aut creditum aliquando dicitur, quia debetur ex quomodo debetur,& quod quoquomodo peti poteſt ſiue — contractu, aliquando ex puuſi contractu, aliquando ex ma- propria actione, ſiue extraordinaria aliqua perlecutione. Hic leficio, aliquando ex quaſi maleficio, aliquando quod præ- aliquid ſubiicit de vſuris. Vſutæ debentur ex fideicommiſſo ſtatur tantum officio iudicis, aliquando quod petitur tan- propter moram, quamuis actio qua petitur fideicommiſſum, tum actione, aliquando quod perſequimur extra ordinem. ſtricti iuris ſit, l. in minorum. Cod. in quibus eauſ. teſtit. in in- ſed dicendum eſt nihil referre qua ex cauſa naſcatur obli- tegr. Aliud exemplum eſt in. ſi propter. C. eo. Quidam per- gatio, modo ſit obligatio vel neceſſitas aliqua præſtandi, quæ cepit fructus cum poſſiderer fundum alienum, eoſque con- loco obligationis habetur: cuius rei exempla multa hic ex- ſumpſit, ad reſtiturionem fructaum tenetur: quæritur an tant quæ percurram. Vnum exemplum eſt in lfi ambo. 10. id veniat in compenſationem? Et dicitur venire, quia cum Exempla proponuntur eorum caſuum de quibus probabi- fructus peti poſſint, recte dicitur eos in compenſationem liter dubitari potuit: vt ſi parem negligentiam ambo ſocii venire.
——z—
adhibuerunt, qua peritt aliquid vel deterius factum eſt ex Addendum eſt ſupradictis, debitum accipiendum eſſeid rebus communibus, eoque nomine alteri aduerſus alterum etiam de quo lis eſt conteſtata, vt dicitur inl. 8. hic. Egoli- 9 datur actio pro ſocio, pro eo de quo principaliter contra- tem conteſtatus ſum aduerſus te propter pecuniam quam n ctus initus eſt, non dati hæc actio: ſed tamen propter na- mihi debes: poſt litem conteſtatam agis aduerſus me,& pe- cc turam actionis pro iocio quæ bonæ fidei eſt, alteri tenetur: tis pecuniam debitam ex alia cauſa: peto vt compenſatio ſiat uu ideoqyue hoc veniet in compenſationem. In§. ſeq. quæritur eius pecuniæ quam petere cœpi: quæritur an compenſatio de de obligatione quæ naſcitur ex maleficio. Quod diximus admittenda ſit, quia lis crat iam conteſtata. Videtur pro- d debitum contribui cum credito, nos intelligimus etiam de- nuncian dum eſſe ſuper ea: ſed Iuriſconſultus ait in com- 3 bitum quod debetur ex maleficio. In§. ſequenti ait: In ſti- penlſationem quoqus id deduci: rationemque adfert. Ini- 5 pulationibus quæ inſtar actionis habent, compenſationem quum enim eſlet& abſurdum, quo quiſque diligentior eſt, rii habere locum. Stipulatio prætoria, vt ſtipulario damni eum deterioris conditionis eſſe. Diligentior autem eſt qui h infecti, haber inſtar actionis. Si domus vicini ſit ruinoſa ad- litem prior eſt conteſtatus. Deinde quod diximus debitum cor ibo prætorem, qui coget vicinum mihi cauere de damno in compenſationem venire, debitum accipimus ſi liquidum Vn ni infecto: ſtipula: io prætoria non eſt proprie formula quæ ſit, id eſt, ſi certum ſit deberi, aut facile probari poſſit.& oſtẽ-
concipiatur à prætote daro iudice: ſed prætor ipſe inter- di inl. vltim. Cod. cod. Eſt noua conſtitutio luſtiniani. Ego sripula- ponit auctoritatem ſuam. Vnde dicitur prætoria eſſe ſti. pero àts ex cauſa liquida, ex qua vel certum eſt te mihi de- tio prato pulatio, l. ĩ. de verborum obligat. dicitur autem proficiſciex bere, vel facile oſtendi poteſt. Tu contendis metibi debe- niæ‿2ν mero Prætoris officio, ſed tamen inſtar actionis habet,& ver- re ex alia cauſa, quæ non adeo liquida eſt, ſed multis amba- bo actionis late accepto continetur, l. actionis verbo. de gibus implicata, ita vt longiorem inquiſitionem res exigat. obligat.& act. Aliud exemplum eſt in l pecuniam. 1ſ. hoc ex- Hic non admittetur compenſatio. Is enim qui ex certa& li- emplum perrinet ad tit. de eo quod certo loco. Diximus ſi- quida cauſa agit, non ſummouebitur Is condemnabitur,
quid certo loco promiſſum ſit dari, poſſe alio in loco peti ſalua tamen ei manente actione: id eſt compenſatioab eo actione arbitraria, habita ratione eius quod intereſt vel a- obiecta non reuocabit indicium neque condemnationem.
ctoris vel rei alio in loco datum non eſſe. Ergo aliquando Hoc eſt quod idem luſtinianus ait in Inſtitut. eas compenſa-
ad maiorem ſummam quam quæ ſtipulatione continetur tiones admitti quæ iure aperto nituntur: licet quidam ali- condemnat iudex, aliquando ad minorem, l. 4. Cod. depo- ter ea verba interpretentur. Sed dubium non eſt quin eare- ſiti,l. qui per colluſionem.§. vltim. de act. empti. Quxritur ferenda ſint ad conſtiturionem Iuſtiniani. Quæ autem cau-
an id quod intereſt propter locum, quia nòa ſoluta eſt pe- ſa liquida& ius apertum dici poffit& ſoleat, hic quæritur:
cunia in eo loco in quo promiſſa eſt, veniat in compenſa- ſed hoc magis facti eſt quam iuris, ideoque id committen- tionem? Et dicitur in compenſationem venire. Nam de- dum eſt arbitrio ludicis. Sad poſſit indici. His verbis nikil
bitum etiam ad id quod officio iudicis præſtari debet exv- aliud ſignificat quam iudicis& boni viri arbitrio eſſe relin- tenditur, cum quæritur quid veniat in compenſationem. quendum, vt videat quem facilem exitum ſui cauſa præſta-
Aliud exemplum eſt inl. debitor. 19. Hic quæritur an quocd re videatur. Rurlus quod dicitur debitum, accipere debe-
peti poteſt actione de peculio, veniat in compenſationem? mus debitum ei qui compenſationem obiicit. Nam quam-
Quod peti poreſt actione de peculio mero iure nondebe- uis ſimpliciter dicatur compenſatio eſſe debiti& crediti in-
tur. Mero enim iure dominus non tenetur ex facto& con- ter ſe contributio, tamen ita nos accipere debemus id de-
tractu ſerui ſui: ſed tamen iure prætorio conſtitutum eſt vv bitum venire in compenſationem quod debetur ei qui com-
— teneatur de peculio. Is qui debitum reipublicæ ſoluit ſer- penſare vult, l. eius.9. Cod. eo. Is qui opponit compenſatio- uo reipub. citra voluntatem eorum quibus debitum recte nem neceſſe eſt vt oſtendat ſibi eſſe debitum id quod in
ſolui potuit, an ſit liberatus? non. Obligatio enim priſtina compenſationem deducit: nec ſufficit allegare debitum manet, ideoque poterit aduerſus eum agi perinde ac ſi ni- eſle, ſed debitum ſibi eſſe. Nam etſi debitum ſit alteri, in
hil omnino ſoluiſſet, manente priſtina obligatione. Sed hic compenſationem non veniet. Huic ſimile eſt quod gicitut quæritur, ſi quid ſeruus habeat in peculio, an dabitur ei inlin rem.§. creditor. ff. eod. id eſt non cogetur compenm compenſatio? Sed ait Papinian. Dabitur ei compenſatio peculii ſare quicquid debet, ſed quod debet tantum debitori ſuo.
jini qua ſeruus. Ego alias explicaui in libr. 1. diſput. anniuer. Præterea debitum eſt accipiendum ab eo qui agit, non a5
cap. 12. quomodo intelligenda ſunt hæc verba, vbi dixi finem alio: ſicut debitum accipe quod debetur ei contra quem agt- ſignificare apud Iuriſconſultos modum& quantitatem. Mul- tur qui compenſationem opponit: ita debitum accipitut b—
ta exempla adduxi huius rei oſtendendæ cauſa, qua fini ha- ab eo qui agit contra quem opponitur compenſatio. du 0

In Tit. De compenſationilbus. 995
alio debeatur non erit locus eompenſationi. Exemplum eſt inl. ſi cum militi. in principio. Miles inſtituit duos hæredes certarum rerum, ſic duas fecit hære ditates diuiſas Kelspare⸗ tas: quod permiſſum eſt militibus. Paganis autem non e per. miſſum. I. ſi certa.§. i. ff. de milit. teſta. Vni ex his hæredibus quidam eſt obligatus. Hæres agit aduerſus u.Ren oppo. nit compenſationem pro eo quod debetur abalio cohærede: quæritur an id in compenſationem veniat? luriſconſultus ait in compenſationem non venire. Non enim debetur ab eo contra quem opponitur compenſatio. Hinc naſcitur quæſtio in l. id quod. penult. hic. Tutor agit nomine pupillorum ſuo- 4 rum: obiicitur ei compenſatio eius pecuniæ quam debet ſuo nomine:quæritur an ſit admittenda hæc compenſatio? luriſ- conſultus ait, hanc compenſationem admittendam non eſſe. Diximus enim non recipi compenſationem eius quod debe- tur ab alio quam qui agit. hic autem iuris interpretatione non debetur ab eo qui agit. Nam cum tutor agit nomine Depil⸗ pupillus agere videtur,& perinde eſt ac ſi ipſe non igeret. Sec alius ſuſtinet perſonam pupilli cum agit, ſuam autem, cum compenſatio obiicitur. Sunt autem aliqui caſus in quibus obiicitur compenſatio eius pecuniæ quæ alii debetut: id fit vel propter coniunctionem perſonarum, vel propter coniun- ctionem obligationis, vt ſequentibus exemplis oſtendam. Vnum exemplum eſt inl. 5. hic, de fideiuſſore qui compen- ſat id quod debetur reo principali pro quo fideiuſſit. Si enim agarur aduerſus fideiuſſorem, poterit compenſationem op- ponere pecuniæ quæ debetur non tantum ſibi, ſed reo pro quo fideiuſſit: idque fit propter coniunctionem obligatio· nis. Aliud exemplum eſt in l. ſi cum filiofam.§.1. ibi: filius compenſat quod debetur patri ſuo, non fibi. Ego dixi ſub ti- tulo de peculio, Si quis contraxerit cum filiofam. eum duos debitores habere, filium& patrem: filium eum quo contra- ctum eſt in ſolidum,& patrem de peculio. Si cum filiofamilias 2gatur, is poteſt compenſationem opponere, non tantum eius pecuniæ quæ ſibi debetur, ſed etiam pecuniæ quę debetur pa- tri:ſed cauebit patrem ſuum non petiturum. Aliud exem- plum eſt inl. in rem. 8. in principio. Procurator in rem ſuam b compenſat quod debetur domino, etiam ſi conueniatur no- Tocuræ mine ſuo. Procurator in rem ſuam eſt cui mandata eſt actio.
denſ am Vulgo dicitur, vng tranſport,& is cui ceſla eſt, ceſſionarius di-
Jau. citur. Eſt enim imaginaria quædam procuratoris conſtitutio.
Magiſtratus eſt iudicia& actiones dare: iudicia enim& actio- nes olim ex formula edictorum propoſitorum à magiſtrari- bus dabantur. Noſtrum non eſt actionem nobis comperen- tem alii cedere:ideoque inuenta eſt hæc conſtitutio procura- toris, quæ imaginaria eſt: ideoque dicitur procurator in rem ſuam. Procurardr datus eſt in rem ſuam per ceſſionem acʒio- nis, qui vice mutua conuentus eſt: quæritur an poſſit oppone- recompenſationem eius debiti quod in ſe translatum eſt. Di- ximus etiam poſt litem conteſtatam compenſationem oppo- ni pofſe de eo ſuper quo lis conteſtata eſt an admittetur hic compenſatio? Hic luriſconſultus ait admittendam. Licet enim ſubtiliter dici poſſit non eſſe ei debitam pecuniam, ſed potius ei qui eum procuratorem conſtituĩt: quia tamẽ is in rem ſuam procurator conſtitutus eſt, recte ei debita pecunia eſſe dicitur potius quam ei qui eum conſtituit. Idem dicendum eſt etſi lis conteſtata non ſit, ſed ita inciderat ex facto. Eſt enim hic lo- cus ex lib. 3. reſponſ. Papiniani: nam plerique hic altercantur de conreſtatione litis. In libris Reſponſorum plæraque huiuſ⸗ modi ſcripta reperiuntur quæ neceſſaria non ſunt ad ius con- ſtituendum, de quo reſponſum eſt. Sed hæc ita ſcripta ſunt, quia ita acciderat, quamuis nihil referat ſiue lis conteſtata el- ſetan non. Ex his intelligitis quid ſit debitum in definitione compenſationis,& de quo debito accipiendum ſit quod dixi- mus, debitum in compenſationem venire. Sequitur, Contri- butio inter ſe. Explicatio huius verbi maxime pertinet ad effe- ctum compenſationis de quo nunc dicturi ſumus. 4
Deeſſectu compenſationi C A r. II.
H=- contributio inter ſe debiti& crediti ita ſit, vt jpſo iure alter ab altero liberetur, perinde atque ſi alter al-
teri ſoluiſſet. Iuriſconſultus ſub hoctitulo in plærilque lo⸗ cis diſerte exprimit, ipſo iure alterum ab altero liberari, velu- ti in l. 4.& l. ſi ambo.& l. poſtquam. hic. Ipſo iure liberan- tur. Sicut ſolutione ipſo iure tollitur obligatio,§. 1. Inſtir. quibus mod. toll. oblig. ita etiam ipſo iure tollitur compen- ſatione, etiam ſine ſententia vlla iudicis. Non eſt opus iu⸗ dice ad hanc compenſationem faciendam. Compenſatio fo- lutio quædam eſt,& ſolutionis vim obtiner. I. 4. qui potio- res in pigno. habeantur. Hinc ſimile eſt quod dicitur inl. ſi ambo. 10. in princ. Socius ſocio tenetur negligentiæ nomine & culpæ: vterque culpam admiſit. compenſatio fit ipſo iu- re eius quod alteri ab altero ob negligentiam ſuam debstur. Haic ſimile eſt quodd. citur inl. poſtquam. 12. ſi procura- tor abſentis conueniatur,& obiiciat compenſationem„non cauebit de rato: contendit liberatum eſſe dominum ſuum, & defendit ab initio nihil deberi. Eſt ergo hæc vis compen- ſationis de qua loquimur, vt alter ab altero ipſo iure libere- tur, etiam ſine iudice. Hoc eſt inrelligendum vſque ad con- currentem quantitatem, vt dicitur in l. 4. Cod. eo. Tumihi centum debes ex cauſa mutui: ego ex alia cauſa debeo quin-
quaginta: compenſatio fit ipſo iure,& alrer ab altero libe-
ratur, non àtota ſumma, quæ debetur ‚fed vique ad concur- rentem quantitatern. Tibi debeo quinquaginta: Tu mihi debes centum: ad quinquaginta adhuc mihiteneris. Exhis quæ diximus compenſationem haberi pro ſolutione, quæ- dam conſequuntur. Ex eo in Primis conſequens eſt, ſcur- ſum vſurarum fiſti& in pediri Propter compenſationem, ſicut impeditur propter ſolutionem„dict. J. 4.1dem dicitur in l.cum aliter. 1 1. hic. Præterea ficut folutione pecuniæ, quæ debita eſt, pignus repetitur ber pignoratitiam actionem, ita etiam per com penſationem, l. inuitum. C. eod. Compenſa- tio facta eſt inuicem debiti& crediti pro parte quanritatis debitæ: aliam partem offero,& te accipere nolente, conſi- gnatam depono: potero actione pignoratitia pignus repe- tere. Inde etiam conſequitur gentem ſummoueri hac ex- ceptione oppoſita compenſationis, ita vt non ſequatur con- demnatio quæ alias ſequeretur, in J. z. hic. Tupetis à me cen- tum ex cauſa mutui: obiicio compenſationem pecuniæ mi- hi debitæ ex alia cauſa: ſuſtinendum eſt iudicium donec co- gnitum fuerit an id debeatur. Quod tamen apud nos ho- Comyes. die non obſeruatur, niſi eo nomine liceræ regiæ impetra. atio bo-
7
tæ fuerint: ſed facile hodie huiuſmodi diplomata impe- ariνεν
trantur. Sicut ſolutionem allegans ſummouet agentem, ſi. e᷑
milirer obiecta compenſationis exceptione ſu mmouetur locum a5 actor. Huic ſimile eſt quod dicitur in l. 6. C. Is à quo peti- hatet Ru- tur pecunia contendit ex alia cauſa fibi deberi proptet 1es*e luerus amotas ab vxore. Nihil autem refert quomodo opponatur compenſatio in iudicio. Olim in ſtrictis iudiciis neceſſaria
erat doli exceptio. Hæc exceptio doli introducta fuit à D.
Marco§. in bonæ fidei. Inſtit. de act. Idem ſtatuit Iuſtinia-
nus: Omnes actiones ſiue fint ſtricti juris„ſiue honæ fidei,
minui per compenſationem, d.§. in bonæ fidei. Inſtic. de act.
&l. vitim. C. eod. Iyſo iure, id eſt neceſſaria non eſt doli exce-
ptio; etiam ſi ſtrictum ſit iudicium cx quo agitur, ſed ipſo
iure compenſatio fir. Sic etiam accipiendum eſt quod dici-
tur ipſo iure, d.§. in bonæ fidei. Kefert tamen quod ad effe-
ctum huius compentationis attinet, an quantitas hinc in-
de debeatur, an ſpecies:an ſpecies ex vna parte,& quantitas
ex alrera. Compenſatio etiam admirti poteſt fiue ex vna par- S& ſze-je te debeatur quantitas,& ex altera ſpecies, ſiue ab veraq- ſ
e er vn⸗ G„
*
per ſe debeatur ſpecies: idque vt aεααεν, defendi aduer-“'ete ar.
ſus vulgo recegtam opinionem, in leg. fructus.§. ob dona. aaene. tiones. ſoluto matrimon. Sed tamen quod dicitur ad mit.„lνmQ ti eompenſationem cum debetur ex vna parte quantitas, e x net, altera parte ſpecies, vel ab vtraque parte ſpecies, vel ab car 10*n. vtraque parte quantitas, ſic accipiendum eſt, vr cum hinc L hus. inde debetur pecunia, ipſo iure alter ab alteto liberetur antequam veniatur ad iudicium. Et ratio hæc eſt agendi,
vt is aduerſus quem agitur contendat ſe liberarum elſe: id- eo quia debetur& tantundem exalia cauſa, quoniam alter ab Tere ſtatim liberatur: ſed cum debetur ab vna parte pe- cunia, ab altera ſpecies, idem dici non poteſt. Hoc enim quod diximus ſtatim alterum ab altero liberari, intelligendum eſt in his rebus quæ conſtant pondere, numero& men-
1
1 1 1 1 4 1 1 1 4 4 5 4 1 3 4 1 6 — 1 4 2 4 1 4

996
ſura, quæ in ſuo genere functionem recipiunt. Sed cum ab altera parte debetur quantitas, ab altera ſpecies, opus eſt in- tetuentu iudicis. Nam ſi debeatur ab vna parte quantitas, ex altera parte ſpecies, is qui habebit ſpeciem petet Aiudice vt ſibi liceat retinere illam ſpeciem pignoris loco, donec ſibi ſa- tisfactum ſit Hæc diſtinctio ſumitur exl.ſi conuenerit. 18, de
pign. act. Hæc de effectu compenſationis cum eſt admiſſa compenſatio à iudice. Sed quid ſi compenſatio admiſſa non ſit,& iudex reiecerit eum qui opponebat compenſationem, quæritur an ius quod ei competebat perierit;
agere, ſummouendus ſit exceptione rei iudicatæ: Hæc quæ-
ſtio tractatur in l. 6.. ſi rat. hic. multum refert quid actum ſit
in indicio,& ob quam cauſam non fuerit admiſſa compenſa-
tio. Si iudex ob cauſam non admiſerit compenſationem, quia
forte cauſa debiti non erat liquida, non quod falſo obiicere-
tur compenſatio, manebit ei falua petitio, quamuis non fus
rit admilla eius compenſatio. Si vero ideo iudex non admiſe-
rit compenſationem, quia videbat id debitum non eſſe, pro-
pter quod petebatur compenſatio, fublata eſt omnis actio-
Quod enim non poteſt opponere excipiendo, non poterit
pecere agendd. Et hinc tractatur quæſtio, ſi quis ſit excluſus
ab exceptione ſua an per modum actionis poſſit id petere?
Sed facile eſt id intelligere exl. cum quæritur. dere indicata. Videndum eſt an ſit eadem cauſa petendi,& an eadem res pe- tatur,& an inter eaſdem perſonas agatur. Igitur ſi pronuntia-
uerit iudex debitum non eſſe id propter quod opponebatur compenſatio, id non potetit poſtea peti per actionem: ſed ſi reiecerit exceptionem compenſationis, quia forte liquidum
non erat debitum, nihilo minus poterit id poſtea peti per a- ionem. Quæ diximus intelligenda ſunt præterquam in ex- 2ah n ceptis caſibus. Sunt enim quidam caſus in quibus ceſſat com- heem penſatio, etiam ſi ſir ab vna parte debitum, ab altera creditum. non ba. Namn excipit in primis luſtinianus cauſam depoſiti. Si quis de- be: om. poſuerit rem aliquam ſuam apud aliquem,& agat aduerſus penſativ. depoſitarium actione depoſiti: cogetur ſtatim reddereldepo- ſitum, nec vlla admittetur compenſatio. Alter caſus eſt, Si
quis perperam poſſeſfionem alienam occupauerit, ex cor ſtit. Iuſtiniani in l. vlt. hic. Si debitum liquidum non ſit, tunc ceſſat compenſatio. Idem dicendum eſt etſi quid debeatur ſub al- ternatione, in caſul. ſi debeat. 22. Quidam debet decem, aut hominem. vtrum aduerſarius volet electio eſt crediteris. Cre-
ditor contra quem agitur opponit exceptionem huius de biti,
nec exprimit vtrum velit habere, an decem an hominem. Compenſatio non recipitur, quia nec petitio huiuſmodi reci- peretur. Nam cum electio fit eius, debet petere rem certam.
Sic mihi hic locus intelligendus videtur, cuius ſenſum cæteri
aſie qnuti non eſſe videntur. De filco quæritur an in cauſa fiſci
admirttatur compenſatio 2 Et certum eſt fiſcum vti iure pri-
uatorum niſi in caſibus iure ſpecialiter expreſſis, ideoq; con-
tra filcum admittetur compenſatio. l. I. C. eod. fiſcus regula- riter vtitur iura priuatorum. l. item veniunt.§. in priuatorum. de petit. hæredit. Hoc intelligendum eſt cum opponitur compenſatio eius rei quæ debetur ab ea ſtatione fiſcali de qua agitur. Si autem debeatur ab alio ſtatione, id non venit in compenſationem. l. 1. C. eod. fiſcus multas ſtationes habet, & harum ſtationum mentio eſt in leg. 1. ne fiſcus rem quam
vendidit euincat. Procurator fiſci qui eſt in hac vrbe aduer-
ſus meagit: obĩicio quod mihi debetur ab alia ſtatione fiſci, hæc compenſatio non admitretur. Sunt tamen aliqui caſus except in quibus compenſatio aduerſus fiſcum non admitti- tur. Hi calus exprimuntur ſub hoc tit. in l. ob negotium. l. in venditione. in l. ideo. 17. exprimuntur erxiam inl. aufertur.§. qui compenſationem. de iure fiſci. in dictal. ob negotium. in ſignis locus eſt quem explicaui libr. i. Diſput. cap. 2. 26. in l. ideo. Is qui frumentariæ pecuniæ debitor eſt, non poteſt
opponere exceptionem. l.z. Cod. eo. Edulttatis. Sic legendum
eſt. Budæus& Holoander adilitatis legunt, quia forte non intelligebant quid ædulitas eſſet. Ego id docui in diſpu- tationibus noſtris dicto capice. De pupillo quæri- tur in l. ſi tutores. C.& dicitur com- penſationem admittendam eſle eriam aduerſus pu- pillum.
rit,& ſi velit poſtea
fue-
Franc. Duareni(omment.
XXII.
1N TIT. XXXII.
E T xTI T. I. L 1 B. P A NDECTARV M.
C.
SVRIS BT FRVvCTIBVS, ET
DE V CAVSIS, IT OMNIBVS Ac- ceſſionibus& mora. Quiqd ſit vſura. CAr I.
eſſe hec definitio, quam ego ſemper ſecutus ſum S de vſuris diſſerens. Vſura eſt acceſſio ſortis, 3 quam propter vſum pecuniæ à debitore credi- tor exigit: vt cum ego tibi do mutuo centum,& ſtipulor pro vſu huius pecuniæ meæ decem ſingulis annis. Hæc acceſſio decem, dicitur vſura. Creditor enim à debitore exigit hæcde- cem quæ accedunt propter vſum pecuniæ. Sed melius eſt vi ſingula verba huius definitionis explicemus. In primis dicitur in definitione, Acceſſio. Quod verbum generale eſt,& gene- ralius eſt quam vſura, ideoque ſic inſcribitur tit. in ff. de vſur. & fructib.& cauſis,& omnib. acceſſio. Acce ſſionis verbum complectitur vſuras, fructus, partus, id quod intereſt,& alia huiuſmodi quæcunque ex alio pendent& conſequuntur. Id- eo vſura recte dicitur acceſſio ſortis, id eſt, ſummæ principalis. Hinc conſequens eſt quoties ad ſortem ⸗gi non poteſt, ne vſuras quidem peti poſſe, quæ ſunt acceſſoriæ. Cum non po- teſt peti quod principale eſt, nec acceſſorium quidem pexi po- teſt. Huius rei varia exempla ſunt in l. in bonæ fidei.&in l.eos. C. eod. l. qui per colluſion.§. 1. de act. empt.& l. 4. C. depoſiti. & inl. in bonæ fidei. Cum quis mihi deberet& ſortem& vſu- ras, pronunciatum eſt de ſorte tantum, nihil eſt pronuncia- tum de vſuris: poſt rem iudicatam vſuræ peti non poſlunt quæ accedunt ſorti. Igitur eum ſors peti non poſſit, nempe poſt rem iudicatam, vſuræ peii non poſſunt. Idem dieitur inl. 4. depoſit. Idem dicitur de ſolutione ſortis in l. qui per collufio- nem.§. iÜ. de act. empt. ſi quis ſoluerit ſortem ſine vſuris, ſorte accepia non poteſt creditor vſuras petere. ſunt enim acceſlo- riæ: quare ſolura ſorte conſumpta eſt obligatio rei principalis: ideoque quod acceſſorium eſt peti non pateſt. Simile exem- plum eſt in l. eos. 27. in princ. de præſcriptione. Is qui non po- teſt petere ſortem propter præſcriptionem longi temporis, ne vluras quidem petere poteſt. Exempligratia vt intelligatis hanc ſpeciem. Ego mutua dedi tibi centum: poſt triginta an- nos ſortem illam ſi petam, ſum mouebor exceptione velpræ- ſcriptione triginta annorum. Hac enim præſcriptione omnes actiones perſonales ſummouentur, l. ſicut,& l. cum notiſſi- mi, de præſcript. 3 0. ann. Sed quæritur an poſſit petere vſuras quæ cucurrerunt poſt 30. annos: nam ſingulis annis vſuræ de- bentur:& an vſuras poſſim petere vel decem annorum, vel vi- Ftkel breuioris temporis intra tempus triginta annorum? Non enim incipiunt deberi vſuræ ex quo promiſſa eſt ſors: ideo fieri poteſt vt poſt obligationem vſurarum non tantum tem poris effluxerit quantum effluxit poſt principalem obli- gationem, quæ eſt ſortis. Sed tamen hic dicitur vſuras peti non poſſe, quia ſors peti non poteſt. Principali enim aclione. Huic videtur alia contraria eſſe, l. cum notiſſimi.§. in is. de præſcriprt. 3 0. annorum. Sed vt breuiter dicamus, l. cum no- tiſſimi. loquitur de annua præſtatione, quæ principaliter de- betur,& principaliter in obligatione eſt, non autem de vſuris quæ acceſſoriæ ſunt. Exempli gratia, quidam mihi promiſit decem annua. Poſt promiſſionem elapſi ſunttriginta anni: hic quæritur an poſſim petere ea decem annua: Verum eſt lapſos eſſe triginta annos, ex quo negotium contractum eſt, ſed ex quo deberi cœperunt non tantũ temporis effluxit: ait rationem habendam eſſe ſingulorum annorum& pręſtatio- num. Nam illæ præſtationes annuæ principaliter debentur, non ſunt acceſſoriæ, ſicut vſuræ. Vſuræ debentur propter ſor- tem,& ſunt veluti ſequelæ ſortis. Vnde fit cum fors petinon Poteſt propter præſcriprionem temporis, non vfuræ quidẽ ei orti accedentes peti poſſunt. Sic eſt intelligendum quod dici- tur in

te ſtre uunm rilchn nindcu:m riurx eitmn
u cam lon ‚eii nodpchi
rpeii non poſſunt. Wenin tae ſelmtione ſotsi qer S qas ſoluetitſontmlri confumpereſt obigxont — don pot a princ de ntꝛ ciiptitei oßtet zrſcnßtioden a tere pottſt. Riemplguun darma dechtbicenunot tam, ſum woutdet acha dorum. Hxeuinyeui mwocentm,,Lfa Kl
adonesin, üeden r rluun ſageßt ag
Nummi
orsgo ẽd
M.
In Tit. De vſuris c&ẽ fructibus, eoc.
tur in d.l. cum notiſſimi.§. in iis. Sequitur in definitione no-
ſtra, propter vſum. Hoc verbum adiectum eſt vt intelligamus
tunc vſuram eſſe cum aliquid exigitur pro vſu pecuniæ. Vnde nomen accepit vſura. Vſura enim ab vſu, quaſi merces& pre- tium vſus, quaſi ipſi pecunia locata ſit,& eius locationis no- mine merces aliqua accipiatur.
Quod autem dictum eſt, propter vſum pecuniæ, viden- dum eſt quomodo accipiendum ſit. Nam varia eſt huius vo- cabuli ſignificatio. Sic pecuniam accipimus nummos& tes alias quæ conſtant pondere, numero& menſura, quæ in ſuo genere functionem recipiunt, vt dicitur in. 2.§. mutui. de re- bus credit. Harum rerum nomine, quaram dominium in accipientem transfertur, debentur vſuræ. De nummis non poteſt hoc ſimpliciter accipi. Et clarum eſt ex aliis rebus vſu- ras præſtari. Exemplum vnum eſt in Loleo. C. eod. UVſuræ eiuſ⸗ dens materiz. Ego tibi oleum mutuo dedi, pro vſuris ſtipulor certam quantitatem olei, hæc vſura admittitur. Quod autem dicitur in l. pro auro 26. intelligendum eſt cum aurum æſti- matum datum eſt,& chirographum de eo conſcriptum. Ex hiʒ apparet mercedem rei locatæ vſuram non eſle. Ego tibi loco meum equum pro certa mercede, illa merces locationis vſura non eſt. Vſura enim eſt acceſſio pecuniæ, vel res quæ conſtat pondere, numero, vel menſura, cuius dominium in accipientem transferatur: quod dici non poteſt in locatione equi. Equus enim ſpecies eſt quæ non conſtat pondere, nu- mero, aut menſura, nec transfertur equus in accipientem. Sè- quitur in definitione noſtra, Creditor a debitore. Creditorem & debitorem nos late hic accipimus, vt debitor dicatur qui ex quacunque cauſa debet,& creditor cui etiam ex quacunque cauſa debetur: licet plerunque creditor& debitor de mu- tuo tantum accipiatur.l.i. de reb. credit. l. creditor. de verbo- rum ſignificat. Hinc admonemut quod hic dicitur de vſura non tantum ad mutuum pertinere, verumeriam adomnes alios contractus. Vſura enim debetur etiam ex venditione. l. mora.§. in bonæ fidei. ff. eod. Sic ergo malim definire vſu- ram quam vt quidam alii definire ſolent, qu in ſua definitio⸗ ne mutui vel mutuationis mentionem faciunt. Sed illi mihi
magis videntur definire fœnus, quam vſuram, cuius mentio
erebra eſt ſub hoc titulo. Sed vſura latius patet quamfœnus. Ego vendo tibi rem aliquam meam pro certo pretio, ſi non ſoluas pretium, agam aduerſus te actione ex vendito„vtmihi ſoluas pretium,& præterea vſuras eius pretii. At fœnus de mutuo tantum eun ODen ergo ita definiunt vſuram eſſelu- crum quod accedit pro officio mutuationis, fœnus definiunt non vſuram. b Sequitur in definitione, exigit. hoc verbum demonſtrat vſuram exigi poſſe in iudicio,& actionem competere ad pe- tendam vſuram: atque ita iure ciuili vſuram permiſſameſ- ſe. Dubitandum non eſt, quin vſura ſit permiſſa iure ciuili, quamuis odioſa ſit,& maxime præter naturam, vt demon- ſtrat Ariſtot. lib. 1. Politic. Quam rationem ſecuti veteres legislatores maiorem in fœneratores quam in fures pœnam ſtatuerunt. quod facile apparet conſideranti vſum& origi-
nem nummi. Nummus enim comparatus& inuentus adres
comparandas: ad nummum alium gignendum, non eſt num- mus inuentus. Vſum nummi& originem demonſtrat VI- janus in l. 1. de contrahend. empt. infra,& Ariſtoteles dict. ib. 1. Policic. ideoque res maxime odioſa habetur„quamuis legibus noſtris permiſſa ſit, velut malum quoddam neceſla- rium. Non ſolent legislatores omnia quæ honeſta ſunt præ- cipere, vel omnia quæ turpia ſunt prohibere. Vix poteſt ſe iuſtum& innocentem dicere qui nihil aduerſus leges peccat. Ex his quæ honeſta ſunt quædam præcipiuntur legibus, quæ- dam turpia etiam prohibentur. Viſam eſt autem noſtris le- gislatoribus ſine permiſſione vſurarum non poſſe commode inter homines viui: ideoque ad certum madum legibus de- nitum vſuræ ſunt permiſſæ. Iure diuino an permiſſa ſit vſu- ra, diſputant Theologi 3. quæſt. 3.& 4. vſuræ prohibitæ ſunt lurecanonico. Hactenus de definitione vſuræ quæ maxime notanda eſt, ad reliquas de hac re diſputationes. Nam eſt fundamentum rotius huius diſputationis. Sed in duabus quæſtionibus oſtendemus quid ſit vſura. antiehreſis vſura ſit. l. ſi is qui bona. 11. de pignoribus.& leg. Pecuniam. 37. de pignoratitia actione. Antichreſis eſt cum
uæſtio eſt an
997
. 2 7 z„. mutuam pecuniam à te accipio,& fundum tibi do in pignus, Antichre
& conuenit vt donec reddita ſit ea pecunia, eo fundo fruaris: quæritur an hic contractus vſuratius ſit? Dabiumn non eſt quin ſit vſura. Hic exigitur pecunia,& fructus pro vſu pecu- niæ accipitur. Hoc genus contractus eſt om nino vſurarium, atque ideo iure canonico improbatum. Nam tamerſi leges noſtræ vſuras permittant, tamen iure pontificio improban- tur. Et quamuis hie contractas improberur canonibus, ta- men iure ciuili valet. Vna ſpecies huius antichreſis eſt in l. ſi ea lege. C. eocd. 1 Alia quæſtio eſt de annui reditus emptione, an ſit vſura, an non ſit. Quidam indigens pecunia accepit mille à quo dam& vendidit ei vel fundum velreditum annuum ez fundo quodam, velgeneraliter ex omnibus ſuis bonis:& conue nit forte vt liceat ei redimere quoties voluerit: quæritur an hie contractus vſurarius ſit? Et videtur vfurarius eſle,& an- tichreſis eſſe de qua iam diximus. Nam conuenir inter em- Pptorem& venditorem, vt fructus percipiat creditor ex fun- do interim dum debitor redemerit eum. Cur igitur non di- cemus contractum eſſe vſurarium? Sed hoc genus contra- ctus multum ſane differt ab antichreſi, nec eſt vllo iure im-
ſ45 quid. Ean ſat ſaura.
Annus reditu⸗ an dic⸗ po Mnt Vſura.
probatum, ne iure pontificio dnidem: eſt enim mera ven-
ditio,& omnia hic interueniunt quæcu ditionem neceſſaria ſunt: veluti prerium& merx. Cum ego vendo tibi reditum annuum, decem aureos annuos, eſtven- ditio. l. pacta conuenta, de contrahend. empf. Sedvideamus an conueniat definitioni à nobis traditæ. Dicimus vlucamn eſſe acceſſionem ſortis quam creditor à debitore gxigi, Necn⸗
.„ pter vſum pecuniæ. Et certum eſt non conuenire verbis de-
nque ad veram ven-
finitionis. Nam id lucrum quod percipitur non eſtacceſſio.
Ego vendo tibi reditum annuum„decem aureos, vel fundum cuius eſt tantus reditus: tu illos fructus ſingulis annis per- cipis, non tanquam acceſſionem, ſed tanquam fructus rei tuæ. Nam& ſi conuenerit inter nos vt Poſſim tedimere quo- ties voluero, reditus tamen tuus eſt. In venditione non po- teſt dici merx vel pretium acceſſio eſſe: neutrum alteri ac- cedit:vtrunque æque principale eſt. Sic videtis hanc ſpeciem non conuenire verbis definitionis noſtræ„cum vſuram ac- ceſſionem eſſe definimus. Nam emptor hic capit fructus ex re cuius dominus eſt. Sed dixerit forte aliquis, in re nihil in-
tereſſe, ſed prætextu venditionis contractum matui& fœ-
noris velari& adumbrari,& hoc eſle verbi
non rebus. Ego reſpondeo quod cum venditur reditus an-
nuus pro certa pecunia, puta pro mille, ſors illa nunquam re-
bet poteſt: alienatur omnino, ſcut in vendirione cuiuſque 4 wenids rei. Is qui accepir rem aliquam& pretium dedit, non boteft pretium repetere. Ergo cum emitur annuus reditus, & datur pecunia tanquam pretium eius reditus ſors illa nun-
s legis imponere
quam repetitur: in mutuo vero repetitur, quoties libitum 1
fuerit creditori. Hic videris multum iaterelle mter contra-
ctum vſurarium,& hanc venditionem reditus annui„& lon- Be odioſiorem eſſe vſuram, quam hunc contractum reditus
annui. Eſt tamen receptum apud nos& iudicatum vt ven- ditor poſſit recedere à contractu offerendo pretiam,& ſor- tem quam accepit. Sic dererior eſt conditio eius qui emit reditum annuum, quam eius qui vendidit: vt merito recipia-
tur hoc genus contractus, tanquam publicæ vtilitati con-
ſentaneum,& nullo modo vſurarium. Iſtud genus contra- ctus probatur iure pontificio capit. ad noſtram, extra, de
empt.& vendit.& extrauag. regimini. de empt.& vendit. Ex Venditio ea conſtitutione creditur vulgo hunc contractum ortum uinui re-
habuiſle, ſed ex Nouella conſtiturione luſtiniani„quæ in.
Itε ae-
ibitur ex g. de ortum ſcribitur exemplum ſacræ formæ de vſuris, apparet fuiſſe„ ορ,
veteribus notum. Quod diximus hos contractus probatos
eſle, intelligendum eſt niſi appareat in fraudem vlurarum au-
nuum reditum venditum eſſe: idque ex vna coniectura æſti. matur, ex pretii videlicet exiguitate, cap. ad noſtram. de em pt. & vendit.& cap.illo. de pign. Sed de pretio huius reditus ni.
bwerir.
Quale
hil certum repetitur. Sed apud nos receptum eſt& iudicatum'etiwm
iuſtum eſſe pretium, cum vnus ſolidus annuus pro duodecim emitur. Quoties exiguum pretium magis eſt, iudicatur con- tractus vſurarius& non valet, vel ad moderationem reduci- tur pro arbitrio iudicantium. Explicata definitione vſuræ vi- dendum eſt b
PPp
eſſe de- beæat Ar2- nui reda- Fℳs.
— 1—— —— 4.—— —.—— 4 —————— 4 —„— 2 5 ——— A ———...— 3
4 8 4 4 4 1 3 3 1 8 F 1 4 1 1 11 8 11 1 1 4 ½ 1 8 4 †
—“
1
*
——
1
8 — 1 . f
“

De caußis ex quibus vſuræ exiguntur iure ciuili.
Vod diximus vſuras iure cĩuili deberi& exigi, hoc intel- ligendum eſt, certis tantum ex cauſis. quæ autem ſint
D, Aip hæ cauſæ, nunc à nobis eſt dicendum. In primis cauſa præ-
Quando
Vſura ex
pado de-
ſtationis vſuræ eſt ſtipulatio. Si is qui mutuam pecuniamdat, ſtipuletur aliquod lucrum acceſſionis nomine proptet vſum pecuniæ ſuæ, propter hanc ſtipulationem vſuræ debentur& exiguntur. Sed neceſlſaria eſt ſtipulatio in ſtrictis iudiciis.l. 3. CGod. eod. Debentur ex ſtipulatione ſi quis ſtipulatus fuerit: quod eſt intelligendum etiam ſine mora debitoris. Nam li- cet aliquando vſuræ debeantur ex mota; tamen debentur ex ſtipulatione ſine mora, ſi hoc expreſſum fuerit. l. lecta. ad fi- netn. de rebus credit. In vſuris poteſt hoc exprimi, vt ex die interpoſitæ ſtipularionis debeantur,& preſtentur vſuræ, licet ex eo die forte moram non fecerit debitor. Exempli gratia. Ego tibi centutn dedi mihi ſoluenda intra annum: ante an- num non potes dici moram feciſſe:& tamen ſi ſtipulatus fue- ro ſingulis menſibus pecuniam pro vſu fecuniæ meæ, cam poſlum exigere. Haæc vſura exigitur propter ſtipulationem qua cautum eſt, vt is qui pecunia vtitur, eius pecuniæ vſuras ſoluat. ex pacto autem nudo vſuræ non debentur in ſtrictis ludiciis. Si quis mutuam pecuniam dederit alicui, nec ſtipula- tus ſit vſuras ſolui: ſi id tantum conuenerit pacto ſine ſtipu- latione, vt vſuras præſtet debitor, non debebuntur. l. 3. Cod. eod. Quamuu vſura. Hoc ita conſtitutum eſt odio vſurarum. Vlura eſt præter naturam tecepta, vt iam admonui: ideoque
ſit vt quamuis vſuras non reiiciamus, tamen vt veluti rem
odioſam habeamus,& quaſi res nullo fauore digna ſit, vt Aaoties aliquid occurrit, vel dubium, vel ambiguum, vel ob- ſcurum, id interpretemur quaſi rem odioſam& alie nam à tatione naturali: Ideoque quamuis ex pacto tunc ſoleat agi ſine ſtipulatione interpoſita, cum pactum adiicitur contra- Ktui. l. iuriſgentium. de pactis.& d. l. lecta. de rebus credit. ramen hic non poteſt agi ex pacto propter odium harum vutarum. Excipiuntur duo caſus in quibus vſuræ etiam vel ex pacto debentur. Vnus eſt in l. frumenti. 12. Cod. eo- dem. Quod igitur à nobis dictum eſt, debet intelligi de
geamryr. nummis creditis,& cum quis mutuam pecuniam numera-
uir debitori: de aliis autem rebus hoc intelligendum non eſt, licet in bis omnibus mutuum& vſura conſiſtat, tamen quod ad effectum attinet, multum intereſt an quis dederit nummos, an vero res alias quæ conſtant pondere, nume- ro, vel menſura. Nam ſi pecunia numerata data ſit, neceſſa- ria eſt ſtipulatio:Si vero frumentum aut vinum, aut aliam hu- iuſmodi rem præter pecuniam numeratam datam eſſe mutuo proponatur, vſura etiam ex ſolo pacto præſtanda eſt. Sed quæritur quæ ſit ratio diuerſitatis:? Ratio diuerſitatis hæc eſſe videtur, quia cum nummi mutuo dantur, ſem per eſt certum lucrum creditdris. Quicquid conuenerit, quicquid ſtipula- tus ſit, certum eſt lucrum, quia certa eſt æſtimatio pecuniæ. I. nummis. de in litem iurando,& l.ů. de act. empti. Nihil po- teſt euenire vt non ex eo contractu creditor aliquod lucrum acquirat: at in oleo, frumento, vino,& aliis huiuſm odi rebus idem dici non poteſt. Non enim eſt certum lucrum credito-
ris:imo poteſt is ex eo contractu damno affici. Exempli gra-
ria, ego nunc tibi do centum modios frumenti mutuos, vt mihi menſe Octobri pro vſura des decem. Contingere poteſt vt quod ego tibi nunc do maioris æſtimationis ſit, quam quod àte accepturus ſum, licet à te plures modios frumenti acce- pturus ſim. Nam temporibus pretia rerum mutantur. J. pretia rerum.§. vltim. ad leg. F alcid. Hanc rarionem nos ſum- pſimus exl.3oleo. a3. Huic ſimile eſt quod dicitur in Lſi ea lege cod.tit.. Alter caſus eſt in l. etiam. ff. eod. Si ciuitas alicni mutuam pecuniam dederit, etiam ſi vſuras ſtipulata non ſit, ſed tan- tum vſuras pepigerit eo nomine præſtaris vſuræ debe buntur exeo pacto interpoſito ſine ſtipulatione. Ciuitates licet pri- uatorum hominum aliquando loco habeantur; vt dicitur in l. eum qui vectigal. de verborum ſignificatio.tamen quædam habent ſingularia.l. ciuitas. de rebus credit. Nam ciuitas ex mutuo ita demum obligatur, ſi pecuniæ mutuo datæ in eius
295 b Franc. Duareni(omment.
vtilitatem verſæ ſunt. Duo hic ſingularia ſunt: vnum eſt quod hic agitur ex pacto: alterum quod non tantum expa. cto agitur, ſed etiam ad vſuras. Norandum tamen eſt quam- uis ex pacto vſuræ peti non poſſint, tamen pignora poſſe retineri quæ data ſunt etiam vſurarum nomine, de quibus nulla ſtipulatio interpoſita eſt.l.per retentionem. 4. Cod. eo- dem titulo. Creditor qui mutuam pecuniam dedit,& qui pactus eſt ſibi vſuras ſolui, eius pecuniæ nomine pignus ac- cepit. Verum eſt ei nullam actionem ad vfuras petendas ex pacto competere, ſed tamen pignus rerinere poteſt, donec ei ſolutæ fuerint vſuræ. Malto fauorabilior eſt retentiorei quam exactio, ſi quis rem non poſſideat. idem dicitur in. pignoribus. 22. Vſuræ etiam hæ ſolutæ non repetuntur, vt dicitur in leg. 3. ex pacto enim debentur naturaliter,& natu- rale debitum impedit repetitionem, vt diximus ſupra, ſub titul. de condict. indebit. In condictione indebiti ſpectamus an naturale tantum debitum ſit, an non ſit. Sed fi alii quan- do ſponte ſua& conſenſu vſuras debitor præſtiterit, ex ſo- lo pacto an ad ſolutionem carum in futurum obligabitur: Haæc quæſtio tractatur inl. creditor. 7. hic. Cod. Ego tibi vſu- tas præſtiti quas non debeam, quia interpofita non erat ſtipulatio, an in poſterum poſſim cogi ad ſolutionem ea- rum, quia aliquando eas ex conſenſu præſtiti? Dicitur me non poſſe cogi. Simile eſt quod dicitur in l. ſi certis annis. de pactis. Si certis annis præſtitum ſit quod nudo tantum pacte conuenerit dari, non ideo in poſterum præſtabitur quod certis annis præſtitum ſir ab eo qui cogi non porerat ad ſolutionem. Sed huic ſententiæ contrarium videtur quod dicitur in l. cum de in rem verſo. de vſuris hic. Quareba- tur an pater conuentus de in rem verſo actione ex contta- u filii ſui, ideo teneretur ad vſuras, quia eas longo tem- pore præſtitiſſet. Hic dicitur, ideo ſoluendas. Ergo vſuræ debentur propter præſtationem longi temporis, etiam ſi alias vſutæ huiuſmodi ſint vt exigi non peſſint. Eſt diff- cilis antinomia,& vulgo dici ſolet, prepter tempus non poſſe quem cogi ad vſurarum præſtationem quæ exigi nen poterant, vt dicitur in dicta I. fi certis annis. Cod. de pa- ctis. Si tamen quis alleget titulum, præſumi ob hanc præ. Cneile ſcriptionem& diuturnitatem temporis, eum qui petit vlu-" f- ras habere titulum. Sed mihi videtur ſenſus non eſle huius„ loci. Ego ſemper hoc caput interpretatus ſum, quaſ inter.)ſu
poſita fuerit ſtipulatio ab eo qui contraxerat cum filio. Eid eum4e
facile præſumitur in rem verſum eſſe, cum longo temporeaen vſuras pi æſtiterit pater. In hac enim quæ ſtione quærebatur, 4cn. anin rem patris verſum eſſet necne. In ſequenti vero ſpecie fauor dotis exigit, vt propter longi temporis præſtationem cogatur vſutas loluere. Hæc de ſtipulatione ex qua diximus vſuras deberi.
Altera cauſa vſurarum praæſtatiohis eſtmora. Vſuræ de. Demua
bentur propter moram in bonæ fidei iudiciis tam direcis quam contrariis,& ſi ſtipulatio nulla int erpoſita fuerit, imo ne conuentio quidem vl L1.&l. in contraria. hic l. mora. §. in bonæ fidei. In contractibus bonæ fidei non eſt necelle ea exprimere quæ alterum alteri præſtare oportet, quatm uis id tutius& conſultius ſit exprimere. Alter alteri conde- mnatur in bonæ fide iudiciis, in id quod alterum alteri ex bo- no& æquo præſtare oportet propter latam poteſtatem iu- dicis in his iudiciis in quibus additur, Ex bona fae. Iceo fit condemnatio harum vſurarum nomine in his iudiciis, quia æquum non eſt alterius moram alteri nocere. Hoc locum
habet non tantum in directis actionibus bonæ fidei, ſed
etiam in contrariis. l.& in contraria. hic. I. quia tantun- dem. de negotiis geſtis. Tantum valet officium iudicis in bonæ fidei iudiciis, quantum in aliis nominatim interpoſita ſtipulatio., Tertia cauſa præſtationis vſurarum in bonxæ fidei actio- D,, nibus eſt pactio vel conuentio. Nam quamuis in bonæfl.“ dei iudiciis vſuræ debeantur ex mora, tamen ſine mota de- bentur, ſi idconuenerit. I. cum quidam. 16.§. ex locato. Ric. Sicut diximus in mutuo deberi vſuras ex ſola ſtipulation ſine mora, aliquando etiam ex ſtipulatione propfet mo- ram: ſic in bonæ fidei iudiciis ſi id conuenerit nudo pacto. Sed quid de ſtrictis iudiciis dicemus? An idem dicemus quod de aliis iudiciis, vt debeantur vſuræ pre pter moram,& 4 quo

ur in dicka l. Htena nul mzaleget tiulun, nrint rurniatem tempors, ang „Kedmibi viderueal. boc cput intendtenu ado ides gai coutturan a tem rertum ehe, anli ner. Phacenim quakut rum e lelcger I proptet ng temna ul Narkeſelara
Delegati⸗
5
m Tit. De vſuris&; fructibus,&c. H
à quo tempore debebuntur? quæſtio eſt difficilis, quia ſub hoc titulo de eo nihis aperte cautum eſt. Et tamen argu- mento ducto exl. videamus.§. ſi actionem. facile quæſtio hæc decidi poteſt. In ſtrictis iudiciis fructus debentur non ex tempore moræ, ſed ex tempore iudicii accepti. l. videa- mus. 38.§. fiactionem. Fructus non reſtituuntur ex contra- ctu ſteicti iudicii propter moram, ſed poſtquaimn lis conte ſta- ta fuerit: ergo multo minus in ſtrictis iudiciis hentabun⸗ tur vſuræ àtempore moræ. Nam fructuum reſtitutio non eſt tam odioſa quam vſurarum præſtatio. Qud autem dixi- mus id expreſſum non elle, nec aperte definitum iure ciuili, id ideo dixi, quia l. lite conteſtata. 35. mihi videtur alio ſenſu
Adl, uto accipienda eſſe. Lite conteſtata vſure currunt. Primum lu- eotefata. riſconſultus non videtur loqui de ſtrictis iudiciis. nam loqui-
tur fimpliciter. ſed alius eſt ſenſus horum verborum, id eſt,
curſus vlurarum lite conteſtata non interrumpitur. l.. Cod. de iudic. Sic eam legem interpretatus ſum in interpretatio- nel. ita ſtipulatus. de verbor. obligat. Non dicit à lite con- teſtata vluras deberi incipere, ſed dicit non deſinere vſuras
deberi propter lirem conteſtatam. Quxæri ſolet quid dicen- dum ſit de fideicommiſſis& legatis,& an ex legatis& fidei- commiſſis debeantur vſuræ à tempore moræ, an àtempore litis conteſtatæ? Et breuiter exiſtimo, idem dicendum et- ſe de legatis& fideicommiſſis quod de actionibus bonæ fi-
dei. Licet enim actio qua petitur legatum aut fideicommiſ-
ſum ſtricti iudicii ſit, tamen quadantenus ſimilis eſt bonæ fi- dei iudiciis:& de vſuris& aliis acceſſionibus hoc ſatis ex- preſſum eſt,l. in minorum. Cod. in quibus caul. reſtit. in inte- gr. Id etiam mihi ſatis expreſſum videtur in l. 3. hic. vbi mi- hi videtur dici ex legatis& fideicommiſſis vſuras deberi à tempore moræ. Sed difficultas oritur ex l. 1.& 2. C. de vſur. legat.& fideicom miſ. Hic dicitur vſuras deberi ex tempore litis conteſtatæ. Sed hæc pugnantia non ſunt, nec recte duci- tur argumentum exl. I.& 2. de vſur. leg. ad conuellendam noſtram opinionem, quæ etiam vulgo recepta eſt. Siexigà- tur vſura ex tempore interpellationis& moræ, multo magis ex tempore litis conteſtatæ. Sed inepti ſunt qui à contrario ſenſu ex his reſponſis argumenta ducunt, quæ facilius admit- tuntur in laliqua generali,& conſtiturione promulgata: etſi reſcripta principum nunc autoritatem legum habeant. Pro-
oſitum enim fuit imperatori litem conteſtatam eſſe, quam- uis dicat l. C. in l. 3. raro perueniri ad iudicem, tamen hoc in-
terdum fiebat. Hinc multæ quæſtiones tractantur de mo- ra, quia diximus propter moram vſuras deberi:& ſic inſcribi- tur titulus. De vſuris& fructibus& cauſis& omnibus acceſ- ſionibus& mora. Plæraque capita leguntur ſub vtroque ti- tulo de mora. Sed hunc locum plene tractauimus in tracta- tu de verb. obligat. in d. l. ita ſtipulatus,& aliis. Quædam et- iam capita huius tituli pertinent ad oblationem,& an obla- tione ſiſtatur cauſa vſurarum. Ve inl.ſi creditrici.l. ex prædiis. l. acceptam. C. hic.& l. creditor. I. tutor.§. Lucius. hic. l. ſi per te. C. eodem. Sed hæc omnia tranſmittemus quaſi ante pau-
cos menſes à nobis ſatis explicata: ideoque ea non repetemus. Proximus locus eſt huius tituli,
De moao e, quantitate vſurarum.
D lximus ſuprà vſuras iurè ciuili permiſſas eſſe certis ex cauſis ad certum modum: de eo modo& quantitate
nunc videndum eſt. Hic modus vſuratum definitus eſt à lu-
ſtiniano in eonſtitutione ſua. l. eos.§. t. Hac conſtitutione Iaſtinianus derogat pleriſque veteribus legibus, vt ipſe teſta-
tur. Ideoque ſequenda eſt hæcluſtiniani conſtitutio. Lege
duodecim tabularum olim cautum fuerat ne quis excederet vnciarum fœnus, vtrefert Cornelius Tacitus libro 1. His o⸗ mnidus abrogatis legibus luſtinianus hoc de modo vſurarum ſtatuit. Permittit illuſtribus perſonis trientes vſuras, id eſt, tertiam partem centeſimæ vſuræ ſtipulari. Negoriatoribus Permittit beſſem, id eſt, octo vncias: ſemilfes permittit cæ- teris. In traiectitiis pecumiis permittit centeſimam vſuram.
.
Ceteſima Soed paucis explicandum eſt in gratiam Tyronum quid ſit cen⸗
teſima vſura. Centeſima vſura dicitur cum ſoluitur centeſi-
poteſt, eo cognito quid ſit centeſima vſura. Nam allæ ompes
Quadrans vſura eſt, cum foluuntor tria 6 ngulis annis. Cum ergo quæritur quæ ſt quaniicas vlurarum lege definita, di- ſtinctio perſonarum adh benda eſt, quæ hic exrat in conſti- tutione Juſtiniani, dict. l. eos. quia illuſtribus perſonis vt d'xi- mus, permittat trientes vſuras ſtipulari, id eſt, 4. pro 100. ſin- gulis annis. Permittit artißcibus maiorem vſuram, quia ma- gis eorum intereſt quam illuſtrium; nam b arthcs nego- tiantur& fœnus exercent ex pecunia ſua: cuiuſmodi funt
atgentari, quorum mentio eſt in Nouella luſtigian conſti-
hoc ſcripſi lib. 2. diſputat. cap.z. Aliquando hunc locum de illuſtribusperſonis adduxi cum diſputarem de gradibus digni- tatum.. 5 3 398 3. 4
Super illuſtres Accurſius& cæteri omnes Accurſaniad- dunt,& faciunt quinq; genera dignitatu m, cum tan: um qua- tuor ſint. Hi etrorem ex hoc loco ſumpſerunt, vbi dicitur, Iluſtribun perſonis, fiue eas præcedentibus. Sed hoc dict um eſt Propter conſules& patricios. Nam erat maior eorum digni- tas, vt ad ſcriptitium vllum titulum deſ derarent. Iuſtnianus
in Nouel. couſtitutione de naut. fœnore ait, ſe idem conſti-
tuiſle de atgenta:riis quod de aliis 1 egotia toribus qui ergaſte- riis præſunt. ⁷ ſpecierum fanori dationibus. Hic vid etur luſti- nianus exprimere duos caſus ex quibus permilla ſit centeſi- ma vſura. Peimum in traiectitiis pecuniis, cum quis mutuam dat pecuniam trans mare vehendam periculo ſuo. Secundum cum ſpecies aliqua datur fœnori, vt cum vinum ‚oleum, fcu- mentum datur mutuo. Iam diximus multum intere ſſe an pe- cunia numerata detur mutuo, an vero alia res quę cõſtat pon- dere, numero, vel menſura. Nam multo eſt fauorabilier ac- ceſſio vini, frumenti,& huiulmodi rerum, quæ petuntur ex mutuò quam quæ ex pecunia numerata, propter incertum lucrum& pretium earum haiuſmodi rerum quæ pretium
mutant pro varietate temporum& locorum, ve dicitur in J.
heei rerum. ad legem Falcidiam.§. vltim. Et certum eſt ante hancconſtitutionem Iuſtiniani permiſſas fuiſſe maiores le gi- timis vſuras exigere ex fœnore harum ſpecierum, vt appatet ex l. oleo. Additamentum ſignificat, vt ſi aliquid addatur le- Bitimo vſurarum modo: id exigi poſſit. Huic ſimile eſt qnod dicitur in l. ſi ea lege. 16. An tunc vlura ſit&contractus vlura- rius, cum conuenit ve creditor percipiat fructus pro vfſuxis, quæ dicitur antichreſis eſſe? Et dicendum eſt non idem de hac antichteſi iudicandum eſſe. Hocintelligendum, cum data eſt ſpecies,& creditor eſt ſtipulatus ſpeciem: alioquin non lice- bai olim excedere legitimum modum vſurarum. l. cum non frumentum. Cod. hic. Species eſt huiuſmodi, Ego tibi de- di pecuniam numeratam;& conuenit vt pro ea pecunia mi- hi ſoluas cerram quantitatem ftumenti: ſiea quantitas ex- cedat legitimum modum vſurarum, exigi non poterit. No- tandum igitur eſt, non licere excedere legitin am vinram ex quaeunque cauſa, etſi traiectitia pecunia ſit. Sed difficul- tas naſcitur ex conſtitutione Iuſtiniani de agcicol. Nouel. eſt 32. in aliis inſcribitur null. creden. agric. Iuſtinianus cam I1pp 2 9
—— 2—
* *
“
— 8— 1—— 4— 6 1 4 4

1006 Franc. Duareni(omment. conſtitutionem edidit aduerſus eos qui fœnerantes agrico-
lis ruſticis eos omnibus forrunis ſpoliabant. conſtituit enim modum vſurarum quæ àraſticis agricolis exigi debeant. Et ait, ſi frumentum eis mutuo datum ſit, non poſſe exigi vltra octauam partemin anno. Sivero eis mutuo data ſit pecu- nia, non poſſe exigi niſi vnam ſiliquam proſolido. Octaua autem pars excedit centeſimam,& tamen dicit ſe velle exo- nerare,& leuare agricolas, cum tamen eos grauat ea con- ſtitutione. Sed facile ego iis aſſentior, quibus ille locus eſt ſuſpectus, vbi legitur, octauam partem. Certe videtur cor- ruptus eſſe:& facilis eſt lapſus in numeris. Nam credibile eſt vigeſimamquartam pro octaua adſcriptam eſſe à luſti-
niano: ſicut in mutua pecunia dicitur, cum vult ſiliquam.
exigi pro aureo vel ſolido. Siliqua eſt vigeſimaquarta pars ſolidi velaurei. Præterea quænam eſlet tantaratio diuer-
fitatis inter pecuniam& frumentum? Ego nihil poſſum
aliud vobis afferre antequam emendatiores godices conſu-⸗
luero. Ex his quæ diximus naſcitur quæſtio quæ tractatur in l ſi ea pactione. 14. Cod. eodem. Quidam mutuam pecuniam dedit, pro vſuris pactus eſt vt fibi liceret domum quandam inhabitare: is ea domo vlus eſt,& habebat eam habitatio- nem ob vſum pecuniæ à ſe creditæ. is petit pecuniam cre- dicam. Obiicitur ei vluram legitimum modum excedere, & ſiineatur æſtimatio mercedis, qua mercede potuit ea do- mus locari, eam mercedem excedere legitimum modum vſurarum. Hic quaritur an eius æſtimationis ratio haben- da ſit? Hic reſcribit Imperator referri quæſtionem minime oportere,& rationem adfert, Licet enins maiore Forte,&c. Hic enignius interpretatur Imperator contentionem de ha-
bitatione domus pro vſuris: quia videtur hoc ad quæſtum
non pertinere. Animaduertit enim creditorem eam do- mum non locare, ſed potius eam domum ipſum inhabi- taſſe: ideoque licet creditor maiori mercede eam domum locare potuerit, non ideo tamen illicitum fœnus contra- ait, ſed vilius conducta habitatio videtur. Sed hinc obiter notandum eſt, vſurarium contractum eſle cum quis paci-
ſcitur, vt pro pecunia quam mutuam dat liceat ſbi vtire ali-
qua debitoris. quod tamen aliqui non putant,& hic locus oſtendit contractum eſle viurarium qui iure pontificio pro- hibitus eſt. Ex his igitur quæ diximus apparet non licere modum legirimum vſurarum excedere in ſtipulatione vſu- rarum, vel actione. Si quis autem eum modum qui lege eſt definitus exceſſetit, quod extra legem adiectum eſt, pro non adiecto habetur. Sic enim intelligendum eſt. Totus enim contractus non improbatur, quia lege definitus mo- dus vſur arum ſeruatus non eſt, ſed id in quo exceſſit credi- tor pro non adiecto habetur, vt dicitur in l. eos. Cod. hic. nulla actione poterit ſuper fluum petere. Hoc eſt etiam ex- preflum inl. 29.& l.29. hic. Poteſt peti ſors, licet vſuræ le- gitimum modum excedentes non petantur,& quod illiei- te adie tum eſt habetur pro non adiecto,& vſuræ licitæ, id eſt, quatenus non excedunt legitimum modum exiguntur. Idem dicendum eſt,& ſi quis quicquam ſtipulatus ſit in frau- dem vſuratum. Nihil enim refert an quis vſuras ſtipulatus ſit intra modum lege definitum, an vero pœnam ſtipula- tus ſit in fraudem vſurarum: veluti cum ſibi quis licere non videret vltra modum lege definitum vſuram ſtipulari, re- currit ad pœnam, quia de pœna legibus nihil cautum eſſe intelligebat. l. pœnam. 45. hic. Poſſumus vſuram pro pœ- na ſtipulari,& pœnam pro vſura: ſed hoc, modo nihil fiat in fraudem legis quæ modum definit vſurarum exactioni. Eodem pertinet quod dicitur in l. cum allegas. Cod. eodem. Quidam mutuam pecuniam ſumpſit ea lege vt ſi intra cer- tum diem non ſoluerer, redderet eam cum pœna quadru- pli. Ait, iurisforma. Videndum eſt an hæc pœna excedat le- gitimum modum vſurarum. Nam ſi excedat modum legi- timum vſurarum, peti non poterit: alias facile fraus fieret legitimo vſurarum modo. In omnibus autem his exem- plis videndum eſt num in fraudem vſurarum adiecta ſit pœ- næ ſtipulatio, vt Accurſius etiam& cæteri hoc in loco ad- monent. Nam vſuræ debentur propter quantitatem. cum autem pœna adiicitur facto vel dationi ſpeciei alicuius, a- liud dicendum. Nam facile non eſt præſumendum tune
9
ti poſſunt, quia omnino ſunt indebitæ vltra duplum. Veluti
plum ſortis vſuræ exigi non poſſint. Hinc naſcitur quaſtio 419.
pœnam adiectam eſſe in fraudem vſurarum: quia vſuræ ax his cauſis non debentur. Vſura enim eſt vel nummorum tantum vel aliarum rerum quæ conſtant pondere, nume- ro, vel menſura. Hæc ad interpretationem l. eos de modo vſurarum. Quibus addendum eſt, interdum acciderevtno legitimæ quidemn vſuræ exigi poſſint, quamuis modus de- finitus ſit vſurarum exactionis, ſecundum conditionem per- ſonarum quæ vſuras exigunt, quia fit aliquando vt non li. ceat vſuras ad legiimum modum petere. Exemplum vnum eſt, cuius mentio eſt in variis locis vtriuſque tituli tam Cod. quam ff. Si quis ſtipulatus ſit maieres vſuras,& exegerit minores longo tempore, is vſuras quas ſtipulatus eſt, quæ maiores ſunt exigere non poteſt. l. quamuis.& l. aduerlus. Cod. Quidam ſtipulatus eſt vſuras ſemiſſes, non excedit modum lege definitum:& leuiores vſuras, puta quadran-
tes vel trientes exigit: nunc petit ſemiſles ex ſtipulatione. Debitor ait tacite actum eſſe ne ſemiſſes petantur, ſed tri- entes tantum, vel quadrantes, quia certis annis vluras tri- entes accepit creditor loco ſemiſſium vſurarum. Ergo ſub- mouebit eum excaptione taciti pacti. Idem in l. quamuis. Cod. eodem titulo. Nos facile interpretamur vſuras eſſe remiſſas propter odium vlurarum. Nam cum hoc genus acceſſionis præter naturam ſit, vt dixi, facile contra vſuras fit interpretatio, vt credatur is qui longo tempore minores vſuras exegit, maiores quas ſtipulatus erat remiſiſſe. Simi- lis locus eſt in tit. ff.l. cum quidam.§. Diuus.& l. qui ſemiſſes.
& l. 6. Quamuis propter interuallum tem poris non debean- tur vſuræ, vt iam diximus ex l. cum de in rem verſo. eam enim legem dixi accipiendam eſſe de vluris quæ ſtipulatione pro- miſſæ ſunt. Præterea quæ iam diximus, alia quædam iura circa mo- derationem vſurarum conſtituta reperiuntur. Non enim ſatis vilum fuit iuris auctoribus quantitarem definire ad quam vſque licitas vſuras ſtipularemur: ſed præterea quæ- dam conſtituerunt de quibus nunc dicemus. Atin primis, vt vſutæ vlera duplum non exigantur. Hoc ius multum dif- fert à conſtitutione luſtiniani. Nam& ſi quis ſtipulatus ſit intra legitimum modum vſurarum, puta ſi quis ſtipulatus ſit ſemiſſes vſuras, tamen ſi tantum exigatur huius Kandin nomine, vt excedat duplum ſortis, nihil amplius pati poteſt. Hoc expreſlum eſt in l. ſi non ſortem.§. 1. de condict. indebi-
ti Et ſi ſolutæ fuerint vltra duplum non retinentur, ſed repe-
ſi quis ſtipulatus ſit centeſimam vſuram, quę centeſimo men- ſe exæquatur ſorti: poſt centeſimam menſem nihil am- plius petere porerit. dict. leg. ſi non ſortem.§. 1. Plutarchus in Lucullo ſcribit hoc primum à Lucullo conſtitutum eſ- ſe. Nam cum multa alia iura de vſurarum moderatione con- ſtituta eſſent, tandem hoc conſtfuit Lucullus, vt vltra du-
pe. Io. C.
tractatain l. vſuræ. 10. Cod. eod. hoc caput habetur diſfi- 2
cillimum: ideo attendite: varia enim eſt lectio huius capi- tis. Vna eſt affirmatiua, altera negatiua. Quidam ita legunt, Tanc enim vltra ſortis ſummam vſuræ exig untur. alii ita, Tunx enim vltra ſortu ſummam vſuræ non exiguntur. Et ſic in Nori= cis codicibus legitur: quam lectionem ſequutus eſt Alciarus, alia reiecta, quam ait obſcuraſſe hunc contextum qui alio- quin perſpicuus,& clatus erat. Ego autem vtran que ſenten- tiam defendere ſolitus ſum, vt veram& ſententiæ Iuriſcon- ſultorum conſentaneam:vt ergo intelligamus verum ſenſum huius loci, ponenda eſt ſpecies de qua dubitatum fuit, pro- pter quam dubitationem hoc ita fait conſtitutum. Quidam ſtipulatus eſt vſurarum centeſimam, id eſt, pro centum ſti- pulatus eſt duodecim ſingulis annis, vel vnum ſingulis men- ſibus. Vnum aureum exegit vſque ad centeſimum men- ſem: poſt centum menſes pergit vſuras exigere. Reus de- bitor ait ſe nihil amplius vſurarum nomine debere, quia ad duplum vique fſortis ventum eſt,& leges vetare vltra du- plum ſortis vſuras exigi. Creditor autem ait eo tempore quo 1 agit ſummam quam petit non excedere duplum ſortis,& ait legem intelligendam eſſe de quantitate vſurarum Jduf excedit ſortem tempore ſolutionis. Exempligratia, ſifus- 1” rit ceſlatum vltra tentum menſes in ſolutione vſurarum,
& totas cas vluras petam, non pofſum eas petere vltra du⸗ b plat:
. 3 1.

te qudu nunc äcenn adonergantnr. Haiun
loſtintani. Nim K louk
men ſj tuntum erzauka taplam ſrri didlman Lünaſonem ſ. eaut rra caplum nonteiuan
ino ſutdebitx vlctct
merſmmm rfutum qxcr poltcenteiwam man d. leg inonlonenſt oc 2* 1 Laculb olt
aiutade vſormmmr
4
In Tit. Dæ vſarus& fructibus, eoc. wei
plam: quæriĩtur ergo quomodo accipienda ſit lex vetus, qua
cautum eſt neyltra duplum vluræ pecantur. Hic Imperator ait, ſic eſſe intelligendam eam legem, quaſi accipienda ſit de
vluris non per tempora ſolutis, ſed quarum quantitas exce-
dit ſortem tempore ſolutionis. Rationem adtert. Primum videtis quomodo lectio affirmatiua quæ vulgo tecepra eſt, inelligenda ſit,& quomodo conueniat verbis antecedenti- bus. Tunc enim vlira ſortu ſummam vſuræ exiguntur. His ver-
bis interpretatur veterem legem de duplo, de eo qui exigit
vſuras vhra ſortis ſummam, id eſt, vltra du plum pretii. Is de- mum̃ dicitur exigere vſuras vltra duplum, cum tempore ſo- lutionis quantitatem perit vſurarum nomine quaæ tempore ſolutionis excedit ſortem. Lex quæ lata eſt aduerſus cos qui exigunt vluras vltra duplum, ad hanc ſpeciem non pertinet: nam in ea lege ii dicuntur exigere vltra duplam, cum tem- Pote ſolutionis ea ſum ma quæ exigitur, cam computatio- nem excedit. Hoc modo intellecta hæc lectio mihi non vi- detur incommoda. Addamus negationem, quam addidit Haloand. Vſura non e;xεguutur quoties. Hsemonymia huius verbi& ambiguitas explicanda eſt. Verbum exgere, nunc ad factum refertur: ſupra refertur ad ius. Won extgantur, id eſt, non poſſuat exigi. Lex quæ vult non exighid eſt, non debere exigi vſuras vltra duplum, intelligenda eſt cum tempore ſo- lationis ſamma quæ exigitur, excedit eam computationem. Hæceſt clara& ſimplex iaterpretatio, ni fallor, huius loci.
Alii qui acutiores cæteris ſunt iudicio ſuo nouum ſenſum ex-
cogitarunt, nec potuit eis placere hæc noſtra interpretatio,
cum abſurdum putent particularem ſolutionem non com-
putari in duplo. Aiunt, aihil poſſe ablurdius hoc dici: non perſpexerunt rationem tam diuerſi iuris: ideo forte quia ex-
perientiam rerum& negociorum, que veriantur inter homi-
nes, non habuerunt.
Extat apud nos conſtiturio quædam inter regias conſti-
tutiones, quæ huic omnino ſimilis eſt,& quæ eandem omni- no rationem habet, videlicet conſtirutio de reditibus hy- poth acariis, de quibus ia n ſupra diximus: hi reditus hypo- thecarit affi aes ſunt& perquam ſimiles vſuris, licet ab vſu- ris differant. Cautum eſt illa lege regia, vt illi reditus hypo- thecarii vlera quinquennium exigi non poſſint, ſi diu ceſſa- tum fuerit in ſolutione redituum, vcita reditus illi excedant quinquennium. Exempli gratia, ſi toto forte decennio ceſ- ſatum eſt,& is cui debentur petic decem annorum redi- tus. Ob icitur præſcriptio quinquennii per legem regiam, ne liccat ei vltra quinque annos penſionem,& reditum exigere, ſi nihil petierit:& tamen ea lex non prohibet quin
petat reditum ſingulis annis vſq; ad decem annos vltra quin-
quennium: ita vt reditus illi vltra quinquenuium folutinon proficiant reo. Sed ſi tempore ſolutionis reditus illi exce- dant quinquennii penſiones, vltra quinquennium non po- teric petere. Ratio diuerſitatis eſt, quia plerunque accidit vt creditores non exigant reditus ſibi debicos, vt tandem miſeros debitores& obligatos mergant,& eos poſſeſſioni- bus ſuis ſpolient, cum non exigitur ab eis fingulis annis vt conuentum eſt. Quodnon procedit cum ſingulis annis re- ditus& penſio petitur. Tametſi autem ratio inter hæc di- uerlſa ſit, tamen luſtinianus odio vſurarum& fœneratorum
alia quadam conſtitutione ſua hanc legem abrogauit,& vo-
luit vt vſuræ per tempora ſolutæ computentur in duplo,& proficiant reo ad dupli computationem. Hoc conſtitutum eſt in nouel. 138. Addendum eſt igitur huic legi, hoc abro- gatum eſſe omnino, nec hodie diſtingui vfuras quæ per tem- pora ſoluuntur ab aliis. Alia eſt conſtitutio luſtiniani in leg. benul. hic. qua lege hanc conſlitutionem extendit ad conſti- tutionem de qua iam diximus de d uplo vſurarum. Fraus fie- ri ſolebat à fœneratoribus ita vt faciſe ca lex eluderetur. Nam accipiebant pignora& retinebant„donec ſibi ſolutæ eſlent omninovſuræ, etiam vltra duplum ſortis. Lex non permit-
tebat petere ned etiam petebaut: ſed retinebant pignorado-
nec ſibi ſolutæ fuiſſent vſuræ. Cum igitut videtet hac ratio-
ne fraudari legem, hoc con ſtituit. Quod& in bona fidet iudi- cius. Lex loquitur de eo qui vſuras ſtipulatur ex muruo, vt eas vſuras non poſſit petere vltta duplum. Quid dicemus de eo
cui debentur vſuræ ex indicio bonæ fidei, ve ex emptione?&
luſtinianus ait, etſivſuræ debeantur ex mora, eas non poſſe
tur, ſed vſuræ lortis tantum. vſuræ præteritæ conuerſæ ſint in ſottem,& eius fortis re-
exigi vltra duplum. Idem dicitur in l. cos. Quæ lex definit modum vſurarum. Nam ea lex Pertinet etiam ad bonæ f-
deiiudicia. Prærerea luſtinianus tantum produxit quod de
duplo hic dicitur alia conſtitutione ad id quod intereſt. Du- bitatum fuit apud veteres an id quod intereſt poſlet perpo- tuo exigi ſine vlla præfinitione: vt exempli gratia, Ego tibi vendorem pro certopretio, qnam tibi tradich„precium non ſoluis„ago aduerſus te,& peto id quod mea intereſt. Nam ſi fundum tibi non tradidiſſem, potuiſſem tor fructus per- cipere. Conſtitutum eſt à luſtiniano, vt quodpetitur eius quod intereſt nomine non pollit duplum excedere. Aliud ius eſt de v luris vſurarum nevſuræ vſurarum exigantur, l. placuit. 2 9. ff. eod. Idem dicitut in l. ſi non ſortem.§. ſupra duplum. de condict. indeb. adeò vt ſi ſolutæ fuerint repe- tantur tanquam indebitæ per condictionem indebiti. Id er- iam colligi poteſt ex definitione vſuræ quam ſupra tradidi- mus. Vſura eſt acceſſio ſortis. Ex hocapparet pro ſorte tan- tum vſuram exigi poſſe, non etiam pro vſuris. Sors eſt, quod Græci ueᷣeeνe vocant,& qui vluras vſurarum exercer im- probus habetur,& notatur infam ia„l. improbum. Cod; ex quibus caul. not. infam. Quodadeo verum eſt, vt ſi iudex aliquem condemnauerit in Viuras vſurarum, ca ſententia zſ iure nulla ſir, l. præles. dere iudic. Ratio huius iuris vi⸗
enda. Probabiliter forte dici poſſet, non minus ſortis quam vſurarum vſuras exigi poſle, Vlura enim exiguntur propter vſum pecuniæ: ergo qui vſuris pecuniæ vtirur ad vſuras pendendas, earum vlararum teneri videtur. Sed vi- ſam eſt hoc pernicioſum reipublicæ, quia in infinitum cre- ſcerent,& fruſtra definitus eſlet modus vlurarum ſi hoc per- mittererur. Idem dicitur de fructibus. Non de bentur vſu- ræ fructuum, J. neque. Hic vſuræ loco fructuum cedunt,& locum fructuum obtinent: vſura acceſionum non deben- Quod diximus verum eſt, erſi
nouatæ vſuras ſtipulatus ſit fœnerator. Si quis ne contra le- gem vluras vſurarum exigere prohibentem conuertar in ſortem vſuras præteritas, quaſi vſuræ ſolutæ ſint,& turſus data ſit ſors mutuo veteri debitori breui manu, hæc ftaus, hoc conuentum, non porteſt creditori prodeſſe, vt vſuras vſurarum exigat: quod videbatur olim conſtitutum. Nam ſi liceret illas vſuras preterititem poris debitas in ſortem con- uertere,& eius pzouniæ vſuras exigere, eludoratur illa lex que prohibet vſuras vſurarum exigi,& imponeretur rebus non verbis legis. Eſt interpretatio communis legum de qua in 1z. Cod. commun. de legat. Similis eſt conſtiturio luſtinia- ni de vſuris rei iudicatæ, l.z. Cod. de vfur. rei iudic. Poſtremo notandum eſt quoſdam eſſe calus in quibus ne ſortis qui- dem vſatæ præſtantur& exiguntur. Hæc pertinent ad vni- uerſum tractatum,&c ad id quod ab initio propoſitum eſt vſuras debeti cer tis ex cauſis. Excipitur enim in primis fiſcus, inl. cum quidam.§. fileus. hic: nam fiſcus ex ſuis contracti- bus vſuras non debet, niſi ſucceſſerit in locum priuati homi- nis. Veluti quia hominis priuati bona confiſcata ſant: tunc enim vſuras debet. Eſt locus com munis de fiſco notandus &referendus inter iura ſingularia fiſci. Nam alias fiſcus iure priuarorum vtitur, litem veniunt.§. in priuarorum. de petit. Secundus caſus eſt in l.liberalitatem. 16. hic. Si quis libe- ralitate ductus aliquid reipublicæ donauerit,&ex co con- tractu aduerſus eum agatur: cogetur quidem præſſtare id quod promiſit, vſuras tamen eius pecuniæ quam promiſie non deber. Videtur contrarium eſſe quod dicitur in l. cum quidam..vltim. hic. Quidam legauit imagines Reipublicæ: qui ſi expreſſerit diem intra quem illæ imagines collocen- tur, poſt diem illum expreſſum poſſunt vſuræ ab eo peti. Ve- rum ſi non expreſſus ſit dies à Præſide, dies ſtatuendus eſt,& niſi intra illum diem boſuerint, hæredes præſtabunt vfuras, ldem dicendum eſt in l. ſi legatum. de oper. public. hic lo- quitur luriſconſultus de liberalitate in rem bublicam facta, &tamen vluræ præſtantur. In alia lege dicitut non præſta- ri. Sed in hac poſteriore ſpecie ratio latis perſpicua eſt pro-
Ppter quam vſuræ exiguntur. Cum enim quis teſtamento le- Zgauit imagines, hæredes qui contra voluntatem defuncti von ponunt, æquum eſt eosaliqua pœna puniri, nec libe-
PPp 3
8—
———

“ 44
3
—— ——
—————
rentur pecuniam dando, ſed pro pœna præſtent vſuras. Sed cum quis conuenitur ex liberalitare ſua, humanitas ſuadet vt vſuræ non exigantur ab eo, ne egenus fiat, l. ad hæreditarum. ff. de re iudic. Sed aliud eſt cum hæredes non parent volun- tati defuncti. Hæc enim contumacia meretur vt vſuras præ- ſtent. Sic igirur hæc ſunt conciliauda, vt generi per ſpeciem derogetur. Vna harum legum generalis eſt, ſcilicet prior: al-
tera ſcilicet poſterior, ſpecialis, quæ derogat generali legi ſua
exceptione.
IN TIT. II LIB. XXII.
PANDICTARVM.
DERE NAVvTICO FOENOR᷑E.
E hoc nautico fœnore nos aliquid diximus in E interpretatione l. eos. C. de vſur. ſed quia ſin- I gularia quædam præcepta habet, viſum eſt iu- 6 ris auctoribus ſeparatim titulum proponere.
niam dar trans mare vehendam, traiiciendamue periculo
ſuo. Singularia huius fænoris.
PRimum eſt, quod huius pecuniæ creditæ periculum eſt
Dcreditoris. Nam alias in mutuo periculum eſt debitoris non creditoris, l.incendium. C. ſi cer. pet. l.in ratione.§. in- certæ. ad leg. Falcid. Incendium ære alieno non eximit debi- torem. Situ mihi centum debeas, ea tes eſt incerta: ſcilicet ge- nus: ſi ergo perierit tua pecunia non liberabetis, quia certa
pecunia periit, non illa centum quæ mihi debes. Res incerta
non poteſt perire. Si ergo nauis non venerit ſalua in portum,
nec vſurx nec ſors peii poterunt, l. i. hic.& I. I. C. eod. tit. hic
eſt periculum creditoris. Multum refert quomodo lex dicta
de hoc periculo, an procommeatu tantum, an pro remea-
tu. Refert enim quid actum ſit, cautum que inter conttahen- tes. Vnde vulgaris eſt diſtinctio huius vſutæ apudveteres. Quod autem dictum eſt periculum credicoris eſſe;, hoc eſt intelligendum modo re vera traiectitia pecunia ſit, l. 2. hic. Prærerea oportet nauigatum eſſe eo tempore quo conuenit
vt nauigatetur.l.z.hic. Abunde hoc à nobis explicarum eſt in
1. Qui Romæ.§. Callimachus. de verb. oblig. Nam ſi nauiga-
tum ſir aliotempore quam conuentum eſt, tune periculum-
creditoris non eſt. Amiſſa igitur naue, nulla datur creditori actio neque ad fortem neque ad vſuras, nec hypothecaria quidem datur, quamuis pignora aliqua ſalua ſint. Finita enim principali obligatione finitur acceſſoria, ſicut eſt pignorati- tia,l. fœnetator. 7. Qui dedit pecuniam mutuã maritransfe- ren dam ſuo periculo, curauit ſibi obligari merces vnius na- uis,& etiam alterius forte: tamen maioris pretii erant ea pi- gnora quæ dabantur fœneraroribus. Nam forte vnius nauis pignora ſufficiebant ad ſatisfaciendum creditori. Si etgo illa nauis perierit, an habebit hypothecariam actionem ad alte- ram nauem? Dicitur non habere, quia ratio non permittit vt cum principalis obligatio non exiſtit, acceſſoria, ſcilicet hy- pothecaria, actione poſſit agi. Quodautem diximus, ſi na- uis perierit, periculum eſſe creditoris, hoc intelligimus ſi ca-
ſu pexierit. l. 3. C. eod. non ſi nauis publicata vel confiſcata ſit
propter merces illicitas quæ vehebantur. Nam merces con- hſcantur& publicantur vt diximus ſub tit. de puhlic.& vect. & dicemus latius ſub tit. de empt.& vendit. infra. Tunc debi-
tor tenetur non ſolum ad ſortem, ſed etiam ad vſuras. Alte-
rum ſingulare in nautico fœnore eſt quod propter hoc pe-
riculum quod ſuſcipit creditor, maior vſura exigitur quam
legitima, vt diximus in dict. l. eos. Nam permittitur exigete duodecim pro centum ſngulis annis, quamuis alias centeſi- ma permiſſa non ſit: ſed exigitur propter periculum quod ſuſcepit, l. periculi pretium hic. Dicit Iuſtin. Veteribus legibus
erat tonceſſum. His verbis ſignificat ſe abrogare veteres leges.
Carol. Molinæus qui devſuris eruditè ſcripſit, ait paulo vltra centeſimam exigere licere. Ego autem puto nullum modum diffinitum eſle, niſi quod non poſſit exigere vlrra duplum ſortis. Pecunia enim traietlitia infinitas vſuras capit. Verba ſunt Pauli lib. a. fenten. Hæc autem vſura exigitur quandiu periculum eſt creditoris, vel ſi ſuſcepit, ſed deſit eius pericu-
9 Nautica pecunia eſt, cum quis mutuam pecu-
1005 Franc. Duareni(omment.
lum eſſe, tunc exigitur vſura, ſed on maiot legitima. Sic vi- detis tempore Papiniani nullum modum definitum fuiſle vſuræ traiectitiæ, cum dicat, maior legitima. In aliis vero caſi- bus erat modus certus& definitus. Hæc vſura vltra duplum non debetur. Nam ſi ſic ſolutum fuerit vel ſingulis annis vel fingulis diebus, ita vt ſolutio peruenerit ad duplum fortis, non poteſt amplius exigi, l. ſi non ſortem. de condict. indeb. &l. vſuræ. C. de vſu. Huc pertinet quod dicitur inl. 4.§. pro operis. Locus eſt obſcurus.Sic legitur in F lorent. Ad finem ce. teſimæ, non vltra duplum debetur. Puto ſic legendum eſſe, non autem vt vulgo: id eſt, vſura vltra duplum non debetur. Nec refert an quis ſtipulatus ſit in ſingulos dies vel menſes. Aaff. nem centeſimæ. Id eſt ad modum centeſimæ. Finis autem, id eſt, modus& quantitas. Sic accipitur multis aliis in locis, vt docui lib. 1. diſput. c. 1=. Hæcque ratio loquendi eſt familia- ris Papiniano. Si ergo cente ſima vſura non ſit, non deben- tur vſurę. Propoſitum fuerat Papiniano vſuram centeſimam ſtipulatum eſſe creditorem, quamuis licuiſſet in infinitum ſtipulari:& ideo reſpondit vltra eam non deberi. Hoc enim eſt ex libris Reſpon. Papiniani.
Tertium ſingulare& vltimum in nautico fœnore eſt, quod hæc vſura ex nudo pacto debetur, quamuis alias vſuræ non debeantur niſi ex ſtipulatione, l. z. C. de vſur.& l. in qui- buſdam. hic. Longe fauorabilior eſt hæc vſura quæ exiguur non rantum propter vſum pecuniæ, ſed etiam propter peri- culum. Idem dicendum eſt, etſi quis dederit pecuniam mu- tuam vt recipiat plus quam ſortem. Huc pertinet quod dici- tur in l. periculi pretium.. Do tibi centum vt manumittas ſeruum,& ſi nõ manumiſſeris, dabis mihi 200. aut 300. Quæ- ritur an ſit permiſſa hæc exactio? Et dicitur permiſſa eſle propter periculi pretium: veluti ſi non conualuero tantum reddes, quia periculum aliquod patior, licet mihi exigere ma- iorem vſuram. Si modo in alea ſpeciem cadat, Sic legendum eſt nonin aliam ſpeciem. Quia cadit in ſpeciem aleæ quæ prohi- bita eſt legibus, l. quibus. de aleæ luſu,& de aleator. Dedipi- ſcatori centum, vt ſi quid ceperit, reddat 200. Si nihil cepe- rit, amittam pecuniam meam. Sic contractus eſt permiſſus, quia certum eſt non eſſe aleam, que legibus vetita ſit. Eſt qui- dem alea, ſed non eſt vetita, c eſt vng haſart. Et pactum ſine ſtu- pulatione. Sicut diximus pactum ſine ſtipulatione valete ad agendum in nautica pecunia, ita etiam in his caſbus ad au- gendam obligationem pacta proſunt: alias ad exceptionem tantum valent, l. iuriſgentium.§. Quinimo. de pact. Multa tractantur de pœna ini. 2.& 4.& l. ſeruus.& l. vlt. hic. Pœna eſt quam olim ſtipulabatur creditor à debitore operis ſerui, vt docui in d.§. Callimachus. Mitrtebatur ſetuus in nauem qui pecuniam exigebat poſt appulſum nauis in portum:& quia debitor vtebatur ſerui operis, petebantur vſuræ pro o- peris ſerui. Sic eſt intelligenda l. Traiectitiæ. de oblig.& act. & l. z.& 4.& vlt. hic. Hactenus diximus de vſuris. Nuncvi- deridum eſt
De cauſis, fructibus,& omnibus acceſbionibus.
Ie tractatus inſcribitur, De vſuris& fructibus& cauſis-
& omnibus acceſſionibus& mora, hæc enim omniain- ter ſe differunt. Vſura eſt quod pro vſu pecuniæ exigitur, vt ante diximus. Exempli gratia cum quis mutuam pecuniã dat, & ob vſum eius pecuniæ aliquid ſtipulatur,& dicitur ab vſu. Fructus autem multũ differt ab vſura. Nam fructus ex rc ipſa naſeitur, l.vſura. de verb. ſign. l. ſi nauis. de rei vind. Vſura non
ex corpore naſcitur. Cauſa eſt quod non immediate proſiciſ c citur ex re de qua quæritur, ſed occaſione eius rei prouenit, 72
Hic accipitur cauſæ verbũ in hac inſcriptione de vſur. Exem. plum huius cauſæ eſt partus. J. 8. hic. Hic locus oſtendit quid ſit cauſa,& quomodo hoc verbum ſit accipiendum hic, quod cæteris paulo obſcurius eſt. Si equus per fideicommiflumre- lictus ſit, poſt moram hærediis fœtus quoq; natus ex eo equo præſtatur,& præſtatur vt fructus. Fructum dicimus quod er re ipſa naſcitur: fœtus naſcitur ex equo per fideicommiſſum relicto. Nam in actionem legatorum& fideicommiſſorum veniunt fructus, vt poſtea dicemus. Fœtus ſecundus petitut, non vt fructus, ſed vt cauſa, id eſt fœtus qui natus eſt ex pri- mo fœtu, hic ſecundus fœtus non poteſt proprie dici natus er
equo qui legatus eſt, ſed tamẽ oecaſione eius rei peruenit, ille
equus

. ucactin ſecenan dn Krerhene qudcepetit edinttco ſi ummeam. éic couunduc elissleam que ſegbumai lman hactum hneſtiuu apecni, ita etamu ha
Frudtus guid.
In Tiit. Denautico fænore
eqquus legatus cauſa eſt huius:& ideo cauſam vocamus figu⸗ rata locutione. Nam potius vid batur dicendus cauſa equus, qui legatus eſt: hoc verbum Cauſa, generale eſt, l.cum fun- dus.de reb.credit.& Inſtit.tit.de offic. iudic.ſed generale ver- bum contrahitur. Huius cauſæ exemplum eſt etiam in partu ancillæ, qui in fructu non eſt, vt in l. 8. Magna fuir quæſtio a- pud veteres, an partus mulieris eſſet in fructu, an non. VlIpia- nus in l. vetus. de vſufructu. ait veterem fuiſſe quæſtionem, de qua Cicero lib. 1. de finib. bon.& in Academ. quæſtion. Sed obtinuit ſententia Bruti exiſtimantis hominem in fructu non eſſe, cum natura omnes fructus hominis cauſa produxe- rit.lin pecudum. 28. hie. Cum ergo petitur partus ancillæ, ſi forte ancilla legata ſit, non petitut vt fructus, ſed vt cauſa.
De acceſßsione V llenaui eſt, quomodo acceſſionis verbum hic aceipi-
endum ſit. Hoc verbo continetur quicquid accedit rei principali, etiam ſi nec fructus ſit, nec vſura, nec partus mulie- ris primus aut ſecundus. Haiuſmodi acceſſionum habetur ra- tio in contrahendo. Exemplum eſt in l. 1. de ædil. edicto. I. ſi in emptione. 8. de contrah. empt. Si in emptione dictum ſit, Stichum ſeruum accedere cum venderetur domus„Stichus ſeruus diceretur acceſſio rei venditæ. Alia exempla ſunt in ea- dem leg. ſi in emptione. Veluti de columnis, de ſtatuis, de i- mæaginibus. Hæc omnia accedunt rei venditæ, non tanquam fructus aut cauſa-& piæterea nullo alio vocabulo poſſumus hæc deſignare quam acceſfionis. de his acceſſionibus eſt in- telligendum, quod dicitur de vſuris. Sed quia plenior diſpura- tio eſt de fructibus, quam de aliis: nos hic ſeparatim de fructi- bus tractaturi ſumus. Fructus proprie diximus ex re, de qua quæritur naſci, veluti frumentum„vinum, oleum, fœtus pe- cudum,& alia huiuſmodi, vt dicitur in d. l.vſura. de verb. ſi- gnificat. Si quis velit plenam definitionem huius verbi Pru- ctus habere, adiiciendum eſt quodrefert Mar. Varro lib. 1. ꝗe re ruſtic. qui fructum eſſe ait, quod ex corpore naſcitur, mo- do vtile id ſit,& ad vſum haminum pertineat. Malta enim ex corpore naſcuntur, quæ ad vſum& commodum hominum non pertinent. Id etiam colligitur ex l. in fructu. de vſiu legat. vbi dicicur, fructus etiam immaturos, qui decerpuntur, ap- pellatione fructuum contineri,& ad vſufructuarium perti- nere, quia hi ad hominum commodum pertinent, vt oliua, quæ immatura decerpitur. Latinis ramen plerunque accipi-
tur, pro quocunque emolamento quod ex quacunque re
percipitur, licet ex ipſo corpore non naſcatur. Exemplun eſt in l. ice n ſi fundus. de vſufr. l. venationem. 26 hic. vt metalla & lapicidinæ. Qu eſtio à nobis de lapicidinis tractata eſt ſub tit. ſolu. matr.l. fructus§. ſiver. Et diximus videndum eſſe, an lapis renaſcatur, an non, vr ſciamus, an in fructu ſit, an non. Quxritur depenſionibus prædiorum, an fructus dici debeant. Et certum eſt ex ipſo corpore non naſci: ſed ta- men quia aliquodeſt commodum exre proueniens, fructus loco habetur, l.prædiorum.; 6. hic. Pro fruct, bus accipiantur. Hs verbis oſtendit luriſconſultus proprie fructus non eſſe, ſed tamen ciuili interpretatione pro fructibus accipi. Hic enim late accipitur fructus pro omni commodo, quod ex re percipitur, ſalua rei ſubſtantia. Similis locus eſt de mer- cedibus& penſionibus in leg. mercedes. de petit.hæred. Sic-
ut in petitione hęreditatis fructus veniunt, ita etiam mer-
cedes habitationum& penſiones prædiorum, quia pro fru- ctibus habentur. Breuiter nulla res eſt, neque corporalis, neque incorporalis, cuius non poffit dici fructus eſſe ad- miſla hac catachreſi:& ſolent luriſconſulti harum omnium rerum feuctum dicere. Exempla quæ dam reperiuntur ſub hoc titulo, veluti in l. videamus. 1 9. Siquis petat veſtimen- tum aut argentum, quia ea potuit locare, ea merces locatio- nis pro fructu habentur. Si quis petat ſeruitutem itineris actione confeſſoria vel negatoria, vtilitas itineris haberur Profractu,& veniet in condemnationem. Echoceſt aper- tius expreſſum in l.loci.§. 1. ſi ſeruit. vindic. vbi Iuriſconſultus vocat fenctum id quod intereſt, denegatam non fuiſle agendi veleundi facultatem. Haceſt ſignificatio huius verbi fru-
ſeus 4 ſi tata apud iuris auctores. Fructus tamen aliquando a- lam ſigaificationem habent. Nam aliquando accipiuntur
pro fructibus autumnalibus. Sĩc acripiuntur apud Vlpianum in interpretatione edicti de glande legenda, vbi Vlpianus di- cit, glandis appellatione omnes fructus contineri. ldeoque ſi aliqui fructus deciderunt in alienum agrum, eius quoque nomine hoc edictum dabitur.
Præterea ciuili interpretatione fructus dicuntur non o⸗ mnes, qui naſ⸗untur ex re, de qua quæritur, ſed qui deductis impenſis ſuperlunteeſt ciuilis quædam interpretatio vtilitatis cauſa. Sic interpretatur luriſconſultus fructus plærunque cum ſubſtantia manet id vtilitate poſtulante. leg. fructus. in princ. ſolu. matr. Vt ſi æſtimatio ineatur fructuum, æſtiman- tur forte centum, ſi deducantur ſumptus, ſupererunt forte quinquaginta,& dicuntur in fructu eſſe tanrum quinquagin- ta, cum re vera, ſi proprietatem verbi ſpectemus, centum ſint in fructu. Sic accipiendum eſt, quod dicitur in l. 46. quod in fructus. hic.
Diuiſiofructuum.
VHn quædam diuiſio fructuum hic tradi ſoler, quam
7ego hic perſtringam, Fructus dicuntur alii naſci homi- nis induſtria, alii naturaliter. Fructus vulgo dicuntur natura- les& induſtriales. hæc diuiſio colligitur ex l. 4& ſ. hic. Sunt quidam fructus, quos tantum noſtiis operis acquirimus, vel- uti colendo agro& ſerendo. Alii ſine magna, aut nulla ho- minis induſtria, vt poma. Alii addunt ciuilcs f uctus. Ciuiles
fructus dicuntur, qui pro fructu habentur ciuili quadam in.
terpretatione, quamuis proprie fructus non ſint, vt ſunt mer- cedes locatioaum& penſiones prædiorum, quæ non naſcun- tur ex ipſo corpore, ſicut vinum naſcitur ex fundo: ſed ciuili quadam ratione habentur pro fructu.Ideoque non male mi-
hi videntur appellari ciuiles fructus, quamuſs hoc aliis diſpli-
ceat: n hil tamen fuit opus tertiam ſpeciem fructuum cos ſti- tuere, ſatis erat duas ſpecies conſtituere. Nam hi ciuiles ſub alterutro membro ſtatui poſſunt. V/dendum eſt enim an hæ meicedes& penſiones percipiantur hominis facto, diligentia
& opera, an non, vel ſi naturaliter tantum percipiantur.
Quifrudtus in reſtitutionem veniant.
L hac diſputatione de fructibus quæritur, qui fructus in reſtitutionem veniant,& quibus acquirantur: magna eſt & difficilis quæſtio, quam ego dilucide& perſpicue, vt exi- ſtimo& ſpero, explicaturus ſum. Acin primis ponendum eſt, Fructus rei cuiuſque acquiri domino eius rei, aut ei quiĩ loco dominieſt. Hæc eſt regula obſeruanda. Obtinert lo- cum domini bonæ fidei poſſeſſor, item fructuarius: ideo- que& fructuario& bonæ fidei poſſeſlori fructus acquirun- tur. leg.qui ſcit.2 i. Notate hic diligenter regnlam, Nihilre- fert quis ſeuerit fructus, ſed refert quis dominus ſic ſoli. lus corporis ex quo percipitur fructus, magis quam ius ſemi- nis inſpicitur. Hæcomnia demonſtrant verum eſſe, quod à nobis poſitum eſt, fructus cuiuſque rei acquiri d mino, aut ei, qui loco dominieſt. Ego addidi non tancum acqui-
ri domino, ſed etiam ei, qui domint loco eſt„cuuſmo-
di eſt bonæ fidei poſſeſſor. Id tamen cum diſtinctione ac- cipiendum eſt, quæ ſequitur: Cum fruflua ii. Hic luriſcon- ſultus docet differentiam quandam iater bonæ ſidei pof ſeſlorem& fructuariam, quod ad tructuum acqu ſirionem attinet, quamuis tam fructuario quam bonæ fdei poſſeſ-
ſori acquitantur fructus rei: tamen quod ad acqu ſicionem attinet, aliquid intereſt inter fructuarium& honæ fider poſ-
ſeſſorem: fructuarius ita aequirit fiuctus eius rei, cuius fru-
ctum habet, ſi eos fructus perceperit,& à ſoſo ſeparauerit.
Bonæ fidei autem poſſeſſori acquiruntur etiam ſij ab alio, vel vi ventotum à terra ſeparati ſint, ſed f uctuario non ac- quiruntur, niſi ipſe eos collegerit,& à terra ſeparauerit. Si
Troqusmodo à ſolo ſoparati. Suue iple bone fidei poſſeſſor à ſolo
ſeparauerit fructus, ſiue alias, ſiue id caſu aliquo, vt vi& tem- peſtate ventorum id acciderit. De vſufructuario aurem quomado ei acquirantur fructus à ſolo feparati, alii ſunt loci inſigniores, velut in leg. eius.de tei vindicat. leg. ſ fur. de vlufructu.& l. ſi vſufruct uarius meſſem. quibus modis vſuſ⸗ fruct. amitt. Hoc vtile eſt, vt intelligamus, an vſufructua- rio mortuo fructus ad eius hæredes pertineant, an vero ad
Pp 4
100 3
————— 5 3— 5———— ———————————ͤͤſͤſſſ——— 4 2 ——————————— —— 3 1 pe———— 2

1084 Franc. Duareni Commient.
dominum proprietatis. Et dicendum eſt poſtquam acqui- id cuius dominus eſt agens, aut cuius aliquando fuit domi-
ſiti ſunt viufructuario, eos tranſire adhæredes eius. Acqui- nus, vt veniat reſtitutio fructuum. Si autem nec peram quod
ſiti autem dicuntur, eum ipſe eos percepit,& àterraſepa- meum eſt, nec quod meum vnquam fuit, veluti ex ſtipula-
rauit. Ex his intelligitis, quibus acquirantur fructus cuiuſ-· tu, tune non venit reſtitutio fructuum niſi poſt litem con-
que rei, ſed quæritur, in quibus actionibus hi fructus præ- teſtatam. Variis exemplis id docet Paulus. Cum quis agit
ſtandi fint, cum quis aliqua actione agit, an poſſir perere rei vindicatione petit rem cuius dominus eſt, ideoque in b fructus? Eenotandaeſt differentia, quæ traditur in l.videa- eam actionem veniunt omnes fructus. ldem eſt, etſi peta- mus. 38.§. ſi actionem. differentia traditur ſtrictorum&bo- museamrem, quæ aliquando noſtra fuit,& cuius rei ſine næ fidei iudiciorum. In bonæ fidei iudiciis veniunt fructus iuſta canſa dominium amiflum eſt:& nemo non videt ma- in condemnationem ex eo tempore quo mora facta eſt. Na- iorem eſſe æquitatem huius actionis, quam cum qusspeiit,
tura bonæ fidei iudiciorum hoc exigit, in quibus latiſtima quod nec ſuum eſt. nec ſuum vnquam fuit. Cum autem do-
eſt iudicis poteſtas, in quibus ſpectatur quod bonum& æ- minus vindicat rem ſuam à poſleſſore,& quæriur de reſti-
quum eſt. In ſtrictis iudiciis non veniunt fructus niſi poſt totione fructuum, diſtinguit bonæ fidei poſſeſſorem à ma
litem conteſtaram. Viſum eſt enim iniquum eſſe reum poſt læfidei poſſeſfore, quod notabis. Alia enim eſt ratio fru-
iudicium acceptum ad gructus non condemnati. Quod au- ctuum reſtituendorum, cum agitur contra bonæ fidei poſ-
tem diximus de ſtrictis iudiciis, hoc accipiendum eſt cum ſeſſorem, quam cum agitur contra malæ fidei poſſeſſorem.
quibuſdam exceptionibus. In primis enim excipitur actio videamus primum de malæ fidei poſleſſore. Malæ tidei pol-
qua petuntur legata vel fideicom miſſa. Hæc quidem actio ſeſlſor dicitur reſtituere omnes fructus ſine diſtintione vl-
ſtricti iudicii eſt, nec refertur in numerum bonæ fidei iu- la, l. certum. C. de rei vindicat. Cum quæritur de fructibus
diciorum: ſedtamen in ea actione venit reſtitutio fructuum reſtituendis à bonæ fidei poſleſſore, diſtinctio adhiberi ſo-
ex quo tempore mora facta eſt. l. z. hic. l. in minorum, C. in let, de qua mox dicturi ſumus: ſod malæ fidei poffe ſlot, ſi-
quib. cauſ. reſtit. in integrum non ſit.& hoc habet commu- ne diſtinctione omnes fructus reſtituit, id eſt, ſine perce-
ne cum bonæ fidei iudicis. Secundo excipitur actio ex ſti pti ſint ab eo, ſine percipi potuerint ab eo, vel à domino
3 pulatu, qua quis ſtipulatus eſt vacuam rei poſſeſſionem ſi- rei, quæ petitur. l. ſi nauis.§. penuli. derei vindica. Cum agi⸗
bitradi. Siemptor ſtipulatus ſit ã venditore tei venditæ va- tur contra malæ fidei poſſeſſorem, non quæritur quantum
cuam poſſeſſionem ſibi tradi, hac actione patuntur quoque fructuum perceperit, ſed quantum dominus, qui eam rem
fructus rei venditæ, quamuis actio ex ſtipulatu ſit ſtricti iu· vindicat, percipere potuiſſer. Præterea non diſtinguuncur V
cii. lin conuentionalibus.§. 1. de verbor. obligat. hæc ſti- fructus conſumpti ab ĩis, qui conſumpti non ſunt: aam non W
pulatio non nudum factum continet, ſed caulam bono- tantum ad fructus, qui extant, reſtituendos tenetur malæ rum, id eſt, is qui ſtipulatur vacuam poſleſſionem rei ſibi fidei poſleſſor, ſed etiam ad fructus conſumptos, l. malæ hi- tradi, ſecundum vſum loquendi ſtipulatus non eſt ſimpli- dei. Cod. de condict. ex lege. Fructus conſumptos condicit citer, vrres tradatur, ſed vt liceat ea te vti frui,& ſirin bo- dominus non vindicat: ſaltem petitur æſticuatio fructuum nis eius, qui ſtipulatus eſt,& poſſit fructus eius rei capere: conſumptorum. De bonæ fidei poſſeſſore eſt videndum, ſic accipitur cauſa bonorum in l. 1.§. Hæcactio. ff. ſi quis te- de eo eſt locus inſignis ſub hoc titulo in l. fructus. 4 5. Hic ſta. lib. vt ego dixi cum eum locum interpretarer deverbo.“ aperte luriſconſulcus loquens de bonæ fidei polleſſore, di- 3 obligatio. Ergo multum referr, an quis ſtipuletur fundum ſtinguit fructus, qui naturaliter naſcuntur line opera vlla ſibi tradi, an vero vacuam rei poſſeſſionem ſibi tradi. Huc poffeſſoris, ab aliis qui opera proueniunt& diligentia. De pertinet quod dicitur in l. 4. hic. eſt locus difficilis. Emptor fructibus naturalibus& induſtrialibus diximus in vhima A venditore ſtipulatus eſt rem tradi, vacuamque rei venditæ lectione. Vulsigitur Pomponius primum bonæ fidei pol- poſſe ſionem ſibi tradi, fructus poſtea percepti ſunt, agitur ſeſlorem lucrari fructus, quos opera& diligentia& indu- actione ex ſtipulatu: quæritur, an fructus in eam adionem ſtria ſua pereepit non alios. Deinde vult eos fructus eum exſtipulatu veniant? Air luriiconſultus fructus poſtea ca- lucrari& ſuos facere. In his verbis nulla eſt obſcuritas, ſed ptos in eam actionem venire propter inferiora Senbe hæc tamen magna difficultas naſcitur ex aliis locis, qui viden- nempe, vacuamque poſſeſſionem rei tradi. Sed his aduer- tur huic repugnantes& contrarii. Vtrunque dictum Pom- ſaturl. 3. ff. de act. empt. vbi dicitur, ſi quis ſtipulatus ſit va- ponii videtur falſum eſſe,& aliis locis contrarium. cuam poſſeſſionem fundi ſibi tradi, eum actione ex ſtipu‚- Primum, cum ait bonæ fidei poſſeſſorem lucrari eos fru- latu fructus petere non poſſe-, ſupereſſe actionem ex em- ctus tantum, quos opera& induſtria ſua percepit: in aliis pto, quia deficit actio ex ſtipulatu propter ſtrickam natu- locis dicitur omnes fructus eum acquirere.¹ bonæ fidei. de ram ſtipulationis. Videntur hæc pugnantiaeſſe. In l. z. dici- acquir. rer. domin. viderur ſignificare luriſconfultus etiam tur actione ex ſtipulatu fructus non peti poſle. Sedin hacl. naturales fructus lucrari& ſuos facere. Alterum quod di- 4. dicitur actione ex ſtipulatu fructus petipoſſe propter in- citur à Pomponio videtur æque falſum: ait enimn bonæ fi⸗ feriora verba. Ego reſpondeo Papinianum in hacl. 4.loqui dei poſſeſſorem lucrari,& ſuos facere fructus, quos opera de fructibus, qui poſtea capti ſunt: non ſimpliciter ait fru- ſua percepit. Et dicitur in leg certum. C. de rei vindicat. bonæ ctus peti actione ex ſtipulatu, ſed fructus poſtea captos. fidei poſſefſorem extantes fructus reſtituere debere, niſi Quod ergo dicitur in d. l. 3. nos accipiemus quaſi generi per conſumpti ſint. Vult Imperator bonæ fidei poſſeſſorem re- peciem derogetur: vt vetum ſit fructus hac actione ex ſti ſtituere fructus. idem dicitur in§. ſi quis à non domino. In- pulatu peti non poſle„ niſi poſtea capti ſint: quamuis qui ſtirutis de rerum diuiſione.& leg 4.§. 1 finium regund.& hic dam diſſentiant ab hac noſtra opinione. Poſt captos fru- tamen dicitur bonæ fidei pofleſſorem eos fructus luos fa- ctus intelligimus contractam ſtipulationem, non autem poſt cere. Si eos fructus ſuss facit, certe videtur diſtinguendum contractam venditionem, cui acceſſit ſtipulatio. Excipitur non eſle, an conſumpti ſint, an non. Quid tefett, an con- enim actio, qua petuntur legata& fideicommiſſa. Secundo ſumpſerit dominus quod ſuum eſt, an feruauerit? Pro con- excipitur ſtipulatio vacuam poſſeſſionem rei tradi. Fru- ciliatione& explicarione horum locorum, quialioqui val- tus enim poſtea capti in reſtitutionem veniunt propter de obſcuri ſunt,& explicatu difficiles, notandum eſt, bonæ hane ſtipulationem. Sic diximus accipiendas eſſe l. 4. hic. a& fidei poſſeſſorem nullos fructus ſues facere, niſi qui con- 1.3z. de act. empt. Quod Molinæus obiicit indubitatum illud ſumpti ſunt: hoc aperte expreſſum eſt in leg. certum. C. de rei eſſe, id mouere nos non debet: nam probabiliter dubita- vindicat. Cum ait extantes fructusreſtituere debere, idem tum fuit de fructibus captis medio tempore, id eſt, poſt ven- in d.§. ſi quis à non domino.& d. leg. 4. nullos igitur fructus ditionem& ante ſtipulationem.& hi non petuntur, niſi acti- lucratur niſi conſumpti ſint: conoros autem lucratur, one ex empto. ſed non ſine diſtinctione. Quod dicitur fructus, quicon- Tertia exceptio eſt, cum id quod peto meum eſt, aur ſumpti ſunt bonæ fideipoſſeſſorem reſtituere non cogi, ef meum aliquando fuit. l. videamus. 3 8. Docet Paulus in d. l. mtellgendum cum diſtinctione, quæ traditur in bacl. fru- videamus. cum quæritur de actione, quæ bonæ fidei non eſt, ctus. Eſt enim intelligendum de fructibus, quos opera& an in eam actionem veniat reſtitutio fructuum poſt mo- induſttia ſua percepit& quæſiuit, qui non naſcuntur& pro⸗
ram, ita diſtinguit, vt ſi actione aliqua agatur, qua petatur ueniunt naturaliter ex re ſine facto poſſeſſoris. Ratio di⸗ uerſita:
2

di8,zu conſumpii n Pienunr, efinlgtn — kruckus conlinna exlege. Fractuscoulane — De doax hdei dollelore h hus lud hoc tirulo inlim 8 oqrens de done disgit
—
Saiopen morruumden as& mdaſtraldcs Guan tur Pomponias puman du An, us oper K Ligei 9 44 Daatemti . la hörecbis nullickun uhu ufciur er aiiba; 3& coatrati. Vcunsrit ee, uslocis coqnum donrüälki polleſlote m dpenn K indultri lupecn goctweumargaktte. nidetut igriücut loret rati& luos hꝛcete le⸗ i3erur 2que falom: 5 b
. Kft efrua ari, Kſaesfacet 4 e ileg cemun(t 9 e
In Tit. Dæpaſiti, velcontra
ſferfitaris ex locis Anobis ſupra adducttis ſatis colligi poteſt.
naturalis quædam ratio ſuadet, vt cum bonæ fidei poſleſſor
fundum coluerit,& in eam rem ſumptus fecerit,& diligen-
tiam& operam impenderit, eos fructus lucretur. Bonæ igi⸗ rur fidei poſſeſſor dicitur fructus ſuos facere, ſed eos tantum quos induſtria& diligentia ſua acquiſiuit, non alios. Ex his cognoſcitur, quomodo accipiendum ſit, quod dicitur in leg.
ſed ſi ea lege.§. conſuluit. de petit. hæred. vbi dicitur bonæ
fidei poſſeſſorem reſtituere dehere fructus, quatenus ex iis locupletior factus eſt: quod eſt intelligendum cum diſtin- ctione quam tradidimus: diſtinguendi enim ſunt fructus, qui naturaliter proueniunt,& naſcuntur ſine opera& in- duſtria ab aliis: illos enim reſtiruit etiam conſumptos bo- næ fidei poſſeſſor. Sed tamen oportet eum locupletiorem factum eſſe ex ea conſumptione. Supereſt, vt reſpondeamus adl. bonæ fidei. de acquir. rer. dom. vbi dicitur bonæ fidei poſ⸗ ſeſſorem luerari omnes fructus, non tantum quos ſua indu- ſtria ipſe percepit, ſed etiam omnes. Dico cum dicit luriſcon- ſultus bonæ fidei poſſeſſorem lucrari omnes fructus debere, id eſſe intelligendum pro ſubiecta materia. id eſt, quos acqui- rere poteſt bonæ ſidei poſſeſſor: omnes, non tantum qui ſua induſtria acquiſiti ſunt, ſed etiam, qui acquiſiti ſunt alterius cuiuſcunque induſtria. Hæcinterpretatio deſumpta eſtà no- bis exl. qui ſcit. ⁊ ſ. hic. vbi traditur differentia inter fructua- rium& bonæ fidei poſſeſſorem. Fructuarius eos tantum fru- ctus ſuos facit, quos opera& induſtria ſua percepit. Bonæ au- tem ſidei poſſeſſor omnes fructus, quos ipſe percepit,& etiam eos, qui ab alio collecti ſunt: nihil refert, an ipſe bonx fidei poſleſſor fructus collegerit, an alius; an vero fortuito calu decide: iat. Hæc eſt differentia, quæ traditur inter fructua- rium,& bonæ ſidei poſſeſſorem, quæ tamen differentia ceſſat in fructibus, quipoſt litem conteſtatam perceptiſunt, l.cer- tum. C. de reivend. Nam cum quæritur de fructibus, qui per- cepti ſunt poſt litem conteſtatam, non differt bonæ fidei poſ⸗
ſeſſor à malæ fidei poſſeſlore. Hinc naſcitur quæſtio tractata
ĩn d.l.qui ſcit.§ vlt. Hæc quæſtio naſcitur ex eo, quod dixi- mus de bonæ fidei poſſeſſore: diximus bonæ fidei poſſeſſo- rem fructus ſuos Mrere Quid ſi fuerit bonæ fidei poſſeſſor inicio cum emic rem, deinde cœpit malæ fidei poſſeſſor eſſe, quia reſciuit rem eſſe alterius quam emerat? Quxritur, an ſit habendus ille emptor bonæ fidei poſſeffor propter initium, an vero malæ fidei poſſeſſor habendus ſit, quia ante fructu- um perceptionem reſciuit rem eſſe alienam, vtrius temporis habebitur ratio? Reſpondet luriſconlultus, Reſpondibonæ fidei. Reſpondet, bonæ fidei poſſeſſorem eum habendum eſſe, qui ab initio ignorauerit rem eſſe alienam,& fructus ſuos facere. Nam bonæ fidei poſſeſſor eſt intelligendus em- ptor donec euidens fuerit fundus, aut alia res quam emit. i autem refert, aut cognouerit fundum alienum elſe, an non cognouerit, modo bonam fidem ab initio habuerir, quod ad fructus percipiendos attinet, hic euictus fundus non eſt. Sed alius locus huic contrarius eſle videtur d. l. bo- næ fidei.§. in contrarium. de acq́. rer. dom. Huiuſmodi hæc eſt antinomia& difficultas, vt eruditi quidam negent con- ciliari poſſe. Proponitur ſpecies ſimilis omnino huic,& quæritur, an bonæ fidei poſſeſſor fructus lucretur: vbi Re- ſbondet luriſconſuſtus verendum„ne non ſit bonæ fidei poſſeſſor. quamuii capiat. Nam ibi docet luriſconſultus fructuum per- ceptionem ab vſucapione eſſe diſtinguendam. Ego ſæpe ad- monui huiuſmodi verbis lurilcomltos lolere ſententiam ſuam exprimere. Malæ fidei poſſeſſorem eſle quantum ad ftuctus percipiendos attinet, oſtendit:& tamen hie dicitur
bonxæ ſidei poſſeſſorem eſle, donec fundus euictus ſit. In vul-
Saribus ita legitur, Puto verenduw, ne non ſit bonæ fidei poſſeſſor, quamuis capiat. Id eſt, vlucapiat. Quiita legunt mirum non eſt, ſ dicant hanc antinomiam conciliari non poſſe. Sed non italegitur in codicibus emendatis, PTomponius putat. Legen- dum eſt. Non autem Putõ. Pomponii ſententiam hic attingit laritconfultus, quam necprobat, nec imptobat;& quid ipſe velit, non explicat. Ideoque nos debemus ſequi, quod dicitur in hacl. qui ſcit,& debemus vtrunque locum ita accipere, at ſi poſt lbonæ fidei, lubiccta eſſet l. qui ſcit. Ego id multis aliis cxemplis ſæpe demonſtraui à luriſconſultis factitatum eſſe, & ineidit nuper vnns in diſputatione publica in l. quoties. de
ſnub hoc tit.& huius mentio eſt in l. 6.& leg licet.
nouat. quem explicaui in interpretatione l. cum qui ita. de verb.obl. De quo videnda eſt Iqui de decem.§. 45 ſolu. 7 INTIT.XXXIIII LIB. IIII. C. ETTIT. III. LIB. XVI. DIGEISTORVM.
DEPOSITI VEIL CONTRA.
N rractatu de depoſito, quæritur primum, quid I depoſitum ſit. Incipiemus igitur à definitione depoſiti.
. CA v. 1 Quid ſit depoſitum.
44ʃ— eſt contractus, quores cuſtodienda Zratis alt⸗ cui datur. Hæc eſt fimpliciſſima definitio. In primis dici-
mus depoſitum eſſe contractum- quoniam ex depoſito na-
ſcitur vltro citroque obligatio.I. Labeo. de verb. ſignif. La- beo enim ait contractum eſſe vltro citroque obligationem? quod Græci uuαſu vocant, veluti em ptionem, venditio- nem, locationem„‚conductionem. Sicut igitur obligatur depoſitarius deponenti adrem reſtituendam, quæ depoſita eſt, ita etiam deponens obligatur depoſitario ad ſum ptus re- ſtituendos, ſi quos fecerit in rem depoſitam. Vnde inſcri- Pitur hic titulus Depoſiti vel contra. Eſt igitur contractus, quo res cuſtodienda daturalicui. His verbis admonet opor- tetè rem interuenire, vt depoſiti obligatio contrahatur. De= poſitum refertur inter eos contractus, qui re contrahun- tur. Inſtit. quib.mod.re contrah. obligat. Quod autem di- cimus, Aatur, ⁵id ſumptum ex l. 1. hic. Sed verbum, datur, hie accipiendum eſt pro,xraditur, vel conceditur- Dare, ali- quando ſignificat dominium transferre.§. ſic itaque diſcre- tis, de act. empt. l. vbi autem.§. vlt. de verb. obl. Sic pler unque
accipitur. Sed verbum cum quo coniungitur, ſatis ſignificat
hic dare pro tradere accipi, nòn pro dominium transferre.
am ex depoſito non transfertur dominium„nec proprie- tas ac ne poſſeſſio quidem. l. licet. in§. vlr. hic, nif apud ſe- queſtrum depoſita ſit. Quomodo accipiendum fit, quod hic dicitur dè ſequeſtro propter duas leges hac de re inter ſe pugnantes, ego docui in noſtris commentarũs iuris pontifi- cii:de ſequeſtro eſt caput vnum, in quo vrramque legem ex⸗ plicaui& conciliaui. Deinde dicitur in definitione, c«uſto- dienda. Hoc verbum ponimus in dehnitione ad differentiam commodati, mandati,& aliorum huiuſmodi contractuuma Gommo datarius hoc differt à depoſitario, quod res com- modata detur vtenda. Qupties igitur res aliqua datur non ad cuſtodiam, vel eſt commodatum, vel mandatum); velalius huiuſmodi contractus..i.§. ſi te rogauero. 5 ſequen. Egote rogauiĩj vt rem meam defetres ad Titium cu ſtodiendam ad. nerſus te mihi datur actio mandati, aduerſus eum ſitem ac- ceperit mihi datur actio depoſiti. Mandatum eſt, quod ego tacum concraxi: depoſitum eſt, quod contractum eſt nomt e meo cum Titio. Deinde quxæritur poſtea. Ego tibi mandaui, vt defertes rem meam ad Titium, ſi nollet, tu eam acciperes cuſte dien- dam, an ſit mandatumaan depoſitum quæritur. Ii cvtrumq; eſt. Iuriſconſultus ait, mandatum eſſe quod habet cuſtodiæ legem. Nam hic principaliter agitur, vt deferas ad Titium Sed huic contractui principali additur lex quædam tanquam acreſſoria, vt tu cuſtodias niſi Titius accipere voluerit. Tunc autem videtur res cuſtodienda dari, quoties apparet quem rem aliquam deddiſſe in cuſtodiam: vt puta ſ qnis commoda- uerit rem ſuam. l. Lucius. hic..
Deinde dicitur in definitione gra'zr. Hoc verbum adiici= tur ad differentiam locationis. Nam ſi quis der rem ſuam ali- cui cuſtodiendam non gratis, ſed mercede data, locatio erit, ¹. 1.§. ſl quis ſeruum. hic. Qui locus eſt animaduerſ one dignus; yr intelligamus diſcrimen contractuum. 1I.§. ſi quis ſeruum: Haæc breuiter& ſimpliciter de definitione depoſiti dica ſint,
Eſt autem ſpecies quædain leheſits„quæ dicitur ſeque- ſtratio; ex qua datur actio depoſiti ſequeſtratoria, ſic
— enimn loquitur Iuriſconſultus.
De hac ſequeſtratione tractatut 17. Sequs.
1005
H
*
—
———
—— 1—
3 “ 5 1* 4
—.
4 2 a6 1 5 4. . 4 **
1

10060 ſtrario nem definit Paulus depoſitum eſſe, quod à pluribus
in ſolidum certa conditione cuſtodiendum reddendumque traditur. Cum de re aliqua orta eſt inter aliquos contro-
uerſia,& conuenit inter eos, vt deponatur apud quendam
tertium, qui finita lite cam victori reſtituat: hic apud quem ea lege res depoſita eſt, dicitur ſequeſter,& hoc genus de-
poſitionis vocatur ſequeſtratio. I. ſequeſter. de verb. ſignif.
Hic apparet non poſſe ſequeſtrationem dici; aut ſeque- ſtrum, niſi res à pluribus deponatur. Sivnus tantum rem depoſuerit, vt certa lege ei reddatur, velalii, non poteſt di- ci ſequeſtratio eſle, ſed depoſitum ſimplex. Mentio eſt et⸗
iam huius ſequeſtrationis in l.licet. 17. Si apud vnum plures rem aliquam deponunt, de qua habent controuerſiam, quia vterque cantendit ſe dominum eſſe eius rei, credendum eſt vnumquemque non pro parte, ſod in ſolidum deponere. In- ter depoſitum& ſequeſtrationem tantum intereſt„quan- tum inter genus& peciem. Deinde ſubiicit, Res depoſi:æ. Ex his verbis colligi ſolet differentia inter depoſitum& ſeque- ſtrarionem: nam depoſitarius non poſſidet ius depoſitarii, nec proprietas transfertur, nec poſſeſſio rei depofitæ; ſed cuſtodia tantum& obſeruatio rei depoſitæ, niſi apud ſe-- queſtrum depoſita ſit. Sed difficultas naſcitur ex. intereſſe. ff. de acquir. poſſeſſ.vbi quæritur, an is, apud quem tes ſeque- ſtrata eſt, poſſideat eam rem an vero poſſeſſio maneat penes eos, qui depoluerunt. de eo quæritur propter vſucapionem: nam ſi ii, qui depoſuerunt, non poſſi icant, non procedit eis
tempus ad vſucapiendum. Er ait luriſconiuttus ſequeſtrum poſſi dere, ſi dimittendæ polſſeſſionis cauſa depoſitum fuerit & hoc aperre fuerit comprobatum. His verbis luriſconſultus vtitur, quibus ſignificat niſi id aperte fuerit probatum, quod translata fuerit poſſeſſio in ſequeſtrum, videri, eum cuſtodi- am rei Squeſtratæ tantum habere.Non enim eſt audiendus Accurſius, qui ita iaterpretatur, niſi fuerit probatum, eo ipſo probatum videri, quia non probatur contrarium. Hoe valde abſurdum eſt. Sed eo confugere coactus eſt Accurſius, quia
exiſtimauit eum locum cum eo, quem interpreramur, non poſſe conciliati quando dicit, Sed poſeſſio niſi apud ſ ueſtruns depoſita eſt. His verbis ſignificare videtur luriſconſultus, quo- ties res apud ſequeſtrum deponitur, poſſeſſionem transferri in ſequeſtrum. Sed ego alio ſenſu hæc verba accipienda eſle docui in lib. 3. de benef. c. 10. ſum, Nißt apud ſequeſtr um depoſita eſt. Id eſt, niſi poſſeſſio di- miſſa eſt, vc deponere imperium, velmagiſtratum: niſi res ſequeſtrata eſt animo dimittendæ poſteſſionis,& hoc fuerit aperte probarum. Sic ambiguitatem hanc interpretamur ac- cipiendo eam interpretationem, quæ vitio catet ſecundum l. in ambigaa. de legib.& ſenatuſcon. Hanc autem interpreta- tionem noſtram iuuant verba ſequentia. Nam tunc demumò. Id eſt, tunc demum ſequeſter poſſidet, cum apud eum dimiſ- ſa eſt poſſt ſſio, id eſt, cum eo animo res ſequeſtrata eſt, vi di- mittatur poſſeſſio apud ſequeſtrum. Cur autem hic ſequeſtri mentio facta ſit, aliàs dixi, ideoque fit, quia non ſolet dimitti poſſeſſio apud depoſitarium, niſi ſequeſtrara ſit. Idem ergo ab Vlpiano& Florentino ſcriptum eſt, ſed aliis verbis. Se- quens locus eſt b
De actione depoſiti. . C A. y. II.
EF depoſito duplex naſcitur actiovna directa, altera con- raria. Inſcriptio ipſa id ſatis indicat, cum dicit, depoſiti vel contra, ſicut in commodato cum agitur commodati, vel con- tra:vna enim hic eſt actio principalis, altera autem eſt veluti ſecundaria.l. in commodato. ſupra commoda. Quoties agitur ad id, de quo principaliter contractus initus eſt, tunc datur a- ctio directa: quæ actio ei competit, qui depoſuit rem aduer- ſus depoſitarium. De eo enim principaliter negotium con- tractum eſt, vt cuſtodiatur,& poſtea reddatur res, cum volu- erit deponens eam repetere. Sed vtilitatis cauſa receptum eſt, vt depoſitario contra, id eſt, viciſſim etiam licat experiri certis ex cauſis,& ea actio dicitur contraria: quod plenius à nobis explicatum fuit ſub titulo de commodats. Directa a- ctio variis ex cauſis datur. Nos hic, quæ referuntur à luriſcon- ſultis ſub hoc tit. breuiter explicabunus.
Frane. Duareni Comment.
dep oſitam repetere.
.
Sic hæc verba interpretatus
C A v. III De actione depoſiti directa,& eius cauſis.
Paim.& præcipua actionis depoſiti directæ cauſa eſt,
quia tes depoſita non reſtituitur dolo depoſitarii. Side- poſitarius deponenti rem depoſitam repoſcenti non red- dat, idque dolo malo cum polſit rem reddere, nec cauſam habeat non reddendi, tunc tenetur hac actione. leg. 1.§. eſt autem. Haæc actio tantum ob dolum datur, vt infra dice- mus. Et dubitandum non eſt, quin is in dolo ſit, cum pol- fit rem depoſitam reddere, eam non reddit. Hæc igitur c⸗u- ſa eſt iuſtiſſima huius actionis. Quid enim. Idem eit dicen- dum,& ſi res quidem reddatur, ied deterior facta dolo e-
poſitarii. l. 1.§. ſi res. Quamuis ſubtiliter dici poſſit reddita
re, quæ depoſita eſt, hanc actionem ceſſare, tanien hocnon conuenit bonæx fidei, cuius maxime habetur rauio iu boc iudicio quod bonæ fidei eſt. Nos facile interpretamar ted. ditam non eſſe rem, quæ dererior reddita eſt, qusd etiam
ànobis explicatum fuit, cum ageremus de actione com-
modati.I. 3.§. ſi reddita. commodati. Idem elt dicenduis, etſi deponens rem depoſitam ante tempus ſtatutum repo-
ſcat, l. 1.§. ſi ſic depoſuero. ad fin. l.. Ego depolui apudie
rem meam:lex dicta eſt depoſito, vt reddet es eam poſt mor- tem meam veltuam, nihilominus poſflum ante tempus reus Poſſum enim voluntatem mutare, quia depoſitum fit Tratia deponentis tantum: nullum ius acquiricur depol- tario ex hoc contractu. Depoſitum non contrahitur gta- tia depoſitarii, aut gratia vtriuſque, ſed ſoſius deponenus gratia: vnde fit, vi ſolus dolus præſtetur, nec culpa nec pe- riculum exhibetur. l. ſi vt certo.§. i:ſupra, comm oda. Cum ergo nullum ius ei acquiratur ex hoc contractu, ſed depo-
nentis tantum gratia fiat: cur non licebit ei; quidepotuit, mutare voluntatem ſuam,& anie tempus quo conuenit,
Vp depolſitum reddatur, depoſitum repoſcere? Idem dicen- dum eſt& ſi pecunia ea lege depoſita ſit, vt liceat depoſ.
tario ea vti ſi voluerit, nec dein ea vſus fuerit. I. 1.§. ſi pecu-
nia apud te, hic. Hic locus tractatus eſt à nabis in interpre.
ratione l. cetti condictio.§. vlt. fupra de reb. credit. Vbi tra-
Ctatum fuit, an cum quis deponit rem apud ahium ea lege, vi ſibi liceat vti ſi velit, an depoſitum ſit conuerſum in mu-
tuum, ſi ſimpliciter actum ſit, vt vtatur depoſitacius ſi ve-
lit: dicitur ſimpliciter depoſitum eſſe,& poleſt actione de- poſiti agi,perinde ac ſi ea lex dicta non eſſet depoſito. Præ- cipua igitur caula huius actionis eſt, ſi res depoſita non re- ſtituatur, vel deterior reddatur dolo depoſitarii. Doh wen- tionem ſemper faciunt luriſconſulti, quoniam dolus tan- tum malus venit in hanc actionem, idque æquum vitum eſt, cum nulla vtilitas depoſitarii in hac re vei ſecur, ſed de-
pohentis tantum: idque receptum eſt ſecundum regulam,
quæ traditur in l. ſi vt certo. 5 1. commod. Diſtinctiò con- tractuum traditur in d.§. 1.& l. ontractus. de teg. iur. Cum quæritur, quid veniat in hanc actionem, an dolus; an cul⸗ pa,& quæ culpa. Videndum eſt, cuius gratia contractusin- catur. in depoſito venit tantum dolus malus. Certum eſt ca- lum fortuitum non præ ſtati in hoc iudicio, præter quam in exceptis caſibus. l.1. S. læpe: vt ſi nominatim conuenetit inter deponentem& depoſitarium, vt depolitarius periculum lul⸗ cipiat:hæc pactio ſeruanda eſt. l. 1. C. commodati. bæc expli⸗ cauimus pſenius. Hoc eſt intell gendum, vt diximus ſub tuuͤ⸗ lo commodati, niſi poſt moram depolitari res perierit J. hh Aſia. i 2.§ vIt. hic. vel niſi culpa caſum fortuitum præceſſerit. Voaqde naſcitur quæ ſtio„ ſi poſt litis conteſtationem res depoſita perierit interitu naturali, an idem dicendum ſit, vt teneatur depo ſitarius?: Quæſtio eſt in l. ſi plutes.i 4.§.Vlt. vbi dicitur Siue autem sum 19ſd. Ego aliàs hunc locum intet⸗
pretatus ſum adhibita diſtinctione; vt conciliarem cum a-
liis, qui pugnare videntur, in interpretatione l. ſi ex legati cauſa. de verborum obligation. Ego dixitres caſus diſtin- guendos elle:
Primus eſt, cum conſtat rem, quæ periit eodem modo perituram eſſe apud actorem, fi reddita fuiſſet, ideſt, cum apparet, velex coniecturis colligitur. Seruus ſenio cwafe
f Ctus c-

eu. Depolitum uod agn 1 un nruſque, ledllüse Alad dolas ptxſtetuuxx 3 hmcno..) lopta cauna urnut ex boccounh ai: aut non cedut um,& ante teapuga u drpoltum tepolen ka naen lege depollalt nin t, Lecdemn eꝛ viusfueri. clocuttactaucs eſtaubin io. ſ. vk. luptadem qas depositiem natle r, unceobtum ſt ertm Kumbt 4 mrtrnux iiit ter depoltum ellea n 4 Sea krdGa poneletn duactionbeſt, 1 tachn tedcatut dolo itpelmn ant lurconlulti, qrelis
nunc aciionem ue — dqackecepenmelt e
In Tit. Dapoſiti, velcontra. 166
Aus depoſitus eſt, is periit apud depoſitatium: ſiredditus fuiſſet, codem modo periiſſet: tunc abſoluendus eſt depoſi- tarius„etiam ſi poſt lirem conteſtatam perierit, id ſuadet ra- rio:& ſic iſte locus intelligendus eſt. Viquo. Hoc addidit, vt int olligamus hoc ſimpliciter non eſſe verum, cum interit in- teritu naturali, ſed cum interitura ea res eſſet, etſi re ddita eſſet actori. Aliquando apparet ex coniecturis& argumentis non fuiſſe eodem modo perituram eam rem, ſi reddita fuiſſet a- Ktori, vt ſi nauigare non ſit ſolitus creditor, qui rem depoſi- tam repoſcebat,& ea res perierit in nauigatione. Tertius caſus eſt, cum dubium eſt, an eodem modo peri- tura eſſet apud actorem, ſi reſtituta eſſet,& in dubio contra fruſtratorem interpretamur. Nunc adalia feſtinandum eſt. Ergo caſum fortuitum non præſtat depoſitarius, niſi hoc nominatim conuenerit. Idem dicendum eſt de culpa, cul- Pam enim non præſtat: imputandum ei eſt, qui homini ne gligenti rem cuſtodiendam dedit. exempla ſunt in leg. J. ſ. fi rem à ſeruo. de eo quià ſeruo quodam rem cuſtodiendam ac- cepit,& reddidit ei quem putabat dominum eſſe,& ibi dicit depofitarium ahſoluendum eſſe: nam propter hanc culpam non condemnabitur. Aliud exemplum ſimile eſt in d....§.vlt. Quod autem diximus, culpæ nomine non teneri depoſitarium, hoc eſt intelligendum, niſi lara culpa ſit: nam oblatam culpam te- netur.l.i. C. eod. tit. Lata enim culpa dolo comparatur. leg. quod Nerua. 32. hic. Celſas putat latam culpam dolum&ſe vel latiorem. Quæ ſit lata culpa, quæ leuis, quæ leuiſſima, docui ſub rit.commoda. Lata culpa eſt, cum quis rauſatur igno- rantiamn eius quod omnes intelligunt leg. latæ culpæ. de ver- bor. ſignificat. Cum quis ad eum modum diligens non eſt quem communis hominis naturà deſiderat. Vnum exem- plum eſt in l.ſi hominem. hic. Seruus depoſitus eſt apud ſe- ueſtrum, vt de eo haberetur quæſtio, vt cum habita quæ- lio eſſet eum ſeruum redderet. Et miſericordia ductus eum ſoluit ſequeſter: hæc culpa lata eſt. Nam cum intelligeret cauſam huius ſequeſtrationis,& ideo eum vinctum eſſe; vt haberetur de eo quæſtio, non debuit eum ſoluere. Ego ad- duxi hoc erem lum in interpretatione I. ſi vt certo. com- modari. Cum quis rem depoſitam dimiſit nocturno tem- pore in via publica. Hæc culpa tam diſſoluta eſt& ſumma, vt merito dolo proxima dicatur: hic non videtur dolo care- re, qui tam diſſolute negligens eſt. Hoceſt intelligendum, niſi ex coniecturis appareat eum dolo carere. Exempli gra- tia, ſi non ſoleat eſſe diligentior in rebus ſuis, vt ſi ipſe ſoli- tus fuerit res ſuas nocturno tempore in via publica dimit- tere. Sed ſi tam negligens non fuerit in rerum ſuarum con- ſeruatione, non poteſt vitare fraudis& doli ſuſpicionem. dict. l. quod Nerua. Interdum etiam leuis culpæ nomine, quamuis lata negligentia non ſit, tenetur depoſitarius, ſi hoc conuenerit inter deponentem& depoſitariummn. Contra- ctus enim ex conuentione legem accipiunt. ldem dicendum erſi le obtulerit depoſito.l. 1,§. ſæpe. Nam etſi non præſtet cauſam, tamen culpam præſtabit. Hæe de prima cauſa huius actionis depoſiti directc.
Altera cauſa vel alterum exemplum cauſæ, proptet quam datur hæc actio, eſt quod commemoratur ab Vlpiano in leg. r§. ſi quis tabulas. Egotibi tabulas teſtamenti cuſtodien- das dedi, tu cas tabulas publicaſti, cum ſecreta eſſent ea iu- dicia, actione depoſiti agam aduerſus te propter dolum tuum. Dubium non eſt, quin in dolo ſis, qui tabulas teſta- menti,& ſecreta iudicia teſtatoris euulgaſti; nec tantum actio depoſiti aduerſus te dabitur, ſed actio iniuriarum. Scribit Dion, hanc fuiſſe cauſam diſſidii„& inimicitiarum inter Cæſarem& Antonium, quod Cæſar Antonii ſuper- ſtiiis teſtamentum euulgaſſer,& publicaſſer: vnde dicitur cauſa cognita decreto prætoris aperiendum eſſe teſtamen- tum. Et cum agitur de cauſæ cognitione, inſpicitur; an is viuus ſit, quiteſtamentum cotiſcripſit. Qua autem actio- nerencaruris, qui teſtamentum,; vel aliad quoddam in- ſtrumentum publicauit,& diuulgauit, tam ciuiliter quam ctintinaliter, poteritis ſcire&x leg. ſi quis teſtamentum. 41.§. led etſi:ad legem Aquiliam,&l. ſi quis alicui.§. inſtrumen- 8 Bepul&leget.§. is, qui. infra; ad legem Gorneliam de falſis.
Tertia cauſa huius actionis eſt in l. vlt. hic- Quidam mihi reddidit ſeruum depoſitum incorruptum,& ſine vlla mora, ſed tamen accepit eo nomine nummos, cum deberet gratis reddere, quæritur, an aliqua mihi detur actio? Si ſubtilitatem ſequamur, videtur actio depoſiti deficerc. Res depoſita red- dita eſt,& incorrupra,& ſine vlla mora: videtur ergo hæca- ctio ceſſare,& ad aliam actionem confugiendum E. veluti
ad condiétionem ob turpem cauſam, ſi quis coactus fuerita-
licui dare pecuniam pro eo quod gratis efficere debebat, quia id dicitur turpiter acceptum eſſe, datur condictio ob turpem cauſam. Sed tamen hic dicitur eam actionem depoſiti locum habere, quia eſt bonæ fidei. Non eſt autem congruum bonæ fidei accipere pecuniam, vt ĩd teddatur quod nullo pretio ac- cepto,& gratis reddi debuit. Ex his cauſis& aliis ſimilibus da- rur actio directa depoſiti. Nunc videndum eſt
Quidin hanc actiunem veniat. S a v, IV.
X his intelligitis quomodo concipienda ſit formula a⸗ Lctionis. Cum agendum eſt in iudiefo, vtrunque cogno- 2 4* 8 4 2 4*2 2 2 4 3 ſcere neceſſe eſt, vt ſciamus quomodo intentionis formula
concipienda ſit, qua ex cauſa agatur,& quid petaur. Libellus actionis hæc duo com plectitut. Quid autem petatur hac a- ctione, facile colligitur ex his, quæ diximus de cauſarum ex- plicatione. Nam facile intelligimus hoc peti in hoc iudicio, vt res depoſita reddatur:& id etiam quod intereſt, ſi forte dete-
rior res reddita ſit. Vnde quæritur, an pro parte reddenda ſit, an integra? Forte plures ſunt hæredes depoſitarii. Hæc quæ- ſtio tractatur in l. I. 9. ſi pecunia. vbi diſtinguitur res diuidua ab indiuidua. Aliquando ponitur res, quæ diniſionem recipit,
vt pecuniaraliquando deponiturres, quæ non poteſt reſtituĩ Pto parte, vt Stichus. Si depoſita ſit res, quæ diuiſionem reci-
pit, veluti pecunia, ſingulis hæredibus reſtitutio fiet pro par- te, vt dicitur in d.l..§. ſi pecunia. Ex hoc loco notanda eſt o- biter ratio obſignandi, cum deponitur res motæ purgandæ cauſa. l. obſignat. C. de ſolut. Cbhgnatio& depoſitio rei de- bitæ liberat debitorem, ſi creditor rem ſibi oblaram accipere
olit, pecunia includenda eſt in ſacco, deinde ſigillo impreſio
ſignanda, de qua in l. vlt. de leg. commiſſ.
Notandum autem(vt iam diximus) totam rem hac a-
Ctione in rei diminutionem venire, vel partem rei ſecun- dum diſtinctionem, quæ traditur in leg. 1.§. ſi pecuniæ. hic. Fit enim aliquando reſtitutio pro parte cum res depoſita re- cipit diuiſionem, veluti pecunia. Cum autem res eſt indi- uidua, tunc pro parte non fit condemnatio, ſed in ſolidum. Inde naſcitut quæſtio, quæ tractarur in leg. vlt. C. eod. Si vni ex hæredibus reſtituta ſit res depoſita pro parte, pecunia crat, centum erant depoſita, reſtituta autem ei erant quin- Juaginta,& alia quinquaginta ſine dolo depoſitarii perie- runt, quæritur an côhæres, cui nihil reſtitutum eſt, habeat aliquam actionem aduerſus eum, cui pars reſtituta eſt? Iu- ſtinianus ait nullam ei, cui nihil eſt reſtitutum, actionem aduerſus eum, qui pecuniam ſuam recepit, ſupereſſe. Cum hcerte pecuniaæ. Ratio huius reſtitutionis eſt, quia nihil ac- cepit cohæres à depoſitario quod luum non eſſet: nihil re- Ccpit, cuius altercohæres partem eſſe ſuam dicere poſſit. Nam agitur de Pecunia, numero fit diuiſio. l. 2. de verb. ob- ligat. Si Ipecies eſſer, puta Stichus, aliud dicen dum eſſet. Duo Stichi depoſiti fuerunt apud aliquem, vni ex hæredi- bus reſtitutus eſt vnus ex ſeruis, alter reſtitutus non eſt: hie ſeruus reſtitutus intelligitur etiam pro parte alterius cohæ⸗=
redis. Alter cohæres partem habet in eo ſeruo, quia non di-
uiduntur numero: in ſingulis ſeruis partem habent cohære- des.. in ſtipulationibus. de Verb. obl. Præterea notandum eſt, cum quæritur de officio iudicis in hac actione, hanc actio- nem bonæ fidei elſe, vt dicitur in! 1.§. hanc actionem. Hzxc actio refertur in numerum bonæ fidei iudiciorum, in quibus additur(ex fide bona-] eum iudicium conſtituitur.§. actio- num. Inſt. de act. Ideo non tantum inſpicimus quid cautum ſit intet deponentem depoſitarium, ſed etiam quod alterum alteri ex bona ſide præſtare oportet. 9. in bonæ fidei. Inſt. lib. 4. de act. Vnqde fit, vt nuda res non veniat in reſtitutio- neèm, ſed fructus, vſuræ,& omnes acceſſones: quoniam ba-
——
4
——————
* *
“
— 1
9 .
1
*
—— ———— .
“ “— 8

1008
num& æquum eſt, ei hæc omnia præſtari, qui tem ſuam de- poluit: vſuræ, fructus, omnes acceſſiones debentur propter moram, etſi nulla interuenerit ſtipulatio. l. 2.& 3. C. eo. Si quis apud aliquem pecuniam depoſuertit,& depoſitarius ei moram fecerit in ea pecunia reddenda, poſt moram debet v- ſuras eius pecuniæ. b Vnde quæritur, ſi depoſitarius condemnarus ſit ad lor- tem reddendam, quæ depoſita erat, nec vlla mentio facta ſit vſararum, an poſt condemnationem vſuræ peti poſſint: Hæc quæſtio tractatur inl. 4.C. eo. his verbis oſtendit lm- perator vſuras in obligarione non eſſe, ſed pecuniam tantum depoſitam, ſed tamen, cum pecunia depoſita petitur, quæ in obligatione eſt officio iudicis, qui de ea re cognoſcit ad vſuras pertinet officium iudicis. Ceſſat autem officium iu- dicis poſt rem iudicatam. I. qui per colluſionem.§. nde eo, quod cerro loco. Inde etiam quæritur, quid ſi pecunia de- poſita ſit,& conuenerit, vt tantundem reddatur non idem, an debeantur vſuræ ex hoc contractu? Hac quæſtio pro- babilem dubitationem habet, quæ tractatur in l. Lucius. 24. Ego depoſai apudte centum, conuenit inter nos, vt ea pecunia vtereris, ſi viſum fuerit, modo tantundem mihi reddas, quæritur, an vſuræ debeantur ex hoc contractu? Quęſtio nalcitur ex eo, quod videtur mutuum eſſe, magis quam depoſitum: vix depoſitum dici poſſe videtur hic con- tractus. Nam cum res deponitur apud aliquem, hoc agitur vt cuſtodiat, non autem vt eare vtatur: dominium reide- poſitæ, in depoſitarium non transfertur. Hic autem rei depoſitæ dominium transfertur, cum conuenit, vt liceat vti te depoſita, modo tantundem reddatur quantum acce- ptum eſt. hæc eſt natura mutui. Hic damus pecuniam, non candem pecuniam, quam dedimus recepturi, ergo mu- tuum magis videtur eſſe, quam depoſitum. Si mutuum eſt, conſtat ex mutuo propter moram vſuras non præſtari, ſed propter ſtipulationem, ſi ſtipulatio interuenerit de vſuris ſoluendis. Hæc quæſtio tractatur apud Papinianum in l. Lu- cius. 24. Papinianus ait, ſi actum ſit, vt tantundem redda- tur, hoc genus conuenrionis egredi terminos notiſſimos depoſiti: hic immutatur depoſiti natura, ſed tamen ſen- tentia lureconſultorum hæc eſt. Depoſitum in propoſita lpecie magis eſſe quam mutuum, licet ad mutui naruram proxime accedat,& terminos depoſiti egrediatur. Ideoque vſuræ propter moram debebuntur ex hoccontracta, tanquã ex depoſito, quod bonæ fidei eſt. Quæſtio hæc fuit propo- ſita& tractara apud Papinianum. uid en'm aliud eſi. Hic depoſitum eſt. nam commendare eſt deponere, vt ſupra diximus. Quodita verum. Subiicit Pa- pinianus hoc verum eſſe, ſi actum ſit, vt corpora nũ morum eadem reddantur, tunc enim propriè conuenit, vt tantun- dem re idatur: hoc egreditur fines depoſiti, ſed an depofi- tum ſit, an mutuum, non definit, quaſi de eo dubitauerit: in hac quæſtione ſi conuenerit, vt tantundem reddatur,
non facile eſt dicendum vſurarum haberi rationem. Si di-
camus depoſitum non eſſe, non habebitur ratio vſurarum. Sed an depoſiti actio teneat, an non teneat, non reſpon- det. Sedhæc quæſtio ab aliis Iuriſconſultis deciditur, veluti in l. de ſponſaliorum. õ. qui pecuniam. hic. Loquitur de eo, qui pecuniam depoſuit apud alium, vt tantundem reddat: his verbis apertè oſtendit depoſitum eſſe, non mutuum, quã- uis propter legem dictam depoſitares egrediatur terminos depoſiti, licet paululum depoſiti natura immutetur, ma- net tamen depoſitum,& vluræ debebuntur poſt moram, vt ex contractu bonæ fidei. Simile eſt quod dicitur in l. Pu- blia.§. 1. hectit. hic cauet apud ſe pecuniam eſſe depofitam, & ſe vſuras præſtiturum. Paulus reſpondit quamuis ex depo- ſiti natura ſit, vt depoſitarius re depoſita non vtatur, atque ideo vſuræ non debeantur propter vſum, tamen quia hoc conuenit,& res egrediatur depoſititerminos, iure exigen- tur, etſi nulla interuenerit ſtipulatio, ſed ſimplex conuen- tio& caurio. Similis locus eſt in l. Quintus. In hac cautione fatetur 2ſ. nummos quos habet, ad ratiunculam ſuam per- ueniſſe,& ſe daturum operam, ne ſteriles ſint& otioſi, id eſt, vt vſuræ tibi eo nomine pendantur, ſed nulla interue- nit ſtipulatio, ex qua vſuræ peti poſſunt. Quæritur igitur, ſi fuerit vſus ea pecunia, an vſuræ peti poſſint? Quæſtio hine
Franc. Duareni Comment.
pender, an ſit mutuum, an depoßtams Et reſpondet hic de iure Scæuola more ſuo, omiſſa facti quæſtione. Et ait, ſi de- poſitum ſit, vſuras exigi poſſe in hac ſpecie, id eſt, ſi animo deponendi fuerit ea pecunia data alteri, tunc debebuntur v- ſuræ. Igitur ex his omnibus, quæ diximus, concludendum eſt
ex depoſito vſuras deberi, propter moram,& propter vſum
rei depoſitæ, nec ideo minus eſſe depoſitum, quod conuene- rit, vt depoſitarius vtatur re depoſita, ſi voluerit. Si enim de- poſita pecunia vſus fuerit, aduerſus ⸗um dabitur actio, etiam ad vſuras.
damnare, quanti iurauerit actor. W Fſtlocus communis de iureiurando tritus& peruulga- tus, tamen compenſatio in ea actione locum non habet, quæ tamen maximè locum habet in bonæ fidei iudiciis.. in bonæ fidei.lnſtit.de action.
ſationis, quamuis hodie propter conſtitutionem luſtinia- ni, l. vlt. Cod. de compen. in ſtrictis etiam iudict iis admittatur. Sed ſingulare eſt, quod compenſatio in hoctractatu nonad- mittitur. Fauor huius contractus exigit, vt primo quoq; tem- pore quod depoſitum eſt, reddatur. l. pen. Cod. eo. videtur magna perfidia eſſe depoſitum non reddere. Ideoq; conſtitu-
tum oſt, vt ſine vlla cunctatione depoſitum reddatur. Non
admittitur compenſatio, etiam ſi ex cauſa depoſiti tantun- dem ſibi deberi quis contendat, hoc etiam expreſſum eſt in Inſtit.d. 5. in bonæ fidei. rit. de act.
Aliud ſingulare eſt in actione depoſiti, quod is qui de-
poluit rem ſuam apud aliquem, ius& priuilegium habet
ProcoPeerie⸗„vt præferatur ceteris creditoribus, ſi fortè bona depoſitarii publicè poſita ſint. Hoc ius ſingularc eſt ĩn depo 1to.l. ſi hominem. õ. quoties. Quoties foro cedunt nummularii id eſt, quand ils fent ban que routte. Si quis pecu- niam apud nummularium depoſuerit„alii vero pecuniam fœnerati ſint, ſi foro ceſſerit ille nummularius,& bona e- ius publice poſita ſint, rario prius habenda eſt eius, quipe- cuniam apud nummularium depoſuit, vt is præferatur ce- teris creditoribus fœneratoribus. Et ante priuilegia nulla Aiff- cultas eſt, niſi in his verbis. His verbis ſignificat priuilegariis eos, qui depoſaerunt anteponendos eſſe, quod non vide- tur rationi conſentaneum eſſe. Nonns ſatis eſt eos parem cauſam habere cum priuilegariis? De priuilegariis videte tit. de priuileg. credit. His aduerſari videtur, quod expreſ- ſum eſt in l. ſi ventri.§. in bonis. de priuile. credit. vbi dicitut
eorum, qui habent depoſitam pecuniam, habendam eſſe ratio-
a. Et olim vſitata tantum erat inbonæ fidei iudiciis, nam in ſtrictis non habebatur ratio compen-
———;ÿj* ☛———„

deferre, tsdepoſtenurt qar riſima eſtiutcuubi oax ddeieſt.ldeo hotettuss Gurandumia lieem(eken umerit acdot. umanis deireiurando ni- rio inerꝛcionelocmm dg. Rrolwvütatatmmat na ktrics non Mdedaum vode— ue in rickseuam fenn üian dorrec
In Tit. Depoſiti, vel contra. 10 9%
tur an in ſolidum an pro patte conuenientur dolum hicab v-
rationem poſt priuilegia. Hic autem dicitur ante priuilegia, ſed quod poſtea ſequitur in l. ſi ventri.§. in bonæ fidei. oſten- dit quomodo hoc accipiendum ſit. Subiicit, ſi res depoſite ex- tent,& vindicari poſſint, tunc ratio habenda eſt eorum, qui depoſuerunt ante priuilegia. ergo quod hic dicitur, ſ mplici- ter accipiendum eſt, ſecundum eam diſtinctionem. Sed quo- modo? Aliquando accidit& fere hoc contingit in depoſito, vt rei depoſite dominium non transferatur. Hæc eſt enim de- poſiti natura. Nam quotiès dominium rei depoſitæ transfer- tur in depoſitarium, res excedit terminos depoſiti. Ergo cum dominium pecuniæ depoſitæ translatum non eſt, viadicari poteſt pecunia cuius dominium translatum non eſt. Certe x- quum eſt, eum qui pecuniam ſuam petit, cuius dominium nõ tranſtulit in depoſitarium, præferri omnibus priuilegiariis, contendit enim de dominio non amittendo eius rei, cuius do- minium ſemper habuit,& quam vindicare poſſet, tanquam dominus. Si verò dominium tranſtulit in depoſitarium, quod accidit aliquando vt diximus in interpreratione l. Lucius. cum conuenit, vt poſſit vti depoſitarius, tunc eius qui depoſuit ha- betur ratio poſt priuilegia.Item, etſi fraudatoris dolo deſierit in bonis eius eſſe. Deiade hæc actio datur aliquando in ſim- plum, aliquando in duplum, vt expreſſum eſt in edicto Præ- toris. l. z.§. i.hic. Hæc actio datur in ſimplum, niſi ex cauſa tu- multus, incendij, ruinæ, aut naufragij, quicquam depoſitum ſit.Oi quis neceſſitate compulſus in naufcagio, ruina, tumultu & incendio, depoſuerit apud alium aliquem rem ſuam, cum non poſſet perſonam idoneam facile eligere cui fideret, tunc æquum eſt, vt huic ſuccurratur,& perfidia eius qui depoſitum accepit, magis puniatur, ideoq; hæc actio datur aduerſus eum in duplum. Sed cum quis nulla neceſſitate coactus rem ſuam depoſait apud aliquem, poteſt eius culpæ aſcribi, quòd homi- ni perfido nec ſatis idoneo cuſtodiam rei ſuæ commijetict. Haec autem ſeparatio. Inutile eſt in cauſis huiuſmodi fidem frangere: ſic eſt legendum vt oſtendi lib. i. Diſputat. capit. 10. Non inciuile, vt legitur in libris vulgaribus. Inutile eſt pu- blicæ vtilitati. l. cum plures. de adminiſt. tut. Quod dicimus actionem pœnalem non eſſe, ſed rei perſecutoriam, hoc in- telligimus rem nullam peti præter eam quæ depoſita eſt, cum acceſſionibus. Pœna tamen infamiæ damnatus hac a- ctione afficitur.l. quæ depoſitum. C. eod. Poſtremo datur hęc actio in hæredem, in ſim plum, in ſolidum ex dolo defuncti. l. ſi hominem. 7.§. dari. Ait autem lureconſultus, hanc actio- nem dari ex dolo defuncti in ſolidum: quod tamen videtur contradicendum eſſe: dicimus enim actionem ex male ficio deſcendentem in hæredem non dari, niſi quatenus ex dolo defuncti ad hæredem peruenerit. At hæc actio oritur ex do- lo, dolus autem eſt maleficium, ſed tamen air lureconſultus dari actionem aduerſus hæredem, in ſolidum. Tamen quia hic dolus. Hæc actio non naſcitur ex male ficio, ſed ex contractu, quamuis propter maleficium detur, agitut ex depoſito, non inſpicimus an cauſa condemnationis ſit maleficium, ſed in- ſpicimus an ex maleficio agatur, an ex contractu. Actiones ex contractu deſcendentes, quamuis ob maleficium dentaur, competunt aduerfas hæredes in ſolidum. l. ex contractibus. de oblig.& actio. Conſequitur igitur hanc actionem non competere aduerſus hæredem ad pœnam, atque ita explica- ri poteſt locus aliàs obſcurus,& explicatu difficilis in§. ali- quando. de perpet.& ternp. act. vbi aliquando etiam ex con- tractu in ſolidum non datur in hæredem actio. quod poteſt intelligi de actione depoſi ti, quæ etſi ex contractu deſcendar, non tantum rei perſecutoria eſt, ſed pœna: vt cum petitur du- plum:& exemplum de depoſiti actione ibi Theophilus ad- fert. Sed quæritur cum plures hæredes ſint, an detur in ſingu⸗ los in ſolidum actio, an vero pro parte hæreditaria pro qua quiſque parte hæres eſt? Et dicitur in l. ſi hominem.§. datur. pio patte hæreditaria hæredes conueniendos eſſe: hic ergo ſequimur regulam qua obligationes diuiduntur inter hære- proportionibus hæreditariis... ſi cert. pet. hocintellige, niſi hæres vnus ex ſuo facto conueniatur, vt diximus de com- modato, l. 3.§. hæredes. commod. Si vnus ex hæredibus inre epoſita dolum admiſerit, quia conuenitur ex facto ſuo, is te- nebitur in ſolidum. Huc pertinet quod dicitur in l. in depoſiti. 9.Ex his naſcitur qnæſtio quæ tractatur inl. ſi duo. 29. Res a- liqua depo lita eſt apud aliquem: is deceſſit duobus hæredibus relictis: hæredes dolo interuerterunt rem depoſitam: quæri-
troque commiſſum eſſe ponimus. Marcellus ait quodam caſu Pro parte tenert poteſt accidere talis ſpecies in qua teneantur pro patte, ſi pro parte admiſſum ſit aliquid à ſingulis vt in hoc exemplo.&i diuiſérunt deem. Decem depoſira fuerant apud defanctum: hæredes defuncti dolo malo interuerterunt eam pecuniam,& eam inter ſe diuiſerunt,& ſinguli hæredes qui- naabſtulerunt, in parte erunr adſtricti. Aliquando incidit ſpe- cies vt teneantur in ſolidum. Si lancem conflauerint. Non idem enim dicitur de pecunia quæ recipit diuiſionem: ſi qua ſpecies interuerſa ſit dolo hæredum, in ſolidum conueniri porerunt.
Sed quomodo hæc accipienda ſint, docuimus ſub tit. de ver.
oblig. in variis locis. Quamuis in hac poſteriori ſpecie in ſoli- dum teneantur, tamen cum ſit deueniendum ad æſtimario-
nem rei, quia non reſtituitur ſpecies, conuenientur etiam
pro parte: idque accidit in his etiam obligationibus quæ indi- uiduæ ſunt, l. ſtipulationes non diuiduntur. de verb. oblig. Si quis domum ædificari ſtipulatus ſit,& id non fiat, hæc ſtipu- latio eſt indiuidua: tamen ſi promilſſor deceſlerit pluribus hæ-
redibus relictis, pro parte conuenientur hæredes, quia ad æ-
ſtimationem venitur. Hæc de actione depoſiti directa.
CA.
Deactione depoſiti contrarir.·
Da hac actione contraria pauca hic extant: locus vnus eſt
in l. ſ. in prin. Sicut ei qui depoſuit rem ſuam apud alium datur actio depoſiti directa aduerſus depoſitarium, ita variis
ex cauſis datur actio contra, id eſt, viciſſim depoſitario aduer-
8*„
ſus eum qui depoſuit. De cauſſ: huias ationi Iquis velit noſſe cauſas huius actionis contrariæ, repeten-
da ſunt ea quæ diximus de actione commodati contraria: hæ duæ enim actiones magnam inter ſeaffinitatem habent,
vt ſi ſumptus facti ſint in conſeruationem& tutelam rei de-
poſitæ: ſed hic dicitur in actione contraria depoſiti non iura- ri in litem ſicut in directa iuratur in litem in iudicio directo depoſiti, cum depoſitarius rem depoſitam reſtituere non vult: hac ratione punitur contumacia& perfidia eius qui re-
ſtituere non vult dolo malo. Tunc enim iuſiurandum defer-
tur actoti: hæc ratio ceſſat in iudicio contrario depoſiti, nam depoſitarius petit ſumptus ſibi reſcindi quos fecit in conſer- uatione rei depoſitæ: hic non agitut de fide rupta. ſed de inde- mnitate tantum eius qui depoſitum ſuſcepit. Quædam alia
ad vtramque actionempertinentia omitto, quia video nobis
feſtinandum eſſe, vt abſoluamus hunc librum.
IN TIT. XXAV. LIB. IIII COD. ET T TT. I. L. T B. X vII. PANDECTARVM.
MANDATI VEBL CONTRA. C A p. J.
g N hac diſputatione de mandato incipiemus
à definitione mandati. Quam definitionem 8⁸ S ſimpliciſſimè explicabimus, ſicut à nobis fa- I ctum eſt de depoſito. Mandatum nos defini- &☛wus contractum eſſe quo negotium alienum Pfrr alicui gerendum committitur ſine mercede. nos hoc addid mus ve plana ſit definitio. Verbum contra- ctus explicatum fuit à nobis ſub titu. depoſiti. Eodem enim verbo vſi ſumus in definitione depoſiti. Negotium hic ac- cipimus pro quacunque re in qua opera alterius nobis ſit ne- ceſſaria, ſic accipitur in definitione procuratoris. l. r. de pro- cur. Cum procutator is eſſe dicitur, qui negotia aliena man- dato domini adminiſtrat: exempligratia, cum mando tibi vt fundum mihi emas, vel vt pro me fideiubeas. hæc exem- pla ſunt in leg. z. hie. Deinde dicitur in definitione, alienum, cum negotium alienum gerendum committitur. Eoden-
que verbo vſus eſt lureconſultus in definitione procuratoris.
Procurator eſt qui mandato domini negotia aliena gerit&
Q4a
——
4
1 3 3 3„ 1 7
1
* 8*
2

191⁰ Franc. Duareni Comment.
adminiſtrat, nam ſi quis aliquid gerendum committat quod ad vtiliratem committentis non perrineat, ſed potius eius cui mandarur, non propriè dicitut mandatum eſſe. Ego tibi man- do, vt pecuniam tuam potius colloces in comparationem prę diorum quam infœnus, quia negotium alienum non com- mirtitur ſed proprium eius, cui mandatur, propriè non dici- tur mandatum eſle, quamuis mandatum etiam adhoc perti- neat, ſi late accipiatur, conſilium eſt potius quàm mandatum, vrt dicitur in l. 2. ego videor tibi co nlulere potius quam man- dare quod ad me pertinet: quia non intereſt vtrum fœuneres pecun iam an colloces in emptionem prædiorum. Ex confilio nemo oblgatur: ex mandato nalcirur vltro, irreuie obliga- tio. Eſt regula iuris, I. conſilij. in qua dieitur conſilij non frau- dulenti nullam obligationem eſle. Neque illud verum eſt, conſilium malum conſultori peſſimum eſt. Deind e dicitur in debnitione, gerendu„. Hoc verbo admonemuriam geſti mandatum nulſum eſſe, l.ſi vexò.§. ſipoſt. cum egotibiman- dovt pecuniam Titio credas, tunc vere mandatum eſt, etſi mandartu meo credideris: eo nominè tibi aduerſus meactio datur: ſed ſi poſt ctediram pecuniam mandem tibi vt credas; anllum eſt mandatum. Verbi proprietas id ſaris oſtendit. Verbum, mandare, non poteſt referri ad id quod iam factum eſt, ſed ad id quod faciendum eſt. Et hoc intereſt inter conſti= tutum, mandatum& fideiufiionem. Conſtiturum fit etiam poſt obligationem contractam. Conſtituo me ſoluturum decem quæ tibi debeo, vel fide mea eſſe iubeo quod Titio ctedideris. Et fideiuſſio ſequi etiam poteſt obligationem iam contractam, ſed mandatum antecedere deber. lureconſultus addit exceptionem in qua mandator tenetur poſt obligatio- nem contractam. Tu pecuniam credidiſti Titio, cum vrgetes eum adtibi ſoluendum, mandauitibi, vt periculo meo dares ei aliquod interuallum: hoc caſu ad mandantem periculum nominis pertiner, Deinde dicitur in definitione, abſque mer- cede nam merces interuenerit; tranſit in alium contra- ctum: uon dicitur mandatum eſle, ſed locatio propter merce- dem intexuenientem. Is qui pacta mercede negotium alie- num gerendum ſuſcepit, operam ſuam locare videtur, l.1. hic §. mangarum. ldem dictum eſt de commodato d depoſito, virumqugeſt gratuitum. Si tamen remunerandi cauſahono- ratium in teruesniat nihilominus dicitur mandatum eſſe, non
ideo eſt locatio, quòd honorarium aliquod remunerandi cau- ſa præſtetur, e Neirur inl. ſi remunerandi. 6. in princ. vocat honorem quod aliquando dicitur honorarium. Li. ſi menſor falſ. mod. l.i de extraor. cognit. Honorare eſt aliquem præ- mio afficere. J.. de poſtul. cum in iudicio honor peritur. d.l.. de extraor. cognit.& Lhonorarium. Sed de hoc honorario& ſalario nos poſtea fuſius dicemus. Addidimus in definitio- ne, committitur. Committi alicui negotium gerendum dici- tur cum quis rogat alium, vt negotia ſua gerat: his enim ver- bis mandatum&ontrahitur. l.i. hic. Solo igitur conſenſu ob- ligatio mandati contrahitur. l.1. l. ſi remunerandi. S. 1. hic. Admonet Vlpianus hanc obligationem non naſci ex geſtio- ne negotij. Nam ex negotij geſtione naſcitur obligatio, cum quis negotia ſine mandatu alterius geſſit,& vltro ſe immi- cuit negotis alienis gerendis. Hic mandatum neceſſarium, vt hæc obligatio cotrahatur, præter mandarum nihil neceſ- ſarium eſt, nam poſtquam quis ſuſcepit negotium alterius erendum, etſi non geſſerit, tenebitur. quoniam autem hæc obligatio dicitur contrahi conſenſu, ideo nihil refert qui- bus verbis quis vſus ſir in hac obligatione contrahenda, vr dicitur in leg. 1. nihil refert quibus verbis conſenſus expreſ- ſus fuerit: hoc eſt intelligendum, modò verba huiuſmodi ſint, vt exprimant voluntatem mandantis, vtex his appa- reat mandare voluiſſe negotium alicui gerendum. Nam vul- garis commodatio non ſafficit ad obligationem mandati contrahendam.l. fi verò.§. cum quidam. Is qui commendat alium per epiſtolam, non videtur mandare vt ei pecunia de-— tur, ſed videtur teſtimonium tantum præbere ſuæ probita- tis: non tamen in ſe periculum ſuſcipere, ſiquid ei datum fucrit. Iade etiam conſequitur inter abſentes mandatum contrahi poſſe ſicut& inter præſentes per nuncium& per epiſtõlam: quod& in omnibus contractibus locum habet ui conſenſu contrahuntur. l.. hic. Quinimo& tacitus con- ſenſus ſufficit, etiam ſi quis ne per epiſtolam quidem aut nun- tinm volunratem ſuam declatauerit, ſed Præſenté ſe paſſus
ſit aliquid fieri aliquando mandaſſe intelligitur, quia conſem
ſus ſufficit. At dubium non eſt quin conſentire intelligatut qui ſe præſente aliquid fieci patitur. Exemplum eſt inl. u patitur. Quidam mandat, vr mihi pecuniam credas, aur pro me fideiubens is aget aduerſus me eo nomine, ſed ei non mandauit vt pro me interueniret: ego voluntatem meam verbis non expreſſi, ſed tamen hoc paſſus ſum: hoc ſilentium declarat conſenfum. Simile eſt quod dicitur in l. ſi fideiuſſor- Tufideiuſſiſti pro me cum ego id ribi mandaſſem expreſle, ſ ſolueris pecuniam ad quam obligatus es, quia interceſſiſti
mandati aduerſus me actionem habet, alia cauſa eſt prohi- bentis quam tacentis,& non contradicentis. Si quis prohi. buerit alij ne pro ſe fideiuberet,& is nihilominus fideiuſſe- rit, nulla ei ſupereſt actio mandati aduerſus eum pro quof- deiufſit. l. ſi pro te. 40. Cum velles pro me fideiubere, ego prohibui me fideiubere: fideiuſſiſti,& pecuniam exoluiſti 0 nomine actio mandati non tibi competit aduerſus me, imd ne negotiorum geſtorum actio eſt, quoniam licet negotio- rum geſtorum actio ei detur, qui ſine mandatu alterius ne. gotia geſſit, tamen ei non datur qui contra mandatum geſ- ſit. Hoc etiam expreſſum eſt in Lvltim. Cod. de negot. geſtis
De hac tamen re multæ& diuerſæ fuerunt opiniones lare- conſultorum,& edita eſt conſtitutio à luſtiniano ad eas de- cidendas quæ eſt in d. l. vlt. de neg. geſtis. Quod autem dixi. mus mandatum perfici conſenſo, nos conſenſum intelligimus vtriuſque interuenire debere tam eius qui mandat quam eius cui mandatur: nemo enim cogitur mandatum ſuſcipere, ſed
poſteaquam ſuſcepit obligatur: atque ita intelligendum eſt
quod dicitur in definitione, cui negotium gerendum com- mittitur, l.ſi mandauero.§. vlt. Wſi renuntiatum ſit. Namre- nuntiatio hic locum haber, vt poſtea dicturi ſumus. Hacte. nus de definitione mandati, ex qua intelligitis contractum eſ- ſe ex quo naſcitur obligatio. Hæc obligatio parit actionem mutuam, id eſt, ram directam quàm contrariam. Ex hoc con. tractu naſcirur vltro citroque obligatio directa quæ datur mandati aduerſus mandatarium. Contraria vero quæ datur mandarario aduerſus mandãtem. de actione directa primum
videndum eſt.
1 a v. II. De cauſis actionis mandati direstæ.
L7Ariæ huius actionis cauſæ hic referuntur à Iureconſui-
tis, quas ordine& ſigillatim explicaturi ſumus. Vnaeſt, ſi mandatum ſuſceptum ſit, nec mandatarius id impleuerit, vel mandato opportunè non renuntiauerit, mandatarius
non impleuit negorium ſibi commiſſum, cum iuſtam cau-
ſam non haberet non implendi necrenuntiauit opportune, tenetur hac actione. Vtrunque enim neceſſarium eſt vt aga- tur hac actione. l. ſi mandauero.§. vlt. Is qui mandatum b cepit, poteſt renuntiare ob iuſtam cauſam mandato re in- tegra. Sed ſicum nullam iuſtam cauſam haberet renuntian- di, nec renuntiauit etiam ei, ſed deferuerit omnino manda- tum ſuſceptum, locus eſt huic actioni directæ. Si mihi re- nuntiatum ſit, cum mihi ius integrum non eſſet, quia im- portunè eſt renuntiatum, ideo datur mihi aduerſus te actio mandati directa quanti mea intereſt negotium geſtum eſle
Sane ſi valetudinis. Hic Iureconſultus adfert quædam exem- pla, vt oſtendat ex cauſa poſſe mandatum deſeri,& renun-
tiari poſſe mandatori. Seu ob aliam iuſtam cauſam. Huic limi⸗
le eſt quod dicitur in. ſi quis alicui. 27.§. qui ſuſcepit.&l. ad
comparandas. 17. C. Ego tibi mandaui vt merces mihi com-
parares,& pecuniam tibi dedi, fidem rupiſti, teneris mihi
quanti mea intereſt mandatum ruptum non eſſe. Notan-
dum eſt ex eadem cauſa dari aliquando actionem furti, pu- ta, quia mandatarius ſuſceprtum mandatum non impleuit, ſed deſeruit. Veluti ego dedi tibi pecuniam ad comparan⸗- das merces, tu fide rupta non comparaſti, ſed meam pecu⸗ niam in tuos vſus conuerriſti, dubium non eſt quin furti he nearis. Eſt enim furtum contrectatio rei alienæ inuito do- mino. l.1. de furtis. Hoc eſt intelligendum ſi vetèe contrecta- ſtirem meam,& ſi nolis reddere quod accepiſtis non tamen teneris furti ſed mandati. I. procurator. 5ſ. Alia cauſa hic re- fertur, ſi inſtrumenta caulæ non reddat mandatarius vc
——
b b b b

ckerunmil cau um
—₰
.
jn Tit. Mandati, velcontra.
quod ad eum peruenit occaſione mandati.l.ſ procuratorem, 8. Ego tibi mandaui vt cauſam meam ageres, inſtrumenta cauſæ tibi dedi- quæſitum fuit quænam actio mihi competat, cum ea mihi nonredderes? Quibuſdam videbatur actionem depoſiti competere, quia agitur inter me& te, vteainſtru-
menta cuſtodias: ſedtamen quia illa conuentio accedit con-
tractui mandati, competet mihi actio mandati. Nam in- ſpicimus id quod principaliter agitur. Simile exemplum ad- duximus in interpretatione tractatus de rebus cred.& etiam titul. depoſiti. Inſpicitur initium& cauſa.Si habeatur initii & cauſæ ratio, propter hoc inter nos agitur: mandatum eſt, & ideo datur actio mandati, non depoſiti, vt hic dicitur. Hic actione etiam agitur ſi procurator nõ reddat id quod ac- cepit propter mandatum, quod intelligimus de quacunque re quæ peruenit ad procuratorem occaſione mandati. A- liud exemplum eſt de vſuris in leg. idemque.§. ſi mandanero procuratori. vbi tractatur huiuſmodi quæſtio. Mandaui tibi vt meam pecuniam gratis crederes ſine vſuris, tu vſuras exe- giſti: nonne poſſum petere vt eas vſuras reddas? Et lure- conſul. ait te ad eas vſuras teneri, quia ex mandato nihil debes lucrari. Tertia cauſa eſt, Si dolo vel culpa mandatariidamnum a- liquod acceperit mandator, quamuis mandatarius ſuſceptum mandatum non omiſerit: ſed tamen eius dolo vel culpaali- quo damno affectus ſit mandator, eo nomine datur aduer- ſus eum actio mandati. Itaque mandatarius vel procurator non tantum de dolo, ſed etiam de culpa tenetur. Id ſumi- tur ex tribus legibus quæ ſunt in titul. C. l.cum per procura- torem. 9. l.procuratorem.& leg. à procuratore. Simile eſt et- iam quod dicitur in leg. in re mandata. C. eod. tit. Idem dici- tur in leg. contractus. de reg. iur. vbi docet Iureconſultus qui contractus dolum recipiunt,& qui culpam:& ait in iudicio mandati præſtari dolum& culpam. Idem ſcribit Cicero in oratione pro Roſcio Amerino, diſſerens de hoc iudicio man- dati in minimis rebus teneri mandatarium, ſi quid non ſolum malitioſe, ſed& negligenter fecerit. Sed huic ſententiæ duo aduerſari videntur. In primis aduerſatur regula quam tradir Iureconſultus in leg. ſi vt certo. S.videndum. ſupra, commo- dati. vbi docui in contractibus qui ad vtilitatem ſuſcipientis non pertinent, dolum tacitum præſtari, non etiam culpam & negligentiam, veluti in depoſito. Cum quis depunit rem ſuam apud aliquem cuſtodiendam, depoſitarius dolum ran- tum præſtat, quia depoſitum ad eius vtilitatem non perti- net: In eo enim tantum verſatur vtilitas deponentis. At in koc contractu eadem eſt ratio: mandatum fit graria man- dantis: mandatum gratuitum eſt- hæc obligatio contrahi- tur ſine mercede, alias locatio eſſet. Etgo idem dicendum eſſe videtur quod de depoſito, vt dolum tantum præſtet man- datarius ſiue procurator, non etiam cuſpam& negligen- tiam. Secundo obiiciuntur quadam leges huius tituli. l. ſi fide- iuſſor. 29.& leg. ſi procuratorem.§. vltim. cum ſeq.& l. idem- que. ex quibus legibus colligi videtur dolum tacitum præſtari in hoc iudicio. in d. leg.ſi fideiuſſor. 29. Si fideiuſſor conuen- tus aliquam exceptionem omiſerit,& ob id condemnatus fue- rit à iudice ad ſoluendum, quæritur an id repetere poterit à mandante? Et lureconſultus ait viqendum eſſe an id dolo fe- cerit, an non. Sic videtis cum quæritur an procurator tenea- tur, an non, inquiri an dolo aliquid fecerit an non. Sic in leg.ſi procuratorem.§. vltim, cum l. ſequent.& l. idemque. 10. in principio. In hac leg. Idemque. Vlpianus generaliter ait nihil amplius præſtare eum oportere, qui procurat quam bonam fidem. Aperte videtur oſtendere Vlpianus manda- tariam vel procuratorem de dolo tantum teneri non etiam de cuſtodia:& tamen in leg. à procuratore.& aliis legibus diſerte expre dum eſt,& dolum& culpam præſtari. Locus eſt valde difficilis, nec vllus eſt difficilior in hac tota diſputatio- né de mandaro. Sed tamen exiſtimo ſic dicendum eſſe. uamuis obligatio mandati contrahatur gratia mandantis, nec vtilitas mandatarii in ea re verſetur, mandatarium ne- gligentix nomine& culpæ teneri, quia is qui negotium al- terlus gerendum ſuſcipit, videtur diligentiam& induſtriam ſuam Promittere: quia in negotio gerendo opus eſt indu- ſtria& opera. Ideo ſi dicatur negligentiæ nomine teneri
8
10 1 in depaſito non eſt eadem ratio nulla induſtria eſt opus. In depoſito ſufficit, vt depoſitarius depoſitam recondat: led ia mandato actione opus eſt, quæ induſtriam requirit. Hac ratione videtur mihi reſponſum eſſè, vt quamuis mandatum gratia mandantis contrahatur, nec reſpiciat vtilitatem man- datarii, quia forte nullum ei ſalarium conſtitutum eſt, tamen teneatur negligentiæ nomine. Notandum tamen eſt, quo- ties negotium eſt quod induſtriam non requirit, quia ceſſat hæc ratio: ideo dolum malum tantum aut culpam latam quæ proxime ad dolum accedir, præſtari. Sic exiſtimo accipien- dum eſſe quod dicitur in leg. ſi fideiuſſor. hic. Tu fideiuſf- ſti pro me mandante, hæc res nullam induſtriam requirit. l deoque non interpretabimur hoc actum eſſe inter mandan- tem& mandatarium, veis diligentiam adhibeat: vnde di- ctum eſt in leg. fideiuſſor. ſi Je uſſorem doli nomine rantum teneri, vel ob diſſolutam negligentiam quæ proximè ad do- lum accedit. Quod autem dicitur in leg. idemque. nihil am- plius præſtare oportere quam bonam fidem eum qui procu- rat, paulo obſcurius eſt. Accurſius ait his verbis non excludi diligentiam,& ita interpretatur nihil maius quam bonam fi- dem præſtare oportere. Sed ego contra exiſtimo bonam fi- dem præaſtare hic eſſe„ præſtare etiam diligentiam. Contra fidem enim is facit„ qui in amici negotio quod ſuſcepit gerendum, negligentem ſe præſtat: id enim alie- num eſt à bona fide. Ideoque cum ait nihil amplius præ- ſtare eum oportere qui procurat quam bonam ſidem, ſic in- telligimus: Id eſt, ſufficit eum id efficere quod bonæ fidei conuenit,& quod bona fides dictat eum efficere debere. Ert exempla quæ præcedunt in leg. ſi procurator.§. vult. oſten- dunt ſic hoc accipiendum eſſe quoi dicitur de bona fide:
quamuis ſæpius bona fides dolo opponatur. Alia etiam di-
ſtinctio mihi folita eſt placere, vt diſtinguamus procurato-
rem ab eo cui aliquid eſt mandatum„vt Cicero ia oratis. pro
Cecin.& idem Cicero in Topic. Procuratorem vocabant
qui operam ſuam locabat ad res alienas gerendas& admini-
ſtrandas: ica plærunque accipiunt procurarorem iuris noſtri auckores, veluti in leg. ſi quis procurarorem. Codic. de decur. lib. 10. Cum vocant vile officium procuratoris, vocant pro- curatoren qui mercede accepta aliena negotia gerit: manda- tarius autem non gerit aliena negotia accepta mercede, alias locatio eſſet. Sed etſi quis locauerit operam ſuam vtres alie- nas gerat, dicitur procurator:& te vera ita procurator acci-
Pitur plærunque. Noſtra dſtinctio non abhorrert à dictio-
ne. Is qui proprie procurator dicitur,& accepit merceden, tenetur non tantum de dolo, ſed eciam de culpa: ſed tamen magis mihi placet ſuperior noſtra diſtinctio. Quartum ex- emplum eius cauſæ propter quam datur actio mandati, dire- cta eſt, in leg. fundum.; 5. Ego tibi mandaui, vt mihi fun- dum Smeres, qui ex parte tuus erate tu emiſti partem quæ e- rat aliena non tua, quia tibi mandaui vt emeres mihi totum fundum, peto vt mihi partem quoque tuam præſtes: quæri- tur an præſtare tuam partem cogaris? Certe ſubeilitas iuris non patitur: vt præſtare tuam partem cogaris, quia non po- tes pattem tuam ête emere. Sed tamen nos benignius inter- Pretamur hoc mandatum quaſi tibi mandatum ſit vt mihi partem tuam vendas,& emas partem quæ tua non eſt. Atq; hinc naſcuntur quædam quæſtiones de pretio. Prima eſt. Quid ſi tibi mandaui vt certo pretio emeres? Et dicitur eo pretio mandato eum emere debere. Deinde quid ſi certum bicritim non ſit definitum? Ee dicitur definiendum eſſe ar- itrio boni viri. l. ſi fundum.& l. ſequenti. Ita vt omnes ſum-
mas. Hinc intelligitis ex quibus cauſis detur actio mandati di- recta. Prætera norandum eſt hanc actionem famoſam eſſe, licet pœnalis non ſit, ſed rei perſecutoriam, tamen infamiæ pœna infertur damnato hoc iudicio: hoc autem expreſſum eſtinl. in re mandata. 21. C. co. Exiſtimationis& famæ periculum eſt in re mandara eius qui mandatum de negotiis alenis ge- rendis ſuſcepit:& videte edictum prætoris de his qui notan- tur infamia. b Deinde hæc actio non tantum directa eſt, ſed etiam vtilis, ſicut& in ahis iudiciis pleriſque. Vtilis actionis exem plum vnum eſt in leg.ſi mandauero. 22.§. is cuius. quæſtio eiuſmo- di eſt de qua hic tractatur. Qu dam deportatus eſt, bo-
Q2J 2

3
101² Franc. Duareni Comment.
na eius publicata ſunt cum bona eius venderentur, manda- uit alicui vt ea emeret: hic mandatarius ea bona emit, deinde
non vult ei bonam fidem præſtare, quæritur an habeat ali-
quam actionem aduerſus eum? Hic videtur omniactione deficere. Primum quia deportatus ciuis non eſt, numeratur
inter Apolides, ciuitatem amittit,& omnia quæ iuris ciuilis
ſunt. Actionum autem formulæ iuris ciuilis ſunt, quamuis ipſæ actiones ſunt iuriſgentium, quomodo igitur agere po- teſt? Deinde alia ratione videtur actione wandati agere non poſle, quia bona eis publicara ſunt. At bonis confiſcatis con- fiſcantur quoque actiones. Nam in bonis actiones compu- tantur. l. bonorum. 49.§. æque. de verborum ſignificat.& l. quam Tuber. de peculio. Hic tamen reſpondet lureconfultus, Vtilis erit mandati actio ſi fidem non præſtet, quia propter
formulas iudiciorum quę iuris ciuilis ſunt, directo non poteſt
agere qui eſt deportatus: ſed ei datur actio veilis contra iuris rigorem viilitate id ſuadente. 51 quis obiiciat, confiſcatis bo- nis confiſcari quoque actiones: hic reſpondet Iureconſultus conſiſcata non eſſe bona poſt publicationem quæſita. Vide- tur tamen contraria l.z C. de bon. proſcript.vbi deportati nec carum quoq; rerum quę poſt pœnain irrogatam habuerunt,
hæredem habent, ſed publicantur. Sedtamen hæccontraria non ſunt, ſed diuerſa. Verum eſt hæredem non habere eo-
rum bonorum deportatum quæ poſt departationem quæſita ſunt. l. 2. ff. de petit. hæred. quia hæreditates ſunt iuris ciuilis, amittunt autem deportati omnia quæ iuris ciuilis ſunt. l. qui- dam. de pœnis. Hereditatem non defert nifi ciuis ciui, ſed ta- men ea retinere poſſunt quandiu viuunt. Deportatus ciuis nõ eſt, ſed eſt peregrinus: nec poteſt is deferre hæreditatem, nec
hæreditas ei deferri poteſt, de obligatione quæ quæſita erat
ante publicationem, quæritur: eſtque difficilis quæſtio,& dizitur eam manere, ſed tranferri in fiſcum. l. 2.de cap. dimin. I. bona fides. depoſ. Si deportatus cuius bona confiſcata ſunt, agat depoſiti, potius ſiſco reddendum eſt depoſitum quam ei:
quia filcus hæres eſt deportati. l. tutoris. C. adl. Iul. de vi publ. Omnis ergo obligatio& actio, tã actiue quar paſſue tranſit ad fiſcum: vnde fideiuſſor accedens obligatur.. vleim. ff. de
duob. reis.& leg. prim. C. de fideiuſſ. Loquuntur illæ leges de fideiuſſore, qui interuenit pro deportato. lulianus tamen
cuius ſententia refertur in l. fideiuſſor. ff. de fideiuſſo. ait, pro reo deportato non recte accipi fideiuſſorem, quia omnis obli-
gatio, omnis actio aduerſus deportatum extincta eſt. Pa-
pinianus eam fententiam refert, aitque ideo ſica ſenrentia
probauda ſit, poterit accipi de ciuili obligatione.¹I. eas. de capi- )
tis diminutione. vel poterit etiam accipi de directa actione. Poſtremo notandum eſt hanc actionem ceſſare in quibuſ- dam caſibus, quos breuiter& ordine recenſebimus, veluti:Si
reuocatum ſir mandatum, vel ſi mandantis intereſſe deſierit. I. ſi vero.§. ſi mandauero. Ego tibi mandaui, vt negotium meum gereres, mandatum reuocatum eſt morte velalia ra- tione, etiam ſi non geſſeris, non datur mihi aduerſus te actio mandati, vel ſi deſterit intereſſe mea. l. procuratotem. 8.§. mandati. Hactenus de actione mandati directa, nunc viden- dum eſt de contraria. 3
C A v. III.
Cauſæ actionis contrariæ mandati. P Go admonui ſupra proditam eſſe mutuam actionem ex Ebo contractu, id eſt, tam directam quam contrariam. Nam ſicut ex cauſis iam à me recitatis mandator aduerſus mandatarium agit, ita etiam contra,& viciſſim agit aduer ſus mandantem mandatarius certis ex cauſis: huius autem actio- nis mentio eſt in leg. ſi vero. 12.5. contrario. Cauſæ huius a- tionis hæ fere ſunt quæ commemorantur à lureconſult. ſub hoc titulo. Si quos ſumptus impenderit mandatarius in man- dati ſuſcepti executionem, l. idemque.§. idem Labeo. Et hoc eſt intelligendum etiam ſi procurator vel mandatarius negotio finem non adhibuerit, vt dicitur in leg. qui mutuam. §. Vlrim: hic. Bonum cius fuir& prudens conſilium, ſedtamen euentum non habuit⸗: poterit petere ſumptus in eam tem fa-
ctc siudicio contratio mandati. Nam euentum præſtare non
debet. Sufficit ſi diligentiam adhibuerit quam neceſle fait adhibere. Sed quæritur, an cuiuſuis damni habebitur ratio? Si for e ob negocium quod ſuſcepit procurator aliquo da- anno affoctus ſit,& certum eſt ei omne damnum ſarciti, niſi
eſt intelligendum, ſi fuerit certa quantitas expreſſa& conſti-
miſſum eſt in euentum litis contra bonos mores, cum quis
eſt, tunc competere hanc actionem cum quis mandatualie-
datur ei actio negotiorum geſtorum, non actio mandati.l. exmandato. 20.§.vltim. hic apertum eſt diſcrimen vtriuſque
nem& iudicium, cum quis intelligit ſe debere. Boni viti
quod caſu fortuito contigerit. l. inter cauſas.§. non omnia. In itinere cum iter facerei mandatarius, vel procurator nego- tii gerendi cauſa quod ſuſcepit, ſpoliatus eſt à latronibus, id damnum vult imputare procuraror, quia id damnum non
ſenſiſſet, niſi illud mandatum ſuſcepiſſat. Sed tamen hic
Iuriſconſultus ait non ſartiendum eſſe hoc damnum quod caſu fortuito accidit. Altera cauſa huius actionis eſt: Siho- norarium ſiue ſalarium ſit conſtitutum mandatario prore- muneratione induſtriæ, quam adhibuir in negotio alienoge- rendo. l. ſi remunerandi. in prin. 6. Si conſtitutum ſit aliquod honorarium, non ideo dicitur locatio eſſe, ſed mandatum, Tunc locatio dicitur cum interuenit merces, ſed non ſemper dicitur merces interueniſſe, quoties aliquod ſalarium conſti- tutum eſt. leg. prim. ſi menſor falſum mod. Quoties autem aliquod ſalarium conſtitutum eſt, an ſit merces, habenda eſt ratio negotii quod mandatum eſt gerendum, an ſittale ne- gotium in quo locari opera ſoleat: an etiam ſit peiſona quam credibile ſit operam ſuam locare, hoc ſalariam petitur etiam extra erdinem. leg. 7.§. ſfalalium. Extra ordinem. Ego iam ſæpe docui quid ſit extra ordinem aliquid petete. Extta
ordinem aliquid petitur, cum petitur coram mag ſtratu, ptę-
tore, præſide: non autem per formulam. Nam prætores, præſides, magiſtratus dabant formulas de quacunque re liti- gatoribus,& iudices ſecundum formulam præſcriptam iudi- cabant, hic erat ordo iudiciorum. Sed cum ipſe prætor, præ- ſes, vel magiſtratus cognoſcebat, dicebatur extraordinaria cognitio.
uꝑd autem dieitur de ſalario& honorario petendo, hoe
tuta: nam ſi promiflum ſit ſalarium ſine definitione certæ quantitatis, nulla competit actio, ne extraordinaria quidem cognitio adid petendum. l. ſalaruum. 7. Idem dicitur inleg. qui mutuam. 16.§. vltim. hic. Præterea excipitur id quod pro-
procuratorem conſtituit dagendum in iudicio,& premittit ei dimidiam forte litis, hæ omnes pactiones improbandæ ſunt tanquam bonis moribus contrariæ. Nam præbent cauſidi. cis calliditatis occaſionem,& negotium ſaceſcendi litigatori- bus. Hi redemptores litium vocabantur. dict. leg. ſi remu- nerandi 6.§. Maurus.& l. ſalarium. 7. Similis locus eſt in leg. ſi contra. C. eod. Redemiſti incertum euentum litis: hæca- ctio improbatur, ideo nihil ex huiuſinodi conuentione exi- gere poteris. His cauſis, de quibus iam diximus, addendum
rius fideiuſſit& pecuniam ſoluit. Si quis pro me fideiuſſerit mandatu meo& ſoluerit pecuniam creditori meo, eo nomi- ne actionem mandati habet aduerſus me, ſi mandatu meo fideiuſſerit. Si vero nullo mandatu præcedente fideiuſſerit,
actionis mandati& actionis negotiorum geſtorum. Quod autem diximus actionem competere fideiuſſori aduer- ſus eum, cuius mandatu fideiuſſir, ſi ſoluerit pecuniam hoc eſt intelligendum erſi ſine iudice ſoluerit, vt dicitur in J. idemque. 10.§. fideiuſſores. de qua re tamen magna erat du- bitatio. Forte enim poteſt obiicere is cuius mandatu alius fideiuſſit& pecuniam ſolait, debere expectare iudicium& condemnationem. Sedtamen dicitur in ea leg. idemque. 9. fideiuſſores.referre an condemnatus à iudice crern ‚an ve- ro ſine iudice. Non eſt conſentaneum bonæ fidei, quæ ma- xime ſpectatur iu his indiciis, exſpsctare condemnatio-
eſt ſoluere quod debet ſine vllacoactione. Soluere autem hic eum intelligimus non rantum qui pecuniam numerat, ſe
etiam qui delegat debitorem ſuum. 1 inter cauſas. 26.§. abeſ⸗ ü
ſe. Abelſe enim intelligitur cum debitorem ſuum delegat: hoc
tamen ita accipiendum eſt, niſi fideiuſſor aliquam exceptio-
nem ſciens omiſerit, quam obiicere poterat aduerſus eum.
cui pecuniam ſoluit. leg. fideiuſſor. 29. F ideiuſſor cum b
ab eo petitur pecunia, in quam fideiuſſit, defendere e„ debet exceptione oppoſita, quam intelligit ſe poſſe obiice- 4
reagenti. Eſt forte exceptio pecuniæ non numeratæ. Keus gu
principalis pro quo interpellatus eſt, cauerat, ſe accepiſle lu pecuniam propter ſpem numerationis, tamen numerata ta non fuit: 4
1

mluam locne pa ad de .2 dcrtedoclogin
* luzum.
ur äe lälrrio K daaei 1 uern certa Juunrinennh
ullam i lalatmm lue ttün
empeuitrctio, ne errurüden adam.lſakrun.) lertn Ilum hic Drateter acmin arum lris coann dondan Krut. agendam niudid n EaNx ompespactcͤrantn
ou da contxaix. Numxde.
donen,& rgiun ui totahnum rocadmu. diht aa. K. falkarium 7. Swibla Kederth incenumexani eotiblau buinimodicur aufs, de gudozimärrat te huc ict anem cumſcla mniumſalut. Aiquifar: uctit pecmnimm ctediuim dan ludet tueriunr 1m ro nulo— ciotum getormn, mie
kim. Nc rpenuneh
f
*
„, 2.4 5.. 4 3. In Tu. Mandalt, vol contua. 1013
non fuit: fideiuſſoris eſt cum conuenitur tunc exceptionem opponere: ſi ſciens omittat hanc excèptionem, nullam ha-
bet actionem aduerſus eum pro quo ſoluit. Si autem igno⸗ rans hanc exceptionem omiſerit, ait Iuriſconſul. ei hanc a-
ctionem competere. Id variis exemplis declaratur in dict: leg. ſi fideiuſſor.In§. quædã. tractatur quæſtio de eo qui procura- toriã amiſit exceptionẽ. In§.ideiuſſor, tractatur quæſtio qui
pręſcriptionem tẽporis habebat. Procuratoria exceptio eſt, vt
ſi miles erat procurator agentis qui non eſt idoneus procura- tor. Cum ait procuratorem exceptionem opponere debere, & exceptione oppoſita agentem ſummouere, intelligite de ea exceptione propter quam debitum non eſt: propter quam
exceptionem nihil deberi dicitur: propter quam ex bona fide
ſolui non debet: veluti ſi ſit exceptio non numetaræ pecuniæ vel pacti conuenti. Nam is qui hanc exceptionem habet, ſol- uere non debert. Sed ſi obiiciar quis exceptionem procurato- riam quæ dilatoria tantum eſt, etſi ſoluerit, poterit hanc a- ctionem habere. Exceptione enim procuratoria agens ſub-
tilitate tantum iuris ſubmouetur. Imo laudandus eſt is qui ſol- uit cum bonam fidem agnouerit:& hoc eſſet de apicibus iu- ris diſputare. Apices iuris vocat Vlpianus, niſi fallor, ſubtili-
tatem iuris, ſummum ſtrictumque ius. Hoc ad eos referri debet qui ſtrictum ius ita tuentur contra æquitatem, vt ver- bis ſcriptis, nec verbis tantum, ſed etiam ſyllabis ſingulis at- que adeo apicibus hæreant. Hoc boni viri non eſt, nec luriſ-
conſulti, ita apices& ſyllabas verborum amplecti, vt ei æqui-
tas non ſit porior. Exemplum de apicibus iuris excat in 5.fi⸗ deiuſſor. Fideiufſor obligauit ſe pro alio mandatu alterius, ſed adtem pus tantum, non in perpetuum, quod fieri poteſt: vſ- que ad biennium ſe obligauit: poſt illud tempus conuentus poteſt ſummouere agentem. Fideiuſſor hac exceptione o- miſſa ſoluit, quæritur an actionem mandati habeat aduerſus eum pro quo ſoluit? Et dicitur habere. Id enim conuenit bonæ fidei, etſi ſubtilitas iuris videatur repugnare. N am de- bitor pro quo ſoluit obligatus erat,& liberatus fuit hac ſolu- tione. Haic diſtinctioni aliæ ſimiles ſunt inl. Quintus. 48. Qum quærirur an imputandum ſit fideiuſſori qui mandatu alterius fideiuſſit, quod exceptione omiſſa ſoluerit, qua po- terat agentem ſummouere: inſpicere debemus, an fuerit ho- neſtum cam exceptionem opponere„an ſaluo pudore non pPoterat eam exceptionem opponere, ſed potius debitum ſol- uere. Ex his quæ diximus conſtat fideiuſſorem qui mandatu alterius fideiuſſit, hacactione repetere quod ſoluit. Et hæc ratio agendiin iudicio, vt petat quod propter mandatum& fideiuſſionem ſoluit: quod intelligitur tam de pecunia prin- cipali quam de aliis ſumptibus.l.inter cauſas.§. præterea. Vn- de naſcitur quæſtio tractata in leg. fideiuſſorem. 2 6. Quidam ptomiſit triticum, nulla facta mentione bonitatis tritici: fi- deiuſſor aurem pro eo oprimum triticum ſoluit is Areo perit eius tritici æſtimationem: quæritur an reus ei ſoluere optimi tritici æſtimationem debeat hac actione? Quæſtio inde na- ſcitur quod dicitur fideiuſſorem repetere polle quod ſoluir. Sed tamen hic dicitur vltra id quod ſoluere debuit, non poſ- ſe exigere. Is obligatus erat ad triticum,& vile etiam triticum dando potuit liberari. O ptimum igitur triticum hac manda- tiactione repetere non poterit à reo principali. Sed quæſtio eſt an fideiuſſor ante ſolutionem de biti poſſit agere hac a- ctione aduerſus reum pro quo fideiuſſit? Dubium non eſt. quin poſſit agere poſt ſolutionem eius pecuniæ pro qua in- teruenit. Sed ponamus fideiuſſorem non ſoluiſſe. Sed quia veretur ne cogatur ſoluers, agit aduerſus reum, vt ea obliga- tione eũ liberet: an poterit agere: Hæc quæſtio tractatur duo- bus in locis, veluti inl. Lucius. 38. hic. in l. ſi& pro ea. 10. C. eo. Et iure ponrificio. tit. de fideiuſſ. c.vlrim. Et breuiter in omni- bus illis locis dicitur fideiuſſorem non poſſe ante ſolutionem experiri, aduerſus eum pro quo fideiuſſit, niſi in quibuſdam caſidus exceptis. Mandatarius hac actione petit id quod ſibi abeſt, nihil autem ei abeſt antequam ſoluerit: ſed tamen ex ono& æquo aliquando ei permittitur ante tempus ſolutio- nis experiri, veluti ſi iam condemnatus ſit fideiuſſor adfol- uendum„licet ſententia nondum habuerit executionem, quia prope eſt vt ſoluere cogatur. Alter caſus eſt ſi diu ceſſatũ f uerit in lolutione, ſi multũ tẽporis effluxerit poſtquã deberi cœpit pecunia. Tertius caſus eſt, ſi cœperit dilapidare bona ſua, vt forte periculũ ſit ne propter eĩus inopiam inanis futura ſit aduerſus eũ actio. ILucius. in fin. Hic additur quartus ca-
———
ſus, ſi conuenerit inter fideiuſſotem Kreum, vi pollit eum cönuenire antequam ſolueric. Addirur& quintus caſus inl. qui mutuam. 66. ſi obtulerit pecuniain,& publice eam obſi- gnatam depoſuerit. Ea enim obligatio& depolitio vim ſolu- tionis habet. l.acceptam. C. de contrah. ſtipul. de vſut.& l. ob- ſignatione. C. de ſolut. Hinc intelligitis quibus ex caulſis de- tur hæc actio mandati contraria mandatatiò ſiue procuratori aduerſus mandantem. Hæc autein actio ceſſat in quibuſdam caſibus excepris. In quibuſdam caſibus is qui conuenitur Rae actione, exceptione ſubmouet agentem veluti ſi mandata-
rius vel procurator exceſſerit fines mandati. Oum ego tibi mando vt aliquid facias meo nomine, ira demum tibi actio
aduerſus me eo nomine datur, ſi id feceris quod mandaui. l.. &l. poteſt. 41. Si mandati fines fueris egreſſus, ra tio non po- ſtulat vt aduerſus me tibi competat hæc actio. exemplum v- num huius rei eſt in l. ſi mandato Titii. 79.§. vlt. hic. Ego tibi
maandaui vt pecuniam crederes nomine meo, vtq; idonseam
cautionem acciperes. Tu contentus fuiſti nuda promiſſione,
ſine fideiuſſore& ſine pignoribus datis, hic quęritur an videa-
ris exceſſiſſe fines mandarioluriſconſultus ait non videri man- dato paruiſſe, quia mandatum fuit tibi vtidoneã cautionem exigeres: tu non exegiſti idoneam cautionem. Verum eſt, ap- pellatione cautionis ſtipulationem vel nudam promiſſionem intelligi. l.ſancimus. de verb. ſign. Sed non ſimpliciter manda- tum eſt vt cautio exigeretur, ſed vt cautio idonea, cum vo- luerit idoneam cautionem exigi: his verbis apparet eum vo- luiſſe aliter ſibi conſulere quam nuda pro⸗niſſione, vel ſtipu- latione. Nam cum hoc verbum idonea„‚vel idoneæ adie ctum eſt, complectitur vel fideiuſſorem vel pignoris dationem. Si- milis locus eſt in l. 4,de fideicom. libert. Alius locus ſimilis eſt in l. creditor. 60.§. Lucius Titius. Chirographum eſt Græcis ſcriptum, quo libera rerum adriniſtratio permittitur procu- ratori vel mandatario: quæſtio eſt ſi quid non adminiſtrandi
animo, ſed fraudandi alienauerit, an intelligarur fines man- dati cuſtodiſſe? Et dicitur non eſſe permiſſum procuratori
cui libera rerum adminiſtratio conceſſa eſt, vt fraudem vel
dolum admittat. Eſtque locus communis de conſticutione
Procuratoris quem vocamus cum libera, id eſt, cui libera v- niuerſorum bonorum adminiſtratio conceditur. S
Aliud exemplum eſtl. ſi hominem.;. In his omnibus ex- emplis quæritur de poteſtate procuratoris, cum quæritur an
Procutator excedat fines mandati ſui. Videndum eſt quæ ſit
eius poteſtas, quid mandatum ſit, quæ poreſtas conceſſa ſit procuratori: hoc pendet ex facto, partim ex verbis, partim ex coniectura& interpretatione voluntatis. Ego dedi tibi hominem Vt manumitteres, procurator meusprohibuit ne manumitteres, qui procurator liberam omnium meorum bonorum adminiſtrationem habebat: tu paruiſti- quæritur an id recte factum ſità te:& præter mandatum aiò me ti⸗ bi mandalſe vt ſeruum manumitteres: ſed ais, tibi denuncia- tum eſſe à procuratore meo ne manumirtteres. Hic quæritur quid iuris ſir, an ille procurator meus liberam adminiſtrario- nem habens id prohibere Potuerit, quod ego ſpecialiter man- daui? luriſconſultus ait eum prohibere non potuiſſe, niſi ali- qua ſingalaris cauſa fuerit& iuſta interpellandi te ne manu- mitteres. Hic procurator liberam adminiſtrationem habens non poteſt ea immutare„quæ ſpecialiter à domino mandata ſunt niſi ex inſta cauſa. Videtis hæc ad bonum& æquum redi- gi. Hinc variæ quæſtiones tractantur inl. 3. 4.& ſ.hic. de eo qui exceſſit fines mandati ſui. Tractatur quæſtio de eo cui mandaui vt mihi emeret fundum certo pretio, putacentum: is maiori pretio emit, nempe ducentis: vult agere aduerſus me, anpoſſit quæritur. Et videtur non poſſe ex his quæ dixi- mus. Quidam ex veteribus luriſconſultis exiſtimabãt nullam
actionem habere nead eam quidem pecuniam quæ manda- to expreſſa fuerat. Sed tamen æquius& benignius viſum eſt
vt poſſit agere ad ſtatutum prerium mandato,& poterit age-
re ad centum. Diligenter igitur fines mandati cuſtodiendi
ſunt. 1 Secundus caſus in quo ceſſat hæc actio, eſt, ſi dere turpi
mandatum interpoſitum ſit. l. ſi vero. 6. S. rei turpis. Exemplũ
vnum eſt in l. z.§. ſi adoleſcens. Adoleſcens luxurioſus man-
dauit tibi vi fideiuberes pro meretrice. Non habes actionem
mandati contrariam aduerſus eum, quia restur pis eſt propter
quam hoc mandatum interceſſit. At reiturpis nullũ eſt man-
Q2a 3
—“
*
&☛—
4—* 8„— 4.——* — 5 4— 8.—— 2 8———————— —ü— 5 7— „— *—. 1 2 4 * * 4
„* 71 —

1014 b Franc. Duareni Comment.
datum. Vnde ſi quis tibĩmandauit vthominemiriterficeres, & ob id damno aliquo aſtectus ſis, eo nomine non habebis actionem aduerſus mandatorem. l.ideo minus. de accu. Vter- que plectitur& mandans& mandatarius. Simile eſt pactum de quota liris. Diximus hocpactum bonis moribus eſle con- trarium: ideoq; cauſidicus propter turpitudinem pacti, quod pactus eſt ſibi dari in euentum litis, vti non poterit hac actio- ne mandati contraris. Idem dicendum eſt, etſi in fraudem le- gum quibus hæc pacta improbantur, cefſa fuerit actio. l per diuerſas.& l. vltim. C. eo. Si quis conſtituerit procuratotemn in rem luam, hic ceſſionarius redemptor quoque litis haben- dus eſt: hoc videtur infraudem legum fieri, quæ huiuſmodi pacta prohibent tanquam bonis moribus conttaria. Alioqui illis legibus facile fraus fieri pollet. Illę leges pertinent ad cau- ſidicos qui alienas cauſas agunt, pacta huiuſimodi mercede. Nam caulidicus poller allegire alienam cauſam ſenon agere, ſed ſuam. Sed hæ ceſſiones improbantur conflitutionibus tanquam fraudulentæ& fimulatæ cum diſtinctione tamen quæ adhiberur in vtraqut lege. Anaſtafius conſtituit ſi pro pecunia actio fuerit ceſſa,& dubitetur an ea ſit Kmulata, id iudicari poſſe ex paruitate pretii:& ad vitandas fraudes ſtatuit v quantæeunque ſummæ fuerit actio cefla, nonmpoſſit agi ni-
ſi ad pretium quod datum eſt, non autem ad id quod contine-
tur ea actione quæ ceſſa eſt.
Tertio ceſſat hæc actio mandati contraria, cum mandatum finitum eſt.ſi poſt mandatum ſinitum aliquid geſſerir manda- tarius, eo nomine actionem nullam aduerſus mandantem
haber. Mandatum ficut mutuo con ſenſu contrahitur, ita et-
iam mutuo conſenſu contrario diſſoluitur. Mandatum igitut finitur vt intelligant tyrones, vel expreſſa renuntiatione, vel tacita: expreſſa renuntiatione, ſi expreſſim mandauerit procu- ratori vel mandatario ne negotia ſua gerat. dict. l.ſi vero.1*. 9 ſi mandauero.Item tacita voluntate intelligitur etiam renun- tiatum mandato, puta, ſi ſit ſecuta mors alterutrius ‚id eſt, vel mandatarii, vel mandanris, id expreſſum eſt in Inſtit.§. re- Eo. titul. de mandato. Similis locus eſt in leg. ſi quis alicui.. morte. Similis etiam eſt in l. mandatum. C. eo. Si res adeo in- tegra fit, vt nihil mandatari interſit, mandatum finitur mor- te mandantis. Poſtquam igitur reuocatum eſt mandatum ꝓ geſtum eſt, poſtea à mandatario eius nomine nonpoteſt hoc iudicio experiri:hoc intelligendum eſt niſi forte de ea reuoca- tione mandati cerrior factus non fuerit. l. ſ mandaſſem. hic. Idem dicitur in§. ſi præcedente. hic. ldem in§. recte. Inſtitur. de mandato. hoc etiam nom eſt intelligendum de eo man- dauit quis poſt mortem ſuam fieri. Quod enim diximus mor- te reuocari mandatum, non intelligendum de eo, quod man- datur fieri poſt mortem. d.l. ſi vero. 12.§. vlt. vt ſi quis manda- uerit vt poſt mortem ſibi monumentum fiat. Hlæc devtraque mandati actione tam directa quam contraria.
1N TIT. XXXVIII. LIB. IIII * CODp. ET TIVT. I1. LIB. XVII. PANbECTAARVRA.
PRO S0CIO. CA r. I.
Nhac diſputatione de ſocietate incipiendum eſt
definitione, vt cœpimus in ſuperioribus tracta-
Stibus, quam tamen nos ſimpliciſſime more no- ſtro explicaturi ſumus. Soctetas eſt conuentio qua rerum inter aliquos mutua fit communica- tio. Non poteſt ſimplicius definiri& explicari. Cum con-
uenit inter aliquos vt res eorum commmunicentur, dicitur ſo-
cietas eſſe. In hac definitione in primis dicitur Conuentio.& obtinet locu m generis, quia ſocietas eſt exnumero eorum contratuum qui conſen ſu perficiuntur. l. z. de oblig.& actio. ſola conuentione dicitur ſocietas eſſe perfecta, etſi nulla alia res interuenerit, ex quo multa colliguntur.
In primis ſocii mei ſocium, meum ſocium non eſſe. Nam nmultus conſenſus mutuus interuenit inter me& eum: inl. qui admittitur. hic. Conſenſus autem intelligitur non tantum expreſſis verbis, ſed etiam tacitus: quocunq́; modointerue-
nerit conſenſus, dicitur ſocietas. At non ſolum verbis conſena
ſus exprimitur, ſed eriam re ipſa. Exemplum huius ſocietatis.
eſt in leg. 2. C. co.& l. 2 ff. commun. diuid. vt ſi duo eandem rem communiter& ſimul emerint, dicitur ſocietas inter eos eius rei nomine coita, quamuis non conuenerit expreſſim in-
1. 8 4 5 ter eos vteares communicerur, tamen tacito quodam con- ſenſu dicitur contracta efſe ſocietas. Cum duo communiter
rem eandem emerunr, dubium non eſt quin tacite agatur in- ter eos vt ea res communis ſit. Tamen non ſufficit rem com. munem eſſe inter eos vt ſocietas contracta eſſe intelligatur. l.
vr ſit.hic.poteſt inter aliquos communis eſſe res aliqua, itata-
men vt ſocii non ſint. puta ſi eadem res duobus legataſfit. Cum hine trattat. In ſuperiore exemplo cum duocommuni- ter eandem rem emunt, aliquid inter iplos geritur, ſed cum duobus eadem res legatur teſtamento, nullumn negotium in- ter eos geftum dici poteſt: ideoque intet eos actio pro ſocie locum non haber, tamen i ſocii aliquando vocantur.§. item ſi inter aliquos. de oblig. quæ ex quaſi contractu- quamuis abuſiue ſocii ſint. Sic Cicer. in Orat. pro Roſcio Comedo: ait hæreditatem ſimilimam eſle ſocietatis. Deinde dicitur in definitione, Qua rerum inter. Resintelligere debemus vel omnes quæcunque ſociorum ſunt, vel res certas. Societas coiri poteſt vel vnius rei, velernnium bonorum quæcunque ſocii habent. Exempla ſunt in leg. 3.& ll. ſeq. Cum expteſ- ſum eſt ſpecialiter& nominatim vt omnium bonorum ſoci ſint, quicquid alter acquirit, quacunq; ex cauſa, non tantum ex quæſtu, opera ſua& negotiatione ſed ex lucro aliquo ad- uentitio, vt ex legato& hæreditate, id totum communicatut Exemplum ſocietatis quæ de re vna ſpecialiter contrahitur, eſt in§. ſeq.fi ſocietas ſimpliciter coita fit, quæritur an com- municanda fint ea quæ teſtamento putavel ex legato, velhę- reditata obuenerunt? Quæſtio tractatur in leg..&l. coiri. cum duab. ll. ſeq. Multum refert, an ſimpliciter coratur ſocieras omnium bonorum, an vero ſine expreſſione ſpeciali omnium bono- tum, cum exprimitur vt focii ſint omnium rerũ. Tunc quic- quid acquiritur alteri quacunque ex cauſa, ſiue ex legaro, ſiue ex alia cauſa, id communicatur inter ſocios. Si autem ſim- pliciter coita ſit ſocietas, tunc communicantur quæ ex quæ- ſtu quis conſequirur. Quæſtus autem eſt quod ex opera cuiuſque deſcendit. Nec adiecit Sabinus. His verbis o- ſtendit hæreditatem vel legatum nobis non quæri induſtria noſtra: ideoque non poſſe dici in quæſtu eſſe, nec commu- nicari inter ſocios. Conſiderandum eſt enim coixi ſocieta- tem inter ſocios vt quæſtus vberior ſit alterutrius. Conſtat hoc receptum fuiſſe tempore horum luriſconſult.nihil veni⸗ re in hanc communicarionem præter quæſtum. Ratio ta- men huius rei dubia fuit, vr colligitur ex verbis Iuriſconſulti. Fortaſſis hoc iden. Similis locus eſt inl. aditio.§. r. de acquir. hæred. Seruus quod acquirit opera ſua, acquirit ei qui eius vſumfructum habet: ſi delata ſit eihærediras& eam adierie, non ei acquirit, ſed proprietario. Hic locus pertinet ad ex- plicationem quæſtionis apud nos agitatæ. Moribus noſttis communicantur inter coniuges omnes acquiſitiones& con- quiſitiones. Diximus ſocietatem eſſe conuentionem qus res inter aliquos communicantur,&c. In hac definitione fit mentio communicationis, quia res ſociorum propriæ ef- ficfuntur communes per conuentionem. l. 1.& 2. Commu- nicantur quæ erant fingulorum propria ante fſocietatem contractam:& in ſocietate omnium bonorum hæccom- municatio fit comtinuo etiam ſine apprehenſione& traditio- ne. Cum duo coeunt ſocietatem omnium bonorum, quic- quid proprium eſt cuiuſque, id ſtatim communicatur al- teti, etiam ſi nulla rradirio, nulla apprehenſio interuene- rit, quamuis alias ad acquifitionem domiri traditio& ap- prehenſio neceſſaria ſit. l.traditionib. C. de pact. õ. per tradi- tionem Inſtit.de rer. diuiſ. Traditionibus dominia rerum ac- quiruntur. Sed in hac ſocietate omnium bonorum, eo- rum dominium acquiritur pro parre ſine vlla traditione Hoc vtilitatis cauſa receptum efſt, quia non videbatur ſins magno incommodo omnium rerum quæ in patrimonio cu- iuſque ſunt, traditionem fieri: igitur vtilitas ſuaſit vt tradi tionem interueniſſe& apprehenſionem intelligamus. Quo dicimus continuo communicari tes quæ propriæ ſan enf Leimus EOminu Conn 4 jnſque,
8 4
1

m. Qurſtos rn da- 4. Na aderit S4baa. ar
In Tut. Pro ſocio.
iuſque, id intelligendum eſt de rebus eorporalibus, non de nominibus& actionibus. Nomina enim non continuo com- municantur, ſed opus eſt ceſſione. F ormulæ actionum& iu- diciorum non permittunt, vt actionem què ex lege, vel edicto competit, vnus in alium transferat continuo ſine ceſſione, o- pus eſt ceſſione& procuratoris conſtitutione. Oportet alte. rum ab altero procuratorem in rem ſuam conſtitui, vt actio- ne ſibi ceſſa& mandata experiatur. Non ſatis fuit dicere com- municationem quandam rerum fieri in definitione noſtra, ſed oportuit addere, mutuam eſſe communicationem: nam alter alteri commuaicat, alias non diceretur ſocietas eſſe. Si duo coeant ſocietatem, ita vt vnus in medium tantum confe- rat, alter nihil conferat, non erit ſocietas. O portet vtrunque conferre aliquid, ſi nõ pecuniam, ſaltem induſtriam conferat, I. 5. hic.& l.. C. co. Contrahi magis obtinuit. Hęc verba ſignifi- cant certi iuris id non fuiſſe antequam id receptum fuiſſet, vt nunc receptum eſt& conſtiturum, quia opera loco pecuniæ eſt, ſicut etiam pecunia pro opera eſt. Plaurtus in Aſinar. ait, Hoſtimentum eſt opera pro pecunia. Hoſtimẽtum Feſtus Pom- Ponius interpretatut æquamentum, quandam penſationem Pecuniæ quæ datur. Vlp. inl. cum duob. 2 5.§. ſi coeunda. eo vetbo vſus eſt, vbi&quamentum velhoſtimentum legendum
videtur pro veſtimentum. Sed hunc locum poſtea explicaturi
ſumus. Quod autem diximus mutuam eſſe debere hanc com- municationem, ita accipiendum eſt, vt vterque damni ac lueri
Particeps ſit, alias non contrahitur ſocietas. Si ita coĩita ſit ſo-
cietas vt vnus participet lucrum, alter vero damnum tantum ſine vllo lucro, ſocietas non recte ſic contrahitur. Ariſto in l. ſi non fuerint. 29. vocat hanc ſocietatem leoninam. Veteres et- iam luriſconſulti vocant huiuſmodi ſocietatem leoninam ex
Apologo quodam ſopi de ſocietate Leonis Vulpis,& aſini,
cum ad vnum ex ſociis totum lucrum peruenit,& alter nihil
aliud quam damnum ſentit. Poteſt ramen in coeunda ſocie-.
cate coauenirti yt lucri& damni æquæ partes non ſint. 6,& l. H non fuerint. 29. in prin. Non eſt neceſſe in coeunda ſocie- caté æquas eſſe partes dãni& lucri. Is qui plus confert velpe- cuniæ vel operæ in commune, æquum eſt etiam vt plus lucri auferar, alter vero minus. Sed vidédum eſt quid actum ſit in- ter contrahentes:& plerunq; accidit vt partitio ſocieratis bo-
ni viri arbitrio committatur..ſocietatem. hic. 6. Sed heęc quæ-
ſtio fuſius tractarur in l.ſ ſocietatem. 77.& ll. ſeq. ad fin. titul.
Collata eſt conſtitutio partium in arbitrium communis ami- ci: quæritur an ſi arbitratus fuerit, poſſit ab eius arbitrio quaſi iniquo recedi? Dicitur poſſe recedi, cum diſtinctione tamen quæ hic adhibetur. Varie arbiter accipitur in iure ciuili: Nam arbiter aliquando dicitur is ad quem ex compromiſſo itum
eſt tanquam ad iudicem,& is fungitur vice iudicis: hic dicitur arbiter compromiſſarius, quoniam ex compromifſo litigan- tium cligitur, id eſt, hinc inde pœna promiſſa, ſi ſenrentiæ eius Patitum non fuerit. Et ad hunc locum pertinet tit. de recept.
atbitr. Huic ſententiæ arbitri ſtandum eſſ, etiamſi iniqua fue- rit.l. diem proferre.§. ſtari autem. de recep. atbit. aliter pœna debebitur. Arbiter etiam accipitur pro eo cui aliquid definiẽ-
dum committitur, de quo tamen eſt controuerſia. Vt cum lex
dieitur contractui ſocietatis vt pattium conſtitutio fiat arbi-
trio communis amici, ſi quid iniquum ſit arbitratus, ab eius
arbitrio recedi poteſt, præſerrim in bonæfidei iudiciis. Bonæ- fidei conuenit, vt ſi quid iniquum ſit arbitratus, id corrigatur, & ad æquitatem redigatur. Nam nihil aliud commiſſum huic
eſſe videtut quam quod boni viti arbitrio conuenit. l. ſi liber.
tus ita iurauerit. de oper. liber. eſt locus communis de arbitrio
obſeruandus.
E 4 y. If. Qusmodo cantrabatur ſacieras.
T Xhac definitione intelligitis quomodo contrahitur fo⸗ cietas. Societas contrahitur conſenſu& conuentione ſo- ciorum, cum conuenit inter eos vtres quæ proprie ſunt ſin- gulorum communicentur. Addendum eſt. variis modiis ſocie- tatem contrahi poſſe exl.. hic. Socieras contrahi poteſt velin Perpetuum vel ex tempore vel ad tem pus. In perpeètuum ne quis aberret Propter homonymiam votabuli interpreta- gur P aulus in l.z. id eſt, dum vinunt. Sic accipitur in l.i.de iure
heſtar⸗ diſſociamur. Nos hanc diuiſj
1015 dotium. cum dcicur dotem dari marito nomine mulieris vr in perpetuum apud eum ſit, id eſt„‚donec ſolutum fuerit ma- trimonium quolibet modo. In æternum autem non poteſt coiri ſocietas. l. nulla. 70. Si duo ita coierint ſocietatem, vt non liceat neq; ipſis neq; hæredibus eorum ab ea recedere, nulla eſt ſocietas. Vilum eſt valde durum ob pactionem aliquam homines cogi ad perperuo manendum in communione. Cöõ- munio multa parit incommoda, ſed tamen poteſt vel ad tem- pus certum coiri ſocietas, vel etiam quamdiu vixerint ſocij.
Deinde dicitur in eadem lege: non tantum pure cõtrahi poſ-
ſe, ſed etiam ſub conditione. Dubiratum olim fuit an ſocietas
ſub con ditione coiri poſſet: ſed deciſa eſt hæc diſputatioà lu-
ſtiniano inl. pen. vbi Iuſtinianus ſtatuit coiri poſſe ſub condi- tione. Dubitatio ex eo fuit quod quidam ſunt actus legitimi, qui nec diem nec conditionem recipiunt.l. actus. de regu.iur. Sed ex numero eorum actuum legitimorum non eſt ſocietas- l.pen. G. Sequens locus eſt in quo quæritur,
Quilbus modis Aiſtrahatur ſöcietas. CaAv. III.
Icut variis modis contrahitur ita etiam variis mod's diſ= Dtrahitur ſocietas: qua de re notanda eſt diſtinctio quæ tra- ditur in l.hic. Renuntiatione, morte, capitis minutione,& e- 19 onem& ſpecies eius di-
incte explicaturi ſumus. Renuntiatione in primis ſocietas fi- nitur. Dubium non eſt quin mutuo diſſenſa dirimatur ſocie- tas, ſicut mutuo conſeniu contrahitur. Nihil enim eſt tam naturale quam diſſenſu contrario id ſolui quod nudo con- ſenſu contractum dſtlrom. 70. de ſolur.& l. nihiltam natu- rale. de reg. iur. Et hoc ſatis expreſſum eſt in l. verum. 6 3.§. vl. hic. l.tandiu. C. eo. in Inſtit.qnoque id expreſſum eſt in§. ma- net. tit. de ſocier. Quinimo ſocietas diſſoluitur voluntate v- nius ex ſociis, non tantum mutuo diſſenſu, ſed vnius tantum. dict.§. manet. Si vnus renun tiauerit ſocietati, vtilitas ſuaſit vt hoc committeretur ſocio, propter magna incommoda quæ adfert communid vt ſocietas dirimatur voluntate vnius ex ſociis. Hoc enim in telligendum eſt de voluntate tacita. Nam tacita etiam voluntate quæ verbis exprvſſa non eſt, ſed re& acto aliquo oſtenſa, dirimitur ſocietas. d. l. verũ. 63.§. vlt.& l. ſequen. hic. Negotiationis cuiuſdam coita fuit ſocietas inter duos, deinde ſocij ſeparatim agere cœperunt,& vnuſquiſque
eorum fibi eſt negotiatus: hoc caſu intelligitur diſtracta eſſe
ſocietas etiam ſi neuter aperte& expreſſim renuntiauerit ſo- cietati. De hac renuntiatione variæ quæſtiones tractantur ſuomoſo facienda ſit renuntiatio iocietatis»X&per quas per-
onas fieri debeat: quæritur enim an fieri poſſit per procura torem,& per quem procuratorem: an neceſſe ſit ſpeciale mã- datum, an vero ſufficiat eum habere omnium rerum admiaoi- ſtrationem. Hæ quæſtiones tractantur in Lactione. 6/.§. re- nũtiare. Procurator meus nomine meo Poteſt renũtiare ſo- cietati quæ à me contracta eſt cum alio. Imo etiam procu-
rator qui lberam omnium bonorum adminiſtrationem ha-
bet: etſi ei ſpecialiter mandatum non ſĩ tvt renuntiaret ſocie- tati. Non enim videtur excedere fines adminiſtrationis re- nuntiando ſocietati.
Quoſtio olim agitata fuit de curatore futioſi. Si ſocietas cum furioſo contracta fuerit, an curator furioſi poſſit renũ- tiare ſocietati? Hæc quæſtio tractatur in l.vltim. Cod. eo. Sic- ut procurator ita etiam curator furioſi adminiſtrationem re- rum furioſi habet: ergo ei permittendum eſt etiam vt renun- tiet ſocietati quæ cum furioſo contracta eſt. Videndum ta- men eſt ne dolo malo& intempeſtiue huiuſmodi renuntia- tio fiat. Nam licet vnus ex ſociis poſſit renuntiare ſocietati, tamen ſi callide hoc ab eo factum eſt vt totum aliquod lu- crum ei obueniret, nec communicaret cum ſocio: huius frau- dis ratio habenda eſt in iudicio pro ſocio, cum intelligeret for- taſſis ſocius delatam eſſe ſibi opimam aliquam hæreditatem, ne ea communicarerur cum ſocio, antequam is adirer renun- tiauit ſocietati: hoc callide factum eſt ab eo vt fraudaret ſo- cium ſuum. Haius fraudis habenda eſt ratio in hoc iudicio⸗ Idem dicitur in. manet. titu. de ſociet.Inſtit. In l. actione., c f. S. diximus. vnũ exemplum eſt huius renuntiationis c⸗ ptioſæ & fraudulentæ. Hæc eſt vis vtij quibus renũtiatum eſt ſocie- tati, liberentur ab eo qui renuntiauit. Is autem qui renun-
QQ 4
—— ——
—
———.
——— ——————————————————————————— ——————*—— 5—— 2— E=*—— 1—————————— ——————————*—————————— d— 5——————* ————————————·———————————————=——— 2 ———— 5 5———————————— 5——*——————*— 8—* — 4—— 3——————.————* 2 8—— 9*. 1 1 1—— 5 ————————— 6——— G— 2— 4 3 3 3—*. 3— 2 5. 5— 5— 4.— 1 1 6 4—*—*— 3 —— 1 1 1———————————„. 1 9 .—-———— 4 eee.————. .——*— 3—.——.—— 2——————. 3—„ 7 —.— 3 2 8.——— I 8“*„7* ——-—— 3—*.* 2—————. 5“** 8* 3. 4 N8 2 —— A——* 8 3 8.„ 8 4— —=—— 3 4 8. 8 2 .— 4
—
—*
* 24 3 8 4„-- 8 “ E 4
„* *
“
5
—

8 3 1 4 3 ö 1 8 1 1 4
Ms
1016 Franc. Duareni Comment.
tiauit ab iis no liberetur,& multa exempla is adfert. Simile ex- emplum eſt inl. ſi conuenerit. 1 4. hic. Si conuenerit ve non re- cedatur ante certum tempus à ſociecate, nõ valet iſte contra- ctus, quoniam etſi renunciatum ſit locietati, intempeſtiue ta- men competit actio pro ſocio. Similis locus eſt in l. ſocius. 17. §. ſi abſenti. Hactenus de renuntiatione qua diſſoluitur& di- rimitur ſocietas contracta. Secundo ſoluitur ſocietas morte vnius ex ſociis, in ead. l.4. Mortem accipere debemus etiam vnius ex ſociis, in§. manet. de ſocietate. Inſtit. vbi luſtinianus adfert rationem, quoniam qui contrahit locietatem, certam perſonam ſibi elegit, ideo cõtrahitur ſocietas inter aliquos, vt alter alterius opera& in- duſtcia eligatur: ratio non patitur vt mortuo vno ex ſociis, cu- ius induſtria electa eſt, ſocietas duret cum eius hærede. Certa enim perſona electa eſt, cuius fides& probitas comperta erat, quod forte non eſt in hærede. Ad vtilitatem omnia hæc rela- ta ſunt Aluriſconſultis, q ui intelligebant incommoda quæ ex communione naſci poſſunt. Non tranſit ergo ſocietas ad hæ- redem poſt mortem vnius ex ſociis. Hoc eſt intelligendum etiamſi nominatim cõuenerit iatet ſocios, vt ad hæredẽ trãs- eat ſocietas:hæc pactio rata non eſt. l. nemo. 3 8.& l.plane. 37. Niſi pactio iterata ſit, vt videatur noua ſocietas coita. Actio tamen pro ſocio datur in hæredem. Nouo conſenſu cum hæ- redibus iniri poteſt ſocietas, ſed nouus erit contractus. Exci- pitur tamen ſocietas vectigalium in l. 2deo. ĩ9.& 60. Si publi- cani quitedemptores publicorum vectigalium ſunt, ſocieta- tem inter ſe coierint vectigalium publicorum nomine,& cõ- uenerint vt tranſeat ſocietas ad hæredes, rata eſt hæc conuen- tio. Fauor publicus vectigalium hoc ſuaſit. Sed ita demum, ſi pars defuncti, id eſt, ſi in ineunda ſocietate conuenerit vt pro qua parte ſocius eſt, is cum quo contracta eſt ſocietas, pro ea
patte ſocius ſit eius hæres, ſi interim moriatur. Quamuis au- tem ho- permittatur in ſocieratibus publicorum vectigalium,
tamen id etiam æſtimandum eſt ex cauſa. Poteſt talis cauſa incidere vt talis conuentio rara non ſit, ſicut in priaatis con- uention bus. Sic videtis quæcunque conſtituta ſunt de his re- bas ad bonam fidem referri, quoties id exigit vtilitas propter aliquam circumſtantiam: eſt enim hic contractus bonæfidei, vt poſtea dicemus, in quo boni& æqui maxime habenda eſt rario. Præterea quod dicimus ſolui ſocietatem morte vnius ex ſociis, intelligendum eſt ſolui ſocietatem inter omnes ſo-
cios qui ſaperſtites ſunt, niſi aliud conuenerit, de quotamen poterit dubitari.l. actione. 6 5.5§. mortuo. hic. Nam fortaſſis aliquis ex ſuperſtitibus nunquam contracturus erat ſocietatẽ
niſi propter eum qui deceſſit. Poteſt tamen conuenire:& ra-
ta habenda eſt hæc conuentio, vt ſi vnus ex ſociis deceſſerit
maneat ſocietas cum aliis ſuperſtitibus. Tertio dirimitur ſo- cietas capitis diminutione. d. l. 4.1dem dicitur inl. verum. 64. §. vlt. Vbi hoc explicatur. Cum amittitur libertas, veletiam ciuitas amittitur manente libertate, ſoluitur ſocietas: inter e- nim homines eſt quædam mors ciuilis. Quarto egeſtate ſol- uitur ſocietas d.l. 4. Varia ſunt exempla huius ſolutionis quæ fit per egeſtatem. Vnum eſt in l.actione.§. publicatione quo- que. Cum bona alicuius ſunt confiſcata, hac publicatione ſol- uitur ſocietas, quia res interiiſſe dicuntur. l. verum.§. vlt. Res tranſeunt ad alium dominum in quo nollent alii ſocij, nec eis expediret ſocietatem inire Idem dicitur in§. publicatione. In- ſtit.de ſocietate.
Alia exemplaſuntin l. actione.§..&l. verũ. 64.§.vlt. hic.
§. ſoluitur. Inſtit. eo. Quartus caſus additur à luſtiniano ſi ſit impoſitus finis negocio cuius cauſa contracta erat ſocietas.§. ſoiuitur loitin.e Hpcſetate Ex his intelligitis quomodo con- trahatur ſocietas,& quomodo diſſoluatur.
Ca r. IIII. De actione quæ oritur excontractu ſocietatis.
FE X contractu ſocietatis naſcitur actio quæ dicitur pro ſo-
io: vnde fit vt hic titulus inſcribatur Pro ſocio, id eſt. De actione pro ſocio. Hæc actio datur ſocio aduerſus ſocium va- riis ex cauſis. Exempla cauſarum hic reperiuntur, Aie nos or- dine explicaturi ſumus. Veluti ſi ſocius non conferat in me- dium quod iare ſocietatis conferre debet, eo nomine datur
aduerſus eum actio quæ dicitur pro ſocio. Societas contrahi-
tur inter aliquos, vt res quæ proptiæ ſunt cuiuſque, commu-
nicentur& conferantur in medium. lId ſi non fiat, eo nomine
agitur pro ſocio. in l.3. C. pro ſocio. huius communicationis & collationis multa variaque exempla ſunt tam in Digeſtis quam in Codice, præſertim in l.icum duobus. ĩ§.vlt.& l. ſeq. Exempla ſunt eius quod diximus conferendum eſſe inter lo- cios quod cuiuſque proprium eſt. Ex quo apparet quid inter- ſit inter hane actionem pro ſocio,& actionem communi di-
uidundo.
Actio quæ dicitur communi diuidundo propter res com- munes datur: ſed tamen differt ab hac actiòne. Nam agitur actione communi diuidundo principaliter vr res diuidan- tur, quæ communes factæ ſunt propter ſocietatem, vel pro- pter aliam cauſam ſine ſocietate. Hæc autem actio datur vt res quæ communes ſunt, conferantur in medium& com- municentur. Hæc differentia traditur in leg. i. communi di- uidun. In actionem tamen communi diuidundo veniunt etiam præſtationes petſonales: ſed magis propter res com- munes oritur quam propter præſtationes perlonales. A- ctione enim communi diuidundo agitur, vt ſocius præſtet ſumptus, qui facti ſunt in diuiſione rerum communium. De præſtationibus perſonalibus quæ veniunt in iudicium
communi diuidundo, eſt locus in leg. quibus. 34. Loquitur enim de communione rerum quæ ex ſocietate non nalci⸗
tur, ſed ex alia cauſa. Qugoties aliqui ineidunt in commu- nionem ſine ſocierate, agetur actione communi diuidun- do, vel familiæ erciſcundæ: vt ſi duobus aliqua hæreditas de⸗ lata ſit. Aliud exemplum eſt. Si ſumprtus in rem commu-
nem facti non reſtituantur à ſocio cum eo quod intereſt& aliis omnibus huiuſmodi acceſſionibus. leg. pro ſocio. 38.§.
Vtim. Eſt mihi tecum ſocietas, res quædam ſunt inter nos communes, propter ſocietatem in eas res tuendas aliquid impendo: hæc actio mihi datur aduerſus te. Similis locus eſt in leg. cum duobus./ 2.§. idem reſpondet. KÆdificium erat commune inter nos, ego ſumptus feci in inſtauratione ædificij: agam aduerſus ſocium eo nomine actione proſo- cio, quamuis aliter mihi cautum ſit conſtitutionibus Prin- cipum. leg. 4. Codic. de ædific. priuar. Qux conſtitutio fa-
cca eſt in gratiam eorum qui ruinoſa ædificia inſtaurant,&
reficiunt, quod maxime pertinet ad publicam vtilitatem&
decus publicum, ne ruinoſis ædificiis ciuitatum aſpectus de-
formetur. Simile exemplum eſt ſiæs alienum non ſolua- tur quod manente ſocietate contractum eſt. leg. omnes æs a- lienum. Cum ſocius tuus eſſem, manente adhuc ſocietate æs alienum contraxi, propter ſocietarem ego id æs alienum ſolui,
diſſoluta iam ſocietate nihilominus mihi datur hæc actio ad-
uerſus te.
Aliud exemplum eſt, ſi dolo malo aut culpa ſocij aliquid damni contigerit, ſocius ſocio hoc iudicio tenetur non tan- tum de dolo, ſed etiam culpa. l. cum duob. ĩ2.§. I. ſubiicit dein- de quæſtionem eodem pertinentem. Siin coeunda. Quid di- cemus ſi in coeunda ſocietate operam vel artem ſuam quis contulerit? Si pecunia data ſit in commune pecus paſcendum:
hic qui ſuſcepit pecus paſcendum, operam tantum ſuampol-
licetur. Aut agrum politori damus. Sic enim legendũ eſt. Exs- pla multa adduxit Anto. Auguſt. in luis caſtigat. Dictum au- tem ſuperius à nobis eſt, ſic legendũ eſſe, Pretium enim oper artiſve eſt æquamentum. Vnus cõfert operã, alius confert pre- tium aperæ, id eſt, pecuniam. His verbis ſignificat luriſcon- ſultus hunc contractum ad vtrunq; ſocium pertinere: compa- ratur enim opera& ars cum pretio. Sed quam culpam præſtat ſocius ſocioꝛ Hæc quæſtio tractatur in. 54.& Inſtit. tit. de ſo- cietate. õ.vlt. Socius ſocio præſtat conſuetam in rebus ſuis di- ligentiam, nihil præterea præſtat. Si negligentior fueritinte- bus communibus quam in propriis, eo nomine tenetur. Ergo exactiſſima diligentia ab eo non requiritur. Præſtat leuem culpam tantum non leuiſſimam. Imputandum enim el eſt, qui ſocium negligentem ſibi delegit& adſciuit. Nam f negli⸗ gentior non fuerit in rebus communibus quam in proprus: eo nomine damnari non poterit ſocio in hoc iudicio. De caſu fortuito, de damno fatali quæritur. Sed certi iuris eſt, ſi ſocius ſocio non cuiuſuis culpæ nomine tenetur, multo minus abeo fatale damnum præſtandum eſſe, vt dicitur in l.cum duobus. §. damna. hic.„ 11- 1TTI. Obiter
☛——

Ilant in ciuilhope re. —— d, eſtlocwin A
andeu, rsgpumte te— nbi tutux adterfun u u.11.emtehoin rnds, ego lumptfeauith
nerſis ſocium o dominetir
rmidi cantum ſit coaiman
derdcpcimn.(umtd
exeaplum eſt ſi xsaleom ocietue contractumctk qa tuustſſem muente risi opiet ſcetuem eg inie uc nübiomnss mäitub
In Tit. Pro ſocio.
Obiter annotandum eſt furtum non numerari inter caſus fortuitos, quia latrocinium nulla hominis diligẽtia vitari po- teſt. l.z. de admin. rerum ad cinit. perti. l. quæ fortuitis. de pi- gnor. actio. Furtum ſimplex huiuſmodi non eſt: furtum ta- men domeſticum excipitur:nam vitari non poteſt, alioqui ca- rendum eſſet ſeruis& ancillis. Atque ideo moribus noſtris in ſeruos domeſticos grauius animaduertitur quam in alios. Ex his facile cognoſcetis quid petatur hac actione. C um dicimus ideo dari hanc actionem quia ſocius non confert in medium quod confetre debet, vel ſumptus non reſtituit in rem com- munem factos, vel fructus à ſe perceptos. Ex his intelligitis pe- tendum eſlſe vt ſocius conferat in medium:& petendos eſſe ſumptus in rem communem factos,& petendos etiam fru- ctus perceptos.
CàA v. V. De effecta& qualitate huius actionis. Da effectu& qualitate huius actionis pauca perſtringen-
da ſunt. iIn primis hæc actio directa eſt, non reperitur cõ- traria:tantum dicitur hæc actio competere ſocio aduerſus ſo- cium. Diximus in commodati iudicium& depoſiti vnam a- ctionem principalem eſſe& directam, aliam non eſſe Ine principalem. Vna datur propter negotium quod principaliter contractum eſt, veluti vt res commodata reddatur, cum ea vſus fuerit commodatatius, vel vt res depoſita reddacut.. in commodaro.§. I. commoda. Sed his vtraque actio eſt æ que principalis& directa. Idem dici non poteſt in hoc contractu ſocietatis: neutra dici poteſt magis principalis eſſe quam alte- ra, ideoque non potuit hic diſtingui à luriſconſultis contraria actio à directa.— Deinde hæcactio bonæſidei eſt.§. actionum. Inſtit. de act.
& dicitur bona fides in hoc iudicio exuberare.l. 3. hic. Maxi- me habetur ratio bonæfidei in hoc contractu. Huc pertinet
quod dicitur in l. 3. hic. Cum dicit ipſo iure nullam eſſe locie-
tatem quæ dolo malo& fraude contracta eſt, quia hic contra- ctus eſt bonæſidei. Cicero lib. 3. Offic. ait legibus Romanis, quod ipſim ius dicitur, non vindicati dolum, ſed in iudicio bonæfidei habebatur ratio cum addebarur, ex bona fide. De hac re icripſimus plenius in commen.de in litem iur. Præter- ea hæc actio famoſa eſt, ſicut actio depoſiti, commodati. Vi- detur magna perfidia eſſe ſocij fallentis cum quo magna con- iunctio eſt,& velut quædam fraternitas. l. verum. in prin. hic. Præterea damnatus hacactione infamia notatur. I. 1. de his qui not. infa. Præterea hæc actio datur hæredi S in hæredem, quamuis ſocietas in hæredem non tranſeat. Actio tamen pro ſocio ad hæredem tranſit,& in hæredem. l. nemo. hic. Tamet-
ſi ſocietas ſocij morte finiatur: actio tamen pro ſocio quæ cõ- petit aduerſus defunctum vel defuncto non extinguitur, ſed
datur etiam hæredi& contra hæredem. Simile eſt quod dici-
tur inl. hæres. Hæres etiam præſtat culpam in hoc iudicio.
Nam etſi ſocietas finiatur morte, tamen ſi quid à defuncto cœptum ſit& inchoatum, id conſummate deber hęres. In eo autem poteſt dolum& culpam admittere. Similislocus eſt in I. actione.§. morte. Idem dicitur inl. 4. cod. ritul. Cod. Deni- que hæc actio in ſolidum non datur aduerſus ſocium, ſed qua- tenus facere poteſt. l. verum hic. quamuis actiones ſoleanr in ſolidum competere aduerſus reos debitores„vt quicquid de- bent ab eis exigi poſfit. Sunt tamen quædam actiones quæ non dantur in ſolidum, ſed quatenus is cum quo agitur facere poteſt, haberur ſocij ratio, neegeat, ne omnibus ſuis faculta- ribus& fortunis ſpolietur.l.ſunt qui in id.de re iud. De quare lene tractaui in interpretatione l. maritus.& lI. leq. ſol. matr. huiufmod eſt actio pro ſocio propter mutuam illam rerum communionem quæ eſt inter ſocios. Viſum eſt inhoneſtum vt ſocius ſocium omnibus ſuis facultatibus exuat,& nihil ei relinquat ad victum vnde ſe tueri poſſit. Ratio ſatis eſt eui-
dens in ſocietate omnium bonorum de qua loquitur lIuriſc. inl.ſunt quiin id. Sed tamen latius eſt productum ad ſocios qui vnius rei ſocietatem contraxerunt. Sic enim conciliari vi- dentur hi duo loci qui alioqui pugnare inter ſe videntur inl. verum. in prin. hic. inl. ſunt qui in id.de re iud. De hoc benefi- cio quod tribuitur ſocio vt ſolidum ab eo non exigatur, ſed quatenus facete poteſt, vt victus neceſſarius& commodus ei
1017 relinquatur, multa tractantur quæ hic omittam propter bre-
uitatem temporis quæ etiam plenius à nobis tractata ſunt ia aliis locis:maxime in l. maritum. ſolut, matr.
1N III. XXXVIII. I118. IIII.
Cop. IT T1T. 1. I118. XVIII. PANDECr.
DE CONTRAHENDA EMPTIONE. C A v. I.
qui non intelligat quid ſit eme- ndere. Origo autem huius tra= ttac hic. quæ videtur ſumpta ex Ari- ſtotele lib. 1. Polit. Ego alias admonui hic legendum eſſe Juantitatis. quamuis alij legan t, qualitatis. loquitur de ęſtima- tione nummi quam quantitatem vocat. Cum quæritur quãti locabilis ſit nummus: nummus haber ſuam æſtimationem, camque certam. l. nummis. de in litem iur. l. quæ extrinſecus, de verb. oblig. Ariſt. in Polit. ³*2 ε% vocat: hac de re aliquid ſcripſi in diſput. anniuer. lib.. In hac diſputatione nos eadem methodo vtemur qua vſi ſumus diſſerentes de contractu mu- tui. Quoties conuenit vt res aliqua tradatur certo pretio, tunc dicitur contracta emptio& venditio eſſe: modo ſit animus acquirendæ rei, vt differat àlocatione& conduct one,in quo contractu merces& pretium& res interuenit: ſed non eſt a- nimus acquirendæ ipſius rei. Nam quamuis venditor non te- neatut dominum facere emptorem, ſed ſufficiat vacuam poſ- ſeſſionem tradere, tamen couſilium eſt emptoris vtrem ſibi acquirat vel traditione vel vſucapione. Craſſius vobis expli- care non poſſum quæ ſit venditio. Ex quo conſequens eſt ad ſubſtantiam huius contractus tria neceſſaria eſſe. In primis neceſſaria eſt res quæ veneat, deinde definiri certum prerium debet. Tertio conſenſus contrahentium interuenire de bet. In his tribus conſiſtit ſubſtantia huius cõtractus: quoniam ſi- ne his tribus non poteſt conſiſtere emptio& venditio. De his igitur tribus ſigillatim& ordine tractaturi ſumus. Videamus igitur primuas dere quæ væneat.
CaA y. II. Dere quæ vendi poteit, aut contra.
On hoc in primis poſitum, ſine re non poſſe conſiſtere ven⸗
ditionem: niſi ſit aliqua res quæ veneat, quæ poſſit acqui- ricmptori, non eſt venditio neque emptio. l. nec emptio. 8. hic. Huius reiexemplum eſt inl. domum. 57. Domus ven- dita eſt quæ erat combuſta, emptio non tenet, quia nulla res ſubeſt quæ poſſit dici vendita eſſe. Non domus combuſta eſſe proponitur quæ vendita fuit. Addit Iuriſconſultus in dic. leg. nec emptio. 8. quaſdam exceptiones. Partus naſciturus recte emitur, et ſi ſubtiliter dici poſſit res non ſubeſſe quæ e- mitur, tamen propter ſpem conſiſtit venditio. Affert aliud exemplum quo docet, aliquando ſine vlla re emptionem& venditionem conſiſtere. Cum quis emit iactum retis, ſpes loco rei eſt, cum quis emit iactum retis, ſi forte nihil captum ſit, tenet venditio,& agitur ad pretium: emit ſpem meram. Vel miſſilium. Miſſiilia crant quod magiſtratus iactabant. O- portet igitur rem aliquam eile quæ ſubſit vrteneat venditio & emptio. Vnde quæritur: Si illud aut illud ſab alterna- tione venditum ſit, puta Stichus vel Pamphilus, vtra res ven-
dita intelligatur, an Stichus an Pamphilus? Et certum eſt ele-
ctionem venditoris eſſe. Ea res vendita eſſe intelligitur quam venditor elegerit.l. plerunque. de iure dot. l. vbi.§. qui illud. de verb. obl. Et de emptione locus eſt in l. ſi ita diſtrahatur. 2. Additur tamen exceptio inl. ſi in em ptione. 34.§. pen. Si vaa ex rebus venditis perem pta ſit, ea quæ ſupereſt maner in ob- ligatione. Eſt locus communis de alternatione obſeruan- dus. Quæritur etiam quæ res vænire poſſit an non poſſit? Re- gula traditur in l. ſi in emmptione.§. omnium. Res quæ ſunt in commercio, recte vendi poſſunt, quæ vero extra commer- cium hominũ ſunt, vendi non poſſunt: nulla earum vendicio

1018 Franc. Duareni Comment.
eſt, inquit luriſconſul. Huius regulæ exempla lunt in l. 4. 5.6. & aliis ſequentibus de te ſacra, telig oſa, lberohomine. Rei ſacræ nulla eſt venditio, nulla emprio. de qua plene dixi in in- terpretatione l. inter ſtipulantes.§. ſacram. C. de verb. oblig.
Iuriſconſul. addidit exceptionem, niſi ab ignorante ematut:
Nam ſi quis putans eum eſſe ſeruum quem emebat, qui tamẽ liber erat, velrem prophanam eſſe quæ ſacra erat, propter elus ignorantiam ei ſuccurritur, vt actio& emptio ei detur: ſed ta- men non tenet emptio. Quod dictum eſt de re ſacra& reli- gioſa idem dicendum eſt de publica. Publicã autem rem quo- modo accipere debeamus docer hic Iuriſconſ. Publicares du- pliciter accipitur. Publica res dicitur quandoque quæ eſt in patrimonio populi,& nihil prohibet eam rem vendi:& hoc expreflum eſt in l. pacta conuenta.§. vlt. hic. Sed res publica quæ in vſu publico eſt, vendi non poteſt. Qupd autem dici mas hunc contractũ propter ignorantiam valere, id accipien- dum, vt pofſit emptor agete ad d quod ſua intereſt ſibi ven- ditam eſſe rem ſacram velrelig oſam pro prophana: liberum hominem pro ſeruo:rem quæ erat publico vſai deſtinata, pro priuara& propria: non vt teneat empuio. l. qui officij. hic.§. vlt. inſtit. de empt. Notandum tamen eſt rem ſacram aut re- ligioſam alterius rei venditioni nonnunquam accedere poſſe,
quamuis per ſe vendi non poſſit. lin modicis. ⁊ 4. hic. Quidam
vendi ſit prædium in quo erat aliquis locus ſacer vol religio- ſus, vt ſæpe accidit etiam morib s noſtris, an venditum quo- que ſir intell gendum quod ſacrum eſt aut religioſum? ita& accedit maioris partis venditioni. Similis locus eſt inl. quæ- d un. de acquit. rer. domi. Sic ius patronatus quod ſacrum eſt, tranſic cum rerum vniuerſitate. ca. cum ſecutum. de iure pa- tron. Qudius patronatus eſt ius præſentandi& conferendi bene ficium. Quod dicitur inl.ſi in emptione.§. omnium. O- mnium, rerum Juæ in commercio bominum ſunt, venditionem recte conſiſtere. hoc eſt intelligẽdum cum exceptionibus. Nam plerun que rei alicuius commercium eſt,& tamen eius vendi- tio non conſiſtit, vt ſi quis ab alioquo emerit rem ſuam. l. ſuæ rei. 16. hoc tit. Ego emi rem meam quam putabam eſſe alie-
nam, vel quam ſciebam eſſe meam, emptio non conſiſtit, quia
finis emptionis eſt, vt iam admonui, vt res empta acquiratur emptori. Eo ſpectant qui venditionem& emptionem con- trahunt. At non poteſt mihi acquiri res quæ mea eſt. Fruſtra contrahitur emptio rei quæ emptoris eſt. l. 4. C. eo. Duplicari
hbititulum. Si quis mihivendiderit rem quæ mihi obligata e- rat, non tibi, duplicatur titulus poſſeſſionis. Hoc eſt intelligé- dum præter quam ia caſibus exceptis. Poteſt enim quis rem
ſuam emere ſub conditione, ſi ſua eſſe deſierit. l. exiſtimo. Prę- terea poſſeſſio poteſt emi. Res quædam mea eſt. Ego ſum dominus& proprietarius, ſed tamen alius habet poſſeſſio- nem: forte habet vſumfructum, ego emere poſſum poſſeſſio- nem rei quæ mea non eſt. l. ſi in emptione. 34.§. reiſuæ. Vi- det ſe poſſeſſionem non habere, quamuis habeat proprieta- tem:emit poſſeſſionem,& valet venditio& emptio. Nã hæc venditio non fruſtra fit, ſed aliquam vtilitatem adfert. Emptio etiam rei propriæ conſiſtit, ſi forte dominium eius rei aliquo caſu poſsit auferri, l. 4. C. eo. Si donatio ſit in me collata à de- functo quæ recte poſſit reſcindi tanquam inofficioſa. titul. de inoffic.donat. C. Si emero eam rem valebit emptio& vendi- tio: quamuis ſit rei meæ, quoniam illud dominium aliquo ca- ſu poteſtà me auferri. Circa rem etiam notandum eſt, non tã- tum rem quæ venditoris propria eſt, ſed etiam alienam vendi poſſe.l. Rem alienam. 28. Is qui vendit rem, obligat ſe ad tra- dendam rem& vacuam rei poſſeſſionem,& vt liceat empto- ri eam rem habere licere: nihil autem prohibet quomodo ſe eo nomine obliger. Nam ſi rem quæ aliena eſt euincatur à domino, eo nomine datur actio ex empto aduerſus vendito- rem ad id quod emproris intereſt rem alienam ab eo vendi- tam non eſle.Alia ratio eſt pignotis, de quo diximus ſubtitul. de pignor. act. Diximus rem alienam pignorati non poſſe. Nam qui rem dat pignori noa ſe obligat, ſed rem obligat,& ideo fi valeret obligario rei alienæ, id præiudicaret domino. De quibuſdam rebus quæſtiones tra ctantur, quarum legibus venditio prohibita eſt, velbonis moribus non conuenit ea- rum venditionem ratam eſſe. Quæritur in primis de veneni emptione, in l. quod ſæpe. 35.§. 1. Si quis vendiderit malum venenua ad inroxicandum hominem, huius rei vendicio nul-
la eſt. Addit exceptionem, Quæ ſententia. Venena mala adie- cta alia materia aliquando ſunt ſalubria,& nobis poſſunt eſſe vſui:& hoc caſu veneni venditio valet. Aliud exemplum rei cuius venditio prohibita eſt, extat in l. ſenatus. 2. Si quis di- ruat domum ſuam, vel villam ſuam, ſperans ſe pluris ven- diturum materiam,& ſingulas res ex quibus domus eſt con- ſtructa, quam ipſam domum inregram, id ei facere non licet. Nam ſenatus cenſuit ne quis domum dirueret: hoc viſum eſt ad publicam vtilitatem& publicum decus pertinere: irrita eſt venditio huius rei: huic ſimile eſt quod legimus inl. cæxera5.
... 1 de legat. 1. Sicut hæ res vendi non poſſunt, ita non poſſum legari teſtamento.
IN TIT. XL. LIB. 1III. COh.
QV RES VENDI NON POSSVNT,
1IT QVI VENDERE VEIL MER- cari vetantur.
lo titulus pertinet ad locum de rebus quæ ven- Ndi non poſſunt, vt& ſequentes. Purpuram ven-
dere priuatis hominibus non permittitur. Pur- pura enim induebantur tantum Principes& Llummi magiſtratus,& ideo interdictum eſt
IN TIT. XLI LIB. IIII Cob. OQVE RES EXPORTARI NON
DEBEANT.
H na& arma vendi barbaris. Et ſatis manifeſta
eſt ratio huius prohibitionis. ne validiores red- dantur inſttucti armis. Guſtus tantum cauſa, IA aut etiam vſus commerciorũ prohib etur fer-
ri ad eos vinum, ne fraus fiat legibus 1.& 2. huius tituli.
IN TIT. XIII. LIB. II. coD.
DE BVNVCHIs.
Icprohibetur venditio eunuchorum. Eunuchitamen facti in barbaris locis, poſſunt vendi& emi.
1N TIT. XILIII LIB. IIII. CcOoD.
DE PATRIBVS QVI FlLIOS
SVOS DISTRAXERVNT.
I2ENi etiam à parentibus propter egeſtatem ven-
d di non poſſunt. Nam etſi eos habeat pater in po-
teſtate ſua, tamen eos vendere non poteſt, ideo-
ue eos repetere non poteſt per rei vindicatio-
nem. l. i. de rei vindicat. Hactenus de rebus quibus contrahi-
tur emptio& venditio: conſequens eſt vt videamus de pre- tio.
Depretio. C A P. III.
lximus in contractu emptionis opus eſſe re quæ vE- D-n opus etiam eſſe pretio mercis. Sine pretio cer- tum eſt non conſiſtere emptionem, vt dicitur in leg. 2. Cod. eod. Quantitatem vocat pretium. Hac pertinet quod dici- tur in leg. ſi quis fundum. 57. Ilure hæreditario fundus adme peruenit: eum fundum vendidi,& adieci, Sit tibi emptus ille
fundus quanti à defuncto emptus eſt. Re vera emptus bon
eſt fundus ſed donatus: quæritur an valeat venditio:? Et dici⸗
tur non valere quaſi ſine pretio facta ſit. Circa hoe pretium
notandum eſt hoc agi debere inter emptorem& venditorem vt pretium exigatur de quo conuenit. leg. cum in vendiiiole. 3 6. alioqui non dicitur venditio contracta eſſe. Primum 9
pretium debet eſſe certum. Non ſatis eſt de pretio SAu, . ni eln“
5Ootitulo prohibetur vinum, oleum, liquami-

I. XLI LI II( REs ExPoORTGIx
d1114r.
Oeimbfräbemüiai aa K uma rendiduduu ha tiravo duiss prohdinunäxu tanrur iaſtructiums. Cuun ut eram rius commetiivim ne fas iu legdu.Kun
r. XLII LH I0
DE ZVNVCH eur rendio cunuchom datu locu pollant fenila
XLIII LI I- ATRIBVS U l
1708 DISTAAII
1.
In Tut. De contrab empt. 101 9
niſſe inter emptorem& venditorem, ſed oportet de certo pretio conueniſſe, aliàs vendirio nulla eſt, vt ſatis expreſſum eſt in Inſtit.tit.de empt.& vend. exempla huius rei duo repe-
tiuntur ſub hoc titulo lemprio.§. huinſmodi. Ego àte emo
fundum illum quantitu emiſti: forte ex alio inſtrumento ap- paret quanti emptus eſt, valet venditio, ſi non appareat, nulla eſt venditio. Simile eſt quod dicitur in l.quod ſæpe. 35.§.1. Si vendidero tibi fundum quanti æquum puraueris, non valet venditio:oportet enim certam quantitatem deſinitam eſſe, vt valeat venditio. Pretium autem dari non eſt neceſſe, ſed opor- tet conuenire de pretio.l.z. hic. etſi prerium non ſit numera- tum, valet tamen emptio ex qua datur vltro citroq; actio, tam emptori aduerſus venditorem, vt rem venditam tradat, quàm venditori aduerſus emptorem vt pretium ſoluat. Quodau- tem dicimus neceſſe non eſſe pretium numerari, ſic intelli- gendum e neceſſe non eſſe vt valeat emptio, tamen neceſſe eſt vt trasferatur dominium rei venditæ. I. quod vendidi. 19. hic.Idem dicendum eſt etſi fides habita ſit de pretio vel eo no- mine ſatisfactum ſit. d l. quod vendidi. Simile eſt quod dicitut in l.vt res. Præterea pretium debet conſiſtere in pecunia nu- merata vt ſit venditio.. irem pretium. Inſtit. de empt.& ven- dit. vt l. i. hic. Qua de re fuit controuerſia inter veteres luriſ- conſultos. Alij putabant etiam ſi nũmi non dentur, venditio- nem tamen conſiſtere, quaſi nihil inteſſet inter permutatio- nem rerum& venditionem: ſed obtinuit ſententia eorum qui diſtinxerunt rerum permutationem à venditione vt di- ſtingui debet. Qud autem dicimus de pretio, ad arram non Pertinet. Arra quæ interuenit in contrahenda emptione, n on eſt pretium, ſed eſt argumentum quoddam pretij conuenti,l. quod ſæpe. hic.&. 1. Inſtitut. de empt.& vendi. datur aliquid modicum, vt ſit ſignum emptionis contractæ. Tertio requi- ritur in venditione conſenſus: de eo igitur videamus.
CGA v. IIII. De conſenſa.
7 Tyvaleat venditio, oportet conſentire venditori emprto- Weh vt res væneat certo pretio l. 2. C. eod. Ideo furioſus venditionem contrahere non poteſt, quia furioſi nullum eſt conſilium niſi forte intermiſſionis tempore contraxerit. Huc pertinet quod dicitur in l. inuitum. C. eo. Si quis inuitus coga- tur emere, nulla eſt venditio, quia deficit conſenſus: conſen- ſum autem accipimus ementis& vendentis: conſenſus alia- rum perſonarum neceſlarius non eſt, quamuis olim conſen- ſus co aſortium& proximorum neceſſarius eſſet in emptione prædiorum. l.dudum. Olim cum quis vendebat predium, pro- binqui& coniuncti neceſſarij impediebant venditionem, quaſi non liceret eis prædia ſine eorum conſenſu vendere: conſortibus idem permiſſum erat. Sed viſum eſt id iniuſtum eſſe atq; iniurioſum. Conſtitutionibus tamen poſteriorum. imperatorum quæ extant apud Harmenopulum lib. 3. Pro- chiri ti.; huic legi abrogatum eſt& ius antiquum reſtitutum, & conſtitum eſt ius prælationis habere coniunctos in vendi- tione prædiorum, quod etiam moribus noſtris receptum eſt. On appele cela Retrasct lignagier. Idem etiam reperitur apud Harmenopolum de conſortibus qui fundum communem habent, vt præferantur in emptione partis aliis emptoribus. Exhis quæ diximus conſequitur emptionem& venditionem non poſſe conferri in voluntatem alterius, vt dicitur in Lin e- mentis. C. eo. Ego tibi vendo ſi volueris, non conſentimus ambo: non eſt plenus& perfectus conſenſus, ſed ſu ſpenditur. De hacre diſſeruimus accuratius& plenius ſub tit, de verb. oblig. Nulla poteſt naſci obligatio ex hoc contractu: nullum enim eſt hic vinculum quo neceſſitate adſtringatur is cui col- lataeſt venditio im arbitrium vel vendiroris vel emptoris. In-
de etiam conſequens eſt imaginariam,& ſimulatam venditio- nem nullam eſſe, quia deficit conſenius. l. nuda. idem dicitur in l.z. C. eo. Hic locus pertinet ad tit. plus valere quod agitur, quam quod ſimulare,&c. Hinc etiam conſequitur ob diſſen- ſum& etrorem emptoris& venditoris vitiari venditionem. Dilputatio eſt hac dere in l. in venditionibus. 9.& IL ſeq. vbi
Vvariæ quæſtiones ad hancrem pertinentes tractantur. Tu mi- hi vendidiſti fund um,
3 ego ſentiebam de fundo Semproniano, 9 42 Corneliano: propter hunc diſſenſum& errorem nulla miekrut elle xenditio.Siia nomine diſſentiamus lic etror non
nocet. Eſt locus communis de etrore, de quc plene diſletui- mus inl. ſi id quod aurum. de verb. oblig. Quæſtio tractatur de diſſenſu& errore qui interuenit in materia& ſubſtantia
rei non in nomine vel corpore, veluti, Tu vendidiſti acetum
pro vino: hic in materia erratum eſt: quæritur an valeat ven= ditio: Hic erratum non eſt in corpore: erat forte res præſens, ſed erratum in ſubſtantia rei& qualitate. Acetum videtur vi- num eſſe. Exempla varia hic adfert. Difficultas tantum eſt in antinomia: videtur enim huic legi repugnare l. quidtamen. & l. cum ab eo.§. vltim. Si quis vendat rem alicui, vt auteam quæ ænea erat, vel pro parte velin totum, quæritur an va- leat emptio? Hic diſtinguit Iuriſconſult. vt hic dicirur l.cum ab eo.§. vltim. dicitur nullam eſſe venditionem. In alia di- ſtinguit an quid ſit auri, an vero nihil omnino ſit. Hæc viden- tur pugnantia eſſe. Ego dixi in interpretatione dict. leg. ſi id quod aurum. de verbor. obligat. quod dicitur in l.cum ab eo. S. vltim. eſſe intelligendum cum hoc actum eſt vt pro ſolido argento menſa væneat. Erat quædam materia quam tu mihi vendidiſti pro ſolido argento, ſi non ſit ſolidum argentum, ſed forte argentum mixtum cum aliqua materia, non valet venditio. Inl. quid tamen, non dicit viriolam fuiſſe vendi⸗- tam pro aurea. Vendiderunt hæredes vni hæredum viriolam quæ dicebatur aureamultum intereſt an affirmet aureum eſ- ſe venditor& vendat pro aureo, an vero dicat aureum eſſe. Ego multa ad hæc pertinentia adduxi in interpretationel. ſi id quod aurum. de verbor. obligat. Hæc igitur de hacre ſuffi- ciant in hoc loco. Conſenſus igitut neceſſarius eſt in contra- ctu emptionis& venditionis. Addendum eſt conſenſum ſuf- ficere. l. 1.§. vlt. Alij quidam contractus iure ciuili introducti verborum quandam ſolennitatem deſiderant, veluti ſtipula-
rio: ſed iuris ciuilis non eſt emptio, nec ſolennitas aliqua in- ris ciuilis hic neceſſaria eſt, ſed ſufficit ſolus conſenſus, id eſt, non eſt ſcriptura neceſſaria, nec ſtipulatione opus nec tradi-
tione. Scripturæ enim fiunt vt rei geſtæ fides fieri poſſit.
Hoc intelligendum eſt niſi actum ſicinter contrahentes ab initio vt ſcriptura conficiatur, vt dicitur in Iuſtit. titul. de em-
ptio.& vendit. in princip. In tractatu ipſo de vendenda re aut
emenda actum eſt inter contrahentes vt aduocetur tabellio qui de ea re conficiat inſtrumenrum. Cum hoc actum ſt in- ter contrahentes, non ante perfecta dicitur eſſe venditio quàm fuerit redacta in ſcripruram. l. contractus. de fide in- ſtrum. Sin autem poſtquam conuenerit dere& pretio, po- ſtea voluerint contrahentes adhiberi tabellionem, nihilomi- nus dicitur perfecta eſſe venditio. Quoties igitur hæc tria concurrunt de quibus diximus, nemperes, pretium& con- ſenſus, dicitur perfecta eſſe venditio. Petfectam accipere de- bemus vr à contractu recedere non liceat, non vt periculum emptoris ſit: nam perfecta venditio dicitur, id eſt, periculo emptoris eſt, aliquando perfecta dicitur vt non poſſit ab ea recedi. Hactenus de re, pretio& conſenſu diximus: nunc vi dendum eſt b
CSO A b. V. De perſönu quæ vendere poſſunt,&e.
Eperſonis quædam quæſtiones hic tractantur. Er cer⸗ D tum eſt perſonas habiles eſſe oportere ad emendum ð& vendendum vr rata ſit venditio, quamuis tria tantum neceſ- ſaria eſſe dixerimus, rem quæ væneat, pretium,& conſen- ſum: ſed horum trium mentionem fecimus, quia pertinent ad ſubſtantiam emptionis& venditipnis: Sed certum eſt nul- lum negotium contrahi niſi ab habilibus perſonis, vr in l. 2. in princ. Ideo inter patrem& hilium non poteſt contrahi em- ptio: quia nulla inter eos contrahitur obligatio niſi natura- lis. l. frater à fratre. de condict. indeb. Similiter inter tuto- rem& pupillum.l. ſi in emptione. S. vltim. Hoc eſt intelli gen- dum cum exceptione quæ traditur in l. cum ipſe.C.eod. Tu- tor prohibetur emere rem pupilli, ſed tamen ſi forte alius contutor ſit qui vendat tutori bona fide& palam vendat, va- let venditio. Aliud exemplum eſt de eo qui prouinciam ad- miniſtrat, qui prohibetur aliquid emere à prouincialibus, l. non licet. 46.& l. quĩ officij. 6. de hacre nos diſſeruimus ſub titul. de reb. cred. quomodo ciuitatum adminiſtrarori- bus interdicitur emptio& venditio,& alij huiuſmodi contra-
Ctus.
4

1020 Franc. Duareni(omment.
IN TI T. II. I. 1 B. XVIII.
pPANDIEICTIT AR V M.
DE IN DIEM ADDICTION.
Ic eſt legendum, quamuis alij legant; de in A diem actione, quatn lectionem tuetur Al⸗ S G ciarus. Cum addicitur res vendita in diem, ni- 8 ſi intra illum diem meliorem conditionem lius attulerit. Hæc venditio quomodo fiat ocet Iuriſconfulc. in l. 1. hic. Multum refert quibus verbis ad dicatur res in diem. Nam ex vetbis, quibus vſi ſunt contra- hentes, cognoſcitur au pura ſit venditio an conditionalis. Multum enim refert an conditionalis ſit venditio, an pura. Qux queæſtio facti eſt. Accidit enim interdum vt venditio qiæ ita fit, ſit pura, ſed reſolutio emptionis ſit conditiona- hs, vt cum dico.: Ego tibi vendo rem tanti: deinde conuenit vcrecedatur à vendicione, ſi alius intra illud tempus melio- rem conditionem attulerit. Aliquando accidit vt conditio- nalis ſit emptio, vt cum conuenit vr perficiatur emptio, niſi quis intra calendas Martias meliorem conditionem attule- rit. Quod ſi ſit putra venditio, emptor fructus lucratur,& do- minium eias acquirit, vel interim vſucapit, ſi fotte res alie- na lit, imò dominus eſt, ſi dominus erat venditor, at que ideo in rem agere poteſt. leg. ſi quis ea lege. de rei vendicat. Cum autem cſt conditionalis, alind dicendum eſt, vt in leg. 4. hic. Nam nulla eſt obligatio, nulla venditio ante conditionis e- uentum.§. ex conditionali. de verbor. obligation. ſed eſt tae- tum ſpes obligationis futuræ. Quod autem dicimus eum fru- ctus lucrari, hoc intelligendum eſt, niſi alius meliorem con- ditionem attulerit poſtea. Nam ſi alius meliotem con ditio- nem attulerit, fructus reſtitucre cogetur, J. itern quod. 6. in princ.& l. Imperator: hoc titu. de in diem addict. Quando au- tem melior conditio allata eſſe dicatur, docet luriſconſult. in 1.4.§. melior. Vendita erat res centum: auctum eſt pretium: oblata funt ducenta: dicitur melior conditio allata eſſe: at- que ideo reſcindirur venditio: quoniam exiſtit venditionis
conditio ſub qua conuenerat, vt à venditione dſcedeietur.
Hic dicitur, Cum pretium adiec᷑tum eſt. Et inde manauit error eorum qui putant hic legendũ eſſe, De in diẽ adiectione. Sed addictionis verbum refertur ad rem venditam: verbum(ad- licere) ad pretium. vtrumque verbum reperitur in leg. cum
in diem: hoc intellecto facile eſt emendare omnes locos qui corrupti ſunt: Melior autem conditio tunc dicitur adferri, cum pretio aliquid adiicitur:& maius pretium offertur. Ad- dendum eſt, etſi ſolutio pretij facilior vel maturior offera- tur: in his qſnoque caſibus oblatam meliorem conditionem videri.leg.4.§.vltim.& l.ĩ. Vt autem omnia ſummatim com- plectamur, ſequendum eſt quod dicitur inl. ſ. Si quod ob-
Jatum eſt; ad vtilitatem venditoris pertineat, quoquomodo & quacunque ex cauſa dicitur melior oblata eſſe conditio. Hinc conſequitut ſi falſas emptor ſubiectus fuerit, melio- rem conditionem allatam non eſſe. leg. 4.§. cum igitur. Is qui adduxit fundum in diem,& pactus eſt vt recedatur à ven- dirione, ſi melior conditio fuerit allata, ſubiecerit empto- rem ſimulatum& fallum, vt videretur ei maius pretium ſibi oblatum eſſe; non ideo, inquit luriſconſultus, recedi- tur à venditione. nam non poteſt dici melior conditio alla- ta eſſe.
Effectus cxiſtentis conditionis de qua loquimur, expen- dendus eſt& conſiderandus in hoc tractatu. Conditio enim
quædam eſt ſi melior conditio fuerit allata. Srhæc conditio extiterit, primum emptor deſinit ſtatim dominus eſie duod eſt notandum, etiam ſi nulla traditio ſecuta ſit, quamuis aliàs traditio neceflaria ſit in transferendo dominio. leg. traditio- nibus. Cod. de pact. dominium reuertitur ad venditorem. l.
nis hac lege. 41 ff. de tei vendic. vbi eſt locus inſignis de hac addictione in diem: ibi, antequam adiectio ſit facta, id eſt, anrequam pretium auctum ſit. Diximus iam, addictio- nem referri adtem venditam, adiectionem ad peetinmn. Ian non poteſt in rem actione vtt. Id eſt, dominus deſinit eſſe: Namn in rem actio ei non datur. Inde exiam fit vt pignoris obligatio abemptore contracta perimatur; vt dicitut in leg. 4. S. fed& Marcello. Medio tempore empror dominuseſt, quodeſt intelligendum ſecundum diſtinctionem heſternam,& quia
dominus eſt, poteſt tem ſibi venditam iure pignoris obliga- re. ſed tamdiu pignoris obligatio illa manet, quãdiu venditio manebirt, ſed reſoluta venditione reſoluitur quoque pignus. Hæc de pacto addictionis in diem. Eſt aliud pactum huic ſi-. mile quod dicitur pactum, vellex commiſſoriaꝗ.
1N TI I. III. L. 1 B. XVIII
PDANDLICGI.
DEB LECGCE COMMISSOKRI4.
Ex commmiſloria pactio quædam eſt vſitatain H contractu venditionis& emptionis. l. legem. Cod. de pact. legem vocamus pactum vel con- uentionem. Sic igitur accipitur hic lex commil-
ſoria, id eſt, pactio commiſſoria: atque ideoin- eptè dicitur pactum legis commiſſoriæ, vt Barbari& inepti homines vocare ſolent. Nam lex pactionem ſignificat. Por- mula huius pactionis magis vſitata eſt in leg. z. hic. Ego tibi vendo fundum pro certo pretio, conuenit inter nos vt ſol- uas intra calendas Auguſti. Si non ſoluas, conuenit inter nos vt fundus inemptus ſit: ſi hoc pactum non adiiceretur, non poſſet recedi ideo à venditione, quod pretium intraillas non ſolueretur: Sed ideo apponitur hoc pactum vr recedaturà venditione, vt perinde ſit ac ſi omnino non eſlſet contra- cta venditio. Poteſt etiam aliter concipi quam vt res ſit inem- pta, veluti vt domninium ad me pertineat, vt dicitur in leg, i.
Cod. de pact. conuen. inter empt.& vendit. Aliquando ali-
ter concipitur, veluti vt res ad me reuertatur. Exemplum eſt in leg. 3. Cod. de pactis inter emp. Et hæc formula ab alits dit-
fert, vt poſtea dicturi ſumus. Sed cur hæc pactio dicitur com-
miſſoria? Quia dicirur committi hæc lex, cum ex ea pactio- ne agitur, cum reſoluitur contractus. Exemplum vnumeſt in l. 14. de bonor. poſſeſ. contra tabul. l. commiſſa. de public. & vectigal. Hæc venditio pura eſt, ſed reſoluitur ſub condi- tione. l.1. hic. Hic contractus duo continet, primum vendi- tionem ipſam. Ego tibi vendo fundum centum. deinde diſ- ſolutionem contractus continet vt à conrractuabeatur, ni- ſi pretium ſolutum fuerit intra annum. Conditio adũcitur non venditioni, ſed diſſolutioni contractus. Ergo emptio
non contrahitur ſub conditione, ſi pretium ſolutum fue-
rit, ſed reſoluitur ſub conditione, ſi pretium ſolutum non fuerit. Itaque e mprtor interim dominus eſt& fructus ſuos fa-
cir, vt dicitur in l. 5. Ex his intelligitis quæ ſit lex commiſſo- ria,& quomodo lege commilſſoria res vendi dicatur. Nunc vi- dendum eſt
De effecta conditioni exiſtentu.
E Ffectus huius conditionis eſt vt committatur lex,& res
ad venditorem redeat exiſtente conditione, id eſt, non ſoluto pretio. Lex committitur vt ſtipulatio committitur, cum aduerſus ſtipulationem aliquid factum eſt. Hic eſt v- ſus. Res poteſt vindicari, velactione ex vendito peti. Inter- dum vindicatur res ab emptore non ſoluto pretio, quaſi ad-
huc dominus ſit vendiror. Non enim actio in rem poteſt
comperete niſi domino, aliquando datur ei actio exempto, quaſi dominus eſſe deſierit, ſecundum diſtinctionem quæ traditur in l. 3.& 4. Cod. eod. de pact. conuen. Multum re- fert quibus verbis concepta ſit hæc lex commifſloria. Siita concèpta ſit, vt non ſoluto prerio tes fit inempta, veldomi- nivm ad me pertineat, dubium non eſt quin non ſoluto pre- tio dominus maneat vendiror, ſed ſi aliis verbis concepta
ſit, veluti vt res ad me reuertatur, tunc datur ei actio ex ven-
dito non etiam rei vindicatio ſi pretium ſolutum non fue- rit. Ideo cautius eſt& conſultius, vt ita concipiatur formula huius legis com miſlotiæ, vel vt dominium ſtatim ad empto- rem pertineat, vel vt inempta ſit, id eſt, perinde ſit atque ſio⸗ mnino nunquam empta eſſct. Præterea exiſtente condi- tione petuntut fructus rei venditæ. Petitur etiam id quod intereſt, ſi forte quid extrinſecus interſit vendiroris. I. 4-in
prin.& l. 5. Hoceſt intelligendum cum exceptione, niſi pe
emptorem non ſteterit quominus prexium ſolueret. Fortal- ſis obtulit ei cum accipere nollet venditor pretium obſigna- tum, depoſuit publicè, nihil eſt quod ei imputari queat, atque ideo non dicitur lex commiſſa eſſe, nec poteſt aduerſus eum
agi. l. 4.§. Vltim. quia lex commifſoria continet certum reni⸗ pus:
ꝑÿ qa 8G»8Gʒ-;

wn t mpr Kmad ei Mresadme teuenan in. cn ncremh Rhrna dur vme Hed crdernate denrcmwirhecla ne dint contncm. Emd tpelei conmaudal en3; madtio parꝛeſt, ſundun ic coaeractusduo catnex Egordi rendo funcum enms
nactus coatinet m äcomt im kuerit intra mum.(xn
Li oluiioni coumdah ſad cocdrione, üptamit od coacniode, üipranle hrot nrerm domidsetfiti . Erbsiiatellgts müe ege commilotim tes necdtn
fu. andttiini erjtai cosdti'onis etm—
1 dredeat uſtentcnem 2 committiant porie
mn
1 58
14 4
dpetet. eii 7
1 bleie mepe⸗ ce,n ſe, 9
Kee, au
—„
In Tit. De ſoruis exportanclis. 10a1
pus: ſi non fuerit ſolutum pretiam intra illud tempus, de bet emptor offerre pretium, nec expectare donec interpel-
letur à venditore. Dies ipſa interpellat.l. magnam. C. de con-
trahen. vel commit-ſtipul. Sed ſi non ſit cui offerat, quia per eum non ſtat, non dicitur lex commiſſa eſſe. Hinc ſimile eſt quod dicitur in l. vlti. hic. vbi proponitur mulierem quę fun- dum emerat, obtuliſſe pretium& depoſuiſſe, poſtea ei de- nuntiatum fuiſſe ne ſolueret, non dicitur lex commilſſa eſſe quia per eam non ſtetit. Ego alias adduxi hunc locum vt o⸗ ſtenderem morem obſignandi apud veteres. Deinde quod diximus de hac lege commiſſoria vt res inempta ſit, hoceſt intelligendum ſi ita placuerit venditori. Ea enim le adiici- tur gratia venditoris. Hic locus nos admonet, hano legem applicari contractui non gratia emptoris ſed vendiroris 3& 4 deo ſi venditor velit comtractum ratum eſſe,& agere ad pre- tium, non porterit allegare emptor inemptum eſſe fundum:
quia pretium nõ ſoluerit intra diem dictum, ſi forte velit em-
ptor à venditione recedere. l.z. 3.& 4.§. eleganter. hoctit: huc pertinetl. 7. poſt diem. conſtitutum eſt inter nos, vr niſi ſoluas intra calendas, res ſit inempta: poſt calendas liberum mihi eſt vel pretium petere ſi velim venditionem valere, vel vendicare rem, vel eam ex empto petere quaſi venditio nulla ſit, quia pretium ſolutum non eſt: ſed ſi vnum clegero, adal- terum petendum via mihi præcluſa eſt. Hæc lex in venditio- nibus eſt vſitata: in pignoribus vero recepta non eſt.rit. C. de pact. pign.& lege commiſſ. viſum eſt hoc publicæ vtilitati maxime contrarium eſſe. Aliud genus pacti eſt, de quo et- iam titulus ſpecialis eſt de ſeruis exportandis.
INIIT. LV. LIB. IIII. COD. ET TIT. VII. LIB. XVvIII. PANDECTARVN.
DE SERVIS EXPORTANDIS.
On venditum eſſe ſeruum ea lege vtin ali= * 99 quem locum pœaæ cauſa deportetur: quærl- p R☛ ur quæ ſit vis huius pacti? De vi& poteſtate Srhuius pacti quatuor notanda ſunt. Primum eſt hoc pactum valere, etſi contra hoc pactum a- liquid factum ſit ab emptore, aduerſus eum agi poſſe. Hæxc eſt ſententia Papiniani, in leg. ſi venditor. ad nem. qui fate- tur ſe alias aliter ſenſiſſe& recedere à ſua ſententia veteri, quæ eſt in leg. ſeq. Si emptor non parear huic conditioni, po- terit agi aduerſus eum, nec p̃oterit obĩicere nihil intere ſſe venditoris ſi nihil aliud proponatur. Nam rei perſecutionem
non habert hæc actio. Nobis aliquando placebat. Hæc verba
referenda ſunt ad ſequens caput, quamuis alii aliter interpre- tentur. Sabinus conſiderauit ſeruum iuxta hanc conditionem minoris venditum eſſe. Vendo tibi ſeruum vt extra Italiam exportetur. Secundo refert quibus verbis hæc pactio conce- pta ſit, vt intelligamus quæ ſit vis& effectus eiuſdem. Exem- plum vnum eſt in l. 2. Ego tibivendo ſeruum ea lege vt de- portetur ab Italia: de prouincia nihil expreſſum eſt inter nos: an poterit in prouincia morari? Et dicitur poſſe. Hinc naſci- tur quæſtio in leg. qui pacto. Eſtote hic attenti: nam mihi vi- detur hic locus Papiniani non ſatis recte vulgo explicari. Sic inrerpreratur Accurſius cum omnibus Accurſianis, cui eſt in⸗ terdictum pomerio ciuitatis, id eſt, luburbio ciuitatis, ciui-
tate quoque interdictum videri:ſed non eſt hic ſenſus horum
verborum, cui pomerio cuiuslibet ciuitatis, hoc eſt, cui in terd ctum eſt qualibet ciuitate, ei quoque interdictum eſſe vrbe videtur, id eſt, Roma: etſi de vrbe nihil cautum ſit. Nam etſi non videatur vrbe Roma ei interdictum eſſe, ſi ſpecte- mus verba pacti, quia nulla facta eſt mentio in pacto Rom x, tamen æquum eſt eum cui inrerdictum eſt pomerio cuiusli- bet ciuitatis, etiam minoris maiori vrbe non frui, qualis eſt Roma: ſicinterpretarione extendimus quod cautum eſt in- ter paciſcentes ſi id æquum eſt. Eſt locus communis de inter- pretatione pactorum. Tertio qui ea lege vendidit ſeruum, poteſt eam legem remittere, vt dicitur in leg. 1. Hæc pactio quæ adiicitur in vendicione ſerui„vt in Italia non moretur, ſed extta ltaliam exportetur, reſpicit gratiam venditoris ne
periculum ſubear, non emptoris. Nam valde reformiqi bant ſeruos Vexeres: dicebant enim ſe tot hoſtes habere quot fer- uos habebant. Sed hæc pactio remitti poteſtà venditore. Quarto ſi ſeruus venditus ſit hac lege,& contra factum fuerir, poteſt ei ma nus coniici ex pacto, ſi hoc actum ſit in- ter contrahentes, ille ppurra ſaiſtr. l. Titius. hæc eſt præcipua pactio de qua diſſeritur ſub hoc tit. de ſeruis export. Sunt aliæ huiuſmodi, veluti ne ſeruus pœnæ cauſa exportetur: quæ eſt priori pactioni contraria:& certum eſt hanc pactionem valere, vt dicitur in leg. ſeruus ea lege. Prior pactio duriciem continet& vindictam: hæc vero longe fauorabilior eſt,& in hac pactione intereſt ſeruum non exportari extra Italiam Propter affectionem. Sed cur non habetur ratio affectionis etiam in priori caſu, cum conuenit ſeruum exportari extra I- raliam? Kationem diſcriminis au fert ibidem hutilconſultus. Aliarum pactionum exempla hic reperiuntur, veluti vt ſeruus intra cerrum tempus manumittatur, ne ſeruus proſtituatur. 1.3. 4.& 6. ſi venditor.& I.8. quæſitum. hic. Et ſunt tituli ſpe- eiales in Codice poſt tit. de pact, inter empt.& vend. tit. de ſeruis expor. tit. ſi mancipium ita fuer. Hi tres tituli lectio- nem tantum deſiderant. His intelle ctis quæ iam diximus, ex- plicandum eſt nobis aliud genus pacti, cuins mentio eſt inl. 2. C. de pact. inter empt.& vend. Eſt pactum vſitatum in contrahenda venditione. Cum res venditur ea lege vt quan docunq venditor reſtituerit precium, vel ſi iatra certu tepus obtulerit, ea res venditori reſtituatur. Ego ribi vendo fuadum hac lege, vt ſi intra certum tempus tibi reſtituero pretium, fundum mihi reſticuas: magaa vis eſt huius pacti. Interim em- ptor lucratur fructus fundi: reſtituto prerio debet fandum reſtitnere. Duo dicuatur in hac lege. Primum eſt, ſi fundus venditus ſit hac lege, actionem dari venditori aduerſus em- prorem pręſctipris verbis vt reſtituat fundum oblato fibi pre- tio. Alterum eſt fractuum habendam rationem poſt oblatio-
nem prerii, id eſt, vepoſt oblatum pretium fructus quoque
reſtituat venditori. Hocgenus pacti valde vfratum elt apud
nos,& vocatur Soubr faculte de reemere, quoties non apparet
in fraudem vſurarum factum eſſt. Sæpe enim in fraudem v- ſurarum adiicitur quæ prohibitæ ſunt iure pontificio. Fraus iudicatur ex vna coniectura, veluti ex paruitate pretii. c. ad no- ſtram. de empr.& vend. Sæpe accidit vt contractus pignoris tegatur,& veletur prærextu venditionis huiuſmodi. Exem- pli gratia: Quidam accedit ad fœneratorem petens mutuam pecuniam, offert ei fundum ſuum in pignus donec ſoluat cam pecuniam: Sed quia fœnerator intelligit eum qui fun- dum in pignus accipit pro mutua pecunia, non lucrari fructus ſed eos imputari in ſortem, nõ vult dare pecuniã, ſed conten- tus eſt numerare pecuniam, ſi alter vult vendere fundum luum, ita vt poſſit redimere eum fundum quoties voluerit- Exemplum aliud pactti eſt in l. vlc. C. de pactis inter empt.& vend. Cum conuenit inter aliquos ne liceat rem alienare. De vi huius pactionis diximus accurate in interpretatione l. ſi ita quis promiſerit. de verborum obligationibus. Depa ctis au= tem in vniuerium quæ adiiciuntur in contrahenda emptione, eſt locus inſignis in l.pacta conuenta. de contrah. emp. quem explicaui in commentario adl. iuriſgentium. de pact.
Inl. padta. H=⸗ quæritur an ex pacto in contrahenda emptione ap-
poſito detur actio? Et ex pacto conuento regulariter nulla obligatio, nulla actio naſcicur, prodeſt tamen ad exce- ptionem. Hoc ita conſtitutum eſt ad minuendas lires: hoc eſt intelligendum niſi pactum conuentum in contrahenda venditione vel alio huiuſmodi negotio factum ſit·liuriſgen- rium.§. quinimo. quia pars eft illius contractus„vt dicitur in l. fundi partem. de contrahen. empt. ideoque non agitur ex pacto, ſed ex contractu vt fiat quod pacto conuenit. D abium non eſt de pactis quæ in ipſo contractu fiunt, ſed quæritur de pactis quæ ex interuallo poſt contractum interponuntur, aa proſint ad actionem. Nam dubium non eſt quin proſint ad exceptionem quocunque tempore fiant. Hic reſponder Pa- pinianus,& diſtinguit ea pacta que detrahunt emptioni, ab his quæ adiiciunt emptioni:& dicic ea pacta quæ detrahunt em- ptioni, ineſſe contractui: ea vero quæ zauejan r vt maior RRr
4
———— 5 —— *. 4 4 4* 1 *
——
„* *
“
“ 1
* 6 4 —n 3
*

*
102² NPrranc. Duareni Comment.
ſit obligatio non prodeſle.V eluti ſi paciſcatur ne de dupla te- neatur v ẽditot⸗nã tenetur venditor cauere de dupla emptori, niſi aliud conuenerit: poſtvendirionem contractam conue- nit ne teneatur de dupla cauere: an valeat hoc pactum? Valet quia hoc pactum aliquid detrahit venditioni in gratiam rei contra quein agitur: vnde ſi agatur aduerſus eum vt caueat de dupla, poterit ſe tueri exceprione huius pacti. Pacta quæ ad- iiciunt aliquid obligationi, poſtea facta, non proſunt: nam ea fiunt, vc poſſit agi aduerſus obligarum veluti ſi conue- nerit vt cautionis de dupla nomine fideiuſſoremdet vendi-
tor. Qui cauet de dupla non tenetur fideiuſſorem dare, ſed
ſufficit ſi ſtipulatione promittat duplam. Et idoo ſi conuene- rit poſt cõcractum vt ſideiuſſorem det venditor nominfe cau- tionis de dupla, nonmproderit hoc pactum: hoc eſt intelligen. dum, inquit Pa pinianus, de his quæ ſant adminiculaemprio- nis, non de his ex quibus conſiſtit fubſtantia emptionis. Ali-
quando pactum interponitur de his quę ſunt adminicula em-
Ptionis, aliquando de his quæ pertinent ad ſubſtantiam em- ptrionis. In exemplis ſuperioribus pactum pertinet ad admi-
nicula emptionis, non etiam ad ſubſtantiam: nam ſine du-
Pplæ promiſſione conſiſtitvenditio: ſed ſunt quædam admini- cula emptionis. Interdum pactum inrerponitur de his quæ pertinent ad ſubſtantiam emptionis, velut ad augendum vel minuendum pretium:& hac pacta etiam interpoſita poſt
ontractam venditionem valent. Ego tibi vendo fundum cẽ-
tum, deinde ex interuallo conuenit inter nos, vt ſit venditus ducentis: quæritur an poſſim agere aduerſus te ad ducenta? Et dicitur me poſſe. Nam intelligitur renouata venditio&
noua quædam emptio contracta. l. Iuriſgentium.. quinimo.
Venditio enim contrahitur conſenſu. Cum ergo conuenitin- tet aliquos vt pretium augeatur, noua dicetur emptio contra- cta. Si quis velit expendere quod de eare ſcripſi in commen- tario ad dict. leg.iuriſgentium, facilius hæc omnia intelliget. De pactis in contrahenda venditione appoſitis vni, notan- dum eſt, ſipactum ambiguum ſit, vel obſcurum, ſic interpre- tandum eſſe vremptori non noceat ſed venditori.l. vereribus. C. de pact. l. cum in lege.33. de contrah. empt. In l. veteribus, breuis eſt aphoriſmus, cuius exemplum eſt in dict. leg cum in lege. Sed cur potius contra vendirorem quam contra empto- rem ſit inter pretatio in re dubia? Dices, quia legem dixit con- tractui. Sed incertum eſt vter legem dixerit. Apertiſſime lu-
riſconſulti definiunt venditori& locatori nocere, non empto-
ri nec conductori.Ratio eſt, quia venditor ex contractu ven- ditionis magis lucrari videtur quam emptor,& locator quam conductor:& ideo fauorabilior viſa eſt conditio emptoris vel conductoris in dubio in interpretatione pacti obſcuri. Ven- ditor intelligitur id quod fibi ſupereſt vendere: emptor au- tem videtur emere id quo maxime eget. Sæpe videmus hoc accidere moribus noſttis vt quis locet minoris rem in gratiam amici: ſednon videmus hoc accidere, vt quis in gratiam ami- ci conducat minoris quam facerer, ſi non amicus eſſet.
IN TIT. XXXIX. LIB. IIII. COD. ET TIT. IIII. LIB. XVIII. PANDECTARVH.
DE HFEREDITATE VEL ACTIO- NE VENDITA.
† lc tractatus pertinet adlocurn de rebus quæ vę- —neunt: ſed quia hæreditas& actio vendira quę- d dam ſingularia habent, ideo viſum eſt de his (ſingulatim tractare. De his autem duobus con- — Nuunctim hic diſſeritur, quia hæreditas& actio magnam limilitudinem habent vt oſtendemus. Duoi gitur loci præcipui ſunt huius tractatus: vnus eſt de hæreditate ven- dita, alter de actione vendita. Videndum eſtprimum
De hæreditate vendita. C A P. I. T certumn eſt in primis hæreditaris venditionem valere,
L usmurs hæreditas res ſit incorporalis quæ non ſubſiſtir. hæreditas numeratur inter res incorporales quæ ſenſu corpo- reo percipi non poſſunt. ht. de rer. diuifi.& tit. de reb. corpor. Seincorpor. Inſtit. Definitut hæreditas eſſe fucceſſoin vni-
— õ⁰——
uerſum ius quod defunctus habuit.J. nihil aliud. de verb. ſign. nam hæreditatem non accipimus pro pecunia quæ defandi frit, non pro rebus ſingularibus quæ fuerunt i n patrimonio defuncti: ſed intelligimus ſucceſſionem quandam in id quod defunctus habuit. l. hæreditas. de petit. hær. Hæreditas etſi nulla cotpora ſint, iuris tamen intellecturn habet, dicitur in iure conſiſtere. l.. de rer. diui. etſi nihil reperiatur in bonis de- functi, nihilominus dicitur hæres eſſe. Hæredem eſſe alterius eſt tenere eundem locum quem defunctus tenuit, quod fita- ditione hæreditatis. Ideo dicitur hæreditas ſucceſſioillain lo- cum defuncti. Si quid ſit in bonis, ſuccedit quoque in ea bo- na. Si vero nihil fit in bonis, nihilominus ſuccedit in locum defuncti,& perſonam defuncti repræſentat,& teneturcre- ditoribus hæreditariis. Nec allegare poteſt, ego hæres non ſum, quia nihiltepertum eſt in hæreditate. An hæreditas ven- di poſſet dubitatum eſt, quia hæreditas etiam eſt quædam res incorporalis, ſed receptum eſt non tantum corpora, ſed etiam res incorporales vendipòſſe. Vt tamen valeat hæc venditio, oportet hæreditatem alicuius eſſe, eumque iam dece ſſiſſe. l.1. Hic. vt valeat venditio oportet in rerum nataura eſſe id quod venditur. Nam ſine re non conſiſtit venditio ergo ſi quis ven- diderit hæreditatem eius qui nullus ſit, aut qui adhuc viuit, nulla eft venditio. Vnde dicitur in l. cum hæreditatem. 7.& ll. ſeq. 8. 9. f0. II. 1 2.& 13. Cum venditur hæreditas, non eſle ita accipiendam hanc venditionem quaſi alea vr ſpes vendita ſit, niſi aliud actum ſit. Tumihi vendidiſti hæreditatem Titii, nullus eſt Titius cuius hætediitas ſit, vel Titius non decel- ſit, nihil eſt quodvæniiſſe dici pofſit: ideo pretium condice- tur quaſi nulla exiſtente hæreditate, niſi aliud actum ſit.
Sed ſi forte quis vendiderir quicquid iuris haher in hæredi- tate, tunc& ſiforte hæteditas ad eum non pertineat, conf- ſtit venditio, nec tenerur eo nomine emptori. Sed ſi ſimpli- citer vendiderit Titii hæreditatem, ſi hæreditas ad eum non Pertineat: eo nomine tenetur venditor emptori, vt hic dici-
tur. Nunc videndum eſt
Quid præſtare debeat venditor emptori. CA p. II
X7Iſummatitn comple ctamur otnnia de quibus copioſa Waa hic diſputatio, ſic dicendumn eſt, venditorem teneri emptoti præſtare quicquid adſe peruenerit ex hæreditate, aut Peruenturum eſt, aut dolo malo eius factum eſt quominus
ad eum perueniret: ſi in fraudem emptoris fecerit venditot
quominms ad ſe aliquid perueniret, e&o nomine etiam tene- tur. Hinc variæ quæitiones naſcuntur,& præſertim exl. 2.. perueniſſe. vſquc ad§. illud quæſitum.& l. vltim. in d. l. 2. VIp-
hac verba inter pretari videtur, Si quid peruenerit ad Dendiito-
tem aut ſiquid dolo,&c. Si hæc intelligatis quæ nunc dixi, faci-
le cognoſcetis in d. I.z. nihil aliud facere VI. qᷓ interpretari hæc verba. Docet. n. variis exemplis quando aliquid perueniſſè di- catur ad venditorẽ. Deinde véditor cogetur ſatiſdare empto-
rrde euictione hæreditatis,& de facto ſuo. De euictione autè fingularum rerũ non cogitur venditor ſatiſdare. d.lz. in prin.
Certum eſt venditcoré rei corporalts, vr fundt, cogi ſatifdare de euictione. Dicemus de hac re ſub tit. de act. empt.Hic dici⸗
tur non cogi venditorem ſatiſdare de enictione. Sed quomo- do hoe accipiendum ſit, habetis in la. C. de euict. Qur nonco-
Situr venditor hærèditaris cauere de euictione ſinguiatũ fe-
rum? Quia non vendit ſingulas res, ſed vendit ſucceſſionem
in vniuerſum ius ꝙ defunctus habuit. Hæreditas non dicitur
res ſingulæ quas defunctus habuit in patrimonio tuo. Cum
vendo tibi hæreditatem alicuius, hoc inter te& me agitur, vt
neque amplius neq; minus iuris habeas quam ego habiturus
efſem: Ideo nõ intelligor tibi eam rẽ vendere quæ hæreditaria
nõ erat. Ideoq; huius reinomine nõ cogor ſatiſdare. Pl⸗ue de Factoſzo. Venditor cogitur ſariſdare de facto ſuo, id eſt, cogi- tur ſatiſdare ſi quid ad ſe peruenerit propter h= teditatẽ quæ fibi delata eſt, id fe reſtituturũ emptori. io- genus ſtipulatio- nĩs vſitatum fuit inter emptorem& venditorem hærcditatis- Mentio eſt in hcum ſtipulamur. de ve: b. ſign.& in. quiſqvis. 93. del.3. l. venditor ex hæreditate. hic. Satifdatio quæ exigi. tur à venditore, dicitur ſtiũulatio em ptæ& véẽdite hereditatis uæ ſatiſdatio exigitur à venditore. Ex his intelligetis quid vè-
ditor hæreditaris præitare debear emptori,& cx qua cauſa
Pofſit emptor aduerlus eũ agere. Cõſoquens eſt vt videamus,
Quid

CA-*. I
aaro„ A. Aenduom et wamn ucauiafſepetuemttalr un dolo walo eisficmtt ee b kaodem ewpeoutre atcernicuntar, ye 1 lluc qurftum Kliini turi niietur, A iliruxii Ar Khrriatellgusgem 11 aAdabuffacxte Nlur narxmis udet Deide reitot ogemt rarie,& de ticho lahc⸗
In Tit. De hared. velact. vendit. 1023
Quidewptor venditoripræſtare ui. ciſim debeat. C4 v. III.
Ctio mutua dicitur ex venditione hæreditatis: datur a- ctio venditori aduerſus emptorem, ſicut emptoriactio datur aduerſus venditorem. Exempla actionis quæ dantur venditori aduerſus emptorem reperiuntur inl. 2.§. ſolet.§. ſi quid.&§. vltim. veluti ſi venditor tanquam heęres condemna- tus aliquid præſtiterit. Vt autem hoc intelligatis, animaduer- tendum eſt venditorem hæreditatis poſt venditam hæredita- tem nihilominus teneri creditoribus hæreditariis. l. 2. C. de hæred. velact. vendit. Is cui delata eſt hæreditas& eam adiit, eam vendidir: forte conuenit inter emptorem& venditorem vtemptor ſatisfaceret creditoribus hæreditariis: nihilominus venditor idemque hæres conueniri poteſt à creditoribus hæ-
reditariis, nec audiendus eſt ſi dicat hæreditatem ſe vendidiſ- ſe,& ſe pactum eſſe cum emptore vt ſatisfaceret creditoribus,
quoniam adeundo hæreditatem ſe obligauit quaſi ex quo- dam contractu.tit. de oblig.quæ ex quaſi contract. naſcun. in- ſtit. Is qui obligatur ex contractu rei alicuius nomine, bona ſuaalienando, non liberatur ea obligatione. Obligatio quæ perſonalis eſt, perſonam ſequitur. l. vlt. de contrahen. empt. & pactum quod cum emptore factum eſt, creditoribus hæ- reditariis nocere non poteſt: nam res inter alios acta aliis non nocet.l.ſępe.de re iudic.Ergo cogitur ſoluere creditoribus hę- reditariis, ſi ab eis conueniatur. ſed eo nomine actionem poſtea habet aduerſus emptorem, 6i condemnatus vt hæres ſoluerit creditoribus hæreditariis. Vlpianus in l. 2.§. ſolet. air,
etiamſi indebitum ſoluerit condemnatus ſine dolo ſuo, id re-
petete ab emptore..
Aliud exemplum eſt in dict. leg. z.§. ſi quid. Si venditor hæreditatis aliquid propter hæreditatem neceſſitate compul- ſus ſoluerit ſine condemnatione: imo ſi nondum præſtiterit, ſed ſe obligauerit, actionem eo nomine habet aduerſus em- ptorem. l. 2.§. vltim. præterea vt paucis multa complectamur, ſequenda eſt regula quæ traditur in leg..§. ſi Titius. in§. cum quis. vbi dicirut, præſtat emptor venditori quicquid extra-
neus hæres præſtaret, quicquid venditor hæreditatis, idem-
que hæres petere ꝑoſſet ab extraneo ſi hæres inſtitutus non eſſet, id ſibi præſtabit emptor hæreditatis: nam emptor pro
hærede habetur. Exempli gratia, Titius mihi debebat cen-
tum ex cauſa mutui: is me inſtituir hæredem ſuum eam hæ- reditatem vendidi: Habeo actionem aduerſus emptorem quaſi ſit hæres mei debitoris qui me hæredem inſtituit,& il-
la centum petam ab hoc emptore: quod tamen ſubtiliras iu-
ris non videtur permittere: quia aditione hæreditatis viden- rur illa centum confuſa eſſe quæ mihi debebat defunctus: ſed vxilitate ſuadente ab hac ſubtilitate receſſum eſt. nam ſi Titius me non inſtituiſſet hæredem, ſed alium, actionem haberem
aduerſus hæredem ad petendailla centum: ideo ea petere po- tero ab hæreditatis emptore: in dict.. cum quis. MEqutſſi-
mum. luriſconſultus oſtendit vtilitate& æquitate ſuadente hocreceptum eſſe, quamuis ſubtilitas iuris repugnaret: quia re vera hæres eſt,& venditor hæreditatis non deſinit hæres efſe. Qugd autem dictum eſt venditorem hæreditatis, poſt hæreditatem venditam nihilominus teneri creditoribus hæ- reditariis: hoc eſt intelligendum cum exceptione quæ tradi- tur in leg. 1. C. eo. Excipitur fiſcus: nam ſi fiſcus vendiderit hæreditatem ſibi delatam, hoc ſingulare eſt vt creditores hæ- reditarii habeant actionem aduerſus emptorem hæreditatis rantum, non etiam aduerſus fiſcum qui hæreditatem vendi- dit. Et hi ſingulares& ſpeciales caſus obleruandi ſunt. Nam fiſcus vtitur iure priuatorum, niſi in caſibus exceptis, de qui- bus ſpecialiter aliquid conſtitutum reperitur, l. item ve- niunt.§. in priuatorum. de petit. hæred. Hoc eſt etiam intel-
ligendum cum exceptione quæ traditur in l. 2. C. de pact. Si
pPactus ſit venditor hæreditatis cum creditoribus hæreditariis non rantum expreſſim, ſed etiam tacite, videlicet, quia for- te creditores hæreditarii conuenerunt emptoremttunc enim venditor eos ſummouere poterit exceptione pacti, ſi ab eis
conueniatur. Hæc de hæreditate vendita fufficiant in præ- Leatiarum. Nunc videndum eſt, 3
Multum raferr, an quis vendat ob
De actione vendita. C. A„v. IIII. OGeatum eſt omnium obligationem ſiue actionem ven⸗
di poſſe, licet actio ſit res incorporalis ſicut hæreditas Hoc
ſimile inter ſe habent hæreditas& actio, quod vtraque res incorporalis eſt: nec quicquam refert an actio ſit in remm an in perſonam. l.vltim. C. hic. Cum loquatur de actione vendita; forte videtur quibuſdam actionem bic accipi debere proa- ctione in perſonam. l. actionis verbo. de obligation.& actio, Actio proprie in perſonam dicitur, petitio in rem. Cum in rem agimus, hoc genus actionis dicitur proprie petitio: cum
actionis verbum, vt appellatione actignis ſub hoc titulo con- tineatur etiam actio in rem dire cta& vtilis. l.pecunig.„.actio- nis vetbum. de verborum ſignificat. l. actio.& l. actionis ver- bo. de obligat.& action. Vnde cum dubitaretur an quod di- citur de actione vendita ad actionem quoque in rem pertine- ret, conſtituit Iuſtinianus ad actionem in rem id quoque per- tinere propter generalem huius verbi ſignificationem. Præ- terea quod diximus de obligatione, intelligendum eſt ſiue pure ſit contracta obligatio, ſine ſub conditione„quamuis et- iam de eo poterat dubitari: quoniam ante conditionis euen- tum obligatio nata non dicitur, eſt tantum ſpes obligationis. Inſtitut. de verborum obligat.§. ex conditionali. Receptum tamen eſt vrobligationis conditionalis venditio rata ſit.I. no- mina. 17. Eodem pertinet quod dicitur in leg. multum. 19. dlult afert igationem quæ ſub condi- tione contracta eſt, an vero vendat obligationem quæ et- iam pura eſt, ſub condirione. Poſteriori caſu„id eſt, cum ſub conditione venditio contracta eſt alicuius obligarionis deb- ciente conditio ne, nulla eſt venditio, priori caſa ſtarim valert venditio. Nam ſi quis tibi ſub conditione debeat decem,& eam obligationem vendideris, ſtatim valer venditio. Hoc eſt intelligendum niſi in fraudem actio velobl gatio vendita ſit. l. per diuerſas.& l. ab Anaſtaſio. C. manda. quia venditio quotæ litis prohibita eſt. Eridzo ſi quis actionem quam ha- bet cedat cauſidico, vr füaf cauſidicus videatur cauſam ſuam non alienam agere in fraudem legis, ſequendum eſt quod dicitur in dd. II. Ex his intelligitis an valeat& quatenus va. leat venditio obligationis ſiue actionis. Nunc videndum eſt,
Quid venditor emptori præſtare debeat. C A. P. V. an
8 quis mihi vendiderit actionem quam habebaraduerſus
aliquem, quid mihi præſtare debet? In primis vendi- tor cogitur empreri cedere actionem quam vendidit,& eum conſtituere procuratorem in rem ſuam adexigendum, quod continetur ea obligatione, ad agendum tam contra reum quam eius fideiuſſorem. Tu mihi vendidiſti actionem ali- quam: actio ex eo contractu mihi datur aduerſus te, vtme procuratorem in rem meam facias,&c mihi cedasactionem vt poſſim agere aduerſus debitorem tuum, quatenus mihi ea actio ceſſa eſt. l. 14. qui filiifamilias. Is qui actionem aliquam velnomen vendit, c ogitur præſtare omnem actionem quæ-
cunque ſibi competit ex ea obligatione, ĩta vt ſi is qui contra-
xit cum filiofamilias, vendiderit ſuam actionem alteri, tenea- tur cedere ſuam actionem non tantum quam habet aduerſus
filiumfamil. ſed etiam quam habet contra patrem de peculio.
Simile eſt quod dicitur in leg. venditor. 2 3. Titius mihi debe- bat centum, dederat mihi fideiuſſorem Sempronium, ven- didi tibi actionem mihi competentem aduerſus Titium, agis aduerſus me vt ego tibi præſtem non tantũ actionem quèe mi. hi competit aduerſus Titium, ſed etiam quæ competit aduer-
ſus fideiuſſorem: quæritur an poſſit? Dicitur poſſe agere vr vtranque actionem cedam, quamuis de fideiaſloria abliga- tione nulla mentio facta fucrit: quia æquum eſt vt præſtern quicquid ex ea cauſa mihi comperir, tam aduerſus reum quam
aduerſus fideiuſſorem, niſi aliud actum ſit. Quinmo pi⸗
gnoris perſecutio debet cedi. l. emprtori. 6. Egotibinomen
vendidi aduerſus Titium, Titius mihi obligauerat res quat-
dam ſuas iure pignoris, vel hypothecæ. Ideoque mihi com-
petit aduerſus eum actio non modo perſonalis, ſed etiam hy-
pothecaria ad perſequendum pignus contra quemcunque W RRr 2
in perſonam, dicitur actio. Sedtamen latiſſime hic accipitur
* 82
————— 5.—— 2 —— 8 8— 8— 2 1——— ſſſſſd—Z—Zö—Zö—ö—öbdbdbdſdſſſ 8* ——* 8 8. 4 ͤ 8 1“ — * ——
“
1
*
— —
——————————— 2—— 2*. 7——— 4———— —————————ö— ————.——————————,—— ———————————————————————„. —————y 5—— 1— 1——————— 6
——
3 8— 4 4
1 4
1 1

1024
poſſeſſorem, vtramque actionem tenebor præſtare. Adden- dum eſt ecſi præſtita& ceſſa nou ũt actio emptori? uihilomi- nus actionem vcilem ipſi competere poſſe. Nam directa a- ctione non poterit agere propter venditionem actionis, niſi procurator in rem ſuam conſtiturus fit: tamen reced tur à ſummo iure propter vtilitatẽ& æquitatem.l. po ſteaquam. 7.
Si quis dederit mihi cautionem aliquam in pigaus, po lium vrili actione agere aduerſus debitorem, indeque conſiſtit v- tilitas eius pignoris poſtquam eo deuentum eſt. Cum hocre- cgptum ſit in pignore, viſum eſt etiam drecipi debere in ven⸗ dico nomine. Eodem pertinet quod dicitur in leg. ex nominis. 8 C. hic. Ex nominis emptioue dominium rerum non tran- ſit adem ptorem. Quid etgo prodeſt nominis emptio emnpto- rit Hoc prodeit, quod ſi conſtituatur procurator inrem ſuam poterit procuratorio nomine agete actione directa, vel et- iamſi non conſtituatur procurator in rem ſuam, poterit age- re vtili actione exemplo creditoris. Sed quæritur in haca- ctio ae cuius periculi ſit an emptoris an venditoris, ſi forte lo-
cuples non ſit debitor contra quem vendita eſt actio? Ethie
dicirur vendirorem non præſtare débitorem eſle foluendo, nuſi aliud actum ſit. ſ. quarta,& quinta. ſed tantum venditor præſtare debet eum debitorem eſſe, ita vt ſi debitor non fit, venditor tenearur emptori eius quod intereſt nomine ine exceptione, quia debitor non eſtà quo propter exceptionem
exigi non poteſt, forte quiapactum factum erat de non pe-
tendo: nec tenetur venditor certæ pecuniæ nomine, niſi a- liud actum ſit, cum quod deberur ſibi vendit, etiamſi terun- tium tantum emptor habuerità debitore ſatis eſt. Deinde no- tandum eſt quicquid ex hac actione vel compenſatione ven-
8
l. venditor. 23§. vltchic.
ditor conſequutus eſt, id integrum præſtare deheteem ptori-
IN TIT. XIL.IIII. ET XI. V. LIB. IIII “ Gop. BIT TIT. v. IIB. XVIII. PTanpicTrARVMN. DE RESCINDENDA VENDITIONE, EITOQVANDOLICEAT ABEM-
p TIONE DISCEDPDERE.
latione ſoluitur, vt dicitur in leg. ĩ. cum emptor. non poteſta- te acceptilationis, ſed poteſtate conuentionis id eſt, acce- ptilatione tantum tollitur ea obligatio quæ verbis contracta eſt. tit. Inſtit. quibus modis toll. obligat. Ergo acceptilatio non tollit actionem quæ naſcitut ex contractu emptionis, niſi conuerſa fuerit in Aquilianam ſtipulationem: ſed tamnen ob mutuum conſenſum datur exceptiopacti. Hinc variæ quę- ſtiones tractantur in leg.i. 2.3. 4.& ſ.de mutuo conſenſu. Al- terutro autem inuito non receditur à venditione, vt dicitur in leg. 3. hic. ne reſcripto quidem Principis eo nomine impe- trato, recedi à venditione poteſt vnius contrahentium volun- tate, etiam ſi fiſcus ſit: etiam ſi duplum pretii offeratur. l. 6. non eſt. C.eo.lmo etiam ſi miles ſit, is qui vendirionem con- traxit. l.ratas. multa conſtitura ſunt in gratiam militum, vt ap- patet extituio de teſtam. milit.& aliis locis: vnde probabiliter dubitatum fuit de militibus. Sed tamen reſcribit Imperator raras venditiones factas cum militibus eſſe debere: hoc eſt intell gendum,& fi quis denuntiauerit alteri nevendatillam rem aut illam. l. ſi maior. 13. C. hic. Imoetiam ſi non implea- tur contractus ex vna parte. l. ea conditione. 12. kic,& toto tit. ſeq. Nam ſi tu cui vendidi non olnsprenae mihi datur actio vt ſoluas pretium. Et ſi verum ſit quod diximus, ta- men certæ cauſæ ſunt ex quibus venditio comtractareſcin- duur.
Prima cauſa eſt. Si per vim vel metum contractafuerit venditio. xemplum eſt de vi in leg. i. hic.de metu, in l. ſi vo-
Franc. Duareni Comment.
luntate. 8. modo ſit meꝛus iuſtus qui cadat in virum conſtan- tem. Inanis enim metus non habetur ratio. Idcirco ſi quis ne. ceſſitate compulſus propter vrgens debitum vel munus pu- blicum rem ſuam viliori pretio diſtraxerit, non reſcindetur
venditio. l. non idcirco. 12. C. Idem eſt dicendum de dolo&
fraude. l. ſ.ſi dolo.l. venditori. C. hoc tit. Vnde dicitur in leg. fi quis. C. Si fraus interuenerit etiam in ſubhaſtatione publi- ca, aullam eſſe vendirionem: vnde dicitur in leg. ſi qui impo- ſita. C. eo. Si quid in fraudem fiſci venditum ſit, irritam eſſe venditionem. Vnde quæritur ſi minoris ſit diſtracta res quam Valeat, an ideo reſcindi debeat venditio?& dicitur non debe- re. l. 4.,. dolus. 10.& J. ſi quis. C. eo. Nam licet contrahenribus jnuicem ſe circumſcribere. l.in cauſæ. de minorib. Antinomia eſt ex leg. item ſi in pretio. 22.§. vltim. locati. Sed diximus contrahentibus licere inuicem ſe circumſcribere, intelligen- dum eſt niſi venditor vltra dimidiam iuſti pretii ſit deceptus. l. 2.& J. ſivoluntate. in fin. C. eod. Dimidia autem iuſti pretii eſt cum id quod dicitur excedit duplum pretii, de quo bhun. de diximus, in leg. ſi quis cum aliter. de verb. obl.
IN TIT. XLVIII. LIB. IIII
COD. ET TIT. VI. LIB. XviI. rANDECTAB. 3
DE PERICVLOET COMMODO
REI VEINDITA.
VNSordo poſtulat vt de periculo& commo- dorei venduæ dicamus, de quo extant quoti- tuli: vnus in ff. alter in Cod. Quæritur enim rplerunque ſires vendita perierit aut deterior tacta ſit poſt contractam venditionem, vter periculum ſuſtineat, an emptor an venditor? Etponendum eſt pro regula& quaſi fundamento totius huius tractatus& diſpurationis, perfecta venditione periculum eſſe emptoris. Id cognoſcere licet ex ipſis Inſtit.tit. de empt.& vend.. cum autem. Poſtquam perfecta eſt venditio, interim periculum emproris eſt, antequam ſit perfecta, periculum eſtvendito- ris. Si exempligratia, vinum, quod venditum eſt deterius fa- ctum ſit acore vel mucore, huius murarionis& deteriora- tionis damnum ac periculum ſaſtinet emptor poſtquam per- fecta eſt venditio: antequam vero ſit perfecta venditio, da- mnum eſt venditoris non emproris: idem dicendum eſt de commodo: eſt enim eadem ratioò commodi quæ eſt incom- modi. Idem dicitur in leg. neceſſario. S. idem dicitur in leg.i. C. eo. Sicuti omne commodum ita etiam omne incommo- durmn pertinet ad emptorem perfecta vendirione. Vnde quæ- ritur in hoctractatu quando perfecta venditio dicatur. Et di- ximus ſupra ex quibus conſiſtat venditio, quæ pertineat ad ſubſtantiam venditionis. Diximus ſimulatque conuenit dere &c pretio inter emptorem& venditorem, tunc perfectam di- ci venditionem. Diximus ſub tit. de contrahen. empt. niſi hoc dictum ſit, vt in ſcripturam redigarur venditio. Nam ſia- ctum ſit vt in ſeripturam redigatur venditio, tunc non dici- tur ante perfecta eſſe quam ſcriptura confecta fuerit, etiamſi contrahentium confenſus interuenerit l. contractus. de hde inſtrumen,§. in his autem. de empt.& vend-. Inſtit.&l. cum inter. C. eod. tit. Dubium autem non eſt quin venditio pet- fecta hoc ſenſu accipiatur in quæſtionibus ſuperioribus. Cum quæritur quando liceat ab emprione diſcedere, nos dicimus perfecta emptione ab ea recedi non poſſe: antequam pet- fecta ſit poſſe recedi. Perfectam autem venditionem intel- ligimus ſola conuentione contrahentium, niſi hoc ab ini- tio conuenerit, vt venditio in ſcriptis fiat: quo ſenſu pott lcri pturam confectam dicitar perfecta venditio eſſe. In hoc autem tractatu perfecta venditio aliter accipitur. Maior quædam hic requiritur perfectio cum quæritur de periculo & commodo rei venditæ, quam cum quæritur an liceat ab emptione recedere. Cum ergo dicitur, poſt pei fectam venditionem periculum emptoris eſſe, videndum eſt quan⸗ do perfecta emptio recte dicatur, alioqui non poterimus in- telligere quando periculum ſit emproris aut venditoiis. Quxqdam hic annotanda ſunt ex quibus coghoſcetn qa o peri⸗
‿

— 8
nencrione perculnts erer puiloſtn. mn.derngehe perteda eſt moauo, uun rua üt perfect ſecln du, maun. qwod reudimdt lmacote, huin wurmauil nregun nro itpettche oru non tpos: ſdendaèr
— ——
jntit. Depericulo tę commod rei vendit. 1025
do periculum ſit emptoris aut venditoris,& quando perfecta emptio aut imperfecta dicenda ſit. Primum ſi res incerta vendita ſit, puta homo ſine alia deſi- gnatione, tunc periculum ſemper eſt venditoris. Hoc ſumitur exl. neceſſario S. hic. Multa requirit Paulus vt venditio per- fecta dicatur& periculum emptoris ſit. Primum eſt ſi id quod vænierit, appareat quid, quale, quantumq́; ſit: tunc enim res certa eſt. l. vbi autem. de verb. obli. vt cum quis vendit homi- nem Stichum. Si autem quis vendiderit hominem in genere, tunc noniantelligitur perfecta eſſe venditio, quod atrinet ad hancquæſtionem vtrius ſit periculum: hic ergo ſine vlla di- ſtinctione dicimus periculum eſſe venditoris. Non enim dici poteſt res quæ væniit, periiſſe. Pone venditorem omnes ſer- uos amiſiſſe qui erãt in patrimonio ſuo,& omnem ſuam ſub- ſtantiam, quia non vendidit certum hominem qui eſſet in pa- trimonio ſuo: non poteſt dicere hominem periiſſe. l. incendi- um. C. ſi cert. pet. l. in ratione§. quædam. ad leg. Falcid. Atq; ita diſtinguendum eſſe admonui in interpretatione l. certos. de verb. oblig.
Secundo, cum res quæ venĩit confiſtit in pondere, numero aut menſura,& ad põdus, numerum, aut menſurã vendita eſt: tunc dicitur perfecta eſſe venditio cũ tes adpenſa, admẽſa, ad- numerata eſt. Ego ibi vendidi vinum, vel frumentum vendidi tibi non ſimpliciter, ſed definitum eſt pretium in ſingulos modos frumenti, in ſingulas amphoras vini, vt pro ſipgulis amphoris vini tantum mihi ſoluas. Hoccaſu etſi cõuenerit in- ter te& me de pretio, vt in ſingulas amphoras tantum ſoluas, non ideo dicitur perfecta eſſe venditio, ſed tunc dicitur perfe-
cta eſſe venditio cum admenſum illud fuit, quia ad menſuram
illud venditum eſt. Hæc diſtinctio extat in l. quod ſæpe. 3 5.§.
in his. de contrah. empt. ibi eſt inſignis locus de perfectione emprionis& de periculo rei venditæ. Aliquando idem ſerua- tur quod in cæteris rebus, vt ſi vinum ſemel definito pretio venditum ſit non in ſingulas menſuras. Sed ſi pretium non ſit ſemel definitum in ſingulas menſuras, in ſi ngula vaſa& pon- dera, tunc non dicitur perfecta eſſe venditio. Conditio enim quædam ineſſe videtur, ſi adpenſum ſit, ſi annumeratum, ſi admenſum fuerit quod venditum eſt. Huic ſimile eſt quod dicitur in l 2. Codice eodem. Si vniuerfum frumentum quod erat in horreo venierit ſine menſura, idem iudicandum eſt de frumento quod de aliis rebus venditis,& dicitur perfecta eſſe vẽditio. Damnum igitur& mutatio frumenti pertinet ad emptorem:& tunc dicitur venditum eſſe auerſionel. ſi quis vina.§. ſi auerſione.&§. vltim. quia periculum ita vendendo videtur venditor à ſe auertere, etſi nihil aliud expreſſum ſit
in vendendo.
Tertio, ſi res venierit quæ deguſtari ſoleat, idque actum ſit vt deguſtetur, non ante dicitur perfecta venditio quam de- guſtata fuerit, arq; ante deguſtationem periculum eſt vendi- toris non emptoris, quaſi perfecta nõ ſit ante deguſtationem venditio. l. 1.& 4. hic. S&i vinum venditum. Hæc verba ſub- obſcura ſunt& videntur pugnantia eſſe. Sed alias admonui in initio huius capitis verba eſle Sabini, deinde ſequi verba Vl- piani ad libros Sabini. In his quæ ſumpta ſunt ex libris Vlpiani ad Sabinum fere, præponi ſoſent verba Sabini,& vix diſtin- gui poſſunt à verbis Vlpiani. Hoc etſi verum ſit, nimis tamen conciſe videbatur dictum eſſe abino. Ideo quæ ſequuntur adiecit ad verba Sabini Vlpianus, Aut igitur conuenit quod. Tunc dicitur plana& perfecta eſſe venditio, cum degaſtatum eſt vinum. Hæc enim res deguſtari ſolet:& hoc agi videtur inter emptorem& venditorem vt deguſtetur ante traditio- nem. Eodem pertinet quod dicitur in l. 4. quæ eſt hypotheſis quædam ad deguſtationem pertinens. Ego non poſſum o- mnes hypotheſes hic explicare: ſatis erit capita rerũ attingere.
Quarto, ſi res ſub conditione vendita ſit, pendente condi- tione periculum pertinet ad venditorem, quaſi nondum ſit perfecta venditio. l. neceſſario. 8. Hic tres caſus conſiderandi ſunt de conditionali venditione. Si pendente conditione res interierit, aut deterior facta ſit, periculum non eſt emptoris,
quia non dicitur perfecta venditio, niſi pure res vænierit, in- quit luriſconſ. Secundus caſus eſt, cum conditio defecit, nul- la eſt emptio. Terrius, ſi conditio extiterit„poſt conditionem exiſtentem periculum eſt emptoris. Eodem pertinet quod di- citur inl. cum ſpeciem. C. co. Amiſſc rei periculum te,&c. Peri-
culum emptoris eſt. Sic enim interpretari debemus, quamuis ambiguum ſit quod hic dicitur, Te, quo poteſt intelligi ven- ditor vel etiam emptor. Sed ex aliis locis intelligere licet hoc verbum referri ad venditorem.—
Quinto, ſi duæ res ſub alternatione vænierint, vnare per- empta altera debetur emprori. l. ſi in emptione 34.§. ſi empt. Tametſi perfecta ſit venditio, non omnino periculam eſt emptoris. Venditus eſt Stichus aut Pamphilus diſiunctim: periit Stichus: Pam philum Poteſt emptor qui ſupereſt petere, quamuis electio ſit venditotis, vt diximus ſupra in tit. de con- trah. empt. Ex his intelligitis quomodo perfectam venditio- nem intelligere debeamus in hoc tractatu, in quo quæritur, vtrius ſit periculum rei venditæ an venditoris, an potius em- ptoris. Sed notandum eſt perfecta aliquando venditione ſi
Vna res tantum ſimpliciter vendita ſit, nihilominus periculum eſſe venditoris, ſi poſt moram venditoris vel eius cul pa res pe- rierit, tunc venditoris periculum eſt, etiam ſi omnino perfe- cta fuerit venditio. Si forte ſpecies aliqua vænnierit pure ſine
vlla alternatione,& ca perierit, vel deterior facta ſir, pericu- lum venditoris eſt, cum poſt venditoris moram veleius culpa res deterior facta ſit vel perierit: nam cul pam vel dolum præ- ſtat venditor in hoc iudicio.leg. illud.& l. lectos.l. ſi vendicor. Ædiles curam habebant rerum venalium:& ſi non videbatur proba merx eſſe, confringebant. Ego multa adduxian confir- mandam hauc ſententiam ex veteribus auctoribus in lib. 1. Diſputat. de officio ædilium:& ciraui etiam hunc locum in quo Plautus ait, Neprunum eſle faſtidioſum edilem. Verius er-
go periculum eſt? Dicitur, Si traditi eſſent. Quod ſi neq; tradi-
ti ſint, neq; per eum ſteterit quominus eitraderentur, vendi- toris erit periculum.
Hinc quæſtio de mora tractatur in l. illud. 17. Eſt locus com- munis de mora. Cum quæritur ſi vterq; moram fecerit ven- ditot& emptor, vtrius mora noccat alteri? Et dicitur poſte- riorem moram nocere. De hoc tractauimus in l. ſi mora. ſolu. matri. Eodem pertinet quod dicitur in l. 4.& vlt. C. eo. Suſ. i- pit periculum emptor ſi mora venditoris in traditlone non in⸗ terceſſerit. Idem eſt dicendum etſi conuenerit inter empto- rem& venditorem vt periculum alterius ſit. Seruanda enim eſt ea conuentio de periculo rei venditæ. ſ. ſi in venditione. 10. In venditione conditionali venditoris eſt periculum, vt di- xi, ſi pendente conditione res perierit vel deterior facta ſit: quod eſt intelligendum niſi aliud conuenerit: abſe; hac con- uentione, vt iam dixi, venditor præſtat dolum& culpam. l. 2. & 3. Hactenus de periculo& commodo rei venditæ: Nunc videndum de actionibus empti& venditi.
IN LIT. XLIX. LIB. IIII. E T TIT. I. I I B. XI k. PANDECT. DE ACTIONIBVS EMPTII 3 1T VENDITI.
Cop.
[ X contractu emptionis& venditionis duæ a- ctiones naſcuntur: vna eſt quæ dicitur actio S empti, altera quæ dicitur actio venditi. actio
2 empti datur emptori aduerſus venditorem: 5 70) actio vero venditi datur venditori aduerſus
—
emptorem. Eſt ex numero eorum contractuum qui vere con-
tractus dicuntur, quia ſunt vltro citroq; obligatori. l. Labeo. de verb ſign. Neutra actio hic eſt principalis, neutra ſecunda- ria, neutra poteſt magis dici directa Tasd altera, quia vterq; a- git ad id de quo contractus principaliter initus eſt. Exempli gratia, emptor petit rem venditam ſibi tradi: venditor peeit
bretium: in hocigitur contractu non dicitur vna actio dire-
cta eſſe, altera contraria, vt in aliis contractibus. Sed viden-
dum eſt primum de actione ex empto.
De actione empti,& quibus ex cau- ſis competat.
. Ctio ex empto variis ex cauſis competit: nos breuiter
hic complectemur, quid petatur actione ex empto& qua ex cauſa agatur. In primis hoc præcipuum eſt in actio- RRr„
9

1026
ne ex empto, vt tes vendita tradatur, vel id quod intereſt rem traditam non eſſe. l. ex empto. 11. Cum quæritur de iis quæ in- ſunt contractui, in primis dicendum eſt, hoc ineſſe vt res ven- dita tradatur, non vt detur. Dare enim ſignificat dominium transferre.. ſicitaque. de act.& l.vbi autem, de verbo. oblig. Tradere autem quid ſit, docet luriſconſultus ſub hoctit. velu- ti in l.z.& 3. Tradere, vt intelligant hoc tyrones, eſt non pro- prieratem, non dominium transferre in alium ſed poſſeſſio- nem. Si quis poſſeſſionem in alium tranferat rei alicuius, ei tradere dicitur. Sed hocverbum nos plenius interpretamur in hociudicio empti, vt res tradita intelligatur cum poſſeſſio ab eo, cui tradira eſt, auocari non poteſt, id eſt cum in iudicio poſſeſſorio potior eſt: non intelligimus traditã poſſeſſionem quam alius poteſt iure auocare. Huic ſimile eſt quod dicitur inl. ex empto.§. idem Neratius. ls in lite de poſſeſſione potior eſt, in interdicto vti poffidetis quod eſt retinendæ poſſeſſio- nis, qui vacuam rei poſſeſſionem habet: hoc præſtare debet emptori vẽditor, vt is potior ſit in iudicio poſleſſorio. Hæc tra- ditio emptorem facit dominum rei traditę ſi venditorerat do- minus, l. ex empto actione is, qui emit. in prin. Si non erat do- minus, facit vt emptor poſſit eam vſucapere& longo tem- porc eam poſſidendo ſibi acquirere. Quod autem diximus de traditione, hoc intelligendum, ſi res aliqua ſit corporalis:nam ſi res incorporalis ſit vendita, non poteſt tradi, vt ſunt ſeruitu- tes itineris, viæ,& actus, aquæductus. l. ſeruus.§. incorporales de acquir. rer. domi. Ergo ſi quis mihi vendiderit ſeruitutem itineris, viæ, aut actus, non poſſum eam apprehendere, ſed lo- co poſſeſſionis& traditionis poteſt interponi cautio, vt dici- tur in l. z.§. ſiiter. Venditor cauet emptori per ſe non futu- rum, quominus emptor ea ſeruitute itineris quę vendita eſt v- tatur. Poteſt etiam eum inducere in quandam poſſeſſionem patiendo eum vti frui ſeruitute.l. quoties. de ſeruitut.l. 3. ꝗe v-
ſufruct. Ratio agendi eſt in l.. hic. nemo cogitur facere quod
promiſit. Hæc eſt natura obligationum quæ in faciendo con- ſiſtunt, vt promiſſor factum præſtare non cogatur, ſed libere- tur, æſtimationem eius quod intereſt præſtando. l. ſi ab alio. de re iudic. l. ſtipulationes non diuiduntur. de verb. oblig. Vi- ſum enim eſt ſeruile& inciuile eſſé, aliquem cogi aliquid ma- nibus ſuis& corpore ſuo facere. Ideo viſum eſt vtile vt venia- tur ad æſtimationem litis. Receptum tamen eſt cum vendi- tor habet rei reſtituende facultatem, eum præcisè cogiad rem reſtituendam, ſicut dicitur de eo à quo res vendicatur. l. qui re- ſtituere. de rei vendic. Quod autem dieitur ſi res vendita non tradatur, in id quod intereſt agi& condemnari reum, hoe in- telligendum eſt niſi rei reſtituendæ facultatem habeat vendi- tor. Quid autem ſit id quodintereſt, docet Iuriſconſult. in l. ſi commiſſa, inf(rem ratam hab. Idem dicitur inl. 4. C. hic. Ego alias hunc locum adduxi ad conuellendam eorum opinionem qui exiſtimãt in actione empti in litem iurari, de quod aliquid ſcripſi in commentario de in litem iu. Hic loquitur imperator de eo qui per contumaciam non tradit rem vendiram. Proca- cia venditoris. His verbis ſignificat hoc eſſe intelligendum de eo qui contumax eſt,& tamen propter contumaciam condẽ- natur in id quodintereſt, non quanti actor iurauerit in litem. Huc pertinet quo dicitur inl.ſi ſterilis. õ. cum per venditorem hic. ſi ſteterit per venditorem quominus rem tradat, omne quod intereſt etiam ſupra rei pretium quæ vendita eſt, venit
₰ 4
Fr. Duar intit. Deperic. 69 c0 mm. rei vend.
in æſtimationem, modo id cirea rem conſiſtat. Hoc decet ex-
emplis. Voluerunt iuris auctores eius quod intereſt propter
damnum velpropter lucrum haberi rationem in his iudieiss, modo circa rem id conſiſtat& non nimis ſit remotum ate. Obſeruaui alias locum apud Senec. lib. de beneficiis, qui ma-
xime pertinet ad hunc locumiilluſtrandum: id autem æſtima-
tur iudicis& boni viri arbitrio. Secundo, hoc iudicio petuntur fructus partes& omnes acceſſiones. Si quis mihi vendatrem & eam non tradat, poſt moram eius agam ad fructus, partus & omnia alia quæ rei venditæ accedunt. Varia exemplaſunt ſub hoctit: veluti in l. Iulianus. 13.& 14.§. ſi fructib. õ. ſiquid.& §. vlt. Eſt hic difficilis antinomia de henſionib, quam explicaui
in interpretatione l. fructus. ſolu. matr. de aliis acceſſionib. ex-
empla ſunt in eadẽ l. in§. ſi quid&§. vlt. huic ſimile eſt quod dicitur in leg. fructus.& leg. poſt perfectam. C. eod. Tertio petitur cautio habere licere vt caueatur. l. ex empro. 11.§. Et ex empto.&§. qui autẽ. Emptor petit àvenditore vt is caueat tẽ venditã habere licere. Quæ ſit poteſtas huius cautionis docui accurate in l. ſtipulatio iſta habere licere. de verb. oblig. id eſt, Foyr paiſiblement- l. habere. de verb. ſignifi. eſt poſſidere ſine moleſtia. Quæ ſit poteſtas& vis huius cautionis traditur inl. emptor. C. eod.l.ex empto.§. animalium&§. etiam. Tu mihi tradidiſti rem: non ago vt amplius eam tradas, ſed ſi ea vitio- ſa ſit, agam eo nomine aduerſus te. Sed euicta res eſt ab alio, quia erat aliena, quam tamen mihi vendidiſti tanquam tuam: ago vt mihi reſtituas pretium cum omnibus damnis ad quod teneris ex natura contractus, etſi id non promiſeris. l. non du- bitatur. C. de euict.& l. ſi cum quæſtio. eod. tit. Quando au- tem res euicta dicatur, docet Imperator in l. vlt. C. eod. Eui- ctam rem intelligimus quæ ablata fuit per iudicem, non quæ fuit ablata per vim: nam eo nomine interdictũ vnde vi, quod eſt recuperandæ poſſeſſionis, tibi datur. Hoc eſtintelligen- dum niſi conuenerit vt non teneatur venditor. Non dubium eſt quin hoc poſſit conuenire inter emptorem& venditorem vt venditor non teneatur de euictione. l. pacta conuenta. de contrahenda emptione. Hoc eſt intelligendum niſi dolus e- ius interuenerit, vt dicitur in l. tenetur. 6.§. vltimo. tametſi vendiderit rem alienam ea lege vt ea euicta non teneretur: ſ tamen ſciens& prudens eam alienam eſſe, vel alteri ob- ligatam vendiderit, tenebitur, nec proderit ei hæc pactiovt. non teneatur de dolo: nam in his contractibus maxime ſpe- ctamus quod bone fidei& æquitati conuenit. l.1.§..& l. quæ- ro. Hoc autem bonæ fidei non conuenit, vr alter ab altero decipiatur. At decipit venditor alium qui cum ſcit rem alie- nam eſſe quam vendit, id reticet. Quidam exiſtimant& cum conuenit inter emptorem& venditorem ne venditor re eui- cta teneatur de euictione, nihilominus agi poſſe aduerſus eum ad pretium. Hæc quæſtio tractatur in l. ex empto.§. qui autem. Et hæc ſententia recepta eſt, atque ita iudicari ſo-
let in ſummis tribunalib. quia iniquum eſt, vt aiunt, vt vẽditor retineat pretium niſi aliud expreſſum ſit. Solet enim aliquan- do euenire, vt venditor non teneatur re euicta, nec teneatur reſtituere pretium. Sed cum ſimpſiciter conuenit vt venditot nõ teneatur de euictione, ſic vulgo interpetrantur, vt nonte-
neatur ad id quod intereſt, ſed teneatur ad prerium. Hæcfuit ſententia luliani quam vulgo ſequuntur, ſed ab hac ſententia
FRAN
—

. K mmtonomine rritind
enamealege neaeuicanure cuders eam alenim qſe t, rededitar, der gtotenntun alo: nam in h connactdun dde Kaurui conuenili
. 8 3 4 — N N X — α KXN* 9 H X — N 8 2 6
FRANCISCI DVARENI IV.
RISCONSVILTI. DISpVT A- TIONVM ANNIVERSARIA- RVM L I1 B. I.
FRANCISCVS DVARENVS DE. CVRIONIBVS, ET ECDICIS CIVITA 1I BITVRIGVM, VIRIS CLARISHR rMIS S. p. b
V partim weſtro monitu, partim quorundam Juris Rudioſo- F rum iuuenum precibus adductus, veterem ſcholas habendianni- e uerſarias conſuetudinem repetere vellem, ſélegi in eam rem er
do. Hic enim pleraq, Iuris Doctoribus quorum certead nos ſcri-
pfpta peruenerunt) incognita prorſus, atq, inaudita. nonnulla, ne cuτ quidem, aut Rhetoribus niſi vehementer fallimur) adhuc ſatus in- tellecia(quamuis ad pſorumartem, profeßionemq; maxime bertineant) inapertum proferimus. Quodne quus temoere farnaßis, Garrogantera medictum putet: fateon e- quidem, nec ſolum fateor, ſed profiteor etiam, ac pra me fero, tumultuaria hæcſcripta mea non Vſque adeo mihi placere, vt fali me poſſé in pleriſquenon exiſtimem,&g eo me hominem ingenio e, vterratamea(ſi qua ſint detegi abaliis acutioribus forte, aut doctoribus, non aquotantum, ſad etiam libenti animopatiar Quanquam enim multis de cauſis magnum iſtud, ac diſicile opus aggreſſus ſum: tamen hic præcipus ſco- pus mihi propoſitus fuit, vt veritas ipſa(cuius mihi amor natura inſitus eſt) magis ea diſputatione limata ſplendeſceret. Quodſimensalia mihi fuiſſet, vnoſane, aut al- terò inſigniore loco ad concertationem propoſito(qualis eſt de ꝛuriſdictione& Impe- rio, aut defactir indiuiduir) hac omni moleſtia S cura, tot hemaua detam variis re-
bus cum fama mea periculo forte defendendi ſine cuiuſqquam fraude, captioneq; defungi
poteram. S& autempertinet hecoratiomea, vi vos Primum(quibus faciz mea appro-
bare omnia cupio) deinde cateri Tui noſtra haclegent aliquando) rationem conlilio, inceptoq noſtro, quemcunq, tandem exitumres babuerit, conſtare inteligatur. Dalete-
————
———— 5—— ͦ— ———————O ͦ—— 5*——————————
——— —
——— ————

4A D LECTOREM
,‿r NNVsS iam agitur nonus, ex quo in hanc ciuitatem iuris docendi cauſa publicò accitus 2 ſum. Quod munus quanto cum labore,& moleſtia obierim, nunc pluribus exponere J) nihil attinet. Certè operam dedi, vt induſtria qualicunque mea, iuuentutis ſtudia adiuua- Arem: nec me conatus mei adhuc pœnitet. Nam quod fuit nobis grauius, atque odioſi- us, toto ferme eo tempore cum Sophiſtis& Barbaris hominibus certamen, qui omnia S peruertere nos,& corrumpere vociferabantur, quod à vulgari,& recepta Iuris interpre- d tandi conſuetudine nonnihil recederemus: eò nobis gratior eſt,& iucundior victoria, qùam nunc minime dubiam conſequuti eſſe videmur. Etenim quæ res quondam nobis crimini daban- tur, Latini ſermonis aliqua puritas, rerum tractandarum diſpoſitio,& ordo, locorum obſcuriorum bre- uis,& dilucida interpretatio, nonnunquam ab antiquitate repetita, eas hoc tempore paſſim amplectuntur omnes, quicunquc iuris edi ſcendi gratia vndique huc confluere ſolent,& ita auide arripiunt, vt plurimuùm verear, ne explendæ eorum ſiti noſtra tenuitas& inopia tandem minimè ſufficiat. Quid opus eſt verbis: Eam equidem rerum oonuerſionem,& viciſſitudinem, in noſtra profeſſione hic experimur, quam ſuperio- ribus annis in Philoſophiæ ſtudiis, in quibus tum verſabamur Lutetiæ Pariſiorum, ipſi vidimus,& vix quiſ quam eſt hodie rerum adeò imperitus, vt non intelligat. Quod ſi quis tanto ſucceſſu nos mediocriter affici putat, næ vehementer is fallitur: cùm præſertim aliarum Galliæ ciuitatum Doctores(abſit inuidia verbo) exemplo noſtro, id eſt, non meo tantùm, ſed meorum etiam collegarum ſingulari iudicio,& doctrina præ- ditorum hominum exeitatos, vererem exuere barbariem, Sophiſticemque cepiſſe, compertum habeam. Qua quidem gloria(maior enim vlla quæ poteſt homini ſcholaſtico contingere?) ſic commoueri nos&in- cendi non diſſimulamus, vt maiore, quam vnquam ante hac ſtudio,& alacritare operi iam affecto,& pro- igato inſiſtamus, nec vllam de literis ciuilibus bene merendi prætermittamus occaſionem. Itaque cum à ſtudioſis quibuſdam nuper admoniti eſſemus, crebriorem de rebus in lure controuerſis& obſcuris eimen & diſputationem publicam, ac ſolennem in ſchola noſtra deſiderari: primo quoque vempoivän eam curam incubuimus, ſperamusque breui futurum, vt ne ea quidem in re cæteris ſiue Galliæ, ſiue Italiæ, Germaniæ- que gymnaſiis noſtrum concedat. Quamobrem ego, qui non eruditionis, ſed temporis beneſicio princi- pem in noſtro ordine, collegioque locùm teneo, reliquos non tam oratione, quam exemplo ad hoc præ- clarum facinus,& hoc tempore adeo neceſſarium, prouocare inſtitui. Idque eò libentius, quod non igno- rem, veterem omnium penè ciuitatum Galliæ(in quibus Ciuile ius docetur) conſuetudinem eſſe, eamque Pariſienſis curiæ decretis ſæpe confirmatam, vt iuris Doctores quotannis theſes aliquas ex medio lure de- promptas, palamꝗque propoſitas defendant, easque oppugnantibus, ac contradicentibus reſpondeant. Nec Verò ſatis habui, nuda(vt vulgò fit) themata proponere, ſed breuem ſingulorum explicationem confirma- tionemque adſcripſi, coniccique in vnum librum, vt ſententiam meam faciliuùs percipiat iuuentus, para- tiorque,& maiore cum fructu ad diſputationem accedat. Quo in negocio vix decem totos dies conſume- re mihilicuit, vndique colligenti, quæ proximo anno contra pleraſque in vulgus probatas opiniones àme defenſa auditoribus noſtris è ſuggeſto recitaueram, editionemq́ue perinuitus maturaui, vt aliquantò an- te ſolennis diſputationis tempus diuulgarentur. Acmoleſtiſſimè fero maius ſpacium, quo ad ea recogno- ſcenda, expoliendaquc opus erat, nobis defuiſſe. Anniuerſarias Diſputationes totum opus ide o inſcribe- re volui, cuius hic primus liber eſt, quod ex clariſſimi Senatus Pariſienſis præſeripto, conſilium nobis ſit, ſingulos huiuſmodi libros annis ſingulis ſcholaſticæ diſputationis cauſa(ſi vita ſuppetat) emittere. Quod inſtitutum noſtrum, cum luris ciuilis ſtudioſos, tum etiam Philologos omnes,& qui ſtudia humanitatis amplectuntur(nam& hos quoque lucubrationibus noſtris nonnihil iuuare ſtuduimus) rogo aque obſecro in bonam partem accipiant. Vale. b Biturigibus, anno 1547.
1NDEX

1
ngulocum erplicromr un facikus dercipitum
ocio rix decem tocittn ein wigus prodata qu erinuitus marali, nan
dmaius facium, qule
orariones totum opuiti aiis prxcnpto, cufim riaaſuppetuſenir.
1 nes Kquätk mihil iuuare ſtudumns
Väle.
3
Vocandi, quædam non Vulgaria. Ccap. i Liquido ꝛurare, apud Vpianum quid ſit, ex 2 9 veteribus Latinis autoribus declara-
Se e l,. b cap. 2 Literas neſcire, quia ſit, apua veteres iurir authores. cap.? Locus Pomponii emendatus, lib. 10. Pandect tit. Commun.
Aiuidi. cap. ⁊ Emendatus Flpia ni locus, qui in exemplaribus Haloandri corruptus legitur. cap./
Duantitas quid ſignificet apud Iureconſultos. cap. 6 Cuare quid ſit apud lureconſultos veteres, in libris pande-
ctarum. cap.7 Locus Martiani explicatus aliter quam àcæteris, lib. 29.
Digeſt. tit. derequir reix. b cap. S
Explanatus Caliſtratilocusperquam obſcurus, de capit. n- minutione. cap.g Reputare verbum apua lurcconſultos, quo ſenſa accipi de- beat. cap. 10 Viile,& inutile, quo ſenſa accipiantur apud Jureconſultos, &locus Tlpiani declaratus, lib. 16. Digeſf. tit. Depoſiti. cap. I.— cap. 72 uid ſit fnis, apud Iureconſultos:& Reſponſa quædam Pa- Piniani elucidata aliter, quamab interpretibus factum 71.— Cdp. 12 Produceraaquerſariam, quid ſit apud Vpian. cap. 13 Iuterpretatio§. mutui datio. cap. 2. de reb. creq lib. 12. Pan-
dedt. cap. 14
De hac conditione, Siin Capitolium aſcenderit. cap. 1 De noui operis nuntiatione. cap. 16 Dedominio quod airectum,& Vtile, vulgo dicitur. cap. 17 De pyſſeſlione tam naturali quam ciuili. cap. 14 De interdidlis. cap. I9 De znterdicto vnde vi, diſputatio aduerſus aliorum ſenten- tiam. b cap. 20 Explanatum Diocletiani reſcriptum de interaiiro vti poſ⸗ hideris. lib S. C. IuſtiniannH. chp. 21 Publica Vis, ac priuata, à luris autoribus quamobrem dica- tar. cap. 22 Caæcum poſſé udicem dari aduerſus Accurſii,&aliorum omnium ſententiam. 8 ap. 33 De fumi immiſione, ex riſtonis, Pomponiique ſen- tentia. b cap. 24
De fumorum venditoribus, G&quapæna plectantur. ca. 25
Apud Papinianum ſub titul. de compenſat. Edulitatis, le- gendum eſſé:non AEdilitatis contra Budeum& Al
ciatum. cap. 296
Probationis deffnitio, atque diuiſio, adtractatum de proba- tionibus intelligendum perneceſſaria. cap. 27 Fratris teſtimonium iure ciuili admittenaum non eſſe, con-
tra rectptam opinionem. cap. 24 Explanatus Penuleii luriſconſulti ocus, cap. 22. de teſtibus Teiecta Budaæi lectinne,& inte rpretatione. cap. 29
uid teftari ſit,& teſtatio apud lureconſultos& de ſigna-
1 oribus. cap. 39
Dijferentia tinerit, altus, viæ aliter explicata, quam vul-
go ſoltar. cap. 31
1029
L.I1BKRI.. Explicatum Scæuole reſponſum, ſub at de feu. vrb. præd. cap. vlt. cap.z2
Locus Pauli enucleatus, c.. tit. de ſeru. vrb prad. cap.3
De vſacapione ſeruitutum:& an titulus in ea ſit neceſſa-
Tius. cap. 3 ½ Cinile indicium,& criminale, quid ſit. cap35 Ciuilium indiciorun diuiſip. cap. 36
Criminalium iudiciorum diuifia. cap. 37 Falſum eſſe quod vulgodicitur, Neminem ſine accuſatlone damnandum eſſe. b* ap. 34 Plures ſimul ad accuſandum admitti poſſe, ſi inter ipſs cõ- ueniat: contra receptam opinionem. cap. 9 Theodoſianæ conſtitutionis de iure liberorun iuterpreta- tio. b aep. 2o De iuris& facti quæſtionibus,&explicatus Vylpiani locus, c. 79. tit. de ludiciis. b cap. a1 Conciliatio duorum locorum Domitii& Flpiani de crimi- ne ſlellionatus in Heciem pugnautium. cap. 42
Explicatus præter aliorum ſententiam tractatus de inter-
rogatoriis actionibus, lib. It. Pandectarum. a p. 22
Cur de alimentis, ex contractu debitis recte tranſgatur abſque Prætore: de iis, quæ teſtamenro relicta ſunt, non item. 3
2 7 CAp. 24 Quiq ſit epiſtola, apud iuris autores..rp.2s
Cauſc coniectio quia ſit apud Paulum. cap. I. de diuerſis re- gulis iuris antiqui. cap. 26 Dicis cauſa aliquid faceree, apud Iurcconſultos quid Fät. cap. 27 De aclione, quæ aduerſus corrumpentes edictapublice pro- oſtta datur. b cap. 434 Ad edictum à Prætore propoſitum, de eo, qui nouum ius ad- uerſus al um ſtatuit, vel impetrauit. cap. 29 Preuis G& d ilucida interpretatio edicti Prætorq;, de eo, qui ius dicenti non obtemperat, ex Vlpiano. cap. 5 Patrem ſclio, aut ſilium patri recte zudicem duri, quamuis magiſtratus liberis ſuis ius dicere non poſit,& concilia- tiolocorum Flpiani,atq, Africani pugnantium. cap. 51 An a6/9 Principis permiſſuaqua publica duci poſßuit:& ex- BPlicata ſubaifhcilis antinomia. b cap. 52 Quid ſit iuriſdictio, quidq; Imperium tam merum, quann mixtun. cap. ſ* Duid ſit imperare apud Alphenam,& locus Annei se- necæ declaratus lib. õ. de Benefi, præter aliorum ſenten- 3 tiam. cap. 54 De Pandectarum compoſitione, ordine, ac metlodo. cap. ꝓ5 Dotem certa quantitate non expreſſa, inutiliter promittia mulierenon tantum pactoſederiam ſtipulatione contra receptam opinionem. b cabß. 56 Capitu primi, de Epiſcopaki audient. uib. 1. C. uftinia. noua interpretatio. cap. 57 Reſlituta ſuæ integritati lex Falcidia, quæ apud paulum nec
integra, nec ſatis emendata hodie lægitur. cap. 54 De factis aiaiduis atg indiuiquis ſententia Raphaelis Cu- maniâ calumniatoribus defenſa. ap. 59
De diuiſione fructuum inter coniuges ſoluto matrimo- Eio, aduer ſus aliorum, qude eare ſcripſerunt, ſenten- tiam, cap. 0o

——
——ÿ ÿ— ää—
9——— S. e 8 3 8 4 — 88 3 2 8 ſ“ 4.—. 4 3“—— 3 3 8 e— 3 5 4— 8 4 8 4 2 5 3 5—... 3 2 4— 5———————.— 8-— ee—————— 5 8 4. 4 8 2 3 Sse e 8 2— 1 4 3. 4 3 3 3——*— 3—— beese.—— ——— 1 ——— 4e„ ſp„———— 1 4.“ e 1 8 — 3—. Ne rensee————. 8— 4——— 4———* —— 3.————“———*———.— 3... 6 3— 4 8.—————————— 2— 2 8 8——————. 1 8 4 8—..— 3 8——— 2*—————— 4— 4————. 2 2 8 k———. — 3——.. 3 3————— 2—— —————*—— ·——— 1 8 2 3—— 7 1 ———————y—— 2—————— ——— y y y———.„— 24———————————————— — 5.*——————————————————————— ———— 2————— 4—————. 5————— 4——————— 2— —— 2————— 2—— 8——————u—————— 2————————————————— 8
————— ——
—————————
103
FRANGISCI DVARENI IVRIS
CONSVLTI CLARISSIMI, DISPVTA- TIONVM ANNIVERSARIARVM
L I B E KR
PRIMVS.
IN JVvS vVOCXARE, QVID SIT. ET DE VETERI MORE N IVS VoCANDB VTDAM NON VVLGAKIA.
C aA v. k. Nius vocare(vt Paulus definit) eſt iuris N experiundi cauſa vocate, l.i. ff. de in ius No voc. vel(vt Tribonianus) ad eum voca- M ce, quiius dict urus ſit, omniũ. Inſtit. 2 deponis temere lirigan. vel(t alij) ad heum locum vocares in quo ius dicitur. l. pen. fl. de iuſtiria& iure. Donatus in — phormionem Terentij. Sed notan- dum eſt, ius hic ad Prætorem duntaxat,& Magiſtraum, non ad datum iudicem, qui pedaneus dicitur, referri. Acrecte Do-
natus) in ius ire incerpretatur, ad lellam Praætoris ire. Nam&
hoc ſenſu apud Ciceronem non vno in loco, hoc verbum ac-
cipitur, vt Budæus noſter ann Orauit. Paulus quoq; tit. de iuſti.
.— 2 5. 75. 2 & iure, cap. 11-Ias, inquit, dicitur locais, in qauo ‧uas redditur. Qus
locum determinarc hocmodo pofluaus: Vbicunque Prætor ſalua maieſtate Imperij ſui, ſaluoque more maiorum ius dice⸗
re conſtituit, is locus recte ius appellatur. Plautus in Menech. act. 4. Aur ad Populum, aut in inre, aut ad iudicem res eſt. Vnde VIpianus hæc verba Prætoris interprerans: NXE GV.IS EVMQVIIN IVS VOCAEITVR VI ExIMAT: S? 7uis(inquit)ad pedaneum iudicem vocatum eximat paœnd huius eclitti ceſſabit. J. 3ene quis eum qui in ius voc. Sed& idem Vlpia. in interpre-
ratione edicti Præroris, quo certis perſonis ne apud ſe poſtu-
lent prohibet, dignitatis luæ videlicet,& decoris tuendi gra- tia: Poſtulare(inquit) eſt Aeſiderium ſuum, vel amioi ſui, in iurs apud eum, qui iuriſdictioni præeſt, exponere, vel alterius deſiderib vontradicere. l.. fl. de poſtul. Sic enim poſtulare verbum in- rerpretatus eſt ex mente Præroris, quamuis alioqui latiorem habear ſignificarionem. Proinde sos qui apud iudices datos, ſiue pedäneos poſtulant, edicto contineri negamus. Tamerſt Accurſius, cateriq; vulgo aliter ſentiant. Nam vr calumniæ cauſa publico indicio damnatus, ne apud eos quidem poſtu- let, non èo edieto, ſed Senatuſconſ. quodam effectum eſt, l. r. §. item denatuſconſ. Cærerum hæc vocatio iure Romano ve- teri, ſine vllo apparitore, ac iudicis præcepto fieri folebat. Vo-
·.
eatuſque ab aduerſario, niſiconfeſtim iret,& vocantem ſe- queretur, inuitus ab eo ducebatur. Cuius rei argumentum
eſt, quod actio aduerſus eos, qui in ius vocatos vi eripiunt, id eſt, èmanibus vocantis, ſiuie ducentis auferũt, à Prætore pro- ponitur. l.. S& 4. fl. ne quis eum, qui in ius. Gicers lib. i. Rhe-
tor. 2d Herenninum: Lege ius eſtid, quod populi iuſſu ſanci- tumeſt. Quod genus eſt, vt in ius eas, cum voceris. Plin. in. Pa-
negyr. Dicitur actori, atque etiam procuratori tuo, in ius ve- ni, ſequere ad tribunal,&c. Cicero in Quintiana: Debere tibi
dicis Quintium, procurator negat: vadari vis, promittit: in ius
Vocas, ſequitur:iudicium poſtulas, non recuſat. Teren. in Eu- nuc. act. 4. Scen. 6.Si vim faciet, in ius ducito hominẽ. Item in Phorm. act. ſ. Scen. 8. In ius ambula. Et paulo poſt, In ius ea-
mus. Cui ſimile quiddam legitur apud Plantũ in Perſa, Penu-
lo,& Cur. Horat. Satyt. 9.Ilib. 1. Caſu venit obuius illi
Aduerſarius,& quo tu turpiſſime magua Exolamat voce,& liset anteſtaridego vero Oppono auriculam:rapit in ius. clamor Vtrinque
Vndique concurſas,&c.
IHuius concurſus meminit Paulus cum ait cap. 4. adl. Iu-
liam de vipriuata. Legis uliæ de vipriuata crimen ommitti- eur, cum cœtum aliquis,& concurſum, feciſſe dicitur: quo minus
quis in ius produceretur,&c. Valerius Maximus lib. z. tit. de in-
ſtit. antiqu. de Spur. Catbilio loquens, quiprimus omnium Romanorum vxorem ſaam repudiauit: In ius vocãti matro- nam(in quit) corpus eius attingere non permiſerunt,&c. No-
nius Marcellus, vocarepoſitum, protrahere,& ducere, ait. Huc accedit Cæcilij lureconſul. apud Gellium diſpntatio de lege 12. tabul. quę lex in ius vocato, ſi motbo impeditus am- bulare nequirer, iumentum dari præcipiebat. Et quia nõme- diocriter vtilem iuris ſtudioſis totam illam diſputationem de- prehendimus, monemus,& hortamur eos vt eam diligenter inſpiciant,& conſiderent. Quod cum ita ſit, mirum profecto videri non debet, ſi flius patrem in ius vocare prohibeatur, abſque permiſſu Prætoris.]. 4. ff. de in ius voc. Quid enimtur. pius, ac magis indecorum, quam parentem à fllio, ad tribunal Magiſtratus inuitum rapi? Aliquando tamen juberur dimitti vocatus nec inuitus, ducitur. Primo, ſi quis eius perlonam de- fendat: vel ſi cundo in ius, de re controuerſa tranfectum fae- rit.J. neque. ff. de in ius vocan. Secundo, ſi intradomum ſuam, ceu aſylum quoddam, ſereceperit. Ex ea enim inuitus extra- hi nou debet: quamuis ſi ex publico conſpiciatur, diem ei di- cere liceat. A. plerilque.& ſequen. ff. de in ius vocan. l. nemo. de reg. iur. Cicero in oratione pro domo ſua,& in Vatinium. Tertio, ſi iudicio ſiſtendi cauſa ſatiſdederit, aut cauerit vocan- ti: Satiſdans enim ex numero eorum eſt, de quibus in quadam epigraphe loquitur Caius, qui videlicet neque ſequuutur, ne- que ducuntur.l. qui neque alias. l. ſolutum. de verbor.ſigniſic. Ideſt,/ vt obiter Caii locum à cæteris male intellectum expli- cemus) qui tamerſi vacantem non ſoquantur, inuiti tamenin ius duci non poſſunt. Huc pertinet tit. In ius vocati vt eant, vel ſatiſdent. Et quod idem Gaius ſcribit, tit. qui ſatiſda. cogãt. cap. j. Aduerſus eum, qui locnpletemfideixſſorem indicio ſiſten-
di cauſa non accepit, inuriarum atlionem eſſe: quia non quælibet,
idl eſt, non leuit. ſeu non vulgaris iniuria eſt, duci in ius eum, qui
fauus idoneum fideiuyorem det. Qui locus etiã magnopere no- ſtram de veteri in ius vocandi more ſententiam confirmat Quiautem in iudicio ſiſti aliquem promittebat, Vas diceba- turauctore M Varron:: vnde& Vadimonium. Sed de his fu- ſius in commentariis noſtris ad primum lib. Pandectarum.
1 Ziquido iurare, apud Vlpianum quid ſit, ex vereribus Latinls auteribus declaratum.
ONb titulo de iureiurando, lib. Pandectarum 1². extat lo- Jcus VlIpiani ex lib. 26. ad edictum, quem vnius voculæ ſi⸗ gaificatio vulgo non percepta, valde obſcurum reddit. Nam cum dixiſſer Paulus, Quedprocurdtor iuſiur audum detulerit, ratum habendum eſſe, ſi aut Vnauerſorum bonorum admtiniſßtra- tionem ſuſtineat, aut ſi ad ip ſum nominatim maundatuim ſit: aut ſi in rem ſuam procurator ſit, mox adiectum eſt ex Vlpiano quod fequitur: A lias auiem* ocuratorem deferentem inſurandum non eſſe audiendum. Iulianus lib. 10. Digeſt. ſeribit, Me poſlea reus qui ſemel iurauit, Adomino conueniatur. Miomultum ti proficere ſifuerit ri de rato cautum. Siue enim donninus petat,co- getur docere reus liquido ſe iuraſſe, poſta ſculicer exceptione. Siuẽ ex ſtipulatione de rato agat, neceſſe babebit iſe dæ periuria ſus do- tere. Qusſtioigitur eſt, quid ũir liquido iuraſſe, in hoc Vͤpis- niloco. Accurſius,& cæteri iuterpretantur, Liquido, id eſt, manifeſte. Quæ interpretatio quam inepta ſit,& huic loco parum conueniens, difficile non eſt indicare. Quid enim, quelo, hoc ſignificat, Manifeſte iuraſſe? liquido autem iur⸗ re vt paucis quod ſentio dicam) nihil aliud eſt, quam vereiu- tate. Cicero in Verrem libr. 6. Confirmare hoc liquido, ladi ces poſſum, valuas magnilficentiores ex auro, atque ebole perfectiores nullas vnquam vHo tempore fuiſſe. Pliniuslib. 37.cap. z. Nos liquido affirmare poſſumus, cautibus Alpium
———— 83

ſwendpaſdm
Jtn„onahn lem ce nenn dena ſnah
muserßudicorhin 4
gae. Klequen. den
worrionepto omaſagiſ lendicauliſtiitnam
anunerocotunch ginn
um Junächefesr Hudequc lie.ſdlunmn Culocum dcxterumibinlt ünantem nonſagunm lunt. Hacperinettt. Num
Semle Whcein a ias vocmd mote ſentcts-
. re bcio üſti ceru ytowina uronee K Vadimo
ris ooltändpeimumla
CAn l
Diſßhut. anniuerfrlib.ä. 1031
naſci adeo inuiis, vt plerunq; fune pendentes eam extrahant. Quid. lib. 3. de Ponto Eleg.3. ad Maximum, Seis tamen:& liquido iuratus dicere poſſes, Non me legitimos ſollicitaſſè teros. Item lib. 4. Eleg. 6. ad Brurum, 4 3 Te quog, idem liquido poſſum iurare precari, Omihi non dvhia cognite Brute nota. Terent. in And. act. 4. Scen. 4. Quia ſ forte opus ſit ad he- rum iurandum mihi nõ appoſuiſſe, vt liquido poſſim. Quem locum nonrecte interpretantur Gramtnatici. Seneca lib. 7. de benef. c. 9. Video ſericas veſtes ſi veſtes vocandæ lint)in uibus nihil eſt quo defendi aut corpus, aur deniq; pudor poſ- 4 t. Quibus ſumptis mulier parum liquido nudam ſe non eſſe iucabit.Videtur autem hinc manaſſe hæc locutio„‚quod vete- res nihil vt verum affirmare audetenrt, iurati præſertim, niſi quod liquidum, id eſt, clarum certumq; eſſet: vt docet Cicero in Acad. quæſtio.& in Oratio. pro Font. Hinc liquida fides a- pud Valerium lib. 6. c.4. Literas neſcire, quia ſt apud veteres luris Au- E tores. C A r. III. Efert luſtinianus lib. 1. Inſtit. tit. de excuſ.tuto. Diuum R Pium reſcripſiſſe,eum, 7ui literas neſcit, atutela eſſe excu- ſanaum.. ſimiliter. In cuius loci interpretationo cum aliquã- do verſarer, illud me male habebat, quod doctrinam,& lite- rarum peritiam, ad id munus neceſſariam eſſe non videbam. Nam qui ſtudiis literarum ſe dediderunt ‚eos adtes gerendas fere ineptiores cæteris eſſe quotidie experimur. Sed nihilo- minus aſſerere, talem, tantumq; Principem id temere,& ſine graui ratione aliqua reſcripſiſſe: nimis audax mihi videbatur: cum præſertim Iluſtinianus id reſcriptum comprobet, nec di- ſentiat Paulus luriſconlaltus, quamuis exceptionem adiiciar. l. Athletæ. ff. de excuſ. tut. Verum animaduerti tandem ex a- liorum locorum collatione, literarum imperitum, plerunq ue eum dici, qui legere, ac ſcribere non didicit. Quod vitinm non
mediocre eſt in eo, qui negotia adminiſtrat. Nam& Vitru.
Pollio, hanc literarum ſcientiam Architecto neceſlariam eſſe ſcribit:Et villico Columella, niſi tenaciſſimæ memoriæ ſit. Ac ſatis conſtat ex Aſconio,& aliis autoribus, qui hodie in omniũ manibus ſunt, quanta fuerit veterum diligentia in conficien- dis tabulis. Vitruuius libriprimi, capire prmo: Literas archite- ctum ſcire oportet, vt commentariis memoriam firmiorem efficere poſſit,&c. Columella libri primi, capite octauo: Po- teſt etiam illiteratus, dummodo tenaciſſimæ ſit memoriæ, rem ſatis commode adminiſtrare. Eiuſmodi villicum Corne- lius Celſus ait, ſæpius nummos domino, quam librum adfer- re, quia neſcius literarum, velipſe minus poſſit rationes con- ſingere, vel per alium propter conſcientiam fraudis ti mere. Huc pertiner quod Paulus de libello inſcriptionis loquens, capit.3. tit.de accuſat.ait: Ften ſubſcribere debebit is, qui dat li= bellum, ſe profeſſum eſſé, velalias pro eo, h literas neſciat. l. libel- lorum. ff. de accuſat. id eſt, ſi ſcribere, ac pingere non didicerit. & Seneca libro ſecundo, de Clementia ad Neron. Vt de Cle- menria ſcriberem, Nero Cæſar, vna me vox tua maxime com- pulit: quam ego non ſine admiratione,& cum diceretur, au- diſſe memini,& deinde aliis narraſſe, Vocem generoſam, ma- gnianimi, magnæ lenitatis: quæ non com poſita, necalienis auribus data ſubito crepuit,& bonitatem tuam ‚cum fortuna tua litigantem in medium adduxit. Animaduerſurus in latro- nes duos Burrus Præfectus tuus, vir egregius& tibi Princi pi notus, exige bat à te, ſcriberes, in quos,& ex qua cauſa anim- aduerti velles. Hoc ſæpe dilatum, vt aliquando fieret, inſta- bat: inuitus, inuito cum chartam protuliſſet, traderetque, ex- clamaſti, Vellem neſcire literas,&c. Sic literarum ſcienria a- pud Paulum accipitur ſub titul. de acquir. hæred. l. pater.& in Codice Juſtiniani creberrime.l. diſcreris. C. qui teſtamen. fa- cete poſſunt. l. hac conſultiſſima. l.jubemus. l. noſtra. l. vlt. C. de teſtam. Bandemque formam loquendi vſurpauit Græce Juſtinianus libro ſexto, Pyeapav, Nouel. 44.& 7 3. Vnde litera- ta militia apud Theodoſium„titul. de proxim. ſacror. ſcrin.1. proximos.& in iadice ciuilium, militariumq; officiorum, quẽ aon ita pridem edendum curauit Alciatus. Quod verbum non recte vulgo intelligitur. Cicero quoque in Partit. orat. esdem ſenſu memoriam literaturæ germanam dixit. Cuius
1
Verba hæc ſunt-Nihil ſane preæter memoti⸗ m. quæ eſt germa- na lit eraturæ quodammodo,& in diſſimili genere perſimilis. Nam vtilla conſtat ex notis literarum,& ex eo in qus impri- muntur illæ notæ: ſic confectio mem oriæ, tanquanmn cera, lo- cis vtitur,& in iis im agines, vt literas collocat. Hęc illæ. Qui in ea re inſtituunt pueros Magiſtri(quos Lampridius in Seuero Literatores vocat)primas literas docere dicuntur ab VIpiano, nec, vt cæteri profeſſores, munerum vacationem habent, I ub tit. de Vacatio.& excuſat. muner. cap. 2. A Græcis eεαμαμαμααά νι* AMoxeiv. Plutarchus in Alcibiad.&πονκσντ pi‿ννσεν ιν εανι a97&Dℳ„. eir lon, Aαμαμ AMoxeig druupo iαινορεεαν eg dèi: v ⁊νε vε½s nu*ένεε Cum quidam alius Homerum ſe habere
diceret à ſe emendatum, Literas linquit)doces ad caſtigandum
Homerum idoneus, nec iuuenes inſtituis: Hinc vetus illud prouerbium, cuius meminerunt parœmiographi,» n= 1n,IMe, uα. Vſus eſt hac locutione Ariſtot, lib. 8. Politic. 3.& Laertius non malus autor, in Epicuro. Hinc di- cuntur homines indoctiſſimi ³μ⁴ᷣ αν αμσ⁷mσ ⁴⁵αμμα᷑α adivau, ve- teri prouerbio, quo vlus eſt Plato libro 3. de legibus. Nam o- lim pueri hæc duo primum diſcebant. Suetonius in Auguſto. Ne potes&literas,& natare: aliaque rudimenta per ſe perun- que docuit. Qui locus Planun facit, non de bonarum artium ſcientia accipieadum e e adagium, vt quidam primi nominis autores exiſtimaſſe videntur. Tametſi autem probabilis ſit ea ratio, quæ Diuum Pium ad iq reſcribendum im pulit, nec con- temnenda tameh, ſi homo ſir non hebeti ingenio, nec expers negotiorum„qui li terarum ſit ignarus, tutelæ onus ſubire ni- hilominus compellerur. Nam ipſe vicaria amicorum opera, aut miniſtrorum, in commentariis ſuis,& ephemeridibus cö- ſeribendis, vti poterit. Quid quod memoriæ creditur mirum in modum offcere ſcriptio⸗ Fa b. lib. z. cap. 2. Etenim pleriſque accidit, vt literis confiſi, minus memoria ſtudeant(vt Cætar, de Druidis loquens, ſertbit in cammenrtar. de beilo Gallico)& præſidio lirerarum diligentiam in perdiſcendo:ac memoriam remittant. C aA v. IIII. Locus Pomponii emendatus libro docimo Pandecka- rum tit. Communi diuidundo. Pud Pomponium lihrd decimo Pandectarum titul, 4 ACommn. diuid un hæé verba in vulgaribus cod cibus le= guntur: Siws, cum quo fundum æmmunem habes, ad edistuns Hon Tépondit,& obid moru iudicis vifla diruta eſt, aut aréuſta ſucciſa praęſtabitur tibi detrimentum, iudicio communs diuidun⸗- do. Ex quibus verbis collegerunt interpretes, eius, qſni edicto magiſtratus per contumaciam non paret, domum dirui poſ- ſe. Quod ſane mihid utum,& inciuile ſemper viſum eſt. Suf- icit enim pignus, aut mulcta„ Vt Cicero in Antonium diſpu- tat, aut alia genera coercitionis legibus prodita. I. 1. f quis ius dicenti non obtemp.& tit, quib. ex cauſ.in poſſ. eatur. Cum pra ſertim Reipublicæ interſit„ne ædificia diruantur. l. 1. de tign. juncto. l. 3. C. de ædif. priua. Haloander quem iuris Ro- mani inſtauratorẽ vere poſſum nominare)ita legit, Sius, cum quo fundum communem habes„ ad delittum non reſpondit,&æc. Quam lectionem, vt plane abſurdam,& nullius ſenſus„paſ- ſim reſpuunt omnes. k os vero maximam optimo viro,& de Iuriſprudentia quam optime merito, gtatiam habemus quod eam nobis integram ſeruauerit, ac communicauerit, quam in veteribus exem plaribus deprehenderat. Nam ta merf nullus inde poſſit nõabſonus elici ſenſus, ea tamen verba anſam no- bis præ buerunt, veram lectionem inquirendi. Et quidem ini⸗= tio ſuſpicarus ſum ad delectum legendum eſſe non ad delicqũ. Qua dere cum adhuc nonnihil hæſitarem, omnem mihi lcru- pulum exemit Arrianus: cuius hæc verba ſunt, ſub titul. de re militari, cap. 4. in codicibus emendatis: Grauius autem deligii eſt, detrettare muuu⸗ militiæ, quam appetere. Vam& qui ad de- leltum olim non reſpondebant, vt prollitores libertatis, in ſéruitu=- tem redigebantur,&c. Accedit ad confirmationem noſtreę ſen- tentiæ quod Fab. Quintilianus Declam. 3·pro milit. Mar. ant quiſquis eſt alius earum declamationum autor ſcribit in hunc modum: Eo tam en vſq; Popul. Roman. vindicta proceſſit, vt ardentibus bello finibus, ad dele ctum nemo reſponderet, ni- ſi&pœna corruptoris,& abrogatione legis ſatisfa ctum eſ- let. Quem locum ideo citare ha„ Vt quorundam errorem
“
—— — 3 2
1
“ 1
2*——— 2 2** 2 1————
— 8— 4„——— 5
— 3.— 8 — 3————————— 3——— 1 5 4 4 929 —————. —ͤͤſͤſ—. 8 —. .
1
..——* ——— 3——— 24 —— 3——— 4 1
———— —
— *
**— 3„» 1 „ 4
* *
“
8—

1032 Franc. Duareni(bmment.
alioqui doctiſſimorum, conuincerem. qui, Ad delettum re- ſpondere, apud idoneos autõres nonre beriri nobis aliquando hæc commentantibus reſponderunt. Sed& Liuius lib. 24. Cxteri, inquit, centuriones omiſſa appellatione, ad delectum obedienter reſponderunt. Cum igitur iuris huius aſperitas aduerſus eos tantum, qui ad delectam ſcilicet militum non reſpondent,& qui(vt Arrianus ſcribit) proditores libertatis habentur, exerceri dicatur à Pomponio: idque ius ſingulare eſle appareat, nulla ratio permittit, vt ad quotcunque contu- maces, qui edicto Magiſtratus non obremperant, produca- tur. l. quod vero. l. in iis. l. ius ſingul are. ff. del. Quanta autem ſeueritate fuerint vſi veteres, in delectu militum habẽdo, prè- ter iam dict, Liuij quoq; teſtimonio, ac Varronis confir mare ofſumus. Liuius lib. 7. Qua de cauſa, inquit, creatus L. Man- hs perinde ac reipubl gerendæ, ac non loluendæ, religione, grasia creatus eſſet, Bellam Hernicum aftectans. delectu a- coerbo iuuentutemagitauit: tandemquein eum, omnibus tri- Huniſplebis coortis, leu vi, ſeu verecundia victus, Dictatura a- biit. Neque eo miaus ptincipio inſequentis an: Q. Seruilio Tlala, L. Genutio lI. Coſl. Dies Maulio dicitur à Marco Pom- ponio Tribuno plebis, acerbitàs in delectu non damno mo- do ciuium ſed etiam laceratione corporum lata, partim vitgis cæſis,qui ad nomina non relpondiſſeut, partim in vincula du-
Gtis inuiſa erat. Varro apud Non. Marcellum„Manius Curius Conſub, cum delectum habetet, nec citatus in tribu ciuis re- ſpondiſſet, vendidit tenebrionem. Huias rei meminit etiam Valerius lib. 6. cap.5.
b C aA d. V. b Emendatus Vlpiani locus, qui in exemplaribus Haloandri corruptus legitur. b
Olquis(inquit Vlpianus, tit. de petit. hæred. cap. 28⁹eſua Oe vſus ſit, contemplatione delatæ ſibi hareditatis, Marcel. lib. ſ. Digeſtorum putat, nihileum ex bereditate dedutturum, ſieam non attingat,&c. Gregorius Haloander Lautius legit, nõ Larius. Et paulo poſt, lautius impendere,& lautius erogare. Ego vero Latius,& Late, vbique legendum contendo: nes dubito, quin ea ſit germana lectio. Horat. libr. Sermon. 2. Satyr. 2.. Quo mag is his credas. puer hunc ego paruus, Ofellum yntegris opibus noui, non latius vſum Quam nunc acci ſin, Ic.. Seneca de breuitate vitæ, cap. 8. Annua congiaria homines clariſſimi accipiunt:& in his aut laborem, aut operam, aut di- ligentiam ſuam locant. Nemo æſtimat tempus, vtuntur illo latius, quaſi gratuito. Salluſtius in Cartill. largius vti dixit eo- dem fenſu. Plerique Syllani milites largius ſuo vſi, rapinarum & victoriæ veteris memores, ciuile bellum exoptabant. Eiuſ- dem ſignificationis eſt laxius viuere, apud Liuium lib. 8. dec. z. in hoſtico laxius rapto ſuetis viue, arctiores in pace res erant. Eithæc quidem emendatio mihi eo magis probatur, quod eam pleriſq; eruditiſſimis mirum in modum placere intelle- xi: ac præſertim R. Hayo noſtro, cuius ege iudicium,& do- Strinam minime vulgarem plutimi facio.
C4 v. VI. Quantitas quid igniſtcet apud luriſconſultos.
MA quinquennium, cum de inlitem iurando commen- Xtarium conſcriberemus, in locum illum Pauli nobilem, de emendi,& vendendi origine incidimus, in quo hæc verba leguntur: Electa materia eſt, cuius publica, ac peypetua aſtima- tio difficultatibus permutationum æqualitate quantitatu ſubue- niret, eaq́; forma publica percuſſa, èſum, dominiumg, præbet, non tam ex ſubſtantia, quam ex quantitate. Cumque dubitatum à pleriiq; intelligeremus de ſignificatione huius verbi, Quanti- tas, quo non femel vſus eſt ibidem Paulus,& doctiſſimis no- ſtri læculi placere, Qualitatem potius, quam Quantitatem dixiſſe Paulum, Budæ. in anno. admonuimus obiter, Quanti- tatem nummi proprie,& tecte dici æſtimationem illam pu- blice couſtitutam, qua quanti locabilis ſir, intelligicur. Cuius
quantitas nota& iignum eſt character, qui nũmo imprimi-
tut: vt Ariſt. lib. 1. Polit. oſtendit his verbis, ααηιααα—νοο τmν xoosεεεε Non me latet, quoſdam ex Neotericis interpretibus
Ariſtotelis, οονν ondus intellexiſle, atque ita vertiſſe: for- ma enim ponderis nota fuit, ſed quam recte, viderint ahj. Cæ- terum luliani auctoritate, noſtra quoque cõfirmatur opinio, qui denarios ſtipulanti, eiuſdem quantitatis aureos ſponden- tem obligari ſcribit, l. quæ extrinſecus. tit. de verb. oblig. cap. 6 5 Ex quibus locis(nifallor) facile colligi poteſt interpretatio
verborum Vlpiani tit. de re iud. cap.i5. Là diuo Pio. Si:gnora, qua capta ſunt, emptorem non inueniant, reſcriptum eit ab Impe-
ratore noſtro,& Dius patre eius, vt addicantur ipſi, eui quis co- demnatus eſt? Addicantur autem vti que ea quansitate, quæ de- hetur. Quæ vetba quantum negotij exhibuerint omnibus in- terpretibus, ſatis norunt, qui in legendis eorum ſcriptis ver- ſantur. Alciat. lib. Parad. 6. cap. 3. 1 òem in l. creditor. de rebus cred. Quod igitut VIp-ait, Aadicantur vtiqus ea quantite,&rc. eo perunet, vr pignora addicantur tanta quantitate, id eſt, va- lore(vt vulgo leeimnar)& æſtimatione, quanta eſt lumma quæ debetur:ne ſi forte pluris, aut minoris valeant, alteruter, id eſt, debitor, aut creditor afficiatur iniuria. Alij ſic interpre- tantur vulgo, addicantur ea quantitate,& c. id eſt, pro ea qvã- titate, ſeu ſumma, quæ debetur. Quainterpretatione profe-
cto nihil eſt ineptius, nec iniuſtius. Noſtra autem, æquitate
maxima nititur, nec à proprtetate verborum recedit.
CaAv. VII. Citare quid ſit apud lureconſultos veteresin libris Pandectarum.
XY7 Vulgus interprerũ iuris, Citare nihil aliud eſſe putat qni VIr ius vocare:quod Gallice dicimus Adiourner, quaſi Diẽ dicere: cum tamen longe diuerſa hæc ſint. Nam cirari dicitur reus cum ipſa die cognitionis, quæ ante ei dictafuit, in foro, ac tribunali, per præconem euocatur, vè pręſens ſit, necne, ap- pareat. Cuius reiignoratione pleriq; Pandectarum lociper- perã ab ipfis intellecti, atq; explicati ſunt. Ex quibus duo præ- cipui nunc veniunt in mentem. Vaus eſt Vlpia. tit. de iud. cap. 37. Et poſt edictum peremptorium impetratum, cͥum dies eiu ſu- peruenerit, tuns abſens eitari debet,& ſiue reſponderit, ſiue nõre- ſponderit, agetur cauſa,& c. lu cuius enarratione exiſtimatunt interpretes poſt edictum peremprorium imperratum, denuo abſentem in ius vocandum eſſe, itaq; quarto opus eſſe edicto. Verum hæc omnino repugnantia ſunt,& contraria. Cum id- eo peremptorium dicatur edictum, quod perimat diſcepts- tiogem, nec vltra patiatur aduerſarium tergiuerſari. cod. tit-c. 70. Alter locus eſt Papiniaai ſub tit. de publ. iud. cap. 0. Snter accuſatorem,& reum, cognitione ſuſcepta, excuſatio pro abſents iuſtus rationibus admittiiur, nec per triduum per ſing ulos dias ter citatus reus damnatur,&c. Quem locum declarare dum co- nantur, ſic obſcurant,& peruertunt, vt nihilà mente, ſenten- tiaq; Papiniani exce gitari poſſit alienius. Supeteſt vt noſtram ſentẽtiam vererum linguæ Latinæ ſcriptorum autoritate de- fendamus. Marcel. tit. de in integ. reſtit. cap. 8. Etſi nahilfaci- le mutandum eſt ex ſolennibus, tamen vbi æquitas euidens poſcit, ſubueniendum eſt. ſtaq, ſi citatus non reſpondit,& ob hoc more ſo- lito pronuntiatum eſt confeſtim autem pro tribunali te ſedentem aduit, exiſtimari poteſt, non ſua cuſpa, ſed parum exandita voce præconus defuiſſe. Tranq. in Tiber. Citatum pro tiibunali voco præconis conuitiatorem rapi iuſſit in carcerem. Fab. lib. 6. c.ſ. In publicis certe iudiciis vox illa præconis præter patronos, i- pium, qui egerit, citat. Geli. lib. 11. cap. 1. atq; ita M. Varro vet- ba hæc legitima, quibus minima mulcta diceretur, concepit: Marco Terenrtio, quando citatus neque reſpon dit, nec; excu-
Natus eſt, ego ei vnam ouem mulctam dico. Liui. li. ſ. decad.3.
Plebs ita ſciuit, ſi poſthumus ante Cal. Maias nõ prodiſſet, ci- tatusque eo die non reſpondiſſet, n eq; excufatus eſſet, videti cum in exilio eſſe. Aſco. Pedianus 3. Act. in Vetrem:apud ve- teres,& iudices,& rei,& accuſatores citabantur à præcone prætorio. Iia enim locus ille in omnibus impreſſis codicibus emendandus eſſe mihi videtur. Poſſem alia non paucaer Ci-
cerone,& aliis probatiſſimis autoribus exempla huc afferre:
verum aut hoc veſtium ſatis eſt, aut neſcio quid ſatis ſit, vtV⸗ rus ille iudex dicere ſolebat, cuius meminit Cicero hb. ꝛ. de 3 nibus. Obiiciet aliquis fortaſſe in Pontificũ reſcriptis,& con- ſtitutionibus, atq; adeo ipſius etiam luſtiniani, nonnunquam alitet hoc verbũ accipi. Sed ego de proprierate,& vſu loquen
di eruditorum, non de imperitorum abuſu hic loquor. Ldu r

ain necinn ia
lfecheatnehnan 1 Ca. vn uut ſt pad ur 4 V Tn dir aaan 1a
peer aris Otnenth od Gallcedomudan
eN aanüdain en
2Omouis. Lor mrattn
4
apatiutut atnetſiium tenm ei P uiildittdepui
agan poli leriuose
Aluk. Ke iniategreſtaß as nzheh
C A v. VIII Locus Martiani explicatus aliter, quam â cæterts, lib. 445. Digeſt. tit. de req. rets. Erba hæc ſunt Martiani, titu. de requir. reis, cap. 1. Diui Seueri,& Antonini Magni reſcriptum est, ne quis abſens puniatur:& hociure Vtimur, ne abſentes damnentur. Neq, enim maudita cauſa quenquam damnari aquitatis ratio patitur. Si autem grauius quis puniatur, puta in opus metalli, vel hmilem pœnam, ſiue capitalem, hoc caſu non eſtirroganda in abſentem pæœna: Sed abſen: requirendus adnotandus eſt, vt copiam ſui præ- ſtet. Præſides autem prouinciarum circa requirendos annotatos: & hoc debent facere, Vt eos quos annotauerunt, edictis adeſſe iu- beant, vt poſſit innoteſcere, qui adnorati ſint Sed eg literas ad Ma- giſtratus, hi conſiſtunt, mittere, dt per eos poſſit nnoteſcee, tequi- rendos eſſé eos adnotator,&c. Accut ſius Annotate reum inter- pretatur, bona eius publice deſcribere. Quæ interpretatio ab Accurfiants è ſchola in forum perducta eſt,& adeò recepta, vt delcriprionem, obſignationemque bonorum he die, qui in foro verſantur, vocent Annotation de biens. Verum eos hallu- cinari in Latiaæ dictionis ſignificatione non dubito. Nam Annotare dicirur iudex reum requirendum, cum decernit,& in acta, ſeucommentarios referendum, ac perſcribendum curat, vt is requiratur. Quod genus loquendi non Aiuris au- toribus modo, ſed ab aliis quoque vſurpatur. Plin. lib. 10. Epi- ſtol. de Chriſtianis loquens: Fuerunt alij ſimilis amentie: quos quia eiues Romani erant, annotaui in vrbem temittendos. Tranquil. in Calig. Cum ad ſaginam ferarum muneri præpa⸗- ratarum carius pecudes comparentur, ex noxiis laniandos annotauit,& cuſtodiarum ſeriem recognoſcens, nullius in- ſpecto elogio, ſtans rantummodo intra porticum mediam, à caluo, ad caluum duci impetrauit. Hinc Annotatio,& Anno-
tationis decretum, Annorare inlulam alicui,& aliæ id genus
locutio aes crebro leguntur apudiuris Autores. l.. Codic. de
preci. Imperat. offeren. l. vlt. C. de diuerl. reſcr. l. 1. ff. de leg. 3. I.i. ff. quan. appel. l.. C. de quib. mun. vel præſ. l. 1. C. de his, qui à princ.l. in fraudem. de iure fiſci. l.i.ff. nil inno. appel. l. 1. E. ſi nuptiæ ex reſcript. petaat. W
C A. 1 X.
Explanatus Calliſtrati locus perquam obſcu- rus, De cap. diminutione.
Onſumitur exiſtimatio(inquit Calliſtratus, tit. de extra- (wreuan c. 5. quoties magna capitis diminutia interuenit: id eſt, cum libertas adimitur: veluti cum aqua,& igni interdici- tur, quod in perſona deportatorum euenit: vel cum plebeius in o- pius metalli, vel in metallum datur,&c. Illlud ſane mirum hic vi- detur, quod deportatis adimi libertatem ait, ſicut& iis, qui in merallum damnati ſunt, cum ab aliis iuris autoribus non vno in loco ſcriptum ſit, deportatos ciuitatem tantum, in metal- lum vero damnatos, libertatem etiam amittere. tit. quib. mod. ius patr.pote.amir.& tit. de cap. dimi. lib. Inſt. 1. l. 5. de bon. dam. Quare non ſimiliter ab eiſdem capire minui dicuntur v- trique:ſed hi maximam, illi vero minorem, ſeu mediam capi- ris diminutionem pati, quamuis hic non diſtinguat eas capitis minutiones Calliſtratus. Verum antinominiæ vitandæ cauſa, quamin libris ſuis non repeririteſtatur Iuſtinianus, dicendum eſt, vtranque capitis diminutionem recte magnam dici; tam- erſi vna ſit maior altera. Vnde VIp. tit. ad S. C. Tertul. c. 1. S2 quis(inquit) ante delatam, ſiue poſt delatam, capite minuatur, ad legitimam hæreditatem admittetur, niſi magna capitis diminutio interueniat, quæ velciuitatem adimat, vt puta ſi deportetur. Et quodait, libertatem adimi deportato, verum eſt, quanquam non omnino redigatur in ſeruitutem. Nam& dolorem,& ſe- nectam vires adimere ait Poëta, quamuis minuant tantum eas, necpenitus auferant. Deportatus enim qui peregrinus eſt, non ciuis, iuſtam ac plenam libertatem non habet:vtpote qui necteſtamentum facere, nec ex alterius teſtaméèto capere quicquam poſſit: nec eorum omnium aliquid habeat, quæ iu- ris ciuilis magis, quam gentium ſunt. I. ſi quis filio de iniuſto rupt. l.. de leg. 3.1. quidam. de pœnis. Etenim iure ciuili(vt Bo- éthius in Topic. Cic. ait) fieri aliquid non inter alios, niſi inter ciues Romanos poteſt. Quod& Theophilus docet, tit. de fi- com. hæted. lib. Inſtit. 201d autem Ciceronis malo verbis con-
Diſßputat. anniuerſ. Lib. I
4. 4 10 3 3 firmare, quam meis, in Oratione pro Cecinna: Nihil, inquit, rationis adfers, quamobrem ſi libertas adimi nullo modo poſſit, ciuitas poſſit. Nam& eodem modo de vtraque re tra- ditum nobis eſt: Et ſi ſemel ciuitas adimi poteſt, retineri ber-
tas non poteſt. Qui enim poteſt iure Quiritum liber eſſe is, qut in numero Quiritum non eſt,&c. Boéthius tamen in
Top. Ciceronis deportationem dicit, maximam capitis dimi- nutionem eſſe. Sed quia in mentionem peregrinorum incidi-
mus, ſciendum eſt, peregrinum dici eum„qux ciuis non eſt, ſi- ue nunquam fuerit ciuis, ſiue amiſerit ciuitatem. Eiuſque cd- ditio& ſtatus peregeinitas dicitur. Quod à noſtris interpreti- bus animaduerſum non fuit. Qui deportantur inquit flius
Antoninus) 7heredes ſeribantur tanquam perægrini capere non poſſint. l. l. C. de hæred. inſtit. Vlpianus tit. dein ius voc. c. 10.
. S81 per pœnam deportationis ad peregrinitatem redadtus ſit pairo-
hus, putat Domponius eum amiſiſſe honorem,&c. Dicuntur&
Anεν⁵αιà lureconlultis, quod ciuitate carcant. d.J. quidam. de
Pœn.& 1. j. de leg. 3. Plané verbum hoc, Peregrinusin peruul- gata conſtitutione illa Eederici, cuius inirium eſt, Omues pere-
grini, aliter accipi fateor, ſed per abaſio nem, vt& inalis qui-
buſdam locis: pro eo ſcilicet, qui peregrinatur,& peregre ab-
eſt à domo ſua. Necaliter indoctorum& barbarorumm homi-
num ſcripta(quales fere ſeculo Federici extitere) interpretari . ebemus, ne eorum voluntas, quæ verborum proptierati(ſi de ea conſtet) proculdubio anteponenda eſt, peruertatur. arg. . non aliter. de leg. 3. 44 A p. N.
Keparare verbum apud lurecon ſultot, qu ſenſuaccipi debeat. (lehrs eſt Scæuolæ relponſum ſub tit. de verbo- oblig. Kap. 12 2. l. qui Romæ. in quo hæc verba leguntur. Call⸗-
inprouincia Syria in ciuitate Beryto, vſque Rrentefium: idq, cre-
ditum eſſc 2 nu di, 2, ,, h Kéin omnes nauigii dies ducentos. ſub pignoribus& hypo-
thecuis, mercibus a Beryto comparatus,&& Srentehium perferendis. 8 quas Brenteſio empturus eſſet, t per uauem Boryto inuecturus. Conuenitq inter eos,& cum Callimachus Brenteſum perueniſ ſet, inde intra Idus S&eptembres, quæ tu neproxima faturæ eſſent, a- lls meroibus emptis,& in nauem muſſis, ipſè in Sriam per naui- gium proficiſcatur, aut ſintra diem ſupraſcriptum non reparaſſet merces, nec enauig aſſet de ea cinitate, red deret Vniuerſam conti- nuo petuniam. In eo relponlo, Merces reparare dicitur à Scæ- uola, qui earum loco, quas in aliquem locum importatas ven- didit, alias comparat, aut eas aliis mercibus commutat: q aafi iterum parare, ſeu cõparare. Horat. Carmiaum fib. 1. Od. 31 Premant calena falce, quibus dedit Fortuna vitem, diues& aureis Mercator exſiccet culullis
4 Dina Syra reparata mercs.
Alfenus tit. de in rem verlo, cap. 16. Quidam fundum colen- dum ſeruo ſuo locauerat,& boues ei dederat. Cum hi boues non eſ- ſent idonei, inſſerat eor Vænire,& de his nummi⸗ qui recepti eſſent, alios reparara. Vlpian. cap. 28. titul. de pact. Prima attio ſublata eſt,& poſterius pactum ad attionem reparandam ineſſicax est. Seneca ad Lucil. epiſtola 6 4. lib. 8. Satius eſt amicum repara- re, quam flere. b
C A P. X I. Vtile,& inutile, quo ſenſuaccipiatur apud Iurecon= fultos:& locus V lpiani declaratus, lib. 1 6.
Dageſt. tit. depoſ.cap. I. NLpianus edictum Prætoris interpretans, quo in duplum actio proponitur rerum ob tumultum, incendium, rui- nam, naufragium, depoſirarum nomine;, cæterarum vero in fimplum, ita ſcribit: Cum exigente necelſitate deponat, creſcit
perfidia crimen,& publica autioritate coercendum eſt, vindi-
candæ Reipub. cauſa. Eſt enim inutile, in cauſis huiuſmodi fidem
Frangere. Atque ita fere in codicibus non ſolum manu ſcriptis,
ſed etiam excuſis per Typographos legitur, præterquam Ha- loandri, qui inciuile, pro inutile repofuit, cum vim eius verbi non ſatis(opinor) perciperet. Itaque animaduertendum eſt, iura ad ciuium& populi vſum, ac vtilitatem conſtituta eſſe, ad
3
—
eundemque finemm& ſcopum refetri, quęcunque tot, tantiſq; 39
machus muatuam pecuniam nautioam acc?pit a Sticho ſeruo Sei
—ͤ
5. 3 83 1 * * 3 * *
1
1
————

A
934 b iuris voluminibus continentur.. pen. ſI. de iuſti.& iure. Qua ratione vtilitatem, iuſti& æqui matrem ſcite admodum vocat Horat.ſer.lib.i. Saty. 3.—
Atque ipſa vtilitas iuſti prope mater,& a*us.
Huius rei ſexcenta poljesn ex libtis Digeſtorum exempla
in medium adducere. Sed quia paſſim legentibus obuia ſunt, his inpræſentiarum contentus ero, quæ ſequuntur. lulianus tit. ad leg. Aquil. cap. ĩ2. Multa iure ciuili contra rationem di- ſputandi, pro vtilitate communi recepta elſeinnnmerabilibus re- buua probari peteſt, sσ. Pomponius tit. de præſcr. verb. cap. 1 t. Trgtor reddit atliona in faltam accommodatas gi Azuilicun 4-
que vtilitas eius legis exigit. Paulus tit. de pig: cap. 12. Quæ ſen-
tentia propter vtilitatem contrabentium admittenda eft. Ex aui- bus locis perſpicuum eſt, hunc ſibi finem proponere iuris au- ctores, vt ciuium conſulant vtilitati,& quæ eius rei gratia ſub- tiliter inuenta,& excogitata ſunt, quoties occurrit negotium
in quo deprehenduntur nocere, ab ipſis ea contemni,& reii-
ci. Atque ita ius ipſum nonnunquam ſupplent; adiuuant, emendant, interpretantur. Quæ maxima pars eſt iuris Præ- torii, quod& hon orarium dicitur. l. ius autem ciuile. ff. de iuſt.& iurc.§.. Inſtit. de bon. poſſ. Hinc vtilis actio appellata eſt, quæ ex ſummo directoque iure non competit, ideoque directa non dieitur, ſed propter vtilitatem aliquam,& æqui- tatem datur. l. quia actionum. de præſcr. verb. lege 4. ſi qua- dcupes paupe. fec. dic. l. ſi vſufr. de aqua plu. arcen. Quod aui- tem huic, de qpna loquimur, vtilitati contrarium eſt, inutile à Iureconſultis dicitur, vt in illo Vlpiani loco, ynutile eet in hu- iuſmodi cauſis fidem frangere. Nam ſicut inimicus dicitur non is tantum, qui amicus,& beneuolus non eſt, ſedetiam male- uolus: ita inutile non id modo ſigniſicat, quod non prodeſt, ſed etiam quod nocet. l. Moſchi. ff. de iure fiſci. Cic. in Partit. orato. Quxrenda etiam ratio, ſi qua poterit inueniri, quare non ſit exceptum, aur iniqua lex, aut inutilis futura dicetur, &cc. Paulus c. 1 3. tit. de adminiſt. tuto. Nan& inutile eſt pupil- lus, ſi adminiſtratio esrum non ſeruatur: nemiue ſcilicet ementée. Vtuntur hoc verbo ſæpe veteres auctores, quide medicina Latine ſcripſerunt, vt Plin.& Celſ. Plinius lib. z1. cap. 20. Sto- macho tamen inutile eſſe, caputque eo impleri aliqui negant. Idem lib. 23. cap. 10., Vinum ieiunos bibere nouitio inuento inutiliſſimum eſt. Idema eodem lib. cap. 4. Hyoſcyaminum e- molliendo vtilius neruis inutile& cap. 6. Ex his verna acetba ſtomacho inutilia ſunt. Cornel. Cel. lib. 10. cap. ſ.omnibus in- utilis eſt poſt cibum, aut contentio, aut cogitatio animi. Idem eod. lib. c. 2. Sæpe inutilis nimia abſtinentia. Et paulo poſt, Condita omnia duabus de cauſis inutilia ſunt. Sed quid opus oeſt plura ex eodem auctore hic citare, cum is ſexcentis in locis noc verbum vlurpet pro eo quod nocet,& inimicum dici ſo- let, à Latine loquentibus?vt apud Horat. Namque pila lippis inimicum,& ladere erudus.
Quanto autem nocentior ſit is, qui in huiuſmodi cauſis fi- dem trangit, quam qui rem abſq; vlla nece ſſitate,& periculo depoſitam ſuſcipit, obicurum non eſt, cum de ſe nõ nihil que- ri debeat, qui nulla neceſfitate adactus rei ſuæ cuſtodem non idoneum elegit. At imminens periculum cogit nos ad quam- libet perſonam cõfugere. Adde quod Cicero in oratione pro Roſcio Amerino ſcribit, ea maxime animaduertẽda eſſe pec- cata quę difficillme præcauentur. Porro quod diximus, finem huius iuris, totiuſq; artis boni& æqui, eſſe vtilitatem: ſic acci- piendum eſt, vt minime ſecludatur honeſtas, ſine qua nihil o- mnino poteſt eſſe vtile. Cuius honeſtatis gratia plerag; legib. cõſtituta eſle animaduertimus, vt filio, fratri, alumno, familia- ri, liberto,& aliis huiuſmodi perſanis denegetur accuſatio. C. de his, qui accuſ. non poſl. vt filius patrẽ in ius non vocet abſq; permiſſu Prætoris, vt filius à patre, Lbertus à patrono, vxorà marito, non quicquid habet per iudicem extorqueat, ſed vi. ctum eirelinquat neceſſariũ,& cętera id genus. l.4. ff. de in ius voc.l. in condemnatione.de reg.iur.l.ſunt qui. de re iud.l. ma- ritum. ſoluto matrimo. Non enim hoc tantum ſpectant au- Ctores iuris noſtri, vt nemo lædatur,& cuiq; tribuatur ſuum, ſed interdum etiam, vt honeſte viuatur. Quamuis non quic- Tuid honeſtũ eſt, iure& legibus præcipi, alias à nobis dictum
Ht. lIuſtitia. ff. de iuſt.& iure. Notauiin l. 1. de pactis. CA v. KXll.
Qaudſtſusdpud ureciſutan& reponſaquadon Peet.
Franc. Duareni-
niani declarata aliter,quam ab interpretibus factum ſ. D Apinianus libr. 1⁶. Pandectarum, titul. de campenſat, it 3 Delbvin codicibus emendatis ab Haloandro: Dehiton ſ pecuniam publicam ſerua publico citra vluntatem eorum ſoluir. quibus debitum retle ſolui potuit, obligatio priſtina manebit: 2 dabitur ei compenſatio peculij fini, qua ſeruus publicus hahebit Qux verba adeo obſcura vuſgo exiſtimãtur, vt nemo ſit quin electionem cam valde ſuſpectam habeat, vereremq; quamuis mendoſiſſimam, ſequi malit. Itaque operæpretium mefactu. rum putaui, ſielegantem hanc,& Iureconſultorum Prin cipe dignam phraſin, quæ non indoctis modo, ſed medioctiter et- iam eruditis durior,& inſolens videtur, iuris ſtudioſæ iuuen- tuti oſtenderem ac explicarem. Idque eo libentius feci quod eius rei cognitio quam neceſſaria ad aliorum locorum inter- pratationem eſſe, non ignorarem. Sed quid lectorem dilcen- di fortaſſis auidum pluribus moror: Hæc verba peculii fini qua ſeruus,&c. hoc ſignificant, dari compenſationem ad Lun fi⸗ nem,& modum, ad quem ſeruus habebit, ſcilicer peculium,&
(vt vulgo ſolemus dicere) quatenus erit in peculio ſerui. Quo
genere loquendi vſus eſt idem Papinianus lib. 20. Pandect. tit.de pigno. cap. I. Pacto placuit, vt ad diem vſuris uon ſolutis fructus hypothecarum vſuris compenſaret fini lagitime vſara, id eſt, vſque ad modum legibus præſcriptum ſtipulationi rſota. rum.Idem Papinianus cap..tit. de dot. coll. Dotem Feripto fra- tri conferre non cogetur, cum ea poſſeſſio fruſtra petita ſit,&; filia Ffratris voluntatem ſequuta fini virilis partis retineat,&o. Id em Papin. cap.i.adl. Falcid. Quod filio debetur, ſi ratio Falridia po- ni cœperit ſini quadrantis compenſabitur,&. Sic eriam veteres mon ſolum lureconſultos, ſed alios etiam ſcriptores Latinos crebro loquutos fuiſſe comperimus. Gell. lib. r. Noct. Attic, c. 3. Quatenus quaq́; fini amicitiæ venia dari debeat,&cc. ltem eodem cap hac ſini ames, tanquam forte fortuna oſurus, hac itidem tenus oderis, tanquam fortaſle poſt amaturus. Sext. Pomp. lib. 16. Quatenus, ſignificat qua fine. Hactenus, hacf- ne. Cato de re ruſt. cap. 1 49. Qua ven das fini dicito. Senec. lib. 7. Epiſt. Si hoc fine quaſi bona valetudine delector, tam ridi= cule facio, quam ille quiſquis ſe viciſſe putat, cum vadimoni- um diſtulit. Ex quibus locis ſatis niſi fallor perſpicuum eſtin his duabus dictionibus, Quatenus& Hactenus, ablatiuum fi⸗ ni, vel fine ſubaudiendum eſſe. Verum id Grammaticis diſcu- tiendum relinquamus. Cæterum aliquot in locis loco ablatiut huias fini, accuſatiuus cum prępoſitione ad, legitur apud lure-
conſultos eodem ſenſu. Pomp. tit. de adimen. leg. cap. 25. Al-
teri ex hæredibus præceptionem prædii dedit, mox alteri præſtari aduerſus debitorem attiones, ad eum finem mandauit, quo pradi- um fuerat comparatum. Papin. titul. Soluto matrimonio, cap. 42. Sumptaus Vero neceſſarios&d vtiles in prædia, quæ dotalia vi- debantur, facos, compenſatis fruttibu⸗ perceptis ad finem ſuper- Hui ſeruari oonuenit. Quæ duoloca aliquando poſtquam à me annotata hæc,& ſeripta ſunt, reperiri cirata ab Alciato eximio noſtræ tempeſtatis lureconſulto, libro Pater. 10. cap. 17. Hiac ſimile eſt, quod idem Papinianus ſcribit, c. 1 G. tit, de caſtren- pecul. Lægitimi heredis exemplo cogetur ad finem peculi perpe-
uo legata præſtare. l. pater, qui caſtrenſe. Alibi idem auctor ad
modum ex ilii dicit, pro ad finem exili. l. cui neceſſitas. de lib. cauſa. Ac eodem, vt opinor, ſenſu finẽ pretii excedere,& finem facere erogatioui apud eundẽ legimus.l.ſi cum venditor. g.vl. de euict. l. qui aliena. de nego. geſt. Finẽ quoqʒ; expenſarum,& finem præſtitutũ,& finem certum actionis dixit VIpianus, ca- dem, vt videtur, ſignificatione. I.I. de curat. furio.I. cum hic ſta- tus. de donat. inter vir.& vxo. l.1. ſi quis teſta. lib. eſſe iuſſ. fue. C 4 v. XII. b roducere aquerſariun quia ſit apad Vipianum. Eciati mentio facta in ſuperiori capite nos admonet, vt A in quandam eius ſententiam inquiramus, quam nõ con- tentus lib. z. Diſpunctionũ ſuarum ſcripſiſſe, denuo in librum eum retulit, cui tit. Næοένρ luris, lib. 8. c.. Quæſtio autem eſt, quo ſenſu hæc VIpiani verba accipienda ſint lib. 1. Pand. tit. de eden. c.i. Eum quog, edere Labeo ait, qui producat aduerſarium ſuum ad album, vt demonſtret, quid dittaturus ſit, S&. Et exiſti- mat Alciatus non pro eo, cum quo lis eſt, aduerſarium, ſed pro tabulis rationum tumultuarie,& ad memoriæ ſubſidium confectis accepiſle Vlpianum. Cui ſententiæ ſuæ ad ſtipula- tum fuiſſe Eraſmum Rotero. in Adagiis tantum nõ gloriatur. Me vero, tametſi vtriuſque auctoritas non parum moucat, ſtudium

mu(rierum:lquot abin ums cam i polticne n ſenſa. Pomp tt de ai meulgr reune rudi dedi, mii . Auud, Adun ſien nnuu 12n Dpin Rtul Solcpounn vrrerus Srriluin yauſ ennaen fncub eruuu⸗ r duoloraalquaini ipca lunt, reperit Inar llurecoatuto ldroéau mn Dapiaianss ſerdije ſ
Diſputat. anniuerſ. Lib. I 1035
ſtudium tamen veritatis, quæ longe mihi antiquior eſt, ab eis me diſſentire cogit. Nam, vt quæ Alciatus nullo negotio re- fellit, miſſa faciam, vtpote leuia,& cauſæ(vt ita loquar) iugu- lum minime prementia: in primis velim mihi is reſpondeat, apud quem Latinum auctorem aduerſarium numero ſingu- lari vnquam pro tabulis illis tumultuariis legerit. Nam aduer- ſaria, vbique apud Ciceronem& veteres omnes, in numero multitudinis, non aduerſarium, in omnibus, quæ mihi videre contigit, exemplaribus, legitur. Quod ne ipie quidem opi-
nor) inficiari poterit. Deinde non vr producere teſtes, ita et-
iam producere literas, tabulas, inſtrumenta, rationes aduer- ſaria, ſed proferre potius Latine dicimus. Idque adeo notum omnibus eſſe arbitror, quicunque priſcos Romane lingue au- ctores non oſcitanter lectitant, quales hodie Iunt vbique ter- rarum non pauci, vt eius rei probatio minime neceſſaria vi- deatur. Vide Budæum in Annot. Nam quodinter hæcduo verba Ducere,& Ferre, intereſt(quorum hoc de rebus inani- mis, illud de animalibus dicitur) hoc verbum producere à ver- bo proferte differt. Cæſar lib. 6. comment. de bello Gallico, arma proferri, equos produci, obſides dari iubet. l. i. ff. ſi quis ius dicen. non obtemper.. ſerri. ſf. de verb. ſignif. Nec me lan tet quid de productione chartulæ ſcripſerit luſtinianus. Ve- rum ego conſuctudinem loquendi imperitorum Latini ſer- monis, cuiuſmodi eos fuiſſe conſtat, qui nomine luſtiniani il- las conſtitutiones ediderunt in puriſſimo, niridiſſimoque au- ctore enartando; id eſt, VlIpiano, ſpectandum eſſe nego. Acce-
dit eodem, quodin eius capiris initio VIpianus de editione a-
ctionis loquitur, quæ cum editione rationum nihil prorſus
commune habet. l:aque aduerſarium intelligimus eum vnde
petitur, id eſt, reum: quem qui ducit ad album Prætoris, in
quo ſcilicet actionum deſcrip:æ ſunt formulæ, eique demon-
ſtrat, quam actionem dictaturus ſit, edere intelligitur.
Interpretatio§. mutui datio. cap. 2. de reb. cred lib. 13. Pandect. CAr. XIIII.
¶ Vm ytilitatum inter homines commuaicandarum cauſa
contractus omnes comparati lint.§. ius autem gentium.
Inttit.de iure natu.l. quod ſi minor.§. non ſemper. de mino-
tib. ad hùnc ſemper finem eos referri neceſſe eſt. l. ſed an viæ. de pignorib.vtilitas autem ea varie, vt in variis, diuerſiſque re- bus, de quibus homines contrahunt, conſideratur. Quarun- dam enim rerum vſum concedimus aliis, quæ vtendo nõ per- reunt: vt hominis, equi, libri, veſtis. Et hoc agitur, aher er⸗ preſlum non fuerit, vt ipſum corpus, quod conce ſſum eſt, red- datur. Quod ita fieri debere ſuadet vtilitas, cum id ſine con- cedentis, qui alteri gratificari voluit, incommodo fiat,& cum aliquo eius, qui rem vtendam accepit, cõmodo. Nam ſi aliud redderetur, vel generis eiuldem, veluti pro Sticho Pamphilus, id non ſine captione, ac damno concedentis fiereticui velma- gis expedit fortaſſe, vel grauius eſt, rem ſuam; quam aliam, quamuis maioris pretij, obtinere.§. huic autem. Inſt. de actio. Et hoc genus cõtractus, Commodatum dicitur à Iuriſperitis, vel Precarium,&c. Sunt& aliæ res quæ vtendo pereunt,& conſumuntur,& quarum nullus fere citra conſumptionem eſt vſus, vt vinum, frumentum, oleum,& aliæ res pondere, numero, menſura conſtantes. l.. de vſufr. ear. rer. quæ. Hu- iuſmodi res vtendas aliis damus, non eandem ſi peciẽ, ſed idem genuszid eſt, eiuſdem generis rem aliam recepturi. Quodge- nus cõntrahendi, Mutuum à iuris auctoribus appellatum, ad
vtriuſque contrahentium vtilitatem pertinet. Accipientis
quidem, qui re vtendo conſumptam reddere nequit: Dantis vero, cuius nihil intereſt, modo vt eiuidem genetis,& boni- tatis rem accipiat. l. cum quid. de rebus cred. Idque propter naturalẽ harum rerum ſimilitudinem, atque adeo(vt vulgari verbo vtar) quaſi identitatem quandam, quæ in aliis rebus nõ que reperitur. Et hæc contractuum diſtinctio magnopere confert ad explicationem Pauli verborum, cap. ⁊. de reb. cred. quæ ideo hic adſcripſimus cum breui& dilucida interpreta- tione noſtra, quodabi nterpretibus nondum ſatis explanatus ille locus videretur. Mutui datio conſiſtit in his rebus, qua pon-
numero, menſura conſtant. Quoniam earum rerum datione
poſſumus in creditum ire, quæ in Eeuere ſuo funttionem recipiunt Cer ſolutionem jmagis quam ſbecie. Nam in cateris rebus, ideo 2 ½ rreditum e nen poſſumus, quia aliud pro alio inuito creditori Flui nonpoteft. coxsraANr. Vini, olei, frumenti, pecuniæ,&
aliarum huiuſmodi rerum ea natura eſt, vt aliæ res ab aliis, quæ eiuſdem generis ſunt, non differre, ſed eædem potius eſſe vi- deantur: adeo vt vnam non poiſis ab alia, niſi ſola quantitate, diſcernere. Quãtitas autem, quia pondere, numero, velmen- ſura deſinitur, ideo pondere, numero, velmenſura, conſtare dicuntur. Quaproprter ſi eadems menlura(vt præcipit Hleſio- dus) numero, velpondere mutuum reddatur, idem redditum quodammodo videri poreſt. iu ckEPITV IRE. Sicut ver- bum Credete, quamuis generalem habeac ſigaificationem, d. l. 2.§. creditum. anguſtius aliquando accipitur, acmutuum dare ſignificat. l. ſingularia. l. non omnis.§. vl, de reb. cted. ita In creditum ire, more loquen di à lureconſultis tecepto, mu- tuum contrahere ſpecialiter hĩc ſignificat, vt& alibi ſæpe. l. quod ſi ab initio. de reb. cred. licet interdum paulo latius acci-
*
isdur l.4.§. vlt. ad Maced.l.procuraroris.§. plane.de trib. act.
in naue. loca.& cond. l. tutor. ad Velleia. l. ſeruo inuito.§.vlt.
ad Treb. væ RECIPIVNT FVNCTION E. Hoc verbum præ- tergener alem,& vulgo notam omnibus ſignificationem, ali- am quandam peculiarem,& reconditiorem habet apud iuris auctores. Nam fungi pœna dicitpr is, qui pœnam patitur. l. in merallum. de pœn. fungipignoribus, qui dat pignora. l. præ- toriæ. de præto. ſtip. fungi depoſitione auti, qui aurum depo- nit.d.l.prætoriæ. fun gicollatione doiis, qui dotem confert. 1. 3. de collat. dot. fungi tributione, qui tributum ſoluit, penſi- tatque Reipub.l. filij. ad municip. Nec folum ad perſonas, ſed
ad res etiam hoc verbum refertur: quæ tunc fungi dicuntur,
cum eas ad vſum conferimus, cuius gratia comparatæ ſunt, id eſt, cum eas damus, aut ſoluimus, aut conſumimus,&c. Sic Vlpianus in fragmentis quibuſdam, opera loannis Tilij, viri do literis optime meriti nuper in lucem editis, tit, de dotibus. Dos(inquit) quæ ſemelfuncta eſt, amplius fungt non poteſt, niſi aliud matrimonium ſit, id eſt, res, quæ in dotem data eſt,&qua, vt dotali, vſi ſumus, ſoluto matrimonio deſinit dotalis eſſe, nec amplius in eum ſtatum reuertitur, niſi denuo matrimo- nium contractum ſit, l. dotem. de iure dotium. liaque res cre- ditæ conſiſtentes in pondere, numero, aut menſura dicuntur
fungi, vel functionem recipere, cum dantur ad vſum, cum ſol-
uuntur,&c. Sed huiuſmodires fund ianem in genere ſuo ma- gis, quam in ſpecie, recipiunt ‚quia ſunt eius natutæ, vt præ- ſtando rem aliam eiuſdem generis, creditori ſatisſiat, acinuti- liter vtendæ concederentur, ſi ſpeciem ipſam, quæ data eſt, reddere cogeretur debitor. Quod autem dccitur per ſolutic- nem, id& ⁊αεεεsενν legendũ cenſeo. Nam ea functio, ac pra- ſtatio, proprie ſolutio dici ſolet, cum videlicet non iders, ſed tantundem redditur. Quod ex Ann. Seneca didicimus, lib. de
Beneſic. 6. cap.. Cum dicimus(inqui:) Beneficium illi reddi-
di:non hoc dicimus, illud nos, quod acceperamus, reddidiſſe: ſed aliud prollo reddere eſt enim rem pro re dare. Quid ni Cum omnis ſolutor non idem reddat, ſedtantundem. Nam & pecuniam dicimur reddidiſſe, quamuis numerauimus pꝛo argenteis aureos,&c. NA8 IN CATER/8. In mutuo tametſi res alia re vera reddatur, tamen creditori ſatisfit omnino, rem eiuſdem generis accipienti, cum eandem quodam modo rem habere videatur, quam dedit. Scd hoc genus ſaticfactionis in iis tantum rebus locum habet, quæ pondere, numero, menſu- ra conſtant, quoniam in eis nulla reperitur diſſimilitudo. In cæteris vero non ſola quantitate differentibus, quæ pondere, numero, aut meniſura circumſcribatur, aon contrahitur mu- tuum: quia eum non poſſit res vſquequaque ſimilis reperiri, aliud pro alio ſolui neceſſe eſlſet. Qua ratione creditori ne- quaquam ſatisfaceret debitor. 1INvi ro. Quod dictum eſt, A-
liud pro alio ſolui non poſſe,&æ&c. non eo pertinet, vt debicot vo- lenti creditori rem aliam ſoluendo, liberari non poſſit. Nam
hæc ſatisfactio vim ſolutionis obtinet. l. ſi rem.§. omni. de pig. act. Id quod his verbis Paulus perperam à Franc. Curtio intellectis,& à nullo cæterorum commode adhuc explicatis,
haud dubie ſi gnificat.
Cav. Ky. De hac conditione, Si in Capitolium aſcenderit. KRebra eſt pad Iureconſultos mentio huius conditionis, Si in(apitolium aſcenderit. Eoque exemplo fere vtuntur, quoties de cõditionibus diſſerunt. Nam arcis Capitolinæ, quæ in Saturnio monte à Tarquinio Superbo extructa fuit, ſolum
præaltum erat, adeo vt precaturi in eo, aut ſacrificaturi aſcen- b 8§88 2
—————— e— —*— 6 2*„ 4 1 — 1 8 2 5 4 5* 9. 8
1
*
*—

—
———
——
——
1036 Franc. Duareni
dere cogerentur. Qua de re ex priſcis auctoribus eos, qui fe- quuntur locos inter legendum aliquando obſeruauimus. Ta- cit. lib. 14. Exin læti Capitolium ſcandunt, Deosque tandem venerantur. Idem lib. 19. Nec ſiſti poterant ſcandentes per coniuncta ædificia, quæ vt in multa pace in altum edita ſolum Capitolij æquabant. Sueto. in C. lulio, Aſcendit Capitolium, ad lumina quadraginta elephantis dextra atque liniſtra lych- nugos geſtantibus. Horat. Carm. lib. 3. ad Melpomenen- Mon omnis moriar, multaq, pars mes Vitabit Libidinam, vſq́; ego poſtera Creſcam laude recens, dum Capitolium Jcandet cum tacita virgine Pontifex. Plin. in Paneg. Tibi aſcendenti de more capitolium, ciui-
um clamor, vt iam Principi occurrit. Idem in eodem lib. Vbi
vero cœpiſti Capitoliũ aſcẽdere, quam læta omnibus adoptio- nis tuæ recordatio? Lamprid. in Alexand. Capitolium ſepti- mo die, cum in vrbe eſſet aſcendit, templa frequentauit. Et a- libi, Dimiſſo Senatu, Capitolium aſcendit,& c. Dion Caſſius in Nerua, Quare cum ob ſenectutem omnibus contemptui quodam modo eſſet, in Capitolium aſcendit, atque quod
fœlix, fauſſumq; S. P. QR.& mihi ipſi ſit. Sic præfatus Mar- cum Vlpium Traianum adoptauit. Hæc autem obſeruatio,
tametſi curioſi nimium hominis,& minutiſſima quæque; ac
leuiſſima perſequentis, forte quibuſdam videatur, ea tamen eſt mea ratio, vt nihil eſſe in Romanis Antiquitatibus exiſti- mem, quod ius Romanum interpretantibus, quandoque vſui
eſſe non poſſit. De noui operis nuntiatione. CA. XVI. D operis noui nuntiatione copioſius extat,& celebris
tractatus lib. 39. Pandect. Cuius primum caput ab Ac-
cus ſio, Accurſianiſque omnibus, tantis obductum eſttene- bris, vt nuſquam magis inſcitiam ſuam,& inopiam iudicij pro- didiſſe eos liquido confirmare poſſim. Conabor itaque non
illi tantum capiti, ſed tractatui vniuerſo aliquid, ſi potero⸗ lu-
cis adferre. Atque vt ea prætermittam, quæ, percepta noſtra ſententia, facile quiais(vt Ipero) aſſequi poterit: illud in primis ſciendum eſt, Nuntiate nouum opus eum dici, qui alteri ne
nouum faciat opus, denunciat,& prohibet. Nouum autem o-
pus facere, quod luſtinianus lib. ν νεμκαφειν conſtit. 63 AAετ a appellat, eſt, ædificando, vel de:rahendo aliquid, priſtinam loci, vel operis faciem mutare. l. 1.§. opus. de ope. no. nunt. Proiade qui vnum velalterum cæmentum imponit, aut qui vetus ædificium ne corruar, ſuppoſitis tibicinibus, fulcit,& ſuſtinet, nouum opus facere non dicitur. l. 1.§. ſi quis ædifici- um l. ſtipulatio.. opus. eo. tit. Cęterum nuntiatio noui operis, ſpeciem quandam appellationis habet. Nam vt interpoſita appellatione, ſiue iure, ſiue iniuria, nihil nouari oportet: l..
nihil nouari appel. pend. ita etiam à nuntiatione, quamuis nõ iure facta, nihil noui operis facere permittitur. Er ſi factum
quicquam fuerit, id poſtea deſtruitur: eoque nom ine aduer- ſus eum, qui fecit, interdictum datur à Prætore. Cuius verba
hæc ſunt: In quem locum nuntiatum eſt, ne quid noui operis fie-
ret, qua de re agitur, quod in eo loco, antequam nuntiatio remuſſu
fuerit, aut in ea cauſavſſet, vt remiiti deberet factum est reſtituas.
l. Prætor. de oper. noui nunt. Quod ſi nuntiatione ſibi facta quieuerit, mox Iudice cognoſcente appareat iuſtam nuntian- di cauſam non fuiſſe, merito condemnabitur nuntiator legi- timis actionibus, ſi quæ fortaſſis eicompetant, plerunque in- tegris manentibus. l. ſciendum. eod. tit. Nam ſi quis, exempli gtatia, ob ſeruitutem vie nouum opus nuntiauerit, eoque ſuc- cubuerit, quod ea ſeruitus iuſta nuntiationis cauſa non vide- retur, non quod omnino ei noncompeteret, actione confeſ- ſoria vti non prohibetur. l. qni viam. eod. titu. Verum hæc res multas haber cautiones, ac plerunque ſpreta nuntiatione ei, qui confidit iuri ſuo, cœptum opus impune perficere licet. Veluti cum Reipub. intereſt, vt primo quoque tempore opus
fiat. Vt ſi quis riuos, aut fontes purgare, velreſicere velit, qui-
bus non refectis, vſus aquæ auferretur,& homines ſiti neca- rentur. l.§. ſi quis riuos. eod. tit. l.vlt. deriuis. l. de fonte. Aut
cloacas, quarum immunditiæ(vt Vlpianus ait, cap. I. de cloa-
cis) non modo cœlum peſtilens, ſed etiam ruinas minantur. Id autem ad veteris Romæ ſitum referri debet, quæ tot, tan- tiſque cloacis,& aquæ ductibus abundabat, vt eam ob cauſam pentilis à Plinio& ſubternauigata dieatur, lib.:6. cap. 1 ſ. Qua de re etiam librum Iulius Frontinus conſcripſit. Sed& cum
iuſſu Prætoris, cuius iuriſdictioni poſt nuntiationem ſeſe lub. liciunt litigatores, d. l.i.§.&poſt operis. remittitur nuntiatio, tunc ea perfectionem operis non impedit: idque verbis Præ- toris ſignificatur, Antequam nuntiatio remiſſa fuerit. d. l. præ- tor. Quæ remiſſio his demum prodeſt, quibus iure non eſt fa⸗ cta nuntiatio. Cum enim ad obtinendã remiſſionem, Præto- rem adire ſufficiat, ne contemni eius autoritas videatur, nequs tum de iure litigatorum diſceptetur, eatenus remiſſio facta intelligi debet, quatenus nuntiator ius nuntiandi non habue- rit. l. 1. in prin. l. ſ.§. is, cui. l. non ſolum.§. ſciendum. eod; tit. Quod formula illa Prętoris, de remiſſionibus ſatis expreſſum eſt: Quod ius ſit illi prohibere, ne ſe inuito fiat, in eo nuntiatio iene- at. Cæterum nuntiationem miſſam facio, l. 1. de remi. vt mi- rum ſit, tot interpretes in re tam aperta prorſus nihil vidile: Præterea contemnitur iure nuntiatio, cum quis vexatione,& moleſtia Prætorem adeundi, poſtulandique vt miſſa fiat nun- tiatio, defungi volens, ſatiſdat ſe opus demoliturum: ſi poſtea iudicatum fuerit iure nuntiatum eſſe, aut certe per eumnon ſtat quo minus ſatiſdet.d.l. ĩ.§. ſi is, cui. d. l. prætor.§. ſi quis paratus. Quo pertinent verba Prætoris, Aut in ea cauſa eſſet, vt remitti deberet. d.l. prætor. Quamobrem prætor eum, quiiia ſatiſdedit, interdicto tuetur, ne quis eum ædificare volentem prohibeat. dicta. prætor.§. hoc interdictum. Sunt& aliæ ex- ceptiones, de quibus in commentariis ad eum tractatum no- ſtris diſſeruimus. De dominio quod directum,& vtile vulgo dicitur. CSa r. XVII. Ominium ſic definimus, Ius de re aliqua corporali plene ac libere diſponendi, extra quam ſi quid lege prohibeatur. In qua diffinitione lus diſponendi, idcirco dicitur, quia licerpi- gnus, vel hypotheca, ius in rem ſit, l. pignoris. de pignor. quia
tamen creditor diſponere non poteſt de re pignorata, nonre-
cte dominus appellatur. l. pignus. C. de pignor. act. Dicitur, Plene ac libere, quoniam tametſi tutor,& curator, aliæ que ſi- miles perſonæ, procurationem habeant,& diſpoſitionem a- lienarum rerum. l. interdum.§. qui tutelam. ff. de fur. plenam tamen,& liberam non habent. l. qui fundum.§. ſi tutor. ff pro empto. quod dominorum proprium eſt. l. in re mandata. C. manda. Dicitur, Dere aliqua corporali, quia quamuis is, qui ſeruitutem haber, de ea pro arbitrio ſuo diſponere non pro- hibeatur, dominus tamen non eſt: cum traditio, qua domini- um acquiritur, in res incorporales aon cadat. l. ſeruus.§. incor- porales. ſf.de acq. rer. domi. Extrema definitionis verba pro- pter eos dominos adiecta ſunt, quibus bonorum adminiſtra- tione lex interdicit,& alios huiuſmodi. l. is, cui bonis. ff. de verbo. oblig.& laſtit. quibus alienar. non lic: libro. 2. Domi-
nium vulgo partiuntur Accurſiani in directum,& vtile: quæ
verba ab ipſis conficta ſunt, nec apud veteres vſquam legun- tur. Sed vt rem ipſam percipiamus, quam hac nonitate verbo- rum exprimere,& docere voluerunt, ſciendum eſt, lus quod- dam aliquando reperiri dominio proximũ, quale eſt, exempli cauſa, ius emphyteuticum, propter quod datur actio inrem vtilis, ſicut directa ob verum dominiũ compeiit.§. namq;. In- ſtitut. de act. l. i. ff. ſi ager vect. vel emph. l. i. ff. de ſuperfici. Et quia per abuſionem hocius nonnunquam ſimpliciter domi- niũ appellatur. l. poſſeſſores. C. de fun. pat. ne vnius atq; eiuſ- dem rei duo in ſolidũ domini eſſe dicãtur, contra rationẽ uris. ſ ſi vt certo.. ſi duob. ff.commo. duplex conſtituerunt domi- nium, quorum vnum directũ, ab actione directa, quæ pro co datur: alterũ vtile, pro quo videlicet vtilis actio cõpetit, appel- larunt. not. inl. ſi quis vi.. differentia. de acq. poſ. Proprieta- tem nihil aliud eſſe exiſtimo, quam dominium, ſi proprie do- minium accipiatur, cum veteres Iuriſconſulti promiſcue his verbis vti ſoleant. I.ſi procurator. l. cum in corpus.ff. de acqui. rer. domi. Ea autem eſt duplex, plena videlicet,& nuda, Ple- na, quæ cum vſufructu coniuncta eſt: NNuda, quæ ſeparata eſ abvſufructu. l. 2. ff. quib. mod. vſusf. amitt. De poſſeſione tam naturali quam ciuili b C àA v. XVIII. Nrer cæteras poſleſſionis definitiones, quæ vulgo proditæ ſunt, vt ſimpliciſſima, ita lõge veriſſima mihi videtur Theo- phili definitio titulo de interd. lib. Inſtitur. 4. Naus es' so- aanxs wpar u‿τοα. Poſſeſſio, eſt rei corporalis deten-
tio. Ac tametſi plerique non ſatis exactam cam eſſe putent:
Si qais

Diſputat. anniuerſ. Lib. I 1037
Si quis tamen maioris cuiuſdam declarationis cauſa hæc ver- da adiecerit, cui affectus tenendi,& opinio dominij, vel pro- prio nomine, velalieno ineſt, nihil in ea deſiderauerim. Ge- neris loco ponitur verbum 1&απτνν ſiue detentio, quod late pa- tet,& omuem poſſidendi, tenendique rationem complecti- tur. l.i. ff. de acquit. poſlel.. ſtipulatio iſta.. plane. de verb. ob- lig. Quod ſi quis obiiciat, Gum àre poſſeiſa diſcedicur, animo nihilominus retineri poſſeſſionem, nec tum vllam detentio- nem eſſe:Reſpondeo, iuris interpretatione, rem detentam vi- deri, licet corporaliter non teneatur. Eſt enim quædam poſ- ſeſſio, quæ naturalis, ſiue cotporalis, altera, quæ eiuilis voca- tur. l. poſſeſſio quuque. ff.de acqui. poſſ... 2.§. quod vulgo. ff. pro hærede. l.1.. deiicitur. ff. de vi,& vi arma. Naturaliter di- citur poſſidere is, qui corpore incumbit rei, eo animo, vt ve
ſuo velalieno nomine poſſideat. l. naturaliter. ff. de acq. poſl. l.communi.§. neque. ff. communi diuidun. Quod genus poſ- ſidendi non minus in ſeruum, quam in liberum homiaem ca⸗ dit.j. ſtipulatio iſta..hæc quoque. de verb. oblig. Ciuiliter ve- ro, qui quamuis rei non inſiſtat, ciuilis iuris interpreratione, eam tenere ac poſſidere intelligitur. Veluti cum quis profi- ciſcicur ad nundinas, nemine domi relicto,& nihilominus eundem animum poſſidendi, quem ptius habuerat, retinet- Idque vtilitatis cauſa receptum eſt, ne teſtudinis more perpe- tuo domi nos continere, aut ius noſtrum amitrere cogamur. 1. 3.. ſaltus. l. clam.§. qui ad nundinas. ff. de acq. poſl. Similis eſt eorum hominum ratio, quorum coloni, procuratores, fi-
lij, ſerui, naturaliter, ſeu corporaliter rem ipſam tenent ipſo-
rum nomine. Ciuili enim interpretatione hi pofſidere, ple- runque etiam ignorantes dicuntur, cum eorum nomine poſ- ſideatur.l.i.§. item acquirimus.. per procuratorem. l. quic- quid. l. generaliter.l. quod meo. l. ſi d quod. l. qui pignor. ff. de acquit.poſſeſ. Hinc conſequitur, rem eandem ab vno natura- licer, ab alio ciuiliter poſſideri poſſe: quod de eodem genere poſſeſſionis dici non poteſt. l. 3.§. ex contrario. ff. de acquir. poſſ.l. ſi vt certo.§.ſi duobus.ff. commod. l.& habet. ff. de pre- ca. l. ſi duo. ff. vti poſſid. Rurſus oppugnari poteſt hæc detini- tio, quaſi ad eos quoque pertineat, qui damni infecti nomine à Prætore in poſſeffionem mittuntur: quos tamen veteres Conſulti nequaquam poſſidere aiunt. l. 3.§. vlt. l. ſi quis ante. ff. de acquir. poſſ. Verum huic obiectioni ita occurritur, etſi naturaliter poſſideant, ſimpliciter tamen eos dici ſolitos non poſſidere, quia velut rei cuſtodes à Prætore conſtituuntur, ideoque alieno nomine magis, quam ſuo tenent. Nam& ea- dem ratione vſufructuarius modo naturaliter poſſidere, mo- do non poſſidere abſolute dicitur. l. naturalirer. ff. de acquir.
poſl.l. acquiritur. ff. de acq. rer. domi. l. certe. ff. de preca. l. Cel.
ſus.§. lulianus. ff. ad exhib. l. officium. ff. de rei vindic. Huius rei demonſtrandæ gratia, quæ non ſatis vulgo percepta, mul- tas altercationes peperit, vtar ſimilitudine(vt mihi videtur.) non inepta. Finge Titium iuſſu Sempronij librum mihi dedil- ſe. Nonne Titium& dediſſe librum,& non dediſſe vere dice- mus: Dedit enim quia rem ſua manu tradidit. Non dedit, quia nomine Sempronij res eſt dara, qui in ea danda, Titij miniſte- rio vſus eſt. Hocigitur inter hæc duo intereſt, quod cum abv- troque datam rem eſſe dicimus, Sempronius ſimpliciter de- diſſe intelligitur. 1 itius non ſimpliciter, ſed al erias nomine. Cui ſententiæ noſtræ magnopere conſentiunt verba Theo- phili, titu. quib. mod. tollit. obl.& titul. per quas perſ. nob.acq. vpa ⁊αν, ei Puridc ren viεa den Luαν dσπ οννσ&αάρσ Xen. Te- nere, eſt naruraliter detinere. Poſſidere vero dominantis ani- mo decinere.l. poſſeſſio. ff. de acq. poſſ. Deinde adiicitur, Rei corporalis: quod res incorporalis non poſſideri, ſed quaſi poſ ſideri dicatur. l.3. de acq. poſſ. Tangere enim(inquit Lucreti- us)aut tangi, niſi corpus, nulla poteſt res. Poſtrema verba lo- co differentiæ à nobis adiecta ſunt, vt oſtenderemus, nudam detentionem ſine affectu,& animo poſſidendi, vel ſibi, vel alij, poſſeſſionem non eſle nec naturalem ‚nec ciuilem. l. 1.§. adipiſcimur.l. qui iure. ff. de acquir. poſſ. Vt igitur breuiter,& ſummatim oſtendamus quid ſit tenere, quidque poſſidere tam naturaliter, quam ciuiliter,& quemadmodum hæc inter ſe differant: ſic dicendum eſt: Tenet rem furioſus, infans, dor- miens, hoſpes, amicus,&ec. quia corpore incumbit rei: ſed non poſſidet, quia vel omni affectu caret„vel nullum ſe ius in ea habere conrendit, aut alium, cuius nomine teneat. d. S. adipiſ- cimur. d. l. qui iure. Poſſider is, qui ita tenet, vt ſe dominum
4
eſſe contendat, aut eum, cuĩus nomine rem tenet.]J. vlt, dei ti- ne. actuque priua.l. ſi ſeruus. de noxal. act. idque velnaturali- ter, vel ciuiliter. Naturaliter tantum dicitur poſſidere, ſi cor- pore incumbit rei: nec ea poſleſſio iure ciuili probatur, quia forte clandeſtina eſt, aut violenta, aut alias iniuſta. l. 1.§. deii-
citur. de vi& vi arma. l. ſi eum qui. de don. inter vir.& vxor.
Naturaliter& ciuiliter cum quis corpore inſiſtit rei,& iuſta ex cauſa id facit, quamuis forte non ſit dominus. Cum enim lex eam poſſeſſionem comprobet, ciuilis poſſeſſio cam naru- rali coniuncta eſle dicitur. Ciuiliter tantum, cum quis corpo- re abeſt à re poſſeſſa, ſed eius retinende adhuc animum haber. Nam iuris ciuilis interpretatione is poſſidere intell gitur. I. clam poſſidere.. qui ad nundinas. de acq. poſſeſ. b De interdiclis. CAP. XIX.
PxX his, quæ ſuperioribus capitibus continentur, perſpicu- um eſt, nihil habere proprietatem, cum poſleſsione com- mune: ſed res omnino diuerias eſſe, adeo vt nihil prohibeat poſſeſſorem eſle eum, qui dominus non ſit,& contral. natu- raliter.. nihil communc.. exitus. ff. de acquir. poſſ. l. 1. ff. vti poſl. Vnde fit, vt ſicut pro dominio, ac proprietate varia lunt prodita iure ciuili iudicia, ita etiam pro poſſeſsione, adipiſcen- da ſcilicet, retinenda, aut recuperanda, quæ interdicta dicun- tur, tit. de imerdi. Inſti. lib. 4. Nam interdicta, poſfeisionis cauſa fere tomparata ſunt. Quod vel Fabius oſtendit lib. 7. Orator. inſtit. Qaoties(inquit)poterimus, efficienaua eſt, vt de re quacunque bene ſentiat ludex. Sic enim iuri noſtro li- bentius indulgebit: vt in ſponſionibus, quæ ex interdictis fi- unt,& ſi non proprietatis eſt quæſtio, ſed tantum poſſeſsio- nis, tamen non tantum poſſediſſe nos, led etiam noſtrum poſ-
ſediſſe dicere oportebit. Hæcille. Quædam tamen teperiun- tur interdicta, in quibus de dominio,& proprietate, ſeu iurs
quæritur, vt de itinere, actuque priuato, de arborbus cæden- dis. l. 2.§. quædam. ff. de interd. l. z.§. hoc autem. ff. de itin. act. l. i. fl. de arb. cæd. Interdictum igitur(ſi quis diffinitionem re- quirat) formula eſt à Prætore iudici pedaneo inter duos de poſſeſsione contendentes data, qua cognoſcendi, pronunci- andique rationem ei præſcribit: vt docert Theophilus tit, de interd. lib. Inſtit. 4. Ad quem locum recte intell gendum, vi- denda ſunt ea, quæ de veteri dandorum iudicioruin ritu apud Romanos, alias annotauimus, inl. iuriſgentium. verſ. actio- nem à Prætore dandam. ff. de pact. Atque hinc animaduerti poteſt, quid edictum ab interdicto differat„Nam ecicha ge- neralia erant non(ſicut interdicta) perſonalia. l. 1. ff. de interd. Quæ proponebant Prætores& Magiſtratus, vt intelligerent ciues, quod ius de quaque re quiſque dicturus eflet eĩd eſt, de quibus rebus actiones,& interdicta da uri eſſent, aut dene- gaturi. l. 2.§. eodem tem pore. ff. de orig. ur. C A v. X X. 5 Deinterdicto vnde vi, Aiſputatio aduerſus aliorum ſententiam.
TYVVolex faiſſe interdictum Vnde vi, teſtatur Cicero in o- ratione pro Cecinna,& nos multis argumentis com per- tum habe mus. Vnum de vi priaata, id eſt, ſine armis, quam Cicero Quotidianam vocat. Huius præcipuum caput de re- ſtituendo eo, qui deiectus eſt, in poſſeſſionem haud dubie fu- it. l. videamus.§. in Fauiana. ff. de vſur. Tametſi apud Vlp. non reperiatur cap. i. de vi& vi arma. Videturque ita conceptum fuiſſe, Vnde tu, velfamilia tua, Vvelprocurator tuus, illum vi de- iecit, cum uec vi, nec clam, nec precario, à te poſſideret, eo reſtitu- ag. De eo, quod tunc ibi habuit,&&c. Hanc autem exceptionem adſcribendam eſſe interdicto, præter Ciceronem in ea orario- ne, Paulus quoque lib.;. Sententiarum auctor eſt. Qui vi, vel clam velprecario poſſidet, abaduerſario(inquit) impune deiici- tur. Quorum auctoritas eo magis nos mouet, quod Papinia- num, Paulum, atque VIpianum lureconſultos in pi eriſque Pandectarum locis idem ſenſiſſe obſeruauimus. l.1.§. vi poſſi- dere.. qui à me vi. l. Sed ſi vi armata.l.cum fundum. verſ. non enim ab ipſo. ff. de vi& vi arma. Alterum interdictum de vi
ublica, fiue armata, apud Ciceronem integrum extat, cum hrdlchen ſingulorum verborum interpreratione. Eſt autem ſine vlla exceptione conceptum hoc modo: Vnde tu homini. bus coactlis, armatiſve, illum vi deieciſti, aut familia tua‚ aut pro- curator tuus deiecii, eo reſtituas. Eiuſque intercdi cti expreſſiſſi-
§§s 3z
—
——„ 2 8. 8* 3 2* 4— .
71

18383 ma etiam nunc apparent veſtigia, cum in titulo ipſo, qui in- ſcribitur, De vi& vi armata, tum in veterum luriſconſulto- rum commentariis adedictum. l. 3.§. armis. l. ſed ſi viarmata. ff.de vi& vi armata. Quæ cùm ita ſe habeant, quod luſtinia- nus libro 4. Inſtit. ſcribit,tit. de interdict.§. recuperanda. In- terdictum vnde vi competere deiecto de poſſeſſione, licet is ab ad- uerſario vi, vel clam, vel precaris poſideat ffacile adducotr᷑,vt cre- dam, de eo, qui vi armata deiectus eſt, accipiendum eſſe: niſi malis hocius, quod in Pandectas relatum eſt, immutatum fuiſſe conſtitutione aliqua, quæ in Codice luſtiniani eet ple- ræque aliæ) nunc deſideretur. Nam Inſtitutionum liber ad emendandum, corrigendumque ius antiquum com poſitum non eſt. 3 CA r. XXI. Explanatum Diocletianireſcriptum, de interdicts
b vti poſiidetis. lib. 6. Cod. Iuſtinianæi. I Nterdictum, Vii poſſidetis, ita conceptum fuit à Prętore, Vii J eus ædes, de quibuu agitur, nec vionce clam, nec precaris alter 46 altero poſſidetu, quo minus ita poſſideatis, vim ſieri poto. l. 1. ff. vti poſſid. Idque verbis reſcripti Diocletiani, lib. e Iuſtinia. Cod. ſignificatui: Vti poſſideius fundum de quo agitur,&. In quo re-
ſcripto cætera ſatis perſpicua ſunt. Illud non temere inuenias
qui explicet: acſatisdationis, veltranſferendæ poſſeſſionis e- dicti perpetui forma ſeruata,&c. Certe lcriptorum nullus ad hunc diem eorum verborum ſenſum percepiſſe nobis vide- tur. Itaque admonendi ſumus, Diocletianum his verbis offi- cium iudicis, de hoc interdicto cognoſcentis, demonſtrare: quodtale eſt, vt iubeat eum, qui ſuccubuit, aduerſario ſatiſda- re, ſe nullam ei moleſtiam exhibiturum, nec eum impeditu- rum, quo minus ea re libere vtatur, donec de iure ſuo docue-
rit. l. pen. fl. de aqua quotidia. Quod ita accipiendum eſt, ſi ad-
uerſarium duntaxat inquietauerit, non etiam ſi ſpoliauerit
cum ſua poſſeſſione. Nam ſi deiecerit(quo caſu poteſt ali- quando hoc interdictum competete aduerſario, ſcilicet ani- mo retinendæ ciuilem poſſe ſſionem) curabit ludex in eum,
qui deiectus eſt, poſſeſſionemtransterri. Quod cum perfe-
chum foerit, de proprietate cognoſcetur. Necadrem perti- net, quod de transferenda poſſeſſione apud Papinianunn legi- tur, qnem citat Accur ſius l.j. vt leg. nomi. caue.& apud Pau- lum lib. 1. Senten. tit. de ſatiſda. Quia de poſſeſſione cauſa cu- ſtodiæ loquuntur, quæ ab hocinterdicto aliena eſt. Nec vſ- quam ſctiptum extat, eum qui vicit in hoc interdicto, ſatiſda- re debere,& eo non cauente poſſeſſionem in aduerſarium transferri. Sunr tamen qui pertinaciſſime id-ffirment, im- modicum quendam ſuum contradicendi aliis affectum non hie tantum, ſed etiam alibi paſſim in ſcrĩptis ſuis mirabiliter prodentes, tametſi eius vitij cæteros odioſe admodum inſi- mulare, damnareque non dubitent.
C A v. XXII. Publica vls, ac prinata, à iuris autoribus quamobrem dicatur. Vm annos abhinc fere ſeptemdecim, Toloſæ iuris pro-
feſſoribus operam darem, ac quidam ex his primi nomi-
nis verboſiſſim e vt fit)& magno cum faſtu, de vitum publi- ca, tum priuata diſſerendo, vociferandoque integram horam tranſegiſſet, memini conſultum à nobis, cur vim publicam iu- xis autotes vocarent, quæ armis:priuatam, quæ ſine armis, ad- uerſus aliquem infertur,§. ſed ex conſtitutionibus. Iaſtit. de interdict.§. item lex lulia. Inſtit. de pub. iudi. primum obmu- tuiſſe: deinde cum diſcendi cupiditate flagrans vrgerem, re- ſpondiſle grauiter,& acute ſcilicer) Non omnium, quæ à ma- ioribus conſtituta ſunt, rationem poſſe reddi. l. non omnium. ff. de leg. Quid enim aliud faceret homo vni addictus Accur- ſio, vt arte aliqua ex manifeſta inſcitiæ ſuæ confeſsione, ela- beretur? Nam nec Accurſius, nec Accurſianorum quiſquam de ea re verbum ſcripſerat. Qups omnes venia fortaſsis aliqua dignos iudicarem, ſi eius rei explicatio ex aliorum potius li- bris, quam lureconſultorum, quos haberent in manibus, pe- tenda fuiſfet. Verum id à iuris Autoribus ediſcere poterant. Nam luſtinianus in lib. ν εανορ conſti. 8 ſ. tit.&ι τέννέeπάχννe priuatis hominibus interdicit armorum vſu, ac commercio:
Franc. Duareni
eaque in publicis armamentatiis adbelli vſum reponi,& cu- ſtodiri præcipit. Quod& lege lulia cautum fuiſle, ſeribit Mar- tianus, tit. adleg. lul. de vipublica. c. 1. Extar etiam hac de te breuis admodum Theodoſij conſtitutio in hæc verba Na pror ſius nobis inſciis, atq, incon ſultts, quorumlibet armorum mo- uendorum copia tribuatur. tit. vt armorum vſus. hb. Cod. Nl. Commemoratur& à vetuſtis autoribus Magni Pow peij in
tertio conſulatu edictum, quo prohibuit, ne vllum in vrbe te- lum eſlet. Plin. lib.3 4. c. 4.
C A v. X X 1 1 I.* Cacum poſe iudicem dari,aduerſus Accuxſi Galiorum omnuium ſententiam.
Lpianus lib. 3. Pandect. tit. de poſtul. cap. 1. de his perſo- V nis diſſerens, quas Prętor apud ſe pro aliis poſtulare pro- hibet, Cæcum, inquit, vtriſqueluminibus orbatum Prator 8 el. lit, videlicet quod infgnia Magiſtratus videre& reuereri non poſſit. Refert etiam Labeo, Publium cæcum Aſprenatis N nij patrem auerſa ſella à Bruto deſtirutum, cum veller Doſlu⸗ lare. Quamuis autem cæcus pro alio poſtulare non poſſit, ta- men&Senatorium ordinem retinet,& iudicandi officio kün gitur. Nunquid ergo& Magiſtratus gerere poſsit? Scd de 1 deliberabimus. Extat quidem exemplum eius, qui geſsit. A. pius denique Claudius cæcus confiliis publicis intererat 8& 3 Senatu ſeueriſsimam dixit ſententiam de Pyrrhi captiuis Sed melius eſt vt retinere quidem dicamus iam acceptum Ma i. ſtratum poſſe, aſpirare autem ad nouum penitus prohiberi &c. Accurſius autem quodab Vlpiano dicitur, cæcum ludh. candi officio fungi, ſic interpretatur, Aodo ante cæcitatem 8 deæ datus fuerit. Veritus puto, ne aliter intelle ctus ille locus verbis ſequentibus repugnaret de magiſtratu,&c. Qox a. tentia mihi non probatur. Nam necvlla lex eſt, quæ udicem dari eum prohibeat, nec iudicio carer, vt cæteri quià wunens iudicandi iccirco remouẽtur. l. cum Prætor. I. cæcus.f de id. Alba fateor„& atra luminibus amiſsis diſcernere ne uft: ſed protinuſne ad iuſti, atque iniuſti cognitionem dicroéſonemne que minus erit idoneus? Cuius rei exempla inquirere volen- tibus non deerunt. Vide Cie.lib.. Tuſc. quæſt. Verum Accur- üi— antiquitarts lapſus eſt, qui quid inter iudicem
g ſtratum intereſſet, in hoc Vlpiani loco, ne per ſomni- um quidem vnquam cogitauit. Quod à nobis non indiligen- ter alibi demonſtratum eſt; l. iuris gentinm.§. I. ff de 55 Ratio autem huius diuerſitatis hæc eſt: Quia in iudice priuato nihil aliud, quam iudicium, prudentiam, do ctrinam, virtutem
requirimus. In magiſtratu deligendo præter hæc ompia, de-
coris cuiuſdam,& ſplendoris publici habendam racionem eſſe, ſapientiſſimus quiſque ſemper iudicauit.J.reſcripto. ff. de muner.& honor. Vnde quibus apud Prætorem non licet po- ſtulare, ii nihilominus apud Iudicem priuatum ſiue Pedane- um poſtulant. Quod ſupra attigimus, cap. i.
CA r. XXIIII. b De fumi immiiſione, ex Ariftonis, Pompo⸗ niique ſenteutia.
D fumi immiſſione magna eſt concertatio inter noſtros LAaris interpretes, ob Ariſtonis, Pomponiique apud Vl- pianum non ſatis adhuc perceptam ſententiam. I. ſicuti§. A- riſto, ſf. ſ ſer. vin. ſcripſit autem Ariſto, quod& VI pianus pro- bat, Ex taberna caſzaria in ædificium alienum quod ſuperiu⸗ i fumum iure non immitti, niſi fuerit nominatim conſtituta ſor ui- nitua, alioqui vicino neg atoriam atlionem competere,&c. Quo in loco tabernam caſeariam accipere debemus, in qua ſumi- gari ſolent caſei. Quod Accurſianorum nemo intelleiille vi- detur. Moris enim fuit veteribus Romaæ, acin pleriſque ltaliæ locis, colorandi, ficcandique caſei gratia, fumum, aut excul⸗ mis, aut ex maliginis, viridibuſque lignis facere. Plin. lib. un. c. 4². Et caprarum gregibus ſua laus eſt Agrigenti maxima, eam augente gratiam fumo, qualis in ipſa vrbe efficitur, cunctis Featerendae Columella lib. 7. c. 8. de caſei faciendi ratione oquens Eſt etiam, inquit, non ingrati ſaporis muria perdu⸗ ratus atque ita maligni ligni, vel culmi fumo colotratus. Qul igitur non conſtituta ſeruitute, ex huiuſmodi taberna fumum immittit
*

2 nr a. Vide— aaemlpnckaafut artreſſet, i doc Vlunlho aun cogjennt. odänohm ratum eſt, lius;:armſi
n
Dißputat. anniuerſ. Lib J
immittit in ſuperius ædificium, actione negaroria recte con- uenitur, vt diximus. Quod fi animo iniuriæ faciendæ id fiat, iniuriarum quoque ag poterit. l. pen. ff.de iniur: Sed prohibi- tus à vicino, ſi eam tabernam conduxerit, aduerſus locatorem merito experietur, cum ad eum vſum locata ſi t,d. g. Ariſto.l.ſi merces.j. ſi vicino. ff. locati. Cærterum in foco ſuo fumum ſacere, qui vicino noceat, tametſi grauis non ſit, vt qui ex ta-
herna caſearia ad ſuperius ædificium aſcendit, nemini permit-
tendum arbitror.Itaque vtilis eſt huius ſeruixutis conſtitutio,
& poterit eo nomine agi confeſſoria, ſicut pro aliis ſeruituti- bus, idque exemplo cuniculi, per quem vapor, qui non adeo
grauis eſt, ex balineo ad vicinum vſque manat, comprobatum eſt. Nam de huiuſmodi cuniculo habendo, ſeruituten. conſti-
tui poſſe placuit, d. l ſicuti.§. apud Pomponium. De his autem,
quæ ne leuiter quidem officiunt vicino& cuiuis, iure conce- duntur. Cuiuſmodi hæc ſunt: In ſuo ignem facere, ſedere, la- uare, inutiliter ſeruitus conſtituitur,& actio confeſſoria non competit. d.§ apud Pomponium. l. quoties. ff. de ſerui. Et hæc noſtra de verbis Pomponij ſubobſcuris, opinio.
C A p. XXV. Defumorum venditoribus,& quapæna plectantur.
A Fumi immiſſione, ad fumorum venditionem trauſea-
C AXmus. Fumos vendere dicebantur à veteribus, quicum magiſtatibus ſiue iudicibus familiares eſſent; aut ſe tales eſſe mentirentur, ſimulato commẽdationis officio, euentum ſen- tentiæ accepra pecunia vendebant litigatoribus quos vtique dubium non eſt grauiter delinquere; tametſi iudicem non corruperint, ac ne tentauerint quidem. Idque teſcripto Dio- cletiani ſignificatur, cuius hæc verba ſunt: Qui expliwandi ne-
SCotijſpem, cuius finis in iudicis poteſtate, ac moti ſitus est, pollics-
tur, non minus obalscitam ſponſionem crimen contrahit, quam qui ad huiuſmmodi promiſſionis commercium contra diſciplinam
publicam aſpirat.. qui explicãdi. C. de accuſ. Nam S& eos iniuri-
am facere iudisi, cuius ſententiam venditant: ideoque coercendos
eſſe Uhpianus ait, l.item apud.S. idem ait. de iniur. Actalem de-⸗
ſcribit Lampridius in Hel ogabalo, Zoticum quendam no- mine Principis ipſius familiariſſimum. Cuius verba, quodre- ſcriptum Diocletiani mirum in modum illuſtrent, hic adſcri- pſimus: Zoricus ſub eo tantum valuit, vt ab omnibus officio- rum principibus ſic haberetur, quaſi domini maritus eſſet. E rat præterea idem Zoticus, qui hoc familiaritatis nomine ab- utens, omniaeliogabali dicta, ac facta venderet, fumis quam
maxime diuitias enormes ſperans, cum aliis, atque aliis polli-
ceretur, omnes falleret. Egredienſque ab illo ſingulos audiret dicens, De te hoc locutus ſum, hoc de te audiui, hoc dere fu- turum eſt: vt ſunt homines huiuſmodi, qui ſi admiſſi fuerint ad nimiam familiaritatem Principum, famam non ſolum ma- lorum, ſed& bonorum Principum vendunt:& qui ſtulritia; vel innocentia imperatorum, qui hoc non perſpiciunt, infa- mirumigerarione paſcuntur. Hæcille. Sed qua pœna huiuſ-
modi impoſtores plectendi ſint, quæſitum eſt. Et exiſtimo ſi
ex comitibus Magiſtratuum ſint, eos lege Ialia repetunda- rum accuſari paſſe.l in comites ff. ad leg. lul.xepetun. Alioqui eadem pœœna, qua pecuniam eis dantes hoc nomine, vel bro- mittentes, diguos eſſe verba reſcripti cuius ſupra mentionem feci mus)oſtendunt. vide l. ſi quemquam. C. de epiſc.& clex. Eſtque ea pœna extraordinaria, quæ olim fuit legis Corneliæ de falſis, nempe aduerſus eum, qui, quodin ſe fuit, iudicem corrtupit.l.i.I. qui duob.ff. ad leg. Cornel. de falſ öd.§. idem ait. Paulus lib. ſ. ſentent. tit. ad leg. Corneliam teſtamentariam: Si qui de iudicis amicitiis vel familiaritate mentienies, euentus ſententiarum eius vendant quidve obteutu nominis cius agant, conuicti pro modo delicti aut relegantur aut tapite puniuntur. Quod, ſi non iudicis ſed Principis familiaritate quiſpiam hoc modo abulus ſit, ſeuerius, atque atrocius id vindicandum eſſe Imperatoris Alexandri exemplo admonemur. Quod vtinam Principes noſtri temporis aliquando imitariin animum indu- cant. ltaque namque de eo ſcribit Lampridius, Solus poſt me- ridiem, vel matutinis horis, idcirco nunquam aliquos videbat, quod ementitos de ſe multa cognouerat. S peciatim Vetroni- um Turinum, quem cum faniäjarom habuiſſet, ille omnia vel fingendo ſic vendiderat, vt Alexandti quaſi ſtuſti hominis,&
1039 quem ille in poreſtate haberer,& cui multa perſuaderet, infa- maret imperium: ſicque omnibus perſuaſerat, quod ad nu- tum ſuum omnia faceret. Denique hacillum arte deprehen- dit, vt quendam immitteret, qui à ſe quiddam peteret, ab illo autem occulte quaſi præſidium poſtularet, vt pro eo Alexan- dro ſecreto ſuggereret. Quod cum factum eſſet,& Turinus ſuffragſum promiſiſſet, dixiſſetque ſe quædam Imperatori di- xiſſe, cum nihil dixiſſet, ſed in eo pendere, vt adhuc impetra- ret, euentum vendens: cumque iterum iuſſiſſet Alexander in- terpellari,& Turinus quaſi agens aliud nutibus annuiſſer, ne⸗ que tamen interim quicquam dixiſſet, impetratum autem eſ- ſet quod petebatur, Turinuſque ab illo qui meruerar, fumi venditor ingentia præmia percepiſſer, accuſari eum Alexan- der ĩuſſit, probatiſque per teſtes omnibus,& quibus præſenti- bus quid accepiſſet,& quibus audientibus, quid promiſiſlet: in foro tranſitorio ad ſtipitem illum ligari præcepit,& fumo appoſito, quem ex ſtipulis atque humidis lignis fieri iuſſerat, necauit,& præcone dicente, Fumo punitur, qui vendidit fu- mum. Ac ne in vna rantum cauſa videretur crudelior fuiſſe, quæſiuit diligentiſime antequam eum damnaret:& inuenit
urinum ſæpe& in cauſis ab vtraque parte accepiſſe, cum e- uentus venderet,& ab omnibus„qui aut Præpoſituras aut Prouincias acceperant.
C A r. XXVI. Apud Papinianum ſub tit. de cvmpenſat. Edulitatäs legendum eſſe, non AEailitatis, contra Bu-
b dæum,& Alciatum. D Apinianus lib. 16. Pand. rit. de com penſ. c.17. deo, inquit⸗ condemnatus quod arctiorem aunonam edulitatu tempore prabuit frumentariæ pecuniæ debitor non videtur,& ideo com- benſationem habebit. Budæus noſter in ſuis Annotat, legit Æ- dilitatis, reiecta Accurſi j opinione, legemque Ciceronis quã- dam pro⁊. Tab. lege citat. Quam lectionem ſequutus eſtAl-
ciatus in. pupillus. de verb. ſigni. nec ea diſplicuit Haloandro.
At ego veierem, vulgaremque lectionem magis amplector- Edulitas enim quamuis apud Latinos autores, qui nunc extãt raro admodum reperiatur, tamen ſeculo Papiniani, Vlpiani- que vſitatã fuiſſe vocem animaduerti, pro rerurs ſcilicet edu- lium largitione,& donatione, quæ à Principe in populum, cum magna eſſet annonæ caritas, conferri ſolebat. Cuius rei fidem facit Lampridius in Alex. Cum edulitatem, inquit, P. R. abeo peteret, interrogauit per Curionem, quam ſpeciem caram putarent. Illi continuo exclamauerunrt, carnem bubu- lam, atque porcinam. Tuncille non quidem edulitatem pro- poſuit, ſed iuſſit ne quis fuminatam occideret, ne quis lactan-
tem, ne quis vaccam;, ne quis damalionem: tantum ue intra ne 3
biennium, vel prope annum porcinæ carnis fuit,& bubulæ, vt cum fuiſſer octo minutalis libra, ad duos, vnumque, viriuſ- que carnis libra redigeretur. Sane ob negotium copiarum ex- peditionis tempore mandatum curatorem condemnatum compenſatione non vti, idem Papinianus reſpondit. l. ob ne- gotium. de compenſ. Quo in reſponfo copias accipimus com- meatum, ſiue annonam exercitui neceflariam. Galii vulgo Manitiones vocant. Cornelius Tacitus: Contraque prodide- rit Corbulo Parthos inopes copiarum,& pabulo atttitoreli- cturos oppugnationem. Plinius in epiſtolis. Suggerunt affa- tim ligna proximæ ſyluæ, cæteras copias Oſtienſis coloni:
miniſtrat. Hinc copiari vetbum caſtrenſe Aulus Gellias eſſe
eleganter ſcribit libro 17. cap. 2. Porphyrion Grammaricus enatrans illum Horatij locum,
Proxima Campano ponti, qua villula teclum
Præbuit,&s Parochi, quæ debent ligua, ſalem que,&e.
Parochi inquit; Copiarij dicuntur, arρνκαέφονν, hodie=
que à copiariis præſtantur hæc iis, qui eube cauſa iter fa- ceiunt. Non negauerim tamen rerum in foro vænalium, ac præſertim annonæ curam ad Ediles ſpectaſſe„ non Romæ tantum, ſed& in municipiis quoque, ac ædium præterea& viarum publicarum. Theepompus Inſtitut. de iure natu- rali, gentium. l. AEdiles. ff. de via publica. Nam& horum ea fuit autoritas, vt iniquas menſuras feangete ‚merces im⸗
——
——— 1* *— 8 „
*
——
5 E

1040 b PFranc. Duareni
prebas,& adulterinas difiicere, aut diſcindere, earumque ne- gotiatores cocrcere, ſummaria tantum cognitione adhibita, ipſis liceret. Paulus cap. a. de periculo& commo. rei vendi- tæ Lectos emptos AEdilis, cum in via publica poſiti eſſent, conſci- dit, ſtraditi eſſent emptoris, temporis eſſe periculum placet, Sc. Vlpianus cap. 1 4. locati& condict. Si quis menſuras conduxe- rit, caſque magiſtratus frangi iuſſerit, ſi quidem iniq ue fuerint, Sabinus diſtinguit, vtrum ſit condactor, an non, So. Calliſtratus tit. de Decurio. cap. 1 ½. Eos, qui vtenſilia negotiantur,& ven- duut, licet abædilibus cædantur, non oportet quaſi viles perſonas negligi. Iuuenal. Satyr. 10. Huins quitrahitur pratextam ſumere mauus, An Fidenarum, Gabiorumque eſſe potéſtas? Et de menſura ias dicereꝰ vaſa minora EFraugere, pannoſus vacuis AEadilis Dlubris? Perſ. Satyr. 1. b Seſe aliquem credens ſtalo quod honore ſupinus Eregerit heminas Arreti AEalilis iniquas. Plautus in Ruden. Meptunus ita ſolet, quamuu faſtidioſus A&dilis eſt. Si qua improbè ſunt mercesnattat omnes. Idem in Sticho. AEadilitatem gerit ſine populi ſuſfragio. Quod de eo dici ſolet, qui impetioſior eſt in alienis edibus. vt recte admonuit Eraſmus. Sueto. in Claud. Item ſcribam Quæſtorium, itemque Prætura functum Senatorem, inau- ditos,& innoxios relegauit, quodille aduerſus priuatum ſe in- temperantius affuiſſet. Hic in ædilitate inquilinos prædiorum ſuorũ cõtra vetitũ cocta vẽdentes mulctaiſet, villicum que in- teruenientem flagellaſſet. Qua de cauſa etiam coëẽrcitionem popinarum, Ædilibus ademit. Cæterum de venditionibus tantum, non etiam de locationibus Ædiles ius dicebanr. l. ſci- endum. de ædil. edict. Sed hæc alias opportunius, ac diffuſius.
CaA y. XNVIIJI.
Probationis diffinitio, atque diniſßo, adtractatum depro- bationibus intelligendum perneceſſaria.
Robare, eſt rei cõtrouerſa teſtibò, aut tabulis iudici fide facere. Hac diffinitione admonetur litigator, vt eius rei, de qua lis eſt,& de qua iudicem pronuntiare oportet, probationem adferat: atque ideo qui ſit cauſæ ſtatus, conſideret, quodque Græci eεειαμ εον ocant, ne aut minus idonea lit, aut ſuperua- canea probatio. l. patronus. l. ante omnia. ff. deprobar. Illud quoque ex eadem diffinitione annotandum eſt, neque con- feſſionem, neque iuſiurandum, probationis vocabulo pro- prie contineri, licet vim& effectum probationis habeant.l. ſed& ſi poſſeſſori.§. vlti. l. eum qui. ff. de iureiuran. Abuſiue tamen vrrunque probatio dici poteſt, quia tam is, qui fatetur intentionem aduerſarij, quam qui ipſo deferente iurat, teſtis uodam modo in propria caula eſſe intelligitur. I. vlt. C. de fideicom. Nec illud quidem otioſam eſt, quod dicitur in diffi- nitione Iudici,&c. Hæc enim particula oſtendit iudiciipſi, non aduerſario probandum eſſe: id eſt, à litigatore efficien- dum, vt ipſius intentio, defenſiove ſi minus aduerſario, at cer- te iudici proba rectaque videatur. l. quinquaginta. ff. de prob. Vnde& quæ ſit huius vetbi ᷑⁊νuννü‿ cognoſci poteſt. Dici- tur præterea in diffinicione, Teſtabus aut tabulis. quoniam nul- lum genus probationis eſt, quod teſtium aut inſtrumento- rum fide non conſtet.cap. forus. de verb. ſignif. Nam& pro- batio inartificialis(de qua mox dicturi ſumus) niſi teſtibus, aut tabulis aliquid probatum ſit, ex quo ducantur argumenta, nõ conſiſtit. Quid igitur ſi euidenter,& ex aſpectu ipſo iudici ap- pareat, ita terem habere,&. Reipondeo: non niſi improprie hanc dici probationem, ſicut& cum fatetur aduerſarius, vt iam admonuimus, vteum que ſit diſputatio, hæc de verbis tan- tum eſt: quæ ſi res intelligantur, non adeo magni eſt momen- ti. Sequitur probationum diuiſio valde ad docendum accom- modata, quam nos partim adinuenimus ipſi,& noſtro Marte confinximus, partim à Rhetoribus mutuati ſâmus. Trobatio omnis aut directa eſt, aut obliqua. Direcla. cum teſtimoniis, vel tabulis id ipſum nominatim continetur quod intendimus: quæ Arexαννocdicitur. Obliqua, cum aliud quiddam eis continetur, ex quo conſequitur id, quod intendimus:& hæc tvreνvov non male di-
cetur, cum artis cuiuſdam ſiu videre quæ quibas propoſitis ſint,
jJuæque non ſint eonſequentia. Quain re Dialecticæ, atq; Rhe-
toricæ neceſſariarum luriſconiulto artium præcepta nosiu-
uabunt. Poſterioris tria genera ſunt. Fab. lib. ſ. cap. 8.& cap. 10. vna eſt neceſſaria, alia veriſimilis, ſeu credibilis, alia non
repugnans. Neceſlaria cum ex eo quod tabulis continetur te- ſtimoniiſve, efficitur neceſſario quod intendimus: veluti eam, quæ lac in mammis habet, virginem non eſſe. Qui certo die Biturigibus fuit, eodem die Pariſiis non fuiſſe, l. optimam. C. de contrahenda& committenda ſtipulatione. Cum obſcura, &illunis eſſet nox, quod noctu factum eſſe dicitur, teſtes non vidiſſe. Qua ratione teſtes quoſdam Athenis falſi conuictos fuiſſe, ſcribit Plutarchus in Alcib. Hæc enim ſunt certiſſima ſigna, atque indubirtata, quæ reuuue Ariſtoteles appellat. lta- que huiulmodi probatio ſufficit ad condemnationem. l. vlti. C. de probat. Veriſimilis probatio eſt, cum ex eo, quodin te- ſtimoniis extat, præſumptione quadam iuris, nen phyſica,& neceſſaria ratione infertur, quod probare volumus: vtſexem- pli gratia) Filium alicuius eſſe, qui ex eius vxore conſtante ma- trimonio naſcitur, l. filium. ff. de his gui ſunt ſui velalieniiur. Filium in patris ſui poteſtate eſſe: Voluntatem mutatam non eſſe: Eum qui paciſcitur, ſibi,& ſuis hæredibus conſulere: Quod nunc eſt, aute hoc tempus quoque fuiſſe: Qui pecuniæ ſummam teſtamento legatam repetiit in codicillis, legatum duplicare voluiſſe: Chirographo cancellato, debitorem liberatum eſſe:& cætera id genus, quæ à quouis ſtudioſo le- ctore obſeruari poſſunt.l.ſi pactum. l. eum, qui ſe. l. ſi filius.ſ.
cum tacitum. l. non eſt neceſſe. l. quinquaginta. l. ſi chirogra-
phum.l. cum de indebito. l. Procula. ff. de probat. Cum igitur hæc probario ex certis ſignis non oriatur, ſed probabilibus tantum quæ axοτ dicuntur à Græcis, merito probationi con- trariæ cedit. d. l.ſi chirographum. l. vlt. ff. de eo, quod metys cauſæ. Non repugnantem probationem, veteres ſequuti Rhe- tores, hic vocamus, quæ non firmiſſima iuris præſumptione, ſed leui aliqua ſuſpicione nititur: vt, Furtum factum ab eo, qui domi fuit: Seruum, qui ab emptore aufugit, fugitiuum ante- quam emeretur, fuiſſe: Legitimum filium non eſſe, quem irata mater vt ſpurium in act s profeſſa eſt: Pecuniam ei de- beri, cui teſtator vt debitam ſolui iuſſit, ſupra eam quantita- tem, ad quam vique capere poterat: lngenuam eſſe eam, cuius patrem ex natalibus ingenuum eſſe conſtat, vel de cuius fra- tribus nulla mouetur ſtatus quæſtio: Seruum eſſe, cuius ma- ter, fraterque ſeruilia feciſſe miniſteria dicuntur.l emptorem. l. cum probatio. l.mperatores. l. qui teſtamentum. ff. de pro- bat. l. peque natales. l. matrem. l. ad probationem ſeruitutis.
C. eo. Ethæc quidem ſigna tametſ per ſe ad3modum infitma
ſint, nec onus probandi reiiciant in aduerſarium, plerumque tamen aliis adiuncta proſunt ad condemnationem, etiam in
criminali iudicio. l. Procula. ff. de probat. l. inſtrumenta.l. vlt.
G. eod. Quod totum relinquendum eſt arbitrio in dicis, vt quidam ex interpretibus non leuis autoritatis prudenter ad- moner, cum nulla iuris regula ac diffinitione certa, hi proba- tionum gradus diſcerni poſſint.l. cum de ætate. ff. de probat. l. teſtium. ff. de teſt. l. Lucius. ff. de his qui notan. infam. Pa- norm. in c. quanto. de præſumption.
CA y. XXVIII.
Fratris teſtimonium iure ciuiliadmittendum uon eſſt, contra receptam opinionem.
(un ab Vlpiano iuris autore literis proditum ſit, teſtes idoneos eſſe omnes, quibus lege non interdicitur teſti⸗ mouium. l. i ff. de teſtib. vulgo receptum eſt, fratrem äteſti- monio non repelli, quod nulla lege prohiberi videatur. Ve rum hæc ſententia nobis diſplicet, qui certo iure improba- ridomeſticum teſtimonium ſcimus.l. teſtes. ff. de teſtibus.. etiam. C. co. Domeſticus enim teſtis, non is tantum dicitur, qui in eadem domo habitat: ſed& qui eiuſdem familiæ, gen- tis, agnartionis eſt. l.xeſpiciendum.§. furta. ff. de pœnis. Theo- phil. tit. de teſta. Inſtit. lib. z. ſiitem eorum. f qnod cuiuſ. vni- uer. no. l.1. C. de emenda. propin. Vnde apud Vergil. Domus Aſſaraci, pro gentilibus eiuſdem,& agnatis accipitur. H uiuſ- moditeſtem, qui de domo accuſatoris producitur, Cicero mutum accuſatorem vocat in oratione pro Roſcio Amerino, Græcis αι˙ιννικν dici ſolet.
Eyxplicatu

Maaremptodeioden endi er noafmiliminim onentnn Funntih 2 gr— tule: Legummälunm
arum iaact icoſclich: m
en dedtam ſolai iufi pna ge capetrpoterarlagetuna dus iagenuam eſſe contt et erus ſum qurſto: Semmi- nia tfeviſſe miniſtetuuui mperutctalqxiteſtanm Les.marrem.ldprodeimn em Sgratmeiiyerkehs dund teicint indartimn, cdi ptoiuntid tondemtam 1 tocul fidentodvlits orum teiigretämct 4 aiug teguhac—
Di ſputat. anniuerſ. Lib. I
C A b. XXIX.
Explicatus Venuleü Tureconſulti locus, cap. 25. de teſlibus, reiecta Budaæi lectione& interpretatione.
F Enuleius cap. 23. de teſti. Produci(inquit)teſti⸗ non poteſi V/ aute in eum reum teſtimonii dixit. Quem locumß u- dæas noſter mutilatum eſſe; aut inuerſum ceuſet, ſicque legi debere: Produci teſtis non poteit in reum, qui unte in eum teſti- monium divit. Sed vetuſti codices omnes refragantur,& Ha- loandri præſertim editio, quæ merito cæteris integrior,& e- mendatior habetur. Deinde ratio iuris non permittit, vt ideo quis à teſtimonio aduerſus alium dicendo repellarur, quod in eundem ante dixerit teſtimoniũ. Quod ſi Budæi lectionem ita accipiamus, vt produci teſtis non poſſit in reum, qui ſcili- cet reus in eum teſtem productum aliquando teſtificatus eſt, ſane non video quid habeat incommodi ea interpretatio. Sed contra fidem exemplarium omnium ita legere vereor equi- dem) ne forte audax nimis, ac temerarium ſit. Itaq; vt nihil ex verbis immutemus Venuleij, Reum hic interpreror poſtula- tum alicuius criminis, vnde Keatus dicitur, In reor recipere, è re- is eximere. l. ſi quis diutino- ff. de pœnis. l. vlt. ad leg. lul. maieſt. l.hi tamen. l. hos accuſare. de accu. glo. c. incriminali. 4. quæſt. 3. Quiigitur in reum, id eſt, accuſatum ſemel teſtimonium dixit, quia eiuſdem inimicus eſſe præſumitur, idoneus teſtis non eſt. Nam veteres teſtem& accuſatorem, quantum ad in- imicicias pertinet, eodem pene loco habebant. l. qui cum ma- ior. ſf. de bon. liber. cap. cum P. c. meminimus. de accaſ. Ac fuit quorundam ſententia, eorumque ſapientiæ ſtudiis dedito- rum, cum quis aduerſus amicum teſtis producitur, dare eum
operam debere, vt amici crimen celet. Verum id Chriſtiano
homini non conuenit. Sed Periclis exemplum potius ſequi
deber, qui cum ab amico rogaretur, vt pro re cauſaque eius
falſum teſtimonium diceret: A6,*μάιπιαυιυηη᷑,οέντ: w rais Plis, in- quit,&αν μηιέάαεάιμν Cæterum illud nos mouere non debet,
quod oratio hæc mutila eſt, vt Budæo videtur, cum in Pande-
ctarum libros velut fragmenta quædam fere congeſta repe⸗
riantur, non plenæ perfectæque iuris autorum ſententiæ, vt
ſæpe alibi oſtendimus. Conſtantinus Harmenopolus libro.
titul. 6. ſcribit, eum, qui contra aliquem teſtimonium dixit,
pro codem non poſle teſtem produci. Quod ego falſum,& 4 ratione alienum puro. Ac ſi quis dicat probare me eum te-
ſtem non debere, quem ſemel improbauero. Reſpondeo in-
ſirmam eſſe hanc rationem, nec Vlpianum loqui de teſte re-
futato: cuius verba videri poteſt interpretatus faiſſe Conſtan-
tinus. Huius generis eſt, quod idem ſcribit eodem capite, pau- peres teſtimonij dicendi ius non habere: quaſi VIpianus ita ſenſerit cap.ʒ3.de teſtib. Sed huius ſcriproris errata, quæ pluri- ma ſunt, perſequi non eſt huius loci.
C àA p. XXNX.
Quidt 2 ariſu Erteſtatio, apud lureconſultos & de ſcgnatoribus.
Aℳ Lius eſt locus eiuſdem autoris, nempe Venuleij, ſub es.
C Xit. cap. 2 2. peſſime,& ineptiſſime ab aliis explicatus: in
quo ſta legitur: Curent Magiſtratus cuiuſq, loci teſtari volen- rib.& ſeupſos,& alios teſtes vel ſinatores præbere, quo facilius ne- gotia expiucentur,& probatio re ſaluaſit. Nam quid teſtari ſit, quique dicantut ſignatores, minime omnium intellexerunt. Eſt enim, teſtari, non modo teſtamentu condere, ſed de quocunq, negotio tabulas, qua ad probationem valeant, vonficere. Huiul- modi autem teſtationes olim nõ à perſonis aliquibus publicis id eſt, tabulariis, ſiue tabellionibus, ſed à priuaris hominib. (ſicut& hodie teſtamenta ſieri neino eſt qui neſciat) lege, ad teſtium. ff. de teſtamentis, ſignabantur: quarum teſtatio-
num, obligationumq; præter lureconſultos, l. capite quinto.
t. adl. laltam de adult. l. Lucius, ff. de his qui notan. infa. l. ſi
P⸗rer. C. de fideiuſ.l. penul. ff. de donat. inter virum&vxo. leg.
moriz. fl. de pœnis, meminerunt Cicero, Quintilianus& alij. Ciceroin Quintiana: Tabulæ maximæ ſigais hominum no- bilium conſignantur, deſcenditur. Idem in eadem oratione:
Eius rei, conditioniſq; tabellas obſignarunt viri boni cõplu-
res, res in dubium venire non poteſt. Idem actione 7. in Ver- rem, Ipſe in tabellas refert, obſignat ſignis amicorum, pro-
1041 uidens homo: vt contra hoc crim en(ſi quando dpus eſſet) hac videlicet teſtificatione vteretur. Fab. lib.. cap. ſ. Contra ta= bulas quoque ſæpe dictum ſæpe dicendum eſt: cum eas non ſolum refelli, ſed etiam accuſari, ſciamus eſſe vſitatum. Cum ſit autem in his aut ſcelus ſignatorum, aut ignorantia, tutius,
ac facilius id, quod ſecundo loco iam diximus, tractatur: ſcili-
cet pauciores rei fiunt. Et cap.7. eiuſdem libri: Sæpe inter ſe collidi ſolent, inde teſtatio, hinc teſtes, locus vrrinque. Hæc e-
nim ſe pars iureiurando, illa conſenſu ſignantium tuetur.
Idem lib. 1 2. c. 8. Promittit litigator omnia, reſtein populum, paratiſſimas conſignationes, ipſum denique adaerſarium quædam non negaturum. Er paulo poſt Deniquę linum ru- ptum, aut turbata cera, aut ſine agnitione ſigna frequenter inuenies. Iuuenal. Satyr. 10. Teniet cum ſignatoribus auſbex.
Seneca libro 3. de Benefic. cap. 1. O curpem humani ge⸗ neris fraudis, ac nequitiæ publicæ confeſſionem! annulis no- ſtris pluſquam animis creditor. In quid iſti viri ornati adhibi- tiſuntè in quid imprimunt ſigna? Nempe, neille negetacce- Piſſe, quod accepit. Hos incorruptos vitos,& vindices verita- tis exiſtimas? Athis ipſis ſtatim non aliter pecuniæ commit- tuntur. Vlpianus c. ↄ. tit. de pœn. Solet&ita interdici ne inſtru-
menta omninè forment, neve libellos concipiant, vel teſtatiouer conſignent. Sed nemo melius, nemo dilucidius hunc teſtandi
obſignandique morem deſcribit, quam Paulus lib. †. Senten- tiarum, tit. ad leg. teſtam. his verbis: A mpliſſimur ordo decreuis eastabulas, quæ publici, velpriuati contractus ſoripturam conti- nent, adhhibitus teſtibus ita ſignari, vt inſummã marginu ad me- diampartem perforata triplici lino coſtringantur, atg, impoſttum
ſupra linum ceræ ſigna imprimantur, ut exteriores ſcriptureæ fidem
interiori ſeruent. Sed& decreta quoque magiſtraruum iſto modo obſigaari ſolita fuiſſe innuit Cicero lib. 1 G. Epiſt. ad Atticum his verbis: Buthrotios cum Cæſar decreto ſuo, q uod ego obſignaui cum muleis ampliſſimis viris, liberauiſſet, oſté- diſſetque nobis ſe, cum agrarij mare tranſi ſſent, literas miſſu-
rum, quam in agrum deducerentur, accidit vt ſubito ille inter=
iret. Sane Principes Romanos annulum habuiſſe conſtat, quo Epiſtolæ Reicriptaque eorum obſignarentur. Quius an- nuli teſtatur Trogus Pompeius patrem ſuum ſub C. Cæſare curam habuiſſe. vide luſtinum lib. 43. Mœcenatem qubque ſub Auguſto huic muneriatq; officio pr fuiſſe ſignificat Ho- ratius, Serm. lib. 2. Saty. 2. Quod& Dion Nicæus teſtatur in Auguſto.
b CA p. XNXNI Biſferentia itineris actus, Viæ, aliter explicara, quam vulgo ſoleut.
Vnnb⸗ Vlpiani hæc ſi unt, cap. i. de feruit. rnſtic. præd. Hter eſt:us eundi ambulandi hominis, non etiam inmentum a⸗ gendi, Vel vehiculum. Adlus, eſt iu⸗ agendi iumentum, vel vehi= culum. ſtaque qui iter habet, actum non habet qui actum habet, iter habet etiam ſine iumento. Via eſi ius eundi,&s agendli, Sam- bulandli. Nam s iter e* actum via in ſè continet. In huius ca pi- tis explicatione quæri ſolet, qui fieri poſſit vt via, iter& actum in ſe contineat: cum is, quihabet actum, iter quoque habere dicatur, ideoq́; tam late videatur patere actus, quam via, quæ hię diffinitur ius eundi& agendi eſſe. Verum iis omiſſis, quæ præterrationem omnem vulgo hac de re dicuntur, ſic reſpõ= dendum cenſeo: Si proprietatem verborum ſpectemus, quæ vel ex τlυν ipſo cognoſcitur, iter ius eundi ſiguificat, velcum equo, vel ſine equo. l. inter actum. de ſeruit. ruſti. præd. non agendi, ſiue ducendi. Actus ius agenditantum, non ctiam e- undi, vel ambulandi. Via tam agendi, quam eundi. Itaque, via, actum& iter merito continere dicitur. At enim ius eundi et- iam ſine iumento habere dicitur is, qui actum habet. Fateor:
ſedex præſumpta mente paciſcentium, non ex vi,& proprie-
tate verbi, cum ſit veriſimile, eum, qui agendi iuménti, aut
vehiculi ius concedit, eundi quoque(quod minus eſt)con=
cedere. Idem in alienatione ac donatione animaduertere licet: vt ſimile exemplum huius rei declarandæ gratia ade ducamus. Nam tametſi alienatio; verbum generale ſit, do- narionem,& venditionem complectens, l.. C. de fundo dot. tamen qui ĩus habet donandi, eundem& vendendi quoque
“
—*
— 1
8 4 ..
1
—“ * 4
———.————— —,——— 9. —— 6————*. 4““ 3— R. 3

A 5 5 3 re.
104² Franc. Duareni
ius habere conſtat.l. cui ius. de regu. iuris. atque ita effectu& poteſtate plus non continet alienatio, quam donatio ob præ-
ſiumptam voluntatem contrahentium. Licet quantum ad ver-
borum proprictatem attinet, ſecus dicendum ſit. Quidam id- circo viam plus continere, quam actum aiunt: quod viam ha- bens, non eundi modo,& agendi, ſed trahendi quoque lapi- dem, aut tignum:& præterea haſtam rectam deferendi ius habeat. Quod quanquam verum ſit, l. cui cella. de leruxaldie prædio. tamen aliò hic Vlpianum reſpexiſſe obſcurum nõe. CAr. XXXII. Explicatum Scæuolæ reſponſum ſub tit. de ſeru- b vrb. prædio. cap. vltimo. Anuam in publico aperire, ſicut& ſtillicidium habere xcuiq, li- I=u id abſq, vicinorum incom modo fiat, vt Scæuola re-
*
ſ(pondit. Quod priſcis temporibus Romæ permiſſum non fu-
itle argumento eſt: quod memoriæ proditum eſt, cum bene meritis de Repub. Imperatoribus publice decernerètur areæ, ad ex ædificandas domos, ſummum illorum honorem fuiſſe
adiici decreto, vt fores extra aperit entur,& ianua in publicum
reiiceretur. Alcon: in orat. Cicer. in Piſo. Plin: lib. 36. cap. 1. Ariſtot. ib. 2. œcon. Scæuolæ verba hæcſunt, cap. vlt. de ſer- nit. vib. præd. Lucius Titius aperto pariete domus ſu, quatenuas ſtillicidii rigor,& tignorum protectus compe: ebat, ianuam in pu
blico aperuit. Quæro cum neque luminihus Publii Meæuii vicini,
ne que itineri ohiceret, neque ſtillicidium in vicini dome caderet: an aliquam altisnem Publius Mæuius vicinus ad probibendum
halet et? Reſpondi, ſecundum ea, quæ propouerentur, nullam ha-
bere. Cæterum ſtullicidij rigorem hic accipe, quatenus labitur
aqua per protectum: antequam vergere,& flecti deorſum in-
cipiat. l.. ff. de flum. Nam rigidum flexo opponitur apud La-
tinos autores. Hinc rigorare, verbũ, quo Plinius vtitur. Quod autem tefert Scæuola, Lucium Titium, quatenus ſtilliciaij ri⸗
gor,& tignorum protectus competebat, ianuain in publico
aperuiſſe: non ita accipiendum eſſe arbitror, vt vulgus putat,
quaſi ob ſtillicidium, vel protectum id ei licuerit. Nam de ſtil⸗ licidio non minus apud Scæuolam dubitatur, quam de ianua. Sed quod non vltra protectum ſoletent veteres ianuas ſuas in publicum reiicere: veriti ſcilicet, ne pluuia,& aeis intem perie corrumperentur. W
C A v. XXXIII. Locus Pauli enucleatus, cap.⁊ ztit. de ſeru.vrb. præd.
S⸗ ruitus luminis, eſt ius habenai feneſtram verſus ædes alienal. . 3. de ſeru. vrb. præd. Nam abique conſtituta ſeruitute lu- uien à nobis immiſſum non cogitur vicinus excipere. l. eos.tit. eod. Cui conſentaneum eſt, quod Xenocrates dicebat nibil referre, oculoine, an pedes in alienum inferas. Plutatch. in lib. wtel αννe᷑τ5. Qui hanc ſeruitutem debet, non prohibetur al- tius ædificando obicurare ædes, aut proſpectum offendere,
modo lumen totum non auferat. Itaque vitandi huius in- commodigtatia, perutilis eſt ſeruitus, ne luminibus aut pro-
ſpectui officiatur.j. inter ſeruitutes. eod.tit. Sed videndum eſt, quis ſit ſenſus Pauli verborum, cap. i5. de ſeruit. vtb. pręd. quæ ſubobſcura habentur. Lumen, id eſt, vt cælum videatur,& in-
tereſt inter lumen& proſpettum, Nam proſbellus etiam ex infe-
rioribus loci eſt:lumen eæ inferiore loco eſſe non poteft.l. lumen. eod. tit. Et exiſtimo, Paulum non de luminum ſeruitute lo- qui, vt vulgo cenſent alij, ſed de ſeruitute, ne luminibus offi- ciatur, potius. Nam Vlpianus lib. 29. ad Sabinum, de ea ſerui- tute diſſeruerat, oſtendere volens, quid inter eam,& ſeruitu- tem, ne proſpectui officiatur, intereſſet: ex eoque Vlpiani lo- co ſumptum eſſe cap. 1 4.& 16. eiuſdem tractatus: ex inſcri- ptione vtriuſque ſatis perſpicuum eſt: inter quæ duo capita hæc verba Pauli interiecta ſunt, quibus differentia ab Vlpia- no tradita, fuſius explicatur hoc modo: In proſpectu ideo plus quis habere dicitur, quia proſpectus non tantum ex ſuperio-
ribus, verum etiam ex inferioribus locis eſt: Lumen ex cœlo
tantum,& ſuperiore loco eſt. Proinde qui debet ſeruitutem ne luminibus officiatur, iuxta ædes vicinas quiduis facere po- teſt, modo lumen ex cœlo veniens non impediat.
4
A
)
De vſucapione ſervituti:& an titulus in ea ſit neceſſarius. ¶Eruitutes omnes, tam vrbanorum prædiorum, quam ru.
ticorum, eius ſunt naturæ, vt non poſſint vſucapi.l. ſequi-
tur.§. vlt. ff. de vſucap.l. ſeruitutes. de ſeru. Non poſſunt enim poſſideri, cum res ſint incorporales, l. ſeruus.§. incorporal ſf de acquirendo rerum dominio, ac ſine poſſeſſione eaque con- tinuata nulla eſt vſucapio. l. 3. ſine poſſeſſione. ff. de vſucap.
Vtilitatis tamen cauſa receptum eſt, vt tempore,& diuturno
vſu acquirantur. d. I. ſi quis diuturno. ff. ſi ſeru. vindic. l.1. 2. C.
de ſer.& aqua. Nam vſus earum poſſeſſionis loco eſt. l. quoti- es via. fl. de ſeruit. Theoph. tit. de interdict. lib. Inſtit. 4. Vnde huiuſmodi acquiſitio, tametſi proptie vſucapio non ſit. d. z. de vſucap.tamen pro vſucapione habetur,& quaſi viucapio quædam eſt, vtiliſque actio eo nomine competit, d. l. ſi quis
diuturno:& quaſ leruitus dicitur acquiſita. l. 1. Cod. de aqua
plu. arcend. Tempus autem hoc non aliud eſſe puto, quam quod rerum immobilium acquiſitioni conſtitutum eſt,l.2.C. de ſer.& aqua. id eſt, decem annorum inter præſentes, viginti inter abſentes, l. 1. C. de vſucap. transfor. l.vlt. C. de prælcript. longi temp. idque generaliter accipiendum de omnibus ſr. uitutibus, tam ſis quarum vſus aliquando intermittitur, vt iti- neris,& viæ, quam aliis quibuſcunque. l.1.§. vlt. de aqua plu. arcend l. apparet, de itine. act. cum aliis ſupra citatis inl. 2. 9.vl. eod. tit. Qua de re Longouallius accurate diſſeruit. Sed anti- tulus in hac acquiſitione neceſſarius ſit, quæri ſolet. Et vulgo receptum eſt, neceſſarium non eſſe propter Vlpiani verba, cap. 10. tit. ſi ſeruit. vind. Si quis diuturno vſu,& longa quaſi poſſeſſione ius aquæ ducendæ natlus ſit, non ei neceſſe eſt docere d⸗ iure, quo aqua conſtituta eſt(veluti eæ legato vel alio modo ſid vtilem habet actionem, vt aſtendat per annos( forte tot) vſumſe non vi, non clam, non precario. Verum ego hanc ſententiam probare nunquam potui, Vlpianumque aliter, quam cæteri, interpretari ſoleo. Sciendum eſtigitut᷑, in actione confeſlotia de qua ſub eo titulo diſſeritur; de iure tantum quæri, non de facto: id eſt, eam actionem ei tantum dari, qui ſeruitutem libi tompetere docuerit, nec vllam vſus, ſeu poſſeſſionis rationem haberi. l.z.§.vlt. eod. tit. Hoc autem ita accipiendum eſſe VI. pianus hic admonet, niſi diuturna fuerit ea poſſeſſio, nempe decem annorum inter præſenres, viginti inter abten es, vt au- te diximus.ldque locum habet, ſi cætera concurrant ad vluca- pionem neceſſaria: ſeilicet titulus,& bona fides: l. nullc: C. de rei vind. l. Celſus. ff. de vſucap. Nam qui hanc velut longe pol-
ſeſſio nis prærogatiuam habet(vt veibis vtar eiſdem Vlpi. cap.
J. de itin. act. pri. quibus non leuiter confirmatur noſtra opr- nio) non c gitur docere de iure, quo ſeruitus conſtuuta eſtzvt pe hic ait:id eſt, vt nos interpretamur, non cogitur probare, 1bi acquiſitam eſſe iure ſeruitutem his modis; quibus iure ci- uili acquiritur, puta à domino prædij venditam, donatam, aut legatam fuiſlesſ. j. de ſeru. l. 3. f. de vſufr. Hanc enim ac auiſi tionem, quæ ipſo iure nõ fit, tuetur Prætor, vtilem actionem
dando, vt quaſi ſeruitus acquiſita eſſe intelligatur. l.i. 9. Vit. ff
de aqua plu. arc. Quod autem Accurſiani ius pro titulo hicac⸗ cipiunt, in eo vehementer falli nobis videntur; cum longe amplius,& maius ſit in hoc tractatu ius, quam titulum habe⸗ re; atque ita paſſim eo verbo vſos fuiſſe veteres competimus. 1.2. vlt. ſi ſer. vind. l.I.§. vlt. de aqua plu. arcen: l. apparet. 5ſe iti ne. act. priua. ltaque probabilius eſt in rebus quoque incotpo- ralibus longo tempote acquirendis, titulo opus elle, cum pręſertim nulla ſatis firma ratio ſit, cur à iuris regula de rerum vſucapione recedamus.d. L nullo. Nec enim verum eſt, quõd pro ratione vulgo adfertur. Nes non magni momenti ſeruiiuids pradiorum à iuris autoribus habita eſſe; cum nullus in iure ci⸗ uili locus maiore cura, ac ſtudio ab eiſdem tractatus reperia- tur. Et ſatis conſtat ex Cicerone, cauſas, in quibus iurapræ- diorum verſarentur, olim Centumuirales,& inter grauiſſi- mas numerari ſolitas fuiſſe. lib. i.de orat.
CaA. XXXV. Ciuile iudicium,& criminale quid ſit. 1 quæ pro maleſiciis comparata ſunt, quædam cri-
minalia dicuntur, alia vero ciuilia, l. vlt. C. de iniuriis.§. in ſumma.
4
———————.——
—2„„

M
1 un Elcet tulu Kbottin
7
Dißutat. anniuerſ. Lib. I. b 1045
ſumma lnſtitut. eodem titul. Nam ad maleficia vindicanda quibus magnopere publica tranquillitas turbatur, Variæ ſunt pœnæ legibus,& iure ciuili conſtitutæ. de quibus ſab titu. de pœnis,& alibi. Et quia accuſatio ad eam rem valde eſt neceſ ſaria, vt teſtarur Cicero in Orat. pro Roſcio Amer. petmiſſum eſt, non ſolum ei, cui nocitum fuerit, ſed interdum etiam cui- uis è populo nocentem hominem deferre,& accuſare.§. 1. Inſtitut. de publ iad. Eſtque huius aceuſationis finis,& ſco- pus, vt Reih duamlohes violando, non mediocriter offendit, pœnas debitas perſoluat, non vt accuſatori quicquam præ- ſtet, lelicitatio.§. quod illicite. ſf. de pub.& vect. Quſſquis au⸗ tem ita accuſatur, criminaliter dicitur conueniri. N ec quic- quam referre puto, corporaliſne ſit, an pecuniaria pœna, qua eius audacia coerceatur. nota.in l. 3. ff. de ſepulc.violat. dicto §. in ſumma. Sed cum hac ctiminis executione, Reip. tantum conſulatur, non etiam accuſatori, grauiter forte læſo, proditæ ſunt priuatæ& forenſes actiones, quæ ad priuatum ipfius a- gentis commodum intendantur: r furti actio, vibonorum rap. legis Aquiliæ, iniuriarum& ſimiles, quæ ciuiles, non cri- minales dienntunsprop eten quod humanius, atque vt eiuem decet, tunc agatur. l. ff. de incen. rui. nauf. l. vlt. de pri. del. 1. vlt. de furtis. ſ.vlt. C. de iniur.& quando ciuil. act. crim. præiu. Dicuntur etiam pecuniariæ huiuſmodi cauſæ, quod agens ad pecuniarium propriamque commodum principaliter reſpi-
ciat.. i. ff. doteſtib.l. interrogari. C. de quæſt. l.properandum,
C. de iud. In criminaliautem iudicio hoc potiſſimum ſpecta tur, vt admiſſum publicæ vtilitatis cauſa in exemplum vindi- cetur, tametſi eius rei gratia plerunque pecuniaria ſequatur condemnatio. dicto§. quodillicite. Ex quo berſpicuum eſt, non ſat probabilem eſſe quorundam, alioqui eruditorum, o- pinionem, ideo contendentium„cum pœna pecuniaria filco adiudicatur, ciuile iudicium eſle, quod pecuniaria cauſa cre- bro opponatur criminali apud iuris auctores. b
C A p. XXXVI. Ciuilium iudciorum diuiſiv. wilium iudiciorum quædam priuata ſunt, quædam popula- rta. Priuata dicuntur, qua ei tantum cuius priuatim inter- et competunt: de quibus ſub tit. de briuat. delict. Huius generis
eſt furti altio, cendictio fartiua, vi bonorum raptorum, inuu-
riarum,& alia ſimiles. Popularia iudicia, ſen populares actiones, dicuntur, quæ dantur cuiuis ex bopulo publici iuris tuendi cauſa. l. i. de pop. act. Harum nonnullæ ad commodum publicum Principsſiter ſp-ctant, vt quæ aduerſus album Prætoris cor- rumpent em proponitur. l. ſi quis id quod. de iuriſd. Ac ſi plu- res agere volent, Prætoris etit, eam controuerſiam dirimere, 4 & magis idoneum eligere, quod genus iudicij à veteribus, di- uinatio voca batur. l. ſrplures, de popu. actio. Itaque nemo ex pPopulo eas dicitur habere in bonis ſuis, l. pen. de pop. actio. l. ſi quis pro eo.§. vlt. de fideiuſſor. niſi litem conteſtando cæte- ros excluſerir, quo calu lucro eius cedit victoria.l. ſicui. de verb. ſign. l.eum qui.§. in popularibus. de iureiur. Aliæ ad pri-
uatam alicuius iniuriam principaliter pertinent. vt ſepulchri
violaii actio,& ſimiles: quas qui habet, recte dicitur eo locu- pletior eſſ. Nam cæterisa gere volentibus, ſi velit, præfertur: & procuratorem conſtituere poteſt, licet in aliis non poſſit. l. 3 6pop. act.¹.3.& 6. de ſepulc. viol.l. licet. l. non cogendum.
§.quiita. de procurat. l. ſi vero. de his, qui deiec. vel effad. Item
Malieri& pupillo hæc dantur, aliæ non item l. 6. de pop. actio. C A p. XXXVII. Cuminalium iudiorum diuiſſto b ¶ Kiminalium iudiciorum Juedam ſant publica, quædan uonpublica, ſeupriaata. l.1. de publicis iudiciis.l.. depœ- nis. quis ſit fugitiuus. de ædilit. edicto. Ac ne homonymia Verbinos fallat, animaduertendum eſt, publicum iudicium ſiquando dici omne iudicium criminale; licet criminis exe- cutio non cuiais permittatur.. interdum, de pub. iud. Idque ad differentiam iudicij ciuilis& priuati, in quo ſeilicet dere fa- miliari,&c priuata agitur. l. 3. de erim. ſtel. Nam alioqui fur- tum,& alia id genus maleficia, publici iudicij non ſunt.l. vlt. ff. de furt. l. ſtellionatus. ff. de extraord. crimin. Et hocſenſu iudicium de famoſis libellis bublieum dici poteſt. l. quod
Senatus. ff. de iniut. quanquam nonnulli ad legem Iuliam maieſtatis id referant. Alciar, in l. hæc ſtipulatio. de verb. ſig:
2 9
In noſtra autem diuiſione publica iudicia intelligimus, quæ
certis quibuſdam legibus populi Romani conſtiturta ſunt. l.3. de præuaric. Eaque variis ex cauſis ſic appellata videntur. Pri- ma, quia leges huiuſmodi publicæ dicuntur. l. vlr. de colle. l.. ad leg. Corneliam de ſicar. l.J. cap. vbi ſena. vel clariſ. Secun- da, quia populi ipſius cognitio& animad uerſio erat priſcis temporibus, vt docet Pomponius c. 2. de orig. iur. Tertia, quia maxime ad Rempublicam pertinet eorum facinorum vindicatio. Quarta, quia legibus illis executio& acculatio pu- blica effecta, id eſt, cuilibet è populo permiſſa eſt.§.i. Inſtit. de public. iudi. Aſconius Pædia. in 1. actio. Ciceroin Verrem: Cauſæ etiam priuatæ ſunt, ſed repetundarum, ambitus, ma- ieſtatis& cæteræ, Reipub. cauſa conſtitutæ ſunt. Ciceropro Kabirio, Mifera eſt ignominiai udiciorumpublicorum, miſe- ra mulctatio bonorum, miſerum exilium. Idem publicarum quæſtionum ſæpe meminit, ſicut& Pom ponius noſter capi- te poſteriore de origine iuris. Nec igitur populares actiones in hunc numerum referuntur, tamerſi publicæ aliquando di- cantur, l. eum, qui iureiuran. quia criminales non ſunt, nec ac- cuſationem continent, vt ex iam dictis conſtat: nec luſpecti tutoris accuſatio, quæ quamuis pateat om nibus, ex illistamen legibus non deſcendic, quæ horum iudiciorum exercendo- rum ordinem, vim,& poteſtatem continent. l. ordo. ff. de pub. iud. l. 3. de præuaric. Ideoque dicitur non publica, ſed quaſi publica: accuſatio...§.contequens. de ſulpe. ruto. Vnde ſuſpectus, remotus à tutela non continuo infamis fit: cum publico damnatus iudicio notetur infamia. J. infamem. de pub. iud. 9. ſuſpectus. Inſtit. de ſuſpect.tut. Et, vt ſummatim dicam, quæ iudiciis publicis attribuunt illæ leges, non conue- niunt accuſationi ſuſpecti cutoris, hoc vno excepto, quodo- mnibus patet. Falluntur ergo qui putant à luſtiniano, lib. 4. Inſti. publica iudicia definiri, quorum executio cuiuis è popu- lo datur.§. I. Inſt. de pub. iud. cum(wua tradat Iuſtinia- nus, non diffinitionem. Hæciudicia recenſentur ab Vlpiano c. J. de publ. iud.& à Iuſtiniano ſub rit. de pub. iud. Inſtit. lib. 4. Quibus iudicium de hæreticæ impietatis crimine addendum eſt ex Archadij conſtitutione. l. Manichæos. C. de hæret. Sed & præuaricatio nonnunquam publici iudicij eſſe dicitur. l. 3⸗ de præuar. Sepulchri violari iadicium,& concuſfionis inter publica non numerantur, niſi forte violando, velconcutien- do vis facta eſſe proponatur, vel quicquam aliud admiffum, quod ad leges publicorum iudiciorum pettineat. l. ſepulchri violati crimen. de ſepulc. viol.l. 2. de concuſſ- Publicozum iu- diciorum quædam capitalia ſunt„quædam non capitalia. l. 2⸗ ſt. de pub. iudic. Capitalia ſunt, ex quibus pœna non eſt mors. l. capitalium. de pœn, exilium quo ſcilicer amittirur lbertas, aut ciuitas. Nam relegatio, pœna capitalis non eſt, nec pro- prie exilium dicitur. d. l.z. edicto. de bon. pofl. l. z. de pœn. kli⸗ cet capitalis. de verb. ſig. Vnde Ouidius ad Auguſtum, Quippe relegatus, non exul dicor in illo. Parcuque fortunæ ſunt tibi verba mes. Deportatiautem vere exules ſunt„quicarent ciuitate, id⸗= deoq; modo apolides, modo peregrini dici ſolent. I. quidam ff.de pœn. l.1. Cod. de hæred. inſti. l. ſed ſi hac. ff. de in us vos Exilii tamen appellatio nonnunquam latius paret, pro rele- gatione ſcilicet, quæ ſalua ciuitate contingit, Iſed etſi quis. ſf. ſi quis cautio.l. exilium. de interd.& rele.t apud Giceronem in orat. pro Cecinna,& eundem Ouidiutrn„cum ita librum ſuum alloquitur. b Vade,ſed incultus, qualem decet exulir oſſe: Infelix habitum temporis huius habe. Non publica, ſeu priuata dicuntur, de quibus nibil cau⸗ tum eſt legibus illis, de quibus ante diximus, eaque lib. Di- geſtor. 47. continentur. Ac ex iam dictis fa cile coſligi poreſt,
—
in huiuſmodi iudiciis non quemlibet ex populo idoneum
accuſatorem eſſe, ſed eum duntaxat, ad quem res pertiner, tametſi iure non ſatis ĩd expreſſum reperiatur. Ro. inl. vli. f. de priua. delict. Cæterum quæ his tribus capitibus continen- tur, quamuis in ſpeciem leuia lint, tamen tota hæc diuito dilucide(niſi fallor) ac breuiter à nobis expoſita iuuenibus legum ſtudioſis vtilis admodum futura eſt„ braſertim ad

“ 1 1 4 4 4 * 6 4
eam iuris ciuilis partem intelligendam, quæ adcrimina perti- net. Quam ex recentioribus luriſperitis quidam ſane acutus, quadam(vt reot) incognita magis, quam iudicij aut docttinæ
inopia, Sanctionem vocauit: cum ſanctio noniuris lejectie quam nobis ſcriptam reliquit luſtinianus, partem aut tracta
tum aliquem ſignificer, ſed cuinſque legis pattem illam po-
ſtremam, qua aduerſus eos pœna ſtatuitur, Seileginon ob- 3 temperaueri.§. ſancta. Inſtit, de rer-diui-l. Satctio. de pœn:
C A T. XXNVIII. Falſam éſſé quod vulgo dicitur, Nemintm Iine accu-
3i e3 S.K ſatione damnandum eſſé. 1 — Ccuſatio 8 maleficij alicuius apud iudicem delatio ad M e⸗ſaier publicam ſolenniter facta. Dicitur, Ad vindi- ctam publicam: vt intelligamus actionem„quæ ad priuatum alicuius commodum, vel vindictam priuatam intenditur, ac- b cuſationem proprie non eſſe quod velex d.ffinitione actio- nis ſatis apparet: Actio ius perſequendi,&e.§. 1. Inſtit. de actio. Improprie tamen aliquando pro accuſatione accipitur, l.r. ft. de crimen ſtelliona.& C. quando ciui.act. crimi. vnde perdu- ellionis actio Ciceroni, notat. in l. qui accuſare. Cod. de eden. ſic& accuſatio pro actione nonnunquam apud eundem in part. orat. Crimen apud lureconſultos, atque adeo vetetes o- mnes Latinos autores, pro accuſatione, ſiue criminartione crebro vſurpatur. l. nullum crimen. ff. de reg. iur. l. ſi cui cri- men. ff.de accuſ. Dicitur, Solenniter facta: quoniam abſque
libello inſcriptionis nemo admittitur ad accuſandum. l. hbel-
lorum.ff. de accuſ. l.z. C. de his, qui accuſ. non poſl. Denunria-
tio tamen, quæ ab accuſatione non parum differr, citra inſcri-
ptionis vinculum recipitur. Ea autem magiſtratibus hieri olim confueuit per cerros homines, quibus id munus publice mandatum, ne grauiora facinora, deficientibus forte accuſa- toribus, impunita manerent. hidicebantur Starionarij, ſiue Irenarchæ.I. ea quidem. C. de accul. l. 1.§. quies. de offic. præ- fect. vrb. l. Diuus Adrianus, de cuſto. reor. l.1. C. de cu.& ſtat. Quo argumento& procuratoribus, quos vulgoregios, ſeu filcales hodie vocamus, hæc inſcribendi neceſſitas remitti de- bet, hocque iure vtimur. Verum ne prætext u muneris ſui in- nocentibus negotium faceſſant, ſi quid calu mnioſe,& frau- dulenter denuntiaſſe deprehenſi fuerint,& notoria falſa, id eſt, elogia,& teſtificationes falſas ad Præſidem miliſſe, impu- nitam eorum audaciam remanere non oportet, d. l. ea qui- dem. d. l.. de curio. d. l. diu. Adria. l. ab accuſator. ad Senatuſc. Turpil. Quod ſi quis vulgarem regulam obĩcciat, qua dicitur, Neminem ſine accuſatorem damnandum eſſe. J. reſcripto.§. ſi quis accu. ff. e mune.& hono. ideoque denuntiationem ſo- lam, vt cognoſcat Præſes,& iudicet, non ſufficere. Reſponde- bo, vulgus interpretum eam regulam confinxiſſe, nec apud vllum iuris auctorem extare. Nam Vlpianus, quem eius regu- læ auctorem citant, non prohiber, quo minus citra accuſatio- nem facinorolus puniatur(id enim publicæ vtilitati maxime aduerſarium eſſet, nemine fortaſſis accuſare volente) ſed an- tequam ſit reus delatus, interim ab honoribus eum arceri ve- tar. d. 1reſcripto. l.eus delatus. eod. tit. l.1. C. de re. poſt. Quin etiam iubentur Magiſtrarus, latrones,& alios quietem publi- cam turbantes conquirere,& ſeueriſſime in eos animaduer- tere. l..§. quis. de oflic. præfect. vrb... 4. ff.ad leg. Iulia. pecu.ſ. 3.J. congtuit. ff. de offic. præſ.§. vlt. de colla. in nouel. l.i. C. de cuſto. reor. I. ſi quis in hoc. C. de epiſc. Et hanc ſententiam
conſuetudo, quæ optima legum interpres dicitur, confirmat.
1.ſi de interpretatione. ff. de legib. Vnde optimus Imperator Traianus ad Plinium, Chriſtianos, quibus fauere videbatur, conquitendos non eſſe: ſed ſi deferantur,& arguantur, puni- endos ſcribit, lib. 10. epiſt. Plinij. Qui locus innuit moris fuiſ-
ſe, vt alioqui nocentes& ſcelerati, nemine deferente, conqui-
rerentur à iudicibus. Veruntamen conſultius fecerit Quæſi-
tor, ſi non niſi fama publica, aut alia non leui cauſa motus, ad b
huiuſmodi inquiſitionem acceſſerit, vt à ſe omnem calumniæ ſuſpicionem amoliarur. l.i. f. ad l. Corn. de ſicariis, c. qualiter. & quando, de acc. Ob eam enim cauſam excuſabitur, quam-
uis reus forte conuictusnon fuerit. arg. l. habitator. ff. locat.
l. ſi quis fumo-ff. ad leg. Aquil.
104 Franc. Duareni
CAXr. XXXIX. Plures ſimuladaccuſandum admitti poſſe ſiinter iyſis
conueniat, contra receptam opinionem.
O periori capiti illud addendum eſſe duximus, quod cum alias publice docendo acriter tueremur, adνα qui- buſdam viſum eſt, nec facile recipiendum, quos Bartoli, cate- rorumque eiuſdem notæ ſcriptoruùm auctoritas magis, quam rationes noſtræ commouebant. Id autem eſt(vt breuiter ac ſimpliciter referam) Plares ſimul ad eundem hominem abeu- ſandum, eiuſclemque maleſicij, adm itti poße, ſi inter ipſos conue- nuat. l. ſi accuſaroribus. C. de accuſatio. Nec enim rei contra- dictionem morarime dicebam, cuius nihil intereſt, anab v= no, an à pluribus ſimul, qui loco vnius ſint, deferatur. Quin- imo videtur hoc eiexpedire, vt plures ad damna,& ſumptus in litem factos, ſi vicerit, obligatos habeart. l. ſi quis decedens. §. vlt. de lib.leg. Quæ tametſi vera ſint, non tamen inficias eo, cum quis ab vno accuſatus eſt,& receptus inter reos, Anemi- ne alio accuſari eum poſle, ne diuerſis iudiciis ſæpius de lalute ſua periclitetur. l.qui de crimine. C. de accuſ. l. hĩ tamen.§.vlt. ff. cod. tit. Quod ſi non conueniat inter accuſatores vt ſimul omnes accuſent, indicis officio dirimetur ea controuerſa,& magis idoneus præfertur, habita ratione digaitatis, morum, ætatis eius, quod intereſt,& aliarum huiuſmodi rerum, de quibus apud Ciceronem iuculenta,& copioſa eſt dilputatio in Diuinatione in Verrem,& apud noſtros auctores variisin locis: quod aduerſus aliorum omnium ſentenrtiam ſicintelli- gendos eſſe cenſemus.. ſi plures. ff.de accu. l. 3. ff. de lb. hom. exhi.l. ſi vero. ĩ.hæc autem. ff. de his, qui deiece. I. fipiures. ff de pop. act.I. 2§. vlt. f. ad leg. Iuliam de adult. Quo caſutamen omnium æque intereffet, omneſque ſuam iniuriam peiſe- querentur, eorum neminem ab accuſatione ſummouendum eſſe conſtat. l. 3. ff. de ſepulc. viol. Sed an in ſolidum pœna fin- gulis adiudicabitur? Puro adiudicandam eſſe, ſed ita demum, ſi nihilo ſit leuior vni facta iniuria, quod eadem opera cæteris quoque illata ſit. l. ſi plures. ff. arbor. fur. cæſ. l. cum, quiinno-
centem.§. ſi iuxta. ff. de iniuriis. b
C aA b. XI.
Theodoſtanæ couftitutionis de iure libero- l interpretatio.
22.
NIVI'avnquam res maiori curæ fuit ſapientiſſimis quibuſ- que KReipublicæ gubernatoribus: quam liberorum, qui- bus repleatur ciuitas procreatio,& educatio. l. 1. ff. ſolut. mas trim. l. cum ratio. ff. de bon. damn. Hac enim ratione huma- num genus alioqui breui interiturum, immortale quodam- modo redditur. Gal. 14. de vſu part. Qua de re ita luſtinianus noſter ſcribit in quadam conſtitutione: Ei⸗8 σ₰⁴αμασεετοενes ceενσeννμςιντυ Gↄσσρ ά̈ ves d Ahaναag brsXvHa„M)eld O er ricπνοπτνæ dvsvνese a n ulves nvexs, 716 8es Piar- bεπτaε: h 509, 52i Touετ⁶νᷣτι xůſ uυαε Aavx‿ou Xde‿αινμεννο α½ Areς νμνιmεπεμά⁶deæsæ à ν U‿ᷣμνν TA ANA 10 v0ua- bernhvreν rdsαπηνονοσeηκαα Ʒer Ad⁴ποο, T1re æTpaμασσνν,d7 Ioppoic. T0Aᷣ τ ᴵ) μ dxο,μσ adonc( dε aieν) rc avbτεns voui i&& O Avxννναεπιμ, GaXOeiovc 76v d AMav Opovri oc btsnX* ASr. Hinc Horatius ſapientiam fuiſſe quondam ait, Concubitu prohibere vago, dare iura maritis,&c. Quod ea res procreationi non parum officere ſoleat. Aceo maius ſemper fuit veterum circa eam rem ſtudium, quod maxime vererentur, ne cinitates ſuas abſque ciuium copia & multitudine tueri ab hoſtibus,& latronibus non pollent. Vt autem de Hebræis, Perſis, Athenienſibus, Lacedæmoniis, aliiſque populis, gentibuſque barbaris ſileam, ac de Roma- nis tantum verba faciam, à quibus hocius, quod interpreta- mur, profectum eſt, huius rei fidem facit orario Metelliillius Numidici apud Gellium, quam in Cenſura ad populum ha- buit, vt oſtenderet ciuitatem ſaluam eſſe ſine matrimoniorũ frequeatia non poſſe. Si ſine vxore poſſemus, Quirites, ele, omnes ea moleſtia careremus. Sed quoniam ita natura trad- dit, vt nec cum illis ſatis commode, nec ſine illis vllo modo vi- ui poſſit, ſaluti Perpetuæ potius, quam breui voluptati conſu⸗ lendum. Sed multo illuſtrior eſt,& vberior Auguſti de 4 10 3

C4*. MI.
hfunt affruuutns rum ateyaru umtesmuioc ane ſiit qeni pabucx gudemaordur gae uuturocterio Keturli 0. H. de doa. dumn. lran 0qui deeu interturun, une
Diſßput. anniuerſ. Lib. I. 1045
re ad pop. Romanum oratio apud Dionem libro ſ6. quam
qui volet inſpiciat. Eſt enim ea prolixior, quam vt commo-
de huc transferri poſſit. De vtroque autem id eſt, Metello & Auguſto ita ſcribit Florus in epirome Tici Liuii, lib. 39.
Metellus Cenſor cenſuit vt deducere vxores omnes omnino cogerentur, liberorum creandorum cauſa. Extat eius oratio, quam Auguſtus Cæſar cum de maritandis ordinibus ageret, velut eo tempore ſcriptam in Senatu recitauit. Cæterum lu- re Romano maxime iis, qui nuptias contraherent, liberoſq; haberent, propoſita fuiſſe præmia, iam inde ab Anguſti tem- Poribus apud varios auctores comperimus, quorum lectio ad iuris noſtri cognitionẽ magnopere conducit. Nec eo con-
tenti, pœnas etiam aduerſus cœlibes& orbos excogitauere,
quas ſuſtulerũt deindo quidam Chrĩſtiani principes, cum vir- ginitatem& cælibatum Deo gratiorem eſle,& acceptiorem coniugio didiciſſent à Theologis. Sed verba ipſa auctorum præſtat hic adſcribere: 8 Mart. lib. 2. ad Cæſar. Kerum certa ſalus terrarum gloria, Caſar, Soſpite quo magnos credimus&ſe Deos: Si feſtinatus toties tibi lecta libellis Detinuere oculas carmina noſtra tuos: Quod fortuna vetat fieri permitte videri, Natorum genitor oredar vt eſſe trium. Hac ſidiſplicus, fuerint ſolatia nobis: Hac fuerint nobis præmia, ſi placui. ldem in Næuolum lib. 3. Nunquam dicis, Aue, ſed reddis, Nauole ſemper, Quod prior& Curius dicere ſæpe ſolet. Cur hoc expettas a me? rogo, Neuole dicas. Nam puto, nec melior, Næuolé, nec prior 6s. Præmia laudato tribuit mihi Cæſar vterque, Natorumque dedit iura paterna trtum,&c. Idem lib. ↄ. ad lulimämu.ʒ Rumpitur inuidia quidam chariſßsime Iuli, Quod me KRoma legit, rumpitut inuidia. Rumpitur inuidia, quod turba ſemper in omni Monſtramur digito, rumpitur inuidis. Rumpiiur inuidia tribuit quod Cæſar vterquo Ius mibi natorum, rumpitur inuidia. Idem lib. 8. in Dentonem.
Neſcio quid, de te non belle Dento fateris, Coniuge qui ducta iura paterna petis. Sed iam ſupplicibus dominum laſſare libellus Deſßne,& in patriam ſerusab vrbe redi. Nam dum tu longo deſerta vxore diug. Tres qaæris natos, quatuor inuenies. ldem lib. 9. ad Fabullum. Vxor cum tibi ſit formoſa, pudica puella. uid tibi natorum iura Fabulle trium? Quod petis a noſtro ſupplex Dominoque Desque, ITu dabis ipſe tibi,ſi otes arrigere. Hinc ille iocus in Munnam, qui pauciſſimos habebat diſcipulos, apud eundem lib. 10. Iura trium petiit à Ceſare diſcipulorum Aſſuetus ſemper Munua docere duas. Cornel. Tacit, lib. z. Annal.
De Prętore in locum Vipſanĩi Galli quem mors abſtulerat, ſubrogando, certamen inceſſit. Germanicus atque Druſus (nam etiam tum Romæ erant) Haterium Agrippam propin- quum Germanici fouebant. Gontra plerique nitebantur, vt numerus liberorum in candidatis præpolleret, quod Lex iu- bebat, Lætabatur Trerius cum inter filios eius„& leges Se- natus diſceptaret. Victa eſt ſine dubio lex, ſed neque ſta-
tim,& paucis ſuffragiis, quomodo etiam cum valerem, leges vincebantur.
Mem lib.z. KRelatum deinde de moderanda Papia Poppæa, quam ſe- niĩor Anguſtus poſt lulias rogationes in citandis cælibum pœ-
nis,& augendo ærario ſanxerat ‚necideo coniugia,& edu-
reditatibus prodeſſer.
tius, quam eum cui dabat.
pertinere, eo
cationes liberorum frequẽtabantur præualida orbitate. Cæ- terum multitudo periclitantium gliſcebat, cum omnis domus delatorum interpretationibus ſubuerteret ur.
Ldem lib. 1j. Lerctebuerat ea tempeſtate Prauiſſimus mos, cum propin- quis Comitiis aut ſorte Prouinciarum„ plerique orbi fictis adoptionibus adſciſcerent filios, Præturaſque& prouincias inter patres ſortiti, ſtatim emitterent manu quos adoptaue- rant. ui magna cum inuidia Senatum adeunt„ins natu- ræ, labores educandi, aduerſus fraudem& artes,& breuita- tem adoptionis enumerant. Satis prerii eſſe orbis, quod multa ſecuritate nullis oneribus gratiam, honores, cuncta
Prompta& obuia haberent: ſibi promiſſa legum diu expe-
ckata in ludibrium verti, quando quis ſine ſolicitudine parẽs, ſine luctu orbus longa patrum vota repente adæquaret. Fa- ctum ex eo Senatuſconſultum, ne ſimulata adoptio in vlla Parte muneris publici iuuarer, acne vſurpandis quidem hæ-
Sueton. in Auguſto.
Leges retractauit,& qualdam ex in tegro ſanxit, vt ſum- ptuaria,&de adulteriis,& de pudicitia, de ambitu, de maritan- dis ordinibus. Hanc cum aliquanto quam cæteras ſeuetius e- mendaſler, S&cc. 4 — Dn. ad Priſcum lib. 2. epiſt. de quodam Voconio loquẽs: 4 1 lum luuenis ſtatim iuueni, quantum potuiper ætatem,
miciſlimecontuli,& nuper ab optimo Principe trium libe- torura 7lus impetraui: quod quanquam parce,& cum dele-
u daret, mihi tamen tanquam eligeret, indulſit. 3
Lem ad Traianum lib. ⁊0.
Exprimere domins verbis non poſſum quãtum mihi gau- dium attulerir, quod me dignum putaſti iure trium liberorũ. Quamuis enim Iulii Seruiani optimi viri, tuique amantiſſimj precibus indulieris, tamen etiam ex reſcripto intelligo liben- tius hoc ei te præſtitiſſe, quia pro me rogabat. Video ergo ſummã Voti mei conſecutus, cum inter initia feliciſſimi Prin- cipatus tui probaueris mead peculiaremn indul genciam tuam iam illo triſtiſſimo ſeculo volui, ſicut pPotes duobus matri= moniis meis credere,& cæt. 8
Idem eolib.ad eundem T7 raianum.
Suetonium Tranquillum probiſſimum, honeſtiſſimum eruditiſſimum virũ,& mores eius ſecutus,& ſtudia iam pri- dem, domine, in contubernium adſum pſi, tantoquem agis diligere cœpi, quanto hunc propius inſpexi. Huic ius trium liberorum neceſſarium faciunt duæ cauſæ. N am& iudicia amicorum promeretur,& parum fœlix marrimonium ex- pertus eſt: impetrandumque à bonitate tua per nos habet, quodilli Fortunæ malignitas denegauit, Scio, domine, quan- tum beneſicium petam, quod peto à te, cuiusin omnibus de. ſideriis meis pleniſſimam indulgentiam experior. Potes autẽ
colligere quantopere cuipiam, quodnen rogarem abſens, ſ mediocriter euperem. 5
Idem lib. z. a Fab.
Caleſtrium tyronem familiariſſime diligo,& priuatis mihi& publicis necefſitatibus implicitum: ſimul militaui- mus, ſimul Quæſtores Cæſaris fuimus, ille me Tribunatu li= berorum iure præceſſit,& c. Plutarchus in lib. ae**ε o- opas. deæ ³ 18 A,2„c, dodv Sev er rolc as ò æ υεν œ⁵- y x arvarεves vS uv K)e,un, 6ryAus, xæhd a oi Auxvyr—XM., Tswvoc. EJ& ATla iXvG Nde*, v— Audᷣ 2xe, relra⁴des d 5 ouasay e Mel Pxα‿ν/ιν 3 Ypαν 3 x a xAnpovd αu 1 IXo‿σ 4 aA ſya xALp pεν Mά‧æ.
Seneca lib. 3. de benef. c.4.
Licet tibi in quantum velis extendere beneſicia filii, cum
parternum munus& ſimplex ſit,& facile, nec danti volunta-
rium. Quid neceſſè eſt multis? Dedit etiam quibus dediſſe ſe neſcit, in quo conſortem habet in quo ſpectauit legem patri?, præmia patrum, domus, ac familie perpetuitatem, omnia po-
TTI
4 3———— ““* 3——— 4
S . 6
que magis liberos concupiſco, quos habere et-
*
7

1046 Muſönius apud Stob-
A1N*, a m 6)4ve 75v, Nhr, a] Mαν 24- 2. A Ndv„0, 2 ℳ% 1u3, 1]) 1 Qν½⁴ἀσ‿ηιι ⅜% Bd. m 1oivdy. 5 1 Sn. ue*& ιοᷣά‚ο⁶ινν πικάν εμʃαᷣπνινιτννινονεεμάιναπνmm⁸ Andursee mus M aNMJ oloig, A⁴ mνꝗ 1 A6vh. NS Adar x„9621D- ra Ma⸗ ‿ ρν ω☚σ᷑ι‿α⁵e‿ωοσ 27 AX nAG, 3 ℳ Tr rafus da n Nd MArer, anXic. N ev AAei AeAen miſc naua¹e, rajs A ivou⁵,ᷣ uiaεπνρπν XuAIs Sa,e S a ge⸗ 2 nuοα⁶ εε rtud et u, 2A2α Giuor aτεενααυQν
PEuſe bius in vita Conſtantini.
AXdr⁴⁶ᷣ‿ τάυντνοννεςε 7I Sl ov se e Ad s,
d.X d4„ 8 Anακνν d launc 9aos, dau,e Avndjnxbes a⁴νεαενρανιsr 1odOv. ASras Muαi npoveuν νν‿ 3 aChohzus, Laride bm 29 6 ciov εμυέρρέσ„789 A a³μα n⁴νε εινσαα 41 nd, 29 esonxꝰο ᷣν pevigey 1onda.A ⁴αᷣά Id h Pdig ardeser, 2u- gauders u neXudlas eο. Sxn eℳ 3 Quu d depeix. A,Mo. A duds 4 aain, 2 ⁵ Te/ wy Ie* 9, ‿εανηειdες A rospogy uibeu, loο‿νονοροσ⁵νοεινmέοοσπσσꝓa“paν esAoy w. aA)a* 3Sh u ⁊εsviae νοuν iεεοσναυ ν ε§νεαναννσ LeI S0„, A.& neuu)ſc Lic, Lorα uan pæs al τυι Ka Sσσ⁸⁷. 1 gy;„uοᷣa d, i Selεασ, ⅜) νπος⁶τννε ε‿ 1ο; 1d six, w Agi. 3 daπρπωρυχ aeror uorcs. 7 89 I 8 A aey qlorac nu,dwv uuias 5PIεννε ε⁴λε⁵⁴εναοκ μεορεέαννον νου‿α, † 3 †? peievos teaslad, 45 0*) La u Ce, AA d AA.
Sozomenus lib. I. Eccléſtast histor. cap.9.
ATOHudc kl S⁴ααedi αλέα, V Ko0 G pn„ℳ gr A2..Der Lu⁴αν νει e‿εĩαis ud biWTa, eAAa 7u abMed, 1) 20 0—p «SMen dh E Mxng rꝰ A*⁴ Nei ypu eooς. 799 3 dνά, d/ude νμασ ANR 4⁴⁵εν. 22vT0 3 R5 70 oi 2aNa, S⁴α⁴‿2οεν- Auas ouνy T0de 1100 5BG⁴lν L or 0i6&εννμρην ν‿ νQρνσς πινν F vi& 7%ꝗ bA E MA2u⁵‿σα ⁸⅜νιmρσυιοομει νσπàοένιυ⁴ε ν εp J ga- en%e ανρα τοννοοννονοανεα:νᷣ νd,evias An,—lar dia 9sdo A- vxtrx³, 492eg S,druonr e S2dgeia S arudVs a Jpd y uAd Lrw Noor a0⁴ Teiy, W&uοo asn I α αμεν ua na οαρν G, εν
xονμμά̈ν. G 6⁵εον πςmM0ᴵeάpp esos GAnor, ISr SMong alzu J εοι
Xadei 89 AAuανε, N3 3/x. ulo a e G2d0„ 2e9 Srℳmas evc αεαρσ³⁴αα d 25 SapA S1SNes, A2Jas ad wic s apßei, G JnAd⁵ d ai 1o to&e☛‿˙εαρm„e eAr, T5 a‿μαόοννννμμᷣααα. ae2 2a7u 78 40 SeA G1 eic 29)oy des 1 Jioy Jemu„, G NOQ as A- akxii. ir τυτď e» AAM o 2d Aa Saεαε du e 1ed, ras AAds xap Sivvc& eæεαε oxs, er,⁴νϑειναα˖ μμα ειοοmά dx i G, axi&e 7ud Spnoxs d a,2εs. 754 8 2ueee Ane-* R3 eν An ννπάαα. 35o xas T xelu x:νε— wic daaον 50¹c, 1d BSAav⁴ 7N nud ap Xovus d hT6,Sg.XDe7au, 3 T) S dum higor, G X³α αι 35on Qx⁵εενν αμe αἀεεαρηνρ aμας geveecd qun aig 1or 3G xeAοαμαμεεα ⁶αeQꝓτες aßovd, 7189 νμε e æsrolg ea-
Aalεis ⁴ιινιυε ν) T auοα⁶αςν ⁊νε Nvc. i TTTo Pre aed A ps
& R1dv*ε mNQηρ₰ιᷣ αμνσνινν ρ ενννις˖νιαμναρ τ dρναν ο πμe XuAHoiaſg e- A2upsAre, 79; Ac Aœeia⸗ von⸗ a‿ 7000 i*⁴ έεvobos dXu,6 Aas, la πνπνυνα‿ 5aε u 105Si, e 14T0 véotc, Su gicadeuo⸗ xu/eic 79 er 7f εενακνꝶνιαμ t&Ser,AvS es H?o we, 7015 ispedo:„ Nrelas zauᷣus yver. Cus 708 4004S e Psupeotas, eis 1n vad e 0vos
gεον ⅜ ικη, I0; xex ος rᷣ πρν ν vrs, es e e‧α εντοττ
⁴μμν ε οαε ε Qoðνqάmάjhe 2, I Karserapos r04au S/⁴&◻μοοέ˙ι,ε½ e ra⁴⁵ τωυ e onriia eew. 14 3 G xa εανννε νεε aAgeu r1 εd aut. Extant autem duæ Conſtan- t ni& Theodoſij Imperatotum conſtitutiones lib. 8. C. Iu-
ſtin tit. de infir. pœn. cœlib. quibus pœnas omnes aduerſus
cclibes atque orbos ſtatutas anriquarunt,& ſuſtulerunt, ac præcinue pœnam legis Papiæ Poppeæ, ſeu de maritandis or- dinibus, ab Auguſto quoadam latæ, vt Si vir&s vxor liberos
non haberent, eius quod alter legaſſẽt alteri decimam partem tan-
tum caperet. Cuius legis tacitus& Tranquillus in locis ſupr-
citatis meminerunt. Meminit& Vlpianus in libello nuper ina
uento, tit. de ſolidi capacitare. Eiuſque legis multa fuerunt alia capita, quorum eſt frequens mentio in iure ciuili. Veluti, V non liceut peſt quinquaginta, ſexagintaue annes matrimoniuin contrahere. l.ancimus. C. de nupt. ⁷tnter ſenatores&s liberlos non permuttatur matrimonium. l. vlt. C. de nupt. Ot qui duos fi⸗- lios in poteſtate habuit, obligutione operarum liberstur. l. 7. C. de oper. liber. tiuſiurandum remiitatur, quod liberto in hoc im- poſtum eſt ne vxorem ducat. l.adigers. de iure patron. Uiſili-
Franc. Duareni
berta ab inuito patrono diuertat, alii nubere inuito patrono non poſſit.vnde vir,& vxor. Et alia id genus, quæ inter legendum 3 quouis ftudioſo obſeruari poſſunt. Ad hanc autem legemal. luſiſſe luuenalem recte cenſuit Alciatus, cum ait, Furaparentis habes, propter me ſcriberis hæres, Legatum omne capis.
Verum quod idem ſcribit, 1 heodoſij& Honorij lege ſub
titulo de iure liberorum lib. C. luſtin. 8. lublata eſſe priuilegia
omnia liberos habentibus conceſſa,& à coniugio, ac fœcun- ditate nihilo differre orbitatem,& cœli batum, mihi non mo- do falſum(pace eius dixerim) ſed etiam perabſurdum viqe- tur. Alciat.l.ter enixa. de verborum ſi gnif. cum in eodem Co- dice extent duo tituli de his, qui numero liberorum ſe excu- ſant, libro.& 10. Idque ius in libris Inſtitutionum„quæ poſt Codicem illum editæ fuerunt, reperitum ſit, tit. de excuk tu- to. Sed& in libris Pandectarum quædam huiuſmodi priuile- gia eheu unturleſhtf de decur. l. quæret aliquis. de verbor. ſignif. quæ ſi Theodoſi lege ſublata dicamus, ſtultitiæ damne-
mus luſtinianum neceſle eſt, qui poſt eam legem Codici ſuo
inſerram Pandectas conſcripſit& publicauit. Adde quod hæc ſententia legis Theodoſianæ verbis non conuenit: NE no peſthacà noburius liberorum petat, quod fimul hac lage omnibus concedimus. Quis enim non videt longe aliad eſſe lus libero- rum omnibus concedere, quam liberos non habentes ‚ha-
bentibus pares& æquales reddere? Exiſtimo autem de his,
qui legitimum numerum liberorum habent, loqui Theodo-
ſium, eoſque ante illam conſtiturionem ſolitos à Principe va- cationem& immunitatem impetrare. l. vlti. C. de his qui nu⸗ me. liber. lib. 10. quod cum videretur ſuperuacaneum, ac Principi ipſi permoleſtum,& graue, ſemel omnibus id iusin- dulgere voluit. Idemque Leo Imperator in ſpecie non diſſ- mili aliquando feciſſe legitur, boni Principi functus officio. I. 1. C. de theſ. Principem enim(vt de iudice Cato dicebat) nec de iuſtis orari, nec de iniuſtis exorari decer. Illud vero haud ſcio, an fefellerit Alciatum„quod exiſtimauit, ius libe⸗ rorum tantum dici, quod à Principe liberos non habentibus datur. Nam ius liberorum is quoque habere recte dicitur, qui liberos habet.Inſtit. de Senatuſc. Tertul.§. 1.1l quireſtamen- to. de excu. tutorum. Paulus lib. 4. Senten. tit. de inteſt. ſucceſ. Maires tam ingenuæ, quam libertina, ciues Romana, vt ius libe-
rorum conſecutæ videantur, ter,& quater peperiſſe ſuſficiet, dum-
modo viuos& pleni temporis pariant. Quaæ ſemel vno partu ie velduos filios edidit, ius liberorum non con Juitur,&c. Idem eo- dem lib. tit. Ad Senatuſ. Tertul. us lib⸗ rorum marer habet qua tres liberos aut habet, aut habuit, aut neque habet, neque habuit. Habet, cui ſuperſunt. habuit, ud amiſit. Nequc habet, neque ha- buit, quæ beneficio Principis us liberoruv- conſésuta eſt.
De iuris& facti quæſtionibus:& explicatus Vipia- ni locus cap. 79. tit. de iudiciis.
XLI (N*s quæſtio quæcunque apud magiſtratum, fue jndi-
cem inter duos litigatores incidit, aut iuris eſſe dicitur
aut facti. Quiæſtio iuris eſt, cum conſtat factum eſſe id de quo lis eſt, nec vlla eſt inter litigantes controuer ſia„an factum ſit, ſed canſæ ſtatus finitiuus eſt, aut iuridicialis,&c. vt eſt thetorum loquendi conſuetudo. Nos enim omnes cauſa- rum conſtituriones, excepta coniecturali, hoc verbo comple- ctimur. Continetur autem omnis quæſtio iuris aut 70 ho. rum ptoprietate, aut æqui diſputatione, aut voluntatis con- ie ctura, vt Fabius ait lib. 12. Nec vero dubium eſt, olim non modo luriſconſultorum fuiſſe munus, de hiſce controuerfiis reſpondere conſulentibus, ſed etiam magiſtratuum, ſi forte à iudicibus conſulerentur. l. eum quem. ff. de iud. Sed& Prin- cipum quoque ea fuit conſuetudo, vt ſatis demonſtrant ea reſcripra, quæ Iuſtinianus noſter in Codicem luum congeſ ſit. Quem morem retinuiſſe Pontifices ctiam Romanos, Im- peratorum exemplo, indicant epiſtolæ, quæ Decretales vul- g0 dicuntur. Iulius Capitolinus in Macrino: Fuit in iure (inquit) non incallidus; adeo vt ſtatuiſſet omnia reſcriptz veterum Principum tollere, vt iure non reſcriptis ageretur, nefas eſſe dicens, leges videri Commodi,& Caracalli„& ho- minum imperitorum voluntates, cum Traianus nunquam i- cum J ralanus bellis
CaA p.

1 4 dte e. 2 nuut, reii dnmnereum Qu 24 Aei un uſou 4 Senrrn Terahlfnu 2 12er, ui tepurluer ut ut ſt Naxiut 2ope 1a lêerrin aaus
„„ 4 1 asfunbu Oahun 4 4 1 1 3 1AeCp.79. i guuu
CAr. XlI
Diſput. anniuerſ. Lib. J.
bellis reſponderit, ne ad alias cauſas facta præferrentur, quæ ad gratiam compoſita viderentur. Illud obleruarione indi- guum non eſt, huiuſmodi reſcripta non ĩta concipi ſolita fuiſ- ſe, vt quæſtionem omnem conſultationemque complecte- rentur, ſicut hodie ea concipi videmus, quæ? principe; aut Cancellaria Principis interpretantur. Vulgus ZLitera⸗ paten- tes appellat. Conſultor enim, ſiue is litigator eſſet, ſiue ma- giſtratus, aut iudex, libellum offerebat Principi, vel iis, qui li- bellis præfecti erant ab eodem, quales hodie ſunt magiſtri re- ueſtarum in Gallia. Cui libello ſubſcribebat Princeps, quid lb videretur iuri æquitatique conſentaneum. Argumento eſt, quod huiuſmodi reſcripta ſubſcriptiones à luris auctori- bus vocantur.§. 1. nſtitut. quibus non eſt permiſ. fac. teſtam. I. f quis obreplſerit. ff. ad l. Corn. de falſ. I. 1. C. quomodo& quando iud. l.z.& 5. C. com. epi. program. Ac plerunque ma- Bua in huiuſmodi reſcriptis hodie reperitur obſcuritas; quod quæſtio illa& relatio„ad quam Princeps reſcripſerat, deſi⸗ dererur in Codice luſtiniani. Cæterum in his controuerſiis iudices de iure pronuntiare& ita ſententiam ferre ſolebant. Ciain Orat. pro Cecia.j. ſi expreſſi. ff. de appel. leg. 1. ff. quæ ſent. ſine appel.l.. C. quando prouoc. non eſt neceſſ. l. qui te- ſtam. de excu. tur. Quam iudicandi rationem minime ob- ſeruant noſtri temporis iudices: ſed ita abſoluunt reum; aut condemnant, vt prorſus ignoret; quæ res iudicem ad ſen- tenciam ita ferendam impulerit. Quæſtio facti dicitur, cum
8
non conſtat, an id factum ſit, ſuper quo li orta eſt, uod- que inficiatur reus. Et hanc cauſæ conſtitutionem Rheto- tes vocant coniecturalẽ, quod coniectura tunc verum quæ- ratur. Qua in re nullus ſanc eſt iuris ſcientiæ locus; vr teſta⸗ tur permulcis in locis Cicero: ſed quemadmodum Gladiatot in arena conſilium capere dicitur, veteri prouerbio: ita bo- nus acprudens iudex ex re nata ſtatuet, perpenſis diligenter omnibus circumſtantüs, an ſatis probatum fuerit, necne. l.z. ffl.de teſt.l. 7. C. de fideicom. magiſque eum inſtruent in hoc negotio Rhetorum quàm luriſconſultorum libri. Ac ſi quid apud noſtros auctores reperitur, quod ad eam rem pertineat: id à Rethoribus mutuati ſunt, necartis huius proptium eſt. Proinde nec lureconſulti de huiuſmodi quæſtionibus, nec magiſtratus, nec Principes olim reſpondere ſolebant. l. non ſtatim. ſfadl. Fauiam de pla g. ff.! eum quem. de iud. l. Seiæ:§. vltim. de inſtr. leg. Cic. in Topic. Admonet hic locus, vt que- ratur, qui ante rem, quid cum re, quid poſt rem euenerit. Nihil hocadius. Ad Ciceronem(inquiebat Gallus noſter) ſi quis ad eum tale quid retulerat, vt de facto quærerètur,&c. Denique quicquid eſt vbique talium præceptionum; ſige a- Pud Khetores, ſiue luriſperitos, ita inſtruit udicem, vt ter- tatamen regula minime eum adſtringat, ſed omnia potius e- iaſdem relinquat arbitrio. Cic. in Orat. pro Font. l. 3. ff. de te⸗ ſtam. J. mora. ff. de vſur. J. quod dicitur. de iimpen. in re. dot. fact. Verum vbi cognita cauſa ac diſcuſſo negotio factum iu- dici probatum eſſe, aut non eſſe viſum fuerit, pronuntiabit ita factum eſſe, vel ita factum videri;ʒ aut contra. Fuit enim hic vetus ferendæ ſententiæ mos„vt ſi conſtitutio cauſæ iuri- dicialis eſſet, de iure: ſi coniecturalis, de facto pronuntiare- tur: vt ſupra diximus.J. viro, ff. ſoluto matrim. l.1. ff. quæ ſen- ten. ſiue appel. reſc. l. ff. ad Turpillian. l. Diui fratres- ff. de lib- cauſ.l. 4. de falſa. l. maritus. de quæſt.”.ſ præſes. de pœn. l. fin. de adim. leg. l. 4. de mune. pacrimon. j. litus. de verborum ſi⸗ gaific. Cicero in Acad. quæſtio. ad finem,& in Verr. lib. 4.& 7. Seneca lib. 2. de benefi. cap. 7. Ex iam dictis ſatis planum, perſpicuumque eſſs arbitror, quanto laxiores habenas iudex in quæſtionibus facti quam iuris habcat. Eaft: quæſtiõ(inquit Papinianus) eft in arbitrio iudicantig. l.. ad S. C. Turpi.& Paulus, Facti quæitio(inquit) in oteſtate iudicantium eſt: in- ris antem auctoritas non eſt. l. ordine. ſf. ad municip. Idq; ſum. ptum videtur eſſe ex Ariſtotele, cuius hæc verba ſunt, lib. 1. Thetoricorum: ⁷ν aνε⁶ν, Tꝛi u 4⁴*εισεαι τοε eu Av Ferv 8o 8 oa De μα 671 5env„ SS 52„„ More, u² Nnovey, 61 Nutye, i ur dy, n ev, i A2ov. 5 Ln d voεα—εε αeννένν, ⁴ν re 70 Ixas led Se&r u„doxzv, d2] 9 /ci ν ν 2e dh AOnrdvwp⸗ 1ater A„ dud Degoue 7u 39,90⸗ Xeilesves viuss ou,&2,nis zand Hoedlen 2u 2ve, Le 57. iAMAu‿ναάννκ ν bic e2v0i. Epalv 2⁴ε 471 dre Sea9, do 3pptc Sov, g ed Opoyoc aues, No) T‿αeφη⁴μνες ν- has Otr* den.(7d' 2, ε veA,&ℳ bMO Movodꝰ xεα AusrονντQννεἀ⁷ ερροεε i5 Le)le, e Nν πν⁴&eνæ 20-AAe„, E
1. 2 1547
1.
2 u1 Sb, ⁴ XeAvo7as. 9 9. a47u A4 9, 2 Aar be e Rert Xeic b xar⁴ 1ενο Vn ae d T.d, AA e. AN6,, 18 G kl⸗ S68 Seis. 20Sxh Ksic, AKasir I, e, 72pduu, e gee uενμν ακεενοπτ. Sess Sc, NA 20 A Bcy, Xf 1 uba, 1 Than,cbaß⸗ faad nsut., Jas andin, ee Siarb anus e dds A5 2neu Ter 7 9 XOA⁴H α 7⁰⁷ 1Jhv,—ꝓ Ʒ AUTnpou. 2 4ddο 82 A Ruν, Jaod, 6A4,- Aev, Teidc aisuy Toisi eoν kelrn, a A 0„op, va⁰, 1*det, 57D, 1u 20, asdxεν ε mlc erdiſs XamaeiN. 3 Luanv LDi a v00,di eside. Itaque maiotem gratiæ vel ambitionis ma- teriam præbet facti quæſtio„quam iuris, vt Vlp. ſu tit, deę iu⸗ diciis; c. 79. dict. leg. eum quem temere. Qua de re diſſerit Cic. in orat. pro Cæcinna, Vtgrauius nihil elegantiuſue dich poſſit. Cuius verba eo ſtudioſius hic adſcripſi quoniam lo-
cum illum Vlpiani, qui ſubobſcurus eſt, mirutf in modum illuſtrant. Nam qui ius ciuile contemnèndum putat, is vin⸗ cula reuellit; non modo iudiciorum, ſed etiam v:ilitatis, vi⸗ tæque communis. Qui autem interpretes iutis vituperat, ſi imperitos iuris eſſe dicit, de hminibus, non de iure ciuili de- trahit: ſin peritis non putat eſſe obtemperandum, iion ho- mines lædit; ſed leges; ac iura labefactat. Quod vobis venire in mentem profecto neceſſe eſt, nihil in ciuitate tam diligen- tet, quam ius ciuile retinendum. Etenim hoc fubjato; nihil eſt quate hoc exploratum cuiquam polſit eſſe, quid ſuum, aut quid alienum ſit: nihil eſt quod æquabilè inter omnès; atquè
vnum dmnibus eſſe poſſit. Itaque in cæteris controuerſiis ata que iudiciis cum quæritur, aliquid factum nec ne ſit, verum an falſum proferatur,& fictus teſtis ſubornati ſolet& im- poni falſæ tabulæ, nonnunquain honeſto ac probabili nomi- ne bano viro iudici error obiici, improßo facultas dari: vt cum ſciens perperam iudicarit; teſtamentum, aut tabulas ſe- quutus eſſe videatur. In iure nihil eſt huiuſm odi. Recupe- ratores, non tabulæ falſæ; non teſtis improbus: denique ni- mia iſta, quæ dominatur in ciuitare potèntia, in hoc ſolo ge- nere quieſcit, quid agat; quomodo aggrediatut iudicem„quà denique digitum proferat, non habet. Illud enim poteſt di=
ci iudici, ab lisue non tam verecundo hominè quam gratio-
ſo, Iudica hoc factum eſſe, aut nunquam eſſe factum, vel co- gitatum. Crede huic teſti: Has comproba tabulas. Hocnon poteſt: Cui filius agnatus ſit; eius teſtamentum non eſſè ru⸗ ptum, iudica- Quod mulier ſine tutòre auctore ptomiſerit deberi. Non eſt aditus ad huiuſmodi res; nequè potentiæ cu- iuſquam, neque gratiæ. Denique quo maius hoc, ſanctiuſq́us videatut, ne prerio quidem tortum pi iudex in eiulmdi cauia poteſt.
Conciliatio duorum locorum Domitii Vlpiani decri- mine ſtellionatus in ſeciem pugnantium.
I 7 Atis modis infamia qᷓuis notari poteſt in primis homi- V num opinione. Nam is„qui apud bonos& gtaues vitos male audit; infamis dieitur; licot ei iure& legibus nulla irro- getur infamia; l. ob hæc ver. ff. de his qui nôt. infam. I. ca. la
verbum.l. interloquutio. C. ex quibus cauſis irro. infam. l. ho- nori. ff. de obſeq́. Alib. lraque èum, qui reſtitutus eſt famæ, hac nota adhut laborarè exiſtimo: verumque èſſe, quod ait Plautus in Perſa;
Hominum immorialii eſt infamiac,„
Etiam tum viuit, cum eſſé credas moriuamn, inc Claudius Cæſar; cumi cuidam notaim appoſitaim de⸗ precantibus familiaribus ademiſſet, Litura tamen(inquit,] extat: ſentiens; remiſſa culpa, infamia prioris veſtigium ma- nere. Hæc infamia tametſi neminein à poſtulando repellar, nec tam efficax ſit, quam ea, quæ iureè irr ogatur, effectu ta- men noon caret.dict. leg.honori.l. eꝑs. ff.de decu.l. infainia. C. 60.. z. C. de dig. 1fratres. C.de inofficteſtam. l. teſtium. l. ob carmen. ff. de teſti. Altetum eſt genus infamiæ, quæ irroga- tur, alicui iute ciuili,& ſi forte apud bonos Vir os non ſit gra⸗ uata eius exiſtimatio: caque iuris infamia vulgo appellatur, ſuperiot vero facti. Duplicitèr autem id contingit. Vno m o⸗ do cum lex factum ipſum notat, non ſententia.l. pala m.§. quę in adulterio. ff. de ritu nupt. Limperator.ff. de his qui not. inã Fam. VI Ir 2

1048
artis ludicræ cauſa in ſcænam prodierit: ſi lenocinium fece- rit. Idque Prætoris edicto expreſſum eſt.l.. ff. de his qui not. infam. Aliquando factum, ac perſonam notat non lex, ſed ſententia. dict§. quæ in adulterio. Vtis demum hanc notam ſubeat, qui feciſſe iudicatus eſt, cum in exemplis ſupra ſcri- ptis, factum ipſum ſufficiat, nec ſit neceſſaria ſententia. Cu- ius rei exempla in Prætoris edicto extant.dict. leg.i·ff. de his qui not. infa. Quibus addendum eſt eum qui iudicio damna- tur, infamia queque notari.l. infamem. ff. de public. ind. Nam damnatus ex crimine, quod publici iudicii non eſt,ita demum notatur e ſi ex eodem maleſicio ciuiliter,& priuato iudicio damnatus infamis eſſet. l. infamem. Itaque ſtellionatus cri- men regulariter dicitur famoſum non eſle, quia publicis iu- diciis non annumeratur. l. 2 ff. de crimi⸗ ſtellio. Vrſi emptor (exempligratia) venditorem accuſet: quod ſciens, prudenſ- que rem alii obligatam vendiderit. J. 3. ff. de crim. ſtellio. aut creditor debitorem, quod rem alii obligatam pignori dede- rit...tutor.. contrarium. ff. de pignor. actio. Sed cum ſtellio- natus crimen obĩicitur ex ea cauſa, ex qua com peteret actio famoſa: puta de dolo, l. 1. de his qui notan. infamia..vltim. Inſtit. de perp.& temp. act. merito damnnatus eocrimine, in- ſamia notabitur. di&t. leg. infam. Nec aduerſatur huic ſenten- tiæ quod Vlpianus ait„Crimen ſtellionatus infamiam irrogat damnato, quamuis publicum iudicium non eſt. l. quid ergo. ũ⸗ vltim. ff. de his qui not. infam. Non enim hæc verba ſigaifi- cant, quiſquis hoc iudicio damnatur, infamia notari: ſed mendoſe colligi: Pablicum iudicium non eſt, non igitur infa- mat. Eſtque orationis genus preffum, elegans,& lurecon- ſulto dignum, cuius ſimile apud Paulum legitur ſub tit. de pact. c. 28. Nam nec neuare alium poſſe, quamuis eirecte ſoluatur, l. ſi vnus,&c. XLIII.
CAT. Explicatus præter aliorum ſententiam tractatus de inter= rogatoriis actionibus, libri 1o. Pandedtarum. b Alim cogebatur is qui nulla actione conuentus fuerar, nterrogationi ab alio ſibi factæ in iure, id eſt, apud Pre- totem, reſpondere: vt ſciret actor quantuin ab eopetere de- beret& quomodo iudicium conſtituendum eflet à Prætore: vt puta interrogabatur reus, An eſſet hæres, vel boncrum poſſeſſor?& quota ex parte? ex teſtamento„an ab inteſtato? an in poteſtats haberet eumn, cuius nomine iudicio noxali a- gendum erat? An uadecpes, qu⸗ pauperiem fecit, ſua eſſer:? An eſlet 25. annis minor? An fundum poſſiderer,& quota er parte? An loci dominus eflet, ex quo damnum timeretur?&c. Ac tametſi id Prætoris edicto contineatur, quod Vlpianus.& cæteri Iuriſprudentes interpretantur ſub tit. de interrog. a-
ction. lib. Pandectarum 10. Calliſtratus tamen huncmo-
rem iure interrogandi ante iudicium conſtitutum in deſuetudinem abiiſſe teſtatur: quod nemo cogatur ante iudi-
eium de ſuo iure aliquid reſpondere. Proinde actiones in-
terrogatoriæ ſublatæ dicuntur. l. 1. de interr. act. Interroga- toriam autem non hicvocamus, qua interrogationi cogitur xeſpondere aduerſarius, vt quidam opinantur, quorum no- mini parco ne crabrones excitare velle videar: nullaenim eo nomine vnquam fuit actio, nec actionis nomen huic rei con-
uenit. Sed dicitur interrogatoria, quæ ex interrogati re-
ſponſione datur, perinde ac ſi obligatus eſſet.l.de ætats.l. vl⸗
tim. eo. tit.& hæc etiam actio eonfeſſoria dicitur. l. proinde.
ff. adl. Aquil. Verum loco huius interrogationis, quæ à Prę- tore fiebat, hodie poſt iudicium conſtiturum interrogari po- teſt reus, actore poſtulante, fi id æquum iudici vitum fuerit, proderitque confeſſio actori ad probationem leg. 1. l. vbi- cunque. de inter. actio. Acſi rem principaliter deductamin sudicio reſpiciat, confeſſio ea pro condemnatione habetur. toto tit. ff de confeſſ. Illud magnopere doctiſſimos quoſq: rurbat, quod per totum illum tractatum ſit mentio actionis interrogatoriæ. Edictumque Prætoris deca actione propoſi- tum interpretantur Iureconfulti, perindè ac ſi ſublata non eſſet: hac vt opinor) ratione, quia non omnino fuerant hæ actiones ſublatæ, ſed minus freq uentabantur. l. 1. eo. tit.
C A y. XLIIII. Cur de alimentis ex contractu debitis recte tranſigatur abſ- que Pratore: de uüs, quætéſtamento relicta ſunt, non item.
regulã, ꝗᷓ iure conſtituta ſunt breuiter, è& ſum matim cõplect
Franc. Duareni
— Vlpianus, Cuen ii, quibus alimenta relitta erant, fa⸗ Ncile tranſigerent, contenti modico præſenti, Diuum Mar- cum oratione in Senatu recitata eſſeciſſe, ne aliter alimentorum
rranſactio rata eſſet, quam ſt autore Pratore facta ſit.l. cum hi.ff. de tranſact. Et quia de alimentis relictis locutus fuerat Mar.
cus iꝙ verbũ ad teſtamenta refertur)ſubiicit idẽ Vlpianus, De his, quæ ex alia eauſa, ꝗᷓ ex teſtamento, aut vltima voluntate de- bentur recte tranſigi, Cuius diuerſitatis variæ ſolent rationes adduci, quas referre ſuperſedeo. Ipſe arbitror, ita ius conſti- tutum fuiſſe, vt voluntas teſtatoris ſeruetur. l. 1. C. de ſacro. ſanct. ecclel.l. vel negare: ff. quemadmodũ teſta. aperi. Quem Veriſimile eſt alimenta potius legatario particulatim, qui for- taſſis frugi non eſt, ſed fegnis,& inertis vitæ, vt de alimen- tis omnino pendeat, dict. leg. cum hi. F. modus. quam ſum- mam aliquam pecuniæ ſemel præſtari voluiſſe: quod ipſi pro- ſpectum velit, nedeuorata magis, quam comeſa ea pecunia
id quod Salluſtio obiecit Cicero) tandem eſurire, aut men-
dicare cogatur. argum. l. eum qui: ff. de annu. leg. l. multi. f. de liber.& poſth. Quæ ratio ceſſat in his, quæ ex contractu de- bentur. Obligatio enim, quæ ex conſenſu contrahentium or. ta eſt, cur eorundem conſenſu non diſſoluetur?1. prout. ff. de ſolut. l. nihil tam naturale. de reg. iuris. Hanc opinionem no- ſtram confirmare ſoleo, venuſtiſſimis& feſtiuiſſimis verhi- bus Martialis in Philomuſum lib. epigrammat.z. Conſtituit Phulomuſe pater tibi millia bina Mentrua, perqur ounes præſtitit illa dies: Luxuriam premeret cum craſtina ſemper egeiias, Et vitiis eſſent danda diurna tuis, Fdem te morieni hæredem aſſe reliquit, Exheredauit de Philomuſe pater- C àA v. L.V. Quid ſit epiſtola apua Juris autores. D Eſctiptum eſt à Vero& Antonino, Licet epiftole dti- IXY am non ſit, ſtipulatum eſſe eum cui cauebatur: tamen ſi rer b inter præſentes geſta eſt, credendum eſſe præcedentem ſtipulatis- nem vocem sc̃ ndentis ſubſequutam eſſe. l.1. C. de con.& com- mmit. ſtipul. Quæ verba enarrans Accurſius, Res, inquit, il eſt, Stipulatio, non eprtole mißio? quis enim cum coram eſt,- piſtolam mittit? Et hæc interpretatio, Ciceronis auctoritate confit mari poſſe videtur, qui inuentam eſſè epiſtolam, vt cer- tiores faciamus abſentes, ſcribit in quadam ad Curionem e- piftola. Verum, non ideo aſſentimur Accurſio: cum epiſto- la præter vulgatam illam ſignificationem interdum pro cau- tione, ſiue Chirographo accipiatur. Cuius appellationis hanc exiſtimò rationem eſſe: quia moris fuit vetetibus ſalu- tationes huiuſmodicautionibus præponere,& ad exemplum literarum, quæ abſentibus mittuntur, eas concipere. l. publia. §. vltim. ff. depoſ. Scæuola cap. vltim. de conſtitut. pec. Lu- vius I itius Seiorum debitor deceſtit: hi perſuaſerunt pupillo Me- uio qusd hereditas ad eũ pertinet,& fecerunt vt eptſtolam in eus
exponeret, debitorem ſe eſſe&æ. Marcel. c.; 4. de pigno. action.
Titius cum eredidilſet pecuniam Sempronio,& ob eam pignur accepiſſet, futurumg,&ſſet, vt distraheret id creditor: quiape- cumia nvn ſolueretur, petiita creditore, vt fundum cerio pretio emptum haberet:& cum impetraſſet epiſtolams, qua ſe vendidij- ſe fundum creditori ſi nificaret, emiſit,&c.
sC e v. xLV Cauſæ coniunctio quia ſit apud Paulum, cap.- ae dinuerſts regults iuru antiqui.
vid ſit cauſæ coniectio apud Paulum, cap. i. de diuerſis
Lcegulis iuris antiquis cum ait, per regulam 1gutur breuu rerum narrutio traditur,&(vtait Sabinus) quaß gauſc conis-
TVlio,&c. Primus omium(niſi fallor) demonſtrauiincom-
mentario, quem ante biennium edidi, in tract atum de pactis,
& quorundã noſtri ſeculi luriſconſultorum ſententiã confu⸗
taui, exiſtimantium(au„a coniundlio legendũ eſſe apud Pau- lum, non coniectio. Alciat. lib.. parerg. c. 1. Admonuimus enim Coniicere cauſam, forenſe verbum eſſe: nec aliud ſi gnificare, quam cauſæ argumentum iudici, apud quem agen- da eſt, ſummatim exponere. Itaque Sabinus oſtendere volẽs
eam

77
— — B‧j
— — — —
ℳ
* A
7
Diſput. anniuerſ. Lib. I. 3645
eam cauſæ coniectioni comparat. Ira enim interpretatur hoc verbum Aſco. Pædianus, cuius eſt& apud alios autores cre-
bra mentio. Autor Rhetor. ad Herennium lib. z. Afran. apud
quoſdam Grammaticos veteres, nam is authot(vt verum fa- tear) nunquam à me lectus eſt. Gellius libr. ĩ. cap.16.& lib. 17. cap. ſ. Duabus autem de cauſis id denuo nic ponendum duxi. Vna eſt quod contradicere volentibus, ſi qui ſunt, quos à nobis diſſentientium auroritas commoueat, ſatisfacere, eo- rumque obiecta diluere cupiam. Altera eſt, quia ex com- mentario de pactis, ſi à typographis iterum excudatur ille li- ber, quaſi paulo alienius à propoſito id eximere decreui.
CA 7. XI.VII. b Dicis cauſa, aliquid facere: apud lureconſultos quid ſit.
ſ8 Adem ratio nos impulit, vt quodin eodsm commenta-
rio ſcriptum à nobis extat de hac forma loqnendi, Dicis
cauſa, iterum hic adſcriberemus. Eſt autem dicis cauſa facere
nec bona fide nec ſerio,& vere, ſed perfun ctorie tantum,& per ſimulationem quandam facere, vt locis, ad ei stei con- firmationem à me citatis,& in eum commentarium conge- ſtis apparet, nempe Caii, cap. 4. Commo. Vlpian. cap. i. de Senatuſconſ. Silan. eiuſdem cap. ſ. ex quibus cauſis ma. Cic. in Verrem lib. 7. Plinius lib. 28. cap. 2. Dicis autem legendum eſ- ſe non dicitis, ex M. Varr. didicimus lib. 5. de lingua Latina. Quo genere loquendi vſus eſt quoque Arnobius aduerlus geutces, cuius verba hæc ſunt lib. 3. vt mihi quidem videtur, pam inemendata ſunt exemplaria: Niſi forte dicetis alias qui- dem ineſſe Diis formas,& honoris,& dicis cauſa, ſpecies vos
eis accommodauiſſe mortalium: quod maioris multo eſt con-
tumeliæ, quam erroris aliquid ignoratione feciſſe. Idem lib. 4.Intertogare vos lubet, ipſosque ante omnia Romanos do- minos rerum, ac Principes, vrrumne exiſtimetis pietatem, concordiam, ſalutem, honorem, virturem, fœlicitatem, cæ- teraque eiufmodi nomina, quibus aras videmus à vobis cum magnificis exædificatas delubris, vim habere diuinam, cœli- que in regionibus degere? an(ita vt aſſolet) dicis cauſa: ex eo quod optamus,& volumus bona iſta nobis contingere, ſu- perorum retuleritis incenſam? Chariſius autem lib.i. gram-
mat. oſtendit vnius tantum caſus eſſe, nempe genitiui: quaſi
Dix nominatiuus in vſu non ſit. C A p. XLVIII. Deadtione, quæ aduerſus corrupentes edicta publice propoſita datur. Dicta Prætorũ quædã erant perpetua, quæ iuriſdictionis perpetuæ cauſa propone bantur. Quodtum fiebat, cum Prætor generaliter edicebat, quibus de rebus, aut quomodo in ommbus cauſis,& omnibus perſonis, ius eſſet dicturus, quandiu magiſtratu fungeretur. l. 2. ff. de orig. iur. vt enim Prætotes ex edictis ſuis perpetuis ius dicerent, cautum fuerat lege Cornelia, vt Pædianus ſcribit. Alia erant, quæ in fingu- las perſonas, aut cauſas proponebantur ab eodem, prout res
inciderat, veluti quibus abſens in ius vocabatur. leg. ad perem-
ptorium. ff. de iud. Eodem ſenſu M. Cicero in Bruto, quæſtio- nes perpetuas à L. Piſone conſtitutas fuiſſe ſcribit. Nam an- tea in ſingula crimina Quæſitoribus mandari eas à Populo
moris erat, vt poſtea dicemus. Cum autem ad edicta, quæ
perpetua erant, ideo in publicis locis proponerentur in tabu- la, aut charta, aliaue ſimili materia, vt ſe præmunirent ciues
(inquit Pomponius) omnibuſque, quorum maxime inter-
erat, innoteſcerent: ac nemo ex Populo eorum poſſet igno- rationem cauſari: nonnunquam fiebat, vt in contemptum maieſtatis Prætoriæ,& totius Populi grave incommodum à petulantibus,& improbis hominibus corrumperentur. lta- que huius temeritatis coercendæ gratia prætor aduerſus eum qui tale edictum dolo malo corruperit, actionem pœnalem
dat ad quinquaginta aureos, quæ popularis eſt.& cuiuis ex
populo competit. Edicti autem, quo eam actionem propo-
nit Prætor, elegans eſt,& perſpicua VIpianiinterpretatio. l. ſi
quis id quod. ff. de iuriſd. ClAa y. XILIX.
.. 1 ⸗ 0 Ad edictum a Prætore propoſitum, de eo qui nouum ius ad- uerſus alium ſtatuit vel impetrauit.
8 Prætorum autoritas,&(vt Pauli verbò vtat) ma- Lieſtas, l.ſi familia. ff. de iuriſdict. nec ſolum Prætoris, ſed Proconſulis etiam in prouincia; aliorumque ſimilium Ma- giſtratuum, vt ius ſtatuere ipſis permitteretur: non quidem
contra leges(nam id Prætori nunquam conceſſum fuit) l. cu
ſponſus. ff. de Pub. in rem. act. l. i. ff. ex quibus cauſis mna. ſed de iis, quæ nullo certo iure erant comprehenſa. Statuebant autem ius Vvelperpetuum, ſiue perperuæ iutiſdictionis gratia,
uandin in Magiſtratu eſſent, vt ſupra diximus, c. 48. vel in Augeſas cauſas,& perſonas ius dicendo, id eſt, dècernendo aliquid, vel ius quoddam præſer bendo iudicibus datis, à quo non liceret eis cognoſcendo iudicandoque recedere, de quo ſatis fuſe diſſeruimus, cap. ſ3. Quæ res ambitioſis Magiſtra- tibus anſam dabat, contra morem maiorum, contraque ius & æquum ſæpenumero ius dicendi, eoque nomine Cicero in Verrem acriter inuehitur. Itaque viſum eſt operæ pretium huic malo, ne longius ſerperet, pœna quæ hoc edicto con- tinetur, velut remedio quodam mederi,& non ſolum Magi- ſtratus capiditatem,& ambitionem, quinouum, iniquum- que ius ſtatuerit, ſed etiam eius, qui poſtulauerit, impetra- ueritque, comprimere, ac vindicare. Priore igitur capire hu- ius edicti cautum eſt: vt ſi Magiſtratus aliquid noui iuris in a- liquem ſtarueric, quemcunque poſtea aduerſarium,& quan- docunque habuerit, ipſe, eo poſtulante, eodem vti iure coga- tut. Hine Cicero in quadam ad fratrem ſuum Epiſtola: Qui in Magiſtratibus, inquit, iniurioſe decreuerant, eodem ipſis priuatis erat iure parendum. Quo iure nihil æquius aut iu- ſtius potuit vnquam excogitari.&Æqualitas enim(vt ait Se- neca) prima pars æquiratis eſt. Hiuc illud Euripidis meruo
com mendatur à ſapientiſſimis quibuſque, 2⁴*οννρμκσν. Eſt q;
hoc ius à Cicerone lib. de inuent. 2. Par appellatum, quod in omnes æquabile eſſe,& à natura profectum in moremque vulgi approbatione perductum zit. Ev nota eſt omnibus Py⸗- thagoreorum ſententia, qui iuſtum ſimpliciter 26 eνππeηνκπιοεν
ideſt, muruam penſionem, ſeu talionem eſſe, diffimebant.
Nouum autem ius ideo iniqunm habetur, quia id ius quod vetuſtas comprobauit, certum eſt fere non minus, quam lex aliqua. In quo iure maximam partem eorum verſari quæ præ- tores edicere conſueuerunt, idem autor eſt in eodem lib. Hinc etiam libro 3 in Vetrem. Veniant, inquirt, ad. Che- lidounem: domus erat plena, nouaidra, noua decreta, noua iudicia poſtulabantur.& c. Poſteriore capite edicti hoc con- tinetur, vt ſi quis à Magiſtratu quicquam noui iuris aduerſns
aliquem obtinuerit, quandocunque,& quocunque poſtea
aduerſario poſtulante, eodem iure vti cogatur. Exenms plo v-
titur Vlpian. quod vulgo non intelligitur. ff. quod quiſque iu- ris. l3. Si quis impetrauerit à Prætore iudicium purum,& ſim-
plex aduerſus debitorem ſuum, ſine exceptione pacti, puta vel doli aut alia huiuſmodi, quæ addi ſolebat, iudicio magis exæquitate quadam& conſuetudine Prætorum, quam quod
lege aliqua id conſtitutum eſſet. Qua de re videnda ſunt ea, quæ alias in commentario de pactis accurate diſputauimus, l.
83
iuris gentium. in ver. actionem à Prætore dandam. C A p. I.
Breuis& dilacida interpretatio edicti Pratorii, de eo, qui ius dicenti non obtemperat ex Vlpiano.
TDictum à Pretore propoſitum fuit aduerſus eũ, qui ĩus di-
centi non obtemperat, quod Vlpianus interpretatur his
verbis: Omnibus Magiſtratibus ‚ non tamen Duumuiris, ſé-
cundum ius poteſtatis ſuæ conceſſum eſt zuriſdictionem ſuam de- fendere pænali iudicio. Ir vadetur ius dicenti non obtemperaſſé,
qui quod extremum eſt in iuriſdittione, non fecit. Veluti ſi qui⸗
rem mobilem vind:cari a ſe paſſus non oſt, ſed duci eam, vel ferri paſſus eſt. Caterum ſ& ſequentia recuſauit, tunc non obtempe-
raſſe videtur. Si procurator tuus veltutor, vel curator aus dicen-
ti non obtemperauerit, hoc edi cto ipſe punitur, non dominus, vel
puptllus. Non ſolum autem reum, qui non obtemperauerit, hoc e- dicto teneri, Labeo ait, verum ettam petitorem. Hoc indictum non ad id, quod intereſt, ſed quanti ea res eſt, concluditur. Et cum meram pœnam contineat, neque poſt annum, neque in hære-
redem dat ur. Huius loci ſenſum( quem omnes qui nominis
T Tt z
—— Qꝭ——(///ͤͤͤſͤſͤſͤſ—„
ee
ͤͤ T ℳ 8
* *
—

1 05
centiorum Alciati& Zaſii, ſententiam meam, quam ante multos annos in ſchöla noſtra defendi, nunc ofunibus ſtu⸗ dioſis aperirem: libenter mutare eandem parat us, ſi eruditis non probari intellexero. Vt igitur ad rem veni amus, Hoc edi- cto iudicium datur aduerſus eum, qui non obtemperat ius di- centi, id eſt, vt Magiſtratui, qui pote ſtatem habet: velei, cui mandata eſtab eodem iuriſdictio. Datur autemvr exiſtimo⸗ non ſiſco, ſed ipſi litigatori: nonadid, quod intereſt, ſed Tlass, ea res eſt, de qua mouetur controuerſia: adeo vt ſi
orte calumnioſa fuerit peritio, nihilominus condemnatio ar, l. penul. ff. ne quis eum, qui in ius. aque meram pœ- nam continet hæcactio, abſque vllarei perſecutione, vthic VlIpianus air. Ac ne cui durum nimis& acerbum hoc ius vi- deatur, conſidcrandum eſt, quam graue ſit Magiſtratuum pop. Roman. qui cum imperio& poteſtare ſunt, maieſtatem
contemnere. I. ſi familia. de uriſdict. Nam his tantum per-
mittitur ſecundum ius poteſtatis ſuæ:& vim imperii, quod habent, Lcum Prætor. de iudi. iuriſdictionem ſuam hac actio- ne data tucri, non etiam Duumuitis,& magiſtratibus muni- cipalibus, vt hic dicirur. Huc accedat, quod ita demum huic edicto locum eſſe icribic Vlpian. ſi quis id, quod extremum
eſt in iuriſdictione non fecerict. Nam ſi quis Mgiſtratui ad
ſe vocanti non paruerit, non continuo tenetur pœna huius edicti, quæ ſane grauiſſima eſt, quamuis mulctari poffit ab
o, l. z. ff. fi quis im ius vocat. non ier. modo legitimam quan-
titatem non excedat. l. eos. C. de mod. mulct. Sed poſtquam magiſtratus eum non comparentem iuſſexir duci, l.iniuria- rum actio. ff. de iniur. vel aduerſarium inpoſſeſſionem irc aut
quid aliud ſimile, necis obtemperauerit, quia hoc extremùum
n iuriſdictione eſt, nec poteſt vltra progredi decernehdo, aut ius dicendo, tuncpœna huias edicti coercebitur. Alio non abſimili exemplo hic vtitur VIpianus, cum rem mobilemà poſleſſore vt ſuam vindicaret quiſpiam, is, vnde petebatur, iudicium accipere recuſabat, futurum ſperans, vt ita conds- mnationem vitarer, cum lite non conteſtata non poſſit ad- uerſus quemquam Romano iure ſententia ferri. Quæritur, quid iuris ſit?& reſpond. Impune eum nonparere, quod ad pœnam huius edicti attinet, quia in iuriſdictione hoc extre-
mum non eſt: idque ſignificant hæc verba, Deluti ſi quisrem
mobilem vindicari à ſe paſſus non eſt, ſed duci eam, vel ferri paſſux eſt. quibus addenda ſunt hæc: Non incidit in pœænam, qruſi non obtemperauerit, vel ſimilia. Quid igitur? Prætor deinde rem illam mobilem ferri, vel duci iubet, cuſtodiæſci- licet cauſa, propter contumaciam. l. is cui. 5. qui legatorum. ff.vt in poſl.leg.ne huĩc quidem decreto paretreus. Ait Vlpia.
Editli pæna tunc eum teneri, nempe his verbis? Cæterum& ſe-
quentia recuſauit, tund non obtemperaſſe videtur. Nam ex duo- bus propoſitis, quod poſterius eſt, interdum ſequens dici ſo- let, vt Zaſius annotauit. l. vlrim. ff. de vulg.& pup. ſubſt. ſad qui fieri poteſt, vt petitor non obtemperans, hoc edicto te- neatur? Reſpondeo, cdictum de reo tantum contumace lo- qui, non etiam de petitore. Itaque Vlpianus ad peritorem e- dictum potrigens interpretatione ſua quia ius certum none- xar, nec verbis edicti expreſſum, Labeonem eius opinionis auctorem laudat. Commodiſſima autem ratio petitorem contumacem huius edicti pœnaplectendi hæc eſt, vt poſtea agere volenti denegetur iuriſdictio, idque ſolitum fieri Vl- pianus alibi oſtendit.l.ſed etſi per Prætorem. ffex quibus cau. maio. Mouere autem nos non deber, quod mihià nonnullis obiectum memini. Si actor non adfit edictum circumduci, idque in iuriſdictione extremum videri, vt aduerſus actorem locus huic edicto non ſit. l.& poſt. de iud. Hoc enim accipi- endum eſt, cum actor vocatus non fuit,&c. Si enim malit reus lirem omnino finiri, quam circumduci edictum, curabit abſentem actorem vꝑcari tribus edictis: vt ob contumaciam ſuam omnino cadat cauſa, vt conſtitutione noua luſtiniani expreſlum eſt, Laut qui ſemel. C. quom.& quan. iud. Nam&
Franc. Buareni
eo iure, quod in Pandectas relatum eſt, actor non obtem- perans ius dicenti, damno litis afficitur. l. contumacia. de re iud. nempe ſi edictis ſolemniter vocatus non adfuerit,& ſic quod extremum eſt in juriſdictione non fecerit. Nec miram
cuiquam videri debet, quod verba aliquot hic ſubaudienda
eſſe dixerimus: cum huiuſmodi ſchemata apud veteres auto.
res vſitata ſint, vt Budæus noſter non vno in loco admonet.
Cic. in Bruto: Forti animo eſle oportere cenſebas, quod ca geſſiſſem, quæ de me, etiam metacente, ipſa loquerentur, mortuoque viuerent. Quæ ſi recte eſſent ſaluti Reip. ſin ſo- cus, interitu ipſo teſtimonium meorum de rep. conſiliorum darent. Qux forma loquendi ad Græcorum imitationem haud dubie vlurpata eſt à Latinis. Lucas in Euangelio, c. i3. de ficu loquens, Kal* rinai&v, ei 3 /G* eis A⁴ννQοασ ε+αιεαμςι aε 5⁴. Et ſi quidem fecerit fructum, ſin ſecus, ſuccides eam. A- riſt.lb. 2. Polit. cap. 9. ⁹ aescdew, 7u 3 n Seser yen. oss Agy dl Bauiᷣ Aεον /Fe⁷*pevu„A. dꝑννυκρμο σενυκι‿ ns:i d.*⁴mνm,—Jμν μνοQ, ⁷ʃεοs- Ariſtoph. in Plut.
Kas i vm glale fadela
A*⁵⁹ον Aπν νυν ĩσπ⁵πν⁶aν
T³νσ ενν Tas, i 3us
Ta6⁴ ν dν:46 32 A* dpap.
Ariſtophanis interpres huius ſchematis, quod as mri m, vo-
„
cat aliud citat exemplum ex Thucyd. lib. 3.
Ka) ei οανε ⁴ν πιειν, ii 3 u⁴ μν⁵ια τς dπέπν νειε ε e dre 7A ααμεειάy. Idem aliud ex Homero. IMa. d. AN4 ¶ᷣφσσέειασε L⁶⁴αέαινιυιαᷣ ⁴eρμα 3 Apcusεε᷑ u*ον 52α 2 mi e9 1S. Ei AN 4 209 M. Gw, C J ey a4 1 TA,: Menander apud Euſtathium Homeri interpretem, Ei R wvd„ôpoy ets, ei J 0, vevénx 6. Plato Comicus, apud eundem, ei d³ 100 Du,ee eNe eo, ei 3. TAA ‿εανν, G.
Sophocles,ii I ³εν ααα teαισανν ti 3 α½6 ³04α.
Vlpia. quoque Demoſthenis interpres huic non omnino
diſſimilem Iery apud eundem obſeruauit in Olynth. 3. Sed de his iam plus ſatis.
C A y. I. I.
BPatrem filio aut fllium patri recte iudicem dari, quamuus
adgiſtratus liberis ſuis ius dicere non poſit:& con-
eailliatio locorum lpiani atque Africani
pugnantium.
Rator, qui iuriſdictioni praet, in cauſa ſua, aut ſuorum, iu- Laicem dare,& formulam cognoſcendi, ac iudicandi preſcri- bere non potest: ne eſfeclu,& gratia duttusà iuslitin& æquita- te deflectat. Ita Vlpianum interpretor ſub tit. de iuriſdict. c. 1o. in Pandect. I. qui iuriſdict. Nam ius dicere ita accipiendum eſt apud eundem, vt cap.ũ 3. demonſtrabimus. At patrem fi-
lio iudicenm dari, aut ſilium patri, ſi priuatum ſit ngolium, quò
de agitur(nam in publicis udex darinon ſolet) nuhil vetat, con-
ſanitente ſcilicet aduerſario. Idque Africanus ſentire mihi vi
detur ſub tit.de lud. 77. l. in priuatis. Eſt enim iudicare, munus publicum, Vt ſub eodem tit. Paulus ait, cap. 78. Et in hir, qus
ad ius pu blicum attinent, iuuicem extranei habentur pater 2
filius. l. nam quod. ff. ad 8. C. Trebel. Conſenſu autem litigan- tium iudices dari olim conſueuiſſe alibioſtendimus.l.2.§. ſed ſi iudex. l.obſeruandum. ff. de iudi. l. ex conſenſu. ff. de appel. Quod ſi quis obiiciat, adeo id Certunn⸗ inatbitatumar eſle, vr Africanum id literis mandare voluifſe parum credibile ſit: huic reſpondeo, candem quæſtionem de arbitro, agitatam eſſe à veteribus, quem tamen litigantium conſenſu eligine- mo vnquam dubitauit. l. quinetiam. ff. de rec. arb. Sunt qu negotia priuata peracute(ſi Diis placet& ſcite apud Africa- num domeſtica inxerpretantur, quæ ad nullius commodum,
velincommodum, præterquam patris ipſius, aut filii peti
nent: alii alia comminiſcuntur. Verum mihi propoſitum nõ eſt, omnia ſcriptorum omnium ſomnia, futileſque,& ine- ptas opiniones Krupuloſius hic excutere:q̃ patefactis, con r- matiſque melioribus, ſatis conuelluntur. ℳ

„
Diſputat. anniuerſ. Lib. I. 1051
de in ius vocan. Cæterum præter hæc, quæ diximus, quæ à Magiſtratu funt, pro poteſtate quadam nec priuatis homini- bus permittuntur, veluti datio tutoris, l. muro.§. tutoris. ff. de tutel. ea imperij eſſe dicuntur: Imperij, inquam, aut meri, aut miſti. Sed quid vtrumque ſit, vt commodius explicemus, no- tandum eſt, prætorem Romæ creatum fuiſſe e, vt ius diceret in vVVrbe de cauſis, negociisque priuatis, non vt animaduerteret in facinoroſos homines: quod ne Conſuli quidẽ licuiſſe ſcri- bit Pomponius, tit. de orig. iur. lib. ů. Pandect. Populus enim,
C v. LII.
An abſque Principis permiſſu aqua publica ducipoſ ſit,& explicata ſubaiſicilis antinomia Sa qui auam publicam, id eſt, auctoritate publica ad publi-
cum vſum cõparatam, in ſuum fundum deriuare aupiat, ne- ceſſarium eſſe Principis sonſenſum, oſtendit Vlpian. tit. de aqua quotidian. c.i.õ. permittitur. Necrefert hodie, an ex caſtello,
an ex riuo, vel quo alio loco ducatur. d.§. permittitur. Licet
“
A
3* 2 4
—
———— 2———„ ——. 6 2* —.——yy— ——— ———— —8—ö—ö—ö—ö———————*
* 6
priſcis temporibus non niſi ex caſtello ducendi priuatis ius el-
ſet, idque Senatuſconſulto cautum Elio Tuberone& Fabio Maximo Coſſ. Iulius Frontinus ſcribit:ne aut riui, aut fiſtulæ
ublicæ frequenter lacerarentur. Sed animaduertendum eſt, Loelus perſdns conceſſum, ad nullum hæredem ſucceſſo- ramve tranſire, mortuo tamen eo, cui conceſſum fuerat, à Principe renouari, adeo vt iniuria eum affici Vlpi. dicat, cuiid
denegatum fuerit. d.§. permittitur. Cui conſentanea ſunt&
eiuſdem Frontini verba- Ius(inquit) impetratæ aquæ neque hæredem, neque emptorem, neque vllum nouum dominum Prędiorum ſequitur: nunc omnis aquę cum poſſeſſore inſtau- ratur beneficium,&c. Diuerſa ratio eſt fluminum publico- rum, ex quibus abſque principis permiſſu aquam ducere licet, ſi modo nauigabilia non ſint, vt Pompon. ait. l. quo minus. ff. de flumi.l, ſi autem.§. vlt. fl. de aqua plu. arc. l. imperatores. ff. de ſeruit. xuſt. pręd. Quod enim iam dictum eſt Principis per- miſſu opus eſſe, de ea aqua, quę in vſu publico eſt, accipi debet, qualis in Vrbem olim ad ciuium vſum variis ex locis duceba- tur, aut canalibus ſtructilibus& lapideis, aut tubulis fictili- bus, aut fiſtulis plumbeis, vt Plinius, Vitruuius& Frontinus ſcribunt, idque à Pomponio diſerte expreſſum eſt, vt Accurſij hac in re ſocordiam non parum admirer, qui hanc Pomponij diſtinctionem non animaduerterit.
Quiq ſit iuriſdictio, quidque imperuum tam merum quam miſtum. C A P. LIII.
Er dicere Magiſtratus dicitur, puta Pretor, velalius fimilis, I. in cauſis priuatis,& pecuniariis iudicia ſe dato ius quod- dam quaſi conſtituit,& formulam iuris& æquitatis ei præſcribit, quam ſequatur,& a qua iudicando, cognoſcendog, recedere non b poſſit· Nam Prætor cauſas priuatas iudicare non ſolebar, ſed iudicem dare, qui accepta formula,& præſcripto quodam iu- ris, de facto tantum cognoſceret, vt alias docuimus in com- mentario de Pactis.l. luriſgentium. Hinc dicitur, In iure fieri, quod apud prætorem fit, vt ſupra admonuimus cap. 1. Nec verum eſt, quod plerique opinantur, rebus iadicandis eum præpoſitum fuiſle legibus Romanis. Nam illa lex, Quiiudicet iudigarivt iubeat, Prator eſto:& aliæ huiuſmodi apud Cicero- nemex x 11. Tabul. non ſunt, ſed ab ipſo confictæ: d quod non ſemel teſtatur in libris de legibus. ludex igitur datus, qui & pedaneus dicitur, nec ius dicit, nec iuriſdictionem haber, ſed notionein tantum,& cognoſcendi, iudicandique faculta- tem, l.ait Prætor. ff. de re iud. quam à iuriſdictione differre, ar- guit etiam titulus. Ne quis in ſua cauſa iudicet, vel ius ſibi di- cat, lib. C. luſtin. 3. Huius rei quoque argumentum eſt, quod licot ſuis nemo poſſit ius dicere, in eorum tamen cauſa iudex eſſe poteſt, vt ſupr. annotauimusc. F1. I. qui iuriſd. ff. de iuriſd. l. in priuatis. ff.de iud. Proinde ſententiam ſuam non exequi- tur, ſed Magiſtratus, qui eum dedit. l.à Diuo Pio. ff. de re iud.
Nam quod Vlpianus ait, Qui reſtituere iuſſus iudici non paret, manu militari, officio iudicit ab eo poſeſſionem trauiferri,&c.l.
qui reſtituere. ff. de rei vind. id de pronuntiatione& ſenten- tia iudicis, non de ipſius executione accipiendum videtur. hoc amplius, Magiſtratus ſi quando cognoſcat,& iudicet(quod olim certarum perſonarum fauore, aut cauſarum faciebat) l.
1. ff. de extraordi. cog. l. i. ff. de rei vindi. tum quidem ius dice-
re, proprie intelligendus eſt, rametſi latius eo verbo vſus ſit Planus. Cuius rei fidem facit Suetonius, qui Neronem ſcri- it in iure dicendo non niſi die ſequenti ſolitum reſpondere, poſtulationibus„in cognoſcendo autem perperuis actioni- bus omiſſis, ſingula quæque per vices agere,&c. His intelle- ctis facile, opinor, cognoſcitur quid ſit iuriſdictio. Nam mo- do iuris dicẽdi, ſeu iudicis dandi poteſtas eſt, ſiue, vt V pianus ait, licentia. l. imperium. ff. de iuriſdict. l.1.§. damus. ff de ſu- Tpect. tut. modo ipſam ius dicere, vt ita loquat. l. quamuis, ff.
cuius ſumma poteſtas erat, quoties anima duer ſio neceſſaria videbatur, Quxſitores, ſiue Quæſtores conſtituebat, qui ad- uerſus facinoroſos inquirerent, idq; extra ordinem, cum nul- lo magiſtratu fungerentur, vt ego pleriſq; refragantibus cen- ſeo. l.z. de orig. iur. Non tamen his finbus vſquequaque cir- cumſcripta fuit poteſtas huius magiſtratus, vt nihilaliud, quã iudicibus à ſe datis ius, æquitatemque præſcriberet, quemad- modum diximus. Nam bonorum poſleſſionem gare poterat ſocundum tabulas, vel contra tabulas, reſtituere in integrum, modice coercere,& alia quædam exequi, quę in imperio quo- dam conſiſtere dicuntur magis, quam iuriſdictione. I. 1. I. iu- bere. ff. de iuriſd.l. z. ff. de in ius voc.J.ea, quæ. ff. ad municip. vt conſtat ex Ciceronis orationibus in Verrem. Et hoc quidem imperium ideo dicitur miſtum„quia iuriſdictioni admiſtum, &coniunctum eſt, pertinerque omnino ad officium ius di- centis, adeo vt quiſquis haber iuriſdictionem, idem hoc quo- que imperium habeat:& qui hoc imperio vritur, ius dicentis officio fungi exiſtimetur. Quaratione trãsferri dicirur man- data iuriſdictione. J. mperiums, ff de iuriſdict. l.. ff. deoff eius cui mand. eſt iur. Hæc de imperio miſto. Quæ de ma;iſtrati- bus Romanis, qui ſcilicet creantur à P. R. ver Principe, l. 1. ff. adl. Iul. de amb. non de municipalibus& Duumuiris accipi- enda ſunt, l.ca, quæ. ff.ad municip. vc& pleraque alia ad iuriſ=
dictionem Magiſtratuum pertinentia, I. 1. ff. ſi quis us dicen-
ti non obtemp. de quibus alibi. MæRVR aut- mimperium, gladij poteſtas eſt, dict. leg. imperium. quæ diu poſt creatio- nem ipſius Magiſtratus lege de lata eſt Prætori. l. z. ff. de orig.
iur. L.I. S. qui mandatam. ff. de offic. eius, cui mand. eſt iuriſdic.
Nam legibus latis primum à Lucio Pilone(vt Cicero auchor
eſt in Bruro) deinde à Cornelio Sylla quæſtiones publicæ ac perpetuæ conſtituræ ſunt, cum antea in ſingula crimina man-
darentur, dict. leg. 2. de orig. iur.& Prætor/ bus, quorum au- ctus fuit numerus, in vniuerſam rerum omnium capitalium quæſtio cognitioque demandata. Verum ex eo Prætorum numero ſoite eligebantur certi qui ea iudicia exercerent, cæ- teri præerant iuriſdictioni, Cic. in Orat. pro Mure.& in Præ-
tore vrbano hæcpoteſtas animaduertendi dicebatur merum
imperium, quaſi purum,& ſolum, abſque illa generali iuriſdi- ctione quæ aliis Prætoribus ſorte obtigerat. Nam merum& miſtum contraria ſunt. l. cum ſeruus. de condi.& demonſtr. quod vel Martialis verſus indicant facetiſſimi de caupone Ra- uennate: Sit cſterna mihi, quam vinea, malo Rauennæ, 1 Cum poſſim multo vendere pluris aquam. Callidus impoſuit nuper mihi caupo Aauenna, Cum peterem miſtum, vendidil ille merum FEt hanc gladii poteſtatem non poteſt is, cui contingit, aleeri mandare, niſi proficiſcatur,& c. quamuis iuriſdictionem habens
Nine exceptione cuiuis eam mandare poſſit, dict. l.1. de offic. eius,
cui mand. eſt iutiſdict. l. ſolet. ff. de offic. proconfl. nemo. ff. de regu. iur. Idem dicendum eſt& cum in vna atque eadem
Perſona concurrunt iuriſdictio,& merum imperium, luriſdi-
ctio videlicet iure magiſtrarus, cum imperio quod illi cohæ-
ret:& merum imperium, tanquam lege ſpecialiter delatum.
Quod cernere licet in eo, qui Pręles aut Proconſul eſt in pro- uincia. Nam omnium iudicum, qui Romæ, ſiue tanquam magiſtratus, ſiue extra ordinem aut ius dicunt, aut de quauis eaaß cognoſcunt, partibus fungitur. l. de omnibus. l. omnia. I iſlicitas. S. vltim. ff. de offi. præſid. l. ſi in aliquam.§. vlt. ff. de offi. proconſul. Itaque ſi iuriſdictionem ſuam mandauerit le- gato ſuo vel alij, omnis quidem iuris dicundi poteſtas cum imperio ei admiſto tranſibit: gladij poteſtas, quæ lege ſpecia-
liter delata eſt, non item. l. ſi quid erit. ff. de offic. proconſul.
l.1. f. de offi. eius cui manda. eſt iur. Illa ſiquidem animaduer- ſio, quæ meri imperij eſt, à iuriſdictione diſtinguitur. Quod cum ex pleriſque locis Ciceronis, tum ex Aſconio Pædiano Lume. lpe; he Se, Iu 1,r i
——
— ‿ 4*—
12
X 8. 2

102
in eundem obſeruauimus qui Ciceronem de Sicilienſibus Verris criminibus quatuot᷑ libros ſcripſiſſe ait, Vnum de iuriſ- dictione, alterum de frumento, terlium de ſignis, quartum, de ſuppliciis. Verum alia reperitur huius verbi apud iuris au- ctores latior ſignificatio, l. 1. de extraor. cog.& criminalium, capitaliumque cauſarum cognitionem complectitur. l. i. ff de offi. eius, cui manda. eſt iuriſd. 1. ff. de orig. iur. Quapropter non male diuiditut iuriſdictio in imperium& iuriſdictionem, tanquam& generis,& ſpeciei nomen ſit, ſicut adoptio.l.z ff.. de adopt. Sed& imperium quoq; paulo generalius interdum aceipitur, vt iuriſdictionem etiam contineat,& ius dicere, ſeu iudicium dare, pars quædam eius imperij, quod Prætor iure magiſtratus habet, eſſe videatur. lexcum prætor. ff. de iud l.& ſi prætor. f. de offi. eius, cui manda.eſt iuriſdict. l.3. f. dÄe racep. arbit.“
CAr. LIIII. Duid ſit imperare apud Alphenum.& locus Annei Senecæ declaratus, lib. G. de beneficits,præ- ter aliorum ſententium.
Vando in ſuperioti capite mentiò imperii acta eſt, on alienum erit à propoſito Alpheni reſponſum interpre- tari iub tit:de oper. liber. ca. 26. quod in vulgatis codicibus ita
legitur: Medic as patronus, quod putaret ſi liberti ſui inedicimnam .„ F
non facerent, multo plures imperantes ſibi habiturum, poſtulabat vt ſequerentur ſe, neque opus facereht: id ius eſt, nec ue: Reſpondi id ius eſſe, dummollo liberas operas ab eis exigeret. Hloander au- tem implorantes legit, non imperantes: exiſtimans: arbitror, abſurde dici, xgrotos imperare medicis, cum pareant potius, & torum opem, atque auxiliuin implorent. At veterem le-
ctionem tuetur Alciar. lib. 7. Pareg. c. 1 3& ait, Imperare ni-
hil aliud eſſe apud Alphenum quam Barere. Quod ſane(cur bona eius venia dixerim) perridiculum eſſe cenſeo. Nam& ſi hec gerundia ymperandum, Succedendum,& ſimilia, apud Ci- ceronem,& alios auctores Latinos αeππ⁵ναναυε interdumn accipi-
antur, Cic. in epi. Saluſt. in lug. non continuo tainen 1Impera-
re verbum, aut participium ab eo deductum ſenſu paſſionis accipietur. Eſt enim hæc gerundiorum natura, vt Grammari- ci in illum Virgilij locum annorauerint,(antando rumpitur
anguis,& in alium eiuſdem auctoris, Drit que vidlendo fæmina.
Qubus in locis Cantando& Uidendo, exponunt dum canta- tatur, dum videtur. Sed nemo ſanus ideo cõtenderit, verbum Cantare, aut Videre, paſſiuam habere ſignificationem. Itaque quod ait Alphenus, Imperanies ſibi habiturum,&c. neceſſe eſt N actionis ſenſu accipi fateamur. Quamuis enim magis con- uenite videatur imperium medicis, quam ægrotis: Pliaius lib. 29. cap.i. tamen ipla merces. cuius gratia ctrcumambulant,& ægrotos inuiſunt, autoramentum quoddam ſeruitutis eſt, vt
ait Cicer. Adde quod blandiri& aſſentari ægrotis, ac non ra-
ro vt ipſis morigerentur maximas deuorare moleſtias, non
ſecus ac ſi Regis alicuius, aut tyranni ſubeſſent iinperio co-
Buntur. Quo pertiner illud Horatianum, Vt lethargicus hit cum fit pugit,& medicum vrget,&c. Quamobrem apud Lati-
nos auctores inualuit hæc Ioquendi conſuetudo: vt medici
mei ego imperator dicar, quaſi imperare,& medici officio
fungi, ex genere ſint&́εοναινονεει,ſicut emere, acvenderc, &c. Ac permultæ huiuſmodi ſunt formæ loquendi in Latina
lingua adhuc à pauciſſimis hodie vel ihtellectæ velanimad-
uerſæ, quas aliquando ſtudioſis( vt ſpero) indicabimus ac pa-
tefaciemus. Sed ne longius à propoſito euagetut᷑ oratio, ſen- tentiam neſtram locupſenſſimi teſtis Annei Senecæ auctori⸗= tate confirmabimus, cuius hæc verba ſunrt libròde beneficiis 6. capite 16. infinitum erir, ſi latius exempla conquiram, qui- bus appareat paruo magna cõſtare. Quid ergo? Quare medi- co& præceptori plus quid dam debeo nec aduerſus illosmer- cede defungor? Qua ex medico ac præceptore in ⸗micumm tranſeunt,& nos nonarte quam veudunt, obligant, ſed beni- gua& familiari voluntate. Itaque medico, qui nihil amplius, 8 manum tangir,& me inter eos quos perambulart, ponit, ne vllo affectu facienda vitandave præcipiens, nihil amplius debeo: quia me non tanquam amicum vidit. Sed tanquam Imperatotem, Pinciamus quidam, neèc indoctus vir meo iu- dicio, necindiligens teſtatur, ſe quinderim vetuſta exempla- ria Senecæ manu ſcripta contuliſſe, in quibus ita legatur, ſed
nihilominus corruptum eſſe locum arbitratur,&e vel inuoca- torem; velemptorem legendum eſſe. Qui quam fruſtra ſe
torqueat ex his quæ diximus, ſatis liquet. Erunt fortaſſis qui haæc velut e⁵οαάᷣ quædam ad humanitatis ſtudia magis,
*
quam ad iuris ciuilis ſcientiam, quam profitemur, ſpectantia Locet nõ facient. Verum hi cõ dderent velim, nihil me quod Amunere,& officio lureconſulti(cuius perſonam ſuſtineo)a- lienum eſſe putem facere: ſed Labeonem Antiſtium imitari potius, qui ſcrutandæ verborum proprietati,& origini vſque adeo deditus fuit, vt libros tres poſteriorum eiuſdem rerum adilluſtrandam linguam Larinam condycentium plenos fa- iſſe quidam ſcripſerint. Gel. lib. 13. cap.i 1. CAr. LV. De Pandectarum compoſitione, ordine ac methodo. NRætores olim Romæedicta, quibus admoneretur popu- lus, quod ius eſſent de quaque re dicturi, palam propone- re ſolebant.l. 2. S.æodem tempore. ff. de orig. iur. Ea auteme- dicta perpetua nõ erant, fed ſimul cum Magiſtratu ipſo finie- bãtur, qui& ipſè annuus erat. tit. de perpet.& temp. actio. lib. Inſti. 4. Vnde Cicero, qui plurimum(inquit) tribuunt ed cto Prætoris, legèm annuam dicunt eſſe. Nam hoc tantum effecit Cornelius lege lata, cuius meminit Aſconius, vt varie ius non dicerent Prætores, ſed ex dictis ſuis perperuis: id eſt, quę iuril- dictionis perpetuæ ac generalis cauſa ſemel à ſe propoſitaeſ. ſent, quamdiu magiſtratu fungerentur ius dicerent, vt ſupra diximus, cap. 48. Quare cum ſingulis annis edicta noua tere proponierentur, tam ingens multitudo,& varietas ſequutz eſt edictorum, vt ea res Saluium lulianum lureconſultum ad ea vndique colligenda(nam prius vaga& diſperſa erant)& inv- num volumen redigenda impulerit. Cuicompoſitioni lmpe- ratoris Adriani, ac Senatus quoque acceſſit auctoritas, vt ius perpetuum atque immutabiie der qnoc Prætores in iure di- xendo poſtea ſequerentur. l.2. C. de veteri iureenuc. l. ſiquis ſeruum. C. de condict. indeb. Hocedictum luhani moxin- tetpterati lunt nobiliſſimi iureconſultorum Paulus atque Vl pianus: quorum hic LXXXIII. ille Lx X Xx. libros ad edi- Gtum ſcripſiſſ elegitur, vt apparet ex eo librorum catalogo, qui initio Pandectarum adſcriptus eſt. Hinc ille inſcriptiones, Dypianus ad edicttum,, Paulus ad edietum, paſſim in lib. ban. reperiuntur. Nec dubitandum eſt quin tantus vir rem iudi- ciariam omnem quam pfeniſſime eo hbro complexus ſit: ld quod velexiis, quæ ſuperſunt fragmentis, ſatis perſpicuum eſt. Qua in re etiam ordine,& methodo ad docendũ aecom- modata ſic eſt vſus: vt non rantum vereres conſulti, qui poſtea de iure ciuili ſcripſerant ante luſtinianum, eam ſibi imitan- dam propoſuerint, l. ². ff. de ſtatu homi. ſed etiam Tribonia- nus iple cum ſuis collegis in Pandectar. compoſitione, idquè Iuſtiniani mandatu, vt ex conſtitutione eiuſaem, quæ Pande: ctis ipſis propoſita eſt,& ex numero lbrorum. Juemünet lis capitibus iuſſit adſcribi, conſtat. Ex quibus capitum inieri- ptionibus illud quoque facile perſpici poreſt, nihil fere illis li⸗ bris contineri, quod ex Pauli, Vlpiani, aliorumq; ad edictum perpetuum commentariis ſumptum non ſit: ac non modo ordinem, ac diſpoſitionem, ſed res quoq; ipſas Tribonianum ab eis mutuatum fuiſſe. Proinde edictum illud perpetuum Iuliani, fons omnis iuris tum publici, tum priuati, quod us li⸗ bris præſcriptum nobis reliquit luſtinianus meo iudicio, re- cte dici poteſt, quod de legibus duodecirn ſcribit Liuius. Cum igitur certiſſimum ſit, in Pa ndectarum librum prætor iudicia, & actiones, quæque ad iudicia exercenda pertinerent, nihit lulianum contuliſſe, quæcunque illis lidris continentur, co referenda eſſe omnia intelligere debemus. Namcætera, quæ nonnunquam intermiſcentur, veluri parerga quædam tunt, & horum graria explicandorum, commodius que tractando- rum àAdſcripta. Quod ſi quis diligenter expenderit, facile iudi- cabit, quantum inter hanc luſtiniani methodum,& quotun- dam noſtri temporis iuris profeſſorum inter ſit, à quibus ot- dinem alium, ac diſpoſitionem excogitatam eſſe videmus- Horuin enim induſtriam tametſi non contemnam, non tam ti facio tamen, vt non multo plura eos peccaſſe, quam luſti nianum(ſi quid ab eo peccatuia eſt)exiſtimem: idque prope- diem in ſingulorum titulorum explicatione luce clarius de- monſtraturum me elle confido. Videntur autem nobis pieti-
que eorum errorem hauſiſſe ex verbis Caii lib. 1. lnſtit end alt,

eaharülaa 3aSinnaßrenm ad A nanſrguö ni Ammaßeunabmloun Keum uan llanun lunh
an vaacg de zccettu
ecuaact unded. Hoctacwak e rodmi icre oalukctunka um be Lrrn. lelmt 1 ece, K apearetertoldam
alecdan 1KIpcus
Xec dudirandum eſtqunant aaun plenilme eoldeu 1, Jax(apertant kragmena a clne, Kme dotbti
8½* 4448*)
macnmfam rrtenate
rnoierant uhe uſtruma 8,L Kde kuubotiu
1* 1.4.2
cc gsi bandectx art dtas,
Dißput. anniuerſ. Lib. I. 1053
ait, Omne ius velad perſonaspertinere, veladres, velada- ctiones. Li. f. de ſtatuhomin. Hæc enim verba ſic intellexe- runt, quafi nulla ſit aptior, nec commodior iuris tractandi, docendique ratio, quam ſi de his tribus ſeparatim diſſeratur. Verum longe aliter ſenſiſſe Caium non dubito: nempe nul- lam partem iuris eſſe, nullum contractum, nullum negotium, nullam actionem, nullum iudicium, in quo tractando hi loci ſimul non incurrant:vt, exempli cauſa, In tractatu de ſtipula- tionibus oritur in primis quæſtio de perſonis, quæ ſtipulatio- nem contrahere poſſunt,& quæ non poſſunt: illudq; in con- trouerſiam venit ſitne ſeruus, filiusfamilias, im pubes, minor, furioſus, prodigus, qui ſtipulationem contraxiſſe dicitur. De rebus quæritut, ſitne res ſacra, religioſa, publica, propria, alie- na, corporalis, incorporalis&c. de actione, quæ ex eo contra- ctu naſcitur: ſitne bonæſidei, an ſtricti iudicii, temporalis, an Perpetua, pœnalis, an rei perſecutoria,&c. Idemque in cæte- ris tractatibus Pandect. obſeruare licet. Hi namque ſunt præ- cipui loci omnium diſputationum iuris ciuilis. Quamobrem cum inſtitutiones iuris ciuilis conſcriberet Caius, non imme- rito diuiſiones quaſdam, ac diffinitiones perſonarum, rerum, & actionum, initio proponere voluit ſtudioſis: nimirum in- telligens, grauiores illas ſubtilioresq; diſputationes quæ iure ciuili continentur, quæque ad hos locos referri ſolent, percipi aliter non poſle. Ex quo ſatis liquet, quod 1. lib. Pandect. tum de perſonis, tum de rebus ſcriptum extat, nihil aliud, quam l- ſagogen quandam eſſe, quæ res ad alias aſſequendas viam mu- niat. Quam quidem Tribonianus cnm non ſatis vberem, ac plenam eſſe animaduerteret(nam primus,& alter locus non ſolum copioſius, verum etiam clarius& diſtinctius adrudio- res inſtituendos tractari potuiſſe videntur, tertius vero illic deſideratur omnino.) Cum igitur hæc perpenderet Tribo- nianus, quatuor Inſtitutionum libris, quicquid de perſonis, rebus,& actionibus ad Pandect. interpretationem neceſſa- tiumeyronibus videbatur, miro com pendio, artificioq; com- plexus eſt. Et hanc diſpoſitionem, ac methodum, vt in ea Iſa- goge,& inſtitutione probamus, ita inſanire eos contendimus, qui cum libros omnes tum Pandectarum, tum Codicis Iuſti- nianæi ita diuiſerint, aut(vt verius liberiusq; dicam) diſcerpſe- rint, ac dilacerarint, quo ſcilicet luſtiniano ſapientiores ab im- Perita mulcitudine crederentur, mirificam(ſi diis placet) iuris attẽ poſteritati ſeſe relinquete gloriantur,& iactitant. Quod non eo à nobis dictum quiſquam exiſtimet velim, vt eos li- benter inſectemur, quorum conatus ſi ſtudioſos iuuare vo- luerunt, aliquam meretur laudem, ſed vt iuuenes nimium cre- dulos plerunq;,& incautos, quos huiuſmodi deliraméta quo- tidie experimur, velut pro oraculis quibuſdam habere, quan- tum in nobis eſt, ab errore in viam reuocemus.
C A P. LV 1. Dotem certa quantirate non expreſſa, inutiliter promitti, Amuliere nontantum pactoſedetiam ſtipulatione centra receptam opinionem.
A Lexandri Seueri reſcriptum quoddam legitur ſub tit. de C A dotis promiſ.li. ſ.C Iuſt. cap.i. in hæc verba, Eruſtra exi- ſtimas actioꝝem tibicompetere, uaſi promiſſa dos tibi, neo præ- Nita ſi, cum neque ſpecies vla, neque qmantitas promiſſa ſit, ſed hactenua nuptiali inſtrumento adſeriptum ſit. Qupod ea, quæ hu- vebat, dotem dare promiſerit. Cui videtur quaſi ex diametro (vt aiunt cepugnare, quod reſpondit Papinianus ſub titul. de iure dot. cap. 70. l. cum poſt.§. gener. Gener a focero dotem- arbitratu ſoceri certo die dari, non demonſtrata re, vel quantita- te, ſtipulatus fuerat. Arbitrio quoque detracto ſtipulationem- Vvalere placuit. Neo videri fmils, quod fundo non demonſtrato, nullum eſſe haeunn⸗ vedb Pwla nem fundi conſtaret, cum inter modum conſ ituenda dotls,& corpus ignotum defferentia magna ſit. Dotis etenim Juantitas pro modo facultatum conſtatui potest. ulgus interpretum exiſtimat ‚ reſcriptum Alexandti de pa- cto, reſponſum vero Papiniani de ſtipulatione accipiendum eſſe: quod falſum eſſe, vel ex eo apparet, quia promiſſionis verbum inſtrumento adſcriprum, ad ſtipulationem, non ad Pactum refertur..ſ ſcriptum. Inſtit. de inuti. ſtipul. atque ita accipiend um elle in reſcripto, ſatis arguit ipſa inſcriptio de do- is promiſſione,& nuda pollicitatione. Quodautem de ſpe-
cialium concurſu comminiſcuntur, adeo ineptum nugato-
riumque eſt, vt propemodum id recitare nos Pudeat. Itaque
diſſoluendi huius nodi cauſa notandum eſt„cum quis gene- raliter dotem promittit, quam poſtea arbitratus fuerit omni- modo valere promiſſionem, ſiue pacto ſiue ſtipulatione fue- rit facta.l. 3. Cod. de dot. promiſ. Non enim ignota prorſus, incertaque res tunc dicitur promiſſa, propterea quod in boni viri arbitrium collata dotis conſtitutio inrelligitur. l. in perſo- nam.§. generaliter. de regu. iur. l. Thais.§. ſorore. ff. de fideic. lib. l. hæc venditio. ff. de contrah. empt. J. ſi in lege. ff. loc. l. ſo- cietatem.§. arbitrorum. ff. pro ſoc. l. ſi libertus. ff. de oper. lib. Quod ſi dos ſimpliciter promiſſa fuerit detracta arbitrij men- tione, multum intereſſe arbitror, an ipſa mulier promiſerit, an pater eius nomine. Priore ſi quidem caſu nulla eſt promiſſio⸗, ptopter incertitudinem, vt Alexander reſcripſit: idemque ſi extraneus promittat, dicendum puto, cum ſit eadem ratio⸗ Poſteriore caſu promiſſionem dotis vtilem eſſe Papinianus reſpondit, hac, vt arbitror, ratione, quia officium patris eſt, dotare filiam, idque pro modo facultatum ſuarum& digni- tate mariti, niſi de certa quantitate conuenerit. Vnde promiſ- ſio ex iure& legibus certirudinem accipit. d.. gener.l: qui li- beros. ſf. de ritu nupt. Sed nullus pæfinitus eſt legibus modus, nomine dotis, ad quem mulier citra cõuentionem teneatur, pPoteſtque indotata nubere. Quare viliſſimam rem,& nullius Pretii, dando liberaretur, ſi cam tali promiſſione obligari di- ceremus, que ita vidertur ſenſiſſe Harm enopul. cuius hæc verba ſunt li. 4:tit.8. ias iννεieαάα᷑ↄ νn ee d1dsναs. un&irerg roo i αë εμ bn, Aegnsc b2v, sioc Sau p a, ag tνια vng εναέε‿ε ννsu d ακνρ˙ραρπσανQν‿ν„ Tεπνο(Tayy uενos aeoiaa Le dida⸗ S ρο.αἀε ναμνoενη Tooi Tp eu⁵ inaeAa. ra 29 vze A4g, dlaν àμενι‿e: esa, a. d ev'τοs. Car. LVII. Capitis primi de E piſcopali audiien. lil, I. C. Ia- inian houainterpretatio.
A Liud eſt reſcriptum Valentiniani& Valentis Impp ad
lulianum Comitem Orientis, ſub. titu. de epiſc. aud. lib. 1. C. Iuſtin. c. 1. Ex quo nec Aceurſius, nec Accurſianorum quiſquam vllum adhuc ſenſum, qui verbis congruat, elicere Potuit. Verba Reſcripti hæc ſunt in iis codicibus„ quos cæ- teris emendatiores eſſe reor: Ngoriatores ſ qui ad domum noſtram pertinem, ne commodum mercandi videautur excede- pe Christiani, quibus verus cultus eſt, adinuare Pauperes,&æ po-
RKtor in neceſſitate, prvuideant Epiſcopi. Videtur aucem nobis
de quibuſdam negotiatoribus loqui Valentinianus, qui fru- mento, ſali, aliisque rebus huiuſmodi populo vendendis præ- poſiti erant à Principe. Nam olim earum rerum comparan- darum neceſſitas, munus erat publicum quod auctoritate Principis indicebatur populo, quodque nulli detrectare fas e- rat, quamuis fotte vacationem munerum,& excuſationem à Principe impetraſſet. C. lib. 10. titul. vt nemi. lic. in emn pt.ſpe. Hæc enim fiſci augendi locupletandique commodiſſima ra- tio,& expeditiſſima eſt, quod& Ariſtoteles teſtatur lib. Po- lit.1. Qua tamen ipſa ſaperioribus annis cum F ranciſcus Rex,
qui nuper è viuis exceſſit, ſolito immoderatius vti cœpiſſet in
ſalis præbitione, ingentes rurbas in Xan tonibus,& ea Celti- tiræ Galliæ parte, quam nunc Briranniam vocamus, ea res excitauit. Eſtq; hoc genus vectigalis ex ſalis præbitione, di- ſtractioneq;, antiquiſſimum in Repub. Romana, vt Liuius auctor eſt non vno loco. Sed hæc extra rem. Cum igitur hos
munus frumenti, aut ſalis emendi, exem pligratia, indictum eſſet populo, publicea; conſtituti eam ob cauſam certi nego-
tiatores, fiebat nonnunquam, vt immodicum eo nomige à Pauperioribus& tenuis fortunæ hominibus pretium exige- rent, vel plus æquo eos emere cogerent. Itaque teſcriprum eſt à piis principibus,& Chriſtianæ religionis cultori bus pie, humaniter,& Chriſtiane, vt Epiſcopi, quorum officium oſt
adiuuare pauperes,& poſitos in neceſſitate,& qui ex Euan-
gelio, ſacriſque literis didicerunt, verum germanumque Dei
cultum in eo ſitum eſle, videant ne ab huiuſmodi mercatori-
bus in ea re modus excedatur. CA p. LV III. Reſtitutaſuæ integritati lex Falcidia, quæ apud Paulum nec
——————
1 † 1
—

1074
Em. Ranconeto ſingularis doctrinæ& iudicij viro, qui A amdiu in regis conſiliariorum ordinem& cellegium cooptarus eſt, vlus ſum annis ab hinc duodecim familiariter. Ea ſiquidem erat hominis fama vt ego adhuc adoleſcens,& rudis, nihil eius conſuetudine felicius mihi contingere poſle ſperarem:& ea item facilitas, humanitas,&e in ſtudioſos bo- narum artium affectus, vt quos diſcendi cupiditate inconſos videret, non grauate in familiaritatem reciperet. Nec vero ſpem meam ſpectationemque fefellit euentus. Multa etenim ab eo in familiaribus congreſſionibus docte, prudenter acu-
te dicta, cum de iure ciuili diſputaret, memoriæ mandaui: vt
ſi inficias iuero, eius doctrina me profeciſſe, vanus merito ſim habendus. Cuius generis illud eſt, quod de lege Falcidia, cum domi ſuæ eam interpretaretur, ab eo me accepiſſe memoria nunc repeto. Nam legis F alcidiæ quatuor fuiſſe capita dice- bat, quorum ſingula verba ſic interpretabatur„Vt facile de- monltraret, quæcunque toto illo prolixo tractatu„qui ad le- gem F alcidiam inſcribitur, lib. 35. Pandect-nihil prorlus aliud quam eius legis interpretationem elle, quæ ex Vlpiani, alio- rumque veterum iuris interpretum commentaris ſumpta ſit. Cuius legis verba ſi quis modice, aut etiam intra modum verſatus in iure ciuili accurate animaduerterit, atque expen- derit, de his, quæ ab eiſdem interpretibus copioſe tractata ſunt, tamerſi eorum ſcripta aut non inſpexerit, aut in memo- ria non habuerit, magna ex patte reſpondere poſſe confirma- bit. Primum autem caput legis quod eſt apud Paulum, ita le- gendum eſle admonebat: Qui ciues Romani ſunt, qui eorum poſt hanclegem rogatam teſtamentum facere volet, vt quam pe- cuniam, quasque es quibusque dare, leægare volet, ius poteſtasque eſpo vt hac lege licebit. Quamuis in omnibus excuſis exempla-
ribus, etiam Haloandri ipſius, ita legatur, eam pecuniam, easq,
res,&c. In veteribus enim libris manu ſcriptis c,& q, literæ ad- deo confunduntur, vt c, pro q, aut qu, ſcribi crebrum atque vſi- tatum ſit. Veluti relicum, relicuis, alico, loci, coad, cotidie, cam, cas, pro reliquum, reliquis, aliquo, loqui, quoadi die, quam, quas,&c. Id quod P. Victorius in Ciceronèm,& Pub. Valer. in Virgilium, viri admodum diligentes,& eruditi annotauerunt. Qua de re etiam diſſerit Fabius lib. i. Inſtit. O- rat. de Otthographia. Itaque cum ia lege Falcidia ſcriptum eſ- ſet, ſea eam pecuniam easq, res,&c. imperiti librarij, ac Typo- graphi, e, ſecundam vocalem eſſe credentes, quæ à litera c, pa-
rum differt, legis verba corruperunt. Secundum caputita le-
gebat: Quicunqus ciuis Romanas poſt hanè legem rogatam te- ſtamẽtum faciet, is quantam euique ciui Rmano pecuniam iu- re publico dare, legare Volet, ius poteſtasqus eſto, dum ita deturile- getur, ne minus, quam quartas partem hæreditatis eæ eo teſta- mento heredes capiant. In omnibus autem libris vulgo legitur, Detur legatur: non detur legetur. Tertium caput, quod trans- latitium eſt, ita, Eis quibus quid ita datum legatum erit, eam pe- cuniam ſine fraude ſua capere liceto: isq, hæres qui eam pecuniam dare iuſſus damuatuſve erit, eam pecuniam debeto dare quam- damnatus eſt. Quartum vero(quod in Pandectis deſidera- tur) ita conceptum fuiſſe affirmabat, partim cõiectura ductus, partim auctoritate Caii lib. z. Inſti. tit. de lege Falc. Si quir ali-
ter quam hac lege liseat, pecuniã dederit, legauerit, heredi quar-
tam partem eius pecuniæ, quæ data legata erit, ex eo teſtamento retinere liceto. In hunc modum fere nobiſcum diſſer ebat vir eruditiſſimus, cuius vtinã lucubrationes, ac præſertim edicta Prætorum ipſius induſtria& labore eruta ex omni antiquita- te,& in priſtinum ſtatum feliciſſime(vt ſpero) reſtituta, tan- dem aliquando in lucem prodeant. b G A v. I.IX. De factis diuiduis, at que indiuiduis ſententia Raphae-
lis Cumani d calumniatoribus defenſa.
Tipulationem, quæ in faciendo conſcſtit, diuiſionem non reci-
pere, Papinianus ait, vt ſi quis fuerit ſtipulatus inſulam adif- cari. Nam hæc diuiſio corrumpit ſtipulationem. l. ſtipulatio- nes non diuiduntur. ff. de verb. oblig. Si quis enim pro parte domum eędificari ſtipuletur, aliudve quid ſimile: inutiles,& ir- rita fit ſtipulatio: tanquam id continens, quod natura ſit im- poſſibile: Cum operis effectus(vt idem inquit) in partes ſcindi non poſſit: id eſt, opus ipſum, naturaliter non poſſit pro parte fieri.l.in executione.§. vt pro parte. ff. de verbor. obliga. l. li-
diligenter cõſuetudo eſt vſa, translatitiis vtimur verbis. N
Franc. Duareni
bertus. ff. de oper. liber. Cum autem de diuiſionein pattes hic
loquimur, diuiſionem accipimus, non in partes certas, atque
diſcretas, cuiuſmodi inter cohæredes fieri ſolet, volentesà communione recedere(nam ea impoſſibilis non eſt) ſed di-
uiſionem quandam intellectualem,(vt ita loquar) per quam
inducitur communio. Cum enim dicimus, rem inter duos communem eſſe, hoc ſignificamus, rem ſingulorum eſſe pro parte, non autem ſingulorum totam eſſe. l. ſi ſeruus commu. nis. de ſtipulat. leruor. l. Mæuius.§. duobus. de legat. 2Vl. ſivt certo.§. ſi duobus vehiculum. ff. commod. Sed huiuſmodi partes indiſcretæ ſunt,& ſimul confuſæ, ac commiſtæ adeo vt nullam poſſis ab alia, niſi ſolo intellectu diſcernere, ac le- parara. Actales ſunt cohæredum portiones in rebus hæredi- tariis, anrequam diuiſa fuerit hæreditas, aut per iudicem fa. miliæ erciſcundæs aut ſine iudice. leg. non poſſumus ff. ſi pars hæred. pet. Cum igitur partium mentio hic fit, partes huiuſ. modi indiuiſas, atque incertas intelligere debemus: quæ ap- pellatione partium proprie continentur, niſi aliud actumel- ſe appareat: quia cum diuiſus eſt fundus regionibus inter co- hæredes, aut ſocios, quod cuique obtigit, totum quiddam verius quam pars& rectius appellatur. leg. ſi quis duas. 9. ſi quis partem. ff.commun. præd. l. recte dicimus. de verbor.ſi- gnific. Iraque cum quis ædificare domum promittit, obliga- tio non diuiditur inter eius hæredes: ſed ſinguli in ſolidum tenentur. Nam etſi ponamus vnum exhæredibus ita extrue- re cœpiſſe, vt minima pars ſuperſit ædificanda, non continuo dicitur ſatis feciſſe creditori: quia non minus ad id efficien: dum quod reſtat, quam cobæres obligatur, propter partium hæreditariarum confuſionem, de qua iam diximus. Quare nullus cohæredum ante operis conſummationem, pro parte ſua feciſſe recte dicitur. l. ſi is, qui quadringenta.§. quædam. ff. ad leg. Falcid.l.ſi flideicommiſſa.. ſi in opere. ff. deleg. 3. Sane poſt moram(quia in obligatione, ac petitione eſt pecu- nia, quæ recipit diuilionem) licet vnius facto omnes hæredes teneantur, non tamen in ſolidum, ſed pro parte tantum hæ- reditaria conueniendi ſunt, inter quos eo nominèe poſteafa- miliæ erciſcundæ iudicium datur. l. 2.§. item ſi in facto. l. 4§. Cato. l. ſtipulationes non diuiduntur. l. in executione.§. quod ſi ſtipulatus.ff. de verbo. obligat.l. ſi quis ab alio. ff. dere iudic. Mirabitur forte quiſpiam, quod dixerit Papinianus, Stipula- tionem, quæ in faciendo conſiſtit, diuiſionem non recipere, dicta l ſtipulationes non diuiduntur. cum Cato apud Paulum diui- duum factum ab inuiduo ſeparet. dic. l. 4.§. Cato. Itaque no- tandum eſt, hoc verbum Facere, apud iuris auctores variè ac- eipi. Nami is dicitur facere, qui rei faciem quandam impo- nit, vt ait Varro. Propterea ad mechanicas tantum attes,& opera qu; corpore efficimus, quæque ſub ſenſum cadunt, re fertur. Qui namque aliquid ita operatur, vt nullum extet opus quod ſub ſenſum veniat agere magis, quam facere di- citur. Græci duo verba his duobus Latinis reſpondentiain vſu habent, m⁴νεν νμσ,αηεν quibus vtitur Ariſt. lib. i. Mo- ral. Hincilla artis diuiſio in Poeticen,& Practicen apudf. Quint. lib. z. Verba hæc ſunt Varronis lib.. de lingua Latina,
quæ cum mẽdoſiſſima offendiſſem in exemplari Aldino, abſ-
que veterum codicum præſidio ita vt potui emendaui. Pro- prio nomine dicitur Facere à facie, quod rei, quam quis facit imponit faciem, vt fictor, cum dicit Fingo, figuram imponit: cum dicit Informo, formam: ſic cum dicit, Facio, faciem im- ponit, à qua facie diſcernitur, vt dici poſſit, aliud eſſe veſti⸗ mentum, aliud vas⸗ ſic item quæ fiunt apud fabros, ſictores, item alios alia. Qui quid adminiſtrat cuius opus non extat, quod ſub ſenſum veniat, ab agitatu, vr dixi, magisagere, quam facere putatur. Sed quod his magis promiſcne zuam 2
& quidem facere verba dicimus,&c. Hæc eſt igitur proptia liuius verbi Eacere ſignificario, ſecundum quam accipienda eſſe verba Papiniani ſubiecta ab eo exempla indicant: quam- uis non omnia facta indiuidua complexus ſit,& pleraque ſint indiuidua, quorum opus ſub ſenſum cadens, nullum ex- tat. Idem puto,& ſi quis faciendum aliquid ſtipulatus ſit, V puta fundum tradi, vel foſſam fodi, vel inſulam fabri- cari, vel operas, vel quid his ſimile. Cato autem diui- daum factum, ab indiuiduo diſtinguens, latius Factum ac- cepit, quam Papinianus, vt id quoque contineat, quo at 0- luto nihil remanet, ꝙ oculis ſubliciatur. Hocſenſu ophni

Diſput. anniuerſ.Lib. I..
factum dationi, vrin illa Pauli diuiſione, Stipulatron um quæ-
am in dando, quædaua in faciendo conſiſtunt.. 2. de Verb. ob- lig. Err. Datis nihil aliud, quam domunii translatio l.vbi autẽ. §. vltim. ff. de verb. oblig.. ſic itaque. Inſtit. de actio. Gene- ralius tamen accipitur aliquando, vt qui dat, is quoque face- re intelligatur. I. infa cto. de condit.& demonſt. l. verbum facere. de verb. ſignif. ſicut& is, qui loquitur, tametſi alias facta opponantur dictis.. aut facta. ff. do pœnis. Sed vt ad Catonis diſtinctionem veniam us, operæprecium eſt videre, dũo facta diuidua dignoſcantur ab indiuiduis,& regula a- liqua more Technicorum inſtruere iuuentutem, ad quam acta omnia, de quib. inciderit queſtio exigi poſſint. Quanꝗᷓ ĩuris noſtri auctores hac dere parum ſolicitos fuiſſe video,& ſane facilius eſt de fingulis factis, diuiduane ſint an contra, reſpondere, quam in regulam aliquam,& præceprionem ge-
neralem,& Xεε, omnia ineludere. Raphael Cumanus(vt
aliorum commenta, quæ tamen vulgo probantur, miſſa fa- ciam /)ea facta cenſuit ind uidua eſſe, quæ(vripſe loquitur, viſibilia ſunt, diuidua vero quæ inuiſibilia. Quæ ſententia à
cæteris fere partim refutatur, pattim velut ſomnium quod-
dam ridetur& contem nitur, hanc(opinor) ob cauſa m, quod vir eruditior, quam eloquentior, non ſatis commode nec di- lucide, quod recte ſentiebat, eloquutus ſit. Nos autem vt eius inuentis lucem aliquam, ſi poſſimus, afferamus, ea facta indiuidua eſſe dicimus, quæ corpore tantum exequimur: Vt foſſam fodere, rem tradere,& ſimilia ‚quæ vel àdemen e,& & co, qui intellectu,& iudicio caret, non minus, quamà ſano
homine, expediri poſſunt. l. ſtipulationes non diui. d.l. ſi rem tradi. f. de verb. oblig. leg.;§· adipiſcimur. ff. de acquir. poſſ. Cum enim in hac exequutione nihil poſſit animus, ſed cor-
Pore omniao opus ſit, quonam modo poteſt ea diuiſio lo-
cum habere, quæ iatellectu tantum fiat, non etiam corpo-
re? leg. ſeruus communis, de ſtip.ſeruor.l. Mæuius.§: dua-
bus. de leg. 2. Hæc ſunt facta„ quæ vir acutiſſimus viſibilia, nos fortaſſe paulo rectius& ſignificantius Corporalia voca- re poſſamus, Diuidua vero ſunt, quæ animo magis exequi-
mur, quam corpore: vt Dare(ſi generaliter factum ac-
cipiamus) quod dominium transterre ſignificat, vt diximus, ratum habere, vacuam poſſeſſionẽè tradere,&c. quæ aliquod ius diuiduum continent, veluti dominium aut poſſeſſionem, ad cuius translationem animus eſt neceſſarius, nec corporalis executio, traditioq; nuda ſufficit. d...·. adipiſcimur. l. qua ra-
tione.§. hæ quo ue.ff. de acq.rer. dom.l.in cõuentionalibus.
§ VI. ff. de verb. o lig l. locus. ff. de acq. poſl. Fit autem hæc in- tallectualis(vt ĩta dicam) diuiſio ob commodum aliquod, ex iuris translarione proueniens, vt exemplis facile oſtendi po- teſt. Quapropter in üs quæ facta ſimplicia ſunt, quibusque nihiliuris ineſt, cuius pars indiuiſa vtilitatem aliquam adferat, talis diuiſo fruſtra fieret„vt concedamus ea in partes pro in- diaiſo intellectu diuidi poſſe, quodà peruicacibus fortaſ- ſis ebiici poteſt. Et hanc Raphaelis ſententiam, quidam ex noſtris collegis velur perpetuis tenebris obrutam,& ſepul- tam feliciter admodum in lucem eduxit, perfecirque dicendo vtea non ſolum probabilis(quod exiſtimauit Socinus) ſed et- iam vera nunc habeatur. Cuius rei nomine laus non minor ei debetur(ſi Iuſtiniano credim us) I.. C. de vet. iure enucl. quã ii eius ſententiæ primus auctor, inuentorque extitiſſet. Sed de lus hactenus. Nam de omnibus diuiduis atque indiuiduis obligacionibus plene hic diſſerere non eſt inſtituti noſtri. De quib. ꝓropediem forraſſis tractatũ de verborũ obligationib. accuratius& fuſius ſcripturi ſumus. Quo labore, atque onere vtinam nos leuare tãdem aliquando in animum inducat Ca- rolus Molinæus, Togatorum Baſilicæ Pariſienſis eximium decus, qui iuſtum de ea re librum iuris ſtudioſis iam pridem pollicitus eſt.
„CAv. LX.
De ainiſone fructuum inter coniuges ſoluto matri- monio) aduerſus aliorum, qui de eate ſcri- pſerunt ſententiam.
Mae lingulorum annorum, quibus ſtetit matrimo- IVnium, fructus rei dotalis lucratur, ſi onera matrimo-
nii ſaſtineat. ſi s qui Stichum.ff de iure dot. l. pro oneri. C.
1055 cod. iit. Quod ſi nondum ed anno ſinito, quo contractum eſt matrimonium, ſoluatur, morte pPuta, vel diuortio, eius anni integros fructus non retinebit maritus:ſed proportione tem- poris duntaxat, quo matrimõnij onera ſuſtinuit. Vt ſi fructus illius anni ſint duodecim aureorum& matrimonium, quod Cal. Ianuarij contractum eſt„ menſe Maio ſolutum fuerit: tertiam partem, id eſt, quatuor aureos, iure ſuo rerinebit ma- ritus. Reliquas duas partes, id eſt octo aureos conſequetur v- xor, vel hæredes vxoris. Idemque dicendum eſt& ſi pluribus annis ſteterit matrimonium, ſed anno vltimo nondum finito
diremptum fuerit. Et hæc i⸗ovwia ſecundum proportionem
Geometricam eſt, in qua Ariſtoteles couſtitutam eſſe ius diſ⸗ tributiuum ait. Nam cum eadem ſit proportio duodecim menſium ad quatuor menſes, quæ eſt maioris ſummæſ puta duodecim aureorum) ad minorem ſummamſ id eſt, quatuor aureorum)æquum eſt, vt maritus, qui pro duodecim menſi⸗- bus, quibus prædium dotale fuit, retinet duodeci
Pto quatuor menſibus quatuor aureos retincat.
ex côntrario. ff. ſol. marr. Verum
temporis qua matrimonium ſtetit,
accipiendum eſſe Vlpianus ait,
ur, (exempli gratia) Si matr ctum, fundum dotalem ditam marito, matrimo fructuum totius anni æ tento vno aureo, vndecim vxori compelletur: quia vno tantum menſe poſt traditio-
nem dotis ſterit matrimonium. Quod videtur quibuſdam id⸗ ee iniquum eſle, quia maritus vndecim menſium ſpatio onc⸗=
ra matrimonii luſtinuit. Sed loquitur Vlpianus de ſolurione, traditisneque dotis conſenſu mariri dilata, cui merito im pu- tandum eſt, quod tanto tẽpore eã ab vxore nõ exegerit. Hine exiſtit celebris illa quæſtio, quam Papinianus lib. II. quæſtio- num tractauit. l. fructus. F. Papinianus. l. alias. leg. diuortio. ff. ſolut. matr. Matrimonium contractum est tempore vinde- miæ, Calend. vndelicet Octob. Plin. Iib. 18.I. 2. C. de fer. Aat⸗
in dotem vinea, ex Iua mari: us ſtatim fructus percepit,& x
*
Calend. Nouem briuidam colono eandem vineam lacauit: Deærn-
de lanuarii poſtremo die ſolatum eſt matrimoniunn dim ortio: quomodo fructus totius anniahter maritum& Vvoreae aiuidi debeanti Papinianus non antum ex die locationit, ſed etiaan svna tratti matrimonii diuidendo⸗ le fruclus ait: ſed ita„D Vinde= mia fructus,& quarta Portio merceda inſtantis anni confwndan- tur Wt ex ea pecunia tertia Portio viro relinquatur. Bux verba ſic vulgo interprerantur Accurt Bar. Iaf. Zaſius,& cæteri, vt
confundantur fructus omnes vindemiæ cum quarta parte
mercedis,& tertiam partem eius pecuniæ confuſæ ato aecõ- miſtæ maritus retinear. Veluti ſi ponamus duodecim aureo- rum eſſe fructum vindemiæ, totidem aureorum eſle merc dem locationis: quia quarta eius merce dis portio cum Kucti. bus coniuncta,& confuſa quindecim eHicit, maricus quinq; aureos ex ea ſumma capiet. Sed nemo non videt iniuſtam,& iniquam eſſe hanc computationem: quia cum quarta tant⁰ parte anni ſtetiſſe Proponatur matrimonium, quarta reditus annui parte contentus eſſe debet maritus. Et quamuis ratio- nibus ſpecioſis excuſari ſoleat hæc iniquitas, leues tame naci⸗ modum ſunt, ſi quis eas propius inſpexerir,& quaſ pictæve aiunt) n parietibus nebulæ. Quæ& ab Alciato acute refellã- tur, tametſi rem acu nondum mihi videatur tetigiſſe Alciar. lib. Paradox. 3.·C. I. Itaque animaduertendum eſt, non tertia Partem illius pecuniæ confuſæ, ſed totius reditus annui po- tius marito relinquendam eſle ex ſententia Pa piniani. Non enim ait Papin. Eius pecunia: ſed, Erea Pecunia,&c. qu od dili- genter expendendum hic eſt. Fit autem hæc cõfuſio fructuũ cum quarta parte mercedis, nealteruter in hac diniſione af. ficiatur incommodo, ſi hanc tertiam reditus annui parté vel ex ſola mercede locationis„ velex ſola fructuum quantitate
metiamur. Atq; ita cenfunduntur Vt neque mercedis ſolius
Aem
3—— v
8*
5—
*

³
1056 Franc. Duareni Diſputat. anniuerſ. Lib. J.
neque fructuum tantum, ſed ſimul,& fructuum& mercedis habeatur ratio. Fructuum, inquam, àtempore contracti ma- trimonij, vſque ad tempus locationis: mercedis veroà tem- pore locationis, vique ad finem matrimonij. Exemplo id di- lucidius Hiet. Pone xii. aureorum eſle mercedem locationis, fructus vindemiæ perceptos à marito aureorum quatuor& viginti. Habita ratione mercedis ſolius, aureos Jnaiuor aufe- ret maritus, quæ tertia pars eſt xii aureorum:habita vero fru- ctuum ſolummodo ratione, aureos viti. percipiet, cum eo- tum æſtumationis tertia pars hæc ſit. Verum ſi confundantur quarta illa pars mercedis,& fructus vindemiæ(nòn quidem integri, ſed pro modo temporis, quo matrimoniuim ſtetit an- te locarionem) quinque aureos capiet maritus; nempe tres aureos pro quarta parte mercedis, quæ eſt x1. aureorum,& duos aureos pro duodecima patte fructuum, quorum eſti- mationem diximus xx1III. aureorum eſſe: fieri namque po- teſt, vt longe amplius fit in fructibus, quam in mercede loca- tionis, aut contra: cum vnius anni prouentus vberior eſſe ſo- leat, quam alterius:l. pretia rerum. ff. ad l. Falcid. Quo caſu ſi ex mèrcede locationis tertiam hanc partem metiamur, da- mnoſum id quidem erit marito, lucro vero vxoris cedet. Sin autem ex fructibus, contra. Verum nullaratio eſt, cur ex fru- ibus lolis; aut mercede locationis ſola tertiam hanc partem ſumamus, cum vnoò atque eodem anno minime ſteterit ma- trimonium, ſed in finem prioris anni, cuius ſunt fructus:& in põſterioris initium„cuius eſt locatio incurrerit. Itaque huius incoininodi vitandi gratia vtilem excogitauit rationem Papi- nianus, qua vtrique prõſpiciatur,& neuter iuſtam querendi cauſam habeat. Quod ſi vulgarem receptamque interpreta- tionem ſequamur, pro quinque aureis nouem debebuntur marito. Nam quarta pars mercedis, quæ trium aureotum eſt,
commiſta cum fructibus, quos diximus XxXIIII. aureotum eſ⸗
ſe, leptem& viginti aureorum ſummam efficiet, ex quaſum-
matertiam partem auferens maritus, nouem aureos conſe 8 80„ ⸗ X 3.*
quetur. Itaque%ᷣ elmνσυνν quod dicitur, à noſtra diſcrepat
hæc computatio. Sed nec Alciati ſententia cum hac noſtravſ-
quequaque conſentit, tametſi prudenter animaduerterit non de tertia parte illius pecuniæ confuſæ, ſed integri redditus an- nui Papinianum loqui. Ait enim, dandam marito quartam partemm mercedis,& præterea ex fructibus vindemiæ tantum ei ſupplendũ eſſe, quantuin ad tertiam partem mercedis con- ſiciendam ſufficiat. Verum hoc non eſt(ſi quid iudicij babeo) fructus confundere cum quarta parte, idque ex iam dictis, o- pinor, ſatis perſpicuum eſſe. Hoc igitur inter noſtram, eiuſque ſententiam intereſt, quod in hac hypotheſi, ille quatuor aure- os tantum, nos feiadjus„marito dandos eſſe contendimus. Nec aliter fieri abſque manifeſta iniquitate,& iniuria poteſt
id quod à nobis ante demonſtratum eſt, nõ probabilibus mo⸗
do argumentis, ſed prope neceſſariis etiam ac Geometricis ra-
tionibus, quæ in docendo vim adferre dicuntur. Sane ſi eiuſ- dem æſtimationis eſſe vtriuſque anni prouentuin, id eſtmer- cedẽ locationis,& fructus vindemiæ perceptos à warito pro-
ponamus, talis computatio neutri coniugum dammnoſa futura
eſt, ac ne vlla quidem confuſio tunc erit neceſſaria. Sed ratio- nem excogitare voluit Papinianus iniquitatis vitandæ, qug er varia fructuum quantitate,& æſtimatione vtriuſque annio- riretur, ſi mercedis ſolius, aut fructuum haberetur ratio. Quæ varietas in fructibus crebro accidere ſolet, vt experientia quo- tidie edocemut. dictal. pretia rerum. Et hæc quidem paulo verboſius, ſed dilucide(vt puto) iniuuentutis gratiam exc qui volui, quod viderem non ſolum falia arque abſurdaà vulgati. bus Doctoribus prodita eſſe, ſed etiam ab aliis aliquanio te- ctius ſentientibus rem ita tractatam, vt ſtudioſorum nõ pauci numeris Platonicis obſcuriora eos tradidiſſe conquererẽtur.
wWXPLICIT LIBER PRIMVS DISPVTATIO.
—
NVM ANNIVERSARIARVM.
FRAN-

—
FRANCISCI DVARENIIVRIS (ONSVLTI. DISPVTATIONVM 4 NNIVERS AR A K V M
LiAR SEGCVN D V 3.
cCz 1SSA O V XO ANTONIO SEFNNE 3
TONTO, CVRI PANISIE NSIS SE NATON2 Frauchtus Duarenns Dd.
ErriMv siam annus agitur, Sennetoni clariſſime, ex quo editus eſt à nobis li- ber, variorum luris locorum tum correctionem, tum interpretationem conti- „N nens, cuititulum, inſtituto noſtro conuenientem adſcripſimus, Diſputationum. f 8 Hoc autem genus ſcribendi,ſimul cum ipſo profitendi munere aliquandiu inter- miſſum vr repeterem, non ſtudioſi tantum iuuenes, quos in ſtituimus in Iure Ci- &⅞ uili, ſed plerique etiam alii graues,& eruditi homines, à mę contenderunt. Qui- bus egoadmodum grauate, ac pene inuitus morem geſſi. Nam hæc confuſa,& interrupta ſcriptio mihi non valde grata eſt, ex qua ſcriptoris in genium,& indu- ſtria, non magis, quam ſtatuarii, pictoriſve arsex ſi ngulis membris, aut lineis, æſti- 7 mari poſſit. Deinde qui locorum emendationemm, li brariorum vitio corru pto- — J rum, veleorum, qui adhuc ſatis declarati non ſunt, explicationem àme requi- runt, opinione aliqua de me fortaſſis non vera adducti; hi ex duobus Commentariis noſtris de repetitione dotis ſoluto matrimonio,& de ver b. oblig. multa huiuſmodi poſſunt excerpere: quorum alter iam recens e- ditus eſt in lucem, alterum breui exiturum ſpero. Nam ſi ea, quæ ad reſtitutionem luris ciuilis, quam moli- mur, excogitata à nobis,& aliter, quam à cæteris tractata ſunt, carptim ex vtroque Comment. collecta in vo- lumen redigantut, id grandius multo futurum eſt, illo Diſputat.libro, quem primum edidimus,& cuius velu- ti guſtu hi, de quibus nunc loquor, allecti, alterum eius generis opus tantopere à nobis flagitare videntur. Sed pleroſque varietas rerum inæquabilis caput, ac delectat magis quam ordo,& diſpoſitio, vt in pictis ſtragulis accidit. Atque hinc fit, vt exſcriptis noſtris ea forte acceptiora ſint, ac vendibiliora, quæ mihi& paucioribus forte quibuſdam aliis longe minus probentur. Quod cum ex multorum ſermone verum eſſe comperiſſem, ac tempori indulgendum eſſe nonnihil iudicarem, equidem precibus amicorum tandem ceſſi,& capita ali- quot mearum obſeruationum emiſi, ſimpliciter à me deſcripta„& ſine vlla pompa verborum, nec adeo iis diſſimilia, quæ primus Diſputationum liber complectitur. Nec vero indu lucubrationibus meis, quarum paulo ante memini, aliquid transferrem in ceſſio non mediocris fieri poterat. Sed qualecun me, id in tuo nomine nunc diuulgandum eſſe ſtatui, vt noſtræ neceſſitudinis tutes tuas plurimi facio, quaſi publicum extaret teſtimonium, ac monumen Curiæ veſtræ ornatiſſimoru mea exiſtimatio, vt nihil vnquam felicius, nec diuinius mihi accidiſſe cium patrum ampliſſimorum nuper de me factum eſſe, cum de coo pt
1 8 Ip — 4
excellere, nec vllius vnquam ſtudium in me maius, atque ardentius cxnerens Pprimis colã,& optimam in te meam voluntatem
mei, gratique animi pignus, vt cætera amplecti ſoles quæà Duareno tuo veniunt. Vale. Auarici Biturig.pridie Natalium 1 553.

1058
H VI V S
᷑Æ Egradibus dignitatum quilus ornari 6-
lebant mag ſtratus Romani, recentio- rum imperatorum temporibus,& quinam hi mag ſtratus fuerint. cap. 1. uid ſt præ udicium, ſeu præiudicialis ackio,& T heophili definitio explicata, tit. de actio. lib.. Inſtitutionun. cap. 2.
vVᷣarie at cipi. Declaracum breuiter, ac ſimpliciter celebre reſcriptum Pale- riani, cap. I2. de fidescommiſſis, ib. 6 Codicis Iustiniani. ca⸗ ſf. 1 De namero verſuum, ex quilus veterum Jureronſultorum li- Fri conſtabant, ex conſt itutione Iuſi iniani ad Antece ſſ res. cAp. G.
D⸗ ſubſt tuti onis diuiſione,& reſponſum Papiniani de militari
ſz bſt tutionè, cum reſc/ ipto D. ocletian, expli atm. cp 7. Paradouum quoddam depatto à calumniaior. beu def nſom=
cp. F. 1 D- legatis, ac fideicommiſßis,&; differentia eorum ſubataa Iuſti- utano. b cap. 9.
D- ege falcidia, ac S. C. Trebelliano,&& d fferentia quartæ Fal- eꝛdic, ac Trebr ll anæ declara aex Martiano, ca 90. tit. ad leg. Falc. lib. 3z D g⸗ſtorum. cap. 10.
Vete um ſureco ſalterum mosinr ſpond ndo ure, quam ſit co- gnitu nereſſurius in interpretatione I ris Ciu lis. Or p. 27. Crimen paſtorum quid ſit in reſcrivo D ocletia i qui ſint uwii latrones in conſtitutionibus Impera on is,& Al ſin in Pon- t firies. cap 12.
De hypo heca ſerhiturum vr baudrum,& ruſticarum, ex iiar-
iano,&'aulo:it. de pignoribus. cap 13.
Dac ara us Proculi locus per quam cbſcurus cap. 2A4. tit. de ado-
praon. cao I4. Smendatio interd ti cuia ſdam de flumiuibus, quod mendoſum ſt in li' is etiam Flarentinis. ap. 19. Sablatum al ud mendum ex F'orentinis ibris, cap.. vt in poſſ.
legator. cap. 16. Au ob ſerwitutèm nouum opus nuntietur,& quatenus ratio u-
iuſque legis inquirenda ſit. cap. 17. Drænßuo& bono,& an æquilas ſe riptarecte dicatur. cap.;/15.
Locwus Ilpiani de lege regia, ad principis imperium pertinenta, declaratus. cap. I.
N DEX C
caꝶ ᷑.ͦ
APITV M L I B RK
Conſtantini de pæna plagiariorum conſtitutio emendata. cap 20. Quid ſit ſuſragium,& aul:ca cenſtitutio Theodoß de ſuſtragio explicata.ʒ cap 221. Securitas Dop. Romani quid valeat apud Fipianum, cap.]¹ adle- gem Iuliam maieſtatis. cap. 22. Falſum eſſe quod plerique tradunt, ei, ui notatur in famia, inter⸗ d ctum teſtimonium eſſe. cap. 23. Conſtitut/ onem Arcadii Imperatoris de pœna libererum in iudu cio muieſtatis, abrogatam non eſſe aduerſus Budei ſententiam.
cap 2. 1— D⸗ publico teſtimonio,& explicata Gratiani Imperatoris conſti. tutio.
(Ap. 2).
DVacuniam ciuitati ſurripiens, an crimine peculatus tentatur.
ap 26.. Herdiratem adiri poſſeper procuratorem, contra receptam opi- 44 nionem. cp 27. Cuius vtil tatis ſint inſcriptiones ſngulorum capitum in Digeſtis vno exemplo obiter demonſtratum. cap. 29. Filium Senatoris habendum eſſe, qui natus- ſt ante Jenatoriam d' gnitatem:&s explicaium Conſtantini reſcr iptum, Cde di. nitatiluu. ap 29. Triphonini ſocus de bonorum poſſeſßione contra tabulas, declara- tus ex Pandelis Florentina. cap 30. Emendatus Vipani locus cap& de tranſaction bur. cap. 31. Sententia Iuliani de autloritate conſuetu dinis,& noua reſcripti Conſta: tinian de eadem re interpr etatio. cap 32. Ob ſemiplenamp' obationem, inſiurandum nondefe' ri, cont'a receptam opia onem. 8 cap 33. Duorum Trælo' is edictorum oſtenſa diſerentia, quorum ale- rum eſt detabu is exbibendis, al erum de modo aperi nai,& inſpicienai teſtamenti.— cap 34. Maaicz honorus cauſa dati poſſeſſri, quid ſr apud pianu c.3. De diuiſione hæreditatu ol m apud Remanos vſitata&; locu Vi. Piani obſcurus de eadem re explica us. caäp. 36. Defenſa vulgaris diſtinct o de pœna periurii, quæà quibuſdam im robatur:& reſc iptum Alexandri de eadem re declara- tum. cap 37. Depoſthumo ſuo,& alieno ad ſormulam Ajuilianam pertinem d ſputatio. cap 37.
De Oaſena deportatione, ex Vpiano& I beod ſio&; de Scythi.
eregione gypti. cap 39. De veteri mo e abu arum, alienis prædiisuſig endarum, ex V'e- nuleio,& Conſtitutionibus Iuſt niaui. crp 4⁰. Cretionum ſolenni as, quæ olim ſuerit:& deleta maculaex loce Ciceronus lib.I de Oratore, quæ docliſſimos quoſque noffriſe- cul feſellit. cap. al.
Explicatas Iaſtitutionun locus de codisilli teſtamento confrma-
kas. cap 4ℳ42 2
FRANCI

1*⁴⁴* /fmſ 1a vr e e ſe mani *, Aadk aunk ⁴m itrJürn
had⸗ hneſemi e lraite
—
2e e ns bii 4ae fuachn
nee
1059
FRANCISCI DVARENIIVRIS
CONSVLTI CLARISSIMI, DISpV. TATIONVM A NNIVERSARIARVAM LIAIR SIGVND V S.
C A p. 1. De gradibus dignitatum, quibus ornari ſolebant magiſtra= tus Romani, recentiorum Imperatorum temporibus: & quinam hi magiſtratus fuerint.
VATVvoOR dignitatü, ſiue titulorum gradus quibus erti magiſtrarus orna- bantur, non apud lureconſultos ſo- »lum, ſed etiam alios quoſdam autores
fuiſſe comperimus. Erant eaim quidã illuſtres, alii ſpectabiles, alii clariſſimi, — alü perfectiſſimi. Quæ diſtinctio di-
e E gnitatum non videtur fuiſſe tempore Alexandri, ſub quo Vlpianus,& quidam alii ex noſtris lure- conſultis vixerunt, ſed clariſſimi dicebantur, qui ſenatorii or- dinis erant. Lampridius in Alexandro, Præfectis prætorio ſuis ſenatoriam addidit dignitatem, vt viri clariſſimi& eſſent,& dicerentur. Idem in Heliogabalo, Solus omnium Imperato- rum fuit, ſub quo mulier, quaſi clariſſima, loco viri Senatum ingreſſa eſt. Nam& Antoninus lmper. de Opilio Macrino Præfecto prætorio loquens, eum clariſſimum vocat. leg. 1.C.
de ſenten. paſſ. Hinc Vipianus, Specioſas, inquit, perſonas ac-
cipere debemus, clariſſimas perſonas vtriuſque ſexus: item eas, quæ ornamentis Senatoriis vtuntur. leg. ſpecioſas. ff. de verb.ſiguific. Poſt Alexandri igitur tempora, hic dignitatum ordo, diſtinctioque cœpit-quæ in pleriſque luris noſtti locis obſeruatur. llluſtres eteuim diſtinguuntut à ſpectabilibus, l. ſi quando. C. de appel. nouell. 2 3. tit. de appel.& clatiſſimis, I.. C. vbi ſenato. nouel. 71. vr ab illuſtt. ſpectabiles à clariſſi- mis. l.. C. de anno.& capit. l. peculiari. C. de prox. ſacro. Per- fectiſſimos autem infimi gradus,& ordinis fuiſſe, ſatis oſten- dunt omnes tituli libri duodecimi Codicis ad tit. de perfectiſ- ſimatus dignitate, præter ea, quæ inferius dictuii lumus. Ac ſi quis velit cognoſcere, quibus magiſtratibus ſingulæ dignita- tes attributæ ſint, cum ex variis locts luris ciuilis, tum maxime ex lib. 12. C. id aſſequi poterit. Confert quoque ad eam rem liber vetuſtus, qui inſcribitur Notitia Romani mperii, omni- um fere magiſtratuum deſcrip ionem, cum ſingulis titulis& inſigaibus, continens. In eo libro, in imperio Orientali inter illuſtres referuntur Pręfecti prætorio, Magiſtri militum, Ma- giſter officiorum, Quæſtor, Comes largicionum, Comes re- rum priuatarum, Comites domeſticorum equitum& pedi- tum. In imperio Occidentis quidam alii numerantur. Inter ſpectabiles referuntur in imperio Otientis, Caſtrenſis Primi- cerius notariorum, Procoaſal Aſiæ, Proconſul Achaiæ, Co- mes Orientis, Præfectus Auguſtalis, Vicarius diœceſeos Ali-
anæ, Vicarius diœceſeos Ponticæ„‚Vicarius dœceſeos Thra-
ciarum, Comes rei militaris per&Ægyptum, Comes per liau-
riã. Dux Thebaidos, Dux Palæſtinæ, Dux Arabiæ, Dux Phœæ-
nices, Dux Syriæ, Dux Oſchoenæ, Dux Meſopotamiæ, Dux
Armeniæ, Dux Scythiæ, Dux Mœſiæ ſecundæ, Dax Mœſiæ
primæ, Dux Daciæ Ripenſis. In imperio Occidentis numerã- tur quidam alii intet ſpectabiles.Inter clariſſimos, tam in O- tiente, quam in Occidente, recenſentur Conſularis Palæſti- næ, Præſes Thebaidos. Corrector Apuliæ,& Calabriæ:&
quoſdam alios refert luſtinianus ſub titulo de officio Præf.
prætor. Africæ. Inter perfectiſſimos refertur Præſes Dalma- tiæ,& Magiſter cenſus in vrbe Conſtantinopoli. l. orphano- rrophos. C. de epiſc.& cler. Equites Romani ſecundum gra- dum poſt clariſſimatus dignitatem obtinere dicuntur. C. de equeſt. digni. Proinde eodem loco habendi ſunt, quo perfe- ctiſſimi. Sedhæc dignitas equeſtris ad noſtram diſputatio-
nem non perrinet, qma magiſtratus alicuius acceſſio non eſt:
ſed ea præditi ſant equites, quamuis nullo fancti ſint magi- ratu, vt à plebeis ſeparentur, Tamerſi aucem hitituli, magi-
ſtratuum fere acceſſiones erant, non inficior tamen, princi
Pes his digaitatibus, quos vellent arbitrio ſuo ornaſſe 4 8 33 an. Marcellinus lib. 21. Nec ſub eò dux quiſquam cuin clarich- matu prouectus eſt: erant enim perfectiſſimi. Nam& plexig⸗ illuſtratum vacantem, id eſt, ſine adminiſtrarione& lnalds huiuſmodi alias d gnitates à principe conſequebautui- quo honoratiores eſſeat, vrt conſtat ex formulis Caciodori.1.2. C. vt digni. ordo ſeruetur. Quxti ſolet, an ſupra illuſtrem di- Snitatem aliqua reperiatur. Et exiſtimo, nullum fuiſſe magi= ſtratum, cui amplior titulus adiiceretur ornamenti cauſa, 87 illuſtris. Contulibus tamen& Patritiis proptet ſuman d⸗ rum dignationem nullus huiutmodi titulus atttibuebatur,
qualem cæteris magiſtratibus attribui dicimus.j. 3. C. de Con-
fula. at que ideo ſupra illuſtres eſſe dicunturt.§ in ſumma. In- ſtit. de mniur. l. eos. C. de vſut.. ſ quando. C. dea ppel. Dignic- res enim& ampliores erant quam vt hæc adſcititia orpamen- ta de ſiderarent. Sed cur Conſularem dignitatem Clariſſima- tum interpretantur iuris noſtti auctores, cum, ved xImus,
Conſul nullum talem habuerit titulan: me: allum h⸗ un?l.z. C. de dome ſt. l.1. C. de præpoſ. labor.& arbitror non de Conſule Bocace gen.
dum eſle, ſe onſulari poti iinter ſle, ſed de Conſulari Potius, qui inter moderatores pro-
uinctarum erat; vt conſularis Palæſtinæ, de quòante dixinm us
5 vt omnes iudic. tam ciuil. quam milit. Nam& huius Cẽ⸗ ularitatis formula apud Caſſiodorum legitur. 4 C A p. II. Ve bræiudicium, ſeupræiudirialis activ& Theophils ehinitio explicata tit. de ackionibu lib. 4. In- ſtitutionum. Priaalelam in iure Ciuili variam, ac multiplieem ſigni- 1. cationem habet. Nam vt ea ſilentio Præteream, quæ ex 8 Kerone, Qujntilian 0, Aſconio,& aliis auctor bus Latinis. 5 lude dictionis vſu& proprietate vulgo adduci ſolent- Lia icium apud lureconiultos nonnunquam accipiturp o zuders rurſone ücheisga⸗ ſententiam antecedit. Vnde& reiu icialis multa in Codice Theodoſiano, tit. Je appel.& uor abholmen recipi. Sed ne hæc quidem ſigniticatio ad inſtitutum noſtrum pertiet, interdum eſt actionis ge-
nus, quæ Præiudicialis dicitur. l. actionis vet bo. ff, de o bli
& ack. leg.i. ff de rei vindic.§. præiudiciales. Inſtit. de actio quam luttinianus exemplis declarare ſatis habuit in Inſt 9. tionibus. præiudiciales. Nec vlla alia definitio huius zcho. nis apud eum, aut alios veteres reperitur. Verum Thec binf Paraphraſtes Græcus Inſtitutionum, recte ac vere m bfd E finiiſſe videtur hoe modo: Præiudicium:&f nfaee un dean Iaonns ouus, u. v97 Alxln dr Kabrg. Exempli gratia 6 quis Veht ahberto operas exigere, aut aliud huiutm odi, ante Aennin e Poitalcble eum àiudice pronuntiari lbere 35 elle: deinde alio iudicio aget aduerſus eum, vt de bitas
ſibi 0.„..„. beras præſtet. Prius igitur tudicium ideo Præiudicium
Peirun. gei aliud iudicium antecedit, huiuſqve gratia con- tur. Et quia actor in hoc iudicio poſtulat taneum, vt iu-
dex reum pronuntiet libertum ſuum eſſe, non ad dandum
aliquid faciendumve eum condemnet( luid faciendumxe eu quod forte paſtea fa- cturus eſt, ſi videbitur jideo Theophilus ait, hanc aloaem
2ſtare ex intentione ſine condemnatione: vt exem pla, quæ 35 ucuntur ab eodem, ſatis demonſtrant. Quibuſdam non placet hæc Theophili definitio, qui putant, eum intellexi ſſe
Præiudicium, inquiſitionem tantum,& examinationem ne-
Sotii abſque vlla pronuntiatione iudicis: perinde ac ſi dice- ret formulam eſſe, quæ intentionem habeat ſine pronuntia. j. 3. 5 0*„*— 2* tione. Sed falluntur illi, niſi ego fallor ipſe, nec Theophili 1
ſententiam aſſequuntur. Quamuis enim hic pronuntiet iu-
dex, de effectu condemnationem aliquam contin ere dici poſſit ea Pronuntiatio, arg. l.l. Digeſt. de re iudica.leg. 3. C. de 2
Vu
—— — 1——
2*
—
. 8 1 8 . 5 1 1 4 6 1 * 7 4 1 3 1. . 4 1 4 4 4 3 4 4** 4 4 4 1 1 1 1 — “ 4 4 I . 3 5 4 * 4 8 4 * 8 1* 4 9 ½ h 1 . 1 1 4 * 4 88 6 3 3 1 1 1 4 3 8 ⸗ “ i 1 4 4 ͤ 1 4 3 1. . 8* — b 1 f 8 ſ 3 1 5 1 5 ½ * 1 b 3 “ 4. ¹ — B — 3 . 1 4 G a 4 4 “ b . 4 4*. 4 4 3 1 5 8 1 3 3 4 4 4 — 4 3 8 1 8 3 8 * ö “ 5 1 6 1 3 3 3* 1 8 † I ¹ 3 f. 7 1 8 3 8 1 4 4 3 4 4 1 8 1 1 — 1 3 3 3 “ 4 4 8 3 † 1 4 8 8 4 . 5 1 3 3 8 1 4 4 1 4 8 4— 4 1 4 *
——

106 Franc. Duareni
ſentent.& interloc. omnium iudic. tamen prætet hanc pro- nuntiationem iudex non condemnat ad dandam, aut facien- dum, vr ante diximus, ac idcirco dicitur hæc formula conde- mnationem non habere. Hoc autem ita accipi volo, non vt actor non pofſit petere condemnari reum,&c. ſed vt neceſſe id non ſit: quod ex Theophili exemplis facile eſt intelligere. Atque huc pertinet, quod Vlpianus lib. 3 8. ad edictum ait, er- iam ſi nulla cauſa interueniat, præiudicium reddi. l. quoties. vlt. ff. ſi liber ingen. eſſe dicat. Nam patronus, qui præiudicio experitur aduerlus libertum, intendit eum libertum ſuum eſ- ſe.uec cogitur cauſam exprimere intentionis ſuæ, puta quia vel operas, vel aliud huiuſmodi quippiam ab eo ſibi præſtari debere contendat. Et hoc genus actionis tunc receptum eſt, cum quæricur, an is, cum quo agitur, ſit libertus, filius, vxor, &cc. dicto§. præiudiciales. Sed ſi quæratur, an debitoris bo- na ex Prætoris decreto iure venierint, præiudicio locus eſſe dicitur..imperatores. ff. de priuileg. cred. In cæteris cauſis hu- iuſmodi petitio non facile admittitur, nec auditur is qui po- ſtulat talem declarationem aduerſus eum, quem ſibi obliga- tum eſſe non contendit: ſed exponere debet,& intentione ſua complecti, quorſum id declarari cupiat, quidque ab ad- uerſario eam ob cauſam exigere velit, ne alioqui aduerſario
captioſa ſit ea petitio. Quæſitum eſt, an hæ actiones in rem
ſinr, an in peclonam. Et exiſtimo extraordinarias eſſo, ſed ad naturam actionum in rem magis accedere: quoniam iudex
ita fete pronuntiat, vt in actionibus in rem, puta ſeruum eſſe, liberum eſſe, ingenuum eſſe,&c. leg. circa eum, qui. 14. ff. de
probationib.& præſumption. l. adoptiuum. ff. de in ius voc.
Quxre luſtiniaaus in rem eas videri, non in rem eſſe, ait.§.
præiudiciales. Et iureconſulti pleriſque in locis has actiones diſtinguunt ab in tem actionibus. l. actionis verbo. 37. ff. de obligationib.& actionib. leg. i. de rei vind. Acvt cognoſca- tur harum actionum differentia, actio in rem datur aduerſus eum, qui poſſidet tantum, nec poſſeſſionem reſtituere vult. l. vlr. ff. de rei vindic. Præindicium vero redditur etiam nulla cauſa interueniente,& aduerſus eum, qui nullam facit con- trouerſiam. l. vlt. ff. ſi liber ingen. eſſe dicat. puta ſi quis verea-
tur ne libertus ſibi controuerſiam aliquando faciat:& ſe li-
bertum eſſe inficietur. Præterea cum de ſtatu oritur contro- uerſia inter dominum& ſeruum, non datur rei vindicatio. quæ tamen compertit, cum à tertio aliquo poſſidetur ſeruus, ſed aut cognoſcit Prætor, aut præiudicium tedditur. l. 1. ff. de rei vindicat. Ca v. III. Quls fuerit modus uſuræ nauticæ, ſiue maritimæ, ante Iu- lAinnani conſtitutionem:& explicatun Papiniani re- ſponſum de nautico fænore aliter, quam vul- 3 go ſöleat.
AEnteſima vſura, id eſt, quæ centeſima pars eſt ſortis ſin-
Qgalis menſibus, quibus pendi ſolent vſuræ, permittitur conſtitutione luſtiniani in pecunia traiectitia, ſiue nautica, his verbis: In traiectitiis contractibus vel ſpecierum fœnori dationibus, vſque ad centeſimam tantummodo licere ſtipu- lari, nec eam excedere, licet veteribus legibus hoc erat con- ceſſum. Sed ad quem modum leges illæ veteres centeſimam excedere conceſſerint, nec luſtinianus aperuit, nec quiſquam eorum docuit, qui de vſuris libros ediderunt: quanquam Mo- linæus noſter paulo ſupra centeſimam licuiſſe ſtipulari ait. E-
go vero modum nullum veteribus legibus definitum fuiſſe
lſemper exiſtimaui, ied licuiſſe, quantum quiſque vellet, ſtipu- lari in traiectitia pecunia. Nam cum ea pecunia trans mare vehatur periculo creditoris, vſura non propter vſum pecuniæ, ſed propter periculum, ac tanquam periculi pretium, exigi- tur.I. periculi. ff. de naut. fœno. Et hanc ſententiam noſtram confirmo auctoritate Pauli lib. 2. Senten. tit. de vſuris. cuius hæc verba ſunt: Traiectitia pecunia propter periculum credi- toris, quamdiu nauigat nauis, infinitas vſuras capere poteſt. Qud accipiendum eſt vſque ad duplum, cum vltta duplum vſuræ nec in ſtipulatum deduci, nec exigi poſſint. lſi non ſor- tem. ffide cond. indeb. Sed Papiniani reſponſum c. 3. de nauti. fenor. paulo oſcurius eſt, ac explicatu difficilius. Quodin ſingulos dies in ſtipulatum deductum eſt, ad finem centeſi- mæ non vltra duplum debetur. Sic enim legendum eſt, vt&
in vetuſtiſſimis quibuſque& emendatiſſimis codicibus legi. tur:tametſi Budæus in ſuts ad Pandectas Annotationibus lo- cum inuerſum eſſe ab Accurſio contendat, atq; ita legehdum,
Ad finem non vltra dnelum centeſima debetur. Senſum autẽ
veteris receptæ que lectionis mihi videtur hic eſſe. Vſuracen-
teſima vltra centeſimum menſem, quo exæquatur ſorti, non
poteſt peti. l.ſi non ſortem. ff. de condict. indeb. Nec refert, an in ſingulos menſes quis ſtipulatus ſit, an in ſingulos dies, ad finem, id eſt, ad modum,& quantitatem centeſimæ. Ita e- nim accipitur finis crebro apud iuris auctores, ac præſertim apud ipſum Papinianum, cuius hoc reſponſum eſt, vt docui- mus lib. i. diſputat. cap. 12. Nec multum refert, an ea vetba Pa- piniani coniungamus cum ſuperioribus, vt quidam admonu- erunt, an ſeparatim legamus. Quod autem dicitur de centeſi- ma vlura, non eſt ita accipiendum, quaſi in alia vſura, quæ cen- teſima non ſit, vltra duplum exigere liceat. Nam locus ille Pa- piniani ſumptus eſt ex libro 3. Reſponſorum eiuſdem: acin ea ſpecie, de qua conſultus reſpondir, centeſima promiſſa fuerat: quam veriſimile eſt vſitatam fuiſſe tempore Papiniani- quã- uis liceret maiorem ſtipulari in traiectitia pecunia.
b CAv. IV.
Papinianum, atque Modeſtinum lureconſultos, de obligau-
te rem alienam, cui dominus rei poſiea hæres extitit,
diuer ſa magis, quam pugnantia ſcripſiſſe:& pignoratitiam vtilem apud eos varie b accipi. eiaenibar verba ſunt cap. 41. de pignoratit. action. Kem alienam pignori dediſti, deinde dominus rei cius
elſs cœpiſti, datur vtilis actio pignoratitia creditori. Non eſt idem dicendum, ſi ego Titio, qui rem meam obligauerat ſine
mea voluntate, heres extitero. Hoc enim modo pignoris per- ſecutio concedenda non eſt creditori: neque vtique ſufficiet ad competendam vtilem pignoratitiam actionem, eundem eſſe dominum, qui pecuniam debet. Sed ſi conueniſſet de pi⸗ gnore vt ex ſuo mendacio atguatur, improbe reſiſtit, quo minus vtilis actio moueatur. Quem locum vix quilquamiita poteſt interpretari, vt non ſententiæ Modeſtini aduerſetur tit. de pignoribus cap. 22. adeo vt quidam eruditilectionem, quæ vulgo recepta eſt, mendoſam eſſe cenſuerint. Alciat. lib
xptpy. cap. 14. Ego vero vtriuſque auctoris verba ſicinter-
pretari conſueui, vtappareat minime contratias, aut pugnan- tes eorum opiniones eſſe, ſed alterius dictum ab altero, velut exceptione quadam adiecta, ſuppleri, ac declarari. Quod nec nouum eſt, nec mirum cuiquam videri debet. Sed vt ſen= tentiam meam hic exponam, duæ apud Papinianum propo- nuntur hypotheſes de pignoris obligatione: in quibus quæ-
ritur, an ea obligatio efficax ſit,& actio hypothecaria eo no-
mine detur creditori. Prior ſpecies eſt de eu, qui rem alie- nam pignori dedit, deinde eius rei dominium acquiſiuit:&
ait Papinianus vtilem dari pignoratitiam creditori, id eſt, hy-
pothecariam, quæ in rem eſt. Nam hoc verbum ita plerun- que accipitur.. duobus. 19. leg. penult. ff. de except. rei iudic. leg. communi. 7.. inter eos. ff.commun. diuidun. l. in hac a- ctione. z.§. eſt autem. ff. ad exhib. Vtilis autem dicitur hy⸗ Pothecaria paſſim in lure Ciuili, non ſolum ea, quæ ex ſen- tentia per interpretationem, ſed etiam ea, quæ ex verbis edi⸗ cti prætorii datur. leg. i. ff. de pignor. Eſt enim inductapri- mum à lareconſultis ad ſimilitudinem& exemplum Seruia- næ actionis de rebus coloni: vnde& quaſi Seruiana plerun- que dicitur.§. Item ſeruiana.Inſtit. cit. de action. Sed præto- res poſtea certam formulam,& edictum de ea propoſuerunt.
Proinde ad Seruianam relata, ſem per vtilis recte dicitur: quia
non tam ex verbis edicti Seruiani, quam ex eius mente per interpretationem lareconſultorum profecta intelligitur. Er edicto autem nouo, quo hæc actio poſt Seruianum edictum propoſita eſt, poteſt competere tam directa ex verbis edicti, quam vtilis ex mente& ſententia eiuſdem. Itaque vtilis hy- pothecaria poterit diuidi in duas veluti ſpecies, quarum vna dicitur directa, altera vtilis. Idemque perſfpiciĩ poreſt in actio- ne Publiciana, quæ vtilis dicitur, cum ad lus Ciuile& dite- ctam rei vindicationem refertur.. namque. Inſtit. de action. Directa vero appellatur, cum opponituc ei, quæ ex mente
tant un

dac 11idto n qutatn
c pparra coa
ruton
Diſputat anniuerſ. Lib. II. 1061
tantum edicti Publiciani, non etiam ex verbis competit. l. nec quaſi. f. de rei vind. Itaque vtilein pignoratitiam, ſiue hppo. thecariam, perinde hic accipimus, ac ſi hypothecariam 98 pliciter dixiſſet Papinianus: tametſi Diocletianus reſcrip erit, in hac ſpecie non ordinariam, directamque actionem ‚ſedv- tilem tantum competere. l. cum res. C. ſi res alien. pign. dat. Secunda ſpecies eſt, de eo, qui hæres extitit ei, qui rem ſuam obligauerat: in qua ſpecie Papinianus ſcribit non idem quod in priore dicendum eſſe, nec hypothecariam actionem com- Fetrts. Nam prior ſpecies à verbis edicti prætorii multum a-
ena non eſt. Si quis rem ſuam obligauerit,&c. Hie enim de-
bitor non male dici poteſt rem ſuam obligaſſe, licat tempore obligationis aliena eſſet. At ſi hæres extirero ei, quirem me- am obligauit, quamuis mea res ſit,& pecuniam debeam cre- ditori, tamen verum eſt, à me nunquam obligatam fuiſſe. Quod cum animaduerteret Papinianus has duas hypotheſes diſtinxit. Nondum enim erat receptum tempore Papiniani, vt in poſteriore ſpecie actionem darent Prætores. Quare Pa- pinianus ait, vtilem pignoratitiam, id eſt, vt nos inrerpreta- mur, hypothecariam ſimpliciter non competere, non diſtin- guens, an directo, an vtiliter agi poſſi t. Conſiderabat enim in Priore ſpecie actionem vulgo dari ſolitam eſſe, ſiue ex verbis edicti, ſiue ex ſententia daretur: quod nondum in hac poſteri- ori ſpecie receptum erat, nec eadem vtraque ratio eſſe vide- batur. Verum Modeſtinus ita hoc dictum Papinianiinter- retatur, vt ex poſt facto pignus directo quidem non conua- eſsere dicat, ſed vtilem pignoraritiam dari creditori. leg. ſi Ti- tio. fl.de pign. Credibile enim eſt, Modeſtini tempore, qui poſterior Papiniano fuit, in vſum paularim inductam hanca- ctionem fuiſſe. Proinde dicendum eſt, Modeſtinum Papini- ano minime aduerſari, ſed edicto Papiniani exceptionem ad- dere, quam Papinianus ob eam, de qua iam diximus, cauſam
omiſit. Quæ interpretatio Modeſtini facit, vt inter priorem
poſterioremque ſpeciem nulla ſit differentia. Extremorum autem Papiniani verborum, Sed ſi conueniſſer de pignore, &c. ſenſum aſſequi Accurſius non potuit: quibus mihi vide-
tur docere Papinianus, debitorem in priore ſpecie ex ſuo
mendacio argui, ſi reſiſtat quominus actio moueatur,&c. quia verum eſt, eum rem obligaſſe. Sed in poſteriore ſpecie, is, qui nunc debitor eſt, nunquam obligauitrem, vt menda- cii alicuius, aut perfidiæ infimulari queat. C A v. V. Declaratum breuiter, ac ſimpliciter celebre reſcriptum Va- leriani, æp. 14. Je fideicommiſbis, lib. 6. Cod. Iuſtiniaui. Eſcripta, quæ luſtiniani Codice continentur, conſtitu- Nurr generales uon ſunt, ſed reſponſa quædam Princi- um de iure in ſingulis cauſis conſultorum, vt oſtendimus ſb. t. diſputat. cap. 41. Quxæ reſcripta ideo obſcura plerunq; nobis apparent, quod libelli non extent Principibus oblati, velà iudicibus, vel à litigatoribus ipſis, in quibus ſingulæ hy- potheſes deſcriptæ erant. Itaque ea interdum occurrunt re- ſcripta, vt nemo, niſi acri admodum iudicio præditus,& valde tritus, ac exercitatus in luriſconſaltorum libris aptam con- gruamque hypotheſim fingere poſſit. Idque cum in multis huiuſmodi reſcriptis animaduertere liceat, tum maxime in hoc Valeriani imperatoris:de quo quid ſenſerint, non Accur- ſius modo,& Bartolus, ſed etiam lon ge eruditior Alciatus in ſuis Diſpunctionibus, non referam: ſed exponam breuiter ſententiam meam, plenius eam fortaſſis alibi explicaturus, ſi
ita occaſio tulerit. Verba reſcripti hæc ſunt: Imperatores Va-
lerianus,& Gallienus Auguſti Falconi. Ea, quam frater tuus inſtituerat, ſiue quæſita, ſiue non quæſita hæreditate deceſſe- rit: cum tamen ſimpliciter ante, quam duodecimum æatatis annum impleuiſſet, verbis precariis teſtamento facto non- nullos ei voluerit ſubſtitutos, nihil prohibet fideicommiſſum Petere, velab ipſius hæredibus, qui bona inteſtati tenent. Tunc enim locum habent, quæ regularirer traduntur, ea, quæ in teſtamento relinquuntur, ſi ex teſtamento non adeatur
hæreditas, non valere, cum verbis relicta directis adiri potuit hæreditas
ſucceſſoribus poſtulanda.
Quod reſcripſimus, ſequentes ad- ſeuerationem tuam, quaſi
ſcripta hæres non fuerit iure ado-
„ non cum illa ipſa ſic eſt data, vt eſſer ab inteſtato
ptata. Alioquin ſi in familia relicta hæres facta deceſſ t,& c- ſequenter ipſius hæredes petitioni fideicommiſſi reſponde-
re coguntur. P P. 14. Calend. Septembr. Valeriano II.&
Galliene II. A A. Coſſ. Huius igitur reſcripti ſpecies, ſiue hy- potheſis ita à nobis fingetur, vt verbis conueniat, nec à ratio- ne luris aliena ſit. Titius frater Semproaii puellam impube- rem adoptauit, ſed non iure ao legitme. Deinde eam in ſtituit, non ciuilibus verbis vtens, nec directis, ſed precariis tautum, ac fideicommiſſi, hoc modo, Volo vrt puellæ hærediratem meam dent hæredes mei. Deinde ſubſticuit huic puel'æ quol- dam alios poſt mortem puellæ ſimpliciter, non auten ſi im- pubes deceſſiſſet. Deceſſit puella: quæritur, an ſuhſti uii poſ- ſint fideicommiſſum petere. Cauſa totius quæſt ouus ac dubi- tationis eſt, quod non adita hæredirate ex teſtamento, fidei= commiſſum non videtur deberi. l. ſi nemo. ff de reg. int. At hic nullus hæres extitit exteſtamento, qui hæreditatem ad- iuerit. Verum hic reſcribit Valertanus„fideicommiſſum peri poſſe, vel ab ipſis hæredibus, qui bona inteſtati ten nt, id eſt, etiam à legitimis hæredibus Tiiij, nedũ à eſtament-⸗ conſtat hic nullos fuiſſe. Nec nos mouere deber tur, niſi hæreditas adita fuerit, non poſſe fideicommiſſum pe- ti,&c. Id enim accipiendum eſt, cum verbis directis„ac cinili- bus hæreditas eſt relicta„non verbis fideicommiſſi, vt ſit ab inteſtato ſucceſſoribus poſtulanda. Quadaccidit in hac ſpe- cie, vt iam diximus, in qua teſtamentum vim codicillorum ha- bet: quia tametſi ſeruatis ſolennibus factum fuerit, tamen ap- paret teſtatorem voluiſſe, vt codicillos, valere, ex eo quod nõ inſtituit directo hæredem nec verbis ciuilibus, ſed fideicom-
ris, quos
miſſi. l. vlt. fi. de iur. codicil. l. non codicillum. O. ꝗe teſta. Po-
terat autem dubitari in propoſita Ipecie, num poſſint conue- niri hæredes puellæ, tamquam legitimi. Quæſtionem facit, quod puella adoptata fuiſſe dicitur à Titio: vnde videtur iure ſui hæreditatem Titii ad ſuos hæredes tranſmiſifle. S ed Vale- rianus reſcripſit à legitimis hæredibus T ti fᷣdeicommiſfum peti, nullam faciens mentionem hæredum puellæ: quia pro- poſitum fuerat, eam non iure adoptatam fuiſſe, atque ideo in familia Titii non fuiſſe. Aliàs non alii eſſent legitimi hæredes Titii, quam ipſius puellæ. Hæc mihi videtur ſi mplex,& plana expoſitio huius capitis, quod cæteri, quos adhuc legi, ſcripto- res obſcurant magis, quam explicant. ueani viri, meo iudicio, docti& acuti, interpretatione nuper, vt accepimus, edita, nihil iudicare poſſum, quod ea in manus meas, quamuis à me diligenter quæſita, nondum venerit. EA v. V I. Denumero verſuum, ex quibus veterum Iurecon ſultorum ibri conſtabant, ex Conſtitutione luſtiaiani ad Antecéſſöres.
Vſtinianus noſter in conſtitutione quadam adiuris docto-
res, ſiue Anteceſſores ſcripta, in qua rationem docendiiu- ris præſcribit, his verbis vtitur: Ex tanta legum multitudine, quæ in librorum quidem duo willia, verluum autem tricies centena extendebatur, nihil aliud, niſi ſex tantum libros Avo- ce magiſtri ſtudioſi accipiebant,& c. Ex quo apparet, non fuiſ- ſe ſatis viſum Iuſtiniano, numerum librorum exprim ere, led pPræterea verſuum ipſorum numerum adiicere voluiſſ:quod mirum pleriſque videtur. Sed hic mos veterum fuit, vt bo- norum librorum verſus numeraren t, ac deſcriberent, id eſt, vr exiſtimo, membra orationis integra, vel periodos, quæ Hie-
ronymus in Rufinum, verſnum cola vocat. Hic autem mos
vetuſtus vel ex Diogene Laertio in vita Ariſtetelis, Theo- phraſti,& aliorum Philoſophorum cognoſci poteſt: qaorum
libros ira deſcribit, vt quot verſus contineant, fere adſcribar.
Sed& Plinius libro 30. Naturalis hiſtoriæ, cap. 1. Hermip-
pus, inquit, qui de tota ea arte diligentiſſime ſcripſit,& vicies centum millia verſuum 3 Zoroaſte condita, indicibus quo- que voluminum eius poſitis, explanauit, præceptorem, à quo
inſtitutum diceret, tradidit Azonacem,&c. Galenus quoque
in libros Hippocratis de natura humana, oſtendens qui veri
germanique libri ſint Hippocratis, quique adulterini& ſup-
poſiti, numerum verſuum, ex quibus ſi nguli conſtant libri,
refert. Idem libro1. de Anato. adminiſt. ſcribit, Lyci, neſcio
cuius commentarium ſe legiſſe, adeo prolixum, vt quinque
verſuum millia contineret. VVa 3
„quod dici-
Nam de Antonii Go-
A—— 6.———.———— 8——— 7———;— ¹——— ¹—————— 4— 2—————— —.—— 2——— 4————— 2—— 8——— 2.———— . 2—————. 6„„— 9 88———— 5 8— — 2— 9— 4*—— 4 4 4—.—“ 1* ———. 1— 4 1——* 8 4„ 5— 3 3... e—x———*——“ 3 85 3 5—„ .. 4 3 3 4 6—.. 1 8 — „* .
——
—ꝰ— —;

1062 b CA v. VII. De ſubſtitutionis diuiſione:& reſponſum Papiniani de mi- litari ſubſtitutione, cum reſcripto Diocletiaui, explicatum.
Vm de hæredis ſubſtitutione teſtamentaria diſferimus
in publico auditorio, diuiſionè vtimur, quæ aptior ad docendum, commodiorque videtur eſſe, quam quæ vulgo traditur:& aliam vulgarem, aliam pupillarem, aliam quaſi pupillarem, aliam militarem eſſe dicimus. Ac de vulgaris& pupillaris appellatione nobis conuenit cum cæteris profeſſo- ribus luris Ciuilis. Quæ vero à nobis quaſi pupillaris dicitur, eam alii exemplarem ineptiſſime vocant, proptetea quod exemplo ſubſtitutionis pupillaris inducta& recepta ſit.§. qua ratione. Inſtitut. de pupil. ſubſt. Qua ratione peculium qnoqʒ; aduocatorum, exem plare dicendum erit: quia militum exewplo aduocatis id habere permittitur. Sed vt veteres lu- reconſulti quafi caſtreaſe peculium id appellant, non exem- plare. l.vlt. Cad. de inoffic. teſta. ſic nos quaſi pupillarem ſub- ſticutionem vocamus, quæ ſimilis pupillari,& adexemplum eius comparata eſt. Non minus inepte compendioſa ſubſti- turio dici ſolet ea, quam militarem appellamus. Nec ſane verbum hoc magis Latinum, aut vſitatum eſt in hac ſignifi- catione apud luris authores, quam verbum exemplaris, de quo iam diximus. Sed de his plenius alias. Iam vero Papinia- ni relponſum celebre hocgenere ſubſtitutionis, ſimul cum Diocletiani reſcripto, quod huic contrarium eſſe videtur, ex- plicaturi ſumus:ne quis forte Accurſtanorum, me Gramma- ricum hic agere, non lureconfultum, ridicule, vt fit, conque-
ratur. Id enim iſtis in more eſt, cum nullis hominibus Gram-
maticorum ars, atque opera, magis neceſſaria videatur. Ver- ba Papiniani hæc ſunt.ê. centurio. fl. de vulg.& pupil. Cen- turio filio, ſi intra viceſimum& quintum ætatis annum ſine liberis vita deceſlerit, directo ſubſtituit, intra quatuordecim annos etiam propria bona ſilii ſlubſtitutus iure communi ca- piet: poſt eam autem ætatem, ex prinilegio militum, patris duntaxat, cum fructib. inuentis in hæreditate. Ex quib. verbis colligimus, cum pater, idemq; miles, ſubſtituic directo filio ſuo. ſi intra viceſimum& quintum annum deceſſerit, multum referre, an filius de ceſſerit impubes, an poſt pubertatem. Nã ſi deceſſerit impubes, ſubſtitutus capiet iure communi bona propria filii, tanquam ex pu pillari lubſtitutione: quia lubſti- tutio pupillaris ad bona impuberis pertinet. Si vero iam pu- bes filius deceſſerit, ſubſtitutus propter priuilegium militis, bona capiet tantum paterna. Subſtitutio enim militaris ad a- lia bona, quam militis non porrigitur. I.. cum filiusfam. ff.
de milit. teſtam. Quod autem Papinianus reſpondit, ſubſtitu-
tum bonateſtatoris capere cum fructibus inuentis in hære- ditate, argumento eſt hanc ſubſtitutionem fideicommiſlariã non eſſe, cum fructus inuentiin hæreditate non reſtituantur fideicommiſſario.l. in fideicommiſſariam. ff. ad Treb. Qua tamen in re magna coutentio eſt doctorum ſcholaſticorum, propter ſubobſcura Diocletiani verba, Cod. de impub.& a- liis ſubſt. c.S. quibus ſignificare videtur, poſt pubertatem iure tantum fideicommiſſi, ſubſtitutionem huiuſmodi valere. Si vero, inquit, poſt pubertatem, te eius ſucceſſionem obtinen-
te, velut ex cauſa fideicommiſſi, bona, quæ cum moreretur,
patris eius fuerunt, àte poſſint peti. Verum hic mihi videtur corum verborum ſenſus eſſe, hanc ſubſtitutionem, quæ dire- cta eſt, perinde valere, ac valeret iure fideicommiſſi, ſi ver- bis fideicommiſſi facta eſſer. Nam cettiiuris eſt, valere fidei- commiſſum poſt pubertatem.. cohæredi.§. cum filiæ. de vul- gar. Sed quia verbis ciuilibus directo hic ſubſtituerat teſtator, dubitabatur an valeret. Et Diocletianus animaduertens, mi- litem eſſe teſtatorem, ita reſcribit, vt iam diximus, oſtendit- que militem non minus directo ſubſtituere poſt pubertatem poſſe, quam ex cauſa fideicommiſſi. Hæc autem verba, te cius ſucceſfonem obtinente,&c. ſic accipienda ſunt, vt ma- ter ſuccedat filio: ſubſtitutus bona teſtatoris capiat: quia non iute communi, ſed militari priuilegio, ſuccedit. Sed cur ſub- ſticutus petere dicitur à matre dixerit aliquis? Reſpondeo, expoſuiſſe fortaſſis mulierem in libello precum, ſeu occupaſ-
ſe omnia bona tam patris quam filii,& conſuluiſſe Imperato- rem, an ſubſtitutus eabona petere ab ea poſſet. Cuireſpon-
Franc. Duareni
det Imperator, ſubſtitutum bona petere poſſe non filii, led teſtatoris. Qui negant in ea ſpecie ſubſtitutionem directo,& verbis ciuilibus factã fuiſſe, conuincuntur verbis Diocleriani cum ait ſecundum hæredem ſcripſiſſe. Qui contend unt, Dio- cletianum loqui de ſubſtitutione, quæ vſque ad certumtem- pus facta non eſt, non videntur horum verborum fenſum percepiſſe, Si vero ſubſtitutio in ſecundum caſum vel expreſ- ſa, vel com pendio non vſq; ad certam ætatem ſcripta reperia- tur,&c. His enim verbis, ſi quid iudicii habeo, Dioclerianus ſignificat, nihil referre, an ſubſtitutio expreſſim fiat, id eſt, certo tempore expreſſo, puta ſi intra viceſimum& quintum annum deceſſerit, an compendio verborum, non vſq; ad eet- tam ætatem: vt puta, ſi deceſſerit, vel quandocunque deceſle- rit. Alciat. lib. xεενι. 0. cap. i. Sunt qui exiſtiment Diocletia- num velle, ſubſtitutionem militarem in ea hypothe ſi, etſi di- recta ſit, tamen fideicommiſſariæ quadantenus ſimilem eſſe: idque ſignificari his verbis, velut ex cauſa fideicommiſſi. Ve- rum probabilior eſt, niſi fallor, noſtra interpretatio,& verbis Diocleriani, rationiq; iuris magis congruit. Paradoxum quoddam de pactod calumniatorib. de-
1 fenſunm CAr. VIII. Qm annos ab hinc circiter quindecim in ſchola Biturig. jin qua etiam nunc profiteor lus Ciuile, de pactis diſſere- rem, conatus ſum oſtendere quanto in errore verſentut, qui putant pactum generale nomen eſſe apud lureconſultos,& omnem contractum conuentionemque ſignificare: id quod inter iuris profeſſores vulgo receptum eſt. Nec vero dubita- bam, quin vel nouitas rei ſola pleriſque diſpliceret, iis præſer- tim, qui in magiſtrorum ſuorum verba iurarunrt, nec fas eſſe putant latum vnguem ab eorum opinionibus recedere. Sed quotquot ſunt huius generis, ita fere nos oppugnant: vt de- fenſio nobis ſuperuacanea videatur. Cum aliis quibuſdam acutioribus non paulo& eruditioribus nunc mihi res eſt, ac cum Eguinario Barone maxime, cuius extat aduerfus noſttã ſententiam, ſuppreſſo quamuis noſtro nomine, accurata diſ- putario, poſt aliquot annos edita, quam noſter de pactis com- mentarius exiit. Verum ſi abſq; cauillarione accipiantur lure- conſ.de hac re ſcrĩpta, facile erit iudicare, pactum apud eosv- ſurpari, pro ea conuentione, quæ in proprium nomen non tranſit. Nam VlIpianus c. 1. de pactis. i αμιλκνυανιdocet,& pa- ctum Pachion⸗ dictum ait, quæ eſt duorũ pluriumve in idẽ conſenſus: vt oſtendat huiuſmodi conuentionem ideo àpa- ctione& paciſcendo nomen habere,& pactũ dici, quia præ- ter pactionem nihil aliud habet, propter quod vocari aliter debeat. Argumento etiam illud eſt, quod VIpian. c. 7. ſcribit, conuentiones iuriſgentium, quæ tranſeunt in proprium no- men, actionem parere: eas quæ proprium nomen non habèr, non parere. Ac paulo poſt ait, ex pacto actionem non naſci: ſatis oſtendens, pactum dici eam conuentionem, quæ non tranſit in proprium nomen contractus. Sed nihil neceſſe eſt, ea argumenta hic repetere,& inculcare, quæ ex noſtris, qui iã vulgati ſunt, commentariis cognoſci poſſunt. Supereſt vtob- iecta diluamus. Ac in primis obiiciuntur nobis loci aliquot Giceronis, in quibus pactum dicitur eſſe, quod inter aliquos conuenit. Sed conuenire apud Ciceronem intelligimus ſim- pliciter cõuenire, vt verba antecedentia& ſequentia ſatis de- monſtrant. Cum. n. opponit ius, quod ex pacto eſt, ei iuri, ꝙ eſt ex l. ea diuiſio oſtendit venditionem,& alios contractus, qui legitimi ſunt, pacta non dici. Deinde cum ait, ius quoddã eſſe ex pacto, ne de omni quidem pactoid intelligit, ſed de eo quod ex conuentutantum valet, nec lege confirmatur. Idque docet non obſcure, cum ſubiicit, pacta quædam legibus ſer- uari, alia ex conuentu, quæ iuri præſtare dicuntur. Sicverbum promittere, apud Senecam accipitur lib. 5. de benefic. cum ait, Quæ lex ad id præ ſtandum nos, quod alicui promiſimus, alligat. Quęrar tamen cum eo qui arcanum ſermonem non continuit,& fidem datam, nec ſeruatam, indignabor. Si quis igitur conuentiones velit partiri in ſpecies, non incommoda erit hæc diuiſio, ſecundum rationẽ loquendi Ciceronis. Con- uentionum duo genera ſunt: vnũ, cum quis emit, aut vendit locat aut conducit, aut alium contractum init, qui proprium nomen habeattalterum cum duo vel plures inter ſe paciſcun tur. vel cum quid inter aliquos conuenit. Nam in poſterie- re membro diuiſionis verba, quæ generalia ſunt, interpfeta- tions

———
—*
Dipput. anniuerſ. Lib. II.
tione reſtringimus, quaſi ĩta dictum eſſer, quod inter aliquos sonuenit tantum, nec tranſit in proprium nomen contra- ctus. Diuiſiones enim eiuſmodi ac diffinitiones interdum oc- cutrunt, quas ſine cauillatione comm ode interpretari opor- ter: vt cum dicimus, legitimam hæredicatem eſſe, quæ lege defertur: teſtamentariam, quæ defertur teſtamen to. l.1. ff. de peti.hæred. neceſſe eſt in priore membro ſubaudire dictio- nem excluſiuam, tantum: quoniam teſtam entaria lege quo- que defertur. l. obuenire. ſf. de verb ſigniſic. ltem cum actio- nem directam dicimus, quæ ex Verbis legis datur, vtilem quæ ex ſententia, intelligimus ex ſententia tantum, non etiam ex veis. Alioqui directa non daretur ex ſentẽtia, quod falſum eſt. Simile quiddã eſt in mortis cauſa ca pione. J. mortis cauſa capitut.ff. de donat. cauſa mort. item in negotiis geſtis. Sed tam multa hic exempla adducere ſuperuacaneum eſlet. Præ- terea obiicitur nobis, quodl. C. dicunt, pactum proficere ad nouum contractum emptionis: pacto nouam emptionem interceſſiſſe videri,& ſimilia. l. iuris gentium.§. adeo. ſi vnus. §. pactus ne peteret. ff. de pactis. lpacta conuenta, ff. de con- trah. empt. Ex eo enim colligunt, pacti appellatione emptio- nem contineri: quod noſtræ ſententiæ maxime contrarium eſt. Sed animaduertere hi debuerunt, etſi reperiatur actus in- terdum, qui& pactum ſit,& emptio, non ideo tamen pacti appellatione emptionem contineri, tãquam pacti ſpecies ſit. Nam poſt contractam emptionem, ſi pacto conueniat vt res ſit inempta, deinde altero pacto vt empta ſit,&c. poſterior conuentio pactum eſt: quia hoc agitur inter paciſcentes, vt venditio prius facta confirmetur, quæ priore pacto ſublata fuerat, non autem vt venditio noua ineatur. Sed quia fieri non poteſt, vt obligatio prius extincta reuiuiſcat,& in hoc pacto interuenit conſenſus, qui ad perficiendam emptionem
ſufficit, interpretatione luriſprudentum noua emptio con-
tracta eſſe intelligitur. Sic idem actus& pactum eſt ſecundũ propoſitum paciſcentium,& teſtamentum militare ſecun- dum interpretationem luris. l. licet. C. eod. tit. Idemqꝗ in ac- ceptilationeobſeruare licet, quæ pactum aliquãdo in ſe con⸗ tinet. I. ſi vnus.§. ſi acceptilatio. ff. de pact. lan inutilis. ff. de accep. Nemo tamen ideo contenderet teſtamentum pacti, aut pactum acceptilationis ſpeciem eſſe. Cætera argumenta, quibus in nos vtuntur aduerſarii, adeo friuola, leuiaque ſunt/, vt ca confutare non ſit neceſſe.
C A y. I X.—
De legatis& fiaeicommißis,& differentia eorum b ſublataa luſtiniano.
vVid ſit legatum, quidg; fideicommiſſum, docet Vlpia- nus in Inſtit. tit. de leg. his verbis: Legarum eſt, quod le-
gis modo, id eſt imperatiue, teſtamento relinquitur. Nam ca quæ precatiuo modo relinquuntur, fddeicommiſſa vocantur. Idem ſub tit. de fideicom. in eo. lib. fideicommiſſum, inquit, eſt quod non ciuilibus Verbis ſed precatiue relinquitur, nec ex rigore iuris ciuilis proficiſcitur, ſed ex voluntate datur re-
linquẽtis. In legatis enim, quæ ex legibus& iure ciuili ortum
habent, verba quędam ſolennia erãt ipſis legibus inducta, ſic- ut& in hæredis inſtitutione: quæ idcirco legitima& ciuilia verba dicuntur.l.verbis ciuilibus.ff. de vulg.J. vlt. C. de teſta. tut.l.dire ctas. C. de teſta. manumiſ. veluti do, lego, capito, ſu- mito, habeto, heres meus damnas eſto dare, heredem meum
dare iubeo,& c. Nec licebat aliis verbis vti legando, ne contra
leges fieret: adeo vt Vlpiani tempore non potuerit Græce le- gatum relinqui. ibidem tit. de fideic. At in fideicommiſſis, quorum origo non eſt ex legibus, ſed ex more potius, ac iu- riſdictione magiſtratuum, vt oſtendit Iuſtinianus in Inſtit. tit. de fideicom. hæred. non multum referebat, quibus verbis te- ſtator relinqueret, modo certa eſſet eius voluntas, l.pen. ff. de leg.i. l.cum virum. C. de fideicom. adeo vt fideicommiſſum nonminus Græco, quam Latino ſermone ſcriptum valeret: VIpia tit. de legat. Quæ enim plus ſubtilitatis habent, quam Ntilitatis, ea neglecta Iunt in fideieommiſſis ab iis„qui ea in- troduxerunt: quãuis in legatis nihilimmutare auderent pro- pter legum auctoritatem. Huius generis eſt, quod ante bęre- dis inſtitutionem legari non poteſt, ſed per fideicommiſſum telinqui.§. ante hæredis. Inſtit. de legat. quod poſt mortem
1063 hæredis legatum relictum non valet, ſed fideicommiſſum. 5.
pPoſt mortem. Inſtit. eodem, quod à legatario legari non po-
teſt, ſed per fideicommiſſum relinqui.§. 1. Inſti. de ſi ngu. reb. per fideicom. rel. quod legari non poteſt, niſi in teſtamentos aut codicillis teſtamento confirmatis, ſed fideicommiſſum etiam ab inteſtato vtiliter relinquitur.§. præterea. Iaſtit. de
fideic.hęred. quod Latini luniani, qui ciues Romani nõ lunt,
legatum capere non poſſunt, ſed fideicommiſſum poſſant, vt VIpian. ait: idemque videtur de quibuſcunq; aliis peregrinis, Theoph. Inſtit. de fideicom. hær. Sed& aliæ differentiæ repe- riuntur, tam in Vlpiani, quam Caii Inſtitutionib. Nam fidei- commiſſa, inquit Vlpianus, non per formulam petuntur, vt legata, ſed cognitio eſt Romæ conſulum, aut prætoris, qui fideicommiſſarius vocatur:in prouinciis vero Præſidum pro- uinciarum. Vnde perſecutio hæc dicitur extraordinaria à iu- ris auctoribus. l.pecunię verbum. 9.actionis. ff. de verb. ſ gnif. quia ſolennis ordo dandorum iudiciorum hic prætermutti- tur: nec iudices dat Prætor, ſed ipſe cognoſcit, ac iudicat. Præ- terea ex fideicommiſſo tardius ſoluto, vſuras& fructus de- beri, Caius ſcribit: ex legato, non deberi, ſed legatum duplari. Has autem differentias,& quaſdã alias(non enim hic omnes referre nobis curæ fuit) ſuſtulit Iuſtinianus Conſtitutionibus ſuis ſub tit. commu. de leg.& exæquauit legata fideicommiſ- ſis. Itaq; dubitandum non eſt, quin hæc verba ex Conſtitu- tione luſtiniani lumpta ſint, quæ leguntur c. 1. de legat. Pet omnia exęquata ſunt legata fideicommiſſis. Acin pleriſq; ve- tuſtis codicibus illud caput inſcriptionem Imperatoris, non VTpiani, habet. Qua de re cũ aliquando ſtudioſos admonuiſ- ſem in commenratio de pactis, fuerunt qui nobis contradice- rent, auctoritate exem plaris Florẽétini adducti, in quo inſcri- ptio hæc legitur, VI pian. lib. 6/⁷. ad edict. Sed cum illud exem⸗ plar multis in locis mendoſum ſit, nec archetypum luſtinia- ni, non arbitror tantum eĩ tribuendum eſſe, vt in veritate le- ctionis inueſtiganda, aliorum librorum auctoritas, interdum alicubi meliorum, nihil nos moueat. Ac fortaſſis Tribonia- nus verbis Vlpiani quedam detraxit atq; addidit, propter eam Conſtitutionem, vt& in plurimis aliis locis ab eo factũ ani- maduertimus. Vlpian. aliquid forte ſcripſerat de ſimilitudine legatorum,& fideicommiſſorum inter quæ magna erat olim
etiam Vlpiani tempore affinitas. Sed quia non omninoea
exæquauerat, viſum eſt Triboniano, eius verba immutare, vt Conſtitutioni Imperatorię conuenirent. Atque hinc factum eſſe credibile eſt, vt quidam libri inſcriptionem Imperatoris, alii Vlpiani habeant. Nec alienum à vero eſt aliquid de hac re ſcriptum fuiſſe ab Vlpiano ad interdictum quod legaro- rum. Sed hoc à me fuſius diſputatum eſt in capitis illius primĩ de legatis interpretatione.
CA v. X.
Delege Falciaia, ac§. C. Trebelliano:& diſferentia quartæ Falcidiæ ac Trebellianæ declarataex Marciano, c. o. tit. ad leg. Falcid lib. 3 5. Digeſtorum.
T Ex Falcidia, quæ lata eſt à Falcidio ttibuno plebis, vt Lbin auctor eſt in Auguſto,& Hieronym us in Chron. Euſebii.c.quædam.a. diſt. 1. can. liberam legandi facultatem dat his verbis: Qui ciues Romani ſunt,&c. apud Paulam c. j. ad legem Falcidiam. Abrogantur enim co capite leges Fu- ria& Voconia, quæ non permittebant ciuibus quicquid vellent, legare, vr ex Theophilo cognoſci poteſt,& Vlpiano in Inſtitutionibus titu. i. quamuis lex duodecim Tabularum, vtraque longe antiquior, liberam legandi poteſtatem con⸗ cederet.l. verbis legis. ff. de verb. ſignifi. Sccundo capite mo- dus præfinitus eſt legatis,& cautũ eſt, ne minus quam quar- tam pattem heęreditatis ex teſtamento hæredes ca piant. Ter⸗ tium caput translatitium eſt, nec fere quicquam in eo con- tinetur, quod ad confirmationem aliorum non pertineat- Qudautem dicitur, Sine fraude, ſic interpreror, ſine pœna quadrupli legis Furiæ, de qua iam diximus: etſi quidam eru- diri de periculo æris alieni hæc verba intelligant. Vlpianus in Inſtitutionibus titul. 1. Minus quam perfecta lex eſt, quæ vetat aliquid fieri,& ſi factum ſit, non? elcindit ſei pœnam iniungit ei, qui contra legem fecit: qualis eſt lex Faria teſta- mentaria, quæ plus quam mille aſſium legatum proh bet
VVu 4
4——.—— —— 5———— 5———,—. —.—. .—— 3— 3———. X△ ——,— 1. — 8 „ B 8—* 3“— 4* ,—“

5 1 8 eshee
4 V 4 4
4 t
4
4 3
1064 Franciſ. Duareni
capere,& aduerſus eum, qui plus ceperit, quadrupli pœnam conſtituit. Poſt legem Falcidiam ſecutum eſt Senatuſconſul- tum Pegaſianum, quo cautum eſt, vt ei, qui rogatus eſſet hæ- reditatem reſtituere, perinde liceret quartam partem retine- re, atque ex lege Falcidia ex legatis retinere conceditur. Eſt- que eadem retentio permiſſa ex ſingulis rebus, quæ per fidei- commiſſum relinquuntur.§. ſed quia hæredes. Inſtitut. de fi- deicommiſſ.hæred. Lex igitur Falcidia ad legata, Senatuſcon- ſultum ad fideicommiſſa pertinet. Et quia Trebelliano Sena-
tuſconſulto; quod de hac re factum eſt poſt Senatuſconſul-
tum Pegaſianum, omnia attribuit luſtinianus, quæ de fidei- commiſſis conſtituta ſunt, Inſtitut. de fideĩcommiſl. hæred. hanc quartam nos Trebellianam vocamus, tametſi ea quo- que à lureconſultis Palcidia dicarur, quod adexemplum Fal-
cidiæ introducta ſit. Sed melius ac commodius erit, docendi cauſa ſuo quanque rem nomine appellare. Itaque vt ad diſ-
crimen quartæ Falcidiæ ac Trebellianæ veniamus, Mattia-
nus lib. 13 Inſtit. ait, in Falcidiam imputari eatantum, quæ iu-
re hæreditario capit hæres, non quæ iure legati,vel fideicom- miſſi, vel implendæ conditionis cauſa: in Trebellianam ve- ro, quicquid hæres capit iudicio teſtatoris, ſiue iure hæredi- tario, ſiue legati, vel fideicommiſſi capiat.l.in quartam, ff. ad
leg. Falcid. Diuerſiratis aurem huius ratio ſubobſcura eſt, de
qua multæ variæque opiniones reperiuntur, quas refellit Al-
ciatus in Paradoxis. Nec facile rationem hanc aſſequuntur,
qui originem iuris non norunt, aut non ſatis accurate expen- dunt. lus enim ciuile, quod nobis ſcriptum reliquit luſtinia- nus, ex variis partibus conſtat, veluti ex legibus, Senatuſcon- ſultis, Edictis, Reſponſis,&c. Quarum partium aliæ ſucceſſe- runt aliis, veluti Senatuſconſulta quædam& edicta Præto-
rum legibus veteribus: nec codem tempore omnes hæ iuris
partes receprtæ ſunt. l. 2. de orig. iuris. Ac interdum accidit, vt
Senatuſconſulta,& edicta Prætorum, leges ſubſequantur, ac
imitentur cum aliquo remperamento æquitatis: tametſi Prætorum, arque adeo Senatus quoque ipſius poteſtas infe- rior legibus eſſet, vt alias oſtendimus. Exempli gratia, lege cautum eſt, vt filiusfamilias iuſſu patris hæreditatem adear. Quam legem ſic interpretantur Iuriſconſulti, vt præcedere iuſſum patris oportere dicant, nec conſenſum eius, ſiue rati- habitionem ſufficere. I ſi quis mihi bona. ffde acquir. hæred. Legem erenim interpretantes, non temere ſibi permittunt à verborum proprietate recedere. At in bonorum poſleſſio- ne, quam ad exemplum hæreditatis introduxerunt Præto- res, ſufficere dicitur patris conſenius. l. 1. C. qui admit. ad bo- norum poſſefl. Cum enim lex ſubtilitatem quandam magis, quam æquitatem, videretur eis habere, ſic eam ĩmitari volue- runt in bonorum poſſeſſione, vt æquitatis maiorem habe- rent rationem. Quain re non immutarunt quod lege cau- tum erat de hæreditate, ne quid decederet legis authoritati: ſed in bonotum poſſeſſione exemplum legis ita ſecuti ſunt, vt æquitate eam temperatent. Simile exemplum eſt in reſti- tutione hæreditatis ex cauſa fideicommiſſi: quæ reſtitutio non ex legibus, ſed ex magiſtratuum iuriſdictione,& Sena- tuſconſultis ortum habet. Inſtit. de fideicommiſ. hered. Nam in ea reſtiturione, non magis requiritur iuſſus patris, aut do- mini, quam in bonorum poſſeſſione de qua iam diximus, ſed conſenſus vel ratihabitio ſufficit. l. feruo inuito. ff. ad S. C. Trebellian. Quamuisenim hæc reſtitutio fideicommiſſaria, ſimilis ſit hæreditatis acquiſitioni,& ad eius exem plum rece- pta, æquitas tamen& vtilitas ſuaſit, vt ab eo exemplo non- nihil recederetur in introducenda reſtitutione. Et fre-
quenter exempla occurrunt, in quibus Iurecontulti ſimplici-
tatem in fideicommiſſis amplectuntur magis, quam in lega- tis, propterea quod in legatis ſequuntur authoritatem le- gum, quibus ea introducta ſunt. Recepta enim ſunt fidei- commilſla exemplo legatorum cum quodam temperamen- to,& pleriſque ſubtilicatibus neglectis, quæ in legatis obſer- uabantur:ĩdque intelligi poteſt ex his, quæ diſſeruimus cap. 9. Præterea exemplum eſt luculentum in lege Falcidia,&§. C. Pegaſiano ſiue Trebelliano. Nam capite ſecundo legis Fal- cidiæ, cuius paulo ante meminimus, ita cautum eſt de quarta parte ex legatis detrahenda, vt ex verbis appareat, legislato⸗ rem voluiſſe hæredem habere eum quadrantem exhæredi- tate, Ne minus quam quartam partem hæreditatis ex teſta-
mento hæredes capiant. Quare hanc pattem legis ſic inter-
pretati ſunt prudentes, quaſi in eam quartam voluerit tan- tum imputari Falcidius id, quod hæres iure hæreditario ca- peret. Succeſſit longo poſt tempore§. C. Pegaſianum, cnius
verba ſi extarent, vt legis Falcidiæ, minus fortaſſis in eo labo-
raremus, quod hic nos tantopere angit. Sed quantum colligi poteſt ex inſtitutionibus luſtiniani tit. de fideic. hæred. cau- tum fait eo S. C. vt hæredi liceret quartam partem retinere nonaliter facta mentione hæreditatis. Vult igitur quartam partem bonorum deduci ex fideicommiſſis, ſicut lege Falci-
dia quarta hæreditatis pars ex legatis deducitur. Ex quo intel.
ligimus, Senatum ita ſecutum eſſe exemplum legis Falcidie, quæ de legatis lata fuerat, vt æquitatis temperamentum ad.
hiberet,& ſimplicitatem magis ſpectaret in fideicommiſſis, duam veteres Legislatores in legatis: quanquam de legatis
nihil inmutatum eſt à Senatu, propter legis auctoritatem. Et
ſane æquius videtur, quod de fideicommiſlaria reſtitutione conſtitutum eſt: nempe ea imputanda eſſe in quartam, quæ
hares iudicio teſtatoris quacunque ex cauſa capit. Nam hac quartæ detractio ad conſeruationem teſtamentorum perti- net, ne is, qui fine commodo eſt hæres inſtitutus, non adeat hæreditatem,& ſic irritum fiat teſtamentum. Inſtit. de lege Falcid. Senatus igitur non tam verbis Falcidiæ hærens, quam
ad rationem,& æquitatem reſpiciens, exiſtimauit ſufſicere, ſ
hæres quocunque iure quartam honorum teſtatoris habear,
quaſi hoc commodo adadeundam hæreditatem ſatis allicia- tur. Quod autem Martianus ait, in Falcidiam non imputari
quod hæres capit iure legati, ſic accipiendum eſt, pro ea par- 5* X 3 4 5 2„„ te, quam accipit à cchærede. Nam ſi teſtator inſtitutis duo-
bus hæredibus, vni prælegauerit fundum quendam ſanm,
hæres idemque legatarius partem fundi quaſi à ſeipſo capit
iure hæreditario, partem vero alteram iure legatià cohærede ſuo. l.in fideicommiſlariam.§. vlt. ff. ad S. C. Trebel. Proinde
Pars tantum ea imputatur in Falcidiam, quæ hæreditaria eſt,
non etiam altera, quæ à cohærede accipitur. Et hoc videtar ſignificari his Martiani verbis: Pro ea vero parte, quam acce- cepit à cohærede, extra quartam, id eſt, quod à cohærede, ac- cipitur. Quæ verba cæteri fere de quarta Trebelliana, non ed Falcidia, intelligi volunt. Quanquam ex iuris profeſſoribus huius. temporis quidam non incelebris nec ineruditus, vt au- dio, à vulgari opinione nuper quoque auſus eſt recedere.
Veterum Iureconſultorum mos in reſpondend, de iure quam ſit cognituneceſſarius in inter- pretatione Juris Ciuilis.
(Qamae neceſſariumque ſt, priſcorum Iuriſconſul-. orum rationem de iure velreſpondendi, vel diſſerendi
noue, quamque multorum& variorum iuris locorum inter- pretatio hinc pendeat, ſæpe alias admon ui, id que paulo fuſius & explicarius nunc demonſtraturus ſum. Nam vt Theo- philus docet in Inſtit. tit. de iure nat. reſponſum, quo vtuntur I. C. diuiditur in ſententiam& opinionem. Ac ſententia eſt
5* 0⁴ 6„ 8 9 3 2 3. 6ꝙ vtidem ait, n broshus Ne A‿αμνσαιολQeσ amxecig, 04oOy, en 2% . 4 4 △„ 7 A K ce kat Mid, ur Een 343 4eip*riue3, i Um1αμεέενφ νμσόʃν1Qν⁊τ 3dαo 2OCcPepdevN AnX1, dMoy, vO&α ρ—Ʒes— ꝛu eiy, vo⁴α d71 vn
3 9** 4„.
esr rice rasr. Quoties autem exiſtimare ſe dicunt, putare, arbitrari, opinari, probabilius eſſe, magis eſſe, verius vi- deri, quid ſequendum nobis ſit facile
rum opinioni auctoritas legum tributa ſit à Iuſtiniano. Sed
& ſi reſpondeant hæſitantes, ac velut eceru: ‚ita tamen vt
appareat in quam partem propenſiores ſint, idem dicen- dum eſt. Huiuſmodi enim reſponſa nunc ita accipi debent, quaſi certa ſit,& indubitata ſententia, quæ ab ipſo Imperato- re profecta ſit..1. 9.& ideo. C. de vet. iur. enucl. Veluticum Papinianus ait, cap. I. de pignor. difficilius creditori, qui non ignorauit alienum, vtilem actionem dari: ſed faciliorem fo- re poſſidentiretentionem. Item cum Iureconſulti ſe veteri dicunt, vt in exemplis quæ ſequuntur. cap. 4. de ritu nupt. Siab hoſtibus patronus captus eſſe proponatur, vereorbe poſſit iſta connubium habere nubendo, quemadmodum ha- beret ſi mortuus eſſet, cap. 67⁷. eo. ti. Nam finita iam tutela,&
nupus
eſt iudicare, cum eo-
——

mxern Turam ſck münd
— in. rgama mmn 1 ſwdum aoa mceichi trigt
hegereferppogeaiata
CaA e. II
vrualnm muntju
muun ſi suurſTuan
Diſput. anniuerſ. Lib. II.
nupta puella alii, vereor ne longum ſit adoptionem mariti eius impediri,&c. c. 10. de iure dot. Et vereor, ne non pdiſint in dominio eius effici, cui datæ ſunt, quia poſt mortem inci- piat dominium diſcedere ab eo, qui dedit. cap. 60. eod. tit. Ve- reor ne non ſit obligatus. cap. 20. de bon. poſſeſ. cont, tab. Et vereor, ne hactenus filio ſuo profuerit factum hæredis ſcri- pti non adeuntis, vt eum ad portionem admitteret bonorum paternorum. c. 48. de acquir. rer. domin. Pomponius, veren- dum, ne non ſit bonæ fidei poſſeſſor, quamuis capiat. c. 1.de cloacis. Verendum tamen eſſe Pomponius ſcribit, ne in eo caſu damni infecti ſtipulatio non committatur. Eſt& cum Iureconſulti videndum eſſe dicunt, id eſt cauendum,& at-
tente conſiderandum, his verbis exprimentes opinionem
ſuam, ſed timide, ac verecunde, nempe de eo, quod certi iuris non fit. Quo genere loquendi Cicero quoque,& cæteri au- ctores Latini non raro vſi ſunt. Cic. lib. Officiorum: Itaque vidẽdum eſt. ne non ſatis id, quod apud Placonem eſt in Phi- loſophos dictum, quod in veri inueſtigatione verſentur, eohee ea, quæ plerique vehementer expetunt, de quibus inter ſe digladiari ſolent, contemnant,& pro nihilo putent Propterea iuſtos eſſe. Idem libro 1. Tuſcul. Illud angit, vel Potius excruciat, diſceſſus ab omnibus his, quæ ſunt bona in vita: vide ne à malis dici verius poſſit. Sed& Hippocratem
quoque oſtendit Galenus, non diſſimiliter locutum fuiſſe,
cum de rebus dubiis non auderet conſtanter pronuntiare: & multa exempla colligit ex eodem, cuiuſmodi eſt illud: Nũ quod vrinas minxerint aquoſas, conſiderandum eſt Gale- nus lib. de Comate. Sed maxime omnium lureconſulti no- ſtrĩ hanc locutionem vſurparunt in ſuis reſponſis, quemad- modum ſequentia exempla demonſtrant: in quibus Accur- ſiani putant lureconſultos proponere quæſtionem, ſed ad eam non reſpondere: quod nos alibi oſtendimus in part. tra- cta. de pact.& l. 4. ff. de verb. oblig. cap. 3 1. de pact. In perſo- na tamen filiifamilias videndum eſt, ne aliquando, etſi pa- us ſit ne ageret, valeat pactio. Vbi Accurſius phraſim lure- conſulti non intelligens, ait eum non reſpondere, an filio ſit nocitura pactio. cap. 27. de ædilit, edicto. Videamus ne ini- quum ſit, emptorem compelli dimittere corpus,& ad actio- nem iudicati admitti, ſi interdum nihil pręſtatur propter ino- piam venditoris. cap.ĩ 7. de euictio. Quod eum ita eſt, videa- mus num etſi abeo, qui vicerit, donata legataue res fuerit emptori, æque dicendum ſit ex ſtipulatu actionem non na- ſci,&c. cap. 46. de petit. hæred. Videamus tam en, ne non ali- ter petitor hæreditatis legatum reſtituere debeat, quam ca- ueatur, ſi contra eum de hæreditate iudicatum fuerit, reddi ei legatum, cum ſit iniquum,&c. cap. 24. de lib. caul. Viden- dum, ne inueniatur ratio, quemadmodum ſubiecto aliquo, qui libertatis controuerſiam moueat„interim actiones ex- cludantur: æque enim ex euentu iudicii liberalis, aut vtilis, aut inanis actio efficietur. cap.· ſ. de acquiren. rerum domin. ideamus ne interſit, laqueum in publicoan priuato, poſue- rim,&c. cap.§ j. eod. tit. Videamus ne hoc fallum ſit de ea in- ſula, quæ non ipſi alueo fluminis cohærer, ſed virgultis; aut alia qualibet leui materia ita ſuſtinetur in Humine ‚Vt ſolum eins non cangat, atque ita mouetur: hæc enim propemodumh publica, atq; ipſius flaminis eſt inſula,&c. In quo capite Pau- li verba verbis Labeonis interſeruntur. cap. 11. quod vi aut clam. Si tamen precario ſit in poſſeſſeſſione, videamus, ne quia intereſt ipſius, qualitereunque poſſidet, iam interdicto vti poſfit. Ergo etſi conduxit, multo magis. cap.2. de præto. ſtipul. Sed& ii vnus ex heredibus promiſſoris totam rẽ poſſi-
deat, in ſolidum dam nandum eumm lulianus ſcribit. In quan-
tum autẽ ipſe ex ea ſtipulatione, vel fideiuſſores;& an omni- no teneantur dubitari poreſt:& videndum eſſe ait, ne non committatur. Vbi Accurſius, In ſolidum, inquit, tenentur fi- deiuſſores, vt& reus principalis, hætedes autem pro parte: li- cet Paulus ſurda aure tranſiens hanc quæſtionem non ſoluit. cap. ſ.ſi fam. furt. fec. Et videamus, an etiam in ſociũ alterius Erui nomine non ſit dandum iudicium, quemadmodum ſi omnium nomine ſocius dediſſet: niſi forte hoc caſu ſeuerius Prætore conſtituendum eſt,&c. cap. ĩ 9. de hæredib. inſtit. Si ita ſcriptum fuerit, Titius ex parte tertia, Mæuius ex parte tertia hæredes ſunto: Titius, ſi intra tertias Calendas nauis ex Aſia venerit, ex reliqua parte hæres eſto: videamus ne Ti-
a
tius ſtarim ex ſemiſſe hæres ſir. N am dao hæredes inſtituti ſunt, ſed Titius aut ex ſemiſſe, aut er beſſe. cap. 1. de ſeruit. le⸗ gat. Videamus ne hoc ita verum ſit„ſi aut nominatim hæe ſeruitus impoſita eſt, aut ĩta legatum datum eſt, Tabernam meam, vt nunc eſt, do lego. cap. 13. de inſtru. leg. Sed viden- dum eſt, ne inter inſtrumentum tabernæ,& inſtrumentum cauponæ, ſit diſcrimen,&c. cap. 40. de conditio.& demonſt. Videamus, ne id falſum ſi t, quia nihil interſit, vtrum ira ſcri- batur, Quas Pecunias cuique legaui, eas hæres meus, ſi mater mea moritur, dato: an ita, Niſi mater moritur, ne dato. cap. 3. de collat. bon. Videamus ergoo ne commodiſſimum ſit, emancipatos quartam partem ex bonis paternis conterre, cap. 4. de verbor. obligat. Videamus, ne non idem hic ſit, ſed
mag’s idem, quod in illa ſtipulatione, Titium bæredemque
eius ratum habiturum. Quoin loco verba quædam inſerta reperiun tur ab iis, qui mutilum eſſe locum credebant,& tan- tum proponih nec decidi quæſtionem. cap. 19. de vſu& habit. Si domus vſus legatus ſit ſine fructu, communis refectio eſt in ſartis tectis tam hæredis, quam vſuarii. Videamus tamen, ne ſi fructum hæres accipiar,& ipſe reficere debeat, cap. 8 de inoffic. teſtament. Si conditioni parere teſtator hęredem iuſ- ſerit, in perſona filii vel alterius, qui eãdem querelam moue⸗ re poteſt,& ſciens is accepit, videndum eſt, ne ab inofficioſi querela excludatur: agnouit enim iudicium. Quo in loco Hugolinus ait, non reſponderi, ſed cauſam dubitationis poni. cap. vlt. de eo, quod cert. loc. da. Si poſt moram factam quo minus Capuę ſolueretur, cum arbitraria vellet agere, fideiuſ- ſor acceptus ſit eius actionis nomine„videamus ne ea pecu- nia, quæ ex ſententia iudicis accedere poteſt, non debeatur, &c. Vbi Accurſius,& cæteri multum æſtuant, dubitantes, an quæſtioni reſpondeatur. cap. 18. commodati. Sed videndum eſt, ne& culpa præſtanda fit, vt ita cul pæ fiat æſtimatio, ſicut in rebus pignori datis,& dotalibus a ſtimati ſolet.cap. ĩ7. de pecul. Quod ſeruus meus pro debitore meo mihi expromi- ſerit, ex peculio deduci debet,& à debitore nihilomihns de- berur. Sed videamus, ne credendum ſit peculiare fieri no- men eius, pro quo expromiſſum eſt. Paulus vtique, ſi de pe- culio agente aliquo deducere velit, illud nomen peculare facit. In quo loco verba N eratii verbis Pauli præponuntur cap. 1 8. de damno inſecto. lulianus ſcribit, videndum, ne ea- rum duntaxat nomine cautum habeat, de quibus inter eum & promiſſorem in initio actum fuerit. cap.. de fideicom. li- bert. Videamus vtique ne in hac ſpecie aliud dicendum ſit: led in ſuperiori calu ſunt qui putant,&c. cap.1. de reb. credit. lulianus ait, Videndum ne dominus integram ex empto actionem habeat.
Crimen paſtorum quid ſit inreſcripto Diocletiaui: qui ſint
Mauri latrones in Conſtitutionibus Imperato⸗ rius,& Aſſaſßiniin Pontifciis.
L) deram reicriptum in Codice Iuſtiniani legitur tit. qui accuſare non pollunt, in hæc verba: 5i quis homi-
cidii crimen exiſtimat perſequendum, ſecundum iuris pu- blici formam, debebit eum, qui primordio homicidii po⸗ ulauerit reum, neque probauerit, ideoque reus abſolutus eſtpræuaricationis arguere. Id enim ſalubriter ſtaturis prin- Pum barentum noſtrorum, iuriſque forma præſcriptum &ft. Velſi id non putauerit agendum, ad ſequens crimen, id eſt, paſtorum, latronumue deſcendere cum coges, atque
id exequi iudicio tuo: cum ſiquidem id ab incuſato appa-
reat eſſe commiſſum, ob vltionem publicam obnoxius le- gibus fiat. In huius reſcripti interpretatione Accutſius,&
Accurſiani aiunt, latrones, vel homicidas ideo paſtores dici X.„ 5. 8»... 3. à Diocletiano, quia hoc crimen à paſtoribus initium cepit
nempe Cain& Abel. Ego autem exiſtimo, teſcriptum acci=
piendum eſſe de paſtoribus, qui latrociniis dediti eſſe con= ſueuerunt: vt de Achæis& Heniochis ſcribit Strabo, quos ait viuere aααννεε ε⁸ο 1αα‿ᷣααᷣρρςς: idque etiam noſtro tem pore crebro experimur. Et hanc ſententiam noſtram confirmat conſtitutio Theodoſiana libro 9. C. Theodoſtit. 3 1. cuius hæc verba ſunt: Nemo Curialium plebeiorum poffeſſo- rumue filios ſuos nutriendos paſtoribus tradat: aliis vero ru=
106 5
—õõ;—;.————
*
——— —— —— ——
—
—— 8—.— *

—————
— ͦ——
————— —————
1066 Pranc. Duareni
ſticanis, vt fieri ſolet, nutriendos dari non vetamus. Si vero poſt iſtius legis publicationem, qviſquam nutriendos paſto- ribus dederit, Paletaem latronum videbitur confiteri. Huc pertinet quod ſcribit Liuius lib. 39. Tarentum prouinciam L. Poſthumius prætor habebat. Is de paſtorum coniuratio- ne, qui vias latrociniis paſcuaque publica infeſta habuerant, queęſtionem ſeuere exercuit, ac ſeptem millia hominum con- demnauit,&c. De alrero genere latronũ, qui lſauri dicti ſunt ab lfauria, quam incolebant, aliquid Alciatus atrigit. Sed nos de his paulo plenius atque diſtinctius tractaturi ſumus. Inci- piemus autem à Piratico bello, quo hi latrones ſiue piratæ yi- cti ſubiugatique ſunt. Idque factum eſt duce P. Seruilio, ſub quo metuiſle dicitur Iulius Cælar à Suetonio: vnde llaurici cognomen Seruilius accepit. Author eſt huius rei Strabo li- bro 12 qui ſub Tiberio ſcribens, Seruilium ſe vidiſſe refert,& Iſauriæ vicos ſeu pagos ⁊5iνναι as, id eſt, latronum ſedes ac domicilia vocat. Huius eriam victoriæ Seruilianæ teſtes ſunt Ouidiani verſus lib. I. Faſto.ʒ hrica vittorum de ſe vocat: alter Iſauras Aut Cretum domitas teſtiticatur opes. Verum ex quo Reſpublica Romana in monarchiam con- uerſa eſt, ſepe recruduit hoc malum, totieſque bellum aduer- ſus eos geſtum eſt à principibus Romanis, vt non imm erito eos Claudianus Poeta indomitos vocet, hoc verſu: Indomitos curru Seruilius egit Iſauros.
Locos vero, qui ad hancrem pertinent, ex veteribus au-
thoribus adicribe mus, ſed temporum ordi nemſecuti, vt res tota melius intelligatur. Tempore Galieni Imperatoris quid
accidertit, Trebelhus Pollio in triginta tytannis docet his ver-
bis: Quare& in Trebe llianum factum in Iſauria Principe m, ipſis Hauris ſibi ducem quærentibus, quem cum alii archipi- ratam vocaſſent, ipſe ſe Imperatorem appellauit. Monetam etiam cudi ioſſit, palatium in arce lſauriæ conſtituit: qui qui- dem, cum ſe in intima liaurorum loca munitus diſficultati- bus locorum,& montibus contuliſſer, aliquandiu apud Cili- cas imperauit. De tempore Pre bi lImperatoris Vopiſcvs hæc ſcribit in eius vita: His ge ſtis Orientem, atqueitinete poten- tiſſimo quodam latrone Paltuerio capto,& interfe qte, em- nem Ilauriam hbe rauit, populis, at que vrbibus legibrs Ro- manisin ſtitutis, barbarorum, qui apud Ilauros ſunt, velp er timorem, vel per voluntatem, loca ingreſſus eſt, quæ cum peragraſſet, bæc dixit, Facilivs eſt, ab ſtis locis latrones arce- ri, quam tolli. Veteranis emnia illa, quæ anguſtæ aceuntur, loca priuata donauit, addens, vt eorum filii ab anno octauo decimo mares duntaxat ad militiam mitterentur, ne ante la- trocinati, quam militare, diſcerent. lIdem in eodem loco pau- lo poſt: Edita præterea gladiat rum paria trecenta, Blemyis pler ſque prgnantibus, qui per triumphum erant ducti, ple- riſqut Germanis,& Sat matis, nonnullis etiam latronibus Iſauris. De tempore Conſtantini Imperaroris Ammianus Marcellinus ſic ſcribit libro14. Nec ſane hæc pernicies ſola Orienrem diuerſis cladibus affl'gebat. Namq;& Iſauti, qui- bus vſitatum eſt ſæpe pacari, ſæpeque inopinis excurſibus cuncta miſcere, ex latrociniis occultis& raris, alente impuni- tate adoleſcentum in peius audæciam, ad bella grauia proru- perunt: diu quidem perduelles ſpiritus irrequietis motibus erigentes, attamen indignitate perciti vehementi, vt iacta- bant, quod eorum quidam capti conſortes ⸗pud Leonium Piſidiæ oppidum in amphitheatralis ſpectaculo feris præda- tricibus obiecti ſunt præter morem. Atque, vt Tullius ait, etiam feræ monitæ plærunque ad eum locum, vbi aliquando paſtæ ſunt, reuertuntur, ita omnes inſtar turbinis digreſſi montibus impediris& arduis, loca petiuere mari confinia, per quæ in latebroſis ſeſe conuallibus occultantes, cum ap- peteret nox, luna etiam tum cornuta, ideoque nondum ſo- lido ſplendore fulgente, nauticos obſeruabant, quos cum in ſomnum ſentirent effuſos, per ancoralia quadrupedo gradu repentes, ſeſeque ſuſpenſis paſſibus iniectantes, in ſcaphas, eiſdem nihil opinantibus, adſiſtebant„& incitant e auiditate ſæuitiam, ne cadentium quidem vlli parcendo, cbtruncatis omnibus merces opiaas, velut viles, nullis repugnantibus auertebant. Hæcque non diu perpetrata. Cognitis enim via- torum cæſorum funeribus, nemo deinde ad has ſtationes ap- pulit nauem. Sed vt Scironis prærupta lethalia declinantes,
liroribus Cypriis contigui nauigabant, qua Ifauriæ ſcopulis ſunt controuerſa. Procedente igitur mox tempore, cum ad-
uectitium nihil inueniretur, relicta ora maritima in Lycao- niam adnexam Iſauriæ ſe contulerunt: ibique denſis inter
obſidentium itinera prætenturis, prouincialium& viatorum opibus paſcebantur. De tempore Honorii locus eſt in hiſto-
ria triparrita Caſſiodori, ex Sozomeno Græco authore:lſau- riæ, inquit, Iatrones maxima multitudine congregata, vſque
ad Caras& Phœniciam venientes, vrbes,& vicos in medio
poſitos populati ſunt. Verba Sc zomeni hæc ſunt: ei e
„ 8* 0- 3 7 5 4—⸗ 1 6 Iaνεα s a] sic TAhhoH A o⁴ν εννεκα μέιι x᷑apeνν h Dwhgey Ta4
μμοραρ̈ ανς εα ⁴μμμας ułνꝙοπ. Hæc cum ita ſe habeant, mirum videri non debet, quod idem Honorius conſtituit, in quæſtionibus Iſaurorum nec venerabilem Paſchæ diem ex- piendum eſſe,&c. I. prouinciarum. C. de furt. Sub Leone& Anthemio lmperatoribus, edita eſt conſtitutio aduerſus eos, qui lſauros in prædiis ſuis, aut iuxta ſe haberent: cum plerique audaces,& improbi homines cotempore horum latronum opera, vt credibile eſt, vterentur. Quæ conſtitutio extatin Codice Iuſtiniani, cap. vlt. ad leg. Iuliam de vi publica. Ana- ſtaſius Imperaror, hos Iſauros ob facinora ſua eiectos ex vr- be Conſtantinopolitana, diutinoafflixit bello, vicitque, vt author eſt Theodorus Lector lib. 2. Collectane orum, à quo res tota plenius delcribitur. De Aſlaſſinis, quorun mar tio eſt in lure Pontificio, c.1. de homicid. in 6 multi ſcripſerum. Sed nullum de his habeo grauiorem authorem, nee nebilio- rem Paulo Emilio, quamuis recens ſcriptor is ſit, qui lib.ſ. de rebus geſtis Francorum ita ſcribit: Non agrimodoinfeſti ab hoſte erant, ſed& in vrbibus inſidiæ proceribus ſtrueban- tur, nec vllus locus tutus, nullum tem pus metu vacuum. Nec tam magni Reges, Imper⸗toreſque formidoloſi erant, quam Alſlaſſini gens obſcura. Decem omnino incolunt oppida, cir- cii er ſexaginta virorum millia, Phœnicibus tunc contribue- bantur. Eadem vere in regione fuere Eſſeni, quos, vt Plinius tradit, noc entes fugerent, quiq; ſine pecunia& fœmina, dva- bus generis humam peſtibus, degerent. Sed Aſi⸗ iini ex ber- ſide pre fecti creduntur, receptaque Mahumetis perſuaſio- ne, ſanctiſſimi omnium à Barbaris exiſtimabantur: ner, qra
cæteri mortales, honorum cupiditate ducuntur, ipſt inter ſe
maxime vnanimes: nulla de imperio, magiſtraruque ambi- tio: ſummam, arbitrium que rerum non nobilitati, ſanguini- que committunt. Quem virum optimum iudicarint, eum ſi- bi præficiunt, ſenioremque, ac Arſacidam vocitant, eoque nomine contentum cæterorum curam gerere iubent,& vt illum in commune conſulere volunt, ita ipſi ea opinione im- butiſunt, vt ſibi perſuadeant, in rebus humanis nibilanti- quins eſſe, quam pro publica ſalute, cum temporz poſtulent, mortem oppetere. Eorum alii alias lir guas à pueris edocen- tur, omnes ita animo affecti, vt cœleitem immortalitatem adepturos ſe munere numinis confidant, ſi ſe ctæ ſuæ hoſtes occiderint. Cui prouincia euenerit alicuius è noſttis proceri- bus interimend,, is vt vnus è noſtris, ſe noſtrorum turbæ im- miſcens, per fallaciam cædem facit, ſibi minime parcens, gnaruſque ſibi ſtatim occumbendum eſſe. Sic Raimundus Comes Tripolitanus, quc d eis infeſtus eſſet, Tripoli à duo-
bus Aſlaſſinis confoſſus, cæterorum curam acuit, vt cuſtodes
corporibus ſuis adhiberent. Ex his igitur Æmilu verbis per- ſpicuum eſt id, de quo nonnulli dubitant, vnde Aſſaffinatus
appellatio„quæ vſitarta eſt apud nos, orta ſit.
b(. A v. XIII. De hypotheca ſeruitutum vrbanarum,& ruſticarum, ex Martiano& Paulo, tit. de pignoribus.
Vaſtio eſt vulgo agitata, de pignore, ſeu hypotheca ſer⸗
uitutum, tam ruſticarum, quam vrbanarum: in qua ſolitus ſum à recepta opinione recedere,& luriſcon ſulto- rum de hac re ſententiam aliter, quam Accur ſius cum ſuis ſe- ctatoribus, interpretari. Nam ſeruitutes, quæ prædiis deben- tur, pignerari non poſſe exiſtimo. Cum enim pradiis cohæ-
reant. l. via. l.vnus. ff. de ſeru. ruſt. præd. certum eſt, eas dat’
id eſt, in creditorem transferri, niſi pignorato fundo, cui de⸗
bentur, non poſſe. Ac fruſtra talis conuétio fieret, ſ Erah

— den„ er nnt. Qum ruumopeman ſenottmne, ic Alhctant mammeneroermcunin geri mane con ſilert ront nfier Sdi perfuateast, u tedesis un pto pedicalihte, ana ecrr. kotum mniis Ngui uumo zffecki, n nanere numinis cotht
flxum cxtem han g
Diſßput. anniuerſ. Lib. II.
Adebitore hypothecam auocate nunquam poſſet. l. fundus. §. creditor.ff. de pigno. Hanc rationem tradit Martianus ad formulam hypothecariam, his verbis: lura prædiorum vrba- norum pignori dari non poſſunt: igitur nec cõuenire poteſt, vt hypothecæ ſint. l is qui bona.§. vlt. ff. de pign. Ex quo faci- le colligi poteſt, in omnibus prædiorum ſeruitutibus id lo- cum habere: tamerſi de vrbanis tantum loquatur Martianus. Atque hinc exiſtit quæſtio apud Paulum tractata,& à luſti- niano cum ſuperioribus Martiani verbis coniuncta, an do- minus prædii alicuius, ſeruitutem ei prędio imponere ex cau- ſa pignoris poſſit. Et ait Paulus, eam recte imponi in credito- ris gratiam vicinum prædium habentis, cui ea ſeruitus poteſt
vtilis eſſe: idque ad tempus, id eſt, vt creditor, donec pecunia
ſoluta fuerit, vtatur ſeruitute. Quę pignoris obligatio, ſi ſum- mum ſtrictumque ius intueamur, non conſiſtit: q uandoqui- dem ad tempus conſtitui ſeruitus non poteſt. I. 4. ff. de ſerui.
l. fotamen. ff. de ſerui. vrb. præd. Sed Paulus ait, propter vtili- tatem, qui finis eſt,& veluti ſcopus totius iuris, admittendum
hoc eſſe: ſicut& pleraque alia contra ſtrickam rarionem re- cepta eſſe videmus. l.4. ff.de ſeruit. l. cetto. ff. de ſeruit. tuſtic. Lita vulneratus. ff. ad leg. Aquil. Et hæc Pauli ſententia ad ſer- uitutes quoque vrbanas pertinet, in quibus eſt eadem ratio: quamuis apud eum autorem ruſticarum tantum mentio fiat loco exempli. Nam& vtraſque precario concedi poſſe ſcribit Caius c.ʒ.de precario. Quare dicendum eſt, nullam eſſe inter vrbanas ſeruirutes& ruſticas differentiam, vt falſo creditum eſt à pleriſq;, cum forte non animaduerterent hos(vt ita di- cam) centones eiuſdem authoris non eſſe,& vtrun q; locum quaſi ab vno& eodem authore profectum interptetarentur. Martianus igitur de ſeruitute iam conſtituta,& acquiſita prę⸗ dio loquitur, quam is, cui debetur, non poteſtin pignus dare: Paulus de ſeruitute, quæ nulli vnquam fundo acquiſita eſt, ſed titulo pignoris quodam modo cõſtituitur à domino præ- dii, eodemque debitore, tantiſper dum fuerit exoluta peeu- nia, quam debet creditori.
C. r. XIIII. Declaratus Proculi locus perquam obſcurus cap. 44 tit. de adoptio. Roculi verba hæc ſuntc. 44. tit. de adopt. lib.i. Digeſto- rum: Si is, qui nepotem ex filio habet, loco nepotis aliquẽ
adoptauit, non puto mortuo auo iura conſanguinitatis inter nepotes futura eſſe.Sed ſi ſic adoptauit, vt tam iure, legeque
nepos ſuus eſſet, quam ſi ex Lucio, puta filio ſuo,& ex matre
familias eius natus eſſet, contra puto. Sic enim legendum o- pinorznon vt in Fiorentino codice, Se d ſi ſic adoptauit, vt et- iam iure legis,&c. Et admonuerunt quidam, ita legi in vetu- ſto codice viri clariſſimi& doctiſſiimi Æmari Ranconeti, qui
hodie Senatus Pariſienſis cuidam Decuriæ magna cum laude
præ ſidet. Quam lectionem confirmat formula rogationis, cuius meminit Gellius, Velitis inbeatis, vti L. Valerius L. Ti-
tio tam iure legeque filius ſibi fiet, quam ſi ex eo patre matre-
que familias eius natus eſſet,&c. lib. 5. c. 19. Hüc autem Pro-
culi locum interpretari voluiſſe quidam videtur, annotatiun-
cula addita in libris editionis Pariſienſis. Non enim, inquit, tanta erat Prętoris authoritas, vt iura conſanguinitatis daret: cogaationis vero, legiſque maxima. Verum, vt quod ſentio ingenue dicam, hic felicus locum emendauit ac reſtituit, iu- dicio meo, quam interpretatus eſt. Quęritur enima pud Pro- culum, ſi is, qui nepotem ex filio haber, in nepotis locum ali- quem adoptauerit, an nepos hic adoptiuus conſanguineus ſit, id eſt, frater nepoti naturali: ſic enim accipitur conſangui- neus ſæpe apud lureconſultos. l.2. ff. de ſuis& legit. hæred. Nec dubium eſt, quin ei cognatus ſit, cum iis omnibus fiat cognatus, quibus agnaicitur. l. qui in adoptionem. ff. de ad- opt. Sed de conſanguinitate quæritur, id eſt, fraternitate, vt Iam diximus. Ait igitur Proculus, ſi ſimpliciter adoptio facta t, iura conſanguinitatis nulla inter nepotes futura eſſe: ſi ve- ro ſic adoptauit, vt tam iure legeque nepos ſuus eſſet, quam ſi ex Lucio,&c. eſſe iura conſanguinitatis, ac fraternitatis. Nam in priore caſu incertum eſt, cuius filii loco eum adoptauerit,
ſi forte plures filios habuerit ‚item, an nullius filii loco, cum is, qui filium non haber
nepotem adoptare poſſitl. adopta-
1067 re.l. adoptiones.ff. de adopt. In poſteriore caſu, expreſſio ver- borum omnem dubitationem tollit.
C A P. X V. 3 Emendatiointerdicti cuiuſdam deſluminibus, quod mendoſum&tin librisetiam Florentini.
[NE Pandectis Florentinis, quod obiter diximus in ſupe- Dae capite, nolo quiſquam interpretetur in contemptũ optimorum ſibrorum à nobis dictum eſſe, qui opera, ac dili-
gentia viri doctiſſimi Lælii Taurelli ante paucos menſes, ma- gno iure ſtudioſorũ bono, editi Iunt. Nam vt eos libros plu- rimi facio propter vetuſtatem& integritatem, ita libere pro- fiteor me non adeo iis addictum eſſe, vt nulla me ratio vel authoritas à ſequenda eotum ſcriptura dimouere poſſit. Ac quo magis id planum faciam, ſuperiori exemplo addam aliud àme aliquando obſeruatum, cum interdictum de Flumini- bus in publico auditorio enarrarem: quod interdictum ita deſeriptum comperimus apud Vlpianũ in lb. Florentinis„& in aliis, qui ad eorum exemplum conſcripri jmpreſſique ſunt: Quod in flumine publico ripaue eius fit, ſiue quid in Humẽ ripamue eius factum vel immiſſum habeas, quo ſtatio iterue nauigio deterius ſit, fiat, reſtituas. I. 1.§. deinde. ff. de Humin. Sed hæc lectio mihi valde ſuſpecta eſt,& ita legendum eſle exiſtimo, Quod in flumine publico ripaue eius factum, ſiue quid in id flamen ripamue eius immiſſum habes, quo ſtatio iterue nauigio deterius ſit, fiat, reſtituas. Id quibus argumen- tis tuear, oſtendam. Ac in ptimis Vlpianus poſt recitatam formulam interd cti mox ſubiicit: Hæc verba, Factum habes, vel immiſſum habes, oſtendunt non eum teneri, qui fecit vel immiſit, ſed qui factum, in miſſum habet.tem mouet me, quod aliud interdictum reſtitutor ũ huic ſimile ita concipi- tur paulo poſt, ſob tit. ne quid in flumine publico fiat. Quod in flumine publico ripaue eius fa ctum, ſiue quid in ffumen, ripamue eius immiſſum habes, ſi ob id aliter aqua fluit, atque vti priore æſtate Hluxit, reſtituas. Eademque eſt conception⸗ terdicti de via publica, ad cnius exe mplum videtur hoc pro- pofitum eſſe ſub tit. ne quid in loco pub. fiat. vbi ita legitur:
Quodin via publica, itinereue publico f⸗tum, imm ſſum
habes, quo ea via, idue iter deterius ſit, fiat, reſtituas:& quæ ſequuntur, ex Vlpiano. CàA p. XVI. b Sublatum aliud mendum ex Florentinis lib, cap. 5. vt in poſſéſſ. legat. Juhrnakor Antoninus reſcripſit, legatarios non modo in poſſeſſionem terum hæredi arium mittendos eſſe, ſed etiã rerum hæredis propriarum, ſi poſt ſex menſes quam aditi pro tribunali fuerint ii, quorum de ea re notm eſt, ſatisfactum non eſt,&c... f. vt in poſſ. legat. In cuius reſcripti interpre- tatione Vlpi.ita ſcribit in Pandect. Florentinis: ſex men ſium puto continuum tempus; non poſſeſſionum, computãdum. Sed non dubito, quin ſe ionum legendum ſit, non poſſe ſio- num: ſeſſio enim eſt magiſtratuum, aut iudicum, qui ius red- dant ſedentes, apud Ciceronem& alios authores Larinos. l. quiſquis. C. de poſtul. Nouel. 82„§. ſedeant. tit. de iudic. Ac ſi- milis eſt locus Vlpiani eiuſdem c. 2.tit- quis ordo in bon. poſſ. ſerue. Dies, inquit, bonorum poſſeſſionis, viiles eſſe palam eſt, ſed non ſeonana numerabuntur, i modo ea ſir bano- rum poſſeſſio, quæ deplano peti potuit,&c. Suſpicor autem hanc errati cauſam fuiſſe, quod homines parum eruditi,& vocis Latine vim ignorantes, facile adducti ſunt. vt ſeſſionem conuerterent in poſſeſſionem, cum in eo loco dè poſſeſſione rerum tracteretur. Hæ ſunt coniecturæ noſtræ, quas nullius antiqui codicis authoritate fulcire poſſumus: quanqua m do- ctor quidam luris Ciuilis nomine Ianotius in Germania, vt accepimus, aſſerit ſe vetus exemplar nactum elle‚ in quo ve- ra lectio adhuc integra manſerit:ſed fides penes authorem
eſto. 8 b Sa r. XVII. b Anob ſeruitutem nouum opus nuntietur,& quate- nus ratio cuiuſque legis inquireada ſit.
b Qν viam habet, inquit Iulianus, ſi opus nouum nuntia=
uerit, aduerſus eum, qui in via ædificat, nihil agit. l. qui

1068
viam.ff. de operis noui nunt. Sic enĩm legitur in vetuſtis, atq; emendatis codicibus: nec temere ab ea lectione recedendum eſſe cenſeo. Quod autem alibi legitur, ob ſeruitutem nouum opus nuntiari poſſe, l. de pupillo. in princ. eod. titu. l.inter. de ſer. vrba. præd. l. 1. de remiſſ. multum negotii interpretibus exhibuit. Sed cum ibi mentio fiat, non viæ, ſed aliarum lerui- tutum, quæ vrbanæ ſuat, ſatis perſpicuum eſt, diuerſa m eie quam pugnantia hæc eſle. Itaque ratio tantum diuerſitatis
quirenda eſt, ſi quis forte eius rei curioſus ſit. Non enim o-
mnium, quæ à maioribus conſtituta ſunt, ratio reddi poteſt.
1 1* 1⸗ O- Alioqui multa ex his, quæ certa ſunt, ſubuerterentur lnon o-
mnium. ff. de legib. Videntur autem iuris authores ſernümtes ruſticas à cæteris ſeparaſſe, quod ædificatio in Li nninde in commodi afferte ſoleret, quam opus contra ſeruitutem vrba-
nam factum: quia hæc opera ſemper nocent, ædificatio in via
iter non vſque quaque impedit, cum per alium locum iter fie-
ri poſſit. arg.l. 2§. pea. ffde religio. l. vlt. de riuis. Quod ſ̊ quis
obiiciat, locum aliquando ita anguſtum reperiri, vt per aliam
partem iti non poſſir, aut ſeruitutem aliquam ruſticam eſſe, in qua ædificium noceat, non minus quam in vrbana: veluti
in ſeruitute aquæ ductus,&c. Reſpondeo, iuris aurhores 3 ea teſpicere, quæ frequentius contingunt. l. iura. ff. de leg b.
Nec vllam allam rationem poſſumus probabilorem afferre,
quam quod hi, vt veriſimile eſt, vſu& longa rerum experien- tia edocti animaduerterunt, huiuſmodi opera in ruſticis viis
ſolere tainus incommodi afferre,& moribus hominum ſaas leges accommodare voluerunt. Non enim neceſſatias ratio-
nes à luriſconſulto exigere debemus, vt à Mathematico quo- piam, ſed probabilibus, ac ciuilibus cõtentos eſſe nos oportet,
autore Ariſtotele. Quad non ſatis perpendunt, meo indicio,
qui ius ciuile tractant hoc tempore, cum in ratione cuiuſque
legis excutieuda, anxii nimis& ſerupuloſi ſint. Nec fere vllam
admirtunt rationem, quæ ſophiſtę cuiuſuis argumentis quo-
quo modo impv gnari aut labefactari poſſit. Idque accidit in
hacre, de qua diſſerimus: adeo vt interpretum nonnulli, cum rationem diuerſitatis inter ruſticas& vrbanas ſeruitures, non
ſatis firmam eſſe ctederent, ſententiam vulgo receptam facile contempſerint. Alciat lib. ²½.c. 24. alii putant verba lulia-
ni accipienda eſſe de eo, qui ædificat non impediendo vſum
ſeruitutis, puta reſtiruendo, aut exornando,&c. Quæ opinio
F
à ſententia luliani perquam aliena eſt,. um præſertim ſeruitus
hoc caſu ne vindicari quidem poſſit. C 4 v. XVIII
Deæquo& bono:&ᷓ an æquitasſcripta recte dicatur. Vm certo certius ſit, æquitatem, ſeu æquum& bonum,
—nibil aliad eſſe, quam benigniorem,& humaniorem in-
terpretarionem iaris, queę ſcripto comprehenſa non eſt, quam Atiſtoteles Shavaa, vocat, vi fuſius oſtendimus ſub titul. de
iu ſt.& iure. imirum videtur pleriſqne, quod æquitatis ſcripræ
in Iuxis ciuilis libris mentio fiat: veluti in reſcripto Conſtanti- ni de iudiciis, in quo ſic vulgo legitur: Placuit in omnibus rebus præcipuam eſſe iuſtitiæ, æquitatiſque ſcriptæ, quam ſtricti iuris rationem. Sed in vetuſtis codicibus verbum icri- ptæ, non eſt, nec dubito quin additum ſit ab iis, qui vim æqui- tatis non intelligentes, conciliare illud reſcriptum cum c. 1.de legibus, non poterant. Necvero ignoramus, quæ alii non ſo- lum lurecontulti, ſed etiam Philoſophi ac Theologicommi- niſcantur, tuendi huius erroris cauſa. Extat oratio cuiuſdam valde eruditi hominis, de ſcripto iure,& dignitate veterum in erprerum iuris, in qua vulgare dictum de ſcripta æquitate excuſat,& interpreratur. Sed quam fruſtra ſe torquent, hinc ſatis perſpicuum eſt.
C A y. XIX. Locus Vpiani de lege regia, ad principis impe- Vium pertinente, declaratus.—
Lpianus c.. de conſti.principum ait, quod principi pla- cuit, legis habere vigorem: cum lege regia, quæ de eius imperio lata eſt, populus ei,& in eum omne ſuum imperium & poteſtatem conferat. In cuius loci interpretatione hærent plerique, nec ſatis vim horum relatiuorum aſſequuntur. Ego autem ſic interpretari ſolitus ſum, quaſi lege regia, d eſt, de
infligunt parentibus orbitates, metalli pœn
loco, ſicut& apud alios
fragium ſuum. Et Capitolinu
Franc. Duareni(omment.
regno, ſeu imperio Principis lata, conferatur poteſtas Princi- pi non tantum in prouinciales.& ſubiectos populo Romano, ſed in ipſum etiam populum:vt relatiuum pro reciproco acci-
Ppiatut: quod vſitatum eſſe docer Budæus in Commentarĩis
Græcællinguæ. Et hanc ſententiam iuuat magnopere locus Senecæ, epiſt. i4. cuius non meminerunt cæteri de hacre ſcri- bentes, tametſi interpretationem noſtram minime impro- bent. Interdum, inquit, populus eſt, quem timere debeamus, interdum ſi ea ciuitaris diſciplina eſt, vt plurima per Senatum tranſigantur, gratioſi timeantur in eo viri interdum ſinguli, quibus poteſtas populi.& in populum data eſt. 8 CA v. XX.
Conſtantini de pæna plagiariorum Conſti-
tutio emendata. Abia lex de plagiariis lata eſt aduerſus cos qui æa⸗ude, id Eaesc ac malitioſe vel liberos homines, vel ſeruos äle. nos intercipiunt. De pœna autem huius criminis extat Con- ſtantini Imperatoris Conſtitutio C. adl. Fabiam de plagiar.] vlt.qua derogauit veteri iuri, ſtatuitque, vt qui filios interci. piunt, gladio conſumantur, ſi ingenui ſint: alias beſtiis ſubii- ciantur. Verba Conſtantini hæc ſunt à nobis reſtituta ex Co. dice Theodoſiano: Plagiarii, qui viuentium filiorum miſeras a cum cæteris an. te cognitis ſuppliciis tenebantur. Si quis tamen eiuſmodi reus fuerit oblatus, poſteaquam ſu ber eius crimine claruerit ſer- uus quidem, vel libertate donatus, beſtiis ſubiiciatur, inge- nuus autem gladio conſamatur. Alii legunt, non tene bantur ſedteneantur. Queæ lectio magnopere tot ſit Alciatum in Pa. retgis, lib.=aερ..ö cap. 3. cum ea verba ſic interpretari cona- retur, ne poſterior pars legis priori contraria, ac repugnans eſſet. Sed nos hanc correctionem optimo viro,& doc ſimo Ioanni Tilio acceptam ferimus, cuius benef cio Codex il Theodoſianus nuper in lucem prodiit. Aceo libentius,& cu. pidius huius excellentis viri mentionem facio, quod adeam amiĩcitiam, quæ inter nos, ob ſimilitudinem ſtudiorum inſti- tuta erat, noua acceſſit iam neceſſitudo„poſtquam Briocen- ſium noſtrorum Pontifex eſle cœpit: vt quen prius frarerno amote proſequebar, nunc vt Patrem colere, obſeruare, ac ve- nerari debeam. b
C A v. XXI. Quia ſit ſuffragium:& aulica Conſtitutio Theodofti de ſuſfragio explicata. b
Heodoßus conſtiturionem edidit,
eſt, Rufino, ad quem ſœtipta eſt, in aulicorum gratiam, quorum ſuffragatione, ac interceſſione aliquid impetratum fuerit à Principe: quam conſtitutionem ideo aulicam vocare ſolitus um. l. 1. Cod. de ſuffrag. Cautum eſt ea conſtitutione, ſi quid huiuſmodi ſuffragationis, ſiue ſuffragii nomine pro- miſlum ſit per ſponſionem, ſiue ſtipularionem, ex ea pro- miſſione dandam actionem eſle, quaſi nec iniuſta, nectur- pis cauſa obligationis ſit. Suffragium enim ita accipitur in co
cO, li os authores plerunque: vt cum Lam- pridius in Alexandro ait, Thurinum quendam promiſiſſe ſuf-
sde Marco loquens, ſcribit eum ſuffcagatoribus non cito credidiſſe. Atque hinc ſit, vt ſuffra- gium aliquando accipiatur pro munere ipſo, quod datur in re- munerationem beneſicii acceptià Principe. I. laudabile.l.per hanc. C. de aduo. diuer. iudic. Quo verbo luſtinianus, quam- uis Græce ſcribens, vti ſolet Nouell. 8. vr ind. ſine quoquo ſuffrag. Nouel. 29. de Præto. Paphlagoniæ, Noucl. 161. de Prouin. præſi. Fuit& alia Conſtitutio luliani Imperaroris, qua cautum eſt, nullum interpellati ſuffragatorem, ſu per his, quæ recte eum conſtiterit accepiſſe, authore Ammiano Marcel⸗ lino lib. 22. Quem locum Marcellini citat Alciatus:nec ani- maduertit, opinor, eam conſtitutionem extare in Cod. Theo- doſiano: quamuis Accurſianorum in hac re errorem pri⸗ mus detexetit, cum ii ſuffragium pro aduocati ſalario.& ſpon- ſionem pro pacto conuento acciperent. Verba luliani hæc ſunt lib. 2. C. Theodoſtic. 2 9. Fœdis commmentis, quæ bo- norum merito deferuntur, quam occupare meruerunt,& cum meruiſſent in Rep. quolibet pacto verſari, repetendam ſibi pecuniam, quam inhoneſte ſoluerant, im prudentius, atq; inhone
ſuadente, vt credibile

—— 3 4— 2 4 4 2* .* 2 2— 4 8 „ . 3 * 4 . —
CAr. XXI
& Fuu oiu ai Sen itachidn noo Jc ptercrfinreni b
1
4 34
Diſput. anniuerſ. Lib. II. 1063
inhoneſtius arbitrantur. Alii etiam, quæ tunc donauerant, vel potius proiecerant ob immeritas cauſas, inuadẽda denuo cre- diderunt. Sed quia leges Romanæ huiuſmodi contractus pe- nitus ignorant, omnem repetendi eorum, quæ prodige ne- farieq; proiecerint, copiam prohibemus. Qui itaq; repetere nititur, vel repetiiſſe conuincitur,& quod dedit apud luffra- gatorem eius manebit, vel extortum reſtituet,& alterum tantum fiſci iuribus inferre cogetur. Verum hæc Theodoſia- na conſtitutio, quæ actionem dat aduerſus promittentem, plenior eſt Iuliani conſtitutione,& aulicis, qui eam condide- runt, vtilior.“ CAP. XXII. b
Securitas populi Romani quid valeat apud Vpia-
b num c. I. ad legem Juliam maieſtatis.
Aieſtatis crimen, inquit Vlpianus. eſt illud, quod ad- Maehe populum Romanum, vel aduerſus ſecuritatem eius committitur; l. i. ff. ad legem lul. maieſtat. Quem locum Vlpiani cum inepte, ac ridicule interpretaren uc Accurſiani, Budæus noſter admonuit, ſecuritatem nihil aliud ſignificare, quam tranquillitatem. Iudicium enim de maieſtate ad ſecu- ritatem tranquillitatemque publicam maxime pertinet. Sed hanc interpretationem, quam Accurſiani adhuc in dubium vocant, auctoritate corroboraturus ſum maxime Theodoſii, cuius hæc verba ſunt Cod. de Nili aggeribus non rumpen. Si quis poſthac per Ægyptum intra 12. cubitum fluminis Nili valla fluentis de propriis ac vetuſtis vſibus, præter fas, præ- terq; morem antiquitatis vſurpauerit, flammis eo loco con- ſumatur, in quo vetuſtatis reuerentiam,& propemodum ipſius Imperii appetierit ſecuriratem. Sed& Seneca lib. 10. Epiſto. epiſto. 24. Hi, inquit, quibus ad propoſitum bene vi-
uendi aditum confert ſecuritas publica, neceſſe eſt, auctorem
huius bonixvt parentem colant,& c. Sic Cato ad Ciceronem: Vale,& nos dilige,& inſtituto itinere, ſecuritatem, diligen- tiamque ſociis& reipublicæ præſta. Falſum eſſe, quod pleriq tradunt, ei qui notatur in- famia, interdictum teſtimoniuméſſeHG. Rcadius cap.i. de teſtib.ait, adhiberi poſſe teſtes in cau- ãs,& eriminalibus,& pecuniariis, quibus teſtimonium
non interdicitur. Itaque diligenter animaduertendum eſt,
quos homines à teſtimonio leges repellant. Et Calliſtratus cap. 3. de teſtib. verba legis Iuliæ de vi refert, quæ varias per- ſonas complectitur: deinde ſubiiciens veluti anacephalæoſin quandam, ait, quoſdam admittendos non eſſe ad teſtimo- nium propter reuerentiam perſonarum, alios propter lubri- cum conſilii ſui, alios propter noram,& infamiam vitæ ſuæ. Hac igitur verba Calliſtrati referenda ſunt ad eas perſonas, de quibus lege lulia nominatim cauetur. Nam ealege non admittitur libertus propter reuerentiam patrono debitam: impubes, propter lubricum eonſilii: iudicio publico damna- tus, propter infamiam. Proinde Calliſtrati verba male inter- Pretantur, qui putant, ob quaſcunque cauſas notatur quis in- famia, eum à teſtimonio repelli: vt puta, ſi quis actione iniu-
riarum, pro ſocio, tutelæ, mandari, depoſiti damnatus ſit. l..
ff.de his, qui notan. infam. Non negauerim tamẽ, infamiam, quocunque modo irrogetur alicui, etiam abſque condemna- tione, teſtimonii fidem& auctoritatem minuere. l.. in prin. ff. de teſtib. Sed nos de iis hic loquimur, quibusteſtimonium omnino interdicitur.
C A r. XXIIII. b Conſtitutionem Arcadii Imperatoris de pæna libersrum in iudicio maieflatis, abrogatam non eſſe, aa- uerſus Budæi ſententiam.
lberi eorum, qui lege maieſtatis damnantut, conſtitu-
rione Arcadii notantur infamia,& ab omni ſucceſſione exctuduntur. I. quiſquis. C. ad legem luliam maieſtat. quam- uis in eos non animaduertatur ſecundum morem illum ve- tetem, cuius meminit Cicero in quadam ad Brutum epiſtola. Cæteri autem propinqui, afines, noti fawiliares, nullam pœ- nam ſubeunt: vt expreſſum eſt alia conſtitutione eiuſdem
Arcadii, altero poſt priorem anno edita. Quam huic contra- riam Budæus noſter putat, atque ita ſe cenſuiſſe in am pliſſi- mo conſenſu teſtatur in ſuis Annotationibus. Verum poſte- rior conſtitutio non de liberis, ſed aliis propinqauis,& fami- liaribus accipienda videtur: in quos ſub improbis,& inhu- manis principibus olim animaduerti ſolebat. Eſtq; huius rei exemplum apud Dionem de M. Teren tio, qui maieſtatis reus poſtulatus fuit, propter amiciriam,& familiaritatem, quam cum Seiano habuerat. Sed is cauſatus ſe amiciti⸗ principis in Seianum motum fuiſſe, vt eum complecteretur, tandem ab- ſolutus eſt. Præterea cum in poſteriore conſtitutione men- tio nulla ſit maieſtatis, non male dici poſſet eam ad crunen maieſtatis non pertinere. Verba eius hæc ſunt C. de pœnis, c. 22. Sancimus ibi eſſe pœnam, vbi& noxa eſt. Propinquos, notos, familiares procul à calumnia ſummouemos, quos reos ſceleris ſocietas non facit. Nec enim affi itas vel amicitia ne- farium crimen admittunt,& quæ ſequuntur. C A p. XXV. De publico teſtimonio:& explicata Gratiani Imperatorls Conſlitutio.
O wguie ingui Gratianus, vniuerſique iudices cognoſcant, in publicis criminibus non oportere emendicatis vti ſuf- fragiis decretorum, aut relationibus, à publicis perſonis deſti- nandis credere, ſed rei veritatem inquirere. l.ſ nguli. C. de ac- cuſation. Quorum verborum ſenſum Accurſiani minime perceperũt, acne Alciatus quidem ipſe, niſi fallor, qui de hac reſcripſit lib. 4. de verb. ſignific. Itaque animaduertendum eſt, publica teſtimonia, id eſt, ciuitatum,& muncipiorum, olim recipi ſolita fuiſſe, non minus, quam priuarorum homi- num. Decreta enim, ſeu pſephiſmata quędã ſuffragiis popu- li fiebant, ſidei, teſtimoniique cauſa, vt facile cognoſci poteſt ex Orationibus Ciceronis: ex quibus locos aliqnot hic colle- gimus. In Oratione pro Archia Poeta: Adſunt Heraclienſes legati, nobiliſſimi homines, qui huius iudicii cauſa cum man- datis,& cum publico teſtimonio venerunt, qui hunc adſcri- ptum Heraclienſem dicunt. Hic tabulas deſideras Heraclien- ſium publicas, quas Italico bello incenſo tabulario interüſle
ſcimus omnes? Eſt ridiculum, ad ea quæ habemus, nihil dice-
re, quærere quæ habere non po ſſumus,& de hominumme- moria tacere, literarum memoriam flagitare:& cum habeas ampliſſimi viri religionem, integerrimi municipii iuſiuran- dum, fidemque, ea, quæ deprauari nullo modo poſlunt, re- pudiare,&c. Lib. j. in Verrem: Recita ex literis publicis. Quo §. C. erat hoc legato permiſſum? nullo. Cur fecit? Coactus eſt. Quis hoc dicit? Tora ciuitas. Recita teſtimonium publi-
cum. Ideo autem Gratia nus voluit hæc decrera, teſtimonia-
que, ad fidem faciendam non ſufſicere, quod plerunque cor- rumpatur popalus in ſuffre giis ferendis, quæ ideo emendica- ta hic dicuntur. Cicero in Orat. pro Flacco, Ne go eſſe iſta te- ſtimonia, quæ tu ipſe pſephiſmata appellas, ſed& fremitum egentium,& motum quendam tem erarium Græculæ con- cionis, In eadem Oratione, Sic lunt expreſſa iſta pręlara. quę recitantur, pſephiſmata, non ſenteutiis, neqne auctoritati- bus declarata, nec iureiurando cõſtricta, ſed porrigenda ma- nu, profundendoque clamore multitudinis concitatæ. Non igitur dubito, quin de teſtimonio publico, vel ciuitatis vel municipii verba conſtitutionis accipienda ſint. Nec multum referre puto, an populas vniuerſus in gratiam alicuius aliquĩd decreuerit, an ordo decurionum. Nam huiuſmodi decreta ad fidem faciendam non ſufficere oſtendit Gratianus, ſed accu- ſationem rite& ſolenniter inſtitui oportere. Nec mihi pla-
cet, vt conſtitutionem, quæ extat in Codice Theodoſ. hb. 9.
ſic interpretemur, vt de decurionibus tantum intelligatur: talem enim decernendi morem, præſertim popvli ipſius, o-
mnino improbandum eſle, Impetator optima ratione cen- ſuit, atque conſtituit.
CAP XXVI. Fecuniam ciuitati ſurripiens, an crimine pe- culatus teneatur. ₰ Vi pecuniam publicam intercipit, ac furatur, is tene- tur lege lulia peculatus, I. i. ff. ad leg. Iul. pecul. Publi- tam autem accipi aus, quæ popult Bornni eſt: quia ciui- 1

1070 8 Franc. Duareni
tates loco priuatorum habentur. J. eũ qui vectigal. ff. de verb. ſignifi. Quare ſurripiens pecuniam ciuitati alicui vel munici- pio, lege Iulia pecuſatus non tenerur. Atque ita mihi videtur
ſenſiſſe Papinianus c. 83. de furt. cum ait, ob pecuniam ciui- tati ſubtractam actione furti, non crimine peculatus, teneri.
Conſtitationibus tamen principum cautum eſt, crimen pe- culatus hic quoque locum habere, vt Martianus ait cap. 4. 5 leg. Iuli. pecul. Alciatus cum non poſſet Papinianum cum Martiano conciliare, negationem addidit verbis Papiniani. Sed non video, cur ab optimi cuiuſque, ac antiquiſimi libri ſcriptura hic recedere nobis permittamus, cum hæc dicta pu- gnantia, contrariaue non ſint. Id quod facilius intelligetur, vtrunque caput ita coniungendo, vt ex duobus quodam mo- do vnum fat, quaſi ita ſcriptum ſit: Ob pecuniam ciuitati lub-
tractam, ctione furti, uon crimine peculatus, tenetur: quia
lex lulia peculatus ad eum pertinet, qui populi Romani pe- cuniam intercipit. Si tamen de re ciuitatis aliquid ſurripiatur, conſtiturionibus principum Diuorum Traiani& Adriani cauetur, peculatus crimen committi:& hoc iure vtimur.
CA v. XXVII. Hereditatem adiri poſſe per procuratorem, contra receptam opinionem. b
cur:& adducitur hæc ratio, quia cum quis procuratorem dat ad hæreditatem adeundam, hoc ipſo adire videtur, ac id-
circo nihil relinquitur procuratori quod agat, cum hæredi-
tas ſolo animo adeatur. Sed hanc ego rationem non probo:
quia fieri poteſt, vt is qui hoc mandat procuratori, cogitet, eum non ſtatim id facturum eſſe, ac totum medium tempus ſibi liberum fore ad deliberandum. Icaque exiſtimo, per pro-
curatorem adiri hæreditatem poſſe, eum id nullo iure exce- ptum reperiatur. Paulus autem ex cuius reſponſo inuetera- tus hic error manauit, non de procuratore loquitur, ſed de
curatore, in codicibus emendatis.. per curatorem. ff. de acq.
hæred. Nam curat or datus papillo ad adeũdam hæreditatem
non ſufficit, ſed tutor neceſſarius eſt, l. cum in vna. ff. de ap- pellat. vt& Vlpianus ſcribit in reliquiis Inſtitutionum tit. de
tutelis. Procuratorem hic accipimus, cui ſpecialiter manda-
tum eſt. Nam procurator vniuerſarum rerum generaliter datus adeundo nihil hit exeer procuratore Cæſaris, ſi o-
pulenta ſit hæreditas, l.I. de offic. procur. Cæſar. Ac netutor quidem, aut curator propter ſubtilitatem iuris veteris. l. po- tuit. C. de iure delib. Sed per tutorem, aut curatorem recte dicitur aditi hæreditas, id eſt, interueniente tutore, aut cu- ratore, quamuis ipſe minor adeat, argu. l. vinum. de reb. cred. Vetum de his plura ad tit. de acquir. hæred. 4
CAp XXVIII. Cum dtilitatis ſint inſcriptiones ſingulorum capitumin Digeſtis, vno exemplo obiter demonſtratun.
D- vt litate inſcriptionum, quæ reperiuntur in ſingulis 1 Napitibus Pandectarum Florentinarum, multa elegan-
ter, atque vtiliter diſſeruit Ant. Auguſtinus. Nos etiam quo-
ties occurrit exemplum, in quo erratum eſt ab interpretibus,
propter eas inſcriptiones non intellectas, id variis in locis o- ſtendimus, ac præ ſertim ſab tit. de verb. oblig.& tit. ſol. matr. quemad. dos. vt esdem hic repetere inutile, uperuacaneum- que ſit. Vnum eſt. de quo ſtudioſos tantum obiter admoneri cupio: Cum inſcriprio indicat locum eſſe ſumptum ex libro aliquo epiſtolarum, veluti Proculi, laboleni, aut Pomponii, magna cautione opus eſſe, in d ſcernendis lureconſulti ver- bis, qui ius reſpondet, à verbis eius, qui epiſtolam ſcribit. Vt exempli gratia, c. 13. Äe ſeruit. vrb. pręd. quod caput ſumptum
eſt ex lib. 2. epiſtolarum Proculi lureconſulti, cenſultor per
epiſtolam rogat Proculum, vt cum Hibero quodam loqua- tur,& eum admoneat, ne tubulos admotos habeat ſecũdum parietem communem, ſperans fore, vt tanti luriſconſulti au-
ctoritas& admonitio aduerſarium commoueat. Cui reſpon-
det Proculus, nihil opus eſſe admonitione,& auctoritate ſua, cum res adeo certa ſit, atque indubitata, vt ne Hiberus qui- dem ipſe dubitet, quin rem illicitam faciat. Alii putant hæc
Rocuratorem non poſſe hærediratem adite, vulgo credi-
AA*%ᷣ Aℳν νu⁴⁵ ο⅓, amb ny dpxny.
verba Proculi eſſe, Qua de volo cum Hiberd loquaris, ile rem illicitam faciat: atq; inde conſequi aiunt, actionem non poſſe aduerſus aliquem intendi, niſi præcedente admonitio- ne, ac denunciatione: quod perquam ridiculum eſt. 3
C A v. XXIN.
Filium Senatoris habendum eſſe, qui natus eit ante Sena= toriam dignitatem:& explicatum Conſtantinij reſcriptum, C. de dignitatibus.
Veſtio eſt, an filius ſenatoris dicatur, qui natus eſt ante
ſenatoriam dignitatem. l. 5. ff. de ſenat. Oritur autem quæitio ex ambiguo, quoties lege aliud expreſſum non eſt: quod tamen aliquando accidit. l. cum adaocatus. C. de aduo- ea.diuerſ.l.vlt. C.de decurio.l.vltim. C. de his qui ſpon. mun. public. Et exiſtimo benigniorem interpretationem accipien- dam eſſe, vt filius ſenatoris etiam is dicatur, qui natus eſt ante ſenatoriam dignitatem. l. moris.§. ſed vtrum ff. de pœn. l.2 ſ.
in filiis ff. de decurio. Sic filia honeſtæ mulieris, non ſcenicæ habetur, quæ tempore natiuitatis ſcenicam matrem habuit,
ſi mater poſt natiuitatem filię, ſcenica eſſe deſierit. l. imperia- lis.. his illud. C. de nupt. Obiicitur nobis Conſtantinireſcri- ptum, cuius hæc verba ſunt ſub tit. de dignitat. I. ſi ſenator. ſubobſcura propter hyperbatum: Si ſenator, vel alius clariſſi- mus, priuatos habeat filios, quippe editos antequam ſuſcipe- ret dignitatem(quod non ſolum circa maſculos dignoſcuur conſtitutum, verumetiam circa filias ſimili conditione ſer- uandum) cum autem paternos honores filiis inuidere non oporteat, à ſenatore vel ſolo clariſſimo ſuſceptum, in clariſſi-
matus ſciendum eſt dignitate manſurum. Verum hocreſcri-
ptum, ſi recte intelligatur, maxime conſentaneum eſt noſtrę
ſententiæ. Vult enim Conſtantinus, ſi ſenator priuatos ſu-
ſceperit filios, nempe editos ante ſenatoriam dignitatem, quamuis non videantur clariſſimi eſſe, tamen quia durum eſt, paternos honores filiis inuidere, benigniore interpreta- tione inter clatiſſimos referri. Parentheſis autem oſtenqdit, hoc ius non ad maſculos tantum, ſed etiam ad filias pertine- re. Qui aliter interprerati ſunt hoc reſcriptum, non animad- uerterunt conſtructionem,& formam orationis cœptæ nonnunquam mutari poſt parentheſim. Quod frequen- tiſſimum eſt apud auctores, tum Græcos, tum Latinos, vt annotauit Budæus noſter in Commentar. Græcę linguæ. Nos aliquot præcipua, ex multis ac prope infinitis, exem- pla hic adducemus. Cicero in 4. Tuſculanarum: Quando & aliis locis de virtute diximus,& ſæpe dicendum erit(ple-
raſque enim quæſtiones, quæ ad vitam, moreſque perri-
nent, à virtutis fonte ducunt) quando igitur virtus eſt af- fectio animi conſtans, conuenienſque, laudabiles efficiens cos, in quibus eſt,& ipſa per ſe ſua ſponte, ſeparata etiam vtilitate, laudabilis, ex ea proficiſcuntur honeſtæ volunta- tes, ſententiæ, actiones, omuiſque recta ratio. Huius igitur virtutis contraria eſt vitioſitas. Idem in quinto: Similemne putas C. Lælii conſulatum vnum fuiſſe,& eum quidem cum repulſa(etſi cum ſapiens,& bonus vir, qualis ille fuit, ſuffra-
giis præteritur, non populus à bono conſule, potius, quam
ille à vano populo, repulſam fert) Sed tamen, vtrum mal- les, te, ſi poteſtas eſſet, ſemel vt Lælium conſulem eſſe, an vt Qinnam quater?ldem in ſecundo: Etenim ſi orationes, quas nos multitudinis iudicio probari volebamus(populatis eſt enim illa facultas,& effectus eloquentiæ eſt audientium ap- probatio.) Sed ſi reperiebantur nonnulli, qui nibil lauda-
rent, niſi quod ſe imirari poſſe confiderent, quique ſperand ſibi eundem bene dicendique finem proponerent, quid fu-
turum puramus, cum adiutore populo, quo vtebamur an- tea, nunc minime nos vti poſſe videamus? Xenophonin 4. x τπα⁴däa: TDroy Ty 13v d d& Baoxνεs S7o KNAv0, 7 nin Baautee, aτdᷣ 3 T vn d dou„ros Swſariea 13 eu radh 629 ua* Arεννεέναναν‿μ*z Opoya-„ 57. Jy er Iu Baorteνς Ʒνατν 6 Loiules& 4u⁶ν tſdv 2⁵σ⁵ο.33va‿ xαναεε εν exαν dνιντ⁸ν Qαάεα Ara, No Avaᷣ a⁴ 1 Inpx Abοs, d ronu xpei dενν αmε in e‘⁵ 19,ενοεο), 6, dc iν οανιεεᷣνε. Parssᷣ JA uT, Jaν⁸ auci- **, 6 dεννετοο Auoν αα ε μαά ρεν ας μσρρςoέι|ε ν. d s
Thyybo.

4u0 1.
u cnni 2 70 5 n 9 dack. K pü per eufe
—
b Diſput anniuerſ. Lib. II.. 152
C A y. XX X.
Tryyphonini locus de bonorum poſſeſtione contratabu- las, declaratus ex Pandectts Florentinis.
Onorum poſſeſſio contra tabulas datur; ob præteritos
iberos inteſtamento paterno. Nec ea locum habet, niſi facto teſtamento, quamuis contra teſtamentum detur g. ſunt autem. Inſtit. de bon. poſſeſ. Oportet igitur extare tabulas te- ſtamenti, vt detur hæc poſſeſſio,& tales eſſe, vt ex iis poſſit adiri hæreditas. Sic interpretatur Tryphoninus, quod vulgo Romæ dictitabatur, liberis datam bonorum polleſſionem contra lignum eſſe, l. quod dicitur. fl. de bon. poſl. cont. tab.
id eſt, contra teſtamentum„‚quod ligneis tabulis deſcribi ſo-
lebat. l. 1. ff. de bonor. poſſ. ſecund. rab. Nam hæc eſt lectio Pandectarum Florentinarum: quamuis, contra legem, non contra lignum, alii codices vulgo habeant. De qua lectione admonuerat nos Florentiæ quidam profeſſor eruditus ſcri- ptis ſuis, paulo ante quam Pandectæ illæ Florentinæ ederen- tur. Quod ſi cui durior videatur hæc forma loquendi, is cogi- tet, hoc dictum à Tryphonino quaſi ex vulgi ſermone ortum
9. 9. 17* 2. 3 X referri. Ac multa huius generis reperiuntur, quæ primum à
vulgo profecta, deinde à viris eruditis, atq́; politis vſurpata ſunt: veluti cum Celſus ait, ſe ruſticos ſenes audiuiſſe ita di- centes, pecuniam ſine peculio fragilem eſſe: peculium appel- lantes, quod præſidii cauſa reponeretur. l. ſi chorus. de leg. 3. Nec vero nouum omnino eſt; lignum appellari tabulas, quæ ex materia lignea conficiuntur. Apuleius Madaurenſis, au- ctor non contemnendæ eruditionis,& lingua ſua diſertus, in Apologia ſecunda ad Claudium Maximum proconſulem: Qux tibi ob os obiiciuntur, porrige Emiliano: tabulas iſtas, Ligaum conſidèret, ſigna quæ imprelſa ſunt, recognoſcat, Conſules legat, annos computet,&c. Laertius quoq; ſcribit Pittacum Mityleneum Crœſo percontanti quod eſſet maxi- mum imperium, reſpondiſſe, εαεκνσά ν⁴ε, id eſt, li ei varii, le- ges innuentem quæ olim in tabulis ligneis inſcribebantur.
C A r. XNI Emendatus Vlpiani locus c. S. de tranſactianibus.
Llpianus interpretans orationem Diui Marci, de alim ẽ-
torum tranſactione teſtamento relictorum, his verbis vritur, in omnibus, quotquot vidi, exemplaribus. Sed& per- ſonarum contemplatio habenda eſt: hoc eſt, cuius vitæ ſint ii, quibus alimenta relicta ſunt, vtrum frugi vitæ ii ſint, qui alias ſufficere fibi poſſint, an ſequioris, qui de alimentis pen- deant. Verum ſemper exiſtimaui non ſequioris, quæ nullius ſenſus vox eſt, ſed ſegnioris potius legendum eſſe: tametſi hanc lectionem Alciatus defendat, citans locum quendam Apuleii Madaurenſis, qui mihi quoq; mendoſus videtur. Ac memini Eguinarium Baronem, acerrimi hominem iudicii, ingenue teſtari, vulgarem lectionem ſibi ſuſpectam eſſe, cum ramen ab ea omnino recedere non auderet, nec vlla auctori- tate hunc ei ſcrupulum eximere poſſem. Nondum enim mihi in mentem venerat alius locus Vlpiani, qui cum hoc collatus rem omnem ſatis planam, perſpicuamque reddit. Extat autẽ ſub tit. de iniur.c.17.his verbis: Quod autem ait prætor, cauſa cognita ipſi, qui iniuriam accepiſſe dicetur, iudicium permit- ti, ita accipiendum eſt, vtin cognitione cauſæ hoc verſetur, quam longe pater abſit,& quando pater ſuperuenturus,& nunquid is, qui iniuriarum actionem vult mouere, ſegaior, vel inutilis admodum, qui non ſufficiat ad rei cuius admini- ſtrationem,&c.
C A b. XXXII. Sententia Iuliani de auctoritate conſuetudinis,&nouare- Kripti Conſtantinianide eadem re interpretatio. [Eges non ſolum ſuffragio Legislatoris ſed etiam tacito ronſenſu omnium, per deſuetudinem abrogari, lulianus air.l. de quibus. ſf. de legib. Quod ſi de populo Romano in⸗ telligas, qui legis condendæ poteſtatem habebat, idq; etiam Iuliani tépore, vt credibile eſt, nihil certius dici poteſt. Poſt- quam vcro deſiit populus leges condere, quæritur, an poſſit 1us principe conſtitutum tollere. Et exiſtimo, ſi prin ceps ab mnitio non coegerit inobedientes ad parendum legi, ſed diſſi-
1071 mulauerit longo tempore, adeo vt conſuetudo inoleuerit paulatim legi contraria, ea conſuetudine legem abrogari. Euentus enim docet, eam legemn moribus populi non con- uenientem, acque ideo contèm endam eſle. canon. erit au-
tem. diſtinct. 4. Inde illud Auguſtini celebratum eſt, Leges firmantur, cum moribus vtentium approbantur. can. iniſtis. 4.diſtin. Hinc Solon interrogatus, quas leges optimas, con- didiſſet Athenienſibus, reſpondit, eas ſe iudicare optichas, q uibus populus vteretur. Huc pertinet quod A riſtoteles ait, lib. 2. Politic. cap. 7. in Politicis, 5)8 0og Xad οςσεαάνεά˙ι ενσ⁸s 20 Tai I?,Sdah, lo ro. ro or Ave de, A4 mλi⁶οον xT)Xhhoc. Et luſtinianus noſter, Nouell. 40. legec quandam ſuam, tempore& vſu forenſi recepram tuiſſe teſtatur: quaſi advim roburque legis id maxime pertineat, ua, ¹*ενεαι‿ ν⁴ν εο Xpddc sr, 1A C T0e Tyxas Hjeloir aubuA⁴ν ο ν. Verum obii- citur nobis reſcriptum Conſtantivi, l. ². C. quæ ſit long. con- ſuetud. cuius hæc verba ſunit: Conſuetudinis, vſi uſque longæ- ui non vilis auctoritas eſt, verum non vſque adeo ſui valitu- ra momento, vt aut rationem vincat, aut legem. Ex quo con- ſequi videtur, legem conſuerudine abrogari non polle. Sed alius mihi videtur eorum verborum ſenſus, quam valgo ere- datur. Non enim his verbis ſignificat Conſtantinus, ſi con- ſuetudo legi omnimodo contraria ſit, legem ea abrogari non poſſe, ſed conſuetudinem maioris auctoritatis nõ eſie ‚quam legem,&c. Legem enim imitatur,& vim legis haber, vt alibi diximus, l.vltim. C. quæ ſit longa conſuet. Id exemplo diluci- dius fiet, ſi ponamus confuetudinem proferri, non contra- riam legi ſua natura, ſed cum lege pugnantem in aliqua hy- potheſi. Non enim ſemper neceſſe erit, legem conſuetudini cedere, quaſi conſuetudinis miaior ſit auctoritas, quam legis, ſed ea conſideranda erunc, de quibus diximus in diſputatio- ne de contrariis legibus. b
C A r. XNNNXIII. Ob ſemiplenam probatinem iufiuarandum non de- erri contra receptam opinionem.
dAii verba hæc ſunt c. 31. de iureiur. lb. 12. Digeſtorum' Admonendi ſumus, interdum etiam poſt iuſiurandum exactums permitti conſtitutionib. principum ex integro cau- ſam agere, ſi quis noua inſtrumenta ſe inueniſſe dicat, quibus nunc ſolis vſurus ſit. Sed hæ conſtitutiones videntur tunc lo- cum habere, cum à iudice aliquis abſolutus fuerit. Solente- nim ſæpe iudices, in dubiis cauſis exacto iureiurando, ſecun- dum eum iudicare, qui iurauerit,& quæ ſequuntur. Ex qui- bus verbis illud ſumptum eſt, quod vulgo dici ſolet, ob ſemi- plenam probationem iuſiurandum à iudice de ferri, velreò, vel actori ſupplendæ probationis cauſa,& ob noua inſtru- menta retractari: quod mihi probari nunquam potuit. Nam actori deferre ob ſemiplenam probationem, iniquum ſane,
& iniurioſum eſt, cum eo non probante reus abſolui debeat:
I. qui accuſare. C. de eden. Reo autem deferre, cum probatio
actoris plena non eſt, quamuis nec iniuſtuus ſic, nec adeo Braue, vt de eo reus queri debeat, poſtquam tamen iurauerit, & abſolutus fuerit, ratio non patitur, vt iuſiurandum prætè- xtu inſtrumentorum poſtea repertorũ retrad etut.l. ſab ſpe- cie. C. d re iudic. quia etiam ſine iureiurando abſolutus faiſ- ſet. ltaq; dubia cauſa videtur eſſe Caio, ſicut& quæeſtio dubia Modeſfino,l. non puto. ff. de iure fiſci. cum iudici non liquèt, & eoredactus eſt propter paritatem probationis forte, vt hb- ſiter in vtram partem propendere,& inclinare debeat. Cice- ro in oratione pro Ligario: Principum dignitas erat pene pat, non par fortaſſe eorum, qui ſequebantur: cauſa cum dubia; quod erat aliquid in vtraque parte quod probari poſſet:nunc meliot᷑ certe ea iudicanda eſt, quam etiam dii adiuuerunt. dic dubia cœna apud Terentium dicitur, cum tantus eſt ciborum apparatus; vt neſcias quid potiſſimum ſumas. Quo caſu ſi. ne iniuria cuiuſquamiudex poteſt iuſiurandum de ferre: ſed maxime reo; cuius fauorabilidr eſt cauſa, quam actoris. cap. vlt. de iureiur. in decre. Verum quia dubia eſt, atquè incèrta cauſæ æquitas, vt vix abſoluatur tandem reus, nee aliter quam exacto iureiurando, conſtitutum eſt, retractari poſ- ſe. Nec vero idem dici poteſt, cum actor vnum teſtem ha⸗ XXX 2
2————————— SSͤöͤͤſͤſͤͤͤͤſͤſſſ——— 8— 4— 4 e* 8 4 Se— 3—.— 5 4 65 9 2 2—— 8—— 4.— 2 2— 2——— 2—— ——— 1——————y—————.——————— 5 8—y———— ————————— ooooͤſ——————— 2 8 1— 2————— 3———— ———— 8——— 4————*—=————ͤ—— .—.——.——.—————— “—————. ne 5———„—————. eerer rere d 2 2———,———*———— 8 3— 8 u“— 3 4 4 —— 2 8—„— 4 3. 3 8“ *—. ——
„
——
— 1
1
bu—— .

te e eie he e ee. e i e e
1072 FErranciſ. Duareni
bet, aut alias iuſta probatione deficitur: cum dubia aut anceps
cauſa tunc non ſi, ſed actore non probante abſolui reus ſine cunctatione,& hæſitatione debeat. d. l. qui accuſare. Hæc eſt noſtra de perobſcuro illo Caii loco ſententia, quem à nemi- ne adhuc eorum, qui ſcripta ſua ediderunt, ſatis explicatum
animaduerti. CA y. XXXIII I. Duorum prætoris edictorum oſtenſa differentiæ, quorum alterum eft de tabulis exlibendis, alterum de modo aperiendi& inſpiciendi teſtamenti. Dicto, quod propoſitum eſt à prætore de teſtamentis a-
periendis, pollicetur prætor ſe poreſtatem facturum in-
ſpiciendi, ac deſcribendi teſtamẽti,&c. l. i in ptin. fl. quemad. teſta.aper. Sed quid inter hanc coercitionem prætoriam in-
terſit,& inrerdictum de tabulis exhibendis, non facile eſt eis
explicare, qui morem dandorum à prætore iudiciorum non norunt: de quo ſatis accurate à nobis diſpuratum eſt aliis in locis. Quid vero Curtius,& alii comminiſcantur, 3in l. 1. C. de eden. operæpretiam non eſt hic referre. Sufficit enim expo- ſitio Vlpiani verborum cap. 2. quomod. teſta. aper. Si quis non negans penes ſe tabulas eſſe, non patiatur inſpici ac deſcribi,
omnimodo ad hoc compelletur. Si ramen neget penes ſeta- bulas eſſe, dicendum eſt, ad interdictum remitti, quod eſt de
tabulis exhibẽdis. Nam cum vocatus ad prætorem poſleſſor, ſiue detentor tabularum, ſe eas habere confitetur, ab ipſo prætore cogẽdus eſt exhibere, ſi nihil cauſetur, quamobrem eas erbibere non debeat. Si vero eas ſe habere neget, aut ali- quid alleget, cur exhibere eas non oporteat, prætor aduerſus eum nihil decernit, ſed reddiro de tabulis proferendis inter- dicto, indicem dat, qui de roto negotio cognoſcat ac iudicet. d. l. 2. 5. vltim. Nam prætor cauſas priuatas non ipſe cogno- ſcete, ſed ad iadicem priuatum litigatores remittere ſolebat. Theoph. Inſtit. de interd.
C A pP. XXXV.
Modicum honoris cauſa datum poſſéſſöri, quia ſit apud V'lpianum.
ℳ lVIpianus cap.*ſ. de rei vindicar. Si ager fuit, qui peti- Xrus eſt,& militibus aſgnatus eſt, modico honoris gra- tia poſſeſfori dato, an hocreſtituere debeat?Et puto præſti- turum. Eſtqve alius locus Pauli huic non diſſimilis, cap. 11. de euic ion. Nam in vtroque fit mentio prædiorum militibus aſſignatorum. Cum autem de hacaſſignatione alii non indi- ligenter ſcripſerint, nequaquam eares interpretationem no- ſtrã deſiderat. Illud vero, quod ſubiicitur, honoris cauſa,&c.
nituntur, quid ſit, exemplis oſtendere. Sed nullum eſt aptius,
nec illuſtrius, quam ex Apuleii Apologia ſecunda ad Claud. Max. Proconſulem: Rumpi, inquit, tabulas iſtas iube, Maxi-
me: inuenies filium hæredem, mihi vero tenue neſeio quid honoris gratia legatum: ne ſi quid ei humanitus accidiſſet,
nomen maritus in vxoris tabulis non haberem.
C A y. XXXVI.
De diuiſione hæreditatis olim apud Romanos vfitata:&-
locus Vlpiani obſcurus de eadem re evplicatus.
Olennis,& vſitata diuiſio hæreditatis, eſt in duodecim 8 partes, quæ vnciæ appellantur. l. ſeruum.§. vltim. de hæ- red. inſtit.. hæreditas. Inſtit. eod. tir. De cuius numeri vtili- tate,& commoditate, à philoſophis,& Mathematicis diſpu- ratur. Et Claudius Galenus air, Romanos in diuiſione hæ- reditatis, ponderum ac menſurarum, hanc vtilitatem ex- perientia comprobaſſe. Verba cius hæc ſunt, quæ ideo hic adſcribere volui, quod huiuſm odi diuiſionis cauſam à nul- lo luriſperitorum adhuc traditam eſſe animaduerterim: 77, . 7Tro F Ae 4O„, d eH 2⁴s r, MeoeAv70. E78 Juο 624, EI410pov, G. ny, nJ 1, G rᷣa: d a 0d g hoc A uεr 2 v, 26& 75 eixo⁵ε‿ rrrνν. ν, ds u, den Mανντο‧ οα ℳ) Xbντεε ε 2ωαϑ άαρν, eic Dou‿π uμά‿ει ε νeραέ o—Auc e- 1440,, 1n 3 ,Ms1p Set diao pur, mpa Baoevioayrec ad d, 46 ei 78 νιν Pe⁴⸗ ¶rat, Mud oucias daaαν ⁵νπν ⁴e᷑σ dένυτα⁄, ih- 50 d NA⁵ςᷣαeeασ uipn 6] 7099 ⁸, 75 B% 1,e, 7½, 9Aapey ⁵ cuò⁴νταενεοεα ινμάονησπmυ‿ τκνμαε Si tamen in plures partes, aut
pauciores hæreditat ẽ diuidere voluerit teſtator, minime im- probabitut ea diuiſio, ſed ad aſſem, qui 12. vnciarum eſt, ſem- per reuocari poterit: idque variis exemplis demonſtratur ſub tit. de hæred. inſtitu. ramen in libris Digeſtorum, quam Inſti- tutionum. Sed quæſtio difficilis eſt, propter obſcura Vlpiani verba, de eo, qui afſe expleto ſcriptus eſt ſine parte. Et ait Vi. pianus hune in alium aſſem venire: vt in hoc exemplo: Titius ex duodecim vnciis hæres eſto: Sempronius hæres eſto. Hoc enim caſu hæreditas æquis portionibus inter eos diuidetur, quaſi ſinguli ex ſemiſſe inſtituti ſint. Nihil enim refert, an hæreditate diuiſa in 2 4. vncias, ſinguli habeant duodeeim: an vero ea diuiſa in 12. ſinguli ſex auferant. Quod ſi quis dupon- dium, id eſt, duos aſſes diſtribuit hoc modo: Titius ex duode- cim vnciis hæres eſto: Sempronius ex duodecim vnciis hæres eſto: deinde tertium ſcripſerit ſine parte: non ita diuidetur hæreditas, ſicut in ſuperiori hypocheſi, id eſt, vt hictertius in alium aſſem veniat,& tantum capiat, quantum alii duo hæ- redes, ſed tres potius aſſes fient, quorum ſinguli ſingulos fe- rent. Hæc mihi videtur eſſe vera& ſimplex VIpiani verbo- rum interpretatio, que ſic leguntur in Pandectis Florenrinis. Quod ſi quis dupondium diſtribuit,& tertium ſine parte in- ſtituit, hic non in alium aſſem, ſed in trientem venit, vt La- beo quarto poſteriorum ſcripſit. Nec Ariſto vel Aulus vtpo- te probabile notant.
(Ar NXXVII. Defenſa vulgaris diſtinctio, de pana periurü, quæa qui- buſclam improbatur:& reſcriptum Alexandri de eadem re declaratum.
. Nperiurium Romano iure puniatur, ſæpe quæſitum
C X eſt. Cicero quidem meminit animaduerſionum cenſo- riarum in periuros,& ait, Cenſores nulla de re diligentius, quam de iureiurando iudicaſſe. lib. 3. Offic. Et in libris noſtris loci aliquot reperiuntur de pœna in periuros ſtatuta.. ſi duo. §. vlt. ff.de iureiur.I.vlt. ff. de crim. ſtellion. l. quod ſi deteren- te. ſt. de dolo. Sed difficultas oritur ex reſcripto Alexandri, cuius hæc verba ſunt: luriſiurandi contempta religio ſatis
Deum vltorem habet. l.. C. de iureiur. Quæ verba mihi vi-
dentur de eo iureiurando accipienda eſſe, de quo conſultus fuerat Alexander. Propoſita enim fuerat quæſtio, de eo, qui
quodam calore iracundiæ peierauit, per venerationem ſclli- cet principis. Qupd periurium, quia nemini nocet, pœna di-
guum non videtur. Moris autem fuit veteribus, iurare pet principem, aut genium principis: qua de re S. C. Romæfa- ctum eſt tempore Tiberii, vt auctor eſt Dion. Ex Suetonius ſcribit, Caligalam ſæuiiſſe in eos, qui per genium ſuum nun- quam iuraſſent. Meminit& Tertullian. in Apologer. cap. 29. Tacitus quoque lib. 2. ait, Rubrio cuidam crimini datum fuil-
ſe, violatum periurio nomen Auguſti. Sed optimus princeps
Alexander hãc vindictam neglexit: cuius& aliud reſcriptum eſt, ei de quo iam diximus, perquam ſimile, C. ad leg. lIul. ma- ieſt. Alienam, inquit, ſectæ meæ ſolicitudinem concepiſti, quaſi crimen maieſtatis ſuſtineres, ſi feruo tuo iratus eſſe non perſeueres, quod ſemper te facturum inconſulte iuraueris. Maltum ergo intereſt, an quis calore quodam& iracundia motus peierauerit, ſine alterius incommodo, d. l.z. an vero in negotio contrahendo fraudandi alterius cauſa, aut in iudicio, cum iuſiurandum delarum eſſet.l. ſi duo.§. vlt. l. vlt. de crimi. ſtellion. Quam diſtinctionem ab aliis quoque probatamre- ceptamque video paucis diflentientibus. Sed nos vetuſtis
. à. ⸗.. nouitatem dare,& voua&αeεαe, vt dicitur, explicare interdum conamur.
CA. XXXVIII. De poſthumoſzo& alieno,adformulam Aquilia- nam pertinens aiſputatio.
(Was Aquilius Gallus docuit poſthumos nepotes ſic inſtirui poſſe: Si filins meus viuo me morietur, tunc ſi quis mihi ex eo nepos poſt mortem meam natus erit, hæ- res eſto. l. Gallus. in princip. ff. de lib.& poſthu. Ex quo col- ligunt nonnulli, hac cautione Galli abrogatam eſſe legem 1 2. tabularum, quæ eos peſthumos inſtitui vetaret,§. I.In- ſtitut.ſde bono.poſſ.l. pen. ff. de leg.i. Sed conſtat, nor aas
uiſſe

r grnium peiacps: qu erl nun xauleis eos, quͦee hemit Reluage e tRonocudmam
Diſput. anniuerſ. Lib. I.
fuĩſſe Iuriſconſultorum eius temporis authoritatem, vt leges publicas tollete, ac abrogare poſſent. Officium namque eo- rum in interpretando iure, in reſpondendo, ac cauendo ver- Lbatur. Ac præ cæteris Gallus in cautionibus& formulis concipiendis occupatus fuit, cuiuſmodi hęc formula eſt: item
tormula ſtipulationis, quæ Aquiliana dicitur:& formula de
dolo malo, cuius meminit Cicero. Et quod obiiciunt, poſt- humum alienum non potuiſſe iure ciuili hæredem inſtitui, §. 1. Inſtit. de bon. poſſeſſ. noſtræ non aduerſatur ſententiæ. Nam poſthumus alienus is dicitur, qui natus inter ſuos, hæ- res teſtatori futurus non eſt.§. poſthumo. Inſtit. de leg. id eſt, qui ſi naſcatur, nunquam eſt futurus ſuus hæres teſtatori. At is, de quo hic loquimur, poteſt aliquando ſuus hæres naſci te- ſtatori:vt puta ſi filius, qui eum gradu præcedit, viuo teſtato-
re deceſſerit. Sed vt tota res commodius explicetur, altius re-
peteada eſt hæc diſputatio. Et ſciendum eſt in primis, iure ci- uili antiquo permiſſum non fuiſſe, incertis perſonis quic- quam teſtamenro relinquere.§. incertis. Inſtit. de legat. quia certum debet eſſe conſilium teſtantis, vt VIpianus ait in In- ſtitutionib. Ac idcirco poſthumus inſtitui non poſſe videba- tur. Quæ ratio quanquam ad ſuos quoque poſthumosperti- net, tamen hi excepti ſunt iure ciuili non ſine magna ratione. Quod autem luſtinianus ait, poſthumum alienum non po- tuiſſe hæreditatem adire iure ciuili,§.. Inſtit. de bon. poſſeſſ. Theophilus ad legem 12. tabularum idrefert. Quam legem Gallus ita interpretatus eſt, quaſi ad poſthumos nepotes te- ſtatoris non pertineret, ſi conferatur inſtitutio in caſum, quo ſui futuri ſunt, ſecundum formulam hic deſcriptam, Si filius meus,&c. Poſthumorum igitur tria ſunt genera: quidam ſunt ſui poſthumi, qui quandocunque nati fuerint, alieni eſſe non poſſunt: cuiuſmodi ſunt filii ex vxore teſtatoris, poſt ipſius mortem naſcituri. Licet enim in poteſtate eius non fint, ta- men propter ſpem ſui dicuntur.§. poſthumi. Inſt. de hæred.
quæ ab inteſt. Nec dubium eſt, quin hirecte inſtituantur iu-
re ciuili.l. placet. ff. de lib.& poſth. Alii lunt poſthumi alieni, qui quandocunque nati fuerint, nunquam ſui poſſunt eſſe teſtatori.. poſthumolnſtit. de leg. Et hos lex 1 2. tabularum non admittit ad hæreditatem ex teſtamento: ſed prætor lè- em emendans, dat eis bonorum poſſeſſionem ſecundum tabulas§. I. Inſtit. de bon. poſſ. Edita tamen eſt conſtitutio à Iuſtiniano, qua permiſſum eſt eis hæreditatem adire, ſublato iure veteri. d.§. poſthu.&§. I. de bon. poſſ. Quod autem ait Iuſtinianus, poithumo alieno inutiliter ante legatum faiſſe, ſed eundem potuiſſe hæredem inſtitui, d.§. poſthumo.&§. poſthumus. de leg. ad ius prætorium referendum eſt, cuius alibi luſtinianus meminit,§. I. Inſt. de bon. poſl. Nam hoc iu- re prætorio, inſtitutionibus hæredum tantum, non etiam le- gatis proſpectum eſt. Alii ſunt poſthumi, qui ſi naſcerentur tempore teſtamenti, non eſlenr ſui, vt poſthumi nepotes, de qnibus hic diſſerimus. Et dubitari poterat, an hi debeant ſui dici, an alieni, id eſt, an ſit habenda ratio temporis teſtamen- ti, an eorum natiuitatis. Et Gallus docuit, eos inſtitui poſſe, collata inſtitutione in tempus, quo ſui naſcituri ſunt: ideoque pro alienis poſthumis eos habendos non eſſe. Nam cum Iu- ſtinianus diffinit poſthumum alienum, qui natus teſtatori ſuus hæres futurus non eſt, d.§. poſthumo. de leg. ſatis per-
ſpicue oſtendit, eum demum recte alienum dici, qui nunquã poteſt ſuus hæres eſſe teſtatori, quocunque tempore natus
fuerit. Nec video ſane, quomodo hæc vetba adtempusteſta-
menti facti referri commode poſſint. Nec vero me vſq́uam
legere memini, hos poſthumes àiuris auctoribus alienos vO- cari:quanquam Pauli locus adduci ſolet ab iis, qui contra ſen- tiunt. Sed is, meo iudicie, adrem non facit. Obtinuit, inquit, ſententia Galli, alienos quoque poſthumos, legitimos nobis hæredes fieri. l. pen. ff. de leg. 1. Sic enim ea verba interpre- rantur vulgo, quaſi nulla alia vnquam fuerit Galli ſententia, ptater hanc formulam, quæ ad nepotum poſthumorum in- ſtitutionem pertinet. Nec animaduertunt, Paulum de legi- tima hæreditate, non teſtamentaria loqui. Plæraque enim à Gallo de hæreditatibus ſcripta, cautaq; ſunt, præter hanc cau- tionem, de qua nunctractamus. l. ſi ita quis. 74. ff. de hæred. inſtit. Sed ſententia cuius meminit Paulus, ad legitimam hæ- reditatem pertinet, quam Gallus cenſuir poſthumo etiam ex- traneo deferri lure ciuili, quamuis inſtitui hæres non poſſet.
——
Er lane locus ille Pauli ſumprus eſt ex libro ſi ngulari eiuſdem de iure codicillorũ, vt inſcriptio indicat. Ac probabile eſt, in eo loco tractatum fuiſſe de Paezconnrare quod in codicillis relinquitur à legitimo hærede, qui ab inteſtato ſucceſſuru erat, nonex teſtamento: quia in codicillis hæres inſtirui non poteſt.§. vlt. Inſt. de cod. Codicillos igitur quidam fecerat,in quibus rogauerat fratris ſui poſthumum, qui omnino alie- nus erat, vt daret centum Titio: an id fideicommiſſum vale- ret, quærebarur. Duo videbantur obſtare huic fideicommil- ſo, ne peti poſſet, quia ſicut poſthumo alieno inutiliter lega- tur, ita ab eo inutiliter legari videtur. Item non poreſt hæres eſſe iure ciuili. Sed hæc obiecta duo breuiter diluit Paulas,& ait, ſolam voluntatem ſeruari in fideicommiſſis: quibus vet- bis ſignificat, licet in legatis, quæ iuris ciuilis ſunt, pleraque huiulmodi ſpectari ſoleant, tamen in ſideicommiiſis, quæ pendent ex prætorum iuriſdictione, ſolam voluntatem con- ſiderari. Idque exemplis aliquot demonſtrat Vlpianus in In- ſtiturionibus, tit. de ſideicom. Deinde ſubiicit Paulus, jure cĩ- uili poſthumos alienos non prohiberi hæredes efle, quaſi lex antiqua ad eos, qui ex teſtamento tantum ſuccedunt, perti- neat. Ex his apparet, cur C. Aquilius hanc formulam conſcri- pſerit,& quis fuerit huius ſcopus. Quibus intellecti⸗ facilior, expeditiorque futura eſt Ocæuolæ in cam formulam inter- Pretatio. Quem Scæuolæ locumm Emilius Perrotus Pariſien- fis, ſingulari vir non lolum eruditione, ſed etiam probitate, adeo luculentis illuſtrauit commentaris, vt magno ſctipto⸗ Tum eius in alias partes iuris ciuilis deſiderio reneamur.
De Oaſena doportatione ex ypiano G*. heodoſto,& de Seythicaregione AEg)pti.
An VlIpianum cap. 4. de interdietis& relegatis, hæs C X verba leguntur in Pandectis Florentinis: Eſt quoddam genus quaſi in inſulam relegationis, in prouincia Egypto, in Ouaſim relegare. Qux verba non intelligentes librarii& ty- pographi, pro, in Ouaſim, ſuppoſuerunt, in nouas inlulas.
Eſt autem Ouaſis, ſue Oaſis tam parua, quam magna, locus
deſertus in Africa, in quem nocentes olim relegari ſolebant. Nam vtriuſque meminit Prolom æus in tertis tabula Afri- cæ. Item Plinius lib. j. cap. 9. Arſinoitæ, inquit⸗ duo ſunt: hi,& Memphires vſque ad ſummum Delra perueniunt, cui ſunt contermini ex Africa duo Oealitæ. Mentio eſt eriam vtriuſ- què apud Quintum Curtium,& auctorem qui inſignia ma- giſtratuum Romanorum deſcripſit, in deſcriptione ducis Thebaidos. Strabo libro 15. ſctibit, OQuaſes loca habitata eſſe
quit, ol a†πτQο᷑,³xa*⁷ανqJrQᴵe o,uob,dEyac Jelgae Deseen e-fueeven Je d 2e,nuns eende it ojbuciher TGhas ate: zeuba rns E2aſ EpHeia6,&c& viduᷣ ag. SOcrates in hiſtoria Eccle-
„
XXxX 3
*
. * 2
1
8
“

1074 Franc. Duareni
conſtit. lib.. tit. 38. vbi verbum Oaſenæ deſideratur, quod velab indoctis librariis id non intelligentibus omiſſum eſt, velforte à Iuſtiniano ipſo ſublatum, quem multa in veteri- bus conſtitutionibus mutaſſe certum eſt, cum eas in codicem ſuum referret. Porro alius eſt locus in Ægypto Scythis di- ctus, qui olim à monachis incolebatur. Eſtque huius loci cre- bra mentio apud Sozomenum,& Socratem in hiſtoria ec- cleſiaſtica. Sozome-. lib. i. c. 14. lib. 9.c. 29. lib. 7*c. 30. Socra- tes lib. 4. c. 23. Quod quidem hic commemorare volui, vt Hieronymi locum explicarem, in Gratiani rhapſodia, quæ pro iure pontificio vulgo recepta eſt. c. hinc etiam. 16. quæ. 1. Scribit enim Gratianus ex Hieronymo, monachos Scythię conueniſle in vnum, vt ſacerdotem ſibi inuenirent, qui eis miſfarum ſolennia celebraret.
CA v. X E. De veteri more tabularum alienis præadiis aphgendarum, ex Venuleio,& conſtitutionibus Juſtiniani.
FEnuleius c. vlt. tit. quod vi aut elam, ita ſcribit: Siad ia- nuam meam tabulas fixeris,& ego eas prius, quam tibi denunciarem, refixero, deinde inuicem interdicto, Quod vi aut clam, egerimus, niſi remittas mihi vt abſoluar, con- demnandum te quaſi rem non reſtituas, quanti mea inter- ſit, aut certe exceptionem mihi profuturam, Si non vi, nec clam, nec precario feceris. Qux verba interpretans Alcia- tus, neſcio quid comminiſcitur de tabulis,& teſtationibus. citato quodam loco Ciceronis, quem non ſatis intellexiſſe videtur, lib. parerg. 4. c. 20. Sed hic mos tabularum figenda- rum, facile cognoicitur ex aliquot luſtiniani conſtitutioni- bus Græcis, quibus vetar au⁵e*, id eſt, tabulas affigi præ- diis alienis,& affigenrium bona publicari iubet, tabulis ipſis ad caput eius impactis, confractiſque. Verba luſtiniani hæc ſunt in noua conſtitutione, quæ inſcribitur aea⸗t να 70
dep⸗u&: Tarides 35ea, weloic sèoaelois, i eεεoic d" miAt
7
eX⁴ενσ, SpA e c t aονννναπeν οπιmν˙ε⁴αε α mic a) 2 019 5- enxlvdaαυοννηαννσεο, dc Juvdαν, In E SoMvñ ab m. P ia00„ εεslas, esori Jouri duοεν. ⁴ S DeA, Am„drn 5 Baœeα, 6 7& qA⁴ιοαι dνπανακαυνα zεi& Oa,, wic dau A⁴ rεν:⁵dd mlexy, G mie du αμυese dᷣuν εαέυαμινον‿ůοοσis, r c 4oc 2H,deA oupecudn. ol. a T a0 0y A aA*ve a*,, 030ʃG mouud,c doeloo Idem in conſtitutione ᷣ ε Me⁴νιιιτννοςςε- evmdvT:& egMps Kvos ed 2esonpeAas usi2d as& Seig s, ad- A A8 e S06 d Seln, a4 Mye01 3 3 La TiHa. Ce a009 5
&.△ △
Atgy daνννιν ðπ) R T εμαορνα, ⅞ eAdt, e uA r⁴ν ⁸-
xesvv du wνπποαναμτννs eεισσνdυεοlec, eis XOSl du e-
Bas acd do uuc rA.& quæ ſequuntur. Suntque huic
non diſſimiles loci in conſtitutione de prętore Paphlagonie,
& de Proconſule Cappadociæ, ſed& titulum quoque deci- mumquintum& decimumſextum libri ſecundi Codicis lu- ſtiniani ad has tabulas pertinere exiſtimo.
GAr. XLI. Cretionum ſolennitas quæ olim fuerit:& deletamacula ex loco Ciceronis lib. i. de Oratore, quæ doctißimos quoſque noſtri ſeculi fefellit. 1Onſtitutionis Theodoſianæ verba hæc ſunt c. 17. C. de iure deliberandi, Gretionum ſcrupuloſam ſolennita- tem, hac lege penitus amputari decernimus. In cuius inter- pretatione, Accurſius,& Alciatus locum quendam Iſidori ci-
tant lib. ſ. Ethymolog. c. 24. Verum VIpianus noſter in Inſti-
tutionibus, auctor non paulo grauior, rem omnem plene, ac
dilucide explicat, tit. qui hæredes inſtitui poſſunt. Cretio, in-
quit, eſt certorum dierum ſpatium, quod darur inſtituto hæ- redi ad deliberandum vtrum expediat ei adire hæreditatem, necne: velut, Titius hæres eſto, cernitoque in diebus centum proximis, quibus ſcieris, poteriſque: niſi ita creueris, exhæres eſto. Cernere, eſtverba cretionis dicere, adhunc modum: Cum me Mæuius hæredem inſtituerit, eam hæreditatem ad- eo, cernoque. Sine cretione kæres inſtitutus, ſi conſtituerit nolle ſe hæredem eſſe, ſtatim excluditur ab hęereditate,& am- plius eam adire non poteſt. Cum cretione vero hæres inſti- tutus, ſcut cernẽdo fit hæres, ita non aliter excluditur, quam
ſi intra diem cretionis non creuerit. Ideoque etiam ſi eonſti⸗ tuerit nolle ſe hæredem eſſe, tamen ſi ſuperſint dies cretid- nis, pœnitentia actus, cernendo hæres fieri poteſt. Cretio au-
tem vulgaris dicitur, aut continua: vulgaris, in qua adiiciun-
tur hæc verba, Quibus ſcietis, poterisque. Continua, in qua non adiiciuntur. Ei, qui vulgarem cretionem habet, dies illi dati computantur, quibus Lar ſe hæredem eſſe,& potuit cernere. Ei vero; qui continuam habet cretionem, etiamilli dies computantur, quibus ignorauit ſe hæredem inſtitutum
aut ſciuit quidem, ſed non potuit cernere. Hæredes aut inſti.
tuti dicuntur, aut ſubſtituti: Inſtituti, qui primo gradu ſcripti
lunt: Subſtituti, qui ſecundo gradu, vel ſequentibus, hære des ſcripti ſunt. Velut, Titius hæres eſto, cernitoque in diebus proximis centum, quibus ſcieris, poteriſque: niſi ita creueris exhæres eſto: Tunc Maæuius hæres eſto, cerniroque in die. bus,& reliqua. Hæc ſunt Vlpiani verba, quibus aliquando admonitus ſum, vt locum Ciceronis lib. 1. de Oratore corru- ptum in omnibus exemplaribus reſtituerem, ac emendarem hoc modo:De his, credo, rebus, inquit Craſlus, vt in Cretio- nibus ſcribi ſolet, de quibus ſciam, poteroque. Nam vulgole- gitur, in conditionibus: quod verbum in antiquis exemplari- bus non eſt. Victorius autem diligens& perſpicax veterum ſcriptorum corrector, ſuſpicatur legendum eſſe in actioni- bus:& ait, ſcripturam, quæ eſt in exemplaribus calamo exa-
ratis, proxime ad eam lectionem accedere. lib. 9. varia. c.21.
Sed exiſtimo viros eruditos, loco Vlpian. animaduerſo, facile nobis aſſenſuros eſle..
C A v. XILII.
Explicatus Inſtitutionum locus, de codicilis teſtamento confirmatis.
Væſtio ſubdifficilis eſt, an codicilli valeant ſine confir-
matione teſtamenti. In qua mihi videtur ſic diſtinguen- dum eſſe, vt codicilli poſt teſtamentum factum nullam con- firmationem deſiderent. Sic enim Iulianus ſcribit cap. 3.ffde iure codicillorum: Teſtamento facto, etiam ſi codicilli in eo confirmati non eſſent, vires tamen ex eo capient. De hisve- ro, qui fiunt ante teſtamentum, ita loquitur luſtinianus in Inſtitutionibus,§. ſed cum ante. Inſtit. de cod. Sed cum ante teſtamentum factum codicilli facti erãt, Papinianus ait, non
aliter vires habere, quam ſi ſpeciali poſtea voluntate confir-
mentur. Sed Diui Seuerus& Antoninus reſctipſerunt, ex ĩis codicillis, qui teſtamentum præcedunt, poſſe ftdeicommif. ſum peti, ſi appareat, eum, qui teſtamentum fecit, à volunta- te, quam in codicillis expreſſerat, non receſſiſſe. Nam facile creditur is, qui teſtamentum ſolenniter facit, à codicillis an- te factis recedere, niſi contrarium appareat. Neceſſatia igitur eſt confirmatio factorum ante codicillorum, ſaltem tacita,& quæ ex coniecturis colligatur. Sententia vero Papinianide ſpeciali confirmatione, quam refert luſtinianus, minime ex- tat in Digeſtis. Quod enim Papinianus ait cap. quinto Dige- ſtorum de iure codicillorum, Ante tabulas teſtamenticodi- cilli facti non aliter valent, quam ſi teſtamento quod poſtea factum eſt, vel codicillis confirmentur, aut volMidtas eorum quocunque indicio retineatur. Hæc inquam, verba Papinia- ni, conſentiunt cum Seueri teſcripto ‚vt credibile ſit, à pan- dectarum compoſitoribus immutata eſſe, ne reſtripio ad⸗ uerſarentur. In Inſtitutionibus autem, hiſtorica tantum nar- ratio eſt, nec quicquam diffinit in eo loco luſtinianus, quod ſatis habeat, rudiores inſtituendo, rem leuiter attin ere. Hec cam ita ſe habeant, videtur locus Plinilib. a.Fpiſtolarum de codicillis ante teſtamentum factis accipi debere. Verba eius hæc ſunt in epiſtola ad Ammianum, al. ad Annium: Tu qvi-
dem pro certa tua dlpenria admones me, codicillos Attiia-
ni, qui me ex patte inſtituit hęredem, pro non ſcriptis haben- dos, quia non ſunt confirmati teſtamento. Quod ius ne mi-
hi quidem ignotum eſt, cum ſit iis etiam nocum, qui nihil
aliud ſciunt. Sed ego propriam quandatm legem mihi dii, yt defunctorum voluntates, etiam ſi iura deficerent, qua ſiper-
fectas tuerer. Conſtat autem codicillos iſtes Attiliani manu
ſcriptos. Licet ergo non ſint confirmati teſtamento, àmevi
confirmati obſeruabuntur,& relignnau. HEPTA-

oger 9. edcum ante loſtt ec hchun codcilfidietMn
dere, quum ü peculpaltann
07)
HEPTAEMERON SIVE DE IVRE
ACCRESCENDI LIBRIDVO FRANC. DVARENI IVRECONSVLTD AD CGLARISSIMVM SENaA. TVR PakIisI ENSs E AM. b A M PLISSTIO OADITINI DATRV M SE NAT G.
5.
rumque Parihienſi Curiæ Franc. Duarenus S. D.
lquam iuſtas probabileſque cauſas habcam, Patres grauiſſimi, ſcripta in ius ciuile meae- uulgandi, quas& in aliis iam libris magna ex parte expoſui, vos ſcire nunc ex me velle ar- bitrarer, facerem libenter, vt eas pluribus verbis deſcriberem. Nam quæ ſit ſapientiſſimo- W rum hominum de interpretibus Iuris ciuilis opinio non ſum adeo rudis& imperitus re- rum, vtignorem: nec ab iis profecto iudicium meum diſcrepat. Laudo Socratis modeſti- Nam, qui rogatus, cur nihil ſcriptum ederet, reſpondit, Quia video chartam multo pretioſi⸗ E orem, quam quæ ſcripturus eſſem. Placert conſuctudo gyptiorum, apud quos præclara cuiuſque hominis in artibus vitæ neceſſariis inuenta, ſacrarum ædium columnis non ante inſcribebantur, quam ſi aà viris eruditis examinata probataque fuiſſent. Et lex illa Platonis magni apud meeſt momenti, ne cui liceat, quæ conſcripſerit, oſtendere aliis, priuſquam ea ludices ac Nomophylaces viderint. Quæ lex quã- uis Poëticæ Muſicæque propria ſit, tamen nulla eſt ars in qua eius obſeruatio magis neceſſaria videatur, quã in Iuris ciuilis ſcientia: cui nimia ſeri ptitandi licenti a,& malum illud ambitioſum, quod Satyricus Poeta ca- coethes vocat, quantopere nocuerit, ipſa res oſtendit. Verum quo magis contaminata eſt præclara hæc ſcien- tia barbarorum& ſophiſtarum præſtigiis, co vehementius decet homines eruditos ac politos conniti& con=- tendere, vt eam in priſtinum ſuum nitorem, decus, ſplendorem reſtituant. Arduum opus, fateor,& perquam difficile, in tantis tenebris, quibus circunfuſa ſunt omnia. Sed nihil non audendum eſt in veritate inueſtigan- da, quam etſi nonaſſequamur omnino, tamen propius quam nunc ſumus, adeam perucnire, magno ſtudio diligentiaque adhibita, poterimus. Itaque qualeſcunque ſunt lucubrationes meæ, quæ mihi non ita multum arrident, certe confido vobis gratum acceptumque fore, quod in re tam honeſta ac neceſſaria rantum operæ curæque à nobis ponatur: vt longiore apud vos ſermone excuſandi mei cauſa opus non eſſe exiſtimem. Quid tamen effecerim, imo quid efficere conatus ſim in hoc opere, paucis dicamtin quoidem mihi plane, quodin aliis, quæ iam exierunt, monumentis noſtris, pro poſitum fuit: in iis præſertim, quæ de verborum obli gationi⸗
bus,& de Repetitione dotis, partim ad Princi pem heramq; noſtram Margaritam, fœminam non tam generis ſplendore, quam ſingularis tum virtutis, tum eruditionis nomine illuſtrem, partim ad M. H oſpitalem, no- ſtritemporis Papinianum, miſimus: Studii, id quod præcipuum erat, intanta& obſcuritate rerum& ſen⸗= tentiarum vatietate, qua in Iure ciuili maior nulla reperitur, aliquanto certiora ac probabiliora, quam vul gus interpretum, docere, confutatis multorum falſis prauiſque opinionibus, quæ ſic inueterauerant, vt le- gum authoritas propemodum eistribueretur. Adeo illud verum eſt, probabilis orationis vim plerunque
maiorem eſſe, quam veritatis,& ad perſuadendum multitudini aptiorem- Quod Menander his verſibus e-
Iegantiſſimis expreſſit: b b 1 3 adev„ lagv& α Seias 8 ₰ℳ, Eyion u⁴ο de, 1Jxvd 75 oy Fn... Errata autem, quæ hic deprehendimus, eiuſmodi ſi unt, vt ſi quis nullum abfque reprehenſione dimittere velit, verendum ſit ne diſputatio in infinitum euadat. Deinde non minus diſpoſitionis ac methodi rationem habui, quam breuitatem, ſed perſpicuam, affectaui: quod his duabus rebus, nihil ad docendum aptiuʒ eſſe commodiuſque viderem. Et quanto ſubtiliora eſſe animaduerti, quæ hic tractantur,& à populari captu re= motiora, tanto ſimplicius ac mage populariter, ea explanare mihi curæ fuit. Ac ſpero fore, vt ſi quis h 62104 ſcitanter,& animi cauſa, velut hiſtoriam Saluſtii aut Liuii, ſed paulo attentius& accuratius, commentationé hanc noſtram lectitauerit, facile omnia per ſe intelligat, quæ vix à ſtudioſis, vel viua præceptoris voce adiu tis, percipi poſſe creduntur. Quo in genere prccatum hic fere ab omnibus videas, paueis exceptis, quos Anto⸗ nius Goucanus, in libello, quẽ edidit de iure accreſcendi, elegantia& concinnitate omnes ſuperaſſe videtur. Decæterorum argutanimium ſedulitate, barbaraq; loquacitate, quid multa dicere neceſſe eſt⸗ Aquorum ego mote vt refugi, quantum potui, ſic dedi operam, perlectis diligenter omnium commétariis, ne qui qme. moratu dignum omitterem, quod ad ius accreſcendi pertincat. Ac ſi cui libeat, noſtra cum aliorum ſcriptis C onferre, is niſi fallor, comperiet me Pythagoræ præceptum ſequi ‚nec multis verbis pauca, more vulgari ſed paucis multa, complecti voluiſſe. Et memini, cum duobus ab hinc annis hæc recitaſſem in audito rio publico,& ſeptem dierum ſpatio diſputationem abſoluiſſem, pleriſque admirationi breuitatem meam fuiſ ſe, qui ſcitent alios quoſdam Doctores luris ciuilis ſolitos eſſe in hoc argumento totidem menſes aut eo am- plius conſumere, magnificas ſcilicet illas rhapſodias ſtudioſis venditantes; quas non ſine cauſa Repetitiò- nes appellant. Qua ratione adductus, hos libros Heptaemeron inſeripſi, vt titulus ipſe, de ratione docendi quavſus hie ſum, quamque ſtudioſis prohari, ſtatim ipſos comm onefaciat. Et hæcquidem paulo diffuſius comfnemoraui non oſtentandæ induſtriæ alicuius, ſed facti mei potius vobis iudicibus meis approbandi- cauſa, quibus hunc librum mitto, vt quaſi rei geſtæ inmunere meo rationem vltrò vobis reddam, qua ma
„. 4„„„ͤ. 3..„1... me repoſcere etiam inuito Pro veſtro iure, authoritate, imperiò poteſtis. Quanquam libri huius in veſtro
110- dum m d
mine diuulgandi cauſa hæc ſola non fuit, ſed quod pro ingentibus in me officiis, quibus mirum in mo
deuinctus obſttictuſque ſum, nihil aliudhaberem in præſentia, quogrätum ergovos animum meu Wit kum, nihilaliudhaberem in præſentia,“
—
—.—— 8—
—————————— 4 ———————— 1 ———— 8 E—— 2..
4— 2 —— 3 5 5.—* 3 2— 85 — 3.— ——— ——————— —. 8— “—— ₰
„
——— —
1
7. ₰ ————— — 1— 1— 3 3—.— 5— ——————————————————————
* 2—— 5———————iöööĩͤiͤ 8— 3 —————=————————=——— ————.—————*— 2 4— 3—.—————— 8 8———— — 3———*—„— 3. 8—— 5 e———— 4—— 2—— ** 8 4 3 3— —— 6*— ——½õͤͤͤͤͤͤͤ““. 8*. 3 1 3 4 „
—— 7 8

1076 Franc. Duareni Comment.
clararem. Nam̃ vt taceam de cæteris, equidem non mediocre beneſiciuma vobis accepiſſe me ſentio, cum toties ante ornatus iudicio teſtimonioque veſtro, nuper& abſens,& nihil tale ſuſpicans in veſtrum colle- gium lectus à vobis cooptaruſquc ſum. Quanticnim æſtimandum eſt talium virorum iudicium, quorumca elt virtus, integritas, vſus, doctrina, vt conuentus non hominum, ſed horum eſſe videatur„in quo Deæ illius virginis, quam Themin vel Dicen vocamus, quæ fingitur iudiciis præeſſe, maieſtas multo quam alibivſ quam, auguſtior appareat: Cineas Pyrrhi Epirotarum regis orator, cum Romaad ſuos reuerſus eſſet, di- xiſſe fertur, Senatum Rom. multorum fibiregum conſeſſum videri. Sed multo admirabilius atque illuſtrius theatrum illud iudicandum eſt, in quo tot Seruii, tot Scæuolæ, tot Vlpiani ius quotidie reddentes æquiſſime & ſanctiſſime conſpiciuntur: in quotanta ſit iuris iuſtitiæque æquabilitas, vt quamlibet inops tenuiſq for- tunæ homuncio, ius ſuum noninregni proceres modo, ſed in ipſum quoq; Regem obtineat. Quamobrem, ſi qui forte ſint hoc tempore, quos 64 autoritate detrahere tanti Senatus iuuet, ac ordinem longe honeſtiſſi- mum& clariſſimum, quaſi in ordinem cogere. quid conſilii habeant, ipſi viderint. Optarim ſane, eos me- miniſſe& conſiderare quæ calamitates Anriſenatum Sulpitii conſecutæ ſint in repub. Romana, de quibus nunc non eſt dicendi locus. Tametſi autem nulla ſint merita mea, propter quæ dignum me eſſe tam eximio honore vnquam duxerim, tamen qui opinioni, quam de virtutibus literisque noſtris nonnullam habuiſtis, magis quam cupiditati aut gratiæ id datum eſt, tanto præclarius ac laudabilius, à viris bonis factum hocve- ſtrum, vt ſpero, iudicabitur. Veriſſima enim eſt illa Eſchinis ſententia, quæ vtinam in hac temporumin- commoditate, principum animis infixa& quaſi inſulpta mancat: Eæaν ⁶⅜ m qopeas iipeic S arlaic, i as nosilaus D νννη νο A⸗evis as Ien rn⸗ ApeTSc. E a4 3 7½ 38X0„. G oic eauuεενε εμρεεει„& M⁴ς μᷣναυκ O⁴αςς⁴ας εpuννα. Quam ſen- tentiam, quam nemini non hodic notam eſſe cupimus eorum qui ſcripta noſtra legent, ita Latine reddidi- mus. Si præmia ac munera, paucis,& dignis,& ex legum præſcripto dederitis, multos pro virtute certantes habebitis, Sin volenti cuilibet, ac ambitioſe contendenti& prehenſanti, bona eriam frugique ingenia cor- rumpetis. Verum parcius hac de re loquor ac verecundius, qui vt erraſſe vos in delectu dignitaris, viroso- mnium prudentiſſimos& ſapientiſſimos dicere non auſima ita mediocritatem meam agnoſco,& quam exi- gui homo ſim pretii, ac iudicio tam honorifico indignus, ipſe mecum reputo. Si quid tamen eſt in me eius vel cruditionis vel vſus, quem fortaſſis eſſe credidiſtis, cum me in ampliſſimum ordinem veſtrum adſciuiſtis,id vobis acceptum referre non minima ex parte debeo: qui poſt ſcholaſticam multorum annorum profeſſio- nem ſic verſatus ſum in foro Pariſienſi, vt me quantum ineo profecerim, grauiſſima illa iudicia veſtra, ceuo- racula quædam, audiendo, legendo, expendendo, non pœnitcat. Itaque idem vere poſſum dicere, quod De- mades orator Athenienſis, qui interrogatus, quem præceptorem habuiſſet, reſpondit, Tribunal Athenien- ſium. Sed hæc prolixius forte, quam ad tales viros ſcribentem deceat. Supereſt, vt vos orem atque obreſter, Patres ampliſſimi, vt onus, quo iam opprimor ob veſtrorum in me beneficiorum magnitudinem, ipſi alleue- tis:& quia non modo re, ſed ne verbis quidem vllis vobis ſatisfacere poſſum, meum erga vos ſtudium, quod pertenui hoc munere vtcunque vobis probare volui, perpetuamque obſeruantiam pro relata gratia accipia- tis. Valete. Auarici Biturig. pridie Idus Iulii, 1 5 55S 3 CAPITA LIBRILPDRIMI.
Np ortum ſſt ius accreſcendi.& de cauſa eiuſe An inter eos qui omnino difiuncli ſunt, ſit ius accreſcendli, cap.1.
dem. b cap I. Cum legatur: ſeruo communi, an inter dominos tanquam coniun- NS nuito cohæredi partem deicientem actreſcere: ctos ſit aus accreſcendi. cap.lʒ · VWA Scur ta id conſtitutum ſit. cap 2. Inter eos, qui ſuac dunt ab inteſtato, eſſe ius accreſcendinon tamen SS Carin legatis pars deficiens non accreſcit inuito4“, in liberorum falcididg. 2a e5. ot in hereditatiba.ʒ b ap. z. Anu in contraltibuu ſit ius accreſcendi. aap. 71. Coniunttio tam hæredum, quam legatariorum, quæ ſſt. 6æp.. De donatione tam inter viuos, quam de mortis cauſa capione 6 Reæpetita quædam ex ſuperiore capite, ac nonnullis additis ple nius aſſignatione libertorum. cap. 16. ap. j. De duobus patronis, quorum alter ius patronatus amiſit. Cap?.
declarata.
Dæ variis coniunttorum generibus, inter quos locum habit ius Deficerepartem, quomodo accipiendum ſit in iure accreſcendi.
acereſcendi. 3. caàp 6. cap f. 4 Qui ſint reconiunc᷑ti:& an inter eos habeat locum ius accre- An illud recte dictum ſit, oportere partem deficere ipſo iure, non-
ſandd. 2 Cap. 7 pe exceptionits. cap. 19. Dæ coniunis re& verbii. g9p F. Auſir ius accreſcendi, cum iure prætorio excluſius eſt in cui duplii De iis, qui verbis tamtum coniunctiſſunntu(ä.ʒ e. ire ſucceſſio defertur.& quæ ſit bonorum poſſtſſio cumrt&ſi- De effectu cõunctionis,& iurè accreſcedi, quodex eæoritur 1oa0/. nere. IIGK IIII cap. 20. De iure non decreſc endi:& an coniundli ab initio par tes an ſolidi An pars acquiſita& poſtea amiſſa, deſicere hic dicatur, vt actre- . potius babeant. cap.it.— Hat alteri. ap d!.
AP LT A LIBRILIS ECV ND L. W.. VoMODoaccreſcat pars deficiens è; aninuito Variis exemplus illuſtratus PTauli losu de permiſtione coniunllo- N antum accreſcaat. ap.l. lOt unn) O O 4 5. ⸗ pars deficisns cum onere ſuo acereſcat:& an, Nter coniunllos eiuſdem generis interdum, ordivem ſcruali S ner caduta,& ea quæ pro non ſetiptu haben- NIt alii aliss praferantur:&s explicatum Scauola reſponſum tit tur, aliquid interſit.—„e e.. dae legat. 2r aliter quan vn go ſoleat. cap.-.
Iro qua pari eaccreſcat har editasaut res legata cohæredi vel col- Mn in ſuceue ahinteſtatogrtadatim copetat i aocreſoedi,e 19.
lagatario.-— z. Conuvunttosik tantum cæteris nunquam præfe'ri. 120 ran Portio accreſcens: qua attione petaturu. 5p. f.. uumodo nct'p'endum ft. quod dicitur, re& verbus ouiunus An impuberis cohæredi hæreditas quog impaberis acereſcat. c. f. eterv praferr. 25p 12. An ius accreſcendi tranſgat in ucc&ſorem. à³p. 56. Varbu coviunctos, iis Tvire tantum coniantti ſunt, yrefunni:& De variavum coniunclionum permiſtions:& declaratus Pauli xplicati loci duo perquam obſcuri, quorum ,ter Tompohui,
2ap. J, iui de heredibus Mhur aht labblehi nt.Aelaeat ⸗. ehn,
locus ad leg. Iuliam Papiam. acas aA E 4 7. ngu

dem verepoſſimdim
— aa. Japereſt, n wosoten x
denciciorummanimtm, te poſſum meumeri wti
ncodſeruantiam prorn
RIMI
De iure acereſcendi, Lib. I
In ſegato alime torum non eſſe ius aoereſcendi:& an prohibitio teſtatoris ius accreſcendi impedtat. cap. 1. Sœæuolæ reſponſum, qusd legitur cap. 78. ad Trebell ad ius accre- ſëendi non pertinerenaduerſus aliorum opinionem. cap 1). Sabſtitutionem iure accreſcendi potiorem&ſſé propter volun tatem teſtatoris. cp⸗5. Anius accreſcendiceſſet ob tranfmilſionem hereditatis. cap 17.
FRANCISCI D
CONSVLTI IVREAG . L. 1 B E
( R
ynde ortum ſct ius accreſcendi,& de cauſaeiuſdem.
V RA lex naturalem aut ciuilem ratio-
tatem vocat, puta liberos defuncti, aut agnatos eius proximos: ſi forte pars v. nius deficiat, quum viſum eſt iutis au- ctoribus eam aliis accedere ſeu accre- ſcere.l. ſi ex pluribus. de ſuis& leg. hæ- red. quaſi hæreditas deferatur cogna- tioni aut gradui collectiue, vt ita loquar, ac inter eos, qui cius cognationis aut gradus ſunt, concurlu diuidatur. Id facile de- monſtrari poteſt, in legitima agnatorum hæreditate: de JuA lex lata eſt his verbis: Vlpian. in laſtit. tit. de legit. hæredit.leg. pronuntiatio.§. familiæ. ff. de verb. ſignific.Agnatus roximus familiam habeto.·ltaque luſtinianus in Inſtit. Quamuis, inquit, ſingulari numero vſa lex XII. tabul. proximum vocet, tamen dubium non eſt, quin ſi plures ſint eiuſdem gradus„omnes admittantur.§. ſi plures. Inſt. de legit. agnat. ſucc. l 2: de ſuis& legit. hæred. Eadem eſt ratio hæredum ex teſtamento: quia & ſi forte extranei ſint, quibus alias non deferretur lege hæ- reditas, tamen lex voluntatem teſtatoris am plectitur: qui cos vocat ad hæreditatem, idque ſimul& coniunctim, vt eos a- gnatorum aut cognatorum loco habere videatur. Cod. de ca- duc.tollen.§. his ita. Ac ſicut proximis agnatis hæreditatem lex defert, ita eam, quæ ex teſtamento defertur, confirmat. l. lege obuenire. de verb. ſignif. Voluntas enim teſtatoris, quaſi lex quædã eſt, ac pro lege ſeruari debet. l. verbis legis. de verb. ſignif. Nouel. de nupt.§. diſponat. Idem ius eſt de his, quibus eadem tes teſtamento legatur, quamuis hæredes non ſint, nec in ius vniuerſum ſuccedant.. ſi eadem. Inſtit. de leg. Cõ- iunctio igitur hæredum aut legatariorum, quæ fit à teſtatore, cauſa eſt iuris accreſcendi in teſtamentis. Verum hoc ius le- gitimum nihilo minus dicendum eſt, quod ex lege proficiſca- tur, magis quam ex voluntate iudicioque teſtatoris. Argu- mento eſt, quod Caius de iure accreſcendi loquens, ſcribit capite. de vulga.& pupil. ſubſtit. eum qui ex parte hæres eſt partem alterius per legem vindicare. Facit l. interdum.§. 1. ff. de hæred. inſtit. Quem Caii locum vulgo receptum eſt, de le- ge XII. tabul. accipiendum eſſe. Sed hæc opinio caret vete- rum auctoritate:& ipſius capitis inſcriptio in Pandectis Flo- rentinis ſatis oſtendit, verba Caii ad legem luliam& Papiam referenda eſſe: etſi ius accreſcendi ante legem luliam Ro- mæ fuiſſe vſitatum non negauerim. Sane voluntatis quædam ſignificatio eſt in hacre, ſed tenuis admodum& obſcura: vt merito torum hoc ius legi plerunque attribuamus. Nam ſi voluntas teſtatoris hic eſſet certa, proculdubio ſubſtitutio el⸗ ſet, vel expreſſa vel tacita, non ius accreſcendi, quod ſubſti- tutione multum differt: tametſi quadantenus ſimile ſit ſub- ſtitutioni. l. ſi Titio.§. Iulianus. ff. de leg. z. Quinimo ius ac- cteſcendi plerunque locum habet contra voluntatem ex- Preſſam teſtatoris: veluti inter præteritos filios, aut exhære- datos, quibus bonorum poſſeſſio vel querela teſtamenti in- officioſi competit. I. ſi duobus. ff. de bonorum poſſeſſione cont. tabul. l.ſi ponas. 6. vlt. ff.de inoffic. teſta. Hi enim Præ- toris edicto, aut alia parte iuris ciuilis pariter vocantur ad hæ- reditatem, exemplo legitimorum, de quibus iam dictum eſt.
Hoc autem ius ideo accreſcendi dicitur, quia pars hæreditatis,
nem ſecuta, plures ad eandem hæredi-
te, cum vere non poſſit quiſquam in vita certus hom
An ob ſucceſſionem editt⸗ Prætorii Accreſcendi ceſſet. Cur omittente eo, qui hæres ſériptus eſt a liberto, portio eius patrono non accreſcit. cap. 19. Quam ob cauſam, mulieri&s Tiu vſufructu, imulier non nu- pſerit, légato, non eſt ius Accreſcendi:& declaratum Papiniani reſponſum cap.de conditionibus Sdlemonſtrutionibus. c. 20.
VARENIIVRIS-
ELARISSIMaI. D E KESCENDL
PRIHBV S.
aut rei legatæ, quæ deſicit in vno ex hæredibus aut legatariis, accreſcit alteri. Eſtque hoc verbum à lureconſoltis vſurpa= tum variis in locis. Toto titulo de vſufr. accreſ. Hinc Theo⸗= philus in Inſtirutionibus ius accreſcendi, quod æesα‿εν vo- cat, ait eſſe a⁴εtac& aſpesw, tit. de exbæred. liber. Quanquam in eo loco Inſtiturionum„paulo aliter ius accreſcendi accipia= tur, quam in hoc tractatu, ſicut& in conſtitutione luſtiniani de liberis præteritis. l. maximum vitium. Sed& accreſcere di- citur quæcunque res accedit atque adiungitur alteri? vt cum dicimus inſulam fundo accreſcere.I. Infuſa. J. ergo. de acquir. rer.dom. Hinc Saluſtius in Ciceronem Redde, inquit, ratio- nem, quantum patrimonii acceperis, quid tibi litibus accreue- rit. Sed de ſignificatione verborum iam ſatis. Quod⸗utem 3 nobis paulo ante dictum fuit, coniunctionem hæredum aut legatariorum cauſam eſſe iuris accreſcendi„&c. hoc ita ac- cipiendum eſt, cum plures ſunt hæredes aut legatarii. Nam ſi quis ſolus ſit hæres ſcriptus, non ex aſſe, ſed ex patte reliqua pars ei accreſcere dicitur. l. interdum. 9.1i. ff. de hæred. inſtit.§. hæreditas. Inſtitut. co. Cuius rei tradicur ratio in fequenti cap. Sed ius accreſcendi, de quo hic diſſerere inſtituimus, pre- cipue id eſt, quo pars vnius deſiciens accreſcit altori. not, in l.teſtamento. C. de impub. b
SAr. I muitocohæredi partem deficientem accreſcere: ℳν tur itaid conſlitutum ſit.
D Ars hæreditatis deficiens accreſcit cohæredi, etiam in- Daroh nolenti, ſi hæreditatem adierit pro parte ſua. g. his ita. C. de caduc. tol. Necrefert, an hæreditas lege tantum, an teſtamento deferatur. Caius c.i 3.de acquir.hæred. Qui
ſemel ex aliqua parte hæres exeiterit ‚is deficientium partes
etiam inuitus accipit, id eſt, citacite deficientium partes et⸗ iam inuito accreſcunt. l. qui ex duabus. Nam& ratio luſti- niani ad omnem hæreditatem bertinet, qua vtitur, oſten- dere volens, cur hæreditas accreſcat inuito cohæredi. Cod. de caduc. tollen.§. his ita. quia abſurdum eſt eiuſdem hæredita- tis partem agnoſcere,& parrem reſpuere. Eſt temen& elia tatio peculiaris& propria hæreditatis ex teſtamenio dela- tæ, ne quis decedat partim teſtatus,& partim inteſtatus.§. hæreditas. Inſtit. de hæred. in ſtit. l. ius noſtrurn. fi. de regul. iur. Ac vt de vtraque ratione ſeparatim dicamus, mirum for- te videbitur pleriſque, cur abiurdum exiſtimauerit Iuſti⸗ nianus, hæreditatem pro parte agnoſci, pro parte repudia- ri. Nec enim id natura hominibus notum eſt, vt quædam alia, de quibus latæ leges reperiuntur. Sed animaduerten- dum eſt, hæredem fungi vice defuncti,& vnam atque ean- dem perſonam haberi fictione quadam iuris. l. hæres. ff. de vlucap auth. de iureiuran. à mot. præſt. Hæres enim dicitur, qui in locum defuncti ſuccedit, eiuſque perſonam repræ ſen- tat, quaſi adhuc viuere quodammodo intelligatur is, qui mortem obiit, alio in locum eius ſuſtecto. Idque humanitatis ratio ſuaſit mortalium voris indulgeri, qui pro immortali- tate, quam ſe conſequi poſſe diffidunt, ſpecie quadam im- mortalitatis atq; vmbra delectantur. Et quiain his fictio ni- bus, veteres Iureconſulti ſolent naturam, quoad fieri poteſt, imitari, crediderunt abſurdum atque ineptum eſſe, quen- quam defunctum fingi in rerum natura eſſèe tautum pro par-
0, puta
1077 Jvod ſucceſſorium dicituraus cap. 19.
* *
4 4 — 1 . 2 .
4
14
*

1078
Titius pro parte eſſe. Sic in adoptione, per quam fingitur alterius eſſe filius, qui re vera filius non eſt, ad naturam te-
ſpiciunt Legislatores& lureconſulti. Minorem natu(in-
quit Iuſtinianus) maiorem non poſſe adoptare placer. Ad- optio enim naturam imitatur:& pro monſtro eſt, vr mai ſit filius, quam pater.§. minorem. Inſtit. de adopt: Ea que ratione receptus eſt, vt ad tempus nequeat lilius a- prari.l. quæſitum. ff.de adopt. Et quædam alia huius gen
ris. Nec vero obſcura eſt ſimilitudo adoptionis& hæredi-
tatis in hacre: cum vtraque eodem ſpectet; ac veluti dnn. dem propoſitum finem habeat. IIla enim, de Ana lan 3 11 mus, innata generi hominum cupiditas unbr itatis 4 cit, vt vel procreationi liberorum ſtudeant, vel hotum 1o- co filios ſibi adſciſcant alienos, adoptionis imagine conten- ti, quæ ad naturæ veritatem proxime accedit: vel quod pau- lo eſt à natura remotius, hæredes in locum ſuum poſt mor- tem ſucceſſuros inſtiruant. Itaque hac perpetuitate ſucceſ- ſionis conſeruatur in æuum memoria defuncti,& hæres, vt aic Poeta, hæredem alterius velur vnda ſuperuenit vndam. Quodcum ita ſir, nec nouum profecto ‚nec alienum vide- ri debet, quod iuris auctoribus placuit, hæreditatem, id eſt ſueceſſonem in locum defuncti, quæ ad exemplum& imi- tationem naturæ comparata eſt, pro parte eſſe non poſſe. Hinc Paulus ait: Quitotam hæreditatem acquirere poteſt, is pro parte eam ſcindendo adire non poteſt. l.i. ff. de acquir. hæred. Altera ratio eſt, ne quis decedat pro parteteſtatus, & pro patte inteſtatus. De qua luſtinianus in Inſtit. ita lo- quitur: Et ſivnum tantum quis ex ſemiſſe, verbi gratia, hæ- redem ſcripſerit, totus as in ſemiſſe erit. Neque enim Hamn ex parte teſtatus,& ex parte inteſtatus decedere poteſt, niſi ſic miles, cuius ſola voluntas in teſtamento ſpectatur.§. hæ-
reditas. Inſtit. de hær. inſtit. Et Paulus ca. 7. de diuerſis regu-
lis iuris anriqui, Ius noſtrum, inquit, non patitur, eundem in paganis& teſtato& inteſtato deceſſiſſe: earumque rerum naturaliter inter ſe pugna eſt, teſtatus,& inteſtatus. Ob hanc autem rationem interdum iuri accreſcendi locus eſt, quam- uis ſuperior ratio id non exigat. Nam duobus hæredibus
inſtitutis, quorum vnus repudiat partem ſuam, locum habet
ius accreſcendi: quamuis legitimus hæres abinteſtato partem deficientem adire poſſit:& àduobus hæredibus, teſtamen- tario nempe,& legitimo, defuncti perſona omnino repræ- ſentetur. Sed poſterior ratio id prohibet, ne teſtator par- tim teſtatus, partim inteſtatus decedat. Hæc autem regu- laiaris quam vim habear, inquirendum eſt cum nulla ho- minum vrilitas, aut ratio naturalis vel ciuilis exigere videa- tur, ne quis partim exteſtamento, partim ab inteſtato hæ- redem habeat. Quare non dubitauerunt quidam affirma- re, ſubtilitarem hic quandam eſſe, indignam his homini-
bus, qui ſe iuris& æqui magiſtros profiteantur. Ego vero,
vt ſubtilitatem non magni momenti aut ponderis agno- ſco, ita iuris noſtri auctores, qui regulam hanc nobis ſcri- ptam reliquerunt, culpa vacare,& immerito ab aliis accu- fari, argumentis, vt ſpero, non contemnendis oſtenſurus ſum. Ac in eo falli videntur accuſatores, quod regulam ſic accipiunt, quaſi lex aliqua de ea re lata ſit: quod nulli vn- uam legislatorum in mentem venit, niſi fallor. Hoc enim ex quibuſdam legibus, non vno tempore latis deductum eſt, per interpretationem quandam& ratiocinationem præter conſilium ac propoſitum legislatoris, vt alia non pauca in iure ciuili. Quod qui non animaduertit, is profecto quid proprium ſit legislatoris, quodque legislatoris officium ſit, ignorare ſe oſtendit: ac ne hiſtoriam quidem compoſiti iu- ris Romani ſatis expendere, ex qua apparet, hoc ius diuerſis temporibus particulatim conſtitutum, non eodem tempo- re conditum fuiſſe. Duæ igitur leges hic conſiderandæ ſunt huius rei demonſtrandæ cauſa. Vna eſt, eaque vetuſtior, Ne- minem pro parte teſtatum decedere poſſe. Id enim per le- gem non licet quæ formam teſtamenti ſolenniaque præſcri- bit. Quſja ſi quid ex ſolennibus omiſſum ſit, inutile eſt teſta- mentum: necideo recte dicitur pro parte valere, quod ſo- lennia pro parte obſeruata fuerint. l. hæredes palam. ff dete-
ſta. Idque adeo perſpicuum eſt, vt confirmatione non egeat.
Poſterior lex eſt, inteſtatum quoque habendum eſſe eum, qui hæredem minime habet exteſtamento: quæ lex aliquid
Franc. Duareni
addit ſuperiori legi, eiuſque manifeſta eſt æquitas. Nam lex ſuperior ad factionem teſtamentiſpectat: hæcad effectum pertinet, ac eum iudicat inteſtatum, non modo quiteſtamen- tum non fecit, ſed etiam, cui ex teſtamento hæres non extitit. §. 1. de hæredit. quæ ab inteſtat. defer. Inſtir. Nihil enimre- ferre credidit legislator, an factum non ſit teſtamentum, an vero effectum non habuerit, nemine ex eo hærede exiſtente. Ex vtraque lege conſequutum id eſt per quandam ratiocina- tionem, de quo neuter legislator, vt veriſimile eſt, cogitaue. rat: nempe neminem partim exteſtamenro, partim ab inte- ſtato hæredem habere poſſe. Sic enim ratiocinati ſunt regulæ huius auctores, coniunctis ambabus legibus, Nemo poteſt partim teſtatus, partim inteſtatus decedere: at inteſtatus de- cedit etiam is, qui hæredem non habet ex teſtamento- nemo igitur poteſt partim ex teſtamento, partim ab inteſtato hare- dem habere. Ex eodem fonte& illud profluxit, Neminẽè pro parte temporis hæredem habere poſſe ex teſtamento, niſi ſit miles. l. miles ita hæredem. ff. de teſta. milit.§. hæres. Inſtit. de hæred. inſt. Inde illud etiam efficitur, ne volente quidemte- ſtatore fieri poſſe, vt duobus hæredibus inſtitutis, pats vnius deficiens non accreſcat alteri, ſed ad hæredem legitimum de- feratur. l.ſi duobus. ff.de milit. teſt. Illa enim prior lex, quæ vetat quenquam pro parte inteſtatum decedere, publicum ius continet, quod voluntate priuatorum non mutatur. 13. ff. de teſtamentis. Cum autem hoc ius ſubtilitate quadam magis nitatur, quam æquitate, facile ab eo receſſum eſt in teſtamen- tis militum, in quibus ſola voluntas eorum ſpectatur. In pri- uatorum ſeu paganorum teſtamentis, hoc ſubtile ius adhue remanſit, quod nulla euidens vrilitas, aut æquitas id mutari ſuaderet, neque leui de cauſa leges veteres abrogari debeant. l. in nouis. ff.de conſt. princ. Sane ſubtilitates eiuſmodi, quæ ex antiquo iure proficiſcuntur, plerunque emendari videas,
aut iure Prætorum, aut interpretatione prudentum, cum abſ-
que manifeſta iniquitate aut incommodo ius antiquumreti- neri non poteſt. Cuius rei exemplum eſt in obligatione ad tempus conſtituta. l. obligationum fere. de oblig.& act.&a- lia quædam ſimilia nullo non in loco occurrunt Pandectas legentibus. Verum in hoc iure, de quo diſſerimus, vt nulla eſt vtilitas, quæ hominem cordatum ac prudentem mouere po- tuerit, vt ea de re legem ferret: ita incommodum ex eo pro- ueniens nullum tale eſt, vt noua lege id tolli abrogarique ſit neceſſe. Finge teſtatorem velle partem hæreditatis luæ ad fratrem ſuum peruenire, partem ad extraneum, quem teſta- mento hæredem inſtituit: quid prohibet eum, qui hoc animo in fratrem eſt, hæredem ſimul cum alio inſtituere? Quodſi poſt tempus certum cupiat hæreditatem ſuam ad fratiè per- uenire, ſatis ei conſulitur per fideicommiſſum, quod vice hæ- reditatis eſt. Et hæc quidem à nobis paulo diffuſius explicata ſunt, vt oſtenderemus, quid de huiuſmodi paradoxis& ſub- tilitatibus iudicandum ſit:& ſimul eis ſatisfacere mus, qui An- neum Senecam imitati, acutas( ſic enim loquitur)ineptias lu- riſconſultorum rident, ea in noſtris damnantes, quæ ſapien- tiſſimis quibuſque legislatoribus accidere ſolent.
b(CA v. III. Cur in legatu pars deſiciens non accreſcit inuito, vt in b hæreditatibus. 5
VVabus igitur de cauſis conſtitutum eſt, vt hæreditatis pars deficiens cohæredi, etiam inuito ac nolenti, ac- creſcat.§. his ita. Cod.de caduc.tol. Er quia harum neutra lo- cum habet in legato, merito dicitur pars rei legatæ volenti tantum collegatario accreſcere.. vbi autem. C. de caduc. tol. Si tamen res eadem vni legata ſit: placuit eum legatum ſcin⸗ dere non poſſe,& partem accipere, partem repudiare... f. de leg. 2. Idque adeo verum eſt, vt ſi rem legatam voluerit aliqua ex parte ſuam eſſe, totam acquirat.leg.ſi cui res.6 o.ff de leg. z. Ac de hæreditate idem a nobis dictum eſt ſuperio ti capite,l.. ff. de acquir. hæred. ſed diuerſa ratione. Aliae- nim videtur eſſe ratio legati, quæ non ſpectet adius publi- cum, ideoque ex voluntate& arbitrio teſtatoris omnino pendeat, quamuis in hæreditate non inſpiciatur voluntas teſtatoris. Nam legatarius qui teruncium forte accipit; quaſi dicis cauſa,& reliquum repudiat, facile creditur com temnere ac faſtidir liberalitatem teſtatoris.(era eſtho⸗

In Tit. Deiure atcre ſcendi, Liber I.
Kthomini beneficium conferenti,& ſpeciem iniuriæ quan- dam habet. Seneca lib. 2. de beneficiis, factum eius impro- bat, qui non magao æſtimans, quod offertur, accipit faſtidio- ſe tanquam qui dicat, non mihi opus eſt, ſed quia tam valde vis, faciam tibi mei poteſtatem. Idem alio in loco de Potenti- bus hominibus loquens, nihil referre ait, vtrum dare eis ali- quid nolis, an accipere ab eis,& eos in æquo vtranq; ponere repulſam. Cum igitur honeſtum non ſit, liberalitatem cuiuſ- quam ſperni quæ accipienti non noceat, tum maxime fauen- dum eſt morientium fupremæ voluntati, qui fortaſſis extare poſt fatum volunt monumentum aliquod ſuæ benignitatis. l. 1. C. de ſacroſanct. eccleſ. Quæ ratio prima facie hoc inducit,
ne omnino poſſit legatum repudiare legatarius. Sed hocinci-
uile aliam ob cauſam exiſtimatuim eſt:& ſatis viſum eſt hacte- nus ingratitudinem moroſumque faſtidium legatarii codrce- re ac reprimere, ne eiuſdem rei legatæ partem acquirere& Partem repudiare ei permittatur.. Ex iam dictis conſequitur, legatum poſſe diuidi teſtatore volente. Eſt enim prohibita hæc diuiſio, quaſi teſtatoris vo- luntati contraria videatur. Heæreditas autẽ non ſcinditur, ne volente quidem teſtatore, vt ante diximus. Ex eadẽ ratione il- lud etiam colligimus, ſi duobus eadem res legata ſit, legatum Partim acquiri, partim repudiari poſſe, d. 5. vbi autem. Sed& ſi legatarius deceſſerit, duobus hæredibus relictis ‚ ratio non prohibet alterum eorum partem ſuam acq uirere, altero ſuam repudiante.l. legatarius.3 8. ff. de legat. 1. Quod& in eo rece- Ptum eſt, cui duæ res legatæ funt. l.. ff de leg. 2. quaſi à teſta toris voluntate minime alienum ſit, legatum diuidere, quia res diuerſas ac ſeparatas reliquerit.
CA p. IV.
Coniundtio tam haredum, quam legatariorum, quæ ſit.
[ Voniam ius accreſcendi interdum competit propter (Qmaua nan hæredum aclegatariorum, nos de ca contunctione nunc diſſerere inſtituimus, Iulium Paulum imitati, qui ad legem luliam& Papiam, de vtraque coniun- ctione ſcripſit,& vtranque eodem libro complexus eſt, vro-
ſtendit inſcriptio c.8 7. de legat..&c.14 2. de verborum ſigni-
ficatione. Vi enim vtrunque caput ſumptum eſt ex lib. Pauſi ſexto ad legem luliam& Papiam ‚ita alterum ad hæredes, al- terum ad legatarios pertinet. Quæ capita ideo Tribonia- nus ſeparauit, quia diues ſis titulis conuenire videbantur. Coniuncti igitur generaliter dicuntur qui ad eandem rem vocantur eodem teſtamento: vt exempli gratia, ſi duobus dadem res legetur. Sunt enim hi womofnchn quibuſcunque verbis fuerit vſus teſtator.. ſi eadem. Inſtit. de leg. nec aliter coniunctio inter duos eſſe poteſt. Nam ſi teſtator Titio Sti- chum, Sempronio Panplelum aut Titio& Sempronio ſin- gulos ſeruos legauerit, hos non recte nec vere coniunctos dixeris, quia res diuerſæ ſingulis legatæ ſunt. Sic enim ſcribit lulianus de leg.1. Quibus ita legatum fuerit, Titio& Mæuio, ſingulos ſeruos do lego: conſtat non concurſuros in eundem ſeruum, ſicuti non concurrunt, cum ita legatur, Titio ſeruum do lego, Mæuio alterum ſeruum do lego, l. huiuſmodi. 86. g. quibus.& hoc diligenter eſt obſeruandum in legatis, cum pluribus legatariis modo res eadem, modo res diuerſæ relin- quantur, pro arbitrio& voluntate teſtatoris. Alia cauſa eſt hæredum, quos ad eandem rem vocari ſemper contingit, quocunque modo& quibuſcunque verbis inſtituti fuerint à teſtatore. Id vt planum faciam, animaduertendum eſt, plures inſtitui hæredes aut dimſeirer„aut adſcriptis partibus, aut certa re expreſſa. Simpliciter inſtituuntur hoc modo,Titius & Sempronius hæredes ſunto. In quo genere inſtitutionis nulla eſt dubitatio. Fit partium diſtributio, cum teſtator inſtituit ex ſemiſſe, ex triente„ex quadrante,&c.§. ſi plures. Inſtit. de hæred. inſtit. Eſt autem ſolennis& vſitata diuiſio in duodecim vncias... ſeruum. 9. vlt. ffde hæred. inſtit.§. hæ- reditas. Inſtit. eod. titul. De cuius numeri vcilitate&e com- moditate à Philoſophis& Mathematicis diſputatur. Et Ga- enus air, Romanos in diuiſione hæreditatis ponderum ac menſurarum hanc vrilitatein experientia comprobaſſe: cuius verba à nobis deſcripta lunt lib. z. Diſput.cap. 3 6. Sitamen in plures pattes, aut Pauciores hæreditatem diuidere volue-
eſt eodem teſtamento vocatos eſſe.
1025 rit teſtator, minime improbabitur ea diuiſio: ſed ad aſſem, qui 12. vnicarum eſt ſemper reuocari poterit. idque variis ex- emplis alibi demonſtratum eſt. l. interdum. ff. de hæred. in- ſtit..& ſi plures. Inſtit. eod. Quoties ergo talis diuiſio fit à teſtatore, perſpicuum eſt, hæredes omnes coniunctos eſſe, & ad eandem rem vocari, quia diuiſio eſt in pattes, quæ intel- lectu magis habentur, quam corpore, nec facit ea diuiſio vt res eadem non maneat. I. Mæuius. 5. duobus.ff. de leg. 2. In- terdum hæredes inſtituuntur ex certis rebus, puta vnus ex re- bus ltalicis. alter ex prouincialibus„ quo caſu videntur pri- ma facie ad diuerſas res vocari, atque ideo coniuncti non el- ſe. Sed non ita eſt. Cum enim hæres lucceſſor iuris ſit, l. quo- ties.§. hæredes. ff. de hæred. inſtit leg. hæreditas. ff. de petit. hæred.& ſuccedat in vniuerſum ius defuncti. leg. hæreditas. fl. de verb. ſignific. ex re certa non Poteſt quiſquam hæres eſſe..i.ff. de hæred. inſtit... quoties. C. eod. Proinde cum duo inſtituuntur hæredes, vnus ex Italicis rebus, alter ex prouin- cialibus, ſic accipimus eam inſtitutionem, quaſi ex æquis par- tibus teſtator eos inſtituerit,& res ltalicas vni, prouincia- les alteri legauerit.lex facto. ff. de hæred. inſtit. Cum ergo vocentur ad eandem hæreditatem,& ſuccedant ambo in ins vniuerſum defuncti, conſequens eſt, ceos coniunctos dicen- dos eſſe. Exquo apparet, verum eſſe, quod iam diximus ad coniunctionem faciendam inter hæredes, nihil referre ‚qui- bus ex pattibus, aut rebus inſtituantur à teſtatorc. S ufficit enim hæreditatem eis eandem relinqui,& eodem teſtamen- to eos inſtitui. In legatis autem multum refert, in resne cer- tas, an incertas, diuiſio fiat, vt coniuncti dicantur legatari. Coniuncti enim ſunt, ſi ita legetur, Titio& Sempronio fun- dum æquis partibus do lego? velita, Titio dimidiam par- tem fundi, Sempronio dimidiam lego. Partes enim hæ ſunt eiaſdem rei, quæ intellectu magis habentur, quam corpo= re. dicta l. Mæuius.§. duobus. l. ſeruus communis. ff. de ſtipu-
lat. ſeruorum. Si vero ita legetur, Titio anteriorem pattem
fundi, Sempronio poſteriorem lego, coniuncti non ſunt le⸗ gatarii, quia res diuerſæ, non partes eiuſdem rei, ſingulis le- Punrur Cum enim fandus diuiditur regionibus, pars quæq; fundus totus rectè dicitut,& ex vna atq; eadem re, duæ ac di- uerſæ res efficiuntur.l. ſi quis duas§. ſi quis partem. f.comm. Præd. l. rectè dicimus. ff. qe verbor. ſignific. C A p. VU. Repetita quædam ex uperiore capite acwnnullsaa- dius plenius declarata.
Q* continentur ſuperiore capite, etſi leuia fortaffs
appareant primo aſpectu, ignoratio tamen corum Srauiſfimos errores parit in hac diſputatione. Ac eo dili- gentius in hoc initio ea ediſcenda& expendenda ſunt. H'ne ergo obſeruandum eſt, tria in coniunctione hæredum aut legatariorum neceſſaria eſſe. Primum enim plures inſtitutos eſte, aut pluribus legatum eſſe oportet: idque ipſa voxſatis oſtendit.. ſi eadem. Inſtit. de leg. Quanquam non inficior, vno exiſtente hærede aut legatario, qui partem repudiet, eam pattem ipſi accreſcere. l... ff. de hæredi. inſtit.. ſ cui res. f. de legat. 2. Sed hoc non fit Propter coniunctionem, vrpoſtea dicemus.Itaqʒ cum ſeruo communi duorum aliquid legatum eſt, nulla inter dominos eſt coniunctia, cum vni legatum ſit, non duobus. l.& Proculo. ff. de legat. 2. Verum coniunctio quædam legitima inter cos eſſe vulgo dici ſolet, ſed contra morem loquendi veterum luriſcont ultorum, apud quos le- gis coniunctio, vt putoʒ non legitur. Sed hoc luo loco. De- inde vt ſit coniunctio inter hætedes aut legatarios, neceſſa Nam ex diuerlis teſta-
mentis(vt ait Vlpianus) ius coniunctionis non contingit.l. ſi lub conditione. ff. quibus modis vlusfructus. Patris autem & filii teſtamentum hic pro vno& eodem habetur, I. cohæ- redi. ſ.cohæres. ff. de vulga. xplane. S. ſi coniunctum-ff. de h. . ſicut& in pleriſque aliis locis.J. patris& filii. ff.de vulg. Ad- dunt plerique, ne tunc quidem legatarios coniunctos e ſſe, cum res aliqua à diuerſis hæredibus legata eſt.l. pen. ff. de v- ſufr. accreſc.l. quid ergo. 6 5.§. ſi quis dues. ff. de legat. 1. Qua de re dicam, quod ſentio capit.7. Poſtremo deben coniun cti ad eandem rem vocari, vr ante diximus. Eſtque hoc axioma
eo dignius animaduerſione, quod ex eo multæ variæque manant quæſtiones, de quibus aur controuerſia eſſt„aut

1 1
1080 b Franc. Duareni Comment.
probabilis dubitatio: veluti cum quæritur de eo qui fundum legauit duobus, eo animo, vt ſolidum vterque conſequatur. I. fi pluribus. ff. de leg. 1. Item de quantitate duobus ſimul le- gata: in qua quæſtione magaa eſt iudiciorum opinionumque varietas. Sed in eo vertitur quæſtio, an eadem ſumma vtriq;, an diuerſæ potius legatæ intelligantur. De eo etiam quæritur, qui legauit vni fundum,& alii viumfructum: quo caſu Mode- ſtinus ait, vſumfructum inter eos communicari debere. l. ſi a- li. 6. de vlufruct. leg. Cum tamen videri poſſit prima facie non eadem res vtrique legata eſſe. Sed& eodem axiomatè vtimur ad refellendam opinionem corum, qui putant verbis coniunctos eſſe, quibus ſinguli ſerui à teſtatore legati ſunt. Naa ſi coniuncti non ſunt, quia diuerſæ res ipſis legantur, ſatis conſtat eos verbis coniunctos nonrecte dici. l. huiuſmo- di.. quibus. ff. de leg. i. Sed hæc omnia ſuo loco explicabun- tur fuſius& accurarius, quæ ſtrictim hic attigimus: vr interim
admoneantur ſtudioſi, quorum graria hæc à nobis ſcribun-
tur, quantum momenti habeant hæc veluti prĩacipia, adre- rum obſcuriorum, quæ ſequuntur, declararionem. b
C A r. VI.
De variis coniunctorum generibus inter quos locum habet ius accreſcendi.
Riplici modo intelligi coniunctionem poſſe, Iulius Pau-
lus ait, leg. triplici. de verbor. ſignific. l. re coniuncti. de
leg. 3. Quidam enim ſunt coniunctite tantum, quibus ea-
dem res legatur, veleadem hæreditas belinqitar„ſed ſepa-
ratim ac diuerſis orationibus, veluti, Titio fundum Corne- lianum lego, Sempronio fundum Cornelianum lego: Titius hæres eſto, Sempronius hæres eſto. Alii lunt re& verbis coniuncti, qui non ſolum ad eandem rem vocantur, ſed eam coniunctim& eadem oratione vocantur: veluti, Titio& Sempronio fundum Corneldo lego: Titius& Sempronius hæredes ſunto. Alii enim ſunt coniuncti verbis tantum, non etiam re: quoniam tametſi res eadem eis legetur coniunctim, tamen ca res à teſtatore in partes diuiditur: Veluti, Titio& Sempronio fundum æquis partibus do lego: Titius& Sem- pronius æquis partibus hæredes ſunto. Sed cur diſiuncti à lu- ris auctoribus dicuntur, quos re tantum coniunctos hic vo- camus? Sic enim eos vocat luſtinianus in Conſtitutione ſua de caducis tollendis.§. his ita. Reſpondeo diſiunctos ideo à laſtiniano dictes eſſe, quia nulla inter eos eſt coniunctio, præter communem omuibus& generalemæ quia videlicet ad
candem rem vocantur: quod ine nibus coniunctorum ge-
neribus accidit, vt mox demonſttbimus. Cum igitur himi- nus coniuncti ſint, quam cæteri, fit nonnunquam, vt compa- rati cum cæteris, diſiuncti appellentur. Sic obligatio naturalis comparata cum ciuili, aliquando dicitur obligatio non eſſe: tamerſi obligatio in naturalem& ciuilem diuidatur. l. fideiui- ſor obligari.ff. de fideiuſ. lllud quoque in dubitationem veni- re poteſt ‚num rectius re& verbis coniuncti videantur dici, quos verbis tantum coniunctos dicimus. Certum enim eſt, candem rem lingulis legari: alioquin ne coniunctio quidem vlla eſſet, vt ante diximus. l. huiuſmodi. S. quibus. ff. de legat. 1. Verum non ideo dicuntur coniuncti re non eſſe, quod res cadem non legetur eis, ſed quia teſtator rem in partes diui- dit. Ex quo apparet, re coniunctos,& re diſiunctes duplici ſenſu accipi poſſe. Ac ſi quis forte peruicacior ex adνmuaixay natione, hos, de quibus loquimur, velit re& verbis coniun- ctos appellare, cum eo nullum mihi futurum eſt certamen. Pe rebus enim magis, quam de verbis ſolicitos eſſe uos opor-
tet in docendo, auctore Platonc. Res igitur ita ſe habet: qua intellecta, per me licet, vt quiuis arbitrio ſuo nomina im-
ponat, niſi malit receptis vſitatiſque contentus eſſe, quæ nec inepta, nec temere immutanda iudicamus. Interdum plu- res ad eandem rem vocantur, nec vlla eſt inter eos alia con- iunctio: vt in hoc exemplo, Ticius hæres eſto, Sempronius hæres eſto. Ac inter hos reperitur differentia. Quibuſdam enim legatur res ſine diuiſione partium: vt in exemplo ſu- periore: aliis legantur partes rei diuiſæ àteſtatore: vt in hoc exemplo, Titio dimidium fundi lego, Sempronio dimidium
lego. Et quamuis hiomnes re coniuncti ſint, tamen alii ma-
gis coniuncti, aliſ minus coniuncti quodammodo ſunt. Et
multum refert, an hoc velillo modo vocentur. C. de cadu. tollen.. ſin vero non omnes. Interdum vocantur ad eandem rem coniunctim, eademque oratione:& horum duo ſunt genera. Quidam enim coniunguntur ſine diſtributione pat- tium: veluti, Titius& Sempronius hæredes ſunto. Alii coniunguntur cum partium diſtributione: veluti. Titius & Sempronius æquis partibus hæredes ſunto. Nec dubium eſt, quin ex his alii magis coniuncti ſint, alii minus, quod vel cum diuiſione partium, vel ſine diuiſione, teſtator eos con- iunxerit: idque ſuo loco explicabitur. Hæc eſt ſimplex& ru- dis deſcriptio coniunctionum: quam diffuſior& accuratior tractatio mox ſequetur.
SQui ſint re coniuncti, ean inter eos habeat locum b ius accreſcendi. b
O* ſint coniuncti re tantum, re& verbis, ac vetbis tantum,& quod inter eos ius ſit accreſcendi, iam à no- bis dictum eſt. Sed vt via& ratione procedat diſputatio no- ſtra, vtrumque plenius& ſubtilius tractandum atque expla- nandum eſt, fingula coniunctorum genera percurrendo quorum ſupra meminimus. Et vt ab is incipiamus, qui 12 coniuncti ſunt, plerunque occurrunt ſpecies huiuſmodi in quibus, an talis ſit coniunctio, non facile eſt indicare: quæ ad ſupra ſcriptam regulam exigendæ atque examinan- daæ ſunt. Idautem velex verborum vi, quibus teſtator vſus eſt, velex coniectura voluntatis æſtimare oportet. Ac ſæpe contingit, vt teſtator duobus eandem rem legando, vtrun- que velit ſolidum capere: quo caſu coniuncti non ſunt, nec concurrunt in candem rem, ſed vnus rem ipſam conſequi- tur, alter eiuſdem rei æſtimationem. l. ſi pluribus.; z.fl. delleg. J. Et hoc facile præſumitur, cum à ſingulis hæredibus cadem res ſingulis legatur: ac idcirco dicitur inter eos ius accre- ſcendi non eſſe, quaſi coniuncti non ſint. l.pen. ff. de vlufr. accreſ.l. quid ergo.. ſi quis duos. de leg. 1. Non igitur vſque- quaque verum eſt, quod vulgo dicitur, in te legata à diuer- ſis hæredibus, non eſſe ius accreſcendi. Iure quidem antiquo, cum duobus ſepaiatim legabatur eadem res per damnatio- nem, ſingulis ſolidum debebatur ‚vt Caius atque Vlpianus in Inſtitutionibus oſtendunt. Sed differeutiæ huiutmoci legatorum ſublatæ ſunt, ac coniuncti in eandem rem hodie inrelliguntur, niſi manifeſtiſſimè appareat teſtatorem vo- luiſſe, ſingulis ſolidum præſtari.. ſin autem diſiunctim. Cod. de cad. tol. Anidem dicendum ſit in ſumma, ſeu quantitate legata, quæritur: vt puta, ſi ita legatum ſit, Titio decem lego, Sempronio decem lego: aut ita, Titio& Sempronio decẽ le- go. Et mihi videtur duplex quæſtio hic eſſe. Vna eſt an teſta- tor multiplicare decem voluerit, an potius eadem decem le- gare. Altera an coniuncti ſint Titius& Sempronius: quo caſuvna tantum ſumma ambobus debetur ex voluntate te- ſtatoris. Quodad priorem quæſtionem attinet, enſtimoſ ſemel tantum ſumma erpreſl ſit, vt in hoc exemplo, Titio& Sempronio decem do lego: decem tantum non dena, cis le- gata intelligi.l. ſ quis teſtamenro. ff.de leg. 2.l. eum qwuiitatff de verb. obl. Si vero ſumma bis adſcripta ſit dena, id eſt, ſin- gulis decem, legata videri: niſi contraria teſtatoris voluntas appareat: nec referre ſeparatimne, an eadem oratione con- ceptioneque legatum ſit. Non enimaliter à verbis recedem dum eſt, quę ſatis clara ſunt pro legatariis, cum teſtator bĩs de-
cem ſcripnit. l. non aliter. ff. de leg. 3. Nam& Celſus jdem ſcti-
bit, cum eadem quantitas vni legata eſt, tam in teſtamento, quam in codicillis poſt teſtamentum factis. l. quinquaginta: ff. de probat. quaſi credibilius ſit, teſtatorem quplicare lega- tum voluiſſe, quam ideo id reperũſſe in codicillis, quod ſe in teſtamento legaſſe oblitus eſſet. Quare cum legatarius duas ſcripturas oſtendat, hæres poſteriorem inanem eſlſe dicat, hæ- res, inquit Celſus, id probare iudici debet. Proinde& inhac ſpecie duplicatam eſſe ſummam intelligimus propter imi⸗ lutudinem tationis. Nam ſicut in ſpecie Celſi, in qua dua ſcri pturæ ſunt,& vnus tantum legatarius, creditus iamma du— plicata eſſe:ita etiam in hac ſpecie, in qua duo legata lant, duæ ſumimæ expreſſim adſcriptæ duabus perſonis. Come- cturæ ſiquidem eæ non minus profecto effi as es tunt, quam illa Ceiſi, vt diſhmilitudo vtriuſque ſpeciei varium wens dacel

Mür übe
udlucr unt, couicitar
rn, ni muifeſtifme a Aniem dcrndun in — epp unta lal 1r deruf daple— Lns derrs roldett, umn- umcaunctiſit unk gaum lummaaadoda tt
In T
ducere non debeat. Nec veto nos mouere debet, quòdde ſpecie legata ante diximus, cum ſpeciei& quantitatis ma- gna ſit differentia ac diſſimilitudo. FEadem enim res ſæpius præſtari non poteſt, ne volenre quidem teſtatore quamuis ob voluntatem teſtatoris interdum præſtetur res,& eius æſti⸗- matio. At cadem ſumma volente teſtatore multiplicari poteſt. leg. plane.. ſi eadem. ff. de legat. 1. Sed nec Diui Pij reſcriprum huic duecſatur ſententiæ, quo reſctipto imponi- tur legatario neceſſitas probandi, teſtatorem multiplicare le- gatum voluiſſe, cum quantitas eadem in eodem teſtamen⸗ to ſæpius legara eſt: tamet ſi difficilis habeatur hæc antino- mia, vt vix teſcr iptum hoc Pij cum reſponſo Celſi quis con- ciliare queat. Sed diſſimilitudine cuiuſque ſpeciei animad- uerſa, non adeo difficilis futura eſt explicatio. Nam in ea ſpecie de qua reſcripſit Pius eidem perſonæ, eodemque teſta- mento bis legatum faiſſe proponitur. Qnare cum nulla appareat ratio, cur maluerit teſtator bis decem, quam ſemel viginti legare: ſic interpretamur eius voluntatem, quaſi aut oblitus, aut non cogitans ſe decem ſemel legaſſe, eandem ſummamrepetierit. Qux coniectura ceſlat in diuerſis per- ſonis, nec ideo coniicimus, teſtatorem legaſſe decem Sem- pronio quod non meminerit, aut non cogitarit ſe decem prius legaſſe Titio. Ac ne in diuerſis quidem ſcripturis, ex in- teruallo factis, locus eſt huic coniecturæ, etſi vni tantum p erſonæ in vtraque ſcriptura legatum ſit, leg. quinquaginta. Nam in eodem teſtamento, qui viginti legare vult, non ſo- let bis decem legare: ſed in diuerſis teſtamentis hoc plærun- que accidit, ideoque præſumitur teſtator, qui decem legauit teſtamento,& tantundem codicillis, priori ſummæ parem adiicere voluiſſe, vt Celſus ſcribit. Conieturæ tamen huiuſ⸗ modi, ne quid diſſimulemus, leuiculæ ſunt: ſed cum in ſtatu coniecturali verſacur quæſtio, eas in re dubia amplectemar, ſi alie fortiores deficiant quibus voluntas contraria oſtendatur. Altera ex duabns propoſitis quæſtionibus hæc eſt, an con- iuncti dicendi fint legatarii, quo caſu apparet teſtatorem non dena, ſed decem rantum ambobus legaſſe: vt in hoc exemplo, Titio& Semipronio decem lego: vbi ſumma non repetita, ſed ſemeltantum prolata eſt. Et probabiliorem exiſtimo opinionem eorum, qui putant nullam hic coniun- ctionem eſſe, quaſi ſummæ diuerſæ ſingulis legatæ ſint. Ar- gum. leg. huiuimodi.§. quibus. ff. de leg. 1. Nam enumera- tione perſonarum videtur ſumma diuiſa eſſe, perinde ac ſite- ſtator ſingulis legaſſet qui nque.leg.cui fundus.ff. de condit & demon. Quod& in omnibus aliis rebus, numero pon- dere aut menſara conſtantibus, admittendum eſt: quarum rerum ca eſt natura, vt numero commode diuidantur. leg. cum Stichus.&. de ſol. Salet quoque hæc ſententia confit- mari quocam Scæuolæ reſponſo quod legitur cap.ylt. tit del. A.his verbis: Seio quem hæredi ſubſtituerat, ita egauit: Seio ſi mihi hæres non exit,& vxori eius Marcellæ ‚ argenti libras xv.dari volo. Quæro cum Seius hæres extiterit, an Marcel- læ legati dimidia portio debeatut: Reſpondi ſecun dum ea, quæ proponerentur, deberi. Sed in eo reſponſo de parte ea tantum agitur, quæ dicebatur eſſe legata vxori, non de alte- ra, quæ ei deberi ob coniunctionem videbatur: vrt alibio- ſtendemus, capit. 1 5. libro 2. In hac autem quæſtione ma- xime ſpectãda eſt voluntas teſtatoris, proprer quam legatarii interdum coniuncti eſſe,& ad eandem rem vocatiintelli- guntur: veluti ſi teſtator vtrique ſe eadem decem legare di- xerit.. 1. Inſtitut. de duobus reis. Qua ratione ſi quis vnam ſammam filiabus legauerit, coniunctim legaſſe dicitur, quod expreſſa non ſit enumeratio perſonarum, ideoque nec diui- ſa ſumma, teſtatoris voluntate. leg. qui quartam.§. vltim. de legat. i. Interdam teſtator ſi clegat duobus, vt legatum priori ademptum transferat in poſteriorem: vt in hoc exemplo a- bud Caium, Qupd Titio legaui, id Seio do lego, leg. ſicut. ſt. de adim. leg.5.vltim. luſtitut. de adempt. leg. Nam mul- tum intereſt, an ſimpliciter quis leget fundum duobus ſepa- ratim, vt ante diximus, an vero poeriun legatum lub com- memorationeprimi relinquatur, vt tacitam ademptionem coatincat. leg. non ad ea. 88. ff. de condit.& demon. N ec znouere nos debet luliani ſententia, quæ pleroſque mirum in modum conturbauit in hac diſpuratione. leg. Iulianus. 1.
de hæred. inſtitu. ttipliciſf.de vethor.ſignific. Exiſtimauir
it. De iure atereſcendi, Iiher]I b 1031
Iulianus ſi teſtator ita dixerit 3 Titius ex ſemiſfe hæres eſtos Sempronius ex ſemiſſe hæres eſto, ex qua parte Titium inſti- tui, ex eaddem Mæuium inſtituo texiſtimauit, inquam lulia⸗= nus, Titium& Mæuium in vnum atque eundem ſemiſlem toactos& coniunctos eſſe: tametſi poſterior inſtitutio ſub commemoratione prioris fatta ſir,& poſterioris verba ad priorem referantur, ſicut in exemplo tacitæ ademptionis, quod apud Caiumextat. dict. leg. ſicut. Sed diſſi miles ſunt hæ ſpecies, ſi quisnon oſcitanter eas expendere volueric. Na in ſpecie luliani, poſterior inſtitutio cum commemoratione prioris ita fit, vt verba non ad ius ipſum hæreditarium, quud prior habet, referantur, ſed ad partem ex qua inſtitutus eſt. Non enim ita dicit teſtator, Quam hæreditatem reliqui Ti- tio eam Mæuio relinquo,&cæt. His igit ur verbis, Bx qua parte Titium inſtitui,&cæt. oſtendit le velle Tirium hę-⸗ redem eſſe, ſed ita, vt quodad patrem ei adſcriptam attinet cum Mauio poſterius inſtituto concurrat. In exemplo Gaii verba teſtatoris, Quod Titio legaui, adrem legatam omnimodoreferuntur, atque ideo tacitam ademptionem continere dicuntur. dict. leg. ſicut. Quamobrem ſi pone- remus teſtatorem ita dixiſſe, Titio dimidiam partem fundi legos deinde, Qaam partem Titio legaui, eam Seio dole- So: non video cur idem dici non poſſir, quod in ſpecie lu- liani, quam ſupra recitauimus. Nam in exem plis huiuſ- modi dubium non eft, quinteſtator velit, vtrunque hære- dem aut vtrunque legatarium eſſe; ſed quæſtio eſt, quam bartem hæreditatis aut legati capiant. Qnuid, ſi vni totum, alteri pars legetur, aut vni generaliter, alteri ſpecialiter? Ac- curſiani Doctores verba er vulgaribus Dialecticorum ſcri- ptis mutuati rem obſcuraſſe potius, quam explanaſſe, mihi videntur. Nos àratione loqnendi auctorum, quos inter- pretamur, quam minimum deflectentes, exem pla ac ſpecies, de quibus oritur quæſtio, commodius explicaturi ſumus. Po- ne igitur teſtatorem ita legaſſe, Titio fundum Cornelianum lego, Sempronio dimidiam partem eius fundi lego. Qua in ſpecie vulgo creditur nulla coniunctio eſſe, quodteſtator tantum adimat Titio, quantum adſcribit Sem pronio ſecun- dum conſtitutionem luſtiniani, qua derogatum eſt iuri an- liquo⸗ leg. quæſtio. Codic. de leg. Ego vero hos coniunctos
eſſe arbitror- quia hec ademptio non impedit, quo minus ambo ad partes eiuſdem rei vocentur: id quod ex ſupra ſcri- ptis non difficile eſt intelligere. Quod ſi vni generaliter, alteri vero ſpecialiter legatum fit, nulſa coniunctio eſſe in- telligitur: ſed legatum ſpeciale derogat generali. leg. vxorem. 39.§. feliciſſimo. ff. de leg. 3. leg. ſeruis vrbanis. 97.§. vltim. eodem. ritul. Exempli gratia, teſtatoris ſerui omnes vernæ ſunt: ſed ex his quidam ſunt curſores; Titio vernas legauit, curſores Sempronio. In hoc exemplo quamuis ſecundum verba teſtatoris, videantur curſores vtrique legati eſſe,tamen ea ſic interpretamur coniectura voluntatis, quaſi legauerit Titio vernas omnes, exceptis curſoribus Sempronio ſegatis. Generali enim ſermone non creditur eos com plecti voluiſſe quos alteri ſpecialiter legauerat. Ideo autem in ſuperiore ſpe⸗ cie, magis quam in iſta, dicitur eſſe coniunctio, quia in illa Partes indiuiſæ ſingulis attribuuntur ex voluntate teſtatoris, quæ coniunctionem non impediunt: hic ſpecies certæ ſin- gulis debentur, quaſi ex pluribus ſpeciebus vni legatis teſta- tor ademerit vnam,& alteri adſcripſerit. Sed cur non idem dicimus cum Titio optio ſeruorum legatur, Sempronio Sti- chus, qui ex numero ſeruorum eſt? Nam Tirius Stichum optare poteſt,& ſi eum optauerit, coniunctus cum Sempro- nio intelligitur.l. ſi domino Stichus. 10a. ff. deleg. i. Sed lega- tam optionem Titio non perinde accipere hic debemus, ac ſi teſtator ſeruum generaliter legaſſet; quo caſu ſpecies dero- garet generi. Cum enim teſtator non ſimpliciter legaue- rit Titio ſeruum, ſed dederit ei facultatem eligendi quem vel- let, ex ſeruorum numero„hæc verba ſic interpretari nos
Oportet ne fruſtra videantur adiecta fuiſſe, vt Titio quemli-
bet ſeruũ eligere, nullo excepto, liceat. Alia proponitur ſpe-
cies, Cũ quis Titio fundum,& Sempronio fundi vſumfructũ
legauit: Et certum eſt, Tirium& Sempronium in vſufe uctu
coniunctos eſſe,& vſumfructum inter eos communicari.¹l. ſi
alii. f. de vſufr. leg. I. ſi decem. ff. de vſufruct. ear. rer. quæ vſu
conſu. Vtrunque enim legatum Pecialelie eſt; ideoque y
9

1082
mirum non eſt, ſi alterum alteri non deroget. Ac ſi obiece- rit quis ſeruitutem vni legatã eſſe, id eſt, ius fruendi ſeparatũ Aproprietate, alteri facultatem parcipiendorum fructuum, coniunctam cum proprietate, ideoque non videri caniun- ctos proptet rerum ſingulis legatarum diuerſitatem. Not. l. recte dicimus. de verb. ſigniſic. Huic reſpondeo, vtriq; rem eandem, id eſt ius percipiendi fructus ex fundo legatam eſſe: quamuis id ius coniunctum cum proprietate, aliquid pro- prium habeat, quod ſeparatum à proprierate non habet, vt nos alibi oſtendimus, l.³ſi ita ſtipulatus. ff.de verb. oblig. Ar- gumento illud eſt, quod is cui legatus eſt fundus, vſumfru- ctum petere poſſe ab hærede dicitur. leg. Mæuius, 5 fundo. ſf de leg.z. C àA v. VIII. b De coniunctis re& verbis.
¶ Vm præter communem illam&generalem coniunctio- (aubra⸗ inter eos reperitur, qui ad eandem rem vocã- tur, illud quoque accedit, vt fimul& eadem oratione vocen- tur: hi re& verbis coniuncti dicuntur, niſi partes diuiſæ ſint à teſtatore, vt mox docebimus. Exempla huius coniunctionis varia apud Paulũ leguntur c. 1 42. fl.de verb. ſignific. Titius& Mleuihs haredes ſunto, Titius Mæuiuſq;, Titius cum Meuio, &c.l. triplici. Quoniam autem in hoc genereconiunctionis, eandem rem pluribus relinqui,& eos re coniungi neceſſe eſt, quæ ſupetiore capite dicta ſunt de re coniunctis, quaſi hic re- petita intelligi debent, ſicut& ea, quæ dicturi lumus capite ſequenti, de his qui verbis coniuncti ſunt. Nam vbi intelle- xerimus, qui ſint re tantum,& qui verbis tantum coniuncti, facile erit re& verbis coniunctos cognoſcere. Vt enim rei coniunctioni addita coniunctio orationis, ſic à coniunctione verborum detracta partium diuiſio, hoc genus conſtituit. 2 C A4 P. 1I11. De iis qui verbis tantum coniuncti ſunt.
Vm omnia de quibus ante diximus, concurrunt, id eſt, re duo ad eandem rem,& eadem ratione vocantur,& pręterea accedit diuiſio partium coniuncti verbis, non et- iam re, dicuntur. Id quomodo accipiendum ſir, ſupra à no- bis demonſtratum eſt, capit.⁊. vbi diximus, in hoc quoque genere coniunctionis oportere legatarios ad eandem rem vocariʒ ſed propter rei diuiſionem in partes eos dici re con-
lunctos non eſſe. Nec verumeſt, quod nonulli aiunt, ſi
duobus diuerſæ res legatæ ſint eadem oratione, legatarios verbis coniunctos eſſe. leg. huiuſmodi.§. quibus. ff. de lega- tis 1. Cum enim coniuncti non ſint ob diuerſitatem rerum legatarum, vt ſupra oſtendimus, rario non patitur, vr con- iuncti verbis dicantur. Qui igitur ita loquitur inteſtamento ſuo Titio& Sempronio ſingulos ſeruos lego, non tam cõ- iungere, quam celerius dicere velle iudicandus eſt. Argum. leg. ſi ita quis. ff. de hæred. inſtit. Quamuis autem i, quos re & verbis coniunctos dicimus, tacite intelligantur partes ha- bere non minus quam hi, de quibus hic loquimur: leg. legata inutiliter. 19.§. vltim. ff. de leg. 1. tamen quia partium diſtri- butio hic expreſſa eſt verbis teſtatoris, atque ideo eius volun- tas certior eſt, mirari debet nemo, cur his verbis tantum con- iuncti, illivero ramre, quam verbis coniuncti dicantur. Proinde reiicienda eſt eorum opinio, qui putant verbis tan- tum coniunctos eſſelegatarios in hac ſpecie: Titio& Sem- pronio fundum lego, quod partes habeant ex voluntate te- ſtatoris. d. triplici. Nam in hac cõiunctione verborum ‚ma- xime ſpectantur verba teſtoris, quamuis in coniunctione re- ali, ad mentem ſolam plærunque reſpiciamus: veluti cũ quę- ritur quantitate duobus legata, an eadem res legata eſſe am- bobus intelligatur. Id enim non tantum ex verbis, ſed etiam ex mente teſtatoris iudicandum eſſe docuimus. Duo igitur ſunt neceſſaria in hacconiunctione, quorum vnũ cum miſta etiam coniunctione commune, alterum huius coniunctio- nis proprium eſt. Non enim ſolum verba hic requiruntur, quæ coniungendarum perſonarum vim habeant, ſed etiam, quæ ad rem in partes diuidendam apta ſfint: vt in hoc Pauli
exemplo, Titio& Seio fundum æquis parribusdo lego dicta
leg. re coniuncti. In quo tamen, quia aliquid ambiguita- ris eſt, ſpectanda eſt voluntas teſtatoris. Nam his verbis te- ſtatoris non ſolum coniunctionis, ſed etiam celeritatis X
4
Sicut& cum auobus ſeparatim legatur cadem res, osre legatarios eſſeintelligimus, niſi teſtatorem contra
Franc. Duareni(omment. compendii cauſa vti ſolent. dict. leg. ſi tta quis. ff. de hæred. in-
ſtitus. Sed cum verba coniungendi vim habeant, facile creditur coniunctio eſſe, niſi contraria voluntas appareat.
coniun-
ſenſiſſe oſtendatur. leg. ſi pluribus. ff. del. 1. Nec mirari quiſ. quam debet, cur exemplo vſus ſit Paulus ambiguo,& in quo ad coniunctionem faciendam aliquid deſit. Nam exempla, quæ docendi cauſa hic traduntur fere, ſimplicia ſunt ac bre⸗-
uia, vt in eis quædam interdum ſuppleri debeant: alioqui ne
valeret quidem le gatum in hoc Pauli cxemplo, in quo no- men fundi minime expreſſum eſt. leg. ita ſtipulatus. ff. de verb.oblig.leg. poſt.. gener.ff. de iure dot. idque videtur ſen- ſiſſe Paulus, cum ait, non couiunctos eſle, ſed videri, de his loquens, tam quire, quam qui verbis coniuncti dicuntur, dicta leg. re coniuncti. Nec diſſimiliter lureconſulti„diſ- ſerentes de conditione arbitraria, vtuntur his exemplis, Si decem dederit, Si Alexandriam ierit: cum tamenaccidat plerunque vt nec Alexandriam ire, nec decem dare in arbitrio noſtro poſitum ſit. leg. ſuus quoque. ff. de hęred. inſtitu. jeg. vltim. fl.de condit. inſtitut. Atque hinc cognoſcitur vſus ex- emplorum„quæ in quaque re demonſtranda adducuntur à lureconſultis,& cur Paulus ea breui conceptione verborum vſus ſit. Sufficere enim ei viſa eſt ea formula, qua admone- mur, quories ex verbis apparet, teſtatorem coniungere vo- luiſſe legatarios,& quaſi in vnum corpus redigere, eos vere coniunctos eſſe,&cæt. Sed quia de hoc exemplo alius etit Poſtea deinde locus, iam ad alia tranſeamus, in quibus quæ- ritur de particularum vi& proprietate in ratione coniungen- di. Et certum eſt, ſi teſtator diſiunctiua patticula vlus ſit, hoc modo, Titio, aut Sempronio lego, coniunctionem lega- tariorum plerunque intelligi, quod diſiunctiua parricula pro coniunctiua accipiatur, leg. ſa pe. ff. de verb, ſignific. leg. cum quidam. Codic. eod. Nec video, cur idem non dicamus de ea, quam aduerſatiuam vocant: vt puta, Titio dimidiam, Sem- Pronio autem dimidiam lego. Ac reſponſum Scæuolæ, quod nonnulli pro contraria opinione adducunt, nihil adrem per- tinet, vt infra oſtendemus capit. 15. lib. 2. leg. Lucius.§. qua habebat. Idem dicendum eſt de nominibus, quæ collectiua dicuntur:vt Filiis meis, aut libertis meis lego: Filii mei, aut li- berti mei hæredes ſunto. leg. interdum. ff. de hæred. inſtitu. leg. qui quartam.§. vltim. ff. de leg. 1. Idem& de diſtributi- uis. veluti, Quiſquis mihi hares erit,& Titius filio meo hæ- res eſto.leg.vlt. C.de impub. Tractari ſolet quæſtio de dua- bus orationibus, quæ parricula copulatiua connectuntur: vt Puta, Tirio fundum lego,& Sempronio fundum lego. Et ple- riq; exiſtimant, legatarios verbis coniunctos hic eſſe, quod,& ſyllaba coniunctionẽ facere dicatur, I. ſi ita quis. ff. de hered. inſt. l. ſi haredi plures. ſf. de cond. inſt. Verum in hac coniun-
Gione, non tantum complexus orationum, ſed etiam nomi-
num requiritur, vt Paulus ait, l. triplici. f. de verb. ſign. Pro- inde cum in diuerſis orationibus ſeparata ſint nomina here- dum aut legatariorum, non vicina, non coniuncta, non vni- ta: verius eſt, eos minime cõiunctos eſſe. Nec admittendum
eſt, vt copulatiua oratio maiorem vim habeat, ad coniunctio-
nem hanc inducendã, quaà ſoluta, quæ copulatiuæ ſimilis eſt: yt cum dicimus, Titio fundum lego, Sempronio fundum le- g0. Itaq; coniuncti verbis non ſunt legatarii in hac ſpecie, Ii- tio& Mæuio vlumfructum lego,& ſi Titius capite minutus fuerit, eidem vſumfructum lego, quo caſu Titius ex repeti- tione vſumfructum habeat. leg. 3. ff. qui. mod. viusf. amit. Quamuis enim vtrique idem vſusfructus legatus ſitideoque ſintre coniuncti, tamen quia nomen Titii in repetitione coniunctum non eſt cum nomine M æuij, ſed ab eo potius ſe⸗ paratum& remotum, coniuncti verbis non dicuntur. Spe- cies veroilla apud Scæuolam huic diſſimilis eſt, Prædiolum meum dari volo libertis libertabuſque meis,& quos hocte- ſtamento manumiſi,& Seiæ alumnæ meæ,&cæt. quia no- mina legatariorum, aut demonſtrationes, quæ nominum vi- ce ſunt, coniunguntur. leg. Lucius. 90.§. Lucius- ff. del. 2 Hec de verborum coniunctione, quę tam ad miſtam, quam ad ei quæ ſinere eſt, pertinet, vt ſupra admonui. Ex quo perſpicu eſt, quam inepta ſit quæſtio hic agitata à quibuſdam, de co 9 lectiuis nominibus, an apta ſint ad faciendam coniunctioo. 3 verbo⸗

——
Sneufen a ——
—
In Tit. Deiure acereſcendi, LiberJ. 108;
verborum, an miſtam,&c. Nam ſi quis ita dixerit. Flüism eis fundum lego: coniunctio miſta eſt. Si Vero ita dixerit, Fil s meis fundum lego ęquis partibus, coniunctio tantum eſt ver- borum. 1.—..,„ 2 De eßFectu coniunctionis& iure accreſcendiiquodex ea oritur. CA pPb. NX b PxX hac coniunctioue naſcitur ius accreſcendi de auo in ſti⸗ L uta eſt hic à nobis diſputatio. Nã ſi plures coniuncti ſint, Vel in hereditate, vel in legato,& pars alicuiꝰ defecerit, ve re- pudiatione ‚velalio modo, ea cæteris accreſcit: necrefert, quomodo coniuncti ſint.§. his ita. C. de cadu. tollend. Cum enim Titio& Semßronio( exempli gratia] fundus Corne- lianus legatus eſt, Titio omittente parté ſuaam, Sempronius ideo totum fundum obtinet, quia re vera ei legatus eſt, led i- ta vt vtroq; concurrente pattes fiant. l. coniunctim. ff. del. 3. Olim lege lulia& Papia, non capientis pars fiebat caduca;,& fiſco acquirebatur. Qua lege excipiebantur liheri quibus ſer- uabatur ius antiquum: vt auctor eſt Vlpianus in Inſtirutioni- bus. Verba eius hæc ſunt tit. de leg. Non concurrente altero, pars eius alteri accreſcebat. Sed poſt legem luliam Papiam Poppæam, noncapienris pars caduca fir. Idem tit. de caducis. Quod qyuis ſibiteſtamento relictum, ĩta vt iure ciuili capere poſſit, aliqua ex cauſa non ceperit, caducum appellatur, velu-
ti ceciderit ab es. Verbi geatia, ſi celibi, vel Larino Iuniano le-
gatuim fgerit, nec intra dies centum, vel cœlebs legi patuerit, vel Latinus ius Qu'rirum conſecutus ſit, aut ſi ex parte hæres ſcriprus. vel legatarius, ante apertas tabulas deceſſerit, vel per- ger factus ſit. Hodie ex conſtitutione Imperatoris Antoni- ni, omnia caduca fiſco vindicantut, ſed ſeruato iure antiquo liberis& parentibus. Et paulo poſt: Item liberis& pa- rentibus vſq; ad terrium gradum lex Papia ius antiquum de- dit, vt hęredibus illis inſtitutis, quod quis ex teſtamento non capit, ad hos perrineat, aut totum, aut exiparte, prout perti- nere poſſit. Hæc Vlpianus ſcribit in lInſtitutionibus: ex quo intelligimus, inter coniunctos non ſemper fuille locum iuri accreſcendi. Et hanc ob cauſam lIureconſulti vereres ad legem Papiam, id eſt, ad interpretationem legis Pa- piæ de coniunctis diſſeruiſſe videntur. Sed luſtinianus Co a- ſtitutione ſua ſuſtulit omnia caduca,& emendata lege Papia, quæ tempore bellorum ciuilium, fiſci augendi cauſa lata fae⸗ rat, ius antiquum reſtituit. C. de caduc. toſſ. Quod autem di- ximus, nihil referre, quomodo coniuncti ſint hæredes, aut legatatij, id plenius& accuratius explicandum eſt. Ac in pri-
mis illud certi iuris eſt, ſi ex coniunctis te rantum, portio ali-
cuius defecerit, eam accreſcere cæteris, quamuis coniunctim & eadem oratione vocati non ſint à teſtatore.§. ſi eadem. Inſtit. de leg. l. 1.§. interdum. ff.de vſufruct. accreſcen. leg. hæc ſcriptura. l. ſi ſeparatim. ff. de cond.& demonſt.§. his ita. O. de cad. tol. Quod multo magis dicendum eſt de his, qui re ſimul& verbis coniuncti ſunt. De his qui verbis rantum con- iuncti ſunt, diſſenſio eſt. Verum exiſtimo ius accreſcendi in- ter hos quoque eſſe, quamuis ab initio partes habeant ex vo· luntate teſtatoris: quia diuiſio in partes huiuſmodi, quæ in. certæ ſunt, non facit quominus ad eandem rem vocentur. Et hæc ſententia noſtra auctoritate veterum haud dubie niti- tur. Pomponius capit. 16. de leg. i. ſcribit, ſi teſtator Titio & poſthumis viriles partes darè voluiſſet, vel etiam id ex- preſſiſſer, totum legatum Titio deberi, non nato poſthumo. J. ſi duob.§. vit. Caius& Metianus aiunt, ſi quis ex parteè te,&
ex parte poſthumũ heredé inſtituerit, legatũve ſimiliter vel
fideicommiſſum dederir, eo nõ nato, torum adte pertinere, quaſi ab initio tibi ſolido relicto.l. 7. fI. de reb. dub. Iuſtinia- nus in Conſtitutions ſua de caducis tollendis, aperte ſtatuit ius accreſcendi eſſe inter eos, quibus aliquid coniunctim re. linquitur:& ait coniunctos proptet vnitatem ſermonis qua- fi in vnum corpus redactos elſe. Ex quo intelligimus eum
oqui de ea etiam coniunctione, quæ verborum tantum eſt. cui conſenraneum eſt,& quod idem ſecribit in Inſtitutionibus tit. de legat. Si eadem res duobus legata ſit ſiue coniunctim, ſiue difiunctim ſi ambo perneniant ad legatum: ſcinditur inter eos legatum, Si alter deficiat„ quia aut ſpreuerit lega- tum, aut viuo teſtatore deceſſerit, vel alio quoquo modo de. f ecerit, totum ad collegatarium pertinet. Coniunctim au-
tem legatur, veluti ſi quis dicat, Titio&e Seο hominem Sri⸗ chum dõ lego. Diſiunctim ita, Titio hominem Stichum dG lego: Seio hominẽ Stichũ do lego. Sed& ſi expreſſerit eundè Hominẽ Stichũ, ęque diſiunctim legatũ intelligitur. Nec mo- uerè nos deber, luſtinianus ibi exemplu afferat miſtæ tantu coniunctionis, cum generaliter dicta ebeant generalitèr ac- cipi, nec ea exemplis reſtringatur l. reg ula. ff. de iuris& fact. ignor. Nam qui coniunctionem hic nullam eſſe aſſerunt, ſed ertiwatſopendpodias quandam loquentis, mihi non videntur ſententiam Pomponij ſatis percepiſſe, de qua diſputatut à nobis lib. 2, c. 13. Cur autem ius accreſcendi ceſlat, cum duo- bus alcernis annis legatus eſt vſusfructus, meo iudicio non valde obſcurum eſt, cum res diuerſas magis quam partes eiuſ- dem rei habeant ex teſtamento,& teſtator certas partes non pro indiuiſo fingulis attribuat. l. 2. ff. quibus mod. vſusfr. a- mit. Sed etſi partes vſus fructus inſertæ ac indiuiſæ lingulis attribuantur, placuit veteribus ius accreſcendi non eſſe, leg. i. in princ. l. 4.. penul. ff.qe vſufruct. accreſc. hac vt opinor, rationè quia cum vnaquæq; pars hęreat perſonæ, cui adſcri- Ptaeſt à teſtatore, deficiente perſona finitur,& ad proprieta- tem redit.§. finitur. Inſt. de vſufruct. Et hoc inter propriera- tem& vſumfructum intereſt.
De iure non decreſcendi San coniuncri a9 initio Puartes, an ſolidum potius habeant.
& m duobus ſepaxatim res eadem legatur, ſinguli ab in⸗ Ditio ex ipſa oratione verbſque teſtatoris ſoliduin ha⸗ beut: idque oſtendit Iuſtinianus in conſtitutione ſua de ca- ducis tollendis, cum ait: Sermo teſtatoris omnibus prima facie ſolidum aſſiguare yiderur. Dicitur enim prima fa- cie, id eſt, primo aſpectu, aſſignari, quia id verborum enun- tiatio ſtarim oſtendit. Sed vrconcurremte vtroque legatario partes fiunt ex teſtatoris volũtate,& alterius petitionelegatũ alterius minuitur: ira non petente vno ſolida res apud alte- rum remanet, non quaſi accreicens ei, vt legatum augeri vi- deatur, ſed quaſi nullius concurſu diminuta„vt luſtinianus ait. Solidum ergo hic aliter accipitur, quam apud VIpia-
num& Caium in Iaſtitutionibus titulo d legatis, qui ſoli-
dum deberi ſingulis cum dicunt, non partes fieri, ſed vni rem, alteri æſtimationem præſtari volunt. Atque hine natum eſt diſcrimen iuris accreſcendi,& iuris non decreſcendi„tri- tum& peruulgatum apud noſtros interpretes. Veteres ta- men acereſcere hic eriam dicunt partem deficientem, magis quam non decreſcere, nec tam ſubtiliter hæc diſtinguunt quam à luſtiniano factum eſt. l. 1.§. interdum. ff. de vſutruct. accreſc. l. hæc ſcriptura. l. ſeparatim. ff.de condit.& demonſt, Spectarunt hi voluntatemteſtatoris, magis quam verba in ratione loquendi: luſtinianus ad expreſſionem vetborum magis reſpexit. Hæc de coniunctis re rantum. Coniun-
cti verbis tantum dicuntur à Paulo partes ſemper habere, I.
re coniuncti. ld eſt(vt Vlpianus loquitur) etiamab initio, leg. plane.§. ſi coniunctim. ff. de leg. primo. Quod recte,& ve- re dicitur, habita ratione verborum teſtatoris. Sedſi ad vo- luntarem magis, quam ad verba reſpiciamus, omnibus con- iunctis, cuiuſcunq; generis ſint, totum videtur legatum eſſe. leg. idem Neratius. ff. de vſufr. l.vtrum. ffde reb. dub. Hinc Cellus, Coniunctim, inquit, hæredes inſtitui, aut coniun- ctim legari, hoc eſt, totam hæredicatem,& tota legata eſſe ſingulis data, partes autem concurſu fieri. l coniunctim. ff. de leg. 3. Et Vlpianus in Inſtitutionibus tit. de legatis, ait, coniunctos facere partes concurſu. Hoc igitur inter re con- iunctos,& verbis coniunctos intereſt, quod re coniuncti ex verbis teſtatoris habent ſolidum, ſed partes ex interpreta- tione voluntatis: contra„ verbis coniuncti ex verbis par-
tes, ex voluntate ſolidum habent. Sicut enim re coniunctis
ptima facie ſolidum dicitur aſſignatum eſſe, quia id ſtatim ex
verborum conceprione apparet, ita verbis tantum coniunctis
teſtator prima facie partes attribuere videtur. Dicam id pla- nius, ſi potero, vr diſtinctio hæc verborum ac voluntatis facilius intelligatur. Gum tetantum coniuncti ſunt legata- rij, verba teſtatoris, quib. ſolidum aeie lingulis aſſignatur,
8 1 4⁴— 1 3 4.-—“ 3 —
*
2*

1
10*84 PFranc. Duareni(omment.
interpretamur, quaſi exceptione addita ex mente eiuſdem, b Niſi concurrant legararij,&. Sin autem verbis tantum con- iuncti ſint, verba quibus partes ſingulis attribuuntur, cum exceptione accipimus, niſi alter non petat, quaſi ſolidum co caſu penes alterum remanere debeat ex voluntateteſtato- ris. Cum igitur maior ſit vis atq; poteſtas expreſſæ voluntatis, quam tacitæ,(vt diximus capit. 9.) concladendum videcut ex iã dictis ita diſtinguendos efle coniunctos retantum ab iis qui verbis tantum coniuncti ſunt, vrhos ab initio partes, illos ſo- lidum habere: in his ius accreſcendi, in illis vero non dect- ſcendi potius eſſe dicamus. Quæſtio eſt de iis, quite& Ner. bis coniuncti ſunt. Sed verius eſt, eos partes habere,non ſo- lidum ab initio. Moueat me ViIpiani verba c.34: de 1.1 ·Si con. iunctim res legetur, conſtat partes ab initio fieri,& quæ le-
quuntur in eodem loco. Nam&ſi teſtatoris voluntas Pattes diſtribuentis obſcurior ſit in hac coniunctione miſta, nec tà
diſerte verbis expreſſa, quam in ea quę verborum tantum eſt: tamen videtur ad eam expreſfionem propius accederce. Qua- re ſimiliores hi exiſtimandi ſunt ijs, qui verbis tantum, quam qui retantum coniunguntur. Præterea conſtitutio Itiſtiniani de ſolido loquens,& iure non decreſcendi, adre coniunctos tantum perrinet, quos prima facie ſolidum habere luſtinia- nus ait: vt vel hinc ſatis appareat, in cæteris omnibus, qui aut verbis tantũ, aut re fimul& verbis coniuncti ſunt, diuerſum ius eſſe. Effectus autem huias diſtinctionis, exſequentibus quæſtionibus apparebit, ne quis forte exiſtimet, nos de ver- Pis tantum inaniter hic contendere.
An inter eos, qui omnino cuniundti ſunt, ſit ius 2 accreſcendi. C A P. XII.—
I FVlgaris quæſtio eſt, an inter ecs, qui omnino coniun-
N iſunt, locum habeat ius accreſcendi. De qua quid fentiendum fit, non difficile eſt ex capite primo& ſecundo cognoſcere. Itaque ſatis erit, leuiter in hoc loco id attingere, quod pluribus ante explicatum fuit. Et certum eſtin primis, in hæreditate ab inteſtaro, ius eſſe accreſcendi, quamnis nul- la ſit talis co niunctio, qualem hic deſcripſimus. Sed& ſi vnus tantum ſit heres aut legatarius, conſtat eum non poſſe pro parte acquirere, pro parte repucdiare, l. 1. ff.de acquir. hær. l. ſi cui res. 60. ff.del. z. adeo vt ſi forte hæres ſcriptus ſit, non ex aſſe, ſed ex parte, reliqua pars ei accreſcat. l. interdum.§. 1. ff.
de hæred. inſt. Sed cum plureshæredes ſunt ex teſtamento,
aut plutes legatarii, pars vnius deficiens accreſcit alteri pro- per cõiunctionem, vt ſupra diximus. Eſtq; hoc ius accreſcen- di, de quo hic ꝓprie loquimur. Illud inter hæredes teſtamẽta- rios& legatarios intereſt, quod nunquam accidit, vt cohæ- redes coniuncti non fint, ac idcirco Iureconſ. ſine diſtinctio- ne admittunt inter eos ius accreſcẽdi.. his ita. C. de cad. tol.l. hæredes ſine partibus.§ 3½. ff. hæred. inſt. Inter legatarios ve- xo, ita demum ſi coniunctim eis legatum ſit l.. ſf. de vſufr. ac- c eſcen. Nam etſires diuerſæ intereum legentur pluribus le- gꝛtariis.l. huiuſmodi.§. quibus. ff.de l. r. ita vt in eandem rem non concutrant: tamen neceſſe eſt omnes hæredes ſcriptos eodem teſtamento, quocunq; modo ſo riptifuerint ad eandẽ hæreditatem vocari. Qua de re ſupra c.. 6.
L A P. X III. Cum legatur ſeruo communi, an inter dominos tan- quam coniundtos, ſit ius accreſcendi.
7 Eterum hæc fuit lententia, inter dominos nec coniun-= V Gtionem, de qua hic loquimur, nec ius accreſcendi eſle
cum ſeruo communi legatur. Quam ſententiam tefert Gel-.
ſus filius, cap. 20. ff. de legat. 2. Et Proculo inquit placebar, x à patre ſic accepi, quod ſeruo communi legatum ſit, fi al- ter dominorum omitteret alteri nonaccreſcere. Non enim
coniunctim, ſed partes videri legatas. Nam ſi ambo vindi-
carent, eam quemque legati partem habiturum; quem in ſeruo haberent. Non enim hic duobus eandem rem(quod in coniunctione necefſarium eſt.) ſed vnitantum legat teſta. ror, id eſt ſeruo: quamuis poteſtate iuris acquiratur ſingulis dominis per ſeruum, pro parte domiaica, ideo que partes le-
gatæ hic efle dicantur. Partes enim legatæ intelliguntur
quadam iuris iuterpretatione. Sed quia verba teſtatoris nõ ad dominos, ſed ad ſeruum referuntur, eæ coniunctim legatæ dici non poſſunt, vt admonuimus ſuprac. ĩ. Et certum eſt, 5 verba ad dominos relata eſſent, eos pro æquis partibus, non pro dominicis, legatatios fore. I.legata inutiliter.§.vlt. ff. del. I. Acpartes dominicas attribuere legatarijs, neſcio quomodo alienum eſſe videtur à coniunctione teſtamentaria, de qua diſſerimus. Idq; Vlpianus ſignificat c.i.ff. de vſufr. accreſcen. his verbis: Et licet dominis vſusfructus non æquis partibus, ſed pro dominicis acquiratur, tamen perſona ipſius non do- minorum, inſpecta,& c. Nec vero coniunctionem hicmeti- mur, ex perſona eorum, quibus acquiritur, ſed quibus legatur.
Quare vt coniunctio eſt, cum quod legatur duobus, vni ac-
qufritur, I. ſi duobus. 41. de l. i. ira è contrario, cum res vnile- Sata duobus acquiritur, nulla coniunctio eſt. Alioqui ſi po- namus vni legatum eſſe, qui cum alio ſocietatem coierit, vi- debitur coniunctio eſſe inter ſocios, quibus legatum acquiri- tur partibus locietatis. Quod nemo vnquam, opinor, dixit, aur poſthac dicturus eſt. Et hæc ad explicandum Proculi Cel- ſique patris fententiam adduximus, quam retulit rantum Celſus iunior, nec eam aperte ſequi auſus eſt/ vt coniicere li- cety quod non improbabile videatur, legatarios in eaſpecie comunctos eſſe. lulianus ramen apud Vlpianum ſcribit, ſ communi ſeruo vſusfructus ſit relictus, altero ex dominis repudiante, velamittente vſumfructum, totum adalterum pertinere, inſpecta ſerui ipſius magis, quam dominorum per- ſona. l. 1.§. 1. fl. de vſufr. accreſc. Nam quia vſusfructus hæret in perſona ſerui, quandiu viuit ſeruus, arg. l. inter antiquam. l. vlt. C. de vſuf. quoties non poteſt vtriq; domino acquirere pro parte dominita, alteri totum acquirit. l. 1.§. communis
ſeruus. ff. de ſtipul. ſer. I. Plautius. ff. ad legem Falcidiam.l.ve-
rum.§. ſeruo. ff. pro ſocio. Hac igitur ratione, quod decedit vniex dominis, alteri accedit quaſi coniuncto, tamerſi vere
coniunctus non ſit: idque propter ſeruum, in cuius perſona
hærer vlusfructus, vriam diximus. Proinde mortuo ſeruo ceſſat hæc acquiſitio, l. mihi pure. 61. f. de I. 2. quamuis vſus- fructus iam quæſitus domino per ſeruum, mortuo ſeruoho- die non finiatur.l. vlt. C. de vſufr. Er hæc de re legata ſeruo
communi, non etiam de hæreditate accipienda ſunt. Si enim
ſeruus communis hæres inſtitutus ſit, omirtente vno ex do- minis, tacito iure partes alteri accreſcunt. l. ſeruus. 6⁶. ff. de acquir. hæred. Ne ſcilicet teſtator pro parte teſtatus decedat: leg. ius noſtrum. 6. de reg. iur. Nec dubium eſt, quinſius accreſcendi locum habeat in hæreditate„ etiamſi nulla
ſit coniunctio inter hæredes. C. quando nonpet part. l.ſier
pluribus. fl. de ſuis& legit. hæred.
CA v. XIIII. Inter evs qui ſuccedunt ab inteſtato, eſſe ius aecreſcendi nõtamen in liberorum Faicidia.
4½ Iximus, inter eos qui ſuccedunt ab inteſtato, ius eſſe ze- Lereſcendi, quamuis coniuncti non ſint hoc genere con- iunctionis de quo ante diſſeruimus. Videtur enim lex quo- dammodo eosconiungere vr pleriq; atbitrantur non abſur- de, ſed præter morẽ loquendiveterum iure lureconſultorã, apud quos nulla coniunctionis huius, quam vulgo legalem vocantsmentio reperitur. Sed eur lotum habeat hic ius accre- ſeendi, docuimus ſupra c.:1. Succedentes autem ab inteſtaro vocamus eos, quibus lege defertur hærediras ſine teſtamen- to: dequibus, Vlpianus capi. 1. ad Senatuſc. Tertull. Sin e⸗ mo filiorum, eorumve, quibus fimul legitima hæreditas de- fertur, volet ad ſe eam hæreditatem pertinere: ius antiquum eſto. Hocideo dicitur, vt quandiu vel vnus fllius vult legitimã hæreditatem ad ſe pertinere, ius vetus locũ non habeat. ltaq; ſi ex duob. alter adierit, alter repudiauerit hærediratẽ, ei por- tio acereſcet:& ſi forte ſit filius& patronus, repudiante filio patrono defertur. Et Marcellus c. 9. de ſuis& legit. hęredib. Si ex*plurib. legitimis hæredibus, quidam omiſerint adire hære- ditarem, vel morte, vel qua alia ratione impediti fuerint, quo minus adeãt: reliquis qui adierint, acereſcit illorum portio:& licet decefletit ante ꝗᷓ accreſceret, hoc ius ad hæredes eorum Puinet. Alia caula eſt uuſtiruti hęredis,& cohęredis ſubſtituii:
huic

1,
8
7
11
n ae vk. SoM enum te drreüert armnui mun Drres aſbtauft, nier wurr parres altetiwqcfml e 4. g.m. Necchat locan hadent in bareden 4 Nounrt brredes(. uniuu e unK egt Are4
C. 4 v. XRI
8— *—— ———* 3 3 ſ .— ——— ——
7
In Tit. Deiureaccreſcendi, Liber I.
huic enim vino defertur ex ſubſtitutione hæreditas: non etiã ſi deceſſerit, hæredem eius ſequitur. Idem dicendum eſt de iis, qui ſuccedunt iure tantum Prætorio accepra bonorum poſ- ſeſſione: de quibus Vlpianus& Caius tit. de bon. poſſ. In bo- norum polſſeſſione ſciendum eſt, eſſe ius accreſcendi. Proinde ſi plures ſint, quibus bonorum poſſeſſio competat, quorum vnus admiſerit bonorum poſſeſſionem, cæteri non admiſe- runt: veluti quod ſpreuerunt ius ſuum, aut tempore bono- rum poſſeſſionis finito excluſi ſunt, aut ante mortui ſunt,
Jaam petierint bonorum poſſeſſionem. ei qui admiſit, accre-
ſcunt etiam eæ portiones quæ cæteris competunt, 6 petijſlẽt bonorum poſſeſſionem. Atq; ita intelligendum eſt reſcriptũ Gordiani, cuius hæc verba ſunt: Qup ties pluribus liberis, ceſſante legitima ſucceſſione, bonorum poſſeſſio defertur- beneficium edicti perpetui qutbuſdam omittentibus, js lolis qui bonorum poſleſſionem agnouerunt, portionen nõ pe- tentiũ accreſcere, in dubiũ non venit. C. quando nõ pet. part. pet. accreſcan. Quod enim Gordianus ait, Ceſlante leg tima ſucceſſione, ſic accipiendum puto, vt non tantum inter eos, quibus legibus& iure ciuili defertur hæreditas, locum habeat iusaccreſcendi, ſed etiam inter eos, qui ſuccedunt iure taniũ Prætorio, veluti liberi emancipati.. emancipati. Inſt. de hæ- redit. quæ ab inteſt. defe.§. emancipatos. Inſtit. de exhære. lib. Quanquam ea verba, quæ ambigua ſunt, aliter quoque accipi poſſunt, vt dicemus c. 20. Sed& inter eos qui exhęredati ſant quibus competit querela teſtamẽti inofficioſi, ius accre ſcen- di locum habet. l. ſi ponas.§. vlt. ff. de inoffic. reſta. Ac per- inde eſt, ac ſi teſtator inteſtatus omnino deceſſi ſler. Quere- la enim vnius, totum teſtamentum rumpit,& patrẽ familias
teſtatum facit.l. vlt. eod.tit. Ex iam dictis naicuur quæſtio
multurn agitata, an ius accreſcendi habeat locum in legitima parte filiis debita, olim ex lege Falcidia, nunc vero ex No- uella conſtirutione luſtiniani, quæ ſemis eſt, aut triens, ſe- cundum numerum liberorum,&c. Auchent. detricnt.& ſe- miſ. Pone quiuque filios eſſe, qnocum vnus vel dece ſſit, vel repudiauit partem ſuam: an quatuor reliqui ſemiſſem inte- grum habebunt? Et probabilius eſt ceſſare hic ius accreſcendi, cum lex deferens hanc partem filiis ad nnmerum eorum re- ſpiciat. Auth. de triente. quod non accidit in hære ditate, de qua diximus c. i. ac ne in portione quidem debita patronis, in qua dicitut eſſe ius accreſcendi. Sed& aliis argumen tis hæc
opinio à pleriſque defenditur, quæ mihi firmum ſolidumꝗ;
habent. l. ſiue.§. ex duobus. ff. de iure pat. Huius generis illud
eſt, Sine coniunctione non eſſè ius accreſcendi, niſi in hære-
ditate& vſufructu: at bonorum portionem hanc non hære-
ditatis eſſe. leg. Papinianus.§. quarta. ff. de inoffic. teſt. Sed nugas iſtas iam omittamus.
C A P 0 XV. Anin contractibus ſit ius accreſcendi.
¶ Vmin contractibus interdum aliqua ſit coniunctio, ſi-
cut in hæreditatibus& legatis, dubitari poteſt, an inter contrahentes ſir ius accreſcendi: vt puta ſi mihi& Titio ſtipu- latus ſim decem; qua in ſpecie Pomponius ſcribit ſola quinq; mihi debeti,& quod inutiliter ſtipulatus ſum extraneo, non
augere meam pattẽé. j. ſi mihi. f. de verb. oblig.§. quod ſi Anie
Inſt. de inut. ſtipul. Atq; hine generaliter concludere ſolent mterpretes, in contractibus non eſſ e locum iuri accreſcendi.
Si quis tamen velit tergiuerſari, contrariæ opinionis tuendæ
cauſa dicet forte probabiliter in ſpecie illa Pomponij, ſtipula-
tionem ab initio non conſtituiſſe in perſona extranei, ideoq;
mirum non eſle, ſi ea pars alteri non accreſcat. Nam ne in le-
gatis quidem erat ius accreſcendi tem pore Pomponi, cum
legatum ab initio non conſiſtebat in perſona legatarii. l. pla- ne.§. ſi coniunctim. l.huiuſmodi.§. Titio. ff. de.i. Vndeexi- mant quidam, in ſpecie Pomponii locum fore iuri accre- ſcendi,ſi forte lex ciuitatis aut municipii ꝑmittat alii ſtipulari, & extraneus cui ego ſtipulatus ſum, nolic partem habere, Ve- rum probabilius mihi videtur„ ne hoc quidem calu eſſe ius accreſcendi. Leges enim de iure accreſcendi in hærediratibus & legatis latę ſunt, quarum ante meminimus cap.i. l. ſ. ff. de
vulg.&pup. Nec vero vHacxtas lex, quæ ad contractus ꝓprie
5
Pertineat, rametſ leges voluntagem certam contrabentium ſeruari iubeant, ſiue de iure accreſcendi, ſiue de alia te aga- tur, quæ iuris publici non ſit. Adde quod cum tam multi variique loci vbique diſperſi occurrant de iure accreſcendi, nullum tamen caput de conttactibus reperitur. Nam titu- lus de vſufructu accreſcendo, ad legata haud dubie pertinet: quod vel exempla, quæ ſub eo titulo leguntur, ſatis demon- ſtrant. Et ineptam eſt, quod in contrarium adducitur ex Vl- piano capit. i eiuſdem tit. vbi loquitur de vſufructu conſtitu- to. Conſtituitur enim vſusfructus„qui legatus eſt. Præ- terea Inſtinianus in cõſtitutione ſua de caducis tollendis, qua- ſi ex profeſſo diſſerens de iure accreſcendi,& in quibus caſi- bus locum habeat oſtendens, de hæreditatibus loquitur, le- gatis,& donationibus cauſa morris: nec vlterius progreditur. Deinde non eſt eadem rario conrraqtuum„ quæ hæredita- tuw aut legatorum, cum vltimas voluntates plenius inter- pretemur. leg. in teſtamentis. ffide reg. iur. Proinde ſi quis ſibi ſtipulando. non cauit, vt roruas ſibi acquireretur, id ipſius culpæ imputandum eſt dict. ſeg. ſi mihi. Certa tam en volun- tas contrahentium ſeruanda eſt pro lege, l. iuriſgentium.§. Prætor ait. ff de pact. quamuis nulla lex de iure acccreſteudi in conttactibus lata ſir, vr iam deximus, Nec refert an ſtipula- latio ſit, an alius contractus. l. ſemper in ſtipulat. ff. dereg. iur. etſi,n dubio fiat interpreratio contra ſtipulatoren: nec facile interpretemur, ſingulis promitti aut deberi ſolidum,
niſi aliud appareat. leg. quicqyuid ff. de verb oblig. S1 igitur
ſtipulatus fum mihi decem,& Titio eadem decem: quia ſo- lidam hac ſtipulatione continetur in perſona vtriuſqae, Ti-
tio nonpetente decem incegra obtineo, quaſi ure c reſecen-
di, aut potius non decreſ enai. Ide mq; eſt dicendun,& cum res iudiuidua, veluti ſeruitus, in obh'gationem deducta eſt. Exempli gratia, ſi fundum veadend„mnhi& vicino ſecuieu- tem recipiam. Quo caſn adiectio vicini pro ſaperuacua ha- betur,& rota ſerditus ad me pertinet. l. proprium. ff. com. præd. Natura enim tei quæ indiuidua eſt, non paticur, vt quicꝗq uam ex ea decre ſcat, aut minuatur. Qnid ergo dicemus: ſi res natura quidẽ ſui diuiſonem recipiat, ſed camen ſine in- commodpo contrahentium non poſſit diuidi? Iabolenus ex facto conſultus, de fundo quern ſibi& Titio quidam emerat, reipondit Titii perſonam pro ſuperuacua accipiẽdam eſſe,& totum fundui ad emptorem pertinere. leg. fundus ille. ff. de contrah. emp. Et recte quidem labolenus in venditione pro- Pter naturam iudicioram bonæ fidei, in quibus id quod bo- num& æquum eſt, tantum ſpectatut.§. in bonæ fidei.Inſtut. de act. ſicut in ſtrictis, quod expreſſum eſt, velactum eſſe ap- paret. Non enim ei æquum videbatur, emptorem& vendi- torem præter conſilium& propoſitum ipſorum, in commu- nionem incidere. Argum. l. ſi quis aliam. ff. de ſolut. De re- ſponſo Scæuolæ, quod huic videbatur contrarium eſſe, dice-
nmaus alibi, l. vxorem. 38.§. agti plagam. ff. de leg. 3.
De donatione tam inter vinos quam mortis cauſa: de mortis cauſa capione, Caßignatione liber- torum. C A P. XVI.
Vſtinianus in conſtitutione de caducis tollendis, oſten- 1 quæ à ſe conſtitura ſunt de iure accreſcendi, locum ha- bere in quacunque vltima voluntare, atque etiam in dona- tione cauſa mortis, quæ ſimilis eſſe legato alibi dicitur.l. vlti. C. de don. cauſ. mort. Ex quo ſatis apparet, diuerſum ius eſſe in donatione inter viuos: ſed excipitur ea, quæ ex liberalita- te Principis proſiciſcitur: quam pleniſſime interprerari debe- mus. leg. pen. ff. de conſt. Princ. leg. vltim. C. de præp. agent. in
inreb. Extatque Conſtantini hac de re conſtitutio lib. 10. Codic. Cuius hæc verba ſunt: lubemus vr ſi qnis forte ex iis quibus communiter à nobis aliquid donatum ſit, nullo hæ- rede relicto deceſſerit: ad conſortem potius ſolarium, quam ad perſonam aliã, pars decedentis perueniat. tit. ſi liber. imp. ſoc. De mortis cauſa capione controuerſia eſt. Sed puto ia
ea quoque eſſe ius accreſcendi, ex conſtitutione luſtinian
de caducis tollendis, cum mortis cauſa capio inter vltimas
voluntates referatur. Vnde reſponſum eſt à lureconſulcis,
eum qui iuſlus eſt dare decem hæredibus, tota decem ei
qui ſolus extiterit hæres, dare debere. leg. qui duobus. ⁊ 3·ff. VYy,
1085
8.
*
— 7 ₰
1

t
Phorus deceſſerit, debere patrem dimi
de condit.& demonſtrat. leg. Thais S. Stichus. ff. de fideico. libert. Ac longe diſſimilis eſt ea ſpecies in qua Pochpomius à cæteris diſſenſiſſe videtur. Proponitur enim apud Pompo- nium, ita legatum fuiſſe, Si Symphoro& lanuariocentum Titius præſtiterit, fundum ei lego:& quæritur, Sy mphoro mortuo, aa legatum perierit, quaſi defecerit conditio. Nam ſi verba ſpectemus,& iuris ſubtilitatem magis, quan Ealla tem ample ctamur, non poteſt conditio exiſtere, Sy mphore mortuo: ideoq; legatum non debetur. Sed benina ncu, interpretatione dicendum eſt, ſinõ poſt mortem Tiiij Sym
diam lanuario dare, &e partem fundi dimidiam legatariuin eſſe eõſecuturum. 75 enim ex rigore iuris ciuilis intercidat legatum, ſanſe hec diui 10 legati condicioniſq; boni conſulendacſt. In aliis aute: ſpe- ciebus, in quibus dicitur eſfè ius accreſcendivel nullac ſtcon- dirio qua deficiente legatum petire dici poſſit, d.l. Thais-§. ſeruus. vel iuflus eſt legatarius dare hæredibus, non certis pet- ſonis nominatim, vc in1 pecie Pom ponij. d.l. Thais& d.J. qui duobus. Cum enim fit mentio hæredum àteſtatore, videtur hæc eius eſſe voluntas:vt quiſqvis fuerit hæres, ei detur. De aſſignatione lbertorum peiſpicua eſt Pomponi Vlpianique ſentcia ſub tit. de aſſignã dis libertis, quorum veiba hęc ſunt⸗
Si quis duobus aſſignauerit lbertum,& alter in ciuitate eſſe
ſine liberis deſierit, alrer non, velviuus ad ſe hæteditatem li- berti pertinere noluerit: vtrum portio eius, qui in ciuitate eſ ſe defiit, vel repudiauit in familiam redeat? an vero eipotius accre ſcar, in cuius perſona durat afſignatio? Et Iulianus lib. 75. ſcripſit, aſſignationem in huius lolius peiſona locum habere, & lolum admittendum. Quod verum eſt. Quodfi non üne iberis deceſſetit, an cum viuo admitratur? Et puro adhuc ſo- lum admittendum: defuncto autem eo, liberos alrecius ſuc- vedére, non in familiam libertum redire. Sed Hex duobus i-
ſtis alter filios, alter nepotes reliquerit: an ſimul adlegitimã
hæreditatem admittantui? Et puto ordinem inter eos facien- dum. Nam a5lignatio Dberti ſimilis eſt legato aut fiqeicom- miſlo, eandemq; rationem haber; quamuis à legato& fidei-
commiſſo diſtinguatur. l. aſiignare. ff. de aſſig. lib.
b CA r. XVII. De duobus patronis, quorum alter iux patro- natus amiſit.
Vlianus c. 3. de bonis libertor. ita ſcribit: Communiliber-
Ito, ſi ex duobus patronis alter iuſiurandum exegerit, nev- xotẽ ducat; ſine viuo liberto deceſſerit, is qui extra hanc cul- pam fuerit, velſuperuixerit, partis vtriq; debitæ bonorũ poſ- ſeſſionem ſolus habebic. Nee id mirum videri deber, cum li- berti hæreditas non aliter deferatur patronis, quã hæreditas aguatorum, aut cognatorum, de qua dizimus c. 1. VIp. c.3 ff. de ſais& leg. hæred. Inteſtato liberto mortuo, primum ſuis deferri hæreditatem verum eſt: ſi hi non fuerint, tunc pa- trono. Sed quia alius eſt locus Vlpianic. 13. de iureiurãdo, qui videtur luliani ſententiæ aduerlari, l. ſi duo patroni. pro ex- plicatione antinomiæ animaduertendum eſt, vt portio hære- ditatis alteri patrono accreſcat, duo necelſſaria eſſe. Nã in pri- mis oportet duos reuera manumiſiſſe ſeruum, vel ex alia cau- ſapatronos eſſe: ſicut duobus eandem hæreditarẽ delatã eſle,
aut eandem rem legatam eſſe neceſſe eſt, vtportio vnius ac-
creſcat alteri. Itaq; ſi quis doceat ſe ſolum manumiliſle eum libertum, de quo quærirur, totum habet iure proprio, non iure accreſcendi. Sed iuſiurandum liberti ad hanc probatio- nem ei non ſufficit, vt puta ſi libertus iurauerit, altero defe- tente, ſe libertum eius non eſſe. d.l.ſi duo patroui. quia iuſiu- randuin alterius alteri neque prodeſt, neq; nocetl. 3. ff. de iurciuran. Secundo, vt ius accreſcendi hic locum habeat, o- portet vere defeciſle ĩus patronatus in perſona vnius. Quod accidit, ſi is viuo liberto deceſſerit, ſi libertum non aluerit, ſi ad iuſiurandum adegerit, ne vxorem ducat. d. l.communi li-
berto.. ſi patronus.3 3. eo. tit.l.5..qui cõtra. ff.de iure patro-
nat. Sed huius rei prebatio exigitur ab altero patrono: nec ſufficiet iufiurandum hberti, ſi forte iurauerit le alitum non eſſe, aut iureiurando adactum eſſe. d. l.ſi duo. Quid ergoſi quis alleget iuſiurandum libertis, vt cauſam ipſam amiſſt iu- ris patonatus, non vt caufæ probationemn? Namiuſiuran-
dum non ſolum probationis, ſed etiam pactionis& conuen- tionis vim habet. I. qui iuraſſe.§. vlt. f. de iureiur. V erum de hac quæſtione dice mus cap. 19. CA r. XVIII. Deficere partem, quomodo accipiendum ſit, in iure accreſcendi. (ueimian accreſcendi duplicem eſſe, conſtat ex ſupe-
„rioribus capitibus. Vna eſt hæreditas, aut legatum,&c. de qua caula ſatis diſputatum eſt. Altera eſt defectus partis,
quæ accreſcere dicitur. Neceſſe enimeſt partem hæreditatis,
aut tei legatæ deficere, vt accreſcat alteti. Et Iureconſulti no- ſtri modo partem hæreditatis, aut rei legatæ, modo hæredem ipſum aut legatarium deficete dicunt eodem ſenſu. 5. his ita.
&§. vbi autem. Cod. de caduc. toll.§. ſi eadem. Inſtitut. de leg.
Apud vereres autem dicebantur triplici modo deficere, quæ vltimis elogiis relicta erant: cuius diſtinctionis mewinit luſti- nianus in Conſtitutione de caducis tollendis. 5.& cum tripli-
videlicet legatum abiuicio non conſiſtebat in perſona lega-
ci. Primi generis relicta dicebantur pro nou ſc:iptis eſle, cum
tarij. Et ſententia vetetum hæc fete eſt, tune non eſſe ius ac-
creſcend: quaſi partem quodammodo faciat is, qui ad partem non admitritur. Et crebra occurrunt huius rei exemplain li- bris Pandectarum: veluti cum Titio& Mæuio legatus eſt ſti- chus, qui Titij erat. l.huiuſinodi. 8 6.&§. ſi Titio. ff. de leg.i. cum Titio& ſeruo proprio ſine libertate legatum eſt.l.plane. 34.§. ſi coniunctim. ff. deè lega. 1. cum duobus legatum eſt, qnorum alter non eſt in terum natura. l. ſi duobus. 1 6. ff. de lega. i.& alia hainſmodi- l. 7. ff. de lega. a. tototit. de hisquæ
pro non ſcrip. habent. Legata igitur huius generis ſubtiliter
diſtinguebant antiqui ab his quę initio valebant,& caduca di- cebantur? nec id adſq; probabili ratione. Nam quę ab initio non välent, perinde habentur, ac ſi omnnino ſcripta nõ eſlent, ideoq; remanere penes hæredem debere videntur. Sed iuri antiquo derogauit luſtinianus conſtitutione illa de caducis tollendis, quæ poſterior eſt,& voluit quocunq; modo deſ- ciat pars rei legate, etiam ſi pro non ſcripta ſit, cam accreſcere comuno..in primo.nec reperitur quidquam exceptũcon- ſtitutione, præter ea, quæ vt indignis auferuntur.§. quæ autt. Et ita hodie interpretari debemus verba luſtiniani in Iaſtitu- tionibus. Si alter deficiat, quia aut ſpreuerit legatum, aut viuo teſtatore deceſſerit, vel alio quoquo modo defecerit: totum ad collegatarium pertinet.§. ſi eadem. Iaſt. de l. Nam eacon- ſtitutio edita eſt poſt compoſitionem Pandectarum, nempe luſtin.& Paulino Conſulibus, vt ſubſcriprio oſtendit. Eſtq; in ea, oom pofitionis noui iuris, id eſt, Pandectarum, memtio. §.ne autem. Quanquam& ante cam conſtitutionem idem lege aliqua ſtatutum fuifſeindicat Iuſtinianus. Nec alienum eſt, ea verba luſtiniani accipi de iure illo antiquo, quod legem Papiam de caducis latam anteceſſit: de qua nos ſupra aliqaid diximus c. 10. Sed quæcunq; ea lex fuerit certum eſt, cam iuri, quod in Pandectas relatum eſt, non conſentire, leg. ſi duob.
& ſimul.
CA r NXIX.
An illud recte aictum ſit, oportere partem dehtere Ipſé iure, non ope exceptionis.
Vod vulgo dicitur, cum pars deſicit ope tantum exce-
otionis, non eſic ius accreſcendi, an verum ſit videa- mus. Et exiſtimo, nihil intereſſe, vtro modo pars defieiat pro- pier regulam iuris antiqui, leg. nihil intereſt. ſf de regul. iur. Nee adrem pertinet locus ille Vlpiani capit. 13. de iurciuran-
do, quem ſupra interprerati ſumus capit. 1/.& oſtendimus in 2 0 3. 8 in eo agi de probatione, non de iure accreſcendi. Cum autem
quæritur, ſi quis contendat alterum ex patronis ius ſuum a- miſiſſe, propter iuſiurandum liberti, quod vim pactionis ha- bet: hæc quæſtio multum differt ab V piani quæſtione. Et puto ius accreſcendi non eſſe, quia pars defeciſſe hic non intelligitur, propter conuentionem huiuſmodi, quein- ter alios facta eſt. Idemque eſt dicendum,& ſi interceſſerit ſtipulatio, quæ ipſo iure efficax eſſe dicitur. l. ſ vnus.J.pactus. f.depact. Conuentio enim inter alios facta, aliis nõ prodeſt. d. leg. ſi vnus§. ante omnia. Proinde etſ acceptilatione ſolu-
“ tum eſſo
„
*
2⁰0
pere lepẽ tor
5 No
cert nat nea dier ſelf ſim dee eon deh cell poſſe
dam
dono
ſtieur ingrit eumen tereh
elt n
liceti hetec ter& al lnem hrcd
obſcan

4½ 4
=
roik:nor tt K duum — Rd woaſcpalken n mdpeetrpena qutgat — aterperui debemastcibabim ter deair. rurhtreitm ferr, nllo qnoceo dohcer un peruact, Kledenlutelb et pot cnoſtionenuitn las Cocldbs, mlbGd Lenu nouirAck. attn Bepan Kmtematn Ihuiari dpi de cteiuu uacuiram autecsf:epn dgs.nnch eskiatne
a cam et, uuaus
ume
n!
w ucu
ad waeſſe; i s⸗ piet couue är 4, Lengwect,gu — Ic 1
—
d
—
In Tit. De iure actreſcendi, Liber I. 108)
rum eſſe ponamus vinculum obligationis, quo libertus patro- no adſtringitus, ue id quidem alteri patrono proderit.
CAr. XX.
An ſat iw accreſcendi,cum iure prætorio excluſus eſt cui duplici iure ſucceſßio defertur:& quæ ſt bonorum poſſeſtio cum re,& ſine re.
Itus quæſtio eſt, an omiſſa bonorum poſſeſſione ab ęo, cui iufe etiam ciuili defertur ſucceſſio, pars eius, tanquã deſiciens, cohæredi accreſcat. Et certi iuris eſt, cum duplici lure alicui defettur ſucce sio, id eſt, iure ciuili,& prætorio, re- pudiato iure nouo, adhuc vetus ſupereſſe. Jl. quoties duplici. ff. de reg. iut.l.ſuum. C. de iure delib. Quod cũ ita ſit, non videtur ius zccreſcendi hic eſſe, quandiu hæreditas iure ciuili põt adi- ri. Nam ius accreſcendi locum non habere dicitur, niſi cum pars omnino deſicit, vt hæredi eam acquirere liberum nõ ſit. C.de caduc.toll. Atq; ita pleriq; accipiunt conſtitutionẽ Gor- diani, cum ait, quoties pluribus liberis ceſſante legitima ſuc- ceſſione, bonorum poſſeſſio defertur, portionem non pe- tentium petentibus accreſcere. C. quando non pet. par. pet. Quæ interpretatio admitti poteſt, tamerſi aliter nos eaverba interpretati lumus c. 14. Animaduertimus tamen, iuris noſtri auctores, de ſuccceſſorio edicto, in bonorum poſſeſſione ita loqui, vt non videantur iuris ciuilis rationem habuiſſe. l. 1. ff. de ſuc. edict...ff. quis ordo in bono. poſſeſ. Vnus eſt loc' prę- cip uus Inſtitutionum, tit. de bon. poſ. vbi luſtinianus aic Cũ ĩgit ur plures ſpecies ſucceſſionum prætor introduxiſſer, eaſq⸗ per ordinem diſpoſuiſſet,& in vnaquag; ſpecie ſucceſſionis ſæpe plures extent diſparigradu perſonæ: ne actiones credi- torum differrentur, ſed haberent quos conuenirent,& ne Kale in poſſeſſionem bonorum defuncti micterentur,& eo odo ſibi conſulerent: ideo petendæ bonorum poſſefſioni certum tempus præfiniuit. Liberis itaque& parentibus, tam naturalibus, quam adoptiuis, in petenda bonorum poſſeſſio- ne anni ſpatium: ceteris autem agnatis, velcognatis centum dierum dedit. Ec ſi intra hoc tempus aliquis boncrum poſ- ſeſfionem non petierit, einſdem gradus perſonis accreſcit:veſ ſi nullus ſit, deinceps ceteris bdnorum poſſeſſionem perin- de ex ſucceſſorio edicto pollicetur, ac ſi is qui præcedebat, ex eo numero non eſſet. Nec facile credendum eſt, luſtinianum de his tantum ſenſiſſe, qui iure prætorio, non ciuili, ad ſuc- ceſſionem vocantur. Itaque exiſtimo, cum vnus bonorum poſſeſſionem omittit, eam protinus alteri accreſcere, interim dum is, qui omiſit, iuris ciuilis auxilio vti voluerit. Et eſt hec bonotum poſſeſſio, quam ſine re Vlpianus dari ſcribit in la- ſtitutionihus tit. de bonor. poſſeſſione. Bonorum poſſeſſio, inquit, aut cum re datur, aut ſine re. Cum re ſi is qui accepit, cum effectu bona retineat: Sine re, cum alius iure ciuili euin- cere hæreditatem poſſfit. Idem eodem libro, tit. quemadm. teſt. rump. Si ſeptem ſignis teſtium ſignatum ſitteſtamentuũ, licet iure ciuili ruptum velirritum factum ſit, prætor ſcriptis heredibus iuxta tabulas bonorum poſſeſſionem dat, ſiteſta- tat& ciuis Romanus,& ſuæ poteſtatis, cum moreretur, fuit. Quxæ bonorum poſſeſſio cum re, id eſt, cum effectu habstur. ſi nemo alius iure hæres ſit. Actametſi in Pandecttis noſtris hzc diſtinctio non adeo expreſſa ſit, tamen veſtigia eius non obſcura adhuc in illis libris ſuperſunt, præſertim capit. 12.
titul. de iniuſt. teſtamento, vbi ita ſcribit Vlpianus: Poſt-
humus præteritus, viuo teſtatore natus, deceſſit: licet iuris ſcrupuloſitate, nimiaq; ſubtilitate teſtamentum ruptum vi- deatur: attamen ſi ſignatum fucrit teſtamentum, bonorum poſſeſſionem ſecundum tabulas accipere hęres ſcriptus po- teſt, remq; obtinebit. Sic enim eſt legendum, licet plerique ſenſum horum verborum non intelligentes, legant, hæredi- tatemq; obtinebit. Nec diſſimile eſt quod Papinianus ſcribit cap. 8 r⁴de acq. hæred. poſt pleraq; alia. Ead emq; ratio facit, vt emancipato quoque ſubueniri debeat, qui alterutro caſurem omnimodo habiturus eſt, id eſt„bonorum poſſeſſionem, nõ quãlibet, ſed cũ re& effectu: vt vel hinc iuſtior ſubueniẽ- di cauſa appareat. Hic ſubit animum cogitatio grauiſſimi illius damni, quod amiſſlis veterũ Iuriſconſultorum libris fecimus.
Cum enim vaus Vlpiani libellus, isque mueilus ac mendo- ſus, tantũ nobis adiuméti adterat ad ius ciuile interpretand, facile hinc coniicere licet, quanta ſi t, quamq; deploranda alio rũ, qui& multi,& magna eruditione referti erãt, iactura. Jed non minus prefecto deploramus quorundam noſtri ordinis hominum ineptias, qui harum ant: quitatis reliquiarum con- temptu& faſtidio ſibi mirum in modum placent. Ex his nu- per quidam in ſuggeſto nonnulla grauitaiis ſpecie, diſſentite ſe à nobis teſtatus eſt, ia legis neſcio cuius de repetitione do- tis interpretatione, ad quam explican dam locus fotte vnus ex hoc VIpiani libro citatus fucrat. Mox valde æſtuans, cum rem aliter expedire nõ poſſer, valeat inquit, Duarenus cũ ſuꝗ antiquo Vlpiano, quem ego vnius oboli non æſtimo:& di- ſcat prohibitam eſſe à luſtiniano iſtorum librorum allegatio- nem, qui non ſunt in corpore inris. Tales etiam nũc iuris pro- feſſores reperiri in tanta luce hniusſeculi(reperiri autem? i-
—
mo honorari& coli) quis paulo cordatior homo non admi-
retur ac doleat? Sed quid cum hominibus agas curioſitatem noſtram damnantibus, qui ingenti nonnunquam pretio&la- bore vetuſtos codices nobis comparemus, cum noui quoti- die ex officinis librariorum, belli ſcilicet, venuſti ac terſi pro- deunt: Verum hos ego ſimiles dicere loleo Mummio illi im- Pperatori, qui tam rudis fuit, vt capta Corintho, cum maxi⸗ morum artificum perfectas manibus tabulas ac ſtatuas in l-
taliam portandas locarer, iuberet prædici conducentibus, ſi
eas perdidiſſent, nouas ſe ab eisrepetiturum eſſe,
b CA r. XXI. A₰ An pars acquiſita,& poſtea admiſſä, dfcere hit dica-
tur, vt accreſcat alteri.
8 quis rem ſibi a quiſitam, poſtea habere noluerit, aut miſerit, ea non accreſcit coniuncto,& plerunq; tanqu¾ derelicta oocupanti conceditur. l. 1.§. interdũ. ff. de vſufruct. acci eſ. Ac deficere partem hic accipimus, quæ repudiatur aut amittitur, antequam acquiſita ſir. Nam& hæreditate adita ſubſtitutio expitat. I. poſt aditam. C. de impub. cui ius accre- ſcendi ſimile eſt. l. ſi Tirio.§. Ialianus ff. de leg. 2. Sed hoc de proprietate intelligendum eſt: quia vlusfructus conſtitutus & poſtea amiſlus, nihilominus ius accreſcendi admittit. d.§. interdum. Cuius diuerſitatis hæc videtur eſſe ratio, quia vſus- fructus acquiritur patientia debitoris, quæ tractum temporis habert. L3§. dare. ff de vfurfr. ac idcirco nunquam poteſt di- ci omnino acquiſitus& conſtitutus eſſe. Hinc Cellus& lulia- nus dicebant, vſumfructum quotidie conſtitui& legari, fi- gurata locutione.& animaduettẽdũ eſt, ſi ſtricti iuris lubtili- tatem inſpiciamus, non poſſe vſumfructũ vere acquiri, quia res eſt in cotporalis, quæ traditionem non recipit.l. ſeruus. § incorporales. ff. de acꝗ. rer. dom. Vtiliratis tamen cauſa re- cepturm eſt, in quibuſdam cauſis, vt patientia habeatur pro traditione, in vſufructu conſtituendo& acquirendo, d. l.3. §. dare. Quaratione fir, vt vſusfructus vindicetur, tit. ff. ſi vſusfruct. pet.& amitrarur temporc. l.vl. C. de præſcript. lon- gitemp. Sed priſca ſubtilitas adhuc manet in iure accreſcen- di, nec vlla vrilitas exigit vt emendetur, quo ius accreſcendi ceſſet in vlafructu. Nam cuicunq; accreſcat vſusftuctus, ſem- per eius morte finitur, tandemꝗ; reuertitur ad proprietatem. Sunt& aliquot calus ab alijs obleruati& collecti, in quibus poſt acquiſitionem locum haber ius accreſcẽdi, veluti in do- natione principis, C. ſi lib. imper. ſoc. in aſſignatione liberto- rum, l.vtrum. ff. de aſſig. lib. in donatione factaà muliere ſe- tundo nubente filijs ex priore matrimonio ſuſceptis. l. ſi qua mulier. C. ad Tertul. Item cum minor poſt aditionem hæ- reditatis in integrũ reſtituitur. d. l. ex con tra u. ff. de re iud. Quotamen caſu, pats deficiens cohæredi inuito non accre- ſcit, ex conſtitutione Seueri. l. ſi minor. ff. de acq. hęred. Ad hæc cum hæres priuatur hæreditate, quia non paret volunta- ti defuncti, ſecundum nouam luſtiniani conſtitutionè, pars ei adempta accreſcit cohæredib. Auth. de hęr.& falc. 6. ſi quis autẽ nõ implens. Excipi quoq; lolet querela teſtamẽi inoffi- cioſi in qua dicirur ius eſſe accreſcendi poſt acquiſitionẽ,& c. Arguméto eſt, ꝙ Paulꝰ ait c. 23 de inoffi. teſta. ſi duo ſint fra- tres exhæredati&c ambo de inofficioſo reſtamẽto egerint,&
IYy 4
———— ,. 4“ 2*2*— 2 4 4¾ 8
—

10 88 Fyanc. Duareni(Comment.
vnus poſtea conſtituit non agere, pars eius alteri accre ſcit, &c. Cum enim is qui agit de inofficioſo hæreditatem petat, leg.qui de inofficioſo. eod. tit.l. ſi quis lium. Cod eodem.& teſtetur ſe velle hæredem eſſe: neceſſe eſt, vt dictum Pauli intelligamus, quaſi poſt aditam hæreditatem pars non agen- tis accreſcat alteri. Sed in eo falli videntur huius ſententiæ auctores ac defenſores, quod non animaduertunt, ius accre- ſceadi locum habere, donec pars acquiſita ſit, vt ante diximus
1.1.§. interdum. ff. de vſufr. accreſc. Hac enim etitione non acquiritur agenti hereditas, que nõdum ei delaia eſt. Argum.
leg. delata. f. de verb. ſignific. Alioqui alter conſti uens non
ideo pro repudiante haber etur, d. leg. ſi ponas. cum hære ditas ſemel acquiſita non poſſit repudiari. Similis eſt fere viusfru- ctus ratio, quem ideo dicimus ſemper ius accreſcendi admit- tere, quia nũquam vere ae proprie acquiſitus eſſe intelligitur.
d.§. interdum.
FRANCISCI DVARENI DE IVRE ACCRESCENDI,
L I BER SECVNDV S.
Suomodo accreſc at pars defcieus,& an inuito tantum accreſcat. C A vp. I.
AVSASiuris accreſcendi liber ſuperior )) præcipue continet: ſed quia variis mo- h dis accreſcit portio de ficiens, variæ quoque naſcuntur de ea re quæſtiones,
quas in hunc poſteriorem librum con- iecimus. Subiecimus ad extremum aliquot exceptiones, quæ effectum iuris
accreſcendi(de quo& in priore libro diximus) reſpiciunt. Illud igituriin primis quæritur, quo- modo pars deſiciens accreſcat? Et rece ptum eſt, ipſo iure accreſcere, adeo vt noua hæreditatis aditio non ſit neceſfa-
ria, ſed ſemel adiiſſe ſufficiat. leg. ſi ſolus. ff. de acqu. hæred. l.
ſed cnm patrono. fl.de bonor, pofleſ. leg. z.§. ſi duo. ff.de bon. poll. iec. rabul. Deinde quæritur, an pars deficiens inuito
accreſcat. Ac tametſi tractatus eſt hic locus non indiligen-
ter libro ſuperiore,& ratio explicata, cur rantum inuito pars
de ficiens accreſcat, tamen quæ prætermiſſa à nobis ſunt or-
dinis& meihodi cauſa, ea nos hic addemu⸗, diſtinctione vten- tes, quæ rem omnem paucis complectatur. Et quia ſepa- rat luſtinianus hæredes à legatariis, exemplum eiuſdem imi- tabimur, ac de hæredibus primum dicemus. Et conſtitu- tum eſt à lIuſtiniano, partem hæreditatis deficientem co- hæredibus, ſi ſuas portiones agnouerint, etiam nolentibus accteſcere..his ita.( C. de caduc. tollend. Quod multo ma- gis eſt dicendum, ſi cohæredes poſtea adierint, quam pars defecit. VIlpianus cap. 38. de acquir. hære. Si duo ſunt hære- des neceſſarii inſtituti, quorum alter ſe abſtiauit, alter poſt- eaquam prior abſtinuit, immiſcuit ſe: dicendum eſt, hunc non poſſe recuſare, quo minus tota onera hæreditaria ſubeat:
ui enim ſcit aut ſcire poruit, lo abſtinẽte ie fore oneribus implicitum, ea conditione adire videtur. Ac ſi quis ſubſti- tutus cohęredi ſit, videtur inuĩto potius accreſcere pars de-
bere, quam ſi nulla ſubſtitutio eſlet. leg. ſi quis hæredes. 35.
ff.de acquir. hæred. leg. teſtamento. C. de impub. cum inſti- tutus ex pluribus parribus nõ poſſit quaſdam repudiare, quaſ- dam agnoſcere. leg. 2. de acquir. hæred. Nam cum ex vna parte ſit inſtitutus, ex altera ſubſtitutus, non diſſimilis eſt ei, qui ex parte vna pure, ex altera ſub conditione inſtitutus eſt. leg.ſi tu.leg.ſi ſolus.ff. de acquir. hæred. leg. cohæredi. S-:cohæres. ſt. de vulg. Sed obſetuantur aliqut caſus, in quibus ius accreſcendi in inuitos locum non habet„velut cum hæreditas alicui per ſeruum, quem habet in poteſta- te, defertur. Dominus enim, cui pars vna iam quæſita eſt, alteram poteſt repudiate, quæ poſtea ei delata ſit. le g. ſi ſo- lus S. vltim. Quamuis aliud dicendum ſit, cum vtraque pars eodem tempore defertur. leg. ſi hæres. 35. Item cum pars hæreditatis ſemel hæredi acquiſica, adimitur ei, quod admo- mitus non paruerit teſtatoris voluntati: ea pars cohæredi tan- rum volenti accreſcir noua Iuſtiniani Conſtiturione, tit. ꝗe hæred.& falcid.§. ſi quis autem non implens.& 9. ſeq. Nec id mirum videri debet, cum ratione quadam ſingulari pars hæreditatis iam quæſita hæredi deficiat. Nam etſi minor, poſteaquam ex parte hæres extitit, in integrum reſtitutus eſt, coh æras eius partis onus ſuſpicere non cogitur. leg. ſi minor. leg. pen. ff. de acquir. hæreda Cui conſentancum eſt, quod
Martianus ait c. ĩſ. de acquir. hæred. Cum hæreditate patris neceſlarius hæres ſe abſtinet, conditionem deferri cohæredi, vt aut totam agnoſcat, aut Atota recedat. Hic enim pars non deficit ipſo iure, ſed bene ficio tantum prætoris, quod con- tra ius ciuile cone editur. Quare hoc edictum Martiani ada-
lium hæredem qui extraneus ſit, non videtur trahendum eſ-
ſe. Supereſt, vt de legatariis dicamus, quibus tantum volenri- bus partem deficientem accreſcere, luſtinianus ait in Conſſi- tutione de caducis tollendis,§. vbi autem. Sed vix ratio pati- tur, vt de coniunctis re tantum qui ab initio ſolidum habẽ:, id accipiamus: cum nemo partem rei ſibi legatæ repudiare poſſit. l. legatarius. 38. de leg. i. l. 4 de l. z. Quod tamen dubi- tatione non caret, propter conſlitutionem, in qua cicitur, legatariis, ſi habere maluerint, partem accreſcere. Nam ta- metſi diſtinctio quædam coniunctorum in eo loco ſit circa
onus, de quo diximus ſuperiori capite: tamen in hac re ſim-
pliciter, ac ſine diſtinctione, loquitur luſtinianus. Et poteſt non incommo de dici, tunc verum eſſe quod dicitur, legatum non ſcindi, cum vni ab initio res legata eſt, non autem, cum duobus, inter quos propter concurſum diuiſio fiat. d. l. 4, de lega. 2. Verum tutius eſt, receptam ſequi opinionem, quæ his
verbis Coenſtitutionis adiuuatur. Et ideo, ſi onus fuerit in per.
ſonam eius, apud quem remanet legatum, adſcriptum: hoc omni modo adimpleatur, vt volũtati teſtatoris pareatur. Cõ- cludimus igitur coniunctis rantum legatariis, non etiam diſ-
iunctis licere partem accreſcentem repudiare: quod hirem vnam habeant!, eamq; indiuiduam ex teſtamento: illi plures
quodammodo propter diuiſionem teſtatoris.
Car. 11.
An pars deſiciens cum onere ſuo accreſcat, Sanin- ter caduca,& ea quæ pro non ſcriptis haben- tur, aliquid interſit. V
Tr hac quæſtione mira iuris antiqui varietas fuit: cuiĩus iuris aliqua mentio reperitur in Pandectis. Sed Iuſtinianus conſtitutione de caducis tollendis, hanc, vt opinor, va-
rietatem tollere,& ad ſimplicitatem legibus conuenientem
reducere voluit.§.& cum triplici.. pro ſecundo. Eſt enim
ea conſtitutio edita poſt compoſitionem Pandectarum, vt
diximus capit. 18. prioris libri. Itaque vt eam conſticutionem
interpretemur, ex qua omnis pendet quæſtio, ſciendum eſt
iaprimis, quod idem Iuſt ianus ait, parte m hæreditatis de- ficientem accreſcere cohæredi, cum onere ſuo, puta legati,
aut fideicommiſſi. Verba eius hæc ſunt: Sicohæredes ſunt omnes coniunctim, velomnes diſunctim, velinſtituti
vel ſubſtituti, hoc quod fuerit quocunque modo vacua-
tum, ſi in parte hæreditatis vel partibus conſiſtat, alijs
cohæredibus cum ſuo grauamine acquiratur.§. his ita. Ac
plerunque occurrunt ſpecies in Pandectis ipſis, in quibusi-
dem ius locum habet. leg. ſi duobus. 1. leg. ciuitatibus.12 ſ.ff.
de leg. 1.l.ſi Titio. 63. ff. de leg. 2. Sed hoc perpetuum nou eſt
leg. Celſus. 29. ff. de l.2. cum ſimilib. Verum omne ius quod
conſtitutioni repugnans deprehendetur, id ei cedere, vt po-
ſteriori, neceſſe eſt. leg. penult. ff. de conſlit. princip. De
legatariis idem ſtatuit luſtinianus, quod de hæredibus, ex-
emplo veterum Iuriſconſultorum.§. vbi autem, l. ſi quis le-
gata.
Hocq
ti vel neacg. nibilte modo eapet vacun locs, tur,
iater
in am tatio b redit plon diuer hærec intell Qoc
Vmat
quoqu
alienum prom autem! teditate bahecl didaste ſumtel millum neonce milla Ab
tabſtite nem..

mn A 48 nino mlegarchm eer quei peoprer cotcuſm ii m2 tann eſt tcrpamſcqihm braoan aomar kicenim ui ques temreteaam i aum len, nvolätztctan ru counncturantun lxxnr
eparrem xcxeſcentem temin.
nd, tunc ndiuammelrhn
ao ht heer anonemtcian
C4. I!
cr. lex 1e gcf „fs
Deiure accreſcendi, Liber II.
gata. 6½. fH.de condit.& demonſitat. Eſt enim hichæredita- tis& legati eadem ratio, ne ſcilicet is, qui luctum am plectitur, onus reiiciat.§. pro ſecundo. Sed addit exceptionem luſti- nianus, Si quis facere aliquid iuſſus ſit, quod ab alio non oſſit impleri.§. ne autem. quid enim, inquit, ſi teſtator iuſ- eri eum in certum locum abire, vel liberalibus ſtudijs imbui, veldomum ſuis manibus extruere, vel pingere, vel vxorem ducere? quæ omnia teſtatoris voluntas in ipſius ſolius perſo- na intelligitur concluſiſſe, cui& ſuam munificentiam relin- quebat. Excipiũtur quoq; legatarij, qui re tantum coniuncti ſunt,& ſolidum habent ex verbis teſtatoris, idqʒ propter ta- tionẽ in ipſa conſtitutione expreflam, de qua diximus cap. 1i. libri ſuperioris. Quid autem iudicandum ſit de ijs, qui re& verbis coniuncti dicuntur, ex capite eodem cognoſcere licet: Præterea excipiuntur legata, quæ ab initio non conſiſtunt in perſona legatarii,& pro non ſcriptis habentur: de quibus di- ximus capite decimooctauo eiuſdem libri. Ait enim lu- ſtinianus, ca ſine grauamine ad coniunctum peruenire. Nec ĩd àratione alienum eſt. Nam cum nullo vnquam tempore valuerit legatum,& perinde habendum ſit, ac ſi ſcriptum non eſſet: idem de oneris adiectione dicendum eſſe videtur. Sed dubitatur, an id ius in hæreditate, quæ pro non ſcripta ſit, locum habeat: an vero ad legata tantum pertineat. Et pro- babile eſt, luſtinianum voluiſſe legatum ah hæreditate di- ſtinguere: tametſi conſtiturionis obſcurus ſit cõtextus. Nam poſt diuiſionem, qua vſus eſt in legatis,§. in primo.§. pro ſe- cundo. tandem de hæreditate loquens„hac verba ſubiicit: Hoc quocunque modo fuerit vacuatum, ſi in parte hæredita- ris, vel partib. conſiſtat, alijs cohæredibus cum ſuo grauami- ne acquiratur,&cæt. Quibus verbis ſignificare videtur, nihilreferre, an pars hæreditatis caduca ſit, an alio quocunq; modo deſiciat. Et quamuis Vacuare verbum dici poſſit ad ea pertinere, quæ aliquando valuerunt, quaſi exinanire ſit, ac vacuum reddere, quod plenum refertumq; eſt:tamen alijs in locis, atq; adeo in ipſa conſtitutione aliter vſurpatum repeti- tur, dict.§. in primo. Adde, quod ambiguam orationem ſic intéerpretari debemus, vt vitio incommodoq; careat. leg. in ambigua. ff. de legibus.& Senatuſconſul. Nec ea interpre- tatio caret vitio, per quam Iuſtinianus de caducis tantum hæ- reditatibus videatur diſſerere, de alijs omnino tacens, quæ pro non ſcriptis habentur. Necſane improbanda eſt ratio diuerſitatis, quæ ab alijs adducitur. Nam onus impoſitum hæredi, quaſi hæreditati ipſi quodammodo impoſitum intelligitur, vt in eum transferatur ad quem tranſithereditas. Quod vero adijcitur, legatario, perſonam eius reſpicit.õ. ſed vt manifeſtetur. Cod.de cad.toll. vt vna cum perſona, onus quoque pro non adiecto habeatut. Argumento eſt, quodæs
alienum pro portione hęreditaria ab hęredibus exoluitur, n5
Pro modo legati aut fideicommiſſi. leg.1. C.ſi cert. pet. An autem ſuperius dicta locum obtineant, etiam in legitima hę- reditate, ex Vlpiano intelligitur, cap. 63. de legat. z. cuius ver- ba hæcſunt: lulianus quidem ait, ſi alter ex legitimis hære- dibus repudiaſſet portionem, cum eſſet ab eo fideicommiſ- ſum relictum, cohæredemeius cogendum non eſle fideicom- miſſum præſtare: portionem enim eius ad coheredem fi- néonere pertinere. Sed poſt reſcriptum Seueri, quo fideicõ- miſſa ab inſtituto relicta à ſubſtitutis debentur,& hic quaſi ſubſtitutus cum ſuo onere cõſequetur adcreſcentem portio⸗ nem.. ſi Titio.. I lianus. f. de legat.⁊.
—
C A c. III.
Proquaparte accreſcat hæreditas, aut res legata, co⸗ hæredi vel colleegatario.
Vſtinianus in conſtitutione de caducis tollendis, vult hæ- Areditatem accreſcere cohæredibus pro parte hæreditaria.§. his ita. Eademque fuit veterum luriſconſultorum ante luſti- nlanum ſententia. l. liber homo. ſ9.S. cum quis.ff.de hæred. muftit. quæ coniectura voluntatis probabili nititur. l. quoties. fl. ad Treb. l. 1. Cod. de impub.& aliis ſubſtit. Idem vulgo re- ceptum eſt de legatarijs„ quod de hæredibus:& reſponſum eſt à laboleno, Partem quæ cellat, pro portione legati, cuiq; legatariorum accreſcere. l. Mæuio. 42. ff. de legat. z. Nec ſans Perſpicio, quid inter hæreditatem& legatum interſit. luſti-
1089 nianus tamen diſerte ait, pro virili portionè partem ſegati de ficientem accreſcere.§.vbi autem. Er in alia parte conſtitu- tionis ait, quod relictum eſt à legatariis, ſi caducum fiat, nec vllus ſit coniunctus, remanere penes legatarios pro vitili por- tione quamuis apud hæredes remaneat, non pro parte viri- li, ſed hæreditaria, niſi nominatim ab vno velcertis here di- bus relictum fuerit.§. ſed vt manifeſtetur. Æquum enim eſt, vt pro qua parte onerati intelliguntur à teſtatore, eandem lu- cri partem ſentiant. Et certum eſt, multum referre, an hære- des nominatim onerati ſint: cum in legatariis nihil interſit. d.. ſed vt manifeſtetur. l. turpia. /57.§. vl.l. fi hæredes. 127. ff. de legat. 1. Cuius differentiæ hæc videtur eſſe ratio: quia cum hæredum mentionem facit teſtator, facile creditur velle eos, vt hæredes teneri, exemplo hæreditariarum obligationum, quibus teneantur hæredes, pro qua parte in defuncti locum ſucedunt, eiusq; perſonam repræſentant, nulla habita tatione emolumenti, quod quiſq; capit ex iudicio teſtatoris. l. I. C. ſi cer. pet. Quæ ratio locum non habet in legatarijs, qui non in ius vniuerſum, ſed in rem tantum ſuccedunt. Videndum igi⸗ tur eſt, num opinio illa de parte accreſcente pro portione le- gati defendi poſſit. Ea enim verbis conſtitutionis ipſius faci-
le refurari poſſe videtut: niſi virilem partem in ea conſtitutio- ne accipiamus, pro parte viri cuiuſq;, etiam ſi æqualis non ſit. Not in]. virilis. ff. de verb. ſing. Quæ inrerpreratio, vt in am- bigua oratione, probabilis eſt. lin am bigua. ff. de legib. Nam Kx in eadem conſtitutione Iuſtinianus, de relictis penes le- gatarios remanentibus diſſerens, cum animaduerteret ambi- guum hoc verbum eſle,& vereretur ne quis forte, ſic accipe- ret, vt inſequenti parte, quæ ad coniunctos pertinet: ipſe am- biguitatem explicare voluit his verbis: Manere hoc apud e- numeratas perſonas ſancimus, vt pro virili omnimodo Portione. id eſt, pro numero perſonarum. Ac fortaſſis non ſuccurrebat ei, qui conſtiturionem perſcripſit, verbum aliud ſatis aptum, ad eã Partem exprimendam, cum pars legataria non recte dicatur, vt hærediraria, de qua paulo ante dixerar. Et certo certius eſt, multas acyrologias reperiri in huiuſmodi conſtitutionibus luſtiniani, quicunq; earum perſcripror fue- rit. At ſi quis obiiciat, videri Iuſtinianum opponere virilem portionem hæreditariæ, ſi quis ea expendat, tam quæ de hę- redibus, quam quæ de legatarijs ab eo dicta ſunt: huic reſpon- deo, Iuſtinianum non ita diſtinguere hæredes à legatarijs, vt nihil commune habeant. Quodvelex eo apparet, quia non ſolum hæreditas, ſedetiam legatum cum onere accreſcere dicitur.§. vbi autem. 6 8
CA. I1I1. Portio accreſcens qua actione petatur. E Tſi ex lege magis, quam ex iudicio teſtatoris ſit ius accre- Lſcendi(vt diximus capit. i.lib. ſuperioris) tamen quia lex ſubſequi videtur in eare voluntatem aliquam, licet obſcu- ram, teſtatoris, verius eſt, eadem actione partem accreſcen- tem peti, qua& eam, cui accreſcit. Non enim res principa-
lis,& pars ei accedens, diuerſo iure cenſeri debent. leg. inter
ſocerum,§. cum inter. ff. de pactis dotal. Itaq; quod hæredi acquiritur iure accreſcendi, id partem hæreditariam augere,
&c pro hæreditaria parte haberi dicitur. I.5. ff.de vulg. Et Pa-
pinianus ait, ſi mihi& tibieadem res legata fuerit, eam ex meo legato ad ad me totam pertinere. leg. ſi mihi. 12. fl. dele- gat.i,& cæt. Hinc Paulus tit.vt legat. nom. caueat. Si ab vno ex hæredibus legatorum ſatis accipimus, cum ab omnibus hæredibus nobis legatum eſſet, ſi pars cohæredis accreſcar promiſſori: in totum fideiuſſores tenentur, ſi ſolidum lega⸗ tum his cœperit deberi. His igitur argum entis facile demon- ſtratur, verum eſſe quod iam diximus, eadem actione ex- periendum eſſe. Hoc am plius addunt alii, portione faun. di petita,& abſolutione ſecuta, ſi poſtea pars alrera, quæ ac- creuit, vindicetur, iudicatæ rei exceptionem obſtare. l. ſi Ti- tio.ff.de vſufruct. idque non alia( vt illi exiſtiman t) ratione, quam quod eadem actione agatur. Ego vero in exceptione rei iudicatæ, magis ſpectandum eſſe puto, an eadem quæſtio in iudicium reuocetur,& an ex eadem cauſa inſtituatur actio: nec adeo multum referre, quo genere actionis experiamur. l.&& an eadem.l.ſi quis cum totum.„generalixer. ff. de except. rei iud.*4

5 v 1 3 4 3
1090 Franc. Duareni Comment.
C a v. V. Anuimpuberis cohæredi, hæreditas quoque impu- beris accr eſchr.
„N Erti iuris eſt, in diuerſis hæreditatibus non admitti ius
———
accreſcendi, ſed eiuſdem hæreditatis partem alteri parti acereſcere.l ſi ſub conditione.ff quib mod vſuife,aumitt.(Aug⸗ re ſi quis Titium inſtituerit hæredem cum hlio ſuo, Tnius fi- lio aon adeunte, bonateſtatoris, non etiam filii, capiet: di- uerſæ enim hæreditates ſuut patris,& filj. leg. 2.§.1. ffl. de hæred. vel act. vend, Sitamen hic cohæres ſubſtiturus ſit in ſe- cundum calum filio impuber,,& filius, poſtquam hæres exti- tie patri, impubes deceſſerit, hæreditas eius cobæredt etiamin- uito acqairitur: idq; à laſtiniano conſtitutum eſt.l. quidam. C. deiure deliber. Et Neratius diferte ſcribit, accrelcendi iu- re acquiri: vt merito improbanda ſit eorum opinio, qui pu- tant acquiri potius iure ſubſtu urioni erba Neratii hæc ſunt c. 59.de z0d Nareg Qui patri hæres extitit, ſi idem filio im⸗ puberi ſubſtirutus eſt, non poteſt hęrediratẽ eius prætermit- tere. Quod ſic recipiẽdum eſt. etiam ſi viuo pupillo mortuus erit, deiade pupillus impubes deceſſe rit. Nam is qui hæres ex- titit, pupillo quoq; neceſſario hæres erit. Nam ſi ipſum inuitũ
obligar, coniungi eam paternæ hæreditati,& accreſcendi iu-
re acquiri cuicunque patris hæredi, exiſtimandum eſt. In his verbis Neratij ſingularia quædam obſeruantur. Nam in pri- mis ius accreſcendi locum haber poſt aditam hæreditatem patris à filio, contra regulam ſuperius traditam capit. z1. libri ſuperioris. Quod enim expreſſum eſt Conſtitu- rione luſtiniani, filium extitiſſe patri hæredem, idin ſpe- cie Neratii pro expreſſo habendum eſſe arbitramur:quia Ne- ratius ait hæreditarem impuberis coniungi hæreditati pater-
nè. Cauſa eſt coniunctio iuris accreſcendi, cum ſubſtitutione
pupillari: cui lubſtitutioni,& poſt aditam hæreditarem lo- cum eſſe dubium non eſt. Illud præterea ſingulare hic eſt, quod non eiuſdem hæreditatis pars alteri patti, ſed hæreditas vnapotius alteri hæreditari accreſcit. Verum hoc ideo con- tingit, quia cum aditione filij confuſæ ſunt hæredirates, pupil- laris hærèditas quaſi portio quædam hæreditatis paternæ ba- betur. Hæc igitur duo aſſumit ius accreſcendi ex natura pu-
pillaris ſubſtirurtionis, propter coniunctionem& cõmunio-
nem, de qua iam ſæpe diximus. arg. l. ſi cömunem. ff. quem- admodum ſeruit. amit. Sed& ſubſtitutio quoq; ipſa viciſſim hoc trahit ex natura iuris accreſcendi, quod ad hæredẽ tranſ- mittitur, d. l. qui patri. I. qui duabus. eo. tit. cum alias ad hære- dem minimetranſcat. l. ſi ex plurib. ff. de ſuis& legit. hæred.
( aA v. NVI. b An ius accreſcendi tranſcat in ſucceſſörem.
Co nuenit inter omnes, ius accreſcendi in hæredem tranſ- ire, qui in vniuerſum ius defuncti ſuccedit.§. his ita. C. de cad. tollen.l.hęc ſcriptura.ff.de cõd.& demonſtrat. Et hoc differt ius accreſcendi à ſubſtirurione apud Marrianum. c. 9. fl. de ſuis& lhæred. Si ex pluribus, inquit, legitimis hæredib. quidam omiſerint adire hæreditarem, vel morte, vel qua alia ratione impediti fuerint, quo minus adeant: reliquis, qui ad- ierint, accreſcit illorum portio:& licet deceſſerit antequã accreſceret, hoc ius ad hæredes eorum pertinet. Alia cauſa eſt inſtituti hæredis& cohęredis ſubſtituti. Huic. n. viuo defer- tur ex ſubſtitutione hæreditas: non ẽt ſi deceſſerit, hæredem eius ſequitur. Addendum eſt,& ad fideicommiſſarium quoq; ſtatim tranſire, qui loco hęredis eſt, ex Papiniani VIpianiq; ſententia. leg. Papinianus. 43. ff. ad Trebell. Nec intereſie purto, fiſcuſne, an priuatus alicui ſuccedat. l. ſi tocam. ff. de ac- quir.hæred. cũ fiſcus nihil habeat ſingulare, niſi quod nomi- natim ei à legibus indultum eſt. l. item veniunt.§. priuatorũ- ff.de petit. hæred. Sed quæſtio eſt perobſcura ac difficilis, an portio deficiens accreſcat iis, qui in Tè ſuccedunt: cuiaſmodi
eſt emptor hæreditatis, velrei legatæ, aut alij ſimiles. Ego au-
tem in hac quæſtione ſententiam luliani amplector: quæ tam aperta eſt, vt probabilibus argumentis eam ſubuertere velle, parum prudentis conſultiq; hominis eſſe videatur. Fundi, in- quit, portio, velat alluuio, portioni accreſcit. l.ſi Titio. ſ de v-
ſufr. Qubus verbis oſtendit, ei ad quem tranſit portio, puta emptori, competere ius accreſcendi. Ar enim venditor, qui pretium habert pôrtionis, eam habere intellgiitur, quaſi in locũ rei ſuccedat.l.ſi& rem. ff. de petit. hæred. l. quia. ff. de v- ſufr. l. ſi quis pecuniam..vlt. ff. ſi quis omil. cauſa teſtam. Iq quod non inficior interdum contingere: ſed Iulianum de ve- ra portione fundi legati ſenſiſſe, vel eo cognoſcitur, quod al- luuione interſerit. Quod enim accedit fundo vendito per al- luuionem, emptoris lucro eſt, non venditoris, quamuis pre. tium fundi venditi habeat venditor. l. id qnod.ſ de peric.& commod. rei vend. Itaq; ſicut venditor fundi, non ideo fun- dum habere intelligitur, quia pretium habet, vt commodum alluuionis ipſi acquiratur: ita de venditore hæreditatis, aut rei legatæ, diceèndum eſt in propoſita quæſtione. Nam ea ſi. militudine vſum fuiſſe Iulianum credibile eft, vt ſophiſticis huiuſmoditationibus viam præcluderet. Quod tamen aſſe- quinon poruit. Atque eodem modo reſponderi iis poteſt, qui venditorem hereditatis dicunt hæredem ſemper manere. 1. 2.C. de pact. ideoq; etiam ex luliani ſententia portionemi- pſi accreſcere. Exiis enim, quæ diximus apparet lulianum re- ſpexiſſe ad eum, qui reuera poidet rem hæreditariam, vel legatam, non ad eum, qui iuris interpretatione vel fictione
quadam rem habere intelligitur. Sed VIlpianus hanc ſenten-
tiam magnopere confirmat ſub tit.de acquir.hæred. l. ſitotã.
2. Ait enim ideo hæredi, qui tacite rogatus eſt reſtituere, ni-
hilaccreſcere, quia rem non videtur habere. Nam ſi quis in fraudem legis tacite fidem ſuam atcommodauerit alicui, vt hæreditatem non capaci reſtituat, ac idcirco fiſcus hæredita- tem ſibi vindicauerit: nihil proficiet huic hæredi, quod hæres
mancat adempta hæreditate. Not. in l. ex facto.§. Iulianus.
ff. de vulg.& pupill. ſubſt. Itaq; ſiue hæres partem ſuam hæ- reditatis, ſiue legatarius partem rei legatæ vendiderit, portio deficiens, emptori mægis quã venditori accreſcit. Sed& hoc de proprietate accipiendum eſt, non de vſufructu, qui coha- ret perſonæ& perſonæ magis, quam portioni accreſcere di- citur. d. l. ſi Titio. l. interdum. fl. de vſufruct. accreſc. leg.& an eadem.§. qui cum partem. fl.de except. rei iudic. Quod autè obijcitur de his. qui ſuccedunt diuerſo iure, quomodo acci⸗ Piendum ſit, dicemus c. 19. 4
De variarum coniunctionum permitione:& declura⸗ tus Pauli locus adl. Iullam Papiam.
AVm vnius generis coniuncti tantum repetiuntur, con⸗ Lſtat partem deſicientem omnibus accreſcere.§. his ita. C. de caduc. tollen. vr puta fi ei, cuius pars deficit, omnes re &verbis Kmul, aut re tantum, aut vetbis rantum coniuncti lunt. Sin autem ita coniuncti ſint, vt alii ſint rè coniunctti, alii re& verbis, aut verbis tantum: quæritur, quis eorum potior èſſe debeat. Et mihi videtur Paulus ad legem luliam Papiam, paucis verbis complexus eſſe quicquid ad hanc quæſtionem pertinet. Præfertur, inquit omnino cereris, qui re& verbis coniunctus eſt: quod ſire tantum coniunctus ſit, conſtat non eſſe potiorem. 8S1 vero verbis quidem coniun- Cus ſit, re autem non, quæſtionis eſt, an coniunctus potior ſit. Etmagis eſt, vt ipſe præferarur. Hæc verba quæ ali
pleriq; mirabiliter contorquent ac peruertunt, nos veluti
aaνακρνα ſic intreptetabimur, vt inde appareat, oſtende- re Paulum voluiſſe, in omni genere coniunctorum, quis cuĩ præferri debeat. Prima igitur quæſtio apud Paulũ eſt, de cor- luncto re& verbis. Er ait Paulus, eum cereris præferri. Quod & Iuſtinianus conſtituit,& adeo certum eſt, vt de eo in- ter omnnes conueniat.d. g.his ira. Altera quæſtio eſt de con- iuncto re tantum, quem Paulus ait non eſſe potiorem ceteris, id eſt, ceteris non præferri. Nihil. n. reuera habet, quod cete- ris commune non ſit, qui coniuncti eſſe non poſſunt, niſi ad eandem fem vocentur, vt ſupra oſtendimus. Tertia quæſtio eſt, de eo qui verbis tantũ coniunctus eſt. Et Paulus ait, verius efſe, vt is quoque potior ſit ceteris,& eis præferatur, vt pu- raijs, qui re tantum coniuncti ſunt. Sic enim interpre- tor particulam,&, quæin emendatis codicibus legitur: quaſi hoc ſentiat Paulus non modo eum, qui 5& verbis, led ét qui
vetbis
Am ſtio loru hel talet dece quiat dem lrec qux
Com
Iiic linum iti Caiusb Hii juncu
junctiſ

1uen fäeerzam E Ju laccedent ducrioin, 5
CA. V
ren utummur, iu Pu⁴u⁴ ml
ĩunctus eſt verbis Mæuio. Ceteri re tantum ci coniuncti ſunt, quamuis inter ſe coniuncti ſint re& verbis.
1091 Commiſtioconiunctorum verbis tanum, e& reac Verbis coniunctorum. Titio& Sempronio Cornelianum lego æquis partib. Quã partem legaui Titio, eam Mæuio lego. Titius& Sempronius hęredes ſunto æquis partibus; Er qua parte Titium inſtitui, ex eadem Mæuium inſtituo. Hic deficiente Titio, pars eius accreſcet Mæuio, qui vtroq; modo coniunctus eſt; nonSempronio, qui verbis tantum.
Commiſtio triplicis generis coniunætorun. Titio& Sempronio Cornelianum lego æquis partibus
Quam partem legaui Titio, eandem Mæuio lego: Caio fun- dum Cornelianum lego.
Titius& Sẽpronius hæredes ſunto æquis partibus: Ex qua
Parte Titium inſtitui, ex eadem Mæuium inſtituo: Caias hæ⸗ res eſto.
Hic Titio Sempronius eſt coniunctus verbis tantũ: Caius re tantum: Mæuius re& verbis ſimul. Quare Titio deficien⸗ te, portio eius vni Mæuio accreſcet.
. C A P IN. Inter coniunctos eiuſdem generis interdum ordinem Feruari, vt ali aliis præferantur,& explicatum b Scæuolæ reſponſum tit. de legat. 2. ali- ter quam vulgo ſöleat.
interpretatio, verbis congruit Pauli, à quorum propria ſigni- ficatione non facile recedendum eſt in legum interpretatio- ne. leg. 1.§. ſi is qui nauem, ff de exerc. act. Deinde rationi iuris conſentanea eſt, atque adeo conſtitutioni imperatoriæ vt iam oſtendimus, d.§. his ita. Huc accedit, quod nullus eſt locus in iure ciuili, cui hæc noſtra interpretatio repugnet, vt nos facile demonſtraturos confidimus, c.i 3.
1(6à4 v. VIII. Fariis exemplis illuſtratus Pauli lacus de permi b NMlione coniunctorum.
Amſatis demonſtratum eſt, quid ſenſerit Paulus de permi- 1 diuerſi generis coniunctorum: ſed varietate exem- Plorum ad rem illuſtrandam opus eſt: ſine qua vixà quoquã intelligi plene poterit; itaque exempla quædam ſatis appoſi- ta(vtnobis videtur) collegimus:in quib. qui exercitati fuerint de ceteris quæ proponẽtur, melius& facilius iudicabunt. Et quia eadem eſt hæredum legarariorumq; ratio, de quibus eo- dem in loco diſſeruiſſe Paulum, inſcriptiones capitum iudicãt, Lre coniuncti.ff. del... triplici. ff.de verb. ſignificat. exemplis quæ vtriuſq; conuenirent, hic vti voluuimus.
lctum fuit capite ſuperiore inter coniunctos eiuſdẽ ge⸗ ris æqualitatem ſeruari,&partem deficientem pariter o- muib. accreſcere: vtputa ſi omnes ſintre& verbis coniuncti. Sed quia inter ĩpſos alii interdum aliis coniunctiores reperi- untur, dubitatur, an in iure accreſcendi ceteris potiores ſint. Exempli gratia ſi ita ſcriptum ſit, Titius& fratris mei filii hæ- redes ſunto. l. interdũ. ff. de hære. inſt. Titio& hæredib. meis lego. l.ſi quis Titio. ff. de vlufruct. accreſc. Nam etſi in his ex- emplis omnes ſint coniuncti re& verbis: tamẽ qui collectim vocantur appellatione filiorum aut hæredum, videntur inter ſe magis coniuncti eſſe. Et quia luſtinianus, de coniunctis loquens, ait eos in vnum corpus redactos videri, huius rei de- monſtrandæ gratia, vtar ſimilitudine ab ipſis corporibus ſiue collegiis ducta. Et ſi magna eſt ciuium inter ſeconiunctio, ta- men interior eſt eorum, qui in collegium aliquod eius ciuita- tis cooptatiſunt: cuiuſmodi ſunt magiſtri ac profeſſores o- mnium artium ac literarum. Arctior vero col ligatio eſt eorũ qui eandem artem ſcienriamvo profitentur,& proprium cor- pus faciunt. Quamobrem ciuitate noſtra propior mihi eſt Philoſophiæ profeſſor negotiatore. Sed doctor iuris ciuilis vtroque mihi eſt coniunctior. Sicut ergo ex variis corporibus conſtat ciuitas, quorum aliqua ſunt cum omnibus ciuibus aut cum multis communia, alia ſunt quorundam ciuium pPropria, atque ita gradus quidam ſocietatis ac neceſſitudinis inter ciues reperiuntur: ſic in coniunctione, de qua hic lo- quimur, accidirt. Nam in ſuperioribus exemplis hæredes omnes in commune quaſi corpus, aliqui in proprium ac ſe Paratum teſtatoris ſermone rediguntur: Nec dubium eſt,
Commiſtio re& verbis coniunctorum, cum iis qui re tan- tum coniunguntur.. Titio& Sempronio Gornelianum lego: Caio Cornelia- num lego. b„ Titius& Sempronius hæredes ſunto; Caius heres eſto. Hic in parte Titii, Sempronius præfertur Caio, quiare 3 verbis ei coniunctus eſt. Aliud exemplum commiſtionis re ex verbis coniuncto- rum, cum re caniunqtis. Titio&e Sempronio Cornelianum lego; Mæuio Corne- lianum lego; Caio Cornelianum lego. b Titius& Sempronius heredes ſunto; Mæuius hęres eſto; Caius hæres eſto. Hiic in parte Mæuii non præfertur Caius ceteris, qui re cõ- iunctus; ſed par eſt omnium cauſa, quia ii ſimiliter re con-
zune quin habeantur pro vna perſona, cumomnes concurrunt:& junetiſunt.D— quæſtio eſt, quam quiſqne partem hæreditatis, aut rei legate Cömiſtiore coniunctorum,& verhbis coniun capiat. dict. leg. interdum. leg. ſi quis Titio. l. quiliberis. Sed dorum. aquia aliquando accidit, vt qui coniuncti ſunt, non habean- Titio Cornelianum lego; Mæuio& Caio Cornelianum tur tamen pro coniunctis in iure accreſcendi, leg. item quod lego æquis partibus. 3 Sabinus, 5 3.ff. de hæred. inſt. ideo dubitari poteſt. z9, de Iitius hæres eſto; Mæuius& Caius hæredes ſuntoæquis rxis præferridebeant, cum id certo iure definitum non 3 de partibus. 814 probabile eſt, huius coniunctionis& hic rationem habe-
ri. Nam præter conſtiturionem illam de caducis tollendis lin qua dicitur, coniunctos præferri ceteris, quod propter vnitatem ſermonis quaſi in vnum corpus redacti ſint) ex- tat Pauli locus de hac coniunctione ſubrit. de vſufruct. ac- ereſcen. qui profecto non recte poſitus ibi fuiſſet, ſi ad ius ac- creſcendi non pertineret. dict. leg/ ſi quis Titio. Quodau- tem dicimus, hos haberi loco vnius, ſic accipiendum eſt, ni- ſi voluntas teſtatoris appareat contraria: Veluti cum ita ſcri- ptum eſt, Titius& fratris mei filii æque heredes ſunto, di- cta leg. interdum. aut ita: Quiſquis mihi hæres erit& Titius, idem filio meo impuberi hæres eſto leg. vltim. Cod. de impuber. In poſteriore enim exemplo dictio, quiſquis,
Hic deficiente Mæuio, Caius Titio præfertur, quia verbis coniunctus potior eſt re coniuncto. de zu Alud exemplum cömiitionisre coniunctorum cum Verbis tantum coniunctis. b Titio& Sempronio Cornelianũ lego; Meuio& Caio Cor.- nelianum lego æquis partibus.
Titius& Sempronius hæredes ſunto; Mæuius& Caius hæredes ſunto æquis partibus.
Hic deficiente Mæuio, Caius ceteris præfertur, quia con-
1

4
6 1 4 4
—
—
.—
——
1092 Franc. Duareni(omment.
vim partitionis ac diſtributionis habet,& perinde accipiiur, ac ſi nomina hæredum expreſſa eſſent, hoc modo: Sempro- nius, Caius,& Titius filio meo hæredes ſunro. Arque ita interptetamur conſtitutionem luſtiniani, quæ Labeonis ſen- tentiæ aduerſari videtur. leg. qui liberis. fl. de vulg. Sed cum a- pud L⸗beonem expreſla non ſit fomula inſtitutionis, ea ſic concepta intelligi debet, vt appareat hæredes vere coniun- ctos,& in vnum corpus tedactos eſſe, hoc modo e Hæredes mei& Titius, filio meo hæredes ſunto: quo caſu loco vnius habentur, vt iam diximus. Verum huic ſententiæ noſtræ, vt contrarium, opponitur Scæuolæ reſponſum, in quo plures coniuncti non funguntur vice vnius, ſed viriles partes capiunt, perinde ac ſi nominati eſſent à teſtatore. Verba Scæuolæ hęc ſunt c. 90. de legatis 2. Lucius Titius teſtam ẽto ita cauit; Præ- diolum meum dari volo libertis libertabuſque meis,& quos hoc te ſtamento manumiſi,& Seiæ alumnæ meæ: ita, ne de nomine familiæ meæ exeat, donec ad vnum proprietas per- ueniat. Quæro, an Seia in communione cum libertis habeat portiouem, an vero ſibi partem dimidiam eius prædioli vin- dicare poſſit? Reſpondi, perſpicuam eſſe teſtatoris volunta- tem, omnes ad viriles vocantis. l. Lucius Titio.§. Lucius Ti-
tius. ff. de legat. 2. In horum verborum interpretatione, mi-
rum eſt quantopore ab Accur ſio Accurſianiſq; omnibus ſu- dacum ſit, cum tamen res ſit, iudicio meo, non admodum
obſcura, ſi quis verba auctoris attente conſideret atq; expen-
dat. Sic enim accipio, quaſi teſtator in hac ſpecie nullos ha- buerit libertos, ni teſtam enro manumiſſos. excepta Seia a- lumna: quæ liberta quidem erat reſtatoris, ſed non teſtamẽ- to manumiſſa. Quare cum teſtator omnibus libertis ſuis præ- dium legare veller,& vereretur, ne quis forte dubitaret, de quibus li bertis ſenſiſſet, non fuit contentus ſimpliciter li- bertis logare, ſed maioris expreſſionis ac declarationis cauſa hæc verba adiecit, Et quos hocteſtamento manumiſi,& Seiæ alumnæ meæ? quaſi diceret, libertis, ram quos teſtamento
manumiſi, quam Seiæ alumnæ meæ, quæ ante teſtamentũ
manumiſſa eſt. Nam particulæ,&, geminatio hanc vim habet. Seiam vero libertam fuiſſe teſtatoris, argumento eſt quod teſtator prædium totum, quod his communiter lega- tum eſt, non partem eius prædii, vt vetat de nomine fa- miliæ ſuæ exire: quaſi Seia quoque ipſa ex familia eius ſit. Li- berti enim apud Romanos accipiebant nomina patronorũ,& eiuſdem familiæ cenſebantur. leg. pater filium. 36. ff. de le- gatis 3. Hinc apud Ciceronem Cæ cilius, Eutychides,& M. Pomp. Diony. ſerui manumiſſt appellantur.
Cay. X. Anin ucceſtione ab inteſtato gradatim compe- tat ius accre zenaa.
AVaæ dicta ſunt ſuperioribus capitibus, propria lunt ſuc- b
Pceifionis teſtamentariæ. An idem ius ſit in ſucceſſione
ab inceſtato, in qua etiam ius eſt accreſcendi, quæritur. Et
certum eſt in hac quoque ſucceſſione alios aliis præferri in iure accreſcendi. Ac duo ſunt de ca re iuris auctorum loci,
quorum alter eſt Caii de bonor. poſſeſſ. contra tabul. alter b Vlpiani de coniugendis cum emancipato liberis. Verba
hæc ſunt Caii cap. 12. de bonor. poſſeſſio. contra tabulas. S1 duobus filiis,& ex altero filio duobus nepotibus, bonorum poſſeſſio competat,& alter ex nepotibus non petat, pars eius fratri accreſcit. Si vero ex filiis alter non petat, tam fratri, quam nepotibus, id prodeſt. Namque tunc duo ſemiſſes fiunt, ex quibus alterum filius, alterum nepotes confequen- tur. In hac igitur Ipecie, ſi vnus ex nepotibus non petar, qui in vnam ſtirpem vocantur,& veluti corpus quoddam ſeparatum habent, pars eius fratri accreſcit, non patruis. Nã
etſi ponamus, nepotem illum, qui non petit, nunquam inre-
rum natura fuiſſe, in ſucceſſione ab inteſtato eandem hære- digatis partem retinebit nepos: nec ideo pars filionam am- plior erit, quia nepotes ſuccedunt in locum patris ſui de- functi,& tantum capiunt ex hæreditate, quotquot fuerint, quantum pater eorum, ſi viueret.§. cum filius. de hæred. quę ab inteſta. Inſt. Si vero vnus ex filiis non petat, qui non faciũt propriam corpus, quia ſinguli trientem habent: portio de- Kciens accreſcit omnibus, ſed ita vt plures nepotes nihilo am-
8 ———— —
plius, quam vnus filius, accipiant. Itaque hæreditas diuiditut in duos ſemiſſes, quorum vnum filius, alterum nepotes con- ſequuntur. Nam ecſi poneremus, filium illum, cuius defecit pats, nunquam in rerum natura fuiſſe, eodem modo hæredi- tas ab inteſtato diuideretur. Alter locus eſt VIpiani cap. 1. de coniung. cum emancipat. lib. vbi vult Vlpianus, ſi ſunt duo h- lii,& ex altero eorum duo nepotes, deficiente vno ex nepo- tibus, partem eius omnibus accreſcere, id eſt, non ſolum fra- tri, ſed eriam patri& patruo, ordine tamen ſeruato, vr frater fratri, pater patruo pręferatur. Verba Vlpiani hæc ſunt: Si quis ex nepotibus portionem ſuam omiſerit, eueniet, vt non ad ad patrem eius, ſed magis ad fratrem pertineat. Sed& ſio- mnes nepotes omittant, patruo nihil accreſcer, ſed ſoli patri. Quod etſi pater omiſerit, tunc patruo accreſcet. 1.. 9. ſi quis ex nepotibus. ff.de coniung. cum emancipat. lib.&c. Nam erſi his omnibus ſimul deferatur hæreditas edicto præto- ris, tamen quia prætor coniungit patrem cum liberis ſuis,& iplos liberos inter ſe, propria quadam coniunctione, æ- quum eſt, vt portio nepotis deficiens ita gradatim accreſcac. Quaratione, ſi filius ipſe emancipatus non petat, pars deſi- ciens, nepotibus ex eo ſolis, non etiam reliquis, accreſcit. l.4, §. vlt. ff. vnde lib. Atque hinc obſeruandum eſt, non mulrum referre, quo conſanguinitatis vinculo inter ſe deuincti ſinti, qui de iure accreſcendi contendunt, cum in ſpecie VIpiani frater patri anteponatur. Proinde germani fratres conſan- guineis potiores non ſunt in iure accreſcendi, cum de hære- ditate patris agitur. l.vlt. C. ad Treb. Æque etenim coniuncti ſunt patri,& æqualiter ad eius hæreditatem vocantur, quam- uis inter ipſos par neceſſitudo conſanguiniraſq; non ſit, ac idcirco cum de hæreditate ipſorum agitur, germaniceteris præferantur in ſucceſſione ab inteſtato. Authent. de hæred. ab inteſta. Nam cum ius accreſcendi rem ſequatur magis quã perſonam. l. ſi Titio. ff. de vſufruct. qui partes habent æquas
hæreditatis paternæ, diſpares eſſe non debent in iure accre-
ſcendi. b
Coniunstos re tantum ceteris nunquam praferri.
Oniunctosre tantum ceteris nunquam præferti, ante d2docuimus, d. l. re coniuncti. Nihil enim habent, quod cæteris commune non ſit:& comparati cum ceteris dicuntur diſiuncti. C. de caduc. tollend. Inde Celſus: Cum quis inquit ex inſtitutis, qui non cum aliquo coniunctim inſtitutus ſit, hæres non eſt: pars eius omnibus pro hæreditariis portionib. accreſcet, leg. liber homo.§. cum quis. ff. de hęred. inſtituen. ſic enim legendum eſt cum negatione, quæ in Norica lectio- ne deſideratur. Proinde reiicienda eſt eorum opinio, qui cenſent re coniunctum ideo præferendum eſſe verbis con- iuncto, quod ſolidum habeart ex verbis teſtatoris,& de iure
non dacreſcendi magis quam accreſcendi, qe damno vi-
tando magis, quamde lucro faciendo, contendat. Quod argumentum, quam leue& ineptum ſit, exemplis fa- cile demonſtrari poteſt, ex cap. 8. formula petitis. Pone igitur ita ſctiptum eſſe in teſtamento, Titius hæres eſto: Mæuius& Caius hæredes ſunto æquis partibus: quæſo num deficiente Mæuio, æquum ſit Titium, qui diſiunctus ab eo eſt, Caio, qui verbis eſt ei coniunctus, præferri? Sidixeris, Titium ex verbis teſtatoris ſolidum habere: reſpondebo, Mæuium & Caium, qui loco vnius ſunt propter coniunctionem ver- borum pariter ſolidum habere, quaſi Titius ex vna parte,& Mæuius cum Caio ex altera, partes concurſu faciant. Ex quo apparet, quamdiu coniun ctorum aliquis, quorum ve- luti corporis ſolidum relictum eſſe dicimus, cum Titio con- currit, nihil poſſe Titio, qui diſiunctus eſt, accreſcere. Ita- que quod obiicitur de damno vitando, nihil nos mouere debet, cum Caius in hac ſpecie, reſpectu Titii, cum quo concurrit, non minus, quam Titius ipſe de damno certare diei poſſit. Solidum enim Mæuio,& Ca- io, tanquam vni perſonæ, reli- ctum eſſe intelligi-· n
mus, Quomudh
Fa

mcdosre untum cetetunuemr
8
jungerc. Eſt enim h
De iure acereſcendi, Liber II.
CA r. XII. b Quomodo accipiendum ſit, quod aicitur, re& verbis coniundtos caæteris praferri. Aulus de coniunctis diſſerens, ſcribir, re ac verbis con- iunctum cæteris omnibus præ ferri, qui aut re tantum, aut verbis tantum coniuncti ſunt. dict. l. re coniuncti. Quod etſi verum eſt,& ab omnibus receptum: tamen except᷑io- nem aliquam habere mihi videtur. Sic enim id accipiendum puto, niſ ſine parte inſtitutus ſit, alii vero partes habeant ex verbis teſtatoris.l. item quod Sabinus.§. 1. ff. de hæred. inſtir. Nam etſi reuera coniuncti ſint, qui ſine parte inſtituuntur, & eis accreſcat deficiens pottio hæreditatis, J. triplici. ft. de verborum ſignificat.tamen quia partes non habent expreſſas verbis teſtatoris, eorum potior cauſa non eſt, quam cete ro- rum, qui re cantum coniunguntur. Qua ratione Vlpianus ait, quantum ad ius accreſcendi, eos coniunctos non eſſe„id eſt, in ſpecie quam tractat, pro coniunctis non haberi, ſed ꝓ diſiunctis, vt non magis accreſcat eis portio deficiens, quam ceteris hæredibus, qui diſiuncti, id eſt, re tantum coniu ncti ſunt. Obiecerit forte quiſpiam, in ſpecie Vlpiani eos ex vn- cia, quæ aſſi deeſt, inſtitutos intelligi. Sed ex interpretatione quadam iuris hoc accidit, non ex teſtatoris cetta voluntate, quam verbis expreſſerit: cuius maiorem eſſe vim atque pore- ſtarem, quam tacitæ voluntatis, ante admonuimus, cum di- ſcrimen oſtenderemus eorum, qui re ac verbis,& eqrum, qui verbis tantum coniunguntur. Inea igitur ſpecie ‚tamerſi con- iunctiores videantur, quam cæteri cohæredes, tamen in eam vnciam coacti& coniancti vere dici non poſſunt, quam teſta- tor non expreſſit, atque ideopro diſiunctis habentur, vt alii hæredes, quibus teſtator partes adſcripſit. b
C A p. XIII.
Verbis coniunctos, iis qui re tantum coniuncti ſunt pra- ferri:& explicati loci duo per quam obſcuri„quo- rum alrer Pomponii eit tit. de hæred inſtit. alter Iaboleni tit. de leg. 2.
9
Erbis coniuncti, re coniunctis præferuntur, vt iam ſæ- Vr docuimus, oſtenſa rarione cucid fiat. Sed obiiciun- tur nobis duo iuris noſtri auctorum loci, in quibus videntur coniuncti verbis, re coniunctis omnino exæquari, ita vt por- tio deficiens omnibus accreſcat. Primus locus eſt Pomponii lib. i. ad Q. Mautium l. ſi ita quis. 6 6. ff. de hæredib. inſtit. vbi hæc verba leguntur: Siita quis hæredes inſtituerit, Titius hæ- res eſto: Caius& Mæuius ex æquis partibus hæredes ſunto: quamuis,& ſyllaba coniunctionem faciate ſi quis tamen ex his decedat, non alteri ſoli pars accreſcit, ſed omnibus cohæ- redibus pro hæreditariis portionibus: quia non tam coniun- xiſſe, quam celerius dixiſſe, videatur. Verum extrema verba oſtendunt, Pomponium idem ſenſiſſe de iis ‚qui verbis con- junguntur, quod iam à nobis dictum eſt: ſed eum non exiſti- malſe, in ea ſpecie Caium& Mæuium verbis coniunctos eſ- ſe. Itaque ſi diſſentit à ceteris auctoribus Pomponius, in fa- cto magis, quam in iure, diſſentit. Duplex enim quæſtio hic eſt: vna, an ſint coniuncti:& hæc eſt facti magis, quam iuris quæ pendet ex voluntate teſtatoris. Nam etſi recte dicatur, his verbis coniungi hæredes, Caius& Mæuius hæredes ſunto xquis partibus. I. re coniuncti. leg. triplici, tamen id cum
hac exceptione procul dubio intelligendum eſt, niſi aliud a-
ctum ſit: vt quia appareat breuitatis ſtudio ita locutum fuiſſe teſtatorem, quaſi prolixa nimis ei videretur hæc oratio, Ca- ius heres eſto: Mæuius hæres eſto. Altera quæſtio iuris eſt, cum quæritur, vbi conſtat teſtatorem, qui his verbis vſus eſt,
voluiſle hæredes coniungere, quæ ſit vis huius coniunctio-
nis. Etin hac quæſtione conſentit Paulus cum ceteris l. 0 de quibus diximus. Circa priorem igitur quæſtionem difficul- tas tantum verſatur: quæ tamen nos multum mouere non debet, cum facti quæſtiones coniecturis explicentur, nec ad Iureconſultos valde pertineant, vt fuſe docuimus in Scæuo- la. Ac fortaſſis apud Mutium plenius deſcripta erat ſpecies, vt Cx Ca appareret, teſtatorem voluiſſe hæredes verbis con- oc caput, adſcripta Mutiana, veluti quę-
165½] dam acceſſio arque additio, qua contenens fuit Tribonianus in compoſitioae Pandectacum(vt ctedibile eſl) quod vide- rêt, ad id, quo diuris eſt, docendum eam lufficere, ac de qua⸗ ſtione altera magnopere laborandum non eſſe, quæ in ſtatu coniecturali eſt,& à lureconſulti officio viderur paulo eſſe as lienior. Vt tamen aliquid certius in re admodum incerta af⸗ feramus, meminiſſe oportet eorum, quæ diximus c. 5. ptidò- ris libri de verborum ambiguitate. Nam hæc verba Gaius& Mænius ex æquis partibus hæredes lunto, aliquid am biguita- tis habere oſtendimus, qaia in certum eſt, an teſtator coniun- gere hæredes, an celerius loqui tantum voluerit. In hac aurem ambiguitate facile præſumitur c6iunctio, ſicut& rei cõiũctio pręſumitur cũ duobus ſeparatim eadẽ res legata eſt: ſed ita de⸗ mũ, ſi cõtraria voluntas ex coniecturis né appareat. l. ſi pluri- bus. ff. de l.. Itaq; cũ hic agatur de vno hærede præferendo ce- teris ꝓpter coiunctionem(ꝙ in dubio teſtatorẽ voluiſſe cre- dendũ nõ eſt) ſic interpretamur paulo humanius hæc verba, quaſi celeritatis& cõpendii cauſa teſtaror ita locutus ſit. arg. litem ꝓ Sabinus§. i.ff. de hære. inſt. Alter locus, qui noſtræ ſenẽtiæ velut contrarius opponitur. eſt Priſci labolenil b. 7. epiſtolarũ. l. Mæuio. 42. fl. de leg. a. Mæuio, inquit, fundi par- tem dimidiam, Seio partem dimidiam lego: eundem fundum Titio lego. Si Seius deceſſerit, pars eius vtrique accreſcit: quia cum ſeparatim& partes fundi,& totus legatus ſit, heceſſe eſt, vt ea pars quæ ceſſat, pro portione legati cuique eorum, qui- bus fundus ſeparatim legatus eſt, accreſcat. S=d hæc quæſtio ſimilis eſt ſuperiori,& in facto quoque coniſtit. Nec vero reſpondi: Priſcus, partem Seii omnibus accreſcere, quòd cen- ſeret verbis coniunctos ceteris præferendos non eſſe, ſed ꝙ in ea ſpecie non videreturplena ac vera eſſe coniun ctio, patti- bus fundi ſeparatim Mæuio& Seio adſcripiis. Non emm ea oratio tam aperte coniunctionem demonſtrat, quam hæc, Mæuio& Seio fundum æquss partibus lego e tametſi non ua ſeparati ſint, vt in hac concepeione, Mæuio tundum lego⸗ Seio fundum lego. Cum igitur labolenus ex facto conſule- retur,& animaduerteret in ſpecie propoſita ſuboblcuram eſ- ſe teſtatoris voluntatem, in dubio maluit in partem huma- niorem inclinare,& exęquare legatarios, quam alios aliis an- teponere. Voluntates namque defunctorum benignins in- terprerari debemus.l. cum in teſtamento. ff. qe reb. dub. Hæc eſt noſtra de duo bus his locis ſententia, quorum obſcuritate adeo territi ſunt plerique, vi coniunctis præferre diſiut. ctos, aut certe exæquare non dubitauerint, Paulo inuico acrelu- ctante, cuius verba nos paulo ante interpretati ſumus. dict. l. re couiuncti. Alii alia comminiſcuntur vix relatu digna, in quibus nonnulliconfidentiores addunt verbum, lego, in ſpe- cie laboleni, vt ſeparatæ ſint orationes, hoc modo: Mæuio fundi dimidiam lego: Seio dimidiam lego. Acteſtantur ſe vi- diſſe antiquos codices, in quibus ſi diis placet, ea ſic lectio: 4₰02s eνμαό ατ,⁸ JAllor dmsoc.
C A P. XIIII
Iælegatoalimentorum non eſſeus accreſcendi:& an pro- bilitio teſlatoris ius accreſcenal impediat.
Oppereſt„vt poſt cauſas effe ctuſque iuris accreſcendi, ex- ceptiones quaſldam, tum à me, tum ab aliis obſeruatas, hic ſubiiciamus. Accidit enim interdum ‚vt ceſſer hoc ius, id- que proptet voluntatem teſtatoris, vel rationem alam, quæ in vnaquaque ſpecie perſpici poteſt. Huiuſmodi eſt, quod ſcribit Papinianus, per fideicommiſſum fructa prædiorum ob alimenra legaris relicto, partium emolum entum ex per- ſona vita decedentium ad dominum proprietatis recurrere. I. dominus. ff. de vſufr. Ildeo enim hie ceſſat jus accreſcendi, quia cum teſtator in alimenta legauerit, videtunvolmſſe ne vltra modum alimeatorum quicquam habeant ſinguli lega tarii. Vnde illud vulgare, Legatum alimentorum non ſterari, nec multiplicari.l. alimenta.§. Baſilicæ. ff. de alimen. leg. Arq; hinc confequitur, ius accreſcendi poſſe prohibetià teſtatore. Quod in legatis planum expeditum que eſt, cum Aratione iu- ris alienum non ſit, pattem legati deficientem, penes hære- dem remanere. dict. leg. dominus. De hæregitate ingens eſt
controuerſia: ſed exiſtimo, ſequendam eſſe teſtatoris volun-
* L24

1
1094 Franc. Duareni Comment.
tatem quæ pro lege habetur in teſtamentis.. diſponat. auth. enupt. Argumento eſt, quod teſtator ſabſtituendo vniex dobæredibus, tacite intelligitur prohibere ius accreſcendi„i- deoque ſubſtiturio dicitur eo iure potentior eſle. l. z. 6. ſi duo. ft. de bon.poſ.ſecun.tab.Sed hoc eſt ita accipiendum, niſi ol eam cauſam teſtator pro parte teſtatus decedat: quodiurts lubtilitas non admittit. l. ius noſtrum-. ff. de reg. iur. Non enim contra hocius voluntasteſtatoris quicquam valetlinemo po- teſt. ff. de leg. i:niſi ſit miles, in cuiusteſtameato ſola v oluntas ſpectatur, negle cta ſubtilitate iuris. l. ſ miles. l. miles ita.ff. de milit. teſtam. Vnde Licinius ait: Si quis ita hæres inſtitutus fuerit, Excepio fundo& excepto vſuftuctu, hætes eſto:per- inde erit iurs ciuili, atq́ ſi ſine ca parte hæres inſtitutus eſſet- J. ſiita qnis. ff. de hæred. inſtit. Cum hacigitur exceptionè in- telligendam eſt, quod VIp. aitc. 9. ff. de hæred. in ſtit. Si duo lint hæredes inſtituti, vnus ex parte tertia fundi Cor neliani, alter ex beſſe eiuſdem fundi: Celſus expeditiſſimam Sabini ſententiam ſequitur, vr detractafundi mentione, quaſi ſine partibus hæredes ſcripti hæreditate potirentur: ſi modo vo- luntas patrisfam. manifeſtiſſime uon refragatur. Sic enim VI-
piani dictum de teſtatoris voluntate, interpretari debemus,
.„.„. 4 1. quaſi ſentiat, hæredes inſtitutos partes æquas habituros eſſe, niſi teſtator voluerit alterum ex ttienne, alterum ex beſſe hæ- redem fore.
C. XV.
Scawolæ reſponſum, quodlegitur c. 7s.ad Trebell. ad ius ac- creſcendi non pertinere, aduerſuus alio- rum opinionem.
X Fkba Scæuolæ hæcſuntc.7.8. ad S. C. Treb. Quæ habe-
bat filium,& ex eo nepotem, vtroſque in warit poteſta- te, maritum ex aſſè ſcripſit hæredem, eiuſque fidei commiſit in hæc verba: Si Titius maritus meus mihi hæres erit, peto, fideique eius committo, quicquid ex hæreditate meaad eum peruenerit, cum mori cœperit, id reſtituat Caio Seio filio no- ſtro: ita tamen vt decem quidem vncias Caius habeat, duas autem vncias Scius n pos habeat: quod vt fiat, ſidei eius Ti- tii hæredis meicommſtio. Parer emancipauit filium, nepo- tem amiſit,& ſuperſtite filio deceſſit. Quæ ſitum eſt, anprio- re parte ſcripturæ vniuerla hæreditas patris, ex cauſa fideicõ- miſſi filio debeatur:& illa ſequentia verba, ita tamen, vt de- cem vncias filius, duas autem nepos habeat, ex voluntate de- functæ ita demum locum haberent, ſi die fideicommiſſi ce- dente, ſilius& nepos eorum in natura ſint: cum zutem non ſupernixerit ad diem fideicommiiſi nepos, ſequens ſcriptura ceſſet. Reſpondi, ea quæ proponerentur, oſtédere decédun- taxat vncias filio datas. Hactenus ille: ex cuius reſpõſo colligũt plerique, in ea ſpecie ius non eſſe accreſcendi, ob voluntatem teſtatoris, quæ his verbis ſignificetur, ira tamen, vtdecem quidem vncias Caius habeat. Sed nemovnquam perluaſerit ci, qui vim verborum teneat, teſtatorem quiita loquitur,
ius accreſcendi prohibere. Alii coniunctionem hic non eſſe
contendunt, quod filio& nepori non eadem oratione fidel- commiſſum relictum. Quod vt verum eſſe fateamur, tamen certum eſt, eos ſaltem re coniunctos eſſe, eamque comun- ctionem ad ius accreſcendi ſufficere. Verum exiſtimo, Sce- uolam ex facto conſultum, reſpondiſſe more ſuo, ad quæſtio- nem tantum quæ ſibi propoſita fuerat. At quæſtio etat, quantum filio telictum eſſet verbis teſtatoris, non quantum ei accreſcere poſſet deficiente nepote. Ecatque probabilis dubitatio, propterea quodteſtator priore parte ſcripturæ, ge- neraliter hideicommiſſum reliquit fili; licet verbis ſe quenti= bus generalem ſermonem reſtrinxerit. Sicigitur eainterpre- tatur Scæuola, quaſi teſtator ſimpliciter filio 10. vncias, ne- poti duas reliquiſſe videatur. Ac ſimile eſt reſporſum eiuidem Scæuolæ c. vlt. de leg. ⁊. in cuius explicatione idem interpre-
tũ error deprehenditur. Seio inquit, quẽ hæredi ſubſtituerat,
ita legauit: Seio, ſi wihi hæres nõ erit& vxori eius Marcellæ, argenti libras 15. dari volo. Quæro, cũ Seius hæres extiterit, an Marcellæ legati dimidia portio debeatur? Relpondi, ſecun- dum ea, quæ proponerentur, deberi. Et poſſent alia exempla his non diſſimilia proferri. Sed de more Scæuolæ, in reſpon- aendo ad quæſtiones facti, edita eſt iam diſpuratio noſtra.
C A p. XVI. Subſtitutionem iare accreſcendi potiorem eſſe, propter voluntatem teſtatorts.
Px his, quæ iam dicta ſunt de teſtatoris voluntate, illud
conſe quitur quod vulgo receptum,& ab omnibus pro- batum eſt, eum qui ſubſtitutus eſt vni ex cohæredibus alteri cohæredi præferendum eſſe: nec aliter partem deficientem accreſere cohæredi, quam ſi ſubſtitutus omiſerit. Idque præ- ter varias conſtitutiones luſtiniani. C. de caduc. toll.& Nouel. de hæred.& falc. Vlpianus c. z. òe bon. poſſ. fecun. tab. aperte oſtendit, his verbis: Siduo ſunt hæredes inſtituti, primus& ſecundus ſecundo terrtius ſubſtitutus: omittente ſecundo
bonorum poſſeſſionem, tertius ſuccedir. Quod fi tertiusno-
luerit hæreditatem adire, velbonorum poſſeſſionem accipe- re: recidit bonorum poſſeſſio ad primum: nec erit ei neceſſe petere bonorum poſleſſionem, ſed ipſo iure ei accreſcet. Hæ- redi enim ſcripto, ſicus portio hæreditatis, ira& bonorum poſ ſeſſio accreſcit. Nec multum referre puto, expreſlane ſità teſtatore ſabſtitutio, an ex certis aut probabilibus coniscturis apparcat, teſtatorem lubftiruere voluiſſe. l.vltim. vbi not. C. de hæred. inſtitu. Nam ius accreſcendi ex lege magis, quam exteſtatoris voluntate oritur, vt diximus c. i. lib.prioris. Cum ergo quætitur, an ſubſtitutus quis ſit, vt præferatur cobæte- di: diligenter expendenda eſt teſtatoris voluntas,& viden- dum eſt, an extiterit conditio ſubſtitutionis. l. quamuis. C. de
impub. itaque in ſpecie Iuliani c. 3 0. de vulg.& pup. ſubſt. qua-
drans Proculo datus, ideo ad cohæredem pertinet, quod ſub- ſtitutionis conditio non extiterit, non quod coniunctus( vt vulgo eredirur) ſubſtituto præferatur. Quid igitur dicemus ſi ſubſtitutio inutiliter facta ſit, an impedier ius accreſcendi, quaſi ea ad demonſtrandam teſtatoris voluntatem ſufficiat;
Arg.l. plane. ff. de l.1. l. erſitransferam. ff. de adimen. l. Puto,
ne ea quidem ſubſtitutione, quæ iure facta ſit, tolli ius accre- ſcendi, ſrea non habeat effecttum. Non enim hoc eſt volun- tas teſtatoris, vt quod vni adſcribit, alteri adimat: ſed potius, vt alterum alteri anteponat. dict. S. ſi duo. Verum opponitur nobis obſcura Scæuolæ ſententia, c. 9. de iniuſto, rupto teſt.
vbi ceſſat ius accreſcendi propter ſubſtitutionem, quæ ob pre-
teritionem poſthumis inutilis eſt. Si ego, inquit,& Titius 2„.* 6. 4. 4* 4 G N imſtituti lumus,& à nobis poſthumus exheredatus ſit, àfub⸗
ſtitutis noſtris non ſit exhæredatus: Titio defuncto, ne ego
quidem adire potero. lam enim propter inſtituti berſonam à quo poſthumus exhęredatus eſt, in cuius locum ſubſtitu- tus vocatur, à quo poſthumus exhæredatus non eſt, ruptum eſt teſtamentum. Sed itareſpondet Scæuola, ne alias teſta- tor pro parte teſtatus decedat: contra regulam iuris. dict. leg.
ius noſtrum. ff.de reg. iuris. Nampoſthumus, cuius gratia cõ-
ſtitutum eſt, vt rumparur teſtamentum, ſibi locum faeit rum- pendo, non alii.l. nam et f. ff. de iniuſt. rup. l.ſi poſthumus. ff. de lib.& poſth. ideoque ſaccedit ab inteſtato,& impedit, ne cohæres Titii hæreditatem adeat ex teſtamento. Proinde ſi
cohæredes inuicem ſubſtituti proponantur, non idem dicen-
dum erit: quia in ea ſpecie, in qua eædem perſonæ,& eadem fortafſis oratione, in vtroque gradu inſtitutæ ſunt, exhæte- dationem ab omnibus gradibus factam interpretamur: quam- uis à ſecundo gradu poſthumus nominatim exhæredatus nõ ſit. not. in leg. 3.§. filius. ff. de lib.& poſth. Sic enim ait Scæ- uola: Sed ſi ego& Titius, inuicem ſubſtituti ſumus, quamuis in partemn fubſtitutionis exhæredatus non ſit, mortuo velre- pudiante Titio, me poſſe adire puto,& ex aſſe hæredem efle.
CA r. XVII.
b— hæreditatis. Qu putãt tranſmiſſionem hæreditatis ſubſtitutione eff-
caciorem eſſe, mirum non eſt, ſiidem exiſtiment de tranimiſſione& iure accreſcendi, cum eo iure potior ſit ſub- ſtitutio. leg. z. 9. ſi duo. ff. de bonorum poſſeſſio. ſecundum tabul. Sed quiacontrouerſum adhuc& ambiguum id eſt, quod de vi ſubſtitutionis, ac tranſmiſſionis dicirur, licet vul- go receptum ſit: videndum eſt, num aliquid certius af⸗ ferri poſſit. Et conſtat in primis, verem paulo altius repe: tamus, cum qui decedit, non adita hæreditate, eam ad ſuc- ecſſo⸗

RNwod ra meladit, Wrie ter ant:poau. dct ſ.idm ſa Keruolr ſateneidcg.erit. KrKend Nopter ditrie odbamas ianciu ett. äcan 2. K 1nodspoſtdumgeuer ncfnerbrrecum: Imes potcto. lmm evim ytottaitt nus ribereduueſt, ucunn
4
auo pollhumd erhæredmn um Jedin teipondet Lrur de rax iars. Numpoſtum7
1
De iure accreſcendi, Liber. II.
ceſlotem ſuum nõ tranſmitterẽ: quod& luſtintauus poſt ve- tei es legislatores conſtituit.§. in nouiſſimo. C. de caduc. rol⸗ len. De cuius conſtitutionis ratione variæ ſunt opiniones in-
terpretum, quas ex Alciato ediſcere licet. lib. 4. Paradox. cap.
ĩ.· Verum hi non ſatis conſideraſſe m hi videntur, quam mul- ta ab antiquis conſtituta ſint æratii locupletandi gratia, quam- uis incommodum priuatis afferrent. C. de caduc. tollen.& ſi- milib. Ea autem conſtitutio ad ſuos hæredes nou pertinet: 98 loquitur de aditione, quæ in ſuis, cum iꝑſo iure hæredes
lant, minime eſt neceſſaria. l. in ſuis. ff. de ſuis& legit. hæred.
I..§. qui ſunt in poteſtate. ff. ſi quis omiſ.cauſ. teſtam. In extra- neis igitur tantummodo locum habet: quod ne in his qui- dem perpetuum eſt, ſed variis conſtitutionibus temperatum atque emendatum. Vna eſt Theodofii, qua ſtarutum eſt, vt liberi inſtituti à parentibus, hæreditatem nen aditam tranſ- mittant ad hiberos ex ſe deſcendentes: nec diſtinguuntur ſai hæredes à cæteris: ideoque in hæreditate etiam materna con- ſtitutioni locus eſt. lus enim ſanguinis, magis quam ius lui, hic inſpicitut. C. de his qui ante apert. tabul. Sed hi ad deſenden- tes ſolum ex ſe, non etiam ad alios ſucceſſores tranſmittunt.
Illud notandum eſt in conſtitutione Theodoſii, quod tranſ-
mitti hæreditatem ait, etiamſi liberi à parentibus inſtituti ſint cum extraneis. Ex quo apparet, extraneum cohæredem non præferri deſcendentibus ex filio mortuo, quaſi pars deſiciens iꝑſi acquiratur iute accreſcendi. Proinde qui generaliter inde
colligunt, tranſmiſſionem iure accreſcendi potentiorem eſſe,
quid ſibi velint, non ſatis perſpicio. Alia conſtitutio eſt luſti- niani, qua plene conſulitur hære dibus contra legum veterum duritiem, quæ tranſmiſſionem hæreditatis noa aditæ impe- diunt. l. cum antiquioribus. C. de iure deliber. Nam ius tranſ- miſſionis ad quoſcunque hæredes, quamuts extraneos, ea
conftitutione producitur. Verum vtile viſum eſt luſtiniano
hoc remedium, quod nouum extraordinarium que eſt ſpa-
tis vnius anni concludere. At tametſi fere conueniat, eum de- mum hoc ius tranſmittendi habere, qui ſciat hæreditatem ſi-
bi delatam eſſe, tamen verius eſt, ſcientiam hæredis non re- quiri, ſed ideo ſcientiæ mentionem fieri à laſtiniano, quod
tempus ſcientitantum, non etiam ignoraati currat. Qua de
re fuſius alias atque opportunius. Cum autem in hac conſti- tutione poſteriore ne litera quidem ſit, quæ ad ius accreſcen- d' pertineat, in propoſita quæſtione conſtitutio Theodoſia- na, cuius nunc memini, ſequenda eſſe mihi videtur.
C 4 vy. XIII.
Auob ſucceſtinnem edicti pratorii, quod ſucceſſörium dicitur, ius accreſcendi ceſſet.
Vece ſlorii edicti,& iuris accreſcendi, diuerſæ cauſæ ſunt:
ex qutbus poterit intelligi, quando alterum alteri im pedi- mento ſic. Nam ſucceſſio cdicti prætorii inter eos tantum, qui diſparis ordinis aut gradus ſunt, locum habet vt, exem- pli gratia, primus ſucccedentium ordo eſt hberorum ‚ſecun- dus legitimorum, tertius cognatorum ‚quartus viri& vxoris. I. 1. ff. quis ord. in bonor. poſſeſſio, ſeruct. At deficiente vno otdine, ſequeas ordo ei ſuccedit: vocaturque vulgo hæc ſuc- ceſſio de capite in caput. l. ĩ. C. qui admitti ad bonor. poſſeſſ. Ia vnoquoque autem ordine reperiuntur plures gradus, præ- terquain in ordine viri& vxoris:vt puta in primo ordine ſunt filii, nepotes, pronepotes,& ceteri deinceps.In ſecundo fra-
tres, patrui, conſobeini. Icaque defertur bonorum poſſeſſio
omnibus gradatim, nec ante ad ſequentem gradum deuolui- tur, quam ſi omnes, qui aatecedentis ordinis ſunt, gradatim fuerint exeluſi. Et hæc ſucceſſio de gradu in gradum dici ſo- let. In ſingalis igitur ordinibus, ſi qui ſunt eiuſdem gradus, puta duo filii, aut duo fratres,& vnus corum deficiat, pats eius accreſcit alteri, nec iis qui inferioris ordinis ſunt, edicto fucceſſorio defertur. J. 3.§. Vltim. de bonorum poſſeſſio. Id quod ſatis oſtendunt verba conſtitutionis luſtiniani,l. memi- nimus. C. de legit. hæred. Succeſſionis videlicet iute& in hac Palte ſeruando vt ſi qui ex ſecundo gradu vocati renuncia- herie beze en Llerjns eamadire, nulluſque alius ſit uendo Pradu, qui ſuccedereei poteſt& vult: tunc ii quos Prælentilege numeraaimus, ex tertio gradu in locum recu-
voluerint. Eſtque probabilis hæc opini
b 1093 ſantiurn ſuccedant. Sed& differenria hæc ſuccefſionis præ- toriæ,& iutis acccte ſcendi, perſpicue tradit« eſt in I. ſtit. rit. de bonor. poſſeſſivbi luſtintanus hæc ſcribit: res ſpecies ſucceſſionum præror intro duxiſſe dinem diſpoſuifler,& in vnaquaque ſpecie ſucceſſio nis læpe plures extent diſpari gradu perlonæe ne actiones creditorum differrentur, ſed haberent quos conueniren t,& ne facile in Poſſeſſionem bonerum defuncti mitterentur„& eo modo ſibi conſulerent, ideo perendæ bonorum poſſeſoni certum tempus præfiniuit. Liberis itaque& parent bus tam naturs- libus, quam adoptiuis, in petenda bovorum pofleſfione an- ni ſpatium, ceteris autem agnatis vel cognatis centum dierum dedit. Et ſi intra hoc tempus aliquis bonorum poſſeſfionem non petierit, eiuſldem gradus pei ſonis accreſcite ve ſi nullus ſit, deinceps cæteris bonorum poſſeſſionem perinde ex ſuo- ceſſorio edicto pollicetur, ac ſi is qui præcede bat, ex eo nume- ro non eſſet. Nec vero effectu care: hæc d fferentia: quia ius accreſcendi ad hæredem tranſit, l. ſi pluribus. ff. de ſuis& legit- hæred. bonorum poffſeſſio non ite. dict. leg. 3.§. acquirere. lode naſcitur quæſtio„quam alibi tractauimus, Si ex duobus filiis vnus repudiauerit partem hæreditatis paternæ, an repu- diautis liberi potiores ſint altero filio, qui non repudiauit. Sa- ne cum lberi vocantur cum vxore inope defunctiad hæredi- tatem, ex noua conſtitutione lIuſtiniani„plerique cenſent li- beris repudiantibus partem vxori non accreſcere, ſedad is- quentis gradus cognatos deuolui, ſi hæreditatem acceptare
0, Nouell. C. quan-
Cum ig tut plu- te eaſque per or-
do non pet. par. pet. C A v. XIX.
Cur omittente eo, qui hHæres ſcriptus eſa liberto, por. r70 clus patrono non accreſceit. Aulus c. 6. de bonor. poſſeſl. ait non eiſe ius accreſcer. di,
X. 4 3 cum à liberto ſcriptus hæres hæreditatem omittit. Cum
patrono, inquit, contra tabulas certæ poren bonorum poſ⸗ ſeſſionem prætor polliceatur, ſcripto aurem hæred ſecun- dum tabulas alterius partis:conuenit non eſſè ius accreſcendi. Igitur non peteate ſcripto hærede lecundum tabulss, alteriu: quoque pattis nominatun patronopoſſeonem pollice u: cum ceteri quibus accreſcendi ius eſt, ſemel debeant agnoſce- re bonorum poſſeſſionem. Hactenus Paulus: ex ligim us, æquum ei viſum non eſſe, vt pars hæredis ſeripti ac- creſci parti, quam habet ex lege, non ex hberti voluntate, Putronus. Quare ita demum ei acquiricur, ſi eo nomine bono- rum poſſeſſionem petere à prætore voluerit, cum alias por- tio deficiens acereſcit inuito. Nam ea pars adeo debita eſſe pa- trouo intelligitur, vt iniquuin ſit ei parti inuito patrono par- tein teſtamentariam accteſcere. Alia igitur euueſ eius, qui pattem hære ditaris aut legatæ retemit, quam patroni: quam.
uis nonnulli hinc ducto argumento, contendant partem de-
ficientem emptori non accreſcere. Et quod magis mirum eſt, ne volenti quidem emptori aiunt eam portionem acquiri,
cum volenci patrono acquiratur. Sed de hac re faſius ante dil-
ſeruimus cap. 6.
C XX
Quam ob cauſam, mulieri& Titio vſufrulta, tmulier
non nupſerit, legato, non eſtiur accreſcendit& de- claratum Paniniani reſponſum cap. 73. de conditio.& demontrat.
P biniani verba hæc ſunt c. 73. de condit.& demonſtrat, Mulieri& Tirio viusfructus, fi non nuplerit mulier, reli- ctus eſt. Si mulier nuplerit, quandin Tuius viuet,& in ca-- dem ſtatu erit, parrem vſusfructus habebit. Tantum enim bene ficio legis ex legaro mulieri conceſſum eſſ- intelligen- dum eſt, quantum haberet, ſiconditioni paruiſſer. Nec ſi Titius, qui conditone defectus eſt, legatum repudiet, ea res mulieri proderit. Horum Papiniani verborum, quæ perob- ſcura eſſe vulgo creduntur, hic mihi videtur ſeuſus eſſeè: Mu- lier in ſpecie ꝑropoſita conſequitut legatum, tametſi condi- 222 2
quo intel-
— ꝗ—-
—————————— ——— ꝗ ů—————.— — 22 4— 4— 1 2 3 “ 8— 13.—— 2— 6 — 2 5 8 1 2. 3
—————.— ͤͤſ“ —————. —* 3———⸗ 8 2 “ 6 84 * 3
— 1
2**
*
—
4 2 2
4 4 8 * . 1 ff 4 4 —
—
——————--——————————————— 8——————————— ——————————— 8——————— 2—. 4— 3 8— e——— 85 .———————— 4—— 4 2—„—— 4—— NEr— 5—.—————.*. 2————— —————— 1— 82 3 ————— 8 5 4——— e 1s d* ——— ſͤ“ 1 3 2. 4 7* 1 4““ 4“— 1.* 1 3 4 3 5 4
— *
. e

1096 Franc. Duareéni. Deiureacereſe. Lib. II.
tioni non paruocit, propterea quod ea conditio, quæ auocat ſonis relicta, tamen parenti ſua tantum portioconſeruabitur, mulierem à nuptiis, tanquam publicæ vtilitati contraria, reii- nec ei pars extranei collegatarii accreſcet. Nam licer pro lega- eitur,& pro non ſcripta habetur. Titius quoque partem vſus- tario ſit voluntas teſtatoris tamen obſiſtit ei edickum præto- fructus habet propter mulierem, quamuis conditione defe- ris de reſciſſione teſtamenti per bonorum poſſeſſionem con- ctus ſit. Cum enim mulieri ex beneßccio legis nonamplius tra tabulas, quod naturalem æquitarem habet,& filiuma concedatur, quam ſi conditioni paruifſer: conſequens eſt, ſucceſſionẽ patris contra rigorẽ iuris ciuilis admittir. Quam- eam totum vſumfructum minime hbaituram eſſe, ſed ita di- mobrem recte Vlpianus ſcripſit, parentem in hac ſpecie ſoli- uidendum eſſe, vt Titius partem obeineat. Sed eam partem dum legatum non conſequi, ſed contentum ea parte eſle de- habet Titius, quamdiu viuit tanrum, ac in ceodem ſtatuma- bere, quæ ex gratia quadam& humanitate ei con ſeruatur. net: quoniam vſusfructus morte& ſtatus mutatione finitur. Quod ius ſ quis velit interpretatione ad alios caſus produce- Sed& ſi Titius forte repudiet legatum, ne hoc quidẽ caſu to⸗ re, videndũ eſt ét, atq;ẽt ne forte ratio diuerſa ſit, vt in bone- tum vſumfructum habebit mulier, quaſi pars Titiipropter rum poſſeſſione contra tabulas, in reſtitutione minoris,& coniunctionem ipſi accreſcat. Nam quia iure quodam ſingu- aliis huius generis. l. ſi duobus. ff. de bonor. poſſefl. contra tab. lari vterque admittitur ad legatum contravoluntatem teſta- Nec vero me latet, quoſdam eſſe qui dubitent, an Vipianus toris, boniconſulere debet vterque, ſi ſua ei pars ſalua ſit, nec de iure accreſcendi loquarur. Cum enim ait, Sua tanrum por- pars alterius accreſcat alteri. Idem que dicendumn eft, etſi Ti- tio ei conſeruabitur ‚videntur hæc verba referri adedictum tius mortuus fuerie, cum ſit eadem mortis& repudiationis de legat. præſtandis: quod interpretatur VIpianus, non ad ius iatio: quamuis plerique aliter ſentiant. Hi enim per quam accreſcendi, ſicut in Scæuolæ reſponſo, de quo dizimus cap. inepte colligunt, morcuo Titio iusaccelcendi eſſe, erhis ver- 17. huius lib. Sed probabilius eſt, hic non eſſe ius accreſcendi-
bis, Quandin Titius viuir,&et. ex qu bus verbisargumentan- Nam cum Vlpianus non reſpondeat ex facto confuleus, ve 6
do à contrario, nihil eflicere pollaus, niſi vſumfructum, Scæuola, ſed commeutetut in edictum prætoris, credibile an
1 quem habet Tuius, mortei pſius, vol ſtatus mutatione ex- eſteum, fi alteram pattem accreſcere pofle exiſtimaflet, di- co w tingui. Eſt igitur obſeruanda:h æc ſpecies Papiniani in iure cturum non fuiſſe ſimpliciter. Sua tantum portio ei conſer- ch accreſcendi: cui non diſſimilts eſt alia apud Vlpianum cap. 3. uabitur: ſed aliquid adie qurum fuiſſe, quo ſententiam ſuem tu ff.de leg. præſtan. ſi filio præterio teſtator legauerit coniun- planius& apertius declararet. Verũ hæc ſententia defendi po- au 1 im parenti ſuo,& alii extraneco,& petita bonorum poſſeſ- teſt in legato quod ſolidum ſingulis relictum eſt, ita vt lega- etl fious contra tabulas, reſciſtum fuctit teſtamentum. Quo tarii re rantum coniuncti dicantur. Qua dere videndaſunt ſir celueiſi edicto prætoris præſtanda fiat legata coniunctis per- quæ ſeripſimus cap.ll. priotis libri. nus — b A. 4 nes
A DMONITIO AD LECTOREM. b ſem — rent VrT Tiam anui ſunt, cum primum dwyi librus editis eſtendere, que mihi optima ratio iuris docendi viderster. d Nec dubitabam, cum dé ea re ſcriberem, quin ea&ſér plurimorum peruicacia, t nullis rationibus ab inueterala unn opinione auelli e*ent. Fuudrater meam æxpetlationem acc'dit, quod abſoluto ians hoc opere, mihi nunciatum ſi eſt, nonnllos haud ita ridem extitiſſé iuris Dottores, qui mi hi non tantum vitio, ſed etiam crimivi darent, quod lnt Bartolum& Balaum, alsoſcq; haæius gemeris ſcriptorer, quorum letione nonnibil profecerim, nominatim non 4p- doc pellarem. Ac mihi quiden expeduilima eſſet reſponßo, aduerſiu eos, ſi publicam ſtudioſorum cauſam agerent: ſun i mo ſuperuacanca fortaſſis, cii tot iain enulgatis libris, epistolis, orationibus ſatis docuerim, zuem frułlu aut vii- uen litatem ex hoc genere ſoriptorum ierarestudioßt debeant. Quamobrem, vtiuuenes legendis ſine delettu huiſmno- Ac Ai ſeriptis niuii dediti, in Veterum lectione facilius conteneren’/ ur: interdum ſuuenit, vi ab tus ſerꝛptoribus nominandis abſiinsndan 11
mihi eſſe duxerii, quori freruens cõmemoratio atg, Aſui atio ſic inſidet plerunque in menie ſtudioſorum, vt ad eosl.gendos, negletiis uI
veteribus, multo propenſiores euadant. Neo ſane rec ιinciderit aliquando tempus, quo id ſtadus non imutile videbitur, quo minas b
d⸗ inſtituto, propoſitoque meo decedam. Verum alio Hetlat adéenſariorum ac ſatio, qui Bartoli magis, qaã ſtudioſoru, quaſin gotium 6
gentes ingrati animi eſſe dictitant, eos nulla mentione Aignari, quorum lusubrati onibus adiuti ac ſubleuati ſim us. Ego vero hos Feri- dn
ptores me attingete nonnunquam, ex inſq; vtiliſſima quæque ſoligere ac decerpere in rem Studioſsrum conſueui ſe, nunqauam d. ſſimula- opl
ui. Qua confeſſione mea Bar toli ſimiliu: que manibus ſatisfattum eſſe, quiuw, vi ſpero, æquus arbiter hoc tempore iudi catu ras eſt: cun lun
præſertim ea ſit: ſtorum gloria& uominis celebritas, vt nec comendutione mea augeri, nes ſilentio minui, aut obſcurari o/ viAauur, Kciu
Tempora vero quibus illi floruerunt,& quibus ego vixi, quid ab eisſumpſerimè ſic demonſi; abuni pofteris(modo id euiæ futurum ℳ ſent
poſteritati) vtincertum id obſcurum ve eſſe nequeat. De æqualibus& cctaneis non fmiliter tudico, in quibus vt irgenua confelo laa- te iu
de algna eſt, ſic diſſimulatio callida& aſtata, multum vitaperanda. Scio hæc à pleriſq; ingenioſis ſoꝛlicet Bomiuibus rideri: vta quodam quocj
nuper factum meminimus, qui letlis forte literis, quas ad me Franciſcus Hotamanus dederat, raræ ingenuitatis ac pudoris, ſtatius ho- enim
minis ſimplicitatem cauillari non ſine faſtu faſtrdioq, cœpit. Sed quid vetat rem vi geſta eſt, breuiter eæponere? Exierat recens ex offs- tarul
cina typògraphica liber meus Diſputationum ſecundua: incuius libri capite quodam locus vnus Ciceronis de cretione à nobus emenda- nlg
tus eſt x lib.i. de Oratore. Hotomanus vbi de libri mei editione certior factus et᷑, literis mihi ſignificauit, ſe idem ſcrspſie de correctio- Auo
ne huius loci in Commentariis ſuis ad Orationes Citeronis, qui iam excudi cœpti,breui tempore in manus hominum venturi eſſent. Pe- cow
tit ame magna contentione, ue quid de ſ ſuſpicer, quod a viri boni candidig ofheiv alienit ſit. Testes citat, quibuu ſe ſentenriam ds ea 1e Aler
ſuam declaraſſe ait, ante aliquot menſes, quam de libri mez editione quicquam audiuiſſet. Quid plura? Perſuadét facile homo ea vir- edur
tute& probitate, vt mihi alioqui non admodum credulo nihil non perſuaſurus ſit. ſtag, reſcripſi, me excuſationem eius accipere,&; ſub⸗ din
monui, vt ſententiam ſuam ita mandaret literis, ne quæ amicitiæ parum Hncereé inter nos culiæ ſuſpicio forte moueretur, neve maleuo- Add
lsbominibus maledicendi praberetur occaſio. Reſpondet illo per yuam humaniter, nihil antiquius ſibi e,quam is ea re expiicanda me- Gict
tionem aliquam noſtri facere, quæ benevoli in me animi,& honorifice ſentientis de me ſig nificationem habeat. Se intégruim id ſibins keril
eſeé conſir mat part⸗ Ala Ce᷑νemen: arii iam tun impr eſa Cum literæ meæ ſibi redditæ ent. JTandem menſibus ſex, opinor, tranſatis iudic
prodit hominis eruditi,& omani literarum geuere æxculti commentarius, in quo nulam emendali à me Ciceroniani loci mentionem ro- dicar
perio. Quod vt prater optatum meum ceciderit temen Hotomanni humanitatem è à tαεias in hoc negotio amplexus ſuim,& ceteriss⸗ Vppia
auutbus, quibus exemplua hoc prodeſſe aliquando poterit, notum perſpectumq, eſſe volui. dodis
82 dm
DE IV⸗ An
T
de
no
tiol

22r2* acun Aularuna, ** ſu nm heaa n1— lan nen ſadttun on⸗ r2u bücdn fadsa Ar an,de n 4u, un — 8 u, En Krtert unna. 2 ess,dſeren tr ana 1, 11 ⁴, fa⁴επ un, ι☚ n2n ni luupiu 41, 4444,1 124K. an n isde in ata au nr hrrr hec inmnan b nef 471 nefters jnuuuni eu 2404, 8 ae nnfn eeruusierben en u, rurs ugmnaucghs puuter eruni Eans
4 4. 6“ 8 8 4 4
2e(resnKn,
„ 4 1
r*— 5
PE IVRISDICTIONE ET IM
1097
PERIOAPOLOGIA FRANC DVARENI IVR E. CONSVLTI ADVERSVS EGVINARIVM BARONEM IVRE-
CON S
Vu Typographorum mancipes huius vrbis lucubrationes aliquot noſtras, quę iam diu Lugduni editæ fuerant, denuo
☛ ſum, vt eas non ſolum emendatas à me — ſed etiam auctiores, locupletioreſque redditas, ipſis traderem. Apologiam ve- ro aduerſus te noſtram De iuriſclittione
& imperio, quæ nobis inſciis nomine Ambroſii Leti ſuperiore
anno exierat, vt ſimul imprimerent, nunquam eis id à me contendentibus permittere volui, quod eam perire omnino cupiebam. Verebar etenim quia paulo ſtomachoſior videba- tur, ne ea fortaſſis animum tuum plus æquo exulceraret, de-
que amiccitia, a neceſſitudine noſtra aliquid imminueret. Nã
etſi hæ ſchalaſticæ contentiones nonnihil ſtudiis conferunt, ſi vere dixit Heſiodus a,ασε teuc ide eowio,, tamen eas hacte- nus probo vt nulla eo nomine inter coniunctiſſimos homi- nes amicitiæ iactura fiat. Vt autem ea Apologia obliuione ſempiterna quaſi obrueretur, acminore eius deſiderio tene- rentur iuris ſtudioſi, præcipua eius capita, vt à nobis tumultua- rie deſcripta fuerant, Typographis dedi. Nec dubito quin hoc inſtitutum noſtrum tibi gratum futurum ſit:tametſi vt laceſ- ſiti à te, ac prouocati, liberius cauſam hic noſtram tueamur. In hac autem defenſione quicquid àte contra nos allatum eſt, codem prorſus, quo tu nos oppugnaſti, ordine refutaturus ſum, licet, vt cum bonatua venia, ingenue quod ſentio di- cam multa ſatis perturbate, confuſeque àte ſcripta videantur. Ac in primis illud damnas, quod à me ita ſcriptum eſt, lib. 1. Diſputationum anniuer. cap.13. Ius dicere magiſtratus dicitur buta prator, vel alius ſimilit, cum in cauſis priuatas& pecuniariis iudici a ſe dato ius quoddam quaſi couſtituit,& fermulam iuris, & euitatir ei præſcribit, a qua indicando, cognoſtendogue rece- dere non polſit,&c. Nec ramen argumentis reſpondes, quibus opinionem noſtram confirmamus in cõmentario de pactis. l. iurisgentium. Ais tunc ius dicere prætorem, cum iudicat: of- ficiumque eius in iudicando conſiſtere,& pronunciationem ſententiæ iuriſdictionem eſſe,&c. Citas edictum prætoris de re iudicata, quod interpretatur Vlpianus in lait prætor. eo. tit. quod noſtræ ſententiæ ne tantillum quidem aduerſatur. Nos enim conſueuiſſe prætorem iudicare aſſerimus, niſi fauor cet- tarum perſonarum cauſarumve, aut alia non leuis ratio æqui- taſque id ſuaderet, ſed ius dicere præſcribereque litigatoribus quodiudex à ſe datus iudicando ſequeretur. Idq; ita moribus comparatum fuiſſe, Ciceronis locus ad Q. fratrem oſtendit, quem tu male recitaſti,& peius interpretatus es, vt poſtea di- cturi ſamus. Quamobrem cum cognoſcebat prætor, extraor- dinaria huiuſmodi cognitio dicebatur, tit. de extraord. cog. Adde, quod ſi prætoris munus ordinarium fuiſſet iudicare, o.
dictum eius quaſi male conceptum non improbaſſet, nec cor-
rexiſſet Vlpianus, ſed interpretando potius pro more ſuo ad iudices datos produxiſſet. Sed quia non ſolebant prætores iu- dicare, niſi extra ordinem, ſed judices dare, vt diximus, merito Vlpianus rectius facturum fuiſſe prætorem ait, ſi verbo no- tionis vſus fuiſſet:quod nontantum ad magiſtratus, qui raro, & extra ordinem cognoſcunt, pertinet, ſed etiam ad iudices datos, quorum munus proprium eſtiudicare. b
II. Negas de facto tantum cognouiſſe iudices datos?& ais de iure quoque apud eoſdem certatum fuiſſe. Sed tu verba noſtra aucuparis,& captas. quæ vt veriſſima ſunt, ita conten- tioſis hominibus forte calumniandi anſam præbere poſſunt. Nam quod aio, De fatlo tantum cognouiſſe, non de iure, ſic ac- cipiendum eſt, quaſi non licuerit eis diuerſum ius ab eo, quod
vIL TV A.
excudere hic vellent, facile adduchus
FAXANCISCYS DTAXENVS EGVINAXTO B4. . oni luriſconſulto. Ltin22e:
1
formula continebatur, cognoſcendo, iudicandove ſequi.
Non enim inficiamur deiure,& æquitate ex formula ipſa, Præſertim ſi ex bona ſide additum eſſet, potuiſſe oriri contro- uerſiam in priuatis iudiciis,& à iudicibus datis eam definiri. Atque ita Ciceronem ſenſiſſe non dubito„tam in Topicis, quam lib. i. de Oratore.
III. Contendis à Cicerone conſictas leges non eſſe, quæ
ab ipſo deſcriptæ ſunt in libris de Legibus, verſariſque adhuc in hominum noſtri temporis errore non tolerando, qui pro legibus 12. tabularum eas adducere ſolent. Et ait Ciceronem pro teſatis refellere, lib. 3. de leg. his verbis: Nihil habui lane non modo multum, quod putarem nouandum in leg bus. Quæ verba non minus tu confinxiſſe videris, quam leges ſuas Cicero. Niſi forte culpam in librarios quoſdam conferas, quibus magna hodie ſapientia eſt, iuxta Epicharmi ſen- tentiam, nontemere credere. Nam cum eos libros Cicero- nis corruptiſſimos eſſe intelligerem, conſului præter manu- ſcriptos codices pleroſque, ess etiam, qui Venetiis à Vicqo-
rio caſtigati,& qui Pariſiis à Rober. Srephano accuratifſi- me impreſſi ſunr, in quibus ita legitur, Nihil habui, lane non
multum, quod purarem nouandum in legibus. Verum ne quis
amplius de ea lectione dubitet, omneſq; intelligant Platonis
exemplo, Ciceronem leges arbittio ſuo deſcribere voluiſſa
illi Reip. conuenientiſſimas, quam prius inſtituerat in libris
—
de Rep. recitabo ex eiſdem libris, quæ ad hancré pertinentia excerpſi& annotaui. Ex L b. 1.8) quæres, ego quid expectem quoniam ſcriptum eſt à te de optimo Reipub. ſtatu, conſe- quens eſſe videtur, vt ſcribas tu dem de legibus. Sic enim vi- deo feciſſe Platonem illum tuum»quem tu admiraris, quem omnibus anteponis, quem maxime diligis.& cætera quæ ſe- quuntaur.
Ex eodem libro. Nec Licurgi leges, neque Solonis, neque Charondæ, neque Zaleuci, nec noſtras duodecim tabulas deſidero, nec Plebiſcita deſidero: ſed te exiſtimo, cum po- pulis, tum etiam ſingulis hodierno ſermone leges viuendi,&e diſciplinam daturum. M. Eſt huius vero diſputationis Quin- te, proprium quod petis, vtinam eſſet etiam facultatis mex.
Exlib. z. Q. Eas tu igitur leges rogabis, quæ nunquam ab- roꝑentur? M. Certe, ſi modo accepiæ à duobus vobis erunt. Sed vt vir doctiſſimus fecit Plato, atque idem grauiſſimus. philoſophorum omnium, qui ptinceps de Republ.conſcri-
Pſit, idemque ſeparatim de legibus eius, id mihi credo eſſe fa- ciendum,& c.
Ex eodem lib. Et quoniam& locus,& ſermo familiaris
eſt, legum leges voce proponam. Q. Quidnam id eſt? M.
Sunt certa legum verba, Quinte, neque ita priſca, vt in vete- ribus ſacratiſque legibus:& tamen quo plus auctoritatis ha- beant, paulo antiquiora, quam hic ſermo eſt,&cc.
Ex eod. lib. A. Concluſa quidem eſt à te magna lex ſane quam breuiter:&(vt mihi quidem videtur) non multum diſ- creptat iſta conſtitutio religionum à legibus Numæ, noſtriſ- que moribus. M. An cenſes cum in illis de R. P. libris perſua- dere videatur Aphricanus, omnium Rerum Publicarum, no- ſtram veterem illam fuiſſe optimam, non nceſſe eſſe optimæ Reipublicæ leges dare conſentaneas? A. Imo prorſus ita cen- ſeo. M. Ergo adeo expectare leges, quæ genus illud optimum R. P. continent,& ſi quæ forte à me hodie rogabuntur, quæ non ſint in noſtra R. P. nec fuerint, tamen erant fere in more
maiorum, qui tum vt lex valebat.
Exeod. lib. Non enim P. R. ſed omnibus bonis,firmiſque populis leges damus.
b 222 3
————————— ᷣ——————————————=————— ————— 5——*————————————————— 8 5— ——————*—————K———————— 5——— 1— 8
1————.—— 9—————— 2—
————————————* 2 1—* 8———————————
———**— 5.—————— 8— 8— — 1———————————————————.——— A—— —————————————„———————.——— 8. „—.————————— — 4——
—
— —
—. 2* 4 8* 2——— 5—.— 4 5 2 8————————— reeeee ͤſͤſſſ——— 4 * 8——. 2— 2—— — 3—.—. 3 4 3 8 1— 4 1 8 4.—“ 1 r—““ 3 1— “ 8“. 7 3 “*— 4 1 8„*—— 1*„. 4 „ V“*— 4 .—
8

1058
Prxlib. 3. Non autem quoniam leges damus liberis popu-
lis, quæg; de aptima Republica ſentiremus, in ſex libris an- te diximus, accommodabimus hoc tempote leges adillum, quem probamus ciuitatis ſtatum.„
Ex eod. libro. Q. Quam breuifrater in conſpectu poſita eſt àte omnium magiſtratuum deſcriptio, ſed ea pene noſtre ciuitatis,& ſi paulum à te allatum eſt noui,&c.
Exeod. lib. Quoniam non tecognoſcimus nunc leges R.
P. ſed aut repetimus ereptas, aut nouas ſcribimus, non quid ad diluendum obiectum ſufficiat. Qui juritdictioni præcſt,
dum Pputo..11 Ex eod. lib. Deinde de promulgatione, de ſingulis rebus a- gendis, de priuatis, magiſtratibuſve audiendis. Tum leges
ræclariſſimæ de duodecim tabulis tralatæ duæ, quarum al- terapriuilegia tollit,&c.“ ¹ Exquo loco apparet non omnes, quas deſcribit, leges ex duodecim tabulis tralatas eſſe: ſed paucas tantum, quas di- ſcerhere ab alis non facile poſſumus. Vtinam autem, vanita- ris ac mendacii hac in re conuincar abs te Eguinari,& quod femper optaui magis, quatn ſperaui, leges illas Decemuira-
hoc populo obtineri poffit, ſed quid optimum fit ‚tibi dicen-
.*—. 9
les tandem allquaado mihi contingat inſpicere. Nam quid
poteſt veri germanique iuris ſtucioius homo à Deo immor- tali legibus illis maius, aut præclarius optare? quas Liuius, Di-
uini humanique iuris fontem vocat, Cicetò omnibus philo-
ſophorum bibliothecis anteponit. IIII.
rinet. 3. 3 V. Quod opinaris me de edictis& decretis in contumaces,
& reſt tuionibus in integrum idem reſponſurum fuiſſe,&c.
recte coniectas. Nam ex commentariis Ame editi ita me ſen- ũſle oblcurum non eſt. 4 3 VI. Ais cum deiure, lite conteſtata, omnis quæſtio eſlet, iudicemn dari nonconſueuiſſe. Qudconſentaneum eſt no- ſtræ lententiæ, quĩexiſtimainus de facto magis, quam de iu- re datos iudices cognouille, vt ſupra dictum eſt. Paulus ta- men cap. 3 6. de auro& argento legato(quod àte non anim- aduerſum miror) de prætore fideicõmiſſario loquitur, apud quẽ ſcilicet fideicõ milis perchattur Nec. n.perſecutio huiuſ- modi, iutis ordinariihabebat executionem, nec iudices tum dabantur à prætore, ſed ipſe cognoſcebat extraordinem, vt o- ſtendit Paulus in leg. pecuniæ. de verborum ſignificat. cuius ſenſum eius lociinterpretes non perceperunt. Huius rei fi- dem facit Vlpiani locus in fragmentis librorum nondum in lucem editis, ſub rit. de fideicom. Fideicommiſſu(in quit) non per formulam petuntur, vt legata, ſed cognitio eſt Romæ quidem conſnlum, aut prætoris, qui fideicomm' ſſarius vocatur: in pro- uinciis Vero preſidum prouinciarum. Ex quo loco illud certiſ- ſimum eſle maxime apparet quod docuimus, tes debitas per formulã peti ſolitas fuiſſe, nec ordinariam fuiſſe magiſtratuũ cognitionem. Dicitur enim ordine quis experiri, cum actio ei àprætore datur extra ordinem, cum ipſe prætor cognoſcit, tit.de extraord. cogn. quod& Gellius ſing. lib. i 1. cap. 1 8. Nec vero dubitandum eſt, quin fideicommiſſum ſit, non legatum in ea ſpecie, de qua Paulus prætorem pronunciaſſe retert. d. leg. Titiæ. de aur.& argen. legat. S.vltim. Inſtitut. de ſingul. reb. per fid. rel. VIpianus in libro veteri(cuius ſupra memini- mus) Fideicommiſſum inquit) t, quod non ciutlibus verbis relinquitur, uec ex rigore iuris ciuilisproficiſcitur, ſad ex volun- rate datur relinquentis. Derba hideicomiſſorum in vſu heæc ſunt, Commiitto, Peto, Volodari,& ſimilia. Hæc Vlpianus. Nec me mouet, quod aurum legatum fuiſſe ſcribat Paulus: cum appellatione legati fideicommiſſum contineri dubium non ſit...&fideicommiſſum. de legat. 3.lannua. l. liberto.§. i.§. pa- ter. de ann. legat. 3 VII. Aisà iuris auctoribus traditum eſſe, iudicem dare poſ- ſe, quibus lege, vel conſtitutione, vel 6. C.conceditur. l. cum rætor. de iudic. Ex quo colligis, prætores non ſolere paſſimn iudices dare. Quæ lane argumentatio& ridicula,& nugato- ria eſt. Docet enim Paulus, qui poſſint iudicem dare: vt o- ſtendat non cuiuis(purto priuato homini) hanc poteſtatem permitti debere:& ita diffinit, iudicem dare poſſunt,&c. Tu ex eo infers mendoſiſſime, magiſtratus, quibus hoc concel-
II. Aisprætorũ inſtiturafaiſſe in decretis interponendis, & in rebus iudicandis ex ſententia Pædiani: perinde quafi ne- gem prærorem iudicaſſe. Nec locus Gellii magis ad remper-
Franc. Duareni edpologia,
ſum eſt, paſſim id facete non poſſe. Qugnihil poteſt dicià verbis, ſententiaque Pauli alienius. Etſquod ais, more ma-
iorum comparatumn eſſe, vr magiſtratusautiſdictionem ſuam
mandare poſſint, l. more. de iuriſdict, quidad rem pertineat, nonvideo.
VIII. Quod obiicis ex l. 16. de offic. præſid.& cap-10-tit. do
iuriſdict. tametſi mentem tuam non ſatis aflequi potuerim,
tamen vtrunque caputita interpretabor; vt ea interpretatio
iudicium dare, ſeu ius dicere libertis ſuis non poteſt. Hæc Vlpiani ſententia eſt ſub tit. de iuriſdictione. Cui lureconſul tus Macer ſub tit. de offi. præſidis, adiicit exceptionem, Niu quid inuito acciderit, quocaſu hactenus ius dicendum eſt, yt lis conteſtetur,&c. b IX. Adducis cap. 2.& 9. tit. de offic. præſidis vt præſides prouinciarum cognouiſſe oſtendas: quanquam id egonon inficior, vbi de officio præſidis ordinario minime trachatur: ſed de vi& poteſtate reſcripti, quo princeps lirigatores ad ptę- ſidem remittit. 1 X. Oppugaas noftram ſententiam Hermog. auctoritate, c. 10. de oſſicio præſid. qui cognouiſſe vrbis Romæ magi- ſtratus diſerte(vt ais) ſcriptum reliquit. Sed toties iamie- petiui, nunquam aur negsſſe me, aut duhitaſſe, quin plerig; prætores cognouerint, ac ipſe etiam vrbanus prætor inter- dum, vt hinc te cauillari facile appareat. XI. Locum Ciceronisex quadam ad Quintum fratreme- piſtola adduxeram quo vno conuellitur omnino opinio tua. Sic enim legitur in omnibus, quicunque extant, codicibus: Qauid? Prætor ſolet iudicare deberi? Quibus veibis conſue- tudo prætorum in iure reddendo haud dubie demonſtratur.
Tu nimium audacter(pace id tua dictum. velim verba im⸗
murans,& cortumpens, italocum recitas. Quid prætot iu⸗ dicat deberi? quanquam ne ea quidem lectio interpretationi tuæ conuenit. Nec dubito quin nobis tandem aſſenſurus ſis co loco diligentius perſpecto, perpenſoque, quem fortalſis præ nimia feſtinatione, non ſatis attente legeras. Nam te ex induſtria locum illum immutaſle, vt opinioni tuæ ſubſerui- ret, mihi nequaquam perſuadeo, quod à viri boni prudentis officio alienum id ſit. XII. Varios locos iuris ciuilis te præterire ais, ex quibus ap- paret cognitionem,& iudicationem non ſolum iudicum pri- uatorum eſſe,& c. Et merito quidem id facis. Quid enimat- tinet in re non dubia, nec controuerſa teſtibus vri non ne- ceſſariis? b b XIII. In hunc modum ratiocinaris. Mandata generali iu- riſdictione, totum officium iuris dicendi transfertur in eum, cui mandatur.l.. de luſpect.tut. At incertum eſt, an transfe- ratur iudicis dandi licentia,&c. Reſpondeo„Certo certius eſſe, iudices dandilicentiam, mandata iuriſdictione transfer- ri. Nam id adeo aperte expreſſum eſt, l. cum prætor. de iud. vt nullus dubitationi locus telictus ſit. XIIII. Vrges quod Vlpianus cap. 3. de iuriſdict. non ſim- pliciter dicit, Iuriſcltio eſt iudicis dandi licentia: ſed ita, Iuriſ- dictio eſt etiam iudicis dandiliceutia. Reſpondeo, Me ſecutum eſſe emendata exemplaria,& præcipue Haloandri editionem, in quibus particula( etiam) deſideratur. Quam lectionem tibi quoq; in commentar. ad Vlpianum placuiſſe video. Nam & ad finem libri aduerlus nos tui ita ſcribis. Si qua in commen- tariis ad Pandestas his repuguantia ſcripſiſe videamur eo in lo- co Haloandrinos libros ſecuti ſumus. Qatlocus aperte oſten dit, quã parum tibi conſtes in hac diſputatione: vt minus uuzum videri debeat, quod à me ceteriique diſſentias. Sed quam vim habeat particula, etiam, in alis codicibus, oſtendimusin commentariis ad illud c. 3. quos cum plus ſuppetet nobis otij edituri ſumus. XV. Non mouerite ais conſtitutione, Ne quirx in ſua cauſa iudicet, vel ius ſibi dicat: cum non ſit nouum, generale verbum ſubiici ſpeciali: vel contra, ſpeciale generali. Et ais hæc verba Fniquum eſtin re propria alicui ius tribuere ſen- tentiæ: magis ad magiſtratus ſententiam, quam iudicis dati teferenda eſſe: quoniamn, inquis, filius patri iudex dari po- teſt, conſentiente ſcilicet aduerlario. Primum reſpondeo, hac ratione tua nihil ineptius eſſe. Quamuis enim paterin cauſa filii, aut filius in cauſa patris iudex recte detur, conſen- tiente

mdhr. wncm, Kdcacoten dodul Kc. Ea wentoquitemitta a dudu, Sec coaroselatt
vcunn ofium uc dcaria- 6n. lufpect.n. A: temms nd Kentit,&c. een Lnd ratium, Wandum
Daiuriſdict. Gimper. 10993
tiente aduerſario, l.in priuatis. de iud. argu. l. quinetiam, dere-
cept.arb.quod& ego tractaui lib.i. Diſpur. anniuerſ. cap. 61.
Nunquam tamen mihi probabis iudicem in cauſaſua quem-
piam eſſe poſſe, cum id rarioni iuris non conueniat. Pen de recep. arb. Illud tibi non grauate aſſentiar,& concedam, po c eam conſtitutionem de Magiſtratu vbique intelligi, Jue non ſolum ius dixiſſe, ſed etiam interdum iudicaſſs in confeſlo eſt.
Harmenopulus Græcus autor liben. Prochir. tit. 4Prius ver- bum videlicet, udicem eſſé ue iudicare ad cognitionem, pro-
nuntiationemque de cauſa priuata retulit, quod tunc proprie ius dicere non dicatur Magiſtratus. Poſterius verbum quod
eſt ius dieere, explicat adducto nominatim exemplode bo- norum poſſeſſione danda. Nam dare bonorum poſſeſſionem
iuriſdictionis eſſe nõ male dicitur: cum ſit imperii miſti, quod
cum iuriſdictione coniunctum eſt& ad officium ius dicentis
pertinet.
XVI. Apud Papinianum in l. quireſtituere. de rei viad. cum ait, Oſficio iudicis poſſeſſionem transferendam, negas officium iudicis de pedaneo intelligi, ſed nihil probationis locoafters,
quod reſponſionem mereatur, quodque admodum leue, fri⸗ uolumque nõ ſit. Prætor, inquis, aliquando iudex appell arur. Quis hocignorat? Liuius certe P tetorem à veteribus iudicem appellari folitum diſerte ſcribit. Cuius loci nuſquam teme- miniſſe in hoc tractatu mitum eſt, cum ambitioſius quã for- taſſis par fuit(ne dicam odioſius) autorum locos, vel parum ad rem pertinentes huc inculcaueris. Iuris tamen noſtri autores in Pandectis fere iudicem pedaneum, ſiue datum hoc nomi- ne deſignant, vnde& Prætoria ſtipulatio opponitur iudiciali. Verum quis hãc argumentationẽ ferat 2 Prætor interdum iu- dex appellatur: Officium igitur iudicis apud Papinianum pro officio Prætoris accipi debet. At enim quæ imperij ſant lin quis) per Magiſtratus expediri ſolent. Quaſi vero pronuntia- tio, iudicatioque imperij ſit, quæ ne iuriidictionis quidem eſt, niſi improprie,& a νανς iuriſdictionem accipias: quod ge Vlpianiverba oſtendunt, l. quidam conſulebant. de re iad. Si minor(inquit) Prator vel conſul ius dixerit, ſententiam ve protu- ſerit, valebit. XVII. Locus Sueronij Tranquilli, quem adduxi, manifeſtiſ- ſime iuriſdictionem à cognitione, vt rem omnino diuerſam, ſeparat, ac diſtinguit. Tu ſpecem, generi ſubiectam eſle affir- mas:nec vllam tamen huius rei fidem facis. XVIII. Diffinitionem tam iuriſdictionis, quam imperij meri, ac miſti vna cum diuiſione, quam tradidimas, in du- bium vocas: ita tamen vt probeſne, an improbes, ex diſpu- tatione tua facile non ſit iudicare. Vr igitur tibi ſatisfaciam,
hoc in primis habeto, me ſexaginta illa capita, in quibus il-
lud, quod ad iuriſdictionem ſpectat, quinquageſimum tertium numeratur, publicæ cuiuſdam diſputationis, in ſchola cui præeram inſtituendæ gratia, propotuiſſe: vtque
aratior adeam eſſec iuuentus, quæ tum nobis operam da- 35„ ea per typographos feſtinanter publicanda curaſſe:
tametſi aliis occupationibus diſtrictus, quod maxime opta-
bam, perficere non potuerim. Non enim inſtitutum meum fuit, plenum de iuriſdictione tractatum id temporis edere: ſed quædam veluti præludia, iuuentutem tantum admo- nendigratia, eo capite breuiter,&(quod ipſe me præſti- tiſſe etiam fateris) dilucide complecti. Itaque de officio Præ- toris,& aliorum huiuſmodi Magiſtratuum diſſerens, quod- nam eſſet præcipuum,&(vt ita loquar) ordinarium eorum officium, tunc demonſtrare ſatis habui. Exem pli gratia, Præcipuum vrbani Prætoris officium eſt ius dicere„ bono- rum poſſeſſionem dare,& cætera id genus exequi, quæ iure Magiſtratus ei competunt. Nam poteſtas de prædiis mino-
rum alienandis decernendi, aduentitia eſt,& extrinſecus ac-
cedit. Præterea ius animaduertendi in facinoroſos homines (uod merum dicitur imperium) quamuis lege ſpecialiter de-
Sratur: tamen in eo præcipue verſatur Prætoris munus, cui ſortio id obtigit. His Præceptis nullum exiſtimo aduerſus nos calumniæ locum fore. Ad quæſtionem igitur tuam, ſub quo ſcilicet genere conſtituenda ſit in diuiſione iuriſdictio nis,& imperij poteſtas illa decernendi de rebus minorum, &c. Reſpondeo, In imperio qwodam videri conſiſtere. Et quia imperium coniunctum eſt cum iuriſdictione, nec alii com- petit, quam qui ita Magiſtratu fungitur, vt iuriſdictionem
generalem iudicumque dandorum facultatem habear(pu- ta Prætori vrbano) mniſtum dici imperium nihil prohiber.
Poteſt& iuriſdictio appellari lata fignificatione. argum. l. 1.
de ſuſꝑ. tut. Necideo transfertur mandata iuriſdictione, quo- niam ea mandata tranſit omnis iuriſdictio, omneque impe- rium iure magiſtratus competent. At iuriſdictio, aut impe-
.
5
ſuſpect.tuto.
XIX. De edicto Prætoris aduerſus eum propoſito, qai ius dicenti non obtemperat, VIpianique commentariis ad
illud edictum, quod ſeripſimus lib. i. diſput. anniuerf. cap. ſo. non quidem reprehendis: ſed tamen perſuadere lectoribus conaris, noui quicquam à nobis allatum non eſle: Ette poſt Bulgarum, candem(ſi Diis placer) expoſitionem, ante- quam Daarenus hæc ederet, ſuis audi oribus dictaſſe, uæ
poſtea impreſſorum opera publicata ſir. Nam& illud te
male habet, quod ſcripſerimus neminem, cuius ſcripta in ma- nus noſtras venerint, recte eum locum explicaſſe. Quod quidem à nobis vere dictum eſſe, quis tam impudens eſt, vt
inficiari auſit, qui modo noſtra ſcripta cum cæterorum com- mentariis contulerit? Bartolus, quem cæteri fere ſequun-
tur, Extremam, pro primo apud Vlpianum accepit, nihilo rectius quam ſieAlbaum, id eſt, Mgrum dixiſlet. Extremum ſi gnificare ltimum vere ait,& ſubaudiẽda quæ- dam verba eſſe purat. Sed quam recte id explicet,
runtur(nihil enim eius extat) quamomnes cxplodunt,& reiiciunt. Tu non tanquam ex
ſed tuam expromens(nuſquam enim Barrtoli mentionem
facis)Extremum, inquis, ideſt, primum,& paulo poſt, Wſſ
malis extremum eſſe vltimum, nimirum réſtituere rem mabi- lem Vvindicanti arbatratu iudivis duci vero,& ferri manu mili- tari. Hoæcine eſt explicare,& interpretarian non potius res per ſe clarasoblcurare,& inuoluere, miſeroſque anditores mulro incertiores dimittere, quam acceperis? Denique, vtti- bi demus qnid ſit Extremum te int ellexiſle C(nam in eo præci- pua difficultas eius loci non verticur Jquomodo, quælo, re- liqua eiuldem Vlpiani verha in terpretaris,& cum ſuperiori- bus connectis? Caterum ſi& ſiquentia recuſauit, SSc. Qui- bus nos lucem eam attuliſſe ſperamus, vt nemo ſit ſani, recti- que iudicij, cui noſtra opinio non magnopere probetur. At Bulgarus(nquis) ca verba multis ante ſæculis ſubaudienda eſſe cenſuerat. Eſto, ſed quamobrem ſubaudienda eſſent nuſ- quam ſane docuit, ac ne intellexit quidem. Hinc factum eſt vt poſterioribus interpretibus vulgo diſplicuerit ea ſenten- tia. Quid vis amplius: Ipſe qnoque confiteris(vt Bulgari ſubauditionem eſtugeres Jtypographo te mandaſſe vt lectio- nem affirmatiuam in margine imprimeret. Fr videtur ius di- centi obtemperaſſt, qui quod extremam Rin iuriſdidtioue fecit. Nam quia nihil comminiſci Poteras, quod ſpeciem aliquam veri haberet: eo confugiſtitandem, poſt alios quoſdam non minus audaces, quam imperitos excuſores librorum, vt verba Vlpiani elegantiſſima inuerteres,& corrumperes. Quæ cum ita ſe habeant, æquum erat profecto grariam aliquam ei ha- bere potius, quam maligne perſtringere, qui primus omnium has tenebras diſcuſſit,& in eo Vlpiani loco ᷣνρ ſchema Græcis, Latiniſque vſiratum eſſe dem onſtrauit. Galenus ſcri-
bit, homines quoſdam eſſe, qui ſe nunquam victos agnoſcunt
in diſpurando: hoſque ſimiles eſle ait vulgaribus Paleſtritis qui deiecti à luctatoribus,& humi jacétes ſupini, tantum ab- eſt vt lapſum agnoſcant, vt etiam ceruices eorum a quibus de- iecti ſant, teneant, non ſinentes illos auelli, ac vel ita ſe viciſſe arbitrantur. Qupex genere hominum tametſi non ſis(id e- nim affirmare nec auſim, vel velim) optarem taaen te ſtylum ita hic temperaſſe, vt nullam bonis vitis tale quidpiam de te ſuſpicandi dediſſes occaſionem. Atque vtinam, Eguinari, cœ- ptam àte non infeliciter docẽdi iuris rationem tenuiſſes nec adeo tui oblitus ad has velitationes, homine præſertim ſene, & luriſconſultò indignas, animum conuertiſſes, quibus veri- tatem amitti non immerito ſapientiſſimi quique ſemper iudi- cauerunt. Permiſerunt hoc ſibi interpretes iuris, qui vulgo in manibus habentur. Quzex re quanta ſit perturbatio, confu- ſioqʒ ſecuta nõ ignoras. Cęperant noſtra ætate nõaulli huiuſ- modi ſophiſticis altercationibus exploſis, ſimplicitatem in L22 4
rium, quod ſpecialiter lege defertur, non tranſit. arg.d. l. 1. de
Bulgarus
teſtimo- nio ſunt, quæ ab aliis ſcriproribus de opinione eius refe-
ponens Barroli opinionem,
1 * 8
3 4
*
——
———— 5 ——.—**——— 15 1 4———— 2. 2————————— 5——————— *————— 2————— 4———=’————————— —— 1 4 ¹ 2*————————— r——.—————— ——— 4— 2—————————————— 4————- 3—————— ———————õ————————————— 7—— ————————————————— 4 1—— —————— 8——*. 8. 9 2. 8 1—** 2 8 —————— 4— 15 6 4 3 — 9— e 9 9 3 1. S. 2 1 8 *“ 4 8 1 3“ 2.—
5 —
— — —

1100 nranc. Duareni
4 * 3 4 4 1
mentari poſſem. haudquaquam ignarus quantum ca τmaio, b& com-
. 3 docendo amplectiin quibus tnobiſtun ſtrenuam a'quamæ uerfario noceat, quamuis in conſoquentiam quoque civs im- do operam nauaſti. Atq; hinc ſpes nobis aliqua ſinceriotis ir perium eontemni videatur. Itaque popularis non eſt hæca- poſterum doctrinaæ affullerat,& inſtiturionis in iure cnili. Ctio iudicanda, quæ competit actori, vt diximus. Nam actia- id walum ibinuncin mentem venit'vthocheſſtrnikine ne dars mulctam heti ibanaeſ named ene nuleum exempli facinus aggrederere? equidem ſatis mirari nequeò. diff erteconſtat. l. ſiqua pœ na. de L b. ſignif. Er hoc differt ti- Quod ſi imitari in animum inducant cæteri, quo euaſurà fit tulus; Si quis in ius vocatus non ierit: ab hoc titulo, quod hic 4 res,& quis futurus exitus prudentiæ tuæ erit animaduertets. deamiſſone cauſæ ob contumaciam 2aduln. ic de mul Aa 3 Qupdad meattinet, Chaos neſcio quod eolonge intoler abi- dicen di à Magiltr muuſ E ſtquetunc locus pœnæ huius edicti, t lius Auod interpretum veterum( quos damnas) digladiatio-* Lum M agiſtra dus wolctam dicendopignoracap iendo:in poſ. nes pepererunt, hinc exiturum animo cogitationeque ſatis. leoiesialittsdo. Eetera, ad ercemue viqueiurildict 4 proſpicio: futurumque tandem vt iuris ſtudioſam iuuentu- nis, poreſtatiſq; uæ peruenitsuec aliquid ei amplius reliquum tem, Bartoli, Baldi, ac reliquorum eiuſdem notæ ſcript orum. b eſt„quo non obtemperantem bekoat, Be ad ludicium ſub,.
quos præ noua, eademq; puriore doctrina cœperat faſtidire, cundum compellat. Quod Atrer Als hachok ba Se cundum 5 A & auerſari, breuideſiderium capiat. Eſt enim veriſſimè ſcri- poteſt aehadeaſtſaunoem de modo mulckarum refeté- top ptum ab optimopoeta, aaelle, mihinunquam perſuadebis, cum ea nihil aliud ſignifj ſu ui velnt ingenid cedere, rarus erit. cent, quam hanc facultatem concedi M Piſrrarib us Populi co Et ab alio quodam. Romani, propter vim poteſtatis ſaæ& imperii, won auté mms. 1 b0 Nula in re modum humana ingenia nouerr. giſtratibus municipalibus, ac Duum uiris, qui nõ ſimiler po- 1 Ac pleroſque videas Plautino li coquo non abſimiles, qui teſtatem, aut imperium habent. Sed cur meram pœnam con- 8 ſeintro iturum ait, vt quod alius condiuit coquus, alio pacto tinere dieitur? Nam hoc quoque tu calumniatus es. Reſpon- G condiat: hoc vnum ſpectantes, vt nouent, acperturbent o- deo, Meram pænam còtinere hoc iudicium, quod ad pœuam 1 mnia:& quo iure, quaq; iniuria de aliorum laude aliquid deli- tantum infl gendam comparatum ſit, nec in eo quæraturan r bent, ac decerpant. S interſit actoris, ſed quid petitum ſit, quamuis forte eius inter- 1 XX. Circa eiuſdem edicti interpretationem ais me diffi- eſle poſſit. Non enim reus in hoc iudicio auditur, contendens 4 denter, actimide à ſententia tua receſſiſle, cum ex ao edicto iniuſtam,& calumnioſam actoris intentionem fuiſſe. Et ſane 6 litigatori, non fiſco iudicium dari ſcripfi,&c. Aſententiatua nuſquam legitur, actionem rei perſecutoriam, aut miſtam di- 10 vt recederem ne cogitaut quidem vnquam, vtpote quam i- ci, niſi in qua de eo quod abeſt litigatori, eiuſque intereſt quę- z2 gnorauerim omnino, donec(vt aduerſus calummniam tuam i- ritur. Quod cum in hoc iudicio non fiat, merampœnamcon- eſſe pſe me defenderem) coactus fui commentarios à te editos tinere abiquevllarei perſecutione merito dicitur. Hos autem 1 nuper inſpicere. Deinde illud à te quæſierim, Vnde hanc dif- edictum adplectendam coutumaciã eius vnde petitur à Pra- bf fidẽtiam noſtram, ac timiditatem arguis? An quod Exiſtima- dore propoſitum eſt, quod crebrius loleat fruſtrari& iudi- rn re nos drcimus,&c. Magnum hercle timiditatis argumentum- cium fugere, quam actor. Quare à Græcis ꝓsuxσν dicuntut, 1 ſed hæc quæ leuia ſunt ac puerilia, prætereamus. Ais non ad- quos Latini reos appellant. Sed quia contingit aliquandovt he modum tibi placere quod ſcridimus Hoc iudicium ſol litigato- etiam actor contumax,& dicto audiens non ſit, cenſuit La- el vi csmpetere. Credo vt timiditatis tuæ fidem nobis facias, quà beo edictum(tamerſi verbis id exprefſum non eſſet) ad acto- 6 nobis neſcio qua de cauſa hic adſcribere voluiſti. Equidem nõ rem porrigi oportere vr ſcilicet damno litis afficiatur. Quod ui ignoro, veteres Iureconſultos ita nonnunquam ius reſpon- quemadmodurn fiat, quanquam obſcurum non eſt, tamen e- 6 dere quaſi hæſitare videantur: ſed ita demum ſi ius non cer- iuſdem Labeonis verbis, quæ ab Vlpianoreferuntur„id con- d tum, neque exploratum, ſed dubium, atque controuerlum ſit. firmare volui l. ſed etſi. ex quſbus cauſ.ina. Sed ethi dum decre- 1 De re autem certa minimeque obſcura nobiſcum hic conten- ro Prætoris non obtemperat, inquit VIpianus, iuriſdictionem es 3 dere videris. Nam ſi iuris noſtri autorum loci conferantur, Adenegauit, nò eſſe eum reſl ituturum Labes ſcribit. Ecce, Prætor 6 Sophiſtice, cauilationeque omniremota, nihilpoteſt reperi- ci, qui non obtemperat edicto ſuo, denegat iuriſdictionem, id le ri dilucidius. Dico, Hocrudicio peti non quod actoris intereſt ſed eſt, actionem non dat, non dar lIudicem, non admittit ada- 41 quanti ea res ei, d eſt, quanti ea res, de qua quæritur, ab acto- gendum. Hæc enim verbo iuriſdictionis ſgnificantur, vt ſu- 8 re æſtimata eſt, ſiuc iuſta, ſiue iniuſta,& calumnioſa fuerit e- praannotauimus. Et hoc etiam caſu pœnam recte dicitur a- di ius petitio. Nihil enim aliud hoc ſermonis compendio ſignifi- ctori infligere Prætor: quia licet forte calũnioſa fuerit actio, aen care voluit Vlpianus. Nam propter hanc contumaciam dãno, ad quam inſtituendam non admittitur, tamẽ hoc non inqui- eim & perditione litis afficitur reus. Quod pœne geuus in ple- rit Prætor, ſed ad contumaciam tantum reſpicit. Pro coron lihe rilq; caſidus hodie in foro vſiratum eſt. Hæc interpretatio& de ſubnectam verba Hermogeniani, quæ non minus perſpi- vot verbis,& rationi mirum in mwodum congruit. Nec enim(vrtu cue, quam breuiter, totam hanc ſententiam, tam de actore, letu ais) principaliter Reip. intereſt, ſed litigatoris potius, qui cum quam dereo completuntur. l. contumacia. de re iudic Conta- gar reo alias iudicium conteſtari non poteſt, nec eo animo pro- macia esrum(inquit) qui ius doconti non obtemperant, litis dams- enda poſitoq; fruſtratur reus vt contemnat ius dicentem, ſed vt ad- vo covrcetur. Calendis lanuarij. 15 49. bul odin ISTOELA 1s
2 2 4 e— 4 dem FRANCISCI DVARENIADAN 3 .— 8* num
DREAM GVILLARTVM, CLARISSIMI VIRI u ANDREE GVILLARTI, LIBELLORVM IN RB. lendq GIA MAGISTRI, FILIVNM,. d — 1 De ratione docendi, diſcendique Iuris conſcripta. 8 Er zmecum egiſti, Guillarte, vv per otium conſiderari poſſent. Qupd autem expectatione 3 quæ tu,& ex æqualibus tuis nonnul- tua id tardius effecerim, vna hæc cauſa, me Hercule fuit, U ciuilis diſciplinæ ſtudioſi iuuenes, quia verebar, vt ſatis maturum noſtrum iſtud conſilium eſ⸗ vid me aliquando de ratione docendi, ſet, quod in gratiam potiſſimum tuam à nobis deſcriptum, qut
ediſcendique luris ex tempore dil- ad multorum manus peruenturum augurabar. Itaque ego ſte ſerentem andieratis„ ea vobis pau- aliquantiſper cunctandum eſſe duxi: vt non ſolum in cius loy lo accuratius deſcripta traderem, ac rei cogitatione diutius verſari, verum etiam cum viris ſa- kcil 2 communicarem, quo& diutius per- pientibus,& eruditis, de toto hoc genere colloqui, ac com- rg
manerent prodita literis,& facilius etiam à vobis repeti, ac

un ver, qar id Ypinanm
4 8
Nieri eqabucadtaks —— ſa learen[ngi enperx da do ſo encgxäi aod de, doa dlacnr mim'e bo urchonigr rrus quabcrt onte dims
enh Saaadantma
10 vnquam ſeculo ferri
De ratione docendi
&c communicatio opinionum, ad quamque re m cognoſcen- dam, percipiendamque momentum habeat. Illud vero per- commode cecidit, quod ſicut M. Cicero de optimo Rei- publ.ſtatu ſcripturus, Romanam tantum Rempublicam ſi- 4 deſctibendam eſſe purauit, quodeaomnibus aliis antecel- leret: ita& mihi quodnam eſſet optimum illud iuris docen- di genus inquirenti, quo etiam magna ex parte ciuſdem di- cendi ratio videtur contineri, non aliud tandem mihi hoc tempore præſtantius occurrit, quam quod in noſtra ſchola haud ita pridem inſtitutum,& à te, cæteriſque felicioris inge- mij atque indolis iuuenibus magno cum plauſu exceptum fuit. Sic enim futurum ſpero, aut confido podtius, vr noſtrum hocinſtitutum, quod vel primoribus deguſtatum labris tan- copere placuit, vbi variam, multiplicem que eius vtilitatem, ac ſuauitatem oſtendero, ſingulari quodam ſtudio,& amore complectamini. Atque vtinam ego tam graphice rem to- tam depingere, vobiſque velut oculis f pectandam propone- re poſſim, quam vehementer, quamque ex animo de veſtris, omniumque proborum aädoleſcentium ſtudiis bene mereri ſtudeo. Nou enim ſum neſcius, quam petſonam in hacce- lebri ſchola ſuſtineam,& quantum expediat iuuentutt, de his rebus, quæ ad ſtudiorum rationem pertinent, ſubinde admo- neri:cum præſertim hodie quam pauciſmi ſint, qui ea recto conſilio aggrediantur,& in quos illud non conueniat; xande 2uεν rpνε: A ℳ αſos mα Iade fit 3 vt ſedulo quidem ple- roſque, ſed irrito labore,& admodum iufeliciter moliri vi- deamus: quos ab errore in viam reuocare, boni praceptoris eſſe exiſtimo.
Sed cum vos iam cohortatione noſtra excitati, rectam(ai- ſi fallor) viam ingredi cœperitis, non adeo fortaſſis neceſſa- rium vobis hoc noſtrum officium videri poſſitr. Attamen vt currentes(quod aiunt) inſtigemus, operam dabimus, vt quæ nos ad rectam ſtudiorum inſtitutionem idonea ‚atque vrilia eſſe comperimus, ea ſi minus eleganti,& ſplendida oratione, ſimplici certe,& non nimis(vt ſperamus) abiecta, nunc bre- uiter exponamus. Verum anrequam ad eius rei tractatio- neam aggredimur, quædam de vulgari illo Profe ſlorum in leg bus interpretandis more, qui eriamnum vbique in ſcho- lis retinetur, dicturi ſumus, Iſmeniamque tibicinem imitatu- ri, qui diſcipulis ſuis non tantum bene, ſed etiam male cancu- tes oſtendebat, dicens, Hoc modo canendum eſt ‚ illo ne- quaquam. Nam& hac ratione aduerſariorum calumnias refellemus, quos vtique nobis æquiores fore confidi mus, v- bi intellexerint veterem receptamque docendi conſuetadi- nem non temere à nobis, nec qualibet de cauſa, immuta- tam fuiſſe. Scimus enim, quanra nos premant inuidia apud
impetitam plebeculam nonnulli, duorum ſcilicet viciorum nos inſimulantes, quorum vnũ Græci ⁴dvo, id eſt, nouarũ rerum appetentiam, alterum huic germanum, ac propin- quum æLiopov vocant, quo mox faſtidiuntur paulo ante ad- amata. Qu bus vitiis haud ſcio an aliad in Repu bl. ſit pe- riculoſius. Et vtinam accuſatores noſtrià maledicentia,& obtrectandi Lbidine tam alieni eſſent quam nos hæc vitia odimus, ac deteſtamur. Etenim tantum abeſt, vt res bo- nas, atque vtiles innouantibus faucamus, vt ne cas qui- dem, quæ aliquid habent incommodi(modo nimis intole- rabile non ſit(facile mutari patiamur. Nec adeo Plauti- num illud improbamus, quod à quibuſdam accepimus no-
bis obĩici ſolere, Wta res mala, optima eſt. Veruntamen ſi
quid, tempote ipio admoniti, in veteribus inſtitutis depre- hendimus, quod ſeculi noſtri moribus parum conueniat, id- dueemendatione aliqua dignum iadicamus, equidem non ai bitror iure id nobis vitio verti poſſe. Nam& in legibus pu- blicis idem vſuuenire ſcimus, quæ(vt ait Liuius) mortales, ac temporibus ipſis mutabiles ſunt, vt que in bello latæ ſunt, pax Juæ in pace, bellum plerũque abroget. Sic& innauis admini-
rarione, alia in ſecunda, alia in aduerſa tempeſtate vlui eſſe videmus,& experimur. Iam vero cum inter omnes ſanos, ar- que etuditos homines, qui ſe ſe huic ſtudio dediderunt, con- ſtet eam Interpretandi Iuris cõſuetudinem inoleuiſſe, vt nul- 40 à quoquam debuerit, nedum hoc fe- liciſlimo,& præcellentium ingeniorum feraciſſimo tempo- uls tam iniquus in nos ludex, vt cauſam noſtram, bono-
nus, quam ſermonis proprietas apud cos contem
*
diſcendique Juris. 1101
rum omnium fauore, ac patrocinio magis, quam inſe qatio-
ne dignam eſſe non protinus iudicet? Nec ſane opus eſt, quæ peccantur in eare ſingula copio ſius hic recenſeri, quæ vobis non ignota eſſereor. Memini ſiquidem ex vobis au- dire cum nuper in huiuſmodi Doctores incidiſletis ‚tantum iſtius corruptiſſimæ doctrinæ odium animo concepiſſe, vt parum abfuerit, quin ſtudio Iluris multa falute dicta, ad quamuis aliam ex inferioribus, ac lenioribus diſciplinis, a- nimum applicaretis: idque vos facturos fuiſſe, niſi noua noſtra docendi ratio, aut vt verius dicam)vetus, ſed à no- bis longe interuallo repetitaac renouata, cuius fama vos ia ſcholam, auditoriumque noſtrum pertraxerat, eoſdem re- preſſiſſet,& continuiſſet. Dicam igitur ex multis„acpro- pemodum infinitis pauca, ex quibus noſtrum de ea re iu- dicium à veſtto non multum diſcrepare cognoſcetis:& vos iſtius incepti, quaſi ex certa ratione magis, quam errore ali- Auoszelenſtaic unenil profectum ſit, minus( vt ſpero) pœ- nitebit.
Ae in primis illud magnopere improbandum ducimus„ quod proprietas Latini ſermonis( cuius merito tribuitur laus veteribus Iureconſultis) hodie in omnibus fere gym- naſiis negligirur. Nam pro Latinis, propriis& elegantibus vocabuls, noua, eademque inepta,& monſtroſa à profeſ- ſoribus cuduntur, ex quibus con flata oratio„quia præ ni- mia obſturitate non intelligitur, idonea ad docendum eſſe nonpoteſt. Idque factum àpleriſque ſcio, qui cum verbis propriis,& apud ſeriptores probaros, quos qnotidie mani-
bus tererent, vſitatis, ſatis commode„& dilucide cogitata ſua efferre pofſent, tamen qua diſpurationes ſuas oblcuriores redderent,& offaſa rudioribus caligine maiori in vulgus el- ſeut admirationi, noua, atque inaudita comminiſci maluerũr, quæ nemo, niſi ab ipſis permultos annos edoctus, aut in hu- iuſmodi ſcripiis diu mulrumque verſatus, intelligeret. Erunt fortaſſe, qui dicent, rndi adhuc,& impolito ſeculo verbis ex medio ſumpris vrendum fuiſle, quæ ab idiotis& plebeus ho- minibus(quales tum plerique huius artis ſtudioſi erant,) mi- noré negotio perciperentur. Balbus enim(vt in prouerbio eſt) balbum rectius intell git. Sit ita ſane: Non enim ſummo iure cum iis, qui iſta defen- dunt, contendere cupio. Sed quæ, malum, dementia ell? Vo- bis, ve ſtrique ſimihbus, id eſt, bonarum artium, linguarum- que peritia non leuiter inſtructis iuuenibus, quales hodie ma- Snacxparte videmus, eos quiad Iaris ciuilis ſtudia ſe confe- runt, haſce ineptias obtrudere,& ea oratione vri, quæ rebus obſcuris, nullam addat luce m, claris vero& perſpicuis tene- bras obducat. Accedit hoc etiam mali, quod ea ſermonisru- ſticiras,& pluſquam Scythica barbaries, authores ipſos ele- gantieribus perpolitos literis, ab hac diſciplina prorſus alie- nat,& auertit: quos ad eam potius, vtpote ſeueriorem,& pri- mo aſpectu inamœnam: orarionis nitore,& puritate, velut il- lecebris quibuſdam,& lenociniis, allici conueniebat. Nec tan- tum ideo nocet iuuenturi horrida incultaque iſtorum oratio, quod nullis eam blanditiis demulceat, verumetiam quia nul- lius fere creduntur eſſe indicij, qui tam inepte& inquinate,
ſiue ſcribunt, ſiue loquuntur. Nam incredibilis illa infantia,
prudentia,& iudicium acquiritur,& confir matur, ſeriam o- peram non poſuiſſe, acne puerihbus quidem diſciplinis im- butos eſle ſatis arguit. Itaque talibus profeſſoribus ſi qud dant operam, velinopia meliorum, velaliqua fortaſſis te- ce ſſitate adacti, quia contemptim,& oſcitanter audiunt ma- gis, quam auſculrant, minore cum froctu id faciant neceſſe eſt. Cæterum iſta corruptæ loquendi, ac ſcribendi conſue- tudo, quos errores, quaſque contentiones pariat, tam facile mihi eſſet hic demonſtrare, quam liquido confirmare poſ- ſum ingentem illam commentar' orym malem, quatotum pene ius obrutum eſt, magna ex parte ex futilibus,& otioſis altercationibus, quas puri ſei monis contemptus,& ignora- tio peperit, natam eſſe. Sed quia inſtituti noſtriratio fuſius hæc diſſeti non paritur, ad reliqua iuris profeſſorum vitia
eos in recte dicendi ſtudio& iis aucoribus legendis, quibus
alque errata, iam noſtra feſtinat oratio. In quibus illu
non minimum eſt, quod methodus,& ars docendi, non mi-
pta iacet,
——
——— ——
———
———— —————————— ——————,——. ———————————— K
——— ———— ———— 2——— *——————..——
——— r
* 1.*
—
—
1
1

102z Franc. Duaren⸗(bmmeont.
lieet vtraque res ad docendiun æquę ſit receſſaria. Nam(vt præclaue inqnit Cicero) non ſolum al'quid ſcire, attis eſt, ſed eſt quædam ars etiam docenti, in qua Seruium Sulpitium valde exercitatum fuiſſe, deoque oæteris excellaiffe lurecon- ſultis, idem auctor eſt. Fieri enitn non poteſt, vr fine ea Me- thodo, quam Ariſtoteles„Galenus,& al j etuditrſſimi virido- cuerunt, quaqne in ſcriptis ſuis vſi ſunt, quicquam recte do- ceatur. At in iſtorum doctrina, Dj boni, quam confuſanea, ac(vt vere dicam) monſtroſa ſunt omnia. Mu lcentur,& con- funduntur, quæ oportebat ſecerni,& quæ natura coniungi poſtulat ſeiunguntur, ac diſtrahuntur: vrquod de veteribus quibuſdam lureconſultis ſcripenm reliquit Cicero, multo te- ctius in iſtos torqueri poſſe videatur. Sed lureconiulti, in- q'ut, ſue erroris obiiciendi cauſa, quo plura,& diffieliora ſcire videatut: iue(quod ſimilius veri eſt) guoratione docen- di ſæpe quod poſitum eſt in vnacognitione, id in infinita dil- ertiuntur.
Nonne videtis, vtomnes in omnium interpretum, qui prope innumerabiles ſunt. commentariis magis quam Legi- bus interpretandis occupari, de re pauciffima, præter rem in- Raita tum ſcribunt, tum loquuntur? vt alieniſſimis locis in- culcant quæcunque liber vtvnius voculæ arrepta occaſio- ne, euagantur à propoſto, nihil penſi habentes(vt recte qur- dam ait) quid quoqua loco aut dicarar, aut ſcribatur? vt de- nique Bartolis, Baldis, Paulis, Fulgefiis, Alexandris, laſo- nibus, Socinis, Cuttiis, Decus, Purpuratis, aliiſque multo i- Poerbihribn appellandis, eorum que recẽſendis opinioni-
u
s, ſibi placent? Quaſi vero noa cuiuis homini ingenio-
ſo,& mediocriter in bis ſtudiis verſato, idfactu perquam fa- cile ſir: aut obſcurum ſit, eos adinanem quandam memoriæ oſtentationem, non ad ſtudioſorum vtilitatem id facere. Ti-
tus Qu atius, lmperator populi Komani, cum Erolorum le-
gati in concilio quodam Achæos à fide Roma. abducere vo- Lnes, vires ſuas ſupra modum extollerent, ac variis generi- bus arworum,& inaudirarum gentium nominibus comme- morandis ipſos terrerent, faccte ſic eos eluſiſſe fertur: Res (inquiq ſmilima eſt cœnæ Chalcidenſis hoſpitis mei, homi- n's& boni,& ſciti conuatoris, apud quem ſolſtiriali tem · pore conuiuio accepti, cum miraremur, vndeilli eo tempo- re anni tanta ſuppeteret venatus copia: tum arridens homo (quam iſti ſunt) glorioſus, ex vno ſuodomeſtico varietatem illam,& ſpeciem ferinæ caruis factam elle confeſlus eſt: non ſecus iſti faciunt(inquit) qui variis& horrendis nomi- nibus vos territant, cum vna gens ſit. Hienim omnessy- rii ſunt, ſed armis inter ſe ad ipeciem ingentis exercitus di- ſtincti.
Adem& vos de hac tam magnifica,& f. ſtuoſa variorum Iuris interprerum l brorum, tiactatuum commemoracione proculdubio, exiſtimare debetis: quæ ſine vllo fructu,&
commodo ad miraculum excitandum fieri ſolet. Eadem e- nim deſcripra ſunt à pluribus, ſed paucis commutatis verbis, ac plerunque ne commuratis quidem toties repccita, vt non dubitem, quin omnia huiuſmodi ſcripta quam libet prolixa, & verboſa, ſi quis in eo modice ſibi elaborandum elie daxe- rit, ad pauciffimum numerum librorum facile redigi queaut. Eſt& aliud, idque tertium, in quo ita grauiter, meoiudicio, peccatur à multis, vt cætera, quæ per ſe grania ſunt, etiata, præ hoc vno lenia, acprope contemnenda videantur, nem- pe quod illis impoſtoribus non ſatis eſt barbate, coufule omnia tractare, niſi etiam diſputatiombus ſais Sophiſticen perpetuo admiſceant: Summam enim ingenij laudein eſ- le ducunt, non vera explicare, ſed bonas, vrifes,& rece- ptas aliorum ſententias peculanter cuercere: quali ipſos pudeat vſquam cum quoquam conſentire,& nihil verum, niſi idem diuerſum ſic. Et quia rurpe ſibi exiſticnant homt- nes plus ſatis ambitioſi, quæ recta& ſimplicia ſunt, quia nimium ſcilicet vulgaria,& facilia, ſequi, quibus præſtigiis (Dij boni)& commentis veritatem obruunt, quo aliquid paulo argutius, nec ab aliis ante excogitarum(idenim pal- marium eſt inter eos) in medium adduxiſſe vade. ↄtur. Ita- que de huiuſmodi Doctoribus illud vere dici poteſt, quod Antonius apud Ciceronem de Philoſophis ſcribit: lpfi ſe compungunt ſais acuminibus,& multa quærendo repe- riunt, non modo ea, quæ iam non poſſint ipſi diſſoluere,
ſed etiam quibus ante exorſa,& potius derexta, prope rete- xantur. Hæc quia non mtelliguntur à iuuenibus, nec adeo int elligi poſſunt, videntur pletiſque ingenioſa, qui ea ſala mi- rantur,& habent in pretio quæ non intelligunt,& lubtil ſfi- mam oportere tem eſſe arbitrantur, quam ipſi non cernant. Quæ vero ſimplicia, atque perſpicua ſunt, quæque plus ope- ris habent, quam oſtentationis, ipſis vt puerilia ſoi dent, ac nihili fiunt.
Ego vero, rantum abeſt vt acumen iſtud magnopere mi- rer, vt etiam bonorum omnium virorum,& eruditorumo- dio,& inſectatione dignam eſſe putem. Nam pleraqueid genus inuenta, quæ magno illicum faſtu, vt noua, at que in-
audita in cœlum efferunt, huiuſmodi eſſe certo ſcimus, vt mi.
rum videri non debeat, ſi homini lano,& integri iudicij, nul- lo vnquam tempore in mentem venerint. Quæ quidemvi arguta ſint, atque ingenioſa, quia tamen inaniſſima pruden- tiæ ſfunt, nullum adferunt ſtudioſis fructum: quin potius ita iudicium omne peruertunt,& corrumpunt, vt vulgus ho- minum rectius, ac ſincerius, quam qui talibus argutiis, ſo- phiſticiſque cauillis aſſu-uerunt, de ciuilibus, ac ſeriis rebus iudicare ſoleat. Quid enim aliud eas facere videas, quam NA⁵.Aνeν,μαμς mQϑe εαmeσηννσινενοιακνα&ά vt de Philoſophis Ariſtopha- nes ait, id eſt, non tantum de rebus tenuibus ac friuolis dilſ-. putare, ſedetiam de meris nugamentis anxie torqueri? Eu- clid sſchola, quod arguta quidem, ſed ad recte viuendum in- utilia docere videretur,„⁴⁵, id eſt, bilis, ac moleſtia, à quo- dam vocitata eſt, cum tamen diſcipulis ſuis ea traderet, quæ
ſi minus ad mores,& rectam vitæ inſtirutionem, ſaltem ad id ipſum, quod profitebatur, magnopere pertinerent. Quo igitur nomine iſtorum ſcholani vocari par eſt, qui verã ger- manamque Philoſophiam, id eſt, boni,& æqui ſcientiam
profeiſi non tam juſtitiæ,& æquitatis, quam litigandi mon- ſtrant, via? Quædam fortaſſis augendi criminis caula non-
nullis confinxiſſe videbor: verum non dubito quin homises ſani& eruditi, quibus hæc*νρσιρνμρμαμk ignota non eſt, mul- to parcius, quam res tanta poſtulet, de ea me loqui exi- ſtiment.
Ac breui futurum auguror, vt fucus ille(quem paucitan- tum hodie perſpiciunt) non minus aceſrut hominibus, uai Ariſtorelieæ Philoſophiæ profeſſorum impoſtura, no- ſtro ſeculo omnibus patefacta arque explorata eſt. Eo e- nim iam euaſetunt iſtorum præſtigiæ, vct nulla diſſi mulatio- ne tegi diu poſſint, quas ne ipſi quidem omnino probant: ſed cos ia piget confiteri, tum quia teram eſſe pœnitentiam cre- dunt, tum etiam quia nin omnia perturbent,& de induſtt ia
nebulas offundentes, artem reddant cbſcuriorem, verentur,
ne in renui,& expoſita omnibus ſcientia verſari: nec tanta mercede, quanta plerique eorum docent, id eſt, ampliſſima, digni videantur. Scitum eſt illud Catonis, qui mirati ſe aie- bat, quod non rideret aruſper, quoties aruſpicem vidiſſet: ſen- tiens hoc genus diumationum nihllahud, quam meram im-
poſturam eſle. S Nobis vero longe aliud accidit, quam Catoni, quiiuuen- tutis imperitæ ſtulutiam,& patientiam facete,& ſuauiter eos ridere ſolſtos, non igaoran: us. Malam eorum mentem, a* que improbitatem magis demiramur, quos non pudet ſtudioſo- rum iuuenum ſimplicitaie ſic abuii,& in eare, quæ maxime omnium ſeria eſt, maxicique momenii, tum procaciter lu- dere: idque vel in ipſis Inſtiturionum libris, qui Elementa lu- ris ciuilis, via& rarione peiquam eſegantet, accurareque de- ſcripta, continent. Quo quid indignius dici, cogitaiive poeſt? Hæc ſunt mi Andrea, quæ de eòcruprtiſſima illa luris inter- prerandi conſuetudine, quæ vulgo in gymnaſiis hodie rece- Piscit⸗quantom inſtituta breuiras,& iodus epiſtolæ patie- batur, imo vero magis quam patie batur, dicenda putaui. Er quibus(opinor) inte lliges quantopere hæcpeſtis aiſcentium ſtudia remoretur, quantumque detrimenti qua publice, quapriuatim adfe rat. Vnde fit, vt cum ſcientia iuris om- nium facillima merito à veteribus ſit exiſſimata, nullus ta- men labor, nulla ætas ad percipiendam eam ſatis eſſe cre- darur, Menedemus quidem Heretrienſis dicebar, Pluti- mos nauigare Athenas ſtudiorum gratia, qui primum el- ſent Sapientes, deinde Philoſophi, hoc eſt, Sapientiæ aman- tes, poſtea Rhetotes, denique prog. eſlu te mporis ehladere idiotas

De ratione docendi diſcendique Juris. idiotas. Idem de huius diſciplinæ ſtudioſis vulgo iactari ſo- Quod qui non animadgertunt lere quis neſcit? Nimirum, quod primo anno ſiat Doctores, quem refere ada ſint om altero Licentiati, tertio Baccalaurei, poſtremo terum omni- roribus implicantur. Itaque demonſtrata ſerie, ac diſpoſi- um imperiti. Quod vtique de his, qui Aſycophantis iſtis& tionetitulorum(quam vulgo continuationem vocant eius Præſtigiatoribus inſtituuntur, qui frigidiſſimis, neſcio quibus ecicti tum auditorem adm
oneri, tum verba, ſi qua ſint, quæ argutiis inſtructi, artem iuriſprudentiæ ſolos ſe tenere ia- lucem interpretationis deſiserent, breuiter& perſpicue de-
ctitant, veriſfimum eſſe puto. Nec tamen inſicias eo exillis clarari ſufficiet. Quod munus in noſtro gymnafio quan- tenebris quamlidet denſis, ac plane cimmeriis quoſdam for- ta cum laude obierit collega meus, Doctorque veſter, nomi- taſſis emergerę,& ad culmen eruditionis aliquando aſpirare: ne Baro, ſed doctrina& eruditione Varro, nemo ve ſtrum eſt, id ꝗ ſi forte nobis obiiciat aliquis, in prõptu eſt quod reſpon- qui ignoret. Barum vero quæſtionum omnium, quæ ex deam: qui hoc exemplo adducti à methodo,& recta diſcendi ſ ngulis edicti verbis exiſtunt,& ab Vlpiano, ac cæteris dili- ratione abhorrent, iis hominibus perſimiles videri, quos ac- gentiſſime explicantur, in aliud tempus tractatio reiicienda cepimus, cum ipſis Romam contendentibus tuta, plana, eſt. Haiuſque conſilij mei ſane grauiſſimas cauſas habeo. compendiaria,& facilis demonſtrata eſſet via, per aliam ni- Nam eruditorum conſenſu receptum eſt, In docendis arti- hilominus aſperiorem, longioremque, aclonge periculo- bus, ab iis, quæ vniuerſalia,& nobis notiora ſunt, ad ſingula.- ſiorem, iter facere maluiſſe quod eo itinere pleroſque cum ria procedendum eſſe. Ac ſæpe numero expertus ipſe ſum, ingenti ſudore, ac lummis difficulratibus co perueniſſe intel- quantum ea res fructum ſtudioſis adferat. Legendo ſiqui-
ligerent. dem, ac docendo in pleraque iureconſulrorum reſponſa cre- Supereſt vt illam ipſam vobis commonſtremus viam, qua bro incidi, quæ etſi breuiſſima ſint,& ad titulumvnum ſpe facile,& ſine vllo, aut certe quam minimo errore(vt qui- ciale m maximepertineant, nemotamen exiis. ſenſum ali dem noſtra eſt opiniolac ſummum doctrinæ ciuilis faſtigium quem idoneum, niſi per cepris quinque, ſexve aliis ritulis, eli— sonſcendere poſſitis. Quainre vereor, ne ſi forte recondi- cere poſſit. Titulos cum dico, capita& ſummas rerum ia⸗ tam quiddam, aut valde difficile,& magnificum àme expe- telligo, quas tenerè, ac velut in cõſpectu habere, mirũ in mo- ctatis, intellecta oratione, conſilioque noſtro, protinus au- dum prodeſt iuris ſtudioſo, antequam vaſt ſſimum illud pe- diam, àιέν,afAoos d Aε᷑rtreuer. At videndum eſt vo- lagus præceptionum, duxæ circa ſingula verſantur, ingreſſus bis, ne quod plerique faciunt, rei vtilitatem,& fructum ex fuerit. Lantaque eſt huius tei vtilitas, vt confirmatenon ſpecie eiuldem metiamini, idemque vobis eueniat, quodca- dubitem, ſi quis ita ſe bona fide exercuerit, eum in iure ciuili ni Æſopico, qui vmbras carnium, quod ea maior appareret, rudem habendum non eſſe. Ver um vt operi inchoato fa- captans, veras amiſit carnes. Quæ enim hac de re ànobis ſt Biumimponaturnihilque Prerermittarurcorum, quæ iu- dicentur,& ſi primo aſpectutenuia forte appareant, cata- ris noſtri auctor es Prodiderint, quæq́ue ad cumulãdam Wules men multo plus habere inreceſſu, quam in fronte pollice-· pt udentiam pertineant, conabor equdem e um, quem, vt di- antur, confirmare auſim. Sediam ad inſtitutum reuertor Xi, inſtituendum ſulcepero, quaſi decurſo ſpatio à caice(vt ita meum. diccam) ad carceres feuocarc. Itaque iam inde ab initio re- Si igitur mihi iuuenis in iure ciuili detur inſtituendus, ex- Phre 1 andectarump eiecione, omnia ſic excutiam, vt ni- plorabo primuu as perſi piciam, an his literis, quibus tinctum 2 fhal ade be kilſöehs. quodnon per ſequat 5 dte eſſe eum oportet, qui non tam Leguleius, quam iuriſconſul- Panem. Nam etfi prima illa, de qua iam diximus, informa-
1103
„quia ſcopum non vident, ad nia, maximis ſæpe,& grauiſſiwis er
* 1 1lkie tio mire vtilis ſit, non tamen ea eſt, vr hominem ciuilis di- tus, ac(vt Græci dicunt) xouεε ſit futurus, mediocriter ſal- ſciolin x anich en,ngen 84„nell:
1 ciplinæ auidiſſimum omnino explere,& fatiare queat. Nec tem inſtructus ſit. Nam ſicut Argeſilaus dicebat, In offici- vero hec paulo ſubtilior diſputatio, vtin entem eius fructum nam fallonislanam deferendam non eſſe: ita magno in erro- Le Pe 2Aan eun ius b
newtnl an naamleae 1e len mittam, aut iniucunda, aut omnino diHicilis ei futura eſt, ſi lerzacenanenenrktr cles Rerlanee enerneeeiereuailiebaennnene dibus adiuris ciuilis ſtudium irrumpunt. Ac ſi mihi qui- tiſlimis illis(U Pis placet) uterp rerlm nugis, ormnia ad boni dem videbitur ab iis rebus non omnino imparatus eſſe, quæ Rxqul dlh äen linceras& mmads inrerPreraulonc exj. viam ad cognoſcendum ius ciuile muniunt„ hortabor cum antutedeinde diſponautur, 94 arriſic iſs digeranturea, quæ ante omnia, vt libr tuor Inſtitutionum accurate legat ſpat ſiin,&e lige vllo ordine 4 I1 ibouiano ſub ſingulos Pande- arone oci car. os quatuo tevelabſcque Dochort Bat, ctarum,& Codicis luſtinianæi titulos congeſta ſunt. Tametſi ua præceptoris vox maiorem fere vim habet, quam lectio, nec arbitror. tamenresipſa loquitur, Tribonianumia tractando ſicut præceptor, ita librii dubitantibus n bis(vt ait Plato) ſatis cuiuſque tituii argumento, nallam ordinis, aut methodira- Præceptor, obis(vta— tionem habniſle commode reſpondent, hoc quoque adiamento laborem eius Quamobrem 29 proſo loris munusmarime hoc p ertine⸗ eerherenheneredenrhorernencee. eiwerchehalderührnenwprren priarum huius artis explanationem nihila me accipiat. Quod 6 6—— 3 Süu enuſen Knüo nid 16 So⸗ Wah ü cum paucis menſibus perfectum à nobis fuerit, is, ſimeau- nuen e arc bilia vig uAtae 4 Icne L3. diet, eandem crebro repetet lectionem, ac tamdiu leget, re- 1iKA aeiuet lirayr onnes mecttssea adt P& enetgus, Mucad memoriæ penitus hæſerint, quæcunque il- ciſfima ce Fun ur 3 eraanofe Olum cotumodüus eli⸗ 5 lis libris deſcripta ſunt. Eſt autem eæ fuſtiniani Iſagoge tam hnnel 1, 40 criammulro facilius memortacompre d pole anacf elenre, e6 gus enaeinclue deteer. arhanteder erd e Ractedaenen,aſad herharäme uo nihil eft ad memoriam iuuandam vtilius conſideraue- 19 a e ne⸗ a aidtt mediocri diligentia, facile totam recitare memo- in publico auditorio luuẽtuti præmonſtrare, atque adeo prę. rter queat: Itécœpi, equidem facile animaduerti, quam cupide eam ſe- . cuti ſitis: vt Iam non poſſit tota noſtra ratio vobis perſpecta
Hoc veluti iacto gradu, ad Pandectarum lectionem ro- non eſſe, quam quo vehemẽtius amare,& amplecti in animũ grediendum Srit; quæ(vt nomen ipſum indicat) vniuerſam induxeritis, eo maiorem„acvberiorem ex ea fructum vos boni.& æqui ſcientiam, atque doctrinam complectuntur. percepturos 6 rainm au confidimus. Confectoenim ed ne ernmianile eohe wuledide 3 Aaliecdee bou. hoc curſu, libriſque Pandectarum„& Codicis luſtiniani hac ſaar⸗ie ertien: pe Wau 4 9 dee 1 Taseun ue ratione atque arte compoſitis,& concluſis 8 6 quis tertio,
1 Ta durnentun Fine⸗ fü 82 ao delcrmars aut quarto quoque menſe non oſcitãter eos berlegerit(quod une r9ib puf n, 5 p e qu P fieri commodiſſime poſſe non ſemel expertus ſum) non du- 42 pekcarre Ar oniang 3 eun— 4 implici nrrbreee bito, quin omnia tandem, quæcunque eiſdem voluminibus Peratrenzde enenadeſheahe zaans aeanen eanenner Jfaezetwnnepemene ctum aliquoda prætore propoſirurn videas ru 6 Vlpia- ranquamin Auetato habiturus ſit Itaqus Tuod ceteri 8 l Ls Propofirum„ cul gx VIpia- rto vitæ ſuæ tempore vix credendis laboribus,& vigiliis, ac no, alliſque veteri us conſultis ſubiecta ſit interpretatio. Permagno valetudinis incommodo, aut raro»aut nunquam
1 *
—— 8 . 7 8 **ν
1*

Z Z ZM— ² äͤ
1104 Frrzanc. Duareni Comment.
aſſequuntur, facile,& cum tanta voluptate, quaata ex cuiul- que attis ſtudio maxima percipi potett, breui tempore per- ueniet. Qupd tamen non ita accipi velim, quaſi eo alpira- re quenquain hoc ſtudio poſſe contendam, vt omnes caſus, qui quandoque inciderint, quidque de ſingulis reſponden- dum ſit, inpromptu habeat. Natura eaim rei non einun hæc vllis lireris, aut ſcriptis, comprehendi:tantum a eſt, vt hominis memoria contineri poſſinc. Qua propter eorum ſtultitiam admirari ſoleo, quiin vulgatiiſimis interpretum commentariis omnem ætatem terunt, vr inde ſingulorum negotiorum cognitionem hauriant: ei protecto abſimiles, cuius meminit Lucianus, qui in maris lirore ſedens. conaba- tur ſingulas vndas pernum erare, donec vndas vndis trudenti- bus obrueretur. animoque angeretur, quod eas numero am- plecti non poſſet. Nam vr quis memoriæ mandet qu æcunque à Bartolo,& eærteris ſcripta ſunt, quod fieri profecto nequit: quota tamen erit portio eorum, quæ quotidie inter mortales contingunt, nec vllis adhuc ſcriptis definita ſunt? Ex hoc igitur ſtudio præceptionum quarundam,& theorematum vaiuerſalium, quibus ad iudicandurn ex bono& æquo de ſingulis negotiis præparemur,& informemur, cognitio tantum ſperanda eſt. Nam ſingalaria, quia infinita ſunt, ſub nullam artem, aut præceptionem cadunt. Verum vt certius atque expeditius boni& æqui artemn ad negotia ſingula accommodare quea- mus, adhibendus eſt vſus, ſin- quo diſciplinæ fructus omnis erir vtvice verſa, vſus abſque methodo,& via minimum va- eat: alterius ſic altera poſcit opem 1es,& coniurat amice. lis igitur, qui ad perfectionem huius artis conſequendam acer- num ingentem librorum ſibi parant, periculum eſt, neidem quod illi Medico eueniat, quem Gale aus ſcribit, cum nullam vnquam meibodum componendorum pharmacorum didi- ciſſet, amiſſis libris, quibus multæ hui uſmodi compoſitiones deſcriptæ erant, tabe confectum periiſſe. Sed verba ipſa Ga- leni, quibus ille diuinus virnos docer, quam infeliciter in qui-
buſque artibus& diſciplinis verſetur is, qui duabushiſce re-
bus non vtitur, iavniuerſalbus methodo, in ſingularibus ex- ercitatione, ſubiiciã:& ποναεμεμνεεινQέαι⁶‿ν εα ιον ενομπεd u INeic] T5„ A T, AE,» n 2 B,CNlop,&,G SA Pν 0ſc A⁴αιανα 7½ 0u0 igeig e)eεεur 3 ‿αε*r, aomus Hu A⁴ᷣarhda αι‿ „ evas. Meoia mic vduud‿is ixε Bεν ασ εν 5- nls XADSANov nv 1 6-dO u* ⁴ πανο⁴ς S Ie 1 Horuer 5 ε ε. u oy ℳ 74νμμέι⁴ο 7100 0,Sp 70 0 6 oic νν 14. 4og, 61—Pzac d NeAc nd 2oεμνεαοααε,„oαdior 0u= Ny 709 Tp gey 59— zaeiren. Jep N] 7d uα π αoiv, 3y 4 9v0X, DVein laap*. 3⁴ Jaß Led ASrng, SN 7H n Nra„ Je⁴‿νρέόν A νκuwß lα, A τι& zisn T ia reine 1Pge. aXes n,c„Oℳ&ο⁹α◻σ α) auc 6g Mg, meye u⁴α a, 7 G Svas Da⁵μαννρνονμάα, das xeois do 70„ A‿αινμμ⁴μᷣοων bα d aeis, Smdelws rs da, dai bis un SuA 4Tciudvas, of α au ds 40'u x rlud d1x⅜³0dvl A⁴. Expectas for- ſitan àme, vt quid de Bartolo, Baldo, laſone,& aliis eiuſdem notæ ſctiproribus, ſentiam, quoque in numero apud me ſint: & an eorum ſcripta exiſtiment adid, quod inſtituimus, pro- futura, planius explicem. Quod necurus eſſem, hoctem-
pore multum addubitaui. Qui enim iſtorum auctoritatem
aut conuellere omnino, aut labefactare ſtudent, quanta et- iam nunc flagrent inuida, quantaque tum inſcitiæ, tum arrogantiæ,& temeritatis ſuſpicione laborent: non ſum tam imperitus rerum, vt non intelligam. Quoſdam item ſcio clari nominis iureconſultos mandaſſe literis, adeo neceſla- rios huiuſmodi commentatios eſſe, vt ſine illis tueri ſe non poſſit iuris ciuilis diſcipliua. Quorum auctoritatem, acia- Llum eleuare hominis confidentis, atque impudeniis, eſſe videtur.
Attamen quia non ego is ſum, qui me falli non putem
poſſe, neque hoc mihi aſſumo, vt quenquam ex iis, qui alitet quam ego ſentiunt, ad meam opinionem traducam. Rqui- dem in nullius hominis iuſtam reprehenſionem incurſurum me putaui, ſi de rebus vtiliſſimis,& cognitione digniſſimus qui meus ſit ſenſus, tibi id efflagitanti familiariter& hu- maniter, vt ſingularis tua in me beneuolentia, atque ob- ſeruantia,& meus inte amor poſtulat, explicarem, ac pa-
tefacerem. Haæc igitur mearatio eſt, vt quamuis non ne-
mo ex eorum auctorum lectione aliquid forte vtilitatis refer re poſſic, ſi quis tamen via à nobis monſtrata ad veræ ſolidæ- que eruditionis laudem graſſari voler, nulla re vehem entius curſum eius tardari atque impediri exiſtimem, quam ſi in hu-
.
iuſmodi ſcriptis hæreat. Quæ qualia ſint, quia abunde iam à
nobis diſputatum eſt, hoc loco nihil attiner dicere. Neta-
men hæc ad viuum(vt dicitur) teſecare videamur, Platonicæ cuiuſdam legis in hac re exemplum ſecuturi ſumus. Sicut e- nim in legibus ſuis aquam alienam vicinis haurire prohibet, antequam in ſuis fundis ad argillam vſque terram effoderint, regionemque aqua carentem inuenerint, ita& nos huius di- ſciplinæ ſtudioſo permittimus, vr cum ſe in veterum utis auctoraum lectione diligenter exercuerit, ſi doctrina eo- rum ſuauiſſima non vorata modo, ſed concocta etiam, R in ſuccum, ac ſanguinem conuerſa nondum expletus fuerit, ad præclatos hoſce magiſtros ſe conferat, eorum que doctrina arbitrio ſuo ſe ingurgitet. Verum non puto(Vt dicam inge- nue(cuiquam mortalium hoc accidere poſſe, vt tam lautis in- nutritus epulis iſtorum menſas vnquam expetat. Quanquam enim hominiin veterũ ſeripiis fœliciter verſaro multa ex fa⸗ cto proponi poterunt, in quibus hærere videbitur. ſubſidium tamen non ab huiuſmodi comentariis, ſed ab vlu,& exercita- tione magis petendum ſibi eſſe cogitabit. Reð e ſiquidem, & vere Anaxagoras dixit- Manum eſſe cauſam ſapientiæ chis verbis innuens, eam ſine vſu& experientia parari non pol· ſe. Sed quia non paucos huic noſtræ lententiæ adeo refra- gaturos eſſe ſatis perſpicio, vt nullis poſſint rationibus fle- cti, quibus, videlicet perſuaſum eſt, omnia quæcunquem
quæſtionem venire poſſunt, ex lectione& libris diſcenda eſ-
ſe: auctotis grauiſſimi,& locupletiſſimi Ciceronis iudicium ipſis opponam, qui libro 2. de Orato. ita ſcribit: Sic ſtatuo, vt in cæteris artibus, cum tradita ſunt euiuſque artis difficili- masreliqua, quia aut faciliora, aut ſimilia ſint, tradi non ne- ceſſe eſſe, vt in pictura, qui hominis ſpeciem pingere perdidi- cerit, poſſe eum cuiuſuis vel formæ, vel æratis:etiam ſi non di dicerit pingere: neque eſſe periculum, qui leonem, auttau- rumpingat egregie, ne idem in multis aliis quadrupedibus fa- cere non poſſit: neque eſt omnino ars vlla, in qua ommn, quæ 3lla arte effici poſſunt, à Doctore tradantur: ſed quiĩ pri- marum,& certarum rerum genera ipſa didicerint, reliqua perſequnntur. Similiter arbitror in hac ſiue ratione, ſiue e- xercitatione dicendi, qui illam vim adeptus ſit, vt eotum mentes, qui aut de Republ. aut de ipſis rebus, aut de iis, con- tra quos, aut pro quibus dicat, cum aliqua ſtatuendi poteſta- te audiant, ad ſuum arbitrium mouere poſſit, hunc de totoil- logenere reliquarum orationum non plus quæſiturum eſle quid dicat, quam Policletum illum cum Herculem fngebat, quemadmodum pellem, aut hydram fingeret, etiam ſi bæc nunquam ſeparatim facere didiciſſet. Habes miĩ Andrez om- nem rationem conſihj mei, quæ vt grauior ſit apud vos. atque etiam gratior, illud vere dixero, non tantum me(fi ita tulerit occaſio)libenter ea vſurum, vr illa apud Homerum Calypſo
loquitur:
AvaA Ndn v4α 9 Dpanα da a* uo Ad75 n⁴ μάεαιmπ αμι Xe 3 25ουνν ꝓπνκυ.
Verum etiam poſt quindecim,& eo amplius annos, quo: euoluendis interpretum omnium quamlibet leuinm, ac plebeiorum commentariis conſumpſi, cum meprofectus mei maxime pœnirteret, aliis prius tentatis diligenter omni- bus viis, in hac vna tandem me conquie uiſſe, nec portum vl⸗ lum adhuc, qui me, tanquam ex longo errore dm iactatum exciperet, alium reperire potu ſſe. Cum igitur tantum in hac ſtudiorum ratione commodi deprehendiſſe mihi videat, quantum vix sloqui poſſum, non ſolum tibi ſæ pius idem roganti conſilium impertiri meum volui: ſed hortati etiam, &admonere, vtabea, quam pleno iam gradu me autore ingreſſus es via, ne vnquam deflect⸗s. Tameiſi enim me orrare,& labi poſſe cogito:tamen quia te prapter ſuaniſſimos
mores, eximiamque tuam, ac vere heroicam indolem vnice
diligo, meque ibi chariſſimum eſſe ſentio: facere profecto non pollum, quin te ad id ſtudiorum genus exſtimulem, atque incendam„quod cum longo vſu& meditatione opti- mum eſſa ludicaui: tum vſque eo mihi probatũ eſt, vt præ cæ
terls

—
err rere eſepenoiim, gim
TeSere dm nacBna be: nrguecf omnie min eS pollant, 1Doctuxnan tarutum tetum geren yite
c. Hmilterudamebin.
Deratione docendi diſcendique furir. n105
teris id mihi amplectendum eſſe duxerim. Excitat me præter- ea non mediocriter hinc muncris mei, illinc generis ordiniſ- que tuirecordatio, vt ibi quem ſapienriſſimus, clariſſimusque Pater mihi in diſciplinam tradidit, honeſtiſſima quæque,& vtiliſſima ſuggeram. Si enim longe vtilior eſt s, qui multos reddit idoneos gubernandæ Reipubl. quam qui ipſe recte gu- bernat, vt Socrates dicebat: tanto certe felicius operam in ſtudiis tuis promouendis poſiturus ſum, quanto doctrina tua ob ſplendorem fortunæ, patriamque ſimul,& auitam am- plitudinem illuſtrior,& magis conſpicua futura eſt, eiusque fructus,& vtilitas latius diffundetur. Marcus Cicero quon- dam Romæ Senatum decreuiſſe ſcribit, vt de principum filiis ſex ſingulis Ethruriæ populis in diuinandi arte inſtituendi tra- derentur, ne ars(vt ipſe inquit) tanta propter tenuitatem ho- minum à religionis auctorirate abducerertur ad mercedem, atque quæſtum. Sic mihi videtur iuriſprudentia(quam eo- rum hominum conditione, qui lucri tantum cauſa illi ſe de-
0 E
dunt, vulgo obſoleſcere videmus) non aliter dignitatem, ma- ieſtatemque ſuam retinere poſſe„quam ſi nobilitas capeſſen- dæ Reipubl. auida, ſtudio iuris præcipuè excolatur,& velut interdicto aliquo in veterem reſtituarur poſſeſſonem. Nam priſcis temporib.ita ſe huic ſtudio nobiles adoleſcẽtes dabant, vt eius ordinis proprium quodammodo eſſe videretur. Quod vt ſumme optandum eſt hoc rempore, ita maiore quodam ſtudio& alacritate in id incumbendum eſſe duximus, vt tri- tam à maioribus viam, quæ aſperitate ſua non te ſolum ‚ſed quoſcunque alios generoſioris animiinuenes ab itinere ſuſce- pto deterrebart, aut induſtria noſtra complanaremus, aut cer- te quemamodum id commode perfici quear, oſtenderemus.
Quod& ſi forte nos viquequaque aſſecuti non ſimus, hone-
ſtam tamen voluntarem noſtram,& conatum, quiin magnis rebus plerunque laudari ſolet, te alumnum diſciplinæ noſtræ boni& æqui conſulturum non diffidimus. Vale Biturig. Ca-
lend. Septemb. 544.
PLAGIARIIS ET SCRIPTORVM
ALLENORVM C O M p LFLATORI B V S, b aliis que rebus cognitu dignis, Franciſci Duareni! uriſconſulti,
8
ad Franciſcum Balduinum Iurecon- fultum epiſtola. b
Franciſcus Duarenus Franciſco Balauino§. D.
D multas varias qe tuas litetas, Baldui- ne, cur tanto interuallo nunc demum reſcribam, initio huius epiſtolæ tibi ex- ponendum eſſe putaui. Veritus enim ſum, ne aut negligentiæ meæ, aut ob- liuioni tui, hæc intermifſio epiſtola- rum potius adſcriberetur, quam mole- — ſtiſſimis occupationibus, quibus ego diſtrictus, nullas tibi adhuc literas dare potui. Itaq; otii quan- tum ſatis eſt forte fortuna nactus, hoc tempore ſingulas, quas ad me dediſti, literas magna profecto cum voluptate relegi. Nec vero quicquam antiquius habui, quam vt vniuerſis ac- curate, prolixeque reſcriberem. Quęmadmodum enim qui longa necati ſunt inedia, ſi forte in lautas aliquas, præter ſpem
epulas inciderint, auidiſſime ſtomachum iis auals ſic ego in hac otii abundantia(quæ mihi contràſl let nunc diuinitus obtigiſſe videtur) libenter feci: vt ſcriptis ne lirerarum, quaſi tecum ſuauiſſime de communibus ſtudiis confabulans, animum ipſe exſatiarem. Et eo magis quod ea- dem opera, hoc me conſeeuturum ſperaui, vt velut fœnore quodam præterititemporis perſoluro, te in poſterum placa- tiore vterer. Equidem non ſum neſcius, breuitate& ſubtili- tate epiſtolarum te magnopere delectari. Sed quoniam hæc epiſtola multarum vice nunc ad te mittitur, vt longi tempo- ris vſuram, quo noſtra conſuetudo intermiſſa eſt, cumula- tius ſarciam, dabis mihi hanc veniam, Balduine, vt bene lon- gam, ac prorſus inelegantem minime faſtidias: cum præſer- tim vberrimum ſcribendi argumentumà te mihi ſuppedita-
tum ſit. Nam(yt hinc exordiar) nulla eſt fere epiſtola ad nos
tua, qua non velut mecum expoſtules, quod reliquas com- mentationes meas in lus ciuile non emittam. Aeillud ſubin- de commemoras, quanta de me apud ſtudioſos luris expecta- tio Diſputationum anniuerſariarum edito libro concitata ſit, de quantopere annuum hoc munus à nobis quotidie efflagi- tent. Addis& alia quædam ex intima arte tua deprompta, quibus meadid negotium impellis,& incitas. Sed tu velim Pauliſper depoſita petitoris perſona, Iudex mihi ſedeas, dum apudtecauſam meam agens omni me culpa vacare oſtendo. Principio igitur de voluntate noſtra„animique propenſio- ne quadam, ad excolendum, illuſtrandumque lus ciuile, nemmnem, qui me nonignoret, hominem dubitare arbitror.
Cuius rei quodnã eſtilluſtrius teſtimonium„quam quodan- nos ad viginti in eo ſtudio ĩta conſumpſi, vt nec monittis nec precibus, nec conuiciis amicorum, ac neceſſariorum ab eo incepto, propoſitoque auocari Potuerim? Tantaque fuit noſtra hac in re ſiue conſtantia, ſiue pertinacia, vt interim dum ſtudiorum cauſa peregrinamur, nec amicorum nos ſub- inde reuocantium exhortationibus flectimur, maguam rei familiaris jacturam fecerimus. Idem enim fere nobis quod Democrito accidit, qui cum ad ſtudium Sapientiæ, ne- ceſſariam ſibi eſſe peregrinationem intelligerer, agres non inuitus dereliquit ſuos, publicaque paſcua fieri pallus eſt. At- que vtinam noſtra conditio non ſit deterior futura, quam illius: qui cum apud Abderitas ciues ſuos cauſam diceret a- miſſi patrimonii, prolatis libris»quos de Phyſica ſcripſerat abſolutus fuiſſe fertur. Sed hoc Deus viderit. Certe nihil vnquam aut præclarius, aut felicius duxi, quam ſi ita mihi otio literario frui daretur, vt inde fructum aliquem minime vul- Sarem, non noſtri ſolum æquales, ſed poſteri quoq;ʒ percipere poſſent. Itaque otioſum illud, ac quietum vitæ genus, quod vulgo parum dignitatis habere creditur, aliorum negotio, Magi- ſtratibus,& Præfecturis, longe anteponendum eſſe ſemper exiſtimaui. Sed iam te ſubmurmurantem audire videor, ac dicentem: Qupo igitur repentinus hic tuus ex ſchola, cui præeras, longe nobiliſſima, in forum tranſitus? Proinde, vt qui ſit meus de toto hoc genere ſenſus planius intelligas, paucis accipe: Cum vltro hanc prouinciam duram ſane,& grauem iam olim ſuſcepiſſem, vt in iure ciuili in terpretando, expurgandoque reliquum vitæ meæ tempus coniumerem, cogitaremque quam multis magniſque rebus inſtructum eſſe eum oporteat, qui tantum facinus aggrediatur, dedi ope- ram, vt Latinis, Græciſqʒ; auctoribus euoluendis mediocrem vtriusque linguæ peritiam mihi compararem, ſine qua omnis noſter futurus erat irritus labor. Cætera quæ ex mutis(vra- iunt) Magiſtris, id eſt, libris ediſci poſſunt, ad eam rem ne- ceiſaria ſic deguſtauimus, vt operæ in dimpenſæ non admo- dum nospœniteat. Qupererar vius fori, ſine quo(vt vere dicam) nec Ilus ciuile ſatis percipi, nec recte, commodeque doceri poſſe mihi videtur. Nam cum ad omnes artes perdi- ſcendas, tum maxime ad luriſprudentiam, exercitatione& vſu opus eſſe merito ſapientiſſimus quiſque ſem per iudicauit. AAA
—— 4 — 4 ““ 3 8
1
1
—

4 4 * 4
Quamobrem vt quod eram exorſus, pertexere, ac vonficere Acne quis forte ſuſpicetur, hominem eloquentem, rudia,
pPo llem, tantiſper cum Pragmaticis, cauſidiciſquc iſtius fori ve- ſtri verſatus ſum, donec ſero tandem ſenſi, quod tantopere affectabam, in his inferioribus Tribunalibus vix me vnquam
aſſequuturum eſſe. Quare magnis, grauibusque viris au-
ctoribus ad hanc torius orbis celeberrimam Lutetiæ Pariſio- rum Baſilicam eo me contuli, vt iuris ciuilis vſu modice inſtru- ctus, commodius arque fœlicius opus à me inchoatum con- ſummare,& Spartam noſtram(vtveteres loquebantur) ali- quanto ornatiorem reddere queam. Itaque maximnam tem- poris partem forenſia negotia, in quibus terim ur, ſtudiis no 7 ſtris detrahunt, nec quandiu nobis in hoc ſit piſtrino viuen- dum, adhuc plane conſtitutum habemus. Interea certe tam incredibili affectu ad ſtudia iam biennium intermulſa rapimur vt quotidie cum genio naturaq; noſtra belligerari videamur. ac pleriſque iam ſit perſuaſum n08 In aduerſar orum noſtr 92 rum, id eſt, quæſtui magis,& ambitioni, quam liter 3 dedito- rum hominum, caſtra, vt exploratores magis, quam vt trans- fugas conceſſiſſe. 1
lam tenes qui ſit rerum noſtrarum ſtatus,& quæ vitæ ra- tio. Nec difficile tibi eſt ex hac narratione cognoſcere, eam eſſe voluntatem in ſtudia ciuilia noſtram, vt luaſionibus tuis
nõ tam nos commouere languentes, quam currentes incitare
videri poſſis. Sed curſum noſtrum remorantur,& impediunt
forenies ille, de quibus iam dixi, occupationes, quæ vacui tem-
poris paulum admodum nobis relinquunt. Deinde ſic mihi à prædonib.& plagiariis metuo Balduine,
(tecum enim nunc iocari libet) vt fœtus noſtros foras dare nõ
auſim. Alii pleriq; ſcriptores cum quid laude dignum ſeſe ex-
cogitaſſe credunt in re literaria, ne quis foete alius anteuerrat,
& eam laudem ipſis præripiat, feſtinanter id expromere ſolét, ac inter dum ea de cauſa præcipitant editionem. Nec fortaſſis alia fuit quondam noſtra ratio.
Ego vero longe aliter affectus ſum, ex quo prædonis cu-
iuſdam inſignis audaciam experiri mihi contigit, qui fuci in- ſtar alienis in ſidiatur laboribus,& ſimulatque ſcriptum ali- quod melioris notæ in lucem exiit, in id protinus inuolare, & rapaces manus iniicere conſueuit. Quod ſiquis eum re- centes tenerosq́ue partus,& iniuriæ magis obnoxios rapere tantum exiſtimat, mihi crede, vehementer is fallirur: nam ne àgrandioribus quidem,& iam adultis, quod longe eſt im- pudentius, hic manus abſtinet. At enim lautiores modo copioſioresque homines ſpoliat, de quibus illud dictum eſt à Poeta: b 3
Exilis domus eſt, vbi non& muli ſaperſunt, S&t dominum fallunt,& proſunt furibus
Imo vero nullus libentius deprædatur, quam mediocris, aut tenuis fortunæ homines, ſi quid ſpecioſius habeant quod ĩpſis arrideat. Eos etenim ceu terrę filios, deſpiciens homo po- tens,& ſplendidus, imbecilliores exiſtimat, quam vt ſibi illa- tam iniuriam vlciſci,& ius ſuum obrinere poſſint. Eſt aũt mira (ſi Diis placet)hominis iſtius in regẽdis, diſſimulãdiſq; fucis ſu- is aſtutia, qui alienas ſententias nonnihil ex eis callide ac ſub⸗ dole immutans, pro ſuis vſurpare ſolet. Quod genus homi- num Caſſius Seuerus fimile eſſe furibus dicebat, qui poculis a-
lienis mutarent anſas, neà domiais agnoſcipoſſent. Sed in-
terim tamen imprudenti(vt fit) ac alias res agenti, bono vi- ro, integri verſus excidunt ex noſtris, aliorumque ſcriptis, quæ nunquam legiſſe videri vult, vt vel hinc maxime fucus ſubolear. Aliud commentum hominis vafrum non minus, ac calli- dum, tibireferam. Quia ſcripia compilat aliorum, quæ iamdiu edita, ac peruulgata ſunt, moris eſt ei rerrorſus ementita die, ſcripta ſua, aut furta potius, in lucem emittere, nomine ciuita- tis adſcripto, in qua ante multos annos hæc ſe docuiſſe aſſerit: vt non ipſe aliis, ſed cæteri potius ĩpſi ea ſublegiſſe ab imperita multitudine credantur. Qui quidem ſi ante noſtram editio- nem(quam ignorauit, opinor) idem quod nos ſenſerat: male, me Hercule, de Republica& ſtudiis meritus fuiſſe videtur,
qui inuenta ſua tandiu ſubticuerit, cum præſertim aliis multo
leuioribus(ne quid acerbius dicam) edendis,vulgo ſe oſtenta- re ſoleret.
impolitaq; aliorũ ſcripra ornare,& expolire(quod haud ſcio, an tolerabilius ſit) illud dicam quod paulo humanius inſtitu- tis perſpicere licet, hunc ho minem ſcriptoribus à Poeta nota- tis ſimilem prorſus videri,. Qui carmine fedao Splendida fatta linunt,&c.
Nam quæ ab aliis commode& luculente tradita ſunt, hic
barbare inepteque deſcribere ſolitus eſt. Credo, vt ea, quaſi cœno quodam aut fuligine oblita, difficilius agnoſcantur,& auctorem ſuum(lapſus ſum, interuerſorem dicere volebam)„ magis referant. Hac arte vir ingenioſus,(vt quidem videri cu- Pir)ſed veram gloriæ viam penitus ignorans, tantum huius ſe- culi theatro ſe imponere,& fucum facere poſſe confidit: ea eſt hominis ſtolida ambitio, cæcitas,& vecordia.
Nonexpectas, opinor, Balduine, vt tibi eius nomen edam,
quem ita depictum à me videas, cum is furtorum huiuſmodi nomine, vulgo notus ſit magis, quam nobilis,& velut qui-
dam Autolicus hodie inter iuris ciuilis profeſſores habeatur.
Ac quam plurimos nominare poſſem grauiſſimos noſtri
temporis lureconſultos qui partim voce, partimliteris xrebro
apud nos ea de re conqueſti ſunrt. Quorum qui mitiores ac homini æquiores videbantur, non imperitum quidem illum, ſed minime candidum,& quouis Corace nig iorem eſſe dice- bant. Alii improbum, mendacem impoſtorem, non obſcure, nec diſſimulanter teſtabantur. Fuerunt& feſtiuiores non- nulli, qui eum Coraci illi ſiue coruo Ouidiano non adeo diſ- ſimilem eſſe contenderent, qui ab Apolline miſſus ad aquam ex viuò fonte hauriendam fertur. Nam ficu conſpecta cuius erant adhuc poma duriora, quain vt legi commode poſſent, immemor imperii, ſedit tandiu ſub arbore, donec ea mature- ſcerent, ac dulceſcerent. Deinde iam ſatur, ad Apollinem tan-
dem rediit, ſictam moræ ſuæ cauſam adfert,& fontem obſeſ. ſum fuiſſe comminiſcitur. Sic iſte(dicebant illi) ad viuos illos
fontes qui ad mortaliũ vſum ita comparati ſunt, vt ad eos ne- mini aditus negetur, numquam bona fide accedit: ſed interim dum ſe ex illis haurire ſimulat, alienis fructibus legendis in-
N
tenditanimum. Qui poſtquam in boni, attentique pattis- familias prædio diligenti culrura, labore,& induſtria maturi- tatem aſſecuti ſunt, eos diu captatos, expectatoſque deuorar.
Ad extremum mendacia culpæ addens(vt de coruo illo poeta ſcribit) non homines modo, ſed Deum etiam iplum fallere ni- nitur. Quidam ali non inſulſi profecto homines etiam atq; etiam videndum huic eſſe dicebant, ne ſibi idem quod Coraci&Æſop. accideret, qui cum eſuriens ſerpentem in aprico dormientem rapuiſſet, confeſtim ab eo morſus interiit.
Sed quid ego plura apud te: Derinde quaſi hodie quil- quam noſtri ordinis reperiatur cui hæc notiora atque ęxplora⸗- tiora ſinr quàm tibi? Quoigitur ſim animo,& affectu in hunc hominem quæris? Equidem quod ad me priuatim attinet, riſum potius, quam ſtomachum hæc iocularis impu- détia, inſolentiaq́; mihi commouer. Quanquam inficiari nolo vbi primum in ea loco incidi, quæ de arbitrariis actionibus, in litem iurando, de ſeruitutibus, de diuiſione fructuum„& a- liss quibuſdam difficillimis Iuris noſtri quæſtionib. àme tanto ante conſcripta, peruulgataq́; fuerant, ſtupore quodam inſoli- to me perculſum, correptum q́ fuiſſe, donec ſenſim me colli⸗ gens, hominis leuiſſimi vaniratem riſu aut miſeratione magis quam ſtomacho dignam iudicaui. 1
Dicam amplius: erſt incredibile tibi forſan videbitur. Ego, mi Balduine, maximas ei gratias tanquam pro accepto benefi⸗ cio agẽdas eſſe fateor: idq; Anytiillius exemplo erga Alcibia- dem, cuius nota eſt hiſtoria. Cum enim ſupellectilem noſtrã eodem iure totam compilare poſſet, quo partemauertit, ho- mo liberalis,& perhumanus res quaſdam ex ca minime con- temnendas nobis reliquir.
Sed extra iocum, tametſi ob iniuriam prinatim acceptam, non multo factus ſim cõmotior, eamq́; animo æquo, non ſolũ forti, ferã, tamen vt de iſtis Plagiariis ꝙ ſentio libere eloquar, hos egòo publico odio,& coercitione dignos cẽſeo, quod mul- tum noceant ſtudiis,& non minus KRempubli. lædant, quam ii, in quos lege Fabia animaduertitur. De ſtudiis in vniuer-
— ſum nunc
— —222————— ℳA—28 A—ÿyõ———

acken i
amtürm. Keike taha N
uns, eos du captucs, aycäni mendacu cupe adden ntm
an mſals proſedo Soſdce, eſe ucrdunt, de idiſcenaui
meurro ſerpen een—
Ad Balduin. piſ. 167
ſum nunc non eſt dicendi locus, ſed de iure tantum ciuili,& Romano, quod non multis ante nos leculis inſtaurari cœ- ptum eſt, ſed ab indoctis hominibus,& auusroic tam infelici- ter tractatum, vt in tam præclaro opereſarciendolin quo ma- gnum quaſi curſum ad laudem apertum eſſe vides) eruditiſſi- mi quique noſtritemporis gloriam ſibi parare ſtudeant. Eſt e- nim vna hæc merces propoſita honeſtiſſimo, ac Reipublicæ perneceſſario labori(cui nullum ſatis dignum rependi ptæ- mium poteſt) memoria quædam nominis,& apud bonos doctoſq; viros exiſtimatio. Qua mercede, ac remuneratione ſublata, quo euaſura ſit res, difficile non eſt, tibi præſertim, indicare. Meminiſti illud Xenophontis, Eoſdem labores non æque graues eſſe Imperatori& militi, quod laborem lmpe- ratoriam honos leuiorem faciat. Itaque Re'public. non mi- nimum intereſt, vt qui in hoc(vt ita dicam) campo exercen- tur,& excurrunt, virtute& induſttia inuicem, non fraude & malicia certent. Alioqui periculum eſt, ne eorum qui ingenui, altique animi ſunt, tandem frigeſcat impetus, ſi glo⸗ ria iure ſibi debita ab alio quopiam maligniore, ſed minus in- duſtrio, fraudentur. Scite Cry ſippus apud Ciceronem, Qui ſtadium(inquit) currit, eniti,& contendere debet, auam maxime poſſit, vt vincat: ſupplantare antem eum, qui cum certet, aur manu depellere, nullo modo. Sic in vita ſibi quen- quepetere quod pertineat ad vſum, non iniquum eſt, alteri diripere ius non eſt. Scio pleriſque eruditionis nomine clatis hac tempeſtate hominibus hunc ſcribendi morem probari, vt nihil de re quapiam dicatur, niſi citatis ad vnum a uctoribus, ſi qui ſint, qui pcius ea de re aliquid ſcripſerint. De quo quid in vniuerſum ſentiam, neceſſe non habeo nunc dicere. Certe non adeo moroſus cenſeor, ieueruſque ſum, vt ſcriptores o-
mnes ad crebram hanc authorum commemorationem adigi velim. Verum quæ in ſingulis ſcriptoribus præcipuam quan-
dam ingenii, doctrinæque laudem merentur, boni, canddi- que viri non eſſe arbitror, ſed maligni potius, verſuti, ac frau- dulenti, ea pro ſuis vſurpare, vt honori velificetur ſuo,& par- tam aliis gloriam in ſe transfundat. Idque tametſi præ eprid. nibus certis vix definiri poſſe videatur, ac ideo cauillati facile ſit,& latebram fallaciæ aliquam inuenire iis, qui eo nomine inſimulantur: tamen fit, neſcio quo modo, vt quid viro bo- no, atque ſincero hic conueniat, homines non hebetes ſatis ex re nata perſpiciant, ac iudicent. Nec ſane nouum eſt, ab iſtis librorum ſuppilatoribus, vt à furibus aliis, latronibuique pœnas expeti. Ac huius rei luculentum& memorabile ex- emplum refert Vitruuius libro 7. in hanc ſententiam: Prole- mæus Philadelphus poſtquam inclytam illam bibliothecam Alexandriæ comparauit, in qua ſeptingenta voluminum mil- lia fuiſſe dicuntur, Muſis& Apollini ludos, certamenque li- terarium ibidem dedicauit, propoſitis præmiis.& honoribus jis, qui ſuperiores deceſſiſſent. Cum autem ex iudicibus ſe- ptem conſidentibus in eo conuentu, ſex rogati ſententias am- pliora iis premia decernerent, quos animaduerterent, mul- ticudini placuiſſe, ſeptimus nomine Ariſtophanes, qui longo iam tempore in ea bibliotheca verſatus fuerat, eum cæteris anteponere non dubitauit, qui populo minime placuiſſet. Sed ea re tam Rex, quam cæteri omnes vehementer indigna- ti ſunt. Proinde ſurrexit Ariſtophanes,& venia impetrata, fa- ctoq; ſilentio, eum quem nominauerat, ſolũ Poetam eſle, cæ- teros aliena recitauiſſe confirmauit. Admirante vero popu- lo,& rege dubitante, fretus memoriaè certis bibliothecæ ar- matiis magnam librorum copiam deprompſit, eoſque cum recitatis conferendo, recitatores ipſos, qui Regi multitudi- nique fucum fecerant, ad turpem, ignominioſamque de ſe confeſſionem adegit. Itaque Rex eos vt furti conuictos da- mnauit, Aciſtophanemque muneribus ampliſſimis ornatæ bibliothecæ ſuæ præfecit. His profecto non diſſimiles ſunt noſtto tempore, qui vt priſcos authores linguæ Latinæ dili- genter euoluiſſe,& humaniores quæ dicuntur, literas cum Iuriſprudentia coniunxiſſe videantur, locus ex eiſdem aucto- ribus multos paſſim inculcant, qui ex vulgaribus Gramma- ticorum lexicis eos mutuari, aut ſuffurari potius compertum habemus. Nam ſi in veteribus ſcriptis(quæ tertio quoque verbo citant) ſtudioſe multumque volutatos eſſe, quemad- modum, quæſo, tibi, tuique ſimilibus fidem facturi ſunt? cum genus ipſum ſcribendi, quo vtuntur, eos, non modo
tolerabilem aliquam diſcendi leribendicue facultatem ſibi comparaſſe, ſed ne puerilibus quidem literis imbutos eſſe ſa⸗ tis arguat. Nam ſicut qui in ſole ambulant, etiam ſi aliam ob cauſam ambulent, fit natura tamen, vt colorentur: ita fieri non poteſt quin legendis veterum libris, purior; elegantior copioſior efficiatur oratie noſtra, quamuis nullam ex ea le- ctione vtilitatem ad dicendum aucupemur. Nec eo hæc di. co; quod eorum inſtitutum non probem, qui ex iis Gram- maticorum indicibus,& commentariis excerpunt, quodad iuris ciuilis interpretationem conducat, cum in pleriſque ma- gnam variamque eruditionem contineri ſciam: ſed qui hæs populo vt noua, inaudita,& ina vendirant, impudentiiimi
merito iudicandi ſunt. Accedit ad hanc imprudentiam exag-
gerandam, quod furta furtis cumulantes, quicquid inſignius extat, atque eminet in recentibus commentariis noſtrorum æqualium, qui paulo ingenioſiores,& politioris doctrinæ in- ter iuris profeſſores ſunt, id ſtatim in ſua ſcripta tacito aucto- ris nomine transferunt,& paucis quibuſdam ex Bartolo ‚at- que Baldo commiſtis hoc ſe aſſecutos putant, vt rara quadam miſcellaneaque doctrina præditi eſſe credantur. Intelligunt enim hanc artem ſuam vix eriam à perſpicaciſſimis quibuſ- que homimbas nonnunquam percipi: cum ne his quidem aut vacet, aut libeat plerunque in aliorum ſcripta inquirere, Ariſtophanis illius exemplo, cuius ante meminimus,& ea ſic expendere, ac conſiderare, vt iudicium de iis omnino fieri poſſit. Iraque fit interdum, vt luxta vetus prouerbium ſint &dœσεκς õ⁴ddvop aijd ec*μαετνεεκν, ſed vulgi tantum opinione non etiam eiuditorum, quorum iſti iudicium non amodum ca- rant fortaſſis„modo placeant multitudini, quæ nihil aundids arripit, quam nugaciſſimas quaſque nænias,& Poetam fe- uum imitantur, qui cœnam ſluam conuiuis, potius quam cocis gratam eſſe optat. Nam vulgus& imperiti laudare ſo- lent ea, quæ laudanda non ſunt, pec quid in vnaquaque re ſit vitii poſſunt iudicare. interdum deſiſtant àſententia, tamen ſæpenumero contin- git vr ab ea opinione, quam ſemel com plexi ſunt, nulla ratio- ne diuellantur, quod ne admoniti qpnidem verum peruideant, & qui eos erudire conantur, in odii alicuius, aut liuoris ſuſpi- cionem veniant. Non poſſum mihi temperare, quin tibi nunc referam, quod Budæus noſter de Angelo Politiauo quondam nobis domi ſuæ narrare ſolebat, idque ſe ex lano
Palſcare, qui Politiani fuerat æqualis, crebro audiuiſſe con-
firmabat. Cum enim Politianus Florentiæ interprerationem Homericæ lliados in magna celebritate aggredererur, non ſine ingenti oſtentatione, quæ de Homeri poœmate præſcri- Pta ſunt ab Herodoto, auditoribus ſuis è ſuggeſto recitabat, quo tempore Herodoti liber Græce ſcriptus à nullo adhue conuerſus in Latiaam lingunam, nec typographorum formis excuſus erat. Itaque Laſcaris qui tum honoris, ac dicis cau- ſa numerum auditorum augebat: cum paucis quibuſdam aliis Græce doctis hominibus, qui non ignorarent vnde omnia quæ pro ſuis recitauerat hauſiſſet. Is igitur paulo poſt ad ho- minem conuerſus: eumque ſeducens, dic mihi quæſo, in- quit, Politiane, quo ore Herodoti opus inſigne, quodante tot ſecula conſcriptum eſt, in tanto cœtu vr tuum recitaſti? Cui mox ſabridens Politianus, Nunquam(inquit) putaſſem, lane, hominem Græcum adeo eius artificii tudem& ignarum eſſe, quo apud multitudinem exiſtimatio,& fama com para- ri ſolet. Quaſi vero(inquit) non ſatis in relligam, tres, aut ad ſummum fortaſſis quatuor vos hic adeſſe, quibus Herodo- ti libros aliquando inſpicere contigerit. Sed quænam hic ſit turba nobis applaudentium,& in cœlum laudibus ferentium vides, apud quos ſi exiſtimationem noſtram(quod minime ſpero) veltantillum lædere volueritis, oratio profecto ve- ſtra, vt gloriæ noſtræ inuidentium hominum non multum fidei, ponderiſque habitura eſt. Hoc exemplo admonemuc Balduine, qua arte ambitioſi ſupra modum homines, iidem- que verſuti, ac malitioſi auram popularem captent: vtque in- anem aucupentur ramorem,& omnes vmbras etiam falſæ gloriæ conſectentur. Quod cum per ſe fœdum,& à viro bono alienum, tum eo homine per quam indignum eſt, qui ſe Iuriſconſultum profireatur. Nec vlla res quale cuiuſque ſit ingenium in reliqua vita, magis indicat,& oſtendit. Phi- lippus Macedonum Rex quendam è enumero iudicum ſum- AAA 2
Ac tamerſi cum edocentur à periris,
˙*
4—*“ 6
1
3 . 3
4 64

———————————
1 34 1
n10 8 Franc. Duareni
mouit, quod eum tingere barbam,& capillos reſciuiſſet: di- cens, Qui in capillis fidus non eſſet, eum in rebus gerendis dignum minime videri, cui fidatur. Quanto luſtius degene- res huiuſmodi homines(ne quid grauius dicam)& illiberali ingenio præditi à Reipubl. gubernaculis,& vero à bonorum omnium conſortio procul arceri debent: Sed ad noſtrum Au- tolicum reuertor, quem vt lege veluti Fabia reum poſtulem & inſecter, aperte multi à me non pœnitendaæ auctoritatis viri efflagitant, aliis leuiſſimi hominis ineptias, quem ſui mo- res ſatis vlciſcantur, contemnendas eſſe dictantibus. Ego ve- ro eam accuſationem non prius inſtituendam putaui, quam tuam ſimul,& clariſſimiiſtius veſtri conuentus, ac quorun- dam fortaſſis aliorum, non Galliæ modo noſtræ, ſed ltaliæ etiam ac Germaniæ illuſtrium iuris Profeſſorum(quorum a- pud megrauis eſt auctoritas) ſententiam elicuero. Cauſa e- nim huiuſmodi eſt vt non aliorum magis iudicum cognitionè proauntiationemque deſiderer. Scito autem Balduine, re- rum ominiam commentarios iam meparatos habere,& ita me in cauſam incubuiſſe, vt nullo negotio reum peracturus mihi videar. Nam etſi non ignorem quid ab eo dici poſſit, non dicam qui ſemelverecundiæ fines tran filiit, ſed qui frontem omnino perfricuit: tamen ita me cauſam hanc acturum pol- liceor, vt non modo ſignis,& argumentis luce clarioribus: ſed& teſtimoniis quoque, ac documentis omnia confirmem, & iudices in rem(vt dicituc) præſentem ita perducam, vt quamlibet confidens reus tantum crimen vix luſtineat,*xt- Mox d'Tdly zig tuᷣx⸗ t eupehn Trydy Ayn XA Xαον νν α³εμαα. Etenim feci non inuitus, vt icriptorum noſtri temporis( qui alicuius nominis ſunt) lucubrationes in iure ciuili, atq; Pon- tificio percurrerem ac euoluerem, quo facilius perſpicerem fucum impoſtoris noſtri,& ſi opus fuerit, indicarem etiam, ac patefacerem. Quid quæritis? Corniculam Horatianam
I
plane mihi deprehendiſle videor, quam furtiuis nudare colò- ribus nihilo mihi difficilius eſſe puto, quam Ariſtophaniilli poetarum Alexandrinorum furta dstegere, acconuincere.
Sed veſtrum hac de te iudicium vehementer expecto: nec a-
liter cum homine congredi,& in aciem deſcendere ſtatui, quam ſi inſtitutum neſtrum ad reip. decus,& commodum ſpectare tibi tuique ordinis hominibus viſum fuerit. Mihie- nim animus non eſt ob priuatam iniuriam Axynxrov T¹tn Toeeuilev,iN u⁴⁵μνικ. Verum Publicam cauſam ſuſcipere vo- bis præſertim auctoribus, inhoneſtum, aut indecorum nobis qui poteſt eſſe? Nam nec domeſtica nos exempla deſicient, cum Budæus, atque Tiraquellus ambo eruditionis nomine ſuſpiciendi, cum pleriſque aliis idem aliquando factitarint. Periculoſum vero multo minus futurum eſt cum eo aduerſa- rio certamen, qui vt alium Hsmeriverſum vſurpem,„εαμυν d⁊ε Kderν‿στ‿ Aandpc L5» es. Verum enimuero longins me iam lapſum eſſe video, quam fortaſſis par erat,& modus epiſtolæ patiebatur. Iraq; finem prolixiori huic ſermonitaa- dem faciens, ad reliqua tuarum literarum capita venio. Co- optatum te in iuris doctorum collegium,& vnum ex omni- bus delectum, cui nos velut emeriti, lampadem curſu trade- remus, valde ita me Deus amet, lætor. Quem enim mihia- lium ſucceſſorem magis oprauerim, quam qui ex aſcia- ta iſthic à nobis opera expoliat,& puram, germanamque iuriſprudentiam à ſophiſtarum, barbarorum que impetu qui- buſcum din nobis Aακνεασεᷣεισν ωτQεσ⅔ fuit, in iſta ſchola tueatur, ac vindicet? Id quod fœliciter te præſtiturum, ſi neruos in ea re tuos omnes contendas, ſpero, arque confido. Nam quod non ignorare te ais, quid ſit poſt Roſcium in ſcenam prodire, vt ab homine amico, modeſtiſſimoque dictum am- plector. Diffidentiam vero nullam in eo negotio aut hæſita- tionem probare poſſum. Vale, Pariſiis, Idibus lan. 1549.
FRANCISCI DvVvARENI AD CLARISSIMVM VI- RVM SEBASTIANVM AI. BASPINEVM, REGIS GALLI
Oratorem ac Legatum, Epiſtola, de ſuo in Biturigum ciuitatem reditu.
o Xliteris, quas ad tuos nuper dediſti, cum Bi- turig. ellem, ſatis intellexi te lirerarum noſtra- rum deſiderio teneri. Ac veritus ſum, ne tu,
Qconſernaui, me tui oblitum eſſe ſuſpiceris, quod meam ad te ſcribendiconſuetudinem aliquandiu intermiſe- rim. Itaque nihilantiquius habui, quam vt ſimul ac paulum otii ac temporis vacui mihi daretur, aliquid adte literarum exararem. Nam me ſuperioribus menſibus crebræ petegri- nationes, occupationeſque variæ, an inſolitæ tantiſper à ſcri- bendo auocarunt, dum ex longa quaſi iactatione in hunc por- tum me recepi, in quo tamen din conſiſtere nequeo. Con- ditionem namque tum ab illuſtriſſ. Duce Biturigum, Regia- que ſorore Margareta, tum à ciuibus mihi delatam, de qua ad me non ita pridem te ſcripſiſſe, conſiliumque tuum mihi ex- plicaſſe recordor, tandem accepi. Quare ad munus penſum- que meum iam ita me vocant, atque vrgentilli, vix vt breue ſpatium temporis, quo& hic inuiſerem amicos,& res dome- ſticas componerem, impetrare ab eis potuerim. Illuc igitur intra Natalia cogito, modo firmiore aliquanto valetudine ſim, vt in viam me tuto dare queam. Cum enim nudiuſquar- tusdecimus, id eſt, pridie Marrinalium proſiteri publice illie cœpiſſem, ac me frequens amicorum ac ſtudioſorum cœtus ex auditorio egredientem comitaretur, fato quodam in mu- lum incidimus, qui ob mulionis imperitiam, credo, temere in eam turbam ſe coniicientis, calcis ictu ita mihi crus oblæ- ſit, vt lectica mihi in itinere vtendum fuerit, nec ſatis belle adhuc habeam. Non expectas, opinor, vt xaτπα*εμιτν de ſin- gulis tibiperſcribam, quæ in illo meo cum ciuibus Duciſque ipſius Conſiliariis, negotio acciderunt, quæ iam ex multo- rum lteris te cogn auiſf arbitror. Quia tamen ex me for- raſſis de me aliquid audire cupis, quædam hac de re nunc di- cturus ſum, quæ ribi nec ingrata propter mutuum amorem, ac neceſſitudinem noſtram, nec auditu iniucunda fore exiſti- mo. Ego, mi Sebaſtiane ampliſſime, nunquam fore pu- taui, vt ab hoc tam celebri, atque illuſtri doctrinæ, virtutis,
& gloriæ domicilio, Lutetia Pariſiorum, auelli me ſinerem. Nullus enim in terris locus ad eum quem propoſui, finem vi- tæ, mihi vnquam viſus eſt accommodatior. De quo parcius eo mihi nunc apud te dicendum eſt, quod propter contuber- nium,& domeſticam noſtram conſuerudinem, nec clariſſi- morum, doctiſſimorumquc hominum neceſfitudines, nec reliqua vitæ commoda, quibus hic magna cum voluptate fruĩ mihi licebat, cuiquam morralium exploratiora ſint, quam ti- bi. Sed nunc profecto ſi vnquam alias expertus ſum, quam illud verum ſit è comœdia. Nunquam ita quiſquam bene ſub- ducta ratione ad vitam fuit, quin res, ætas, vſus ſemper aliquid apportet nous. cætera noſti. Poſtquam etenim diu, multum q; de toto negotio cum amicis contuli,& rem omnem accura- tius expendi, arque conſideraui, ad extremum dedi manus, ſententiamqus mutaui: nec conditionem iſtam aut conte- mnendam, aut à rationibus meis alienam omnino arbitratus ſum. Nam vt Magiſtratuum, Præfe turarum, aduocationũq; forenſium& dignitas forte ſir maior,& quæſtus longe vbe- rior, isque ab omni prudentia,& ſfenſu communi alienus ho- die habeatur, cui hæ res potiſſimum curæ non fint: tamen in liribus, atque ex litibus perpetuo hic viuere quid ſit, nõ nunc primum diſpicio. Cum autem hæc dico, nolim ita me de-
ſipere putes, vtà Reipublicæ procuratione abhorream, aut
eos qui rempulicam gerunt, non præclare mereri de homi-
num genere exiſtimem. Sed ex duobus viæ generibus Rei-
publ. admodum neceſſariis, virum magis expendendum no- bis ſir, nunc familiarius ad te ſcribens lignifico,& oſtendo. Equidem iuriſdictioni ante annos quindecim in Celtica no- ſtra Britannia non omnino infœliciter præfui, eoque Ma- giſtratu, in quo patriiam ſeni ſucceſſeram, vixdum ado- leſcentiæ annos ingreſſus, ita functus ſum, vt ſi nihila- liud, integritatis certe, ac diligentiæ laudem vltro mihici- uium noſtrorum conſenſus tribuerit,& eo nomine ma- gnum apud eoſdem mei deſiderium reliquerim: in Baſilica vero Pariſienſi ad tres annos libenter verſatus ſum: tametſ
.(vt vo-

Pancuitxentedin.
3o, Lnrera Pxim, an u erra louiad eun qurna uan scAxconmothin he pudte dcracan ei, gwim necan rokancoclicmbn üaocrmgae dowinm
Ad Sebzaſtian. Albaſpineum epiſt. 1102
(vt verum fatear) immodicos, ac prope inexplicabiles litium anfractus, quibus illud forum præ cæteris abundat, magis, quam lites ipſas, ac iudicia, quibus humanum genus Lucote non poſſe videtur, per inuitus, nec abſque ingenti faſtidio il- lic viderim. Vix enim credibile eſt, quanta ibi hominum, eorumque grauiſſimorum,& lectiſſimorum, multitudo, quam minutis, ac pufillis in rebus quotidie occupata ſit. Ac vt de ampliſſimo Purpuratorum Patrum ordine,& conuentu loquar, num tibi videntur pleraque eorum iudicia, quæ ſta tis, legitimiſque diebus ds&ε⁴s palam eduntur„non di- cam auguſto illo conſenſu, ſed infimo aliquo tribunali ſatis digna eſſe? Nam cum moribus comparatum, ac receptum ſit, vt à iudiciis, quæ cauſam non finiunt, ſed præparant, pro- uocare ad illud Centumuirale conſilium liceat: eaque pro- uocatio iudicis cognitionem ſiſtat, ac remoretur, fere fit, vt quæ illic aguntur cauſæ, adlitem modo inſtituendam ordi- nandamque ſpectent. Patefacta enim hac prouocarionis via, is vnde petitur, ſi inferiorem eſſe cauſam ſuam intelligat„ni- hil non comminiſci ſolet, quo iudicium declinet,& fugiat: futurum ſperans, vt ſi forte obiectam à ſe præſcriprionem iu- dex vt ineptam, calumnioſamque reiiciat, ſaltem prouoca- tio tantiſper cognitionem protelet, dum Curiæ Centumui-
ralis iudices de ea pronuntiarint. Et quia tot iudicia ſummæ
illius curiæ expectandaſunt, quot fuerint aliæ ſuper alias in- terpoſitæ appellationes, non raro contingit, vt quadraginta aut eo amplius iudiciis, antequam lis de re fortaſſis non adeo magni ponderis ad exitum perducatur: opus ſit. Idque cum conſidero, magis magiſq;& Romanã luriſprudenriã admiror ac exoſculor: quæ nos dofe talibus prouocationibus ante
ſententiam deferendũ noil eſſe,& ſimul noſtram vicem do-
leo non parum, ac miſereor, qui huic malo, ae ſ vt vere di- cam) peſti remedium nullum inueniamus. Et eo magis, quia Romanum lus, quod in manibus habemus, ad amputanda ſemel huius Hydræ capita maxime idoneum, commodumq; videtur. Nam ſi pro corruptiſſimis moribus id ius aliquan. do ſequi in animum induxerimus, ſupremus ordo grauiorum
tantum cauſarum diſceptationi intentus, ac deditus, plus ali-
quanto veri ſplendoris, maieſtatiſque proculdubio habiturus eſt, nec tot, tantiſque litibus Gallia noſtra quæ iam diu a-
pud exteras gentes male audit co nomine) implicabitur. Fru-
ſtra etenim veremur, ne prouocationis ſpe omni præciſa, eæ- dem lites apud inferiorum tribunalium iudices exoriantur. Sed nimis multa fortaſſis hac de re, quæ ideo fuſius tibi ex-
poſui, vt oſtenderem me non à iudiciis(ad quæ exercenda ars noſtra omnis refettur) ſed à corruptione quadam iudicio-
rum, quam hic inoleuiſſe videmus, alieniorem animum ha- bere. Ea fiquidem ſunt noſtra iudicia, vt magna exparte non tam conſulti, aut prudentis hominis, quam vafri, ac vetera- toris, qui longo vſu tritus ſtrophas omnes, antiſtrophaſque forenſes calleat, operam, induſtriamque deſiderent. Itaque nullo quæſtu facile adduci poſſum, vt ei vitæ inſtituto me to- tum addicam, ac deuoueam, in quo qui exeellunt, ſi è ſinibus Galliæ pedem extulerint, non multo eruditiores reliqua mul- titudine, aut ſapientiores reperiantur. Ac ne in Gallia qui- dem ipſa, ſi vno forte Principis edicto, calumniarum foren- ſium radix, quod facile factu eſt, aliquando ſucciſa fuerit. Sed fac ita conſtituta eſſe apud nos iudicia, vt in eis non callidiſſi- mus,& audaciſſimus quiſque, ſed probiſſimus ac conſultiſſi- mus, regnare poſſit, nec quicquam in eis ſit, quod ingenui liberaliſque ingenii hominem abalienare queat. Ea tamen eſt noſtra conditio, vt ſiue rei familiaris, ſiue dignitatis tuen-
dæ, atque augendæ ratio ducatur, nemini Regnumilludiu-
diciale inuidendi occaſionem habere videamur. Decretum e- nim mihi eſt ex ærario publico ſtipendium annuum ad vicena millia ſeſtertiorum nummum, id eſt, longe amplius& hono- riſicentius(ſi vnum Alciatum excipias) quam luriſconſultus
adhuc vllus habuiſſe in ea ciuitate dicatur. Acceſſit velut corollarii cuiuſdam vice( quod tamen ego præcipuum, ac pri- marium duco) Præfectura libellorum in illuſtriſſimæ Ducis
Aargaretæ comitatu, necea quidem ſine ſtipendio, tametſi Clus muneris vacatio mihi(vt audio) iam conceſſa ſit. De ſolennibus ſtudioſorum gratationibus non opus eſt, vt àte ſcribens aliquid dicam: ex quibus non exiguam poſſe con- ſici pecuniam non ignoras. Illud ſilentio minime ptæter-
eundum exiſtimaui, quod te rarum, ac ſingulare iudicaturum eſſe certo ſcio, ſtudioſam iuuentutem, quæ hic potiſſimum ex Germanica nobilitate floret, vitro eam pecuniam mihi obtuliſſe, vt publicorum ſtipendiorum ſummam exceſlura videatur: idque oneris extraordinarii nomine, quod nec ita valde moleſtum mihi, nec laborioſum futurum eſt. l nunc & philoſophari me dicito(hoc enim verbum tibi frequens in ore eſt, cum de me meique ſimilibus loqueris) quem tantum colligendæ pecuniæ artificium iam tenere vides. Sed hoctu me iocari velim exiſtimes, quem nulla profecto vnquam pe- cuniæ coaceruandæ cupiditas tenuit, tametſi negligendam minime eam puto: quam virtutis inſtrumentum eſſe ſapien- tiſimi quique ſemper iudicarunt. Nec vero quicquam tur- pius eſſe duco homini veram germanam que ſapientiam pro- feſſo, quam lucro& quæſtu ita moueri, quaſi non antiſtitem, ſed inſtitorem potius quendam nacta ſit. Ac facile aſſentior præſtantiſſimo ſimul,& Medico,& Philoſopho, qui poſſe fieri negat, vt pariter diſciplinam aliquam fœliciter quis exer- ceat,& ex ea ſibi opes, ac diuitias paret. Dignitatem porro tueri,& conſeruare in huius muneris functione, cur non poſſumus, equidem non video. Nam interpretari Ius ciuile vt præclarum, honeſtumque eſt, ita ſemper habitum fuit. Ac M. quidem Cicero miratur, nec id citra indignationem ali- quam(vt mihi videtur) quod cumiprimas tenuerit eloquen-
tia vrbanis, pacatiſque rebus, ſecundas Iuris ſcientia, tamen
ius ciuile docere, quam artem dicendi pulehrius ſemper& honeſtius fuerit. Diſcipulorum enim(vt idem ait,& iuris ſtudioſorum frequentia, hominum clariſſimorum florue- runt domus, cum is qui ad dicendum acueret, inſtituererq; iuuentutem, vituperaretur. Quamobrem Malſſurius Sabi- nus, qui à Tiberio Cæſare in equeſtrem ordinem receptus eſt, hoe munere perpetuo contentus vixit,& cum more alio- rum in foro creſeere,& rem facere poſſet, ſuorum audito- rum liberalitate ſuſtentari maluit. Labeo conſulatum ſibi ab Auguſto oblatum recuſauit, nec à ſtudioſorum inſtitutione vnquam auocari potuit. Noſtra patrumque noſtrorum me- moria tot clariſſimi homines in Iure ciuili docendo magna cum laude& gloria conſueuerunt: nec eos pœnituit hoc quie- tum vitæ genus Præfecturis omnibus, ac Magiſtratibus ante- ponere. Ac tametſi in Gallia noſtra forte honos non idem luris profeſſioni, qui in Italia, Germaniaque haberi ſoleat- tamen aut ego multum fallor, aut hæc perſona ſi ab homine
paulo magis idoneo ſuſtineatur, cum honeſti alicuius præmii,
ſtipendiiq; acceſſione, facile eum non modo à vulgi contem- ptu vindicare, ſed ornare etiam non mediocriter hic poteſt. Nec me latet hoc quicquid eſt dignitatis,& honeſtamenti à Magiſtratuum, Sacerdotiorum, Legationum denique ve- ſtrarum ſplendore( vt nunc ſunt mores) quam longiſſima abeſſe. Verum vt Stoicus aæνε non ſum, qui honores o- mnino contemnam, ac pro nihilo ducam: ſic tanta cupidita- te, ambitioneque non ardeo, vt mediocritatem illam non ſumme cempleòtar,& amem, quam non immerito optimus Poeta auream appellauit. Deinde quod inter nos dicere li- ceat, quantum, Tesi ‚ornamenti, decoris, ac dignitatis eſ- ſe putas hodie in Præfecturis iſtis, ac procuratoribus quam- libet alioqui ſpecioſis,& magnificis ad quas indigniſſimi& abiectiſſimi quique(modo bene nummari ſint) quotidie aſpi- rant. Flauiam meminiſti, quo ædile creato quondam Ro- mæ annulos aureos abiecit nobilitas. Succurrit fortaſſis&
illud Platonis, qui cum flumen nanue tranſiſſet, nec ab illo
quicquam portitor eepillet„honori ſuo hoc datum credens
gratias egit,& ſe beneficio affectum arbitratus eſt, donec a-
lios gratis ab eodem transſuehi paulo poſt animaduertit. Ate- 8 3
nim dices, ne noſtros quidem honores ſcholaſticos, his vitiis,
corruptionibuſque vacare, quas in aliis tantopere auerſamur, atque damnamus. Id quod inficiari profecto nolim, ſi de vulgaribus Profeſſorum inſignibus, muneribuſque loquare. Sed extraordinaria hæc, jamplioraque ſtipendia quenquam conſecutum eſſe poſt hominum memoriam, niſi doctrinæ ac virtutis commendatione, auditum opinor non eſt. Quan-
uam interdum errore quodam hominum,& falſa perſua- Jone de alicuius eruditione& facundia obrepti etiam poſ- ſe ad eos honores, vel iudicium, illud argumento eſt, quod ab illuſtriſl. Duce Margareta& Birure. Dopulo de me modo
b;
1 4
*
—
. 3. * . 4
*
1

* ¼ 4 5 5 4 4 8 3 “ 8 — 4 4 — 4 4 3 2 3 3 4 5 5 8 5 4 4 ¹ 4 4 * 3 4 4 8
———
1110 Ad Loan. Kõ Franc. Duaren.
factum intelligis. Quid enim in me tam eximium eſt, vt o- pinioni eorum de me,& expectationi reipondere, ac ſatisfa-
cere poſſim? Sedin eo acreprehendendus iple ſim: rogo di- ſpice, qui mediocritatis meæ mihi ſatis conſcius non modo
hunc honorẽ non ambii(ſi honos magis, quam onus, dici de-
beat ſed tam diu mihi oblatum recuſaui, dum& Principum eius ciuitatis virorum,& totius ſtudioſæ iuuentutis, ac deni- que clatiſſimi viri Michaelis Hoſpitalis(quem honoris, am- plitudiniſque cauſa nomino)precibus tandem victus, fractuſ- que ſum. Qua in re nobilis Architecti inſtitutum Vitruuii Pollionis ſequi me haudquaquã piguit, qui in libro quodam ſuo docere volens, cur ignotior,& obſcurior vulgo ſit, quam alii ſuitemporis Architecti: Cæteri, inquit, Architecti ro- gant& ambiunt, vt archirectentur. Mihi autem a præcepto- ribus eſt traditum, Rogatuus non rogantem opartere ſuſcipere oram,&c. Verum nulla me res magis ad hoc onus ſubeun- dum impulit, quam ſtudioſorum in me affectus,& Voluntas, quam haud dubie ſingularem expertus ſum: non quod iudi- cium ampliſſimorum de me virorum non plurimi(vti debeo) faciam, ſed quod præcipue noſttam eis operam probari ne- ceſſe ſit, quibus ea potiſſimum dicata eſt. Video etenim, ac tanquam ea, quæ oculis cernuntur, perſpicio, quanta ſit a- pud eos de me concitata expectatio,& quome amore, ſtudio, obſeruantia proſequantur. Quantam mihi pecuniæ vim pol- liciti ſint, iam tibi expoſui. Qua quidem vt me parum mo- ueti, acperinuitum hinc diſcedere ab eis intellectum eſt, quas machinas, Deus bone, ad nos retinendos admouerunt. Ni- hil opus eſt tibi omnia ſigillatim præſcribam, vnum modo noris, vnde coniectura facile de reliquis fieri poteſt. Nam ſi nulla ratione adduci queam, vt Biturigibus commorari ve- lim, Lutetiæ ſaltem ipſos ius ciuile doceam, à me etiam atque etiam contendunt, migrare ſe Lutetiam paratos mecum eſſe profitencur, nec vlli ſe parſuros ſumptui,& pecuniæ, vt Lu- tetiæ velati ludum quendam ipſis aperiam. Fecit autem ſin- gularis illa, qua in Eguinariam Baronem vſos fuiſſe eos con-
ſtat pietas, atque humanitas, vt de eorum in me voluntate,
& fide minus dubitarem: ac ſubinde mihi illud Comici ſenis in mentem venit, Quid mihi hic faciet patri? Nam& viuo, & mortuo homini incredibilem beneuolentiam& memo- riam præſtiterunt: nec vllum boni, gratique dilcipuli erga o- ptimum, doctiſſimumque præceptorem officium ab eis præ- termiflum eſt. Sed quia non dubito quin tum de luctu,& mœrore ſtudioſorum omnium, tum de pompaipſa funetis & exequiarum, quæ plane admirabilis fuit, accurate ab aliis ribi ſcriptum ſit, non committam, vtte eius reinarratione diutius obtundam. Vrigitur eo redeam, vnde huc defflexit oratio noſtra, habes clariſſime Sebaſtiane, quibus de cauſis hoc docendi munus, quaſi parum ex re, dignitateque noſtra minime repudiandum hoc tempore cenſuerim. Quid? quod Biturig.vrbem tot annos lus ciuile docens, iam incolui, vt e- ius ciuitatis de me iudicium vel eo nomine pluris æſtiman- dum videatur,& quod in primis cupio& opto, mihi, qui pro- cul à patria& affinibus abſum, naa cum ignotis& extraneis hominibus, ſed cum mei amantibus potius,& neceſſitudine coniunctis ſit viuendum. Stimulant quoque nos,& incen- dunt vehementius, qui Reipublicæ gubernacula tenent hoc
tempore, quos ſtudiis noſtris mirum in modum fauere vide-
mus. Cuius rei magnum nobis ſpecimen iam dedit Dur Margareta, fœmina non ſolum omnibus egregiis dotibug, quæ in muliebrem ſexum cadunt, prædita: ſed ea etiats lite- rarum cognitione vt cum eruditiſſimis viris merito confesri
poffit. Ad hæc ſpem nobis non minimam oſtendat Hloſpits-
lis noſter, nec minorem Claudius, ac Franciſcus fratres tui, vt iam ab eis nihil non expectemus, quod adtuenda, pramo- uendaque ſtudia, in quibus verſamur, neceſſarium ſit. Ante multos aanos eam docendi luris rationem inſtitueramus in ciuitate Biturig. quæ propter rei nouitatem non ſat plauſibi- liter in vulgus recepta fuerat. Nec decerant nuper, qui Egui- nario Barone extincto, me vero abſente,& à docendi mune- re iam diu adres alias diſtracto, expulſam anrea deie ctamque barbariem, proh pudor, in ſcholam noſtram inducere, ac ve- lut interdicto quodam in veterein poſſeſſonem reſtituere cuperent. Sed cum nunc videam irritos eorum conatus, præ- ter omnium fere expectarionem, quaſi fato neſcio quo, ad nihilum recidifſe,& cos homines nunc Reipublicæ habenas moderari, qui inſtitutum noſtrum, confiliumque probent, commendent, ſaſpiciant: equidem non dubito, quin Deoim- mortali maxime id gratum acce ptumque ft. TPers igitur, quod diuino magis, quam humano regitur conſilio Deum i- Ppſum Opt. Maximum tandem fortunaturum eſſe, niſi forte ſuperſtitioſior es,& ominoſum, acinfauſtum muli ictum, de quo iam ad te ſcripſi, gtauiuſque aliquid portendere putas. Verum de eo tuum vehementer iudicium expecto, qui non modo eximiam liberalium artium ſcientiam es conſecutus, ſed abditas etiam,& ſecretiores retum cauſas diligenter ſcru⸗ tari ſoles. Nam ve ab Aſino aliquo, ideſt, ſtupido& plene indocto homine aliquod mihi malum impendeat,
ſubuereor, idque co magis, quod ſigna quædam alia aliquan- to certiora id ipſum prænuntiare iam viſa fint. Certe vname res conſolatur, quod etſi hoc omen Deus omnino fottaſſis à
me non auertat, confido tamen fore, vt ſicut non adeo gra- ue mihi vulnus ea percuſſione inflictum eſt, ita aſini illius perſonati audacia,& petulantia negotium quidem aliquod nobis, ſed abſque magno incommodo faceſſat. Extra iacum, mi Sebaſtiane, poſtquain meute cogitationeque ſedulo o- mnia luſtraui,& perpendi, in hac(vr ita loquar) Sparta mea ſic acquieſco, vt eam mihi diuinitus obtigiſſe iudicem. Nec Tiechgam magis habeo in votis, quam vt eam qualicunque induſtria mea, quam ornatiſſimam, ac florentiſſimam red- dam. Cogito enim ſubinde, quam fœlix ac vere beatum ſit otium hoc literarium: in quo nec hominum ſtultitias ac ine- ptias deuorare neceſſe ſit, nec eorum fraudes, calumnias, malitiam ediſcere: quod proculdubio vel inuiti coguntur fa- cere, qui in foro, ac litibus vicam agunt. At hic ſecura quies
& neſcia fallere vita, quæ tamen(ſi vere dixit Socrates) lon-
ge forenſi illa publice vtilior eſt. Quid plura? Si, vr auguror, & ſpero„ita res nobis ſucceſſerit, næ ir uardcovvgss relcga- tum me putabo. Sed hoc fortuna viderit. Tu vere, quistuus ſit hac de re tota ſenſus, ſi paulo accuratius ad me ſcripſeris, quod ſine incommodo tuo moleſtiaque fiat, tam mihi gra- tum id futurum eſt, quam quod gratiſſimum. Vale Pariſiis, VIII. Calendas Decembris, 11ſo.
IN EPISTOLAS BVDI
PREAEATIO AD LECTORE AM.
VRhas duas Gulielmi Budæi epiſtolas cum o-
De puſculis meis ediderim, ſi noſſe libet, paucis tibi, amice lector, exponam. Poſteaquam Bu- X 58.
— WN
A 4 6 2 4 2 5. 3 4 3 4
83
pographis excudendum traderem. Quod non ſemelme fa cturum negaui. Nam præter aliquor epiſtolas,& pauculos verſus, nihilex eius monumentis aſſeruabam, quod publi-
cum non multo ante factum eſlet: ſubuertebarque, ne Bu-
dæi liberis, ac hæredibus id non probaretur. Verum vbi com- mentarios quoſdam eius, quos paulo antequam exceſſit è vi- ta, ad me ſcripſit, non in hocà ſe confectos, vt donec cis ex- trema manus acceſſiſſet, ederentur, ds ipſorum voluntate, in lucem emiſſos, nec dum ab eo emendatos eſſè reſciui, re-
„ 2⸗* 3 3 2 ligione ea quæ me diu ſuſpenſum tenuerat, aliqua ex parte
exolutus ſum. Itaque harum epiſtolarum participem te fieri volui, quædam alia fortaſſis communicaturus, ſi id ère ſta- dioſorum eſſe videbitur. Vale.
F. B 72
— 8= 8
—„ 2
⁸½
⏑———

mme wgdo midi un —, od adac ld pium nenanem— d — Lannahn! er, Haädo menlare,nign ds, K hermantin dexer dne ano incammodofr: ue, podquam nccte ca— u.,& perpend, in dac nam
4 4— 1 d. Renm amt—
aag daded in 1od, umt ca, quam ocnatifma, w hR to tum ade, zumnfeinr
per rs neree lt, der tacumſa bünm: quod ptoculindidnr Haco, x EbR i lerxnta, qut unes lca Daeblce nbotck. Eu. * K2 e! ods fucccilett. dr
2 ta dods uer 197
3. 2 85 8
. 1
.
Fuliel. B udei Spiſt. rrut
ꝗ. BVDEVS IOANNI
DVAAENO S. RaAnerscvs Duarenus filius tuus-& indu- 8 d ſtriæ ſuæ merito,& doctrinæ commendatione 8
nihi notus,& iam familiaris, ad me paucis die- bus cum veniſſet, longe triſtiors vultu, quam d olebat, mutationis caulam rogare eum cœpi, ſuipicacus iacommode valere, cum teſpondere cunctantem vrgeremis quaſi poſtremum me ſalutarurus inuitum ſe face- re dixit, vt àliberorum meorum conſuetudine,& iam prope- modum contubernio, diuelleretur. Ibi cum improuiſo eius conſilio nonnihil commotus(nihil enim minus ſuſpicabar) porro percunctari inſiſterem, ſatin' ſalue aut iſtic tecum, aut hic cum eo agereturꝛac deinde alia, quę in huiuſmodi aſſolent caſibus addidiſſem, ait ſe nuper iſtic,& in patria male audire cœpiſſe, quaſi apud nos nugis ferieretur magis, quam pro tua ſpe, atque expectatione ſtudium Iuris coleret. Re intellecta minus atroci, quam quantum cueniſſe verebar, abruptum iu- uenis hic iam florentis propoſitum inhibere auctotitate co- natus ſum, verbisque non paucis reprehendere. Ne multa, eo ſermo meus euaſit, cum ille ad extremum in auctoritate mea faturum ſe diceret: literis vt potius, quam coram purgandæ ſuſpicionis, ac diluendæ criminationis fiduciam ſuſciperet. Sperare enim auctore mepotius, eſſe cenſuit literarum pa- trocinium apud patrẽ egregie literatum pro filio de literis ci- uilibus indies magis ac magis merenti, nec ingratum tandem futurum, nec irritum. Porro autem cum ipſe ad opinionem tuam labefactandamſſi fotte altius inſederit) teſtimonium meum continuo flagitare inſtitiſſet: negare non ſuſtinui ope-
ram ſucciſiui tempuſculi. Acne id quidem modo, ſed in cau-
ſam eius etiam defenſitandam ſubſcriptorem me obtuli: ne
Budeus tuo filiique tui merito tibi amiciſsimus
putes hot officium perfunctorium eſſe, atque ab inuito ef- flagitatum,& exprelſum. Equidem, vir clariſſime, teſtificanti mihi velim cre das, tanquaw iuratiſſimo, homini vtique ætate certe graui,& alias veritatis amanti, ac reuerenti hunc ipſum tuum Duarenum, ſtudiorum ſuorum rationem itainſiituiſſe, ſtudio ve luris operam impendat iuſtam.& inculpatam,& ve= ro bonarum(quæ dicuntur) lilerarum cultui, quod ſatis eſt, impertiat, ſine tua, aut ſua captione: quippe iis diebus, horis- que, quæ& publicæ prælectionis,& impenſioris ſtudi vaca- tionem indulgent. Hoc meum teſtimonium ne aut eblandi- tum putes, aut à me ambitioſe perhibitu m, aut etiam incom- perte: Tres ipſos filios habeo, quos iuris vtriuſq; diſciplinæ ſic deſtinaui, poſt vtriuſq; linguæ modicam cognitionem, nihil vt antiquius ipſis eſſe eo ſtudio etiam etiamque iuſſerim. Hi aliis cum multis adoleſcentibus operam dant huic tuo quoti- dianam, volumen alterum Pandectarum fœliciter interpre- tanti, atq; plauſibiliter. Cuius rei merito offcij viciſſitudinem lubens ipſi rependo, diebus feſtis ad me cum meis ventitanti. Neq; vero quicquã eſt omnino, cur ſuſpicari debeas, aut ina- nem, falſamque gratiam inire me à te voluiſſe, commendanda filij tui induſtria,& ſcribenda hac epiſtola: aut ab eodem ipſo, cuius precibus id facio. Quid enim ille aliud ob hanc operam rependere mihi poteſt, niſi liberos meos in eo ſtudio(quod nunc induſtrie facit)adhuc tyrocinij nonnihilredolentes, in penſe adinuet,& propenſe: vt mittam etiam quod tuapte i- pſe ſponte reputas) quod ſeptem filiorum parens, omniumq; ſuperſtitum, ægre animum induxiflem, parentem te fallere, hominem(vt audio) alioqui mihi obſeruandum: ſ quidem di- uinam prouidentiam credo, huiuſmodi admiſſ vltricem ſe- ueriſſimam. Vale vir doctiſſime,& filij tui merito profectue; gratulare fœlici iſti ſenectuti. Pariſi veſperi Diualiorum, aut pridie feralium, Anno 1736. 3
GVLIELMVS BVDAEVS
FERANCISCO
JVo die literas tuas accepi, is dies mihi negotioſiſſimus fuit: ſed nihil antiqui- as habui, iis perlectis à prandio, quam g vt üſdem reſcriberem. Non medio- jcrem ſiquidem lætitiam accepi è reditu tuo, quem mihi non dubium, atque
— propinquum ſignificabant. Acceſſit, =AAEjquodin jpſis libenter& hilariter admi- ratus ſum ſingularem,& luculentum tuum in diſciplinis no-
ſtris profectum, quem carum literarum phraſis non leuiter ſignificat, ſed aperte declarat. Qup argumento vehementius adductus ſum, vt crederem, te bona fide hactenus,& plena Penécontentione operam impendiſſe vtriuſque linguæ ſtu- dio. Nam ante arbitrabar hominem te Leguleiorum Magi- ſtrum,& Iuriſprudentum æmulum& cultorem ‚in ſpeciem magis, quam re ipſa literarum elegantiam conſectari, inge- nioque potius, quam ſtudio loquendi, ac ſcribendi facultate eſſe præditum. Nunc vero, vtvideo, periculum eſt, neij qui de tui animi ſententia iudicium è ſtylo ruo facient, nec elle tot tibi retinacula tantaque priſtini ſtudij nouerint, valere iuſſiſſe iura ciuilia, Pontificiaque cum eorum interpretibus dictitent, putidi ipſis,& alliati ſermonis amantibus. Memini me aliquando audire de te ipſo, in ſuſpicionem te iſtic veniſſe apud patrem tuum,& propinquos deſerti ſtudii iuris, ob Phi- lologiam olim noſtram, nunc pene omnium ingenioſorum
DVARENOS.
communem, quaſi eam deperire hic cœpiſſes, quod mihi moleſtum fait, vt noſti. Vereor igitur fi huiuſmodi multa de- deris documenta nauatæ in literis lautioribus operæ, ne ite- rum te calumniatores, quaſi è reis exem ptum denuo, atre- ciusque repetant. Id quod ſi euenerit, alius tibi quærendus pattonus erit, qui parem aſterre facundiam tanto crimini poſ- ſit in iudicium hominum, aqud quos id criminoſiſſimum fu- turum eſt: vt& ex literis tuis intelligo,& de futuro ex præte- ritis coniecturam facio. In priore autem illo patrono(id eſt, in me) qui tibi haud ita pridem affui per epiſtolam apud in-
dulgentiorem parentem, exiguum tunc ſubſidium erit defen-
ſionis: maiore enim organo agenda tum erit tibi cauſa ‚quam vt viribus noſtris tractari poſſit. Sed enim poſt iocos iam=o- AM⁴⁵οααοοινπν. Velim igitur iſto vt eſſe animo pergas, id eſt, vt in- genii tui contentionem caratione temperes, vt quod hacte- nus(vt ſentio) feciſti, quod ꝶ 9òεν temporis imparties, id ſine captione 3 εμν ππην⁶εas factũ eſſe, ſuſceptumque intel- ligatur tandem. Sic autem optime fiet, atque commodiſſime, ſi i*‿ αe‿ ⁊ρννονπ, iuris dico ſtudium, α raν ⁸ερν erit, ² ³ Ix ds&icoy, A2j K24 Ldv0,g 1Somvias ſcilicet: ſiquidem hanc bi- partiti ſtudii rationem, cum tibi natura iſta benigna,& felix indulſerit, tum aſſidua contentio,& ſibi ſemper inſtans, facilem, iucundamque reddiderit. Vale. Pariſiis Ildibus Octobris, qui dies fuit accepta- I rum tuarum literarum.
AAA 4

1 eeeeee. essseecheetse Iceeeeheeteeee ekeeee tet ere ebbetee ieerier⸗ —
1 3
1112,
0à8 A10
FRANCISCI DVARENL HABL
TA IN COOPTATIONE DOMINI
Hugonis Donelli, Anno 1551.. Die 17. Iulij.
I tanta dicendi facultas mihi fuppete- ret, quam vehementer hunc virum e- ruditiſſimum ornare,& commendare cupio, Viri ornatiſſimi, qui frequentes huc conueniſtis, facerem non inuitus, vt eximias eius dotes vobis hodierno die veluti ſpectãdas oculis exhiberem, ac oſtenderem. Id enim mos poſtulat,
quem à maioribus quafi per manus traditum accepimus. Sed cogito, me non eo præditum, velingenio, vel doctrina,& fa- cundia eſſe, vt rem tantam pro dignitate nũc tractare valeam. Iraque maximevereor, ne ieiuna inconcinnaque noſtra ora- tione non illuſtrentur eius virtutes, ſed obſcurentur potius, atque ita depingantur, vt longe minora omnia, ac leuiora, quã re vera ſint, audientibus appareant. Verum vna me res con- ſolatur, quod à lureconſulto, magnam illam dicendi vim,& e- loquentiam non exigitis, opinor. Et ſic vulgo teſtata, cognita- que hic ſunt ea, de quibus dicturi modo ſuinus, vt eorum nar- ratio parum neceflaria ac prope ſuperuacanea·videri pofſit. Aac accedit ſummi, excellentiſque viri, Michaélis Hoſpitalis de eo iudiciam, quod quanti facere debeatis, nihil opus eſle
arbitror vt pluribus explicem, cum mihi dubium non ſit, quã-
tum eias hominis virtuti, doctrinæ, prudentiæ tribuatis,& quantopere hominem pene diuinum,& omni laude cumula- tum ſuſpiciatis,& complectamini. Sicut enim Cicero ſcribit, ſe facile pati ſolitum à cæteris reprehendi, cum à Gatone ſuo laudabatur: ſic videtur Donellus, tanti viri teſtimonio, alio- rum iudicia aut poſſe contemnere, aut non multum aftectare debere. Facio igitur libenter, vt capita rerum tantummodo attingẽs, paucis ea perſtringam, quæ alioqui copioſiorẽé mul- ro,& accuratiorem deſiderarent orationem. Quod vt cõmo- dius faciam, conſiderandum etiam atque etiam videtur, præ- clarum illud Pariſienſe Senatuſconſulrum, quod non multos annos pro ſcholæ huiusconſtitutione factum eſt. In eo ſena- tulconſulto caput vnum extat, de iuris Doctorum cooptatio- ne in hancſententiam: Senatuiplacere, vt cum in Doctoris demortui locum, alius lufficiendus,& cooptandus erit, is de-
ligatur ab ordine,& collegio Doctorum, qui moribus, do-
Erina,& facundia cæteris anteeelluerit. Quibus verbis am- pliſſimus ordo quicquid ad bonum, perfectumque Docto- rem pertinet, paucis complexus eſt. Idque Iuliani imperaroris exemplo, qui Magiſtros ſtudiorum,& Doctores excellere o- portere ait, moribus primum, deinde facundia. Nec vero arbi- tramur, quicquam huiuſmodi eſſe, quod in Donello noſtro deſideretur. Ac, vt de moribus primũ dicam, quorũ in hac co- optatione maiorem quam doctrine rationem habendam eſſe non immerito voluit Iulianus, ſpero huius modeſtiam, ſim- plicitatem, facilitatem, continentiam, iobrietatem, diligen- tiam, maturitatem, grauitatem, pietatem denique,& religio- né, ita vobis probatam eſſe, vt viram eius velut honeſtatis, ac virtutis ſpecimen,& exemplum iuuentuti ad imitandum pro- ponere non dubitemus. Et hæc quidem eo cõmendabiliora lunt, quo rariora, in hac ætate præſertim,& ſeculi licẽria. Qui in adoleſcentia paulo incontinentiores, ac inconſultiores fue- runt, ætatis excuſatione vulgo defendi ſolent, ſi poſtea adfru- gem bonamſe receperint, quaſi adoleſcentiæ cupiditates,& voluptates ſatietate biecigd& experiendo contempliſle vi- deantur. Nam quia lubricas habet pleraſq; vias adoleſcentia, in quibus inſiſtere, aut ingredi, ſine caſu aliquo vix poteſt, fit vt eius ætatis errata, nimiaque libertas, veniã aliquam mereri credatur. Quanta igitur laude dignum eſſe putamus eum, cu- ius adoleſcentia ab omni libidine, temeritate, inſolentia, leui- tate, quam maxime ſemper abhorruit? Cuius ad laudem cum
labore,& ſtudio directum iter fuit, in quo adhuc iuuene ea
fuit conſilij maturitas,& prudentia, quæ raro admodum in iis,
qui confirmata corroborataque ætate ſunt, reperitur. Nã hæc omnia, egregiam quandã,& plane heroicam indolem, atque naturam arguunt, quæ nulla ratione corrumpi,& àrecto ſti- nere deduci poffit. Vetus eſt apud Platonem dicteriũ, Quiſ- quis probus eſt inter Athenienſes, eum inſigniter probũ eſſe: quod in male morata Republica nulla infici,& deprauari vi- tiorum contagione, eximiæ cuiuſdam virtutis argumentum. Ex quo perſpicuum eſt, quid de hoc noſtro iudicare,& quan- tum de eo ſperare, cum ætate proceſſerit, debeamus. Cuius ea eſt naturæ bonitas,& felicitas, ea ad virtutem propenſio, vt à iuuenilibus vitiis, quibus magna pars adoleſcenrũ hodie con- ſtricta tenetur, quam alieniſſimus, ſenilẽ plane, id eſt, grauem,
continentem, pudicam, frugalẽ,& ab omni leuitate, ſtultitia-
que remotam, perpetuo vitam egerit. His tot,tantiſqʒ animi dotibus, acceſſit ea doctrina, quam non modo amplecti,& a-
mare, ſed etiam admirari debeamus. Cum præſertim ante o-
culos ponimus eos, qui vulgo ius ciuile profitentur hoctem- pore, de quibus nõ neceſſe eſt vt multahic dicam. Quis enim neſcit, pleroſq; eorum, qui magno cum faſtu,& ridenda qua-
dam grauitatis imitatione, magnificas illas(ſi Diis placet nu-
gas ſuas iuuentuti hodie venditant, atque oſtenrant, nõ dicam earum artium, quæ libero homine dignæ ſunt, cognitionem nullam habere, ſed ne puerilibus quidem literis imbutos eſſe? Quantum autẽ mali adferat inerudita iuriſprudentia, magno cum noſtro labore, in dies experiri cogimur, qui iuris pruden- tiam, quæ ab indoctis hominibis prope deleta, extinctaque eſt, in veterem dignitatem, maieſtatemque ſuã reſtituere co- namur. Ac tametſi, his paucis annis, non infeliciter tentatum id ſit, in hac ſchola præſertim, tamen danda opera eſt, vt tam præclari operis conficiendigratia, deligantur alij ac veluti ſuc- centurientur, qui oneris huius partem nobiſcum ſuſtineant, quibuſque aliquando quaſi surrrentibus vt eſt in prouerbio) lampadem tradere poſſimus. Hoc profecto vidit, atque per- ſpexit prudentiſſimus ille Hoſpitalis, cum ex hac ſchola, ceu ſeminario quodam, legendos eſſe eos iudicauit, non aliunde accerſendos, qui in poſterũ in hunc erdinem,& collegium a- ſciſcerentur. Non enim eos cenſuit idoneos ſatis eſle, adid pertexendum, quod iam hic exorſi ſumus, niſi qui in hoc ipſo gymnaſio tytocinium feciſſent. Quo nulla maior laus, huic ordini noſtro tribui poſſe, mihi videtur. Nec vereor, cum hæc
dicco, ne verecundiæ modeſtiæq; fines tranſilire videar, quod
ea res ad meã laudem, meorumq; collegarum, nonnihil perti- neat. Etſi enim conſcij nobis ſumus, omnia conſilia noſtra,& conarus, adilluſtrandam iuriſprudentiã ſemper ſpectaſſe, ta- men non adeo noſtri amanrtes, inſolentesque ſumus, vt no- ſtram in hoc genere induſtriam, aliis omnibus auteponere au- deamus. Sed quoquo ſe res modo habeat, profecto tanti viri de nobis ſcholaq; noſtra elogium, ac teſtimonium plurimi fa- cimus, vt debemus. Nec tantum mihi ſumo, vt de eius iudicio, iudicium facere, non graue nobis, temerariumq; eſſe, ducam.
Quod quale ſit, velex eo intelligitis, quod de Donelli noſtri
indole,& doctrina ex vno, aut altero congreſlu ita iudicauit, vt eius ſentẽtia cum omnium bonorum, eruditorumque ho- mianum opinione, quibus ob diturniorem vſum,& conſuetu-
dinem notior eſt, haud dubie conſentiat. Quamobrem, tota
re magis, ac magis explorata, atque intellecta, non conquieuit ille, donec eum tandem ad hunc honorem promouendum curauit. Amabat in eo nitorem, ac elegaatiam orationis, ſci- entiam linguarum, cognitioné antiquitatis, ſine quibus præ- ſidiis, ius ciuile doceri non poteſt, probabat amorem verita- cis, ac ſimplicitatis in docendo,& quantum ſopkiſtler illius
— odium,
————
— —
lat
— —

quanro magis ignoſcendũ h vel Latiniras ſoſa,& ſermon
digioſa habeatur. Qupd quidẽ à me dictum eſt, non quia elo-
Oratlin cooptat. Hug. Donelii. 1143
odium, animo concepiſſet, quæ non iuriſprudentiam modo, ſed omnes etiam diſciplinas corrupit, vir ſapientiſſimus intel- ligebat. Denique videbat, id quod præcipuam, in hoc genere, commendationem habet, quam aptè, commodè, acutè, pr u- denter, erudite, iuris nodos,& legum ænigmataſ vt verbis v tar veteris poctæ]diſſolueret. Quod nunquam ſane aſſequi Donello licuiſſet, niſi ſummo ſtudio, labore,& exercitatione, iuſtam, ac ſolidam iuris ciuilis cognitionem, non fucatam ad- umbratamque ſibi comparaſſet. Nam etſi aliarum literarum rudem, mianime eſſe iuris doctorem oporteat, tamen eos ne- quaquam dignos hoc munere con tendimus, qui verba quæ- dam latina paulo quam cæteri commodius interpretautur, vel qui hiſtoriam forte aliquam, aut ſcriptoris antiqui ſenten- tiam ad id, quod interpretandum ſuſceperunt, belle detor- tam in medium afferunt( quod falſo à quibuſdam obiicii no- bis ſolet) ſed qui eo peruenerunt aſſidua meditatione, ſtudio, censentione, vt vim poteſtaremque Legum tencant, qui ita in iuris autorum libris triti, exercitatique ſunt, vtomnem eo- rum doctrinam non deuoraſſe modo, ſed velut in luccum,& ſanguinem conuertiſſe, etiam videantur. Hæc autem cum in Donello prędicamus,& extollimus, viri ſtudioſi, iam enim ad vos orationem meam conuerto, ſatis, opinor, intelligitis, quid à vobis requiramus, quibus virtutibus, ae ſtudiis, vos deditos eſſe optemus. Hæ ſi quidem orationes Panegyricæ, more ma- iorum, in ſchola publice haberi ſolent, non tam ornandi Do-
ctoris alicuius gratia, quam iuuentutem, de iis, quæ ad mores,
& ſtadia, pertinent, admonendi- fuitque hoc maiorum no- ſtrorum, vr arbitror, confſilium, vt quas laudes prædicari pa- lam in aliis,& commendari iuuentus viderit ‚ad earum æmu- lationem vehementius incendatur, eiiſdemque veſtigiis inſi- ſtere ſtudeat. Ac vt de moribus quidem veſtris, quod verum eſt, ingenue fateamur, nullam profecto magnam, niſi nos o- mnia fallunt, conquerendi caulam habere nunc videmur. Quo feliciorem, ac beatiorem hanc ſcholam eſſe iudico, De- umque Opt. Max. precor, vt vos in hac moderatione, mode- ſtiaque ia perpetuum contineat. De ſtudiis vtinam ego vere idem dicere poſſim. Nam quoſdam adhuc eſſe audio, quià vulgari tractandi iuris ratione, aut corruptione potius, quæ iam diu ab hac ſchola exploſa eſt, animum abducere non poſ⸗ ſint. Quibuſcum vt fuſius diſſeram, anguſtia temporis, quod
ad dicendum nunc mihi præſcriptum eſt, non patitur. Acde
ea quidem re alias edito libello( quem in manibus ſtudioſo- rum verſari video)ſatis copioſe à me diſpuratum eſt. Illud di- cturus hic libenter ſum, quod ſilentio pretermitti non debet, me, qui cum ſæpe alias, tum maxime hoc triennio proximo, cum forenſibus hominibus verſatus ſum, vix vnum, aut alte- tum ex tanto numero offendiſſe, qui veterem iſtam docendi
OoOAanTIo FRANCISCI DVARENI
Ts neſcius non ſum, viri ornatiſſimi, ) quam graue humeris meis onus impo- ſitum nunc ſit, quamque mihi parum — conueniat hæc, quam ſuſtitieo, perſo- na, tamen facile patior, de ſtudis lite-
9p rarum noſtrarum, apud vos aliquid di- cendi occaſionem mihi oblatam eſſe. 2 Ac ſpero fore, vt de rebus vtilibus ad-
modum, ac neceſſariis Ame admoniti, hodierno dis orationis
noſtræ humilitatem amplectamini, nec protinus me dicen- tem faſtidiatis, quodeas res, de quibus dicturus ſum, ornare
eloquentiz luminibus,& illuſtrare nequam. Nam ſi M. Tul-
7* 4. lius, àP loſopho oratoriam eloquentiam non admodum
agitare ſe ait, modo res bonas,& cognitu dignas afferat: uius temporis lurecõlulto, in quo is puritas tà rara eſt, vt pene pro-
rationem non damnarert, ae ceu peſtem quandam, non exe- craretur. Contra vero, eam, quæ à nobis inftitutahc eſt, pro- bare eos ſolitos fere animaduerti. In quibus etiam fuiſle non Paucos graues viros,& iam ſenes recordor, quos à nobis ad- monitos,& perſuaſos ad præſcriptum noſtrum ſtudia ſua in- ſtituere, nonpigeret. Quod quidem eò dico, vt planum faci- am noſtrum hac de re iudicium, cum iis etiam„qui magnum vſum iuris ciuilis habent,& in foro verſantur, conuenire. Ac ſi aliud ſentiromus, quo tandem confilio, aut qua ſpe adducti, ad hanc fludendi,& ediſcendi iuris rationem tantopere vos hor- taremur, ea reiecta,& damnata, quam aliquãto liberius plau- ſibiliusque nobis liceret defendere? Qgid facilius nobis eſſet, quam ſcholaſticorum Doctorum opiniones ex laſone ali- quo, aut Felino decerptas, in quorum ſcriptis omaem prope ætatem noſtram conſumpſimas, totidem verbis referre, ſiè re ſtudioſotum id foret? Reprehenſus eſt à veteribus Albu- tius Khetor, quod in omni controuerſia dicere cuperet, non quicquid debebat dici, ſed quicquid poterat. Argumentaba- tur enim(ve quidam ait) moleſte magis, quam ſubtiliter, ar- Sumenta atgumentis colligebat,& quaſi nihil eſſet ſatis fir- mum, omnes probationes probationibus aliis confitm abat. Quo genere dicendi, nec corruptius, nec ad docendum ine- ptius, vllum dici, fingive poteſt. Ac veriſſimum mihi videtur eſſe, quod ab eo, cuius iam memini, ſcriptum alicubi eſt, nihil eſſe inamabilius, quam diligẽtem ſtultitiam. Hæc autem cor- ruptio quanta ſit, velillud argumento certiſſimo eſt„quod vobis quoridie experiri contingit, Hempe iis, qui rectiorem explicandi iuris rarionem amplexi ſunt, in eaque ſe exercue- runt, nihil facilius eſle, quam de iſtorum ſeriptis iudicium fa- cere,& omnes, quotquot huius generis ſcriptores ſunt,& co- pia rerum,& ſubtilitate diſſere ndi, ius ciuile docendo, atque
interprerando vincere. Verum de his plura hic dicere non eſt
neceſſe, cum præſertim hie paucilmos reperiti tam corrupti iudicij, peruicacisque ingenij nobis nuntiatum lit, plurimos autem eſſe, quirecta ſtudia ſectentur,& veterem batbaricin, ſophiſticenque oderint, atq; contemnant. His tamen viden- dum eſt, ne facilitate illa tractandi iuris, qua m ipſis demon- ſtramus, in perniciem ſuam abutantur,& care freti laborem diſcendi remittant. Fallitur enim quiſquis putat viam vllam excogitarià nobis paſſe, qua ſine labore, ſtudio, cura, vigiliis, ad plenam iuris ciuilis ſcientiam, peruenire liceat. Sedde his accuratius diſputandi, alias dabitur locus opportunior. Iam adteredeo, Donelle eruditifl.& quia vt te Docturæ cingulo,& infignibus exornem„petis, in primis vc hoc ſuggeſtum conſcendas, moneo-:deinde quiequid mearum erit partium, b exequar. Dixi.
2 8
84
KFCITATA IN COOPTATIONE D. Nicolai Buguerij, Anno 15 51. Die 15. Decetb.
quentiam aſperner, ſine qua cæcam, atque mancam eſſ Iuriſ- prudentiam, clare profiteor: ſed vt venia me dignũ aliqua eſſe oſtendam, ſi quam in aſiis admiror,& exoſculor, quamæ; mi- hi aſſequi propter infelicitatem tem porum, aliaq; commoda, non licuit, eam oratio noſtra aut ſermo porius parum redole- at, cum præſertim ad hancrecitationẽ non mea me voluntas, ſed publici muneris ratio impulerit. Ac fortaſſis nuda ſim⸗ fierc rerum expoſitio ſine vllo ornatu,& fuco, eo vobis gra- tior futura eſt, ſicut ex mulieribus eæ dicuntur cæteris melius olere, quæ nihil olent. Cum auté de argumento deliberarem (non enim&αυιπανακανικς genere ſemper vtendũ hic eſſe putaui) nullum aptius, nec commodius occurrit, quam de iuris rra- ctäãdi ratione, qua in hac lcola hodie vtimur. De qua nuper in cooptatione Hugonis Donelli, college noſtri, diſſeruimus, ſed temporis angaſtia, quod mihi ad dicendum præſcriptum fae- rat, me tem totã ſatis explicare non permiſit. Iraq; mihi idem quod Romanis Oratoribus accidit, qui eandem actionem

I114 EFranc. Duareni
aliquando in plures dies partiebantur, cum integram vno die cauiatn orare non poſſent. Dico igitur, nullam eſſe vtiliorem iuris tractãdtrarionem, quam ſi eorum ſimplicitatem imite- mur. qai id nobis ſcriptum reliquerunt. Ac pro exemplo ſuf- ficere poteſt vuus Vlpianus, in commentariis ad edictum Prætoris Vtbani, quibus nihil purius, ſimplicius, elegantius, reperiri in hoc genere poteſt. Itaque mihi ſæpe venit in men- tem mirari, non quod noſtri ab illagermana ſimplicitatè tan- tum degenerarint(id enim eis commune fuit cum multis, propter fatale quoddam ſeculi malum) ſed quod cæteris tan- dem reſi piſcentibus, Philoſophis, Medicis, Theologis, adhuc inſanire non deſinant. Quam corruptionem cum animad- uerteremus, certiſſimam peſtem ciuilium ſtudiorum eſſe,non deſtitimus per hoſce tredecim,& eo amplius annos, quibus in hacſchola ius ciuile docuimus, rum voce, tum ſcriptis, iuuen- tutem admonere, vt ab errore in viam reditet. Et quia libri extant à nobis editi, quibus ſententiam, de toto hocgenere, noſtram expoſuimus, noncoimnmittam, vt eiſdem repeten- dis tempus inaniter conteram. Quæ vero nobis valgo obii- ciantur, partim ab iaprudenuibus, partim& iaui dis.& ma- lcuolis homintbus, ea nuncrefellere, acdiluere conabor. Qupſdam enim mouer exemplum lurilconſaltorum noſtræ memoriæ nobilium, veluti Alciati& Zaſij,& quorundam a- horum, quos vulgari genere vlus fuiſſe, aut certe noa longe ab eodem rece aie vident. Sed animaduerti, duo genera hu- iuſmodi Doctorum eſſe. Vnum eorum, qui nec eo præditi funt iudicio, vt quid optimum ſir videant, nec ita literis excul- ti, vt eum Acommentariis ſuis vellatum vnguem receflerint, quicquam melius præſtare poſſint. Cumn his minime neceſla-
ria nòbis eſt concercatio, qui inſcitiam ſuam ita nequeunt te-
gere vt non eam iuuentuti paulo humanius inſtitutæ, tertio quoque verbo prodant. Quare ſtupidos, ac plumbeos eſſe eos neceſſe eſt, à quibus horuin ſtoliditas,& ignorantia non deprehendatur. Alij ſunt, quibus nec doctrinam elegantio- rem, nec iudicium prorſus adimo, ſed bonam, ſynceramque mentẽ in eis deſidero, quæ non minus in luris doctore, quam erudito mihi neceſſaria eſſe videtur. Quiſquis enim putat, vllam artem eſſe, in qua plus fallaciæ, ac præſtigiarum hodie lit, quam in hoc munere docendi luris, profecto in magno ĩs errore verſatur. Nam eruditiorum quam pluritni, ambitione ducuntur,& ea fectari ſolent, non quæ vtiliora iudicant ſtu- dioſis, ſed quæ plus oſtentationis habent,& maiorem eis ad. mitationem vulgi conciliant. Hinc fit, vt vix vnquam ſimpli- citer, rem aliqvam exponant in lure docendosid opiniones opinionibus,& argumenta argumentis accumulantes, rem obfcurent, quam tractandam ſulceperunt, magis quam expli- cent,& poft longain, faſtidioſamq; diſputationem, incertio- res à ſe dimittant auditores, quam acceperint. Sibi nanque perſuadent, ſimplicem rerum enarrationem, tam magnifi- cam, ſplendidamye non eſſe, quam, cum in vtranque partem adductis rationibus,& legibus, ex horrendo illo, ac tenebroſo commentariorum Chao, depromptis,& omnes, quæcunque occurrunt, quæſtiones prolixè,& verbossè, ita diſputantur vt mirificum(ſi Diis placet jdoctoris acumen,& copiam miſera iuuentus obſtupeſcat. Acpleroſque eorum animaduerti, oë-
cultandæ ignorantiæ ſuæ cauſa, luis ſe tenebris quaſi inuolus-
re,& ſepiam imitari, quæ atri cruoris effuſione, aquam obſcu- rare ſolet, ne à perſequentibus ſfe deprehendatur. Quamob- rem non eſt quod nobis opponant aduerſarij, exe mplum a- liorum luris profeſſorum, ne eorum quidem, qui doctrinæ nomine claruerunt noſtro tempore, aut quorum etiam nunc fama celebratur. Nam& horumplurimos ſcimus, nõ proba- re quod agunt, ſed hoc prætextu ſe excuſare, quod ſcenæ ac temporiſ non enim quæſtui,& ambitioni dicere volunt) ſer- uiendum ſibi ſit. Quæ vero extat viri eruditi meo iudicio,& prudentis oratio, pro interpretibus iuris, nontam iſtis patro- cinatur, quam valgo ab eis iactari ſolet. Qui, etſi contendat, abſque interprerur ſcriptis luris artem intelligi non poſle, ta- men hunc coaceruandarum opinionum morem, qui vulgo
receptus eſt inpublicis ſcholis, ei nõ probati compertum ha-
beo. Nam hos interpretes, ne nos quidem ipſi ex hominum manibus excutere nitimur hoc tempore: ſed adiuuentutem inſtituendam, nihil prodeſſe, imo vero plurimum obeſſe eos, confirmamus. Ec ſane, eorum, quitalibus ſcriptoribus pluri- mum tribuunt, hæc fere eſt ſententia, ne attingenda quidem
eſſe illorum ſcripta, ab ĩis, qui in veteribus luris authoribus
nondum ſatis exercitati, præceptoribus adhuc dant operam, & in ſchola inſtituuntur. Atque vtinam is, de quo nunc loqui- mur, vir in cæteris diſciplinis excellens, iudicium illud ſuum a-
cre,& limatum, magis quam alienum, hic fequutus eſſet, nec
profeſſoribus luris, neſcio quibus, tam ſe credulum prabuiſ- ſet: quos virum bonum ‚ſimplicem ‚modeſtum,& in iis, quæ
alienæ ſunt profeſſionis, iudicio ſuo parum fidentem, facile decepiſſe credibile eſt. Adalios venio, qui puriorem eſſe do-
Ctrinam noſtram, liberalioremque, ac eruditiorem non infi. ciantureſed hunc eſſe rerum humanarum ſtatum,, aiunt, vt ad forenſem vſum, aut nihil, aut parum, cõferat. Quod ſi verum eſſet, iuſtiſſima profecto de nobis ſtudioſorum foret querela,
quorum plurimi eo tantum conſilio, huic te dedunt ſtudio,
vt vel ad res iudicandas, vel ad cauſas agendas in foro, inſtru- ctiores paratioresque reddantur. Itaque noſtrum eſt non iis modo conſulere, qui huius arti ſola tractatione delectati, ni- hil aliud in vica ſunt acturi, ſed eorum vel maxime rationem habere, qui ciuilem hanc ſcientiam, ad vſum transferre cupi- unt. Noſtra vero doctrina ea eſt, vt iis, qui in foro verſari ali- quando volunt, nihil vtilius eſſe putem. Nan enim omnia
fubuertimus, quæcunque vulgo recepta ſunt(vt calumniau-
tur aduerſarij)ſed ex v ulgaribus ſcriptis, quæ inanibus, ac kri⸗ uolis diſputationibus referta ſunt,& in gétes tenebras habent, optima quæque decerpimus, ac vt Lucretii verbis vtar, EFloriferis, vt apes, in ſaltibus omnia libant, Omnia nos itidem depuſcimur aurea ditta.
.„.„ ¾ Deinde ea ſimpliciter, pure, populariter, tradere& ad ciui-
lem conferre vſum, maxime conamur. Abaliorum ſentemia interdum deſciſcimus non ſine multorum exemplo, ſed par- ce, ac propemodum religiose, nec aliter, quam cum errata eo- rum tam aperta eſſe nobis videntur, vt nec diſſimulari, nec
exculſari poſſint. Qua inre,& boni præceptoris,& boni viti,
acveritatem amantis officio nobis fungi videmur. Atenim Iudices noſtri temporis, Bartoli,& aliorum huiuſmodi ſcri
ptorum opinionem, iudicando pro lege accerto iure ſequun-
tur. Et quidem de omnibus iudicibus in neutram parteim lo- qui ſine temeritate poſſum. De iis, qui ſummis Galliæ tribu⸗ nalibus hodie præſunt, quod longo expertus ſum tempote, id
ſine reprehenſione cuiuſquam dicere poſſe mihi videor. Ego
autem quamdiu cum eis vixi, tales fere cognoui, vt qui Bario-
lis, atque Baldis, omnino addictos eſſe contendunt; nec vlla
ratione ab eis auelli poſſe, eos magnam vitis ſapientiſſimis in- juriam facere exiſtimem: tametſi non nego, plus aliquanto his opinionibus tribui nonnunquam ſolere, quam vellem,& quam veritas, acratio patiatur. Sedita ſunt res humanæ, vt quæ tam alcè radices egerint, ea non ſtatim è mentibus homi- num eximi poſſint. Facile autem ſuſpicor, vnde orta ſir eor calumnia, qui aſſerunt, ea nos tradere iuuentuti, quæ foro nõ conueniant. Sunr enim plerique, in noſtra Gallia præſertim, qui eo tantum animo in forum ſeconferunt, vt quæſtum fa- ciant, quo iure, quaque iniuria,& vr litibus inter homines fe- rendis dent operam, quo ſcelere nullum eſt in Republica gra- uius, aut animaduerſtone dignius. Hialtercationes Docto- rum,& interpretum Iuris, opinionumque varietatem illam, quæ in vulgaribus commentariis legitur, ad eam rem ſibinoa parum conducere exiſtimant, quod quamcunque cauſam tu- eri velint, æquam, iniquam, iuſtam, iniuſtam, nunquam detu- tura ſit eis Doctoris alicuius auctoritas, aut cauillationes ab iis excogitatæ, qui omnia vocare in controuerſiam ſoſent: Vix enim vlla eſt tam iniqua, abſurdaque opinio, ſi omnia o- mnium ſcripta excutias, quæ non defenſorem aliquem, aſſet- toremque habeat. Quitam praua mente ingenioque prædi- ti ſunt, mirum profecto non eſt, ſi inſtitutum noſtrum, tan- quam foro non accommodatum, id eſt, àforenſibus impo- ſturis alienum, ipſis non placeat, cum modis omnibus enita- mur, vt iuſtitiæ,& æquitatis artem, ac viam magis, quam liti- gandi cauillandique doceamus. Nec vero nobis animus eſt, talibus hominibus blandiri, aut quod ſentimus, diſſimulare, quo in auditorium noſtrum eos pellieiamus, quos arceri 2b eodem potius, ac procul ſummoueri publice interſir. Etenim libere proſitemur, nos eo potiſſimum ſpectare, vt forenſes ar- tes, ac fraudes(quæ Galliam, præſertim noſtram, multos an- nos miſerabiliter afflixerunt) tandem aliquando detegantur, & orbi innoteſcant. Quod nunquam accidere Peregewiñ re-
ituta
———+2—
— ⏑
= G&
—

ui nul poſeos napumiir
necibmem umetlincn.
vulgariter eruditi, virandæ inuidiæ cauſa ita ſcriplerunt de iu-
inuidiæ fortaſſis nonnihil cedens, ex inueterato more aliquid
DPro Nic. Buguerio Orat. Ktituta luris vetetis tum Romani, tũ Gallici ſimplicitate. Cu⸗ ins Slesaeian dicam(neclocusenim, nectempus patitur, vt ius rei exemplum legitur in libris cuiuſdam noſtræ memori⸗ Aon 08 nominem,& alioqui viuentium nominibus parcere ſcriptoris eruditi, non indignum quod hicà nobis kommemo d enih amher omnes ferè A ccurſio,& Bartolo plus ſapere retur, quodq; noſtri Principes ‚tandem aliqua ex parte imiſta- VI jeri ve ent,& Vl da ab aliis viam defugere„ac contemn e- riinanimuminducant. 1 re, FEeen inter ipſes non conueniebat,& vnuſquiſq; propriã tempors Matthias Corui nus, p annonici Regni 4. quaſi ſec am, quam tueretur;inſtituerat. Nönulli verba quæ- benas tenebat, id eſt, annos abhine circiter ſeptuaginta, ſicut dam Latina paulò commodius interpretabãtur, quàm cæteri, Kante iludtempus præclaris legibus, inſtitutis, ac moribus, ſed nihil rerum afferebant, ſtatimque inanis fucus apparebat. ſed qmampauci Mnalre gebatur populus. Ac tametſi luriſpru- Quxres grauem nobis inuidiam conHlabat apud eos„qui ex dentiam Romanam, ac veterem non aſpernarentur, tamen vno aut alrero iudicium de omnibus faciebant, ac idcirco non nouitia hæc noſtra(quæ Doctorum Accurſianorum eſt)nun- Iureconſulti, ſed Grammatici contẽptim vulgo dictitabamur. quam ipſis nota fuerat. Nec verò quicquã facilius erat, quàm Alij exvulgarium commentariorum lacunis omnia haurie- lites omnes,& controuerſias, quæ inter ipſos orirentur, com- bant nõô magno iudicio adhibito, ſed ea paulo ornatius,& mo ponere, ac dirimere. Qua fœlieitate, quænam maior vlla ipſis Er quodã ſuo, referebant, quorum inſtirutum plauſibilius po- cõtingere poterat? Nam(vt Iſocrates ait) Eæ leges optime iu- pulariusq́; tũ erat:& iis ego me, vt plurim u adiungere lolitus dicandæ ſunt, quæ lites quàm pauciſſimas gignunt. Hic Mat- fui, ſed temporis cauſa magis, quam ꝗ eorũ mühi ratio proba- thias vxorẽ duxit, filiam quãdam F erdinandi N eapolitani Re- retur. Alii, in conuellendis Veterib. opinionib. nouisq; cõmi- gis, in cuius comitatu venerant è Neapoli acutiſſimi, ac cele- niſcendis. benitus occupati erãt,& ſummopere nitebantur(id berrimi totius ltaliæ Iureconſulti, ideſt, quĩ in ſcholaſticorum quod factu facillimũ eſt in hac profeſſione) quamlibet abſur- interpretum argutiis omnium exercitatiſſimi ferebantur. Hi das opiniones ſuas, rudi& imperite iuuenti probabiles redde- magna grauitatis ſpecie, barbarum(vt ipſi dicebant) morem 6 Cogitabant, opinor, Paradoxorum quorundã editionem aſpernati, homines, qui pro ſapiétibus habebantur, facilè Re- dalato non inteliciter ſucceſſiſſe: cuius imitatores videri cu- gi perſuaſerunt, vt ſubtilior quædam actionum,& iudiciorum piebant. Verũ nullus in eare modus ab eis adhibebatur, ac ne formula populo præſcriberetur. Dicam paucis, nam expoſitio Poterat quidem, niſi aliquis Deus, in ipſorum mentem Alciati totius fabulæ prolixa nimis eſſet, vbi nullæ prius erant lites, o- iudicium,prudentiã, eruditioné repente immiſiſſet, atq; trans- mnia litibus feruere cœperũt,& in dies magis, ac magis graſſa- fudiſlet. Iorum ego ſophiſtarũ cacozeliam infeliciſſi mã, quo- batur ea lues, donec lureconſ.illos tandẽ Rex prudentiſſimus ties mecum ipſe expenderem, atq; conſiderarem, non diſſimi- expulit,& rem omnẽ iudiciariam ad priſtinã ſimplicitatem re- les mihi videbantur ſimiis illis, quæ boſteaquã animaduerte- uocauit. Quæ igitur ſit noſtra ratio, quod conſilium, qui ſco- runrdomos abhominibus ædificari, crebro idem tentarunt, pus, videtis auditores. Nec dubitamus, quin omnes, quigene- ſed fruſtra„Pinſtrumentis ad eam rem neceſſariis deficeren- roſioris animi ſunt,& liberalioris naturæ( quales permultos tur. Præterea angebar animo,& dolebam nõ mediocriter, iu- hic adeſſe ſcimus) eodem animo ſint in rempublicam, quonos riſprudentiã noſtrã, cum vix reſpirare cœpiſſet, confeſtim in ſumus,& noſtrum inſtirutum, vel longè honeſtiſſimum, am- h anc calamitatẽ incidiſſe. Quæ ſi loqui more humano potuiſ- plectantur. Cur autem tot iam annos hicà nobis ſudatum ſi t, ſert, illud mihi videbatur dictura„Pexore morientis Adriani, ſine magno, vt pleriſque videtur, fruc u,& curſus noſter ram- erceptum fuiſſe fertur: Heu multitudo medicorum me perdi- din retardatus, non abs re quiſpiam fortaſſis mirabitur. Itaque dit. Sed ad cœptã narration em vt reuertar interea, nec multo huius rei, velut hiſtoriam quandam, ſed breuem admodum, interiecto tempore, diuino quodam beneſicio, Eguinarium texere hic ſtatui, ex qua cognoſci poterit, quæ fuerint renoua- Baronem hic nacti ſumus, virum aeri ingenio, incredibili me- tæ huius doctrinæ initia,& progreſl us, q uidque de eare in po- moria,& multa, variaque eruditione inſtructum, vt vix quic⸗ ſterũ ſperari debeat. Incipiam autẽ ab Andrea Alciato, quod quam in eo hom
0, nin ec ine deſideres, quod ad excolendam, illaſtran⸗ neminẽ, qui ante hunc aliquid memorabile præſtiterit, in hoc damq; iuriſprudentiam neceſſarium ſit. Nec minor fuit in e0 genere nominare poſſim, vt meritò qui eum anteceſſerunt, voluntas, iuriſprudentiam iuuandi, quam facultas adeo vt vi⸗
inter obſcuros,&(vt ita dicam) plebeios Doctores ſint nume- tio illi vertererur à quibuſdam, maiore, quã par eſſet, feruo- rafdi. Is, annis ab hinc, opinor, duobus& vigiati, accitus in re& impetu ad corruptionem ciuilium ſtudiorum emendan= hancciuitatem, toto quinquennio ita lus ciuile docuit, vt fa- dam, ac corrigendam ferretur. Vtrum ad hos morbo sprofli- cilè demonſtraret(quòd antè vix cuiquam petſuaderi pote- gandos, qui tam inueterati, acprope deſperati erant, haud ſcio rat) eius Iuris ſcientiam à literis elegantioribus nõ abhorrere. an medico tam acri, at que immiti opus fuerit. Is ſimula tque Alciato igitur hoc debemus, quòd, etſi uuentutem inſtiruen⸗ huc acceſſit, facileconuenit inter nos 3 quibus vnus, atq; idemn do, in minutis quibuſdam,& futilihus magis, quàm ſubtilibus, finis propoſitus erat de ratione ſtudiorum corrigendorum, quæſtiunculis nimium hæſerit, tamen primus omniũ, animos quam poſtea ferre ſecuti
IrI
b ſumus. Et quanquam aduerſariorum iuuenum ad hanc elegantiæ cum iuriſprudentia coniunctio- noſtrorum, id eſt, Sophiſtarum& præſtigiatorum artibus ſe- nem excitauit, frementibus, non paucis, atque indignantibus, ducti, ex iuuenibus ſtudioſis nonnulli à nobis alieniores e-
& pleroſque viros ingenioſos, ac literatos, ad Iuris ciuilis ſtu- rant; tamen optimi quique noſtris conaribus non obſcure fa- dium accendi: qui ab eo proptereârefug:cbant, quòd aut de- nebant,& applaudebant: Maius erat nobis cum ciuibus,& ſperarent, cum bonis literis id cõiungipoſſe, aut eam coniun- Magiſtratibus quibuſdam negocium, qui cum ne ſuſpicari ctionem nimis inuidioſam fore putarent. Nam Cato Sa ccus, quidem poſlent, quis olim futurus eſſet huius tam necefſariæ Aretinus,& quidam alij Græcè& Latinè, vt accepimus, non ſtudiorum renouationis fructus, ſcholæ ſolitudinem(quæ
tum nobis, non minus„ quam ipſis ingrara erat) culpæ no-
ſtræ, vitioque adſeribebant,& nos eo nomine, odioſe admo- reliquorum Barbarorum commentariis, diſſimilia appareant. dum inceſſebant, cxagitabantque. Nec vero magni apude-
Itaque maiore dignus laude eſt Alciatus, quòd rem à nemi- osponqderis erant rationes noſtræ, ſed protinus audichamus-. ne tentatam, fortiter aggreſlus ſit, quàm vituperandus, quèòd Ergovos conſultiores eſtis omnibus Tholoſanis, Pictauien-
ſibus, Aurelianenſibus, Legum doctoribus, qui tanta fre- rerinuerit. Optarem certè, eos, qui in huius locum ſucceſſe- quentia& celebritate profitentur ius ciuile? Meliores eſtis runt, in ſchola noſtra homines, in quibus miram varietatem doctores Alciato ipſo, qui cum non minus ſit„quam vos, La- ingenij; ſtudiorum, doctrinæ, morumque, deprehendi, ſal tem
tinus, gloſſas Accurſij, cum apparatu Bartoli, magnifice inter- — 5„* 2. X... 4. 6 6 4 ·,„ eius veſtigia perſecutos fuiſſe, quod profectò tolerabilius lon- pretatur? Sapientiores denique Senatu Pariſi enſi, qui docto-
gð fuiſlet, quàm quod plerique eorum in hoc negotio factita- ribus iuris eam formam rarionemque docendi præſcripſit? runt. Nam ego, quitriennio, poſt diſceſſum Alcitati, profiteri Itaque, pro tam honeſtæ voluntatis in recha ſtudia noſtræ lus tiuile hic ccepſ in credibilem rerum perturbationem in hac Præmio; ac mercede, non modo im prudentiæ, ſed etiam im- ſchola offendi, vt facilè animaduerterem, quod experientia pudentiæ, temeritatis, inſolentiæ, ac peruicaciæ, falſo cri- verum eſſe edocemur. Nunquam contingetererum public mine notabamur. In hac tanta indignitate ſuccurrebar exẽplũ keceptarum mutationem, quin multa incommoda pariat. Ac, Timotheicuiuſdam Muſici, quem pro pterea, quod in arte Mu-
ſica quædam nouauerat, à Populo exibilatum, exploſumque,
re ciuili, vt eorum monumenta, quæ nunc extant, non adeò
5 4. 3*
— 4
“ . .—

165 Franc. Duareni Oratio.
Euripides bono animo eſſe iuſſit, futurum addens, vt ipſe mox omnib. theatris ſuperior iudicaretur. Sic enim nos aduentan-
tis melioris ſeculi recreabat ſpes, ac cõſolabatur, quaſi id diui-
nantes, præſentientesq́; fore, quod iam 3 nobis obrigliſe De
Opt. Max. benignitate videmus,& experimur. Namaut 8 e- menter ipſi fallimur, aut ab huius fabulæ cataſtrophe nõ 54
ge abſumus, quam quidem nos, non iucundam modo acp a5. ſibilem, ſed etiam nobis, ſcholæque noſtræ honorificam, g 0- rioſamq́; fore confidimus. Non enim ignoramus quæ jam iit bonorum virorum de nobis, noſtroque inſtituto opinio, ac expectatio,& eorum præſertim, quiin foro,& ſummis tribu⸗ nalibus agunt, quibus ante hoctempus, noſtra docendi ratio, nonnihil Iuſpecta fuerat. Quis ſit iuuenum nobiliſſimorum, & ſtudioſiſſimorum concurſus in ſcholam noſtram, perſpici- mus. Ex ciuibus, atque magiſtratibus, qui prius infeſti nobis erant, eis nunc moderatis, placatisq́; vtimur. Dux noſtra Mar- garita, fœmina præter eximias dotes omnes, quæ in mulie- Prem ſexum cadunt, etiam literis inſigniter erudita, quam præ
audita eſt eius vox, cum diceret, nullam rem quæ ſui Imperu ditionisque ſit, tam ſibi curæ eſſe, quam Biturigum ciuitatis
ſcholam, eam in qua iuriſprudentiæ decus ſuum, ſplendorem- que reſtitui intellexerat. Ex quo perſpici poteſt, quid in poſte- rum de ſchola ipſa ſperandum, expectandumꝗue ſit, cum præ-
ſertim profeſſorem omnium idem animus, eadem ratio, con- ſiliumque ſit,& omnes in hoc veluti conſpirarint, vt reiectis veteribus nugis, atque ineptiis we dlehds,auqqus vtiliter ius
ciuile doceatur. Sed de profeſſoribus qui ſumma cum laude
ius ciuile nunc docent in hae ſchola, ne plura dicam, temporis breuitate impedior, vt ne de Buguerio quidem noſtro, opti- mo,& eruditiſſimo viro, cuius ornandi cauſa, in hunc locum
conuenimus, mii dicere, pro eius dignitate,& meritis liceat.
Quid autem de eo maius, ac illuſtr ius dici poteſt, quam quod
hoctempore, in quo ad iuriſprudentiam veterem inſtauran-
dam, tanta cura,& ſtudio homines idonei vndique hic conquiruntur, is dignus præ cæteris habitus ſit, non ànoſtro ordine tantum, ſed etiam à ſummo illo iuriſprudentie Antiſti-
——
clare de nobis ſentiat, ac loquatur, quanto nos proſequatur ſtudio,& affectu,& quantopere nos, ſcholamque noſtram ornare ſtudeat, nec obſcurum, nec dubium nobis eſt. Sæpe
0o A NI3 V 5 IVRIS VTRIVWSQVB SI w.
DIOSIS IVVENIBVS, INCLARISS. b BITVRIGVM GYMNASIO S.
te, M. Hoſpitali, qui prouinciam hanc nobiſcum ſuſcipiat. Quamobrem finem dicendi hic facio,& ad noſtri operis clau- ſulam accedo. Dixi. b
VI noſtra, Patrumꝗque memoria in inſtaurandis elegantioribus diſciplinis operam omnem, curamque conſumpſerunt, quæ temporibus infelisiſſimis, graſſante barbaria, inſcitiaq́ue miſere iacuerant, hi mi- hi præclare,& diuinitus de vniuerſo hominum genere meriti fuiſſe videntur. Horum enim induſtriaper fectum eſt, vt eæ literæ, quę procul dubio rudimenrta ſunt,& incunabula omnis virtutis, ſplendori ſuo tandem reſtitutæ, non ſine ingenti in mortales Dei Opt. Max. beneficio, iam ad ſui ſtudium,& amorem facile quemuis alliciant. In ciuilibus vero literis, quæ quidem ipſe rudioribus illis ſeculis nihilo ciuilius, ac humanius acceptæ fuerant, qui eo iam progreſſi fuerint,& quibus id inceptum adeo feliciter ſucceſſe- . rit, vt non inuitus fateer, quam pauciſſimos hac memoria reperiri, ita pleroſque commemorare poſſum, quorum egregiam in hoc genere voluntatem,& conatum aſpernari non poſſumus. Ex quorum numero hi noſtri ciues, quan- to cæteris in eo negocio præſtiterint, tum diligentia, tum facultatibus ſuis, non noſtris tantum hominibus cognitum eſt, verum externis quoque gentibus, vel quam longiſſime diſſitis, teſtatiſſimum, id quod argumentis minime obſcuris, aut fallacibus compertum habemus. Alciatum omitto, virum me hercule, ſummum& adilluſtranda iuris ciuilis ſtudia quaſi cælitus miſ- ſum, quem non multis ante annis hæc ciuitas nullo non honore, atque officio deoſegunta eſt, quo ad recte inſtituendam in iure ciuili iuuentutem magis commoueret. De aliis mihi ſermo eſt, huius temporis profeſſoribus, viris ſane lectiſſimis,& in omni. genere, atque arte præter eximiam iuris vtriuſque ſcientiam, exercitatiſſimis, quos illius ætati,& gloriæ quaſi ſuccreſcere, atque adeo ſuppares eſſe arbitramur. Etenim tantam huiuſmodi profeſſorum copiam eiuſdem ciuitatis humanitas, liberalitas,& ſin-
ularis in literas non modo bonas, ſed etiam optimas affectus, Legum interpretandarum cauſa huc pertraxit, vt confirmare au- Kaun. iura ciuilia nuſquam gentium ſyncerius, verius, diligentius enarrari. Satis magno argumento illud eſſe debet, quod velex vltimis Europæ finibus nobiliſſimos quoſqueinuenes huius noſtri gymnaſii fama,& celebritate permotos, huc quotidie tan- quam ad ciuilis ſapientiæ mercaturam quandam, certatim confluere videmus. Hæc cum tanta ſint, ecquis veſtrum ſic ab hu- manitate alienus eſt, vt tam honeſtam ciuium erga ſe voluntatem non ita amplectatur, vt ab eiſdem vix maiora deſideret? Hos tamen ad prouehenda, atque amplificanda ciuilia ſtudia ſic affectos, arque propenſos eſſe, ſic animo excubare pro veſtris, pu- blicisq́; commodis iam intelligetis, vt non veſtram modo,& aliorum expectationem benefactis cumulandis eos viciſſe farea- miai,verum etiam nouo& ſingulari beneficii genere totã iuris ſtudioſorum nationem in æternum ſibi deuinxiſſe Nam, ſi quid in hac re iudicii habeo, ſane hoc Decurionum decreto vtilius nihil in hoc genere, atque ſplendidius, ne voto quidem fingi poſſe videtur. De quo plura nunc non dicam, cum eius decreticapita quædam ex autographo ipſo ſumpta,& in Latinum ſermonem ànobis conuerſa, hic adſcripta ſint: quorum hoc tempore vobis neceſſariam eſſe cognitionem iudicauimus. Cætera quæ nun-
dum exierunt, etſi forte vobis minus erunr intellecta, attamen, vt ſpero, fructus ex illis vberes, atque amplos nihilo- minus percepturi eſtis. Quod ſupereſt, Deo Opt. Max. primum quem huius boni authorem nonagno- ſcere ſcelus eſt, deinde ciuibus optimis,& veſtri per quam ſtudioſis, gratiam quam maximam habetote:tum date operam, vt ne in tanta rerum omnium copia ad ſtudia veſtra 4 neceſſariarum vobis ipſis potius, quam vlla facultas defuiſſe videatur.
SENATVS

— . WM* —* 4 85„ 2 4 3 5. ₰ 19),27„ 8 Gr 8 4 6 8 — Aͤ 1 1 2 8 8 —„) 9 I 2, 2. 9 d. 8— —— 1 7 r. — 8 9 ¹ „
antius eſſe,& virorum ſapien-
ueantur. b b
Ex quibus tres 4νν⁵ νμπκκη⁵α otidem(quos vulgo Baccalaureos,& Licentiatos appellamus) ordo luriſconfultorum declarato, ſeptimum vero docturæ inſignibus exornatro. Ntautem ea probatio,& electio ab omni gratia,& ambitione remota ſit, placere, eos de- mum hoc honore dignos iudicari, qui certo ſtatutoque tempore in publicis auditoriis aſſi- dui, non ſinelibris( contra quam hactenus factitatum ſit) profeſſoribus ordinariis o peram
dederint, non leuem& perfunctoriam, vt antehac, ſed plenam, iuſtam, atq; inculpatam: quiq;
profeſſores ſuos frequentius conſulendo, ac diſputatione laceſſendo, ipſis diligentiam ſuam, b ſtudium,& induſtriam approbauerint..
Idem arbitrari Senatum(quod ſine fraude cuiuſquam edicti regij, alteriuſve conſtitutio-
nis, aut ampliſſimæ Pariſienſis Curiæ Senatuſconſultorum fiat) primo gradui annos duos, tres annos alteri, 1
1, quatuor vero tertio gradui ſufficere, ita vt quadriennio omnes iam dictos gradus conſequi licceat. Etcum tertius hic Docturæ grad us ſummum ſithonoris faſti gium, ad quod non temere quenquam aſpirare decet, ne obſoleſcant tante dignitatis inſignia, placere nemini ad eum di- gnitatis gradum hac via aſcenſum patere, qui non aliquot publicis diſputationibus quas
2—
R epetitiones vocant)ingenij profectus, eruditionisſi pecimen,& documentum non obſcu- rum dederit. Quo in genere qui cæteris frequentius, ſubtilius,& diligentius ſeſe exercuerit, ſuoque exemplo ad vtiliſſimum ſtudiorum exercendorum genus alios inſlammauerit, hunc ceu candidatorum omnium digniſſimum eorundemluriſconſultorum ſuffragiis renuntiari. Et quo ſtudioſa iuuentus pleniorem, atque vberiorem ciuium erga ſe benignitatem expe- riatur, illud quoque placere, ineunte proximo anno eos promouer, quos tunc temporis ipſi profeſſores ob cauſas iam memoratas, ſua commendatione ac teſtimonio dignos iudicaue- rint. Datum Biturigibus Anno 1541. b b b b
BBB
———
3 8“.““ 3 3 4.““—— 8“ 4 3 3 çü 11 ö 3 ö“ 8” —.————————————— 1
BAisee ee ee ——ſſͤͤſͤͤ ——— ——
A —

1118
FRAN M
E NT 1VS
CISCI DVARENI CONM A R
1NCO NSVETVDL-
NESFEVDORVAM.
Summis rerum& ſententiarum, mutuifque teſtimoniis ad ſingula capita adiectis: AvCTORE IOANNE HAVICHORSTIO MONAST. Generaſo Heroi ac Domino I. heodoroa Bronckhborſt&ẽ Barthenborch, Baroniin Aubolt tõ Batr, ac dominoin Lathum,&. Mecœænati ſuo,
Ioannes Hauichorſtius Monaſt.. C. S. D.
Mx IX fatis in peius ruere,& retro ſub- Ie lapſa referri: inquit, Vergilius, inſignis 2) atque authoritate grauis Poeta: gene-
& teris in rebus atque artibus: tum vero in doctrina legum,& ciuili ſcientia, quam Græcivoαμνννσν&ανέτέκακνν ‿‿μάμμ⅞vocant, ni- mis, pro dolor, manifeſte perſpicitur.
Tametſi enim hæc olim pro dignitate ſua ⸗uννν⁸ε 5ipe uo-
eidu, vt ſcribit Ariſtoteles, QMutij Scæuolæ,& Saluij lulia- ni ætate, verbis verborumque formis pura,& via ac ratione explicata fuerit:tamen neſcio quo fato paulatim à ſtatu digni- tatis ſuæ deiecta deturbataque,& multis,& denſis omnino tenebris eſt circũfuſa. Nam quæ docto illo ſeculo QMutius Scæuola, quod Saluius Iulianus, quæque alij vſu rerum,& di- ſciplinarum doctrina eruditi homines, de publico priuatoque iure artificioſe digeſta, magno Reipub. bono generatim compoſuerant: ea cum ſuis collegis Tribonianus ingenti o- mnium hominum incõmodo, temere diſſe cta diſtractaque, late diſſipauit: artemque iuris ciuilis(ſi modo ars dici poteſt, ĩn qua plus induſttiæ& laboris, quam artis& doctrinæ appa- ret) magis difficilem& obſcuram, quam magnã atque vberio rem nobis reliquit: Adeo vt non mediocriter pertimeſcen- dum ne hiſce incommodis debilitata, ciuilis philoſophia pe- nitus concidiſſet: niſi à maximæ naturæ& perfectæ doctrinæ hominibus hoc noſtro randem æuo, nonnihil eſſet recreata: qui ad hanc illuſtrandam ornandamque ſua& ingenia& ſtu- dia contulerunt. Verum enimuero illud mirum, quid ſit, quod cum rot ſummi conſulti iuris, homineſque literatiſſimi in v- niuerſa propemodum ιόωνοποισανανανν integritati ſuæ teſtitu- enda, operæ plurimum ſtudiique conſumpſerint: hæc ciuilis juris ſpecies quæ de beneſiciis eſt& feudis, relicta ab omni- bus kere, ac deſerta. Viliſſima hæc ex omnibus? minime. at perſonarum, rerum& factorum in quibus verſatur, excellen-
tia, vtilitatiſque magnitudine, cum cæteris philoſophiæ ciui- lis partibus non comparanda ſolum, ſed etiam iis anteferen-
da. Quæ igitur res illos auocauit, vt non idem in beneficio- rum feudorumque iure adhuc præſtiterint: quia reliquæ ciui- lis ſapientiæ partes, ordine ac diſpoſitione terum licet minus
conuenientes, verbis tamen aptæ lunt;,& ſententiis congruæ.
Vereres enim prudentes iuris, è quibus Pande ctarum libri à Triboniano conſuti,& verbis& verborum formis puros& elegantes fuiſſe, quis ignorat? Hæc quæ de ſacris fundis extar veterum doctrina, neque diſpoſite, neque pure& emendate confeda eſt:ita vt eam in certa genera digerere, generũ quaſi quædam membra diſperriri, propriam cuiuſque vim defini- tione declarare, latinitatem orationis,& purum genus dicen- di accommodare, non cuiuſuis eſſe videatur. Accedit illa quo- que cauſa, quod res diffuſas& diſperle dictas, in lucidum or-
dinem cogi quidem certe omnes æquo animo pariuntur: at
roſe& illuſtriſſ. Heros. Idque cum cæ-
Calendis Auguſti.
purum ſermonem paulatim renafci volunt,& harbarum ſen- ſim cadere:repente& ſubito commutari moleſte ferunt: prę- ſertim qui in compoſitis legibus, vt Luciliani Scæuolæ verbis vtar, non ſuo, ſed vitio temporum aſlueti, artificioſa lectiſſi- marum vocum terminatione abſolutis ſententiis, non perin- de delectantur. His de cauſis, credo ego ſerius omnino quidẽ generole Baro quam vtilitatis magnitudo poſtulabat, aliquã-
do tamen ad hocgenus donationis, quod feudum appellatur
ornandum, præſtantes doctrina viros acceſſiſſe. Inter quos Guilhelmum Hannetonium,& Franciſ. Duarenum minime poſtremas tenere exiſtimo: vrerque ingenij magnitudine fre-
tus,& quod inſtitutus liberaliter doctrina rerum optimarum,
huic iuri lumen afferre conatus eſt:neque id infœliciter, mea quidem ſententia. Ingenioſius enim& grauius de iure bene- ficiorum, quam veteres, vterque perſcripſit. Sed de Hanneto- nio alias: ad Duarenum vero quod attinet, quamuis huncde teudis Commentarium paulo ante mortem, rogatu quorun- dam Germanorum conicripſerit: neque omni ratione perfe-
cerit: tamen ordo& via docendi, quia in primis lucida:& quia
oratio non contemnenda, ſaneque tolerabilis in eo cernitur: hiſce duabus ego cauſis adductus, iudicio illorum qui ciuilis ſapientiæ ſtudioſis Commentarium hunc edendum eſſe ar- bitrabantur, facile acquieui: dedique operam, ut tum collatio- ne aliquot manu ſcriptorum exemplarium correctius: tum etiam ſummis rerum& ſententiarum, mutuiſque celebrium huius luriſconſultorum teſtimoniis auctus, in lucem prodi- ret: quo ſtudioſi vtraque re ad legendum inuitati, minimo la- bore ex hoc libro maximam v:rilitatem perciperent. Tibi ve- ro Theodore vere generoſo Baroni, librum hunc,& quod in
eundem laboris impendi, mitto: non ſolum quod hanc feu-
dorum doctrinam præclare intelligas,& maxime probes: qui honeſte in bonis diſciplinis educatus tota pueritia: qui annis
vndecim in Caroli V. ſummi linperatoris Aula edoctus: qui
in plurimis clientulorum vaſallorumque tuorum Curiis ver- ſatus, quam ſit late patens doctrinæ huius iuris vtilitas nõ ob- ſcure petipicis: ſed etiam quod tanta in te ſit dignitas& am- plitudo, vt beneficiorum feudorumque leges& mores exiſti- matio atque auctoritas nominis tui, contra reprehenſores,& nunc,& in poſterum facile tueri poſſit: qui auita generis cla-
ritate illuſtris,(ſiquidem origo tibi eſt ex familia Bronck-
horſt& Bartenborch: quarum hanc à Barauorum, illam vero à Bohemorum regibus deductam eſſe æterna antiquitatis in-
ſignia monumentaque teſtificantur) qui vera pietare, iuſtitia & animi fortitudine, acreliquis virtutibus, patrem, maioreſ-
de tuos imitaris: atque id agis, quod& genus& dignitatem
ori un 1.:1 J— 3* 2.
K fortun 23 rdas ecet: ideoque& nunc es in admirarione,&
Immortalem gloriam,& famam in omne æuum relicturus
eſſe videris. Vale Mecænas in primis obſeruande. Coloniæ ⸗ 2 X 2 8. 545
Agrippinæ è Scholis artium, Anno reparatæ ſalutis 1563.
CAPITA
6——
*
—
„ 22
„

In conſuetudines feud. CAPITA HVIVSCOMM EN.-
1119
tarij in conſuetudines feudorum.
lus Feudorumà quibus conſcriptum:& quam habeat authorita- tem. Caput I.
Quid ſu fedum,., 2. De origine feudorum. 3 De aiuiſione feudorum. 4. De rebus, quæ poſſunt in feudum dari. 5. De his qui in feudum dare, vel accipere poſſunt. 6. aibus modis feudum acqutritur: ac primum de inueſtitura. 7. De longa poſſeſſions.. 8. De ſuceeſſione feudi. 9. De ſucceſſione fæminarum. 10. De ſucceſſione maſculorum. B II. De iure, quod habet vaſallas in feudum. 12. De iure domini. De amiſſione feudi.. 14 De ingratitud ne vaſalli in alium. I. De amiſſione feudi ſiue vaſalli culpa. 16. Amillum feudum, cui aperiatur. 17. De actionibus feudi nomine competentibus: acprimum qua den- tur vVaſall. 2 18. De actionibus domino, aliiſque perſontis competentibus,& inter- Alllis poſſéſſoriis.— 19. De iudice competenti, in controuerſius feudalibus. ao. De forma exercend iudicij. d12 31.
Ius feudorum à quibus conſcriptum:& quam habcat authoritatem,
Ca p. I.
1 Feudorum libri qualas. Cur:ius in prologo tract. feudorum. Zaſius initio Epitom. in vſus feudo. Connanus lib. 1. c. 10. NHannetonias lib. 1.c. I. Iuris feudorum,.
2 Quid hus libris contineatur. Curt.& Connanus ibid.
5. Nam recte conſuetudines appellentur. Curtius 1 pari. q. 1. Hannetonius lib. 1. c. 1.
4Quis rimo ius feudorum confecerit. Conuanua d. c. 1. lib. 1. &⅓ Hanuetonius lib. 1. c. 1.
Liberfeudorum an ſit authenticus.(urtius. part.. 1. Zaai- us initio Epito. in vſuu feud. Hannetonius d lib. i. cap. i.
„IeTVs ergo precibus veſtris, aggrediar
d interpretationem benediciorum, quæ
Il feuda appellantur: in qua interpretatio-
nis ratione ſequemur methodum, qua
vti ſolemus. in explicatione digsſtorum.
1 Eſt enim huiastractatus,& rerum,
S. quæ in eocontinentur, tanta perturba-
tio, vt non videam aliter explicari poſſe. Incipiendum eſtà vulgaribus nonnullis quæſtionibus. Nam
initio huius tractatus quæri ſolet: quid contineat, quis ſit au-
thor,& quam authoritatem habeat: 2 la primis dicendum eſt, contineri mores& inſtituta Me- diolanenſia, de beneficiis militaribus& feudis: Item contine- ri conſtitutiones quaſdam Imperatorum, vt Lorharij, Frede- rici,& aliorum. non ſunt igitur leges, quæ continentur in hoc volamine: vt oſtendit ipſe titulus, cum incipit, Couſuetudines feudorum. 3 3 Obiiciat quis, non recte conſuetudines dici, quæ ſaunt de- ſcriptæ hoc libro; quia conſuetudo eſt ius non ſcriptum. l. de quibus. ff. de legibus.§. ſine ſcripto. Iſtitut. de iure natural. gent.& ciuil. Reſpondeo, deſcriptas has eſſe à ſtudioſo quo- Piam: qui nullam habuit authoritatem legis condendæ. Qua- renon poſlunt dici leges. Nec ideo mutatum eſt nomen con- uetudinis quòd à priuato ſunt conſcriptæ. Sed ſi authoritate Fubhes eſſent conſcriptæ hæ conſuetudines, recte dicerentur eges: vt ſunt mores receptæ Galliæ: qui tunt redacti in ſctipta authoritate principis: ideo recte leges dici paſſunt. 3 4 Nunc videndum eſt, quis ſit author huius libri. Vulgo di- citur ab Oberto ſcriptus,& Gerardo quodam: quanquam eſt liber a υνοσς. Haius Oberti nomen eſt in quibuſdam capiti-
25
bus huius tractatus: hinc creditur eum totius huius libri au- thorem eſſe: ſed nihiltamen reperio Oberti eſſe: multo minus Gerardiillius. Sane animaduerti quædam ex ſcriptis huius O- berti eſſe ſumpta,& huctranslata; eiuſmodi ſunt capita, de quibus iam dixi. Sed hoc non arguit authorem eſſe hunc efus libri, non magis quam Vlpianus Pandectarum: eo quod in eo lbro quædam eius referuntur ſententiæ. Eſt ergo rapſodia quædam, conſtituta ex variis libris ſtudioſorum ‚qui in foro hoc Mediolanenſi verſabantur. At inter omnes conuenit, pri- uatum hominem fuiſſe, qui haſce conſuetudines ſine vlla le- gis condendæ authoritate perſcripſerir.
Vnde quæritur de autſioritate huius hbri:& an eius au- thoritas ſequenda ſit in iudiciis, ficut aliorum librorum iutis ciuilis: Certum eſt ius moribus receptum, non minus ſeruan- dum eſſe, quam ius ſcriptum. Jide quibus. ff. de legibus. Igitur an Mediolani ſeruari debeat, non eſt magna dubitatio:de aliis reguis maior eſt dubitandi cauſa. De lmpetio quæriſolet: ſed
receptum eſt, in orbe Romano ſeruandas has conſuetudines:
non minus quam Mediolani. Quidam huius ſententia con-
firmandæ cauſa, affirmant hunc librum à Feder ico Im perato-
re confirmatum: de qua re non ſatis conſlat. Attamen dicitur ia imperio tacite receptum eſſe& approbatum ab Im perato- ribus& Principibus:& eam tacitam approbationem ſuffice- re, ciuſque tacitam eſſe auctoritatem tanti, quaſi expreſſe eſ- ſet approbatus. Longo tempore, inquiunt, quod excedit ho- minum memoriam, publice hic liber lectus eſt in Scholis Bo- noniæ, aliiſque locis, ſciente,& non contradicente Im perato- re. Igitur tacita approbatione videri probatum. Nam cum pa- lam DD. hunc Übrum interpretati ſint, tanquam ciuilis iuris partem, nullum Principem cauſari potuiſſe ignorantiam hu-
ius rei. Quod enim publice fit, eius cauſam nemo ignorare
debet. l. ſed etſi pupillus.§. præſcribere. de inſt. act. Tem pus
illud memoriam fugiens hominum ius facere dicitur. l. hoc
iure.§. ductus. de aqua cotid.& æſtiua. His rationibus omnes
docti conſentiunt, hunc librum auctoritatem legis habere in
Imperio. In Gallia eſt maior dubitatio. Etenim falſum eſt, quod quidam dicunt, Galliam ſubeſſe Imperio: ergo& idem de Gallia dicendum. Contrarium enim eſt in canonibus. Igi- tur ſcribit Gallorum Rex in titulo ſuo, Dei gratia,& c. quaſi nullius hominis, ſed ſolius Dei gratia Rex ſit. Quod in con- trarium afferri ſolet ex gratia, I. a2lνοασις. ff. ad legem Khodiam de iactu. ridiculum eſt, ac nugatorium: vbi au Imperator ſe mundi dominum eſſe. Aliis videtur hic hber tacito conſentu comprobatus: ſicut in Imperio:& eſt quæſtio facti, de qua nõ auſim quicquam facile deff nire. Quidam aiunt quod vbi con- ſuetudo deticit, ſequendum eſſe quod hoc libro traditur. Mo- linæus negat, oſtendens id in iudiciis vim legis non habere in Delphinatu. Sed ſequendos eſſe mores cuiuſq; ciuitatis. Scio magni ponderis eſle in iudiciis, etſi non auſim affirmare, an habeat auctoritatem legis. Neque tamen ea res debet nos
Gallos à lectione huius libri deterrere: ſine quo ne mores
quidem patriæ recte intelligi poterunt. Quid ſit feudum. CaAv. II.
Lid ſit feudum. Fanciſchinus Curtius I. part. tractatu⸗ eudorum, quæſt. 6. Araidon in Summa ſeu Epitome de v-
ſib. feud. c. Zaxuus in 1 part. Epito. in vſus feudo. Han-
vetonius lib. I. Iuris feu. c.z. Finitionis explisatio verbatim confeta. Curtius d 1 part. 7⁷ 6. Ardizon d. c. 3.de vſibus feud. Hannetonius c. 2. 146. z. Feudum vnde nomen habeat. Curtuus in 1. part. eiuſdem tr ctatus feudorum, q. 7. Ardizon c. 4. Zacius in l. part. Epi- to. Hannetonius 6ap. 2.lib. I. Connanut cap. 9. lib... Fidelitas an ſit de ſubſtantia feudi. Curtius d. 1 part. q. 7.&g. 8. Zaditus in d. I.parte. Diſcrimen feudi& emphyteuſcas. De hoc præter Curtium in I. part. quæſt. z. perquam diſſerie Gulielmus Haumetomius L6. i. iurus fæudorum. c. 2. Feudum qualus contrattus ſit. Curtiusi„part. J. 9. Zaiu⸗ ix Epitome ſua, part. 1. Hannetonius lib. I.c..K. JB5B 2
—
renaee Eewearen rdereeeee wereeree————— 2¹ er 8—————— —*———— 2—,—————* ————*———.—. E—— 9.„————*—————— ————————. „ 3.
—Zöoöoöoo— — ir ege ee—
27. Snen 3 3.— 4 be 8— -.————— 5— ————
—ööſſſ——————.——-—
———— 3—————* 4 2—-— 3— —————
—-— 4
—
—
—
“

1128
„ An centraltaufeudi paftoconuento mutabilis. Curtius ad- moduin ſcite in. part. tractat. feud. q. 6. Hannetonites c. 2. lib. 1.
3 Quenam prer ria‚ ſeu naturalia buius contraftus. Curtius d.
.6. part. I.& Hannetonius kb. 1.c. 2. Que ſint feudi ſubſtantialia. Curtius d. q. G. ſub finem. Han- . netonius libro,&s cupite iam citatis. N Vac videndum quid ſit feudum,& quale beneficium. 1 Eſt itaque beneficium ſeu feuduin, res immobilis, quæ ſidei, vel obſequij gratia certo modo fruenda alicui con- ceditur. Hæc diffinitio fundatnentum eſt totius diſputationis. Dico Rem immobilem, feudum pro re accipimus: quamuis in- terdum pro ipſo contractu ac cipiatur, frequentius tamen pro re ipſa accipi videas, quemadmedum in piꝑnore: quod inter- dum pro re pignorata accipitur.l. i. de pignor. act. Interdum pro contractu ipſo.tit. quibus modis pig. ſoluitur. 2 Immobilis. Quia res mobilis in feudum non datur: nec habent mobilia feudum, vt dixi in Emphyteuſi, cum in hoc d fferre diximus à locatione. Feudum magnam habet affini- tatem cum emphyteuſi: vt poſt fuſius dic etnus. Et hoceſt quodsicitur, feudum non polſe, niſi in rebus ſoli, confſiſtere. Diſtinguenda ſunt ea, ex quibus ſubſtantia feudi conſiſtit:& ea ex quibus natura. Quædam ſunt ſubſtantialia, vr ſit nimi- rum res immobilis, ſicut in venditione pretium. l.pacta. 72.ff. de contrahend. empt. Sequſtur, Certo modo fruenda. Hæc ex- plicãtur libro 2. cap. 2 3. Non enim dicimus dominium tranſ- erri in beneficiarium: ſed tantum datur ei fundus fruendus: Hicut dicitur de emphyteuſi. Sed Obertus oſtendit in hoc cap. vſum fructum in accipientem tranſire non tantum: ſed ad ipſius etiam hæredes: ex quo intelligimus vſumfructum hic non eſſe, qui morte finitur: ſed quaſi dominium transferti in beneficiarium intelligitur: ita vt vrilis ei actio competat, ſicut emphyteutæ. Tempore Hortenſij nondum fuerat diſtinctio vtilis& directi dominij(vt ego puto.) Igitur ſimplicitet hicv- titur voce dominij. Sedidem eſt: ius enim proximum domi- nio transfertur in beueficiarium: vnde ei vtilis in rem actio datur. Obertus vtitur ve bo, fruendi: quia aliud von habet, non quod verus ſit vlusfructus. Vnde in definitione additur, Certo modofruenda, non ſimpliciter fruenda, ne videatur vſuſ- fructus. Obertus ad didit, in perpetuum, quod ſuſtuli ex defini- tione mea: qula plerunque accidit, vt detur feudum adtem- pus. lib. i. titul. ⁊. de feudo Guardiæ& Caſtaldiæ. Et quamuis Obertus voluerit deſcribere, quod frequentius eſt in feudis: ramen ego cenſeo definiendum, vt omni tam temporario, quam recto feudo conueniat definitio. Profide& obſe quio, id eſt, vt hdem& obſequium præſtet beneſiciarius domino. O- bertus eriam hic exprimit exigi beneſicium perſonale vt vo- cant,& obſequium. Sed in quo maxime conſiſtit oblequium feudi? Au ne vt fides debeatur potius, quam obſequium, vel leruicium?lib. 2. tit. 6. de forma fidelitatis. Cætera enim ma- gis ad naturam, quam ſubſtantiam feudi pertinent, vr poſtea dicam. Auxilium enim perſonale,& obſequitim, ſpeciem ſer-
uitutis habent: etſi ſeruitutes non ſint: fides itaque maxime
eſt neceſſaria.— 3 Feuduwm, à fidelitate dictum eſt, lib. 2. titul. 3. Videtur quibuſdam fidelitas non neceſſaria ad ſubſtantiam feudi: niſi pacto ſit acquiſita, vr hic. Pacta vero ſubſtantias mutare ne- queunt: ergo fides non videtur ex ſubſtantia feudi. At hoc ſic eſt intelligendum: Pacto poteſt conueniti, ne exigatur iuſiu- randum Hdei præſtandæ gtatia: ſedvt fides non præſtetur, Lonueniri nullo modo poteſt. Dicitur enim fidelis, 3à fealis:& Peinceps omnes ſubicceos ſibi feales, id eſt, fideles vocat ab hac fide, quæ domino debetur. 4 Inhocigitur maxime verſatur ſubſtantia feudi. Hinc quo- que bene ficium dicitur: quia viderur omnino gratuitum: Cum non exigatur penſio, ſeu merx: quod ſi mera ſiberalirate domini fidei cauſa detur, obſequium, veluti proremunera- tione, præſtatur: ad quam natura obligatus eſt is, qui benefici- um accepit.l.ſed etſi.õ.conſuluit. ff.de pet. hæred. Eadem ra- tione dicti ſunt Eccleſiaſtici redditus, beneficia: quia gratis conceduntur, vt alias docuimus, lib. z. de beneficiis: ſicut præ- dia milit aria, quæ conceduntur& dantur militibus. Hinc col- ligi poteſt id, de quo dubitari ſolet: an Epiſcopi, qui fidelita- tem debent Papæ, ſi iureiurando obſtringantur Papas, eo no- mine ſint Vaſalli? Quidam putant eos eſſe Vaſallos, à defini-
Franc. Duareni Comment.
tione: quia ſe fidelitatem ei præſtituros iutauerunt. Verunt
men hoc non conuenit noſtræ definitioni In qua dicitur be-
neſicium, ſeu feudum concedi pro fide,& obſequio: nõô quod quoties fides exigitur, ſit beneficium: ſed quod prædium Illa 3 datur pro ea fide: quod non conuenit beneficio Eccleſiaſtico. Dantur quidem eis redditus,& fidem præſtare debent, ſed n6 debentur iis pro fide: ſed pro miniſterio Eccleſiaſtico.
Vnqde apparet emphyteuſim à feudo difforre. Emphyteu- ſis datut pro penfione& vectigali. toto tit.ff.ſi ager vectigalis petatur. At prædia, quæ dantur fruenda, vt inde ſoluantur ſti- pendia, non poſſunt dici betleficia: quia non dantur pro fide
& obſequio.Itaq; quæritur, quid ſi pecunia detur, vttum feu-
dum erit, an benebcium? vel ſi is, qui rem accepit ab aliquo, ti feudum obliget adannuum reditum, vel pecuniam,(vi it in. terdum) an ferendum ſit? Videtur nõ eſſe, ex his quæ diximus. Addendum quod alibi lib. i. tit. 27. c. j. videtur ſignificari, feu- dum debere eſſe gratuitum: at ſi pecunia interuenerit, feu- dum non eſſe. Sed multa Ruic ſententiæ aduerſantur capita lib. i. tit. z.& tit. 1ſ. lib.z. Item 24. tit. 1. lib.& ſeq. vbi dicitur. Velnniſi emerit feudum. Ex quibus locis apertè appater, pecuni- am interuenire poſſe, ſaluo feudo. Igitur non pute gratvitum ad ſubſtantiam feudi pertinere: nec interuenière pecunia ſüb- ſtantiam eius corrumpi. Pacta conuenta ea mnutari poffunt: quæ ſunt de hatura cõtractus: modo ad ſubſtantiam nonper- tineant. Nihilominus debetur fides& obſequium, etiamſi pe- cunia interueniat; tanquam merces: nec minus dicetur fen⸗ dum, licet accedant& aliqui redditus. Quod dicitur lib. i. tit. xy. nihil nos mouereè debet: Loquitur enim de pecunia mu- tua, non de quolibet pretio. Sub prætextu pecuniæ, id eſt, pecu- niæ creditæ: de qua prius locutus fuerat. Lex com miſſoria eſt prohibita in pignorib. l. finali. C. de pact. pignor. Feudum non ſub prætextu pecuniæ, icilicet mutuæ, ſed amore domini ac- quirendum eſt. Quare ſi pecunia interuenerit, manebit qui- dem feudum: ſed ſi ob pecuniã receptam feudum tibipigaori dedero lege commiſſoria:vt niſi ad tempus ſoluam, ſuadus ti- bicedat in feudum: non valebit pactio eadem ratione, qua in pignoribus eſt prohibita.
6 Hæc feudi deſinitio ebſeruanda eſt, quoties dubitatur, an contractus innominatus ſit feudum, vel alius cõtractus: ſæ enim propoſito inſtrumento de contractu conſcripto zu tatur, qualis ſit contractus, an venditio, locario, an innomina⸗ tus cõtractus, an feudum. Nec ſine cauſa de eo quæricur: quia hic cõtractus naturã fingularẽ haber:vt quod hic de fidelitate dicitur, quã Vaſallus domino debet: quod in feudo ſi ngul⸗ t0 eſt: ſic etiã, quòd dicitur, feudũ abiq; conſen ſu domini alienari nõ poſſe: quæq; de diuiſione, ſucceſſione, inueſtituraq; tefe- rũtur, huius cõtractus ꝓpria ſunt. Obſeruandũ eſt igitet, quis ſit cõrractus: ad quam rem dignoſcendaim vtilis eſt definitio. 7 Sed quid ſi pacto aliquid fuerit immutatum, dixerit ali- quis? Pacto ſolet ſæpe natura contractus mutari: ſi ergo de ſucceſſion e quicquã fuerit mutatum, velde amiſſione Hud an nihilominus ſit feudum: Notanda eſt ſupradicta diſtinctio exl. pacta. ff. de contrahen. empt. Cum pactum initur contra naturam contractus, nihilominus manet contractus- niſi de eo pactum fuerit factum, quod ad ſubſtantiã contractus per- tinet: Vt ſi conuenerit ne venditor de euictione teneatur ni⸗ hilominus tenet venditio: at ſi conuenerit de pretio, hic wu tatur contractus:quia pretium ad ſubſtantiam vẽditionis per⸗- tinet. d. l. pacta. Eodem modo ſi in hoc contractu conuenit ne res ſit mmobilis, vel ne fidelitas præſſtetur,(quæ duo feni per neceſſaria ſunt: licet obſequium nõ ſemper exigatur, tan- quam ſubſtantiam attingens, ſine qua feudum eſſe nr a- 6 dactum non valebit. P
3 Percurramus nunc ea, qua ia hui
& oſtendamus, nio rehereh Sudenreteſiu oſt mus, quid pa ic murari poterit, quid non. In ptimis, cum res traditur in fenudum, quaſi dominium trãſt in vaſallum; verum domininm retinet is, qui rem concedit feu- endam. lib. 2. tit. 8. de inueſt. dere aliena facta. Beneficiariums rem beneficiarià poteſt quafi vindicare; quia habet vtile do- minium. Simile dixi de Emphyteuta& ſuperHciario. lib. 1. ff. ſ ager vect galis pet& lib. i.§. ꝙ autẽ. ff. de lupe: licieb. Hoc 1 8 tur ꝓpriũ eſt huius cõtractus; niſ aliud cõuenerit: danondn dubiũ non eſt, quin cõuenta ſeruanda ſint: Vi ſi cõuenerit, vt trãsferarur plena ꝓprictas, retéta lãtum fide,& Glua gelia
te:hoc pactũ ſeruandũ eſt:& nihilominus eſt feudu. 5 23 8 ‚quia ſine
domino
———

ec wid deent
20d demde enmäeh un 4) eeunieiit tin — ler comoillaa Pignor eutunu ddamot tonids generi, manddin zteutunrini dusſcluan utnn eadem nriode ai
quoties dubianga butiadag
ctu coalciynadt
ocacio,zwinnoqi⸗ adeeo gorriurq
quodbiede-tein odinfeadolugn ſcrſidomin drui e, isgetiunagti uandũ eſtigu m vrils eſtseirin noratum, dutt as matari: Sthue lde amiffonee lopradich: diute zactuminim'on tcontractosant
ati contradufe
ione tenent irdeptetio dn tiam rẽdit'ouiſh dotractucoadeh etor,(qux ts g terigruu3 udum ele vol-
endum eſt, ſiconueniat, vt vaſallus vſumfruchum tantum habeat, non dominium, vel quaſi. Exemplum hoc de domi- nis,& ſpecies illa, quam reci to, hic inter omnes DD. aliquan- do eſt agitata.Ideo dixi in definitione, Cum res certo modo fru- enda conceduur. Sæpe transfertur quaſi dominium in vaſal lum, ve in rerum verborumque expoſitione dixi, verum do- minium recinetur ab eo, qui concedit rem in feudum. Ober- tus deſctibit certum feudum, ſecundum id, quod plerunque accidit. Proprium quoque huins contractus eſt, ſacramen- tum fidelitatis: cum fidelitatis nomine iuſiurandum exigitur ſolenniter à vaſallo. Poteſt tamen conuenire, ne fidelitatis iu- ramentum vaſallus præſtet, nulloque iureiurando aſtringa- tur ad illam fidelitatem, lib. 2. tit. 3. Fides quidern eſt de ſub- ſta ntia, ſed non iuſiurandum. Tertium proprium eſt, quod vaſallus amittat feudum, niſi fidem præſtiterit,& alus qui- buſdam de cauſis, de quibus infra lib. 1. cit. 17. Seniores vocant ſaigniours, honoris cauſa. E luat qui putant, etiamſi pacto cõ- ueniat, ne ob has cauſas feudum amitratur, non tamen valere, quia homiues inuitarentur huiuſmnodi pacto ad dolum. l. illud cõucaire. de pactis dotalibus. ff. Sed mihi non probatur, nam erſi non amittat feudum, aliatamen ratione poteſt puniri. Quartum eſt, quod feudum ſine conſenſu domini nõ alie- natur hoc iure Longobardico. lib. i.c. 13. de alienatione feudi, quod ſi conueneric in inueſtitura, vt liceat vendere ſine con- ſenſu domini, certe hoc ſeruandum erit, quia ad ſubſtantiam contractus hoc non pertinet,& hoc moribus noſtris ſeruatur ſine pacto, quæ res argumento eſt, pactum hoc non eſſe con- tra bonos mores. Quintum, vaſallus debet intra annum inueſtituram pete- re lib.. cit. 22. qao temporte miles inueſtituram petere debet. Sedtamenconuentri poteſt, necogatur intra annumn inue- ſtituram petere. Nam erſi ſit de natura contractus, tamen ali- ter conuenire poteſt.ſ 15 Sextum, quod fœminæ non ſuccedant in feudis: Etiamſi in cæteris rebus ſuccedant, hoc tamen iure ſingulari in feudis repelluntur. lib. i. cit. 8. de ſucceſſ. feud.§. filia. niſi aliud con- uenerit. In inueſtitura enim hoc ſolet aliquando exprimi, vt ſuccedant non tantum maſculi, ſed& fœminæ,& nihilomi- nus feudum ſuam retinet naturam. Seprimum, quod obſequium iatertum debet domino va- ſallus, id eſt, quod dominus ei imperaturus erit. lib. z. tit. 2 3. in quibus cauſis feudum amittatur. Natura huius contractus elt, vt uon ad certum ſeruirium obligetur cliens, ſed cum offi- cium eſt perſonale, quæ commode& honeſte poterir, præ- ſtabit. Neque hæc in vniuerſum defiuiri poſlunt, qunia certum non eſt ofticium, quod vaſallus debet. Sedtamen cum domi- no paciſci poterit, vt tantum ad certam ſeruitutem teueatur, & humaniora pacta ſeruabuntur. lib. 2. tit. ſ1. in fine. Hæc elt opinio Gerardi& Oberti, qui authores creduntu huius con- tractus. Imo poterit excipere vaſallus omne obſequium, præ-
ter fidem, vt cum datur alicui arx in feudum(quam cuſtodi-
am gaardiam vocant lib. 2.cit. 10. quis dicatur Dax, Marchio, Comes, Capitaneus vel Valuaſor) hic exprimitur certum ge- nus officij, quod præſtari deber. Caſtaldum vocant procuta- torem terum domeſticarum, voce Longobardic⸗, à Caſa, quæ eſt domus& alda formula. Simile eſt, quo d dicitur vaſallum
teneri officium præſtare, cum fuerie requiſitus àdomino. lib.
2. tit. 2.§. adaoc quandocunque. Nam ei offerre ſeruitium
cogitur, ſedtamen ei denuntiare debet dominus. Hoc pro-
prium eſt feudo. Sed ſi conueniat, ne vaſallus domino ſerui- tium offerat, ſeruandum eſt tale pactum. Multa ſuat alia ſin-
gularia, de quibus ſuo loco dicemus. Hæctantum diximus, vt
videremus, ſi quid contra naturam feudi conuenerit, ſeruan- dam eſſe,& in aliis retineri naturam feudi: ſin quid conuene- rit contra ſubſtantiam feudi; non ſeruandum. lib. 2. tit. 48. de feudo non habente propriam naturam feudi. In cæteris reti- netur natura feudi. Quare ſemper inueſtitura inſpicienda eſt, id eſt, inſtrumentum inueſtituræ, an& quid conuenerit inter dominum& vaſallum. Ethoc axiomainuenitur in multis lo- cis,& confirmatur lib. 2. tit. ⁊. quid ſit inueſtitura.§. præterea. Item lib. ⁊. tit. r8. de duobus fratribus à Capitaneo inueſtitis. In ſcriptis, dicunt DD. ſemper videndum quid ſcriptura inue- ſtituræ contineat, vt ſeruetur quod conuenerit, ſi nihil con- uenerit, ſpectandum erit quæ ſint propria feudi, vt ea ſeruen-
In conſuetudinesfeud. 1I2n
duwinio poteſt conſiſtere: ſine fidelitate non item. Idem di-
tur. Recta feuda vocant, in quibus nihil mutatum eſt. Couuci- dionata, in quibus quid de natura frudi mutatum eſt. Hinc er- g0 poteſtis intelligere quid feudum ſit,& quomodo udicari poilit, an initus ſit contractus feudi, an non. 9. Tum ex lub ſtantia eſſe hæc duo, ve ſit res immobilis,& fides præſtetur.
De origine feudorum. CAv. III.
An a clientelis Romanorum ſuam primam orig: nem ius feu- dorum habeat. Budeas inl. Hercnuius ſf. de cuuitt. Zalins
zu l.⁊. ff. de ortgę. iuris,& cap. ſeu par. prima Spuom. in 277
feud. Hanneionius c. 2:lib. i. lurs feud.
Feuda noſtra an ex veterum militims ducta, atqae iu fitmilia
ſint. Haloander ad Nauellas O. Iuſtinzant. Iiglius iu Inti-
tutionibus ad Rubricam de teſt. milit. Num feuda a limitrophis Romanorum fundis,& extrem-
Imperu agris derinata: Lælius Iaur elus in libello denmili-
tuus ex caſu. Zadius lab. I. dæ republic. Romana.. 2.
4 An leges iura feudorum a Longobarda primum omni. um nata, ad alios inde populos venertut. edluarotus,& communiter D D. in çap. vnico. di content. inter domi.&
Vaſall.
Non deſunt, qui morem fendorum à primis Gallis dedulluns cenſent:in qua ſentent ia franciſ. Connanus lib. 2. Commen tariorum iuris cluilis. 9.
Roximus locus eſt de origine feudorum. Dubitatur an Daan Romanorum ortum habear hoc iuse& ſlunt Jui putant oriri exiure Roman orum,& referunt Clientelas Re- manorum, quarum meminit Dionyſius Halicarnaſſeus. Ma- gna ſunt inter patronum& clientem, ve inter patronum& libertum, vincula, non difſimilis multum ea coniunctio, quæ eſt inter dominũ& vaſallum. Haus chentelæ frequens men. tio eſt apud luris auctores. l. 3. ff. de vſu& habitat. l. ſive ο plures. ff. de his, qui deiecerunt, vel effuderunt. l. uon dubito. ff.de captiuis.l.z. C. de nouat. l. qui penum. ff. de penu legata. I. ſi libertus. ff. de furt. Cum oſtendunt fœderatos popuu Ke- mani, quamuis eius maieſtatem non obſeruent, Dberosten e manere, dicique clientes. Cæterum ego puto hæclimllia m. gis eſſe, qnam eadem, vt diximus de locatione& emphyteuH. Diſſimilitado hic maxime feperitur, qu d feudum nullna eſt tale, quale hic deſcribimus. Namn prædium h c datur, quod non ſit in veteri iure clientulorum. Mgua quidem neceſlica- te obſtringantur patronus& cliens, irem patronus& lib t. tus, ſed iis non debentur præ dia, quod proprie ad ſubſtantiam feudi pertinet. Si quis tamen hoc ius velie Clientelim vocar, non vehementer repugnabo. lib. 1. tit. 13. de akenatione feu- di. Modo intelligamus hæc valde d ſſim lis eſſe. Conſtantinus lib. i. præ dia, quæ danturt fruenda, vocat spabe‿z ruœ, spauμν bᷣuνs æss: quem locum ad iuxi in Commentariis de be- ne ficiis. lib. 2. cap. 3. Ideo non is epte benefie ia mifiraria voca-
—
„
—
ripoſſunt, licet etiam aliis dari poffiut, quam militbus. O
hanc ſimilitudinem receprum video argumentcumà lͤberto ad vafallum, ab omnibas DD. feudiſtis. 2 Alj ceferunt ad milirias, inter quos Haloander, quiputa uit milttias, quarum mentio eſt in iure Romano, feud ells, Sed feudum à militia, quæ in commercio hôminis ves lacus, multum diſtat, quia nuſla eſttalis coniunctio hic, qualemis quirimus inrer dominum& vaſallum. kem mißtaria fucin uædam olim erant, quæ vendebantur. l. omaimodo. C. e ino ffi. teſta. ſicut apud nos: quod deeſt in clientela, hic u e- nitur, nempe prædium, velres quæ proimmobilideber hab ri, ſed alrerum quod eſt clientelis, hic non reperitur. Exa apparet feudum non eſſe milicias, quarum mem init ius Ko manorum. 3 Alij referunt ad fundos limiraneos, quorum memiue-
runt antiqui. C. de fundis limitrophis. lib. II.tir. 9. Cumts-
ferunt quinam fuerint illi fundi, qui militibus donabantuc.&¹ enim duces nouerãt agrum in limitibus, ſeu finibus hoſt utn. vel prædia capta ab hoſtibus, ſolebant ea militibus aficies, yt ita eorum eſlent perpetua, ſi hæredes eorum eflenc munt., Er addit Lampridius dixiſſs Auguſtum fore, vt hac rarionè:: ſent attentius iura ſua defenſuri. Hoc genus coneffionis iu: ginem habet feudi, ſed fidelitatis& obieq uij nulla mentiot. peritur in illis locis. arqui habere prædia, vtfeuda ſint, opo- tet ea concedi pro ſide& obſe quio. 1. 4 Probabilius eſt ergo, potius ex iure Longobardorum or- BBB 3
—““

1122
tum habere, non exiure Nomano.Veriſimile eſt,& paulo an-
te Caroli Magnitempora originem duxiſſe ex Ponobando rum iure, qui à Carolo Maguo deuicti ſunt. Sed tamen apuc Cæſarem in Commentariorum lib. 6.& 7. colligi videtut ve- tuſtum fuifle morem in Gallis, celebreque clientum nomen. Ait enim, quo quiſque amplior eſſet, eo plures clientes habet. More Gallorum, inquit, nefas eſt deſerere clientos Lorigs⸗ luos, etiamn ia extremis malorum. Vides morem illum affini- catem habere cum his quæ diximus, ſed eoex loco Gæſaris, non apparet ſatis an prædia habuerintilli clientes. Semper ei tur interuenire debet& fides,& res immobilis, quæ pro de concedatur. b De diuiſione feudorum. b CXr. IIII. 1 Quid he feudum rettu m, quid non reclum. Franeiſcbi. Curt. 7. 8. prima partis tratt feudo. Zaxius 6. 2. Epit. in vſus fou- do. Hannetonius lib. A iuru feud. c. 3. b a Ligium feudum quid ſit. Framciſc. Curtius d. J. 8. part. 1. Hannetonauus lib. i. ſub capite, quomodo feudum conſtitua- tur: vb quid lig um& hon lgium iuraméentunn ſi, intet- pretatur. 4 1, 23 3 Ligis feudi omen vnde ducatur. Curtius parte1. queſl. 8. 4 Rectene feudum lig um duorum dominorum untuitus 2onſe- atur Curt. 4. 7. S. i,partis. Hannetonius d. 1.1. urisfeu. Feudum ligium cui potius rei an perſona cobareat? 6 Homo ligius quu dicatur. Curtius d.; ò. Sνme part. RHan- netontus. lib. I· ſub c. quomodo feud. ronſtiiuatur. 7 Quid ſit regale,& non regale benaficic. Curtun I.par. tract. au 7.8. Zaius c. j. Epitom. in vſau feud.ʒ &Quid feudum nobile, iemq; n obile quid ſit. Bal. atqut Ia- ſon in decima diuiſione. Aluaroiꝰ n diuifione 2. Curtius in
A1 cauſe, ob quamfeud. amiti. 30. Vocat maius feudum.
es cui dignitaa eſt annexa. Zadius C. 2. Epitun vſus feuador.
An fendum nobile poſſeſſorem ſuum nobilitet. Hortenſ-lib. 2.
fendorum c. 10. Zadius 6. 2. put. n vſus fendo. Hannero-
nius c. ſ. lib. i.
0 Qutd feudum nouuns, quid antiquum,& paternum quid ſit
Curtius in prima pari. q. d. Zacus c. 3. Epitom. Hanneto- nius c. 3 lib..—
An vulgaris lſtinctio autiqui& paterni feudi: qua eſt apud
Zal. it. 1 1.1i5. 2.§. hoc quog.-& Zazium in 2. parte ſubſi-
Rat? Curtius q. 8 primæ pariw. Hanneronius 6. 3 lib. 1.
I2 Beneficium paternum deſcendentium dauſa repudiatum, an noui beneficii naturam allumat. Curt. in ſecunda parie. D⸗ feudolaicoruls. Hannetoniui lib. 1.².3.
1z An feudum honuum hoc ipſo antiquum lciatur, qrod vete- rus,& antiqu: feudi iure detur? Xar reo. Notſt deſinitionem feudi vulgo tractatur quædam diuifio Diarun quæ ſumitur vel ab effectu feudi, velab aliqua caula efficiente, vel formali, de quibus omnibus in aliis locis dicemus. Igitur non eſt neceſſaria harum diuiſi onum accura- ta explicatio, ſed ab aliorum more recedens, ptæcipuas breui- ter perſtringam. Primo diuiditur in feudum rectum,& no rech am, ſiue, vt loquuntur, conditionale.
1 Rectum eſt, quod retinet perpetuam naturam& pro- priam feudi, cum nec conuentio nec lex vel pactis vlla eſt ex- preſſa, per quam ſit mutata natura propria. Sic intelligo, quæ alibi dicuntur lib. z. titu. 45. de feudo non habente propriam naturam feudi. Exemplum vnum eſt in d. tit. 48. Si in inueſti- tura ſit expreſſum, vt iple& hæredes eius habeãt, is cum vea- diderit, nò dicitur rectum feudum, ſed conditiouarum. Con- ditionatum quacunq; conditione vocant:licet pletun q; aliter accipiatur conditio. Secunda diuiſio, feudum ett aliud ſigium, aliud nõ ligium. Ligij feudi mirum eſt in hoc tractatu nullam fieri mentionem, cum etiam idiotis notum ſit,& Clemenmtina mentionem eius faciat, cum ait Pontifex Regemsiciliæ ſuum hominem ligium fuiſſe. b
2 Qu dut homo ligius quæritut,& quid feudum ligium, docet gloiſa in d.c.& Specul.in tit.de feudis. Eſtque videlicet, cum quis fidelitate alterius aſtringitur, nullius fdelitate ex- cepta. Si quis eniin iurat fidelitatem alicui, excepto alio, feu-
dum hoc ſimplex eſt, non ligium. b
3 Ligium dictum volunt, quod arctius liget,& obſttingat vaſallum, cum nullus alius excipitur ex iure tideliratis. Hinc vulgo dicitur, feudum ligium nullum eſſe, niſi quod recogno-
PFranc. Duareni Comment.
ſcitur ab Imperatore,& Rege, qui non havent ſuperiorem. Nam in omni alio feudo Imperator ſemper debet excipi, ne- que quiſpiam Gomiti, aut Marchioni fidelitatem promittere poteſt, nullo excepto. lib. z. tit. ĩ·. in fine. Ergo nullum poteſt eſſe feudum ligium, niſi quod ab Imperarore accipitur ,nam qued ab inferiore accipitur, ſemper habet exceptionem.
4 Ligium feudum duorum dominotum reſpectu eſſe ne- quit vt nec talium feudorum duorum vaſallus eſſe poteſt. Simplex vaſallus quin poſſit eſſe duorum dominotum, nulla dubitario eſt, debetque vnicuique obſequium præſtare. Sed homo ligius nou poteſt eſſe daorum: pugnaatia enim ſant, hominem ligium eſſe duorum, cum in feudo ligio nullus ex- cipiatur. Ideoque feudum ligium nemo haber, niſi à Rege& Imperatore, qui ſuperiorem non agnoſcunt. Qupd dixumus valallum eſſe poſſe duorum feudorum,& vnicuique cogi ſer- uire, intellige vtrique, aut ſaltem antiquiori, ſi vtrique non poteſt. Nam excipitur, vt Imperator ſit etiam antiquiot do- minus. lib. 2.tit. 2 8. ad finem.
De hoc feudo vnum notandum, quod ab omnibustradi- tur, feudum hoc inhærere perſonæ magis, quam rei, cum ſim- plex feudum magis ſit ſeruitus rei, quam perſonæ. Perſona quidem in ſimplici feudo obligatur, ſed propter rem. Qua- proptet intelligitur vaſallus iurare fidem domino, quamaiu poſſidet rem feudalem. Cum autem dominus feuduiu ei abſ- tulit, nultum ei amplius obſequium præſtare cogitur. lib. 2.tit. 38 nec tamen propter reliquias priſtinæ fidei, debet dominũ offendere: quamuis à pręſtando obſequio liberetur. Nam hos accidit quod rei cohæreat: quare amplius ad obſeqnia com- pellendus non eſt, argumento l.cum fractuarius. 64. ff. de v- ſufr. reuera enim tenetur propter rem. Hæc eſt natura ſimpli. cis feudi ſed alia eſt natura ligij. 1
6 Homo ligius arctius ligatur, propter perſonam ſuam Principi, arque eo ĩpſo omnia lua obligat nemine prorſus ex- cepto. Tertia diuiſio feudi eſt. Feudumn aliud eſt regale, aliud non regale. Quprum mentio fit frequens in hoc tractatuz lib. 1. tit. 14.& lib. 2. iit. 34. de lege Corradi.
7 Beneficium regale eſt, vt ſatis apparet ex dicto tit. 3 4. de
quo quis à Rege inueſtitus eſt. Sed vt regale ſit, duo requitun- tur. Primum à principe inueſtiri oportet non cognoſcente ſu- periorem. Secundo oportet eſſe dignitatemm maiorein, veluti Marchiam, Ducatum, vel Comitatum. lib.. tit. 10. Inde fit, vt ſi quis fuerit inueſtitus à principe de prædio, quod nullam ha- bet digniratem, aut non ſit conceſſum cum poteſtate aliqua, vel imperio, non dicatur regale feudum, vt omnes feudſtæ affirmant. Exempli gratia, Poteſt quis inueſtiri de vno manſo: qui nullam dignitatem haber. lib. i. ticu. 4.§ i quis de manſo. Manlus ſiguiticat agrum, quem pat boum quotidie arare po- teſt. c. i. de cenſib. Hæc conſtitutio vna eſt ex capitibus Caro- li Magni ex concilio Wormacienſi, referturque inter capitu- laria Caroli Magni. Statuit enim, vt vnus manlus integei ma- neat eccleſiæ, ſi quid remaneat, id praſtatur ſenior bos. Ea- dem eſt formula loquendi in capitulo Caroli Magni, qua eſt in hoctractatu, quia fere eodem tempore ſunt ſcriptæ.
8 Quarta diuiſio, Feudum aliud eſt nobile, aliud gnobile.
Nobile eſt, quod dignitatem aliquam habet,& poliellorem
ſuum nobilitat, vel nobilem eſſe arguit. Sumitur hac ciſtin- ctio ex lib. z. tit. 10. Nec dubium eſt feuda maiorum dignua-
tum nobilia eſſe, vt Marchia, Comitatus, quarum inurſtitura
poſſeſſores nobilitantur. Princeps enim, qui rantam digpita- tem in eos confert, creditut eos nobilitare. De cæteris ftcudis, an nobilitent dubitatur, vt ſunt quæ non àprincipe, ſed à val- uaſoribus, aut capitaneis plebeis dantur. Vnde hic locus oſ- tendit, vaſallos quoſdam plebeios eſſe. Ego intelligo vaſallos, * feuda, nulla diguitate adiuncta, accipiunt, nobiles non eſ- e, nec feuda ipſa arguere nobilitatẽ Feudiſtæ omnes aſſerunt
feudum, quod dignitatem habert nobilitare: quod nõ puto ve-
rum, quia feudum non nobilitat, niſi accipiatur à principe. nmage gitur poteſt Baro, vel Comes in dando feudum nobilem efficere, cum nobilitare non ipſius, ſed ſolius ptinci- pis ſit? Vacatio muneris in alium transferri non poteſt, niſi qui ius eius à principe accepit. Cod. de his qui à priac'pe ius accep. Nobiles vacationem habent munerum, quam à ptinci- pe imperrarunt. Solius ergo prin cipis eſt nobiles facerc. Ve- rum intelligimus nobilitari poſſeſſor em feudi, quia d gnita- tem habet, ſi id à ptincipe acceperit. Vt ſi quis ũt factus Bas 5 vS

ju conſuetudines feud. 1²³²3
vel Comes à principe, velab eo, qui ius nobilitandi haber. Quitamen habent feudum antiquitus, facile creduntur no- biles, niſi contrarium appareat, quod indicant hæc verba, Ce- teri vero, qui ab antiquis temporibus bene,&«. Accidit vero ma- xime, vt qui cum dignitate feudum ab aatiquo poſſident, no- biles exiſtimentur iis in locis, vbi vectigalia& tributa non exiguntur. Sed apud nos facile dignoſcuntur nobiles ab aliis, propter continuas& nunquam intermiſlas tributorum ex- actiones. Quinta diuiſio: feudum aliud eſt nouum, aliud pa- ternum, aliud antiquum.
9 Nouum feudum eſt, cum quis omnium primo inue- ſtitur à principe, neque à parentibus deſcendit. Paternum vo- catur quod non tam à principe, quam ab auo, proauo,&c. ad nos deuoluitur. Parens enim hic dicitur, communis pavens noſtræ notionis. lib. ꝛ. tit. 11.& tit. o. Sed ſi hoc verum eſt, quomodo diſtinguemus feudum paternum ab antiquoꝛ Vul. Soita diſtinguunt, Paternum eſſe, quod quis à ſuperioribus & aſcendentibus acquiſi uit, vſque ad quartum gradum: Anti- duum, quod ex vltetioribus acquiſitum eſt. Ego puto aliter hæc diſcernenda efſe: Paternum dici, quod ex ſuperioribus quis acquiſiuit. Licet hoc etiam interdum antiquum dicatur, non tamen onmne paternum dicitur antiquum, ſed diſtingui- tur incer antiquum,& quod ſimpliciter paternum eſt. Hoc autem tempus, quod definitum non eſt certo iure, videtur
relinqui debere arbitrio iudicis. Exempli gratia, ſi quis no-
uam inueſtituram probare velit, aliter eam non poteſt proba- re, niſi per vaſallos Curiæ. Quod dicitur, Pares extranei non admittuntur, ſi quis probare velit cauſam acquiſitam fuiſſe à parente. Coutta vero in veteris beneficij probationem ad- mittunrtur, eriam extranei, cum tempus adeo longum eſt, vt non poffint commode reperiri, qui eius rei memoriam habe- ant. Tunc enim relinquitur arbitrio iudicis, vt iudicet feudum antiquum eſſe, Sic accipiendum eſt, quod de inueterata con- ſuetudiae dicitur. l. de quibus. ff. de legibus. Cum dicunt eam
eſſe decem annorum, quod ſtultum eſt, ideo relinquitur arbi- trio iudicis, quia definirum non eſt. Et ſic mihi videtur acci-
pienda vulgaris diſtinctio noui, antiqui,& paterni feudi. Feu- dum nouum à paterno diſcernitur in pleriſque locis, vt lib. z. tit.3. Vnum hic addendum eſt, ſi pater, vel quis ex aſcendenti- bus acquiſierit feudum,& repudiauerit in gratiam deſcen- dentium: non igitur putandum id nouum eſſe feudum, ſed pa- tennum manets. libro 2. titul. 14. Si vaſallus decrepitæ ætatis rogat principem, vt filios inueſtiat de feudo, quod ipſe hac mente tefurauit, non videbitur nouum feudum, quod pa- ter refurauit, nec illud ſucceſſione ad filios peruenire po- tuĩt. Tractatur quæſtio à feudiſtis DD. an feudũ nouum ſit᷑, an antiquum in hac ſpecie, ſi quis ſit inueſtitus in feudo, quod ne- mo ex aſcendentibus habuit, ſed inſtrumenro inueſtituræ ſcriptum ſit, vt poſſideat id vaſallus ex more& conſuetudine pPaterna, hic traditur feudum paternum ei iure antiquo& pa- terno poſſidendum. Quæſtio hæc eſt magni momenti pro- ptet ſuceeſſionem in feudo paterno, in quo ſuccedunt fratres agnati, vt dixi, in nono feudo frater fratri non ſuccedit, in an- tiquo etiam collaterales admittuntur. Variæ ſunt opiniones, at receptior eſt eorum ſententia, qui dicunt habendum elſle pro feudo antiquo, quamuis reueta ſit nouum. Sed hæc diſ- pPitatio alterius eſt loci.
De rebus, quæ poſſunt in feudum dari. C A. V.
Quce res in feudum dentur. Ardion cap. 24. 27.& ſeg. al- quot. Curi. q. 6õ. primæpart. Hannetonius lib. 1.c. 4. Et quid Sres alicuaꝛ Zaſius cap. 6. Epitom in vſus feud nuns. 18. Quid ſst feudum detamera,& cauena. Ardtãon c. 24. Zaß- us ibidem. Hannetonius lib. 4. c. z. 3 Vaſallus an feudum ſuum alieri in feudum relle concedat. Araicon c. i. Eranciſchi. Curtius in quartaparte. cauſſa 41.& vlima ex qua feudum amittitur. Hannetomius!ig. 3·Cap. 4. 4 Au res E ccle ſic non iritualis in feudum dari permiitti que at, Curtius in z. parle tractatus feudorum, J. I. Zuſfus a.. 4. Epit, in vſi feuderi.;. 4. Hanetomias c. 4. lib. ſub fiue
Nunquid in has ecit eonceſtonis, ſolennitas& cersmoni= neceſaria adhibeatur,& copi⸗ſe& docte Curtsu⸗ part. 2. tractatus feud. quaſt. ⁊. 1
G Quoruam atlu⸗s requirantur ad hoc, vtra cenſeatur in fea- dum dari ſolita: Franciſchi. Curtius in 2 part. ira ct. feud.;. 3.ð 4.
7 An res ectleſiæ ſpiritualas, Verbi gratia, decima in ſtudu dari poſſint. Ardicon c. 3 1. Curtiur in 2. part. 7. 8. Zaſtus c. 4. Epito.in vſus feud. Hannetouius lub. 1. c. 4.1 uri⸗ feudorum.
8 Decima in feudum dari ſolita, ac pleno iure ad eceleſiam re- uerſa: an rurſum poſſint homini laico in fendum conceai.
Curtius in 2. part. tratt. feud. q. 2. Zaſiur c. 4. 9. ſ. Epitom.in
Bſur feud. num. 1. Hannetonius lib. j. iurus feud. cap. 5.
1IN ſequenti quæſtione certum eſt eas res, quarum aliena-
L eſt interdicta, non poſſe in feudum dari. lib. z. titulo 3. vt ſunt res ſacræ. l. inter.§. rem ſacram. ds verb. oblig. Oportert etiam rem eſſe in patrimonio noſtro. Si enim permiſſa eſſet rei alienæ in feudum datio, id fieret in præiudicium veti do- mini: ſed is, cui conceditur, habet perſonam obligatam, in rem
vero nullum ius habet, cum ſit alienus. Adde, quod nec res o-
mnes, quæ ſunt in patrimonio noſtro, poſſunt in feudum cõ-
cedi;ſed tantum immobiles: quod ex deſinitione noſtra feudi perſpicitur,& plenius eſt expreſſum lib. 2 tit. 10. in fin. Non dicò quodres mobilis non poſſit dari pro fide, ſed aliud genus tum contractus exiſtet, quod proprium nomen non haber.
Preterea inter immobiles res quædam cõputantur, quæ tamẽ
immobiles non Iunt: vt annui reditus. Solert huius Lneedee
conſeruandæ gratia, textus adduci in Clementina, exiui..
cumque annui reditus. De verb. ſᷣgnif. quod& expreſſum eſt
in luſtin. Nouella, De non alienan. velpermutandis. Panes ciuiles inter tes immobiles numerantur. l. fin. 9. vlti. De iute dotium. C. l. iubemus. 2. C. de ſacroſanct. eccleſ.
2 Et ſi quis nullum prædium concedat, ſed tantum fun- dum quempiam, dicetur beneficiam, ſeu feudum nouum de Camera. Cameram vocat locum, in quo pecuniæ principis re- condantur:& in quo vinum, framentum,& alia annonare- ponitur, cauena eſt. Baldus& Andreas de lſernia. Principes conſtituunt annuum reditum ſumen dum de Camera, aut certam quantitarem vini, olei. Vnde hodie videmus multa huiuſmodi feuda in prætoriis: quæ non ſunt res ſoli, ſed tramen pro immebilibus habentur, ptopter fructus. Cœpimus tra- ctare de rebus, quæ in feudum dari poſſunt, velcontra. Se- quuntur iam quædam quæſtiones, ad eam rem pertinentes.
3 In primis quæritur, an feudum à vaſallo poſſit in feu- dum alrteri dari, id eſt, ſubfeudari. Mouet quæſtionem, quod alienatio feudi vaſallo hoc iure Longobardico eſt prohibita⸗ lib. z. tit. †. De prohibita feudi alienatione. Dicendum ta- men eſt hanc ſubfeudatione m, ſi bona fide fiat, valere. Per- mittitut enim hæc ibidem.§. callidis.§. illud. At vetat pretium.
inueſtituræ accipere eos, qui feudum vendere volunt, vt in=
fra latius de alienatione feudi diſpurabimus..
4 Deinde controuertitur, an res eccleſiaſticæ in feudum dari poſſint? Et certum eſt rerum eccleſiaſticarum alienario- nem prohibitam eſſe. Auchent. de alienandis& permutand. cap. nulli. Dereb. eccleſ. non alienand. Ego hac de re ſcripſi
c. 9. lib. 7. de beneſicciis. Niſi certis ex cauſis, idque ex cauſa co-
gnita. c. ſine exceptione. 1 a. q. z. cap. dudum. de rebus ecclef. lib. 6. lolemnibuſque adhibitis. Sed quantum ad propoſi- tam quæſtionem attinet, communis eſt fententia rem eccle- ſiaſticam in feudum dari poſſe. c. 2. de feudis, in decretal bus. c. vt ſuper. de reb. eccleſ. non alienandis. Nam ecclefæ qual- dam habent res proprias, ita vt plenum dominium, ac pro- prietas penes eccleſias ſit: vt quæ dicuntur de menſa Epiſco- pi. Cle. de epiſc. poteſtate. Aliæ ſunt res quæ dantur in Em- phyteuſim vel feudum: vbi eccleſia verum retinèt domini-=
dum. d. c.z.& cap. vt ſupra. Idque ſatis videtur expreſſum c. 1. huius tractatus. Si antiqwitui conſuetado ebrum,&c. quæ ver- ba diligentet notanda ſunt. j At quæres, num ſolemnitas, de qua dixi in hacinfeu- datione, ſit neceſſaria? Vulgo colligtur ex cap. 2. de feudis, in 4
—
*
————ÿ——————— 4 ——— 2——.— 3 —— 8 e— ee— 8 1 8*— —. 2 9 5— * 1 2 8—— 1 8 1 L 1 4 5 4 . 8 8 4 3 8 32* 4 8. 2—“ 1*. 4 2 8 8.—* “—„.
1
———

2
1124 Franc. Duareni Comment.
verbis, Si videris expedire. non requiri hanc ſole nnĩtatem, ſed tantum, vt inſpiciat Epiſcopus, an expediat illas Tes alienati. Probatur& ipſorum ſententia: quod in his non ſir noua in- feudatio, ſed quaſi executio veteris infeudationis: cum enim
res primum infeudatæ ſint, interueniente iuris canonicl 10-
lennitate: videntur non de nouo in feudum dari, ſed executio potius veteris infeudationis. Decretum eccleſiæ duo de ea in- feudatione continet, vt res infeudetur,& vt huic in feudũ de- tur: ſicut de arbitri præcepto duplici diximus inl. Cellas. De arbitris. Primum, vt res infeudetur,& in eo ſolennitas eſt ad- hibita, cum res reuertitut ad Eccleſiam,& alij darur in feu-
dum. Præterea argumentum ſumitur efficaciſſimum ex c.2.
per quam inueſtitura. vbi quætitur, an minor poffit quem in- ueſtire,& diſtinguitur vetus feudum à nouo: in veteri polle minorem inueſtire aliquem de eo, in nouo non item. Quia non habet legitimam rerum ſuarum adminiſtrationem. Glofſa hanc adtert rationem, quia non alienat, ſed maiorum ſuorum facta confirmat. Ergo idem hic dicendum, res eccle- ſiæ in feudum dari poſſę: ſiantea ſolitæ ſint in fendum dari, ſub hac tamen exceptione, niſi aliqua iuſta cauſa ſit, quæ im- pediat infeudationem: forte quia non expedire videatur Epi- ſcopo. d. c. 2. de feudis. Confert enim in meram voluntatem Epiſcopi, ſed ita, vt arbitrium interim ceſſet, multumque in- tereſt, an in arbitrium conferatur, an in meram voluntatem. l. ſi ſfic. ff.de leg. 1. Exempli gratia, pone feudum ſterile con- cedi, vt cultius reddatur opera vaſalli& induſtria, reuertitut ad eccleſiam, tunc quoniam locuples eſt forte eccleſia,& fa- cile ſoluendo, ideo expedit eccleſiæ tetinere feudum,& non alteri dare in feudum. Expendenda ſunt ergo diligenter ver- ba: Si videris expedire.
6 Exprædictis quæſtio naſcitur, quomodo ſtatuendum ſit, rem in feudum dari ſolitam eccleſiaſticam: an ſufficiat ſemel aut bis rem datam in feudum,& quantum temporis ſpatium neceſſarium ſit, vt res dicatur in Audunyarr ſolita? Duæ in- ueniuntur opiniones in gloſla, lib. 1. cap. i. ſi velnon extet me- moria, vel per triginta annos retro ſolita fuerit in feudum da-
ri. De tempore, vt eſt ſpatium centum annorum, non dubita-
tur, quod hominis memoriam excedit, rem ſolitam eſſe. cap. ſuper. de verb. ſignif. Sed de breuiore temporis ſpatio quæri- tur. Alij decem requirunt, alij quatuor annos. Ego vero puto hocrelinquendum iudicis arbitrio. Si tantum ſpatium ſit,vt appareat totius eccleſiæ conſenſu iudicatum eſle, vt res in fen-
dum darecur, iudicabimus& nos eo caſu rem ſolitam eſſe in-
feudari. In dubio autem 40. anni mihi ſufficere videntur, quia eo tempore præſcribuntur res Eccleſiæ. c. de quarra. &c. ad aures. de præicript. Authent. Exactis. C. de ſacroſanct. Ecclet. b
7 Nunc de bonis eccleſiæ ſpiritualibus quæritut, na mpe de decimis. Dicunt Laicos non polſe acquirere decimas. c. ad hæc. cap. quamuis. de decrmis,& proditumn in concilie Late- ranenſi, ne illæ decimæ Laicis alienarentur. c. prohibemus. de decimis. Si hoc verum eſt, non poſſunr decimæ in feudum Laicis dari. Verum hoc quomodo fiat docuimus lib. 7. De be- neliciis. Laicos præſertim nobiles, qui decimas illas poſſident, hunc ſolum titulum habere, ſed eas ante concilium Latera- nenſe acquiſiuiſſe, quo earum conceſſio inhibita eſt, neque Concilium Lateranenſe adimere voluiſſe poſſidentibus iam decimas, ſed tantum ad futura pertiners. Et quoniam difficile eſt hunc titulum probare, igitur hodie receptum eſt, vt Laici eas obtineant, modo poſſeſſionem immemoriatam, id eſt, centum annorum probent,& iure feudi ſe cognouiſſe ab ec- cleſia,& ſe recognouiſſe eccleſiã earum decimarum nomine. Atque hic in Gallia dantur& venduntur, ſicut aliæ res laicæ, & cognitio de iis iudiciis eſt Regij m⸗ giſtratus, non eccleſia-
ſtici. Quoties enim iudex eccleſiaſticusvult cognoſcere, ap-
pellatur ab eo. De his decimis infeudatis duplex reſtat quæ- ſtio, vna an nobilis, qui eas decimas haber, poſſit eas alteri in feudum dare an vendere. Pone in Gallia, vbi feuda non tan- tum ſubfeudari, ſed& vendi poſſunt: nobilem qui decimas habet infeudatas ab ecdeſia, alteri velle in feudum dare, id eſt ſubfeudare, quæritur, anliceat? Obſtare videtur conſtitutio Concilij Lateranenſis, c. prohibemus. de dec. cap. cum apo- ſtolica. De his, quæ fiun: à maiori parte capituli. In qua non ſunt ademptæ quidem decimæ laicis, qui eas poſſidebant, ſed
interdictum eſt, ne eas in poſterum acquirerent. Deinde& prohibitum eſt, ne Laici tenentes decimas, in alios laicos eas transferrent. Magna hic opinionum eſt varietas,& Zakus multum hælitat, dicens, Non licere quidem propter cap. pro- hibemus. ſed fieritamen ſolere in Germania. At ego puto ni- hil obſtare illud cap. quo minus laicus, qui cas decimas habet infeudatas, eos poſſit donare, vendere& in feudum laicis da- re. Quam ſentẽciam& Molinæus vir eruditus tuetur. Quam- uis enim Concilium alienationem in laicis prohibeat, nihilo- minus tamen conſeruatur conſuerudo, quæ eſt vt feuda poſ- ſint ſubfeudari, vel alienari, vt in Gallia. Ergo ante Conciliã, quandoldecimæ in feudum daræ ſunt, data eſt etiam poteſtas ſubinfeudandi velalienandi. Quod ius quæſitum laicis Pon- tifex non potuit adimere. 1
8 Altera quæſtio eſt, ſi decimæ, quæ ſolitæ ſunt infeudari, ad eccleſiam reuertantur, an poſſint denuo infeudari? Pona- mus exemplum de decima in feudum dara, ante Concilinm Lateranenife. Poſtea reuerſa ad eccleſiats, quæritur an poit alicui laico in feudum dari? Aliqui putant non poſſe, quaſi ad ſaam propriam naturam redierit. Apud nos caret res dubita-
tione, propter Ludouici 4. conſtitutionem, qua habetur pro
mere ſpirituali, cum reuertitur ad eccleſiam. Atque ideo von poteſt laico dari in feudum. Verum hic notandum, cum quæ- ritur de reuerſa decima, ſpectandum eſſe num vere reueria ſit, id eſt, translata ſit iterum in eccleſiam ſimplieiter, fine o- nere feudi. Vt habeo decimam ab eccleſia in feudum, quam dono ſimpliciter eccleſiæ: tunc reuerſa eſſe dicetur adeccleſi-
am, nec poterit in feudum dari, tanquam mere ſpiritualis 9— 2
iuxta c. prohibemus. Sed ſi habeam decimam in feudum ante Concilium Lateranenſe: quam eccleſiæ do in feudum: non dicetur omne ius reuerſum ad eccleſiam, nam qui rem dat in feudum, iuſtum dominium retinet,& vtile transfert. Ergo nequic hoc caſu res reuerſa dici ad eccleſiam. Quod diligen- ter nota, cum propter cap. prohibetaus.& conſtitutiouem quintam Ludouici: tum quodiuris ſingularis ſit, quod non explicant feudiſtec.
De his, quæ in feudum dare, velaccipere poſlunt.
CA p. VI.
—
ac primum de clericus, nunquid hi feudum dare poſſint. Ar- a'zon Sum. in vſus feud. c. 8.& 9. 2 Komanus Pantifex an ex poteſtaris ſuæ plenitudine, cuiuſuis cleſia ras in feudum conferre queat. Curt. part. z. tralt. feud aαν⁵. 11. 12. 3 An beneficiarij prædii sollatar vſitatam ecolsſis conſaetudi- uem in inueſtitura ſeruare debeat. Curt part z.tracl fend. *αι⁹ο. 6. Zaſius cap.. Epito. in vſus feud. num. 60. Han- netoniius leb. I. iuris feud. c. dä. 3 4 Num ſolus,& ſine capituli aſſenſione Epiſcopus eccleſiarum übi ſubiectarum res in feudum concedat.(urt part. ⁊. iratt. Feud. 7 2. Zaßius c.. Epitom. in vſusfeud. num. 47. Han- netonius lab. I.iuru feud. c. ſ.
5 Epiſcopus an rem eccleſiaſticam non extraneis tantum: ſed agnaius quoque,& cognatis ſuis in feudum largiatur. Curt. part. z. trat᷑t. feud. q. 7. Hannei. lib. i. iuris feud. c. ſ.
6 Epiſcopus an propriaſua bona, qua allodia vocantur, in feu- dum etiam de nouo concedendi liberam poteſtatem habeat. Ardion c. 8. Sum. in vſus feud.
7 De laicus& profanis hominibò, an beneficia militaria& feu-
da rette conferant. Ardicon Sum. in vſius feud. c. 10. Curt- part. 2. tract feud. 7. i. de feudis laicorum. Zaſiui c. 5. Epit. in vſuus feu. num. z. Hannetonius lib. i. iuris feud c.. initio.
8 Quia ſit Dux, quid Marchio, itemq Comes quid ſit. Curt.
part. z.tract. fæud. q.. de feudu laicorum. Zaſius c. 5. Epi-
tom num. 6.7. 8. 9.10. Hanneton. ibid.
An quiuis paterfamilias bona ſua patrimonialia, quibus nul-
la ineit dignitas in feudum de nouo dandi facultatem ha-
beat. Curt.part. 2. Jract. feud. q. 4. de feud. laicor. Zaſius&. F. Eoito. in vſus feud num. 31. Hannet. ibid.
Io Minor vigintiq uinq, annis, itemq, furioſus& mente captun,
au poſſit inueſtitura facere ac feudi alicui tribuere. Ardiv. Sum.
De qualitate perſonarum pradia genefisiaria concedentium:

(* 4 d. VI
Uurr un ruuu imtunc n aanuu nuuns en 1⁸ fa4... S9. 3 ! mrtrat runfs ua 7 ndu asert zuu. T. 4 ℳ 1. 14.„ rusnlur „ aaeurishea „11= Pranfa
In conſuetudiner feud.
Jum, in vſaus feud. cap. 1 2. Curt. part. z. Tract feu. quæſt. 1. 8 Zaßſius cap. ſ. Epitom. in vſus feudorum, numero 36 38. Hanneteniutibsdem.„.„.— II Femina benefiriariam prædium, et militare ben ficiam, nun- cuid dare& concedere valeat. Ardizon Sum. in vſus feud. cap. 1I. Curt. part. ꝛ tratt. feud. q. 4:de feudu lauc. Zaſius 4p. ſ. Fpto. in vſus feud. num. 33. Hanneton, ibid. Tin 12 Quenanm tustoris, quæ euratorus, 7u ſit procuratoris In: neſtiendo feudog, concedendo potéſtas. Zaſius cap..Epito. in vſus feudorum, num. 40. 8 41 Hanneton. ibid. 13 Da perſona feudum recipientus qualitate: An cuiuis homini spaxο‿τννάν επτναμαο acceptio indiſeriminatim data ac per- 2 a. Ardadon Sum. in vſur feud. cap. ⁊ 3. Gulielmus Han- neton. lib. i.(uris feud. cap. ſ. 1 74 Seruuſue& filiusfamilias beneſicium militare feudumq, re- ætprant. Ardi on ibid. Zaßius eodem cap. num. 6 3. Hanue- rtonids ibidem. 1 An fœmina beneficiarij pradij ſit gapax. Curt, part. I. tract. feu. J. 8& part. 3. eiuſdem iract. membr. I. Zaſius ibad. nu. 63. Hanneron. d.lib. I. 1urus feud. cap.. b 16 Minor natu ⁊ ſ. annis, nunquid feudum acquirat. Zaſiur. d. c.. Epitom. in vſus feud. num. 6 6. Hanneton. ibid. 17 An plebeius,& obſcuro loco natus ad feudum admittatur:& num admillus nobilitetur. Zaßius&& Hannet. ibikd.
18 Deo conſécrati, quos clericos dicimurs, an militaria beneficia ac†uirant. Curtius 2z. mem é. 3. part. tract. feudorum. Zaſi- ur cäp. Epitom-in vſusfeudorum, num. Ji. Hannston:. lib 1. ur ſeud. cCap. ſ.
ldendum primo loco de perſonis eccleſiaſticis, ordinem Vuens noſtri auctoris, cap. 1. libt..
1 Dieit, omnes qui habent adminiſtrationem rerum ec- cleſiaſticarum, in feudum dare poſle. Decanus in quibuſdam eccleſiis dicitur Abbas. De Papa Romano nihil hic dicitur, vel quodde eo non dubitatur, yel quod his verbis continetur.
2 Eſt enim Pontifex Romanus Epilcopus Romanus:& dicitur poſſe infeudare non tantum bona Romanæ eccleliæ, ſed etiam cuiuſuis alterius: quia Vniuerſitatis Epiſcopus vo- catur, conſtitutione Cuncta per mundum. q. 4 3. Hicadden- dum, quodab Vrbano eſt conſtitutum, lib. i. titul. 6. ne bona Eeclefiæ alieneatur. Alienare vero eſt etiam in feudum dare, vt ſupra expoſui.
3 Qupd dicitur res eccleſiæ ſolitas in feudum dari poſſe, animaduectendum eſt in hac infeudatione ſeruandam efle feudi, de quo quæritur, conſuerudinem. Vt cum dicitur Epi-
ſcopum infeudare poſſe res, quæ ſolitæ ſunt infeudari: intel- ligendum eſt, modo non recedatur à conſuctudineillius fca- di. Exempli gratia, feudum conſueuit dari maſculis. Epiſco⸗ pus igitur non poteſt dare fœmiais, lib. 2. tit. 34. Quamuis e- nim, inquit, permittitur Epilcopo feudum dare: tamen con- fuetudo feudi ſeruari debet. b t 4 Anrequ rarur conſenlus capituli, quæritur? De ſolen- nitatibus ſatis dictum eſt, non requiri. Sedan ſolus Epiſcopus poſſit infeudare?& videtur ſine capitulo ſolus infeudare poſ- 9. lib.. tit. 26.§. in clerico, ſi res ſolitæ ſint infeudari. Magna eſtquæſtio.
f Deinde alia quæſtio fequitur an poſſit dare cognatis ſus& amicis: quæ ex eo oritu„quod certum eſt luſtiniani Nouella, Dealienatione& emphyteuſi, vetari, ne ab œco- nomo dentur res eccleſiaſticæ in feudum cognatis, quod
feaudis suitandæ cauſa conſtitutum eſt: ne in perſonas parum Idoncas tes ecclefiaſticæ transferantur. 81 hoc de emphy- teufi conſtitutum eſt, quæ ſimilis eſt feudo: cur idem de in- feudatione non conſticuemus? Et quod reſpondetur ad au- theuticam, loquiibi de œconomo, non epiſcopo, parum mo? uet Nam cum Epiſcopi de certo officio ſuo ‚quod eſt con- cionari& docere, œconamias habeant, curamque domeſti-
catum rerum, cur non de epiſcopo idem dicemus, quod de Tconomo? quapropter melius reſpondetur, nos hic loqui de rebus, quæ ſolitæ ſunt in feudum dari. Iúſtinianus vero de emphyte uſi, quæ non poteſt in feudum dari. Addenda eſt quædam XCeprio. Si Epiſcopus tempore introitus ſui in do- miaico quid anenerit, non poteſt id dare in fendum. lib.2. tit. 2 5. Dominica vero ſunt„ quæ differunt à feudis,& hæc
— 11
5
1125
quæ dicuntur bona de menſa, dominica ſunt. Alia ſunt feu- da, quæ non ſunt in dominico Epiſcopi: attamen inter omnes feudiſtas conuenit, Epiſcopum dare in feudum poſſe et-
iam quæ inuenit in dominaico, tempore ſui introitus,& a⸗ iunt quod hic dicitur„fingulare tantum eſſe in epiſcopo Me- 6 Ad hac quid de Epiſcoporum propriis bonis dicen= dum putas? Certum eſt hoc non pertinere ad bona corum Propria, ſedtantum ad bona eccleſiæ, lib. 2. rit. 31. cum diſtin- Suit inueſtituram à clerico factam de bonis propriis ab can quæ de honis eccleſiæ iſt. 7. H. ctenus de perſonis eccleſiaſticis, nunc de laicis vi. dendum. Er in primis Dax, Marchio, Comes, feudum le- gitime dant, lib. 1. titul. i.& lib. 2r titu. 10.& Barenes, ſiue Ca- Pitanei. De Imperatore vel Rege, in ſuo regno non dubi⸗- tatur, quin fenda dare poſſint. lib. ucitul. 7.& 14.&c lib. z.titul. 34. quamuis hona coronæ alie naxe nequeant. cap. intellecto, de iureiur. An minimi valuaſores poſſint dare feudum, vi- dete lib. r. titul.. Auctor dicit, ſi minores valuaſores dederint in feudum, non iudicari iure feudi: quod ideo viſum eſt, neres in infinitum abiret. Addit duas exceptiones:& re- fert in lb.i. titul.7. opinionem quorundam, qui idem in mi- noribus valuaſoribus dicendum, quod in maioribus exiſti- mauerunt.“ 8 Videndum obiter, qui ſint Duces, Marchiones,& Co- mites. Marchiam ait eſſe, quod iuxta mare ſit poſita. Veri⸗- us tamen eſt, à limine dictam eſſe. Duces enim limitanei præficiehantur regendis prouinciis, vt eſt apud Lampri- dium in Seuero: necaliena eſt lingua noſtra ab hoc etymo⸗ Marches Germani vocant Martigraffen. Comites dicuntur à Comitaru principis, erantque coafiliarij principis. Ba- rones inferiores, ſunt Comites, dicunturque Gapitanei ſimpliciter, vt Bald. exiſtimat cum reliquis, in cap. tanda- menta. de elect. Vicecomes eſt officium temporarium- qni- buſdam in locis, vt in Normandia. Tales erant olim Co- mites& Barones. Dabantur enim iis ciuitates tegendæ titu- lo Ducis, Marchionis: eratque tenot albi arbitrio principis, qui eas dederat, conſcriptus. Poſtea vero dabantur eis pro- uinciæ adminiſtrandæ- ita vt adminiſtratio fruenda etiam hæredibus concederetur, Fuerunr equidem nomina hae quondam officij ac dignitatis, non patrimonij: cuius ex- empla eſt inuenire mulra apud Marcellum.& idem in Gel⸗= lia obſeruabatur, donec Hugo ea officia hæreditaria fecir. Alibi ĩtem dicitur c. verum. quando Reges prouincias Co- mitibus ſuis regendas concedunt plerumque adminiſtrario- ni deberi hos titulos honoris cauſa, ſicut fit hodie in no- mine conſiliarij: quod ſæpe datur aliquibus honoriser g0, quorum conſilio tamen nunquam vruntur. Quzre Macchio & Gomes dicuntur Regis capitanei: quod veſut capitapo- tiora finttotius regni. Qus ſunt inferiores, vt Barones, fim- pliciter Capitanei nominantur. li. 1. c. 7. li. 2. c. 11.& 34. Hi Anes poſſunt dare in feudum,& vlrerius non porrigitur illa acultas,
2 Tractari ſolet quæſtio difficilis: an quiuis paterfamili- as habens prædium allodium nulla cum dignitate, illud in feudum dare poſſit? Conuenit fere inter omues feudiſtas, ignobilem qui nullius dignitatis feudum habet, poſſe id eriam ruſtico in feudum dare: quia rerum ſuarum adminiſtratio- nem, quam habet, cenſetur in feudum dare poſſe, lib. 2. tit. 3. Contraria opinio mihi videtur probe bilior. Nam inc. 3 ne- gatiue quidem ait, Qui uon habet rerum ſuarum adminsſtra- tionem infeudum dare nequit, at non ctõra. Mouet me quodde Marchionibus, Comitibus,& perſonis dignitate præditis lo- quatur auctor li. 1. c. 1. quando de dando meminit inon quod omnibus indiſcriminatim liceat in feudum dare allodia. Ne- que verum apparet, quod dicunt caput 1. corre tum per c.. lib. I. de a Se ds⸗uude quod vaſallos habere, res in feudſ dare, aliquid dignitatis habeat. Quia vaſallos qui habet, iuriſ- dictionem in eos exercet. c. imperialem. lib. ꝛ. tit. ſ5. de pro- hib. feu. alienat. per Erederi. Quxæ dignitas non videtur tu⸗ ſtico homini conuenire,& ignobili. Sed cur dicimus mini⸗ mo valuaſori licere feudum ſuum, quod accepit, infeudare, non intelligitur quod ei liceat allodium ſuum in feudam dare,& vaſallos ſibi ſubie ctos conſtituere. Verum hae inte
—— 4 2
——.„—— A.—„— 8 ———y—————— ͦ—— 8—
——— 5 4“ 2* 4
— 4 4 4. 4* 8 2 4 4&4 5 3. .— *.
1
S
—

——
—
—Yxÿj,j']ͤͤ
4 4 4 1
—
— 5
1126 b Franc. Duareni Comment.
ſequenda eſt cuiuſque loci conſuetudo. Hactenus de perſo- nis, quæ propter ætatem& iudicium habent bonorum ſuo- rum adminiſtrationem.
10 Nanc de minore z ⁰. annis quæritur, an poſſit in feuda-
re. Non poteſt de nouo beneſicio quem inueſtire, neque in quemquam alienare res ſuas, de veteri autem poreſt. Quia non videtur alienare, qui veterem alienationem renouat. arg. L.§. aquæductus. ff. de aqua eot.& æſt. nec hæredi debet de- negari licet à Principe ſit impetratum. Pupillus autem non poteſt ſe obligare, quamuis conditionem ſuam meliorem fa- cere poſſit. Igitur pupillus non poteſt quemquam inueſtir c. vt ſe liberet obligatione, qua tenebatur in feudo antiquo va- ſalli hæredibus& agnatis. arg.tit. de auctor. tut. in Inſt. lib. 1. vt & in feudo nouo. Idem dicendum eſt de minore, curarorem habente, quia tunc pupillo comparatur. l. ſi curatorem. C. de in integ. reſt. Et cum hac exceptione intelligenda erunt, quæ dicuntur lib. 2. tit. 3. Iddem de furioſo,& aliis ſtatuendum eſt, qui non habent rerum ſuarum adminiſtrationem. l. is cui. ff. de act.& obligat. 1 De fœmina quæritur, an poſſit feudum dare? Reſpon- detur quod poſſit. d. titul.3. 5. fœminam. lib. 2. Qui autem in
feudum dat, habet iuriſdictionem Iib. i.tit.i 5.§. 1.& lib. 2. tit.
46. Ergo fœmina poteſt habere iuriſdictionem cumtamen iure ciuili Romanorum ab omnibus ciuilibus muneribus re- moueatur. l. fœminæ. de reg. iur. l. eum prætor. ff. de iudic. Sed inueterata conſuetudo retinenda eſt: donec per contrariam conſuetùudinem tollatur. Dixerit aliquis, fœmina non eſt ca- pax feudi: quomodo ergo poteſt dare quod non habet? Re- ſpondeo, fœminam poſſe habere feudum ſucceſſione: ſi hoc expreſſum ſit in inueſtitura. Si taceatur, in hoc non ſuccedet. Mulier etiam poteſt prædium ſuum, vel allodium infeudate. Recte igitur dubitatum eſt de ruſtico, non de fœmina nobil: hucpertinet tic.7. lib...
12 Queritur de tutore& curatore,& procuratore, lib. 2. titul. 3. Etſi ſpecialem habet adminiſtrationem procurator,
non dubiro quin pofſit infeudare: ſin habet generalem, diſ-
tinguendum erit, an nouum ſit feudum, an vetus:& ſi vetus, dare non prohiberur: quia illud veterem infeudationem magis eſt renouare, quam infeudare. Nouum dare non po- teſt, quia id alienare eſt: ille vero non alienationem ‚ſed admi- niſtrationem habet. l. magis.§. pater. ff. de rebus eorum, qui ſub tutela. A T e Sz93
13 Diximus de his, qui feudum dare poſſunt, nunc de his, qui poſſunt accipere: vtrumque locumtit. 3. lib. 2. comple- ctitur:& regula generalis ex eodem loco colligitur: Cui- que licere feudum accipere, niſi nominatim ei prohibea- tur. Penſonam, inquit, iuueſtituram accipientis, non diſtingui- mus à minimus: hoc adiecit, quia ante dixerat muleum reterre, an maior ſir, an minor is, qui nueſtit aliquem. Dixi, niſi no- minatim ei prohibeatur-quod ſunt qui prohibentur feuda ac- cipere. W 14 At quæritur num ſeruus paſſit accipere fendum, de quo nominatim loquitur dictus tit. 3. lib. ⁊2. Et quemadmodum ſeruus omnes res iure ciuili poteſt domino acquirere: ſic& inueſtitus feudum domino quæret. Nec dubium eſt, quin idem de filiofamilias dicendumæquia vterque in poteſtate eſt. Addendatamen exceprio, Niſi ignorantia prætendatur. Si e- pim per ignorantiam ſeruum inueſtierit, quem falſo putauir liberum eſſe, non valebit inueſtitura. e b 15 Fœmina hoc iure non prohibetur feudum accipere: quamuis non ſuccedat in feudum: niſi d nominatim exprel- ſum ſit in inueſtitura. lib. i. tit. 8.§.vlt. hinc dicitur, feudum a- liud eſſe maſculinum, aliud fomininum.ʒ
16 Queſtio etiam eſt de minore: ſed dicemus miaoriac- quiri, ſicut& maiori, iuxta iam traditas regulas: Mhilrefert quis ſit, cuifeudum acquiritur. Notandum tamen eſt, exigi fi- delitatem à minore. lib. 2. tit. 26.§. ſi minori. Hoc eſt, qued ait, dari tolerantiam, donec factus fuerit maior: qua ætate fi- delitatis iuſiurandum poteſt exigi. Qud dicitar de minore, idem intelligendum eſt de furioſo, aliiſque perſonis, in quibus eadem eſt ratio.
17 Alia quæſtio de plebeiis& ruſticis eſt, an poſſit feudum accipere: de hac re ſupra annotauimus in quarta feudorum diuiſione. Ignobili quoque feudum dari poſſe auctor ſcribir,
lib. z. cap. 10. quaſi certum ſit plebeio feudum cõcedi: ſed quo- niam dubitatur an plebeius maneret, an efficeretur nobilis: ideo vocat id ipſum in quæſtionem. Dixi quædam feuda ple- beium nobilitare, qualia funt à Principe conceſſa, Marchia Comitatus,&c. Qui ab alis accipiunt, ideo non nobilitantur: quia hi ius nobilitandi non habent: ſed ſolus princeps, velis cui princeps eam poteſtatem conceſſit. Sequenda tamen erit in his conſuetudo cuiuſque loci: quia in Auibwldlem prouioci- is feuda nobilia non niſi nobilibus acquiri poſſunt. 18 Qurritur præterea, an monachus aut clericus, poſſint feudum accipere: Quæſtio hæc eſt iuris controuerſi,& in hoc tractatu paſſim hæ infeudationes improbantut; ranquam ca-
nonibus eccleſiaſticis contrariæ. Locos pra cipuos obſeruaußʒ
veluti cum de milite vaſallo dicitur. lib. 2. ticu. 2 1. ſeudum ei .„.* 3
duabus de cauſis auferri,& quod miles factus ſit Chriſt;&
quod non poſſit capax eſſe officij huius. Cum vetant Cano-
nes, ſecularia negotia gerere clericos. Alio in Iocol b. 2. tit. 30.
dicit eandem eſſe rationem in femina& in monacho. Quam- uĩs diſtinctio quædam ſit, vt docui alibi, lib. 2. it. 36. vbi refere opiniones duas, quarum poſterior auctori videtur potior tu- iſſe; non quod Obertus& Gerhardus huias libri fuerist au- ctores, vt hic locus oſtendit. Idem aſſeritur non ex opinions
aliorum, ſed ipſius text. lib. z. tit. 26. quo loco nihil poteſt de
apertius. In Decretalibus vero Pontificis hæ infeudatignes permiſſæ inueniuntur, corruptis moribus eccleſiaſticis, cc- rupta iam diſciplina eccleſiaſtica. cap. cæterum. de iudic. c. ex tranſmiſſa. de foro compet. Dicitur enim clericum, qui feu
dum habet, de eo non litigare coram eccleſiaſtico iudice; ſec
„ 8&
2
coram domino, à quo feudum accepit. Receptum eſt aucem, vt ſeruitium præſterur per ſubſtitmum. Et hoc iure vtimur contra veteres canones, contra hoc ipſum ius Longobardi- cum. Hactenus de perſonis. b b
Quibus modis feudum acquiratur: ac pri- mum de inueſtitura.
Car. vII.
1 Quot, quibuſqus modus feudum con ſtituatur. Ardiz on, lib. in vſuu feud. cap. 36. Curtius part. 2. tract. feud. quaſt. 4 de Nudis laitorum. Zaſius cap. G. Epitom. in vſus feud. num. l. & 2. Hannetonius lib. I. iuris feud. cap. ⁷.
Quid ſit inueſtitura, quibuſque ceremoniis ẽ ſolennibut ea ipſaperagatur& conſtet. Ardigon Sum. in vſus feud. c. 42. Curt.& Zaſius,& Hanneton. ibid. b b
3 An vaſalli vnius& eiuſdem domini, qui pares dicuntur, ad Hblennia inueſtituræ neceſſario adhibeantur;&s quid ſita- las ellé deſierint? Ardizon lib in vſus feud. cap. 41. 3 Curtius,
Zaſius& Hannetonius ibidem.
6 Anu per inueſtiturã impropriã& verbalé, ſine iraditione rei
8 K 1 ☛ 8 2. S S 3 N 3 * 8 8 G B 8
2 luramentum fidelitatis quando præſtandumz& num veram
rei poſſeſſtonem antecedat. Curt part. 2. tract feud. quaſt. 3.
in mate. inueſtituræ. Zaſus cap. 6 Epito. in vſus feud. num. 6. Hanneto' lib. I. iuris feud. cap..
1e Si non vna ſed plures ſint inueſtituræ, quæ harum ſeruanda s
ſequenda. Araidon Sum. in vſus feudorum. quaſt.. circa mater. inueſtituræ. Zaſtus cap. 6. Epito. in vſus feudorum, nun. 23. Hannteonius ibid.
1 VWaun medis acquiritur. Sed præcipui hi ſunt, Inueſti- tura, longa poſſeſſio,& ſucceſſio. De quibus omnibus ſingulatim

& ia. ‿ un 20, Huuen Au. b Ma u&& ευπ m⁷⁸⁷ un
In conſustud feudorum.
ſingulatim dicemus. In primis inueſtitura peculiarem habet ſignificationem. n
2 Inueſtire ſiquidem hic eſt inducere in poſſeſſionem, libro 2. titu. ⁊1. cap. ex ote. quæ funt à maiore parte capituli. Quod fit vſitatis cæremoniis, quibus vtitur dominus in transferendo feudo in eum, quem vaſallum ſuum cupit ef- fici. Aliquando haſta, annulus,& gladius adhibetur. Verba ſolennia hæcſunt: Ego hac haſta te inueſtio,&c. Apud nos hu- iuſmodi inueſtitura fit à principe, cum Epiſcopatus aliquis, aliorum iure obnoxius confertur Archiepiſcopo: ea inue- ſtitura fit per traditionem libri: de quo genere ſcripfi quæ- dam lib.3. de benefic.& adduxi Canones,& loca ex annali- bus noſtris: in quibus fit mentio eius inueſtituræ. Differt
...* 8„ inueſtitura à poſſeſſione, vt dicetur: differt etiam à contra-
ctu, qui inter vaſallum& dominum initur. Contractus enim prior eſt, deinde ſequitur inueſtitura: poſtea miſſio in poſ- ſeſſionem. Et quamuis differat à contractu, tamen interdum pro ipſo contractu accipitur: quia vtrunque ſimul plerunque fieri loler. Ideo retinendum ſemper eſt, quod dixi, venorem inueſtituræ inipiciendum: eiſi plures ſint inueſticuræ, an- tiquior prior eſt habenda: niſi pacto ſit aliquid naturæ feudi detractum.
3 Addendum eſt& teſtes quoque adhibendos eſfe, vel pares Curiæ, id eſt, conuaſallos eiuſdem Domini: interdum extraneos volunt ſecundum diſtinctionem traditam, adhi- beri teſtes: ſ forte dominus alios vaſallos non habet. Cu- riam vocamus illum dominum, à quo accepimus prædium vel feudum. Pares curiæ dicuntur vaſalli eiuſdem domini, non quod pares ſunt domino, ſed quod pares ſunt inter ſe, reſpectu eius curiæ. Eadem ratione Pares Franciæ appel- lantur: quod non pares ſint Principi: ſed quia pares inter fe. GConfiderandum igitur, ſi alios habet vaſallos, adhiben- di ſunt non tantum ad probationem, ſed etiam ad ſabſtan- tiam inueſtituræ lib. 2. titul. 32. Quod eſt mirum. Eius autem quod ſoli pares ſint in inſtrumento inueſtiruræ neceſſarii, ratio eſt, lib. 2. tit. 8.§. idcirco. ne quid excogitetur ab extra- neis falſitatis in perniciem domini: quæ ſuſpicio in paribus ceſſat. Addenda eſt exceptio libri. tit. 2 6. de infeudato- ne cleticorum: quæ clandeſtina plerunque eſt. Receptum eſt igitur quoſcunque teſtes adhiberi poſſe etiam ex:rane- os, in clericorum inueſtitura. Hinc quæſtio naſcitur libro 2.
titul. 19. An pares, qui fuerunt, ſed iam deſierunt eſſe pa-
res, ad teſtimonium adhibendi ſunt, lite inter dominum & vaſallum coorta: an potius remouendi, quod iam non ſint pares? Et ait ſufficere tempore inueſtituræ eos faiſ- ſe pares curiæ. Rationem ſubiungit: quia ab initio teſtes iuſtos adhibuit,& ſi poſtea æquales eſſe deſierint, nihil pecca- uit vaſallus.
4 Item quæritur, quem effectum habeat talis inueſtitu- ra? Veilis eſt hæc inueſtitura, quamuis ad poſſeſſionem ni- hil conferat, vt dixi, quia feudum ea conſtituitur. libro pri- mo, titul. 25. Igitur ad transferendum ius feudi opus eſt hac inueſtirura: nec aliter illud dominium tranſit: etiamſi do- mino iubente quis prædij poſſeſſionem teneat nomine feu-
di, non poterit tamen ea ratione feudi dominium conſequi:
quia eſt contractus. Igitur ad ſabſtantiam feudi pertinet in- ueſtitura.
7. Obiicitur locus contrarius, lib. z. tit. 3 3. quod dicitur, ſi quis poſſedit feudum domino iubente, haberi illam poſſeſ- ſionem proinueſtitura. Ego illa duo capita ita ſolitus ſum explicare: quaſi generi per ſpeciem derogetur. In contra- rio non ait ſimpliciter, haberi pro inueſtitura, accedente iuſ- ſu domini: ſed tunc, cum dominus iuſſerit poſſidere coram paribus curiæ. Hoc præcipuum eſt, quod diximus deadhi- bendis paribus curiæ in ſolennitatibus inueſtituræ. Quare patum diſtat ab inueſtitura: quia tantum deſideratur, vt tradat illi haſtam, vel annulum. Sedin cap. 2 5. non ait, coram pParibus curiæ iuſſum eſſe poſſidere: verum iis inſciis ſimplici iuſſu tenuiſſe.
56 Porro quemadmodum iſtud dominium vtile in hac ſeei„line apprehenſione transfertur, hoc ſingulare eſt,
icut alia multain feudis. Simile eſt in iure ciuili. ſ. cum hæ- redes.de acquir. poſſeſſ. ff. Quodlicet traditione rerum do-
minia acquirantur: ltraditionibus. Cod. de Pactis. tamen re-
rum hæreditariarum dominia acquiruntur hæredi: quam- uis corporaliter cas non apprehenderir. Ergo transfertur dominium, retenta poſſeſſione. libro 2. titul. 7. Quiainueſti- tus de feudo ſolenni ritu, nondum feudi poſſeſſor eſt: nee poteſt petere adhuc à domino, vt ſe in vacuam, id eſt, Anemi- ne hucuſque occupatam poſleſſionem mittat:& ſi in feudum
poſſeſſi præſtare cogatur dominus fructus omnes,& id quod
intereſt. b
7 Vnde quæritur, ſi pœniteat dominum poſt inueſtitu- ram, antequam poſſeſſionem transferat, vtrum liberetut præſtando id quod intereſtelib. z. titul. 26.§. fi facta. Auctor reſpondet, non hberari præſtatione eius, quod intereſt:& compellendum tradere poſſeſſionem, quod ſingulare eſt. Nam aliàs, qui promittit, ſoluendo intereſſe, liberatur. l. ſti- pulationes non diuiduntur. ff. deverbor. oblig. Vt qui pro- mittit tradere, vel ædificare domum, præſtando quod in- tereſt liberatur, cum hic videamus dominum cogi ad traden- dum. Hic quidam conantur Barto. diſtinctionem tueri de venditore, qui habet rei tradendæ facultatem. Nam huam uis alioqui venditor ad traditionem tantum teneatur, ſ. 1. ff. de act. empt. tamen dicitur cogi poſſe ad tradendum, ſi habet tra- dendi facultatem. Sed quid de traditione ſentiendum ſit, alio in loco docui. 1
8 lgitur hæc ipſa inueſtitura à contractu d ffert, cum lo- quimur de feudo tranferendo,& à poſſeſſone. Quiahæe ſeries eſt,& ordo. Primo contractus, deinde inueſtitura, po⸗- ſtea fidelitas, tandem miſſio in vacuam poſſeſſionem. Di- ctum eſt hactenus per inueſtituram non transferri poſſeſſio- nem, ſed tantum dominium. Præterea non liberari domi- num inueſtitura facta, præſtando id quod intereſt: ſed ptæci- ſe tradere cogendum poſſeſſionem. Hoc eſt intelligendum de noui feudi inueſtitura, cum dominus ipſe adhuc poſſidet: non yero de veteri. Nam quando ſemper in poſleſſione fuit vaſallus, nõ quæricur tunc de transferenda poſſeſſione, quam habet. Debet poſt, poſtquam ſemel eſt translata poſſeſſio, ſemper manere in poſſeſſione.
9 Norandum eſt fidelitatem debere antecedere hanc poſſeſſionis translationem lib. 2. tit. 7. Quate inueſtitura præcedit, fidelitas ſequitur, deinceps fidelitatem traditio ſeu poſſeſſio. lib.ꝛ2. titu. 4.& ſequent. Forma fidelitatis iuris natu- ralis traditur, lib.. tit. ſ. 6.& 7. Hic ſuccurrit quæſtio, quam ſupra attigimus.
10 De pluribus inueſtituris feudi antiqui, cui potius ſtan- dum ſit? vt quidam inueſtitur de feudo: interpoſita ſunt pacta, quibus eſt nonnihil mutatum de natura feudi. Hie repugnantia vides feuda, quæritur, quæ habeantur potiora? Dicendum erit, veteris inueſtituræ& primæ maximam ha- bendam eſſe rationem, quæ dicitur radix omnium aliarum. Sic intelligendum eſt quod dixi formam tenoremque in- ueſtituræ eſſe ſemper inſpiciendam: etiamſi quid conira naturam feudi inueſtitura contineat. Pono exempli cauſa, primam inueſtituram non tantum ad maſculos, ſed ad fœ- minas quoque pertinere: quamuis maſculi tantum ſucce- dant, tamen receſſum iam ab ea feudi natura eſt. Deinde in ſequenti inueſtitura cautum fuit, vt maſculi tantum ſuc- cedant,& ſic ex fœmineo feudo maſculinum fiat. Orta eſt inter maſculos& fœminas controuerſia de fuccedendo.
Reſpondendum eſt inueſtituræ primæ tenorem eſſe ſe⸗
quendum, Sic ſentit gloſſ. libro 2. titul. 14. Primæ enim inue- ſtituræ non poteſt ſequens nocere, gleſ. lib. z. titul. 49. cum per pactum quodlibet, ius hoc quæſitum perimi nequeatz niſi plane quis refutet feudum, ſpe noui conſequendidu- ctus. Nam tunc nouum feudum quæſitum, ad agnatum qui refutauit, pertinebit; non requiſitum ad eum quinonre- futauit; quod ſingulare eſt,& obſeruatione digniſimum. Et confirmari poteſt iure ciuili.l. ſi vnus.§. ſi autem omnia. ff. de pact. Per primam inueſtituram ius quæſitum certis perſonis non poſle illis pacto adimi; vt præteream quod dicitur libro primo, capit. 8. fi in inueſtitura appareat feu- dum ad maſculos pertinere,& dominus in teſtamento ordinauit, vt fœminis deferatur, non poſſe ius aliis quæ- ſitum, hac conſtitutione defuncti murari. Ergo idem di- cemus de poſteriore inueſtiura, quod de domini vltima voluntate; quia eadem eſt ratio. Tenendum eſt igitur quod
1127
*
*
— 8
8
—
“—1 . 4

11²28 b diximus, ſi plures ſint inueſtituræ, primam ſequendam, tan- qaam radicem aliarun.
Delonga poſſeſsione.
CXr. VIII.— 1. Qua ſit longa poſſeſſio in hac doctrina feud.& num præſcri-
ptione beneficium acquiratur. Ardion Sum. in vſus fend. cap. ĩ2. Hannetonius lib. 2. iurts feud. cap. i.—
2. Quot quibuſq; rebus praſoriptio conſtet ac pexficiatur. MT= Aion S Hauneton. 6i. 3. Quid ſitin fundis beneficialibu⸗ ab eceleſia 2 repub. acce- ptis: quanto tempore praſcribantur. laco. Irdigon,& Gu-
liel. Hanneton. ibidens. 4 4. Si inweſtitio teſtibus probari nequeat: vtriiuraméntum ĩt
dbsferendum: vaſallo ne an domino.
F. An contraius domini vaſallus longo tempore præſcribat, er
dlo⁵v. Guliel. Hanneton. d.ſ. ⁊. iuris feud. cap..ä. 6. Beneficium praſcriptione acquiſitum, an Veri feudi proprie accepti vim naturamque præ ſe ferat.
1 Ongam poſſeſſionem hic triginta annorum dicimus: li L iure ciuii lopga poſſeſſio dicatur vigintiaut decem
annorum. l. vlt. C. de præſcript. long. temp. Quia lingulare
eſt hocius in feudo, vt quamuis nõ hi quis inueſtitus- nihilo-
minus tamen præſcriptioni locus ſit,& tanto eriam tempore
iure ciuilirolluntur actiones.l.omnes. C. de præſcrip. triginta
annorum. 5 2 Notandum duo neceſſaria eſſe. Primo vt poſſederit per ttiginta annos: deinde vt poſſederit tanquam feudum. Veluti cumnullum ius haberem, ramen ſpatio trigiuta annorum vſus ſuin eo fundo tanquam feudo, præſtans ſeruitium tan- quamn vaſallus, quamuis poſtea probari poſſit; nunquam in feudum conceſſum, ramen preſcriptione ſe tueri poteſt. Idem ex parte domini dicendum, ſecundum omnes DD. licet id hic non ſit expreſſum, quia eadem ratio eſt. Vr ſi quis nibil iuris habens in feudo, eo vtatur triginta annis, vſurpans dire ctum dominium& ſeruitia, tanquam dominus in feudum conceſ ſiflet, dicemus hoc ſpatio directum dominium acquiri. 3 Solet quæri an idem dicatur, ſi quis præſcripſerit contra Eccleſiam?& omnes exiſtimant eccleſiam eſſe excipiendam: quod his verbis generalibus non videatur eccleſia compie-
hendi, licet de ea ſpecialiter nihil cautum ſit. Sane proprium
eccleſiæ eſt, res eius non præſcribi: niſi quadragintaan nis. Authent. exactio. C. de ſacroſanct. eccleſ. capit. 4. de præſcri- ptio. Quod dictum eſt de eccleſia, locum habet etiam in Re- publica, ſecundum omnium ſententiam. l.vltim. C de ſacro-
ſanct. eccleſ. l. cum notiſſimi. C. de præſcript. triginta anno- rum. Cum hacitaque exceptione huius cap. z6. verba ſunt in- telligenda. Nec obitart huic ſententiæ, quod dicitur, de tem- pore triginta annorum, quia ibi dis itur ſufficere tempus vnius anni, vt vaſallo iuſiurandum deferatur. b 4 Ercum non fint teſtes, qui fidem facere poſſint factæ in- ueſtituræ: quæritur vtri deferendum ſit iuſiurandum, domi- no, an vaſallo: Et late diſputant in eo capite. Si vnius anni ſpa- tio pofſfedit, deferendum ei eſt iufiurandum: neque ramen acquiret poſſeſſionem feudi vnius anni ſpatio. Sed iuſiuran- dum deferri ei poteſt ex iſta cauſa. Obſtare videtur libri 2. ti- tul. 40.§. primus, titul.§. verſic. nos autem. cum d'citur do- minum reuòcare poſſe alienationes: nulla præſcriptione ob- ſtante. Solent quidem illa verba intelligi de præſcriptione de- cem vel vigipti annorum,& ſictriginta quoque annorum præſcriptionem obſtare. Mihi probabilius videtur, de omni præſcriptione intelligendũ, quaſi hoc ſpeciale ſit inalienatia- ne feudorũ. Quæ enim ita alienantur contra mores feudorũ.
reuocari poterunt, nulla exceptione obſtante. Porro aliud eſt,
ſi quis triginta annis poſſederit feudum titulo feudi, non tan- quam alienatum ſii. 8
7 RKurſum ex his alia quæſtio naſcitur: An vaſallus longo tempore præſcribere poſſit, contra domini ius: quod alioquin dominus habet,& contra: Velurti, feudum habet vaſallus non liberũ, ſed fidei obnoxium: quæritur, num poſſit ipſi libertatẽ parere ab obſequij præſctiptionem? Ildem de domino quæri-
tur: vterque enim alteri obligatur: vt dominus non habet ple-
Franc. Duareni
50.—
num ius, an poſſit, quod iuris ei deeſt, præſcribere,& plenum
dominium acquirere? Quæſtio hæc huius loci non eſt, ſed
eam alias tractabimus: infra, de eo, quod vaſallus non deber,
&c. Apud nos conſuetudinis eſt, vt præſcribatur.
6 Poſtremo nota, feudum præſcriptione quæſitum, ha- bere naturam veri& ordinarij feudi. Bald. in l. liberti. C. de
operis libert. Quod ab omnibus celebratur: quamuis in aliis plerunque recedatur pactis ab ordinaria natura feudi. Si autem non accedat pactum, ſemper natura feudi retine- tur, vt in præſcriptione. Itaque ſecundum propriam natu- ram feudi debet haberi: ac ſi fimpliciter in feudum datum eſ.
ſet: in quo nec fœminæ, nec collaterales luccedunt, quemad-
modum hoc feudum præſcriprione quæſitum, veram ac ge- nuinam naturam feudi retinet. b
De ſucceſsione feudi. C A y. 1X.
1 Quotuplex ordo illorum heminum quibus ſuceſſio& hære- . ditas ab inteſtato Romanis legibus data ac permiſſa.(aius
J.i ff. de gradibus aſfinita. lib. 38. tit. II. Alciatus lib. 4. σα badoreν cap. 4..
2 Daſcendentium, eorumque naturalium& legitimorum, quæ ſuccedendi ratio, atque obiter quid ſit in capita, quidin
ſtirpes ſuccedere. Capita ſingulæ perſonæ intelliguntur, vn-
Ae in capita, idem valet, quod ſingulatim, qua ſignifica. tioue Liuius in capita cõferre dixit, lib. ⁊. Ab vrbe condit.
Srirpes vero ſunt initia,& originis authores.
3 Deſcendentium ſucceſſio quouſq; legum authoritate porriga- tur,&& num graduum diſparitas, ſucce ſionis diuerſuatem in deſcendentibus afferat.
4 Naturalibus tantum, non etiam legitimis& ciuilibus, quo
modo inteſtata hæreditas ſucceſſiog, dæferatur. ff. Aa Se-
natuſc. Tertul. Ovficia. lib. 3 8.u. 18.
An ſucceſſio aliqua detur iis, qui non ex permiſſo quidem ilo,
ſed damnato vetitoq, legibus concubitu naſcuntur.
6 Quid in adoptiuis? Olpꝛanus l. I. S. vli. ff. de ſuis& legit. he-
red. tit. 17. lib. 38 i dem l. poſt conſanguineοs§. parus. ſf. eod.
7 Aſcendetium ab inteſtato ſuccedenutù, quæ ſit ure ciuili ap-
probata ratio. ſf. de ſuis& legitimis hæred.& Luſlit. de ha- redit. quæ ab inieſt.
8 Num illi, quiſuperioris ordinis ſunt, eos omnes, qua ex tranſ-
uerſo, fius a latere iunguntur, a ſiscceſſione excludant,& qua ſit eu hac re veterisuris emendatio?
9 Qui ſun ex latere, ideoque collaterales nominantur, quando
aa iuteltatam ſucceſſionem vacentur.
10 Quid de fratrum vita defunctorum filiii, qui patruelus dici-
iurs Araidon Sum. in vſus feud. cap. 137. Curtius part. 3. trattatus feudor. memb. 3. de mutua trauſuerſalium ſue- ceᷣſione. Zaſius part. 8. Epitom. in vſuss feudorum. 20. Han-
netonius lib. zuuris feudorum, cap. 6. onis ſentenliam, cuius hic meminit, ſuperioribus annis Carolus V. Im perat. danſtitutione ſua renouauit.
11 Et fratribus,& fratrum filus omnino deficientibus, quibus
haredutas ab inteſtato ciuili iure competat.
12 An feuda beneficiag, Longobardorum iure per ſucceſſionem
acquirantur. Ardiden Sum. in vſus fendorum cap. 13.& cap. 137. Curtiuspar. 3 tractatusfeudorum. ſtatim in initio.
Zaſzus parte d. Epitom. in vſus feud. num. I. Hannetonius
hAb. z iuru feudorum, ap. 2. b 13 In quibus fundorum beueficialium generibus ſucceſſio ab in- reſtato locum habeat. Ardixon Sum. in vſus feud. cap. 1 37.
Hanneto. lib. 2. iur. feud. cap..ä.
14 Marchuæ& Ducatus feudum, an propriis beneficiis,& qus
ipſz rei, nõ perſonæ cohiærent, adnumerentur. Ardidon ibid.
15 Audiendi ſenſu,& loquendi facultate carens, an ad beneficij
ſucceſſionem admittatur. Ardion ibid. Curtiuspart. z. tratt. feud. memb. i. Zaſius parrt. 8. Epit. in vſus feud. num.
68. Hanneton lib. 2. iurus feud. cap. z.
16 Quid de clericis& Monachis, nunquid hi ad militaria
Senficia ab inteſtato vocenturi Ardicon um. in vſus feud.
cap. 9 7.& cap. 1 37. Curt. part. z. iract feud. q. 10. Quem- admodum in feudo maſculi deſcendentes ſuccedant. Han-
ueton. ibidl. 17 An
³
4 8 8 4
——
öͤſſſ

———
—
ᷣ
E—
ee aedan 1 4 11215 e .Ie. GO enas 3... K Aas er 4 zunn ai 24aaA Sne nS fas un nuit duun,ua — n f. 4 α☚ 1bas leu 44νu. d n νννρuα dns an, um. εν uπενε,4panſſas alurruens amendun r— rm. ran 24, nutun famm e en. ur ndch hnn
In conſuetud. feudorimn. 11 29
17 An faminarum in ſueceſſione beneficii aliqua ratio babea- tur. Ardizon Sum. in vſus feud. c. 138 Curtius part.3 tra-
fatus feud. in principio. Zaſius part. d. Spitom an vſus feud. n. 36. Hannetonius lib. 2. iuris feud. c.]‧ 4.4. rS Vera accurataq, ratio, cur fæminaru jilii ad pra dia benefi= cialia non admittantur. 19 Mobile& iluſtre exemplum de filiis feminarum, an in be- neficia ſuccedaut.
Vlta hic fingularia reperiuntur, quæ vt melius in te li- M gantur, ſammatim dicendum erit de ſuccedendi abin- teſtaco ratione iure Romano; Deinde quid ſingalare ſit in- feudi ſucceſſione, apparebit. lure Romano triplex eſt ordo ſuccedendi, deſcenden-
tium, aſcendentium, tertius eſt collateraliũ agnatorum& co-
guatorum. Deſcendẽtium potior eſt cauſa poſt aſcendeniium
mox collateralium. Deſcendentes vocamus filios, nepotes, pronepotes.
2 Hiſuccedunt omnes in hæreditate defuncti cuiuſcunꝗq; ſimt gradus omnibus alijs excluſis. Nouell. de hæred quæ ab inteſta. Non dicimus filium excludere nepotem, ſi quis de- cedat filio& nepote relicto, ſed omnes ſimul ſucceduat: licet non eodem modo. Succedere non in capita, id eſt, noa diuidi hæreditatem in ſingula capita, vr quot ſint per- ſonæ, tot ſint partes, verum in ſtirpes. Exempli cauſa, decel-
ſit quis auus, filio& duobus nepotibus ex altero filio teiictis,
hæreditas non dinidetur in tres partes, ſed in duas: quia nepo- tes ſuccedunt ia ſtirpes, id eſt, locum patris,& tantum pũt, quantum eorum pater fuiſſet acceprturus, ſi ſuperuixiſſet.§. cum Rilius. Inſt. de hæred.. quæ ab inteſt.& vlt. eod.
3 Qux deſcendentium ſuccedendi ratio non ſolũ ſe exten- dir ad tertium gradumvt quidam putarunt)ſed in infinitum: nec refert an pati gradu an diſpari lint, qui ſuccedũtin ſtirpes. De gradu inæqualt iam exemplum recicauimus. Ac qui pari gradu ſunt, omnes quoque repræſentant locum patris.§. cum filii. Inſtit. de hæred. quæ ab inteſta. leg. 2. Codic. de ſais& le- giti. hæred. Quidam deceſſit nullis filiis rehctis ſeæd nepotibus ex filiis, ex vno filio vnum nepotem habet, ex altero duos, hi quamuis æualigradu ſint: tamen vnus ille nepos tantum conſequetur, quantum alii duo, propter ius repræſentationis.
Hec autem ſuut intelligenda de filiis naturalibus& ciulibus
4 Nam qui exiaſtis nuptiis ſuſcepti non ſunt; qyuiqne ex concubinatu naſcuatur, ihi quomodo(uccedant quæritur? H filii ſi legitimi ſint facti, nihil differunt àlegitimis,& natu- ralibus. toto titulo, Qu bus modis naturales effic. leg:t.§.re- liqui.§. adaptio& quious. Inſtitn. de hæred. quæ abinteſta. Sim legitimati non fuerint,& adhuc extent aln legitimi, cum iis nõ ſaccedũt; ſed al:i debent viri boni arbitratu tantũ. i le- S'timi nõ extent, laſtinianus vult eos ex hæceditate duis vn- cias conſequiʒita vt mater partem vnciarum accipiat. Quan- tum ad ſucceſſiionem matris atcinet, filii luccedunt naturales tantum, perinde ac ſi eſſent legitimi.§. nouiſſime. Inſt. de Senatuſconſult. Orficiano, excepto calu, ſi mater ſit illuſtris extentq; legitimi, tunc non ſuccedit naturalis tantum, alias admittuntur.Quia in mulieribus illuſtribus caſtitatis obſer- uatio pręcipuum debitum eſt.l.Si quailluſtris. C. ad Senatuſ. Orficia. Vulgo quæſiti, id eſt, ex merertcie nati poſſuat ma- tri ſuccedere. d.§. nouiſſime. De patre fruſtra diſputatur, quẽ demonſtrare nequeunt. l. vulgo. De ſtatn hom. 8
Ex damnato concubĩtu procreatorum tam eſt odioſa c6- ditio, vt ne alimenta eis præbeantur. Authen. 74.in fin. verſ. eos enim. Etſi pontiſicum ius præcipiat hos ali. c. cum habe- ret. De eo, qui duxit in matrimonium. Hodie omnes extra marrimonium ſuſcepti tales ſunt; quo iure vtimur, quia o⸗ mnis concubinatus nune probibitus eſt, ideoque cum de na- turalibus tantum liberis qnæritur, idem reſ pondendũ, quod
eſt conſtirutum iure ciuili de his, qui ex inceſtis nuptiis ſunt procreati.
6 Adoptiui ſuccedunt patri, vt diſtinximus alias, De hæ. redit. quæ ab inteſtato de fer. in Inſt.& l. cum in adoptiuis. C de adoption. Nunc de aſcendentibus Iuſtinianus tradit.
7 Eos Iacceder: vt quiique eſt proximit, Aurhen. it 8.§ ſi igitur. Inſtit. de hæredit. quæ ab inteſtato. Licet in primo otdine deſcendentium non reſpiciamus cuius gtadus ſint; ta- men hic proximiores tantum ad hæreditatemn vocantut. Igi⸗ tur pater, mater defuncti excludunt auum proauuin;& a- lios remotiores. Quando eiuſdem iunt gradus; tunc omni⸗ bus adſucceſſionem vocatis, læréditas diſpartietur hon in capita. ſed in linéas; ita vt partem dimidiam capiant; qui ex linea paterha ſunt, dimidiam qui ex materna. Vt ſi auus pater⸗ nus tantum ſit,& auus maternus;,& auia materna, ille con- ſequitur dimidium hiæreditatis, vr hi.
8 Ab his aſcendentibus omnes collaterales excludunturz præter fratres germanos, non autem conſanguinèos, aut v- terinos, veluti ſi defunctus Habeat parentes,& fratrem ger- manam, ex iis frater in ſucceſſione dimidiam partem ac- quirit cum patre& matre, excudique haud quaquam poteſtꝭ Corrigitur ergo hac conſtitutione ius Codicis. l. in ſucceſſio- ne. Cod. de legi. hæred. Quod excludit ab aſcendentibus fratres: Quæritur de fratrum: filiis, quos luſtinianus admit- tic ſim al cum parentibus defuacti ad hærêditarem. dict. Au then.§. ſi cum. Verba conſtitutionis ſatis indicant, luſtinian voluts ins antiquum emendare, nec hic idem iudicanduaa eſt de onſtirutidnibus huius libri, ꝙ de reſcripeis principum, quæ ſunt in Codice. Nam ſiæe tametſi diuerſorum ſint prin- cipum, habenda ſunt tamen quaſi luſtiniani eſſent, cum eo- demtempore omnia in Codicem redegerit, exceptis iis con- ſtitucionibus, quæ poſtremo inſertæ ſunt Codici. Sed nullum librum conſcripſir, in quem ſimul congeſſichas conſtitu- Hones. Ideo ſequenda eſt regula, priores conſtituriones reahendas ad poſteciores.l. non eſt. cum legibus ſeq.ff.dele- bus.. 1
9 Delicientibus tam deſ-endentibus, qnam aſcendenti- bus, vocantur qui ſunt ex latere, ia primis frarres germani detuncti, ac fratrum filti, quam us ſint remotiore gradu, noa ramen excluduntar à fratribus, tanquam in propinquiori gra⸗ daexiſtentibus, ſed ſuccedunt pariter in ſtirpes, non in capi- ta. Vt ſi duo ſint fratres; vnus ſuperſtes, alter obierit, reli- ctis duobus tribusve filiis, omnes iſti filii ex fratre non plus exhereditate conſequentur, quam patruus eorum, diuide- turqʒ h ereditas in duas tanium partes.. 10 Miior eſt q æſtio, ſi defunctus non relinquat duos fra- tres, ſæd frarrũ filios patig adu, in ſuccedãtan capita, aninſtir- pes? Ssmper ego probaui Azais ſententiam, eos ſuccedere in capita, non uus ſtirpes, idque iure antiquo eſt expreſſum. l 2.§.hæreditas. ff. de ſuis& legit. hæredibus. i,i. ſi pars hæred. perat. Cui in iure nouo nihil reperitur contrarium, propter quod correctum dici debeat,& Græcus interpres Theophi- lus, De legit. agnatorum ſucceſl.§. in hæc. Iaſtitut. hanc opi- nionem ſecutus eſt. Nam tunc in ſtirpes ſucceſſio fit, quan- do fratrum ſilii cum patruo volunt ſuccedere. Uia is eſt Proximiore gradu, hi vero patrueles in pari gradu. Vnde apparet diffecentia inter primum, ſecundam,& tertium or- dinem. In primo ordine deſcendentium diximus ſemper ſucceſſionem fieriin ſtirpes, non in capita, ſiue fratrum
lii cum patruo ſao admittantur, ſiue fratrum filii ex v- traque parte ſint, ideſt, defuncti nepotes, ſiue paris ſint
gra dus ſiue imparis.§. cum filius. Inſtitut. de hęrdit. quæ ab inteſtato. Sed quando ſuccedunt cum patruo ſuo in linea tranſuerſa, tunc diftinguendum eſt, cum quæritur, an in ca-
pita, an in ſtripes ſuccedant. Si enim diſpari gradu ſint, ſuc-
ceſſio fit in ſtirpes, non in capita. Sin pari, ſucceſſio erit in capita. Deficientibus germanis fratribus, conſanguinei,& vterini admittuntur, quotum tum eſt par conditio,& eorum filii non minus admittuntur, quam in germanis fratribus di- ximus fieri. Non autem germani fratres, verum filii eorum excludunt conſanguineos,& vterinos, ex quibus manife- ſtum fit, omnes cognatos,& patruos,& auunculos, à fra- tt dus& eorum filiis excludi, Authen. poſt frarres. C. de le- git.hæred. quod eſt notandum. 8 II Quid ſi deficiant fratres,& fratrum filii, qui ad hæredi- tatem aumittentur? dicendum proximiotes admirti agna- tos,& cognatos indifferenter, ſublata videlicet omni dif- ferentia. dict. Authen.§. ſi vero. Si plures ſiat eiuſdem gradus inter eos diuidetur hæreditas non in ſtirpes, ſed in capita, nec CCC

3o Franc. Duareni bmmient.
fili venient in locum patris. In hac tota deſcendentium, a-
ſcendentium ‚& collateralium cognatorum vel agnato- rum, maſculorum& fœminarum ſucceffione, nulla eſt dif- ferentia, licet iure antiquo diſcernebantur, nee quieqaam refert hodie, ſiat ne emancipati, an in Pan poteſtate. Hæc ſummatim attigi, quæ continentur laſtiniani conſtitutione & faciunt ad cognitionem ſucceſſionis in feudis. De ratione ſuccedendi in feudo, nunc dicendam. b
12 Ert notandum moribus receptum eſſe, vr ſucceſſione nobis feudum acquiratur, ſicut inueſtitura. lib. 2 tit. 11. cum antiquitus feuda temporaria eſſent. l.. tit. ivr etiam in Gallia, ſed vtrobique aliud poſtea ſtarutum eſt. Quod autem de
feudo per ſusceſſionem acquiſito diximus, mtelligendum
eſt de feudo proprio. Nam quædam non transferuntur ad hæredes vtfeudum
Guardiæ,& Caſtaldiæ,& ſoldata. lib. 2. tit.1. Quanquã pro-
Prie feudum non ſit, tamen quia conuenit in acquiſitione feudi, perſonals eſſe beneficium, ideo tunc non tranſit ad hæredes,& nihilominus recte proprium feudum dicitur,& hoc conuenite poteſt, vt in annuis reditibus conſiſtat pro- prium feudum. In dubio credimus reale eſſe beneficium, nam quilibet præſumitur voluiſſe caueti hæredibus ſuis. l. ſi pacta.
de probat. ff. Hinc nata eſt diſtinctio vulgaris feudi in per- ſonale,& reale. Perſonale quod cum perſona extinguitur. De quo diximus in feudorum diſtributione. Cum ergo feudum aliud reale, aliud perſonale ſit, cur author n definirione feu- dihæredum mentionem fecit? libro 2. tit. 23. in fi. Dixi ſupra rectum feudum definiri ab authore;& reſpexiſſe eum ad l quod frequentius accidit: ego larius definiui, vt complectar etiam quoduis feudum temporarium.
14 Duͤbitatur de feudo Marchiæ& Ducatus, an adhæredes
tranſeanr? Videntur perſonalia, libro 1. tit.¼ 4. in princ.& Regalia dicto tit. 14.& lib. ⁊. id eſt à principe conceſſa bene- ficia: quod non deceret Principem ea, quæ regni ſunt, ſepa- rare à Repub. vel ab Imperio, id quod Bald. ait. Alii hanc ra- tionem improbant quod ſcilicet de poteſtate principis diſpu- tare ſacrilegium ſit. l. z. C. de crim. ſacrileg. Mihi videtur hoc eo dictum, quia hæc nomina olim erant officii, ſcuadmini- ſtrationis temporariæ,& quod capite ſuperiore ait, moribus
receptum eſſe, vt ad hæredes tranſeant, libro i. tit. 3. in fin.
innuere videtur, conſuetudioe contraria ius illud vetus mu- ratum eſſe. Alm dicunt verbum(vſurpatum) ibi in malam partem accipi, pro abuſu. Vulgo enim vſurparionem abu- ſum dicimus:& ideo eſſe ſequendum rationabilem vlum, vt ait author. Sed quia nouum non eſt aliquid conſuetudine recipi cõtra tenorem rarionis, idcirco hæc rario mouere nos non debet. Er de quo dubitatur, confirmatum videtur per Fredericum. Imp. lib. z. tit. ĩ 5. S. præterea. cum ait Marchis Se Ducatum inter hæredes non diuidi. Oſtendit itaque digni- tates huiuſmodi ad hæredes tranfire. De his quæ nõ tranſeũt diximus: videamus modo de his, quæ tranſeunt. Porro habs- 85 in primis ratio perſonarum, quianon admitruntur ad ſuèceſſionem in beneſicio, ſicut in patrimonio. Sed ſpectari oportet an poſſint, veldebeant officio fungi, Ppropter quod beneficium datur. lib. 2. tit. 36.&=zx. 15 Hinc quæſtio eſt de ſurdo, muto,& monacho, libr. 2 tit. 36. An mutus, velalius imperfectus feudum retineat? Authorrefert tantum opiniones quorundam, exiſtimãtium feudum paternum eos retinere, ſed alii putant non retine-
re, eo quod obſequium præſtare non poſſint. Qnid hic igitur
definiendum ſit quærat aliquis. Sequendum dico, quodalio Hco libri primi, tit. 6. apertius exprimitur, non retinere feu- dum: ſed ſi inops ſit tantum eirelinqui debet, vt ſi ſuſtinere poſſit. Nam quod dicitur alium ſubſtitui poſſe,& debere in eo, quod principi eſt præſtãdum, id à ratione alienum eſt. l. ſ quis ex corpore. C. de murilegulis. Quia ſi velint liberari à munere quod Principi præſtandũ eſt, iſtud ex trium phali ab- ſolutione veniat oportet, id eſt, vtliberentur data veniaà principe: præhabita etiam in ſede Prætoria diligenti exami- natione, num ſubſtituti ſint idonei. Et de hoc quidem inter omnes conuenit. quamuis apud nos vfitatum ſit, mutos ac ſurdos retinerefeudum,& per ſubſtitutum præſtare obſe- quia.““
16 Clericos&e monachos olim aſtucpto habitu religionis perdere feuda non eft dubium. lib. 2. tit. 30. quamuis iure Pontificio aliud receptum ſit, vt dixi.
17. Quxritur ad hæv an fœminæ ad ſucceſſiones feudiad.
mittantur? Nõ diſtingui maſculos ac fœminas iure Authen-
ticorum plus quam manifeſtum eſt? ſed hic ſi Fälsr⸗ eſt vt fœminæ non ſuccedant in feudis. lib. 1. tit. 1.§. hoc autem. Nec tantum fœminæ remouentur, ſed& maſculinati ex fas minis. lIb. 2. titul. 11. Ratio colligitur ex dicto titul. 30. lib. 2. vbi confert clericum in eo plane cum muliere: quod vide. licet non ſit capax officiorum, quæ ad obſequia feudorũ per. tinent: nec ſint idoneæ ad militandum. l. cum Prætor. ff. de iudiciis.
18 At dices quæ eſt ratio ‚vtexcludantur fœminarum filij cum ſint idonei ad ſeruitutem præſtãdam, quæ à vaſallo ex- igitur,& docueris mulieres ideo excludi, quod idoneæ non 4 nt ad militandum? Glofſa reſpondet cit. 1. lib. I. pro ratione voluntatem eſſe. Sed alia rario videtur probabilior, quia mi- hi quidpiam concedi, quod auctori meo non licuit, iuris ra- tio non permittit. l. quod ipſis. l. in omnibus.§. non debeo. ff.de reg.iuris.
19 Hacratione aliquando confultus ex factoreſpondi Gu- lieimum Comitem de Naſlau,& filium eius principem V- raniæ nonpoſſe ſuccedere in comitatu Catzenellenbogen: ſed potiorem eſſe Landtgrauium Hafſiæ, tanquam agnatum: quia feudum maſculinũ eſt, vt apparet ex inueſtituris. In feu- do autem maſculino, remotis fœminis, ſuccedunt agnati,& eorum filii: Ergo excluſa Elixzabeta matre Gulielmi Comitis à Naſſau, remotus quoque erit Gulielmus Comes cum fllia. Genealogia Landtgrauii hæc eſt, Ludouicus primus Landt-
grauius tres filios habuit, Hermanum Archiepiſcopum Co-
lonienſem, Ludouicum ſecundum, Patrem Philippi huius Landtgrauii,& Henricum, qui habuit vxorem filiam Co- mitis ix Catzenellenbogen. H ic Henricus fuit inueſtitus de feudo Catzenellẽbogen viuo ſocero, ab Epiſcopo Herbipo- lenfi: deinde filias duas habuit, Mechteldam coniugem Du- cis Cliuenſis,& Eliz abetham quæ nupſit Comiti Naſſouiæ: ex qua natus eſt hic Gulielmus: ex quo poſtea prineeps Vra- niæ. Apparet ex his feudum eſſe maſculinum, neque in
inueſtitura fuit expreſſum, admitti debere fœminas. Er-
cluſis ergo fœminis, excludatur& Gulielmus Comes Naſſo-
uiæ& Vraniæ. Supereſt, vr deferatur agnatis. lib. z. titul.
11.§.his vero. Agnati ſunt Ludouicus II.& filius eius Phi- lippus Landtgrauius Heſſiæ. Hoc ipſum adducere volai: quia nobilis eſt hodie controuerſia, nondum in præſe ti defi-
De ſucceſſione fœminarum C A r. X.,.
1 Exceptæ quædam ſpecies, ſeiunttiones;, aromuni regula, pof
quam inteſtata feudorum ſuceeſſio fæminis denegata eft.
Prima, ſi cauta ſucce;ſionurg, prouiſio nominatim inueſſi-
turæ inſerta& ſpeciali pactoinde abinitio inter feudi domi= num& vaſallum expreſſim cõuenerit, vt fœæmina ſuccedat.
Ardicon Sum. in vſusfeudo. c.= 3 7. Curtius part. 3. traſt.
Feud. memb. i. Zaſius. S. Epito. in vſus feud. u. 38. Hanne- tonius lib. 2. iuris feudorum c. 8.
2 An haredis appellatio ad vtrunq, ſexum in hac dottrina por- rigatur: ita vt non ii tantum accipiantur, qui ex maſculis procreati, ſed omnes ſiur ex maſeuls ſiue ex fæminis, Cur- tius part. i. Tractat. feud. quæt. 6.& part. 3. eiuſdé traët. memb. I. ſubfinem. Hanneto. lib. 2. iwris feud. c. d. b
3 Deſcendlentium maſculorũ nomen, an ex fæeminis deſcendè- tes,& non ex meſculis tantẽ demonſtret. Franw. Curt. part 3·tractat. feud. memb. i. ſubfenem.
4 Altera ſeiunctio, Si beneficium fit femineum, hoc eſt. ꝓ ro & haredibus ſuis fæminæ conceſſtum, Ardiden Sumln vſus feudorum, c. 137. Curtius part. 3. tract. feudorum, memb. 1. Zaſiusc. 8. Epit. in vſeus feudoru, n. z9. Hauneronius lib. 2. iuris feud. c...
ſ TVertia ſeiũ ctio, Sfilia pft obitẽũ patris ſui aut pretio, aut qua- Aa munifiscutia,& liberalitate cõcelum. Ardison Sumas
vſa
2—— ꝗ—„——————— ðãQ
—ꝙ“
Perne

Aℳ
£—— 4£
2
tes acda
ledegrn rino docn ühn de Nas dan hadei, Mcchted dnA Ea beu qur ugün eMabelma. ergu b varet ti ha frudam eſe micin aut crerſn, iimiic enins, er.ducr KGaxm. mig. Soperett, wafenum me. Apnauſtat— — vesii
D ccefſoneſcmim C 42. 1
—
Inco nſuetud. feudorum. 1131
vſus feud c. 137·Curt part. z. Traft feudauemb. i. Hanne- ton.lib. 2. iuris feu d. c. 8. Anfilæin præiudieiũ agnatorum, benficiarin fundus dari ac permutti queat. Ardizon& Curt us& Hanntonius ib.
. Quarta 4Sapeoig al ꝗ cõmun: regua ſciuncta ſpecies Sꝛ feu- dum ſit fancum,&s ab tts omnibus, qua fideluatis iurein- rando continentur liberum. Ardidon, Curtius Gulielmus Hanneton. ib. Zaſius c. 8. Epitom. in vſus feu n. 43.
8 Quinta ſpecies a generali canone exépta, Si mos ſi. cõſuerudog, aut reg onis e& prouinciæ aut generis alicuius& fumil,
quæ iuriſdictionem habet, vt fœxminæ per ſacteßisnem ad benefitia admittantur, Ardidon& Curtius il id. Zaſius c. 8. Epit. in vſus feudorum, nu. 4 1. Hannttonius. lib 2. iu' is
feud c. 9. 2 TProgredientibus àcommuni regula ſciunctionibus, S&e caſib. juib. fœminæ a beneficiit non er elluntur num locus ſit ſi ex eo qu: de feudo primum inueſtitò fuit aliqui mſcul es ſiue in diretta ſiue in collaterali linea conſtitutus, ſupere rit. r- dizon&(urt. ibidem. Zaſius c. 8.&pitom. in vſæs feudoru,
46. Hanneton. lib. z. iuris feud. c. 9.
Io eAdn maſculus ex linea fæminea natus fæminam à beneficiis militaribus excludat, repellaiq. Ardikon(urtius& Han- netonius ibidem. 1
I1 Cum ius inteſtatæ ſucceßionis expreſſe fæminis permiſſum eſt, an excluſo patruo, ſolæ ad defancti parentis feudam admit- tantur. Curt part. 3. tract fend. memb. I. quæſt. ·⁊.1L.
12 Nunquid fæmina per maſculot ſaperſtites afeudo keneficia-
io ſemelexcluſa in perpetuum excluſa permaneat: etiam 1 nullum omnino maſeulam per quem impediatur. in poſte- rum ſupereſſe centingat. Curt. part. 3: tract. feud. memb. I. quæſt. 27. Zaſius c. S. Epitomun vſus feud n. 8. Hanneto-
naus lib. ⁊ iurisfendorum, c.) b
13 Quidde vterinu, Sex diuerſo connubio, matrimoniog, pro-
ersatis. Curtius part. 3.trattat. feudor. memb. 1. 7. 24.
1vVodautẽ ſupra diximus feuda iure ſucce ſſionis ad fœ- minas non deuolui perpetuum non eſt, ſed exceptio- nem nabet. In primis ſi pacto in inueſtitura impetrauerit, vt fœminis etiam deferatur, tum feminæ,& ex fœminis d ſcen- dentes ſuccedent. lib. i. c. 1.& lib. 2. tit. 11. Quod ſi dicatur in inueſtitura, recipere ſe feudum pro ſe,& ſuis hæredibus, an fœminæ admittentur? 2 Videntur hæc verba oranes ſucceſſores, maſculos& fœ- minas continere, ſine vlla diſtinctione. l. hæredis. de verbo- rum ſignif.lin annalibus. C. de legatis. Ergo ſatis videtur eſ- ſe, ſi in inueſtitura conuenerit, vt ſibi& ſuis hæredibus feu- dum acquiratur. Attamen receptum eſt ſecundum ſubiectã materiam appellatione hæredum tantum maſculos contine- ri, licet alias late accipiatur. Ad huius ſententiæ confirmatio- nem, permulti loci huius tractatus faciunt libro 2. tic. 34. Vt Titius pactus eſt, cum fratre ſuo, de non perendo feudo ab eo, & hæredibus ſuis, hie ſine hærede maſculino deceſſit, relicta filia. Titius petit feudum, obiicitur ei pactum feudi, reſpon- ſum eſt mentionem hæredum in pacto, de maſculis hæredib. intelligendam, ſecundum ſubiectam materiam. 3 Quad ſi dixerit pro me& deſcendentibus maſculis inue- ſtituraus accipio?, quæritur an maſculi ex fœminis deſcen- dentes admittantur? Videntur debere, ſecundum propriam verborum ſignificationem. Hinc enim filius eſt ex deſcen- dentibus, deinde&maſculus. Sed tamen communis ſenten- tia feudiſtarum hunc non admittit ad ſucceſſionem,& tum maxime, quoties quis vſus eſt his ver bis agnationis conſer- uandæ gratia: certum eſt non contineri eos, qui ex fęminis deſcendunt, quia illi cum matre extra agnationem& familiã ſunt. Sed credibile eſt eum hocadieciſſe propterea, vt feudum maneret in familia. Hoc ſcribit Carolus Molinæus in conſue-
rudinibus Pariſienſium.§. 76. admonens in vltima volunta-
te idem diligenter inquirendum, quæ fuerit mens teſtatoris. Vt quidam inſtituit Titium hęredem, ſubſtituens Sempro- nium ſi Titius deceſſerit. Deceſſit ſine deſcendentibus ma- ſculis Titius, relicto nepote ex filia, quæritur an admittatur Sempronius ad hæreditatem? Quęſtio facti eſt, ac volunta- tis ſi ex coniecturis appareat ad cognationem& familiã con- ſeruandam reſpexiſſe, deficiet conditio, quia appellatione li-
4. , *7
berorum maſculorum non continentur er fœmina deſcen- dentes, alias ſuccedent nepores ex filia,& excludent ſubſtitu- um lI. I. de condi. inſtit. ff. Secunda exceptio,
4 Siteudum fit fœmineum,& maternum: id eſt, quod „* X„.. originem habet à fœminis: tunc filię eodem modo, quo ma-
ſculi ſuccedunt, lib. 2. tit. ſ 0 Opponitur lib. 2. tit. 30. fequen- dum tamen eſt quod titul. 5 0. traditur, fæminas in feudo fœ- mineo ſuccedere, ſub hac exceptione, ſi maſculi deficiant, ſecundum Oberti ſententiam. Nam in cap. de feudis fœ- minarum, tantum diſputatio eſt,& recitatio opinionum di- nerſarum: conſticutio edita de filiorum ſucceſſione in feudis, tractat non de paterno, ſed materno beneficio: quod ob- tinuit ſuadente æquitate, vt fœminæ quoque in feudo fœ- mineo, deficientibus maſculis, ſuccederent: alias arcta ſtri⸗ aqus iuris ratione, non tantum Bliæ, ſed ne filii quidem admitterentur in feudo fœmineo, lib. i. titul. 1. Tertia ex- ceptio eſt,
7 Sr fllia, mortuo patre, ſit àdomino inueſtita, vel quia re-
demu feudum à domino, vel quia voluit propter benemeri-
ta patris eam inueſtire. I'jb. 1. titul. 24. quod frequenter ſolet
acc'dere. Hic parentes vocat agnatos. Les parens, in lingua Gallica.
6 At dixerit aliquis, non poterit filiam inueſtire in preiudi- cium agnarorum, ad quos nihilominus refertur hæreditas,
quia ius quæſitum agnaris, dominus pacto tollere nõ poteſt, libro:tit. 8.§.. Reſpondent Doctores, id quod dicimus de inueſtitura, int elligendum eſſe de feudo nouo, non paterno. Num in feudo paterno agnari ſuccedunr, non in nouo, vt peſt dicam, nec alirer conciliari poſſunt capita alioquin pu.- gnantia. Notandum tamen, idem de feudo paterno dicen dö, li filla inueſtiatur agnatis conſentientibus, tunc enim nulla eis fit iniuria. lib. z. rit. 39.
7 Qurtam exceptionem quidam addunt, ſi feudum ſit francui.s,& liberum, id eſt, nulli ſeiuirio obnoxium, tunc debet femina ſuccedere, ad quam ſententiam probandam (quod hic non requiritur) crebro adducunt cap. ſi cum mili- ti, De capitulis extraordinariis, Aluarotus in libro ſuo ad finem. Curtius& Bald.I. quoties, de ſuis& legit. hæredibus, ait, ſi nullum ſit ſeruitium, vel ſi tale ſeruitium ſit, vt à femina ptæſtari poſſit, tunc fę ninam in feudum poſſè ſuccedere. Sed hæc opinio non eſt tacis tata: quia illa capita dicuntur ſuppoſititia, ideoque non reperiuntur in his libris. Dixi ſerui- tium non eſle de ſubſtanria feudi,& ideo conuenirxi poſſe a- ctione, ne ſeruitium præſtetur, non quod fidem non debeat p eſtare domino, tametſi à ſecuitio ſit exoneratus, quia offen- dere dominum non debet, etſi ei præſtare ſeruitium non co- gatur. Quiata exceptio,
8 Si ſit contraria conſuetudo eius prouinciæ, ea ſeruanda eſt, lib. z. titul. 1.vt in tota fere Gallia. Hinc dicuntut feuda eſſe redacta ad modum patrimoniorum. Feudiſtæ omnes aſ- ſerunt, in Sicilia eſſe eoſidem mores, quod ſane mirum eſt, cum Gallicis moribus non vtantur, niſi forte ex eo tempore quo Galli Siciliam perdomuerunt, Gallicis moribus vſi lunt. Spectanda igitur conſuetudo Curiarum, Reipub. ac prouin- ciæ eius loci, in quo illud feudum ſitum eſt. Sed quæritur, ſi in familia quadam feminæ conſueuerunt in feudum ſucce-
dere, vt maſculi, an ſit habenda ratio eius conſuetudinis, li- cet eius prouinciæ conſuetudo non ſir? Receptum eſt, vale-
re conſuetudinem, ſi familia ſit, quæ hæbeat iuriſdictio- nem. Hoc dictum Alexandri eſt in l. ſi non ſpeciali. C. de te-
ſtamentis. quod allegatum fuit à Carolo Borbonio contra a-
uiam Henrici Regis, quũ quærererur, an vſitata in familia il- luſtriconſuetudo valetet contra generalem regni conſueru- dinem? Alexander ait valere. De aliis familiis, quæ iuriſ- dictionem non habent, magna controuerſia eſt. Adduci ſo-
let Bartolus conſil. 72. vbi oſtendit, ſi familia illuſtris ſit, va- b lere pactum de diuiſione inter hæredes. Sienim valer pa-
ctum expreſſum, cur non& conſuetudo, quæ eſt pactum tacitum? Zaſius air in præiudicium domini non poſſe eam conſuetudinem introduci: quæ ſententia mihi parurn proba-
tur. Nam ſi longiſſimo tempore vſi ſunt ea, ſciente domino
velrege, cur non valebit in præiudicium domini, ſicut dixi- mus hos mores feudorum legis anthoritatem propterea CCG a
1 *—————— ——————. K ————————————————— 4 .„“ 6 C—— H – 1 9»* “ 8 8 1*ſ“. 1 .— 4 ¹ 4* 4 4 8 8 1 1*—*
G „ 4
———õ
———— ————
——————

1132— Franc. Duareni Comment.
habere, quia longa patientia tacite videntur eſſe approba- ti, c. ſuper quibus. de verb. ſignific.
9 Vnum notandum, quod eſt maxime neceſſarium ad eo- rum, quæ dixi, explicationem, in quibus caſibus fœminæ di-
cuntur ſuccedere, iemper eas excludi, ſi extent maſculi iis de-
ficientib. admitti. Quod omnes feudiſtæ probant. Alex. conſ. 79.& author noſter lib a. tit. 8.§. filia, apud quem nota paren- theſfin. Tunc demum ſuccedit, inquit, filia filiis non extanti- bus. Et quamuis dictum ſit, vt filii ſuccedant cum filiab.tamẽ filiiæ ſuccedere non poterunt, niſi filiis non extantibus, lib. 2.
titul. 17. lib. 1. tit. 6.§. quin etiam. Non enim patet locus fe-
minæ quamdiu maſculus ſupereſt: quod ſub hac exceptione
intelligendum eſt, niſi conſuetudo, vel pactum expreſlum
contra ſit, tunc. n. dubium non eſt, quin& pactum,& cõſue- tudo ſeruanda ſit. Oporter autẽ pacti verba eſſe, expreſſa nã ſi
nihil aliud conuenit, quam vr deſcendentes fœminæ cum fi- liis ſucce dant, non habebitur earum ratio, ſuperſtite maſcu- lo; ſi vero in pactione expreſſiſſet, vt maſculis obſtantibus fi- liæ ſuccederent, illud vtique ſeruaretur. Diligenter ergo in- ſpiciendnm an ſatis ſit expreſſum, feminas ſuccedere debe- re, quia niſi ſatis ſit expreſſum, feminæ nunquam admitten- tur, niſi maſculis omnibus deficientibus, ſiue feudum ſit fę- mineum, ſiue aliud quodlibet, in quo fœminas ſuccedere poſſe diximus. Hinc variæ quæſtiones oriuntur, quæ facti ſunt, id eſt, in quibus aliquid de fœminis conuenit.
10 Primum quæritur, an maſculus natus ex linea fœminina feminam excludat? Vt quidam inueſtitus de feudo ea lege, vt ad fęminas tranſiret, deceſſit rehctis duabus filiabus, quarum vna filium maſculum habuit, altera filiam. Quæſitum eſt, lib. z. rit. 1.§. fimiliter, apud Obertum& Gerhardum, an maſculus debeat tantũ habere feudum excluſa matre&ma- tertera? Sed Gerhardi opinio ꝓbatur magis generali illa re- gula lib. z. iit. 17. feminas ſemper excludi per maſeulos, etiam ſi per femininam lineam deſcendant.
11 Huic fiinis eſt quæſtio: Si duo fratres, Titius& Seius, Aàcapitaneo de nouo beneficio inueſtiantur, quam diu ipſi veleorum hæredes maſculi viuerent, vel deficientibus ma- ſculis, feminæ; Titius deceſſit relicta filia, fratre adhuc ſuper-
ſtire, ait portionem patris deferen dam filiæ excluſo patruo. lib. z. tit. 18. Quia vnuſquiſq;& ſibi& ſuis hætedibus proſpe- xiſſe videtur,& perinde eſt, ac ſingulis ſeparatim pars feudi eſſet conceſſa.
12 Alia quæſtio eſt, an filia ſemel excluſa, ſemper habeatur pro excluſa. PDonecum, qui feudum accepit in feudum fæmi- neum, reliquiſſe filium,& filiam, extante maſculo ex cluditur filia; fed decedente maſculo, an ſemel ab inirtio excluſa, in
poſterum quoque ex cluſa cenſeatur? Communis opinio eſt,
feminam manere ſemper excluſam. Quod mihi videtur du- rius, ſed ramen ita receptum eſt, lib. i. titul. 6.§. quin etiam, propter fauorem maſculorum in his feudis relicto maſculo, vlterius feminas non admitti: multum tamen refert, quo- modo lex& ſtatutum ſit conceptum. Si enim ita habeatur, donec maſculus ſupererit, omnes feudiſtæ concludunt non
in perpetuum excludi fœminam, ſed quam diu maſculus ſu-
pereſt. b 13 Alia quæſtio; Mulier habens feudum reliquit filios er duob. matrimoniis, inter ques orta quæſtio, vtri eſſent p̃ferẽ-
di? Videbatur ſecundum rationem ciuilem eos ſimul ad-
mittendos. Sedait lib. 2. titul. 26.§. mulier. filios prioris matrimoni, tam in feudo, quam in cæteris bonis potiores eſ- ſe. Quod cum feudiſtæ à ratione abhorrere viderent, di-
cunt hoc caput efſe intelligendum, quando matrimonium
eſt contractum ad Morganaticam(vt Longobardi loquun- tur) id eſt, cum conuenit, an filii ſuccedant, vel non ſucce- dant, lib. z. titul. 29. Si igitur conuenerit in contrahendo ma- trimonio, vt filii prioris matrimonii ſuccedant, tum exclu- duntur ex poſteriori matrimonio nati. Exemplum quodad huius contractus exiam explicationem pertinet, lib. 2. tit. ⁊26. §. Rilii nati.legendum eſt cum negatione. Alii putant hoc ca- put eſſe intelligendum, cum eſt conſuetudo loci. Ego autem hic expendo, nihil authorem noſtrum hic adfirmare, aut ſta- tuere, ſed tantum refert, ita iudicatum fuiſſe. Quid iudicem moucrit, non exprimit: forte pactum matrimoniiad Mor-
1 *
ganaticam contracti, interuenit. Et ſic enarratis plurium opi- nionibus relinquit indeciſum ius: quemadmodum alibiſæ- pe, lib. 2. titul.[1.§. fimiliter. Hæc de feminarum ſucceſ one.— De ſuccefſione maſculorum. CA vr. XI.
Vaſalli defuntli liberi maſculi&; ex his deſcendetes quomoda inteſtatæſucceſſio nis iure ad veracppriag, feuda fiue anti. qua, ſiue noua admittantur. Ardicon Sum in vſus feuds. 137. Curtius part. 3. tractatus feud. memb. z. Zaſiusc. 8. E-
pitom·in vſus feudin. 3. Hannetonius. lib. ⁊ iuris feud. c. 2.
Satne par conſimilisq ſucceßionis ratio in feudo eccleſiaſtico,
ei quæ eſt in beneficio laico. Franciſohinus Curtius ibidem.
3z Emancipatus,& qui ex patris iure exiuit, num eidem paii
ſuo in feudaub inte tato ſuccedat. Ardizon Sum. in dſas
feudorica. 37. Curt part. 3. tract feud. mensb 2.. 1. Han- neton. lib. ⁊. iurisfeud. c. z. b
4 Daternorum bonorum exhares Daſalli defuncli filius natu- ralis&s legitimus, an afeudis quog repellatur. Ardiz on& Curt'ib. Hanneto I.b. 2. iuris fend c.z.
J Vitrum ex filio nepotes vna cum filiis tam ad feudorum, qus aliorum bonorum ſucceſſionem vocétur. Ardidonibidem,
Curtius part. 3.tratt. feud. memb.. J. 9. Zaſius part. 8.& pitom. in vſus feud. ua. 17. & Filius non ciuilis& lrgitimus, ſed naturalis tantum, idem nadpriuuszan ad feuda admittatur. Ardicon e Camulir Zaſius part. S. Epit. in uſus feud. nu. 14.& 72. Hanneto. ſib. 2.iuris feud. ap. 2.
„ Filius naturalis, quibus caſibus in feuda ſuccedat. Ardiszon, Curt. Zaſius, Hannetonius idem.
8 Qualis ſitfiliorum in beueficiis militarib. ſucceſßio,&qualisne an vero diſpar& inæqualis, Zaſius part. 8. Epitom in vſus feu. nu. 66.8 67. Hanneto. lib. 2. iurus feu. c. 2. c. 10.
„ An liberi naturalss& legitimi defuncli parétis hæreditatem ex teſtamento, vel abintéſtato ſibi delatam repudiates, a be- neficior tam antiquorum, quamnuouorum ſucceßtione ex- cladantur. Zaſius part. 8. Epito. in vſiu feud. num. 6.& 16.
Hanneton. lub. ⁊ iuris feud. cap.z5.
10 Deſcendentibus vaſalli vita defuntli prorſus deficientibus,an
Feuda inteſtatæ ſucceſſionis iure aſcendentibus deferantur, Ardixon Sum. in vſus feud. c. 1 3 7. Curtius part. z. tnac: feu. memb. ⁊2. Zaſius parte 7. Epit. in vſiu feud. nu. ⁊· Hanneton. Iib. 2. iuris feud. cap. ſ. 1
11 Speciesiuedam, 1 iπέννισε Ʒuibus mortus Vaſallo, contra
communem regulam iurus feud. aſcendentes ab inteſtato ad feuda admittuntur. Ardiden, Curt. Hanneton. ibid.
12 De his qui ex latere iunguntur: quomodo& quando Uaſalls defuncti beneficiumsnteſtatæ ſucceſionu iure ad eosdeuol- atur. Ardixon ibidem. Cur part. 3. tratt. feudmemb. 3.
Zaſ⸗part. 8. Epit. in vſus feud. nu.. Hannetonius lib. 2. iu- rVus feudorum, cap.ſ.
13 Vterini,& fratres eæ matre Huidem vna eadenque, ſed alio atq, alio patre nati, an Longobardorum moribus ad feuda ab inteſtato admittantur, necue. Ardiz on ibidem. Curtius
part. 3.tratt:feud. memb. 3. quæſt. ĩ. Hannetonius lib. 2. iu-
ris feud.«. F.
14 Duorum aut plurium fratrum ſilii, quos patrueles apf alamus
quomodo patruo ſuo defuncto ſuccedant: anin capita, an Vero in ſtirpes. Ardizon Sum. in vſus feu.. 137. Curt. part. 3. Tract. feu memb 3.. ſ. Zaſius part.&. Epit. in vſusfend. nu. 17.18. 2 0. Hannetoniur lib.=auris feudorum c. 6. 17 Ius inteſtatæ ſucceſtionis quonſq in fundis beneficiariis,& fi- Aei obſequiique gratia ad fruendum certo modo conceſſis porrigarur. Ardidon ibidem. Curtius part. 3. Trast, feud. memb. 3.in initio. Hanneto. lib. 2. iuris fend. cap. 6. 16 Quid de viro& vxore, at ſibi inuicem ab inteſtato in feudis ſuccedant. Ardidon ibidem. Zaſius part. 8. Epiton. in vſus feud. nu. 7O. Hanmneton. lib. z. iuris feud. c. 11. 17 Adbuc de inteſtuta expoſitum eſt: nunc de teſtata frudi ſuc eſßione breuiter ſubucit: An Vaſallus teſtamento vel codi- cillis, de eneficiis hoc iure diſponat. Curt. part. 4.irast feu. 4¹eauſa, ex qua feudi amittitur. q. 31. Zaſius part. 8. Epit. in vſus feud.nu. z. Hanneto. lib. z. iuris feud ca. 10.
* Nunc

4 2enu. 3 wnnnnen ndm
n Iie ei, Farau
In conſuetud. feudorum. b 213
AVVnc de maſculorum ſucceſſione dicendum eſt: qui ſe- 8 cundum veram,& propriam feudi naturam ſuccedere dicuntur. In primis de ordine deſcendentium tractandum: paſt de aſcendentibus& cognatis videbimus. 1Maſculi deſcendentes in infinitum, cæteris excluſis ſuc- cedunt.lib. j. tit..§. hoc quoque:& cum loquitur lib.⁊ tit. 11. S. hoc quoque, de ſucceſſione fratrum omnes deſcendentes in infinitum complectitur..
Am hoc etiam intelligendum ſit de feudo eccleſiaſtico& laico, quæri ſolet? Videtur quibuſdam ſucceſſionem non fie- ri feudo eccleſiæ vltra nepotes. arg. Nouell. 7. De non alien. & permut..emphycenſim. At communis eſt opinio in feu- do eecleſiaſtico eſſe ſucceſſionem in infinitum: quia genera- liter loquitur lib. 1. c. r. author ſine diſtinctione de feudis:& præcipua eius volantas,& diſputatio fuit de feudis:& cum
Hat mentio ſucceſſionis in infinitum, in definitione feudi, ſa- tis arguit ex natura feudi id eſſe:& ſic generaliter accipien- dum. neque obſtat Nouella, quia inter emphyteuſim ac feu- dum multæ ſunt differentiæ:& fœminæ in emphyteuſi ſuc- cedunt.. ö 3 Alla quæſtio de filio emancipato, an in feudum ſuccedat: & verius eſt ſuccedere: quia feudalia iura non diſtinguunt fi- lios emancipatos ab his, qui ſunt in poteſtate.& cum docet libro. tit. 3. quomodo hæredis appellatio in feudis ſit acci- pienda, non loquitur de filio in poreſtate: ſed ſimpliciter de
filio maſculo. Deinde mouet me, quod vbi his moribus nihil
eſt expreſſum, lus Romanorum ſequimur.lb. 2. tit. 1. Quod poſtea rurſam mutatur Nouella de hæred. quæ ab inteſtato defer. At dixeris eſſe ſatis aperte deciſum iure feudorum, emancipatos non ſuccedere: quia agnati tantum, non cogna- ti ſuccedunt.lib.⁊.tit. 11. Et emancipatus deſiit agnatus eſſe, ſed agnatos vocat author, qui per maſculos coniundii lunt, qui per idem nomen cognationis familiam retinent: qui ve- ro per fœminas coniunguntur, non retinent nomen,& in aliam familiam tranſeunt. Atque ita locus ille non obeſt: imo dicendum filium emaneipatum in feudo admitti ad ſuc-
ceſſionem. afee e.
4 Sequens quæſtio eſt, an filius exhæredatus, ſicut à reli-
quis bonis& allodiis, ita& à feudis excludatur? Communis opinio eſt, filium bona mente, iu ſtaque de cauſa exbæreda- tum, non ſuccedere in feudo: quia amittit id ex eiſdem cauſis, ob quas exhæredatur. lib. z. tit. 44. Præterea filius exhæreda- tus plerunque amittit, quod ei non defertur tanquam hære. di, ſed tanquam filio: ſententia Bart. in l. vt iuriſiurandi. 9. ſi liberi, de oper. liber. exemplo liberorum patroni, quia patro- ni liberique eorum ſuccedunt liberto, exiguntque operas ab eo. Hoc ius liberis patroni competit, tanquam filiis, non tan- quam hæredibus patroni, dicitque eos agere ad operas pro virili parte, non pro hæreditaria: at iuſte exhæredatus filius ius amittit, quo defertur ad eum feudum, ergo ſuccedere ne- quit. Item lio argumento hancſententiam confirmamus ex Authen. de nupt.§. ſaluto. verſic. neq; enim. Maritus in con- trahendo matrimonio ſtipulatus eſt decem ſibi dari, ſuſcepit liberos ex eo matrimonio,& poſt ad alias nuptias tranſiit: hęc lucra nuptialia magis debẽtur filiis prioris matrimonii, quam poſterioris. Ettamen, ſi ob ingratitudinem exhæredati fue- rint, perdunt non tantum bona paterna, ſed etiam lucra nu- ptialia: ſin minus, tam ex æquo inter ſe ea in partes viriles,
non pro portione hæreditaria diuident. 3 5 Alia qua ſtio, vtrum cum filiis nepotes in hac ſucceſſione
concurrant: Diximus in ſucceſſione allodiorum, iure Roma-
no nepotes cum filiis concurrere in ſtirpes.§. cum filius. In- ſtit. de hæred. quæ ab inteſta. Idcirco ſequenda eſt regula:
Quoties nihil certi reperitur expreſſum hoc iure feudorum,
tunc ad ius Romanum confugiendum. lib. 2. tit. ů. verſic. ſtre- nuus. Sic eſt intelligendum generaliter lib. 1. tit. 19. etſi con-
currant filii,& nepotes ex llio»tamen ſuccedent in ſtirpes, non in capita. b“ 5 Quxritur rurſum, an filius naturalis vel adoptiuus ſuc- cedat? Autor determinart lib. 2. tit. 26.§. ad adoptiuos..na- turalis. nec adoptiuum, nec naturalem ſuccedere, quod ſin- gulare eſt in feudis. Adoptiuitamen ſuccedunt in allodiis. J. cum inadoptiuis. C. de adopt. Verum ſi legitimatus ſit filius naturalis per reſcriptum Principis, tamen hociure ſingulati
——
non admittitur. d.§. naturalis. licet ſupra dixerim, iure ciuili legitimatos æque ſuccedere, ac legitimos narurales. Nouel. quibus modis natural. effic. ſui. Eromnes feudiſtæ ſentiunt, eum nec matri ſuæ quoque ſuccedere poſſe, contra ius ciuile. §. nouiſſime. Inſtit. ad Senatuſconſ. Orficia. Neque intereſle, an extent alii filii legitimi naturales. an non: quia author ge- neraliter loquitur. 1 7 Temperanda tamen hæc ſunt quibaſdam exceptloni- bus. In primis, niſi ſit in inueſtitura expreſſum, vt narurales ſuccedant. Nam perſonam inueſtituram accipientis non di- ſtinguit, ſi domino placet, lib. 2. tit. 30. qua ratione etiam ſer- uus poteſt inueſtiri. Præterea niſi à principe ita fuerint legi- timati, vt poſſint in feudo ita ſaccedere mandato prin eipis. gloſ. in d.§. naturalis.& omnes Doctt. ibidem. Item niſi legi- timi facti ſint per ſubſequens matrimonium. cap. tanta. qui filii ſint legiti. Matrimonium enim vim eam habet, quam ex- preſſa voluntas prineĩpis: ſi igitur Princeps habet eam pote- ſtatem, mulro magis matrimonium. 8 Quxritur num ſuccedant æqualiter? Hoc ius certum non eſt ex iure Longobardico, ſicut nec Romano:& proba- bile eſt ab Hebræis deſumptum eſſe, exc. 2 5.& 26. Genel.& Deuteron. 21. dicendum tamen eſt æqualiter omnes ſuoce- dere. libr. 1. tit. 8. nec haberirationem primogenituræ, ſed dixi incertum ius eſſe: quia in vna prouincia diuerſum fere ab alia obſeruatur. Moribus noſttis primogenitus ſolet præ- ferri. 3 2 Quwoſitum eſt, an filius repudiata patris hæreditate in feudo ei ſuccedat: Iure Romano non poteſt filius partem hę- reditatis amplecti,& partem repudiare, l.. de acquirend. hæ- red. Nec hoc iure permittitur filio. lib. 2. tic. 4 5.& 1.§. filius retento feudo renuntiare hæreditati, ſi eam oneroſam ſibi videat fore. Sed cur filio id non permittitur, cum permittitur agnato? dicto tit. 4§. Animaduertendum eſt eum, qui in feu- do ſuccedit, non dici iure hæreditario ſuccedere, niſi aliud actum lit in inueſtitura. ſic adduximus exemplum exiure ci- uili, de ſucceſſione in ius patronatus hilium adaitti, tanquam vnum ex liberis, non tanquam hæredem. In flio igitur viſum eſt tendere in iniuriam patris. Inſtitut. rit. quibus ex cauſ. ma-
numiſ. non procedat:& inhumanum, contraque pietatem,
ropter æs alienum repudiari eius hæreditatem. Iure enim Ronnano antiquo filius erat neceſſarius hæres: quamuis pra- toris habebat beneficium, quæ rario mihi probabilis videtur inter filios& agnatos. Exceptiones quædam aliæ in aliorumn Comment traduntur, quas ipſe legite. b 10 Secundum ius Romanum lupra docuimus, non extan- tibus deſcendentibus, luccedere aſcendentes, vtpote paren- tes. At in feudis non ſuccedunt lib. 2. tit. ſo. vt in Gallia tece- tum eſt in allodiis. Ratio autem quare excludantur, eſt: Nam cum beneficia olim annalia eſlent, atque precaria, nul- la erat ſucceſſio. lib. i. titul. 1. ſed psſtquam fuiſſent primum precaria, deinde cœperunt dari ad vitam fidelis: tandem ad omnes filios fuit poſſeſſio redacta:& ſic paulatim cõceſſum, vt ad fratres quoq; poſſeſſioporrigeretur, De parentibus non erat quæſtio: quod rarius euenerit: filios ante parentes dece- dere,& ad eorum ſucce ſſionem parentes vocari. Igitur na ordo naturæ turbaretur, l. nam& ſi parentes. fl. de inofficio- ſo teſta facile permittenda hæc ſucceſſio nop fuit: quia ſem- per fit aliquod præiudicium domino: 11 Exceptiones aliquot recenſentur: Vna, ſi parentes vt ſuccederent in inueſtitura ſit expreſſum: quæ exceptio no- minatim probatur in capitibus extraordinariis, quæ dubiæ auctoritatis eſſe dixi ſapra in quarta exceptione, qua fœmina poteſt ſuccedere. Ratio tamen ſuadet, etſi iure de hoc cau- tum nihil ſit, valere pactum. Nam extraneus omnino per pa- ctum admittitur ad feudum, cur non& pater' lib. 2. tit. 48.
Alia exceptio, ſi filius inueſtitus ſit propter benemerita pa-
tris:tunc receptum eſt, morruo filio patrem ſuccedere. Ar gumentum adducitur ex iure Romano, nihil referre an mi- hi quid datum ſit, an alteri mei contemplatione. l. dotem quam. ff. de collatione bonorum. Plures exceptiones in alio- rum commentariis vide.
12 Deficientibus liberis ſuccedunt collaterales, ſed agnati tantum non sognati. Cum enim fœmina non admittarur in ſucceſſionem feudi, multo minus hi, qui ex ſexu fœmineo
Cec;
4
.“* 2
*
„ —— G* 8
—————— 3 5—.—— — 4——— 1—— 8
3—*— 8 8„ 8. 1 11 *“ 4— 4 8 2„ 8 1 4„ 2“ 3. A 3 8 1 *. „— 3

3 ä
1134
no ſuccedit, non in nouo. lib. 1.tit. g8. in fine. Etiamſi ſimul in id inueſtiti ſint fratres. lib. i. tit. 14. 5- ſi duo. Vel ſimul habi- tantes communiterque viuentes, vnus eorum feudum ac-
quiſierit. lib, 2. tit. 12. Sed vaſallo mortuo beneficium ad do-
minum reuertitur. Excipitur, ſ ſimpliciter de fratris ſucceſ- ſione actum ſit in inueſtitura. d. tit. alias ſi ignorãte dornino æmptum fit feudum ab vno, ex communibus bonis, non ad- mittitur alter. lib.. tit. 12.§. quod ſi,& ibi gloſſa. ſin vero de communibus bonis vnus fratrum emat domino ſciente, tuũs hoc mortuo alter fratrum ſuccedet. lib. i. tit. 20. ltem ſi con- tra hoſtes acquiſierint, dicendum eſt alterum alteri ſuccede- re. Alias exceptiones vide apud DD.
12 Quxritur an vterinus hoc iure Longobardico in feudo
ſuccedat?diximus iure Romano eum ſuccedere:ſed diximus contra lib. 2. tit. 11. Non eſle ſucceſſionem nili per agnatio- nem. Vrerinus mibiagnatus non eſt: quia non habemus eun- dem patrem, ideoque tantum germanus frater, qui ex vtro-
que parente mihi coniunguntur,& conſanguineus, qui ex
eodem patre eſt, uccedunt. Sequitur, an Germanus excludat conſangnineum: iure ciuili diximus eum praferri conſan- guineis& vterinis. Authent. de hæred. quæabinteſt. quod duplex in eo ratio ſit, cur ſuccedat. Sed Baldus& omnes feu- diftæ. l.z. C. de legit. hæred. dicunt conſanguineum non ex- cludi per Germanum: quia etſi duæ qualitates concurrtant in Germano, videlicet agnarionis& cognationis: tamen quali-
catis alterius ratio non habetur in feudis: cum coniunctio per fœminas hic non ſpectetur. Quęd ſingulare rurſum in feu-
dis eſt, diligenterque notandum. Quod ſi frattum filii fimul
concurrant, cum patruo admictentur ad ſucceſſionem in
ſtirpes: vt fieri dximus in allodio iure Romano, nec obie- rit, quod remoriore gradu ſint: quam patruus. lib. 2. tit. 1.§. his veoo. 14 De flliis duorum fratrum quæritur. ſequenda eſt regu- la ſupradicta lib. ⁊. tit.j.vbi deficiunt mores recurritur ad ius Romanum. Diximus in parigradu ſucceſfionem fieri non in ſtitpes, ſed in capita. authen. de hæred. quæ ab inteſtato. 36.l. 2. C. de legit. hæred. quamuis fratrum filii debeant aſeenden-
ti ſuccedere in ſtirpes, non vero patruo. Si deficiant fratrum
filii, vocantur proximiores agnati. lib.. tit. 11. qui femotio- res ſunt gradu repelluntur,& quod hic deeſt, ex iure ciuili ſuppleri debet: nec alia hic eſt computatio graduum quam in ꝛure ciuili. 3 15 Queſtio eſt difficilis, an ſuccedant in infinitum. Quo- dam in loco lib. 1. tit. I. hoc quõòque limitatur vſque ad quar- tum graduum:alibi, lib.itit.. 5. i. refert opinionem quorun- dam, qui putauerunt, vſque ad ſeptimum gradum ſuccedere. Raiio igitur, quam ſupra de ſucceſſione feudorum diximus, hoctempore herenda eſt. Primum obtinuit, vt ad quattum gradum ſuccederetur in feudo: deinde vſq; ad ſeptimum: po- ſtremo vſque in infinitum. tit.31.tit.(0. lib.. Alii alias d ſtin- Stiones comminiſcuntur, quas diſce ex eorum Commenta- riis. At inter omnes conuenit, in Regiis feudis ſucceſſiones fieri vſque in infinitum, quod hoc ſit receptum in ſummis di- gnitatibus. Baldus lib. 1. c. 1. vulr dominum Borboniæ ſucce-
dere in regno Franciæ, etiam vſque ad milleſimum gradum.
16 Qusritur de ſucceſſione inter maritum& vxorem, quę iure Romano permittitur deficientibus agnatis. tit. vnde vir
& vxor. Sed in feudis nulla eſt talis ſucceſſio. libr. 2. tit. 1 3.
excepto niſi ſpecialiter inueſtitus ſit maritus. lib. 1. tit. 15. Cuius exemplum ſupra retulimus de Cornitatu Katzenel-
lenbogen. Landtgrauius duxit Blium eius Comitis,& inue-
ſtitus fuit à domino: ſacero adhuc viuo. Hic propter vxe-
rem ei acquiſita fuit ſucceſſio per ſpecialem inueſtituram:
ita vt Comitatus iſte peruenerit in familiam Landtgrauio-
rum. Quare cum dominus quem vult inueſtire, omnino illi ermittendum.
1 Hæc de ſucceſſionibus abinteſtato: de ſucceſſione te-
ſtamenti inſignis locus eſt, lib. i. tit. 8. quo decemur nihil in
teſtamenrs ordinare ac diſponere poſſe teſtatorem in præ-
iudicium agnatorum,& domini. Ynde vulgo dici aſſoler, non poſſe pattem feudum inter filios diuidere, vt vni maiorem partem attribuar, quam alteri. Sed hic locus plenius explica- bitur, vbi attigetimus locum de alienatione feudi-
Franc. Duareni Comment.
deſcendunt. lib. 2 tit. 11. frater igitur fratri in beneficio pater-
C A v. XII. De iure, quod habet vaſallus in feudo.
1 Coutrattu negotioque cui proprium ac peculiare feudi us- men oſt, vtrinque perfecto& ab ſoluto: quid ꝛuris& poiæſtatis bo- neficiarius in re data& apprehenſa conſequatur. Ardidon Sum. in vſus feudorum wap. 48. Zaſius parte 6. Spitom. in vſus feud. num. 34. Hannetonius lib. i. iuris feud. cap. 7. 6
2 eAn beneficiarius rem immabilem, cuius ratione deminio
affectus eſt& obnoxius alienare paſtit, Vt neque ingratus, nequt iniurioſus in eum eſſe videatur. Araidon Sum. in vfus feud. cap.
98. Curtius part. 4. tractat. feud. 1. cauſſa, ax qua feudum
amittitur. Zaſius part. 9. Epitous. in vſus feud. num. 1.3. 13. 8
14·Manneronius lib. l. iuris feud. c. vlt.& lib. 3.6. 4.
3 In quibus beneficiorum generubus alienatio ſoluus domini aſ ſnſione facta ſubſiſtat:& in quibus non tätum dominii ſed agna- torum quog, aſſenſu& iudicio hano approbari neceſſe eſt, vt ratæ ſit ac firma. Ardion Sum. in vſas feudorum cap. 10 3. 65 106. Curtius part. 4. tract. feud. 41. cauſa, ex qua feudum amittitur, regula 2. Hauneto. lib. 3. iuris feud. cap. 6.
4 Appellatio agnatorum in hac alienationis doctriua, an pro- ximos agnatos duntaxat, an vero& quorlibet alios, qui vltra hos ſunt, amplectatur.““ 8
F Quid in ius filiis, ad quor nouum beneficium remotis agnatis intsſtata ſuccsſſionts iurs deuoluetur: an horum conſenſſius appro- batioq; ad alienandum requiratur. 4 6 Alienatum quomodo hic acoipiatur an ueid& proprie, ut illud tantum ſignificet, quod in dominio noſtro non manet. Vypia- nus I.alienatum ff. de verb. ſgn. an vero improprie& aupp ui quacuuque iuris diminutionem voluntate noſtra factam decla- rat. Daulus l. alienationis. f.. eodem tit. Ardizon Sum, in vſus fendorum ap. 9 9. V 7 Specia quaædam alienationis impropris: atq, vndecim for- meæ quibus non dominium s proprietas, ſed nonnuhil uris, quod 25 præter directum dominum, ad alium tranfit. Ac primum de pignore quæritur num in beneficius non accedonte domini volun- tate, conſtitui poſſit. Ardiaon Sum. iu vſus feud. cap. 116. Curtias part.:tralt feud. q. 6. prima regulæ alienationis. Zaſius part. 9. Epitom. in vſas feud. uum. 6. 18. Hanneton. lib. z. iurus feud. æ. vlt.& lib. 3. cap. ſ.
8 Altera ſpecies alienationis minus propriæ, empbhyteufin lo-
dationem fundi certis penſionibus iusq perpetuis falium continet: an hac ipſa in beneficius guorante domino permittatur. Ardigon
Sum. in vſus feud. cap. 119. Curtius part.4. trat᷑t.feud. 41. cauſa. ex qua feudum amittitur: quaſt. z2. prima régula alienationis. Li- bellarius vero contrattus guid hit, atq, vnde nomen hubeat, eru- due ſcienterq́= Connanus lib. 7. Commieut. iuris ciuilus. c.12 ſu5 finem.— 9 Tertia ſpecies o, in dotem datio: An beneficiariu⸗ fundus poſlit dotalis fieri:&; ſine conſenſu domini in ſiliau nubenté tranſ⸗ ferri:&r oo facilius matrimonii onera ferat gener. Ardion Sum. in vſus feudorum, ap. 1 3 9. Curtius part. 4. trattarus feud. 4 1. cauſ. ex qua feudum amittitur. q. 4. primæ regulæ alienationin Zaſius part. 9. Epitom. in vſus feudorum, num. 7.& 8. Haune- tonius lib. 3. iuris feud. cap. 5. 10 Quarta alienationis Speciss, tranſattionem complettitur: num vaſallus controuerſiam de bensficio motam cœptamqus litem cum aduerſario, ſine domini ſui venia tranſgendo de= cidat. Curt. part. 4:tractat. feud. cauſ. 41. ex qua feudum amaf. titur. quæſt..primæ regula alienationis. Zaſiu⸗ part. 6. Epitom. in vſus feud. num. 4& part.,. num. 13. Hanneton. lib.z iuri⸗ feud. cap. G. 83
11 Quinta ſpocies eſt compf vmiſſum, s arbitrii conoe ſſio. An= Liceat beneficiario ſine domini ſui conſenſu litem arbitrorum iu- dicio committere Ut h* feudalen controuerfiam cognoſcant, eamque ſua ſententia decidant,, Curt. ibidem.„uuſt. 8. G 9. Zaßius part. 8. Epitom. uu. 46.& part. 9. num.⁊ 0. Hanmetonuws ibidem. 12 Sexta ſpecics alienationir. poſſet ne præadialir ſeruitus no aſſen- tienre domino iure conſtitui:& conuentione pactog beneficiaria fundo rete per vaſallum imponi. AArdixon Sum. in vſur fend
Lap. 118.(urt.part. 4. trati feud. cauſa 41. e qua feudum amit-
titur. q. 14. primæ regulc alienationis. Zaſius part. 6. Epitomun
vſusfend. num.[j. Hanneton. lib.z iurisfend. cap.ſ.
13 Septima

rAn Inds, u vi un 4(u 40. v. Cmna.nan
In conſuerud frud
72 Jeptima ſpecies ſubfeudationem continet. Nuuduid vaſal
lus rem beneſiciar am alteri alioui,ſine domini ſui appr batio-
ve& iudicionin feudum dure: ſicq, in eadem illu re ſibi Vaſal-
lam conſtituere poſſit: quod ſubfeudare dicitur. Curt. par. T.
Tradt feudor. cauſſa gl. ex qua feudi amittitur. Zaſ. Darr9.
Epitom. in vſus feud. num. 1). 34. Hanneto. lib. 3. 1uris Fiud. c. ĩ. 44
r Superior dominus, an vdſalum Iai vaſalli ad obſequa ef-
ciag, ſuſcipiendum,& praſtandum relte compellat. Curt. bart.
. ralt feu. cauſa 2.& vltima ex qua feudum amittitur. Hannet. lib. 3,iuris fen.ci.
II Beneficiar us A cim us ſine conſenſa& voluntate Preælati i
Feudum alteri dare, an Lo gobardlerum moribus recéptum.
Curt'us palt 2. Tratt. feud. cauſſa Vltima,ex qua feudum A- mitttur. exce, tione à prima alienationis regula Zaſius pPart.
9. Epitom. in eſus feud. num. 16 Hnunetonius lib. iuris feud. 16 Odlanua ſpe ies alie atibnis: V, aſallus teſtator num teſta men- to ſuo d⸗ beneficits,& honis feudalibus iuſte quippium Trili- terq, diſponat. Curtius ibidem. Sr. Hannetonius lib.. iuris 27 Nonu ſpecies: An parens vui filiorum téſtamento ſun plus cæ- teris poſſit ex fendo attribuere& donare. Ardizan ſum. in v= ſus feud. c. 1 26 Hann eto. ibid. 75 Decima ſpectes, An ben ficiat ius beneficio ſus renuntiare, nolentiq; domino illud ipſum reddere poſſit:quod vulo refu-
rare,& in ipſius domini nanus reſignare dictur. Curttus part. 2. Jract fiud. J. 33. primaæ regulæ alienationis. Hannetonius lib. niuris fend. c.. fib 2. c. y. 1 l7e He nnce 15 VLndecimua ſpecies al enationis, quæ eſt dè partitione feudi in- ter conſortes Numquid beneficinm inter ob redes, nou con- Fentiente domino, in partes diuidatar. Ardiz on Sum. in v= ſus feud. c. 132. c. 33. Curtius part. Tratt. feud. 22. cauſa ex qua feudum amiititurn 30. Zaßius part. 9. Epito. in vſus Neud. num. o. ri.&£. Hannetonins lib. 3. Iuri= feud.
C..
Ocuimus hactenus, quibus modis feudum acquiratur: — ſcilicet polleſſione, inueſtitura,& ſucceſſione: nunc videndum quid conſtituto iam feudo, vaſallus, quidque dominus hoc contractu acquirat.
1 Vaſallus quaſi dominium conſequitur, quod vt ſupra in explicatione definitionis lib. z. cap. 23. declarauimus: vtile dominium vulgo appellatur: feudum namque eſt, cum res fruenda datur; ita vt certo modo in vaſallum tranſeat vſusfru- ctus,& quaſi dominium. Non eſt ſimplex viusfructus, qui fi-
niatur morte, vel ob quem cautio exigatut: ſed hoc ius vten-
di fruendi, quaſi dominium eſt: propter quod actio iuris da- tur quaſi vindicat, inquit lib. 2. ritul. 8. qui mos loquendi vete- ribus quoque iureconſultis vſiratus eſt. l.. de ſuperficiebus.
2ͤ Hinc quæritur an vaſallus feudum alienare poſſit? quæ- ſtio ex eo naſcitur, quod plenum ius non habet in re benèf- ciaria, iuſto dominio penes concedentem manente. Itaque prohibita eſt omnis feudi alienatio; per Lotharium tertium lib. 2. tit. 72.& per Imper. Fredericum. lib. z. rit. 55. præciſe admodum: Non ſolum ne in futurum alienationes fian t, pro- hiber:verumalienationes iam factas, vult omnino irritas eſ- ſe: licet alias nunquam, niſi hoc nominatim exprimatur, ad
præterita, ſed ad futura rantum leges pertineanr. J. leges. C. de legibus. Addit Fredericus, nulla temporis præſcriptione
impectiente: quia rerum feudalium poſſeſſores nulla le poſ funt tueri præſcriptione: lib. 2. titu. 40.§. 1. Derogatur autẽ
hac conſtitutione veteri conſuetudini. lib. i. tit. i 3.& lib.. tit. 9.& 44. Quja ha alienationes in iniuriam&edamnum domi- ni vergebant,& vtilitatis publicæ. Indulgetur hic in Gallia va-
ſallis diſponere de feudo quocunquè modo: dum iura domi- nica ſalua maneant domino.
3 Quod dicimus prohiberi omnino alienationem; intelli- 8i debet, niſi dominus conſentiat alienationem fieri. Adden- dam etiam eſt, niſi feudum ſit paternum. lib. 2. tit.9. Nam tunc valer alienatio, etſi domini voluntate fiat: niſi& agna- torum conſenſus accedat. Proximorum igitur agnatorum conſenſus tantum requiritur: quia his obuenturum eſt bene- ficium, vt auctor dicit, mortuo vaſallo: quibus magna fieret iniuria, ſi per huiuſmodi venditionem excluderentur. Vnde manifeſtum eſt, agnatis ipſis vendi poſſe, ſine conſenſu do-
z mini:quia per hanc alienationem ei non fit iniuria. Nam va- allo mortuo, deuoluitur feudum ad agnatos proximos, non
ad ipſum dominum. d. tit.; 9.lib. 2. tit. 3.§. ſed etiam.& lib. 2. tit. 49. fidem facere ibi dicitur rem ittere, cedere, ret 4 Dabitaturr an quod dicitur de agnatis, de pro: tantum ſit intelligendum, an de quibuſuis? que partem diſputat lib.1. tit. z mihi probabilius videtur tan- tum proximioribus licere vendere, atque etiam remotiori- bus conſenſu proximiorum.l. ſciente. de reg. iur. Sed in omni negotio neceſſarius eſt eorum conſenſus, quorum intereſt. j. nam ita Diuus Marcus. ff. de adopt. At quando vendo feudũ extranco, conſenſus tantum proximiorum agnarorum non minorum requiritur: ſed in feudo nouo ſufficit conſenſus do- minh vt alienari poſſit: nec eſt neceſſarius agnatorum con-
ſenſus: quia i non ſuccedunn.
z Vunqde quæritur an filiorum conſenſus, qui remotis agna- tis in fendo nouo ſuccedunt, in alienatione ſit neceſſarius? Er verius eſt, ſi ius quæſitum babeant filii in feudo nouo, illorum ſententiam requirendam: vt ſicon templatione filiorum feu- dum ſir conceſſum: velſi id actum ſtt, vr filii ſuccedantia feu- dum: tum enim nihil poteſt ordinare parens, nec ſtatuere, quod adimat ius quæſitum filiis arg. lib. i. tit. 8. in princip. Si quis tamen accipiat feudum pro ſe,& pro hæredibus ſuis, ali- ud dicendum etit. Quia ibi in feudo non ſucce dunt, niſi tan- quam hæredes. lib. 2. tit. 17.& ideo conſentiente domino illis
futare. de proximioribus Baldus in vtram-
diſplicere alienationon Poteſt. l‚cum à matre. C. de rci. vin- dic. Igitur alienatio feudi ſine domini,& quoruùm intereſt, conſenſu ruit. 6 Alienationis autem verbo continetur omnis actus, quo ius aliquod, ſiue quaſi dominium transfertur. l.i. C. de fundo dotali. Et cum prohibetur alienatio, ſimplex védirio ſinc tra- ditione prohiberi non intelligitur: Qui dominiaterum per traditionem, non venditionem transferuntur.§. per traditi nem. Inſtit. dererum diuiſione. Oportet ergo rem traditam eſſe, vt venditio comprehendatut verbo alienationis. 7 De pignore idem dicendum eſt: quiain Fredetici contti- tutione id nominatim cautum eſt: non poſſè obligari feudum in præiudicium domini. Hoc tamen receprum eſt, Vaſallum pro pecunia à domino mutuo accepta, poſle feudum domi- no pignori dare. cap. 1. de feudis: ſi cque percipiat fructus rei ſuæ:& eſt caſus Lcieus⸗ao hienn rei propriæ valet. Nam et- ſi dominus rei propriæ ſit, tamen eius fruetus non habet, ne- que ius vtendi:quod ipſum facit, vt pignus valeat:& quia ve- rum eſt, nullum præiudicium hac pignoratione adferti. ldem dicendum eſt, ſi valallus neceſſitate adactus propter feudum ipſum, ratione domini oppignorauerit feudum, ſecundum Bald. l.z. C. communia delegar. argu. eſt quod ait Marcellus in l. cum fidei. ff.qe fideicom. libert. ſi teſtator fideicomtuiſe- rit hæredi, ne alienetur ſeruus:tamen in caſu neceſſtatis alie- natio conceditur: quia veriſi mile eſt, ait, defun qum nihil ſen- liſſe de huiuſmodi caſu alienationis. Et hanc ſententiã omnes ſequuntur: ne quod domini fauore ſtatutum eſt, in eius odi- um conuertatur. Deinde nihil prohiber pignorari fructus i- pſos,& facultates fructuum percipiendorum: quia nos hoc loco de ipſius feudi alienatione loquimur. 8 Exhis, quæ iam dixinus, videtur datio in emphyteufin prohibita eſſe, quamuis de hoc controuerſia ſit: quia aliena- tio prohibetur: In emphyteuſin vero dare, eſt alienare. libro 2. titul. 9.§. donare.§. alienatio. auth. 36. de non alienand.& petmutan. Ergo conceſſio in emphyteuſin prohibetur. Nam quod Longobardi libellarem contractum, nos ei phyteuti- cum vocamus. lus libellarium iis eſt, cum perpetuo res datur fruenda pro penſione annua.libro.j. tit. ſ. quod conuenit cũ iure emphyteutico:ſecus fit, ſi quis vno nummo conduxerit. I ſi quis conduxerit. ff. locati. 9 ldem de dotis donatione dicendum. lib. x. tit. 9. quæ licet alids ſit fauorabilis: tamen ante cõſtitutionem rederici, nul⸗ lius Curiæ conſuetudine poterat res feudalis in dotem dari. Qux conſuetudo non inuenitur mutataiure feudorum. Po. teſt ramen feudum dari fruendum, quandiu durat matrimo- nium, ita vt finitô matrimonio reuertatur ad eum, cuius eſt ſucceſſio. cap. nuper. de donat.inter vir.& vxo. Qunodexem- plis hoc ex tractatu deſumptis approbatum videtur lib. 2. tit.
17. Vbi in dotem dediſſe intelligere debemus, id eſt permiſiſſo
marito capere fructus, retento ſemper iure dominii
Cee 4

1 3
0 Qucæſitum eſt de tranſactione, anvaſallus litem habens de feudo, poſſit tranſigere? Permiſſam eſſe tranſactionem a- perte probari poteſt, lib. z. titul. 26.§. ſi vaſallus,& tit. 4 3. mo- do bna fide fiat, abſque colluſione.
11 Sed& compromittere poterit: licet id plerique negent.
Quoniam lub iudice, velarbitro litem de feudo motam fini- endam lubet. lib. z:tit. 3 4. in princ.& titul. 46. Et ne quis pu- tet de alio arbitro hoc accipiendum eſſe, addit, vtriuſque con- ſeoſu electum, lib z tit.. 666. 12 Poteſt quoque ſeruitus imponi feudo. lib. ⁊. tit,8.. quid ergo. Sed hæc impoſitio ſeruitutis non nocebit domino: re- ſtiruto enim feudo, reſoluetur etiam ſeruirus. l. lex vectigalis. fl. de pignuor..“ 13 Queritur an vaſallus poſſit feudum ſubfeudare. Quæ- ſtio ex es naſcitur, quod alienatio feudi prohibeatur:& hoc ctiam nominatim de ſubfeudatione dictum intelligatur lib. 2. tit. 5.. callidis. Verum hac conſtitutione feudi alienatio- nei, non ſubfeudationem prohibet Imperator: quæ fit bona fide. Suillud. eod.tit. Sitamen vaſallus accipiat pretium, dicat- que llud ſe accipere pro inueſtitura ne videatur venditio, in
dolo verlabitur, necſubſiſtet quod agitur. Quęcirca vt vaſal-
1
lus alium vaſallum habere poſſit. tria ſunt neceſſaria. lib. 2. ti. tu.z 4.§. Himilitet.& tit. 39. Primum vt fiat ſubfeudatio ab-
que fraude: Deinde ve fiat homini paris conditionis,& gra- dus: Tertium, vt iſdem pactis& conditionibus, quibus acce- p i feudum, alteri detur: vt ſi feudum ſit malculinum, nonpo- reſt ita dari, vt ad fœminas tranſeat. Sed cur ſubfeudatio po- tius, quam emphyteuſis permittitur? quoniam non videtur a- lienatio. Nam vaſallus poſt ſubfeudationem manet vaſallus:
atque alter etiam vaſallus eſt priotis domini:& quamuis va-
lalli vaſallus, domini vaſallus proprie non ſit: ſicut nec ſocins
meilocii meus ſocius dici poteſt, l. nam ſocii. f.pro ſocio. leg.
conſilii. ffde reg.iur.l. Modeſtinus. de verb. ſign. l. ſi quis à li- bertis§. ſi quis à libertis. f. de agnoſc. liber. tamen late accipi- endo, quaſi duos vaſallos dominus habet: vt in poſteriorem quoque aliquid iuris habeat. Sienim vaſallus dominum do- mini ſui offenderit:& admonitus ſe ei ſupplicem non præbe- at feudo priuatur. Et ſi vaſallus dominus requiſitus à ſuo do- mino, inquirar ſuum inferiorem vaſallum, vt domino maio-
ri ſatisfaciat, neglexerit eius mandatum: ſuo quoque feudo
ſpolietur..illud. d. tit.·ſ 8 14 De dubitatione, quam hic feudiſtæ mouent, nihil certi iuris eſt conſtitutum: An vaſallum vaſalli cogere poſſit domi-
nusad ſeruitium? ſed mediate poſſe pluſquam manifeſtum
eſt:id eſt, primus vaſallus poteſt cogi à domino, vt ipſe cogat ſecundum ad præſtanda officia. Notandum eſt, vaſalli poſte-
rioris ius durare ſæpe,& ſi primi vaſalli ius finitum ſit: quam-
uis alii ſecus exiſtiment: Quia valallus meus ſi alicui eciam in feudum det:& feudum poſtea ad me reuertatur: poſterior tantum vaſallus ita demum amittit feudum, ſi nolit mihi ſer- uire:ſi ſeruiat,& recognoſcat à me beneficium, non auferetur id ab eo.lib.2. tit.ↄ.§. ii autem. Cui conſuetudini nihil inueni- tur derogatum conſtitutione Lotharii& Frederici Impera- torum.
15 Animaduertendum tamen eſt, decimas feudales ſubfeu- dari non poſſe conſtitutione Pontificia, cap. prohibemus. de decimis: vt plenius ſupra diſſeruimus, cum ageretur de rebus, quæ poſlunt in feudum dari. Dixi autem, ante concilium La- teranenſe poſſeſſas eas fuiſſe plerunque à nobilibus: ita vt de ĩie diſponere poſſent, veluti de aliis allodiis. Ergo vetare con- ſtitutio videtur, ne poſtea in laicos transferantur: manenti- bus illis, quæ ante concilium erant infeudatæ nobilibus. Pon- tifex enim& Synodus non potuit plenum ius ante concilium Lateranenſe in laicos translatum, ſubuertere⸗licet hac in re a- liter ſentiat Zaſius.—“
16 An vaſallus de feudo teſtari poſſit quæſitum eſt? Dicen-
dum eſt non poſſe: omnis enim diſpoſitio, quæ fit in teſta-
mento, ſubmota. tit. 8. lib. i. lib. z. tit. 9.§. donare: Quia graue eſt præiudicium domini, ſi forſitan in Eccleſiam transferat. Eccleſia enim non moritur: vaſallus vero moritur. Ub. i. tit.
13. 5. inde poteſt. Vnde moribus noſtris eſt receptum, ſi quis
alienet Eccleſiæ feudum: cogatur Eccleſia hominem viuen- tem dare, cuius morte aperitur feudum: Et dantur iura domi-
nica, quæ aliàs nunquam darentur domino. l. an vſusfructus. de vſufructu.ff.
n36 PFranc. Duareni Comment. 17 Quxſtio perd fficilis eſt, an pater vni ex filiis prælegare
ex feudo poſſit teſtamento: vt vnus duas partes habeat, alter tres: Scio varias eſſe conſuetudines multis in locis. Sed vbi nulla eſt conluetudo, tum mihi probabilior viderur opinio, patrem vni er filiis maiorem partem aſſignare non poſſe. lib. I. tit. 8. Sub hoc tamen temperamento, niſi feudum ſit herre- ditarium: vbi nullus eſt filiorum reſpectus, niſi quatenus ſunt hæredes, quo patet vni filiorum plus cæteris poteſt ex feudo attribuere. Quicontrariam opinionem tuentur, dicunt illa verba, Nulla ordinatione, d.tit. 8. de extraneo accipiendas vt ſi pater velit auferre filiis,& dare extraneo, hoc ei nonlicere: ſed ſi plures habeat filios, vni maiorem partem aſſignare pol- ſe. Argumentum ducunt ex iure Romano, l. fœminæ. C. de ſecun. nupt. Lucra nuptialia dantur filiis,& tamen mater po- teſt vni filiorum ea donare, legare, quemcunque elegerit. Item pater vni ex filiis poteſt libertum aſſignare,& ius patro- natus in eum transferre.l.1. de aſſignand. liber. l. vnum ex fa- milia. in princ. de legat. lib. 2. cum tamen ius patronatus o- mnibus debeatur vt filiis, non tanquam hæredibus. l. vt iuriſ- iurandi.S.ſi liberi.de oper. libert. Sed quod aiunt verbà illa referri ad extraneum, falſum eſt: quia 4 filiis loquens dicit, patrem non poſſe ordinare, vt filii inæ qualiter ſucce dant. Et quodad argumenta obiecta pertinet, valerent quidem iure hoc deſicienteretſi nihil definitum eſſet iure beneficiario. lib. 2. titul. i. Quare cum hic aliud expreſſum inueniatur, non eſt ab eo recedendum. 1es
18 Sequens quæſtio eſt, an refutari poſſit feudum ſine con-
ſenſu domini. Si vaſallus domino, vel agnatis proximis velit
feudum cedere, videtur non poſſe: Quia inter dominum&
valallum naſcitur vltro citroque obligatio: vnde contractus appellatur. I. Labeo. ff. de verb- ſign. qui ſine vtriuſque con-
ſenſu ſolui non poſſit. lllis non obſtanribus, concluditur eum refutare poſſe. lib. z. tit. 30. in fin. Nam obligatus fuerat do- mino propter rem magis, quam perſonam, vt dixi ſupra, arg.l. cum fructuarius. de vſufruct. Ergo ceſſat obligatio deſinen- do rem poſſidere, non minus ac in fructuario. Sed tamen of- fendere non debet dominum: hoceſt, non potetit aduerſus eum militare:etiamſi non cogatur ei ſeraitium præſtare. Hinc dixi, ſi quis refutaret feudum antiquum, proximis agnatis ce- dendo, abſque conſenſu domini ceſſionem valere. lib. ⁊tit. 3. & lib. zztit. 29. Quia renouatio verius feudi, quam alienatio cenletur..
12 Quxritur præterea, an diuidi feudum inter conſortes poſſit? Diuiſio autem quædam eſt alienatio,& ſpecies alie- nationis. lib. 1. C. communia vtriuſq; iudicii. Noandum etgo ex conſtitutione Frederici. lib. 2. tit. ſ 5.§. præterea. Primum, feuda magnarum dignitatum, nonrecipere diuiſionem: vt ſunt Marchia, Comitatus: ſed hæredes omnes conſortes cõ- munem Ducatum habent,& in ea communione coguntur manere contra rationem iuris Romani. l. ſi non lortem.§. ſ cautum. ff. de condict. indeb. quo nemo cogitur, vt in com- munione maneat. Communio enim mulras diſcordias ſolet excitare. l. eum pater.§. dulciſſimis. de legat. 2. Hic ergo pro- pter vtilitatem publicam,& obſequium, quod debetur Prin- cipi, conſtitutum eſt hæc feuda conſenſu conſortium diuidi non poſſe. argum.l. ius publicum. ff. de pactis. Secundũ quod dicit, Aliud feudum ſi conſortes voluerint diuidatur: quibus verbis indicat ſuperiora feuda conlortibus etiam volentibus non diuidi. Excipiuntur dignitates quædam recipientes diui- ſionem. Si videlicet præſcriptio allegetur temporis memori- am hominum excedens:quia ſemper ſolita ſunt feuda diuidi, hac quoqʒ; præſcriptione manebunt diuidua. c. ſupra quibui- dam.§. præterea.de verbo. ſignifi. l. hoc iure.§. ductus. ff. de a- qua quotid. Idem dicendum eſt, ſi ſit contraria conſuetudo. libro 2. titul.i. Item ſi princeps dominuſve permittat diuiſio- nem fieri horum feudorum, rata erit diuiſio. Quod enim ait, De catero non fieri diuiſionem, hoc referendumn eſt ad initium conſtitutionis: vbi vetat alienationem ſine conſenſu domini. Subiicit deinceps de diuiſione, quæ ſpeciem habet alienatio- nis. Igitut erit intelligendum idem, vt ſine permiſſu domini non valeat: permittente domino, valeat. Mihi quoque proba- bile videtur, requiri in feudo paterno diuidendo agnatorum proximiorum conſenſum: vt diximus in alienatione non tan-
tum dominorum voluntatem: ſed& proximorum agnato-
tum in feudo paterno confiderari: quod ad hanc diuiſionem eſt pro-

„ feuimmiie aSnatisprouindn Laintet domnmx, do: vnde cunmig duillde niuſſem Ddus concluäimen nodigum iren aw mcuilin lat odliguio deitn tuario Sed unent Hoapotetiaitn reiciamptzſtaerk d,ptoximsagu, nem falere.ldui,
feud,qumm:len
udum intet oul eaatio& pecsal lici Nährimn tatereꝛ. Draebe cipete diuiſorrt omaes coalofs ʒmonione co;en .LKnonlotuen nocogtunide naltas dſcotdu gua Hc eo— Proäceden aiu conſotiim acts. Seculüt int dioidatdj 5 bosetiam ſoke dam recipieu
Inconſuetud feudorum.
eſt producendum. Animaduertendum ſane eſt etiamſi hæ di- gnitates, niſi ex dictis cauſis diuidi nequeant; tamen vſus&
adminiſtratio poteſt diuidi, quia hoc nõ eſt: feudum diuidere.
Sic diuiditur tutelæ adminiſtratio, quamuis tutela non diui- datur. l. 3. linter tutores. ff. de adminiſtr. tuto. ſic diuiditur v- ſus ſeruitutis.l.cum cõſtet.de aqua quotid.quæ alioqui eſt in- diuidua.Il.ſtipulationes nõ diuiduntur. de verborum obligat. Idem igitur hic erit reſpondendum, ne abſurdum& incon- ueniens ex hac conſtitutione ſequatur. Nã plures conſortes ad feudi ſucceſſionem concurrentes, ſe inuicem impedirẽt:
& ſicut in viufructu, l. quoties.de vſufructu: conuenire ſolẽt
vt priot vno anno fruatur, altero ſecundus: ita& in feudo cõ- ſentire debent vt alternis vicibus vtaitur, ne ſe mutuo impe- diant,& ſi res ad nihilum reducatur quod prouidere boni iu- dicis eſt. leg. æquiſſimum. de vſufructu. Poteſt etiam admini- ſtratio diuidi cõmuni diuidundo iudicio l.communi.§. ſed erſi de vſufruct.ſf.comuni diuidun. Vt vni ex valallis locetur fun- dus, vel tertio cuipiam pro certa annua penſione, quã deinde æquis portionib.conſortes diuidant. Sequitur deinde in con- ſtitutione Frederici,§. præterea. tit. ĩ 5. Cętera beneſicia, prę- ter Ducatum, Comitatum, Marchiam diuidi poſſe: quanquã enim ſit alienatio, tamen quia durum videbatut cogi conſor- tes manere incommunione: niſi euidenti vtilitate ſuadente, (vt in maximis illis dig nitatib. relaxatũ iis eſt parum de illo iu- re) Quidam putant ica demũ diuiſionem concedi, ſi omnes conſortes conſenſot int. Quxꝝ ſi vera eſt interpretatio, ius ſin- gulare hic eſt. Nam vno etiam conſortium ad diuiſionem prouocante, res diuiditur. l.& ſi omnes. ſf. communi diuidun. Sed horum ſententia mihi nõ probatur, argum. lm ambigua. de leg. Qui eam ſequuntur interpretationẽ, Si conſortes volue- rint, id eſt, ſi omnes conſenſerint, infinitum vniuerſali æqui- pollere dicentes, inducunt hac voce infinitum aliquod con- tra tenorem rationis,& mouet me regala ſæpe tradita lib. 2. tit.i. ſequi nos Romanum ius, veluti commune: vbicertum non eſt ius beneficiarium. Melius ergo puto, ſi huius cõſtitu- tionis verba ſecundum ius commune interpretemur.
De iure dominii. CA v. XIII.
2 Beneficiarius ad quid domino ſuo, benéfici accepti nomine
vieiſeum obligetur,& num fidem& obſequium iureiuran- do eidem adſtringat: Ardicon ſum. in vſiu feudorum, o. 1423. Curtius part. 2. Tract. feudo. Zaſius par. 7. Epit. in v- ſus feudorum. Hannetouius lib. i. iurus feud. c. 9.
2 Quinam obſequium ſuum&fidelitaté iureiurando firment: & ſi plures ſint ſuceeſſores hæredesꝗ, benefieiarii, nunquid o- mnes ad hoc ipſum teneantur. Ardizon ibid. Hannetonius
66. 2. iuris feu. c2.
3 Qui promiſcue& communiter beneficium aliquod poſſident inter ſe, vt verbi cauſa, vnius reipub. cines vt ſacris initiati
Vnius&ccleſiæ, an ſinguli ſeparatim, an vero vnaus omnium nomine iuſiurandum fidelitatis iuret. Ardicon& Han- netonius ibidem.
4 Quibus hoc fidei& obſequii iuramentum præſtetur; an o- mnibus ſingulisq, ſeorſim ſucceſſoribus ſi plures ſint heredes
domini:& ꝗquid de vaſallo reipublicæ alicuius ciuitatis. Ia- cob. Ardicon ibidem. Zaſius part. 7. Epitom. in vſus feudo. n. 12.. u.[3. Hanneto. lib. 3. iuris feudor. c. 2.
RKeligioſa fidelitatis& obſequii aſfrmatio, quantam habeat, & 7uam late patentem eſ;icientiam. Gulielmus Hanneto- nius lib. i. iuris feud. c. 11.
6 luramenti fidelitatis duo genera, quorum alterum ligium⸗,
non ligium vero alterum a Longo bardis appellatũ fortaſſs parum Latine. Hannetonius lib. i. iurisfendorum 6. 9. 7 Mutua eſt s reciprocainter dominum vaſallumg, oblig atio; CG6 juemadmodum vaſallus dominezita Vitiſßem dominus vaſallo aſfectus& obnoxius eſt. Ardion ſum. in vſusfen. 6.142. Hannetonius lib. I. iuris feudo. c. 1i. 4 Quid de iure iurando& obſeruantia, an hac ipſa vices ſuas inter vtrungꝗ, commutent; ita vt non minus domino erga beneficiarium, quam eneſiciario orga dominum iurißſiu- randi& obſeruantia onus imponatur, Ardiaon ibidé, Za- Trus parl. 7. Epitom. in vſus feudo. nums. ⁷ 7. Hannetonius ibidem. 9 An fendorum morib. requiratur laudemiarum preſtatioꝛ Laudemias intelligit bonoraria, qua demini pro reuocatio-
A³.
1137
ne, vtilisg, dominii confermatione à beneficiario trilaun-
tur, for taſſe alaudando appellatæ; laudare enim veterib.
idem valet, quod nominare, Vt ſcribit Gellius libro 2. Noct. Kit. c. 6.
1 ILHIens de iure vaſalli, quod ex beneficio acquiri di-
ximus: quod quia non omnino eſt gratuitum:ideo fi-
dem& obſequium domino, quaſi remunerationis loco præ-
ſtare debet, facto eo nomine ſolenni juramento, quod fide-
litas nominatur lib. 2. tit. 4.& ſeq. Noſtri vocant homagiam,
icd eſt, lanctum iuſiurandum, quaſi à Græco verbo d&μυσπακ de-
ſcendat. Ego puto non à Græco verbo, ſed quia vulgo ſub- iectos, id eſt, ſubditos, homines appellant: inde potius dedu- ctum homagium. Nec tantum à valallo hoc iuſiurandum ex- igitur lib. 2. titul. ĩ. verum etiam à domeſticis vaſalli: veluti cõſiliariis,& iis, qui ſub vaſalli iuriſdictione ſunt,& territorio etiam ſi nulllum feudum habeant. Sed forma huius iuriſiurã- di differt ab ea, quæ à vaſallo exigitur:& iurant tantum ſe fi= deles fore: non aſtringentes ſe ad ſeruitia. Addenda eſtex- ceptio, niſi pacto hæc fidelitas ſit remiſſa. Sunt enim feuda tali pacto acquiſita in principio, vt ſine iureiurando habean- tur. lib. z. tit. 3. in fi. lib. z. tit. 3 4.§. I. quæ pactiones ſunt ſer- uandæ. fides enim neceſſaria eſt ad ſubſtantiam feudi:ſed nõ iuſiurandum. b
2 Queſitum eſt: ſi plures ſint hæredes vaſalli, an omnes debeant iurare? Reſpondet, omnes ad hoc homagium tene- ri. lib. z. tit. 26.§. oranes. Si vero ex diuiſione feudum ad vnũ perueniat, is tantum iurabit; ſi ad plures, vnum iurare nõ ſuf- ficit, ſed coguntur omnes. Hinc notandum eſt, non cogi do- minum, ſingulos volentes iurare fidelitatem, recipere: quã- uis ſit controuerſa quæſtio, vtrum omnes, an ſinguli admitti
debeant. Mihi videntur omnes ſimul admittendi, ſi velint, ad
iuſiurandum.
3 Solet quæri de ciuitate, Eccleſia, vniuerſitate, corpore, quod fendum habet: an ſinguli ciues debeant iurare fideſita- tem? Ciuitas, Collegium, vna intelligitur perſona. l. mortuo-⸗ de fideiuſſo. l. in rantum.§. vniuerſitatis. de rerum diuiſ. Sed quia ſinguli non ſunt vaſalli, ideo vnus qui accipit totius no- mine ciuitatis, fidelitatem iurabit. 8
4 Qu eſitum etiam eſt an omnibus ſucceſſoribus iurandũ ſit, ſi plures ſint hæredes domini, vide gloſſ. lib. 2. tit. 36. in qua kæc diligenter explicantur. De vaſallo reipublicę certum eſt non omnibus iurari, quia ſinguli domini non ſunt; ſed iu- randum eſt reipublicæ, vel Eccleſiæ, id eſt, adminiſtratorib. reipub. vel Eccleſiæ, argum. l. ſed& ſi hac lege.§. qui manu- mittitur. de in ius vocan.
5 Haæc fidelitas latiſſime patet, vt latius nos tractabimus poſtea:& aſtringit vaſallum ad omnia, quæ continentur his formulis, quæue ex illis conſequi poſſunt: quamuis ob certas cauſas tamen priuetur feudo.
6 Verum notandum, quod eſt ad finem formulæ, de impe- ratore vel Rege: ſic iurant omnes, qui non ſunt homines ligiũ
vr ſupra diximus. clem. paſtoralis, de ſent.& re iudic. Nã ſem-
per in iuramentis excipitur princeps. Et ſi vaſallus etiam do- minum habeat antiquiorem; cogi non poteſt, vt ſine exce- ptione ſimpliciter iuramentum præſtet, niſi antiquior domi- nus tacite excipiatur. lib. z. titul. 28. in fine.hinc quæſtio na- ſcitur lib. ⁊2. tit.ĩ 2. cõſtit. ſatis bene. Quidam miles duo feuda à duobus dominis acquiſiuitʒ antiquiori domino iurauit fide- litatem, nemine excepto:alteri iurauit excepto antiquiora do- mino, deceſſit duobus relictis filiis qui diuidentes benefieia
paterna vnius cui antiquum feudum obuenit, iurauit nemine
excepto: alter ſimiliter, quia non habuit alium dominum, quẽ exciperet:poſterior frater deceſſit ſine liberis,& ſic poſterius feudum ad fratrem antiquum feudum poſſidentem quoque peruenit, dominus autem poſterioris feudi poſtulat Vt iurer nullo excepto, ſicut defunctus frater iurauerat. Ait in tertiã generationem licet iuratum ſit nemine excepto:etſi mortuus fratet& omnes deſcendentes ita iurauerintetamen recurren- dũ eſſe ad primam iuriſiurandi formã,& originem feudi ſem- per inſpiciendam, vſq; in infinitũ. Si autẽ cogeretur iurare ſim- pliciter, nullo excepto: alterum feudum, quod à domino an- tiquiore habet, amitteret: quia eo non excepto alteri iuraſſet. 7 Sed notandum eſt, hanc obligationem reciprocam eſſe: & vice verſa dominum quoque obligari vaſallo: vt vulgari
6— 8
. 2 —. 85 4

1138
axiomate fertur. lib. 2. titul. 6. in fin.& lib. ꝛ. t t.⸗⁷4.& q; oad hanc neceſſitarem, nibil differunt à patronis,& clientibus ve- tetibus, quemadmodum dixi tupra. Dionyſius Halicarnaſſæ- us lib. 2. Nam vaſallus offendens dominum priuatur feudo-
ſic quoque iiſdem de cauſis dominus proprietate feudi. Hinc
dicitur feudum non poſſe vendete dominum ſine voluntate clientis. lib. 2. tit. 34.§. ex eadem. Ait Mediolani non obtine- re, ſed conſtitutio Frederici illud tamen plane confirmat. lib. 2. tit. 15.§. præterea. Sicut intereſt domini vaſallum non mutari abſq; eius conſilio, e& vaſalli intereſt ne dominꝰ mu- tetur ſi ac ſuo conſenſu. l. ſenatus. ff. de fideicom. libert. 83 Krlicet vaſallo omnia debeat, vr diximus: tamen iuſiurã- dum è diuerſo ei præſtare non cogitur: quia hoc iure non re- peritur expreſſum: ergo ſecundum ius ciuile definiemus, do- mino iuſiurandum remitti debere. l. quæ bona.§. ſi alieno. de aa. infect. l. iuſiurandũ.§. qui iuſiurandũ. ff. de iureiur. l.de die. §. 1ubetur. qui ſatiſd. cog. Prætetea nec reuerentiam debet vaſallo. H æc de iure, quo tenetur tam vaſallus domino quam dominus vaſallo: coaſuetudo tamen cuiuſque lociſequenda 0 Omiſi de laudemiis, quæ moribus noſtris pendantur do- minis, an iure beneficorum præſtentur? Dicendum eſt non dari hoc iure, quia nihil debet amplius, quam ad qunodtene-
tur iureiurando: ſed laudemiæ dantur ex iure emphyteutico,
ex quo in noſtros mores videtur perductum eſſe, vt præſten- tur in feudis.. Deamißsione feudi. CA v. XIIII. Eſſicientibus feudi cauſis quas Græci ντε vocant, oxo- ſitus: bene fi i amittendi rationes opportune ſubiungit: bæp- vxai ab tiſdem nominata. Inus tätum generalus modur eſt,
*
quo feudu commiſſum amittitur: ſicliens à ετᷣias crimen
ſubcat: atq, inſigniter in dominum ingratus ſit. Ardizon ſum in dſus feud. c. Sſ. Curtiurpart. 4. Tract. feudan ini- rio, Haunetonius luab. 3. iuris feud. c. i. 2 Paradigmata, ſiue ſpecies numero ad duodecim criminis Aααιεα quæq, animum accepti a domino heneficicit im- memorem declarant. Prima eſt ſi renouat io inueſtitisnis alterutro mortuo, diſferatur vltra tempus feudorum mori- bur,& legibus definttum. Ardion ſum. in vſus feud. c. 72 Curtius par. 4. tract. feu. 24. cauſ. ex qua feu. amittitur.
Zaſius par. 7. Epit in vſus feu. n. l.& 4. Hannetonius lib. z.
iuris feu. c.1.
3 Aliera ſpecies ingrati animi: ſi contractu inito, vaſallus ad.
monitus conceſßionem feudi,& nouam inueſtituram pete-
re, fidem& obſe quium offerre prætermiſerit, hac pœna te
nebitur. Ardiaon ibi. Curtius parte 4. 7ract. feui. 23. cau- ſafeudi amittendi: Hannetonius lib. 3. iuris feud. c. 1.
4 Tertia ſpecias. Si dominum, quem tutari delebatan bellogra-
ui& periculoſò deſertum eſſe patiatur. Ardicon ſum in v- ſuu feu. ſ. Curt part. a. Jratt feu.. cauſafeudi amittendi
Hannetonius! b. z. iuris feu. c. 9.
5 Tertium hoc ads daua quæſtionibis aliquot illuſtratur: v na, quid ſi non examinatus, ſed vehemens, periculoſum&s martiferum vulnus acceperit. Curtius ihidem, quuſt. o. 8.
Hannetonius ibidem.
. 5
Secunda queſtib: Quid ſin acie inſt: uctoq adpugnamex-
exercitu, relictus incolumis& ſanus ex per culis cuadat, e
nihil eæ vaſali abitiöne incommodiſenliateẽ Ardionſum.
in vſus feu. c. 62. Curt. ibi. q. 10.
7 Tertia quæſtio: quid ſi temere&s iniurioſe ſuſeeptum cumas
viquo bellũ habeat? Ard on ſum. in vſus feud c. 6. Cur- tius ibid. J. 2. Zaſius part. 7. Epitom. in vſus feud.n. 2 8.
8 Quarta quaſtio: quid ſi contra parentem vaſalli bellum infe-
rat aut fratrem eius perſe quatur, aut filio bellũ faciat. Cur:. ibi. J. 4. Saſius part.. Epitom in vſusfeud. n.z9.
9 Quinta quæſtio: Se potius quam dominum reſpicere: ac ſa-
luti& incolumitati ſuæ magi, quam domini conſulere de- bebit. Curt.ibi. Zaſiurpar. J. Epito in vſus feudo. nu. 34. 37 · Hanneio.lib. 3. iurn feud. c. 9.
10 Quarta ſpecies criminis àae⁄sas ob quam beneficio& li-
beralitate indignus cenſetur: S dominum ſuũ in diſcrime,
& vitæ, aut exiſtimationis periculum adduci antmaduer- tens ea de re certiorem non fecerit, ne eircumueniatur. Ar- dizon ſum. in vſiu feud. c. 5 5. Curt. part. 4. Tratt. feud. 26.Cauſa ex qua feudum amittitur. Havnetonius lib. 3. iuris feud. c. 9.
—
Frana. Duareni Coꝛument.
11 Quintaſpecios Si oblitus ſacramenti honeſtatis, aut domini Vxorem vitiauerit: aut cum eius filia concubuerit:& quid de lußione petulanti, atque indecora? A’dixon ſum in vſus
feud. c.82. G& 86. Cart. part. 4. Tract eud. 3 4.& ſ. cauſa priuationts feudi. Hannsto.ilqꝗ.
12 Sexta ſpecies ingrati, heneficiig, immemoris animi: Si mu- nuus ſuum deſerat, prætermittatꝗ, oſficium erga eum, tcuius
ſe obſequio deuouii: atq, operar recuſet præſtare domino. Ar- dAon ſum. in vſus feud. c. 95. Curr part. 4. Tract feu. 28. cauſa feudi amittendi. Zaſius part.. Epito. in Vſusfeuden. 27. Hannetonius lib. 3 iuris feud. c.9.
13 Septimaſſpecies, ſi de„rimine aliquoſponte ſua cliens& nulla neceſſitate impelleſt, domini nomè detulerit. Ardizon ſum. in vſus. feud. c.)7 98 81. Curtiu⸗ part. A. Jrat᷑tat Jeud. 29. eauſa frudi amittendi. Zaſius part. 7. Epito. in vſus fend. n. 49. Hanneto. ibidems..
14 Queſtiones duæ, ad exempli huius m sνοαν atq, explicatio- nem accommodatæ: vna. Quid ſi nullam in accuſando ca- lamniam adhibeat: ſed graae crimen& verum obtettet? Curttuus 1bidem in prima exceptione. Hanneto d l. 3 uuru
feud. c. 9.
15 Alteraquaſtio: OQuid ſiamplitudinem 4 gnitatemq imperii
Teßſſe dieatur? Curt ibid. in 2 exceptione.
16 OcCtaua ſpecies ingrati animi,& obliuionis meritorum: ſi in- ſciente domino& ex ſua tantum voluntate cliens, vera tra- Aitione vtile dom mium beneficiarii fundi,poſſeſſionèg, tra- ſtulerit. Ardizon ſum. in vſus feud. c. 10.&.118. Curt. part. 4. Tractat. feud. 41.& vltima 0auſa priuationus feu.
Zahius part. 7. Epit. in vſus feud. n. 2 6 Hanneto. lib. z iuris feu. c. 4. V b 1 quid ſt per ꝑnorationem tranferat: ac forte neſcꝛus rem eſſe beneficiariam, alteri tradat? Curtius ¹bid. 2 3. Hanneto. lib. 34 iuris feud. c.).
13 Alterumeua: Quid ſi vtile dominum reuera tranrlatum, mox recuperaueri? Ardixon ſum. in vſus feud. C.110. Cur- tius part. A. tratta. feud. ꝗ. 13. Zaßius part. 10. Epito. nu. 2.
19 Tertium du: Quid ſi non omnes feudi parté: ſed vnass aut alteram tantum præter voluntaté domini tranoferat:
an toto beneficto prꝛuabitur? Ardicon Sum. in vſus feu.6. 118. Zaßius part. 10. Epitom. in vſas feu. nu. 1. Hanneto. lib. 3. iuris feud. c. 4.“
20 Nona ſpecics, per quã beneficium amittitur: Sifilium adau- cere iuſſas, vt domino in cuius odium offenſionemq, incidit, reconcilietur:& neutrum faciat, neque adducat, ueg, a ſe dimittat, tanquam improbum filii ſui factum tacite 7
probans feudo cadet, Zaſiuspart. 10. Epito. in vſus feudo.
nu. J7. Hannetonuus lib. z. iaris feudo. o. 9. ſab. fi. 21 D ecima ſpecies sontemptionem& deſpicientiam continet:Si ad Curiam domini vocationem pro nihilo ducat. Ardiaon Saum. in vſus fe ud. c. 76.
22 Vndecima, Si fundo beneficiario immode rate& ingrate ab
utatur: eodem indignus cenſebitur. Ardigon Sum. in v- ſus feud. c. ſſ. Curtius part. 4. Tracta: feud. 22. rauſa pri- nationis Hanneto. lib. 3. iuris feud. 6. 10. in princ. 23 Duodecima ſpecies, Si dum operas oſſiciag, Aominus exigit, ſiiensprudens feudum inficietur, ac poſtea de mendacio cõ- uictus fuerit. Ardidon Si. in vſiu feud. c. 94. Curt. part. 4. Trattatus feud. 19. cauſa priuationis. annet. lib 3iuru Jaudato. 24 Daplex regula amiſſionis benefioioru: vna ſi nominalim pro- poſitus& conſuet udinis lege expreſius a Naeslas criminib. aut
ſimile&par, aut maius ſatbeat, eadem vel maiori tuſtitia
hue æquitatt exigent, beneficio indignus iudicabntur. Curt.
part. 4. Tract. feud. 40. cauſa priuationis. Hannet. lib.
3. iur. feu. c. 10.
25 Altera regula, Iiſdem de cauſis fendum amittitur, uibus
iure ſcrapto filius exbæredatur, legitime cõtractæ nuptiæ re-
ſcinduntur,perfettæ donationit irrita fiunt. Curt. part. 4.
Tratt. feud. cauſa. 28 priuationis feudi. Hannet. lib.3 iu-
rus feud. c. 10.
I2 ptimis amittitut feudum culpa vaſalli. lib. 2cti. 23.& 24. eaque commiſſa. vel in dominum, vel in alium. 1 1 Indominum vt cum in dominum vaſallus eſt ingratus-
Ingratitudo vero non quæliber hic, ſed inſignis, quæ Tuã. videtun
17 Tria Amuu ra quibus hod 2e, deraua exponitur primund,
e p e ☛
———
—

1..11 5. Genſl
a cauſa pruanaa,
dus exyenin an. — a hid 1) Mau
num reueratanlmn
un dſas fmaal
ma art. 1o. hun,
feuau earte: ſanu att dumiu nan i Samantſuſu feu. u.1. Hanad
nittitr: Sifumal
m cferjumnmt
ee neut alina,n fluuſu falkanunn o. Hhan nnbu da ſb. nun uientiam tunae han amus „rranSupe w. Arudn 941 1 Ha feud. u9, .6.10mpnn,
In conſuetud feudorum. 1139
videtur veniam mereri, accipienda: vt definit Oberrus lib.⁊. tit. 28.§. ad hoc. Ergo non priuatur vaſallus feudo, quoties aduerlus ſuum iuſiuraadum aliquid admittit, niſi enormiter peccet. lib. 2. tit. 24.§. illud. ſed retento beneficio, exiſti- matio eius læditur,& habetur improbus.
a2 Huiuſmodi exempla quibus amittitur feudum, nobis ali- qua recenſenda ſunt, vt de cæteris, quę definita non ſunt, faci- lius iudicari poſſit. Primum eſt, ſi inueſtituram non petierit hæres vaſalli, lib. lib. 2. tit. 24. in prin. intra annum ſcilicet& diem, vel ſi vaſallus ab hærede domini ſui mortui inueſtituræ renouationem petere neglexerit. In Gallia, etſi petita non ſit renouatio inueſtituræ, non tamen amittitur feudum: ſed dominus eo fruitur,& fructus percipit, donec ei fidelitas fa- cta ſit. Quare nec Galli, nec Mediolanenſes, vt hic auctor di-
cit, hoc iure vruntur. Militibus vero annus,& totus menſis
coneeditur, ad repetendam inueſtituram. lib. 1. tit. 22.
3. Diximus nunc de inueſtituræ renouatione non petita
alterutro mortuo: ſed quid ſi vaſallus nouam inueſtituram i- pſe non petatẽlib.a. tit. 2 4.§.. Quidam prædium dans in feu- dum, promittit ſe vaſallum inueſtiturum vaſallus ter requi- ſitus fidelitatem non facit: priuabitur ergs feudo, quod iu- rare nolit. Neque hic vllum tempus eſt definitum ad nouam inueſtituram petendam. lgnoſe kur autem,& ſuccurritur minori quatuordecim annis, ſi non petierit inueſtituræ reno- uationem. lib. 2. tit. 5ſ. S.præterea,& lib. 2. tit. 26.§. ſi mino- ri. Præterea& alius quilibet iuſta,& graui tamen de cauſa ex- cuſatur, ſi inueſtituræ renouationem intra annum& diem non petat.lib.a. tit.ĩ⁊.§. vlt. Veluti mors interueniens, ca- pitales inimicitiæ,& iuſta abſentia. in prin. tit. 22. lib. 1.
4 Tertium exempium ingratitudinis: Si dominum peri- clitantem in acie deſeruerit. lib. z. tit. 2 4.§. item qui. Quod Cæſar in Comment. belli Gallici iudicauit ſemper nefas,& viro indigniſſimum.
7. Addendum eſt, ſi reliquerit non mortuum dominum, ſed
ad internecionem vulneratum, lib. ů. tit. ĩ.& 21. ad fi. licuit e- nim cum nulla ratione dominũ mortum iuuare poſſet, in fu- gam ſe conuertere. 6 Sed quæritur, domino ſaluo euadente prælium, in quo à vaſallo deſertus fuit, an nihilominus feudum ab eo auferri de- beat? Dicendum eum ſpoliandum eſſe: quia nonait, lib. i.tit. . ſi in prælio deſertus à vaſallo dominus perierit, tum fendo eum priuandum- ſed ait, ſi ſaltem dimiſerit.
7. Siappareat bellum eſſe iniuſtum, debet iuuare dominum ad eum defendendum, non ad alium offendendum ſi volet. lib. ⁊. tit. 28, Quod ſi tamen dominum iniuſtum bellum aliis inferentem, neque ad corporis defenſionem, ueque alterius læſionem quod attinet iuuare volet, non ideo, inquit Obor- tus, amittit feudum.
8 Sivero contra patrem, filium, aut fratrem vaſalli domi-
nus bellum gerat, debebit etiam domino aſſiſtere, dicto tit. 28. in fi. Nec hoc nouum eſt: cum& iure Romano huiuſmo-
di exempla habeamus. l. minime. de relig.& ſumpt. Sed ſi
ſtatutum habeat, paternam pietatem ſe pręferre malle iſti of-
ſicio, poterit in fcudum refutare: alias idem perditurus ſi nõ
ſerniat. 9, Quxritur, an teneatur domini vitam ſuæ anteponete? adduci ſolet l.i. de ſenatuſc. Syllan. Vlpiani locus: in quo ſub pœna capitis ſerui præſtant cuſtodiam dominorum ſuorum. Sed non recte comparantur ſerui cum vaſallis: quia ſunt libe- ræ conditionis,& conferri ſolent cum libertis: nam alia quo- que inter eos eſt ſimilitudo. Hinc vulgo fertur, ſtatuta in ſer- uos, ad liberos homines non pertinere, vt ſerui torquentur etiam ſine culpæ ſuſpicione. vt d.§. C. Syllania.& de quæſt. l. exceptio. ad ſenatuſcon. Sylla. liberi non item. 10 Quartum exemplum: Si vaſallus ſciens domino inſi- dias, aut exitium ſtrui, eum non fecerit certiorem, feudo in- dignus exit, dicto tit. 28.§. præterea. lib. 2. Et eſt caſus, in quo ob ſolam ſcientiam priuatur quis beneficio, quod ſingu-
are eſt. Vulgo eſt quæſtio agitata, an conlcii propter ſolam ſcientiam plecti debeant: cùm notum ſit conſentientem,& facientem cadẽ pœna affici.l. non ideo. C. de accuſat. quando videlicet conſtat alterius confilio perpetratorem vſum fuiſſe l. ſi ſciente. ad l. Pompeiam. de parricid. Debet ergo dominũ eius admonere, niſi fecerit, ob ſolam illam ſcientiam feudo cadet: multo magis ſi, vt dixi, hoſtiliter aduerſus dominum
—————-—
ſe geſſerit lib. z. tit. 7. 24.§. porro ſi dominum. lib.. tit. ſ.§. ſimiliter. In hoc tamen voluntas ſola,& ne conatus quidem puniunturlib. z. tit..§. ſi voluerit.leg.cogitationis. ff. de pęn. Vr ſi ex eius propria confeſſione conſtet, habuiſſe eum in a- nimo perpetrare aliquod flagitium contra dominum, nec ad effectum peruenerit, feudum retinebit. 11 Aliud exemplum: Qui vrxori vel filiæ dominiſe miſeuit, eius attentata pudicitia, feudum amitrit. lib 1. tit. ſ.§. 1. ſi cũ ea turpiter luſerit hoc de honore conſeruando eſt in telligen- dum, ſi in domo domini habitet: ideo adiicit, quia ſi in domo alia habitat ſoror, aut nurus, non perdet feudum; vt alibi etiã. lib. 2. tit. 24.§. rurſus. dicitur in capillo, id eſt, antequam nu- pta eſt. Hinc quæritur, ſi luſerit vaſallus cum ancillis an feu- do priuetur? de qua re apud alios. 1 12 Sextum exemplum; Si domino ſeruitium non pfæſtite- rit, ad quod tenetur, feudo priuabitur. li. 2. tit. 26. S. licet.& Fſ.· firmiter.Et ſi percipiat magnum periculum damino im- minere, vltro etiam ſine requiſitione debet ſeruitium offer- re, alias vocatus à domino ſuo veniet,& dimidiam partem re- ditus vnius anni,(vr fit etiam in Gallia) domino ſubmini- ſtrabit. Quod dixi requirendum eſſe vaſallum à domino, vt ſeruitium præſtet; id intelligendum, ſi ſeruitium cerrum non ſit, id eſt, certa die præſtandum; loquimur enim hic de or- dinaria feudi natura, ſed aliquando de certo ſeruitio in inue- ſtitura conuenit certa die præſtandum, tumq; ſequimur iuris ciuilis regulam, diem interpellare. l. magnam. C. de contrah. empt. 13. Septimum exemplum feudi amittendi, Si vaſallus detu- letit dominum, velaccuſauerit. lib. 2. tit. 24.§. item ſi delator. 14 Quid ſi iuſta ex cauſa ſine calumnia eam acculſauerit? di- cendum nihil ominus eum feudo priuari, ſicut& libertus. l. qui cum maior. de bonis liber. Et ſeruus delator etiamſi ob- iecta probet, puniendus. l.vl.tit. 10. C. qę delaro. Sunt qui di- cunt illam legem de ſeruo tantum intelligendam, nec argu- mentum recte ad vaſallum inde duci, ſed idem de familia- ribus hominibus comperi reſpondendum. l. pen. C. qui ac- cuſ.non poſſunt. b 15 Excipitur tamen crimen læſæ Maieſtatis in dictis duab. legib.& Nouel. 115.§. cauſam. Neque etiam licebit vaſallo in criminali pręſertim iudicio contra dominum teſtimonium dicere. lib. 2. tit. 3 3.§. ſimiliter. vt nec liberro. d. j. qui cum maior.§. ſi lbertus. de bon. libert. neque cogipoteſt ad ferẽ- dum teſtimonium. 4 16 Octauum exemplum; Si vaſallus ſine conſenſu domini feudum alienet; conſtitutione Frederici Imperat. feudo ca- dert. lib. 2. tit.( 5.§. callidis. In Gallia tamen diximus hanc conſtitutionem non obſeruari, ſed vaſallis licitum eſſe libere feuda alienare, modo feudalis laudemia ſecundum curiæ cõ- ſuetudinem dominis perſoluatur. 17 Hinc quæritur, Si vaſallus ignorans feudum vendide- rit; num in hanc pœnam incidat? lib. 2. tit. 2 6.§. ſi vaſallus. Reſpondet, ei non nocere ignorantiam, ſed reſtituendum eſ- ſe vaſallum,& emptori condemnandum ad intereſſe. Porro ſi quis omnia bonaſua alienauerit, non videtur ea in re feu- dum comprehendiſſe, quod à domino recognoſcit, niſi id nominatim exprimatur. lib. 2. tit. 26. Nã in generali hac alie- natione nõ eſt credendũ alienaſſe, ꝙ ſpecialiter non fuiſſet a- lienaturus. l. bligatione generali. de pign. Et quoniam facti eſt quæſtio, addi hic exceptio debet, niſi appareat& feudum vendere eũ voluiſſeʒ quod colligimus ex pretii quantitate,& aliis circumſtantiis; veluti ſi prerium maius ſit, quam reliqua bona præter feudum hæcprudens iudex facile æſtimabit. 18. Quericur, Si recuperauerit alienatum feudum vaſallus, vtrum nihilominus ad dominum reuertatur. lib. 2. tit. 44. Si ſine permiſlu domini alienauerit, non poterir recuperatum in priſtinũ locum feudi recidere. Nam ſemel ius Palienatio- nẽ dominis quæſitum, nõ põt aliqua acquiſitione illis adimi. 19 Alia quæſtio eſt:Si vaſallus non totum feudums ſed par- tem alie net, vtrum hac pœna teneatur? Quidam putãt nihilo- minus amittere: quia conſtitutio Frederiei generatim loqui- tur de quacunq; alienatione prohibita: cuius nomine feuda reuocantur: ideo totum feudum amittit: erſi partẽ qnis tã- tũ vendat. Sed verba conſticutionis ſunt(cũ ait, feudũ amit ¹) ambigua& oblcura, an de parte an de toto ſenſerit. Igitur æ- quius eſt explicare iſtam ambiguitatẽ aliis locis lib.. tirul. 38.

1140 Franc. Duareni
quibus parte alienata, demonſtratur partem feudi tantum domino aperni. b
20 Nonum exemplum quo feudum amitti dicitur: Si filius vaſalli dominum offenderit,& nou vaſallus ipſe, deinde mo- nitus à domino adducere ſilium, vt delicti veniam àdomino petat, ſi hoc non fecerit, neque filium à ſe ſeparauerit, feudo Polendus eſt. lib.z.tit.ↄ..inſuper. Idem faciendum vaſallo,
ſi ex domeſticis quis offenderit dominum.d. tic. ſ. 9. illud. vt
ſi vaſallus habeat lubuaſallum, qui dominũ ſuum oſtenderit, feudo priuatur: niſi à domino admonitus curet vaſallum po- ſteriorem dômino ſatisfacee. 21 Exemplum decimum: Si vaſallus ſit conrumax aduerſus dominum, id eſt, cum vocatus in Curiam domini, ſe ſiſtete non vult lib. 2. tit. 22.“ 22 Vndecimum: Si abutatiit jure feudi, vel iuriſdictione vaſallus. lib. 2. tit. 27.§. quicun que aduocat a. feudum eſt ad- uocatiæ, quod datur pro aduocatione: ſicut dwi feudum Ca⸗- ſtaldiæ darrpro adminiſtratione rerum domeſticarum. Pro- pterea ſi mimma eius culpa arguatur in iuriſidictione(hoc eſt, quod dicit, inornate ad min'ſtret) zuſta ex cavſa beneficio ca- rebit. Er eſt notandus hic caſus, quiadducitolet, vbide mi- nima vaſalli culpa agitur. 23 Duodecimum exemplum: S' vaſallus exigenti domino ſeruitia, neget ſe eius vaſallum e ſH*. lib. 2. tit. 26§. vaſallus.& tit. 34.§. vlc quod noſtris mortbus eſt vſiratum: Si dicat ſe dubitare, an ſit vaſallus, nihil videtur fraudulenter facere:nec eam ob cauſam debet feudo priuari, ſi fateatur dimidiam partem prædu ſe in teudum tenere, alteram infic ietur: ea tã- tum pars, quam inficiatus eſt, ab eo auferetur. Att ſieudi con- ditiouem neget, id eſt, ſi forte feudum ligium eſſe dicat, igiam non ſimplex:& lic et hoc modo feudum non neget, tamen non excuſarur. Duo aurem neceſlaria ſunt domnuo, vt ad ſe feudum trahate primum inficiatio vaſalli, deinde vt eum fal- ſitatis conuincat. Idem obleruatur in Gallia, de hac inficario-
ne: de qua multas quæſtiones tractauit Molinæus.§. terrio
Conſuetudinum Pariſienſium. Ex his exemplis intelligitis, vaſallum ob magnam in gratitudinem priuari feudo.
24 Sed f alia ſit cauſa his, quas expreſſimus, ſimilis aut ma- iornon minus ei etiain adimetur feudum. lib. 2. tit. 24. 9. ſed quia natura. Quænamvero ſint tales, prudens dilig=nsque iudex ex circumſtantiis negotii facile iudicabit: qamuis& a= lias hæc fcti ſint, non iuiis: Quare in vniuerlum definir:(vt ait Obertus lib. 2. titulo 2 3.§. 1.) non poſſunt. l. mora. de v- ſur. Exempla autem, quæ recitauimus, poſſunt iudicẽ inſtrue- reʒvt de ſimilibus, in quib. eadẽ eſt ratio, ſimiliter iudicet, ſed cum eius arburio& religionitelinquuntur res definiendæeũ propenſus eſſe debet magis ad abſolurionem, vt admonet author noſter lib. z. tit. 28.§. ad hoc.& l. Arrianus. de oblig. & actio. Hinc vulgo notandum in pœnalib. interpretationib- etiam extenſionẽ admitti.l. ſi quis. de pęnis quod certumeſt. 25. Ad extremum regula valgo traditur, quæ ſi vera eſt, multa bene complectitur;& ad cognitionem perutilis eſt. Ex quibus cauſis donatio perfecta reuocatur, ex quibus cau- ſis matrimonium iure contractum ſoluitur, ex quibus cauſis filius recte exhæredatur; ex eiſdem cauſis recte beneficium amittitur. lib.2. tit. 24.§. prædictis. Cauſæ autem multæ ſunt, ob quas matrimonium diſſoluitur. l. conſenſu. C. de repud. multæ itẽ, ꝓpter quas donatio reuocatur. It. vl. C. de reuoc. donat. Sed inihividetur authorem aliud ſenſiſſe. Vult enim o- ſtendere cauſas omiſſionis feudi, quas recenſui, æquitati iuris non tantum naturalis, verum etiam ciuilis reſpondere, eiuſ- que rei argumentum eſſe, quod filius ex eiſdem cauſis, in conſtitutionibus ciuilibus exhæredetur, matrimonium ſol- uatur, donatio reuocetur. Inde non ſequitur, ob quaſcunq; cauſas matrimonium ſoluitur, donatio reuocatur,& filius ex- hæredatur, ex iiſdem feuda amitti; quod annotauit Frãciſchi-
nus Curius contra aliorum opinionem. Animaduertendum
ergo diligenter, in quibus cauſis iuris ciuilis eadem æquitas ac ratioſit, quæ in iure beneficiario; quo perluſtrato, ſeque- mur, hoc iure deficiente, ius Romanorũ lib. 2. tit. 1.§.ſtrenuꝰ. De ingratitudine vaſalli in alium. CaAr. XV. 1 Exempla duo eulpæ non in patrouum, à quo beneficium aece- pit ſed in ali Commiſſæ,;uius pœna cliens non effugit. Pra-
mum eſt, ſi fratren ſuam beneſiciarius, ſbe ſucceßionis ne cauerit. Ardizon Summa in vſuu feudo. c. 5.6 Curtius part. 4.·tractatus feud I1. rauſa priuationis feudi. Hannetonius lib. z. iuris feud. c. 9. àSecwndum exemplum: Si cliens non ſuum, aut domina ſuie patroni cognatum: ſed quemlibet alium hominem per in- hdias nefarie crudeliterq, occiderit. Ardidon Sum in vſus feudor. c. ĩ7. Curt. part. A. tract. fend. 17. cauſa priuarin- nis. Zaſius part. 10. Epitom. in Sſaus fend. nu. 67. Hannero-
nius ibidem.
3 Generalis amittendæ proprietatis regula: Ob quas Clienta- lus iure ſuo cadit, ob eaſdem cauſas patronus fundi benefi. ciarii proprietatem, directumq, dominiũ perdere cenſetur. Ardion Si. in vſus feudo.. 13 5. Curt. part. G. Traclatus feud. vbi hac de re tanti agit. Zaſius part. 7. Epit. in vſus feud. nu. ſ6. Ide Zuſiuspart. 10,&pito. in vſus fend. n. 80.
4 An delicti nomine,&s propter ingrati animi viium ipſo iu- re frudum amittatur; an vero iudicis decretum atcedere,
atq, interponi neceſſe ſit; quo aut fiat priuatio, aut quæ iam
fatta eſt, declaretur. Curt. part. 4. Tratt. feud.in tertio ca. nane alienationis. Zaſius part. 10. Epito. in vſus feud. nu. 72. 85 73. Hannetontus lib. 3.iuris feud. c. 0o0.
Quid vero in ea reuocationis ſpecie, quæ propterea inſtitui- tur, quod benefictarius fundus abſq, domini volnntate&
conſilio dimiſſus, an ſententiam iudtcis interuenire opor
teat? Curt. Zaſiur& Hannetv. ibid. Aduminiſtratoris ſiue culpa, ſine negligentia nunquid iatta- ram atg, damnum ecoleſie afferat ita vt ob eam cauſam be-
neficium acceptum prorſus amittat, feudoq in totum pri-
uetur. Hanneto. lib. 3. iutris feu c. 0l.
Alxi in priucipio hums partitionis feudum aliquãdo amit- Ds culpam vaſalliʒ aliquando ſine culpa. Propter cul- pam rurſus dupliciter, vel quæ in ipſum dominum vel quæ in alium admittitur; de priore membro egimus. Poſterioris
exemplum eſt. 1 Sivalallus fratrem ſuum interfecerit, Ipoliatur feudo. lib. 2. tit. 35. ait proptet he micidium ſi videlicet fratrem domi-
ni occiderir, feudum non adimi, licet iuterficiendo frattem,
non leuiter dominum offendat, tamen quia non omnis, qui dominum offendit, feudum amittit, ideo certæ cauſæ lunt conſuerudine receptæ, ne ob quamuis ex affectione iudican- tiumn offenſionem, feudo priuarerur, Sed quod fratrem ſuũ occidit, non ſimplex parricidium cõmitrit. Quia addit: ſi ſpe
totius hæreditatis conſequendæ trucidet, feu do indignus erit.
2. Deinde ait: S hominem occidat proditorie: quo facinore,
cum nihil ſit abominabilins, præcipue inter nobiles: ita, vt
amplius in curia propter ſceleris atrocitatem ſtare non poſſit
merito feudo deiicitur. Similiter particidium in fratrem com-
miſlum, non fuiſſet tam arrox, ſicalore iracundiæ, non ſpe
hæreditatis eum trucidaſlet. 1 3
3 Porro eiſdem de cauſis, quas in vaſallum recitauimus, et-
iam dominus proprieratem amittit lib 2. tit. 47. ob recipto- cam inter dominum& vaſallum obligationem. lib. 2. tit. 6.
§. dominus quoque. Huius rei memorabile exemplum eſt de
rege Eripto in anmalibus Francię, qui proptietatem feudi ſen- tentia Pontificis ob interfectum vsſallum perdidit: cum an- tea feudum eſſet regni Franciæ. 4 Dabitatur in hacquæſtone, vtrũ ipſo iure cadat de feudo vaſallus, poſt admiſſum. ſcelus: an ſententia adhuc opus in Dicendum, ad demonſtrandam noxXam& feloniam vaſaili cognitionem condemnationemque requiti. Qoia s niſi eõ- uictus fuerit, domiaus feudum recipere non poterit hb. ⁊. tit. 2 G.§. vaſallus.& lih. 1. tit. 21.& 22.§. ſancimus. Quic ſi dominus propter alienationem ſine ſuo conſes- ſu, velit feudum reuocare: an ne ſententia erit neceſſaria, an ipſo iure redibit ad domminum? Cum arguitur conſilium& propoſitum, requiritur condemnatio, ſedin alienarione, communi omnium opinione, non eſt expectanda ſententi ſed iure ipſo redit ad dominum. Nam eius conſilium fuit amittere, qui id alienauit:& ſic interpretantur verba conſti- tutionis lib. 2. tit. ĩ 5. S. callidis. feudum amittat,& ad domi- num libere reuertatur. Qui diſſentiunt ab his, interpretantut verbũ reuwertatur. id eſt, poſt ſententiã. At mihi probatur non eſſe neceſſariã priuatoriã cõdemnationẽ: ſed declaratoriã tan- tõ: ſicut in omni re que perimitur ipſo iure.c.cũ ſecundum. de b haret.
B

AN. Ner. 10. Bn, — —
Non poteſt enim transfer
tiam. de præſcript.
Deconſuetud. feudNꝗ(. im.
hæret. in. Iudex pronunriat, bona eſſe confiſcara, non adi-
mit bona, ſed declarat adempta eſſe, ex tempore admiſſi ſce- leris:ĩta hoc loco pronunciat, eum eſſe conuictum, ita vt ſen- tentia retrohatur. Idque probatum eſt iure ciuili. L eius qui. de iure fiſci.l.z. C. de pignor. 6 Sequens quæſtio eſt de feudo dato eccleſiæ„ quod Epi- ſcopi, vel adminiſtratoris alterius culpa periturum eſt. Du- rum viderur propter negligentiam ac culpam epiſcopi, eccle- ſiam feudo priuari. ltaque conſtitutum eſt lib.z. tit. 40.§. vlt. quandiu viuit Epiſcopus, qui culpam admiſit, eccleſiaſticum beneficium ad dominum pertinere: poſt eius mortem ad ec- cleſiam reuerti. An culpa prælati eccleſiæ noceat, alterius eſt loci. Hacteaus diximus de feudo, quando vaſalli culpa a- mittitur. S.
De amiſſione feudi ſine vaſalli culpa. 18GC A. X VI. I Quatuor modi quibus amittitur bencßicium,&s quidem o- mninortamen ſine Vllo prorſus aut delittonaut ſcelere bencficia- ii. Primus eſt, ſi decedens, conficienſa, exiremum vna diem- morte ſucceſſorem maſculam, agnataum ve nullum rehnquat- Vaſallus. Curt part. 2. Tract. fend J. 7. de feudis laicorum. EZaßuspayt. g. Spit. in vſius feud. num. 1. Hannet lib. 2. iuris faud a. z2 lhb 3,.sB5.,. 2 Mitermodus, Si domino contractum feudirenunciauerit, ei⸗ denic; fundubencficiarium ſponte ſua reddiderit reſtitueritq, clientulus. De beneficii renuntiatione G urt part.; Trattatus feud. J. 5. ſubfinem Hannot. lib 3 iuris feud c. San fin. Tertius modus, quo ſine beneficiaru cuſpafendum perditur:
Si antp!opter vuia, corporisq, incpömoda: aut propter ſuſte-
ptum vitæ genus ad inſe uienqum idoneus eſſe deſierit. De po- Reriori membro Ardiden Sum, in ſiu fend. c. 97. Curt part. 5. Tratt feud. mẽb 2. 3. 10 de vtrog Hannet.l. ꝛuri feud. c.9. 7 Quartu,, domiuium vVtile admittendi ure ciuil inuentus modus per vſucapionem. NVunquidius feudi praæſcribatur: ato per continuationem p 2ſſé,ſionis a ben eficiario ablarumia teri a- liucui adiiciatur acquiraturque? Araixon Sum in vſus feud. cap. 122. Curt. part 2. Jratt feud. de fend laic. q.. Flannet. ͤͤͤa.“ Quid vero ini,ſé domino& vaſallos nunquid hi ſeſe mutuo peo’ long. temp. poſſeſſ. zure ſuo prinent.& beneſiciarius domi- num ſaum à quo feudum accepit, opera⸗ c obſequia exigen- tem: viciſſimque dominur beneficiarium, cui feudum concè ſſit, debitam fidem poſtulantem præſcriptionis exceptione Mcien-
ter ſabmoueat? Curt. Hannet. ibid. 6 Sul ne vſucapioni,& quæ per continuationem poſſeſſionus ſit, acquiſitioni!ocusin ils uribus quæ dominica appe llantur? d quid in hac boneficiorum doctrina de præaſcript. centum aun. uæ hominum memoriam excedit ſentienduma 6 1 Erdit vaſallus feudum ſine ſua culpa: ſi moriatur ſinc Dherede maſculo, vel agnatis, ſicut docuimus ſupra, de ĩure, quod habet valallus in feudo,& lib. 1. tit. 3. 2 Amittitur etiam repudiatione, ſeu refutatione, lib, 2. tit. 38. nam dixi ſupra, vaſallum ad ſeruitia obligari domino pro- pter rem magis quam perſonam,& ideo ſi rem velit refutare
amplius nõ tenetur, quamuis offendere dominũ non debeat.
3 Agmittitur& propter vitium corporis- aut ſi religionem ingrediarur, ita vt idoneus non ſit amplius ad obſequia præ- ſtanda. lib. 2: tit. 26.§. qui clericus. Si tamen Galliam ſpectes,
. non obſeruatur hoc ius propter Conſtitutiones Pontificias. cap. ex tranſmiſſa, de foro compet. Mutus, lurdus, vel alias im⸗ perfectus feudum perdit. lib. z.tit. 36.
4 Quxritur an præſcriptione hac quoque rarione feudum
amittatur'arg. lib.. tit. ⁊6.§. ſi quis pertriginta. dicitur qui- dem præſcriptione valallus fieri, licet inueſtitus non ſit:& ſic tantum de acquiſitione feudiibi loquitur, non de amiſſione.
Verum ſipenitius introſpiciamus, reperiemus eoſdem plane modos acquirendi,& amittendi feudi. Pone me valallum Ti-
tii,& feudo inueſtitum eſſe: illud Seium per triginta annos
b poſlediſle: qua longa poſſeſſione dicetur vere feudum acqui-
: ergo neceſle eſt vt mihi adimatur. ri in eum feudum, niſi ego meum m eſt ab omnibus, in c. ad audien- beneficium illud amitti, cum per triginta
ius amittam. Igitur notatu
4 3
annos ah alio poſſaſſum fuerit. Idem de proprietate domini ſtatuendum: quia eadem eſt ratio domini& vaſalli: Vt recepi feudum à Titio,& alium recognoui, vt dominum ſpatio tri- ginta annorum: Titius z0. annis ſeruitium nullum à me exe- git: dicendum eſt hoc ſpatio proprietatem eſſe quæſitam alte- ri, atque ademptam Titio, qui verus erat domin us. arg. d.§. ſi quis per triginta. 4 1 Maior quæſtio eſt, an dominus& vaſallus poſſint inter ſe præſcribere, alter alteri: vt vaſallus longo tempore nullu m. ſeruitium præſtitit ei, à quo erat inueſtitus: an Poflit ſe trigin- ta annorum præſcriptione tueri“& præſcribere libertatem aduerſus dominum? Moribus noſtris pro vaſallo, vel domino nulla præſcriptio locum habet: ſed hoc iure Longobardico non viderur mihi definitum. Quidam contrarium ſentientes, adducunt conſtitutionem Frederici. quæ adrem nihil facit. Verum notandum eſt communem eſſe ſententiam:inter do- minum& vaſallum non eſſe locum præſcriptioni hoc iure. Si dominus longo tempore non indiguerit eius opera, atque ideo non exegerit, tamen poterit nihilominus poſt, vbi libue- rit, ad exhibendum ſibi ſeruirium vaſallum compellere. arg. lib. 1. tit. ⁊1. Natura enim feudi talis eſt, vt obſequium præſte- tur cum opus fuerit,& cum id popoſcerit dominus: non vt in præſtationibus annuis, in quibus locum poſſet habere præ- ſcriptio.Sed hoc ſeruitium eſt incerrum,& in arbicrium do-
mini collatum: vt cum opus eſt, id poſtulet. Ergo natura eius
non patitur, vt locum habeat præſcriprio.;
6 Nonloquimur autem hic de iuribus dominicis: in illis e- nim ſequimur quod iure ciuili conſticutum eſt de perſonali- bus actionibus: ſed hic tantum proh betur præſcriptio feudi.
Itaque iura dominica, ſicut aliæ actiones perſonales, ſpatio triginta anno. præſcribuntur, vt C. de præſſcript, 30. ann. Si ec- cleſiæ debeantur hæc iura quadraginta annis. c. in quarta, de
Præſcript. Præterea nec loquimur de præſcriprione centum
annorum: quæ poſſeſſio eſt immemorabilis, cum inter vaſal- lum& dominum præſcriptionem vetari dicimus: neque hæc ræſcriptio vnquam excluditur his vetbis, praſcriptione non-
obſtanté. c. ſuper quibuſdam. de verb. ſign. l. hoc iure.§. du-
ctus.de aqua quotid.& æſti. Talis enim conſuetudo habètur
vaſallum, vt hoc iure non vterentur.
pro pacto:& pactum valeret, ſi cõueniſſer inter dominum&
Amiſſum feudum cui aperiatur.
CAT. XVII
Aliæ atg, aliæ beneficii amittendi cauſſc, d ſtinctionem aße- runt conditionts corum hominum quibus fendam per am ſio- nem legitime vacans, Aefertur haclure. Ardidon Sum. ia vſus fend. cap. 13. Curt.part.. Tract. feud. in princ. Hannet, lib. iurts feud. c. 2z. 2 Prior cauſſa, ob quam vaſallus non iniaria priuatur lenefi-
ciornefarium crimen& fraudem continet. Qu d ergo hihæc
domino illata, ad quem Longobardorum moribur feuzun pertinebit Aadizon ibid. Curt part. y. Tralt feud. in prima concluſione feudi deferendi. Hannet. lib. 3 iur i⁵ F udi. c. 13. Quid veroſiin non dominum vehementius peocatum ſit:ad quem beneficiarius fundus iure deuoluelur? Agnatorumque nomen quam hic late patentem ſignificandi poteſtatem habeats Iacobus Afraidon ibid. Curt. in eadem part. Tract, feua. con-
cluſtone2 Hannetibid.
* Scelerate à beneficiario,& non expectata domini conſenſtone
dimiſſum, alterizue conceſſum ius feudih cuiuſnam erii? ttem- que duarum ν aeeueuicex plicatio. Ardixon ibidem Curt. Part. y Tract, feud cocluſione 5. Hannet. lib. 3. iuris feud. c.¹2.
JI Elabarata fertilitas,&; magna oultura vaſa li multoq labore confecla preædii beneficiari bonitasquam&reci èunsueus, Iu-
ſtinianus l. vlt. Cod. de iure emphyt meliorationem dicit, cui-
nam cedet? 8 K o Incrementaatq, acceſſiones prædiorum, quæiure fundi poſſi- Aentur, an donuno&s patrono, an vero clienti vaſalloque debe-
anturi Toan. Copuslib. 3 de fruttibus,.]7.
7 Frudlur emolumentaque zerum in cont ractum beneficii dr-
ductarum& vacantium, quiſmam ſuos faciat,& lucreturs Hanncton. lib. iuris feud.. 12. Joannes( opus diclio lib. 3. de Fruttabus o 5.
DDD
— 62
—
1
2*— 4
—*

³
4
11742 Frzanc. Duareni Comment.
Oarenaloen eſt, vt videamus amiſſum feudum ob cau- Quando& quihus caſibus patronus damni dati, eeſſann
ſas, quas enumeraui, cui deferatur: domino ne, an agnatis
Proximis..
1 Diſtinguendi ſunt hic varii caſus, quibus declarauimus feudum perdi:vnus eſt, cum adimitur ob culpam vaſalli:eam- que commiſſam, velin dominum vel in alium. Alius eſt, cum citra voluntatem domini alienatum, nobis adimitur.
2 Culpaia ipſum dominum admiſſa, reuertitur fine diſtin- ctione feudum ad dominum, lib. 2. tit. 24.§.vlt. quamuis pa- ternum ſit feudum, vel antiquum: in quo alias ſuccedunt a- gnati- tamen ſi peccatum fuerit in dominum, reuerte tur ad dominum, non ad proximos: quia agnati ſuccedunt iure in- ueſtituræ, non iure hæreditario. lib. 2. tit. 8.§. filia. Ideo hoc caſu domino aperiri exiſtime:quia tacite illud ab initio actum videtur:quaſi ita eſſer datum feudum Titio& agnatis eius: vt ſi offenderet grauiter dominũ excluſis agnatis, reuertetur ad dominum. Sed ſpectandus eſt ſemper tenor inueſtituræ, nũ aliquid expreſſum ſit in ca. Si id non appareat, ſequemur quod feudi proprium eſt. 3 Sivero crimen admiſſum eſt in alium quempiam non in dominum, propter quod vaſallus feudo aſyni declaretur: veluti proditio vel patricidium:transferetur feudum, ſi pater- num ſit, ad agnatos, excluſis filiis deſcendentibus. lib. 2. tit. 37. ſin nouum, ad dominum reuertetur. lib. 2. tit. 24.§. ſi vero
non. Agnatos autem hic accipi conueniet, qui quarto gradu
ſunt remotiab eo, qui feudum accepit lib. 2. tit. 26.§. ſi vaſal- lus.& tit.; 1. Exciuduatur igitut hic non tantum filii vaſalli: ſed& alii agnati, vſque ad quartum gradum. 3
4 Alter caſus eſt, vbi alienatio fine conſenſu domini facta,
feudum aperit: obſcurum eſt ad quem redire debeat. In qui-
buſdam locis lib. 2. tit. 2 4.§. fin.& 3 8.& 44. ſimpliciter ait, ad
dominum beneſicium pertinere. Alibividetur his aduerſari.
tit. 8. lib. ů.8§ hoc quoque. Diſtir ctione concilianda hæc ſunt, vr hic§. de antiquo feuds loquatur, ſuperlora capita de no- uo. Sed probabilior eſt opinio eorum, qui putant ad domi-
num reuerti feudum ex conſtitutione Frederici. lib. 2. rit. 55.
§. callidis: qua vereri conſuetudini derogarur. Hoc etiamſi
durum ſit: quod vidclicet præbeat occaſionem alienandi va- ſallis in præiudicium agnarorum, tamen poſſunt agnati oc- currere, antequam alicnatio fiat:& dominum certiorem fa- cere, vt Bal.& ali hic ſentiunt.
ſ Qusſitum eſt, an melioramenta, cum feudum reuerti-
tur ad dominum, vaſallus offerre poſſit? Reſpondet poſſe. lib.
2. tit. 28.§. ſi vaſallus. Sicuti etiam iure Romano conſtituitur.
Inſtitutionib. de rerum diniſione.—
6 Quaritur de incremento, ſi quid acceſſerit feudo, an re- uertatur ad dominum. lib. 1. tit. 4.§. fin. lib. z tit. 8.§. econ- trario. Viſum eſt tedire feudum eum emolumentis omnibus ad dominum. Sed ſi quid additum fuerit, quod per ſecenſea- tur,& ſeparatum quid ſit à feudo, id rerinebit ſibi vaſallus.
7 Defructibus& eorum diuiſione quoque eſt quaſtio lib. 2. tit. 28.§. his conſequenter. in quo diſtinguitur, vtrum ante menſem Martium deceſſerit vaſallus, necne. Eſt diſtinctio recepta, licet à Baldo ea improbetur. De diuiſione fructuum
alibi, l. fructus. ſol. matri.& aliis locis docui. 8
De actionibus feudi nomine competentibus: ac primum quæ dentur vaſallo.
Iea ſperie donatianis, qua feudum appellatur, poſt debitan
clientelaris officii ſponſionem, veramg collati benefici tradi- tionem, rei vindicatio aduerſus quemcung, po*ſeſorem Vaſallo competit per quam collatum ſibi beneficium,&& rem in contra- ttum feudi deductam vna cum fruttibus recuperat. Curt. par. 1. Tratt feud.;. 1o Hanneio. lib. 4 iurisfend. cap 2. loan. Co- puuslibiz de fruct, bus. c.7.
2 Falla donat: one; beneficioq recens collato, ſed nondum tra- ditoche eficiarius contra dominum adtione ex lege, velſtipula- tu recte en peritur, vt rem feudi iure datamtradat,& quod
ſua intereſt adhuc traditam non fuiſſe præſtet. Curt ibidem.
S. At uid in eo genere bensficii, quod paternum eſtẽ veteris ne poſſeſſionis, quæ eſt apud Clientulum, dpprobationem confirma- tionemq, potius quam noua traditionem Vaſallus pe ſequeturs Curtr ubidem inprima part. tratt feud. 7.10.O
5 4
„ —. sꝗ. lucri æſtimationem praſta ndo, iberetur? Curt. part. 2. Trau feud q 2 de nueſtiura. 5
Quida de hared bus& ſucceſſoribus domini&s vaſalli: nun-
quid its,& in eos hæc actio,& ias perſe quendi competat.
5 Quid ſ1 res client elæ,& feudi iure data, euicta it,& per ſen- tentiam iudiois ob eam cauſam ablata, vel quod aliena fuerit, vel quod a dom noper vaſallum interpellato,non defenſa: ad quid vaſallus agets
7 Commiſſa proprictate, quomodo vaſallusd clientelaris offici
ſponſione, agnitioneg, A fide& obſeruantia immun:tatem ac k. bertatem conſequeiurà 8
6 poſtulat, vr perſequamur iudicia, actioneſque feu.
aliis perſonis.. 1 Vaſallus poſt realem poſſeſſionem quam à domino con- ſequetur, actionem in rem habet vtilem aduerſus quemcun- que poſſeſſorem. lib. 2, tit. 8. Datur ei vtilis actio: quia in va- Allumm quaſi dominum tantum transfertur. l. officium. in fin. de rei vind. Et quemadmodum vtilis in rem actio datur ei, qui fundum in perpetuum conduxit contradominum atqus
dinomine competentes, tam domino quam vaſallo,&
etiam municipes, quipro dominis habẽtur. 1.1. ſi ager vectig.
pet. ita quoque& vaſallo dabitur. Nam quia hociure benef- ciario expreſſum non eſt, ideo id iure Romanorum defini- mus. lib. 2. tit. ä. b
2 Ahute realem vero poſſeſſionem agit vaſallus aduerſus dominum: veluti ſi dominus eum ante poſſeſſionem aqtua- lem ſolenniter inueſtierit, vel etiamſi ſimpliciter promiſerit,
aget contra dominum, vt ſibi tradatur poſſeſſio. lib. 2:·tit.7. ad finem. Hæc lex noua nouum genus obligationis introdu-
cit: igitur dicetur hæc actio ex lege tit. de cond. ex lege. Nihil
etiam impedit ex ſtipulatu agere, ſi interueneritvt plerunque ſolet inſeri à tabellariis contractus. l. ſi quis certum. Dercb.
cred. Petit hac actione poſſeſſionem in ſe transferri,& o-
Wnem vtilitatem„id eſt, quanti ſua intereſt dominum in transferenda poſſeſſione moratum non fuiſſe. d. tit.). 3 Aque genus hoc actionis, ex ſententia omnium feudi-
ſtarum, locum habetin feudo nouo, non in antiquo. Qnuia in hoc non poſſeſſio, ſed tantum renouatio feudi petitur. Si-
quidem vaſalli ſucceſſor actualem habert poſſeſſionem, pe-
titque ſolum renouati ſibi inueſtituram⸗ idque moribus no-
ſtris frequentatur. In nouo autem feudo petit actor velinue- ſtituram rantum, quia ſua intereſt: vel poſt ſolennem inue- ſtituram, petit in ſe transferri poſſeſſionem præcile. lib. 2. tit. 26.§. ſi facta.
4 Neque tum dominus præſtando quod intereſt, liberabi-
tur, quia feudum dieitur conſtitui inueſtitura. Nam antequã
inueſtiatur, nullum ius habet vaſallus: ſed inueſtitura facta,
quaſi dominium acquirit. Sed ſi contractus tantum initus ſit de feudo, liberabitur præſtando id quodintereſt, ſequendo
ius commune. l. ſtipulationes non diuiduntur. de verb. oblig.
C. Haæc actio datur hæredibus,& contra hæredes: nec eares dubitationem habet, ſi laieus ſit qui inueſtiuit. lib. i.tit. 9. Co-
gitur enim hæres eius inueſtituram nondum factam jmple-
re. Eccleſiaſtica vero perſona, ſi moriatur antequam inueſti- uerit vaſallum ſuum,& in poſſeſſionem miſerit: non co-
guntur E piſcopi ſucceſſores inueſtituram talem facere, vel confirmare. lib. i. tit. 3. vt Seio ante aliquot annos Epiſcopus
feudum conceſſit: deinde Titium de eo, adhuc viuo Scio ‚in-
ueſtiuit hacratione: vt Ticius poſt mortem Seii illud cenſe-
quatur.:& Epiſcopus ante Seium moritur, qui feudum poff-
det: non coguntur ſucceſſores Epiſcopiratam habere inue-
ſtituram, niſi Titius nomine eias feudt in pofleſſionem miſ-
ſus ſit viuo& conſentiente Scio. Quod ſi ante epiſcopum is-
ueſtitorem moriatur Seius, omnino cogendus eſt ad transfe⸗
rendam poſſeſſionem hæres. Et fi feudum euictum fuerit, a- get vaſallus perinde, ac ſi traditum non fuiſſet. lib. ⁊. tit. d. Accepit rem alienam ignorans quis in feudum, exiſſi-
mans propriam eſſe inueſtitoris, agit vt ea res, aut alia eiuſ-
dem bonitatis ei præſtetur. Simile eſt, Si vaſallum ſuper feu- do interpellarum dominus nolit defendere,& ſic feudume- uincatur: cogetur dominus reſtituere vaſallo aliud eiusdem æſtimarionis cuius prius fuit tempore reiiudicatæ. lib. 2.tit. 25⸗dummodo conſtet eum à domino inueſtitum eſſe.
7 Gs.

dö drda. t. de cond et 9 areruenerin 4 qußcenum, Da tem inletrnaken ua mnreteſt dowinmi vonfuiſedä) ententi omdinm n nnoninantiquo( wourtio feudcin. det holleloden tam: idqvemordonn udopettdtt wimm velpoſtſoletnenih
foncmgercledan
gpotinereh led Ueſtitura. Numuri 8: ſedinveltimih
aractustantumünn
—
zuodintettſ, rn
ntrahætedes lean ducſtiutél u 9
vondum fadumig,
— — ———
——— 8
De conſuetud feud.
„ Quatto datur actio vaſallo aduerſus dominum propris- tatis nomine ſibi in feudo acquiſitæ. Diximus dominum zl dem ex cauſis, ob quas vaſallus priuatur feudo, proprietate amittere, lib. 2. tit. 47. vt ſi dominus cum vaſallivxorerem habuerit, vel ei grauem iniuriam fecerit, proprietate ſpolia- tur. Verum actionem oportet dari vaſallo, qua id impetret. Proinde dabimus ei condictionem er lege( nullum enim 2- ctionis genus eſt expreſſum hoc iure) qua petet ſe declarari jmmunem ab omni officio atque obſequio, ad quod propter feudum tenebatur.. 1 De actionibus domino aliiſque perſonis competen- tibus:& interdictis poſſeſſoriis. C A F. XI.
Aiones&s varias,& multiplices dominus habet:& quinque
numero affinia, naturaq, cõmunions inter ſeiuncta remedia:
quib vti iadiciog, experuri poteſt. Curt pPart.: tratt. feud. q. 10. 2 Qu dnam ven’at in hac actione: quidque hiſce in dicils perſe- qu mur: Rei perſecutorta&ſſe conſtat: Iu dicis enim ſententia dominus conſpicuum fieri,& declar ari paſtulat, ob ſcelus va- ſalli commiſſum, beneficium ſuum eſſe. 25„. 3 Quibus& aduerſus qaos he perſecutiones, inditiaqus⸗. bardorum moribus& legibus bermittanturi 2 quid de b0- næ& malæfidei emotorer Ardizon Sum. in vſus feud. 6.155. Hanneto. lib.. iuris feud. c.1. 2 Zaſius part i. Epito:in ſus De genere na' uraq; actinum, quæ patrono in enen,e éice verſa clienti adutrſus patronum dantur, quaſtio Itatri 1 ne iuris, an vero bonæ fidei cenſari debeant? Curt. part. I. Tra- ſtat. feud. q. S. ſubfinem. e hne De retrattus iure quæritur in eo genere donationis, quo nus, gofeudum appellatur: an beneficium hæreditarium a vaſa 3 dim ſſumulli quorum in er eſt reddito intra annum préci, as eo in quem translatum reuocentt 7, „ TIrt rdicta, at que ad ſacri fandi poſſeſſionem vel adipiſcendã vel retinendam, recuperandam ve ettantia pratorum d: 2, m. Vtri horum, domino an vaſallo, an Vero Vtrigus dentur Hanneto lib.. iuris feud. c.. NOmino certum eſt competere rei vindicationem di- 0 cectam, ex iure communi. Item domino aduerſus va- ſallum actio datur ad exhibendum ſeruitium,& oblequium, vc in bello ſuppetias ferat. Poteſt etiam actio ex ſtipulatu competete: ſi dominus à vaſallo ſeruitium ſtiplatus ſit. Præ- terea datur actio, ſi feudum domino ſit apertum propter cul- pam feloniæ, vel alterius criminis culpam, nempe condictio cauſa data cauſa non ſecuta. lib.i:tit. 31. ad repetendum,& cõ- dicendum id, quod datum eſt cauſa non ſecuta, id eſt mini- ſterio, fide,& obſequiis: ob quæ feudum conceditur, idque maxime ſi expreſſum ſit. Eorum veronomine, quorum non eſt expreſſa actio, datur condictio ex lege: cuius obligationis nomen eſt lege introductum. 2 Petit autem dominus his actionibus declarari iudicis au- thoritate, feudum ob culpam vaſalli apertum ſibi iam acqui- ſitum eſſe.. Si reperitur propter feloniam, uon poteſt agi, niſi contra vaſallum, poſtulando vt reſtituat ei feudum. Si alienatum ſit,
1
etiam coutra emptorem agitur, lib. ⁊. tit. 42. Eſt hic in gloſla
quæſtio non magnæ v:tilitatis: an contra emptorem apatur condictione, an rei vindicatione. Condicitur poſſeſſio, ſicuti
proprietas. l. 1. de condict. tritic. Notandum eſt dari emptori
bonæfideicontra venditorem actionem de euictione. lib.* tic.. Alias malæ fidei emptor, qui ſciens rem alienam emit, non habet actionem ex empto de euictione. l. ſi fundum. C. de euict. Ergo videtur. inquies, illud pretium venditori, qui ſciens vendidit, lucro cedere. Emptor enim non habet regreſ- ſum ad cum, nec dominus contra eum agit: ſed contra em-
torem. Dicendum eſt hoc caſu venditorem pretium non lacrari: ſed eo priuari cum beneſicio. lib.⁊. tit. 24. in fin. X 52§. ſi quis vero. Et communis ſententia obtinet, vt pretiũ fiſco applicetur, iuxta communem regulam? Qua iniuſte quaſita ſunt, fiſco cedere. l. Lucius, in fin. de iure filci.
4 Soler quæri: vtrum actiones, quæ domino in vaſallum competunt,& contra vaſallo in dominum tribuuntur, ſint
bonæ fidei, an ſtricti iudicii? Quidam volunt non eſſe bo-
1143 næ fidei, quod non numerentur inter actiones bonæ fidei.
§. bonæ fidei. Inſtit. de act. Sed certum eſt hoc genus actio-
nis redolere naturam actionis bonæ fidei: cuius natura eſt,
vt inuicem præſtetur, quod quiſque debet ex fide bona.& hoc contractu maxime alter alteri obligatur ad fidem præ- ſtandam. d.§. bonæ fidei. Quodcum verum ſit, nihil video cur hoc iudicium bonæ fidei contractibus non addamus: ſic- ut& addita eſt actio ex ſtipulatu: quæ rei vxoriæ act onem in ſe continet, bonæ fidei iudiciis, à luſtin. l.. Cod. de rei vxor. act.§. fuerat. Natura igitur ſuader, vt idem de his actionibus ſtatuamnus.. M
5 Docui ſupra, de alienatione feudi, vaſallum non poſſe a- lienare feudum, in quo filius, vel agnatus ſuccedit: niſi ſit feu- dum non hæreditarium. Inde comparata eſt hæc actio, quo reuocatur alienatio feudi à vaſallo facta ſine conſenſu eorum quorum intereſt:puta filiorum,& agnatorum proximorum: quare agunt aduerſus emptorem, vt reſtituat beneficium:lib. 2. titul. 26.§. Titius. Vt cum Titius nullos haberet filios, con- ceſſit agnato ſuo partem vnam feudi:& extraneo cuidam al- teram partem conſenſu domini vendidit. Sempronius pro- ximior agnatus volens reuocare Titio mortuo ahenationem: nullo etiam reddito pretio id facere poterit,& ad ſucceſſionẽ feudi venite: eo quod ius habet quæntum ex inueſtitura: neq;
vllum potuit agnato præiudicium afferre illa alienatio. Qua
vero actione reuocare debeat, non exprimit: ide oque inteli- gimus condictionem ex lege, mortuo demum Titio, ei dari. Kecuperat etiam proximus agnatus viuo Titio vaſallorem venditam, reddito pretio: ſed ui velit recuperare ſine reſtitu- tione pretii, oportet expectare mortem Titii. Eſt hicredem- ptio& velut retractus quidam moribus noſtris receptus quẽ linealem vocamus. Eſt& alius apud nos, qui retractus feuda- lis appellatur. Quia cum moribus noſtris concedatur vaſal-
lo, alienare feudum ſine permiſſu domini: ita tam en hoc per-
miſſum intelligitur, vt olim fuiſſe oſtendit text. tit. 9.lib. 2.§.
Porro. Notandum tamen agnato adreuocandam alienatio-
nem intra annum actionem dati. d.§. Titius. hb, 2. tit, 26. Poſt annum, ex quo ſciuit alienatum fuiſſe beneficium, non audirur, Idem quoque tempus retractui feudali datur, lih. z. tit. 9. gloſ. ad§. Titius. hoc dicit accipiendum de eòo, qui vult reuocare partem alienatam agnato- quanquam ea verba ad o- mnia ſaperiora videantur referri, vt mihi videtur. Ait. n, anni tempus præſtitutum eſſe.
6 Quxæſitum eſt: vtrum interdicta poſſeſſoria domino, an
vaſallo competant?& dicendum vtrique dari, quia vterque
poſſidet: non tantum ſi de dominio,& quaſi dominio agatur:
ſed& ſi de poſſeſſione inter dominum& vaſallum contro- uerſia ſit, poterit vterque experiri. Certum eſt dominum re- tinere ciuilem poſſeſſionem: etiamſi rem in Emphyteuſim concedat. l. quod meo. de acquir. poſſeſ. leg. ⁊2. C. de prælcripr. 30. anno. Actus vero poſſeſſionis eſt, exigere ſeruitia,& alia ſimilia, quæ debet vaſallus domino. Ergo dubium non eſt do- minum poſſe experiri. Vaſallus naturaliter poſſidet domino ciuilem poſſeſſionem retinente. l. naturaliter. de acquir. poſ- ſeſſ. Atque vaſalli poſſeſſionem hanæ aliquid ciuilitatis habe- re inde patet: quia, vt ſupra dictum eſt, per§. ſi quis per trigin- ta. lib. z. tit. 2 6. acquirit feudum per longam poſſeſſionem:& ſic plus iuris habet vaſallus quam fructuarius: cuitamen fru- ctuario conſtat interdictum poſſeſſorium dari. l. fin. vti poſ- ſid. igitur multo magis vaſallo: cum ad interdictum poſſeſſo- rium naturalis poſſeſſio ſufficiat. leg..§. deiicitur. de vi& vi
armat,.
Dæiudice competenti in controuerſiis feudalibus. C A p. X X.
7 Quiſnam de beneficio motæ quæſtionis idoneus iudex ſit, per- ſonus atꝗ, rebus incluſæ qualitates euidenter oſtendunt. Ac pa- res zeun Curiæ inter patronum clientem;, natam ſa per fun- do ſacro quæſtionem» ſententia ſua dirimunt. Ardion Sum. in vſus feud cap 139. Curt part. 7. Trattatus feud. Zaſius part. 11. Epito. in vſus feud Hannet. lib. a. iuris feud. c.!.
2 Apud dominum beneficiaria cauſſaperagitur: ſi litigatores eidem accepti beneficii nomine affettos eſſe perſpicuum ſit, Ar- dicon, Curt. Zaſius, Hannet. ibidet7ä₰.
b DoD 2

4
minum& va
1144
Due apt ceuc,& ſeiunſtæ ſpecies quibus diſteprandis non do-
minun, ſcd pares Curiæ praſunt: Vna ſi vter illorum beneficia-
rius ſit quaæratur Ardison, Curtius, Zaſius, Hanuetonius ib. Altera ſeiunctio: Si dominus ſuſpeitus ſit,& non ſine cauſa
videatur parum integer iudex nobis futurus: vel parium Cu⸗ riæ, velordinarii pronunriatione, res controuerſiarum finem- accipit Ardizon, Curt. Zaſius& Hannet. ibid.
Kex tantum& princeps, idoneus eſt contromerſis Aeennn. & iudex: ſuper eare, quam feudi benetficiiq;, iure litigantibus dono dedit. Ardizon, Curtius, Zaſius, Hannelonius ibidem.
& De tribus qualitatibus, perſonarum vna,altera retum, terlia
factorum ac- quæritur an iudicem mutent Quid er-
go, ſi terq, aut vnus litigatorum Deo conſecratus: nunquid
feudalis controuerſia coram prophano iudice ac domino diſce-
ptab tur? Ardizò, Curt Zaßius ¹b. Hãanet. lib. iuris feud.9.2. 7 Alterum dimua. Quid ſi non de fundi ſacri dominio, ſed poſ⸗ Joſſione tantum quæſtio ponatur, idem ne, ciu eſt proprietatis
cognitio, hanc quoq litem dirimes? Cunt, part.. G vlt. Tratt. feud. é. ſecda regulc, vbi hanc quæſtionem dopioſe diſputat. Tertium dmοαꝶ: Alius ne iudex litigatorum patto conuento rite ſumatur, eligaturq́ Curt. ib.q.;j. ſecunda regulæ. Hannet. lib. 2 iuris feud. 3. Zaſius part. Ii. Epitom. in vſas feud.
1 D' phendu eſt ab initio huius quæſtionis. Nam ſi
inter dominum& valallum lis ſit de inueſtitura, fe-
lonia, vel ſimili caſu: per pares Curiæ, id eſt vaſallos eiuſdem domini ea terminabitur. lib. 2. tit. 55.§. pen. Parmæ vocant
Curiam, modo curtim: eſtq; domus, à qua dependent feuda, ſiue ſint feuda, ſiue allodia. Feuda ſunt, veluri prædia ſeruiẽtia reſpectu eiuſdem curiæ:& ſic fieti poteſt, vt ſint multi vaſalli eiuſdem domus. Subiĩicit lib. 2.tic. 16.& tit. 20. litem eſſe diri- mendam per pares, ſimul in vnum conuocatos, ſi ita inter do- Lllum conueniat: ſin in hoc diſſentiant,& no- lint ſimul omnes conuocari, tum dominus habet electio⸗ nem, quam ſequi etiam vaſallus cogitur: ita vtſi dominus e- legerit tres plureſque ex partibus, vaſallus quoque totidem, ec plures nec pauciores eligere cogatur. Moribus noſtris co- gaoſcunt iudices& Magiſtratus à domino creati: ſi lis oriatur inter dominum& vaſallum, de quacunque re ad feudum per- tinente. Sane horum Magiſtratuum non fit mentio in hoc tractatu. Eo rempore non licebat dominis magiſtratum cre- ate: poſtea magiſtratuum electio inter Regalia eſt numerata. lib. 2. tic. †6. 2 Siiater duos vaſallos lis ſit de feudo, cognoſcit dominus. lib. 2. tit. 5.§. pen. ſed hoc ita, ſi conſtet eos eiuſdem domini vaſallos eſſe,& contentio ſit inter eos de feudo: id eſt dere a- liqua ad feudum pertinente. lib. z2. tit. 34. 3 Siv:terque contendat ſe vaſallum eſſe, tunc domini non eſt cognitio. cap. cæterum. de iudic.& glo. ibidem, ſed pares Curiæ, veliudex Curiæ, id eſt, cui ſubeſt curia iudicabitequem etiam quibuſdam capitibus lib.1. tit. 29.§. vocat Comitem: quod nomen eſt officii: Hinc Vicecomitis nomen:& in Nor- mandia quidam iudices adhuc Vicecomirtes dicuntur. 4 Altera exceptio eſt:ſi ſuſpectus ſit dominus, tunc cogno- ſcunt pares Curiæ. lib. z. titul. 46. ſi non ſint Pares, vel ſuſpe- cti ſint, cognoſcit iudex ordinarius. lib. 2. tit. 1⁷. Hæc ſunt ac- cipienda, cum inter duos vaſallos, qui non habent regalem dignitatem, lis eſt. 5 Nam ſi ſint à rege inueſtiti, ſemper cognoſcit rex& prin- ceps, nec diſtingaitur, an controuerſiam habeant de feudo i- pſo, an de re aliqua feudi. libro 1. tit. 8.& lib. 2. tit. 38.
6 Qm d diximus dominum feudi indicem eſſe inter vaſal-
los, ampliandum eſt, etiamſi clerici ſint: licet hocinter Cano-
niſtas ſit controuerſum: quod nimirum clerici proprios indi-
ces habeant.cap.ſi diligenti. de foro compet. eſt tamen rece-
ptum in cauſa feudi.d. c.ſi diligenti.& cap. cæterum. de iudic.
c. ex tranſmiſſa. de foro compet./ b. 7 Dubitatur multumnum idem dicendum ſit in cauſa poſ-
ſeſſoria. Quidam exiſtimant dominum non cognoſcere: quã-
do de poſſeſſione eſt controuerſia: quoniam poſſeſſio à pro- prietate differt. l. naturaliter.§. nihil comnune. de acq. poſ-
ſeſl. Sed hoc eſt cauillari verba Conſtitutionis Frederici. Cũ enim dicit de feudo controuerſiam apud dominum, velpares
curiæ determinandam, idem de poſſeſſione intelligitur: cum idem debeat eſſe iudex proprietatis& poſſeſſionis. l. nulli. C.
——,—
Franc. Duareni Comment.
de iudic. c.i. de cauſa proprietatis& poſſeſſio. Ducitur quoqʒ;
argumentum exc. ex parte. de foro compet. à ſpecie ad genus:
alioquin non liceret coram alio iudice litigare.
8 Quxæſitum eſt an conſenſu litigantium alius iudex poſſit
cognoſcere? Dubitandi cauſa ex eo naſcitur, quod dicitur d..
nulli. Cod. de iudiciis: vulgo tamen receptum eſt, vt in Gallia
quoque, alium iudicem cognoſcere non poſle. gloſſaia rit. 15.
lib. z. quam omnes ſequuntur. Nam iariſdictio infeudata do-
mini patrimonium eſt: qua non poteſt ſine ſuo conſenſa priuari.
De forma exercendi iudicii.
( A p. XXI.
1 S,, feudi eo modo coram ſuo iudice diſteptatur, qui iurs uili Romanorum deſcriptus&ſt. Ard zon Sum. in vſau fend. c.136. Curt part. 7. Taclatus feudo. J. 3. ſecundæ regulæ. Han-
nero. lib.& iuris feud. c. 3. Niſialiud Longobardorum moribus nominatim cautum ſit, cuius generis quinq, aſſeruntur exem- pla, quibus perſpicuum ſit, quidnam—eculiari huic diſeuſſioni, quæ de beneficiis apud ſuum iudicem inſttuitur. Ac propriam quidem huic iudicio, quod in nouo recentiq feudo Pares tan- tum Curiæ firmum nobis teſtimonium impart antur. Ardi- Con ibidem. Curtius part. 2. Tratt. feud. q. 1. de mueſtitura. HNannstonius lib. 2. iuris feudorum cap a. 2 Prima hæc differentia tres numero ſeiunctionus habet, Vnaſt pares(uriæ abſint. Si Deo cõſecratus, qui inueſtitionem proba- uerit. Tertiaſi vaſalli deſiderentur,& nulli omnino hint alii.
Ardizon& Curt.&& Hannet. ibid.
3 Alera differentia, ſeu proprietas, criminis& aeilan Lenefici-
arius legtime, niſi quin que teſtibus non conuincitur. Zaſus Part. 10. Epito. in vſus feud. num. 105.
Tertia proprieiasmulieris teſtificatio in diſceptationibus co-
trouerſiusq; beneſiciariis non ſatis idonea cenſatur.
y Quarta mie&s proprittas. Publicum inſtrumentum in- hoc eꝰdem genere cauſa' um probarsenatque indubitatam fidem facere non poteſt niſia tribus aut duabus ſaltem eiuſdem Curiæ Vaſallis confirmatum, Hanneto. lib z. iuris feud. c ãA..
6 Quinta læ‿*ρέρ᷑α& proprie as, In re controuerſa,&s præſum- ptionis defectusgq, probationis ergo dabia& inceria, uuſiuran- dum, niſi cum laea ſacramen'aſibus non defertur. Ardi- zon Sum in vſas fend rum c. 135. Hineto. lib. Q 1ura feud..
7 Ta idu, Aiſceptarionisc; cauſfarum proprietates nunquid apud
Gallos locum habeani?à
Si de rebuts,& fundis quæſtio ſit, an Clientele, an vero Allodis iure poſſideantur, vtri onus probandi ncumbat?:
Adridis& aiſcrimen, quo beneficium&o all?dium interſe di. Kani Allodium intelligit, quod vti optimum ma ximum poſſi- detur,& cuius nullum hBominem, pratern 2s ipſos, dominum au-
boremg, laudamus& nominamus. Dittum v detur quaſi a- laudtum aba priuandi partieu a,&s laudo, hoc eſt, nomino, vt ſupra c. 1½. uu 9. ex Gellio interpretati ſumius: dum obiier quid laudem'æ lensexponeremus. Io Duarum ν aAl ννωιπι αᷣεᷣαντnta explicatio: ad docendum, NRieri po ſſe, vt quis ſine domino allodium poſſideat.
1 D Oſtremus locus eſt de ordine iudiciario: ſeruatur au- P tem hoc ius Romanorum, niſi quatenus conſuetudo
in his feudorum libris reperiatur contraria. lib. 2. tit. quæ ius
aliquod ſingulare in exercendis iudiciis inducat. Exempli graria, iure Lazorum ſolipares admittuntur ad teſtimonium
dicendum, nulli extranei. lib. 1. tit. 26. quod à iure Rom. ab-
horret.
2 Subiicit de hinc author duas exceptiones, ſi ve! tempore inueſtituræ pares abfuerint, vel ſi clericus velit probare inue- ſtituram, tunc recipiendi ſunt extranei. Addenda eſt& alia. lib. z. tit. 2.§. ſ. autem. nempe ſi nulli alii ſunt vaſalli, per ex- traneos licebit ei probare. Quod tamen eſt intelligendum de noua inueſtitura probanda. Nam in veteri etiam extranei re-
cipiuntur. lib.z2. tit. 32.§. nouam. Quſa ſi vetus feudum non poſſet probari niſi per pares Curiæ, quorum forte aliqui diſ- ceſſerunt, manifeſta eſſet iniuria.
3 Aliud ſingulare eſt, ꝙ quinq; teſtes ſint neceſſarii ad pro-
bandam ingratitudinem. lib. 2. tit. 7. cũ iure ciuili ad proban-
dam ingratitudinem duo ſufficiant teſtes.l. vbi. de teſtib.
4. Singulare quoq; eſt, ꝙ in his cauſis fœmina ad teſtimo-
niam non admittitur. lib. z. tit. 32. in fi. cum in aliis cauſis iure
Romano fœminæ teſtimonium recipiatur. llex co. Deteſſtib. 4 Præ-

1ndee pea hmadi an ded draner 1uunc Anead unc zt. ankan dirm u jarin diur
elnr Innd mitan Ju l Hnnen dern ₰ eernn Dn 2 54ακινσmσσRά Jua (Qaενννεννεμνέα
„ 4*
In conſuetud feud. 8 b n5
F. Praterea ſingulare eſt, quod inſtrumentum publicum nullam vim habeat: niſi àtribus, vel duobus paribus Curiæ ſit confirmatum. lib. 2. tit. 2.& 3 2. Inſtrumentum tamen pu- blicum iure Romano per ſe fidem facit. Breue teſtatum vo-
cant inſtcume tũ. Videtis hic multa ſingularia, maxime circa
probationes,& iuſiurandum:de quo plura ſunt in hoctracta-
tu capita, quæ quilſ uchet 1. gulare, de duodecim ſacramentalibus, lib. j. tit. 26.§. ſi quis ſe.
Erigitur iufiurandum cum duodecim ſacramentalibus re dubia propter præſumptionem,& inopiam probationum.
ui ſacramentales ſint, Cocet Andreas de Iſernia, intit. De contentione inter dominum& vaſallum: Non ſunt quidem
teſtes, ſed iurãt ſe credere, quod iurauit dominus verum eſſe.
7 Hæc ſingularia num in Gallia locum habeant, merito du- bitabitur. Molinæus aſſerit in Gallia nos ſequi ius Romanũ, 4 ſuetudo. Ideo hac ratione intelligi debent(vt res vitio car eat)
nec ius feudorum eſſe receptum,& ſic teſtimonium mulie-
ris recipi, ſufficere duos teſtes ad probandam ingraritudinem, admittitque extraneos. Alii diuerſam opinionem tuentur.
Guido dicit ſ18. ita iudicatum eſſe, quinq; teſtes eſſe neceſſa-
rios. Sic videtis magni momenti quæſtionemn eſſe, quam in exordis huius tractarus explicaui, vbiille liber feudorum ſit
receprus, ad quam recurre.
8 Alia quæſtio eſt ſi duo contendant, vtrum beneficiarium
ſiprædium, an francum? vtri incumbat probatio, an ei qui aſſerit prædium eſſe feudale, an ei qui francum. Dicendum
eſt rem omnem præſumi liberam, nec beneficiariam, niſi probetur contrarium l. altius. l. ſi in æedib. C. de ſeruit. Nec
multum ad rem pertinet, ſi dominus dicat ſe habere iuriſdi-
ctionem in eo territorio. Nam fieri poteſt vr iuriſdictionem
quiſq per ſe videat. Vnum tamen recitabo fin-
ibi habeat, ſed nee feuda, necvaſallos, lib. 2. tit. /. ſi vero. Et
beneficium ſeruitus quædam eſt, ſed rei magis, quam perſo-
næ. Res igitur vnaquæque non præſumitur eſſe feudalis: quia forte allodium poſſidet vaſallus,& ſic ſub alicuius iuriſdi- ctione eſt.
9 Differt autem allodium àfeudo, tit. ſ14. lib. 7. qui titu-
lus videtur eſſe pars conſtiturionis Frederici præcedentis, quia francum eſt, id eſt, ab omnni ſeruitio lberum. Bald. defi- nit allodium eſſe proprieratem, quæ à nullo domino reco- gnolcitur, id eſt, cum nemo poteſt contendere ſe dominum
eſſe. Et ſi cui reditus debeantur, non ideo minus dicitur allo⸗-
dium: ſed oportet vtrecognoſcat poſſeſſor ab alio tanquam
domino, vt allodium dici non poſſit.
10 Necverum eſt, quod dicitur, neminem tenere poſſe al-
lodium ſine domino:niſi contraria in aliquihus locis ſit con-
hæc verba, Sine domino, id eſt, ſine iuriſdictione alicuius, ar ſi-
ne domino, in cuius fide ſit, alioquin allodium habere poteſt.
Similc eſt quod dicitur de imperatore, eum eſſe tocius erbis dominum. l. aguαν ad leg. Rhod. Quomodo hoc ſit accipien- dum Seneca docer lib. 7. de benefic. Omnia imperia poſſidet
fingulari imperio, imperium habet& poteſtatem in omnes, non quod ſingularum rerum dominus ſit, vt quidam conan-
tur oſtendere, ex Conſtit. Iuſtin. l.bene à Zenone. C. de qua-
drien. præſcrip. Quod enim ait, omnia Principis eſſe, refesri
debet ad antecedẽtia verba in quib. qua rationè hoc ſie intel- ligendum, videbis. Pleraque alia hic dici poſſent, quæ huc pertinere videbantur, ſed ego exiſtimo vos his perceptis, fa-
cile proprio Marte, quæ reſtant, conſecuturos.
ERANCISCI DVARENIIVRIS CON S.V L T P DESACRIS ECCL E. S1 MINISTERIIS AC BENEFIOCIIS “. 1 B RIVIII.
In quibus, quicquid ad plenam luris Pontificii cognitionem neceſſarium eſt, b breuiter ac dilucide explicatum continetur. b Pro libertate eccleſis Calliczaquerſus Romanam aulam Defenſio Pariſienſiscuria,
Ludouico X I. Gallorum Regi quondam oblata.
ILLVSTRISSIMAE E T OPRNATISSIM AE DOMINAE AMA E garitæ Erancicæ, Regis Henrici II. ſorori Duciq; Biturigum, b Pranciſcus Duarenus. S. D.
—
5 4 3.— 4 ☛ 5=— 4 ——
8 2.—. 3 1s j 1
jcius vici ſuauiſſime colloquentes deambularemus. Acmultis iam ſpatiis confectis, 5 tandem ad prætorium hortoſq; ventumeſt, qui Gul. Budæi fuiſſe dicebantur Quo in 0co nullus profectofuit, quin libentiſſime conſiſteret, non ſolum quia ad æſtum, ca-
loremq; vitandum lõge erat commodiſſimus: ſed quia talem tantumq; virũ, qui memoria noſtra vniuerſam Europam ſui nominis gloria impleuerat, nobis velut in conſpectu ponere videbatur, ac ita verſabatur ante o- culos ſpecies eius& imago, cuius ſedem, domicilium, veſtigia contemplamur, vt nihil poſſet cadere iucundi- us. Eſt enim neſcio quo pacto natura hoc nobis inſitum, vt locis in quibus ſummi præcellenteſq; viri multum verſati ſunt, aut ſupellectile, velre alia, quam in vſu habuerunt, magis quam librorum ab eiſdem conſcriptorũ lectionc ſæpenumero commoueamur. Teſtatur Cicero cum aliquando ve niſſet Metapontum, non ante ad hoſpitem diuertiſſet, quam locum ipſum in quo vitam ediderat P ythagoras ‚ſedemq; vidiſſet. Et Lucianus author eſt, Epicteti Philoſophi lucernam, quæ ſictilis erat, tribus drachmarum millibus emptam fuiſſe. In hortis igitur Budæi viſum eſt omnibus conſidere, qui ſimul Hoſpitale duce illuc conuenerant, optimis ſa- ne ac eruditiſſimis viris, quorum nomina, raram eximiamque eorum virtutem admiratus, continere me non potui, quo minus hic adſcriberem. Fuerunt enim hi, Bart. Fayus,& Anton. Sennctonius, ordinis ſena-
DDD 3
* *
————
ſöſſ1 “ 4 2 3. 2 8* 4*— . 7
1

4 ³ 1 4
1146 E FEI2 O 2 4 rii lectiſſimi ornatiſſimique viri,& inſignis cum doctrinæ, tum etiam integritatis& probitatis nomine Gon⸗
ſpicui ac venerandi, Franciſous& Sebaſtianus Albaſpinei fratres, quorum hic adoleſcentiæ vixdum an-
nos egreſſus, multas legationes magna cum laude obiuerat, ac in rebus gerendis vbique talem ſe præſtite-
rat, vt ampliſſimis iam ſacerdotiis atquc honoribus benignitate Regis auctus eſſer. ille tuam Biturigum pro- uinciam ita tum regebat ac moderabatur, vt ab co omnis æquitatis, uſtitiæ, prudentiæ, magnitudinis ani- mi exempla peterentur, vterque nobis propter ſimilitudinem ſtudiorum& beneficiorum magnitudi- nem coniunctiſſimus erat. In eo conſeſſu& colloquio multos varioſque ſermones habitos fuiſſe recordor,
tum de ſtudiis Budæi, quæ mihi propter veterem cum eo homine conſuetudinem aliquando erant notio⸗
ra quam cæteris, tum de triſti admodum atque acerbo caſu, quem literæ interiores extincto illo lumine Pertulerunt. Ac vt alius ex alio naſcitur ſermo„hinc arrepta eſt occaſio commemorandi„quam paucis an. nis, quantam literæ bonæ iacturam, paucorum hominum interitu, in Gallia noſtra feciſſent. Nam Budai fatum non longo admodum interuallo ſecuta eſt Regis Franciſci patris tui mors luctuoſa, principum o- mnium, quos vnquam ſol vidit, literis deditiſſimi, vt iam bonorum omnium conſenſu, literarum ac diſcipli- narum parentis cognomen ei tribuatur. Nec ita multo poſt Reginam Nauarræ Margaritam, cæleſti haud dubie præditam ingenio fœminam,& eoin literas amore ac ſtudio, vt Franciſco Regi, cuius erat ſoror, non concederet, inuida fara nobis eripuerunt. In hanc ſententiam cumn multagrauiter& copioſea ſingulis di· cerentur, memini tum ita locutum Hoſpitalem fuiſſe, vt dolorem noſtrum ‚mæroremque oratione ſua non parum leniret ac minueret. Is enim ex tanta clade fœminam vnam ſupereſſe dicebat, cuius ea eſſet non ſolum authoritas ac maieſtas, verum etiam doctrina ſingularis cum honeſta voluntate affectuque con. iuncta, vt literas collabentes ſola facile ſuſtentaret actueretur. Ac poſtquam de te ſtudiisque tuis,& admi- rabili literarum omnium, tum Græcarum, tum Latinarum cognitione, pleraque non audita ab aliis, vt ipſe affirmmabat, ſeda ſe comperta, atque intellecta, nobis magna cum attentione& admiratione audientibus narrauit, nemo me hercule fuit, qui protinus in cœlum manus præ gaudio non tolleret,& ad bene ſperan- dum de re literaria vehementiſſime commoueretur. Eſt enim in Hoſpitalis orationc præter elegantiam& vbertatem, eruditiſſimo viro dignam, grauitas etiam ſumma,& vt prudentis rectique hominis quædam naturalis authoritas, quæ ad fidem faciendam plurimum valet. Hunc vero ſermonem ſic excepit Franc.
Albaſpineus, vt Biturigum ciuitati prouinciæque mirum in modum gratularetur; quod nuper eius tibi procurationem, gubernationem, ducatumque Rex Chriſtianiſſ. Henricus frater tuus mandaſſet, atque
credidiſſet. Quid enim, inquicbat, nobis optatius, fœlicius, d miconſternationem, quæ Margarita Regina Nauarræ fato functa, inter ciucs noſtros oborta eſt, quam repente eam nobis ducem quaſi cœlitus demiſſam eſſe ‚in qua cadem pietas ac religio, bonitas par atque humanitas, ingenium fœlicius,& longe politior doctrina inſint„quæque ad ea quæ iam recte præclareque inſtituta ſunt, non ſolum tuenda& conſeruanda, ſed etiam augenda& amplificanda diuinitus quodammo- do nobis data videatur? Subiiciebat ille, veniſſe iam tempus, quo Biturigum ciues veriſſime idem dicere poſſent, quod Themiſtoclem Athenienſem dixiſſe ferunt, cum exul& profugus ad regem Perſarum con-
fugiſſet,& ab eo honorifice exceptus! ocupletatuſque fuiſſet: Oamiciperieramus, niſi periiſſemus. Lon. gum eſſet, nec valde neceſſarium ſigillatim omnia hic recen 8* 8
b ſere, quæcunque in eo congreſſu de te reci⸗- tata ſunt. De quibus omnibus tametſi fama vbique terrarum increbuerat(magna quichem fortuna nihil occultum eſſe paritur) tamen ad opinione gnum pondus habuit ea diſputatio. Nam ante vix adduci poteram, vt has lucubrationes mine diuulgari& apparere ſinerem. Cogitabam enim non eò me hominem eſſe
iuinius contingere potuiſſet, poſt eam ani⸗
am d b nomine patrocinioque iudicari debeat. Ac ſi qui forte ſint qui rem à nobis tractatam parum ribi conuenirc exiſtiment, in co falli eos conſtat, quod
nec ſatis norunt quantum inter te reliquaſ- tuæ bonitas,& doctrina ac eruditio, vt præ- llin te conſpiciatur,& cum excellentiſſimis viris me- non videor, ſitibi munus literarium obtulerim quod aptum conuenienſque viro eſſe nemo non fateatur. Non deerunt fortaſſe qui dicent ſtudium literarum in mulie- re quidem ferendum eſſe, ſed non earum quæ ad res politicas& forenſes pertinent. Sed cum ita moribus no- ſtris comparatum ſit, vt principes fœminæ gu bernacula Reipublicæ teneant, cur carum rerum ſcientia, quibus ad Rempublicam regendam opus eſt, eiſdem interdicta ſi vicaria magiſtratuum opera vti hic ſolere, quos iſta cognoſcere ſu & exactam harum rerum cognitionem à principibus minime fla nationem Reipublicæ eos cenſeo, qui ne primoribus quidem la huiuſmodi ſunt hi noſtri libri, niſi vehementer ipſi fallimur, artem ipſi non exercent, ſed rerum cum diuinarum Piuntur, nonnihil conducant. Quarum rerum cogniti
fficiat. Verum ego an anxiam nimis gito, ita minus idoncos eſſe ad guber- bris, vt dicitur, hæc deguſtarunt. Ac vt iis etiam qui forenſem iudiciariamque „ tum ad ſtatum publicum ſpectantium ſtudio ca- one, vt honeſta ac perneceſſaria te mirifice delc qar
accepr
t, noi video. Niſi forte quis dicat eas
—

DEDICATOARI4 1187
accepimus. Et hæc quidem à nobis dicta ſunt, vt ineptiarum ac temeritatis erimen, quod nobis obiici poſſet, ſi minus à te, certe ab aliis quibuſdam, in quorum manus ſcri pta noſtra venient, aliquando fortaſſis, diluere- mus. Nec difficile eſt ex iis, quæ iam diximus, perſpicere ac iudicare, quæ me ratio impulerit, vt libros meos tibi legendos exhiberem. Verum alia quædam non leuis h uius incepti cauſa etiam fuit, præter cas, quæ ha- ctenus à nobis expoſitæ ſunt, quodt videlicet in locum illuſtris Reginæ Nauar. ducisq́; Biturigum modo ſuc- ceſſeris, quæ ſtudiorum noſtrorũ fructum, ſi quis cxiſtat, iure ſuo a nobis repetere poſſet. Quam enim ſuper- ſtitem adhuc& viuam diutiſſime colui,& obſeruaui, cum a pud Bituriges tuos ius ciuile interpretarer,& an-
nuum mihi eo nominc largiretur, eidem profecto mortue quod potero officium præſtare quam maxime cu-
pio:vt eius, quæ tam præclare ac diuinitus, non dicam de me& ſtu diis, ſed de vniuerſo hominum genere me- rita eſt, ſacroſanctam apud nos memoriam eſſe omnesintelligant. ũ ed quia animo iam fœliciter in cœlum re- cepto humana non conueniunt, nec quantum vellem ei inpræſentiarum tribuere poſſum, quicquid in viuã officij colaturus fui, nemini iuſtius quam tibi nunc deferendum eſſe videtur, vtpote quam illa incredibili a- more ſemper complexa ſit,& pietatis, religionis, do Ctrinæ, cæteroru mq́; ornamentorum ſuorum velut her e- dem quodammodo reliquerit. Et arbitror pios illos ſanctiſſimosq́; Manes, ſi loqui nobiſcum poſſent, id ſibi Pergratum ac iucundum eſſe dicturos. Quo nomine fortaſſis opera hæc noſtra, qualiſcunque ea ſit, acceptior tibi futura eſt, camq́; vt boni conſulas, te vehementer etiam atq; etiam rogo. Vale, Lutetis Pariſiorum, Idibus Iunii 15 50. b
FRANCISCVS DVARENVS 4 LECTORI S. 8 b TS non diſſidebam, cum hos de iure pontificio libros emiſt, operam meam in re honeſta, conatumque intégris tõ ſanis hominibus probari ) poſſe, rainen faœlicior Jfuit eorum librorum(vtita dicam Mgenius, quam berabam. MNec veroidita eſe iudico, quod tam auide expetiti ſinta a multu, vt eos quam ſepißime excudi formis neceße fuerit. Non enim is fum, qui udicio multitudinu multumitri buami ſedbonis placere quam plurimis hone- Aius ſemper eſſe duxi. Sed quia ex literis multorumac nunciis co gnoui, nullum fere lo- cumin Europa eſſe, in quo hominibus piis, ac intelligentibus gratus non ſit noſter hio qualiſcunque labor, merito id fœlicitati cuidam, aut diuinæ potius erga nos bonitati adſcribendum eſſe puto: cum praſertim neq, ea vis ingenii in me ſit, neg, eruditio, vttor taliumq;, virorum indicio reſpondere me poſſe exiſtimem. taq facile animum induari, Vt hos libros denuo in manus ſuméns, menda corrigerem,&ẽ nonnullaadderem, qus omiſſafuerant in ſuperiore editione. Hoc autem maturius eram facturus, ſi mihi per Uypograpbhum quendam licuiſſet, qui iam quater eos impreßiit me inſcio,&ẽ itæ imita- rt, Sexprimere conatus eſt primam editionem, eamq, mendoſam, vt primoaſpectuea- dem eſſe videretur. Lam fuit ea hominis confidentia, vt annum etiam ipſumac diem primæuliius cditionis adſcribere in aliis poſterioribus non dubitarit. Quiq opus eſt plu= ribus? Ipſetandem comperi tractatos non aliter eſſelibros meos, quam accidere ſolet, cæum quid furtim, feſtinanter,&o'in magno doprebenſionis metu, admittitur. Feci igi- Tur nonminus libenter, quam neceſario, quanquam aliquanto, quam vellem ſeriur, St hus libris impoſitz vulnera ſanarem, quibus prater me nemofacile medeeri poterat. Auarici Bitur.(alend. Maii, Anno 1 557. b b
INDEX SINGVILORVM CAPDITVM. QV AE HIS OCGCTO LIBRIS CONTINENTVR. LIBSER PRIMVS. De Eœcleſia,& miniſteriis eccleſiaſticis. b 2 EE clefa, poteſtate eccleſiaſtica& ciuili, acde De epiſaopo Romano, ac de eius amplitudine,& auttoritate, tum
* N Vviriu/q; diſcrimine cap. 1. deè nominibus variis, quibus appellari ſolet 18. BDo poteſtate,& iuriſdictione accleßaſtica 2. Be conuentibus cceleſiaſtioir, qua⸗ Hnodos vocant 11, ESSP/ Doepænus,& coercitionibus eceleftaſticis 3. De diaconis, hypodiaconis,& alius inferioris vrdinis& grades —.. ius gladii habeat Eccleſia 4. clericiss 12, Daæciuili gubernatione„ F. De cardinalibus Romanæ Ecclcfie, cur ita vocentur,& Unde ov- Quam poteſtatem habeat princeps circa miniſteria Eocleſie 6. tum habuerint 13. Sr Hierarchia,&s varis adminiſtrationibus Ecclaſie 7. Qui fuerint olim oſtiarii, lectores, exorciſtæ, acolutln„& cæters r variis presbyterorum generibus 8. omncs, qui clerici appellantur vnde mos tendenat oapitis ortus P⸗ 4 ſtopis, zui gra dn ſnt ſoporum 2 Ju por 43 es olim ſt, atq, item gonſuetudo canendi in ſaer 2 cdibas 14. Nrerit eorum, qui ohorepiſeopi disebantar 9. Da ſcbols eccleſiaſticis magiſtris,& doctoribus 1j.
DD 4

eees Seeere e here rhehbee e
———————— ————
——
Simplicia beneficta quæ ſint& prabendarun vocabulo quid ſi-
1148
De ſacris ordinationibus,& eur olim abſalute quenquam ordi-
nari vetitum fuerit 16. De pſeudoclericus 17:. De canonicorum collegio 18. De miniſtris Eccleſiz, qui clerici non ſunt 19. Do monaſterius& monachis, eorumq́ ſtatu, conuerſatione& in-
ſtituto 20⸗ De monachorum ſectis 21⸗ De monachorum gradibus,& oficiis 2²· De mendicantium ſodalitate 23. De monialihus. 24⸗ De ſacerdotiis veterum Rem. ante Chriſtianiſmum 2ſ.
LIBER SECVNDVS. 1— De origine, definitione, ac diuiſione beneficiorum. Def⸗cuſtatibas Ecoleſæ, carumq; origine, s proceſſu Cap. I.
De vulgari diuißone bonorum eccleſiaſticorum in temporalia& ſpiriralia 2.
2 ade dicatur heneficium 3⸗ Quid hit benefici, jeneficii ecelchtaſtici dominiũ, vſugfruttuſq,
cuuus ſit,& an penſiones annuæ al hoſpitalia beneficu appel-
5 neficꝛorum diuiſio, qualitas zſ⸗
latione çant neantur
Que ſnt dignitatas ecelehiaſticæ,& quot modis accipiantur 6. De cura tione animorum 7
gnificetur
Beneficiorum diuiſio in regularia& ſecularia 9.
LIBER TERTIVS. De üs qui poſlunt beneficia conferre. Quorum beneficiorum diſtributionem habeat Romanus ponti- ſer, quemadmodum is ordinari eligiq, debeat ap. I. An concilium Oecumenicum beneficia conferat,& an ei ſubhit
NKomanus pontifex 2. De legato Romaui pontifois b 3— De epiſcopis, caterisq, qui ordinarii collatores dicuntur 4. De curutore dato epꝛſcopo, que vulgo coadiutorem appellamus ſ. De colegio eczleſiaſtico vacante ſede epiſcopali 6. De proponti fice, qui vicarius appellatur 7. De conduc᷑tore 8. De poſeſſore 9.
Sequeſtrum beneficia conferre poſſe,&& obiter explicata duo loca, qua inuicem pugnare videbantur, luliani ſcilicet,& EFloren-
tini I C aduerſas aliorum ſententiam 10. Ius conferendorum beneficiorum in Gallia regem habere,& vn- de id us quod Aegalia dic mua, ortum habuer it 11.
LIBER QVARTVS. Quibus poſſint beneficia conferri. nibus praditum moribus,& a quibus vitiu alienum eſſe eum
oporteat, cui beneficium confertur cap. 1. narum literarum atq, linguarum cognitione inſtructus de-
beat eſſe ben⸗ficiarius— 2.
.„..„ho„, 1 ⸗.„„ 4 Anob vilium corporis à ſacro miniſterio, beneficioq;, repelli quus Alebeat 3. De morbir corporis, qui hominem miniſterii beneficiiq;, eceleßa- ſtici incapacem reddunt, item qui dicantur energumeni, engaſtrim yii in aure pontificio 4. Eos qui ex iuſtis nuptiis procreati non ſunt, ad miniſterii ac be-
neficium eccleſiaſtieum admitti non debere,& qua ratione id
conſtitutum ſit. Quubus ſacrit initiatum eſſe eum oporteat, qui ad ſacru benefi- eium promouetur 6. An cœlibatus beneficiariis neceſſariun ſit 7. Digamum aſacerdotio,& beneficio eccleſiaſtico ſummoueri,&s
qua ratione id canonibus ſancutum ſit 8.
De beneficiariorum ætate,& legibus annalibus: item de iit, qui plura aduerſus canones ben ficia impetrauerunt 9. LIBER QVINTVS. Quibus modis acquirantur beneſicia,& miniſtri Ec- cleſiæ ordinentur.
uæ ſit forma,& ratio eligendi miniſtros Ecoléſiæ tam vetus quam noua, quidgq, inter ea beneficia intetſit qua vulgo cola- ꝛuua& electiua dicuntur cap. 1.
De eogenere ad ſacra miniſteria beneficiaque promonendi, quod vulgo poſtalationem vocamus 2. Translatis epꝛſcoparum quamobrem ſit prohibita, aliter eaplica-
tum, quam à iuris pontificii enarratoribusfactum adhuo ſit 3.
Quale ſit nominationis ac præſentationis ius, us competens, qui patroni eccleſiarum dicuntur 4. Deiure ordinandi minaſtros Eccltſiæ, benefciaque conferendi, quod tanquam caducum ad ſuperiorem antiſtitem duolui- tur Coniunitio beneficiorum, quam vnionem vocãt, quæ ſit,& qui-
bus ex cauſis permittatur 6. De fiducꝛis eccleſiarum, tam perpetuis quam temporari gue commendationes dicuntur 7.
De pont: ficits diplomatis, quæ vulgus gratias expectatiuas,& miandata de prouidendo appellat&‿ioſa diſputatio 8. Dereſeruationibur heneficiorum, tam vniuerſe quam ſigillatim
factis 9. De pontificum diplomatis, quæ vacantium beneficiorum nomans impetrantur 10.
De concilio Conſtatiano, ac Baſilienſi,&& de pragmatica Gallo, 4 Janttione, Romanorumq́; pont ficum decretis, quibus eam aut
conuellere omnino, aut labefattare ſtuduerunt 1I. Denominatione regia in ordinandis antiſiibus, qualesregis can- aidatos eſſe oporteat 12.
De ſcholaſtica nominatione, qua nunc in Gallia fere vtimur 6-
pendioſa‚ ſed accurrata commentatio 1z. 11BER SEXTIVS. De üs, quæ in bene ficiis diſtribuendis præcipue b obſeruanda ſunt. Beneficinm æntequam vacet, nec dandum, nec promittendum eſſe,& quam grauiterin hac re aduer ſus ſacres canones pes- cari ſoleat ap. i⸗ Omnem ambitum àcollatione beneficiori proculabeſſe debere 2.
De annuo vett, gali, quod vulgo Annatam Vocant aà nouis an i-
ſtibus exigi ſolito, æ explicata leæ ſulia de am hitu 3. De annuis ſiue penfionibus, quæ bencficiis Velut ſeruitutes qu aad im ponuntur 4. Beneficium pure as ſimpliciter conferendum eſſe 5. An abſque ſcripturæ beneſicu collatio valeatw. 6.
LIBER SEPTIMVsS.
Quod ius habeat beneficiarius in beneficio ſuo,& quemad- modum beneficia retineantur& conſeruentur.
De decima tam ordinaria&legitima, quam extraordinaria at-
que inditta b cap. 1. De primitiimn b 2. De oblationibuun 3. De aiariis, quæ diſtributiones quotidiana appellatur,& cur hoc genut erogationis adinuentum ſit 4. De reditibus,& obuentionibus quibuſdam epiſcoporum. De his qua ſacramentorum,& aliurum huiuſmodi rerum nomi- ne contra veteres canones exigunur 6. eAn moriuo beneficiario heres legitimus ei ſuccedat 7.
An ben ficiarius ſucceſſorem eligere,& frutlus benefcii teſta- mento legare poſſit 4 Quibus ex canſis rerum eccleſiaſticarum alienatio permittatur: qua forma in huluſmodi alienatione debeat obſeruari: ès de- claratus canon Agathenſis concilii ad eandem rem pertinens, qui vu'go male intellectus magnam iudiciorum varieatem Peperat 1 9. Qucrum munerum vacationem beneficiarii,& eccleſtaru mi- niſtri babeant 10. De iudiciis& aclionibus, quæ pro benefcio comparata ſunt II. De hir qui libere& quieie beneficiumiriennio poſſederunt 12. De ſubrogationibus iudiciaruis 1 13. b LIBER OCTAVVS. Quibus modis beneficia amittantur,& vacent,
De beneficꝛis morte beneficiariorum vacantibut 79p.i. De hene ficii eiur atione, quæ& reſigvatio appellatur 35 b De bene ficisrum permutatione 4 De beneficiorum multitudine canonibus prohibita 4
Deaßiduntate beneficiariorum, quã reſidentiam appellamus ſ. De sriminibus propter qua beneſicia amittuntur
5
6. NDA

1 n n Nien undadm un =renen eſee, 22 b
2 A 204 12 Ana na, b T uac txεαer Auuun
—
Unnh SEPtk
PRFATIO, 1N QvA DEVNIVERSO IVRB PONTIEI.
CIo, ACc DE INSTITVTO AVCTORIS DISSERITVR.
V M de iure canonico ſiue pontificio aliquid ſcribere inſtituerem, ſatis proſpiciebam fo- re, vt hoc conſilium meum in varias reprehenſiones incurrerct. Non enim adeo rerum imperitus ſum, vt non intelligam, quam male audiat hoctemporis iſtius iuris profeſſio, quamq; diſpliceat non vulgo tantum& imperitæ multitudini: ſed iis etiam, qui cæteris acutiores, acrioriſq; iudiciihaberi volunt. Nam pleriſq; perſuaſum eſt, ius pontincium ni⸗ hil aliud eſſe, quam incõditam quandam decretorum,& cõſtitutionum farraginem à ſe-
midoctis pontificibus ad quæſtum magis, quam ad Reip. Chriſtianæ commodum edi⸗-
tam: cuius nec liberalis cognitio, nec admodũ neceſſaria videatur. Nec deſunt, qui totũhocius plenum er- roribus eſſe non obſcurcreſtentur,è quorum numero Cynus Piſtorienſis clari nominis J. C. fuit. Alii tametſi
multa pręclara& vtilia iure pontificio contineri nõ inficientur: tamen quia partim ca in deſuetudinẽ abiiſſe vident, partim di plomatibus põtificum venalibus fere ſubuerti ſolere, inanem prorſus noſtrũ ſſe laborem cõtendunt, nec vllam in hoc genere doctrinã reconditiorem magnopere requiri dictitant, ſed eam ſuffice-
re, quæ in foro vſitata ſit,& ex vul garibus commentariis hauriatur. Non neceſſe habeo hic commemorare, quoties mihi sum his dimicandũ fuerit, qui vicem meamſſi Diis placet)non mediocriter dolere ſe diccrent, quod ſtudiis grauioribus omiſſis, in his nugis ineptiisq́; tempus contererem. Quorum ego iudicium,& au- ctoritatem, vt prorſus non contemno, ita rationes aliquas habere mihi videor, quibus hoci nſtitutum conſi- liumq́; meum bonis& eruditis hominibus approbare facile poſſim. Nam vt de iurc pontificio dicam quod ſentio, cõſtat in primis iam inde ab initio naſcentis cccleſiæ apoſtolos Chriſti, ac ſacerdotes de ritibus in ec- cleſia neceſſariis quædam conſtituiſſe, cum abſq; ordine& mig verum Dei cultum retincri non poſſe ani- maduerterent. Hinc Paulus ad Corinthios ſcribens, ²νε, in quit, ao+αμαο, 1a⁵ 5 ,. Hos imitati ſucceſ ſores per multas ætates variis in conuentibus veluti leges quaſdam condiderunt, quas canones, id eſt, regu- las, ſeu ius canonicum vocamus. Ea ſiquidem erat horum mo deſtia, vt decreta huiuſmodi ſua, leges vocare non auderent, ne principum ac magiſtratuũ auctoritatem ſibi arrogare viderẽtur. Et quanquam principes ipſi negligentibus epiſcopis ac ſacerdotibus leges plerunq; ad gubernationem eccleſiarum,& ritus eccleſia- ſticos pertinentes ferrent: tamen ea veneratione ſacros illos canones proſequebantur, vt ab eorũ præſcripto b vix vnquam ſibi deflectendum eſſe ducerent. Et luſtinianus noſter diſerte ait, ſe ita leges ſcribere, vt ſacros Canones imitentur. Totum autem ius canonicum, quo nunc vtimur, pPræcipuis aliquot voluminibus conti- netur. Vnum eſt à Gratiano cõpoſitum quadringentis fere ab hinc annis, quod variis canonibus ſentẽtiisq; veterum patrum vndiq; collectis refertum eſt, decretorumq́; titulo inſcribitur. Nec eo libro vllus eſt in hoo genere vtilior, quamuis in eo nonnihil deſiderent eruditi. Fatetur Martialis quodã verſu, in ſuis libris mala Plura eſſe, quã bona, aut mediocria, nec aliter vllum ſcribi librum ſolere:nemo tamẽ ſanus ideo libros eiuſ modi omnes contemnendos aut reiiciendos eſſe dixerit. At Gratianus noſter plurimus abundat præclaris aureisq́ʒ ſententiis, vt æquum nõ ſit, ob nonnulla, ſi quæ in co deprehenduntur errata, e ſtudioſorũ manibus librum longe vtiliſſimum excutere, nullo duntaxat meliore, pro batioreq́; allato. Alterum volumen eſt Gre- gorii noni editum nomine, quod diuerſorum pontificũ Romanæ ſedis epiſtolas, quæ dicuntur Decretales, complectitur. In eo Decretalium volumine multa intueri licet, quæ a priſca illa diſci plina, quã decretorum libera Gratiano editus continet, multum degenerent. Atq; hinc natum eſt illud apud noſtrates tritum ac vulgo iactatum, Male cum rebus humanis actum eſſe, ex quo decretis alæ acceſſerunt. Eſt enim hæc rerum humanarum conqditio, vt fere in deterius prolabantur: Sic omnia fatis, inquit poeta, in peius ruere,& retro ſublapſa referri. Eius tamen libri lectio negligenda iuris ſtudioſo non eſt, quod multa ad iuris non modo pontificij, ſed etiam ciuilis cognitionem vtilia contincat. Quo enim tempore conſcriptæ ſunt illæ epiſtolæ, quibus pontifices Romani de iure conſulentibus more veterum im peratorum reſpo ndebant, cauſæ eccle- ſiaſticæ antiquam fimplicitatem iam amiſerant, erantq́; huiuſmodi, vt ad eas dirimẽdas ac definiendas J. C. & pragmartici ad hiberentur: vnde factum eſt, vt canonum peritus, niſi idem iuris ciuilis ſciẽtia inſtructus ſit, vulgari prouerbio inter rudes& imperitos numeretur. Alius eſt liber Bonifacij octaui, qué ideo in Francia receptum non eſſe accepimus, quod quæ in eo extant conſtitutiones, pleræq; in odium,& æmulationem Philippi Francorum regis editæ,& ad Romanæ aulæ quæſtum excogitatæ credãtur. Vtcunq; ſe res habeat, quiſquis in foro hodie verſari cupit, non parũ cius libri lectione iuuari poteſt: nec diſſimilis eſt cæterorum librorum tum a Clemente quinto, tum ab aliis promulgatorum ratio: ex quibus, ſi cum iudicio legãtur, fru- ctus& commodi plurimum colligere licet. Qu anquam enim libenter facio, vt iuuenes ad horum librorum ſtudium adhorter: tamẽ ab omni bus vitiis eos pertinaciter vindicare nequaquam inſti tui. Ilud enim fateri velinuiti cogimur, mores hominũ eccleſiæ titulo inſignitorũ ita paulatim dcgeneraſſe, vt poſteriores con-
omerus:
ltitutiones pontificum fero anterioribus cedant, ac de eis merito dici poſſe videatur, quod ſcribit H Ia 01)3 0i rij dd οοl qm*παe. riX³. Oi xX△Ope axloi, a' po e a ps apelovig.
Itaq; ſicut hoc tempore valde neceſſarium eſt, ſacerdotum deformatos mores ad priſcam religionem
uocare:ita expediret fortaſſis ex tot tantisq́; conſtitutionibus põtificiis, quicquid verius, ſyncerius ac vti-
luus eſt in breue aliquod volumen conferre. Necid futurum aliquando deſperamus hoc præſertim põtifice
lulio tertio, quem rumor eſt(atq; vtinam is vanus non ſit) de ruinis eccleſiaæ fulciendis& reſtituendis cano-
nibus antiquis ſerio cogitare. Quo nihil poteſt in eius mentem ac cogitationem cadere diuinius. Extant Heſiodi verſus, quibus ætatis ſuæ vitia deplorat,& ſe alio tempore natum non eſſe conqueritur: 3 Mhur 1 17, GLe„ 699 vuMaio: lunnd AdpA*uy, Ki eεεεxνοιν ime Nεu. 4
“— a“ 4*—— 8 8——.———— 4
————.

1150 Sed quoniam his votis nihil proficitur, modis omnibus enitendum eſt, vt veteres mores ac inſtituta reuocantes, auream quandam ex ferrea ætatem efficiamus. Vetus eſt illud, moribus antiquis res ſtat Roma- na, viriſque. Quod de eccleſia& ſtatu eccleſiaſtico multo verius dici poteſt. Nec aliter cenſuerunt antiqui illi patres in conuentu Niceenſi, qui ita decreucrunt, ² a⁵αμi anm. Quam adrem noſter hic tractatus nonnihil vt ſpero, adiumenti allaturus eſt: hoc enim mihi propoſitum fuit, vt ſenſim ab heroicis ætatibus ad noſtrorum vſq; temporum fecem deueniens, priſcos canones ac inſtituta primum, deinde recentiores conſtitutiones in medium adducerem: ſed temporis vbique habita ratione, quo edita ac promulgata quæq; fuit. exempla quoque interſerui, ex Eu ſebio, S ozomeno, Socrate, Theodorito, Chryſoſtomo, Baſilio, Gre- gorio, Hieronymo, Auguſtino, Cypriano, atq aliis veteribus ſcriptoribus eccleſiaſticis decerpta, quos mi- hi cam ob rem euoluere omnes non ſine magno labore ac vigiliis neceſſe fuit. Itaque quiſquis omnium ſæ- culorum, atque ætatum à Chriſto,& eius apoſtolis ad noſtra vſque temporacanones, decreta, conſtitutio- nes, ritus, moresq́; eccleſiaſticos noſſe, ac inuicem conferre voler, hi noſtri libri ſi minus ſatisfacient omni- no, certe non minimo ei futuros adiumento conſirmare auſim. Nam cum hæc primum ſcribere aggreſſus ſum, mihi tantum animus erat, commentarios ad memoriæ ſubſidium,& locos communes de rebus in foro vſitatis conſcribere, qui mihi ad cauſas forenſes tractandas vſui eſſent. Verum ab amicis perſuaſus, vt com- mentationes meas cum ſtudioſis communicarem, non inuitus feci, vt rerum omnium, quæ in iure pontifi- cio diſputantur, fontes indicarem ac patefacerem, quo ad plures manaret noſtrarum vigiliarum, ſi quæ ſit, vtilitas,& non iis tantum, qui foro& litibus dediti ſunt: ſed cæteris etiam omnibus prodeſſem. In iis ſane, quæ ad forum& iudicia præcipue ſpectant, modum adhibui, qui docendi rationi& methodo, quam into- to hoc opere ſecutus ſu m(haud ſcio, quam fœliciter) mihi conuenire videbatur: nec ſingulas, quæ incidere
ſolent, quæſtiones quæquc ab aliis ſpinoſe ſubtiliterque diſputantur, omnino hic agitandas eſſe putaui.
Quanquam pleraſque ſic attigi, vt verear, ne à quibuſdam in ea re nimius exiſtimer, qui nihil de fece, quod aiunt, nos haurire facile patientur. Male etenim docet, qui omnia docet. Idq́;à nobis non multos ante an- nos ſatis demonſtratum eſt in eo libello, quem de docendi diſcendique iuris ratione ad And. Guillartum ſcripſimus, qui tum nobis ius ciuile interpretantibus operam dabat, nunc præfectura libellorum iuuenis adhuc, ſed prudentia ſenili in regia, ſummiſque tribunalibus fungitur. Aceleganter Chryſoſtomus: In lam- padem, inquit, ſi parum inſtillaueris olei, ſatis alimenti habet ignis: ſin iuſto largius infuderis, etiam quæ in ca eſt, ſfammam extingues. Nec minus venuſta ſimilitudine vſus eſt Ariſto, Græce quidem vti& Chryſo- ſtomus, ſed in hanc ſententiam: Veratrum ſi craſſius ſumptum fuerit, purgat: tritum vero ac comminutum, ſuffocat: ſic& nimis anxia ſubtiliſque in philoſophia diſputatio. Quod ad elocutionem attinet, quidnam hic præſtiterim, paucis dicam. Equidem vtà nouo illo& vere portentoſo genere orationis, quod barbari do- ctores condiderunt, multum ſemper abhorrui: ita dedi operam, vt proprie, Latine, ac dilucide res mirum in modum inuolutas& obſcuras explicarem: nam ius pontificum, quod multos annos iacuit, nec vllum ha- buit lumen Latinarum literarum, nonnihil excitare ac illuſtrare conatus ſum: idq́; tametſi conſecutum me non profiteor: ſecutumtamen eſſe præ me fero. Ac vehementer eos hortor, qui maiorem dicendi faculta- tem fibi comparauerint, vt inchoatum informatumq́; a nobis opus aliquando expoliant. Non enim hæcni- teſcere poſſe diffidimus, modo egregius quiſpiam artifex operi manus admoueat. Illud ſane omnino vitare non potuimus, ne rebus nouis noſ quædam imponeremus nomina, aut recepta vulgo retineremus: quan- quam ida nobis modice factum eſt,& cum ad id nos cogere inopia videbatur. Licuit enim, ſemperq́; lice- bit Signatum præſente nota producere nomen. Quod& in philoſophia Cicero ipſe fecit plerunq;,& alii non pauci, quorum apud omnes eruditos grauis eſt auctoritas. Liuius quidẽ de ſummis magiſtratibus Car- thaginenſium loquens, non conſules cos, ſed Suffetes potius vocat. Itaque faſtidii delicariſſimi eſt, ea verba contemnere ac deſpuere, quæ anoſtræ religionis auctoribus,& veteribus theologis vſurpata ſunt. Quo nomine Spiridion qùendam epiſcopum apud Cyprios concionãtem, acriter obiurgaſſe fertur, vt Sozome- nus ait. Hæc de pontificio, ſeu canonico iure, deq́; noſtro inſtituto paulo fuſius præfari volui, vt quanta ſit huius iuris non ſolum vtilitas, ſed etiam dignitas quædam& amplitudo, iis præſertim inuenibus, qui libera- lius inſtituti, cane peius& angue ius pontificium oderunt hoc tempore, planum facerem,& ſimul oſtende- rem in re tenui, ieiuna& abiecta, vt eſt quorundam perſuaſio, rantam me operam non collocaſſe. Nam ce- teris, qui nulla re magis, quam quæſtu& lucro commouentur, quales permulros alunt fere tribunalia, ſu- peruacanea fortaſſis oratio noſtra futura eſt: cum hivel eo ſolo nomine ius canonicum amplectantur, ac ve- lut filiolam exoſculentur ſuam. lis enim litibus, que ex rebus eccleſiaſticis oriuntur,& iure magis pontiſicio, quam ciuili dirimuntur, omnia vix fora hodie ſufficiunt: cuius rei duæ mihi præcipuæ videntur eſſe cauſæ: Vna eſt, quia perſonarum eccleſiaſticarum, quæ iure pontificio reguntur, ea eſt multitudo, vt populus vni- uerſus in tres ordines diſtribuatur, Sacerdotium, Nobilitatem, ac Plebem, quorum omniũ ampliſſimus eſt ſacerdotum ſiue eccleſiaſticorum ordo: Altera cauſa eſt, quia immenſas eccleſiæ opes nemo non, quibuſcũ- que modis poteſt, ad ſe rapit: innumerabiles cius rei gratia paſſim excogitãtur technæ& fraudes: veteres ca- nones indigne miſerabiliterq́; ſoluuntur: vt quæ inde naſountur, controuerſiarum neq; finis neq; modus vl- lus reperiatur. Vnde fit, vt nulla alia exre vberior quæſtus ad cauſidicos, pragmaticosq́; redeat. Proinde qui ad quæſtum omnia referunt, nec vllum ſibi alium finem ſtudiorum, ſcopumq́ proponunt, hi mea oratione non egent, quo ad ſtudium iuris pontificii alliciantur. Cum iis igitur mihi res eſt in preſentiarũ, qui cumge- neroſioris indolis ſint,& literis elegantioribus expoliti, ius pontificium ob eas, de quibus iam diximus, cau- ſas auerſantur& faſtidiunt: quibus noſtra oratione iam aliqua ex parte ſatisfactum eſſe opinor. Nam iſti vi- tuperant factum, quod ab aliis vnum laudatur maxime: quod videlicet cum antiquorum canonum ſimpli- citate,& grauitate recentiorum argutas, vt dicunt, ineptias coniunxerimus. Eſt enim poſteriorum cano- num vſus hodie maior& frequentior in foro. Sed illi fortaſſis de rebus forenſibus admodum ſolliciti non ſunt.
—y

mn rop eLine xaüd 2m quodmultosanncsucdr coaus ium: idq; unciar 7 cos hortor, quimiocnér Ddoexpolan Ner madmouca. IMdfun omina, rteccptamotanr opiavidebatuf. Lcutems abiophin Ccem peſeui
4
de immum L qunde dc Gm
X
1151 ſunt. Itaq; illud eis obiiciemus, quod elegans& feſtiuus poeta ſcribit: Non opus eſt nobis nimium lecto-
re guloſo: Hunc volo, qui fiat non ſine pane ſatur. Et ſane mirari ſatis non poſſum iſta ab iis deſpici, qui li-
bros de ſacris, ſacerdotibus, cæremoniisque veterum ethnicorum cum voluptate legunt, eiuſque rei ſcien- tia, vt honeſta ac liberali delectantur. Nam vt eis concedamus poſteriorum pontificum decreta veteribus longe diſſimillima eſſe,& quædam forte in eis reperiri, quæ aliquam emendationem correctionemq́ de- ſiderent: tamen viciſſitudinem illam admirabilem ac mutationem cognoſcere iuuat, quam in noſtra reli- gione tot ſæcula pepererunt. Num minus libenter Neronis& Caligulæ perditiſſimorum hominum res ge- ſtas legimus, quam Au guſti, Traiani, Marci quorundamaliorum, qui prudenter& fœliciter Romano præfuerunt imperio? Eſtenim harum rerum cognitio homine politico digna: nec dubium eſt quin iura, quibus nunc vtimur, pontificia, ad ſtarum publicum& politiam maxime ſpectent, quæ tametſi aliquando emendata immutataq́; fuerint, vt ſæpe res huiuſmodi ſolent: tamen futurum auguror,& eorum cognitio- nem nihilominus affectet poſteritas, nec ſatis eruditus habeatur, cui hæc ignota fuerint. Illud poſtremo hic admonere lectores volumus, quædam in his ſcriptis inueniri poſſe, quibus nondum ſuprema manus impoſita ſit. Id enim nobis non licuit, cum otii temporisq́; ſatis ad ea recognoſcenda, limandaq́; non ſuppe- teret,& magnæ nos rationes impellerent, ne vltra editionem differremus. Idq́; eo nos æquiore animo feci- mus, quod ſpes nobis ſit multorum exemplo ſcripta noſtra, quamuis edita iam peruulgataq́;, cum id neceſſi- ras popoſcerit, emendare,& ſubinde opus ſub incudem ita reuocare, vt nouiſſima quaq; editione abſolutius atq; limatius in publicum prodeat. 1. 4
LIBER PRIMVS DE ECCLESIA ET MIN IL 5TERIIS ECCLESIASTIGCI AKGVME N T V M.
Quoniam via& ratione de beneftciis eccleſtaſticis diſſerere inſtituimus, operæpretium nobis viſam eſt, ab ipſa Ec-
eleſia initium facere: Deinde miniſteria, oftciaque eccleſiaſtica ſic deſcribere, vt quid vniuſcuiuſque ſit propriuna facile in-
telligi poßit. Nam hoc fundamento non iacto, quirem tractant beneciariam, ſapenumero eos perturbare omnia ac con- fundere videmus. Quiſquis enim neſcit, quid ſit Eccleſia, quid poteſtas eceleſiaſtica, quemadmodum à politica aifferat, qui Fint epiſcopi,presbyteri, diaconi, hypodiaconi,& aljj huiuſmodi ecclæſærum ſiue gubernatores, ſiue miniſtri, hunc neceſſe eſtin magna rerum, quæ ad hoc argumentum pertinent,ignoratione verſari. Elementa ſiquidem hæc ſunt totius iuris pon- tificij quo vtimur quoaque tot voluminibus perſcriptum nobis pontifices reliquerunt. Sed& de monachis quoque aliquia
attingere oportet: idque eo magis, qui beneficia, quæ regularia dicuntur, aliter ſatis commode explicari, ognoſcique non
Poſſunt.
DE ECCLESIA, POTESTATE ESCLESIAST,IC EIIIGIwhL L. AC DF
CAPVT PRIM v M.
IvITAS vna eſt inter Chriſtianos, G vnaque Reſp. late per orbem diffaſa, z nec vllo circumſcripta loco, quam E vüitata iam receptaque appellatione Ecocleſiam dicimus, huius ſacroſan- ctæ& auguſtæ ciuitatis ſtatus in ſa- cris,& ſacerdotibus,& magiſtratibus conſiſtit, vt de publico Romanorum
iure ſcribit Vlpianus. leg. 1. de iuſtit.& iur. Nam etſi religio- nis& ſacrorum procuratio omnibus aliis rebus antiquior nobis eſſe debeat, tamen imperio magiſtratus ad tranquil- litatem inter homines tuendam eſt opus, ſine qua nereligio quidem conſiſtere poteſt. Itaque luſtinianus noſter ma- xima Dei inter homines dona eſle ait Nouel. 6. ſacerdo-
rium& imperium, quod vnum diuinarum rerum admini- ſtratio, alterum humanarum gubernatio moderatioque ſit. Non enim vr apud Hebræos quondam atque Roma-
nos iidem& reges erant& pontifices, Euſebius lib. i. hiſtor.
eccleſ.cap. ʒ. c. cleros. z1. diſtinct.ita in Chriſtiana Republ.
idem homo vtramque perſonam ſuſtinet,& vtrumque mu- nus exequitur: ſed duæ ſunt functiones diuerſæ, quarum Vnaquæque plurimum operis habet ac difficultatis. c. duo ſunt. ↄ6. diſtin. Communis tamen eſt vtriuſque finis& ſco- Pus, nempe religionis& mandatorum diuinorum in otio& pPace conſeruatio. Hinc luſtinianus noſter de conſenſu& concordia rerum diuinarum& humanarum, ſacerdotii& impetii loquens, ſymphoniæ verbo vtitur. Eius verba hæc
ſunt: Nouel. 4 2. dsr& Sdrex ·ε, Laj as hpsνα uαεεᷣαρμάνππ 9 4 5 7 3
nuiusν οε vias 4jc dpdeiſ wiHoad upos. Necminus imperium
magiſttatus, quam ſacerdotium à Deo conſtitutum eſt, vt
docet Paulus ad Rom. c. 13. Sunt enim mahätte das& ſacer-
dotium velut vnius corporis, id eſt, Eccleſiæ duo membra præcipua: quorum alterum alterius auxilio eget. Sed eo ſa- cerdotium magiſtratu dignius habetur, quod hic corpori & rebus externis, illud animæ, acſpiritui potiſſimum ſeruiat. d. c. duo ſunt. Itaque harum gubernationum altera ſpiritalis vulgo dicitur, quia ſpititus& animæ tantum eſt curatis. al- tera temporalis, quia non æternarum rerum ac ſpiriralium adminiſtratio eſt, ſed externarum potius& corporalium, quæ adtemporaliam hanc viram pertinent,& protempore, mutationem recipiunt. Id ſatis oſtendit Valentiniani impe-
ratoris oratio, de Ambroſii ad epiſcopale munus promo-
tione, apud Theodoritum lib. 4. c. 7. Nam cum Ambroſius, qui tum prætura fungebatur, omnium ſuffragiis lectus eſſet
epiſcopus Mediolanenſis eccleſiæ, exultans gaudio Valen-
tinianus, dixit ſe gratias agere Deo, quod is animorum cu- rationem ei viro tradidiſſet, cui ipſe antea corpora commi-
ſerat. c. Valentinianus. 63. diſt. Tametſi autem eccleſia, cœ-
tus ac multitudo Chriſtianorum omnium, fideliumque ſit,
tamen aliter nonnunquam accipitur in iure pontificio:nem-
pe pro collegio& conuentu ſacerdotum, ac miniſtrorum
daœtrinæ diuinæ, qui clerici appellantur. not. in c. relatum.
de teſta. c. cum clerici. de verb. ſignificat. c. vlt. ne præl. vices ſuas. Hine poteſtas eccleſiaſtica, à ciuili ſeu politica diſtia-
——— 3———— ——— ⁴mmõõmõʒmm———— —— 3———.
—— ͤͤͤͤ, ———„.—— 2 7—— ——„——— 4

n52 Franc. Duareni Comment.
guitur. Sed de vtriuſq; poteſtatis diſcrimine& officiis viden- dum eſt,& ab eccleſiaſtica tanquam ſublimiore dignioreque incipiendum. 2 CA p. II.
De poteſtate& iuriſdictione eccleſiaſtica. Acerdotum functio&officium latiſſime patet. Nam prę- er docendi munus, adminiſtrandi ſacramenta, ordinandi
miniſtros eccleſiæ,& quædam alia, quæ non ſunt inſtituri noſtri, poteſtatem habent aliquas, veluti leges condendi de ceremoniis,& aliis id genus, vt omnia decenter& ordine fiant. Item de rebus in religione obſcurioribus iudicium fa- ciunt: ac ſi quæ dubitatio emerſerit, eorum cognitio eſt, non magiſtratuum ciuilium. l.omni innouatione. Cod. de ſacroſ. eccl. Cauſam enim fidei in eccleſia agendam quis abnuatein- quit Ambroſius c. conuenior. 23. q. 8. Præterea iuriſdictio- nem aliquam,& coercitionem habent in eccleſia, quoniam abſque diſciplina aliqua munus ſuum tueri non poſſunt. Ea aurem diſciplina duplex eſt, vna populi, altera cleri. Nam po-
pulum ſibi commiſſum, corripiendi caſtigandique& à ſacra
communione arcendi ius habent, ob graue ſcilicer delictum & contumaciam, quæ noceat eccleſiæ. c. nouit. de iudic. Quæ poteſtas nihil detrahit imperio magiſtratus, quia nihilomi- nus coercere,& legitimis ſuppliciis delinquentes afficere ei licet. l.1. C. de ſummatrin. l. placet. C. de ſacroſ. eccl. Poteſt & ſacerdotibus obſiſtere, ſi temere& ob alias cauſas, quam
quæ canonibus expreſſæ ſint, quempiam à communione ſummouerint. No. 123. vt paulo poſt docebimus. Ad hæc de-
licta quedam ſunt, quæ legibus non puniuntur, vt vſura, con- cubinatus, periurium,&c. correctioni tamen eccleſiæ ſunt obnoxia,& ideo crimina eccleſiaſtica appellantur. Hæc de cauſis criminalibus. Cauſæ vero ciuiles laicorum in eccleſia
non iudicantur, niſi quæ ſtio aliqua de fide, aut re alia ſpiritali occurrat. d. c. conuenior. d. l. omni innouatione. aut niſi con-
ſentiant litigatores.l.ſi qui ex conſenſu. C. de epiſc. aud. Non ignoro Theodoſium imperatorem Romanum legem pro- mulgaſſe, qua cautum erat, vt lites omnes& controuerſiæ
forenſes ad iudicium eccleſiæ remitterentur, ſi alteruter liti-
gatorum id poſtularet. Qux lex à Carolo Magno poſtea re-
nouata, confirmataque fuit. c. quæcunque. 11. q. ů. c. novit. de
iud. Sed mutatis epiſcoporum moribus, in deſuetudinem abiit, vt credibile eſt, vtraq; conſtiturio. Nec vero dubium eſt, quin ſacerdotibus reges omnes ac prineipes in huiuſmo- Strebus cedere, ſeq; eis ſubiectos agnoſcere debeant. c. quo-
niam. 1 8. diſtin. c. quis dubitet. c. duo ſunt. 96. diſtin. Quam-
obrem Valentinianus imperator, cum de epiſcopi cuiuſdam electione ageretur, ita locutus eſt ſacerdotibus. Talem in pontificali conſtituite ſede, cui& nos qui gubernamus im- perium, ſyncere capita noſtra ſummittamus:& cuius monita, dam tanquam homines deliquerimus, neceſſario veluti cu-
rantis medicamenta ſuſcipiamus:& Conſtantinus ad epiſco-
pos conuentus Niceni: Deus, inquit, vos conſtituit ſacerdo- tes,& poteſtatemn vobis dedit de nobis quoq; iudicandi. hiſt. eccl. lib.i0. Proinde Iunoc. pontif. KRoma. Arcadium lmpera- torem à ſacra communione ſummouit, quia conſenſerar, vt loannes Chryſoſt. à ſua ſede pelleretur. d. c. duo ſunt. Et Am- broſius Valentiniano Imperatori fortiter obſtitit inbenti, vt templum ſedemque ſuam Arrianis cederet. Sed nihil eſtea
hiſtoria memorabilius, quam Theodoritus lib. /. deſcribit de
Theodoſio Imperat. quem idem Ambroſius cum Mediola- nenſis epiſcopus eſſet, non ſolum excluſit à communione& ingreſſu templi, ſed etiam ad publicam pœnitentiam depoſi- ta purpura, omnique regio ornatu, adegit, quod apud Theſ- ſalonicam aliquot millia hominum indicta cauſa, ipſius iuſſu trucidata eſſent: vt neſcias maioremne epiſcopi libertas, an imperatoris obedientia animique demiiſio admirationem mereatur. c. cum apud. 1I. q. 3. Ac vr eius rei perpetuum ſu- pereſſer monumentum, pleniorq; eſſet ſatisfactio, ſuis mo-
nitis& exhortationibus perfecit quoque Ambroſius, vt le-
gem promulgaret Imperator, quæ etiamnum in codice lu- ſtiniani inter conſtitutiones Imperatorias extat.tit.de pœnis. I. ſi vindicari. in hæc verba, Si vindicare in aliquos ſeuerius contra noſtram conſuetudinem pro cau ſę intuitu iuſſerimus, nolumus ſtatim eos aut ſubire pœnam, aut excipere ſenten-
tiam: ſed per dies triginta ſuper ſtatu eorum, ſors fortuna ſua ſpenſa ſit. Eadem humilitate ac deiectione vſus eſt E edericus primus, qui Ænobarbus eſt appellatus, in Alexandrum III. pontif. Rom. ſed vi& armis, ne dicam tyrannide pontiſicis coactus, qui Imperatorem protempli foribus humi poſtra- tum pedibus calcaſſe fertur, ac illud ex ſacris literis pronun- ciari iuſſiſſe, Super aſpidem& baſiliſcum ambulabis, concul- cabis leonem& draconem. Nec vero aliorum principum ne- ceſlaria eſt commemoratio, qui à pontificibus Rom. excom- municati ſunt& anathemate notati: cum in manibus omni. um ſint hiſtoriæ,& quæ adduximus exempla, ad id quodin. ſtituimus demonſtrandum ſufficiant. Quod ad diſciplinam clericorum attinet, notandum eſt, ob quaſcunque cauſas lai. ci caſtigantur ab eccleſia, multo magis eos puniendos eſſè. Sed magiſtratus nihilo ſecius in eos animaduertunrt, poſt- quam à ſuis antiſtitibus depoſiti, ac de gradu ſuo deiecti fue- rint, niſi crimina ſint eccleſiaſtica. Nou. 83.& 123. Eccleſia- ſtica voco non ea tantum, de quibus locuti ſumus, concubi- natum, periurium,&c. ſed etiam venationem, bellum, aut negotiorum ſæcularium tractationem, aliaue id genus, quæ clericis interdicta ſunt, cæteris non item. Nam de iis nonco- gnoſcunt magiſtratus. d. Nou. 83.& 123. De cauſis vero ciui- libus clericerum non ſacerdotes olim, ſed præſides& magi- ſtratus cognoſcebant. l. cum clericis. l.omnes. l. iubemus. C. de epiſc.& cler. Sedne auocarentur à miniſterio ſuo,& vt promptius lites finirentur, Iuſtinianus ciuilium quarundam cauſarum cognitionem eis permiſit: ſed ita vt liberum eller victo, ſententiæ contradicere& ad ciuilem magiſtratum prouocare. d. Nouel. 8 3.& 123. can. ſi quis. 11. q. 1. Verum conſtitutiones Romanorum pontificum huic iuri non pa- rum derogauerunt: quibus cautum eſt, non ſolum vtclexici ad magiſtratus tribunal inuiti non trahantur, ſed ur Ne vo- lentes quidem iuriſdictioni magiſtratus ſe ſubiicere pœliat ſiue ciuilis ſit, ſiue criminalis cauſa. c. ſign fica ſt. c.ſ Allgenti. de foro compet. Qua de re videnda ſunt, quæ Gtatianius es
variis auctoribus collegit quæſtione prima, cauſæ fiue hypo.
theſeos vndecimæx.
C A. III.
Depænis& coercitionibus eccleſtaſticis.
0 Vod autem diximus de coercitione, quam habent ſa-
& cerdotes tum in clerum, tum in populurs, id paulo lon- giorem explicationem deſiderat: quia nondunn ſatis de- monſtratu meſt, quo genere coercitionis poſſint vti,& va- ria commemorantur pœnarum genera in antiqnis recen- tioribuſque canonibus, quarum vt grauiſſima, ita etiam vfi- tatiſſima fuit olim exterminario illa, quam canones ageea- -⁴ονο& adonua, nos excommunicationem vulgo appella- mus: Eaque vti aduerſus quenquam non licebat, niſi ex grauie aliqua cauſa, propter quam canones id fieri iuberent, vrt ait Iuſtinianus Nou. 123. Nam is qui excommunicatus& ana- thema factus eſt, non ſolum à ſacris ſummouetur, verum et- jam ab hominum conſortio, quaſi aqua& igni quodammo- do interdictum ei ſit. Eſtque hoc pœnæ genusilli non diſſi- mile, quo Druydes ſacerdotes Gallorum olim vſos fuiſle te- ſtatur Cæſar lib. 6. de bello Gall. his verbis: S1 quis aut pri-
uatus, aut publicus eorum decreto non ſtetit, ſacrificiis in- terdicunt. Hæc pœna apud eos eſt grauiſſima. Quſbuseſt in-
terdictum, iinumero impiorum ac ſceleratorum habenrtur, ab iis omnes diſcedunt, aditum ſermonem que de fugiunt, ne
quid ex contagione incommodi accipiant: neque iis peten- tibus ius redditur, neque honos vllus communicatur. Sole-
bant quoque Græci ⁴ιρεσνέαe, α/ν ispav, id eſt, foro&
ſNacris arcere. Cuius pœnæ pleraque in Græcis auctoribus ex-
empla reperiuntur. Sed& Plin. ji b. 6. cap. 22. te ſtatur re gem
Arabum morte mulctari, nullo interimẽéte, auerſantib. cun- ctis,& commercia etiam ſerm onis negantibus. Magnus au-
tem eſt huius excommunicationis vſus propter diſciplinam Eccleſiæ& excommunicati emendationem: eſt enim ner-
uus eccleſiaſticæ diſciplinæ, vt vere Innocentius quartus ait
c. cum inter. de conſue. Nec vr pareat quis, ideo excommu- nicatur, ſed vt pudore ſuffuſus reſipiſcat tandem,& ad fru- gem bonam redeatr. Quod cum acciderit, abſoluitur,& ad
ſacram communionem admittitur. can. inter hæc. 33. q. 2.&
hæ ſunt
———2ꝗ
22— ε⏑—

iorn um ackrun nnitxenn
Ae ofaarr fgaum zaair Gac anomdun, uum n— a hut olm cherminaso ia, ma „4. 204-1ODor —. 4
orœ uer— un auin Nruptr qaam caodes ünn aun Nod⁴ 5. Num 8 qM ans um a licrs unn-
1 4
De ſacr. eccl minift. ac benef. Lib. I.
hæ ſunt claues regni cœlorum, poteſtaſque ligandi g ſoluen- d. quam Chriſtus apoſtolis ſuis eorumq; ſucceſſoribus con- c. it. can. audiuimus. can. quodcunque. 24. quæſt.1. Qud eſt accipiendum, ſi quis ſimpliciter excommunicatus fuerit. Senim inter ſacros homines,& vt Græci dicunt æva huabs, habitus ſit auctoritate Eccleſiæ propter atrociſſimam forte Leelos aliquod, omnis ei ſpes veniæ, vt plurimum adimitur. can. Engeltrudam. 3. quæſt. 6. can. nemo. 11. quæſt. 3. can. ſi quis ſuadente. 17. quæſtio. 4. 1 Sed quo grauior eſt pœna, eo apnd Deum futurus eſt acceptior, ſi eccleſiæ iudicium æquo animo ferat, hocque commodo ſeueritas condemnationis compenſatur& mitigatur. Verum animaduertendum eſt, non temere quenquam olim abiolui conſueuiſſe abſque ca- ſtigatione aliqua propter exemplum, vt dixi,& vt explora- tum eſſet, eum ſerio ad Eccleſiam redire. Itaque vt ſatis face- ret Eccleſiæ quam læſerat,& ſimul pœnitentiæ ſuæ, ac mu- tatæ voluntatis clarum documentum praberer, plorans& ſordidatus publice abſolurionem petere cogebatur. c. cum aliquis. 1I. quæſt. 3. Sed hæc ſatisfactio ex cauſa aliqua hone- ſta aliquando remirtebatur, ſicut& pleræ que alia pœnæ ec- cleſiaſtica auctoritate alicui inflictæ. Eaque remiſſio, quæ in- dulgentia vulgo appellatur, res eſt apud nos hodie frequen- tiſſina. notat. in c. quod autem. de pœn.& remiſ. Pręter hanc excommunicationem, quæ tam clericis quam laicis varias ob cauſas irrogatur, aliæ ſunt pœnæ ecclefiaſticæ, quibus cle- rici præcipue affici ſolent. Nam miniſterio, officioque ſuo vel ad tempus. c. presbyter. 2. quæſt.. vel in perpetuum iis interdicitur. c. ſi quis viduam. 5 0. diſtinct. c. ſi quis amodo,
81. diſtinct. Fitque interdum hæc interdictio ſimpliciter&
ſine adiunctione, interdum adiicitur, vt nudum honoris gra- duſque ſui nomen retineat abſque adminiſtratione. Qua pœna Melitium epiſcopum aliquando multatum fuifſle ſcri- bit Theodoritus lib. 1. cap. 9. Tripar. lib. 2. cap. 12. c. presby- ter. 28. diſtinct. c.presbyteros. ſo. diſtinct. Aliquando etiam
augendæ pœnæ caulſa exprimitur, vt in monaſterium conii-
ciatur& includatur. c. ſi epiſcopus.5 o. diſtinct. Eſt& pœna carceris iure pontificio recepta, cap. quamuis. de pœn. in 6. Qunmuis A iuris ciuilis auctorib. non probetur. l. aur damnũ. de pœnis. Sed& curiis olim tradi ſolebant, eiſdem ſeruituri, ac ex clericis fiebant curiales, quorum in iure ciuili crebra eſt mentio. c. clericus.3. quæſt. 4. c. ſi quis ſacerdotium. c. ſtatui- mus. 1I. quæſt. 1. Verum curiam interpretati ſunt quidam pontifices poteſtatem ciuilem,& magiſtratum, cui tradun- tur ſolenni exauctoratione præcedente, quam degradatio- nem vocant, vt magiſtratus in eos animaduertat. c. ad falſa- riorum. de cri. fal. c. nouimus. de verb. ſign. c. degradatio. de pœn. in 6. Quod non eo dico, vt eiuſmodi exauctorationem inptobem, aut magiſtratus animaduerſionem in criminibus, quæ eccleſiaſtica non ſunt. Cuius etiam meminit luſtinianus in locis ſupra adductis: ſed morem in eccleſia receptum no-
cenres clericos tradendi ſuppliciis afficiendos, veteribus co-
guitum fuiſſe vix mihi perſuadeo. Huius autem pœnæ exem- plum eſt apud luſtinianum, Nou. 123. cum iuber presbyteros aut diaconos, qui poſt ordinationem vxorem ducunt, curiæ
cum bonis ſuis tradi. Meminit& Theodoritus lib. 4. cap. 22.
trip. hiſt. lib. 7.c. vlt.& lib.. cap. 7. Sed notandum eſt eos qui ita condemnati eſſent, honore& priuilegiis curialium ſiue decurionum frui ſolitos nõ fuiſſe, quamuis onera omnia cu- rialia ſubirent, vt ex Nouel. luſtiniani 4 ⁰. de ludæis, Samari- tanis& hæreticis facile colligitur. Ac de iis curialibus, quos
Maiorianus in quadam cõſtitutione ſeruos Reip. vocat, mul-
ta apud Gratianum leguntur.3. †⁰. 73. diſt. quæ à propoſito noſtro alieniora ſunt,& alias forte à nobis explicabuntur. Reperitur& inediæ ſiue ieiunii pœna in iure pontificio. cap. presbyter. 32. diſtin, Item infamie, arque adeo ſupplicii cor-
Poris. c. ante omnia. 3·. diſt, c.conſpirationum. 11. q. 1. c. r. 23.
. F. De exilio,& deportatione loquitur Gregorius in qua- dam epiſtola decretali. c.. de calum. Ex quo apparet iudicia eccleſiaſtica à magiKreruum animaduerſione non multum differre, ſi recentiorum canonum ſine delectu ratio habea- tur. not. inc. qualiter. de accuſar. Sed magiſtratus noſtri vi- quequaque non permirtunt, vt à vererum canonum preſcri- pto hiorecodatur. Acmemoriarepeto damsatum fuiſſe non ita ptidem iudicio curiæ eentumuixalis archiepitcopum Bitu-
1153
rigum, quod ſacordotes aliquot liburnicarum, fiue triremi- um præfecto vinciendos& remigio mancipandos tradidiſ- ſet. De mulcta ſeu pœna pecuniaria, quæ hodie quorundam antiſtititum ærarium non mediocriter augere ſolet, quæſtio agitata eſt,& ſane propter auaritiæ ſuſpicionem ab eo ſacer- dotes abſtinete decet. c. licet. de Pœnis. Idque exemplo Theo-
doſii Imperatoris, qui ſe hoc cauere ait, ne in iis, quæ ad mo-⸗ rum correctionem ſpectant, fiſci rationem habere videatur.
I.. C. de ſecun, nupt. Quatenus aurem cam pœnam rogare
liceat, copioſe docet Felinus in c. irrefragabili. de offic. ord. Sed inſtituti noſtri eſt in hoc exordio capita rerũ attingere,
non ea ſigillatim pertractare, quæ propriam diſputationem requirunt.
CA r. II CA¾ᷣAh ius gladii habeat Bccleſia. b
Xhis conſtat ſacerdotes iuriſdictionem aliquam tam in
Lpopulum, quam in clerom ſemper habuiſſe: ſed olim mo- deratius aliquando exercebatur, nulla vi corporali adhibita.
Sed incorruptius ac ſincerius,& magis ex vſu, vt arbitror, ec-
ele ſiæ. Cuius rei vel illud argumentum eſt, quod Eugenius
ſecundus inſtituiſſe carceres& vincula ad clericos coercen-
dos primus omnium fertur. Nunc ea pœnarum genera exco- gitata,& vſitata ſunt, vt iuriſdictio eccleſiaſtica à gladii pote- ſtate non multum diſcrepet: cum tamen nullo vnquam tem- pore tanta fuerit morum cotruptio in eccleſia. Sed nec ea iu- rildictio ab epiſcopis ipſis nunc exercetur, quod olim non ſolum magna cum grauitate& decore ſed eriam lenitate ac ſimplicitate fiebat, ſed à vicariis quibuſdam iuridicis, qui offi- ciales vulgo dicuntur. Quorum auditoria calum niis, im po- ſturis ac ſtrophis forenſibus quæcur que regia ac prophana tribunalia longe ſuperant. Gladii igitur ius, imperium non habent lacerdotes ſed magiſtratus ciuilis, vt clare teſtatur Chriſtus, cum ait: Regnum meum non eſt de hoc mundo, X: Reges gentium dominantur eis: Vos autem non ſic. Nam & Petrus præcipit eis, vt paſcant gregem non dominantes. Inde Hieronymus ad Nepo. Epilcopiↄ in quit, ſciant ſe ſacer- dotes eſſe, non dominos. c. eſto. ↄ5 diſtinct. ltaque dicuntur
non habere territorium, nec præbendi, ſu mmouendque fa-
cultatem, l. pupillus.§. tertitorium. de verb. ſign. magiſtrati-
bus quibuſdam Romanis non diſſimiles, qui vt Gellius ait
lib. 12. vocationem habebant, non prehenſionem. Nam& luſtinianus noſter epiſcopos non dominos, vt hodie vulgo appellari ſolent, ſed ſpiritales patres vocat, Noutl. 81. Nec nos mouere debet, quod pleroſque ſacerdotes, atque eccle- ſias imperium illud, quod à lureconſulris dicitur merum, o- mnem que iuriſdictionem exercere videamus. Ea ſiquidem poteſtate non vt ſacerdotes, ſedvt Duces, Cowites ac do- miniv untur. Quodnon videtur vlquequaque improban- dum eſſe, modo ea gubernario à ſpiritali procuratione eos
non auertat. Nam ſicut prædia ſibi donata à princi pibus aut aliis Propria habere ac retinere poſflunt: ita& iuriſdictio- nem, quæ cum prædiorum donatione transfertur. Præterea
quid vetat dominum ac principem ciuitatis alicuius aut pro- uinciæ, ſi doneus reperiatur, epiſcopum creari: Quod ſi vſu
venerit, nemo dixerit, opinor, eum facult ates ac patimoni- um ſuum deſerere oportere: quaſi id retinendo, epiſcopali munere fungi non poſſir. Certe apud Theodoritum lib. z.
cap. z0. cuiuſdam lacobi mentio eſt qui eiuſdem ciuitatis& princeps& epiſcopus fuir. Sed ea iuriſdictio nihil commune cum ſacerdotis officio hahet. Ideoque cum eam exercet ſa- cerdos, aut eius nomine alius, duplicem gerere perſonam in- telligitur. Itaque ab eorum iudiciis non ſynodi, non Epiſco-
pi, non Archiepiſcopi, non denique Romani pontiſices: ſed rex tantum: aciudices regi appellantur. Hinc etiam vulgo traditum eſt, ſecundum leges ciuiles& regias cam iuriſdi- ctionem exerceri Tebere lolli cap.vltim. de præſcript. cap.
quo iure. 8. diſtinct. Nolim ramen epiſcopos neglecta pro- pria functione prophana tractare negotia, niſi forte neceſſi-
tas aliqua vrgeat. Idque Euſebũillius exemplo, quem Theo-
doritus libro 4. cap. 1 3. ſcribit militari ornatu& thyara capi-
ti impoſita Syriam circumtuntem presbyteros& diaconos
caaſſo. Sed plerique ſunt noſtro tempore à religione& ſa- E EE
1
————— — A——— 2 8— 2—* ——— 85——. 4 9 — 3 1 ͤͤͤͤ. 6 25„ 4 .—„ .———. 3 1* 5 2 1 3 2 4 1 —=. 3. 4
2

4
11 64 b cris, quam quiuis Satrapæ,& principes prophani longe alie- niores. Nec aliud eis curæ eſt, quam vt ditionem& polleffio-
nes ſuas quo iure quaque iniuria tueantur& augeant. Simi- jes enim plane ſunt Demadi illi Athenienf, qui, nolentibus
Athenienſibus diuinos honores Alexandro decernere, Vi- dete, inquit, ne dum cœlum cuſtoditis, terram amittatis. Ac mihi nunc venit in mentem fabellæ, quam vulgoſius ille, qui Ligurum imperio deiectus fuit, lib. 6. fuorum collectaneo- rum refert in hanc ſententiam. Cum Archiepiſcopus idem- que dux Coloniæ Agrippinæ in Germania per quendam ba- gum iter faceret,& ingens armatorum numetus mote gen- tis eum proſequeretur, forte fortuna bubulcus nelcio quis eum aſpiciens, vehementius ridere cœpit. KAcinterrogatus quænam rtanti riſus cauſa eſſet, reſpondit, valde ſibi ridicu-
lum videri, quod Petrus apoſtolus ſacerdotalis ordinis prin-
ceps, in tanta inopia vitam egiſſet, vt eius ſucceſſores adeo locupletarentur,& regibus ſatrapiſque pares fierent. Obii- ciente vero Archiepiſc. perſonam ſe duplicem ſuſtinere ‚du- cis ſcilicet,& epiicopi:& tam ducis munere fungi, cum arma- tus, ſatellitioque ſtipatus incedit, in ſacra autem æde cpilco- pum ac ſacerdotem agere, multo maiorem cachinnum luſtu⸗ lit ruſticus. Denuo igicur cauſam togatus, Velim, inquit, hoc vnum abs te doceri, cum hunc ducem cuius perlonam gerxis, iam fato functum cacodæmones ad inferos rapient, quonam iturum eſſe epiſcapum exiſtimas? Excipitur tamen pontifex Romanus conſtiturione Bonifaciana, quaſi ius gladii habeat in omnes Chriſtianos, ſed vſum& executionem ſponte re- gibus concedat, negotiis ſpiritalibus nimis ſcilicet diſtrictus
& occupatus. extrauag. Vnamn ſanctam. de maior.& obed.
Itaque conferendi regna totius orbis Chriſtiani,& cadem auferendi poteſtatem ſibi vendicat. c. venerabilem. de elect. e. ad apoſtolicæ dere iud. in 6. cle. Romani. de ĩur eiu. Et cer- tum eſt Childericum regem Francorum hominem minime malum ac ſimplicem à Zacharia pontifice deiectumregno, & Pipinum in locu eius! uffe ctum fuiſſe. c. alius. 16 quæſt.
6. Alius quoque pontifex nomiae Leo, Carolum Magnum
creauit Imperatorem,& imperium ex GræciaRomam trans-
tulit.& Innocentius quartus habito conuentu Lugduni Fe-
dericum ſecundum Imperatorem Romanum abdicauit im- perio. d. cap. ad apoſtolicæ. Quibus exemplis admonemur
pontificem Romanum, tanquam monarcha ſit, in omnes
imperatores ac reges mmperium exercere,& quisquid habent imperii ac maieſtalis reges ac imperat ores, id ab eccleſia Ro- mana omnino pendere. Quod& Clemens quintus in con-
cilio Viennenſi conſtituit. ca. paſtoralis. dere iudic. Sed ea
conſtitutio ſic diſplicuit nobili Iuriſconſulro Cyno Piſto- rienſi, vt eam quaſi ex pontificiorum errore profectam no- tare ac eleuare non dubitauerit. Atque ita cenſuerunt pleri- que alii non contemnendæ auctoritatis Iuriſconſult. Bar. ve- ro eam perfunctorie& dicis cauſa, vt ita loquar, tueri videtur magis, quam vere& ex animo. Idque apparet primum ex eo, quod fluctuat ille contra morem luum, nec certam profert ſententiam. Deinde, quia non obſcure ſignificar, ideo ſe eam conſtitutionem defendere, quod in loco Eccleſiæ Romanæ ſubiecto maneat. Bart. in l. 1. de req. reis. Extar ſane con- ſticutio Clementis V. qua Bonifacianam ſic interpretatur, vt Francorum regem non aliter pontifici Romano ſubiectum eſſe dicat, quam ante eam cen ſtitutionem fuerat. Idque in Philippi Pulchri Francorum regis gratiam ſe facere teſtatur, qui grauem ea de te contentionem cum Bonifacio habue- rat. extrauag. meruit. tit. de priuileg. Quale vero hoc benefi⸗ cium pontilicis in regem fuerit, alii viderint. Ego certe nemi- nem paulo ſaniorem, eruditioremque hoc tempore eſſe ar- bitror, cui incœptum illud Bonifaciſ probari poſſit. Ac maxi- me verendum eſt, ſi tales eſſe pergant reliqui, ne D. Bernardi vaticinium tandem verum eſſe comperiamus, qui ad Euge- nium pontificem Romanum ſcribens de vtroque gladio: Vrrumque, inquit, habere ſi voles, vtrumgue perdes. lib. a. de conſid. ad Eugen. Traditum eſt in Meros, Iouis ſacerdo- tes adeo ſuperſtitione impleſſe animos, vt nonnũquam mil- ſo nuntio necem regi Æthiopiæ demandarent nullo detre-
ante, aut mandarum iuſſionemue abnegante: donec ad
Erganem rogem peruentum eſt, qui omnes occidit,& lacer- dotium ſaſtulit.
8 Franc. Duareni Comment.
ris ſolus tacoret, reſpondit ſe cogitabundum mirari apud ſe, quod à proprũs negotis tantum ei ſupereſſet ocii, alienavt
CA y. De ciuili gubernatione.
Polue⸗ gubernatio magiſtratus, à Deo perinde conſtis L tuta eſt ac ſacerdotium ipſum, vt ante diximus. c. quæſi: tum. 23 quæſt. 4. Quod adeo verum eſt, vt ira ſenſerint Eth- nici, inter quos Homerus d ſerte ait, regis imperium à loue proficiſci. Verſus eius hi ſunt, lib. 1. IIliad. ir oberer u‿sns Tunοpe riu xnas Bacixelc, dn u⸗ ON 1*. Et lib. 1. Sℳ⁴⁴ 3 ℳ ας ¶ qꝛoαιo; tdes SaiAoe Tiαℳꝙ o&& Jg en, 95 3 ga. 716. Id enim natura eſt inſitum hominibus, auctore Ariſtotele. Quare cum id ius naturale ſit, id eſt, à Deo na- turaliter mentibus noſtris inditum, neceſſe eſt, vt& diui- num quoque dicatur. Id docet Paulus Roman. 13. cumat, Omnem hominem poteſtatibus excellentibus ſubditum eſſe debere, nec magiſtratum ſine cauſa gladiũ geſtare, cum
ad vindicanda ſcelera Dei miniſter ſit. Quos enim doctrina
& exhortatio ſacerdotis compeſcere, ac meliores efficere ne- quit, hi metu ſuppliciorum abſtinere à flagitiis per magiſtra- tum coguntur. c. non fruſtra. ⁊ 3. quæſt.. 1.. de iuſtit.& iur. Petrus quoque nos admonet, vrregem honore proſequa- mur, vtque non tantum ei, ſed etiam præ ſidibus ab eo miſſis ad nocentium vindictam,& laudem recte agentium parea- mus. Magnum igitur Dei donum eſt,& non mediocris vſus inter homines hæc poreſtas, quæ rerum omnium ad incolu- mitatem ſtatus publici ſpectantium gubernationem com- plectitur. Sola enim ſacerdotibus relinquitur Eccleſiæ to-
rumque eccleſiaſticarum ac ſpiritalium curatio. c. te quidem.
11. quæſt. 1. Sed poteſtas hæc ciuilis vtcunque delibata pri- mum à ſacerdotibus, deinde ſenſim ac pedetentim adeo im- minuta eſt, vt ad extremum pene in ordinem redacta fit. quod iam à nobis demonſtratum eſt. Illud præcipue hic tra-
ctandum occurrit, an prineipes ſeu magiſtratus in Eccleſiam,
reſque aut perſonas eccleſiaſticas imperium aliquod& po- teſtatem habeant,& ſciendum eſt verbis tam Petri, quam Pauli ſupra recitatis, quia generalia ſunt, etiam clericos& perſonas eccleſiaſticas contineri. cap. magnum. 11. quæſt. 1. De Romanis pontificibus aliquid ſupra attigimus, quo-
tum aliqui Imperatorem dominum ſuum nominarc hauq
quaquam veriti ſunt. c. ſacerdortibus. 11. quæſt. 1. c. Saloni- tana. 63. diſtinct. c. quoties. 1. quæſt. 7. Alii etiam ipſius iu- dicium libenter aut æquo certe animo ſabierunt. c. nos ſi incompetenter. 2. quæſt. 7. Sed hoc nimis ſane odioſum hao tempeſtate argumentum omittamus. Notandum eſt pra-
terea magiſtrarum ſiue principem non modo corporis ſuh- ſtantiæque noſtræ cuſtodem eſſe„quaſi ad vim atque iniu-
riam prohibendam tantum conſtitutus ſit: ſed eriamreli-
Zionis& cultus diuini, quod ad extetnam diſciplinam at-
tinet. Quamuis enim legibus ciuilibus ea præcipue conti- neantur, quæ ad arcendam iniuriam tuendamque pacem. pertinent; tamen de pleriſque aliis rebus ad honeſtatem
aliquam,& maxime ad religionem ſpectantibus leges fiunt. Quarum omnium cuſtodem eſſe magiſtratum Ariſtoteles
ait. Tria ſiquidem iuris præcepta ſunt, quorum primum cſt, Honeſte viuere:eiuſque præcepti multa exempla ſunt in iure
ciuili, de quibus alibi diximus. Nec me latet de rebus ſactis
Fop Otum ac presbyterorum de rebus ſacris rectius„quam Prophani homines iudicare poſſunt. dict. l. omni innous-
tionc. Cod, de ſacroſanct. eccleſ. d. cap. conuenior Quod ſatis animaduertit Alexander Rgmanus Imperator dam- Uis Chriſtianæ religioni addictus non eſlet. Sic Eeig de co ſeribit Lampridius: Pontificibus tantum derulit& quin-
decim viris, atque auguribus, vt quaſdam cauſas ſacrotumà
ſe finitas iterari,& aliter diſtingui patererur. Nec alienumeſt
Aàpropoſito, quod de Leontio Tripolitano epiſcopo a ſcti Proribus eccleſiaſticis memoriæ proditum eſt. Cum enim uſtantius Imperator in conuentu epiſcoporum de eccle- fiaſticis multa verba faceret,& promulgaret conſtitutio-
Hes, omnibus aliis approbantibus, hic ſolus obſtinare ta- cuit. Acſciſcitante Imperatore, cur iple loquentibus cæte-
curaret⸗

De ſacr. ecel miniſt. ac benef. Lib. I. 1155
curaret. Quamuis autem de rebus ſacris iudicium ſit eccle ſiæ, vc diximus: tamen vbi ſem el conſtituta lunt ac iudicata, magiſtratus officium eſt eccleſiæ iudicia& decreta tueri& conſeruare, ſi id neceſſarium eſſe perſpexit. Itaque blalphe- mias, hæreſes,& omnem impietatem externam punit& vin- dicat. can. quando. 23. quæſt. 4: can. de Liguribus. can. quali.
23. quæſt. ĩ. Sacerdotes item in officio continet magiſtratus,
diſciplinam eccleſiaſticam conſtituit ac reformat:c. filiis. 16. quæſt. 7. Quorſum enim tot conſtitutiones principum edi- tæ ſunt de oflicio ſacerdotum, diſciplina eccleſiaſtica, niſi eas executioni mandare poſſint? Quales permultæ ſunt Romia- norum imperatorum lib. i. Cod. luſtinia.& lib. ũνννεαακνρνονν. Sed muleo plures extant principum Galliæ antiquorum,& Ca- toli Magni prælertim, breui, vt ſpero, in lucem exituræ, vt de recentioribus taceam, quæ nemini non hodie in Gallia co- gnitæ ſunt. Ex quibus facile perſpici poteſt, principem leges condere poſſe, quibus epiſcopi cæteriq;omnes eccleſiæ mini- ſtri ad canonum eccleſiaſticorum, veteriſq; diſciplinæ obſer- uationem in regno ac dictione ſua compellantur. Eoqueiu- re atque auctoritate poſt² hominum memoriam vſi fere ſunt reges noſtri, non tantum in Galliæ ſuæ epiſcopos, ſed in ipſos etiam pontiſices Romanos, ſi quid in finibus Galliæ aduer- ſus canones& diſciplinam eccleſiaſticam moliri viderentur. Haiuſque libertatis expreſſima quotidie veſtigia conſpiciun- tur in ſummis tribunalibus, cum àreſcriptis Romani ponti- ſicis appellationes interponuntur. Nam etſ ab executione eiuſm odireſcriptorum appellari ſoleat magis, quam à reſcri- ptis:tamen effe ctu hæc appellandi genera non differunt:& videtur hic mos ex errore interpreris ortum habere, cap. 1. de appell. qui reſcriptum D. Pii apud Vlpianum è Græcoin La- tinum male conuertit. Et quoties prælens rerum ſtatus mu- tationem aliquam in ſpirirualibus rebus poſcere credebatur, habito conuentu epilcoporum Eccleſiæ Gallicæ, quod tem- pori viſum erat conuenire, conſtituebatur. Actantum abeſt, vt Romani pontificis vllum interueniret decretum, vt is et- iam interdum in ordinem cogi ſoleret. c. de capitulis. 10. diſt. Exemplorum pleni ſunt annales noſtri& acta monumen- taque curiæ Pariſienſis de Clodoueo, Carolo magno, Lu- douico Pio, Philippo Augnſto, ſancto Ludouico, Philippo Palchro, Carolo quinto, Garolo ſexto, Carolo ſeptimo,& al is regibus perpetuæ memoriæ cauſa diligentiiſime per- ſcripta,& vulgo circumfertur libellus curiæ Pariſienſis ad Ludouicum vndecimum Francorum regem miſſus, in quo miſerabilis illa Eccleſiæ confuſio, ac perturbatio demonſtra- ta eſt, quæ ex Romanæ curiæ nundina: ione tum naſcebatur, & ſimul Regum noſtrorum ac magiſtratuum in aſſerenda libertate Eccleſiæ Gallicæ aduerſus pontificem Romanum virtus,& conſtantia. Suffragarur nobis Iſidorus apud Gra- tianum, cuius hæe verba ſunt: Principes ſeculi nonnunquam i tra Eccleſiam poteſtatis adeptæ culmina tenent, vt per eandem poteſtatem diſciplinam eccleſiaſticam muniant.& paulo poſt: Cognoſcunt, inquit, ſe Deo reddituros eſle ratio- nem propter Eccleſiam, quam à Chriſtoruendam ſuſcipiũt: nam ſiue augeatur pax& diſciplina Eccleſiæ per fideles prin- cipes, ſiue ſoluatur, ille ab eis rationem exigit, qui eorum po- teſtati ſuam Eccleſiam tradidit. can. principes. 23. quæſt. ĩ. Principes enim ſunt religionis& Eccleſiæ defeniores, ac vt Eſaias loquitur, nutritii, cap. 49. Id quod luſtinianus noſter expẽdiſſe videtur, cum ait ſe nihilo minorem Eccleſiæ, quam vitæ ſuæ curam habere. Nouel. z. Eodem pertiner loadis re- gis exemplum memoria dignum, quodimitari coguntur ali- quando reges magisſtratuſque noſtri: nam cum ſuſpe ctos haberet ſacerdotes, ne pecuniam interuerterent, quæ offe- rebatur à populo ad tutelam templi, eam primum in arcam clauſam iaferri, deinde ſcriba ſuo præſente fabris ac cæmen- tariis erogari iuſſit. 4. Reg. capit. 1 2. Porro ex iam dictis ſatis colligi poteſt, non omnino alienum à veto eſle, quod pleri- que aſſerunt, concilium ſiue conuentum Eccleſiæ, principis iuſſu& imperio conuocari poſſe. Nam etſi de pontificis Ro- ma. auctoritate contendere hic nolim: tamen ſi officio in hac re ſuo non fangatur, nec cæteri forte eius conſiliari& col- legæ Cardinales vuſgo appellati: ſed canones omnes, quod abominot,& diſciplinam eccleſiaſticam contemnant, ac pro nihilo ducant: boni certe principis eſt eius negotii curam ſuſ- 0
eipere, niſi malit Eccleſiæ deſertor ac proditor verius, quam
tutor haberi. Quod non modo Conſtantinum, ſed pleroſ- que etiam alios imperatores Rom. feciſſe veteres teſtantur hiſtoriæ. c. 6. 16. diſt. c. Adrianus. 6 ½. diſt. b
C Av. VI. Quan poteſtatem habear princeps circa mini⸗ ſteria eccleſiæ. D- clericorum ac miniſtrorum Eccleſiæ ordinatione lo- I No magis idoneo diſputaturi ſumus. Sedinterim anim- aduertendum eſt, quamuis ſacra res& maxime ſpiritalis ha-
beatur, nihilominus regem noſtrum in eam plurimum iuris
atque auctoritatis merito ſibi vindicare: nam epiſcoporum & archimandritarum cteatio fere ex eius nutu pendet, ſub- lata canonicorum atque monachorum electione. Quod ægre admodum fert hodie vniuerſa eccleſiaſticorum homi- num natio, querunturque vulgo ex aulicorum fece propha- nos abiectiſſimoſque homines ſibi antiſtites dari lolere. Ve- rum eos cogitare& expendere in primis decet cum eorum cupiditas& corruptio tanta eſſer, vt nulla veterum canonum habita ratione indigniſſimos quoſque promouerent, vtinte prorlſus alioqui deſperata; hoc Van cauterium quoddam
neceſſarium viſum fuiſſe. Deinde non ita de his tebus prin-
ceps decernit, vt incommodis, ſi quæ lunt, vitiſque medendi
facultas Eccleſiæ, aut eis qui ſe vopuqajouc eius eſſe& capita di-
ctitant, omnino erepta ſit. ln conſecrationibus enim& lo- lennibus ordinationibus liberum eſt eis, ſine graui mor un ætatis, doctrinæ examinatione neminem in clerum recipe- re,& tales conſecrare ſacet dotes, qui idonei ſint ad quan- cunque functionem Eccleſiæ, quam princeps ipſis commit- tere voluerit. Nam princeps impoſitionem manuum, con- ſecrationem, inquiſitionem ecclefiaſticis viris nunquam ademit, ſine qua nemo eccleſiis præficitur. Huc accedit, quod cum princeps patronus ſit eccleſiarum, ac monaſterio- rum, non permittunt canones eum hoc iure fraudari: quod
nihil plane aliud eſt, quam præſentatio quædam, ſeu nomi-
natio: adeo vt pontificibus oblatum nominatumque, ſi idoneus non videatur, reiicere& aliter eccleſiis conſulere li- ceat. Ac certo certius eſt, nullo vnquam tempote ſiue cano- nicos ſiue monachos tantum potuille, vt ſine petmiſſu regis electionem aliquam celebrare ipſis liceret. Eodemque iure
imperatores ac reges alios pleroſque vſos fuiſſe conſtat et-
iam in electione Rom. pontificis. Qua de re multa Gratia- nus collegit, ad quem lectores remitto. c. Adrianus. c. in ſy- nodo. c. cum longe. ca. Reatina. 6 3. diſtinctio. can. hinc et-
iam. 16. quæſt. 1. Optarem ſane àprincipibus maiorem ha-
beri delectum perſonarum. Attamen res eiuſmodi eſt, vt eccleſiaſtici viri de ſe magis, quam de principe, qui patroni
tantum, non etiam ordinatoris officio fungitur, conqueri
debeant. Quod ſi culpam conferant in pontificem Roma. vt pleroſque eorum crebro facere audio, quod probationem ac examinationem ſibi retinere,& legibus omnibus ac ca- nonibus, quoſcunque paſſim ſoluere&onſueuerit, ipſe me nihil interpono. Penes alios eſto hac de re iudicium. Illu
vnum vere ingenueque dico, nihil reipubl. Eccleſiæ que Gal- licæ mihi videri vtilius, quam auctoritate regis paſtotes præ-
fici eccleſiis, ſi àpontifice Romano ebtinere poſſiat epiſco- pi, vt ordinatio, inquiſitio, ac confirmatio ſecundum vete- res canones libera ipſis relinquatur, modo ipſi officii ſui me- miniſſe velint. Quis enim eſt adeo imperitus rerum, vt Ro- ma. curiæ artes non norit,& quantum ea hirudo Gallici exorbeat ſanguinis quotidie, non ſatis intelligat? Dicam, quod à viris peritiſſimis, ac diu in Republ. verſatis non ſe- mel accepi, quanquam incredibile vidctur, quotannis va- riorum diplomatum à pontifice obtentorum nomine ad ſeptingenta, aut eo amplius aureorum millia Romam hino exportati ſolere, quæ ita illic velut capta vinctaque deti- neantur& cuſtodiantur, vt nullo vnquam poſtliminio ad nos redeant. Quid mulra? In prouerbium abiit iamdudum Romana permutatio, plumbi videlicet cum auro non mi- nus quam illa Diomedis& Glauci Meus Homerum: cuius 2EE 2
——— 2—— 2 8 — F——————— ää— 5 —————* 5— 2—* “ 2— ee Se riess Bikeeet⸗ E 8— .“„ 8 4. A „ 4— 1. 3 3. 3 — 4* * * 1“ 3 4 *— 4

— “ 2
——
———ͤ-
1156 Frandc. Duareni Comment.
sœ Vlpianus noſter meminit, I.1. de contrah. empt. Nec cau-
ſari poſſunt epiſcopi huius regni liberam non fore ordinatio-
nem, ſ regis auctoritas neceſſario accedat: eſt enim ad fro- nandam non paucorum cupiditatem ſumme vtilis ac neceſ- ſaria, qualis fuit olim populi conſenſus, ſine quo non potetãt miniſtti Eccleſię ab epiſcopis ordinari. Idque poteſt iis obiici, quibus abſurdum videtur iis, quod regaliorum à noſtrauibus vulgo appellatur, regem noſtrum in quaſdam ſui regni eccle- ſias habere. Quid enim aliud hic agit rex, ſi pauca quædam oxcipas, quam quod à ciuibus cuiaſq; eiuitatis& plebe quon- dam fieri ſolebat:cuius cõſenſu Vt dixi, paſtores eccleſiarum ordinabantur. N am ipſam ordinationem,& inquiff tionem, quæ cum beneficii collatione coniuncta antiquitus erat, nunquam ſibi attribuit. Populo autem bropter tumultus& diiſidia veriſimile eſt hoc ius ademptum, ac in principem translatum eſſe. Nam ſcinditur incertum ſtudia in contraria vulgus. Quotamen jure nec ſemper, necin omnihus eccle- ſiis princeps vtitur. Sed de his omnibus infra copioſius diſſo- remus, lih. 3. c. vit.
CA r. VvII. De Hierarchia,& variis adminiſtrationibus Ecclefiæ.
Væ ſit poteſtas eccleſiaſtica,& quemadmodum à poli- 9 ica differat, ſatis pro inſtituto difſeruimus. Nunc de iis videndum eit, per quos eccleſiaſticæ res procurantur& ad- miniſtrantur. Quꝑrum varii ſunt gradus. Nam, vt Petrus Apoſtolus in epiſtola Glementis ait, Eccle ſia magnæ cuipiam naui ſimilis eſſe videtur, in qua præter vectores feu epibatas, gubernatore, prorera, nauta,& miniſtris quibuſdam aliis opus eſt. Populus enim in Ecclefia vectoribus„ Epiſcopus proretæ, presbyteri nauticis, diaconi& alii, qui clerici dicun- tur, reliquo nauis miniſterio comparantur. Horum igitur alii
arent, nulloque munere ecclefiaſtico funguntur:& hiver- b Græco laici, quaſi populares vulgo dici folent. Alii impe- rant,& principatum quendam in cæteros habent, qui hier-
archia à Græcis appelſatur. Quanquam eo verbo rariſſime
vſos fuiſſe veteres exiſtimo. Hienim miniſtri aliorũ, quam
.2.
tur, adminiſtratores quoſdam inſtituiſſe, qui gubernarent eccleſias, ipſique præeſſent. Hos yocarunt lacerdotes, quod ſacrorum curationem haberent,& presbyteros, id eſt, ſenio- res, quod prudentia& grauitate venerabiliores efſent ceteris,
am hoc Græcum verbum non ad ætatem, ſed ad dignita- tem quandam porius refertur. c. cleros. 21. diſt. Idque mul-
tis exemplis demonſtrar Budæus noſter. Quam loquendi
formam noſtrates imitantur, Seignores vulgo appellantes eos, quos honore aliquo dignos iudicant. c. 1. de cenl. Dicun- tur ptæterea miniſtri, vt ait Chryſoſtomus, homil.. in epiſt. ad Philip.& paſtores quod miniſtrent magis, quam domi- nentur cæteris,& gregem fibi commiſſum paſcant. Quod verbum iis connenire, qui alios gubernandos ſuſceperunt, indict Homerus, cum Agamemnonem ſubinde vocat ,α Hiva zwuv. Sed& epiſcopi quoque, quaſi ſpeculatores atque inſpectores ſunt appellati. Quo fere ſenſu epiſcopi ab Arca- dio Iureconſulco vocantur, qui pani cæteriſque rebus vena- libus præſunt. I. vlti. de muner.& hono. Nam Paulusin epi- ſtolis vtraque appellarione, presbyteri nempe& piſcobi promiſcue vtitur. Idque Chryſoſt. Auguſtin. Hierony.& ple- riq; alii annotarunt. d. c. cleros. c. olim.⸗ ſ.diſt. Verum com- munis illa adminiſtratio bresbyterorum viſa eſt incommoda Propter diſſidia& contentiones, quas pariebat. Quare ne vnuſquiſque ad ſe trahens Chriſti eccleſiam rum peret, vt in- quit Hierony. operæpretium duxerunt in ſingulis ciuitati- bus vnum ex præsbyterorum ordine cæteris præficere, ita vt cum eorum conſilio omnia gereret, atq; adminiſtraret. Huic vni nomen epiſcopi quod anta omnibue erat commune, at.
tributum: vt inſigni aliqua propriaque appellatione à cæteris facilius decerni poſſet. can. legimus. 9 3. diſtinct. Proinde ex eo tempore reliqui presbyteri, nunquam epiſcopi ſunt appel lati. Euſeb. lib. 6. c. 33. hiſtor. eccleſ.& tripart. hiſtoriæ lib. 4, cap. 2 4. Quamuis epiſcopipresbyterorum nomen non re- ſpuerint. Euſebius lib.·. cap. 24.& notandum eſt in ſingulis ciuitatibus horum presbyterorum collegium quoddam fuil. ſe, cui præerat epiſcopus. Cuiuſmodi eſt hodie canonico- rum collegium, qvi in eorum locum ſucceſſiſſe videntur.& hune cœtum Dreslyberoonen vocat ſenatum Eccleſiæ Hiero- nymus. c. Eccleſia. 16. quæſt. r. Nondum enim presbyteri ſa. Paratas habebant Eccleſias, in quibus docerent,& ſacramen- ta adminiſtrarent. Quod vel Sozomenus demonſtrat, cum ait, conſuetudinem fuille in Alexandria tempore ſuo, vt vno exiſtente ſuper omnes epiſcopos, presbyteri ſeorſum Eccle- ſias obtinerent,& populus in eis collecta ſolenniter celebra- ret. Trip. hiſto. lib. iic. 19. Sed creſcente numero Chriſtiano. rum, cum paſſim conſttuctæ eſlent baſilicæ ſeu Eccleſiæ non in ciuitatibus modo, ſed etiam in vicis atque pagis, tandem inter presbyteros confuſionis qiſcordiæque vitandæ cauſa, vbique terrarum diuiſæ ſunt regionibus, ita vt vnuſquilque ſua Eccleſia regioneque contentus ab alicna omnino abſti- neret. Cuius rei auctor fuiſſe dicitur Dionyſius vrbis Ro- mæ epiſcopus, vt ex ipſius epiſtola ad Seuerinum epiſcopum Cordubenſem ſcripta colligitur, quæ integra apud Gratia- num non extat. can. 13. quæſt. 1. De ecclebis„inquit, paro- chianis, vnde apoſtolicam ſedem conſulere voluiſti, qualiter ſint cuſtodiendæ per Cordubenſem prouinciam, ac diuiden- dæ ſacerdotibus, nihil tuæ charitati melius nobis videtur inti- mare, quam vt ſequaris, quod nos in Rom. Eccle ſia nuper egiſſe cognoſcitur. Eccleſias vero ſi ngulas ſingulis presby- teris dedimus parochias,& cœmiteria eis diniſimus. Sed vni- cuique ius proprium habere ſtatuimus, ita videlicer vt nullus alterius, parochiæ terminos, aut ius inuadat:ſed vnuſquilque ſuis terminis ſit contentus,& taliter Eccleſiam& plebem fibi cõmiſſam cuſtodiat, vr ante tribunal æterni iudicis ex omni- bus ſibi commiſis rationem reddat,& non iudicium, ſed glo- riam pro ſuis actibus accipiat. Hanc quoque normam chariſ- ſime, te& omnes epiſcopos ſequi conuenit,& quod tibi ſcri- bitur, omnibus quibuſcunque pPotueris, notum facias, vt non ſpecialis, ſed generalis ſiat iſta præceptio. Anacletum autem idem decreuiſfe apud Gratianum legimus, quod Dionyſius Romæ factua fuiſſe refert. Presbyteri, inquit, per caſteila & modicas ciuitates atque villas debent ab epiſcopis ordina- ri& poni: ſinguli tamen per ſi ngulos titulos ſuos,&cc. can. epiſcopi. 8 0. diſtinct. Hiſtoriographi, vt Platina, diuiſionem uandam titolorum òr diœceſium in vrbe, Euariſto atque Marcells aſcribunt. Sed cuius inuentum hoc fuerit, non multum arbittor adrem pertinere. Parccias autem appel- larunt veteres fana illa& Eecleſias, aſſignantur presbyteris in cuiuſque epiſcopi diœceſi. Sed paulatim corrupto voca-
ulo, pat ochiæ appellari Eperunt. titul. de paroch. Quan- quam pro tota illa digceſi ipſius epiſcopi, quæ in varias re- giones diſtributa eſt, frequenter hoc verbum accipitur, vr poſtea dicemus. lib. z. cap. 7. Sciendum eſt pręterea poſt hanc Eccleſiarum partitionem& diſtributionem E piſcopi in ma- gna illa diœceſi ſua& Presbyterorum in ſuis Eccleſis parem non fuiſſe poteſtatem atque auctoritatem: cum ordinatio presbyterorum, cæterorumque miniſtrorum Eccleſiæ, ba- ſilicarum conſocratio,& quædam alia epiſcopo tantum Prtmnüſ ſint, non etiam presbyteris inferioribus. can. per-
lectis. 2 5. diſtinct.
CA v. VIII. De varius presbyterorum generibus.
Rosbyteri, quos epiſcopo ſubeſſe diximus: non omnes P eiuſdem gradus, dignitatis atque auctoritatis ſunt. Nam archipresbyteri inter eos reperiuntur: ſicut& inter epiſco- pos archiepiſcopi. Grat. in dec. 60. diſtin. c.I. de ætat.& qualit. Sunt autem archipresbyterorum duo genera: quorum vrba- ni quidam dicuntur, alii vicani. Vrbani dicuntur, qui in vr- be& in maiore Eccleſia officio ſuo funguntur. Cum enim epiſcopus propter abſentiã forte vel occupationes ſuas, non
Q
poſft

d 7uoquenormamcäm.
nuenir K quvättil ers, aotum ktcistun epdio. Anclemnana Fma, qood Diorü- yteti inquinger alki centad epilcopi cin os tieules ſuos, ea 1, vt Phuina, Giulent in ude, Euuituans lepcum hoc fuetm
Pucciuuteny ucßgruntut lteshſt
De ſacr. eccl. miniſt. ac benef. Lib. I.
poſſit omnia epiſcopi munia vel ſolus, vel vna cum presby-
teris obire, ſed curas ſuas cũ eis partiri neceſſe habeat: vtilius
viſum eſt ex presbyteris vnum cæteris præponere, qui ea qus
ad ptesbyterorum officium pertinent, partim ipſe exequa- tur, partim aliis facienda præſcribat: quam omnibus bmul presbyteris id committere, ne contentio aliqua intet ipſos ex communione adminiſtrationis oriretur. c. officium. de offic. archipresbyt. d. c. perlectis. 2 5. diſt. lraque archipresbyter vr- banus eam poteſtarem habet in maiore Eccleſia, quam qui- uis presbyter in pargœcia ſibi aſſignata habere dicitur. Sed& cæteris quoque eiuſdem Eccleſiæ presbyteris, qui cardinales, id eſt primarii& præcipui dicuntur, ad differentiam eorum, qui in inferioribus Eccleſiæ ſunt conſtituti, haud dubie præ- eſt. c.2. de offi. archipresbyt. Archipresbyteri vicani nullam in vrbe poteſtatem, nullum miniſterium habent, ſed in ma- ioribus celebrioribuſque pagis conſtiruuntur. Ac ſingulis præter Eccleſiæ propriæ curationem, certarum Eccleſiarum, certorumque presbyterorum, qui videlicet per minores ti-
tulos habitant, inſpectio, obſeruatioque committitur. c. vlt.
de offi. archipresbyt. Hactenus de presbyteris epitcopo infe-
rioribus. Nunc de epiſcopis eſt videndum, quorum varii
quoque gradus reperiuntur. CA r. IX. De epiſcopis, qui gradus ſint epiſcoporum;&quæ poteſtas
olim fuerit corum, qui chorepiſcopi dicebantur.
Piſcoporum varii ſunt gradus. Quidam enim preſunt vni Lalicu cinitati,& vicis, qui illi ciuitati ſubſunt. Et hi ſimpli- citer epiſcopi appellantur. Alii non tantum ciuitati, ſed etiam prouinciæ, quæ multas ciuitates complectitur, præſident,& dicuntur archiepiſcopi: quod epiſcopis ſuperiores ſint. Me- tropolitani autem ideo vocantur, quia in metropoli aliqua, id eſt, matrice ciuitate iam olim conſtituti ſunt. Alii non vni prouinciæ, ſed multis præfecti ſunt:& in omnes non iolum epiſcopos, ſed etiam arehiepiſcopos poteſtatem habent. ld- eoque primates ſeu patriarchæ dicti ſunt. c. cleros. 21. diſt. c. vrbes. d0. diſt. c.prouinciæ. 99. diſt. Hi ſunt numero quatuor (præter Romanum Epiſcopum, qui vertex omnium,& prin- ceps eſſe dicitur, de quo mox videbimus) Conſtantinopoli- tanus, Alexandrinus, Antiochenus, Hieroſolymitanus. c. an- tiqua.de priui.c.ſacroſanctæ. c. Conſtantinop. c. renouantes.
c. diffinimus. 2 2. diſtin. Quibus& alii quidam veluti mino
rum gentium patriarchæ adiecti ſunt, Aquileienſis, Cantua- rienſis, Biturigenſis& Gradenſis. Ideo autem inſtituta eſt potiſſimum hæc hietarchia, vt auguſtæ illius ac diuinæ ciui- tatis, quam nos Eccleſiam vocamus, vnitas ac tranquillitas melius conſeruetur. Nam Eccleſia vna eſt, inquit Cyprianus, quæ in multitudinem latius incremento fœcunditatis exten- ditur. Quomodo ſolis multi radii, ſed lumen vnum,& rami arboris multi, ſed robur vnum tenaci radice fundaturn. c. lo- quitur. 24. q. 1. Deinde huius ordinis hierarchici ingens in eo conſpicitur vtiliras, quod ſicut epiſcopus conuocat presby- teros ſuæ ciuitatis& vicorum ciuitati fubiectorum, vt eorum confilio res eccleſiaſticas adminiſtret,& controuerſias diri- mat:ſic archiepiſcopus, aut patriarcha fuæ prouinciæ aut na- tionis antiſtites cogit& congregat, quo grauiora negotia in ampliori maiorique conuentu tractari ac definiri poſſint,& quæ perperam ac iniuſte decreta, vel iudicara ſunt, ad maius
iudicium gradatim referantur. 6. q. 3.& 4. Nam huius reigra-
tia ſynodi tam ciuitatum, quam prouinciarum, at que natio- num ſũingulis annis indici ſolebant. 18. diſt. c. ſicut olim. de
accuſatio. Quod& conſtitutione quadam præcipit Iuſtinia-
nus No. de ſanct. epiſc. Illud prætermittendum non eſt, anti- quitus cum epiſcopi otio, vt veriſimile eſt, ſuo conſulere vel- lent, vicarios quoſdam epiſcopos ordinare ſolitos fuiſſe, qui vulgo chorepiſcopi dicebantur, auctore Damaſo in verboſa quadam epiſtola, quaſi oeu*, id eſt, ruſtici epiſcopi: quia nõ in ciuitate, ſed per vicos& pagos munus epiſcopi quadante- nus gerebant. Nam lectores, exorciſtas, cæteroſque inferio- ris ordinis clericos ordinare ipſis licebat, quamuis presby- teros, aut diaconos ordinare non poſſent. conc. Ancyr. c. 13. conc. Neocæſ.c. 13, conc. Antioch. c. 8.& 10. c. eccleſ. 6 8. diſt. Verum hoc prætextu, quod epiſcopalem Ronorem ſibiin-
1157 ſolenter arrogarent tandem, nec vlla ſatis bona ratio eorum inſtitutionis appareret, id munus omnino ſublatum atq; an- tiquatum eſt, c. quam uis. c. chorepiſcopi. 68. diſt.& fa ile mi- hi perſuadeo, archipresbyteros, de quibus ante locuti ſumus, in eorum locum ſucceſſiſſe, quibus neque epiſlcspi nomen attribatum eſt neque aliud quicquam eorum, quæ epiſco- porum propria ſunt: ne fortaſſe ipſis audaciæ arqve inſolen- tiæ illius, propter quam deiect faerant miuuti iti cpiſcopi, occaſio præberetur.
C A Pp. X.
De epiſcopo Romano, ac de eius amplitudine,& auctoritate,
tum denominibus variis, quibus appellari ſolet.
Pbiſcopus Romanæ vrbis, quin primus patriarcharum o- lim habitus ſit, dubium non eſt. Id enim variis concilis& principum ſanctionibus eſt conſtitutum. Nou. luſtin. 131.
Vuqde in hiſtoria eccleſiaſtica non ſemel legimus ius eonuo-
candi vniuerſalis concilii ad ipſum pertinere. Quam poteſta- tem à Chriſto acceperit, necne, meum difinué nôn eſt, ſed theologiæ profeſſorum. Ego eteuim, qui me luriſconſultum profiteor, de his rebus tanquam politici cuinſdam ordinis cauſa hominum conſenſu inſtitutis, ita diſſero: verirus ſcili- cet, ne theologi noſtri temporis aut interdicto mecum con- tendant, aut me ex iure manu conſertũ vocenr, quod temere in proprias ipſorum poſſeſſiones irruerim. Siue igicur hoc datum eſt vrbi, quæ caput imperii erat, ſiue apoſtoli Petri memoriæ, qui primus in ea ſediſſe dicitur, aut denique ipfius Chriſti inſtitutioni, vt vulgo recepeum eſt, conſtat vetuſtis
temporibus, primam præcipuamque ſedem epiſcoporum in
Eccleſia Romana fuiſſe. Quo honore atque d gnitate initio moderate admodum vſi ſunt, adeo, vt cæteros epiſcopos fra- trum, collegarumque loco ſemper habuerint, nec imperinm exercere in eos regum ac principum more vnquam in ani- tnum induxerint. Id quod ex epiſtolis Hieronymi ad Nepo- tianum& Euagrium facile perſpici poteſt. Nam& concilio Carchagin enfi 3. cap. 26. vetitum fuerar, ne quis princeps ſa- cerdotum, aut ſummus ſacerdos: ſed tantum primæ ſeais epi- ſcopus appellatetur. c. primæ ſedis. 99. diſtinct. Itaque quod de ſummo Romanæ vrbis pontiſicatu legitur in Nouel. Iu- ſtiniani, qua de præſcriptione centum annorum laquitur, quibuſdam valde ſuſpectum eſt, nec in Græco Juſtiniani co- dice 70 peaν reperirur ea conſtiturio. Hinc Gregorius pon- tifex KRoma. Ioanni epiſcopo Conſtantinopolitanæ vrbis, quæ noua tunc Roma propter translationem im perii dice- batur, vehementer obſtitir, cum Imperaroris Mauritii aucto- ritate fretus epiſcopum ſe vuiuerſalem Eccleſiæ eſſe conten- deret,& extat eiuſldem Gregorii in Gratiaui colle ctaneis epi- ſtola ad Eulogium patriarcham Alexandrinum ſcripta, qua epiſcopi vniuerſalis tirulum quafi ſuperbam inſolentemque appellationem reſpuit. can. ecce.ↄ9. diſtinct. Verum non ita multopoſt Bonifacius terrius magna eontentione à Phoca Imperatore obtinuit, vt epiſcopus œcumenicus& vninerſa- lis fieret: eamque aucteritatem cæteri eius ſucce ſſores non ſolum mordicus rerinuerunt, ſed mirabiliter anxerũt etiam, bræſertim à Pipini& Caroli Magni Franciæ regum tempori- bos gur ſtudio incredibili BecdeHatn Remanam ſunt proſe- cuti, adeo vt regium excedat faſtigium pontificatus,& ma- Pnitudintſus nunc laborare videatur. Admirati ſunt veteres lacerdotem Commanorum in Ponto, cui vt à Strabone li- teris proditum eſt, regum Ponticorum tempore maximus ſecundum regem honos habebarur,& regium diadema ge- ſtare licebat. Commana eriam imperio eius ſuberat, cum ſa- cris ſeruis, qui hieroduli dicebantur, non pauciotes ſex mil- libus, in quos omnem poteſtatem habebat, dempta ſolum vendendi facultate. Nec eo inferior perhibetut Commano- rum ſacerdos in Cappadocia, de quo multa idem auctor ſcri- bit.Fuerunt& alii, quorum ſplendor& magnitudo multum celebratur. Verũ ea eſt pontiſicis Romani amplitudo& ma- ieſtas, vt omnes, quotquot vſquam fuerunt pontifices ac ſa- cerdotes, longo poſt ſe interuallo reliquerit,& hæc, vt ita di- xerim, monarchia magno conſenſu Chriſtianorum ideo re-
cepta eſt, opinor, quia tot tantaque inter epiſcopos erant
EEE z

—y ͦ—ÿyy—— 4
1158 Franc. Duareni Comment.
diſſidia tã diſcrepantes lententiæ& voluntates, vt in illa iam Propemodum ferrea ætate nullũ alind præſentius remedium ad cõſeruandam Eccleſiæ vnitatẽ fupereſſe videretur. Scitum etenim eſt illud Homeri: Odννκαριννσ τνλνννεαέε,&ic olevos ES2, 2 aoubes. Quiid quod naturales dicuntur eſſe conuerſiones Rerum publ. vt mirum non ſit Ariſtocratiam aliquando in Monarchiam commutari,& rurſus Monarchiam in aliud Sa. bernandi genus, cum velhæc in tyrannidem, velilla ſa 0 3 garchiam degenerat. Etenim Hierarchia hæc de qua loqui
mur, Eccleſiaſtica eo euaſit, vt non abs re quis ciuili cuipiam gubernationi eam comparauerit: tametſ longe Tenio u. guſtiorque habeatur. Nec ſane me fugit quid Ctriſ 3 ipſe 4 muneris eccleſiaſtici,& principatus arque imperii Kärimin
A poſtolos ſuos docuerit, quidque Petrus ea de re ſcripr 5 in graui illa epiſtola, qua epiſcopi officium ab eo deſcri iur. Sedhæctheologis libenter diſcutienda telinquimus. Quæ- ſirum eſt à pleriſque, cu Epiſcopus Rom. Eccleſia Papa ap- pelletur, quaſi hoc vocabulum cæteris epiſcopis commune non ſit. Verum illi magnopere fallunrur, cum ex antiquis ſcriptoribus conſtet omnes epiſcopos ac presbyteros, qui
ſanctitare vitæ& doctrina commendarentur, honoris cauſa
ſic nuncupati olim couſueuiſſe, not. in cap. ſi Papa. 40. diſtin.
pauca ex infinitis exempla hic proferam. Hieronymus in epi-
ſtolis, Auguſtinum epiſcopum H'pponenſem lubinde Pa- pam vocat. Apud eundem Achanaſias, Epiphanius, Eu⸗ Srius, Alypius, Cnromatius, Theophilus Papæ dicantur. Marti- nus Epiſcapus Braccarenſis paſſim apud Gratianums Papa vocatur,& ſæpe concilium Martini Papæ commemoratur
ab eodem c. epiſcopo. 8 quæſt. 1. cum ſimil. Sic enim fere li-
brum vocant, quem is ex varis Græcorum ſynodis excerpſit
atque collegit. Cyprianus quoque Papa crebro appellatur in
iure pontificio. c. abſit./ o. diſt. c.omnis. de conſec. diſt. 1.c. 13 de conſtcr. diſt. 2. Nam zrvas Græcum nomen à veteribus vſurparum patrem ſignificat, vel Suida auctotc. Hiuc Arria- nus in Bichyniacis ſcribit, louem à Bithyniis zd⁊ras appellari ſolitum faiſſe. Sed vulgo receprum eſt, vt vni Romano pen- tifi i hoc vocabulium artribuarur. Hlud quoque proprium eſ- ſe Rowani pontificis nonnulli tradunt, vr ſeruus ſeruotum Dei nuncupetut.not̃. in proœm Decret. Quopertinent vul- gares hec omnino inſulſi verſus, quos Decretorum Gratiani interpres efert, gl. in c. quoties 1. q.. Roma tibi quondam ſuberant domini dominorum: Seruorun ſérui nunc tibi ſunt domini. Verum hæc vt otioſa omnino, aut certe non admodum vſai futuia iam omittimus.
CA v. II. Deconuentibus eccleſuaſtics, quas GYnodos vocani.
[N Synodis jam aliquid attigimus ſuperiori e⸗pite: ſed ea D- plen orem diſcuſſionem requirit. Sunt autem Syno⸗ dorumtria genera: Vnum eſt earum, quæ à cuiuſque ciuita- tis epiſcopo celebrantur. Nam epiſcopus ſacerdotes ac pres byreros pargœciæ ſuæ quotannie conuocare ſolet. c. annis. 18. diſtin ct. cap. ſicut olim. de accu. Sed quoties, aut quo tem po- re anni iure pontificio non ſatis expreſſum eſt.lta que hic ſpe- ctanda erit conſuetudo. Nicenſis enim concilii canonrquo certum tempus definitum eſt, de prouincialibus conciliis lo- quitur, de quibus mox dicturi lumus. c. habeatur. 18 diſtinct. Qu dàpleriſque animaduerſum nen eſt. gloſ prag. Actam- eti ſolenne ordinariumque ſit, ſacerdotes qui Ecclelias re- gaunt ad Synodum conuocare, non etiam cæteros clericos& atchimandritas ſeu monaſteriorum præinles: tamen ſi iuſta aliqua cauſa epiſcopum moueat, his etiam mandare poteſt, vt ad Synodum accedant. cap. quod ſuper his. de maior.& obed. c. epiſco. cap.vlt. 18. diſtinct. ca. vlt. 28. quæſt. 2. not. in c. dile- ctis. de offic. ord. c ex ore. de priuileg. De ſodalibus mendi- cantibus aliquando dubitatum fuit. Verum Gregorjus pon- tifex conſtituit eos ab epiſcopis cogendos non elle, vt lolen- nibus Synodis adſint. c. nimis. de exceſ prælat. Illud animad- uerſione dignum eſt, eos qui ad Synodum ire non compel- luntur, canonibus in Synodo editis obtemperare nihilomi- nus debere. Olim hiconuentus indicebantur, vt epilcopus
ſimul cum presbyteris de diſciplina cleri, de cauſis eccleſiaſti- cis, de doctrina diuina deliberaret. Nihil enim quod paulo grauius eſſet, epiſcopi abſque eo cœtu ac veluti ſenatu quo- dam facile decernebant. 1 5. quæſt.. in decret. Sed huius ho-
neſtiſſimi inſtituti vix vm bram hodie retinemus. Synodus
prouincialis eſt conuentus epiſcoporum cuiuſque prouin- ciæ, qui à Metropolirano aur patriarcha conuocatur, cap. re- gula. 3. diſtiact.& tota 18. diſtin. Addit Gratianus auctorira- te etiam Romani pontiſicis præſente ipſius legato concilia Prouincialia celebrari. d. c. regula. Quamuis aurem hic con- uentus præcipue epiſcoporum ſit: tamenab Innocentio ter- tio conſtitutum eſt, collegia eccleſiaſtica, quæ vulgo Capitu- la vocamus, etiam conuocari debere. cap.vlt. de his quæ hiunt à præl. Quodtamen pleriſque iuris pontificii doctoribus pa- rum probatur, not. in cap. graue. de præ. Archimandritas inuitos adeſſe non cogi, vulgo receptum eſt, quod ſinguli
epiſcopi poſtea ipſis exponant, quæ in concilio geſta, con-
ſtitutaque ſunt. c. decernimus. i 8. diſtinct. Sed verius eſt, non hos tantum, ſed hos interdum etiam laicos homines adeſſe debere: quod veleorum interſit fortaſſis, velneceſſarium ſit eorum conſilium, not. in d. c. graue. c. ad ſedem.;35. quæſt. ſ. Nec aliter hoc définiri poſſe videtur, cum ex varietare cau- ſarum pendeat. Et animaduertendum eſt huiuſmodi ſyno- dos ſecundum veteres canones bis in anno aut laltem ſemel cele brari. cap. habeatur.& ſeqnen. cap. quoniam. 1 8. diſtin ct.
*
Acin eo conuentu tractantur& iudicantur caufæ eccleſia-
ſticæ, totiuſque cleri mores reformantur,& corriguntur,
vt ſcribit Iuſtinianus, Nouel. 12 3. de ſanct. epiſc.& Synodus Antiochena conſtituit. cap. propter. 18. diſtinct. Cuius rei
ratia teſtes, qui dicuntur Synodales, conſtitui moris eſt, Feeu& in cuiuſque epiſcopi Synodo. c. epiſcopus in ſyno- do. 3 5. quæſt. S cap. præterea. de teſtib. cog. Nam ſi quid gra- uius occurrat in conuentu epiſcopi,& presbyterorum quod maioris& amplioris conuentus iudicium poſtulet, aur ſi quis ab so iniuria ſe affectum conqueratur, ad concilium prouin-
ciale id defetendum eſt. c. ſi quis à proprio. 21. quæſt. ſ. Illud
quæſitum eſt, an epiſcopus in eo conueatu deponi, ac de gradu ſuo deiici poſſit. Et certum eſt priſcis temporibus id vlitatum fuiſſe concilio Antiocheno. c. 12. c. ſi quis à pro- prio. z1. quęſt. ĩ. Sed pontificiis quibuſdam decretis talis con- dem natio prohibita eſt, inconſulto Romano pontifice. c. ac- cuſatus.& ſeq.; quæſt. 6. not. in c. ex tuæ. de cler. non reſid. Sed& Gratianus ait huiufmodi concilia ad corrigendum non etiam ad conſtituendum, vel diffiniendum efficacia eſſe. 18. d ſtin. in prin. Verum hanc Gratiani ſententiam im- Pprobant multi exiſtimantes Synodum prouincialem cano- nes conſtituere poſſe, qui intra prouinciæ fines vim habeant. gloſſ. ib dem. Cuius rei pleraque exempla ex veterum mo- numentis proferre licet. Sane in iudicandis cauſis ecclefia- ſticis antiquitus mulrum Romanaæ ſedittibutum eſt, adeo vt plerunque eius ſedis arbitrio iud cia epiſcoporum atq; adeo conciliorum prouincialium vel infirmarentur, vel rata ma- rent. Quod velex canonibus Sardicenſis concilii perſpici poteſt c. ſi quis epiſcopus. ⁊. quæſt. Ac ſitrametſim agna ſæpe fuerit hac de re contentio,& canonibus concilii Mileuitani ab epiſcopis Africanis prohibitæ fuerint huiuſmodi prouo- cationes, c. placuit. 2. quæſt. 6. quas etiam magnopere deto- ſtarur Bernardus lib. 3. de con fi. Romani pontifices ad extre- mum obtingerunt, vt eorum iudicio cæteri omnes epiſcopi ſubeſſent, vtque ipſi nullius cenſuræ eſſent obnoxii. c. cuncta per mundum. ⸗ quæſt. 3.c. nemini.? quæſt. 4. Quodad cau- ſas tamen attinet, in quibus ad Romanam ſedem hodie in- terponitur appellatio, decreta Baſilienſis concilii in Gallia fe- re obſeruãtur nec diſcuritur aut iudicatur Romæ negotium,
ſed in qua dicœceſi lis cœpta eſt, in ea iudices dantur. tit. de
cauſis. in prag.& inconcor. Supereſt, vt de ſynodo vniuerſali & œcumenica aliquid dicamus. Acin primis quæritur, qui in- tereſſe huic ſynodo debeaut: quod Panorm. fatetur nullo iu- re expreſſum eſſe in cap. graue. de pPræb. Et ſane magna cano- num decretorumque pontificiorum varietas hic reperirur. De epiſcopis orbis Chriſtiani minus dubitarur„& extat in decretalibus formula& conceptio iuriſiurandi, qua obſtrin- Fnnur omnes epiſcopi, vt ad Synodum veniant. cap. ego. ² iureiuran. De monaſteriorum antiſtitibus„presbyteris, & qui-
—

42
8
—
44
14
Deſacr. ecel. miniſt. achenef. Lib. I.
x quibuſdam alis cleticis aliquot exempla leguntur in iure Pontificio, c. iq nomine domini. 23. diſtin. c. Adrianus. 63.
d ſt. Reges præterea ac lmperatores non adfuiſſe tantum Sy-
nodo, ſed& præfuiſle legimus. c. futuram. 12. quæſt. I. c. nos. ad finem. 96. diſtinct. ca. ſi quis ingenuus. 29. quæſt. 2. cap. Adsianus. 2. 63. diſt. Sed& alios quoq́; laicos homines inter- dum concilio adhibitos fuiſſe conſtat. c. ad ſedem, 35. q. ĩ. Ve- rum illud, ſcrupulum pleriſq; iniicit. quod immenſa illã quo- rumlibet clericorum turba non videtur abſque magno in- commodo,& coafuſione ad hunc conuentum admitti poſſe. Deinde alienum videtur ab ecclefiaſtica diſciplina, vt laici de eccleſiaſticis negotiis iudicium faciant. c. bene quidem. 96.
diſt. c. non placuit. 16. q.7. Confuſio autem vitari poteſt, ſi ex
ſingulis prouinciis moderatus aliquis numerus eruditorum ac probatiorum eligatur,& ad Synodum mittatur. Nam& alioqui paſtoribus deſtituræ manerent Eccleſiæ. De laicis vero nihil aliud reſpondendum nune occurrit, quam quod Nicolaus Pont. ſcribit ad Micha. Imperatorem. 96. diſtin. Vbinam legiſtis, inquit Imperatores anteceſſores veſtros Synodal bus conuentibus interfuiſſe, niſi forte in quibuſ- dam, vbi de fide tractatum eſt, quæ vniuerſalis eſt, quæ omni- um communis, quæ non ſolum ad clericos, verum etiam ad laicos,& omnes omnino pertiner Chriſtianos: Quamuis e- nim iudicia eccleſiaſtica ſoli exerceant ſacerdotes& clerici. d. ca. bene qui. tamen vbi de eo negotio agitur quod ad Eccle- ſiam vniuerſalem pertiner, quæ non ſolum ex cleris, ſed etiam ex laicis conſtat. ca. Eccleſia. de conſec. diſtin.. æquum non eſt laicos ab huiuſmodi deliberationibus ſummouer:i, ſed cõ- muni potius decreto omnia diffiniri, quod& ab ipſis Chriſti Apéſtolis obſeruartum fuiſſe ſatis Lucæ teſtatur hiſtoria, A- cto. 15. Arque ita celeberrimi iuris pontificii doctotes ſenſe- runt glo. cap. Adrianus. 1. 63. diſt glo. c. vlt. de his quæ fiunt à præi. ramerſi Panormitanus in libro quæſtionum, laicis deli- berationẽ& conſilium permittens, iu dicium ac definiendi fa- cultatem adimat. Nohm tamen in hunc conuencum quosli- bet laicos paſſim recipi, ſed cum regibus& principibus eos qui in quaque prouincia inſignis alicaius doctrinæ,& ſancti- tatis nomine celebrantur. d. c. ad ſedem. Idque ſi vnquam ali- as, maxime hos ſæculo neceſſarium eſt, qus epiſcopatus& ſa- cerdotia indoct ſſi nis hominibus& à religione alienis de- ferri ſoleut. Priſcis remporibus ratum ac prodigo ſimile ha- bebatur, aliquem Eccleſiæ præſici, qui diuinarum literarum doctor non eſſer, nec ideo laicorum contemnebatur iudici- um. Cum igitut hodie epiſcopi noſtri paucis exceptis, ſacra- rum literarum ſcientia cæteris ex populo longe inferiores ſiat, quonam ore ſoli de rebus diuinis iudicium ſibi arro- gabuni:
CA v. XII.
De Diaconis, Hypodiaconis,& aliis inferioris ordinu &gradus clerics.
L Vcuſque de iis Eccleſiarum adminiſtratoribus tracta- Hulas miniſtri doctrinæ diuinæ dicuntur: iam de cæteris eſt videndum, id eſt, Diaconis, Hypodiaconis,&c. Dicuntur autem Diaconi verbo Græco epiſcoporum mi- mſtri, nec epiſcoporum modo, ſed etiam presbyterorum, vr conclio Catthaginenſi quarto, cap. 37. cap. Diaconi. 9 3. diſt. lancirum eſt. Et quamuis Diaconi ſeu miniſtri vocabu- lum epiſcopis quoque ac presbyteris conueniat, magis quam Principis aut domini, atque ita olim vſurpatum ſit, tamen lis e qu bus loq aimur proprie id tributum eſt, vt facilior
eſſet eorum à cæteris diſtinctio. Appellantur& Leuitæ ali-
quando, propter ſimilicudinem miniſterii: lege ſiquidem Moſaica inſtituti ſunt Leuitæ, vt Aaroni ſacerdoti inſerui- rent, ac miaiſtrarent. ⁊1. diſtinct. cap.. Quamobrem in cœ- tu ſaceidotum, aut coram ſacerdote aliquo Diaconis ſedere veꝑtitnm eſt. cap.peruenit. cap. non oportet.9 3. diſtin. Iuſtiru- t0autem eorum orta eſt ab Apoſtolis, quamuis presbyteri ſen epiſcopi à Chriſto ipſo inſtituti ſint, vt ait Cyprianus c. dominus. 93. diſtinct. Cum enim Apoſtoli in diuina doctri- na Occupatiminiſt are non poſſent menſis, quæ pauperibus tum parati ſolebant, ſeptem Diaconos, ſiuc miniſtros eius o- peris gratia conſtituerunt. Act. 6 cap. Eorum igitur officium olim in cura pauperum præcipae,& rerum earum quæ Ec-
ros antecedunt, paulo poſt diſſferemus.
182 cleſiæ offerebantur, pauperum clericorumque alendorum gratia verſabatur. ca. præcipimus. 12. q. 1. c. in ſancta. 92. diſtin. Hinc ſit vt hodie in Eccleſia oblationes ad altare factas reci- piant, cum hypodiaconis ſuis. cap. cleros. 21. diſtin. cap. per- lectis. 2 5. diſtm. Proinde quidam iuris pontificii conſultus non leuis apud noſtrates aut horitatis, Diaconus, inquit, ho- ſpitalitatis nomen eſt, presbyter ætaris. gloſſ. prag. tit. de æra.& qualit. card. verb. cardinales. Sed poſtea id munus au- ctum eſt, vt Clementis& Enariſti reſcripta indicant. Ait e- nim Clemens, Diaconi Eccleſiæ ſint tanquam oculi epiſco- pioberrantes,& circumluſtrantes cum verecundia actus to- tius Eccleſiæ, perſcrutantes diligentius ſi quem videant vici- num fieri præcipitio,& proximum eſſe peccato, vt referat hoc ad epiſcopum,& ita epiſcopo ſuggerere, quæ ad cultum Eccleſie& diſciplinam eius pertinent, diaconis cura ſit. c. di- aconi. 3. diſt. Et Euariſtus, Diaconi, inquit, qui quaſi oculi videntut eſſe epiſcopi, in vnaquaque ctuitate ſeptem debent eſſe, qui cuſtodiant epiſcopum prædicanrem, ne ipſe epiſco- pus ab iaſidiatoribus quoquo modo infeſtetur, aut lædatur à
ſuis, aut verba diuina detrahendo, aut inſidiando polluantur, vel deſpiciantur, ſed veritas ſpirituali redoleat feruore,& pax prædicata labiis cum voluntate animi concordet. cap. diaco- ni. z. 93. diſtinct. Hieronymus quoq; ad Ruſticum de Diaco- nis ita loquitur, ve magnum fuiſſe corum munus in Eccleſia facile appareat. Diaconi, inquit, ſunt quos in Apocalypᷣſi legi⸗ mus, ſeptem angeli Eccleſiarum, hi ſunt ſeptem cande labra
aurea: hi ſunt voces tonitruorum, virtutum operatione præ- clari, humilitate præditi, quieti, humiles, euangelizantes pa- cem, anauntiantes bona, d ſſenſiones& rixas,& ſcandala re- ſecanres: docentes, ſoli Deo colloquentes in templo, nehil penitus de mundo cogitantes: dicentes patri& matri, Non noui vos:& filios ſuos non agnoſcentes. Sinc his ſacerdos nomen non habet, ortum nou habet, officium non habet. Hic miniſter Dei dicitur: quia ſcriptum eſt: Maior eſt qui miniſtrat, quam cui miniſtratur,& ſicur eſt in ſacerdote miniſtratio, ita in miniſtro ſacramenti diſpenſario. Sacer- dortibus etiam propter præſumptionem non licer de men-
a domini calicem rollere, niſi eis traditus fuerit à diaconis- ita enim dominus noſter omnipotens vniuerſa diſponit, vt qui maiorein ſe eſſe crediderit, minor eſſet,& qui minor vi- deretur, maior exiſteret. Denique quam hoc verum ſi, ipſe perpende. Leuiæ componunt menſam domini: Leuicæ ſa- cerdoribus cum ſacramenra benedicunt, aſſiſtunt: Lcuitæ ante ſacerdotes orant: vt ſi diſtinctio locorum creditur in mun do, etiam in altari Dei videant ſibi Epiſcopi qui luperbi ſunt, diaconos anteponie ſihumilitatem diligunr,& diaconi maiores ſe eſſe in eo quod ſunt humiles, recognoſcant: tunc demum vt aures habeamus ad Deum, diaconos acclamat, i- ple prædicat, ipſe hortatur, ipſe etiam commouet aſtantibus ſacerdotibus, ne leuiter hanc vocem qua loquitur hæc,& pa- cem annuntiat, audiant, aut negligenter aſpiciant. Suffi- cit huic ordini, tantum fuiſſe per Deum conceſſum, vt non ſolus ſacerdos in templo Dei ſolum agere& implere videa- tur. c. diaconi. ·. ↄ3. diſt. Ex quibus locis planũ, vr arbitror, fa- ctum eſt, tunc doctrinam diuinam& ſacrorum procuratio-
nem, tum diſeiplinam eccleſiaſticam ad diaconorum mu- nus& functionem aliquatenus pertinere, quamuis non ſo- lum epiſcopis, ſed etiam presbyteris inferiores int. Extire- runt ſane nonnulli quondam adeo vecordes, vt eos pte: by- teris anteponendos, nedum exequandos eſſe contenderent, aduerſus uos actiter inuehuntur Hieronymus, in Epiſt. ad Euag. ca. legimus. 83. diſt.& Auguſtinus, in quæſtio. vet.
& nouite ſta. 9. 101. Et hanc ſcribit Heronymus cauſam fuiſ-
ſe tantæ inſolene iæ& ſupercilii, quia diaconos paucitas ho-
norabiles, presbyteros turba contempr b les faciehat. De Diaconis Romanæ Eccleſiæ Cardinalibus volgo appellatis, qui moribus noſtris epiſcopos omnes non modo presbyte-
Hypodiaconi lon-
g0 peſt Diaconos tempore inſtituti ſunt, quod diaconi
omnia quæcunque ad miniſterium ſuum perrinent, obire
& exequi præ multitudine negotiorum non poſent, non-
dum videlicet inſtixutis ordinibus, qui inferic es dicunt ar.
Subeſt ergo Hypodiaconus diacono, vt presbyrero diaco-
— nus, iuxta vetus prouer bium„ JVA& SNAv, Am, 20s Ttaνs
BEE 4

1160
idque vox ipſa ſatis indicat. c. cleros. ⁊1. diſt. Archidiaconi ex corpore diaconorum creari primum ſoliti ſunt eadem ratio- ne qua& Archipresbyteri ex presbyterorum ordine, de qui- bus ſupra locuti ſumus.d. c. legimus. nempe vt quæ ad diaco- norum officium ſpectant, tam ipſi exequerentur, quam à di- aconis exequenda perficiendaque curarent ac iuberent. c. perlectis. 2 5. diſtin. c. volumus. 89. diſt.& 94. diſt. c. ſi quis c. vlt. Horumq; inſtitutionem nouam non eſſe ex eo conſtar, quod Hieronymus eorum meminerit ad Nepo.& veterum alii plerique: hiſto. trip. lib.. cap. 48. Theo. lib. 2. c. 1 3. Tra- dunt& hiſtoricorum nonnulli Laurentium martyrem ſub Sixto Ponr. Romano hoc munere functum,& pecuniæ ec- cleſiaſticæ cuſtodiam habuiſſe. Porro huic diaconorum cœ- aui, qui ſub epiſcopo oblationum omninm obuentionum- que eccleſiaſticarum curam habebant, cum valde excreuiſ- ſent eccleſiaſtica poſſeſſiones ac reditus, adiuncti ſunt œco- nomi, vel potius in œconomos hoc onus reiectum eſt. c. quo- niam. ca. in noua. 16. q. 7. vt liberius poſſent diaconi presbyte- ris ſacramenta diſpenſantibus in Eccleſia aſſiſtere& mini- ſtrare:& ne prædiorum poſſeſſionumque procurario variæ- que lites, quæ earum rerum nomine moueti ſolent, à ſacro
ſpiriralique munere eos auocarent. concil. Chalced. c. 26.&
Hiſpal. 2. c. 9. Horum crebra mentio eſt in conſtitutioni-
bus luſtiniani. Tametſi autem presbyterorum gradus quam
diaconorum longe ſublimior nunquam non habitus ſit,& contradicentium ambitioſa temeritas grauiſſimorum viro- rum auctoritate repreſſa ſemper acdamnata: illud tamen ob- tineri ad extremum non potuit, vt archidiaconi in presbyte- ros, atque adeo in archipresbyteros ipſos poteſtatem non ha-
berent.Idque excuſatur hoc prætextu, quod Archidiaconi nõ modo inſpectionem& obſetuationema vt olim, ſed coerciti-
onem exiam iuriſdictionemque habeant,& veluti quodam magiſtratu fungantur. c. I. de offic. archid. can. perlectis. 2 5.
diſtin. Maximæ autem dignitatis hoc munus fuiſſe ſuperiori-
bus ſæculis in Gallia, velillud argumento eſt, quod noſtro- rum annalium ſcriptores memoriæ prodiderint, Ludouici Craſſi Francorum regis filium ia Eccleſia Pariſienſi hoc mu- nere functum fuiſſe. Quanquam id alia etiam ratione factum
dici fortaſſe poteſt. CA v. XIII.
De Cardinalibus Romanæ Eccleſiæ, cur ita vocen- tur& vnde ortum habuerint.
Rdo poſtulare videbatur vt poſt Pontificem Romanũ, (Jeanllwo purputatorum collegio, qui Cardinalium nomine cenſentut, diſſereremus: ſed quia inter eos epiſcopi quidam ſunt, alii presbyteri, alii diaconi, melius eſſe duxi- mus& ad docendum accommodatius, de diaconis aliquid prius attingere. Et videntur Cardinales appellati quaſi præ- cipni atque primarii, cæteriſque epiſcopis, presbyteris,& diaconis digniores ac præſtantiores, non aliter ac magiſtti quidam militum dicuntur Gardinales in vetere indice ci- uilium, militariumque officiorum, qui abſque vllius aucto- ris nomine editus eſt. Nam epiſcopo Romano ad tantæ maieſtartis faſtigium euecto, par erat non ſolum epiſcopos vrbi vicinos, à quibus conſecrabatur, ſed presbyteros& dia- conos quoque eiuſdem vrbis ſimul cum capite ſuo paulatim creſcere, cum præſertim horum conſilio vt quiuis epiſcopus ſiue archiepiſcopus in Eccleſia regenda ab initio vteretur, vt ex iam dictis perſpicuum eſt. Non enim videntur presbyteri vrbis Romæ aut diaconi multo maioris olim dignationis, quam aliarum eccleſiarum fuiſſe. Idque Hieronymus Eccle- ſiæ Romanæ presbyter& ipſe crebro affirmat. Cuius tem- poribus Cardinalis appellationem in vſu nondum fuiſſe veri- ſimile eſt, cum nuſquam ea vox in ſcriptis eius reperiatur. Deducitur autem à cardine, niſi fallor, quo ſuſtinẽtur& vol- uuntur oſtia ſiue ianuæ. Eorum ſiquidem conſilio, nutu& autoritate totus orbis Chriſtianus moueri, volui, ſuſtentari- que creditur. Inde apud Latinos authores hæ loquendi for- mulæ manarunt, in eo rei cardo vertitur, id eſt, ex eò tota res pendet:&, Cardinem cauſæ in aliquo ponere, id eſt, ſummam litis conſtituere. Quintil. Hic cauſæ cardinem ponit, in quo ſi victus fuerit etiam in ſequentibus ruit. Quamuis igitur vfitatum non fuerit apud veteres Cardinalis vocabulum, ta-
Franc. Duareni Comment.
men ratio probabilis oſtenſa eſt, quamobrem ſumma illa Ec- cleſiæ columina nunc ita appellentur. Sed omittendum non eſt aliquanto latius olim acceptum fuiſſe vocabulum ab iis, qui illud fabrefecerunt atque vſurparunt. Nam Gregorius
Magnus ſæpenumero in epiſtolarum volumine de epiſcopis
loquens ſacerdores cardinales eos appellat, quod presbyteris, vt ſuprà diximus, maiores& excellentiores ſint. c. relatio. c.il- lud. ⁊2 1. q. i. c. paſtoralis. 7. q. 1. Et Leo. c. 2. de of. archipreſ. lib. 5. decrer. presbyteros cardinales meo iudicio vocat, non quoſuis presbyteros, ſed qui in maiore Eccleſia, quam ca- thedralem dicimus, rem diuinam ſimul cum epiſcopo ſuo faciunt: Ganonici hodie vulgo appellati. Mitto quod ia quibuſdam ciuitatibus, cuinſmodi Rauenna eſt& Cotapo- ſtella, etiamnum ſacerdotes quidam præcipui hoc nomen te- tinent. Sed ſplendor amplitudoque Senatus illius Romaui, qui ex cardinalibus conſtat, facit vt hodie in cæteris eccleſiis excepta Romana, ludibriis obnoxia ſit non minus quam lue- totii regis apud nos iſta appellatio. gloſ.can. pudor. 3 2. quæſt. 2. Hienim àregio non longe abſunt faſtigio, eorumqueia- ſigne eſt ruber pileus. Cuius vſum Innocentius IIII. ordi- nandi eius ordinis cauſa ipſis conceſſit. Ex his facile eſt colli- gere quod interpres Decret. quodam in loco ſcribit, Epiſcapi cuiuſque ciuitatis maiorem quam diaconi aut presbyteti Ko- manæ Eccleſiæ cardinalis dignitatem eſſe. Quod vel authori- tate Auguſtini confirmatur in quadam ad Hieronymutn Romanæ Eccleſiæ presbyterum epiſtola. Quamquam, in- quit, ſecundum vocabula quæ vſus obtinuit, epiſcopatus ſe presbyterio maior- Auguſtinus tamen Hieronymo miner eſt. c. quamquam 2. q. 7. vbi glo. Nec aliam eſſe cauſata pres-
byterorum aut diaconorum vrbis Romæ, quam cniuſcunc;
alterius ciuitatis demonſtrat Hieron. in epiſtola ad Euag. c. legimus. ↄ3. diſtinct. vbigloſſ. Quod quidam ſacroſanctæ po- teſtatis eleuandæ gratia nunc àme dictum nolim quiſquam exiſtimet, ſed vr fons& origo eiuſdem magis innoteſcat. Ve- rum hæc inualuit conſuetudo, quæ ſpecioſis quibuſdam ra- tionibus vulgo defendi ſolet, vt ram presbyteri quam diaco- ni Romanæ Eccleſiæ cardinales lõgo interuallo omnes alios epiſcopos ac presbyteros antecedant. gloſſ. in prag. ſanct. in verbo, legitime. tit. de num.& qual. card. Ac tukef ad digni-
tatem epiſcopalem promoueri eos quotidie videamus, cer-
tum tamen atque exploratum eſt, contra veteres canones& inſtitutaſmaiorum id fieri, cum aſſidui in Eccleſia parœciaqn ſibi commiſſa more aliorum cuiuſque dioceſeos presby ero- rum, aut diaconorum eſie debeant. c. 2. de cler. non reſid. I- taque veniam eis& gratiam canonum impetrare neceſſe eſt.
C A y. XIv. b Qui fuerint olim Oſtiarii, Lectores, Exorciſtæ, Acoluthi,&- cæteri omnes qui clerici appellantur: vnde mos ton- dendi capitis ortus ſit, atque item conſuetudo b canendi in ſacris ædibus.
L veteri Eccleſia non erat hæc munerum diſtinctio, quæ poſtea in vſum venit, vt alii Oſtiarii dicerentur, ali Le- ctores, Exorciſtæ, aut Acoluthi, ſed Diaconorum Hypodia- conorumque muneri coniuncta erant hæc omnia, c. 1. 21. diſt. c.vlt. 60. diſt. Huius rei locuples teſtis eſt Hieronymus. in 19. c. Eſaiæ, qui ordines quinque ac veluti claſſes totius Ee- cleſiæ deſcribens poſt epiſcopos, presbyteros& diaconos, nec oſtiariorum, nec lectorum, aut acoluthorum mentio- nem vllam facit: ſed fideles omnes in quarto ordine locat,
&catechumenos in poſtremo. Verum procedente tempore
vnum idemque munus in plura diſpertitum eſt, idque à Caio Pontifice Romano primum vt quidam ſcribunt: eiuſque pat- titionis faciendæ magna oblata eſt occaſio. Nam vt ſemi- narium quoddam eſſet eorum, quiĩ epiſcopis, presbyteris& diaconis ſuecederent, alebatur ſumptu publico magnus iu- uenum numerus Eceleſiæ miniſterio conſecratorum, 4 interim non ſolum inſtituebantur in ſtudio literarum, ſe
portio aliqua etiam munerum ecclefiaſticorum ipſis com-
mittebatur. Eorum nempe quæ leuiora minoriſq; momenti eſſent, quæque antea à diaconis obiri ſolebant, vt his veluti radimentis quibuſdam ad maiora grauioraque obeunda
præpa-

Deſac. eccl miniſt. ac benef. Lub. I.
— præparentur. Ac nequa confuſ 0 perturbatioque eam fun. ctionem impediret, diſtincta ſunt diuiſaque inter ipſos of- ficia, ita vt vnuſquiſque ſuo muneri bona fide incumbens, de alieno ſolicitus non eſſet. In qua diſtributione gradus quidam ideoe conſtituti ſunt, quod eerum munerum alia aliis digniora videbantur, nec poterat quiſquam ad maius promoueri, qui in minore antea verſatus non fuiſler. Sed de his gradibus conſtituendis, ac dilcernendis, quia non con- uenit inter iuris pontificii theologiæque doctores,& ſubdif- ſqcilis eſt explicatio propter varietatem locorum ac tempo- rum, quæ authorum locis, qui de eare ſcripſerunt, nonni- hiltenebrarum obduxit, ſequar diſtinctionem ordinemque traditum à Gelaſio Sylueſtroque pontificibus Romanis a-
pud Gratianum, can. illud. 77. diſtinct. can. à ſubdiacono.
9;. diſtinct. Zuig atuor claſſes ponunt, oſtiariorum, lecto- rum, exorci ratio Leonis Pontificis, can. ſeriatim. 3 2. diſtinct. niſi quod iis omnibus præponit clericos, ſieut& ſynodus Carthagin. Pſaltas, can. pſalmiſta. 23. diſtin. quaſi pſaltarum& aut clerico- rum diſtintus ſit àcæteris ordo, ilq; infimus omnium. Nam Iſidori deſcriptiones non moror, in quibus mihi non videtur vſquequaque ordinis rationem habuiſſe. can. cleros. 25. diſtinct. can. perlectis. 2. diſtin. Primus igitur gradus, vt ab infimis incipiamus, eorum eſt, qui Græce ²lxſa, Latine o- ſtiacii dicuntur, quibus aperiendi& claudendi templi cura mandatur, eoſq; repellendi& excludendi, quibus ſacra com- munione interdictum eſt. d. can. perlectis. Hi numero cen- tum fuerunt in Eccleſia Conſtantinopolitana, authore lu- ſtiniano Nouel.3. Secundus gradus eſt eorum, qui ſacras ſcri- Ppturas ex ſuggeſto in Eccleſia recitant,& hi ar æeαε a], id oſt, lectores dicuntur. d. c. perlectis. Quo muncre aliquan- do functum fuiſle in Eccleſia Iulianum imperatorem teſtis eſt Theodoritus lib. 3. Authoreſt etiam Socrates, in Alexan- drina Eccleſia non ſolum fideles, ſed etiam catechumenos huic miniſterio adhiberi ſolitos fuiſſe, cum in cæteris cc- cleſiis id minime obleruaretur. Tripar. lib. 9. cap. 38. Tertius gradus eſt Exorciſtarum, quorum officium erat catechu- menis& energumenis, quià cacodæmone vexabantur, ma- nus imponere,& ſolennibus quibuſdam imprecationibus, & obſecrarionibus dæmones fugare. d. can. perlectis. Vl- pianus noſter exorcizare verbum impoſtorum eſſe ſcribit. I. ů ff. de extraor. cognit. Nec mirum eſt ab Vlpiano Chri- ſtianæ religionis hoſte acerrimo impoſtores fuiſſe mini- ſtros Eccleſiæ appellatos, cum& Chriſto ipſi idem aliquan- do obiectum fuerit. Matth. 27. Nam Vlpianus(vt obiter id referam quod de eo Lactantius ſcribit) teſcripta principum contra Chriſtianos lib.. de Offic. procon. collegit, vt doce- ret quibus pœnis affici oporteret eos qui ſe cultores Dei con- firerentur. Horum exorciſtarum non meminit luſtinia- nus in libro νν νεαηναόν quod in Eccleſia Gonſtantinopoli- tana, vt exiſtimo, vſitatum non eſſet hoc miniſterii genus, ſedmeminit Valentinianus, l. presbyteros. Cod. de epiſc.& cler. Quartus gradus eſt eorum qui Acoluthi Græce dice- bantur, ideſt, comites ſeu miniſtri, ideo forta ſſis quia epi- ſcopum comitabantur, quocunque proficiſci veller. Nam epiſcopus magno famulitio ſtiparus iam olim incedebat, vt author eſt luſtinianus, Neuel. 6. Et extat reſcriptum cuiuſ- dam Pontificis apud Gratianum, quo præcipitur epiſcopis yt comites ſemper aliquos ſecum ducant famæ ſuſpicioniſ que vitandæ cauſa. can. iubemus. de conſecr. diſtinctione prima. Velideo Acoluthi appellati ſunt, quod funus vnà cum canonicorum& aſcetriarum cœtu comitarentur. Nam eos id munus obire ſolitos fuiſſe ſatis perſpicuum eſt ex con- ſtitutione luſtiniani Nouel. 59. Sed neſcio quomodo tandein factum eſt, vt hoc munus in luminariorum curam poſtea conuerſum ſit,& doctores noſtri paſſim acoluthos cerofe- rarios interpretentur.dicto can. perlectis. An autem canto- res propriam claſſem ordinemque diſtinctum à cæteris ha- bueriat, necne, quæri ſolet,& hoc ſenſifſe videtur Iſidorus d. can. perlectis. cuius ſententia auctoritate luſtiniani vtcun⸗ que iuuatur. Nouel. 3. Et fortaſſe aliquo tempore,& aliqui- bus in eccleſiis ita obſeruatum eſt. Ego autem puto omnium ordinum ac præſertim inferiorum„de quibus ante dixi- mus, commune fuiſle plallendi officium, can, in ſancta. 92.
f„ ———— „
arum, acoluthorum, nec diſſimilis eſt enume-
1161 diſtinct. Mouet me quod Pontifices, quorum ſupra me- minimus, in ordinum catalogo hunc non recenſeant. can. illud. 77. diſtinctione. can. Afubdiacono. 93. diſtinctione. Ideo autem Leo Pontifex in primo ordine poſuit clericos, eoſque oſtiariis præpoſuit:& ſynodus Carthaginienſis pſal- tas, ſiue cantores: quandoqaidem recens cooptatis in cle- rum non ſtatim proprium concedebatur officium, quam- uis permitteretur eis vnà cum cæteris in choro pſallere, id- que ſine vlla epiſcopi ordinatione. dicto cap pſalmiſta Ve- rum quia vihil habebant, quod cæterorum commune non eſſet quarmuis& pſaltæ,& clerici vere dicerentur in certam claG meos non retulit Gelaſius. Vrcunque ſe res habeat, certum eſt eos non minus inter clericos, quam cæteros, de quibus fapra ximus, numerandos eſſe, cum diuino cul- rui addic manci patique ſint. can. duo ſunt. 11. quæſt. pri- ma. Nam quadluis appellatione yudas in ſacris libris fi⸗ delium grex contmeatur, qui cuique epiſcopo ſiue presby- tero forte obrigit gnbernandus, 1. Petri, cap. ſ.tamen pecu- liariter his hoc. nornen tribuitur conſuetudine loquendi vulgo recepta, qui ſacro miniſterio Eccleſiæ dediti deuoti- quse ſunt, ideo fortaſſs, quia olim ſorte eligi ſolebant, vel quod eos Deus velut ſorte quadam in ſuos elegiſſe videa- tur. can, duo ſunt. 1à, quæſt. 1. Specialiter autem hoc nsmi- ne deſignari ſolent ii quiraſo tonſoque capite in clerum re- cepti nulio adhue proprio miniſterio funguntur, nec aliud nomenproprium habent: vnde autem bic mos tondendi radendique ortum habuerit, vix certo cognoſci poteſt. Quj- dam exemplo Nazareorum Moſaicæ legis inductum id pu- tant, de quorum inſtiruto mentio eſt in libr. N umerorum, cap. 6. Nazaræi vero dicebantur, vt quidam eruditi inter- prerantur, qui vt liberius vacarenr legi diſcendæ& expen- dendæ beniguitati Dei, alioram commercio ſe abdicabant ad tempus,& Domino ſe totos dedebant- Vel qui cum profuſius viao,& reliquis corporis deiiciis vſi fuiſſent, poſtea ſeueriori vitæ generi ſe mancipahant, vt corpus af- fligerent. Alii à ſacerdotibus Egyptiis id ortum aſſerunt, quorum meminit Herodotus iu Euterpe. Alii vero hunc fuiſſe morem antiquum teſtantur, vt ii demum comam nutrient, qui elegantiæ, ornatus& lauticiæ ſtudioſiores eſlent. Ideoque vt clerici inanis cuiuſcunque apparatus, & ſplendoris ſe contemptores profiterentur, ſtatutur fuiſſe ne quis in clerum niſi vertice raſo admitteretur. Bugufti- nus de oper. monachorum, ad finem,& in libro retractaum. Et huic ſententiæ maxime fuftragatur, quod Æmilius& alii quidam non leues authores ſcribunt, olim in Longo- bardia capillum barbamque ponere, ſancticris cuiuſdam deditionis argumentum fuiſſe. fmil. in Carol. Magno- Nam& apud Francos, vt idem ait Aemil. in Clodo.& Clo- ta. z.promiſſa barba, intoniuſque capillus Regiæ nobilitatis
inſigne habebant. Adde quod apud Lacedæmonios quon-
dam ingenui tantum comam alebant. Iode illud Ariſto- phanis in Auibus, cuius meminerunt Parœmiographi, Acd- vc d» iulo ee. Seruus cum ſis, comam habes. Curioſita- tem vero& delicias vererum Romanorum in coma c ca- pillis inſectatur Seneca, lib. de breuit. vitæ. cap. Iz. his ver- bis: Quidillos ocioſos vocas, quibus apud tonſorem multæ heræ tranſmittuntur, dum decerpitur ſi quid proxima no- cte ſuccreuit, dum de ſingulis capillis in conſilium itut, qum aut diſiecta coma reſtituitur, aut deficiens binc at que illinc in frontem compellitur? Quomodo iraſcuntur ſiconſor paulo negligentior fuit, tanquam viuum tonderet? Quo- modo excandeſcunt, ſi quid ex iuba ſua deciſum eſt? ſ quid extra ordinem iacuit, nini omnia ſua in annulos ſuos tecide- runt? Quis eſt iſtorum qui non malit rempub. ſuam turbari, quam comamè qui non ſolicitior ſit de capitis ſui decore, quã de ſalute? qui non comptior eſſe malit, quam honeſtiot? Hos tu ocioſas vocas, inter pectinem ſpeculumque occupa- tos,&c. Ego in pleriſque conſtitutionibus obleruaui conſu- ram pœnæ genus, idque graue& ignominioſum fuiſſe ‚qua- rum nonnullæ quæ Principum Romanorum ſunt„, apud Hermenopolum extant, aliæ inter conſtitutiones Caroli Magni,& quorundam aliorum Franciæ regum referuntur: Tantus erat hominum eius temporis in Gomam ſuam affe- Kus. Sed& Paulus in epiſtela ad Corinthios indecorum ait

————
1162 Franc. Duareni Comment.
vitos comatos eſſe, idque natùram ipſam ſatis nos docere ſcri- biti. Corint. 11. Quæ Pauli admonitio huius clericorum in- ſtituti forte cauſa fuic.c.prohibete. 24. diſtin. Verum vt ad canciones reuertamur, ſciendum eſt hunc canendi morem longe antiquiſſimum,& iam inde ab apoſtolorum rempori- bus in Eccleſia vſitatum fuiſſe. Quod vel ex epiſtolis Pauli fa- cile animaduerti poteſt. Teſtatur id ipſum& Plinius Cæcili⸗ us in quadam ad Traianum epiſtola, in qua de Chriſtianis ita loquitur: Affirmabant hanc fuiſſe lummam vel culpæ ſuæ, vel erroris, quod eſſent ſoliti ſtato die ante lucem conuenire, carmenque Chriſto quaſi Deo, ſecum dicere inuicem, Rxc. Sabria enim illa muſica& pronunciationi vicinior quam cã- tui, quam in Alexandtina Eccleſia fertur inſtituiſſe Athana- ſius. Augnſtin. lib. 10. confeſ. facit vt verborum ſenſus effica- cius infl ant in animos auditorum, non illa operoſa& thea- trica quæ hoctempore in Eccle ſia frequentatur. In pleriſque ſune eccleſiis ſero admodum ritus canendireceptus eſt, cum Auguſtinus in lib. 9. confeſ. c. 7. ſcribat tempore Ambroſi ptimum in Eccle ſia Mediolanenſi inſtitutum, ac inde in alias occidentales eccleſias perductum fuiſſe. Et Theodoritus au- thor eſtb 2.c. 24. Flauianum,& Diodorum in Eccleſia An- tiochena morem Dauidicos pſalmos decantandi, in duas par- tes diuiſis canentium cœtibus, induxiſſe. Hodie ſic iſta modu- latio vbique probatur, vt inter omnia Eccleſiæ miniſteria tã- quam præcipuum maximeq; neceſſarium habeatur, celebre- turque Nulliuſq; tei tutela maior eſt ac ſumptuoſior in ſacris æ dibus. Nec tantum iis cantionibus vacant inferiorum ordi- num clerici, quibus hæc cura olim mandabatur, ſed ſacerdo- tes etiam& diaconi, quibus officio cantandi aliquando inter- dixit Gregorius, ne velhià pauperum cura, vel illià doctrina diuina propter hoc pſallendi onus auerterentur. c. in ſancta. 92. diſtinct. Adde quod ſicut ex ordine presbyterorum& di- aconorum antiquitus creati ſunt archipresbyteri& archidia- coni, ſie cantorum choro hodie præſidet vnus, præcentor vulgo appellatus, penes quem eſt aulpicatus melodiæ, quod Græci&ανυνυνσν vocant. ca. cleros. 21. diſtinct. Quo in mune- re plurimum ineſſe dignitatis creditur, adeo vt vel atchipres⸗ byteris ipſis, niſi fallor, præponi ſoleant.
C A v. X V. De ſcholæ ecclęftaſticæ magiſtris& doctoribus.
vVamuis epiſcopi officium ſit populum in Eccleſia do- (Q„tamen apud Paulum doctores Acæteris Eccleſiæ mtris& paſtoribus diſtinguuntur. Ephe. 4. Fuerunt enim antiquitus eccleſiaſticæ ſcholæ, ad clericorum& aliorum e- gentium eruditionem, inſtitutæ: quibus ſcholis præficieban- tur magiſtri, qui non literas modo ſacras, ſed Gram maticam etiam& liberales diſciplinas docerent. Erat igitur hoc munus à paſtoris officio diſtinctum& ſeparatum. Qua ratione Gre- gorius epiſcopum quendam obiurgat, quod Grammaticam profiteatur. c.turbat.37. diſt. c. cum multa. 86. diſt. Et veteris huius conſuetudinis in Alexandrina Eccleſia mem init Euſe- bius, lib. 5. eccle.hiſto. 10. in qua Eccleſia functos eo munere fuiſſe Pantenum, Origenem,& Achillam viros doctiſſimos refert, lib. 6. c.z.lib. 7. cap. 29 Ildemque de Didymo Alexan- drino ſcribit Ruffinus lib. 11. eccle. hiſt. c.7. Recentioribus ve- ro canonibus ſtatutum eſt, vt non ſolum in maioribus, ſeu ca- thedralibus eccleſiis, ſed in cæteris etiam inferioribus magi- ſtri, doctoreſque liberalium artium iuuentutis erudiendæ gratia ab epiſcopo& collegio Eecleſiaſtico conſtituantur. c. de quibuſdam. ʒ 7. diſtin. c.i. c. quia nonnullis. de magiſt. Sed inualuit conſuetudo, vt ab epiſcopo ſcholarehus quidam o- mnibus his ſcholis eccleſiaſticis præficiatur, qui magiſtros de- ligat,& cætera quæ ad ſcholarum tutelam neceſſaria ſunt, procuret& exequatur.
C A ry. XVI. De ſacris ordinationibus,& cur olim abſolute quem- duam ordinari vetitum ſit.
Resbyter, Diaconus, Hypodiaconus, Lector,&c. nomina Dowlam fuerunt certorum miniſteriorum, ac onerum in quaque eccleſia, nec vllus horum erat qui munus illud ſuum non exequeretur. Nam quia abſolute& ſine tis
tulo ordinationes fieri vetebantur, certum erat miniſterium cuiuſque ſiue presbyteri, ſiue diaconi, ſiue lectoris,&c. & cuique certus locus aſſignabatur, cui velut mancĩpatus adſtrictuſq; erat.glo. c. vlt. 6 6. diſtinct. Verba concilii Chal- cedonenſis hanc prohibentis ordinationem hæc ſunt, Mat- de vnnneNureud„e ydade,„ AA⁴n Tpb, ℳ7e TAMauer, A⁴s bcc oy 3, 76 dAXAHd ◻κμ◻α, ei 2⁴ αα α Ineix Teaε, d⁴‿εμ Aapwelo, à Aoasnee à ePTa,sves Mxuypu⁊b*το,&c. Quæ verba refert Grasian. 70. diſt. vbi poſ- ſeſſionis legitur, pro pagi, ſed fortaſſis interpres"ν⁹ν legir, non νι. Huic conſentaneum eſt,& quodibidem ex conci- lio Placentino recitatur. Sanctorum canonum ſtatutis con- ſona ſanctione decernimus, vt fine titulo facta ordinatio ir- rita habeatur,& in qua Eccleſia quis intitulatus eſt, in ea perpetuo perſeueret. c. ſanctorum. 70. diſt. Poſteriores ve- ro conſtitutiones Pontificum huic iuri derogauerunt, qui- bus conſtitutum eſt, vt irrita non ſit ordinatio, ſed is qui ordi- nauit, ordinatum ſi egens ſit, interim alere cogatur, dum certus ei titulus aſſignacus fuerit. c. 2. c. epiſcopus. cap. cum ſecundum.de præbend. Quæ conſtitutiones confuſionem incredibilem& dedecus attulerunt Eccleſiæ. Idque ſatis pro- ſpexerat futurum luſtinianus, vt ex Nouel. 11 1. facile colli- Puedec adrem. Quia igitur reditus fere aliquis, ſiue, ve oquimur, beneficium cum miniſterio coniunctum erar, ſi- mul cum miniſterio& beneficium ipſum conferebatur. Nor aliter ac hodie cum Princeps magiſtratum creat, annonas ſtipendia illi magiſtratui attribura concedere eadem opera intelligitur. Hinc factum eſt, vt omnes clerici, tutelæ cæte⸗ torumque munerum perſonalium vacationem habceanrt, ne videlicet ob munera publica à functione miniſterioque ſuo auocentur.l.presbyteros. C. de epiſco.& cler. Argun en-
to illud eſt, quod iis demum hæc vacatio tribuitur gui in
miniſterio ſuo occupati ſunt.leg.generaliter. C. de epiſco.& cler. can. generaliter. 16. quæſt. i. Hodie nec diaconis, nec a- liis inferioribus clericis vllus locus eſt in Eccleſia, vllumve
miniſtecium, aut munus quod exequantur. Sed quia priſcis
canonibus ſtatutum eſt, vt nemo presbyter ordinetur niſi per omnes gradus inferiores aſcenderit, ideo dicis cauſa, vr ita dicam, gradatim ordinari ſolent, idque certo quodam ſolennique ritu, vt ad honorem presbyterii, aut quemuis alium ſublimiorem capeſſendum idonei reddantur. Po- teſtque dici imaginaria hæc ordinatio, quomodo olim ima- ginaria militia dicebatur ſine vllo labore& exercitatione. Presbyteri autem erdinantur certo etiam ritu ac cæremo- nia, non vt eccleſiam certam regant, certumve populam
vt olim fiebat, ſed vt ſi forte contingat eos ad curationem alicuius Eccleſiæ promoueri, ĩũ quas tam conſecrati atque initiati eam ſuſcipere, beneficioque illi coniuncto frui poſ
ſint. Ac interim miſlas paſſim celebrare eis permittitur, vel
gratis, quod perraro fit, vel accepta ab aliquo leuitenuique mercede. Itaque Vtopienſes presbyteri non inſulſe fortaſ- 6s nec inepte dici poterunt, vt à Germaniss illis presbytetis qui certas eccleſias regunt, diſcernantur. Septem vero huiut- modi ordinationem gradus vulgo eſſe dicuntur, totidem- que ſacramenta,& quamquam de numero controuerſia eſt inter iuris pontificii theologiæque Doctores. Primus eſt Presbyterorum, Secundus Diaconorum, Tertius H ypodia- conerum,& ſic deinceps. Proinde tam onus procurationis Eccleſiæ rerumque eccleſiaſticarum, quam emolumentum beneficiumque illi cohærens, ab ordinatione moribus no- ſtris ita ſeparatur, vt ordinatio abſque iniuncto onere be- neficioque collato fiat. cap. cum ſecundum, de præbend. E” hæc quidem verbi ſignificatio hodie vulgo probatur neccam improbare volo. Ego autem latius hoc vocabulum in tota hac diſputatione fere ascipio, nempe pro quacunque ad mi- niſterinm eccleſiaſticum promotione. Et hoc ſenſu Archi- epiſcopi, epiſcopi, archiptesbyteri, archidiaconi, præpoſi- ti, decani, œconomi, archimandritæ recte dicuntur ordinag ri,cum eliguntur, creantur, inſtituuntur. Eſtque hæc ſigniſi⸗ cario apud iuris pontificii quoque auctores vſitata. 60. di- ſtin. can. 1.2. 3. can. abbatem. c. nullam. 18. q. 2. Nam& apud veteres Latinos ordinari dicebatur is, qui ad honorem ma- giſtratumve aliquem prouehebatur. Tranquillus in Veſpaſ, endam e charis miniſtris diſpenſationem cuidam qua b
fratri

munm Ardaanen cenn eim ur laſcpen, bencdcofſe 82 , Maccrfaufis americi preidti uE nGumd
4
Nr 4
Deſacr. eccl. miniſt. achenef. Lib. I 116
fratripetentem cum diſtuliſſet, ipſum candidatum ad ſe voca- uit, exactaque pecunia quantam is cum ſuffragatore ſuo pe- pigerat, ſine mora ordinauit. Idem in Domitia. Auditus eſt certe dum ex eo quærit ecquid ſcire,& quid viſum eſſet ordi- natione proxima Ægypro præficere Metium Rufum. Hinc conſequitur presby eri duplicem ordinationẽ eſſe. vna eſt, cũ ſolenni ritu conſecratur,& idoneus redditur ad Eccleſiæ gu- bernationem, quamuis nulla ei Eccleſia tum aſſignetur quam regerè poſſit. Altera eſt, cum ei certa Eccleſia committitur re- genda, certumque beneficium confertur ſine vllo ritu, ac cæ- remonia: erenim verbo ordinationis vtirur Gratianus in v- traque ſignificatione.c.adiicimmus. 16. q. I. vide c. paſtoralis. 7. quæſt. ¹.
De pſeudoclericis, C A r. XVII.
TNimus in ſuperiori capite, veteres canones hodie frigere & negligi, quibus cautum erat vt nemo abſolute cleri-
eus ordinaretur. Qua ex re plurimum incommodi natum eſt in Eccleſia Chriſtiana. Nam quia nulli certo muneri deſti- nantur qui vulgo ordinari ſolent,& raſum habere verticem ſatis eſt, vix vllus reperitur, qui ad ſacrum illum ordinem non adſpiret, vt eius ordinis priuilegiis atque immunitatibus frua- tur. Cum autem nemini fere hær initiatio negetur abantiſti- tibus, qui fortaſſis e re ſia credunt eſſe quamplurimos ſibi obſtrictos, ſubiectoſque homines habere, nunc perditiſſi- mus quiſque ac profligatiſſimæ vitæ in eum ordinem coopta- tur,& ad illud veluti impunitatis aſylum confugit. Quondam ii demum clerici habebantur, qui munere ſuo fungebantur in Eccleſia, nec alius quiſquam priuilegia iſtius ordmis ſibi vin- dicare audebat. not. in vlrima. de vita& honeſt. cler. I. gene-
raliter. Cod. de epiſcop.& cler. Sed hodie inualuit ea conſue-.
tudo aut corruptio maxima potius, vt ad ſeueritatem iudicio-
rum publicorum eludendam, detonſum caput cum antiſtitis neſcio cuius elogio, id eſt grauiſſimorum ſcelerum impunita-
tis fymbolo quodam, iudicibus oſtendere ſufficiat. Atque
hinc fit vt principum arque magiſtratuum in tanta tamque
wmanifeſta indiguitate conniuentiam ſatis admirari non poſ- ſim. Sed hocgenere clericorum, aut pſeudoclericorum po- rius aliis in locis infra difſeremus.
Decanonicorum collegio. C A v. XVIII.
E canonicis ſatis ante dictum videtur ea parte, qua de presbyteris& aliis quibuſdam Eccleſiæ miniſtris diſſe-
icatio. Quod ſi quis àcanone dictos potius elle conten-
Ahid eſt, penſione, ſiue annona quæ ipſius diſtribuebarur ſ
pro ſtipendio& mercede, equidem non repugno. Ca- nonicam enim ordinariamque accertam penſionem ii tan- rum ac cipiebant forte, qui in id collegium cooptabantur: cæ- eris Eccleſiæ miniſtris ſiue clericis pro cuiuſque merito ali- quid erogati ſolebat, ex oblationibus incertis, quæ fiebant in Eccleſia. Nam ea eſt fere eius verbi ſignificatio apud veteres. l. placet. C. de ſacr. eccleſ.l.1. C. de indict. tit. c. de cano. fruen. verb. Romæ.& lib. ειεαρ conſt. 1 2 8. Vnde videtur& ca- nonica illa portio nomen accepiſſe, cuius mentio crebra eſt in iure pontificio c.vlt. deteſta. Quamuis Innocentius III. ſa- tis probabiliter can onicam legitimam interpretetur. cap. of⸗ ficii deteſta. Habent hæc canonicorum collegia ſuos quoſ- dam præfecos, qui vel præpoſiti vel decani ſecundum cuiuſ-
que Eccleſiæ conſuetudinem dicuntur.
C A. XIX.
r
Demonaſteris Smonachis, eorumque ſtatupconuer
-
ſane quicquam bonorum pepererit. Acillud quidem ex Hie- ronymi aliorumque ſcriptis liquet, literis præſertim ſacris

1164 Franc. Duareni Comment.
operam eos dare ſolitos fuiſſe, vt non morum probitate vi- tæque ſanctimonia tantum excellerent cæteris, ſed etiam do- ctrina. c. ſic viue. c. ſi clericatum. 16. q. 1. Itaque mirum videri non debet, quod vitam monaſticam luſtinianus vt rem ſa- cram ac diuinam tantopere commendet: Nouel. 133. cum ii non tantum ſibi, ſedetiam vniuerſo generi humano, pre- cibus ſuis apud Deum, exemplo, doctrina, labore& indu- ſtria multum prodeſſent. Non enim natura abhorrebant ab hominum congreſſu, quod Ariſtoteles non im merito damnat, tales improbos eſſe dicens, aut hominepræſtantio- res. Nec ita ocio dediti erant, more pſeudomonachorum noſtri temporis, vt nihil in commune conferrent,& ſe ho- mines eſſe, id eſt, ad ſocietatem hominum iuuandam natos non recordarentur. Non ignoro quoſdam in eo grege re- pertos fuiſſe, quorum ſu perſtitio nemini ſano probari queat. Nam Theodoritus lib. 4. c. 28. ſcribit monachum quendam ſexaginta annos neque locutum eum vllo, neq; à quoquam conſpectum fuiſſe. Sed rara admodum fuiſſe hæc prodigia compertum eſt. Proinde ex monaſteriis velut ex quodam ſeminario, legi& aſſumi conſueuerant ad munera eccleſia- ſtica, qui probatiſſimæ inter ipſos vitæ& eruditionis habe- banrur: vt Auguſtinus cum alibi ſæpe, tum maxime ad Au- relianum icribens teſtatur. can. nos autem. can. legi. 16. q.i. In qua quidein promotione& graduum ratio habebatur, de qui bus ante diſſeruimus. can. monacho. 16. quæſt. 1.& eorum antiſtitis ſen archimãdritæ conſenſus erat neceſſarius. c. mo- nachi cum pro vtilitate. 16. quæſt. 1. Et quoties ad miniſteria Eccleſiæ eos vocari contingebat, monaſticum inſtiturum of- ficiumque deſerere cogebantur, vt maiore præſtantiorique fungerentur munere: quia ſimul vtrumque obite& exequi
non poterant: ſicut& clerici cum vitam monaſticam am- plectebantur, militiam ſuam, vt ait Gregorius, munuſque cle-
rici amittebant. c. nemo. c. presbyteros. c. ne pro cuiuslibat. 16. q. 1. Officium enim clerici eſt docere& paſcere populum, monachus vero, vtait Hieronymus, non doctoris, ſed plan- gentis habet officium. c. monachus. c. alia. can. hinc eſt. 16.
q. 1. Quam ob cauſam nulli in monaſteriis reperiebantur ſacerdotes, aut clerici: not. c. non eſt. de regula. ſed tanquam
cæteri ex populo qui laici Græce dicuntur, ad communem omnium ædem ſacram, percipiendorum ſacramentorum cauſa ſe conferebant. Panor. in cap. dilectus. de capel. mona. Quod& luſtinianus ſatis aperte oſtendie Nouel. 13 3. Sed&
ſacerdotem accerſebant interdum qui ipſis liturgiæ, quam miſſam vocamus, ſolennia celebraret, vt à monachis Scy-
thi factum aliquando fuiſſe refert Heronymus. c. hinc et- iam. 16. q. 1. Ac idcirco ſuberant tam monahi, quam eorum antiſtites, Eccleſiæ presbyteris& clericis. not. in d. c. cum dilectus. ipſisque longe inferiores habebantur. c. à lubdia- cono. 93. diſt. c. generaliter. 16. q.. Verum vt hac moleſtia li- berarentur monachi, poſtea cœperunt ex his aliquiin ſuis monaſteriis presbyteri ordinari, ſed ita vt in cœtu tantum fuo ſacramenta adtminiſtrarent, nec ad alias eccleſias amplius accedere, aur— presbyteros aduocare cogerentur. c. 1. peruenit. c. intetdicimus. 16. q.t. Atque itaratio excogit⸗ta eſt qua idem& presbyteri, id eſt, paſtoris atque doctoris,& monachi officio fungeretur ſine vllo, vt vlechatur. incom- modo. Cuius inſtituti mentio eſt in hiſtoria Triperi.1b. 8. Quate cum quidam epiſcopus prohiberet in certo monaſte- rio liturgiam celebrari, acriter eo nomine increpauit eum Gregorius. c. Agapirius. 16. q.i. 1Idemq; Bonifacius feci ſſe legi- tur. c. ſunt nonnulli. 16. q. i. Hac via patefacta omnes mona- chi, paſſim ſine vllius Eccleſiæ gubernatione ſacerdores crea- riceœperunt, quamuis ea turba monaſterio fortaſſis non adeo neceſlaria eſſet, credo vt ea re maiorem ſibi dignitatem con- ciliarent. Nam vt ſupra diximus, monachorum ordo gra- du elericorum erat inferior. Præterea variis conſtitutionibus poſtea ſancitum eſt, non ideo monachum ab inſtituto vita- que monaſtica recedere poſſe, quod in aliena Eccleſia cle- ricus ordinatus ſit, non quod ſimul cum eceleſiaſtica procu- ratione, monaſtica obire munia vſquequaq; compellatur, quod vtique fieri nequit, ſed vt habitum monaſticum retine-
at, cæteraq; huiuſmodi obſeruet, quorum executionem Ec-
cleſiæ miniſterium non impedit. c. de monachi. c. hinc eſt. 16. i. Cuamuis autem ſupra dictum ſit, monachos in cætuſue
in animum inducerent excepta ſolitudine, quia conuer cum populo& multitudine propter cccleſtaſticum mini.
tantum ſacramenta adminiſtrare, nec populum eos regera poſſe: tamen ſi intra monaſterium Eccleſia aliqua ſit, in eoq; populus regi ſoleat, conſtitutum eſt abſque eorum conſilio, presbyterum illi Eccleſiæ ab epiſcopo præficiendum nõ eſſe. cap. i.de capel. monach. Nam veriſimile eſt ibi Eccleſiam ini- tio inſtituram eſſe, vt populus fidelis à viris ſanctis& eruditis quales fere tum monachierant, priuatim doceri& admoneri commodius poſſet, tametſi palam docendi& concionandi ad populum facultatem non haberent, vt ante docuimus. Poteſt & alia huius conſtitutionis ratio adduci, ſed ca ex his quæ mox dicentur ſatis eluceſcet. Fuerunt poſtea& aliquæ exira monaſteria Eccleſiæ, hodieque ſunt ita ſubiectæ& obnoxiæ monaſteriis, vt ab ipſis aut certe ipſorum arbitrio& volunta- te presbyteri in eis ordinentur atque inſtituantur, idq; acci-
dit, vel quia in monaſtarii prædiis conſtructæ ſunt fortaſſis æ- des ſacræ, in quas populus ſacramentorum cauſa conuenit: vel quia à dominis prædiorum monaſterio id ius poſtea con-
ceſſum eſt,& aliis quibuſdam modis, de quibus ſuo loco diſ- ſeremus. cap. illud. cap. cum paſtoralis. cap. cum ſeculum. de iure patrona. not. in cap. de monachis. de præbend. cap. paſto- ralis, de donat. Et harum quidem eccleſiarum duo ſun gene- ra: quædam enim à monachis tantum reguntur, aliæ à qui- bu ſcunque aliis ſacerdotibus:quia ſic ab initio inſtitutum eſt, vel conſuerudine longa introductum. cap. poſſeſſiones. de rebus eccleſiæ non alienan. c. cum de beneſic. de præbend. iu 6. clemen. quia regulares. de ſupplen. negligen. prælatorum.
Exhis perſpieuum eſt quantum iuris& authoritatis mona-
chorum natio in populum& Eccleſias paulatim ſibi vina- carit& acquiſierit.
De monachorumſcctis CA P. XX I. ME nachorum variæ ſectæ& profeo nes ſunt, ſed eas
tantum perſequi in animo eſt, qui ad inſtitutum no- ſtrum conferunt,& ad rem bene ficiariam maxime perti- nent, cuiuſmodi ſunt Benedictioni, omnium vt fertur, anti- quiſſimi,& qui Canonici regulares vulgo appellantur. Cum
primum igitur exoriri cœperunt monachi, idque in Egy-
pto, congruentem nomini ſuo vitam, id eſt, ſolitariam age- bant. Et quanquam ſtatis horis fere in vnum locum coscõ-
uenire moris eſſet, tamen ſimul non commorabantur, icd domunculas ſparſim per monrtes& ſaltus extructas habe-
bant, vnde non ſolum monach); ſed etiam Eremitæ,& Ana- choretæ merito dicebantur. Sed poſtea viſum eſt conduci-
bilius ac decentius in eiſdem ædibus eos habitare& viue-
re, omnia habentes inter ſe communia,& paupertatis, ca- ſtitatis, obedientiæque votis obſtrictos, quam Timoniano quodam more in ſpeluncis deliteſcere. can. ſi clericatus. 16. quæſtio. i. Quod& Iuſtinianus conſtituit Nouel. 13 3.& cô-
cilio Agathenſi cap. 38.& concilio Aurelianenſi confirma- tum eſt. can. monachum. z0. quæſt. 4. Cœnobiatuncealoca
à communione vitæ, verius quam monalteria a ſolicitudine
appellata ſunt. dicta Nouel. 1z. Sed monachiappellatio-
nem nihilo ſecius hiretinuerunt, quod ea conuerſatio non multum adhucabeſſet à ſolitudine. Et Benedictini ſunt ap-
pellati, quod vir ſanctimonia clarus Benedictus heneſto-
rum inter eos quorundam inſtitutorum, authot fuiſſet. De-
inde cum in vrbibus& celebribus locis manent es viti ec-
cleliaſti horum monachotum vitam& inſtitutum c
ſterium cogebantur, canonicorum regularium nomen a-
ptius eiſdem& accommodatius viſum eſt„quam monacho-
rum. Quodinſtitutum æmulati ſunt,& alii miniſterio nul-
li eccleſiaſtico addicti. not. in cap. cauſam quæ. de iud. Nam & noſtra patrumque memoria in pleriſque cathedralibus
Eccleſiis, ſacerdotes& clerici qui nunc canonici ſimpliciter & ſine adiunctione dicuntur, Imu cum Epiſcopo ſuo huic monaſticæ vitæ generi erant addicti:& aliquas huiuſmodi Eccleſias adhuc ſupereſſe exiſtimo. cap. ſi quis. 58. deſtinct. cap. quorundam. 64. diſtinct. not. in d. cap. cauſam quæ.&
cap.quod Deitimorem. de ſtatu monacho. Itaque diceban- tur non ſimpliciter, vt nunc canonici, ſed regulares ab illo
peculiari inſtituto, ac regula quam amplectebantur,& hoc modo
arj

—
——
=
.
nhaa trgbocferriamm der noacti& ulm an Olun aoca N elecn um.
*
1. a.
üeeke nor Kticdon, galn — 8. K*οα⁵0 Aureen
i x.
*
*
De ſacr. ecel. minift. ac benef. Lih. I. 165
modo diſcrimen inter eos deſignabatur,& aliarum Eccleſi A- rum canonicos, qui huiuſmodi le votis non all gauerant, id- que ſupraà nobis oſtenſum eſt. Hæc ſecta cuius author Au- guſtinus perhibetur, cum Hiponenſis Epiſcopus eſſet, late Chriſtianum orbem peruagata eſt, adeo vt eorum cœnobia hodie, in quibus locis manachorum nomen deletum non eſt, nuſquam non reperiantur. ded effectu à cæteris monachis differre non videntur. cap. 2 · de poſtul. quamuis plerique aſſe- rant in odioſis monachos eos habendos non eſſe. notatur in dicto capitulo, quod Dei timorem. de ſtatu monachorum.
C A v.* XII. De wonachorum gradibus oficiu.
Nter monachos atqut eos qui regulares dicuntur, non mi- Inus quam inter clericos, gradus officiorum& admini- ſtrationum hodie reperiuntur, quorum inſigniores& præci-
uos cæteris omiſſis breuiter hic perſtringemus: nam ſicut clericis cuiuſque Eccleſiæ præeſt epiſcopus, ita ſingulis mo- naſteriis præ ſidet vaus qui à luſtiniano& pleriſque veterum archimandrita,& cœnobiarcha, Acæteris vulgo Abbas ap- ellatur. Hinc iatra monaſterii ſui ſapta præfectum quen- dam, ſide vt loquuntur, Priorem clauſtralem conſtituit: cuius vicaria vratur opera vigilantiaque in his, quæ ad ſoda- litatis gubernationem ſi pectant. Et quia plerunque extra mo- naſterium minotes aliqui conuentus, atque ſodalitia mona- chorum ſunt eidem archimandritæ ſubdita: alii quidam præ- fecti eo cum libera poteſtate& authoritate dimittuntur, quos Priores conuentuales appellant. In quibus autem locis cõuentusille deſideratur, quem vetiſimile eſt olim nuſquam defuiſſe, hi præfecti alia atque alia nomina ſortiuntur, de qui- bus hic non eſt magnopere laborandum. Omnibus autem non ſolum præfectis, ſed etiam archimandritis præ ſidet vnus qui à luſtiniano Exarchus vocatur, Nouell. 1 3 3. Ac haud ſcio an is ſit quem æα☚ εερτανν vocat Hieronymus ad Pammach. Sed cercæ tantum ſectæ monachorum hos ſummos antiſtites nouerunt. not. in c. ne religioſi. de regul. Et notandum eſt quamuis in pleriſque tœnobiis& monaſteriis hodie votis illis ſolennibus& religioſis alligari non ſoleant, de quibus paulo ante diximus, ſed more clericorum viuant qui ſeculares di- cuntur, priſtinam tamen appellationem adhuc retinent. Quod ideo adieci, ne quem forte admiratio teneat, cum in abnatiarum aut prioratuum ſæculariũ mentionem inciderit.
C A v. XXIII. De mendicantium ſodalitate.
Odales mendicantes ideo àmonachis ſeparauimus, quo- iam ab eis dfferre videntur. Monachorum enim propria eit ſolitudo,& ſeceſſus quidam à cæterorum hominum con- ſortio: à quo hi multumabhorrent, cum palam docere euan- gehum,& ad populum concionari ſoleant. Itaque fratres ſodaleſque dictitantur magis quam monachi. Panor. in c. cauſam quæ. de iudici, Eiſdem tamen votis& aliquanto gra- uioribus obſtringuntur quam monachi, cum nec ſinguli, nec vniuerſi quicquam proprium habere queant:& votiuam mẽ- dicitatem, nedum paupertatem, quæ illius germana eſt, vt a- pud Ariſtophanem Chremylus ait, ſi minus re, at certe ver- bis profiteantur. c. exiit. de verb. ſign. in 6. Diſcrimen autem rvias xa.,ένα, id eſt, paupertatis& mendicitatis docet Ari- ſtophanes: cuius hi ſunt verſus in Pluto, ναν ι⁸ Bioc, èy od Aiys, Sai und d T„. T8 3 zvnm hy gerderdevey S Toic IPDoc esot,o. Tree**υκιασ‿⁴ ßμοπ εν⁶ν, An ⁵ντιι‚ έμᷣ̈ρτεm.
Potro hi mẽdicorum cottus ſuos habent præfectos, cuſto- des ſiue obſeruatores,& adminiſtros, tam vniuerſales, quam ptouinciales, per quos velut quædam Reſpublica inter eos regitur,& adminiſtratur exemplo monachorum, de quibus iam diximus.
De monialibus. CA P. XXXIIII.
Nan lolum viti, ſed mulieres etiam apoſtolorum, Chri-
ſti tempore miniſterio Eccleſiæ addicebantur, vt con- ſtat ex epiſtola Pauli ad Timoth. Et harum mulierum quæ
diaconiſſæ dicebantur, crebra in iute tum pontificio, tum ci- uili eſt mentio: eumque morem quaſdam Eccleſias retinere etiam nunc accepimus. Verum procedente tempote inſtitu- ta ſunt collegia, ſiue monaſteria virginum Deo conſecrata- rum,& ſolennibus votis obſtrictarum, vt de manachis ante dictum eſt. Quod genus monialium vetus vt exiſtimo, non nouit Eccleſia, ac ne canonicarum quidem, quarum memi- nit luſtinianus Nouel. † 9. Hæ in ſingulis patthenonibus ſuis, ſuas habent antiſtitas exemplo monachorum, quibus nihilo- minus parent quam monachi archiman dritis ſuis. De his au- tem aliquot extant conſtitutiones luſtiniani, quibus vetat ne duplicia monaſteria, id eſt, virorum ſimul& mulierum vſ- quam ſint,& vt eunuchi in ſingulis monaſteriis conſtituan- tur, qui ipſarum negotia gerant. Nouell. 123.& 133. Sed quicquid ad harum monialium in ſtitutum,& vitæ regulam pertinet, Bonifaciana con ſtitutione& Clementina plenius continetur. c. periculoſo. de ſtat. reg. in 6. clem. attendentes.
de ſtatu monach. CaA v. XXV. De ſacerdotiis veterum Romanorum ante Chriſtianiſmum.
INuis pontificũ libris mentio reperitur Pontificum, Fla-
minum, Augurum, aliorumque huiuſmodi ſacerdotum, qui apud priſcos Romanos ante Chriſtianiſmum in vſu fuere: c. cleros. z0. diſtinct. c. in illis. 80. diſtinct.& 2 6. q. 3. q. ſ. Nec veteris illius ſacerdotii cum noſtro inutilis videtur e ſſe colla- tio, cum præſertim Latiae ſcribenda pleraque vocabula inde mutuemur. Itaque de eo pauca quædam ex multis hic di= cturus ſum, quæ ad noſtrum inſtitutum magis ſpectare exi- ſtimaui. Fuerunt autem hæc fere ſacerdotum genera: Pon- tifices, Augures, Flamines, Curiones, Feciales, Veſtales, Salii, Duces celerum,& c. Pontifices omnibus ſacris ac cære- moniis præerant,& ſacerdotum omnium erant maximi ac ſupremi, id quod oſtendit Cicero in Orat. pro domo ſua,& lib. 2. de legib. Huic Pontifieum collegio qui præerat, Pon- tifex Maximus dicebatur, cuius officium& authoritatem de- ſcribit Liuius lib f.de Numa Pompilio loquens his verbis: O- mnia publica priuataque ſacra Pontificis ſcitis ſubiecit, vt eſ-
ſet quo conſultum plebs veniret, ne quid diuini iuris(negli-
gendo patrios ritus, peregrinosque aiciſcendo] turbaretur- Nec ecœleſtes modo cæremonias, ſed iuſta quoque funebria placandoſque manes, vt idem pontifex edoceret,&c. De corum etiam munere, authoritate dignitateque plura ſcri- bit Halicarnaſſeus lib. a.& nos ex Pandectis iuris ciuilis quoſ- dam locos obſeruauimus, vt cum dicitur, Pontificem, dum ſacra facit, in ius vocari non poſſe. l.z. de in ius vocan. Pon- tificiali authoritate compelli hæredes ad monumentum ædi= ficandum. l. hæreditas. de peiit. hæred. Pontificem de religio- ſis locis eonſulendum eſſe. leg.vltim. de mortuo infer. Pon- tiſicem à quibuſldam muneribus non excuſari. leg. vltim. de muner.& honor. Sed longe eorum maxima authoritas in le- gum actionibus conſpicitur, quas ſcribit Pomponius apud collegium pontificum fuiſſe. l. z. de origine iuris. Nam vt Va- lerius ait, lus ciuile permulta ſæcula inter ſacra cæremoniaſq; deorum immortalium abditum, ſoliſque Pontificibus no- tum fuit. Quanta autem huius pontificatus dignatio fuerit vel hinc æſtimare licet, quod Imperatores Romani, vt augu- ſtiores eſſent, fere eo ſacerdotio fungebãtur. Sed cur hiſum- mi Sacerdotes ita appellati ſint, inter veteres tum Græcos, tum Latinos authores non conuenit. Scæuola, vt refert Var- rolib. 10. de ling. Latina, dicebat Pontifices dici à poſſe& fa- cere. Nam verbum facere apud Plautum, Ciceronem, Vir- gilium,& alios ſcriptores probatos, pro ſacrificate accipitur. ſicut oeκνeν⁴ τ εν apud antiquos, vt docet Athenaus lib. 14. Sed idem Varro àponte eos dici mauult, quod ab eis Sub- licius pons factus primum, ac ſæpe reſtitutus ſit. Plutarchus in Numaaliam etymologiam adtfert. Verum hanc inueſtiga- tionem, quæ non eſt magni vſus, libenter miſſlam facimus. Augures qui à Græcis ινναdι dicuntur, auſpiciis præerant yt lacris pontificos. Cicero lib.t. de natura deorum. Erant e- enim arris diuinandi periti,& ſigna à diis miſſa interpretaban- tur, vt Halicarnaſſeus ait, quamuis ab vna ſpe-cie, id eſt- ab auium garritu nomen acceperint. Tantum autem vene- rationis& authoritatis eorum collegio acceſſit, vt nihil pu- fP
———“—— —— 5. 2— e—— —— 2 8—*— — 6 4 3 3 2 — 4 4 8 4—* 4 8— 4 *.
—— 2 5 —
—.— “ — —— 8
1

3— ⁵ 3 3 3 ¹ 1 4 8. 8 4 4 4 5 8 1 4 4 1 Y 1 8 5
———————— 1. ————————*— 2— ]ͤ)1ł1ßßͤͤͤͤͤ——. 1 2 —— 2——— — 2——————— ſſſ —— —*
1166 Franc. Duareni
blice ſine auſpiciis, nec doini, nec militiæ geretetur. Cicero
ib. 1. de Diuinat. Vt non immerito ſcribat Cicero in Orat. de Aruſp. authoritatem rerum bene gerendarum auguriocõ- tineri. Ieaque nobiliſſimis quibuique& lectiſſimis ciuitatis Romanæ vitis hoc ſacerdotium deferebatur: eratque perpe- tuum, adeo ve nemo quamliber flagitioſus eo ſeie abdicare cogeretur. Plutarchus in Problem. Quanta vero horum Augurum authoritas fuerit in Rep ublica, docet Cicero lib. 2. de Legib. cuius hæc verba ſunt, Maximum& præſtantiſſi- mum in Repuͤblica ius eſt Augurum,& cum authoritate con- iunctum. N eque verohoc, qguia ſum ipſe augur, ita ſentio. ſed quia ſic exiſtimare nos eſt neceſſe. Quid enim maius eſt, ſi de iure quærimus, quam poſſeà ſummis imperiis,& ſum- mis poteſtatibus, comitatus,& conblia, vel inſtituta dimit- tere, vel habita reſcindere? Quid grauius, quam rem ſuſce- Ptata dirimi, ſi vnus Augur ahum dixerit? Quid magniſicen- tius, qua:n poſſe decerneie, vt magiſtratu ſe abdicent conſu- les? Quid religioſius, quam cum populo, cum plebe agendi ius aut dare, aut non dare? Quid leges non iure rogatas tol- lere? nihil domi, nihil miliiæ per mag'ſtratus geſtum ſine eorum authorirate poſſe cuiquam probari? Ac huius autho- ritatis memorabile exemplum refert Plutarchus in Marcel. in hanc ſentenriam: Cum Augures comitiis conſularibus vi- tio creatos conſules ranunciaſſent, confeſtim Senatus literis ab exercitu eos reuocauit, quatenus depeſito conſulatu ho-
ſtibus vt conſules beltum non inferrent. Flaminius acceptas diteras non ante aperuit, quam cellata pugna ver ſisque in fu-
gam Barbaris, in agrum eorum excurſionem feciſſet. Redeũ- ti igitur& multa referenti ſpolia, non proceſſit obuiam po- pulus, quia reuocatus non continuo mandatis paruerat: ſed tam is, quam ipſius collega conſularu ſe abdicare coacti ſunt. Flamines, quos Dionyſius Græce εραννορεεεςᷣ vocat, diis ſin-
gulis erant attributi, Cice. lib. z. de legib. à quibus cognomi-
na habebant, authore Varrone lib. 4. deling. Lat. vt flamen Dialis, Martialis, Qujrinalis, Carmentalis, Pomonalis,&c. & quia inter Deos qui colebantur, aliquod diſcrimen erar, non omnium flaminum pat erat dignitas, vt Feſtus ait. Pro- inde is qui ſacra Ioui faciebat, ideſt, Dialis maxime dignatio- nis habebatur, de quo multa annotauit Gellius. Maiorum minorumque flaminum meminit Feſtus,& archiflaminum Gratianus in rhapſodia ſua. Sed& flaminicarum, id eſt, mu- lierum, quæ hoc ſacerdotio ſicut viri fungebantur, mentio- nem apud veteres quoque comperimus. Verum omnia ſigil- latim hic perſequi ab inſtiruto noſtro eſt alienum, quĩhæc ve- luti ᷣεενα uædam breuiter perſtringere voluimus. Curio- nes ſingulis erant aſſcripti curiis, quæ num. o. erant Romæ, vt Dionyſius ſctibit,& pro cur u ſacra faciebant. Horum vero nec genus lacrificandi, nec inſignia deſcribuntur ab eo- dem, ga b⸗ rebus maxime à Flaminibus differebant. Illadex Feſto didicimus, quod minime prætereundum hic eſt, Cu-
rionem maximuma veteribus eum dici, cuius authoritate cu- riæ,& curiones omnes regebantur. Huiuſque meminit præ- ter Liuium& alios veteres Arnobius lib. 4. aduerſ. gent. Se- dent, inquit, in ſpectaculis publicis ſacerdotum omnium,
magiſtratuumque collegia, Pontifices maximi,& maximi
Curiones, ſedent quindecim viri laureati,& Diales cum api.-
cibus Flamines, ſedent augures interpretes diuinæ mentis&
voluntatis, nec non& caſtæ virgines perpetui nutrices&c
conſeruatrices ignis. Quem locum ideo hic referre volui, quia ſacerdotiorum Romanorum breuem deſcriptionem continet Fecialium, quos eiplandαuaappellat Diony ſius, col- legium belli cauſa inſtirutum fuit. Cum enim religioſus vir, ac quieris publicæ ſtudioſus Numa animaduerteret bellum, quod abiq; iuſta cauſa infertur, nihil aliud quam latrocinium eſſe, totam eam rem ex arbitrio ſacerdotum ac religioſorum hominum pendere voluit. Non enim licebat Roma bel. lum mouere, niſi cognita cauſa feciales id iuſtum eſle pro- nunciaſſent. Itaque fœlicitatem& ſucceſlum Romanortum in bello, huic inſſtituto& religioni quidam afſerere non du- bitauerunt. Quænam autem fuerit horum fecialium autho- ritas,& qui ritus præter eundem Diony ſium Plutarchus do- cet in Numa. Veſtales erant virgines, quæ Veſtæ deæ ſacta faciebant,& ſacrum ac ſempiternum cuſtodiebant ignem: de quarum inſtitutione, ritu, cooptatione, caſtitate videnda ſunc quæ Dionyſius, Plutarchus, Gellius,& quidam aliæ memo- riæ prodiderunt. Hæcenim, quæ vulgaria ſunt,& pro trita, accuratius hic deſcr: bere inſtituti noſtriratio non ſinit. Pææ. ter hos Sacerdotes, com memorantur& Salii, qui ſacra Mar. ti facientes choreis& ſaltationib. dabant operam,"απꝙꝓπτι †ν Svπ*eꝙαρν ϑέ, vt Dionyſius ait. Erant& duces Celerum, qui tametſi milites eſſent& regum cuſtodes: tamen ſtata quæ- dam ſolenniaque ſacrificia celebrabant, nec vllos alios com- memorat Dionyſius, diligentiſſime omnia perſecutus ſacer- dotia, quæ à Numainſtituta fuerunt. Ait enim leges ſacro- rum Numam ita libro vno complexum fuiſſe, vt tota ea de- ſcriptione, in octo partes diſtributa: de ſingulis ſacerdotiss, quorum erant totidem genera, ſeparatim diſſereret. Repe- ritur tamen aliorum apud authores ſacerdotum mentio, cu- iuſmodi ſunt Fratres aruales, Rex ſacrificulus, duũmuiri,& decem viriſacrorum Galli, Epulones,& qui Titii ſodales di- cuntur. Quorum ſacerdotiorum explicatio,& cognitio ex Tito Liuio& aliis veteribus petenda eſt. Extat& Pomp. Læti non inutilis ea de re libellus. Quod vero titulo Feneſtellæ circumfettur eiuſdem argumenti opuſculum, recentiflimi ſcriptoris eſſe nemo dubitat, quialicuius ſit inre literaria iu- dicii. Vnum ſupra dictis adiiciendum eſt, quod à cæteris præ-
rermiſſum eſſe miror, priſcos Romanos non modo ſacerdo-
tes habuiſſe, qui Diis ſacra facerent, ſed etiam miniſtros quoſdam ſacrorum ac ſacerdotum iis non abſimiles, quos in ſacris noſtris Diaconos appellamus. Eaſque Camillos tum dictos fuiſſe teſtes ſunt Diony ſius lib.2. Plutarchus in Numa. Feſtus& Seruius, cum pleriſque aliis. Et hactenus de ſacerdo- tiis vrbis Romæ, quibus ſimilia quædam in prouinciis atque municipiis fuiſſe dubium non eſt: quorum in iure ciaili cre-
bra'eſt mentio. l. 1. ad legem Iuliam de ambi. l. in honotibus.
de vacat. mune. Nam Phœniarchia,& Syriarchia in conſti-
tutione quadam Imper. Conſtantini, nomina ſunt prouin-
cialium ſacerdotiorum. I. 1. C. de natur. liber. Et Martianus tit. de matrimon. Senat. vetat Flamini munipa-. b li& ſacerdoti prouinciæ ne vxorem ducart ancillam, ſcenicam, tabernariam, Sec.
DE

4 en mrrle, Ner —— „ Wam rriodenm agien ferru ulem udent rs eiſe aeno— uum opr 4 s ürcniunck un iR airoc, xKosKonnam Auife, u Du le ficcten ie un—
rn
*
DE ORILGINE DIFEFINILTIONEAG
DIVISIONE BENEFICIORV M.
11BER SECVNDVS.
AR G vM E N T v M. Rperivre libro de miniſteriis ofliciisque eccleſiaſticis, propter quæ beneficia conferuntur, ſatis copioſe diſputatum fuit: lam de beneſicus tractandum eſt,&ab origine éorunden aiginitionibus; ac diuiſionibus incipiendum.
8
C4A v. IJ.
De facultatibus Eccleſtæ, carumque origi-
ne& proceſſu. c, Tbonorum, quæx Eccleſia poſſidet, o- rigo, finis& vſus rectius intelligatur, S à Chriſti vſque ac legatorum eius ſiue 5 ℳ eſ noſtra oratio. Ac in primis conſtar ¼ ex ſacra hiſtoria Chriſtum facultates
neceſſitatibus,& aliis indigentibus tribuebat. Tunc ptimum eccleſiaſticæ pecuniæ forma eſt inſtituta,& vt intelligetemus quod præcipit non eſſe cogitandum de craſtino, non ad hoc fuiſſe præceptum, vt nihil pecuniæ ſeruetur à ſanctis, ſed ne Deo propter iſta ſeruiatur,& propter inopiæ timorem iuſti- tia deſeratur. can. habebat. 12, quæſt. 1. Mortuo atque ſublato in cœlum Chriſto, Apoſtoli, Diſcipulique& cuitores eiuſ- dem non mediocrem pecuniæ vim poſſediſſe leguntur, adeo vt quamuis ingens eſſet eorum numerus, tamen nemo inter eos egens reperiretur. Nam vt ſcribit Lucas de fidelibus Chri- ſtianis, qui tunc Hieroſolymis erant: Multitudinis creden- tium erat cor vnum& anima vna, nec quiſquam eorum quæ poſſidebar, aliquid ſuum eſſe dicebat, ſed erant illis omnia communia. Et quorquot erant poſſeſſores agrorum, aut do- morum, vendentes afferebant pretia,& ponebant ante pe- des Apoſtolorum, diuidebaturque ſingulis, prout cuique o- pus erat. Eadem referuntur à Clemente, quiillis tempori-
bus fuiſſe creditur, in epiſtola, qua fratres& condiſcipulos
ſuos ad bonorum communicationem horratur& incitat. ca. dilectis. 12. quæſt. 1. Quod autem ex prædiorum venditione pecuniam conficere maluerint, quam ea retinere,& ex eo- rum fructibus ſe ipſos alere, Melchiades id factum ideo ſcri- bit, quia cum futuram Eccleſiam in gentibus viderent, præ- dia poſſeſſioneſque adipiſci in Iudæa vtile non putauerunt. ca. futuram. 12. quæſt. 1. Sed notandum eſt eos ad communi- cationem bonorum neminem inuitum compuliſſe, quod ſa- tis intelligerent eam à Chriſto non fuiſſe præceptam,& pro- prietatem dictinctionemꝗq; dominiorum, quæ conſenſu ho- minuin naturalem rationem ſequentium recepta eſt, iuri di- uino Chriſtianæque religioni repugnantem non eſle: ea ſi- quidem eſt hominum corruptio& improbitas, vt ſocietas humana commode retineri& conſeruari nequeat, ſi quis Pla- tonicam communionem inter homines indiſcriminatim cõ- ſtituere velit: Si qui tamen mutuo illo affectu& charitate, quam nobis vnice commendauit, præcepitque Chriſtus, con- ſtantiſſime ita ducantur, vt vltro non modo facultates, ſed operam quoque ſuam, laborem, induſtriam bona ſide& ci- tra fraudem vllam in commune conferant, non dubito quin vita eorum in hac æquabilitate,& communicatione rerum omnium,& iucundiſſima& fœliciſſima futura ſit. Scite e- nim à veteribus illud dictum eſt, ſi quis id ciuiliter interpre-
tari magis quam calumniari velit: quietiſſime victuros homi-
nes, ſi hæc duo verba Meum& Tuum de medio tollerentur.
Quod& ſenſit haud dubie Clemens in epiſt. cuius paulo ante msminimus, glo. in dict. c. dilectiſſimus. Ideo autem proprie- tas& diſtinctio dominiorum probatur iure gentium, cui reli- gio noſtra minime refragatur, quia obtineri ab hominibus non poſſè creditur in tantis eorum vitiis, vt ſine fraude& diſ- cordia in ea communione perſeuerent. Proinde cum Ana- nias agri venditi pretium retinuiſſet, parte tantum ad Apoſto- los delata, Petrus eo nomine illum non danmauit, ſed quod dolo, ſi nulatione, ac mendacio vſus eſſet. Anania, inquit, cur impleuit Sathanas cor tuum, vt mentireris Spiritui ſancto & fraudares de pretio agri? Nonne prorſus tibi manebat,& vænundatus erat in tua poteſtate? Actor. c. j. Hæc omnia ſa- tis demonſtrant qualis fuerit ſtatus atque vius boaorum ec-
cleſiæ, tempore Apoſtolorum. Poſt eorum vero tempora,
cum viderent Sacerdotes& Leuitæ,& reliqui fideles per vni- uerſum orbem dilperſi, vrilius fore ſi hæreditates& agros, quos vendebant,, eccleſiis, quibus præſidebant epiſcopi, ra- derent, eo quod ex ſumptibus eorum, tam præſentibus, quam fututis temporibus plura& elegantiora miniſtrate poſſent fi- delibus communem vitam ducentibus, quam ex pretio ipſo- rum, cœperunt prædia& agros quos vendere ſolebant, ma- tricibus eccleſiis tradere,& ex ſumptibus eorum viuere. Hæc toiidem fere verbis ex Vrbano tranſcripſimus, c. videntes. 12. quæſt. 1. à quo id quoque decretum fuiſſe ſcribunt Platina&
quidam alii eum ſecuti, vt ſacerdotibus liceret prædia ac fun-
dos à cultoribus religionis oblatos recipere. Sed falluntur illi meo quidem iudicio, cum inter Vrbani decreta, quæ ex- tant, excepto eo quod recitauimus, nihil reperiatur quod ad hanc rem pertineat. Ex eo igitur tempore certatim vnuſquil- que pius& fidelis prædia, poſſeſſionesque dabat. Eccleſiæ: ex quorum ftuctibus non miniſtri tantum, ſed quicunque et- jam alii egentes alerentur. Et hinc perſpicuum eſt quod& ſupra admonuimus, veteres Chriſtianæ religionis cultores non ita paupertatem affectaſſe, vt opes nullas ſibi parare at- que aſſeruare vellent, quamuis Imperator lulianus inde an- ſam arripuerit eccleſias fortunis ſuis ſpoliandi. Eccleſiarum enim bona auferens dicebat maximo ſe beneficio Chriſtia- nos afficere, nimirum vt pauperes facti citius regnum cœlo- rum intrarent. Quaarte in philoſophos quoque noſtri iu- ris authores vſos fuuſe aliquando animaduerti. l.in honori- bus. de vacat. mune. Acpræ cæteris Conſtantini celebratur liberalitas in Eccleſiam. c. Conſtantinus. ↄ6. diſtin. can. futu- ram. 12. q. ů. Tripar. lib. 1. c. 9. Et extat eiuſdem conſtitutio in Codice luſtiniani, qua permittit vnicuique bona ſua Eccleſig relinquere. Licinia quoque diues& potens matrona, bona ſua eccleſiæ Romanæ teſtamento reliquit, Marcello ſedente, vt ſcriptores eccleſiaſtici literis prodiderunt. Sed nulli plus contulerunt Eccleſiæ Romanæ, nec magis potentiam eius auxerunt, quam Pipinus, Carolus,& Ludouicus Franco- rum reges. Quid ingentia hic commemorem beneſicia in cæteras totius orbis eccleſias vndique à piis hominibus colla- ta, cum iuſtum volumen deſcriptio eius tei deſideret? Qua- le illud eſt quod de Hilario Arelatenſi epiſcopo Proſper me- moriæ mandauit, nempe eum acceptis igelum numeroſis
hæreditatibus, eccleſiam mirum in modum locupletaſſe. can.
expedit. 12. quæſt. I. ex quo de ceteris coniectura fieri poteſt.
Acpræter eos reditus, præterque decimam partem, non mo-
do fructuum, ſed etiam negotiationis, quæſtus& lucri, de
qua mox diſſeremus,& alias quaſdam largitiones, quotidie
in ſacto ipſo conuentu fiebant oblationes ad altare. Theodor.
lib. 5. cap. 18. c. omnis. de conſecr. diſtin. 1. Vt miruan non ſit, FEEF 2
———
————
1167
8 ————— —.—
—.‚————P— 8
—j— 8ee

1168 b 4— 1 7.—. 8* quod nunc omtiibus teſtatim& mahifeſtum eſt, opes eccle- fiæ in immenſum excreuiſfſo. De oblarionibus Eccleſiæ RO- manæ loquitur Marcollinus lib. 27. cuius verba quia huius
tractatus noſtri loca etiam alia quædamilluſtrant, hic lubiice-
re volui: Damaſus, inquit,& Vtlicinus ſupra modum hu- manam ad rapiendam epiſcopalem ſedem ardentes, ſciſcis ſtudiis aſpertime conflictabantur, aduſq; mortis vulnerum- que diſcrimina adiumentis vtriuſque progreſſis, quæ fiec cor- rigete ſuſficiens Viuentius, nec mollire, vi magna coactus ſeceſſit in ſuburbanum,& in concertatione ſuperauerat Da- maſus, parte, quæ ei fauebat, inſtante. Conſtatque in baſi- lica Sicenini, vbi ritus Chriſtiani eſt conuenticulum, vno die
centum triginta ſeptem cadauera reperta peremptorum, effe- ratamque diu plebem, ægre poſtea delinitam. Neque ego
abnuo, oſtentarionem rerum conſiderans vrbanarum, hu- ius rei cupidos ob impetrandum quod appetunt, omni con- tentione laterum iurgart deberi, cum id adepti, futuri ſint i- ta ſecuri, vr ditentur oblationibus matronarum, procedant- qus vehiculis inſidentes, circumſpecte veſtiti, epulas curan- tes profuſas, adeo vt eorum conuiuia regales ſuperent men- ſes, qui eſſe poterant beati reuera, ſi magnitudine verbis de- ſpecta, quam vitiis opponunt, ad imitationem antiſtitum quorundam prouincialium viuerent, quos tenuitas edendi pꝓotandique parciſſime, vilitas etiam indumentorum,& ſu- Percilia humum ſpectantia perpetuo, numiai veriſque eius cultoribus vt puros commendant& verecundos. Omnes autem huiuſmodi obuentiones, reditus ac oblationes, in ſua poteſtate habebat epiſcopus, vt præcipiunt canones apoſto- lorum. c. præcipitnus. 12. q. 1. c. peruenit. 16.. 7. Sedita ta- men vt eas res non diſpenſaret ipſe ac adminiſtraret, ſed dia- conis, hypodiaconis, œconomis acdefenſotibus carum diſ- Penſationem diſtributionemque committerer, qui ratio- nem poſtea totius adminiſtrationis ſuæ ipſi redderent. c. epi- ſcopus. 12. q. 1. c. vobis. 12..². Fiebarque hæc diſtributio cle- ricis& miniſtris eccle ſiaram dict.cap.peruenitequorum erat yt plurimum communis vita& conuerſatio, can: quia tua. c. ſcimus. c. nolo. c. non dicatis. 12. q.. quamuis ad eam com- munionem inuitine quaquam cogerentur, c. cerre. 12. q. i. Sed præcipuum locum in hac largitione meriro renebant paupe- res quorum ingentem numerum alere ſolebat Eccleſia. Nec enim vlla res vnquã maiori curæ priſcis Chriſtianis fuit, quam
pauperum ſuſtentatio, vr pleriſque in locis teſtatur Euſebius.
Ac tot tantæqae opes eo poriſſimum confilio in eccleſiam conferebantur, vt inde nuttirentur pauperes, eaque cura mandabatur epiſcopis, quod corum erga pauperes ftudium omnibus perſpectum eſlet. leg. ꝑrim. C. de epiſc. aud. Quare bona Eccleſiæ paſſim in vereribus canonibus dicuntur patri- monia pauperũ-c. quia inxta. 16. q. 1. Qua ratione Auguſtinus eos qui decimas Eccleſiæ non perſoluunt, tot homicidiorum reos futuros ait, quot pauperes fame mortui fuerint; quia rem à Deo pauperibus delegatam ſuis vfibus reſeruent. can. 10.16. quæſt. 1. Proferre hic poſſem& alia præclara veterum dicta in hanc ſententiam, ſed aliquot præcipua tantum refe- ram. Nam omnia perſequi infinitum eſſet. Ambroſius, Au- rum Eccleſia habet, non vt ſeruet, ſed vt eroget,& ſubue- niat in neceſſitatibus. Quid eſt opus cuſtodire quod nihil ad- iuuat? An ignoramus quaatum auri atque argenti de templo domini Aſſyrii ſuſtulerunt? Nonne melius conflat ſacerdos
pro alimonia pauperum, ſi aliqua ſabſidia deſunt, quam ſi
ſacrilegus contaminat& aſportat hoſtis? Nonne dicturus eſt dominus, Cur paflus es tot inopes fame mori? Certe ha- bebas aurum vnde miniſtraſſes alimoniam,&c. can. aurum. 12. quæſt. z. Hieronymus ad Nepot. Gloria epiſcopi eſt pau- perum opibus prouidere. Ignominia ſacerdotis eſt propriiĩs ſtudere diuitiis.ldẽ amico rapere quidpiã furtũ eſt: eccleſiam fraudare ſactilegiũ eſt: accepiſſe pauperibus erogandũ,& eſu- rientibus plurimis illud referuare, vel cautũ, vel timidũ eſt, aut Papertiſſimi ſceleris eſt, exinde aliqui d ſubtrahere, omnium pradonũ crudelitatem ſuperat. can. gloria. 12. q. 2. Idem, Cle- ricos autem illos conuenit Eccleſiæ ſtipendiis Acteutan„qui- bus parentum& amicorum nulla ſuffragantur ſtipendia. Qui autem bonis parentum& opibus ſuſtentari poffunt, ſi quod pauperum eſt accipiunt, facrilegium profecto incurrunt& committunt, 16. quæſt. 1.c. vltim. Ex his apparet diſpenlatio-
Franc. Duareni
nem facultatum eccleſiaſticarum epiſcoporum arbittio com. miſſam fuiſſe. Verum ob cupiditarem quorundam parum re- cte ac ſincere adminiſtrantium, canones veteres modum ra- tionemque diſpenſa adi ipſis præſcripſerunt, nempe vt qua- tuor partes tam oblationum quam aliarum qnarumcunque obuentionum fiant: quarum vna pauperibus diſtribuatur? altera clericis: tertia in ædificationem templi impendatur: quartam epiſcopus retineat hoſpitalitatis exercendæ cauſa. c. vobis. c. Vulteranæ. can. conceſſo. c. quatuor.& ſeq. 12. quæſt. 2. can. præſulum. 16. quæſt. 3. Sed vt eſtrerum humanarum conditio in eodem ſtatu nunquam permanentium, hæc com- munium rerum diſtriburio ad extremum antiquata prorſus & ſublata eſt, ac ſingulis miniſteriis certi reditus adiuncti& aſſignati, quibus miniſtri ranquam re propria fruantut: eoſ. que ipſi atbitrio ſuo diſpenſent atque adminiſtrent fine vlligs aut Tecom opera, aut epiſcopi authoritate,& hos reditus miniſteriis attribucos hodie vulgo Beneficia appellamus: cu- ius verbi ſignificatio& origo plenius infra diſcutietur. Quam partem abſtulerint pauperes in hoc, vr ita dicam, familiæ her- ciſcundæ iudicio, mihi nondum plane compertum eſt, tam- etſi quid ipſis hic acciderit,& quam humaniter accepti ſint, ſatis ſuſpicor. Sed hac de re alias erit opportunior dicendi locus.
C A z. II
Doe vulgari diuiſione bouorum eccleſiastisvruus in temporalia& ſpiritalia.
DOnorum eocleſiaſticorum quędam temporalia dicuntur 3 8 alia vero ſpiritalia. Temporalia vocant prædia illa& poſ ſeſſiones, quæ ex principum aliorumque liberalitate obue- nerunt. Spiritalia, decimas& alia id genus, quæ à fidelibus Eccleſiæ offeruntur. Nam decimas pranitiasque, aut quæ loco primitiarum offerri ſolent, arbitrantur iuris Pontiticii doctores diuino iure ſacerdotum& Eccleſiæ miniſtrorum l ſe, quod lex Moſaica eas exolui præcipiat. Itaque res diuinæ dicuntur, quod eas vnius Dei benignitati, noncuiuſquam hominis munificentiæ acceptas referamus. Sacræ vero& ſpiritales, quod huiuſmodi oblationes Deo præcipue conlo- crentur,& animæ ſpirituique noſtro maxime exiſtimentur conferre. Reliquæ autem poſſeſſones, quas nonà Deo,
ſed ab hominibus aecepit Eccleſia, prophanæ omnique reli-
gione puræ habentur, ideoque temporales vulgo appellatæ ſunt. Nam quæ diuina ſunt ac ſpiritalia, eadem perpetua eſſe & nunquam interitura creduntur: cætera omnia caduca, flu- xa& temmporaria. Hinc ea videtut fluxiſſe appellatio. Sed vt ingenue dicam quod ſentio, diuina& ſacra aliquanto rectius & ſigaificantius appellari poſſe mihi videntur, quæ ſpiritalia vocant, vt incominode ſic eſteratur diuiſio: Bonorum ec- cleſiaſticorum quædam diuina ſacraque ſunt, alia humana ac prophana. Huius ergo diuiſionis, quam iuris Pontificii con-
fulti probant, fundamentum eſt lex Moſaica, de quo quid ſen-
tiendum ſit, viderint alii. Certe ſi Thomæ aliorum q; Theo- logorum opinionem ſequamur, vereor vt confiſtere poſſit. not. in ca. in aliquibus. de decimis. Exiſtimant enim illi deci- mas non idcirco deberi ſacerdotibus, quod lege Moſaica id præcipiatur, cum ea lege non aſtringamur, niſi quatenus præ- ceptum aliquod morale iuriſque naturalis continet. c. transla- to. de conſtit. Naturalis enim lex, quam, vt Paulus ait, gen- tes habent ſcriptam in cordibus ſais, nunquam abrogatur. l. taque quamuis honeſtuin piumque ſit, ac iuri naturæ con- ſentaneum, quo benemerentes de nobis remunerati inbe- mur, miniſtros Eccleſiæ& paſtores alere ac fouere. Deter- minatio tamen certæ quantitatis eo nomine præſtandæ, puta octauæ vel decimæ partis bonorum,&c. non tam iuris natu- ralis eſt, quam Moſaici, id eſt, quod Deus per Moſem Iudzis tantum, non etiam aliis Feneibu⸗& populis ad tempus con- ſtituit. Quæ ſententia ſi vera eſt, equidem non video cur potius decimæ, quam alii reditus Eccleſiæ, ſiue diuini, ſiue ſpiritales dici debeant. Verum vtcunque Theologi ſuam tueantur ſententiam, inficiari nemo poterit, vetuſtiſſimam efſe conſuetudinem de ſoluendis decimis in Eccleſia„quam
ſanctile

l⸗
3 Deſacr. ecel. miniſt. ac benef. Lib. I.
ſanctiſſimi& doctiſſimi quiqueveterum maxime comptoba-
runt atque commendarunt, can. reuertimini. c. 10. 16. J. 1. CA r. III. Vnde dicatur beneficium.
vorigine facultatũ eccleſiaſticarum admitabilique ea- D um incremento,& vt poſſeſſiones ac reditus, qui ante communes crant, diniſi ſint,& certis miniſteriis aſſignati, ſatis demonſtraſſe videmur ſuperiori cap. Cur autem benefi- cium appelletur certa illa redituum portio quæ cuique mini- ſterio obtigit, videndum eſt. Nars plerique hanc vocem, vt barbaram omnino&, ineptam refugiunt,& ſacerdotia ma- lunr, quam benelicia hos reditus appellare. Verum, niſi fal- lor, lacerdotium pro munere ac dignitate mag'is, quam prõ reditu aut obuentione accipi videtur apud Latinos authores. Et conſtat hæc lacra ſtipendia non tantum ſacerdotibus, ſed aliis etiam miniſtris concedi. Animaduertendum igitur eſt, moris fuiſſe veteribus prædia quædam ac poſſeſſiones miliri- bus tribuere, vt hoc beneficio deuincti animoſiores ad Remn- publ. tutandam redderentur. Id factum ab Alexandro Seue- ro teſtis eſt Lampridius, quem& alii Imperatores ante luſti- nianum ſequuti ſunt, vt ex eorum conſtirutionibus apparet.
C. de fundis limitro. Meminit& prædiorum huiuſcemodi
militarium Conſtantinus quidam Imper. apud Hermenopu- lum, lib. t. eaque spæriw xrsαμœσα& spariαmπναιςα ωπmďsn VOcat- Qu bus pet quam affinia ſunt ea, quæ ob fidem& obſequium fcuenda conceduntur, moribus non Longobardotum mo- do, à quibus hoc prædiorum fruendorum genus manalle ad nos videtur, ſed etiam noſtris,& omnium prope totius En- ropæ populorum ac gentium. Et hæc quidem prædia non inepte beneficia à quibuſdam appellata ſunt:& beneficiarii qui ea poſſident. Nam& beneficiariorum militum mentio eſt apud Cæſarem in Comment. ſenſu haud omnino diſſimi- li,& apud pleroſque alios authores, quorum pura Latinaque eſt oratio. Hunc vero morem qui in rebus prophanis rece- ptus erat, imitati ſunt eccleſiaſtici viri,& prædia poſſeſſioneſ- que ob zainiſterium Eccleſiæ ſingulis miniſteris adſctiptas Beneficia vocauerunt(quæ vtinam beneficia pleriſque hodie
non ſint) quia poſt eam, de qua iam diximus, diniſionem hi
reditus eccleſiaſtici magnam cum illis militaribus prophaniſ-
que beneficiis affinitate m habere credebantur, id quod alio
in loco oſtenſurus ſum. Itaque non tantum de miuiſteriis, ſedetiam de beneficiis eecle ſiaſticis hoc noſtrum sdrræya in-
ſcribere voluimus, vt veterem ſimul& nouam loquendicon-
ſuerudinem in Eccleſia titulus indicaret. Nam ita hoc argu- mentum apud veteres tractatum offendimus, vt miniſterii fere mentio fiat, non prouentus aut ſtipendii alicuius. At poſtquam honos non onus affectari cœpit,& quæſtus eſt ha- bita ratio magis quam mus eris atque officii, vna cum mori- bus hõminum mutata eſt loquendi ratio. Vt exem pli gratia: ſolebant ita diſputare antiquiores, vt quærerent, quis Eccle- ſiæ miniſtrum ordinare,& quis ordinari deberet. Recentio- rum vero quæſtiones hæ ſunt vulgo vſitatæ, quis beneficium
conferre, cui conferri poſſit&c. Quodigitur primarium ac
præcipuum merito habebatur quondam, id nunc acceſſionis cuiuſdam locum vix obtinet: qua in re tanta eſt indignitas, vt eam diſſimulare nemo bonus poſſit. Nam ſi Plinius ſuo tempore conqueſtus eſt ex gemmis confici vaſa in quibus au- rum acceſſio eſſet, cum gemmæ vaſis aureis accedere ſoleant,
quanto iuſtior hac dere futura eſt bonorũ virorum querela?
Hoc autem ideo hic adiicere volui, vt oſtenderem veteres ca- nones de miniſteriis loquentes, quamuis ætatem, vt ita di-
xerim, non ferant,& magnaex parte antiquati ſint, tamen
ad hanc diſputarionem de beneſiciis plerunque trahi poſſe. Hinc natæ ſunt illæ theſes: Qui poteſt ordinare, poteſt be- neficium conferre. Qui poteſt ordinari, poteſt beneficium capete.& contra: Qu non poteſt ordinare, non poteſt be- neficium conferre. Qui non poteſt ordinari, non poteſt be- neticium capere. gl. c. ſi eo tempore, de reſcr. in 6. gl. e. de his. 28. diſt: Ordinationem vero hic late accipimus, pro quacun- que adſ- acrum miniſterium aliquod, aut munus eccleſiaſti- cum promotione, vt ante explicatum fuit.
1169
Duid ſüt beneſtcium, benehrcii ecclefiastici Aopumum, vfufe
Frudtus ve cuius ſit,&àdn benſionés anuuæ atque hoſgi. talia, Heneficii appellatione coutinéantur.
8 Elane Verborum qua iam vii ſumus, ſufficere poſle
videtur iis, qui ſimplicitatem amant in iuris interpreta- tione: attamen vt iis quoque faciamus latis qui hac ſimplici⸗ tate non contenti ſubtiliorem& accuratiorem interpretatio- nem requirunt, trademus definitionem beneficii, non perfe- ctam quidem illam fortaſſis,& omnibus Dialecticæ legibus inſeruientem, ſed quæ quantum rei natura patitur; ab earum legum præſcripto non longe recedat. Sit igitur hæc definitio: Beneficium eſt res eccleſiaſtica, quæ ſacerdoti vel clerico ob ſacrum miniſterium vtenda in per petuum concedatur. Cuius definitionis ſingula vetba auαεενεν, vt dicitur, 1⁹.αα⁴ε‿ενν hic explicanda ſunt. Ac inprimis dicitur res, quoniam non miniſterium ipſum ſiue officium, ſed commodum po-
tius inde proueniens beneficium appellatur. Proinde is
qui dignitate eccleſiaſtica ornatus eſt ſine reditu ac prouen- tu; cuiuſmodi ſunt Archidiaconi quidam, nos imagina- rios& houorarios vocare ſoleo, is beneficiarius dicendus nõ eſt. Dicitur eccleſiaſtica, quod ea bona Deo& Eccleliæ di- cata conſecrataque ſint, ex quibus huiaſmodi reditus con- ſtant.c. tes eccleſiæ. 1.q. 3. Dicitur Sacerdoti,&c. quoniam ſi quid fruendũ concedi ſoleat laicis hominibus ex bonis Ee-
cleſiæ, quales ſunt ii, de quibus diximus 19. cap.1.b. id bene;,
ficium proprie non dicetur. Dicitut ob ſacrum miniſterium,
quia ſcut bene ficia militaria ac prophaua militibos ac Pio
phauis hominibus ob fidem& obſequum dantur, ita hæc ſa- cra beneficia, Deo conſecratis ob ſacram ſpiritalemque fun- ctionem concedantur. Itaque hæc beneticia ſacra ſpitiralia- que quodammodo eſſe dicuntur, quia tametſi prouentus ſa- cri non ſint, ſed prophani, ramen ſacro ta cohæzent muneri, vt ſeparationem non recipiant. c. i. c. ſi quis obiecerit. 1. q. 3. c.
ad noſtram. de ſi no. c. vltim. de reſcr. in 6. Nec vlli conce-
duntur, qui ad munus illud obeuadum idoneus non ſit, puta ſacerdoti aut clericò, vt iam dixi. Nam licet oſtiarii, aut aco- lathi munus, prophanum forte quibuſdam videri poſſit: quia ſacræ ædis oſtia claudere,& alia id genus exequi etiam laicus poteſt: idque nos quorid e fieri videmus,& experimur, ta- men conſiderandum eſt: quod ſupraadmonuimus, clericos eos dici, qui ſacris initiati ſunt& ad ſacram functionem de- lecti ac deſtinati, ſed in leuioribus muneribus inſtitutioms cuiuſdam cauſa adhuc occupantur& exercentur, nec eis aſſi- guantur potiſſimum reditus eccleſiaſtici, vt oſſia claudant, ied vt interim alantur ac inſtiruantur,& ſacerdotum epiſco- porumque perpetuum extet ſeminarium. Proinde annonæ ſiue præbendæ eccleſiaſticæ laicis hominibus,& in canoni-
corum collegium minime cooptatis ſolitæ concedi ob nola-
rum enearum pulſationem, aut aliud huic ſimile miniſterium, beneficia eccleſiaſtica proprie non dicuntur, ſed abuſiue,& latiſſima ſignificatione. not. in cap. cum M. de conſtit.& in c. dilecto. de præb. Spiriralia autem officia quæ ſint, facile ex his quæ diximus in ſuperiore lib. perſpici poteſt, veluti doctrina Euangelii, adminiſtratio ſacramentorum, ordinario mini- ſtrorum Ecclefiæ, excommunicatio, abſolutio, dedicatio ec- cleſiarum& alia id genus, quæ epiſcoporum, presbytero- rum,& diaconorum propria ſunt. Sel. 1. part. quæſt. 7. Et
quoties dubitatur an reditus, de quibus hic loquimur, ad ſpiri-
tale ſacrumque miniſterium conſtituti deſtinatique ſint, nec- ne: quia facti quæſtio eſt magis, quam iuris, vulgo traditum eſt ad ſigna, notas& coniecturas recurrendum eſſe. Itaque ſi baſilica, ſiue ædes ſacra, altare, tintinabula, cœmeterium,& alia id genus, in eo de quo quæritur loco, reperiantur, lacrum ac ſpiritale beneficium eſſe iudicabimus, niſi contrarium ap- pareat. Dicitur Vtenda: quia dominium& proprietas cleri- corum non eſt, ſed quam din vinunt,& munere ſuo fungun- tur, fructibus perceptis ad alendum ſe familiamque luam, v- tuntur. Quod ſi præter victum veſtitũq; neceſſariũ aliquidſu- perſit, id atenare tanquã domini nõ poſuut, ſed egentibuse- rogare debent, extatq; hac dere conſtitutio cuiuſdã iy nodi, quam vir quidam eruditus diram Wocet. SPiſeop u8. 10. J. 2. FFF z
1
— 2 2
K.. 3 8 ————— ———— — ——jj—— 1

½— 4 4
170 Franc. Duareni
.* 1— 98 21„ 4 8 2* Cui alia ſimilis reperitur concilii Antiocheni,& c. epiſcopus. c. vlrim. 12. q. i. Contendir enim eos vſumfructurn benefi- ciorum ſuorum habere,& fructus tanquam ſtipendium ali-
quod mercedemque ſui laboris capere. Quod necratione, nec æquitate caret. Sed puto maiores noſtros ſatis animad-
uertiſſe, nihil Eccleſiæ exitialius peſtilentiusque eſſe, quam miniſtrorura eius nimiam opulentiam, id quod euentus, qui non modo ſtultorum maxgiſter eſt, vc air Liuius, ſed etiam pru- dentiſſimi nonnunquam d& perſpicaciſſimi cuiuſque, ſatis do- cuit: vt merito illud è Satyra nanc dici poſſe videatur: Nul- lum ctimen abeſt facinuſque libidinis, ex quo paupertas Ro- mana perit. Res enim ipſa loquitur: immenſam principum uorundam munificentiam, vtcunque pius eſſet eorum af- A.Rus„tantum virus in Eccleſiam ſparſiſſe, vtex pixide illa Pandoræ à poetis decantata, non plus malorum inter homi- nes,& calamitatum exiliiſſe videatur. Initio ægre admodum hoc datum eſt Eccleſiæ, vt prædia poſſeſſiqnesque ſibi reli- ctas aut donatas retineret. Et ſatis conſtat ex epiſtola Hiero- nymi ad Nepot. legibus Chriſtianorum principum aliquan- do prohibitum fuille clericis, ne hæreditates caperent. Nam vt in omni genere mediocritas illa, quam optimus poeta au- ream vocar, metito commmendatur, ita modus facultatum ſummopere hic necefſarius eſt. Bonifacius marryr aliquando interrogatus, an liceret ligneis calicibus in ſacris vti, ita reſpõ- diſſe fertur: Olim aurei ſacerdotes ligneis vaſis, nunc lignei
aureis vtuntur, Haud dubis ſentiens immodicis opibus faci-
le ſacerdotes& gubernatores eccleſiarum corrumpi. can. va- ſa. de conſe. diſt. r. Quæ ratio impulit veteres illos, vt cleri- cis præter victum necelſarium nihil permitterent ex faculta- tibus eccleſiaſticis ſumere, nec puro quicquam ſalubrius po- xuiſſe conſtitui ad cohibendam eorum cupiditatem,& eo- vekiæs, non quod hæc ad viuum, vt dicitur, reſecanda,& ſum- mo iure cum eis agendum exiſtimem, quod nec canones exi- gunt, opinor: ſed quia veriſſimum eſt illud Satytici poetæ: nemo ſatis credit tanrum delinquere, quantum permittes, adeo indulgent ſibi latius ipſi. Legimus in hiſto. Tripar. lib. 11. c. 10. Epficopum quendam Conſtantinopolitanum no- mine Chryfanthum, nihil ex reditibus eccleſiaſticis capere ſolitum fuiſſe, niſi dominico die panes duos: nec deſunt alia huiaſmodi exempla in ſcriptoribus eccleſiaſticis: ex quibus apparet quænã fuerit veterum de bonis ecrleſiaſticis eorum- que vſu& adminiſtratione ſententia. Nec vero diſſimile fuit quorundam politicorum hominum in Repub. iudicium, id- que ſatis oſtendir Anaxander, qui interrogatus cur Spartani pecunias in ærariurn publicum non colligerent: Ne inquit,
eatum cuſtodes corrumpanrar. Itaque beneficiarios vſuariis
magis quam vſafructuariis comparandos eſſe non vno in lo- co Panorm. docet, in c. vlt. de pec. cler.& in repet. c. cũ eſles. de teſtam.c. illud. 1 ⁰. q. 6. Nec vllum arbitror canonem eſſe,
cui repugnet hæc ſeutentia, quamuis ea moribus noſtris rece-
pta non ſit.gloſ.pragm. tit. de anna. in verbo, acquiſiros. Di= citur in perpetuum, quia cum adtempus miniſter Eccleſiæ drdinari non poſſit, neceſſe eſt beneficium ipſam, quod mi- niſterio coniunctum eſt, perpetuum eſſe. c. 1. de capel. mon. in 6. Nã& de beneficiis militaribus ac prophanis idem con- ſtitutum eſt, quibus hæc perquam vicina ſimiliaque eſſe iam admonuimus. titul. in quibus cau. feud. amit.§. vltim. in vſib. feudo. Excipitur tamen Komanus Pontifex, qui velut legi- bus canonibuſque ſolutus beneficia adtempus conferre poſ- ſs dicitur. not. in c. veniens. de fil. presbyt. c. ſi gratioſe. de re- ſcr. in 6. Inde conſequitur præfecturas illas monaſteriorum, quas vulgo Prioratus clauſtrales vocant beneficiis non annu- merari, quia perpetuæ non ſunt, ſed precariæ tantum, ac temporariæ adminiſtrationes. Hoſti. inc. de multa. de præb. Sal. q. 21. par. z. Hactenus de diffinitione beneficii: cuius vt magis eluceſcat vſus, tractandæ hic ſunt duæ vulgares quæ-
ſtiones: quarum vna eſt de Annuis ſiue penſionibus: altera
de hoſpitalibus ædibus, an ſcilicet appellatione beneficii con- tineantur. Nam contingit aliquando, vt ex reditibus, bene- ficii certa porrio quotannis alicui pendatur authoritate Ro- mani pontificis, vel alterius epiſcopi ob certas cauſas, de qui- bus alibi diſſeremus.c.niſi eſſent.de preb. Sed huiuſmodi pen- fio, quæ Annuum genere neutro proprie ac Latine dici poſ- ſe nobis videtur, beneficium non eſt. c. quamuis. de præb. in s. not. in c. ad audientiam. 2. dereſcrip. Cum onim ob nul-
0
lum in Eccleſia lacrum miniſterium eonſtituarur,& non tan- tum clerico, ſed etiam laico competere poſſit, ſatis perſpi- cuumn eſt definitioni quam tradidimus, non conuenire. c.poſ-
ſeſſiones. 16. q. 1. not. in ca. præterea. I.& a. de tranſact. glo.
pragm.tit. de collatio.§. item quod vniuerſitates. in verbo, be- neficiorum. fed de his infra plenius. Quod ad ſecundam quæ- ſtionem attinet, ſciendum eſt, ſtudium ingens Chriſtiano- rũ in õnes egenos, debiles, ſenes, peregrinos, ac pupillos ſẽper
extitiſſe, adeo vt omnes paſſim Eccleſiæ noſocomia ſua, xeno-
dochia, brephotrophia, orphanotrophia, gerontocomia, ptochotrophia haberent: quorum mentio eſt apud luſtinia. tit. de epiſc.& cler. Theodor. lid. 5. Eccleſ.hiſtor. c. 18. So- zom. lib. 6. Tripar. cap. 29. Ea omnia nos hodie hoſpitalia vocare ſolemus, quæ vox apud veteres Latinos in vſu fuit, pro ea parre domus, quam opulemtores hoſpitibus aduenienti.
bus inſtruebant, eaque vtitur noſter Vlpia. l.ſi vero. de his qui
deiec. veleffude. Vitru. lib. s. Sed quæritur, an huiuſmodi hoſpitalia in numerum beneficiorum referenda ſint?& con. ſtat ex diffinitione beneficii, ſi ab homine priuato propria au- thoritate inſtituta ſint, beneficia non eſſe: quia res eccleſia. ſtice non ſunt. Quod ſi in ea inſtiturione epiſcopi authori. tas interuenerit, ne hoc quidem caſu beneficium dici meretur clem. 2. de præb. quia eorum redituum procuratio& admini- ſtratio non clericis, ſed quibaſcunque viris probis& idoneis mandari ſolet, qui adminiſtrationis ſuæ rationem exemplo tutorum& curatorum reddere coguntur. Et haæc ita acci. pienda ſunt, niſi ex ĩpſa inſtitutione, aut, vt loquimur, fun- datione, contrarium appéreat. Quod in ſynodo Viennenſi Glemens V. conſtituit. clem. quiacontingit. de religio. domib.
l. orphanotrophos. C. de epiſc.& cler. Fel. in c. de quarta. de
izſe& ca. in noſtra. de reſcript. Nam contingere poteſt vr beneficium ſacerdoti attributum ſit, ita vt præter ſacerdota-
lem functionem, onus quoque pauperes alendi ſubeat. Cer-
te apud Nicephorum in Eccleſiaſtica hiſtoria Euphemii cu- iuſdam mentio reperitur, qui ſimul& ptochotrophus& preſ-
byter fuit. 3 (CSC A P. VI. b Benefcioörum diuifio& qualitas
Prülese diffinicione, aliquot diuiſiones beneficiorum
docandæ ſunt, ad noſtri remporis mores accommodatæ- quarum in forenſibus controuerſiis hodie magnus eſt vlus- Ac ſumma quidem diuiſio hæceſt: Quædam beneſicia titu- lum habent dignixatis, vt epiſcopatus, archidiaconatus,&c. Quxdam habent curam animarum ſine dignitate, vt parœ- cia. Alia neque i nitatis titulum habent, neque curam a- nimarum, ſed ſimplicia nudaque beneficia ſunt. Inter hæc tamen aliqua differentia reperitur. Nam quædam aliquid e- minentiæ ornamenti,& decoris habent, vt canonicorum præbendæ. Quædam infima ſunt atque humilia, de quibus omnibus ſigillatim hic diſferemus.
Que ſint Aignitates eccleſiaſticæ,& quot modlis accipiantur.
L rebuſpublicis honores diſtinguuntur à munetibus. tit. de muner.& honor. Et diffinitur honor, adminiſtratio Rei⸗= publ. cum dignitatis gradu. Munus vero, adminiſttatio Reipubl. ſine titulo dignitatis. l. honor. de muner.& honor. An aurem adminiſtrario dignitatem habeat necne, ex con- ſuetudine& homninum exiſtimatione iudicari ſolet. leg. vltim. de muner.& hono. Similiter in rebus eccleſiaſticis quædam adminiſtrationes titulum dignitatis habent,&c dignitates? pontificibus appellantur, tit. de præb.& dign. idque fere acci- dit quoties adminiſtratio cum iuriſdictione aliqua& poteſta- te coniuncta eſt. glo. in c.⁊.de conſuet. in 6. Panor.& alii inc. de multa. de præb. Sed hæc exemplis illuſtriora fient. E- piſcopus ſummam in Eccleſia dignitatem habet,& quamuis alius alii præponatur, veluti archiepiſcopus epiſcopo, ar- chiepiſcopo patriarcha,& his omnibus Pontifex ſiue epiſco⸗ pus vrbis Romæs idem nihilominus ordo horũ omnium el- ſe dicitur. Vnde omnes epiſcopi, fratres à Pont. Rom. vo- cati ſolent. c. quam graui. de crimin. fal. Archimandritæ ſiue cœnobiarchæ, qui& Abbates dicuntur, proximum epiſco- Pis locum hodie obtinent, quamuis olim, vt ſupra diximus,
omnibus

De ſac. ecel miniſt. ac benef. Lib. III. 1171
omnibus clericis poſtpouerentur. c. ſi quis deinceps. 16. 47 5 c. j. de æta.& qualit. c.z. de iud. vbi not. Archidiaconi Huoqäs, Archipresbyteri, primicerij dignitatem Pahens in E Lelelin eorumque munus ante à nobis deſcriptum explanatũque eſt,
de quibus ſpeciales extant tit.lib.i. Decret. Decani, non quo-
tum meminit luſtinianus, ſed qui vulgo ſic appellantur, hoc
tempore, item Præcentores, præpoſiti& cæteri ſimileb, de quorum officio perſcriptum nihil eſt in pontificio dore dſgni- tate præditi ſunt, ſi conſuetudo eccleſiarum, quæ maxime hic
ſpectatur, in numerum dignitatum officia huiuſmodi referat-
Id quod nominatim de Decano ſeriptum reliquit pedata us, in cex parte. de cleric.non reſid. Sed notandum eſt, 8 mi- niſtetia, de quibus poſtremo locuti ſumus, proprie& 3 are. dignitates appellari in pontiſicio iurc. Itaque ſpecia ls 3 accipitur dignitas, quam ſupra diximus, vt Adelcerehi cop 5 tum non comprehendat. c. dilectus. de conceſ. præb. Quz ſolet an præfectus monaſtici conuentus, qui Prior conusp- tualis dicitur, aut ſodalium mendicantium ſiue præfectus, 1 ue cuſtos& obſeruator, dignitatem habeat? Et receptum e oos habere, quoniam appellatione prælatorum cogeinen tur, & iuriſdictionem aliquam habent. no. in c. edeceri, de 4 crip. clem. I. o. tit. glo. in clem. dudum, de ſepult. F el in c. inſuper. de teſtib. Idem traditum eſt de vicario generali epiſcopi„non de eo qui extra ciuitatem in aliqua dioœceſis regione on ſi⸗ tuitur, quem foraneum vocantinot. in elem.& ſi Princjpalis, de reſcript. His exceptis nullus clericus in Eccleſia dignitatem habere dicitur, niſi generaliter hoc verbum accipias. Nam a⸗ deo late patet aliquando huius verbi ſignificatio, vtomnem clerici digaitatem habere dicantur. sedenique. 4. diltlnes re- Periuntur, 1. q. 1. c. ſi quis poſt, ⸗ 1.diſtin. Atque hinc colligi po- teſt, triplicem huius vocis ſignificationem eſle. Nam in pri- mis generaliter omnem gradum eccleſiaſticum ſignificat.
H. Omnem adminiſtrationem, cum qua coniuncta eſt iu- riſdictio.
III. Archidiaconatum,& alia huiuſmodi officia, de quibus b
iam diximus. Hinc exiſtit quæſtio cum ſit ram varia huius vo. cabuli ſignificatio, quo ſenſu accipi debeat. Sed er locis com- munibus de interpretatio ne definiri põt, ac in primis ſubiecta mareria,& mẽs diſponentis ſpectari debet. Itaqʒ in materia o- dioſa, quæ interpretatione adiuuari non debet, ſed potius re- ſtringi appellatione dignitatis, non continentur epiſcopatus, veluti, ſi de gratia legis, ſiue canonis facienda agatur. Panorm. in c.cum Vinton. de elect. Sal. in 1. par. quaſt.
CaAp. VII. De curatione animorum.
Rdo poſtulat vt de beneſiciis, quæ propter curam ani- O-⸗ orum dantur abſque vllo dignitatis titulo, aliquid di- camus. Hæc autem beneficia habere dicuntur presbyteri, qui- bus Eccleſia aliqua parochialis curãdaregendaque commit- ticur. Nam ea diœceſeos pars, cuius curationem habẽt ſinguli presbyteri ſub epiſcopo, parochia, aut fortaſſe rectius parœ- cia appellatur. c.omnes baſilicæ. c. nullus. 16. q. 7. Budæus no- ſter iamdudum admonuit hæc aliter Latine exprimi poſſe, vt curia dicatur, quam nos parochiam vocamus. Curiales vero pParochiani ipſi,& Curio presbyter, qui parochianorum cu- rationem ac gubernationem habet. Non me latet parochiam vſurpari pro tota dicœceſi epiſcopi, quæ multas comple Kitur eccleſias. c. honæ rei. 12. q. a. c. apoſtolicæ, de donat, Sed hic a- liter accipitur. Cura autem presbyteri, ſiue Curionis in liga- tione animarum vt ſcriptura loquitur,& earum abſolutione præcipue verſatur. Sicut enim noxios à ſacra communione arcet, ita veniam poſcentes abſoluit, vt ſupra docuimus. Itag; iuriſdictionem quandam ſpiritalem exercet, quæ pœniten- rialis fori poteſtas vulgo dicitur, Sunt& alii qui diſciplinam &contentioſam exercent iuriſdictionem,& cauſas forenſes ſudicant, quæ indicia ad Eccleſiam aliquando pertinere ſupra admonuimus. Et quia ſpiritalis eſt ea iuriſdictio, eam exercens dicitur etiam curam animarum habere, quamuis forte nulli cutiæ ſeu parociæ Præfectus ſit. Innocen in c.cum ſatis. de
olim habebant, nunc deferuerint. c. a. deinſtit. Nihile
offic. archid. ca. dudum. a. de elect. ext. e. execrabilis. ad hnem de præb.„ — C A P. V 1 1 I. Simplicia benefteia queſint,& præbendarum DPocabalo quid ſiguifcetur. T Nter beneficia ſimplicia, quæ nec titulum dignitatis ha⸗ bent, nec curam animorum, primum gradum tenent cano= nicorum præbendæ. Nam ea maioris cuiuſdam dignationis ſplendorisq; exiſtimantur, quam cætera, propter ius ſuffragij⸗
quod habent in collegio honoratiſſimo, adeo vt ſeparatim de
his tractare commodius videatur Panor. in c. vltim de præb. Præbenda autem vulgo dicitur annona quædam ſodalibus ſi- ue canonicis alicuius Eccleſiæ in compenſationem miniſterij ſui præſtari ſolita. c. ſi monachus. 16. q. 1. Vtiturq; hoc verbo Caffiod. lib. f. variarum, in epiſtola ad Ampelium quendam ſctipra. Præbenda aliquando rectius& Latinius iruu‿νs quis vocauerit, exemplo veterum linguæ Latinæ ſcriptorum, à quibus eam vocem vſurpatam eſſe animaduertimus. l. inui- ti. deteſt. Gell. lib. 5. ca. 4. Sed& canon ca quoque præſtatio
dici poterit, vt ante diximus. Huiuſmodi autem annonæ ſiue præbenda, ideo ſacra ſpiritaliaque exiſtimantur. c. dilecto, de
præb. quod ſodalibus tantum ſue canonicis Eccleſiæ dicata ſint quos ſacris initiatos eſſe neceſle eſt: quorume ſacra ſi piri-
⸗
talisque functio habetur, quamuis animarum curationẽ, quã b ltamen Prohibet ex reditibus Eccleſię communibus pattem aliquam, quæ canonicis adſcripta non ſit, laicis homiu; bus vt laboris in- duſtriæque ſuæ mercedem largiri, vt
nis per me licet vt præbenda ſiue præbendam quis volueric appellet, ſed quia nihil lacri ſpiritalisque habet, multum dif- fert ab ea, de qua hic diſſeritur, quam muneri ſacro ſpiritaliq; dicatam eſſe dicim us. not. in c. cum M. de conſtit. Et quia ca- nonicorum corpus& ſodalitiuin ex variis Eccl eſiæ miniſtris conflatum eſt, quorum aliqui ſacerdotes lunt, alij inferiorum ordinum clerici:item alij doctores Theologiæ, alij magiſtrĩ & profeſſores literarum, magna hinc præbendarum diuerſi- tas nataeſt. Nam quædam facerdotales dicuntur„ quarum nemo capax eſt, niſi ſacerdos: aliæ inferiorum ordinum cleri-
cis conferti poſſunt,& hæc varietas in quibuſdam eccleſiis
obleruatur. cap. cui de non ſacerdotali.c. ei cui. de præb. in g. Præterea quædam Th eologales ſunt appellatæ, quæ Theolo- giæ doctoribus tantum in cathedtalibus eccleftis aſſignan-
tur. Sunt& magiſtrales dictæ, quæ literarum magiſtris&
Præceptoribus attribuuntur. c. quia nonnullis, de mag.& in Prag. ſanct. Sed hæc omnia accuratius infta diſputabuntur. Ex lam dictis facile apparet quænam ſint reliqua beneficia, quæ fimplicia appellantur. Nam ideo ſi mplicia dicuntur, quia be-
neficia tantum lunt, nec eis vlla qualitas ineſt, ex iis quas ſupra commemorauimus.
Quoties igitur beneficium tale eſt, vt beneficiarius curam alterius non habeat, ſed aliter diuinæ reĩ incumbendo, munere ſuo defungatur, ſimplex beneficium vocari ſolet. Exempla paſſim obuia ſunt.
C A b. IX,
Benefciorum diuiſioin regularia& ſæcularia. OEcunda diuiſio beneficiorum hæceſt, cuius explicatio ex Jiis quæ ſaperiore libro diſſernimus de monachis, omnino
pendet: Beneficiorum quædam Regularia dicuntur: alia vero Sæcularia. Regularia ſunt, quæ monachis& regularibus tan= tum acquiri poſſunt. Sæcuſaria, quæ clericis etiam ſæculari- bus, id eſt, monaſtico voto regulaque non obſtrictis. Cuiuſ- modi cenſenda ſunt omnia beneficia, niſi contrarium oſten- datur. Nam ſi conſtet ita inſtitutam fuiſſe eccleſiam, vt à mo- nachis ſiue regularibus gubernetur, Regulare benelicium di- cendum erit. gloſſ. prag.tit.de collatio. ã. item quod ad dictas. Verum ſpatio tem poris, nempe 40. annorum, ſtatus beneficij Porteſt mutari, vtex regulari ſæculare, aut contra ex ſæculari
regulare fiat.c. cum de beneficio, de præb. in 6. clem. 1. de ſup⸗ plenneglig. prælat.
FFF 4
buta ædituis, aut iis qui- bus campanæ tinnitus cura mandatur. Quod genus erogatio-
——————— 4 ———— 5———— —— 8—— ** 4 3— 4 8„8 3„, 8. 1 8 8 8 5“ 3 6 7 F Ae.
*

1172² 5.
DEHIS QVI POSSVNT BEN F FICIA CONEFEERREBI
LIBERTITERTIVS.
ARGVMEN T v M.
L0s Aifinitiones duuiſionescj beneficiorum zccleſtaſticorum proximus locuseſt de ils qui benefcciaconferrs ac diſt ribue- re poſſunt. Ei quia frequentes de care incidunt controuerſiæ, propterea quod uri non ſolum ſacerdotes, pontifices, epiſcopi, antiſtites, ſed ali etiam prophani homines hoc ꝛus Vt fructuoſum valde, ne quæſtuoſum dicam, certatim ſibi vendicent, lic
locus ſeparatim hic tractandus fuit
1 EA v. I. Quorum beneficiorum diſtributionem habeat Ro- manus Pontif.& quemadmodum w or- dinari eligique debeat.
4 2.
ractaturi à Pontifice Romano inci- Wpiemus, qui primus epiſcoporum, pri-
RHhmamque ſedem occupare dicirur. Et huius quidem diſputationis noſtræ duę ſunt præcipuæ quæſtiones. Vna de po- Hteſtate Romani epiſcopi in beneficia A& miniſteria Eccleſiæ. Altera de promotione ipſius atque ordinatione. Quod ad primum atrtinet, ſciẽdum eſteum priſcis temporibus nullum ius nullamque poteſtatem ordinandorum ſacerdotum aut clericotum extra propriam dicœceſin ſibi vindicaſſe. Nam ve- teribus canonibus epiſcopus à metropolitano& aliis qui lunt in prouincia epiſcopis, iubetur ordinari electione cleri, ac ple- bis conſenſu hanc ordinationem antecedente. 6. 63. 64. 66. diſtin. Cæteri vero clerici ab epiſcopo ſuo ordinantur, non à Romano epiſcopo, ſed cum aſſenſu plebis& ciui am, vt de epiſcopo iam dictum eſt, 6⁷7. diſtin. Cum ergo pontifex Romanus fecundum antiquos canones in alienis escleſiis neminem or dinare, id eſt, ad miniſterium Eccleſiæ promoue- re poſſit, ſatis perſpicuum eſt ex his, quæ ſecundt libri cap. 3. diximus, eccleſiaſtica beneficia totius orbis ab eò cõferri non poſſe. Nec vero dubiũ eſt quin vetuſtiores ſanctioresq; vrbis Romxæ epiſcopi ſede Eccleſiaq; propria contenti, reliquis epi- ſcopis eccleſiarum ipſis commiſſarum liberam adminiſtratio- nenmn reliquerint, quali vrbis vnius magis quam orbis epiſco- pi,vt anteannotauimus. Quæ ratio forte epiſcopum neſcio quem mouit, cuius meminit Æwmilius lib. ↄ. de reb. geſt. Frã⸗- corum, vt pauloltberius Gregorio vnde cimo pontifici Ro- mano reſponderet. Cum enim Gregorius tum Auenione ſe- dens, ab eo ſeiſcitaretur, cur ſedem ſuam nõ inuiſeret: Si quis, inquit, te roget cur vrbem tuam Romam tandiu ab epiſcopis ſuis deſertam non adeas, multo minus habeas quod reſpon- ſurus ſis quam ego. Poſteriores vero pontifices ſeſe intra hos fines non continuerunt, ſed velut domini regesq; omnia pro poteſtate agere, ac vniuerſalis Eccleſiæ gubernationem ſibi arrogare non dubitarunt. Itaque dicitur Pontifex Romanus plenam, liberam, nullis que legum vinculis adſtrictam diſpo- ſitionem omnium beneficiorum habere,& cum omaibus e- piſcopis quoties ei libuerit cõcurrere, eosque omnes præue- uenire vacuum beneficium conferendo,& anteueriere poſ- ſe, idque conſtitutionibus aliquot expreſſum eſt. can. cu“ cta per mundum. 1I. quæſt. 3. cap. propoſuit. de concet. praben. ad c. honorem. de auth.& vſu pal. c. z. ca. dudum. de præb. in 6. clem. i. vt lite pend. gloſſ. pragm. tit. de electio. in verbo, re- ſeruationes, Quæ quidem Dſa aris tolerabiles eſſent, ſi nihil
grauius inde conſecutum fuiſſet. Non enim facilis erat Ro-⸗
manis pontificibus in tot prouinciis, quot habet Chriſtianus orbis longiſſime ab vrbe Roma diſtantes, ea præuentio& oc- cupatio. lIdeoque on mulcum incommodi ſeu publice, ſeu
riuatim, porerat afferre. Verum hac via patefacta, mox ratio excogitata eſt aliquãto certior& expeditior, qua cæteris epi- ſcopis conferendorum beneficiorum facultatem adimerent. Inualuit enim mos, antiquis omnino incognitus, diplomatũ oxpediendorum, quibus beneficia nondum vacantia man-
E his qui beneſicia conferre poſſunt
dantur certis perſonis conferri, cum ea vacare contigerit.
Gratiæ expectariuæ vulgo dicuntur,& mandata de proui.
dendo, de quibus infra. Hæc de priore quæſtione. Naunc de Romani epiſcopi ordinatione tractandum eſt, quæ quidem olim à eæterorum epiſcoporum electione non multum dif- ferebat. Vicini etenim epiſcopi, qui Cardinales dicebantur, lericis cardinalibus Romanæ Eccleſiæ conuocatis, de ordi- natione cum eis tractabant ac deliberabant. Deinde requiſito
non ſolum reliqui cleri ſed eriam populi conſenſu, Potnifex
ab ipſis ordinabatur,& conſecrabatur, vt ſexta Synodis ſta- tuit, can. in nomine doinini. 23. diſtin. Quod ſi diuerſa forte
eſſent luffragia, vincebat ſententia plurimorũ. c. ſi tranſitus.
79. diſtin. Eligebatur vero presbyter, aut diaconus Eccleſiæ
Romanæ, qui per omnes gradus inferiores aſcenderat. c. nul-
lus. 79. diſtin. Aliarum eccleſiarum epiſcopi etiam Cardinales ideo non eligebantur, opinor, quia vetitum erat canonibus ne epiſcopus vnius Eocleſiæ ad aliam tranſiret. Quoniam au-
tem mulctitudinis conſenſus videbatur neceſſarius, par erat& principis voluntatem non negligi:& eo magis quod ad com-
peſcendam furentis plerunque populitemeritatem, eius au-
thoritas ac maieſtas plurimum valeret. Itaque ſine Imperaio- ris Romani conſenſu& authoritate non folebat antiquitus Romæ pontifex ordinari. ca. Agatho. cap. vota. cap. quia lan- cta. 63. diſt. Eademque fere poteſtate ſinguli reges in eccle- ſias regni ſui vtebantur. o. cum longe. 63. diſt. Sed non ideo
ius eligendi clero ademptum erat. Verum poſtea Carolo Ma- gno& Othoni imperatoribus, vltro ius elpend pontificis Romani omnino conceſſum ac permiſſum eſt. c. Adrianus. c. in ſynodo. 63. diſt. Quod cũ videretur cleri populique Roma-
nilibertatem infringere, tandem inſtantibus Romanis pon- tificibus, ſeſe non amplius eo iure vſuros confirmarunt arq; iurarunt.cap. ego Ludouicus, cum cap. ſeq. 63. diſt. Forma autem iuriſiurandi, quæ apud Gratianum hodie legirur, au- thoritatem& conſenſum imperatoris, qui ante adhibe- batur, ipſi fortaſſis non aufert, ſed plenam illam poteſta-
tem arbitrio ſuo eligendi, quæ Carolo conceſſa fuerat. Qua
ramen in re amplius dellberandum eſt. can. cum Adrianus. 63. diſt. Hæc fere Gtatiano decerpſimus, quibus poſteriores
aliquot conſtitutiones Romanorum pontificum addendæ
ſunt. Vna eſt Alexandri tertii: in qua id præcipuum reperitur,
quod electionem à duabus partibus Cardinalium fieri neceſ-
ſeeſt, eum antea maioris partis ſententia ſafficeret. cap. licet,
de electio. Altera eſt Gregorij X. in concilio Lugdunenſi, que
formam electionis præſcribit:& diſerte ea cautum eſt, Car- dinales abſentes decem dierum ſpatio tantummodo expe- ctandos eſſe. cap. vbi periculum. de electio. in 6. Tertia eſt Clemeniis quinti in cõcilio Viennenſi edita, quæ pauca Gro- gorianæ addidit conſticutioni, aon maltum digua quæ hicte-
ferantur. clem. ne Romani. de electio.
( l. An covcilium æcumenicum benefccia conferat,&
an ei ſubſit Romanus pontifex. b Tkaatmr quæſtio, an ſynodus œcumenica, ſiue vt lo- quimur, concilium vniuerſale Eccleſiæ, beneficia poſ- ſit conferre. Quæxſtionem facit, quod pontifex Romanus, cui hoc ius competit, ſubeſſe dicitur concilio,& eo inferior eſſe. Quod an verum ſit, ante omnia diſcutiendum eſt. Et vi- detur hoc in primis iuri diuino conſentaneum eſſe, vt Eccleſia quam repreſentat ſynodus, poteſtatem omnimodam habeat, vtque

Deſacr. eccle. miniſt. ac benef. Lib. III. b 1173
vtque pontifer ſe ei ſubie ctum agnoſcat. Non enim vni Pe-
B 4 2.— 4 3 4 3. tro, cuius dicitur ſucceſſor Põtifex Romanus data eſt à Chii-
ſto pot eſtas ligandi& ſoluendi, ſed toti Eccleſiæ. Maith. 18.
cano. quodcunque. 24. quæſt. 1. Quanquam inficias non eo cæteris apoſtolis eum præpoſitum fuiſſe. Hinc, temporibus
apoſtolorum quoties ordinandus fuit aliquis, ſiue epiſcopus, niue diaconus: vel aliquid decernendum, quod ad Eœcleſiam Pertinet, nunquam id ſibi ſumpſit Petrus, ſed toti Eccleſiæ
permiſit. Illud fuit in eo præcipuum, quod cæteros conuocare tanquam princeps apoſtolorum,& de his quæ agenda forenr, apud cos orationem habere ſolitus fuit. Act. cap. 1.6. 15. Sicut hodic apud nos curiæ parlamentalis præſes Senatum cogit,
primus in Senatu, cum opus eſt, verba facit, multaque alia e-
xequitur, quæ præſtantiam quandam perſonæ quam gerit, fa- cile oſtendant. Non ideo tamen maior aut ſuperior tota curia
oſt, necpoteſtatem in vniuerſos Senatores, aut contra eerum. iudicia quicquam decernendi habet: quinimo ipſius curiæ, cuius caput eſſe præſes dicitur, de controuerſiis omnibus iu-
dicium eſt, non præſidis. Adde quod curia in ipſum, ſi res exi- Sat vt in quemuis alium ius dicit,& animaduertit. Et hæc qui-
dem olim ita ſe habuerunt. Verum neſcio quomodo tandem
factum eſt, vt ſummũ in omnes Cbriſtianos imperium vni ſit tributum, veque legibus omnibus, canonibuſque ſynodalibus imperatorum exemplo ſolutus ſir. Nam Paſchalis decretali epiſtola cautum expreſſ amque eſt, nulla concilia Romanæ Eccleſiæ legem præfigere poſſe, can. ſignificaſti. de electio.& in decretis quibuſdam ſynodalibus Romani pontificis exce- pra reperitur authoritas. can. ideo. 25. quæſt.. Qux varietas diu magnam in Eccleſia perturbarionem diſſenhonemque pPeperit. Panormit. in prima ſuarũ quæſtionum,& in tractatu de concilio Baſil. Sed Conſtantienſis ſynodus hanc dirimere voluit controuerſiam, ſtatuitque in iis„quæ ad fidem religio- nemque pertinent, aut Eccledle tam in capite quam in mem- bris conftitutionem& reformationem, concilio pontificem ſubeſle, ei que obtem perare oportere. Id quod veteribus qui- buſdam canonibus ſatis conuenit, can. Anaſtaſius. 19. diſtin. can. ſi papa. 40. diſtin.& ſy nodo Baſilienſi poſtea confirma- tum eſt.tit.de poteſt. ſacr. concil. in pragm. Vt igitur ad pro- poſitam quæſtionem redeamus, nec ius quo nunc vtimur, nec mores, qui vt Plautus ait, optimas leges perducunt aliquando in poteſtatem ſuam, videntur permittere, vt ſynodus vniuer- ſalis beneficiorum conferendorum poteſtatem ſibi vindicet,
cum epiſcopatus d ſtincti ſint,& certis perſonis hæcpoteſtas
attributa. Nec veterum exemplo carere videtur vſquequaque
hæc ſententia, cum Theodoritus ſcribat libr.. c. 9. Nectariũ
in concilio generali epiſcopum Conſtantinopol. ordinatum
fuiſſe, ſed non ſine clericorum omnium ciuiumque approba- tione. Actamerſi non inuitus fateor ‚ authoritate Romani pontiſicis ſynodum conuocati, can. multis. 17. diſtin. quod ex Euſebio, Socrate, Theodorito cæteriſque ſcriptoribus eccle-
ſiaſticis diſcere licet, id tamen parum ad rem pertinere exiſti- mo, multumque ab iis diſſentio, qui in eo firmamentum ſuæ oOPinionis conſtituunt. Nou enim hic quærimus an pontiſicis totiuſque ſyaodi conſenſu facta collatio valeat necne, quod indubitatum eſt, ſed an quod ſynodus de ea re decreuerit, vel
maior pars ſynodi etiam diſſentiente pontifice ratum ſit.
. 4 s. III Deligato Romani pontiftcir.
vt iam diximus, concurrat
beneficiorũ collatione, le-
bi commiſfa eodem iure nõ
Nam ſi pontifex ex collegio cardi-
erit, qui vulgo legatus à latere dici- Sccupationis ius ei competit. cap.r.
& beneficia nondum vacantia reſer-
t ſecuta deinde vacatione ordinarius
cap. præ ſenri, de offic. leg. in 6. Adbe-
a ius concedere ei non licet. cap. dile- Nam mandata quibus hoc ius tribuitur, o- uationibus,& maiorem captandæ mortis
alienæ occaſionem Prabent. Reſeruatio anim non im pedit,
quo minus vacans poſtea beneficium, ab eo qui reſeruauir- cuiuis pro ipſius arbitrio conferatur. glo. in c. 1. de offic. lein 6. Sed notandum eſt beneſicia quædam eſſe, in quæ legatus, quamuis Catdinalis ſit, nullum ius habet: cuiuſmodi ſunt am-
pliora beneficia ac dignitates: de Aibmeza quadam conſtitu-
tione loquitur Bonifacius. cap. de liberatione. de offic. leg. in 6. Item beneficia ad patroni laici præſentationem ſpectantia. ca. cum dilectus. de iure patron. Nam patroni clerici alia cau- ſa eſt, cap. dile ctus. de offic. legati. in antiquis. vt ſuo loco de- monſtrabimus.
b C aA v. IIII. De cpiſcopis cæteriſque, qui ordinari collatores dicuntur.
Duebelorum collatio non niſi extra ordinem Romano .
pontifici competit, vt iam diximus. nunc videndum de iis,
qui ordinario quodam iure beneficia conferre poſſunt. Qua
in re ſic diſtinguendum viderur. Quoties vacat epiſcopalis ſe-
des, collegium ius Eccleſiæ futurum epiſcopum eligit. cap. x. de elect. quam electionem confirmat Metropolitanus. cap. cum dilectus. de electio. Idem obleruatur in Metropolſtaaii- Pſius electione, quem ab vniuerſis collegis electum confir- mat Patriarcha, ſicut& Patriarcham ipſum confirmat pontifex Romanus. authent. de priuileg. Non diſſmilis eſt cauſa abbatis. Is enim à monachis eligi, can. vlt, 16. quæſt. 7.
can. abbatem. 18. quæſt. 2.& ab epiſcopo cõfirmari ſolet. can.
2.18. quæſt. 2. Præbendas autem Eccleſiæ cathedralis, ac di- gnita es eiuſdem receptius eſt ab epiſcopo conferri, ſed totius collegij eccleſiaſtici conſenſu accedente, niſi cõſuetudo con- traria oſtendatur. capit. ea noſcitur. de his quæ fiunt à prælat. notat. in capit. cum eccleſia Vulterana, de electio. In eccle ſiis vero inferioribus, quæ collegij nomine& titulo inſgnitæ ſunt præſentatio quidem ad prælatum collegiumque ipſius Ecclefæ pertiner, ied epiſcopi tanquam ſuperioris eſt inſti, u- tio. can. nullus. 1 ⁰6. quæſt. 7. not. in dict. cap, cum eccle ſi.Qæ- tera beneficia quæ nomine collegij non cenſentur, confert epiſcopus, ſed in hac collatione, cleri collegique conſenſus
ſiue conſilium requiritur. c. nouit. ca, quanto, de his quæ fiunt
àprælat. Et notandum eſt ſimulatque quis electus eſt& con- fir matus, ius beneficiorum conferendorum eicompetere, li- cet nondum conſecratus ſit, ca pamoſti. cap. tranſmiſlam. cap. qualiter. de elect. ca. auaritiæ. eo- ti. in 6. Quod adeo verũ eſt,
vt ne inductio quidẽ illa in poſſeſſionem fit neceſſaria, niſi be-
neficium ab alio prius occupatum ſit.ca. eum qui. de præben. in 6. Sed& ſine confirmatione vlla interdum hociure vti po- teſt: veluti ſi epiſcopus aliquis cis Alpes ele ctus fit, cuius con- firmatio à Romano pontifice pendeat. Nam interim ei dene- ganda non eſt adminiſtrartio, ſi totius collegij ſuffragia me- ruerit. ca. nihil, de electio,Item Antiſtita monialium poſt ele- ctionem ſtatim adminiſtrare incipit. cap. indemnirtatibus.. ſi vero, de electionib. in 6. De fiduciariis antiſtitibus, id eſt, qui- bus velut fiducia contracta, co nmendantur Eccleſiæ mori- bus noſtris, lib. j. dicemugsgsgs. Decuratore dato cpiſcapo, quem vulgocoadia- Porem appellamus. Vm epiſcopus ob morbum animi vel corporis aliam- C huiuſmodi caufam fungi munere ſuo non poteſt, durum inhumanumque viſum eſt, cum epiſcopatu ſuo de- licere, ſed ne Eccleſia paſtore deſtituta maneat, datux eiad- iutor atque diſpenſator rerum eccleſiaſticarum, duem nos & curatorem poſſumus appellare: qua de re multa leguntura- pud Gratianum. 7. quæſtio. t. Huius rei exemplum eſt a- bud Euſebium libro 6. eccleſiaſtic. hiſtor. cap. 9. de Alexan- dro, qui adiutor datus eſt Narciſſo Hieroſolymorurm epiſco- Po; quodis iam ſenio fractus pontificis munia obire non
poſſet. Et conuenit inter omnes, ſi quaſi non ſanæ men-
tis homini datus ſir huiuſmodi curator, eum poſſe benefi- cia conferre, quia plenam adminiſtrationem habet. leg. in- ter bonorum. de adminiſtrat. tutor.& incertum eſt, an& quando epiſcopus ad ſanitatem mentis reuerſurus ſit. leg. am- biguitatem. Codic. de vſufruct.. 81 vero propter ſenium vel
— 1
4 84—*
————— 5—— 2—— *
—
—
*
*
—‧ſſ-“ 2

1174
morbum corporis, qui vſque ad animum non penetret; datus
fuerit curatot, crebrivt opinio eſt, collarionem beneficiorum
nihilominus ad epiſcopũ ipſum pertinere. glo. prag.ti. de col-
lat. idque exemplo minoris, qui ſine authoritate ſui curatoris contrahit matrimonium. l. in copulandis. C. de nup. Sed mihi
videtur alia cauſa eſſe matrimonij quam beneficiorum colla- tionis. Nam curator minoris rerum ipſius tãätum adminiſtra-
tionem habet, non etiam perſonæ. Iraque mirum non eſt, ſi in nuptiis contrahendis minime requiratur eius conſenſus.
Cum autem generaliter datur hic curator, rerum eccleſiaſti-
carum diſpenſationem ſiue adminiſtrationem habet. can.
quamuis.7. quæſt. i. Itaque non video cur beneficiorum con- ferendorum facultas hac generali conceſſione nô continea- tur. Fateur tamen hoc caſu æquum eſſe ita curatorem dari ab initio, vt epiſcopo libera coferendorum beneficiorum facul- tas relinquatur: aliaque huiuimodi ſalua ei maneant, quorum executionem morbusſenectulve noꝑ impèdit. Sed his alibi co ioſius, tit. de cler. ægrot. in 6. cap. grandi, de ſupplen. negl.
prælato. in 6. cap. is cui. de elect. in 6. cap.ven erabili, de oflicio
delégati. in antiquis.
C 4 r. VI. De collegio eccleſiuſlico vacante ſede epiſcopali. Aalo ante diximus collationem beneficiorùm iure quo- Dam ordinario ad epiſcopum ſpectare, niſi mentis com- pos aos fuerit,&c. Nunc quæritur mortuo epiſcopo,& va- cante ſede epiſcopali, quis poſſit beneficia conferre? Et iure cautum eſtcollegium ipſius Eccleſiæ, quod vulgo Capitulum appellatur, interim conferre non poſſe, ſed collationem futur ro epiſcopo integram relinquere debere. ca. ⁊. ne ſede vacant. Qu defl accipiendum, niſi collatio ad collegium ipſum cum epifcopo communiter pertineat. Hæc enim communtò eſti- cit, vt deficiente vnò, poreſtas conferendi ad alterùm deuol- uarur. eo tit. in 6. Pote ſt fane collegium electiones confit- mare,& præſentatos à patronis inſtituere, cap. cum olim, de maior.& obed. quoniam ea res fururo ſucceſſori non adeo grauis eſt, vt beneficiorum collatio. Namn tam etſi beneficià principaliter conferantur, vreccleſiis conſulatur, non perfo- nis? tamen epiſcopus cui vulr gratificatur conferendo,& ità vit os probos ſibi conciliat, ac deuinctos reddit, adeovt colla- tio beneſiciorum in fructibus ipſius epiſcopatus nuierariſo- leat. in d c. cum olim. Receprum quoque eſt interim dum va- cat epiſcopatus,licere collegio Eedebiam commendare,& vi- roidoneo adminiſtrationem concedere, donec eligendus e- piſcopus miniſtrum paſtoremq; ei præfecerit. Notat:in d. cap. cum olim.& c.bonæ. de appel. Illud animaduertendum eſt, quamuis collegium ecclefiaſticum beneficia non conferat, ca tamen quæ iũciſdictionis ſunt, expedire& exequi poſſe. tit. de maior.& obed. in 6. not. in d. c.cum olim.
De propontifice, qui icarius appellatur.
(Bun iutis eſt vicarium generalem epiſcopi beneficiorum
conferendorum ins non habere. cap. vltim. de officio vi- car. Poreſt ramen ſpecialiter ea facultas ei concedi ab epiſco- po, nec cuiquam alij qui vicarius generalis non ſit. notat. in dict, cap. vltimo. cap. de liberatione.§. vltimo. de officio lega. in 6. cap. ſtatutum, de præben, eod. libro. Quocaſu benefi- cia vacantia quibuſcunque perſonis idoneis recte confert,
præter quamn ipſi epilcopo, cuius vice fungitur. c.⁊. de conſecr.
in 6. Cum enim vna& eadem perſona eſſe inteiligantur, in- ter dantem acrecipientem beneſicium nihil interellet, quod abſurduin videtur. cap. vlt. de inſtit. Verum ſi viearius, qui po- teſtatem fubſtituendi ab epilcopo accepit, aliquem ſibi ſub⸗- ſtituerit, non prohibetur ſubſtitutus vicario beneficium con- ferre, cum ab epiſcopo magis quam à vicario ſubſtitutus in- telligatur. I. item eorum. ff. quod cuiuſcum. Quamuis aurem beneficia non conferat vicarius generalis, contirmaretamen electos& præſentatos à patronis inſtituere poſſe creditur. cap. ex frequentibus de inſtit. cap. dilecto. de præben. Tracta- ri ſolet an epiſcopus vicario ſuo certi tantum beneficii confe- ferendi facultatè concedere poſſit. Quod dubitationem non
Franc. Duareni(omment.
habet, ſi de beneficio iam vacante loquamur. Sed ſi nondum vacet beneficium, vulgo traditum eſt, hanc faculratem ne vi- cario quidem concedi poſſe, ca. conſtitutus, de conc. præben. ne fraus fiat Lateranenſi concilio, quo beneficiorum non- dum vacantium collatio tanquam inducens votum captandæ mortis alienæ prohibetur. cap. nulla, de conc. præb. De conductore. C A P. VIII. (Qwuae redituum obuentionumque epiſcopalium, an poſſit beneficia conferre quæſitum eſt. Solent enim ant ſtites noſtri temporis nouo more ac veteribus incognito, muncris ſui vacatione impetrata, eccleſiarum ſibi credita- rum reditus omnes fruendos locare, ve lib. 8 dicemus. Etvi- detur non poſſe, cum id ne vicario quidem ipſi liceat, vt ſup. diximus. lus tamen præſentandi habet, vt ex Alexandri re- ſcripto colligitur, quod nonnulli interpretatione ita reſtrin. gunt, vt ge conductione ad non modicum tempus facta in- telligarur. cap. ex literis. de iure patron. b De poſeſſöre. CA P. IX.
AVi ius non habet conferendi beneficia, ſi bonæ fidei 7poſſeſſor fit, nihilominus conferre poteſt. Quod adeo vexuin eſt, vt ea collatio proprietarii ipſius collatione prior habeatur.cap.cum olim, de caul. pofleſ. ꝓ. querelam. de e- lect. cap. conſultationibus, de iure patront. Nam collatio beneficiorumn, vt ante admonuimus, fructuum pars eſſe in- telligitur:& conſtat bonæ fidei poſſeſſorem fructus conſum- ptos lucrari.§. ſi quis à non domino, Inſtit. de rerum diuiſio- ne. cap.grauis, de reſtit. ſpol. Proinde ſi malæ fidei poſſeſſor contuletit beneficium, irrita eſt ea collatio. Et quorundam ſententia eſt, hoc caſu collarionem àproprietario, qui non poſſidet„factam valere. Sed opinio contraria verior eſt, cum propria authoritate inuaſorem ſpoliare non debuerit cap. in literis. de reſtit. ſpol. Panorm. in dicto cap. conſultationibus.
Sequeſtrum beneffccia conferre poſſe:& obiter explican auo loci, qui inuicem pugnare videbantur, lulia- ni ſcilicet& Florentini lureconſultorum aduerſus aliorum ſententiam. CaA v. X. ☚ Valtio eſt controuerſi iuris, an ſequeſtet beneficia con- Jterreé poſſit. Se queſtrum vocamus eum apud quemres coutrouerla deponitur, vt finita lite& controuerſia, reſti- tuatur victorl.l. ſequeſter, de verborum ſign. l. ei apud quem. I proprie. l.licet. depoſ. Et probabilior muhi videtur eorum opinio, qui exiſtimant eum conferendi ĩus habere: Innocent. in cap. examinata. de iud. Felin. in cap. cumn Bertoldus, dere iudic. non quod poſſideat: nam& poſſeſſor eſſe,& non eſſe poteſt. Qua dere magna eſt in iuris Doctores contentio, nec haiis conucnit quando poſſidere dicendus ſit. Ego autem ita ſentio, ſi ea mente ſequeſtrario fiat, vt ipſa poſſeſſio: de qua exiſtit comtrouerſia, dimittatur, ſequeſtrem poſſidere: aliàs caſl odiam reitantum ei commiſſam videri. Sed ſi incertum ſir, qua mente id factum fuerit, poſſeſſionem in eumtranl- Jatam minime interpretabimur: id quod ex luliani verbis a- perriſſime solligitur, leg. intereſſe, de acquiten. poſſeſ. Nec me mouet quod Florentinus ſcribit leg. licet, depol. Rei de- poſitæ propriatas apud deponentem maner, ſed& poſſeſſiò, niſi apud ſeque ſtrum depofita eſt. Nam tunc demum ſeqee⸗ ſter poſſidet,&c. Quibus verbis fignificare videtur ſeque- ſtrum ſemper poſſidere, quamuis depoſitarius non poiſideat. Haæc enim verba non recte meo iudicio ab interpretibus vul- goaccipiuntur, fed mihi videtur is ſenſus eſſe, rei depofiæ poſſeſſionem apud deponentem manere, niti pſa poſſeſſio depoſitaeſt, id eſt, nifi res animo dimittendæ poſle ſſionis tradita eſt, vt lulianus ait dict. leg. inteteſſe. Nam deponere verbum, dimittere ſignihcat, vnde imperium deponere, magiſtratum deponere,& ſimiles locutiones. Et Vlpianus cap.34. de acquiren. poſſeſ. deponere poſſeſſionem dixit eo- dem ſenſu: Animo inquit, deponere& mutare poſſeſſionem nos pofle Gelſus& Marcellus ſcribunt. Cui interpretationi mirum in modum congruuat& ſequentia eiuſdem Florenti- ni verba: Namtuncdemum ſequekes poſſidet, id eſt, eo tan- tum ca:

to aag ue utsmpr ectbneanang
De ſac. eccl. miniſt. ac benef. Lib. III.
tum caſu poſſidet ſequeſter, cum poſſeſſio apud ipſum dütnie ſa depoſitaque eſt. Et ſubiicitur ratio. Id enim agitur ea de P
fitione, vt neutrius interim poſſeſſionis tempus Procc 6. Dixerit aliquis: Nihil ergo opus erat ſequeſtri neaionemn cere, ſed generaliter excipere ſafficiebat, niſi depo itae 8
ſeſſio, id eſt, dimiſſa. Reſpondeo ſequeſtri mentionem ideo factam eſſeà Florentin. quod penes depoſitarium non ſoleat poſſeſſio dimitti, niſi lequeſter ſit. Vt igitur ad propoſitam
uæſtionem reuertamur, quamuis ſequeſter fortaſſis nõ poſ-
ideat, eum nihilominus bęneficia confetre poſſe atbirror. Nemo ſiquidem inſiciari poteſt, quin adminiſtrationem ha- beat non temporalium modo ſed etiam ſpiritualium. clem. de ſeq.poſſeſ.ſtaque fructuum collectio ad eum pertiner, in qui- bus& beneficiorum lhatlnnnmeranee Adde quod vtilitas exigit, vt ptimo quoque tempore eccleliis vacantibus proui- deatur. e. nepro defectu. de electio. Non obſtat huiclenten- tiæ quod fructus rei ſequeſtratæ debentreſtitui victori, quos ſequeſter conſumere hic videtur. clem. de ſeq. poſſeſ. Nam id acipiendum eſt de fructibus, qui conſeruari poſſunt: at colla- tionem beneficiorum differre, donec finem acceperit con- trouerſia, fauor Eccleſię non permitrtit- nec vlla eſt alia hoꝛũ fructuum reſtituendorum ratio. Taceo quod tametſi viros bonos conferendis beneficiis demereri fructus non exiguus merito habeatur, quo non temere quenquam priuari opor- tet, glo. c.cum olim. de maior.& obed. nimis tamen præfracte hoc ius defendere haud ſcio an ſacerdotem deceat: ſulpicio- nem certe Msoresiac cuiuſdam, atq; adeo turpis quæſtus effu- gere vix poteſt, qui tanti hoc ius facit, vt pro eo ſibi aſſerendo tanquam pro reditu quyppuis commodoque pecuniario dimi- candum putet. Nhilomagis obſtat quod ſequeſter nomine tantum alieno adminiſtrat,& creditori ſimilis videtur, quem conſtat ob ius patronatus, quod cum vniuerſitate ei obliga- tum eſt, præſentare ad beneficium obtinendum neminem
poſſe. cap. cum Bertholdus. dere iud. Celſat enim hic ratio,
cuius ante meminimus, cum batronus, idemque debitor in- terim præſentare qucat. Nullus autem litigatorum, quamdiu res ſequeſtrata eſt, eius reinomine quicquam exequi poteſt.
CA v. II. Ius conferendorum beneftiorum in Gallia regem ha- bere,& vnde idiu⸗ quod Regalia dicimus, ortum habuerit.
. d Vædam ſunt in Gallia cathedrales ſeu epiſcopales Ec- — rectore paſtoreque deſtitutis, ſi quæ be- neticia interim vacauerint, dum aliquis in demortui pontifi- cis locum ſaffectus fuerit, rex noſter iure ſuo ſed certo quo- dam modo ea confert, ac diſtribuit. Nam quæ beneficia pon- tifex ipſe viuus ac ſuperſtes confetret(exceptis, quæ paro- chiales dicuntur, eccleſiis) eorum collatio interim principis eſt: idque ius Regalia vulgo appellatum, ſi ngulatia quædam præcepta habet: de quibus variis in locis huius tractatus no- ſtri diiſſeremus. cap. generali. de elect. in in 6. gloſſ. pragmat. titul. de annat. Nec dubitandum eſt, quin hoc ius regi com- petat, ſaltem ob temporis vetuſtatem, quæ hominum memo- riam αedit. cap. i. de præſcript. in 6. Sed quia collatio bene- ficiorum res ſacra ſpiritaliſque eſſe dicitur, ideoque à laicis prophaniſque hominibus allena, cap. decernimus, de iud. ſunt qui hanc conſuetudinem ex errore magis, quam ratione pro- fectam eſſe contendant. Archidiac. in cap. imperium. 10. di- ſtinct. Cuius opinionis refellendæ gratia non dicam quod Marſilius Patauinus ante annos ducétos ad Ludouicum IIII. Imperatorem Komanorum ſcripſit, nempe beneficiorum diſtriburionem rem omnino prophanam temporalemque iadicandam eſſe, quæ principibus ac magiſtratibus propha- nis magis quam epiſcopis conueniat. Qu res forte quon- dam ex regibus noſtris nonnullos impulit, vt proceres ac mi- lites prophanos monaſteriis pra ficerent, eiſque m onaſterio- rum opes fruendas largirentur. De quibus ita ſcribit Emy- lius libro z. in Carolo Simplice. Summiproceres prophani locupletiſſimorum cœnobiorum Opes beneficio reguin ac- ceberanc; 2c monachis rantum in ſumprum ſi Sped.
1. 3 K dlta- bant quantum neceſlarius vſus poſtulabat„ex iique ipſi de-
cipes velut eccleſiarum ac monaſt
2
veletiam ex Gratiani rhapſodia ſatis notum
1175
ligebant, qui non Abba(nam id ſibi nomen velut ampliſſi- mum arrogabant) ſed Dꝛrcurio vocitaretur. Per multas e- tates is mos tenuerat, iam epiſcoporum iura inuadebant. Sim- plex coacto concilio diuitias pontiticum ſanctas eſle conſti- tuit. Cœnobiorum libettas ſanciri non dum poterat, quod carum facultaribus Robertus magiſter equitum ac Vgo fra- tres militem alebant, ac iam cum factionis ſuæ hominibus ad occupandum regni ius enitebantur. Idem lib. 5. Cæ- nobiorum opes prophanis prõceribus atttibutas in Francia, oſtendimus. Robertus Francus rex eum morem ſoluit. Heuricus rex paternæ ſanctitatis ea in re fuit æmulus. Ouam. uis igitur beneficia eccleſiaſtica Marſilius non minus propha- na eſſe cenſaerit, quam quæuis alia prædia,& reges Franciæ prophanis hominibus ca erogare non dubitauerint, tamen necratione, necexemplis huiuſmodi ius Regaliorum tue- ri velim. Illud dicam quod libro 1. iam attigi,& cuiuis me- diocriter docto homini, facile me probaturum ſpero, in his Regalibus nihil eſſe, quodà Chriſti apoſtolorumque do- ctrina& veterum Eccleſiæ patrum cànonibus& inſtitutis magis diſcrepet, quam in pontificia beneficiorum collatio- ne. Nam ſi ad prilcorum inſtitutorum normam omnia exi- gere velimus, nullum eſt in Galkia beneficium, nullum Ec- cleſie miniſterium, quod abſque regis conſenſu cuiquam deferri poſſit. Conſtat enim ſecundum veteres canones in eligendis Eccleſiæ miniſtris, non ſolum cleri, ſed etiam Populi conſenſam maxime requiri idque ab apoſtolis etiam ipſis obleruatum fuiſſe poſtea docebimus libro 5. Cum igitur princeps non modo vnus è populo, ſed rotius populi opu paοs ſit, in quemomneius quod populus habet, aut po- teſt habere, transfuſum eſt, ſatis liquet veteribus canoni- bus hoc ius ei ablatum non eſſe. Adempta ſiquidem popu- lo ob tumultus forte ac ſeditiones eligendi facultate, ma- gnaratio ſaadet, vtia principes popull ac magiſtratus, ma- gis quam in ſacerdotes translata ea Poteſtas intelligatur. Di- xerit aliquis, principem ius omne quod clerus olim habe- bat hic ſibi vindicare, adeo vt nullum clero, antiſtitibuf-= que ſuffragium telinquat. Qund vtique perquam ablur- dum eſſe videtur. Nam etſi nominationem illam, qua prin- velur. eriorum patroni, vtuntur, de qua ſuo loco dicemus, tolerabilem eſſe fateantur pleri- que, quod clero ſunm ias hic ſaluum maneat: nulſa tamen ra- tione fieri aiunt, vr plenum ias miniſtcria beneficiaque ec- cleſiaſtica deferendi principes habeant. Verum admonui- mus libr. 1. ordinationem, conſecrationem ac probationem miniſtrorum Eccleſiæ, quæ olim cum beneficii collarione coniuncta erat, regem ſibi non atrogare, ſed antiſtitibus li- beram omnino atque integram dimittere. Videant igitur antiſtites, nevllos ordinent clericos abſolute& ſine certa functione in eccleſia, vt concilio Chalcedonenſi præcipi- tur, cuius libro 1. meminimus: velne quenquam ordinent, qui miniſterio Eccleſiæ dignus non ſit, cuirex eum præ fi- cere voluerit. Hoc ſi facere in animum induxerint, nec pa ſim quoslibet canonibus eccleſiaſticis ſoluere, vt fieri hoc tempore ſolet, confirmare auſim hoc ius Regaliorum àno- minatione illa, quæ fundatoribus patroniſque eccleſiarum recepto iure competit, non multum differré. Itaque meri- to antiſtiribus, qui grauiter eo nominc de regibus conque- runtur, òbiici poteſt vetus prouerbium, Axouνννꝶς νεεν επρ‿ 9uαμε. Ex iam dictis perſpicuum eſt, ſi vetuftiſſim orum ca- nonum atque inſtitutorum ratio habeatur, principem in omnia Eccleſiæ miniſteria atque beneficia plurimum iuris & auctoritatis habere: tantumabeſt, vt ius Regaliorum, quo nunc vtitur in quibuldam tantum eccleſiis„‚ nulla auctori- tate aut ratione in mores perductum dici debeat. Poſteriora
vero decrera Romanorum pontificum, item ſynodieccleſia-
ſticæ, quantum regibus ac imperatoribus hac in re trihuant,
eſt, ex qua nos quæ ſeq nuntur, excerpſimus. 6 3. diſt. Adrianus pontifex Ro-
manus cum vniuerſa ſynodo Komæ congregata, Carolo ma-
gno ius conceſſit Romanum pontificem creandi„præter ea
ſtatuit, vt archiepiſcopi& epiſcopi per ſingulas pcouincias ab
co inuęſtituram acciperent, vtque aliter conſecrari non pol- ſent. c. Adrianus. eaden diſtinctione. Necvero iſta conceſſio, vt priuilegium aliquod ex mera pontificis gratia& Lbera-
0

“
1176 Franc. Duareni(omment. De ſac. æcel miniſt. ac benef. Lib. III.
lirate profectum accĩpi debet, ſi vera ſunt, quæ ante dixicus, ſed tanquam homiais vltro bonam fidem agnoſcentis con- feſſio. Leo pontifex Romanus cum toto cleroac Romano populo Othoni imperatori idem ius conceſſit. capite, in ſy- nodo. eadem diſtinct. Concilium Toletaneum XII. aperte decreuit, epiſcoporum creationem regii iuris elle. can. cum loönge, cadem diſtinctione. Leo pontifex Romanus qua- dam epiſtola Lotharium& Ludouicum imperatores rogat: vt Reatinæ eccleſiæ gubernationem cuidam diacono conce- dant. can. Rcatina. eadem diſtinctione. Apud Gregoriam mentio eſt cuiuſdam monaſterü, quod in finibus erat Fran- ciæ, præcipitur que ne abbas in eo ab que Regali prouiſione conſtituatur. can. hinc eſt. 16. quæſt. 1. Poſſem& alia quæ- dam non leuiora his teſtimonia proferre: ſed quia volumen Illud Gratiani ita vulgo probatum eſt, vt pars iuris pontifi-
cii hodie habeatur, libenter feci, vt auctoritatibus ex eo ſum-
ptis vrerer. Non ſum autem neſcius quanta fuerit poſtea in- tet pontifices& impetatores quoſdam de huiuſmodi inueſti- turis contentio.
Quod vel ex Emylio rerun Gallicarum ſcriptore luculen- tiſſimo cognoſci poteſt. Sic enim ſcribit bb.ſ. Cumbel- lum ſacrum in Aſia geritur,& in Europa fummus pontifi- catus cum imperio Cæſaribusque decertabat, quod vetuſta iam conſuetudine Auguſti ſcipſonem ſacrum annulumque paſtoralem epiſcopis cæteriſque patribus dabant, eamque ſa-
crarum digaitatem veſtituram iuraque regia appellabant,
contendebantque illa Carolo Migno à pontifice maximo A- driano cum patritiatu,& à Leone cum imperio data penes ſe eſſe. Item eod. lib. de Henrico imperatore loquens: Pa- ſchali neceſſe fuit caput hoſtis ſuicorona exornare) ac ius ſa- crarum veſtiturarum fando illi permittere. Diſceſlas Cælſa- ris pontifex habita ſynodo decretum vi factum induxit. Eo- dem libro veſtituræ cccleſiaſticæ baculique ſacri ac annuli
dandi iuri ceſſit Auguſtus. Et legatus KRomanus in gratiã con-
ſortionemque piorum recepit:& ĩus litui dandi ea ratione re- ſtituit, vt id priuilegium foret, ac homini datum ad poſtetos non valeret, nec exemplo haberetur. Eodem libro- Philippo primum ac deinde Craſſo regibus mirum eſt, quantum in⸗ crementi res ſacræ cœperina in primis abrogatum eſt ius Cæſaribus locupletiſſima ſacerdotia, quibus videretur, dan- di, quæ res multum virium illorum maieſtati detraxit in ani- mis popularium. Cauſa imperatorum victa, indignatio ta- men manebat& quærela. Fuit etiam de ea re controuer- ſia non mediocris inter Philippum Pulchrum Francorum fe- gem,& Bonifacium octauum: cuius meminit idem Emilius libr. 8. Poſt tantas igitur tamque diutinas concertationes, hoc ius, quod Regaliorum appellatur, in ſacra beneficia ſo-
lum retinuerunt reges noſtri,& credibile eſt eos ita decidiſ-·
ſe, ac veluti tranſegiſſe cum Romanis pontificibus, curn to- rum obtinere quod pecebant, ipſis non liceret. Certe illud ꝛus concilio Lugdunenſi primum, cui Bonifacius octauus præfuit, c. generali, de election. in 6. deinde Baſilienſi proba- tum atque confitmatum eſt.§. item quod dicto, de an- aat. in pragmatica. De hoc autem iute melius erit ſortaſſis pauca quædam obiter ſubiicera ad forenſem vlum neceſla- ria, quamuis ea diſputatio ab huius libri argumento pauloa- lienior eſſe videatur. Ac in primis ſciendum eſt, hoc ius non ſolum in diſtributione beneficiorum, ſed etiam in perceptio- ne fructuum conſiſtere. Nam ptineeps, quamdiu vacat e-
piſcopalis ſedes, prædiorum vmnium adminiſtrationem luſ-
cipit, ipſisque arbitrio ſuo vtitur ac fruitur: idque exiſtimant nonnulli ex clientelarum, ſeu, vt nunc loquimur, feudorum lege ortum eſle, quodà vero non abhorret. Nec ſane mul- tum refert, quomodo vacet Eccleſia epiſcopalis, an morte, an promotione ad aliud munus eccleſiaſticum, aliiſve modis, de quibus libro octauo tractabimus. De coqui in catdina- lium Romanæ Eccleſiæ ordinem& collegium cooptatur, quæſtio agitari ſolita eſe. Verum ex iis, quæ ſcripſimus libro primo, ſatis apparet Cardinalis Romani officium huiuſmodi eſſe, vt alterius ciui- tatis epiſcopo id exequi non liceat. Panormitanus in cap. bonæ, de poſtulat. præl. Proinde is, qui ad eum digniitatis gradum prouehitur, non immerito dicitut epiſcopalem ho-
norem amittere. Atque ita ſæpe iudicatum eſt in curia cen- tumuirali, cuius propria ac peculiaris eſt de Regalibus cogni-
io, 1361. 28. Nouembris: 13 84. 2. mepſis lul j: 1363. 20.
Ianuarij. Vt autem vacare deſinat epiſcopal's ſedes, quædam requiruntur, quæ vulgari illa conſtitutione, cuius initium eſt, Dum epiſcopus, diſerte expreſſa ſunt. Primum enim no- uum antiſtitem rite ac legitime creatum lectumve eſſe opor- tet. Deinde eum vt regis clientem iureiurando in ipſius ver- baadactum eſſe,& literas regias iuriſiurandi huius ſolennis nomine apud præfecturam ratiociniorum receptas præſcri- ptaſque eſſe neceſſe eſt. Hoc amplius aliis literis opus eſt, quibus præfecti ratiociniorum, tegio fundorum epiſcopa. lium diſpenſatori mandent, venouum antiſtitem eiſdem frui ſinat. Nec ante deſinit rex iure ſuo vti, quam admini. ſtrator ille, ſeu diſpenſator huiuſmodi literas acceperit. Eę quia ſæpenumero quæri lolet, in quas epilcopales eccle lia hocius Regaliorum rex ſibi vendicet, apponam hic catolo- gum, qui apud præfecturam ratiociniorum præſcriptus repe- ritur, in hunc fere odum: Ia tota prouincia Senonenſi, ex, cepta diœceſi Antiſſiodorenſi, Reꝑalia locum habent:in pro- uincia Rhemenſi, excepta dicœceſi C ameracenſi: In pre uin- cia Bituricenſi, Lemouicenſi, Chaturicenſi, Ruthenenß, Al- bienſi, MimarenſiIn prouincia Turonenſi, excepta Maclo- uienſi, Venetenſi,& aliis Britanniæ eccleſiis. In archiepiſcopa-
tu Burdegalenſi ſolum, non etiam in aliis eiuldem prouinciæ.
De Pictauenſi, quia dubitabatur, præcepit rex vt inquirere- tur, Sec. In tota Normania, Regalia locum habent. Supereſt, vt ex præceptis Regaliorum ſingularibus quædam hic per- ſtriagamus. Nam omnia perſequi non eſt huius loci neque inſtituti noſtri. Ac præcipua quidem eorum præceptorum ad vacantia beneficiapertinent, quæ Regaliorum iuretex di- ſtribuit, rantiſper dum ſedes epiſcopalis vacat. Quæritur enim quamdiu vacantia iudicari debeant, vtrex ea conferre poſſit: & an ta, quæ vacare cœperunt ob mortem, aut delictum, aut aliam huiuſmodi cauſam ante Regaliorum inceptorum tem- pus, collato alicui beneficio, vacare deſinant. Et receptum eſt quamuis beneficium ante id tempus collatum ſit à Roma- no pontifice, ſi tamen poſſeſſio nondum fuerit eo tempo- re apprehenſa, liberum ſit regi beneficium vt vacans, arbi- trio ſuo conferte. Dupliciter enim hic dicitur vacare bene- ficium
Primo, Cum nemini ante tempus RePiſorann ita colla-
tum eſt, vt ius aliquod adhuc ei quæſitum ſit.
Secundo, Cum is cui forte collatum eſt, non poſſidet: tam- etſi iure communi poſſeſſionis ratio haberi non ſoleat. Siuei- gitur vtroque modo beneficium, ſiue altero tantum vacet. collatio regis eſt iure ſingulari; idque Philippina conſtitutio- ne nominatim cautum eſt. 1 1
Sed& quorundam opinio eſt, durante lite, quæ poſſeſſio- nis nomine mota eſt ſine fraude, adhuc vacare beneficium, donec vindiciæ alterutri adiudicatæ fuerint, quãuis forte quis corpore incumbat poſſeſſioni. Secundum quam opinionem iudicatum eſt, anno 1 387. die 18. Ianuarij. Idemq; dicendum putant aliqui, etſi quis per procuratorem tantum poſſeſſio- nem beneticij adeptus fuerit. Quia conſtitutio Philippina ve- ram requirit poſſeſſionem, nec vllam iuris fiq ionem admit- tit. Sed hæc ſententia ſcrupulo non caret, vt alias demonſtra- turi ſumus. b
Adde quod ſi quis in canonicorum collegium lectus& co optatus ſit, receptio& in poſſeſſionem inductio, quæ ab eo- dem collegio peti ſolet, adeo neceſſaria eſt, vt de ca re colle- gium appellaſſe,& omnem diligentiam adhibuiſſe nonſuff- ciat, vt iudicatum eſt anno 1380. die vero 27. Nouemb.
Aliud ius ſingulare in Regalibus reperitur, quia pendente lite poſſeſſio, quam ſtatum vocant, interim regia hberalitate ſubnixo adiudicari, nec aduerſarius rem controuerſam ſeque- ſtrari poſtulans audiri conſueuit. Quinimo ſi triennii cõtinui poſſeſſionem alleget, ne hac quidem præſcriptione regis be- neficiarius ſummouebitur, cui ſola triginta annorum exce- ptio obſtare poterit, vt Ludouici 12. conſtitutione fancitum eſt. Sed vereor ne cancellos quos mihi ipſe circumdedi, iam nimium egtedi videar. Itaque finem hic facio, reliqua paulo commodius ſuis quæque locis explicaturus. b
QVIBVS

OQvIBVS DOSSINT BENF EICIA CONFERRI,., LIBERQVYAKRTVS.
ARGVM E NT v M. Sequens locus eſtde perſönis quibus beneficia poſſunt diſtribui, quo nullus&ſt intota hac aiſputatione tractatus dignior. Non enim Icrati aſſentimur, qui ad Nicoclem ſcribens ait: Non ficut Vacerdotium, ita&regnum cuiuſuis homini eſſc, cun in hls benefcius conferendis, morum, eruditionis, ætatis, natalium, coniugii, aliarumque rerum huiuſmodi maxime ſi habendaratio, neparum idoneiad honores eccleſiaſticos promoueantur. De quibus ſigillatimin hoc libro diſſerere,& à mo-
ribuspromouendorum exorairi inſtituimus.
C. I
Quibus praæditum moribus,& à quibus vitib alienum eſ ZVfᷓ eum doporteat, cui beneſicium confertur.
Neũ qui ordinandus eſt,& ad ſacrũ miniſter iũ promouendus, ſic inquirendum eſſe canones ꝙ præcipiunt, vt morum& vitæ ante actæ potiſ- ſimũ habearur ratio, ca. cũ in cũctis, de electio- nib. c. ſi quis viduã. ſo, diftin. c. qui in aliquo. fI.
E diſt. c. priſcis. ĩ5. diſt. Nã ſicut conſtitutio im- peratoria magiſtros& profeſſores artiũ primũ vult excellere moribus, deinde facundia, l. magiſtros. C. de profeſſoribus& medicis, ita à ſacerdote, morum grauitatem& honeſtatem præcipue efflagitamus. Scitum etenim illud eſt: Quales inre-
buſpublieis principes ſunt, tales& reliquos ſolere eſſe ciues.
Quod& ad Eccleſiæ præfectos atque miniſtros pertinere du- bium minime eſt. Quomedo enim poteſt, inquit Diuus ille
Hieronymus, præſes Eccleſiæ auferre malum de medio eius,
qui in delictum ſimile corruit? Aut qua libertate peccantem corripere poteſt, cum tacitus ipſe ſibi reſpondeat, eadem ſe admiſiſſe quæ corripit? cap. vlt. 25. diſtinct. Verum& aliam rationem affert luſtinianus noſter nouella 123. Sihi, iaquit, quorum munus eſt orare pro populo, indigni miniſterio Dei inuenti fuerint, quomõdo pro populi delictis placare Deum
poterunt?49. diſtinctione, in principio. Et conſtat hunc mo- rem iam inde ab initio fuiſſe in Eccleſia obſeruatum, vt nemo
ad ſacerdotium ſeu miniſterium Eccle ſiæ reciperetur, niſi pu- blice in eius mores inquiſitione facta. Quod vel Lamprid.
teſtatur in Alex. Seuero his verbis: Vbi aliquis voluiſſet vel- tem omniafi ierue rectores prouiaciis dare, vel præpoſitos facere, vel procura- impetrauerit beneficiarius vel à ſummo põtifice, cuius pleniſ⸗-
tores, id eſt, rationales, ordinare, nomina eorum propone-
bat, hortans populum, vt ſi quis quid haberet criminis pro- barert manifeſtis rebus, ſi non probaſſet, ſubiret pœnam ca- pitis. Dicebatque graue eſſe, cum id Chriſtiani& Iudæi fa- cerent in ordinandis ſacerdotibus, non fiert in prouinciarum rectoribus quibus& fortunæ hominum committerentur&
capita. Ob quæ autem vitia arceatur quis à ſacro illo miniſte- rio, Paulus ipſe non vno in loco docet ac demonſtrar. 1. ad
Timoth. ca. 3. ad Vitum cap. 1. Ex quo fere ſumpta ſunt ea
quæ diffuſiſſime cractantur à Gratiano, à 2ſ. diſtinct. ad ſo.
fuorum collectaneorum. Ait enim Paulus eum eligi epiſco-
pum ſeu presbyterum debere, qui ſit vnpaanoc, id eſt, vigilans,
AM.eσν, id eſt, ſobrius, uαναμνε, id eſt, modeſtus, ꝓν³⁶ᷣeepo, id eſt, hoſpitalis, u⁴ ⁊αwos, id eſt, non vino deditus, u& QO, nc, id eſt, non percuſſor, σ εκρρικοε⁴αłάid eſt, non turpis lucri cu-
pidus, aεαeσς, id eſt, à pugna& contentione alienus, a+ναηάα‿ p⸗, id eſt, pecuniæ non auidus, a⁵ναιεκηφᷣα id eſt, non ſuper- bus necpræfractus, u⁴ ρ⁹, id eſt, non iracundus, oαανκ,
ideſt, bonarum rerum ſtudioſus„ AIAA/⸗„ id eſt, iuſtus, ονεσ, 3 id eſt, pius ſiue ſanctus, ean«, id eſt, temperans. Hos
autem ita accipi debet, non vt epiſcopus is demum eligatur, in quo nihil horum vitiorum penitus inſit: res enim contra naturam pene eſt, ſinquit Hieronymus ſine peccato aliquem eſſe, ſed egregium& animi dotibus virtutibuſque præcellen-
tem multitudini eſſe oporter, vt eius comparatione(quod i- dem ait) cæteri grex dicantur. cap. vnum. 2ꝛ 5.diſtin. Maxime
9
vero illudcauendum eſt, ne quid accuſatione iudiciali crimi-
nationeque dignum ab eo perpetratum ſit. Quod ſatis oſten-
dit Paulus cum ait eum απνꝶνν aut quod idem eſt, trnla
— ſſſſͤſ 8. 2. *“. —————
eſſe debere. Et quanquam Paulus in eo loco de epiſcopis lo- quitur, tamen de cæteris ommibus presbyreris dubium non eſt, quin ea verba accipi debeant, cum eo tempore iidem& Presbyteri,& epiſcopi appellarentur, vt Chryſoſtomus&
Hieronymus aiunt. De diaconis vero ſeu miniſtris eccleſia-
rum, qui presbyteri nondum creatiſunt, paulo poſt ita lo- quitur Paulus, vt facile appareat eum non minorem vitæ in-
. 3 4 1* 8... tegritatem puritatemque ab illis, quam à presbyteris exigere.
Hinc à noſtris traditum eſt ob crimen hæreſeos, cap. odit.1. quæſt. i. ſchiſmatis, can. inter hæreſim. 24. quæſt. z. am bicus, l.ſi quenquam. C. de epiſcopis. cap. nobis. de ſi mon. cap. cum clerici.de pact. maieſtatis, cap. fœlicis. de pœnis. in 6. ſe ꝛcrile gii
cap. venerabilem. de elect. falſi, cap. ad fallariorum. de crimini- falſ. periurii. cap. querelam. de iureiuran. homicidii, cap. acce-
dens, de accuſat. cap. ad aures. de ætate& qualitate. cap. vltim. b detempor. ordin.& alia huiuſmodi crimina hominem bene-
ficii incapacem reddi. Et obſeruandi hie ſunt Canones atque conſtituriones, quæ cauſas continent, propter quas amitri- tur beneficium, de quibus poſtea ali quando plenius diſiere- mus. Nam ob eaſdem caulas multo magis beneficium adi. piſci quis prohibebitur. cap. vltim.i ſ. quæſt. i. cap ſuper his. de accuſat. Adde ſupradictis eum cui nota aliqua infamiæ in in-
ſta eſt,& cuius apud bonos& graues viros grauata eſt exiſti-
matio, beneficiũ conſequi non poſſe. c. laici.; 3.diſt in. cap.vlt. de furt. Quod& in eo locum habet, qui reus alicuius deli- cti poſtulatus eſt, quamuis forre damnatus nondum ſit. c. vl⸗
tim. de teſti. c. omnipoteus. de accuſa. Idem de eo eſt dicen-
dum, cui vel ſacra communione, vel officio miniſterioqus
ſuo interdictum eſt, ca. poſtulatis. de cler. excommu. ca. cum
bonæ. de ætate& qual. ca. cum dilectus. de conſuet. Hæc au-
tem omnia ſic accipienda ſunt, niſi veniam reſtitutionemquo
ſima eſt in hac re poteſtas ac libertas: vel ab alio inferiore e-
piſcopo, cui interdum& gratiam canonis facere permittitur. c. 2. de cler. non ord. miniſt. c. 2. de cler. pug. in duel. vbi not.
C A v. II.
Quarum literarum atque linguarum coguitione iu- Htructus deheat eſſé beneficiariun.
TMperitis literarum beneficia conferenda non eſſe certi iu⸗
ris eſt, c. illiteratos. 3 6. diſtin. c. pœnitentes. 55. diſti. c. cum in cunctis. de elect. c. vltim. de temp. ord. in 6. adeo vtirrita cenſeatur huiuſmodi collatio authore Innocentio ‚quem& Felinus ſequitur. Innocent. in c. cum noſtris. de conc.præb. Feli.in c. per tuas. de ſimon. Proinde ſi quis forte literarum ignarus ad ſacrum miniſterium obrepſiſſe deprehendatur, is
confeſtim ab eo remouendas eſt. cap. vltim. de æta.& qual.
Nam ſi laicis prophaniſque hominibus doctrina neceflaria eſt, in iis profecto qui cæteris præſunt& ſe doctores aliorum profitentur, intolerabilis eſt, nec vllam veniam meretur in- ſcitia. cap. ſi in laicis. 38. Hinc legitur Oſeę 4.·cap. Quia tu ſci- entiam repuliſti, ego te repellam ne ſacerdotio fun garis mihi. cap.omnes.3 8. diſtin. cap. niſi cum pridem. de renunt. Et Ma- lach.. Labia ſacerdotis cuſtodiunt ſcientiam&! egem exqui- runt de ore eius.c. fit rector. 43. diſtin. Quibus locis admo-
nentur ſacerdotes, vtignoranriam veluti peſtem quandam, vt ait Iſidorus,& vt legitur in concilio Toletano, matrem
cunctorum errorum A ſe abiiciant. c. ideo. 37. diſtin. c. 1.3 8. diſtin. Sacerdotis enim partes ſunt, non ſolum docere ver-
bum Dei, ſed etiam contradicentes refellere, ac vt Paulus ad
Titum ſcribit, cap. I. SεπυπναυέEt rationem omni poſcenti de . 6GG
—— 4*—*
24
*
8

———
——
———ʒ—
1178
ſide ſua eos reddere iubet Petrus. 1. Pet. cap. 3. Quæ omnia abſque doctrina& eruditione præſtari non poſſunt, can. qui eccleſiaſticis, 36. diſtin. periculum ſiquidem eſt, ne ſi cœcus cæco dux fuerit, ambo in foueam cadant. can. ideo. 37. diſtin.
can. quæ ipſis. 3 8. diſt. cap. cum ſit. de ætate& qualit. Verum
ad hanc eruditionem ſibi parandam ſtudio, labore, vigiliis, meditatione opus. Cuius rei quodnam locupletius teſtimo- nium eſſe poteſt, quam quod Paulus ad pedes Gamalielis le-
gem& prophetas ſe didiciſſe teſtatur? Actorum 22. quodque
Timotheum ac Titum ad ſtudium& lectionem tantopere hortatur& ſtimulat? I. ad Timotheum. 4. ad Titum cap. 1. 38. Sdiſtin. can. i. Qua ratione conſtitutum eſt, vrbeneficiarius ſtudiorum cauſa abſens, integros ſui beneficii fructus perci- piat. ca. ⁊. de priuilegiis. in 6. Nec nos mouere debet ꝙ noſtræ religionis Coryphæi literas non didicerint, cum omnia ſpiri- tus ſanctus ipſis ſuggereret, vt ait Hieronymus; eſſenrque vt loquitur Eſaias cap. ſ4. Theodidacti. Necvero ſacras tantum literas, id eſt, vetus& nouum Teſtamentum intelligere ſa- cerdotem oportet, ſed canoaes quoque, qui dogmata& diſci- plinam eccleſiaſticam continent, noſſe debet. can. nulli. 38. diſtin. ac præſertim epiſcopus, cui ad dirimendas de matrimo- niis aliiſque huiuſmodi negotiis controuerfias, canonici iuris ſcientia perquam neceflaria eſt. cap. i. de conſang.vbi not. Alia cauſa videtur eſſe iuris ciuilis, cuius ſtudium beneficiariis qui- bůſdam Honorius tertius pontifex inrerdixit, cap. ſuper ſpe- cula. ne cler. vel mon. His etenim opprobrium eſt, inquit lu-
ſtinian. ſi peritos ſevelint oſtendere forenſium diſceptatio-
num. l. repetita. C. de epiſc. Si tamen ius ciuile ſacerdos velit
legere, non vt in foro verſetur,&c cauſas agat, ſed vt ex illo xæquitatis iuſtitiæque vberrirao fonte aliquid hauriat acdegu- ſtet, quod ad profeſſionem ſuam conferat, minime id im- probandum reor: nam vt deillo doctrinarum orbe taceam, qui à Græcis ανα&νòιxʒwł+;εseia dicitur, ius canonicum ſiue ponti- ficium, ſaltem id, quo nunc vtimur, magna ex parte cum iure ciuili coniunctum eſt, vt abſque eo commode tractari ne- qucat. Quæ ratio fortaſſis mouit Alexandrum cũ tota ſyno- do Lugdunenſi: vr non modo iuris ciuilis ſtudium permitte- ret beneficiariis, ſed vacationes quoque& immunitates ſtu- dioſis largiretur. cap. 2. de priuileg. in 6. De Honorio ſane no- bis affirmare religio eſtt quod iuris pont ficii interpres Gof- fredas Beneuentanus in literas retulit, ignorantiam iuris in pontifice notans, nempe Honorium non aliter ac vulpem fe- ciſſe, quæ cum vuas proceræ cuiuſdam vitis decerpere fruſtra diu conata effet, tandem eas contemplſit ac damnauit, quod ſibi acerbiores viderẽtur. Alluſit opinor adillud Gabriæ poe- tæ Græcitetraſtichum: Kapο Ʒοπmσ AmV AAx Aασιμν
TIpò& 2e Ip, A9) Xaᷣε rAuc
EAXG,ATA m, es I Lau u r Ton.
AMi K 2εvε, a*e νιρρσρσσιεαινμα
Verum de his iam plus ſatis. Studium medicinæ, ſeu vt lo-
quuntur, phyſicæ, eadem Honorii conſtitutione non aliter ac ius ciuile prohibitum eſt. Nam medicos rudi illo ſeculo phyſicos fuifſe appellatos, multis teſtimoniis argumentisq; compertum habemus. cap. ad aures. de æta.& qualit. Viden- dum tamen eſt meo iudicio quorſum hoc medicinæ ſtudium amplectantur, vt de iure ciuili diximus. Quod enim præfa- tur Honorius de amplificando theologiæ ſtudio, ſatis oſten-
dit conſtitutionem de his accipiendam non eſſe: qui eo con-
ſilio ſtudent medicinæ, vt theologiam commodius ac fæli-
cius tum diſcere, tum docere queant. Conſtar enim pluri-
mum commodi atque ornamenti ex medicina, ſicut& exre- liqua Philoſophia, theologiæ ſtudio accedere poſſe. Vt mit-
tam quod Galenus doctrinam anatomicam theologiæ initiũ eſſe ſcribit,& additum ad agnitionem Dei. Id quod ſatis pro-
baſſe videtur ſynodus Baſilienſis, quæ profeſſores medicinæ à ſacris beneficiis minime arcendos eſſe voluit. tit. de collat. §. inſuper. in pragm. Ac vt ſummatim omaia complectar, nulla eſt liberalium diſciplinarum, quamuis forte ethnico- rum libris contineatur, quæ ſacerdoti admodum veilis ac ne- ceſflaria non ſit, ſi modum in eare adhibeat,& ad eum de quo iam dixi, ſcopum ſtudia ſua conferar. can. turbar. 3 7. diſtin. Qaa dere Baſilius magnus in homilia, cuius titulus eſt, De v- tilitate capienda ex Gentilium authorum libris, copioſiſſime diſſerit. Nec aliter veteres illos patres ſenſiſſe voriſimile eſt in
Franc. Duareni
ſynodo Carthagin. cum epflcopo præcipiunt, ne gentilium li- bros legat, can. i. 37. diſtin. niſi quis eorum nimiæ ſimplicita- ti, ne dicam ſuperſtitioni id adſcribere malit. Paulus epiſco- pum Aάlαννινeſſe vult, id eſt, aptuam idoneumque ad docen- dum: id enim eſt epiſcopi munus præcipuum. cap. inter cæte- ra: de offic. ordin. At docere& explicare cõmode non poteſt, quiin veterum authorum lectione diu verſatus, magnam ac variam doctrinam ſibi non comparauerit. Quamobrem Iu- lianus imperator, qui dictus eſt Apoſtata, quodãàã religione Chriſtiana defeciſſet ad helleniſmum, ſcholas Grammatico- rum, Rhethorum ac Philoſophorum, Chriſtianis, quos Ga- lilæos vocabat, interdixit, fururum ſperans vt abſque libera- li eruditione religionem tueri ſuam non poſſent. Authoreſt Ammianus Marcellinus lib. 2 2.& 2 5. Et Theodoritus eccle. ſiaſticæ hiſtoriæ lib. 3. his eum verbis vſum fuiſſe refert: pro- priis pennis conſigimur, ex noſtris enim libris arma capinst, quibus in bello aduerſus nos vtantur. Vide eundem lib. 4.. 19.& Tripar. hiſtor. lib. 6. c. 17. De peregrinis linguis, quibus theologiæ fontes continentur, extat Clemenris V. conſtitu- tio, in concilio Viennenſi edita, quæ nemini nõ iuris Penüh cii ſtudioſo hodie nota eſt. clem. 2. de mag. Et Auguſtinusin quadam epiſt. Vt veterum, inquit, librorum fides exami- nanda eſt, ita nouorum veritas græci ſermonis normam de- ſiderat. c.vt veterum. ⸗. diſtin. De libris ethnicorum pulchro loquitur Beda: cuius verba hic ſubiecimus: Turbat acumen legentium,& deficere cogit, qui eos à legendis ſæcularibus libris omnibus modis exiſtimat prohibendos, in quibus ſi qua inuenta ſunt vtilia, quaſi ſua ſumere licet, alioqui Moſes& Da- niel ſapientia& literis Ægyptiorumque Chaldæorumq; non paterentur erudiri, quorum tamen ſuperſtitiones ſimul& delitias horrebaut. Necetiam ipſe magiſter gentium aliquot verſus poetarum ſuis vel ſcripturis vel dictis indidiſſet. c. tur- bat. 37. diſtin. Sed, vt iam admonui, etiam atque etiam vidẽ- dum eſt, ne huiuſmodi Sirenes ab inſtituto itinere nos auer- tant,& τπε εε ν, vr eſt in prouerbio, Tyvv fiat. Si quis( in- quit Hieronymus, enarrans epiſtolam ad Tirum) artem no- uerit grammaticam vel dialecticam, vt recte loquendi ratio- nem habeat,& inter falſa& vera diiudicer, non improba- mus. can. ſi quis artem 37. diſtin. Idem alibi, Nonne vobis vi- detur in vanitate ſenſus& obſcuritate mentis ingredi, qui diebus ac noctibus in dialectica arte torquetur?&c. can. non- ne. 37. diſtin. Et Gratianus refert à Gregorio quondam epil- copum reprehenſum fuiſſe, non quia ſæculares, vt vocant, literas didicerat, ſad quia contra epiſcopale officium, pro le- ctione euangelica grammaticã populo exponebat. c. turbat. 37.diſt. Quæ hactenus à nobis dicta ſunt de beneficiariorum eruditione, ea de epiſcopis accipi volumus,& cæteris anima- rum curatoribus, quorum munus in docendo conſiſtit. Nam cæterti clerici ordinum inferiorum, puta, lectores, aut can- tores, quamuis literarum expertes eſſe non debeant, vt ſcri- bit Iuſtin. Nouel. 6.& 12 3. eorum tamen inſcitia non adeo ec- cleſiæ pernitioſa eſt, toleraturque in eis qualiſcunque litera- tura, modo vt pſallendi ac legendi periti ſint, aut alias ad mu- nus ſuũ obeundũ inſtructi. not. in d. c. cũ in cunctis.& in d. e illiteratos. Atenim nimium ſeueri cenſores ac rigidi pleriſque fortaſſis videbimur, qui rerũ omniũ tam humanarum, quam dininarum ſcientiam à ſacerdote exigamus, cum velin vna a- liqua arte ac diſciplina excellere difficillimũ ſit. Sed quid mirũ nos in theologo ac ſacerdote idem requirere: ꝙ in oratore Cicero, in architecto Vitruuius? Eſt. n. artium omniũ vt præ- ſtantiſſima, ita longe operoſiſſima ac periculoſiſſima, quæ ad curam animarũ pertinet. c. ante. 40. diſt. c. cũ ſit. de æta.& qualit. Nec vero perfectam illam omnibuſq; numeris abſo- lutam rerũ cognitionem, quæ nuſquam fortaſſis reperitur, ita deſidero, vt non hic mediocritatem amplectendam eſſo cenſeam,& nos homines eſſe, in eſt, id magna caligine&xs- rum ignoratione verſari, obliuiſcar. In his enim tenebrisbe- neſicio ſacroque miniſterio dignus is iudicari poteſt, qui me- diocrem earum rerũ, de quibus diximus, ſcientiam eſt aſſecu- tus, quiq; talis eſt, quales vulgo homirres eruditos appellare ſolemus. c. cũ nobis olim. de elect. c. niſi cũ pridem.§. ꝓ defe- ctu, de renun. l.ſciendũ. ff. de ædil. edict. Nec diſcrepat ab hac ſententia, ꝙ de ſuo architecto ſcribit Vitruuius in huncmo- dum: Non debet, nec poteſt architectus eſſe grãmaticus, vt Ariſtarchus, ſed non agrãmatos: nec muſicus vt Ariſtoxenus, ö ſed nec

en A uter filuk n hün
4 SB. etee—
Deſacr. eccle. miniſt. ac benef Lib. MII.
ſed nec amuſos: nec pictor vt Apelles, ſed gra phid os non im- peritus: nec pjaſtes quemadmodum Myron ſeu Polycletus, ſed tationis plaſticæ non ignarus: nec medicus vt H ppocra- tes, ſed non anitrologetos, nec in cæteris doctrinis ſipgu- lariter excellens, ſed in his non impericus,& c. Verum ad hauc
perfectæ eruditionis ideam reſpicere debet is qui alium ordi-
nat,& beneficium ei confert: ac eo digniorem exſtimare, quo propius ad eam perfectionem acceſſerit. Necenim vlla certa regula aut conſtitutione id de finiri poteſt, ſed eins ar- bitrio tanquam viri boni ac prudentis id committitur, vt ma- gnitudine muneris ſeu miuiſterii perpenſa, cæteriſque cir- cumſtantiis omnibus diligenter conſideratis, de doctrina& eruditione iudicium faciat. Et ſi qui fint à ſtudio lterarum penitus alieni,& patinis magis quam pagitiis incumbentes,
cuiuſmodi noſtra fert ætas quamplurimos. quod vtinam ve-
re ne dicerem, eos ceu peſtem quandam auerſetur, nec ad vl- lum beneficium miniſteriumve admittat. gloſſ. pragm. tit. de elect.§. deinde. Hæc autem eo libentias hic explanare volai
populariter quidem,& craſſa, vt aiunt, Minerua, ſed niſi fal-
lor veiliter, quod vulgartis illa ſcientiæ diuiſioin eminentem,
mediocrem,& ſufficientem parum commodsè ac erudite ab
interpretibus tradita tractaraque nobis videatur. not. in dict. c. vũ in cunctis. de electionibus.
C A v. III.
An ob vitium corporis 4 ſacro ministerio bene-
Fioo;; epelli quls debeat.
Vm quʒritur an ob vitium aliquod corporis debeat quis epelli à ſacerdotio, multum refert an quis hoc malo ſe affecerit, afficiendumue curauerit, an violentia, aut natura id ipſi contigerit:& hi calus diſtinguendi atq; ſeparandi ſunr. Quod ad primum attiner, præcipiunt canones apoſtolorum,
cap. 1. vt ixοοτ νμυαιενν, id eſt, vt vulgo inrerprerantur, qui ſibi
iphi vixilia anpurauit, clericus minime efficiatur, quod ſui i- pfius homicida fit,& inimicus creationi Dei. c. ſi quis abſci- derit. can. hi qui. c. ſi quis pro ægritudine. 15. diſtin. cap. ſign- ficauit. de corpor.vit. Nam is neque virorum, neque mulie- rum numero haben dus eſſe videtur, vt olim Romæ in cauſa Genutii cuiuſdam decretum fuit, cuius meminit Valerius lib. 7. cap. 7. Eademque cauſa eius eſt, qui ſponte digitum aliud- ve membrum huiuſ nodi ſibi abſciderit, tanquam inimicus creaturæ Dei, vt diximus can. qui partem. ſ ſ.diſtinct quod Ammonio monacho quondam accidiſſe ferunt, hiſtor. Tri- par. lib. 8. qui anrem dexteram ſibi amputauit, ne epiſcopus ordinaretur. Nam verbi aõx εοτπm⁷iμαννκν, quo canon vtitur, la- tior videtur eſſe ſignificatio, quam vt de virilium amputatio- ne tantum intelligatur. Excuſatur ſane is qui valetudinis cauſa ſecari ſe à medicis paſſus eſt. Nam quamuis id conſulto factum fuerit, nec abſolata fuerit hæc neceſſitas, tamen va- letudinis ratio& inſtans periculum, quod vitare voluit, ve- niam meretur. ca. ſi quis à medicis./ 5. diſtin. c. ex parte. de cor- por. vit. Si quis autem ſuperſtitione, vel imparientia libidinis ductus, aut malæ alicuius ſuſpicionis virandæ cauſa ſeipſum caſtrauerit, vt quondam Origines feciſſe traditur ab Euſebio
lib. 6. eccleſ.hiſtor.& alius quidam nomine Leontius, cuius
apud Theod. mentio eſt, lib. 2. ſi quis inquam, ſibi ob huiuſ- modi cauſam genitalia exciderit, ſacro miniſterio indignus iudicatur. c. hi qui. 5. diſtin. Grati ſunt enim deo eunuchi, quos caſtrauit voluntas, non neceſſitas, vt inquit Hieronym. can. qui ſitir. 3 3. quæſt. ĩ. Sed de his iam ſatis: ad eos qui non ſponte& conſulto mutilati ſunt veniamus. Si quis igitur per vim à barbaris ac latronibus, puta eunuchus factus eſt, aut i- ta natus, is ordinari non prohibetur, vt habet viceſimus ca- non apoſtolorum,& canon primus Nicænæ ſynodi. can. eu- nuchus. z. diſtinct. cap. ex parte, de corpor. vit. Proinde Do- rorheum Anthiochiæ epiſcopum fuiſſe ſcribit Euſeb. lib. 7. cccleſ. hiſto. c. 28. Juamais natus eunuchus eſſet. Idem di- cendum eſt, etſi caſu aliquo fortuito id acciderit. c. præcepta. 15. diſtin. Si quis tamen aliquod membrum, aut partem cor- poris amiſerit, quæ ad miaiſterium functionemque eccleſia- ſticam neceſlaria ſit, tametſi calu& ſine culpa ſua, is ordina- ri pnoh betur, non quia læſo corpore eſt, inquit canon apo- ſtol.77. ſed ae miniſterium eccleſiaſticum impediatur. Quod
1179 ſi forte claudicet tantum, vel oculo defectus ſit, ſe Iita vt mu- nus ſuum exequi nihilominus valeat, canones eum non ar- cent à miniſtecio. Non enim, vt inquit canon 76. apoſtol. mutilatio corporis ipſum pollait, ſed inquinatio animæ. Po- ſterioribus tamen decretis pontificum minſterio excluditur altero carens oculò, aur aliter læſus, ſi ea tes magnam ei de- formitatem afferat. c. ſi euangelica. ĩ5. diſt. c. presbyterum. de cler. ægrot. Quod ex cacozelia qnadam legis Moſucæ profe- ctum videri poteſt, Lenit. 21. c. vſque adeo. 33. diſtin. vtcunq; eam legem Theologi allegorice interpretentur, canone, Hinc
etenim. 49. diſtin. 8 b C aA v. IIII. De morbls corporis, qui hominem miniſterü beneficiiq ec- cleſtaſici incapacem reddunt, item qui dicantur ener- gumeni& engattrimythi in ꝛure pon- tificio. 48
8 Viſquis graui morbo laborat, vt ad ſacrum munus ob- ◻ᷣᷓcaadum non ſit idoneus, is beneficii capax non cenſe-
tur, Juamuts non eruditio, nec morum probitas, nec aliæ
dotes auimi in eo deſiderentur. cap. cum inter canonicos. de
elect. Quid enim ſi morbo comiiiali corripiatur, quem Græ-
cisu Lias vocant? Nam qui ſubito concidit, cuius ex ore ſpumæ mouentur, vt inquit Cellus, cum membrorum ac neruorum d ſtentione, is ad rem diuinam in eccleſia facien- dam v ilis iudicandus non eſt. c. comm uniter. 33. diſtin. Ider- que de aliis huiuſmodi morbis eſt ſtatuendum, tametui eum qui iam ordinatus promotusqnue eſt, non deiiciant. tit. de cler. ægtot. Maniaci autem ac fanatici, qui à cacodæmone ve- xari exiſtimantur, quin ad hunc locum pertineant, minime
dubito, quamuis Vlpiano is morbus animt magis, quam cor-
poris eſſe videatur. I. 1. de dil. edict. Nam& hià lacerdouio
repelluntur veteribus canonibus. 78. c. apoſt. c. maritum. c.
communiter. c. clerici. c. vſque adeo. 3 3. diſtin. Et animad- uercendum eſt variis nominibus eos appellari ſolere: dicun- tur enim energumeni, quaſi lunatici, vt quidam interpre- tantur: de quibus ſic ſtatuit ſy nodus Carthagin. IIII. Vt ex- orciſtæ energumenis manus imponant, vt energumeni pa- uimienta domorũ Dei veriãt, vt energamenis aſſigentibus in
domo Dei, victus quot dianus per exos ciſtas oportuno rẽpo-
re miniſtretur. c. exorciſta. 2 3. diſtin. c. omni die, de conſe. di- ſtin. ſ. Vocantur&*ſu⸗ αυκ⁴ακ, cuius vocis mentio eſt apud Ariſtophanem, quaſi dicas ventriloqui. Sic emm eos Latine vocat Auguſt. c. illud. 26. qua ſt... qui ſpiritum pytonem ha- bers dicuntur. Act. 16. c. quod maius quiſpiam genius(im- notis nempe labiis) iplorum in ventre incluſus loqui cre- arur.
5
C A v. V.
Eos qui ex iuitis nuptii procreati non ſunt, ad miniflerium
ac beneficium eccleſtaſticum admitti non debere, GO
b qua ratione id conſtitutum ſit.
Viexiuſtis legitimisque nupriis procreati non ſunt, cu- iuſmodi ſunt ſpuri ſeu nothi,& quos naturales appel-
lamus, i ad miniſterium eccleſiaſticum admitti prohibentur.
76. diſtin.& ca. I. de filiis presbyter. Sunt qui authoritate le- gis Moſaicæ id confirmare nitantur, propterea quod in Deu- teronomio ſcriptum ſit. ca. 2 3. Non ingre detur Manſer, id eſt, ex ſcorto natus, in eccleſiam Domini. Sed vii eruditi ingredi eccleſiam Domiai interpretantur, habere commer- cium cum populo Dei,& habere ius ducendi Iſraelitidem. Quare adrem ille locus non mulcum pertinet. Ratio autem huius prohibitionis triplex affertut: Vaa, eſt metus inconti- nentiæ paternæ: quoniam ſæpe accidit vt mores patris ſecte- tur filius, ſirque non corporis tantum paterni, ſed etiam ani- mi quædam imago. H nc illud tritum apud Græcos prouer- bium, Xaxs ⁵æοε ααάνν ⁴εν. can. ſi gens Anglorum. 76. diſtin. Fortes enim creantur forcibus,&c. Hac pertinet quod Ho-
norius in quadam conſtitutione de filiis eorum, qui perduel-
lionis rei ſunt, loquens, ſcriptam reliqnit: paterno deberent perite ſupplicio, in quibus paterni, hoc eſt, hæreditati crimi-
nis cxempla metuuntur. l. quiſquis. C. ad l. lul. maieſt. Quod
)
GG 2

1180
f quis mihi aut Herculem ex adulterio natum obiiciat, cuius maximne virtus enituit, aut eos pontifices, quos Damaſus a- pud Gratiauum recenſet, ca. Oſius. 56. diſtin. aut ſi qui ſint a- lii ſimiles, quibus arte benigna.& meliore luto finxit præcor- dia Titan. Huicreſpondeo ex Theophraſti ſententia, quæ ra- ro accidunt, ea contemni à legislatoribus.J. iura. ff. de legibus. Altera prohibitionis ratio eſt, vt hoc etiam pœnæ genere ple- ctatur ac vindicerur crimen paternum, quamuis nihil admi- ſerint filii,& reuera alieno laborent vitio. l ſpurii. ff. de decu- rio.l.legem. C. dt natur. lib. c. naſci. 56. diſtin. Nam verum eſt quod ſcribit Paulus lureconſultus, l.iſti quidem, ff. de eo ꝙ met. cau. tantum eſſè affectum patris in filium, vt pœna mo- leſtiaque filii magis quam ſua terreatur& excrutietur. Qua ratione inductum eſt, vtlibera non ſit cum filiis naturalibus teſtamenti factio, nec poſſit eis pater quantum voluerit; re- linqnere, l.vltim. C. de natur. lib. Vnde ob crimen perduellio- nis, filii quanquam inſontes& nulli afines culpæ, puniuntur dict. leg. quiſquis. Qua de re ſicloqaitur Cicero in quadam ad Brutum epiflola: Nec vero me fugit„quam ſit acerbum patentum ſcelera hliorum pœnis lui: led hoc præclare legibus compararũ eſt, vt charitas berorum amiciores parentes rel- publicæ redderet. Et alibi: Illud videtur eſſe crudele, quod
adliberos, qui nihil meruerunt, pœna peruenit, ſedid& an-
— tiquum eſt,& omnium ciuitatum. Haic non diſſimile eſt, quod ſtatuit Conſtantinus, de muliere, quæ ſe proprio ſer- uo iunxit, nempe vt filii, qunos exea coniunctione habuerit, exuti omnibus dignitatis inſignibus, in nuda maneant liber- tate. C. de mul. quæ ſe pro ſer. Tertiaratio eſt, eorum qui ita nati ſunt, probrum quoddam& ignominia, ob quam indigni tanto munere iudicantur. Nam erſi prærtoris edicto notari non ſint, nec inter infames habiti, tamen ea eſt fere homi- num de ipſis opinio, is contempus, vt non immerito macula quapiam aſperſi quibuſdam videantur. Azoin ſumma, C. tit. ex quibus caufis irrog. infra argum. dict. c. ſi gens Anglorum. Cuius reiargumentum illud eſt, quod nemo eſt quin tali ap- pellatione vt turpi accontumelioſa offendatur, receprumque eſt eo nomine actionem iniuriarum competere. l.z. vbi not. ff. de libe.&poſthum. ltaque quamuis ſpuriis iure cinili Rem- pub. capeſlere liceat, prælertim ſi neceſſitas,& hominum pe-
nuria id flagitet, l. generaliter. l. ſꝑurii. ff. de decurion. tamen
alia cauſa eſt ſacri huius miniſterii, quod publicis omnibus ci-
uilibuſque muner bus longe præſtat. Nam& Ariſtot. lib. 7. polit. cenſer viliores humilioreſque perſonas ad ſacerdotium admicri non debere propter honorem qui Deo& religioni à ciuibus eſt impendendus. Id enim maieſtati Deiindulgetur
(vt verbis Pauli lureconſulti vtar) cuius ſacris vacare ſacer-
dotes oportet l. non diſtin guemus.§. ſacerdotio. ff de recept.
arbitr. Non me mouet quod à quibuſdam dicitur ſpurii no- men apud veteres ignominioſum nonfuiſſe, cum Homerus lib. lliad. 8. Teucrum alloquens, eumque laudibus extollens,
mdoy nihilominus appellet: b
La]*⁵vd Sov 2 lzu Mlm S, 9] bM G.
Sed nec Euripidis verſus ab hac ſententia nos dimouere Pfiade. Gidas oſtendere nititur legitimis liberis nothosin- eriores non eſſe: ita namq; ſcribit in Antigone/,
Opvi ⁴⁴αεινμι 2 v9v, n Huals lon.
Et in Euriſtheo:
Ma7εο l 78⸗ vgsc Peue Aex
Tr* 2xο udeiy. c As nsos gbp,
Od τπσπ υπναά oοά⁶ τεμ ραεαν ◻mφνσ εies. Erin Andromeda:
E' 3 d ds x ed vdhv Aaai.
Toν νννπαανγ˙ο᷑ έ2⁵εν πε φess
N 4ε 700 ,& c.
Non enim veterum hic Gręcorum motes reſpicimus, apud quos non ita magno in pretio pudicitia fuit, ſed noſtros Ro- manorumque tantum, qui nihil antiquius caſtitate& pudici- tia vnquam habuerunt. Cum igitur hæcita ſe habeant, po- nendum eſt,& pro certa firmaque regula conſtituendum, eum qui ex iuſto mattimonio editus non eſt, nullum bene- ficium conſequi poſſe.ca cum in cunctis.ca. innotuit.de elect. cap.prim.de fil. presbyt. Idque potiſſimum in ſacerdotum fi- liis locum habet, cum ne filii quidem eorum iuſtiac legitimi,
Franc. Duareni
beneficium paternum capere poſſint. Paternum vocamus, quod pater&αιιαωπι& nulla media intercedente perſona poſſe- dit. cap. ad extirpandas. cap. ex tranſmiſſa, de fil. presbyt. Re- gula fupraſcripta ſic accipienda eſt, niſi quis natalibus reſtitu- tus, aut vt vulgo loquimur, legitimatus ſit. cap. per venerabi. lem, qui fil. ſint leg. Nam hæc reſtitutio naturales filios iuſtis & legitimis omnino exæquat, vt ait Iuſtinianus, Nouel. 74. tit. quibus modis natur. efficiun. ſui. Præterea profe ffio mo- naſtica hanc maculam ex natalibus contractara quadamte. nus abſtergere dicitur. Nouel. Iuſtinian. ſ. tit. de mona. ca. non liceat. 19. quæſt. 3. Nã ordinari poteſt monachus, quam- uis norhus ſit, ſed nullam dignitatem, ſeu præfecturam ec- cleſiaſticam conſequi poteſt. can. 2. 5⁶. diſtin. cap. i. de fil. presbyt. glofl. cap. vltim. eod. tit. Sed etſi gratiam canonis ſpurio facere viſum fuerit ſummo ponriüi quodinterdum expedit& neceſſarium, eſt, ne ſummum ius, qnod dicitur, ſumma fiat iniuria) is quodcunque beneficium adipiſcipo- terit. cap. innotuit, de elect. ap.Vdim eſl presbyt.Hleram ſiquidem& liberam quid libet ſtatuendi, permittendi, de- cernendi facuſtatem habet Romanus Pontifex in re benefi- ciaria, quaſi legibus omnibus canonibuſque omnino ſolutus ſit, vt ſupra admonuimus. Eadem cauſa videtur eius eſſe, cul pontifex ipſe ſciens& prudens beneficium contulit, cum es caſu voluntas eius obfcura non ſit, caque tanquam principis pro ratione habeatur. arg. l. quidam. ff. de re iudic. Sedan hæc iuris ſcripti mitigatio ac moderatio cæteris quoque pontifici- bus& epiſcopis in ſua cuique diœceſi permiſla ſi⸗, quæritur. Et vulgo recepta eſt hæc diſtinctio. Si de eo quæratur, qui ad beneficium paternum aſpirat, gratia ſummi pontificis ne- ceſſaria eſt, non modo ſi parius„ſed eriam ſi verus legitimus- que filius ſit. ca. dilectus, de fil. presbyt. Sin autem de alio quopiam beneſicio, nõ de paterno agatur, quod ſpurius nan- eiſci velit, ad conſtitutionem Bonifacianam recurrendum eſt quam ex recentioribus ſcriptoribus quidam legiſſe non vi-
dertur. Ea autem conſtitutio omnem faciendæ gratiæ facul-
tatem, nifi circa minores ordines beneficiaque ſimplicia, qui- bus animarum cura non coharert, epiſcopis ademit,& ſum- mo pontifici attribuit. c. 1. de fil. presbyt. in 6.
C A P. V J. Quibus ſacris initiatum eſſe eum oporteat, quiad Jacrum beneficium promouetur.
Emini poteſt ſacrum beneficium conferri, niſi ſactis ini- Naros ſit.cap.cum adeo. de reſcript. cap. ex literis. de tranſact. cap. z. de inſtit. Proinde ſi cui nondum manus im- poſita eſt, quamuis forte clericus fieri& in numeros, vt ita di- cam, ſacræ militiæ referri mox cupiat, rara non eſt beneſicii
collario. arg. l. ex eo. de milit. teſtam. not. in dict. c. 2. de inſtie-
Idem dicendum eſt& de eo qui clericorum more& ritu viuit. nec tonſura, nec veſte, nec cæteris rebus qmbuſcunque ab eiſdem differens. not. in dict. c. 2. Sel.3. part. q& Hic con- ſequens eſt, ſi quis obtento iam beneſicio clecus effec-us fuerit, irriram nihilominus beneficii collationem eſſe: quia quod initio non valuit, tractu temporis conualeſcere non po-
reſt. l. quodin initio. de reg. iur. not. in dict. c. 2. Verum in
primis videndum eſt, vt ea ordinatio manuumque impo ſitio recte arque ordine fiat. Alias beneficii collatio, tanquam laico prophanoque homini facta, nullius momenti plerun- que iudicabitur. gloſſ. pragm. tit. de elect.§. deinde. ver. or- dinibus. Exemplis, vt res dilucidior ſit, hoc demonſtrabi- mus. Benefici, quod cum animarum curatione coniun- ctum eſt, quiſquam capax non eſt, nifi ad presbyterii vſque gradum promotus fuerit, nec enim clericum eſſe hic ſufficit ca. licet canon. de electio. in 6. Sed gradatim ad hunc pres- byterii honorem aſcendiſſe oporter. Nam is, cuius virtus ia minoribus leuioribusque officiis probata non eſt, vt ad ma- iores amplioresque honores non tam aſcendat, quam proſi- liat, nec ratio nec vetus diſciplina eccleſiaſtica paritur. ĩ2. 59- diſtinct.&&1. tit. de cler. per ſal. pro. l.vt gradarim. de muner. & honor. Nam& Paulus vetat ne ꝓνσε piſcopus ordine- tur, id eſt, qui recens Chriſtianæ militiæ nomen dedtt.j. ad Timoth. cap. 3.& in decret. 48. diſtinct. Quid enim abſur- dius quam ei gubernacula tradere, qui remum tenere nõ no- uit? vt verbis vtar Auguſtini ad Valerium. c. ante. 40. diſt. Ita- 3 znlac Valer qucit

*
Eà nnan caah 4 do onnen.
—
1 drmte. Pwil dita Ir atrrtrfern nar apin, un
De ſacr. eccle. miniſt. ac benef. Lib. III. 1181
7 2* 8 3. 4.—„ qne is qui beneficiũ huiuſmodi petit, nõ tanti ſe ſacerdotẽ ſeu
presbyterum eſſe, ſed gradatim& progrediendo per omnes inferiores ordines eo prouectum docere debet. Et quan- quam hic rigor interdum laxatus legitur, vt cum Nicolaus etiamnum laicus ad epiſcopatum promotus eſt: Seuerus ex Laniſicio vocatus eſt ad archiepiſcopatum: Ambroſius non- dum ſacra tinctus aqua archiepitcopus eſt electus, c. ſtatui- mus. G1. diſt. Thedor. lib. 4. eccleſ. hiſto. c. 6.tamen nouorum, vt ait pouta, fatorum exempla contra veteres canones eccle- ſiaſtisamque diſciplinam non temere ad conſequentiam tra- hi debent.l.i.de conſtit.princ. c.non exemplo, 26. q. z. Vide cCan. apoſtol. 79. Hinc tractatur quæſtio, ſi quis non Aſuo, ſed alterius ciuitatis antiſtite ordinatus ſit, an ea ordinatio valeat: & in primis conſtat, ſimulatque inter alicuius Eccleſiæ cle- ricos quis receptus eſt, non poſſe eum ab alterius eccleſiæ e- piſcopo ordinari. Id enim concilio Sardicenſi ideo vetitum
eſt, quod diſcordia inter epiſcopos inde naſci ſoleret: cau-
tumque eſt nominatim ac diſerte vt irrita ſit ordinatio. Graue ſiquidem erat epiſcopo, qui iuuenem inſtituere& erudire in ſua eccleſia cœperat, ſperans ſibi& toti eccleſiæ inpoſterum vlui fore, ob alterius epiſcopi ſolicitationem fortaſſis eo com- modo priuari. ca. 1. 71. diſtin. Itaque quo caſu ea ordinatio ad conſequendum beneficium iure poneificio neceſlaria eſt, ita ordinatum beneficii incapacem eſſe arbitror. Verum is qui nondum in eccleſia aliqua facto, vt ita dicam, tyrocinio, adalienam ſe eccle ſiam contulit,& ibidem ordinatus eſt, vi- detur tanquam ſacris recte initiatus beneficium capere poſle
cum ratio ſupra ſcripta hic ceſſet. Nec me latet conſtitutio-
nibus pontificum poſterioribus, atque adeo conciliis gene- raliter prohibitum eſſe, ne quis ab alienæ ciuitatis epiſcopo ordinetur, quod perditiſſimi quique quorum in patrio ſolo mores cogniti eſſent, ad alienam ciuitatem confugere,& ad ſacrum munus obrepere ſolerent. c. 1. c. eos. de tempo. or- din. in 6. Sed nuſquam ſtatutum reperio, vt irrita nulliusque momenti ſit talis ordinatio. Guid. Pap. q. 449. Etenim ple- raque in iure tum ciuili tum pontificio facta tenent, quamui ea fieri prohibeantur. I. 1.§. biduum. quan. appel.l. relegato- rum.§. ad tempus, de interdict.& relega. Qu æti poteſt, quo- modo probet quis ſe ordinatum& ſacris initiatum eſſe, ſi for- taſſis ea de re controuerſia oriatur. Et vidstur Theodoſii im- peratoris conſtitutio nullam probationem, niſi quæ literis e- piſcopi fiat, admittere. l. ſi qua per calums iam. C. de epiſc.& cler. At iure pontificio à clericis peregrinantibus literæ pro- bationis huius gratia minime exiguntur, ſed teſtes aut et- iam argumenta Iufficiunt. c. z2.& 3. de cler. pereg.
CA r VII. An cælibatus beneficiariis neceſſarius ſit. Tintelligamus an coniugati beneficiorum capaces ſint, N altius repetenda eſt diſputatio noſtra, videndumque eſt non modo, qui recentioribus conſtitutionibus pontificum,
ſed etiam quid cPriles canonibus de ea re ſtatutum fuerit. lgi- tur vetus eccleſia coniungatos à ſacerdotio nõ lummouebat,
modo vnius vxoris mariti eſſent. Sic enim habet canon Apoſt.
7. Epiſcopus aut presbyter aut diaconus vxorem ſuam præ- teztu religionis non abiicito: ſi abiicit, ſegregator à commu- nione: ſi perſeuerat, deponitor. Non enim idonea hæc cau- ſa viſa eſt matrimonii diſſoluendi, tametſi ea Iureconſultis veteribus probetur.x.vitricus. de donat.inter vir. Idein& ſy-
nodo Gangrenſi,& ſexta ſy nodo ſancitum eſt can. ſi quis do-
cuerit.can.ſi quis diſcernit. 28. diſtin. can. quoniam. 31. diſtin. Sed& in Nicæna ſynodo id quoque comprobatum eſt. Nam
vt ſcribit Sozomenus, cum in Nicæna ſynodo vellent aliqui
epiſcopis, presbyteris& diaconis vxorum ſuarum vſum in- terdicere, exurgens quidam nomine Paphautius contradi- xit, honeſtam rem coniugium eſſe contendens,& caſtita-
tem cum propria vxore concubitum. Cuius ſententiam ſy-
nodus laudauit,& amplexa eſt. c. Nicæna, 3 1. diſtinc. Sed& ipſi Apoſtoli Chriſti Perrus, Philippus, Paulus, leguntur v- xores habuiſſe. lib. 3. eccleſ. hiſto. cap.;0. Hinc luſtinianus Nouel. 3. Epiphanium patriarcham œcumenicum laudat, ꝙ ex ſacerdotibus genus& originem ducat. Et Harmenopulus lib. 4. pr och. de lege clericis matrimonium interdicente difle- rens, verbo ax, as vtitur, rie⁴ A⁵s 2s v α*b inquit„*re An-
eαν, id eſt, de rigore legis quæ de clericis lata eſt, quando- quidem legislator deιιακησααμν vt puro,& cum natura pugnare i- pſi videbatur. Nec aliter ſenſiſſe Chty ſippum opinor, qui ducendam vxorem ſapienti præcipit, ne louem Gamelium & Genethlium violer. Quamquam id ceu ridiculum notat Hieronymus in louin. Ex his autem qui cœlibes in clerum peruenerant, id eſt, qui ante ordinationem matrimonium non contraxerant, Canon apoſtolorum 25. iubet vt lectores tantum& cantores, ſi velint, vxorem ducant, cæteris puta diaconis& presbyteris, id non permittit. Conſtitutum ta- men fuit ſy nodo Ancyrana, vt diaconi tantum, nam de pres- byteris nulla mentio eſt, ſi in ipſa ordinatione proreſtati fuiſſent, ſe volle matrimonium contrahere, nec poſſe ſe con- tinere, poſtea vxorem ducere poſſent,& nihilominus in mi- niſterio manere. c.diaconi, 28. diſtin. Adde quod presbyteri, quamuis aduerſus votum in ordinatione factum,& expreſ- fam profeſſionom, vxorem duxiſſent, excommunicabantur tantum, niſi gratiam eis epiſcopus facere voluiſſet, vt habe- tur c. 16. Concilio Chalced. aut à miniſterio ſacerdotioque ſummouebantur, vt ſcribit luſtinianus Nouel. 22. de his qui nuptias iterant.& habetur in c. 1. Neocæſar. conc. nec ideo di- rimebatur matrimonium. ca. nuptiarum, 27. q 1. c. quidam. 27 diſt. Hodie aurem itaius conſtitutum eſt, vt coniugati nullo modo ordinentur, nec ad beneficia aut dignitates eccleſiaſti- cas aſpirent, id quod de presbyteris ſanxit Iuſtinianus, Nouel. 123. cap. 2. c. cum decorem. de cler. coniug. Veriti ſunt for- te iſtius iuris authores ne grauiſſima matrimonii onera fun- ctionem muneris eccleſiaſtici impediant, nec immerico. Ne- otium habere qui volet, inqnit Plautus, nauem& mulie- rem, hęc duo ſibi comparato. Hinc Cicero rogatus ab Hircio, vt poſt repudium Terentiæ lororem eius daceret, omnino facere ſuperſe dit, dicens non poſſe ſe vxori& philoſophiæ pa- riter operam dare. authot H'eronym. in louin. Coniugatos accipimus, qui verbis in præſens tempus conceptis nuptias contraxerunt, quamuis fortaſſe ſecutus non fuerit concubi- tus extr. c. antiquæ, de vot. not. in. 1. de cler. coniag. Orien-
talis tamen eccleſia hanc conſtirutionem tanquam moribus
populi parum congruentem non recepir, ſed adhuc veteres canones leruat. c. cum olim, de cler. coniug. Quod ad eos atti- net, qui cœlibes in clerum admittuntur, hoc ure vtimur, vt lectores, cantores& qui in inferioribus ordinibus ſunt con- ſtituti, nec ad ſubdiaconatum vſque conſcenderunt, vxorem ducere poſſiat, tenetque matrimonium quod ita contractum
eſt, niſi alia cauſa obſiſtat: beneficia vero ſua minime reti-
nent, ſed ſtatim vacare dicuntur. c. i. vbi gl. c. diuerſis, de cle. coniug. id quod nonnulli accipiunt, etiamſi matrimonium ob aliquod impedimentum efficax non ſit: ſed hocinferius diſpurabitur. Cæteris omnibus, puta hypodiaconis, diaco- nis, presbyteris, epiſcopis vxorem ducere fas non eſt, nul- lumque eſt matrimonium, quodab ipſis contrahitur preter- ea beneficiorum ſuorum amiſſione mulctantur. c. vt lex. 27. q. 1. c. 1. c. 4. de cler. coniug. c.pen. 27. diſtin. nec proteſtatio diaconorum recipitur cuius paulo ante meminimus, quoni- am epiſcopi nullos ordinare iubentur, niſi ſe perpetuo cœli- bes victuros promiſerint. c. 1. 28. diſtin. nouel. Iuſtinia. 123. Sed an ſtatim ac nuptiæ contractæ ſunt, beneficia vacent, an vero priuatio condemnatioque ſit neceſſaria, controuerſi iu- ris eſt quæſtio, de qua ſuo loco diſſeremus. not. in ca. 2. de cler. coniug.
C A r. VII.
Digamuma ſacerdotio& benefcio ecclæfia- ſtico ſummoueri,& qua ratione id canonibus ſancituni ſit.
Vamuis coniugatus ad ſacerdotium veteribus canoni-
bus admittatur, vt diximus, digamus tamen omnino repellitur. Digamum vocamus non qui eodem tempore duas habet habuitve vxores, quod nunquam in eccleſia orthodo- xa permiſſum, Romano autem iure ſemper vetitum fuit,l. 2. C. de inceſt. nupt. ſed qui diuerſis temporibus. Sic enim ha- bet canon qui dicitur Apoſtolorum XVI. Qui poſt baptiſ- mum duabus implicitus fuit nuptiis, aut concubinam habuit, 66G 3

1182
is epiſcopus, aut presbyter, aut diaconus, aut denique in con- ſortio ſacerdotali eſſe non poteſt. Cui conſentaneæ ſunt con- ſtirutiones Iuſtiniani Nouel. 6. nouel. 2. nouel. 123. Idque ſumptum ex Paulo videtur, qui ad Timotheum& Titum ſcri-
ens, epiſcopos& diaconos vnius vxoris viros eſſe vult. t. ad Timoth. c. 3.& ad Titum c.. Idem ad Timoth. Vidua, inquir,
deligatur, quæ vnius viri vxor fuerit. 1. ad Timoth. ca. ſ. Quo-
rum verborum interpretatio apud Gratianum erat. 2 6. diſt.
Franc. Duareni
ptum fait, vt Pontifex virginem rantum vxorem ducere poſ- ſet. Leuit. 21. Adde ſi lubet, quod ridicula vulgores eſt,&
cauillis hominum obnoxia, vxorem viduam ducere, quod vel trirum apud iuris ciuilis doctores dicterium Bulgari luriſ-
conſulti diſcipulorum in præceptorem ſatis oſtendit. gl.l.rem
non nouam. C. de iudic. Sed& Verrius Flaccus, vtrefert Var- ro iuris pontificii peritiſſimus, eos qui viduas ducerent, ve- teres foſſas tergentibus comparare per quam facete ſolitus fuit. Hæc.n. fuiſſe eius ſententia fertur, quia feriis tergereve-
Sic apud veteres Romanos ante Chriſtianiſmum,& alias i- tem gentes, digami à ſacerdotio repellebantur. Hieronymus ad Geruntiam: Hierophanta apud Athenas euiratur,& æ
teres foſſas liceret, nouas facere ius non eſſet: ideo magis vi- duis, quam virginibus idoneas eſſe ferias ad nubendum. Ma-
————]]I———— .
——
3
——*
—
—
8ͤͤͤͤͤö——
öͤ
rerna debilitate fit caſtus. Flamen vnius vxoris ad ſacerdo- tium admittitur. Flaminea quoque vnius mariti eligitur vxor Ad tauri Ægypti ſacra ſemel mariem aſſumitur. Hinc ſacer- dos vniuiria dicitur à Trebellio Pollione. Nam etſi polyga- mia humano diuinoque iure permilla ſit, vitandæ inconti- nentiæ cauſa, tamen à veteribus patribus non latis honeſta iudicata eſt, quod immodicæ cuiuſdam incontinentiæ argu- mentum eſſe videretur: adeo vt non dubitauerit Chryſoſto- mus coniunctionem huiuſmodi, ſcortationem appellare. Et ſane Paulus vt ab eo, cuius ſumma ſacroſanctaque eſt apud
nos authoritas, incipiam, hortator eſt virginitatis ac cœliba-
tus, I. ad Corinth. 7. Præterea ſatis conſtat, his omaibus, qui plures nuptias contraherent, quanquam laicis, pœnam olim impoſitam fuiſſe.Sic enim legitur in canone III. Neocęſarien. concilii. De his, qui frequenter vxores ducunt,& de his quæ ſæpius nubunt, tempus quidem pœnitenriæ iis conſtitutum, manifeſtum eft, ſed conuerſatio& fides eorum tempus ab- breuiat,&c. c. de his, 31. quæſt. i. ltẽ Chry ſoſtomus apud Gra- tianum, Hac ratione, inquit,& Apoſtoli præceperunt ſe- cundas adite nuptias propter incõtinentiam hominum. Nam
ſecundam quidem accipere ſecundum præceptum apoſtoli li-
citum eſt, ſecundum autem veritatis rationem vere ſcorta- tio eſt,&c. can. hac ratione. 31. quæſtio. 1. Et Auguſtin. Nec contra humanæ verecundiæ ſenſum audeo dicere, vt quoties voluerint, nubant, nec ex corde meo quotaslibet nuptias condemnare. c. vltim. 31. 9.. Hæcratio mouit antiquos iu- ris pontificii conditores, vt digamos ad ſacerdotium non ad- mitterent. Qiomodo enim poteſt hortator eſſe viduitatis a- pud populum, qui& ipſe coningia frequentauerit? vr inquit Ambroſius in lib. de off. c. vna. 26. diſtin. Necvero tantum Alacerdotio, ſed ab aliis etiã inferioribus ordinibus eos ſum- mouendos eſſe putauerunt. c. ſi quis viduam. c.cognoſcamus. 34. diſtin. c. maritum. 33. diſt. Quod ſi forte ordinationem
eorum ſequuta fuerit digamia, vt fi forte in inferioribus or-
dinibus conſtitutus, alteram vxorem duxerit, ſtatim irrita ft ordinatio, digamique omni priuilegio nudari eſſe intelligun- tur, adeo vt à laicis hominibus,& qui nunquam ordinati fue- re non differant, id que nouo wr ponefſct expreſſum eſt. tit. de biga. in 6. Veteri ſiquidem iure hac pœna tantum af- ficiebantur clerici, vt ad ſublimiores ordines non paterer eis aſcenſus. Diaconi vero presbyterique à miniſterio ſummo- uebantur, vt ex Iuſtiniano colligere licet. Nouel. 22. de his qui nupt: interant. c. ſeriatim. 32. diſtin. Quod autem nouo iure matrimonium huiuſmodi cum ſacerdotibus diaconiſue contractum non teneat, nemini dubium eſſe poteſt. ca. àno- bis, de biga. non ord. cum ne monogamia quidem ipſis vllo modo conceſſa ſit poſt ordihationem Vt ex iam dictis appa- ret. Quod autẽ diximus humano ciuilique iure polygamiam ĩis qui initiati non ſunt, permiſſam eſſe de iure ciuili, quod in libros Iuſtiniani relatum eſt, accipi volo. Nam apud Har-
menopulum Grecum auchorem lib. 4 rit. 7. conſtitutio cuiuſ-
dam Imperatoris legitur, quæ quartas nuprias inrerdicit o-
mnino,& fritas eſſe iubet. Quod de digamis hacteaus di- ctum eſt, in iis quoque qui viduam duxerunt, locum habet.
c. 3. c. debitum, de biga. c. ſi quis viduam.;34. diſt. Nam hos canon apoſtolorum XVII. digamis omnino comparat, hac vt arbitror ratione, quia digamiam vxoris, quam ducunt, probare videntur, eiusque digamiæ occaſionem eis præbere. Nam digamia mulierem non minus, imo magis quam virum dedecere videtur. Quare Portia cum laudaretur apud eam (inquit Hieronymus in louin.) quædam bene morata, quæ ſecundum habebat maritum, reſpondit, Felix& pudica nũ-
f 1 quam præterquam ſemel nubit. Itaque lege Moſaica præce-
crob. lib. 1. Satur. cap. 1 ſ. Quamobrem non immerito præ- cipit Heſiodus, virginem ducendam eſſe, vt graris moribus imbui poſſit, lib. 2. 15 gp&o, ³‿. IIXJeMl JA*εᷣαeν d X ÄOe 2dA 27AAFpg. 41—
Eiuſdemque ſententiæ eſt Ariſtoteles lib. 1. œcono. Potro idem ius eſſe in meretrice, quod in vidua ſatis perſpicuum eſt ex canone apoſtolorum, cuius ſupra mentionem habuimts cap. 17. Qui viduam, inquit, duxit aut diuortio ſeparatam à vi. ro, aut meretricem, aut ancillam,& c. c. ſi quis viduam. 34.di- ſtin. Meretrix auiem quam canon Græce iraias vocat, acci- pienda eſt authore Hieronymo, quæ multorum libidini pa- tet. ca. vidua. 3 4. diſtin. vel vt Auguſtinus ait, cuius publicevę- nalis turpitudo eſt. ca. meretrices. 23. q. 4. Quæ igitur cũ vno aut altero ſe miſcuit, meretricis appellatione nen continetut l. palam. de ritu nupt. Verumtamen ad hanc quoque ca- non productus eſt, vt quiſquis talem duxerit, à ſacro mini- ſterio arceatur. c.curandum. c. præcipimus, 3 4. diſtin. c. qualin 30. quæſt.. Idque Toletano concilio diſerte cautum atque expreſſum eſt. ca. qui in aliquo. i. diſtin. De eo autem qui v- xorem adulteram retinuit, quid iudicandum ſit, malo ſyno- di ipſius verbis quam meis referre. Verba fy nodi Neocæſar. ca. 8. hæc ſunt: Si cuius vxorem adulterium commiliſſe, cum eſſet laicus, euidenter fuerit probatum, hic ad miniſterium ec- cleſia ſticum admitri non poteſt. Quod ſi in clericatu eo iam conſtituto adulterauit, dato repudio dimittere eam debet. Si vero retinere eius conſortium velit, non poteſt ſuſcepto mi- niſterio perfrui. ca. ſi cuius, 3 4. diſtin.
C 4A p. 1X.
De benefciariorum ætate,& legibus annalibus: itemde iis, qui plura aduerſus canones bencſicia kupetrauerunt.
Etatis quoque habenda eſt ratio in beneficiis conferen⸗ dis: idque nos docet Paulus cum Timotheo præcipit, vt nemini cito manum imponat.. ad Timoth ca.. ca. quid eſt. 78. diſtin. Sed& Chriſtus Ioanni, quem maxime charum habebat, ideo prætuliſſe Petrum fertur, quod hicſenex, ille
iuuenis admodum eflet. Paulus tamen Timotheum adhuc
adoleſcentem Eccleſiæ præfecit, cum nulla adhuc regnaret ambitio in eccleſia,& cum prudentia ſenili eximiaque pie- tate& doctrina eſſe intelligeret. Nam ſicut veteres Ro- mani, authore Cicerone, leges annales non habuerunt. quas attulit ambitio, vt gradus eſſent petitionis inter æqua- les: ſic videntur canones eccleſiaſtici miniſtrorum ætatem deficientes ex hominum vitiis profecti eſſe. Leges egregiæ, inquit Tacitus, honeſta exempla apud bonos ex delictis a- liorum gignuntur. Sic oratorum licentia, Cinciam roge- tionem: candidatorum ambitus, Iulias leges: magiſtratuum a- uaritia, Calphurnia ſcita pepererunt. Horum igitur cano- nur conſtiturio& obſeruatio perutilis Eccleſiæ ac neceſ- faria non immerito vilſa eſt, in iis præſertim muneribus, quæ grauiora maioriſque momenti ſunt. Katio enim vtili- tasque ſuadet, vt ſenex aliquis iam maturus, ac ve Homerus ait, aæ³&id τι ναττοσʒσ porius quam iuuenis rerum impe- ritus, clauum Eccleſiæ teneat. Idque in omniparte Reipu- blicæ præceptum maxime renendum, nec vnquam ſine gta- ui neceſſitate violandam eſt. Quare Sylla de Mario iunio- re dicebat, debere inuenem prius remo, quam gubernacu- lo admoueri. Ae tametſi tribunatum militum puero dela- tum aliquando, atque adeo conſulatum apud iuris ciuilis an- thores legamus, l.nemo. C. de religioſ.l.vltim. C. de milit. teſt. tamen arbitror nullam id ætatis hominibus aduniailiramo. nem le⸗

a * unt. Acummermrdrinn A rAdenrer fdert zrodmm Kue keun afmen aan poerf. llnc NN Müteraut, dutotryniocnter Werr Wnclocdum neit, uu naftu. dcum, 34 dka
CAn. N ururun urt,& kur an 1, u uers Kiar aicun ueru. 4
nocue Lbencickrwoink 4 49e nas doctt lulsan lnr uu pen. d Tm un. ed Ktm— qen 1. eo perull—
rutrm Lacbeit xexfect, m 9 — ude ſas
4 du
Deſacr. eccl. miniſt. ac benef. Lib. IIII. 1183
nem legidus conceſſam fuiſſe,& iuris authores de tribunatu
conſulatuve honorario ſiue imaginario tantum loqui, quoti-
tulo tenus& abſq; vlla adminiſtratione fungebantur. Nam & militiæ huius imaginariæ apud Ciceronem& Tranquil. mentio eſt. Videamus igitur quæ ætas legibus& canonibus
definita ſit. Et in primis epiſcopus prohibetur eligi, niſi, qui XXX. annum exceſlerit. Idque conſilio primum Agathenſi, deinde Lateranenſi conſtitutum eſt. c.epiſcopus. 77. diſtin. c. cum in cũctis, de electio. quamuis luſtin. in Nouel. XXXV.
annorum tempus ſtatuat. Nouel. 123. Archimandrita ſiue ab-
bas cuius ætatis eſſè debeat, nuſquam cetto iure definitum expreſſumq; reperitur. Quare ad canonemde dignitatibus e-
piſcopali inferioribus generaliter editum, cuius moxà nobis mentio fiet, hunc referemus. d. c. cum in cunctis.§. inferiora.
Mulieri ſane monialium curam gerenti, quæ abbatiſſa dicitur
præſtituti ſunt anni XX X. c. indemnitatibus, de elect: in.
Sed eam conſtitutionem interpretatione ad viros porrigere
& extendere diſſimilitudo rationis non patitur: cum præſer-
tim exemplo turpe eſſe dicant Iureconſulti fœmineo voca- bulo maſculos contineri.l. ſi ita ſcriptũ, del. ⁊. In dignitatibus confer endis cuiuſmodi ſunt decanatus, archidiaconatus,&c.
tempus XXV. annorum ſpectatur. Quod non ſolum in ar- chimandrita locum habet, vti diximus, ſed in præfectis etiam
illis monaſticorum conuentuum, qui priores conuentuales
appellantur. c. ne in agro.§ cæterum. de ſtatu monac. In pres- bytero ætas 35. annorum, aut ſaltem 30. annorum require- batur priſcis canonibus. c. presbyter.7 8. diſtin. Quod etiam Iuſtinianus conſtituit Nouel. 123. c. nemo. 78. diſtin. Presby- terumque iutelligebant veteres, qui curationem animarum
habebat, cuique certe alicuius Eccleſiæ committebatur gu-
bernatio. Sed hodie breuius aliquanto temporis ſpatium, nempe 2 ſ. annorum definitum eſt, dict. c. cum in cunctis. 5. inferiora. Quo tempore diaconi, ſubdiaconi, acoluthi& cæ-
teri inferiores clerici ordinari debeãt in re beneſiciaria, quam
hic tractamus, parum refert. Nam ceremonialis eſt& imagi-
naria tantum hæc ordinatio ſine vllo onere ac beneficio, quã- uis olim promotio eſſet ad certum miniſterium,& cum bene- ficij collatione coniun cta. Quum igitur ordinationes fie- bant, ad certum miniſterium beneficiumq;, non vt nunc ab-
ſolute contra Chalcedonenſe concilium, alia ætas ordinatio-
niſeu miniſterio, alia beneficij, quod illi miniſterio coniun- ctum erat, collarioni præſcripta non erat. De præbendis ca- nonicorum nihil ſatis expreſſum offendimus in iure pontifi- cio, ſed vulgo receptum eſt 14. annorum tempus, vt minimũ requiri. Panor.in c.ſuper inordinata. de præb. Aliqui ſeptem annos ſufficere putant.ca. ſi eo tempore, de reſcr. in 6. c. ex eo, de elect. eod. lib. quorum opinio in ſimplicibus leuioribusꝗq; beneficiis ſine curatione animarum,& dignitate vlla, defendi poteſt, cum ſit veriſimile non alio conſilio clericis inferiorib. hæc aſſignata eſſe quam vt ex eis ali,& ad miniſterium Eccle- ſiæ inſtitui poſſint. not.in d. c. ſuper inordinata. d. c. ſi eo tem- pore. Tempus ergo quo poteſt clericus ordinari, id eſt, ſeptem annorum, hie inſpicitur. can. de his, 28. diſtin. c. in ſingulis. 77. diſtin. c.vltim. de tempor. ordin. in 6. not. in c. cui. de præb. in
6. clem. vlt. de ætate& qualitate. Hæc de legibus eccleſiæ an-
nalibus breuiter dicenda putaui: quibus illud præterea adii- ciendum eſt, ſolere pontifices Romanos pro poteſtate paſ- ſim harum legum gratiam facere, vt tele quedam aranearum, vt Anacharſis dicebat, eſſe videantur. Cæteris vero epiſcopis ita demum permittitur hæc relaxatio, ſi animarum curatio- nem beneficium non habear. c. 1. de ætat.& qualit. in 6. De huiaſcemodigratia, quod ſcribit alicubi Budæus noſter, con- tinere me non potui, quin hic adſcriberem: Translatitium, inquit, eſſe iamdiu cœpit, interpretatione iuris Mercurialis eos, qui nondum tutelæ ſiuorum bonorum facti ſunt, imo vero qui necdum in ſuam turelam venerunt, ad annos veniſ- ſe fingi tutelæ animarum annalium legum ſolutione. De
iis qui ob mulritudinem beneficiorum canonibus probibi-
tam, beneficiorum minime capaces eſſe dicuntur, lib. 8. diſſe- remus.
QVIBVS MODIS ACQVIRANTVR BENE
FICIA, ETECCLESIE MIN I.
sTRIORNDPDINIEINrTVK,.
LIBERQVINTVS. A R 6 V M E N T V M.
Ne homines non idonei ad miniſieria honoreſve eccleſtaſticos aut irrepere aut irrumpere poßint, editi ſunt 2zirano. nes, quibus ratio munerum huiuſmodi diſtribuendorum continetur: quam hoc libro accurate ac diſfuſé exequemur ex- plicabimus. Nam mores hominum varils ætatibus ac 2culis ſubinde mutati eſfecerant, vt ex vno genecre honores ecleſiaſti- cos deferendi tandem multa exorirentur, Electio videlicet, Poſtulatio, Translatio, Coniunclio, Fiaucia, Wandatum apoſtoli- cum, Reſeruatio, Nominatio,& cætera qua ſingulis capitibnus hic deſcribuntur.
Que ſit forma& ratio eligenai miniſtros eccleſie, tam ve- tus quam noua: quiaq; iuter ea beneſccia interſit, quæ vulgo collatiua& electiua dicun- tur. C A v. I.
Q Eratione& forma ordinandi miniſtros Eccleſiæ, nullum in ſacra ſcriptura præ- Mceptum extare arbitror, ſed ritus aba- Hpoſtolis obſeruatus, quorũ exemplum ANO hice cuiuſdam præcepti nobis eſſe de- ℳ 61 ber,er lquos criptorum ſacrorum lo- eis cognoſci poteſt, quænos hic adſcri- RRRApſimus. Acprimum omnium Lucas cap. i. apoſtolos hortante Petro in locum Iudæ proditoris Mathiam ſuffeciſſe, ſed conuocatis prius omnibus diſcipulis, quorum communi conſenſu id factum eſt. Cum Snim duo ipſis ſacro munere digni viderentur, loſephus&
Mathias, quos in conſpectu omnium ſtatuerant, tandem pre-
cibus apud Deum fuſis,& facta ſortitione, in eorum cœtum Mathias cooptatus eſt. In hac igitur creatione quamuis inter- usnerit ſors, tamen electio aliqua iudiciumque anteceſſit. I- dem in creãdis diaconis ſorte vſos fuiſſe apoſtolos nequaquã
ait, ſed vna cum diſcipulis, communi conſenſu elegiſſe ſeptẽ,
quibus coram tota multitudine poſt precationem manus im- poſuerunt. Actor. c. 6. Idem in cooptatione Barnabæ& Sau- li quæ facta eſt Antiochiæ poſt preces& ieiunium adhibitam fuiſſe manuum impoſirionem refert Actor. cap. r3. Ildem presbyteros per ſingulas ciuitates à Paulo& Barnaba con- ſtitutos fuiſſe ait, facta precatione cum ieiunio. Actor. cap. 14. Ex quo loco ſunt qui colligant, ſuffragio populi creatos fuiſſe quod verbum Græcum e&νεννeν, quo vſus eſt Lucas, non fimpliciter creare ſignificat, ſed ſuffragio& conſenſu po- puli tantum, quæ manuum eleuatione ſignificetur. Sed hæc ſententia apud me dubia adhuc eſt, cum id verbum ad alia transferri plerunque ſoleat. Ex authoribus aliis qui ſacri non habentur, Clemens apud Euſebium ſcribit, eccleſ. hiſtor. lib. 2. cap. 1. Iacobum fratrem Dominià Petro, lIoanne& Iaco- bo apoſtolis creatum fuiſſe epiſcopum, ſed is nullius certi ri- tus meminit. c.porro. 6⁶. diſtin. Teſtatur& Euſebius lib. 3. eiuſdem hiſtoriæ, c. 11. vita functo lacobo, omnes apoſtolos ac diſcipulos Domini, qui runc ſaperſtites erant, ex variis lo- cis in vnum conueniſſe,& communicato conſilio Symeo- nem epiſcopũ elegiſſe. Nec alind præterea adiicit. De epiſtola Clementis, qua ſe Petri ſucceſſorem in Eccleſia Romana de- lectum ab eodẽ fuiſſe aſſerit, poſtea videbimus. Poſt apoſto-
(666 4
.—————————,—— ——— 2* — 88. “ 8“*. MS 4 E 8 1 4* A 8 —
—
2*
. 7
—

1184 Franc. Duareni
lorum tempora editi ſunt varij canones de epiſcoporum& a- liorum Eccleſiæ miniſtrorum ordinatione. Nam canones qui dicuntur apoſtolorum, à Clemente, vt fertur, conſcri- * ſtatuunt, vt epiſcopus à duobus aut tribus epiſcopis, preſ-
yter, diaconus,& cæteri clerici ab vno epiſcopo ordinen- tur. Nam eo tempore cœperat in ſingulis ciuitatibus vnus epiſcopus, qui presbyteris omnibus præeſſet, conſtitui, eius- que erat ordinatio& manuum impoſitio, non presbytero- rum. Crcatis archiepiſcopis& Metropolitanis conſticutum
eſt, vt epiſcopus ab omnibus ſuæ prouinciæ epiſcopis, ſi com
mode congregari poſſint, ordinetur in eoque negotio pri-
mas pattes obtineat Metropolitanus, eius que præ cipua ſit
authoritas. Sicenim Synodi Nicænæ Gracum canonem in-
terpreror, qui de co nfirmatione apud nos vlitata no nloqui-
tur. cap. epiſcopi. 64. diſtin. Nam præſentibus tam Metropo- litano, quam cæteris epiſcopis, fiebat epiſcopi electio, quam- uis hodie poſt electionem adiri ſoleant cuius tei teſtis eſt Cy- prianus lib. 5. epiſto. 4. Cæreri vero miniſtri, præſente epi- ſcopo, qui eos ordinabat, eligebantur. Ac ſuffragian ontan- tum cleri, ſed etiam populi erant in huiuſmodi electionibus. c. epiſcopus. 24. diſtin.& 63. 6 7. diſtin. Quod veriſimile eſt&
apoſtolorum temporibus obſeruatum fuiſſe, licet non ſatis
exploratum id ſit. Vnde Leo pontifex, Nulla, inquit ratio ſinit vt inter epſſcopos habeantur, qui nec à clericis ſunt ele-
cti, necà plebibus ſunt expeciti, nec à comprouincialibus e- piſcopis cum Metropolitaniiudiciò conſecrati. cap. nulla, 6.
diſtin. Idem, Vota ciuium, teſtimonia populoram, honora- torum arbitrium, electio clericorum in ordinarion bus ſacer- dotum,& c. conſtituatur,&c. cap. vota. 6 3. diſtin. Ipfi etiam p incipes cum opus erat, auchocitatem ſuam interponebanc.
Nec ſane æquum erat eos deterioris conditionis, quam cæte-
ros ciues haberi. Ac ſimilis propemodum fait ratio crean- dorum ſacerdotum apud veteres Romanos ante Chriſtianiſ-
mum, vr teſtarur Cicero in 2. oratio. de lege agra. contra Kul-
lum, his verbis: Ne hoc quidem vidit maiores noſtros tam
fuiſſe populares, vt quod per populum creari fas non erat propter religionem ſacrorum, in eò tamen propter annplitu-
dinein ſacerdotij noluerunt populo ſupplicari. Atque hot
idem de cæteris ſacerdotiis Cn. Domitius tribunus plebis
vir clariſſimus tuli, quod populis per religionem ſacerdotia
mandare nan poterat, vt minor pars populi vocaretur: ab ea parte qui eſſet factus, is à collegio cooptarerur.
Recte tamen conſtitutum fuit in concilio Laodiceno, cap. 13. vt multitudini& plebi non permittatur electio. cap. non
eſt. 6 3. diſtin. quæ, vt ait Origines, ſæpe clamoribus aut gratia,
aut pretio excitara moueri ſolet. can. ſi ergo. 3. q. 1. Quan-
quam enim populo inuito non dabatur epiſcopus, tamen im- moderatam eius cupiditarem clerus non cogebatur ſequi, quaſi ex populi arbitrio penderet electio, ſed eos docere ac admonere debebant,& grauitate prudentiaque lua ab incœ- pto reuocare. c.docendus, 6§². diſtin. Electio gitur tam à cle- ro, quam populo celebrabatur, epiſcopo vno præſente vel pluribus epiſcopis, vt iam diximus, inquirebaturq́; in mores, doctrinam, ætatem, natales,& cætera, de quibus integro li- bro diſſeruimus ſupra. Ac ſi nulla nota aſperſus reperiebatur propter quam reiici deberer, ſtatim ab epiſcopo vel epiſcopis manus ei imponebantur. Nec abſque ea inquiſitione conſe- crari ordinarive poterat.concil. Nicæ. cap. 9. Et plerique au- thores ſunt, palam proponi lolita fuiſſe nomina ordinando- rum, facta omnibus poreſtate quicquid vellent eis obiicien- di. Lamprid. in Alexan. Hæc fuit vetus forma ordinando- rum Eccleſiæ miniſtrorum. Nec fuit vllum diſerimen inter epiſcopos& alios miniſtros inferiores, niſi quod hi ab vno, illià pluribus epiſcopis ordinabantur. Verum hæc formaeli- gendi non ſolum immutata, ſed etiam in quorundam admi-
niſtrorum ordinatione omnino ſablata eſt, adeo vt plerique
citra electionem in Eccleſia conſtituantur, iure quo nunc vrti- mar, pontificio. Hinc beneficia quædam electione dicimur acquirere: alia collatione quadam& conceſſione, quæ nul- lam electionem requirat. Nam maiora quædam ampliora- que miniſteria ac beneficia, cuiuſmodi epiſcopia ſunt, ſolen- ni electione deferuntur. Cætera ab epiſcopis,& interdum à collegiis præterm'iſſo illo ſolenni electionis ritu, tribui& conferri ſolent. Fit autem epiſcoporum electio à collegio
canonicorum cathedralis Eccleſiæ, eo ritu& ordine, quem
Innocentius in quadam ſynodo præſcripſit. c. quia propter. de elect. Cæteri vero clerici præter canonices ſuſfragia non fe- runt, ac multo minus laici, qui priſcis temporibus intereſle
electioni,& vere eligere conſueuerant. c. Maſſana. de elect,
E igitur in quem omnes canonici, aut cette*ο ααφeακ se=id eſt, maior meliorque pars conſenſerit, poſt communicationè deliberation emq; mutuam, quæ ſolennem ſuffragiorum per- ſcrutationem continuo ia ipſis, vt ita dixerim, comiriis ſequi- tur, Acollegio eligi debet: id à veteribus dirimere fententias vel ſuffragia, niſi fallor, dicebatur. Non enim ſuftragia& ſen- tentiæ ſingulorum hic numerantur ſolum, ſed eriam ponde- rantur,& is potior habetur nonnunquam, quem pars grauior atque melior comprobauerit.c. in geneſi. c. Eccleſia veſtra. de elect. Vincitque in dubio numerus, ſi nulla in merirtis candi- dorum aut eligentium affectu, cæterisq; huiuſmodi, inæqua. litas appareat. Ad quam demonſtrandam admittitur is, qui contra numerũ pugnat, niſi aduerſarius duarum partium col. legij puncta tulerit, vt concilio Lugdunenſi ſtatutum eſt. o.ſi quando. de elect. in 6. Cum autem nulla præterquatmn in cal-
culis atque ſuffragiis inæqualitas reperitur, non ſatis eſt aliquõ
maiore numero, quam aduerſarium niti vt eligatur, ſed ma- iorem partem eorũ canonicorũ, qui adſunt, ab eo ſtare opor-
tet. c.eccleſia. c. Cumana: ds eleðt. rametſi iuris ciuilis autho-
res maiorẽ partem anni in interdicto vtrubi aliter interpre- rati ſint. l. maiore. de verb. ſig. Et notandũ eſt omnes canoni- cos, qui in prouincia degunt, ad hæc comitia vocandos eſſe. c. corã, de elect. Alioqui vulgo dici foler, magis obeſſe electioni contemptũ vnius Dlentle quam multorũ præſenrium inter- ceſfonem,& contradictionem. c. bonæ, de elect. Infirmatur enimob eam cauſam electio, quanquã alias rite,& plurimo- rum conſenſu celebrata, niſi forre is, qui ſpretus eſſe dicitur,
quod ita geſtum eſſ, poſtea ratum habuerit. c. quod ſicut, de
elect Poſt electionem hoc modo factam, cõfirmatio Metro- politani requiritur. c. nihil. ccum dilectus, de elect. nec ante
electus quicquam adminiſtrandi facultatem habet. c. noſtris.
... 3. 1.— c. qualiter. cac; confirmatio mature fieri debet,& inquiſitio- ne examinationeq; accurata præcedente, vt ſupra diximus, ca. 3-.cap.nihil, de elect. ita vt omnes audiantur, qui ordinationis
impediẽdæ cauſa quidpiam obiicere voluerint, quamuis for- te competitores non ſint. Quamobrem Bonifacius veterem
illam conſuetudinem nomina ordinãdorum publice prapo- néndi, cuius ante meminimus, non immerito repetiit, acte- nonauit. c. vlt. de elect. in 6. Quod ſi facta diligenti inquiſi- tione electus non reperiatur idoneus, non modonon con- firmatur, ſed etiam in futuris comitiis, in quibus iteratur ele- ctio, iure ſuffragijcarent, qui ſcientes prudentesq; talem ele- gerunt. c. cum in cunctis. c.cum Vintoni. Confirmationem ſequitur conſecratio, quę olim à confirmatione nõ diſtingue- batur. Nam canonem illum Synod Nicænæ, quem ſupra re- citauimus, male conuerſum è Græco in Latinum huic diſtin- ctioni occaſionẽ dediſſe ſuſpicor.c. epiſcopi, 6 4. diſt. Fit autẽ
hæc conſecratio ab epiſcopis prouincialibus cum authoritate
Metropolitani, vt ex canonibus à Grariano congeſtis perſpi- cuum eſt. 64. diſt.& ſeq. Ac tametſ poſt confirmationem tes eccle ſiaſticas adminiſtrandi ius habeat electus, tamen conſe- crare,& alia quædam id genus exequi ei demum licet quicõ- ſecratus eſt.c.tranſmiſſa m. c. quod ſicut, de elect. Hæc cum it ſe habeant, dubium non eſt quin epiſcopium inter miniſteria ſeu beneficia, quæ dicuntur electiua, recte connumeretur. Decæteris autem quetiſolet. Et quorundam veterum opinio eſt, conſtitutionem Innocentianam, quæ ritum ordinemque electionis præſcribit, adomnia eccleſiarum quaruncunquo collegia pertinere. Quę opinio ad veteris Eccleſiæ rirum pro- pius cæteris accedit. Sed moribus comparatum eſt, vt in epi- ſcoporum tantum& archimandritarum promotione hæc forma ſeruerur. Er ſane plurimum in hac re conſuetudini videtur tribuendum eſſe. Non enim inſtitutum Innocentij fuit, quæ miniſteria beneficiaque electiua eſſent aut contta, definire, quod eotempore fortaſſis erat indubitatum, ſed in omnibus electiuis formam atque rationem eligendiideo conſtituere voluit, quod vnuſquiſque propriam quandam e- ligendi viam, aut inutilem plerunque, aut pernicioſam ec-
cleſiis pro ſuo ingenio comminiſcererur. d. c. quia propter.
& exco-

* wunem ocan rdnitemn
..K Ach 3 82
De ſac.eccl. miniſt. ac benef. Lib. V.
& excogitaret. Itaque in canonicorum prom otione, aut alio- rum qui inferiores ſunt, eam formam ſeruari neceſſe non eſt. Sed cur ea beneficia, atque alia huiuſmodi electiua non di- cuntut, cum ſuffragiis omnium canonicorum promotio liat? Reſpondeo duplicem huius rei cauſam eſſe:vna eſt, quia cum ſuffragiis ſuis prorinus beneficium conferant collegæ, nec vl- lam epiſcopi confirmationem expectent, ſimplex meraque
electio nequaquam eſſe intelligitur, quocunque modo ſen-
tentiam in coauentu ſuo dixerint. Vt enim beneficium col- latione acquiri dicatur, an ab vna aliqua ſingulari perſona, an ab vniuerſitate aut collegio conferarur, nihil refert. Sunt qui hæe beneficia mixta appellent: nec id quidem male, præſertim ſi ſolennis ille conſtitutionis ritus in dicendis ſententiis ob- ſeruetur. Eadem enim opera,& eligere& conferre dieuntur, quia nulla ipſs confirmatione poſt eam electionem opus eſt. Altera caufa eſt, quia quoties Innocentianæ conſtitutionis forma ſeruari non ſolet, ſed conſenſum quoquomodo in cœ- tu atque conuentu declarari ſufficit, vt fir plerunque, non vi- detur proprie electio dicenda eſſe, quamuis forte conſenſus, authoritas, aut confirmatio antiſtitis ſuperioris requiratur. gl. gap. ſicut. de electio. in 6. Proinde collatiua dicuntur etiam ea beneſicia, quæ epiſcopus cum conſenſu& conſilio collegij confert, quoniam abſque ſolenni ritu conſtitutionis Inno- centianæ, is cõſenſus voluntasq; declaratur. Cum autem exi- mia habeantur ea miniſteria beneficiaq;, in quibus præter ri- tum ſolennitatemque electionis, confirmationem quoq; an- tiſtitis neceſſariam eſſe maieres noſtri voluerunt, conſtitu- tum eſt à Bonifacio octauo, vt generalibus diplomatum pon- tificiorum verbis contineri minime intelligantur. c. cum in il- lis. de præb. in 6. Cav. II. 88 De eogenere ad ſacra miniſteria beneftiaq promouen- di, quod vulgo poſtulationem vocamus. Aiei recentioribusque canonibus multifariam pro- C X△ pectum eſt, vt hominum ambitioſorum temeritas re- tundatur,& vt ne quis indignus promoueatur ad miniſterium Eccleſiæ. Volunt enim canones in miniſtrorum electione, morum, doctrinæ, ætatis rationem haberi,& cæterarum re- rum, de quibus lib. 4. abunde tractatum fuit. Illud etiam no- minatim cautum eſt, ne quis epiſcopus ad aliam ciuitatem transferri poſſit, de quo plenius infra diſſeremus. Quod ſi qui contta hanc diſciplinam aliquem elegerint, non ſolum inter- cidit electio, ſed electores etiam, qui ius ſuffragii habent, eius amiſſione mulctantur, vt ante diximus. Verum hæc ſeueritas abſque humaniori interpretatione& ewea conſiſtere non pPotuit. Quid enim ſi vir ſpectatæ integritatis& eruditionis reperiatur, qui ſacris initiatus nondum ſit, aut iuſtæ ætatis non ſit, nec alius idoneus forte exiſtat, qui Eccleſiæ præficia- tut? Quid ſi Eccleſiæ magna aliqua vtilitas ac neceſſitas ſua- deat, epiſcopum vnius ciuitatis in aliam transferri: Itaque vi- ſum eſt iuris pontificij authoribus ita tem tem perare, vt ſum. mum ius æquitati cedat,& nihilominus ſalua ſit priſcarum legum canonumque reuerentia. Non enim temere electo- ribus permittitur alienæ ciuitatis epiſcopum aut nothum ho- minem velprophanum, vel non legitimæ ætatis quaſi ſacro munere dignam, contra leges inſtitutaque maiorum eligere, ſed ſuperiorem antiſtitem adire, ab eoque veniam grariam- que canonum poſtulare ipſis licet. Qua impetrata eligere ita demum poterunt, ſi vitium propter quodcanones eſectio- nem prohibent, libello poſtulationeque ſua complexi fue- riat,& nomipnatim expreſſerint. not. in cap. innotum. de e- lect.& in c. vltim. de poſtul. prælat. Idque iure pontificio ſic eſt conſtitutum. Sed moribus receptum eſt viſitandi circui- tus inanis cauſa, vt ſi viſa fuerit æqua poſtulatio, ſtatim ordi- netur miniſter Eccleſiæ, adeo vt poſtulationis admiſſio iuſtæ electionis confirmationisque vimn ac poteſtatem habere di- atur. not. in ca. vltim. de poſtul. prælat. Huius autem poſtu- nlonis nullum apud veteres exemplum reperio, niſi forte in omotione loannis Chryſoſtomi, cuius mentio eſt libr. 10. b Par. hiſto. cap.3. Sed ne ea quidem promotio huic noſtræ nino ſimilis eſt. Nam tametſj vtilitatis ac neceſſitatis cau
1185
ſaà canonum præſcripro nonnunquam recederent„‚vt docet canon Apoſtolorum 79. tamen quia epiſcopi pręeſſe electio- ni, nodum intereſſe conſueuerant, eorumque ductu& au- thoritate omnia gerebantur, hæc ſollennis poſtulatio, quæ hodie vſitata eſt, omnino fuiſſet ſuperuacanea. Itaque Theo- dor. lib. 4. eccleſ. hiſtor. de Am broſio loquens, qui ſacro ab- lutus lauacro nondum erat, eum à populo& epiſcopis, qui iuſſu Imperatoris Valentiniani con uenerant, epiſcopum Me- diolani edictum fuiſſe ſcribit. c. ſtatuimus. S61.dſt. Quamuis Gratianus ad priſci ſæculi mores non reſpiciens, poſtulatum fuiſſe potius aſſerat. c. Valentinianus. 6z. diſtin. Cum autem dictum ſit poſtulationis comprobationem electionis confir- mationi parem eſſe, quibuſdam forra ſſis videbitur inter ele- ctionem ac poſtulationem hod e nihil intereſſe. Verum ali- quod diſcrimen, nec id quidem leue adhuc animaduerti po- teſt. c. piſcopus.g1. diſtinct. Non enim vt electo, ita etiam ei cuius promotio ordinatio que poſtulatur, vllum ius ex poſtu- larione intelligitur acquiſitum eſſe. Arque ideo interim cano- nicis variare,& ſententiam mutare permiſſum eſt, donec an- tiſtes aditus, ipſique oblata poſtulatio fuerit. ca. bonæ. de po- ſtul. prælat. Nam canonici cum communi conſenſu& con- ſilio poſtulandum eſſe aliqaem decernunt„ nequaquam ſe eum eligereteſtantur, ſed libenter elec uros oſtendunt, ſi per leges& canones liceret. Quorum canonum tigorem la- xari ac remitti,& eligendi poteſtatem ſibi fieri ſuppliciter petunt, aut certe voluntatem ſuam à ſuperiore anuſtite com- probari, perinde ac ſi vera le gitimaque eſſet electio, quod ho- die receptum eſt, vt dixi mus. Ea ſiquidem petitio ſi iuſta vti- lisque Eccleſiæ videatur, pro ſolenni legitimaque electione haberi ſolet, vt nullam alijam electionem poſtea celebrari neceſſe ſit. Quaratione vulgo traditum eltin huiutmodi poſtulationibus, ritum ordinemque conſtitutionis Inno- centianæ, cuius paulo ante meminimus, omnino, ſeruan- dum eſſe. Nam licet ex duabus viis altera extraordinaria ſi r, nihilominus eodem ferre ambas,& parin vtraque periculum eſſe videmus. Præterea qui hominé ſacro munere indignum poſtulant, non continuo ius ſuffragii, vt electores amittunt, cum poſcentes veniam,& virium agnoſcentes confitentesq; eius quem ordinari deſiderant, canones violare non videan- tur. can. innotnit. de elect. Quodtamen eſtita accipiendum, niſi tale vitium ſit, vt gratiam canonum remiſſionumque ſperare non debeant, vt puta, ſi noxius aliquis ſceleratuſque vir poſtuletur, in quo nulla vitæ emendatio eluceat. Hunce- nim quem nefarium eſt promouere, poſtulantes, exemplo e- ligentium plecti mulctarique debere conſtitutum eſt. c.z. de poſtul. prælat. Quamuis autem electio ac poſtulatio res di- uerſæ ſint, c. epiſcopus, 6. diſt.tamen quibus verbis vrantur poſtulare volentes, non multum refere abitror, modo vo- luntas eorum obſcura non ſit. Nam ſiue poſtulandum ſe e- ligere, ſiue eligendum poſtulare dixerint, nihil cõtra canones
facere videntur, ſi conſtet eos gratiam ab antiſtite ſuo expo-
ſcere velle, quia forte vitium aliquod exponunt propter quod iure ſuo eligere ſe non poſſe vltro fatentur.c. poſt translatio- nem, de renunt. Nam& veteres promiſcue his verbis vſos fuiſſe animaduertimus. c. literas. 63. diſt. Nec me mouet quod Bonifacius conſtiturione quadam ſua, hoc pronuntiandi ge- nus vt captioſum ſabdolumque improbauit. titul. de poſtul. prælat. in 6. Nam aduerſus eos edita eſt ea conſtitutio, qui ſacro munere indignum quempiam eligere cupiunt, ſed quia verentur ne patefacta tandem eius indignitate, pœnæ ſint ob-
noxii, his verborum inuolucris improbitatem ſuam tegere
conantur. Quæri ſolet à quo gratia remiſſioque, de qua hic loquimur, poſtulanda ſit. Et quidem Romanus pontifex, cum de promotione epiſcoporum agitur quod res magni põ- deris ſit,& adexem plum maxime pertineat: eo nomine adi- ri conſueuit. not. cap. vltim. de poſtul, prælat. Pro cæteris vero maioribus miniſteriis ita demum, ſi vitium pro- pter quod inhibetur electio, tale ſit, vt aliis antiſtitibus gra- tiam canonum facere non liceat. Proinde ſi candidarus XX. annos natus ſit, nec animarum curatio petatur, ſed aliud quid- uis miniſterium Eccleſiæ, apud proprium epiſcopum hæc ve- nia recte poſtulabitur: cum hoc genus gratiæ inter ea quæ re- cepit, ac ſibi reſeruauit Romanus pontifex, non recenſeatur. tit.de æta.& qualit. in 6.

——-————
6
— 2—— 5
4
118 Fraunc. Duareni
1 C A v. III. Translatio epiſcoporum quamobrem ſit prohibita: ali- ter explicatum, quam a iuris Pontijicij enar-
ratoribus factum adhuc ſit. JLmbein ſuperiori capite, epiſcopum vnius ciuitatis ad aliam tranſire non poſſe, ſed quia obiter id tãtum attigi- mus,& res eſt animaduerſione digna, nunc de ea breuiter hic diſſerendum eſt. Dubium autem non eſt, quin hæc ſedium mutatio, vt eccleſiis valde pernitioſa, am olim canonibus pro- hibita ſit, dque ex concilij Nicænic. 15. Sard. c. 1. Antioch. 16. c. 1½. Chalced. c. 5. Carthag. 3. ca.; 8. perſpicuum eſt. d. c. epi ſcopum. c. propter. 7. q. 1. Eit& huius prohibitionis mentio in confeſſfone fidei quam mifit Papa Damalus Pauſino epi- ſcopo Theſſalonicæ apud I heod. lib. ſ. eccl. hiſtor. c. 11. Aci- dem Theod. lib. i. ca. 19. Euſeb. quẽdam inſectatur, qui Nico- media deſerta, cuius erat epiſcopus, contra canones ad Con- ſtantinop. eccleſiam tranſierat. Cuius prohibitionis rationem h anc oſie dicunt iuris pontiſicij conſulti, quia matrimonium quoddam inter epiſcopum& eccle ſiam intelligitur contra- ctum eſſe, quod hominum arbitrio diſſolui non poteſt, iuxta illud, Qu d Deus coniunxit, homo non ſeparet. Itaque aiunt eum qui epiſcopio ſe abdicauit, in alia ciuitate eligi& ordinari poſſe, quod priori vinculo matrimonij obſtrictus eſſe deſierit. not. in ca. vlt. de poſt. prælato. Sed profecto longe alia ratio vetetes ad id conſtituendum iinpulit, quæ concilio Sardicen- ſi apertiſſime expreſſa eſt, cuius cõcilij hæc verba ſunt, è Græ-
co in Latinum ſermonem conuerſa. ca. 1. Oſius epiſcopus di-
xit, non minus mala conſuetudo, quam pernicioſa corrupte- la funditus eradicanda eſt, ne cui liceat epiſcopo de ciuicate ſua ad aliam ciuitatem tranſite. Manifeſta eſt enim cauſa qua hocfacere tentant, cum nullus in hac re inuentus ſit epiſco- pus. qui de maiore ciuitate ad minorem tranſiret, vnde appa- ret auariciæ eos ardote inflammari,& ambitioni ſeruire& vt dominationem èxerceant. Si ergo omnibus placet;, vi huiuſ- modi pernicies auſterius vi ndicetur, nec laicam communio- nem habeat, qui talis eſt: vniuerſi dixerunt, Placèt. etiam ſi ta-
lis aliquis extiterit temerarius, vt forſitan excuſationem affe-
rat; quod populi literas accepeèrit, cum manifeſtum ſit præ- mio& mercede paucos, qui ſy aceram fidem non habent, po- tuiſſe cortumpi, vt clamarent in Eccleſia,& ipſum petere vi- de entur epiſcopum, omnino has fraudes remouendas eſſe damnamus, ita vt nec laicam communionem in finem acci- piactalis, quod ſi vobis omnibus placet, ſtatuite. Vniuer ſi di- xerunt, Placet. Huius autem canonis pars tantum poſterior extat, in cap. 2. tit. de elect. li.. Decr. ſed à iuxis pontificij do- tocibus, qui ex fonte non haufſerunt, parum recte explicata. Eandem quoque rationẽ confirmat Leo pontifex in quadam epiſtola his verbis, Si quis epiſcopus fuæ ciuitatis mediocrita- te deſpecta admiaiſtrationem celebrioris loci ambierit,& ad
maiorẽ plebem ſe quacunque ratione tranſtulerit, à cathedra
quidem pellatur aliena: care bit eriam propria, vt nec ill's præ- ſideat, quos per auaritiam cõcupiuit, nec illis, quos per ſuper-
biam ſpreuit. c. ſi quis epiſcopus.7. q. 1. Et Theod. lib.. eccl.
cap. 8. clare teſtatur authores çanonum huiuſmodi transla-
tiones prohibuiſſe, vt ambirionem præciderent. Illud non
poſſum non admirariſ quod Jocrates in eccl. hiſtor. priſcis ca- nonibus hanctranslationem epiſcoporum vetitam fuiſſe ne-
gat, ideoque Proclum quendam quiCizicenus erat epiſcopus,
Conſtantinop. epiſcopum ordinari potuiſſe contendit. lib. 2.
Tripat. c. 8. canones enim ante id tempus de earè editi hodie
reperiuntur, quos ſupra indicauimus. Verumenimuero mu- tatio hæc tantam poteſt vrilitatem aliquando afferre eccleſiis, vt non immerito tolerari debeat. Canones ſiquidem muta- tionem ſedis interdicentes, de ea non intelliguntur, quam ne- ceſſitas vtilirasque eccle ſiarum flagitat, ſed quæ ex cupiditate & ambitione epiſcoporũ proficiſcitur. c. mutationes. c. ſcias. c. epiſcopus. 7. q. t. Cuius rei exempla apud Socratem varia legauntur in hiſtoria eccleſiaſtica, cuius modo mentionem fe- cimus, lib. z. Tcipar. c. 8. Theod. lib. ſ. c. 8. Et quædam alia põ- tifex Antherius refert, vulgoque receptum ac probatum eſt, quod is de Petro ex Antiochia Romam translato ſcribit„ ta. metſi de ea re nonnulli dubitent. d. c. mutationes. Sed ne prę- textu vtilitaris ac neceſſitatis leges eccleſiaſticæ eludantur&
infringantur, hodie vnius Romani pontificis arbitrio hæc transferendi facultas omnino commiſſa eſt. toto rit. de trãs- lat. epiſ. Qui alia via ad epiſcopalem ſedem aſpirauit, pœna ad- uerſus eum iure ponrificio ſtatuta eſt, vt munere vtroque ca-
reat. c. ſi quis epiſcopus.&c. ſeq. 7. q. 1. c. quanto. de translat.
epiſc. C A p. IIII.
Quale ſit nominationis ac præſentationis ius iis compe- ens, qui patroni eccleſiarum dicuntur. DReter epiſcopos canonicosqus, quorum ante mentiofa- Pa. eſt, ſunt aliæ quædam perſonæ, quacum voluntas& conſenſus interdum in ordinandis mimſtris eccleßarum re- quiritur. Nam ſi quis ſacram ædem condiderit, atque conſti. tuerit clericum, qui ſacri miniſterij curationem habeat nomi- nare eilicet,& epiſcopo offerre, vt ab eo ſi idoneus iudicatus fuerit, ot dinetur, nec poteſt epiſcopus abſque ea nominario- ne quenquam in huiuſmodi Eccleſia ordinare. Ildenim non ſolum canonibus pontificiis, ſed etiam iure ciuili conſtiturum eſt. c.decermimus. 16. q. 7. nouel. 6 7. 123. Sicut inſtiturum eius merito commendatur, qui pio affectu religioſoque ductus de ſententia conſilioque aneiſtitis ſui, rem ſuam conſecrat Deo, eiuſdem proprietate amiſla, ita æquum viſum eſt eumaliquid iuris retinere, quod pietatis ipſius ſingulariſque in ece leliam voluntatis perpetuum monumentum eſſe poſſit. Idqur adeo probatur, vt vulgo proditum ſit, tale ius eicompetere, quam: uis nominatim non receperit in cõſtituenda Eccleſia, c. ſigni- ficauit.de teſti. Nec multum refert, vt hociusretineat an ha- ſilicam fundauerit, in ſuoque ſolo aut extruxerit ab inirio, aut drutam collapſam que reſtituerit„an vero ad æd ficij mini.
ſtrorum tutelam reditum ei vectigalque certum largitus fue-
rit. c. fi iis. 1⁷. q. 7. Nam ſine reditibus, qui dotes eccleſiarũ in quibuſdam canonibus non male dicuntur. c. decretum. 10. q. I.vt dotes prædiorùm apud Papinianum. l. 3. de inſtruct. lega. nec quicquam ædificaretur eccleſia. Quamuis ergo dominus ſit eius ſoli, in quo baſilicam ædificat, aut earum rerum quas Eccleſiæ conſtitutæ donat: tamen rario iuris non paritur, vt poſt conſecrationem dedicationemque is locus, aut aliæ res Deo conſecratæ, in eius dominio manere dicantur, quamuis eo verbo quidam abuſi fuerint. c. monaſteri im. 16 q. 7 Itaque patroni appellatio magis quam domini ei conuenire credita eſt, quaſi Eccleſiæ defenſor propugnatorque tantum ſit. Po- teſt& idcirco patronus appellatus vi eri, quod cum eo qui ſeruum ſuum manumiſic aliquam ſimilitudinem habeat. ls e- nim etſi dominus ſerui manumi ſſi eſſe deſinat, tamẽ ius quod dicitur patronatus, in iure ciuili, in eum perpetuo obtinet. Ho- rum vero patronorum duo ſunt genera. Vnum eſt laicorum, ad quos nomine ſuo ex iis cauſis, de quibus locuti ſumus, id ius pertinet: Alterum eſt eccleſiaſticorum, quibus non ſuo nomine hoc competit, ſed Eccle ſiæ potius, cuius gubernatio- nem adminiſtrationemque habent. Operæpretium igitur eſt ea iura, que patrono poſt Eccleſiæ conſtitutionem ſuperlſunt, breuiter& ſummatim perſtringere. Quorum illud primum Præcipuumque habetur, quod iam attigiaus, nempe eorum qui eccleſiis præficiendi ſunt, nominatiò, Sic enim à vereribus linguæ Latinæ authoribus dicitur. Brut. ad Cicer. epiſt. 7. Pli- nius lib. 2.& 4. epiſt. cui vocabulo& Græcum, quo luſtinia- nus vtitur, reſpondet, vulgus præſentationem vocat. Verum hominem idoneum& ſacro munere dignum, idque intta certũ tempus nominare patronus debet. Nam pafrono lsico tempus quatuor menßum, eccleſiaſtico ſox ad nominandum jure pontificio præſcriprum eſt. Quo tempore præterio abl- que patroni conſenſu liberum eiſt epiſcopo Eccleſiæ miui- ſtrum ordinare, tit. de iure patronat. in. Quam uis auiem nominandi ius habet patronus, in eum tamen qui ab epilcopo ordinatus eſt, nullam ſibi poteſtatem vindicat. Quarene ob culpam quidem gradu ſuo deiicere eum poteſt, ſed hoc ad am tiſtitis officium ſpectat. Nec vero rerum Eccleſiæ admini- ſtrandarum vllam habet facultatemn, fed quia patronus eſtat- que defenſor Eccleſiæ, ſi male verſari miniſtros deprebende- rit, non folum admonere eos& increpare, verumetiam de- ferre, tam apud magiſtratum ac principem, quam apud epi- copum poterit. c. filus. 16. quæſt. 7. Sed& ſi ad inopiam fue- rit redactus patronus, ex prouentibus Eccleſiæ ali ſaitedeznig ebet.

heaftrarr doau
ngs auan omden
huus Lcdeüs tt
nA docnnm ern aanmt
ar zar nacn ur: culbis tune irra ,ut nctun quoſmtpenen a08 Somine iuo e aaunt, iei
Deſac. ecel. miniſt. ac benef. Lib. V. 1187
debet. c. quicunque. 16. qo⁷. c. nobis. de iure patro. licet eorum diſpenſationem alias non habeat. Nam& is qui ſeruum ma- numiſit, cui hunc quadamtenus ſimilem eſſe diximus, à liber- to ſuo alimenta quoque exigit iure ciuili. l. ſi quis à liberis, de liber. agnoſ. lus igitur patronorum in eccleſias in iis fere con- fiſtit. Et notandum eſt, mortuo patrono id ius ad hæredem- pſius tranſire. ca. conſiderandum. 16. quęſt. 7. Ac ſi plures exi-
ſtant hæredes, in ſolidum quidem patroni ſunt, non pro par-
tibus hæreditariis. c.. de iure patrona. Verum quod ad nomi- nationem, de qua hic diſſerimus, attinet, non ſinguli hæredes in ſolidum ius nominationis habent, vt melior ſit occupantis eonditio, ſed omnes ſimul nominant ac eligunt, in qua ele- ctione ſtirpium magis, quam capitum rationem habendam eſſe conſtitutum eſt, ita vt plures vnius patroni hæredes, vnius rantum perſonæ vicem ſuſtineãt. clem. 2. de iure patron. Hu- ius quoque iuris donatio permutatioq; permittitur. ca. ex in- ſinuatione, de iure patron. c. nemini.3 6. quæſt. 7. Sed quia iu- ris diuini aliquid immixtum habet, honeſtum viſum non eſt luris pontificij authoribus, vt pretio cuiquam acquiratur. ld- eoque venditio eius prohibita eſt, niſi vniuerſitas quædam prædiorum, cui hoc ius accedat, diſtrahatur. c. ex literis. c. de iure. c.cum ſæculum, de iure patronat.
Ca p. V. De iure ordinandi miniſtros Ecclekeæ, benefciaq; confe- reudi, qusdtanquam cadacum ad ſuperiorem Autiſtitem deuoluitur. 0 Via ſæpenumero contingit, vt qui ius habent promo-
uendi miniſtros Eccleſiæ, ſiue beneficia miniſteriis aſſi- 98 conferundi negligentiores ſint in eo negotio: æquum
ane fuit, huic malo atque incommodo idoneum aliquod re- medium quærere. Itaque canonibus pontiſiciis certum tem- pus definitum eſt, intra quod ſi Eccleſiæ vacãti proſpectum non fuerit, ſtatim id ius tanquam caducum, ad ſuperiores an- tiſtites deuoluitur, idque gradatim, vt qui propioris gradus eſt primaum adeatur,& eo ceſſante reliqui ſurſum verſus progre- diendo, donec ad ſummum pontificem peruentum fuerit. c. licet. de ſupplen. neg.prælat. cap. nulla. de conceſpræben. Ca- ducum autem ſatis commode ac Latine dici poſſe videtur, nõ aliter ac lureconſulti veteres caducam hæreditatem, caducum legatum, caducam dotem, caduca bona vocant.l.item veniũt,
deę pet. hær. l. ſi quis officium. l. dote, de rit. nup. l. 3. de iis quæ
in teſta. delen. l.9. de§. C. Syllan. l. z. ſi quis aliq. teſt. prohib.
iit. C. de cadu. tollen. Qui verſantur in foro,& qui ius pontifi- cium interpretantur, ius etiam deuolutum, nec id quidem in- epte meo iudicio appellare ſolent. Sic enim à vetetibus iuris authoribus hæreditas, tutela, dominium, bona deuolui dicũ- rur. l pupilli, de ſolutio. l. ad fiſcum, rer. amot. l. in fraudem. de ĩur. fiſc.. denique. quod vi aut clam.l. ſi quis ſub conditione, de
teſta. tut. Sed vt cognoſcamus quod ſpatium temporis ſingu- lis antiſtitibus, vel ſodalitiis canones præſcripſerint, ſciendum eſt, ſi de pręſulatu aut cœnobiarcha agatur, triũ dũtaxar men- fium illud tempus eſſe. c. ne pro defectu, de elect. c. obeunti- bus. 63. diſtin. c.poſtquam. 0. diſt. Sin de aliis præfecturis at-
queminiſteriis inferioribus, ſex menſium. c. nulla. c. dilectus.
de con. præb. Quod tempus non ex quo vacare cœpit Eccle-
fia, computandum eſt, ſed ex quo antiſtes vel collegium va-
cars eam ſciuit, nec impedimento aliquid ei fuit, quominus
Bccleſiæ vacanti conſuleret. c. quia diuerſitatem. de conceſ.
præb. De tempore patronis eccleſiarum dato ad nominan-
dum, ſiue, vt loquimur, præſentandum, quod quatuer aut lex menſium eſt, poſtea dicemus. Vnum hic notandum eſt, quod valgo receptum video, ei qui nominatum à patrono inſtituẽ- di ius habet, id temporis ſpatium, de quo hie diſſerimus, tri-
buendum non eſſe, quod canones de temporis præſinitione
Sditi, de eo qui nominatum inſtituit, minime intelligantur. Non enim videtur rationi conſentaneum, vr poſt ſemeſtre ennhus,nod patrono indulgetur ad nominandum, tantun- dern antiſtiti adeum qui nominatus eſt, inſtituendum con- cedatur, ne Eccleſiæ nimis diu paſtoribus miniſtrisque ſuis ca-
rentes ac deſtitutæ iaceant. Itaque vrilius eſſe purant iuris põ-
tificii conſutti, i moderatum aliquod tempus à ſuperiore an-
tiltite ſtatuatun intra quod inſtitutio promotioque huiuſmo-
di fieri debeat. Eademque cauſa eius eſt, ad quem electionis
confirmatio pertinet. not. in ca. nulla. de conceſipræb. Et hæc
quidem omnia de ceſſatione& negligentia eorum accipienda ſunt, qui ius promouendi vel beneficia conferendi habent-
Nam ſi promotus ſit indignus, vel aliter contra canones pec-
catum ſit,&c. caduci iure ordinatio promotioque prorinus,
& Au ad ſummum pontificem deuoluitur: præterquam in inferioribus eccleſiis, vt Bonifacius conſtituit, c. quanquam.
de elect. in 6. b
C 4A v. VI. Coniuvctio benefciorum, quam Vnionem uoant, quæ ſit,& quibus ex cauſis permittatur. b Enus quoddam acquirendi beneficia hodie vſitatum eſt, (Rlum beneficio, quod quis poſſidet, aliter adiicitur& cõ- iungitur. Nam etſi legibus canonibuſq; pontificiis ſolutus nõ uerit, tamen vtrunq; obtinere poteſt. Cuius coniunctionis
cauſa eſt vtilitas aliqua, vel neceſſitas Eccleſiæ, vt exempligra-
tia: Si duæ vicinæ ciuitates, pagi vel compoleis ſint, in quibus multitudo papuli nen mediocriter decreuerit, ſi fana diruta ſint, quæ reparari ac in priſtinũ ſtatum reſtitui facile nequeãt: ſi duo paſtores ex oblationibus commode non poſſint ali,& vnus pro tẽpore ſufficere videatur. c.& tempotis. c. poſtquã. 16. q. ů.c. 2. de relig. do. c. eam te. de ætate& qualit. Ac tales magiſtratuum cõiunctiones multæ apud luſtinianum deſcri- ptæ reperiuntur, quales beneficiorum, munerumq; eccleſia- ſticorum ſunt, de quibus hic diſſerimus. Nouel. 8. 24.25. 2 G. 27.28. 29. Ciuitatum quoque ac populorum, qui in vnũ co- ierunt, quædam exempla reperiuntur in antiquis monumen- tis, veluti Albæ atque Romæ apud Liuium. Extat& elegans deſcriptio Quidiana lib. G. Faſtor. in his verſibus: Hiææ vbi narrauit, Tatium fortema, Quirinum, Binacq, cum populis regna coiſſe ſun: Et lare communi ſacios generosc receptor, Hius nomen cunctus Junius, inquit, habet.
Hæc autem coniunctio tribus modis fieri poſſe dicitur.
gloſſ. in dict. c.& temporis,& in cap. i. ne ſede vacan. Primus eſt cum duæ Eccleſiæ in vnum veluti corpus confunduntur & coaleſcunt, adeo vt vna Eccleſia, vnum miniſterinm vnum- que beneficium, non duo vere dici poſſint. Et hanc confuſio- nem luſtinianus verbo Græco s Nouel. 28. alij vulgo v-
nionem, quaſi verbum verbo reddentes, ſed non ſatis Lati-
ne vocant. Itaque beneficium, quod huiuſmodi acceſſione auctum& am plificatum eſt, non modo nuuey, vt noſter Pomponius loquitur, ſed etiam lιναενον recte appellabitur. lrerum mixtura. de vlucap. Secundus modus eſt, cum ita connectuntur Eccleſæ, vr in vnum quaſi corpus minime
conflentur, led vt vna ſuperior ſit ac principalis, altera in- ferior& acceſſoria. Quo caſu in inferiore vicarius, qui ſa- crum miniſterium obeat, conſtitui ſolet.c.extirpandæ.§. quĩ vero. de præb. Tertius modus eſt, cum neutra ſubiicitur al- teri, ſed ambabus ſuum titulum gradumque retinentibus,
idem miniſter præficitur. cap.. ne ſe. vac. Sic enim à Grego- rio Cumanam Muſitanamque eccleſiam copulatas legimus, vt quamuis vtraque maneret epiſcopalis, vnum tamen atque
eundem epiſcopum haberet. c.& temporis. 16. q.. Sed quæ-
ritur, cuinam hoc ius coniungendi beneficia competat. Et certi iuris eſt, Romanum tantummodo pontificem duos epiſcopatus coniungere poſſe adeo vt ne legato quidem eius id liceat. c. quod translationem, de offic. legato. Aliarum ve- ro eccleſiarum iνs& colligatio epiſcopis cuiuſque ciuita- tis ac diœceſeos permittitur. cap. ſicut vnire. de exceſ. præla- to. modo vt collegij eccleſiaſtici conſenſum adhibeant. cap. dudum, de reb. eccleſ. non alien. in 6. Beneficium tamen epi- ſcopio ſuo adiungere, vel collegio conſentiente, eos non poſſe conſtitutum eſt. clem. ſi vna, de reb. eccle. non alien. Ar- chimandritæ autem hanc coniungendi poteſtatem non ha- bent, ſed ipſis conſentientibus, epiſcopi cum opus eſt, id oxequuntur. clem. in agro.§. ad hæc. de ſtatu monacho. Ve- rum animaduertendum eſt, ita demum hãc benetficiorũ con- iunctionem valere, eficacemq; eſſe, ſi ob manifeſtam Eccle- ſiæ vtilitatem neceſſitatemve fiat, idq; cauſa cognita,& iis o- mnibus vocatis quorũ intereſt. c.. ne ſede vac. c. expoſuiſti, de Præb. c. dudum de reb. ecclin 6. Qua de re celebria Oldr. atq;
— 1
. —
7
2

1188
Decij reſponſa in manibus ſunt. Oldr. conſi. 261. Deci. conſ. 17Eſt enim valde alienum à ratione,& canontbus pontifi- ciis contrarium, vt abſque graui caula& neceſſitate duabus eccleſiis præficiarur vnus, aut duobus in Eccleſia muneribus
ungatur. c.cum non ignores. de preb. ac multo magis vt duas
eccleſias ad vnam redigendo, cultus diuinus aliquod decre- mentum recipiat. Proinde quiſquis contendit i„α‿α acquiſi-
tum ſibi eſſe beneficium, rite ac ſolenniter eam factam doce-
re debet, ſiue à Romano epiſcopo, ſiue ab alio quocunque antiſtite facta proponatur. l. actor. C. de probatio. Oldr.& Deci.vbi ſupra. Car. VII. Deſiquciis eccleſiarum tam perpetuis qaam tempora- rüis quæ commendationes dicuntur.
b Pdictemporib cum Eccleſiæ vacanti paſtor idoneus
ſtatim præfici non poterat, interim vt ea euitarentur ma- la atque incommoda, quævt plurimum æαν parit, ſolebat Eccleſia vacans probo alicui viro commendari,& commit-
ti, qui tanquam tutor quiſpiam aut procurator bona fide a- ctus ſui rationem redderet. Hic enim paſtor Eccleſiæ non e-
rat,& ad tempus ſolum conſtituebatur. ca. conſtitutum. 7. q. I. Itaque pòcerat& alterius Eccleſiæ miniſtro hæc curatio ad- miniſtratioque mandari. Non enim contra canones pontifi- cios duabus eccleſiis præfici videbatur, aut ab vna ad aliam transferri, cum vnius Eccleſiæ paſtor perpetuus, alterius vero cuſtos temporari us eſſet. C. clericum. c. qui plures. 21. q.. c. o- bitum. c. Gatinenſis. SI. diſt. c. dudum. 2. de electionibus. Sed nec illa inquiſitio vſquequaq; adhibebatur, quam in promo- tione paſtorũ miniſtrorumve neceſſariam eſſe diximus. Pro-
inde ei quimonachus nõ erat, fine regularis, vt vulgo loquũ-
tur, monaſterium poterat commendari, donec aliquis ex ſo- dalibus hæteriarcha electus creatusque eſſet. Verum res lon- ge vtihſfima,& ad conſulendum exclefiis vacantibus inuenta & excogitata, tandem in ipſarum perniciem peſtemque mi- rabiliter conuerſa eſt. Nam quibus per canones non licet prę- fici eccleſiis aut monaſteriis, moribus comparatum eſt, vt eiſ- dem Eccleſiæ, vel monaſteria in perpetuum,& quam diu vi- uunt commendentur. Arque ita concipitur formula huius
commendacionis in diplomaribus ponrtificiis, vt libera non
ſolum diſpenſatio rerum, ſed etiam conſumptio atque diſſi- patio ipſis permiſſa intelligatur. Et ſane mirum eſt homines ingenioſos, qui fucum hunc commẽtiſunt, tantæ cotruptelæ non alium eolorem quæſiiſſe, ne tam aperte deſpici canones, palam ludibrio haberi viderentur. Quaſi veto conſilium eorum non cuiuis notum perſpectumque ſit, qui hac arte corruptelam maximam tueri& adumbrare tonãtur, qui ver- bis decoris obuoluunt vitium,& vt Ariſtophanes ait, rμαη a u 7ld uo⁵εεάα Itaque etſi vetus nomen adhuc remã- ſerit,& commendatio dicatur hoc beneficij aoquirendi ge- nus, quod Latine& proprie fiduciam appellari poſſe credide- rim:tamen res ſic immutata ac deleta eſt, vt priſcæ illius fidu- ciæ, de qua iam diximus, vix imago quædam vmbrave ſuper-
ſit. Vnde vulgo dicitur titulum hunc fiduciarium hodie àle-
gitimo titulo nihil differre: not. in c. nemo. de elect. in 6.& fi- duciarium adminiſtrarotem perinde ac iuſtum verumq; gu-
bernatotem Eccleſiæ fructus ſibi acquirere, quanquam ſi ad
veritatis amuſſim,& veterum inſtiturorum normam hæc exigere velimus, neuter rebus Eccleſiæ aliter quam vr com- meadatis vti debet. Idque Leo pontifex ait,& nos lupra an- norauimus. c. ſine exceptione. 12. q.. Nec aduerſatur huic ſententiæ, quod Commendare apud iuris authores nihil a- liud eſt quam deponere: ac idcirco cuſtos&e procurator tan- tum videtur dici debere, qui hac ratione promouetur. l. com- mendare. de verb. ſign. l. Lucius. de poſl. c.1. de poſſ. quoniam, vt diximus, plenior illa conceptio diplomatis pontiticij,& mores vbique recepti faciunt, vt non ſimplex cuſtos, depoſi- tarius procuratorue, ſed dominus quodammodo habeatur. Nam& procuratores in rem ſuam appellantur lureconſul- tis, qui nihil minus quam procuratores ſunt,& ſuum, non a- lienum negotium gerunt.l.qui ſtipendia. Cod. de procur. Et certum eſt huiuſmodi procuratoribus fiduciarios iſtos diſi pẽ- ſatores. aut vt verius dicam, fucatos diſſipatores, de quibus lo- quimur, perquam ſimiles eſſe, cum ipſis non Eccleſiæ gratia,
Franc. Duureni
ſed ſua potius(vt recte quidem aiunt) adminiſtrario conceda- tur. Alcia. inl. pactũ curatoris. C. de pact. Atque hinc fit, vr fi- duciæ huiuſmodi perpetuæ nunquam reuocentur, quamuis depoſitum madatumve ſimplex reuocari poſſit. 1..§. fi ſicde- poſuero. de poſſ. lllud poſtremo annotãdum eſt, quod Rom. pPont. epiſcopia monaſteriaque in perpetuum commendandi poteſtatem ſibi vnus vindicat, eodemque iure vtuntur cæteri
epiſcopi in fana miniſteriaque parœciæ ſuæ, exceptis curatio-
nibus animarum, quas ad ſemeſtre ſolum tempus commen- dare poſſunt. c. nemo. de elect. in 6. not. in c. ſi conſtiterit, de accuſatio..
C A4 v. VIII. Da pontificiis diplomati, quæ vulgus gratias expe- ctatzuas,& mandata de prouidendo appel- lat, copioſa diſputatio.
INee genera diſtribuendorum Eccleſiæ beneficiorum quæ
hodie vſitata ſunt, vnum longe celeberrimum eſt, de quo iam dicturi ſumus, per diplomata ſcilicet pontificia, quæ vul. go mandata de prouidendo,& gratiæ expectariua appellan- tur. Ex aula ſiquidem pontificis Romani proficiſcuntur di- plomata, quibus mandat ac præcipit, beneficia quibuslibet conferri in diem mortis eorum ſacerdotum ac miniſtrorum, qui ipſis fruuntur. Conuenit tamen inter omnes quotquot ſunt iuris pontificij enarratores, hanc beneficiorum diſtribu- endorum rationem apud veteres in viu non fuiſſe. Cuiusrei argumentum afferunt ſane quam probabile, quod ne in vo. lumine quidem decretorum, quod Gratianus edidit, vllum exemplum vllave mentio horum diplomatum reperiretur. Auaritia etenim aulæ pontificiæ, poſt aliquot ſæcula, hoc no-
uum pecuniæ aucupium adinuenit, quod nunquam veteribus
in mẽtem venerat. Ac tametſi ſpecioſæ rationes adduci ſoleãt. quibus tanta alaoεεεμαν tegatur& excuſetur, tamen res ipſa loquitur,& nos quotidie ſatis docet experientia, quantum hæc lues peſtisque noceat Eccleſiæ. Nam in primis occaſio datur captandæ mortis alienæ, præſertim ſceleratiſſimis& profligatiſſimis hominibus, qui talia diplomata fere impetrãt. Iureconſulti veteres, quibus hæc Euangelij lux nõdum afful- ſerat, pacta conuentionesque deteſtantur, quibus hæredita- tem ſuã quis promittit alteri ne eius hæreditatis ſpe ad optan- dam prom ſſoris mortem inuitetur, cum tamen veriſimile ſit, inter aotos homines& amicos huiuſmodi pacta initi,& eum qui ita paciſcitur ac promittit, probabili aliqua cauſa adduci, vt alteri fidat. Hoc autẽ diplomatum genere beneficium non ei quem eligit charumque habet beneficij poſſeſſor, cuique iuſta aliqua caulſa eſt confidendi, ſed hominiplerunque non ſolum ipſi ignoto, ſed etiam improbo ac maleuolo, quẽ libue- nit Roman. pontifici nominare, confertur aut oonferri man- datur. Deindelites& controuerſias innumerabiles pariunt hæc diplomata, quibus nec Reipubl.. quicquam eſt exitialius, nec Chriſtiano homine indignius. Veriſſimum enim eſt quod lſocrates homoà noſtra religione alienus, ſcribit, offi- cium eſſe boni principis eas leges condere, quæ inter ciues quam pauciſſimas lites gignant. Nec dubium eſt cordatis ho- minibus. nedum Chriſtianæ religionis cultoribus, hanc par-
dem iuris pontificij probari non poſſe. Hæc enim diploma-
ta tantum offundunt vbique tenebrarum, tantamque frau-
dibus& ſtrophis forenſibus feneſtram aperiunt, vt aliæ luper
alias contentiones& lites hinc quotidie exoriantur, ac vel- ut Andabatarum more pugnent litigatores& cauſidici, nec ĩudices quamlibet peripicaces facile ius& æquum in tanta caligine perſpicere poſſint. Qux res eflicit vt aſtutiſſimus quiſqne, callidiſſimus,& improbiſſimus, quamuis iute nullo aut titulo nitatur, ſæpius in hoccertamine victor euadat,& ſimpliciores homines liberalioriſque ingenij iuſtiſſimã cau- ſam amittant. Non enim libenter tam odioſis litibusleſeim- plicari ſinunt,& ancipitem iudiciorum aliam reformidant, cum Preſerrimm ad ſtrophas eludendas, quas fraudulenti ca- ptioſique homines facile hic comminiſcuntur, nati aſſuefa- ctiqus non ſinr. Quide quod ia his litium anfractibus ingenti ſumptu opus eſt, cui ſufficere nequeunt inopes clerici, ideo- que opulentioribus cedere coguntur? Præterea hæc mv- eTourn pPontificum Aora⁴oεννεααι&⅜νipſos auertit d . proprio

uüuh meren, gude wckung
zoron ominer X ancs
4
npũ gaeta titram!
6. Dam lon Krvorroactiu i
De ſacr eccleſ min.ac benef. Lib. V.
proprio munere functioneque ſua,& alios antitiſtes non ſine
aliqua fortaſſis iniuria interturbat, vt neutri in tanta confu-
ſione munus ſuum obire poffint. Acvt ſummatim omnia complectar, necneceſſe habeam ſpeciatim enumetare, quæ
ſcio quo acceptum in commentaria ſua teferre non dubita- uic. Nempe huiuſmodi pontificum diplomatis, ius canoni- cum funditus euerſum deſtructumque eſſe. Sunt tamen non- nulli, qui ſtudio, vt credibile eſt, pontificibus blandiendi, aſ- ſerunt, quicquid habent iuris reliqui epiſcopi inre beneficia- ria, id Romano pontifici acceptum ferendum eſſe, quaſi o- mnia ab ipſo tanquam fonte aliquo prodierint. Ercum poſſit
iure ſuo totius orbis beneficia arbitratu ſuo diſpenſare ac diſ-
tribuere, præclare cum cæteris agi cenſent, ſi partem aliquam
benigae ſcilicet eis largiatur& indulge at. gloſ. cap. quãquam, de elect. in 6. Sed quæ fuerit olim epiſcoporum in hacte po-
teſtas arque authoritas, faris ante demonſtrauimus libroter- tio. Vcautem concedamus Rom. pontifici quiduis impune
hiclicere, tamen omnes boni, vt ſpero, mihiaflentiuntur, non modo quidliceat, ſed eriam quid honeſtum ſit ab eo ſpectan-
dum eſſe. Quid autem indecentius ac fœdius in Eccleſia po- teſt eſſe, quam hæc miniſteriorum, functionumque eccleſia-
ſticarum perturbatio? ca. peruenit, 11. quæſt. 1. Mitto quod
eſſime videntur pontifices Romani fibi ſuæque maieſtati conſulere, cum eo nomine, vt cætera miſſa faciam, quæ non ſunt huius inſtituti, tantam apud Chriſtianum populum ſibi conflent inuidiam, vt niſi Deus aliquis huic rei proſpiciat, ma- gnum ab vniuerſa ruina excidioque periculum ſit. Quanto circuinſpectins Lacedæmoniorum ille rex, qui vxoriobiur- ganti, quod minus achumilius tegnum filiis eſſet traditurus, quam accepiſſet, Ego, inquit, eo maius relinquamn, quo diu- turnius. Verum vt ex diuerticulo in viam redeamus, certum exploratumque eſt ius quo vtimur, quacunque ratione id conſtitutum fuerit. Quodęvt intelligamus, animaduerten- dum eſt, cum primum Romani pontifices cœperant vbique terrarum beneficia diſpenſandi facultatem ſibi vindicare, par- ce admodum ac moderate ipſos ea poteſtate vſos fuiſſe. Non enim impetioſis iſtis diplomatis terrebant ſtatim epiſcopos, & ad ſibi parendum cogebant, ſed vt leuiter primumtenta-
rent eorum patientiam, literis monere eos ac rogare ſole-
bant. Sed cum preces& monita grauate ab epiſcopis recipe- rentur, ac plerumque ea contemnerent, mox in præcepta conuerſa ſunt. Verum ne ea quidem ſatis neruorum habuere, cum beneficium interim collatum alij adimendum non vide- retur, ſed contumacia tantum non obtemperantis plecten- da. Itaque ratio tandem excogitata eſt, qua beneficiorum diſ- penſatio ad pontificis Romani poteſtatem& arbitrium o- munino reuocaretur: datis nempe per diplomata executori- bus, qui aut epiſcopos ad parendum cogerent, aut eis imperi- um detrectantibus ipſi conferrent. Sic precibus primum vſi pontifices Romani, deinde iuſſu ac minis, poſtremo viaperta, hanc ſibi poteſtatem comparauerunt. Proſpiciebant enim epiſcopos æquiore animo ingum accepturos, cui paulatim aſ- ſaeuiſſent, quam ſi id ab initio per vim ceruicibus eorum eſlet ampoſitum: ſicut Milonem ferũt eo facilius taurum geſtaſſe,
quod eundem adhuc vitulum crebrius ferre ſolitus fuiſſet. Ac fuit tempus cum hic ritus obſeruabatur, vt trinas liceras eiuſ-
dem beneficij nomine ad epiſcopos mitteret pontifex, qua- rum vnæ monita tantum, alteræ præcepta, poſtremæ legis a- ctionem atque executionem complecterentur. Verum hoc ritu antiquaro, in quo veteris moris quædam velut reliquiæ conſpiciebantur, vltimas ſolum, id eſt, executorias, vſus Ro- manæ aulæ ad hunc vſque diem retinuit: quæ effectum ha- bent in octo menſibus tantum, vt Canon pontificius docet. Nam quatuor menſes liberos habent reliqui epiſcopi, nec be- neficia eo tempore vacantia coguntur iis conferre, qui talia diplomata impetrant, quamuis nullo non tempore pontifex Romanus beneficium vacuum iure occupationis conferat. Sed etſi nullum à pontifice diploma impetratum fuerit, dubi- urn non eſt, quin cæteri antiſtites in ſua quiſque parœcia, ec- cleſiis quocunque tempore anni vacantibus prouidere poſ- fint. Sunt autem huiuſmodi executorum pontificis Romani duo genera. Quibuſdam enim ita mandatur executio reſcri- pti pontificij. vt antiſtites& collegia compellant ad benefi-
4
189
cium conferendum, ſacra com
inane decreuerit pontifex quicquid aduerſus ea factum fue-
rit⸗·c. ſi ſoli de conceſ. præbenda. in. Alij lunt exccutoces al brouidendumheulgo appellati, quibus à Rornano pontifce
mandatur, vt negigentibus epiſcopis, ipi pruideant Eccle- ſiæ qua deagitur,& beneſicium conferant. Eſtque magna vis Xpoteſtas huius mandaci, quia ſimulatque oblatum elt Epi-
ſcopo vel collegio, omnem prouidendi Eccleſiæ facultatem
tas manus habens, beneficium amplius dare non potęſt. c. ſi
continuo amittit,& quaſi vinculo quodam iniecto conſtri-
capitulo. de conc. præb. in 6. Se d hoc ius Leonina conſtiturio- ne, cuius ſæpe meminimus lupra, magnopere in Francia im-
mutatum eſt. Nam ea cõſtitutione modus diplomatum quaſi
vectigalis cuinſdam ab antiſtitibus exigẽdi definitus eſt, ta vt nulli pontifici Romano toto ſui pontificatus tem pore plura
concedere liceat. Eſt enim conſtitutum vt in eos antiſtites,
qui decem beneficiorum diſtribucionen habent, vno diplo-
mate contentus ſit: in eos vero quibus quinquaginta, aut eo amplius beneficiorum diſpenſatio com petit, duobus diplo-
matis poſſit vti. Deinde ea conſtitutio nulla diplomata pro- bat, quibus beneficiorum nondum vacantium ſpes offeraturt, niſi verbis, ita vt conſtitutum eſt, conceptis pelir ptafaerinc.
Eſt enim praſcripta foima& conceptio diplomatis pontifi-
eij, qua prætermiſla vel mutata, mandatum ponuficis irritum
nullumque habetur.
Qupod tamen eſt ita accipiendum, ſi quid contra volunta- tem actententiam eorum, qui formulæ exemplum pr opoſus. runt, vel adiectum, vel cetractum fuerit. Nam qui exiſtimant id exemplum omnibus negotiis conuenire, vt ne tantillum quidem ex eo immutare fas ſit, perſmiles is funt, quiex vul- Baribus exomologeſeos formulis peccata enunciant ſacerdo-
ti, eriam ea quæ non admiſere confitentes. Extat autem for-
mula reſcripti ſiue diplomatis in ea cooſtitutioge Leonis ple-
ne deſcriptas quam nos hicintegram non refereraus pracipu- as tantum eius clauſulas diſcuſſuri& explanatutr. Prima igitur clauſula diplomatis eſt, qua pontifex Rom. excommunicatum abſoluit, hactenus vr diplo marc cicon. ceſſum valeat. Nam alias reſcriptum ab eo, qui ſummotus eſt A ſacra communione, impetratum nullas vires hahet, c. 1. de
reſct. in 6. c.poſtulaſtis, de cler. excom. Effectus autem huius
clauſulæ ad nullam aliam rem porrigitur, adeo vi plerique tra- diderint, niſi excommunicatus poſtea abſolutus tuerir, bene-
ficium ei prætextu diplomatis conferri non poſſe. Quæ ſen-
tentia non ſolum Leonis formulæ, ſed æquitati etiam ac ra- tioni congruit. Interdum quoque hæc clauſula ne ad diploma quidem, de quo hic loquimur, confirmandum prodeſt, ſed eas exceptiones, quæ ab alis collectæ ſunt, omitro. Facile au- tem hinc perſpici poteſt, quod ante diximus, lingulas huius formulæ clauſulas non in omnibus diplomatis neceſſarias eſ- ſe. Qui ſenim ſiis cuiconceditur diploma, piorum ac fidelium
communione ſummotus non ſii?:
Secunda clauſula eſt, qua pontifex omnia beneficia eius, cui diploma conceditur, cum vera eorundem æſtimatione ac precio, pro expreſſis habet, quamuis expreſſa forre non fint. Nam reſcriptum tanquam o reptitium careret viribus, nifi pontifex huius expreſſionis gratiam faceret. c. ſi proponen- te, de reſcrip. cap. ſi motu proprio, de præb. in q. Cætera vero ſi quæ inſint perſonæ vitia obtentu huius clauſulæ, pro ex- preſſis habenda non ſunt: quia hanc extenſionem formula non admittit. Sed ne hæc quidem clauſula vbique neceſſaria eſt, cum beneficia non habentibus conſtet eam omnino ſu- peruacaneam eſſe. Eademque eſt ſequentium fere claulula- rum ratio.
Tertia clauſula eſt, qua pontifex exprimit, ſe nemine po- ſtulante, diploma vltro conceſſiſſe, quæ clauſula omnem ob- reptionis ſuſpicionem tollit, efficitque vt ea tacuiſſe nihil no- ceat, quibus alioquin non expreſſis pontifici obreptum vide- retur. cap. ſi motu proprio, de præbend. in 6.& reg. cancel. Non enim ob conceptionem diplomatis arguendis& is qui Pſu non impetrauit, ſed vltro ſibi delarum accepit, tametſi orte coutra leges, aut canones conceſſum fuerit. l. 1. Cod. de pet.bon.ſubl. Hæc clauſula tamen non impedit, quominus vi- 2—
23facta coammunione eis interdicta, non. etiam vt ipſi heneficium conferant, aut in poſſeſſionem mit- tant. not. inc. abbatem, dereſcript. Itaque hoc mandato ira demum poteſtas cõferendi adimitur antiſtitibus, ſi irrirum
in canonibus concilij Baſilienſis perſcripta ſunt, illud dicaw, 8 e d e. quod aulæ Romanæ quidam alumnus, Gom eſius, ab alio ne-
*
—
“
——— — 8 5

—
——,—
bitio
Franc. Duareni
1190
tia perſonæ, quæ diplomate inuari vult, ipſi obiiciantur, quaſi legibus canonibuſque ſolutus ſit à principe, idque vulgore- ceptum eſt. gloſl. in c. Romanus, de præbend. Alij ſunt præ- terea varij effectus huius clauſulæ, de quibus cæteri Tlanee Icripſere. Fel. in c. ad aures. de reſcrip. e caulam. I. c. vt.de teſt. Staphil. de lit. grat.
Quarta clauſula eſt, qua pontifex oſtendit nõ pure ac ſim- pliciter ſe mandare, ſed ita demum ſi pro alio non ſcripſerit- non enim velle intelligitur pontifex plurium beneficiorum
diſpenſationem ab ordinario antiſtite exigere. cap. manda-
tum. de reſcript. Et hæc quoque clauſula ſatis demonſtrat hanc formulam pro varietate negotiorum mutati poſſe. Quid enimi ſi antiſtes quinquaginta beneficiorum conferen- dorum ius habeat? Nonne exiam dictis conſtat pontificem Romanum duorum beneficiorum donationem ſibi vindica-
re poſſedltaque conditio ita concipi poterit, ſi pro duobus aliis non ſcriplerimus.
Quinta clauſula eſt, qua Romanus poniifex canonicum creat eum, cui diploma coacedit, hac fine vt ad honores eccle- ſiaſticos aſpiret: idque propter morem eccleſiarum fit, quo honorem eccleſiaſticum conſequi nemo poteſt, niſi in cano- nicorum collegium aſcitus fuerit. Et quia hi canonici hono- rarij ſuffragia ferre dicuntur,& quædam alia huiuſmodi iura habere, quamuis nulla ſit eis annona adhuc attributa, cap. pro illorurn, de præb. ideo Romanus pontifex ne canenicorum numerum augendo eos oneret, non ſimpliciter hic canoni- cum crear, ſed cum hac adie ctione, vt dignitatem ſiue admi- niſtrationem obtinere poſſit.
Sexta clauſula eſt, qua pontifex exprimit ſe beneſicium duntaxat conferri velle, quod poſt menſem quam oblatum fuerit antiſtiti diploma, vacauerit. Nam alioqui periculum e-
rat, ne tantiſper mandati põtificij denuntiatio ſuſtineretur ac
differretur, dum alicui opimum beneficium habenti mortem inſtare exploratum eſſet. Sic enim futurum erat, vt muneri- bus„ezeloenm donati à pontifice, opulentiſſima quæ- que beneficia auferrent. Verum hęc clauſula facit, vt appeten- te hora mortis, facta denuntiatio non valde proſit denunci- anti, cum ante finem menſis lberum ſit antiſtiti beneficium alij dare. Glauſula autem ſummota pontificis, candidatus non niſi certior factus de imminente beneficiarij morte,& cer- ta iam Ipe deuorato beneficio mandatum denunciaret an-
Septima claulula eſt, qua Roma. pontifex vt legibus omni- bus canonibuſque ſuperior, cuicunque legi, conſtitutioni, pri- uilegio, conſuetudini derogat, per quam effectus diplomatis impedire poſſet. Hactenus de eo A lotnaregge antiſtitib', & cæteris mittitur: quorum partes ſunt, vacantibus proſpice- re eccleſiis,& eildem miniſtros præficere. Cui diplomati aliud ceu appendix quæ dam acce dere ſolet, quod ab executione vulgo nomen accepit. Nam eo diplomate mandat cuipiam a- lij Romanus pontifex, vt non obtemperante antiſtite, man- datum ipſè exequatur. Nec difficilis eſt hæc poſterior formu- L, modo vt prior recte intelligatur.
Deexhibitione ac enuntiatione diplo. matis pontifccii. b
Andatum Roma. pontificis denunciari ac exhiberi de- Lber, vt de nominatione poſtea dicemus, fitque ea exhi- antiſtiti aut vicario, ad quem diſpenſatio beneficiorum ſpectat, non ei cui executio mandati pontificij committitur. cap. duòbus, de reſcript. in 6. Hæc enim denuntiatio eſt ne- ceſſaria, ne alioqui poſſit antiſtes mandati ignorationem cau- ſari, cap. ſi capitulo. de conceſ. præbend. clement. caulam. de elect. Quax rationè mottuo interim antiſtite ſucceſſori eiuſ- dem denunciabitur. l. qui in altecius, de reg. iur. Cum autem hæe reſcripta pontificis perpetua ſint, nulla ad ea offerenda tempus præſcriptum eſſe videtur. l. falſo. G. de diuerſ. reſcripr. quamuis de relcriptis quæ litium cauſa impetrantur aliud cõ- ſtitutum ſit. c. ſi aurem, c. plerunque, de reſctipt. Tractatum eſt an ea quoque appendix edi debeat, quæ non adantiſtitem, ſed executorem potius dirigitur: quod non videtur magno- pere neceſſarium eſſe: nec formula id Leonina aperte requi- tit: tamen quia controuerſum ius, tutius& conſultius etit v- traſque literas edore,
De eſfectu diplomatis pontifccii. C laio ibitode mandati ſiue diplomatis pontiflcis Oobnoxium quodammodo obſtrictumque beneficium
redqdit, vt alij conferri nequeat. t. ſi capitulo, de conceſ. præ- bend. Quod adeo verum eſt,vt is qui mandatum denunciauit
ac exhibuit, cæteris omnibus anteponatur, quamuis ſchola- rum candidati ſint. tit. de mand. apoſt. Sed hoc eſt ita accipi- endum, ſi beneſicium quod petitur tale ſit, vt ad diplomati⸗ cam hanc pontificis diſpenſationem pertineat. Quædam e⸗ nim beneficia his mandatis non includuntur, vt exempli cau- ſas beneſicia electiua, in quibus regiæ nominationi lecus eſt. tit.de reg. ad prælat. nom. Item beneficia in comitatu Roma- ni pontificis vacantia, quæ pontifices, quibus voluerint, dara ſolent, arque ita conſtitutum eſt c. z. dÄe præb. in 6. Beneſicia quoque ſæcularia iis qui mandatum habent ad regularia obti-. nenda non obſtringuntur, aut contra.§. voluimus, tit. dcol- lat. in concord. Nec alia videtur earum eccleſiarum caula eſſe quarum præfectos nominant patroni, qui laici dicuntur, aut
earum quæ in ciuitatibus ſunt, vel oppidis muro cinctis, alia-
rumve id genus, de quibus in tractatu nominationum dice⸗ mus. Cum autem plures ſimul ambiunt, petuntque idem be- nefieium ab antiſtite ſibi dari, is præfertur cæteris, in cuius gtatiam prius reſcripſit pontifex, quamuis forte alius ante ſu- as literis ediderit. c.eum cui, de præbain&. c. tibi qui. de reſcrip. in 6. Quod ſi eodem tempore pro omnibus reſcriptum fue- rit, tunc literarum editionis denunciationiſque tempus ſpe⸗ ctatur: in qua editione ſi concurrant, poterit antiſtes aditus, cui viſum fuerit gratificari. c. duobus, de reſcript. in 6. Canon tamen pontificius in hac gratificatione impetrationis, gradus, temporis, poſſeſſionis, patriæ,& quarundam aliarum rerum habendam elſle ratienem ait. reg. cancel. 15. Fit etiam inter- dum, vt poſterioris melior ſit, quam prioris conditio: veluti ſi pontifex in poſteriore mandato diſerte expreſſerit, vt is ante- riori præferatur. c.pen. de conceſ. præben. in 6. Sed hæc clau⸗ ſula apnd nos minime recipitur, quod contra Leoninam for=
mulam adiiciatur reſcripto. Idem accidit& cum prior manda-
ti executionem non proſequitur. g. declarantes, titul. de man- da. apoſt. Quid enim ſi iuri ſuo expreſſim renuntiauerit? c.
ſollicite. cap. audita. dereſt. ſpol. Quid ſi eo negligente& alias
res agente, beneſicium forte alteri ĩam collatum ſit cap.ſi tibĩ
abſenti. e. ii elericus, de præbenda in 6:c. tibi qui, de reſcript. in
6. Panor.& Felin. in c. capitulum, de reſcrip. Idem& in omni- bus caſibus dicendum, in quibus mandatum extinguitur: vel- uti ſi is qui obtinuit diploma, poſtea vxorem duxerit, c.. de cler. coniug. ſi aliud beneficium conſecutus ſit, quod ſimul cum eo quod petitur retineri nequeat. clem. gratiæ,de reſcrip. Mottuo ſane pontifice mandata huiuſmodi expirare vulgo receptum eſt, c. ſi cui, de præben. in 6.§. recte, Inſtit. manci. Panor. in c.dilectus. 2. de præben. Quod quidem eſt ita acci- piendum, res niſi integra eſſe deſierit. capit. ſi ſuper gratia, de offic.deleg.in.
verſe quam ſigillatim factu. 4 Ffines ſunt beneſiciorum reſeruationes mandatis pon⸗ tificiis, de quibus iam diſſeruimus. Nam Roma. ponti⸗ fex beneficia quædam ſibi reſeruare ac accipere ſoler, vt cum poſtea vacauerint, ea ſolus conferat, idque vel Vniuerſe, vel ſigillatim. Vniuerſe, cum maiores(loco exem pli) dignitates
Deitſer uationihus beneftciorum tam vni-
Eccleſiæ: ſigillatim, cum certi alicuius fani beneficium re-
ſeruar. Hoc inter mandata, de quibus diximus& reſerua-
tiones iſtas intereſt, quod illa ius tribuunt impetrantibus,
his vero nihil iuris cuiquam acquiritur, quamuis forte per-
ſona expreſſa ſit, cuius gratia reſeruat um eſt beneſicium id-
eoque vacante poſtea beneficio, liberum e pontifici, cuinis 14 ¹4 2
alij arbitrio ſuo id dare. not. in cap. cum dilectus. de iure pa⸗
tron.& in cap. i. de offic. leg. in 6. Verum hæ reſeruationes
Leonina conſtitutione„ qua nunc vtimur in Gallia„optima ratione ſublaræ ſunt, ſicut& cætera diplomata, quibus bene-
ficiorum nondum vacantium ſpes oſtenditur. Quod quem⸗-
admodum accipiendum fit ante doeuimus, Sed animaduer- tendum eſt eas tantum reſeruationes prohiberi, quæ Aponti- ſice Romano ſiunt. Nã bencſicia, quæ in aula Romana vacãt,
8 quæque

— eae un coac md. ia. perden n.t .Hle yrades. Bü⸗
quæque non tam à pontifice, quam à iure ĩpſo voutiacia er- cipiuntur ac reſeruantur, à diſpenſatione pontificis non exi- mit conſtitutio. cap. 2. de præb. in 6.
C A P. X.
De pontifcum diplomatis, quæ Vacantium be- mficiorumnomine impetrantur.
Epoteſtate Roma. pontiſicis in beneficiorum vacantiũ l kron breuiter diſferuimus lib. 3. Verum vt iam orſis quędam attexam us, ſuperiorum capitum diſputatio nos admonet. Nec videtur docendi ratio, quam inſtituimus, per- mittere,vt pontificum diplomata, quæ vacantium beneficio- rum nomine impetrantur, ab iis de quibus proxime tractatũ fuit, ſeparemus. Romanus igitur pontifex fani cuiuſcunque beneficia quocunque tempore anni vacent, iure occupatio-
concurrit, vt eos, beneficium dando, anteuertere poſſit, idq; lib.3. docuimus. Donat& ſuo magis quam vllius occupatio- nis iure fanorum omnium beneſicia, quorum præ fecti in co- mitatu pontificio mortem obierint. cap. 2. de præbend. in 6. Sed quæſtio hinc exiſtit, quam in iudicio agitatam memini. An ſi quæ beneſicia vacent eo tempore anni, quod Leonina conſtitutio ſcholaſticis viris attribuit, põtifex Romanus aliis perſonis ea beneficia arbitratu ſuo donare poſſit? Et conſti- tutionis verbis expreſſum eſt, libere pontificem ea beneficia conferre poſſe. Sed ea verba abſque vllo incom modo viden-
quibus alia parte conſtitutionis hi menſes attributi ſunt con- ferat. Quam interpretationem vtilitas ipſa, quæ, vt Horatius ait, iuſti& æqui mater eſt, hoc præſertim tempore admitten- dam eſſe ſuadet.
C A v. XI.
De concilio Conſtantiano ac Baſilienſi,& de Pragmatica
— non eorum modo qui è viuis e ant, ſe ſi 4 Gallorum ſanctione, Romanorumq; pontifcum decretis, qui è viuis exceſſerant, ſed ſuperſtitum et-
quibus cam aut conuellere omnino, aut labe- b factare ſtuduerunt. A Nrequam de nominationibus tam 4 quam ſchola- ſticorum conuentuum dicere incipio, licet hic pauliſper
digredi,& pauca quædam de duobus nobiliſſimis conuenti-
bus Conſtantiano ſcilicet& Baſilienſi, in medium adducere, quorum cognitio ad id quod inſtituimus, ſumme eſt neceſſa- ria. Sigiſmundus Imperator cum diſſidia motuſque ingentes videret in Eccleſia(erant enim tres Romani pontifices, Io-
annes Bononiæ, Gregorius Arimeni,& Benedictus in Hiſpa- nia) nihil antiquius habuit, quam vt pacem& tranquillitatem Eccleſiæ teſtitueret. Itaq; magna cura ſtudioque perfecit᷑, vt
eius rei gratia, conſenſu regum ac principum ſacer conuẽtus indiceretur Conſtantie: in quo ipſe cum Ioanne pontiſice in- terfuit. Nec ſane irritus fuit eius conatus:nam in eo conuen- tu, ponrificio imperio tribus illis, quos iam nominaui, abro- gato, Martinus V. omnium conſenſu& ſuffragiis pontifex declaratus eſt,& omnes fere contentiones ſublatæ. De con- ſtitutione vero ac emendatione Eccleſię, quia quadriennium iam totum in diſſidentium pontificum negotio cõſumptum fuerat,& nimis diu Eccleſiæ ſuis paſtoribus caruerant, nihil conſici potuit, eaq; res in proximum conuentum ſynodumq; reiecta eſt. Duo autem memorabilia decreta eius conuentus, & ad corrigenda vitia Eccleſię magni vſus extiterunt. Vnum, vt conuentus, ſiue ſy nodus œcumenica, quaſi à Chriſto pro- tinus accepta authoritate, pontificem etiam Romanum pa- rere ſuis decretis cogàt:& contumacem dictoque non au- dientem coerceat. Alterum eiuſdem ſynodi decretum eſt, vt
decimo quoque anno conuentus Eccleſiæ habeatur, ac ſub
finem cuinſq; conuentus, locus ad proximum celebrandum
idoneus à pontifice Romano de ſententia totius conuentus
aut ab ipſo conuentu conſtituatur. Nec pontifici id tempus Proregare liceat, ac ne locum quidem mutare, extra quam ſi neceſſitas aliqua id flagitet,& collegarum conſenſus accedat. Itaqʒ mox ſecutus eſt conuentus Baſilienſis recte, ſi quis vn- quam alius, legitim eq; indictus. Verũ Eugenius, qui in Marti- ni defuncti locũ ſuffectus fuerat, modis omnibus hunc con- uentum diſſoluere conabatur, nulla ratione decretorũ Con- ſtantianorum habita, quia ſatis proſpiciebat niſi ea desteta
De ſacr. eccleſcminiſt. ac benef. Lib. V.
nis largitur,& cum omnibus Chriſtiani orbis antiſt itibus ita
tur poſſe intelligi, modo vt ſcholarum candidatis,& cæteris
fiaſticas perſonas.
rror delerentur omnino,& perpetuæ obliuioni traderentur, fore vt paulatim coactis in ordinem Romanis pontificibus„quo- rum erat iam inuidioſa poteſtas, maiorem ſibi libertatem Ec= cleſia vindicaret. Sed Baſileæ congregati patres nequaquam ab incœpto deſiſtunt, præter paucos quoſdam factioſos, qui ad conuentum alium Eugeniĩi in Italia quo iure quaq; miuria ab ipſo indictum, profiſcuntur. Nam cæteri quorum& nu- merus maior erat,& authoritas amplior, egregia conſtantia vſi, Eugenium vt contumacem& factioſum pontifieatu de- iecerunt, multaq; præclare& vtiliter decreuerun tin eo eon- uentu, quorum pr ecipua capita partim ad authoritatem con- ciliorum aſſerendam, partim adminiſtros Eccleſiæ ordinan- dos, in officioq; continẽdos, partim ad rem indiciariam con- ſtituendam,& lites dirimendas ſpectant. Quare Gallorum rex Carolus vrr. ſynodo per oratores ſuos id ab eo conten- dente, non inuitus fecit, vt ea decreta in regno ſuo tuenda ſuſciperet: ſed habito prius in Biturigum ciuitate procerum, antiſtitum, aliorumq; eruditiſf morum hominum atque gra- uiſſimorum conuẽtu, quorum authoritate& conſilio addu- ctus, ad eius ſynodi decreta confirmanda nobilem illam con- ſtitutionẽ edidit, quæ Sanctio pr- gmatica vulgo appellatur. Quam fœda autẽ ac plane miſerabilis facies Eccleſiæ, quanta rerum omnium perturbatio atque indignitas tum flerit, vel præſcriptio ipſa proœmiumque conſtitutionis Car oline ſatis indicat. Proinde nihil ea cõſtitutione populariꝰ in Gallia, ni- hil maiore bonorum omnium plauſu vnqvam exceptum fu- it. Ante eius promulgationẽ infinita emanabant ex aula pon- tificis Romani diplomata, quæ ordinem ecclefiaſticumm& hierarchiam perrurbabant omnino atque peruettebant. Ane tiſtitibus ordinandorum Eccleſiæ miniſtrorum adi mebatur, & è manibus extorquebatur facultas. Indigniſſimi quique paſſim ad munera eccleſiaſtica(viris ſanctitate& doctrina commendabilibus præteritis) promouebantur. Et quod lon- ge turpiſſimum, ac bonis moribus maxime contrarium eſt,
iam ſpirantiumque hominum ſacerdotia beneficiaq; in diem mortis eorum, cuius caprandæ dabatur occaſio, conferri ſo- lebant. Præterea lites& controuerſiæ de rebus ſacris&c ſpiri⸗ talibus Romę diſceptabantur, contra veteres canon es,& alia quædam huiuſinodi quotidie deſignabantur, quæ ſi gillaum hic recenſeri non eſt neceſſe. Ex quibus omnibus malorum atque incommo dorum Ilias exorie batur. Nam prerer negle- ctam religionem, cultumque diuinum, quo nihil poteſt exi- tialius dici, exhauriebatur res nummaria pecuniisomnibus ad ſacerdotiorum nundinas, id eſt, ad Romanam aulam expor- tatis. Niſi forte quis credat, aut gratis fuiſſe conceſſa, aut par- uo conſtitiſſe ca Romæ, quæ magna ex parte ad quæſtum excogitata eſſe,nemo eſt adeo rerum imperitus, vt nonintel- ligat. Adhæc litibus omnia feruebant, præſertim inter eccle-
tem itineris,& magnitudinem ſumptuum vt plurimum ce- dere aduerſario,& manus dare cogebatur, deſerebantur ciui- tates populo certatim Romam commigrante,& vt verbis Vlpiani ſummatim omnia compledar, viribus& viris miſere deſtituta erat Reſpublica. l. 3. de muner.& honor. Proinde rex Chriſtianiſſimus Carolus cum vniuerſa Gallię ſuæ Eccle- ſia facile adductus fuit, vt Eugenii cauillationibus valere iuſ- ſis, tam neceſſaria eotempore decreta, quaſi cœlitus ad ſe de- miſſa complecteretur,& ſanctione ſua confirmaret. Scite et⸗ enim ac vere quidam eruditionis nomine vbique terrarum notus ac nebilis, cum quo mihi ſatis diu magna fuit familiari- tas& conſuetudo, de hac ſanctione loquens, Palladium Fran- ciæ sam vocare conſueuit. Vt enim Palladis illud ſimula- chrum in vrbe Troiana è cœlo quondam cecidiſſe fertur, ita & hæc ſacratiſſima conſtitutio ad fouendas Palladis artes,& viros eruditione inſignes honoeribus& beneficiis ornandos diuino quodam fauore Gallis conceſſa videtur: Ac ſicut præ- dictum fuit ab Apolline eius ciuitatis fururum exitium„ſi id ſimulachrũ extra mœnia portaretur: ſic illa ſanctio ſine ma- ximo noſtro incommodo è Republica tolli omnino nen po- tuit. Et tamẽ adeo inuiſa fuit Romanis pontificibus, ob eam, de qua iam diximus, cauſam: vt ex annalium ſcriptoribus cõ- ſtet, aunquam eos quieſcere potuiſſe, donec ea ſinon penitus conuulſa& abrogata, at certe mirum in modum labefactata imminutaque eſſet. Non enim obſcurum eſt, quibus machi- HHH 2
Superiorem cauſam habens, ob d fficulta-
1
——— ——— —— 4“ 3: 7*
*
— — —— 8
——
—— ————
erer aeee nnen
——ſſſ 1 4 2 2————

ͤͤͤöͤöͤͤͤ— ——— 1
———j—
—
—-—
——
——— ———
—
—
—
1192 Franc. Duareni
nis Pius 11, Sixtus 1 111, Innocen. v 111, Alexander VI, lu- lius 11, Leo x, eam oppugnauerint. Sed nemoacrius Pio sam aggreſſus eſt, i noſtris annalibus fides habeatur: à quotamen iplo cum adhuc priuatus eſſet,& EÆneas Syluius vocaretur, Synodus Bafilienſis ſtrenue contra Eugenium defenſa fue- rat. Atque hinc facile apparet; ſimul cum nomine mutatum hominem,& velut quodam Circeo poculo in aliam naturam
repente conuerſum fuiſle. Quod& pleriſque aliis principatu
pontificio exornatis aduerſus omnium expectationem acci- diſſe ferunt. Hoc enim eſt axioma certiſſimum inter id genus homines: Si ius violandum eſt, regnandi cauſa violandum: aliis rebus pietatem colas. Pius igitur põtifex à Ludouico vn-
decimo Galliarum rege inductus miris technis edictum ex-
preſſit de huius conſtitutionis abrogatione. Et fama eſt in ea coitione põtificem loanne Ballua Gallo homine,& apud re-
gem gratioſo, qui ad purpuram tunc aſpirabat, ſequeſtro& Ninterprete vſum fuiſſe. Certe conſtat Balluam magno cum
impetu,& gladiatorio, vt ita dicam, animo mandataregis ad curiam centenariam detuliſſe, vc ea iudicio ſuo de more com- probaret:& eo nomine contentionem ei fuiſſe non medio-
crem cum regio cognitore, ſingularis integritatis, conſtan-
tiæque viro, qui à fano Romani cognomipnabatur. Is enim tam iniquæ poſtulationi quanquam ſub principe imperioſiſ-
ſimo adeo viriliter obſtitit, interceſſitque, vt negotium con-
fici non potuerir. Hunc etiam conatum grauiter admodum ac prudenter curia ipſa repreſſit. Ac circumfertur etiam nunc libellus eiuſdem curię, quo Ludouico regi perſuadere nititur, nihil exitialius Reipublicæ Gallicæ poſſe contingere, quam ſi
pontificis Romani ea in re deſiderio aut cupiditati potius ob- ſequatur. Religioſior enim hic videbatur eſſe rex, apud quem
fortaſſis nulla non in re, vt plerunque ſit, ſacroſancta pontifi- cis authoritas habebatur. Idque cum conſidero, in mentem mihi venit quod Liuius de Bacchanalibus loquens ſeribit in hæc verba: Nihil eſt in ſpeciem fallacius quam praua religio,
cum deorum numen prætenditur ſceler bus. Subit enim ani⸗
mos timor, ne fraudibus humanis vindicandis diuini iuris ali- quid immixtum violemus. Itaque totus fere liber Ludouico oblatus eo ſpectat, vt is omni religione exolutus, pontificis authoritatem in eo negotio non magnifaciat, nec tam quid
impatentes homines flagitent, expendart& cõſideret: quam
quid vtilitas regni, atque adeo Eccleſiæ, cuius propugaator eſt, exigat. Erant enim eo tempore, nec hodie tales plerique deſunt, qui aduerſus Baſilienſem conuentum, Carolinam q; conſtiturionem diſſerentes, ſimplicioribus hominibus,& di- uini iuris hamanique peritia non ſat inſtructis facile argutiis ſuis imponerent, vt Ludouico regi fucum eos feciſſe mirum non ſit. Sed ſophiſtice eorum rationes, ne dicam ſycophanti-
cæ, nihilo magis eruditos ac pios homines mouere poſſunt,
quam philoſophi neſcio cuius aigumenta, qui niuem, qua ni- hileſt candidius, atram eſſe hominibus perſuadere conaba- tur. Et horum calumnias ac ſophiſmata acute refellit, edito nominarim hac de re libello, clari inter Iureconſultos nomi- nis Panormitanus archie piſcopus, qui& ipſe conuentui Baſi- lienſi interfuit. Merito igitur Pii non ſatis piæ volũtati,& po- ſtulatis iniuſtiſſimis vehementer ab omnibus reclamatum eſt: ideoq; re infecta eius nuncii atque interpretes abire co- acti ſunt. Qugd cum animaduerteret Sixtus, non ita mulro poſt cõſtiturionem annuente Ludouico, ſed mitiorem pau- lo, ac pacis cuiuſdam fœderiſque titulum præ ſe ferentem, edidit. Verum ea quoq; bonorum omnium conſenſu, quibus Romanè artes nõ incognite erant, cõfeſtim exploſa reiecta- que eſt. capit.i. de treu.& pace. in extrauag. comm. Ad extre- mum Leo decimus telam pertexere cupiens, quã lulius pau- lo ante exorſus fuerat, poſt varias coitiones, quæ in vulgus tandem innotuerunt, non ſine perpetuo quorũdam noſtra- tium probro, conſtitutionem promulgauit, qua Pragmaticæ ſanct ioni multum derogatum eſt, quamuis ea omnino anti- quata abrogataque non ſit, idque prius ineſcato mirabiliter Franciſco rege factum eſt, vt nouis aſſentiretur decretis, quæ ob eam cauſam conuentorum nomẽ poſtea ſemper retinue- runt. Maluit enim rex ſcenæ& tempori ſeruire, cum aliquo ſuo commodo, quod& ipſe fatetur: ac de iure publico aliquid
remittere, quam pro hac Helena toties cũ Roman. pontifici-
bus dimicare, cum præſertim ab illis nonnihil periculi immi- nere ſibi intelligeret. Ac tametſi ſcholaſticus Lutetiæ con-
uentus hoc, vt ita dicam, Palladium ſibi ereptum egre ferens- àpontificis decrero ad ſacrum Eccleſiæ conuentum prouo-
caſlſet, obtinuit nihilominus Leo, vc eius prouocationis ratio-
ne non habita, decretum ſuum regia authoritate ſubnixum
curia centenaria reciperet: vtq́ue ex eius præ ſcripto in omni-
bus ſummis imisque tribunalibus inpoſterum ius reddere-
tur. Nec dubirat quiſquam paulum modo verſatus in foro,
quin hac conſtitutione Leonina, tanquã certo iure in rebus
iudicandis hodie vtamur.
858 CA p. II. Denominatione regia in ordinandis antiſtitibus,
& quales regis candidatos&ſe oporteat.
( m entis regiis, ac pontificiis, aut, ſi mauis, conſtitutio- Mne Leonina, cuius lupra meminimus, honores eccleſia- ſtici longe aliter quam canonibus ſtatutum ſit, in Francia de- feruntur: ita vt nec electioni, nec poſtulationi vllus hodie ſit locus relictus. Itaque duplex hoſce honores conferendige- nus apud nos vſitatum eſt, Pas nominationẽ ſcilicet regiam,
=1.
& ſcholaſticam, de quibus ſigillatim hic ttactabimus. Nomi-
natio autem verbum eſt maxime huic rei accommodatum&
appoſitum, quo& veteres Latinos authores in re non adeo
diſſimili vſos fuiſſe comperimus. Plinius libro. epiſtolar. Sic illa die, qua ſacerdotes ſolent nominare, quos digniſſimos ſa-
cerdotio iudicant, me ſemper nominabant. ldem libro 4. Mi-
hi vero etiam illud gratulatiorie dignum videtur, quo ſucce ſſi lulio Frontino principi viro, qui me neminationis die per hos continuos annos inter ſacerdotes nominabat, tanquã in lo- cum ſuum cooptaret, quod nunc euentus ita comprobauit, vt non fortuitum videretur. Brutus ad Ciceronem Is Panſæ locum petere conſtituit, eam nominationem àte petimus, neque coniunctiori dare beneficium, quam nos tibi ſumus, neq; digniorem nominare poteſt, quam Bibulum. Græci au- tem nominationem huiuſmodi e⸗eòν appellant. Quo ver-
bo etiam vſus eſt aliquãdo Gregorius. Quamobrem vcà Re-
gia nominatione incipiamus, Caput vnum eſt conſtitutionis Leoninæ, ad eam nominationem pertinẽés, quo hec fere con- tinentur. Vacante Eccleſia cathedrali vel Metropolitana, epi- ſcopus à collegio canonicorum non eligatur, ſed rex intra ſex menſes virum grauem atq; idoneum Romano poniifici of- ferat ac nominet. Vt autem idoneus habeatur, præter ea de quibus lib. 4. diſſeruimus, annos vt minimum ſeptem& vi-
ginti natum eum eſſe oporter, quamuis veteres canones ma-
iorem ætatem requirant. Præterea neceſſe eſt eum in ſchola aliqua celebri ſolennibus gradibus ac titulis præditum eſſe: nempe Theologiæ aut iuris ciuilis vel pontificii magiſterio ſiue doctura, quiapex eſt honorũ ſcholaſticorum, aut certe huic proximo gradu, quem vulgo Licentiam vocant-Nos ali- quanto eruditius vel prodoctoram, vel ννναναρ᷑σαα poſ- ſumus appellare. Romanus vero pontifex prineipis candida- to, in quo nihil horum deſideretur, vacantis Eccleſiæ guber- nationem committere debet. Quod ſi idoneus non fuerit is qui proditus ac nominatus eſt, principis partes ſunt, alium quemuis intra ſpatium trium menſium digniorem& com- modiorem nominare. Et hoc quidem trimeſtre ſpatium la- bitur, ſimulatque repulſam accepit candidatus,& is quiin co- mitatu pontificis hoc negotium ipſius nomine procurabat, de ea repulſa certior factus eſt. Sunt tamẽ ex candidatis prin- cipis nonnulli, quos pontifex creare antiſtites cogitur:tamet- ſi hec eis non inſint, quæ ſcilicet conſtiturione Leonina vete- ribus canonibꝰ addita ſunt: id eſt, tamet ſi honores illos ſcho- laſticos conſecuti non ſint. Sic enim ea conſtuutio videtur accipienda eſſe. Nam eos qui ſecundum canones nullo modo idonei ſunt ad regendam eccleſiam, à põtifice ordinari ratio non patitur. In hunc numerum regis gentiles ac conſangui- nei& alii illuſtres ſplendidique homines referuntur. Sæpe e- nim vtilitas aliqua& ratio te mporis exigit, vt huiuſmodipet- ſone, ſi mediocritas aliqua eis adſi poſthabiis humilioribus, ad ſacra antiſtitia promoueantur: nec aliter id fieri debere conſtitutione ipſa diſerte expreſſum eſt. His adtcribendiſunt & ſodales mendicantes, quibus lege ſodalitii ſolennibus con- uentuum ſcholaſticorum gradationibus interdictum eſt: ſi modo tam excellens ſit eorum virtus& doctrina, vt eos pre- fici eccleſiis publice interſit. Quod dictam eſt de epiſcopijs. id inçœnobiarchiis, quas vulgo abbatias vocamus, locũ ha- bet,&

De ſarreeleſminacbenef Tub-v.
bet,&e alüs præfecturis inferioribus, ſi tales ſint, vt electiuæ dicimereantur. Quod quemadmodum accipiendum ſit, ſu- Ppra difleruimus cap. 1. Sed animaduertendum eſt Mrex Epl- ſcopia& cœnobiarchias aliquid diſctiminis repetiri. Nam æ- tas trium& viginti annorum hic ſufficit, nec ſcholaſticis gra- dibus ornatum eſſe principis candidatum neceſſe eſt. Moaa- ſticæ autem vitæ ac inſtituto, idque eiuſdem ſectæ& ordini (nam ſectarum inter hos diuerſitas magna eſt, vt lib. 1. dixi- mus) addictum ſolenniter eum deuotumque eſſe oportet: a- lioqui nec regis nominatio, nec pontiſicis ordinatio proderit. Poſtremo notandum eſt hoc nominandi ius interdum prin- cipi non competere, vt puta, ſi in aula& comitatu pontificis Romani mortuo antiſtite vacauerit Eccleſia, quia tunc ſolius pontificis nutu& arbitrio Eccleſiæ p ouidebitur. Eiurato ta- men præſulatu principis nommalio adhuc neceſſaria eſt, cum lex de morte tantum loquatur. Sed etſi collegio alicui eccle- ſiaſtico, aut monaſterio conceſſa fuerit Ipeciali quodam pri- uilegio facultas paſtorem antiſtitemque eligendi, conuenta regia pontificiaque eiſdem non præiudicaat.
De ſcholaſticanominatione, qua nunc in Gallia fere vtimur,
compendioſa, ſed accurata commentauio.—
C A pP. XIII.
Oauentu Baſilienſi,& inclyta illa Caroli conſtitutione,
de qua faſe differuimus, lteratis viris tertia honorum eccieſiaſticorum pats certa forma contributa fuerat, exceptis antiſtitiis ac præfecturis, de quibus ſuperiori capite tractatum fuit. Eamque partem eis ſaluam reliquit pontifex Leo, etſi forma nonnihilab eo immutata ſit. Nam beneficia quæ qua- ruor menſibus vacant, id eſt, tertia patte anni, literarum cul- toribus, qui ſcholaſticis gradibus præditi fuerint, conferun- tur, ſedita vt inter eos aliqua ſit diſtinctio. Quidam enim à ſcholaſtico ipſo conuentu ſolenniter nominautur atq; com- mendãatur, honores eccleſiaſticos ac beneficia collaturis anti- ſtitibus. Al j abſque vlla ſcholæ commen datione ambiunt,& vtrilqus ſui menſes ad petitionein ſunt attributi. Sed de his qui ſcholarum candidati, ſeu, vt loquimur, à ſcholis nominati ſunt, potiſſimum hic loquimur: de quibus librum vtilem& copiolum Rebuffus noſter conſcripſit. Et quia diffuſum eſt hoc argumentum, ſummatim id tractaturi ſam as, led adhibi- ta methodo, quæ res implicaætas euoluat ac explicet:& paulo obſcurioribus lucem aliquam adferat. Sunt autem præcipui
quidam loci totius tractatus, quos his attingere ſingulos des
creuimus. I. Duus nominarepoſitt. (3ns certius eſt ſcholis publicis ac celebrioribus Franciæ
hocius nominandi, prodendique beneficiarij compete- re. Id enim ita conſtitutum eſt, tum vt honorartiores efſent
ſcholæ, quas nullo nõ honoris, beneficentiæque genere pro-
ſecuti ſunt maiores noſtri, l. quicquid. C. de aduoc. diuer. iud. tum etiam quia certius ac fide dignius videbatur magiſtrorũ Præceptorumve de diſcipulorum ſtudiis, quam aliorum teſti- monium. l. nemini. C. de aduoc. diuer. iud. Scholas publicas hic vocamus, publice, ſeu, quod idem eſt, publica authoritate inſtitutas, quas Leo, more vulgari ‚vniuerſi tates vocat: non quod omnium diſciplinarum in eis vigeat pr ofeſſio, vVtait E- raſmus de pronunt. ſed quod profeſſoribus ac ſtudioſis litera⸗ rum, corpus, collegium ac velati Rempublicam haber 5 lice at, quamuis alias id iure prohibitum ſit. Id enim ſignificat Vni- uerlitas apud lureconſulros. tit. quod cuiuſque vaiuet.& tit. de coll. illic.I. actor. rem ratam hab. Itaque tamerſi ſchola ali- znn publica ad certarum tantummodo diſciplinarum profeſ⸗ fioneminſtituta ſit, quales ſunt in Gallia pleræque: ea nihilo- minus hociure vtetur. Cum autem Leo de ſcholis publicis regni Franciæ paſſim loquatur in conſtitutione ſua, ſatis per- Kicuum eſt,in finibus tantum Franciæ huicſcholaſticę nomi- nationi locum eſſe. Verum prouincia aut ciuitas Franciæ ac- cedens& coniuncta, quaſi pars quędam ipſius ad conſtitutio- nem nihilominus pertinere videtur. l. ſi conuenerit,§. ſi nuda, de pig. actio. l. inter ſocerum,§. cum inter. de pact. dot. Nec multum referre atbitror, an poſt conſtitutionem coniunctio huiuſmodi,& tai facta, aut ſchola fortaſſis noua publice in- ſtituta ſit necne, cum ſermo generalis atq; indefinitus futura quoque complectatur. Nam ſi in conſtituenda ſeruitute ira
11193 ſit cautum, ne luminibus officiatur, omne lumen tam præſens quam futurũ contineri veteres reſponderunt. I. ſi feruitus. de ſeruit. vrb. præd. Atque ita in ſpecie non diſſimili cenſuit Liui- us lib.1. Decad. 3.In fœdere Romanorum C arthaginenſiam- que cautum fuerar, vt neutri alteris eorumvo ſociis bellum inferrent. Sagunrinis poſtea in populi Roma. ſocieratem ad- ſcitis bellum intulere Carthaginenſes: quærebatur aa idcon- tra fœdus ab eis factum eſſet. De qua re is ita bronuntiat, Satis cautum erat, Saguntinis ſociis vtrorumque receptis. Nam ne- que additum erat iis, qui tunc eſſent, necne qui poſtea aſſu- merentur:& cum aſſumere nouos liceret ſocios, qnis æquum cenſeret, aut ob nulla quemquam merita in amicitiam recipi, aut receptos in fidem non defendi,&c. Tg e II. Duis poſtit nominari. Tquis nominari poſſic à ſcholaſtico conuenta, non ſuf- NV ſiciunt vulgaria illa, de quibus li. 4. diximus, ſcd quæ dam alia neceſſaria ſunr, ex Leonina conſtitutione. Nam gradibus tituliſque ſcholaſticis præditum eſſe eum; qui nominatur, o- pPortet: quorum primus eft eorum qui ytocinij depoſiti inſi- gnia accipiunt,& vulgo Baccalaurij dicuntur: ex quogtada Theologie profeſſores duos faciunt: alter eſt eorurn qui mel- lodidaſcali deſignantur: tertius ac ſupremus doctorum ſiue magiſtcorum eſt, quorum ſupra men tionem habuimus. Scholaſticos titulos cum dico, eostantum inrelligi volo, qui à ſcholaſticis eonuentibus lolenni& accurata inquiſitione pri- us facta, deferuntur. Quare doctores codicillares(lic enim more veterum appellari poſſe videntur, qui diplomare prin- cipis ſeu ponrificis honorarios illos titulos conſecuti lunt) vulgo receptum eſt, eius nominationis, de qua loquimur, ca- paces non eſſe. Et notandum eſt horum graduum, vel infi-
mum ac minimum ſufficere, vt valeat nominatio, præter-
quam in medicinæ dialecticeſque ſtudio: cum in hoc magi- ſtrum, in illo mellodidaſcalum eſſe oporteat. Prærercatem- pus certum conſtitutione definitum eſt, quod in ſtudiis ante ſolennem illam gradationem conſumptum eſſe neceſſe eſt, vt Puta in Theologiæ ſtudio, in quo gradus quatuor reperiun- tur: tribus ſuperioribus gradibus decem annorum ſpatium, ſex vero annorum infimo præſcriptum eſt. In ſtudio iuris ci- uilis aut pontificij ſummmo ac medio ſeptenniũ, infimo quin-
quennium eſt ſtaturum. Eademque eſt ratio medicinæ, niſt quod infimi gradus in ea ratio non habetur, vt diximus. In dia-
lecticæ philoſophięque ſtudio quinquennium magiſtris præ- ſtiruitur:& iis qui&αιαρσαςμσᷣαάακe tirulo ornari ſolent.. præ- terea, tit. de collat. in conc. Excipiuntur generoſi homines,&c claris natalibus orti, quos nobiles ac gentiles appellamus. In qua nobilitate iudicanda vtriuſque parentis genus ſpectatur. Nam ij ad primum gradum in ſtudio iuris cimlis aut pontificij poſt triennium aſpiranr, idqne arbitror conſtitutum eſſe, vt id genus homines ad ſtudium iuris allicianrur, quibus publice intereſt Reipublicæ gubernacula potius, quam tenuis fortu- næ homin bus committi, eadem prorſus ratione, qua M. Ci- cero quondam Romæ ſenatum decreuiſſe ſcribit, vt de prin- cipum filiis ſex ſingulis Hetruriæ populis in diuinandi arte in- ſtituendi traderentur: Ne ars, vt ipſe inquit, tanta propter te- nuitatem hominum à religionis authoritare ad mercedem& quæſtum abduceretur. Splendor enim ille natalium non me- diocre calcar eſt ad virtutem. Vnde Saluſtius in Iugurth. Sæ- pe, inquit, audiui Quintum maximum, P. Scipionem, præter- ea ciuitatis noſtræ præclaros viros ſolitos ita dicere, cum ma- iorum imagines intuerentur, vehementiſſime animum ſibi ad virtutem accendi, ſcilicet non ceram illam, neq; ſigurã tan- tam vim in ſeſe habere, ſed memoria rerum geſtarũ cam flam- mam egregiis viris in pectore creſcere, neq; prius ſedari, quam
virtus eorum famam atq; gloriam adæquauerit. Quod ſi quis indignetur nobilibus tantum deferri in eccleſiaſticis honori- bus Fwaends ‚quorum pleriq; fortaſſis à maiorum virtute & gloria quam longiſſime abſunt, is quæſo, Senecã audiat, ita loquentem lib. 4. de beneſic. c. 30. Aliquando daturum me et- iam indignis quædam non negauerim in honorem aliorum: ſicut in petendis honoribus quoſdam turpiſſim os nobilitas induſtriis. ſed nouis, prę ulit. Nõ ſine ratione ſacra eſt magna- rum virtutum memoria,& etiam plures bonos iuuat, ſi gratia bonorum non cum ĩpſis cadat. Ciceronẽ filium quæ res con- ſulem fecit, niſi pater? Cinnam nuper quæ res ad conſulatum
HHH 3
63

¹
1194 Fr. Duareni de ſacr. eccleſ-min. ac benef. Lib. V.
tecepit ex hoſtium caſtris: Quæ Sextum Pompeium alioſque Pompeios, niſi vnius viri magnitudo? Tanta quidem vt ſatis alte omnes ſuos etiam ruina eius attolleret. Quid nuper Fa- bium Perſicum, cuius oſculum etiam impediret viri nota bo- ni, lacerdotem non in vno collegio fecit, niſi Verrucoſi& Al- lobrogici,& illi trecenti, qui hoſtium incurſioni pro Republi- ca vnam domum obiecerant? Hæc debemus virtutibus, vt nõ præſentes ſolum illas, ſed etiam ablatas conſpectu rolatnis Quomodo illi id egerunt, vt non in vnam etatem prodeſſent, ſed beneficia lua etiam poſt ipſas relinquerent: ita& nos non vna ætate grati ſumus. Hic magnos viros genuit, dignus e
beneſiciis, qualiſcunque eſt, dignos dedit. Hic egregus maio- tibus ortus eſt, qualiſcunque eit, ſub vmbra ſuorum lateat, vt loca ſordida repercuſſu ſolis illuſtrantur, ita inertes malorum
ſuorum luce reſplendeant.
III. Suomodo ſit concipienda nominatio. XNOminatio in ſcripturam debet redigi, vt ex Leonina Nutd ſatis apparet quæ literarum identidem meminit.. prætati. 5.volumus. Quamuis alioqui ſcriptura ad conficiendum negotium minimè ſit neceſſaria, lcontrahitur, de pign.A ſcriba autem ſcholaſtici conuentus deſcribi,& eiuſ- dem conuentus annulo ſignove obſignari cam oportet.§. præfati.§. volumus. Cuius ſigni quænam ſit ſculptura ſiue a⸗ poſphragiſma parum refert, modo à conſuetudine hic non re- cedatur, not. in. poſſunt. Inſtitut. deteſtament. Idemque di- cendum eſt de ea teſtarione, quæ ad legitimi ſtudiorum tem- poris fidem faciendam conſicitur. Præterea nominationis formula ſacerdotia omnia ac beneficia quæcunque is qui no- minatur, obtinet, poſſidetve vna cum vera iuſtaque vectigalis obuentitionumque æſtimatione,& quantitate complecti debet. S. volumus. Cum enim eos nominare non liceat, qui beneficiis aucti ſunt ad quantitatem ducentorum aureorum, vtile vilum fuit in nominationis formula huius quantitatis mentionem fieri. Qua ratione percepta quæſtiones aliquot, quæ ab aliis copioſe hic tractatæ ſunt, facile definiri poterunt. Quid autem appellatione beneficiorum contineatur, docui- muslib... b
IIII. Apud quos nominare oporteut.
ᷣ Via nominationis, de qua loquimur, finis& ſcopus hie 0Q eſt, vt nominato beneficium quod poſtea vacauerit, conteratur, ſatis conſtat ita concipiendam eſſe nominatio- nem, quaſi apud eos fiat, qui beneſiciorum conferendorum ius habent: cuiuſmodi ſunt epiſcopi, collegia,& cæteri, quos libro 2. commemorauimus. Eadem eſt patronorum ratio, ſed ecclefiaſticorum tantum, quos nominatim exprimit Leoni- na conſtitutio, non etiam laicorum, in quos non ſimili pote- ſtate& imperio, ac in eccleſiaſticos vti ſolent Romani ponti- fices.Durum ſiquidẽ eſt nec ſacerdotali modeſtiæ congruum, prægtandes vbereſque poſſeſſiones à laicis hominibus non modo gentilitiis hæreditatibus detractas, ſed etiam iuri hu- mano& commercio exemptas, ita ſacerdotes tenere, vt libe- rum etiam illud eccleſiarum patrocinium, quod benefici ho- mines receptum voluerunt, ipſis auferatur. not. in c. ꝛ. de prę- ben. in 6. Sed de his patronis aliquanto fuſius ſupra diſputa-
tum fuit. b
V. Deprofeſtione ac denunciatione, quam Inſinuationem vocant.
TNſcholaſtico conuentu nominari ſolent literati viri abſen- tibus antiſtitibus, aliilve, qui promouendi ad ſacra miniſte- ria poteſtatem habent. Quamobrem no eias rei ignoratio- nem cauſari poſſint, profeſſio quædam denuntiatioque apud eos eſt neceſſaria. Et eſt conſtitutum, vt quadrageſimæ tem- pore ea denuntiatio fiat. Triplex autem ac interdum quadru-
plex reſtatio ipſis edenda eſt. Vna de gradu, quo quis prædi-
tus eſt: altera de legitimo ſtudiorum tempore: tertia de no- minatione ſcholaſtici conuentus: quarta de nobilitate& ge- nere. Harumqʒ omnium deſcripta exemplapenes antiſtitem,
vel patronum aliumve cui editio facienda eſt, demitti debent
Ac poſtquam edita ſemel fuerint hæc omnia, editionem re-
petere candidatus non cogitur, ſed quorannis nomen ſuum
proferri debet, ne fortaſſis mutaſſe voluntatem,& nullum
amplius beneficiũ affectare credatur. ptæfati.§. teneantura VI. De efféctunominatzonu.
A vis eſt ac poteſtas nominationis ſcholaſticæ, vt petitio Elesicaue actio ſit prodita, Ja nominatus beneficium ſuo tempore vacans petere poſſit, i modo rite& ex formula pro- feſſus fuerit: Tempus autem quod Leonina conſtiſutio no- minatis attribuit, menſis eſt Iulius cum Ianuario. Nam cæreri qui gradibus ſcholaſticis inſigniti ſunt, non tamen proditi ſeu nominati à ſcholaſtico conuentu, Aprilem& Octobrem alij alios menſes habent. Quibus omnibus in orbem beneficia conferuntur, nec vlla potuit commodior ratio excogitari, qua viri literati tertiam partem beneficiorum conſequi poſſint, quam hac circulari collatione. Quxæ igitur menſe lulio, lanua- rioque vacant, ob mortem, inquam, beneficiarij, non ob be-
neſicij eiurationem, adeo nominatis obſtricta, vt ita loquar, obnoxiaque ſunt, vt ſuo iure ipſis ca pererr liceat,& alij facta
collatio irrita ſit. ſi quis vero..vlt. Hinc plerique aiunt eum qui alij contulit beneficium, poſſe mutata voluntate, nihilo- minus nominato conferre, quæ ſententia probabilis eſt. c. non præſtat. de regul. iur. in 6. Sed animaduertendum eſt,
uoties ſcholæ candidatus petit, curare eum oportere, vt non Auplleſer, ſed tanquam nominato expreſſim beneficium ſi- bi conferatur: alioqui inutilis eſt collatio. atque ita confuſio-
nis fraudumque vitandarum cauſa ſæpe iudicatum eſt. Tem-
pus autem intra quod petere debeat nominatus, conſtitutio-
ne expreſſum non eſt. Itaque videtur id boni viri arbitrio re-
lictum eſſe.Sed æquum eſt acrationi conſentaneum, Latera-
nenſis concilij tempus ſpectari, quod ſex menſium eſt. c. z2. e conceſ.præb. Quod ſi requiſitus antiſtes petentem ambien-
temque repulerit, ius conferendi, vt caducum ad ſuperiores antiſtites gradatim deuoluitur.§. ſi quis vero. vt ſupra dixi- mus. c. j. Et pœna conſtitutione expreſſa eidem irrogatur, ni- ſi iuſtam huius repulſæ cauſam allegauerit.§. vlim: luſta vero cauſa poteſt eſſe, exempli loco, ſi is qui monaſticis votis mini- me obſtrictus eſt, beneficium petat, quod eius tantum ſectæ atque inſtituti homines capere poſſint, aut contra. Sic enim habet conſti:utio, vt ſæcularia ſæcularibus,& regularia regu- laribus conferantur..& inſuper. Quæ verba à nobis explica- ta ſunt lib. 2. Sed etſi alius cum ambiente concurrat, qui vi-
deatur ei præferendus eſſe, iuſta negandi cauſa eſt. Nam inter
nominatos is potior cæteris habetur, qui prior nominatus eſt. Ac ſi plures eodem anno ſint nominati, qui ſummo gradu, id eſt doctura, pręditi ſunt, mediis,& medij infimis anteponun- tur, quibuſdam exceptis, quos exprimit conſtitutio.§. ſtatui- mus. Inter eos qui à ſcholaſtico conuentu proditi uon ſunt,
ſed in candida pura petunt, vt ita dicam, locus eſt gratificatio-
ni, ſicut& inter eos qui proditi nominatique ſunt, cum nolla inter ipſos diſparitas inæqualitaſque repetitur. Hęc autem cir- cularis promotio collatioque beneficiorum nõ perpetuo lo- cum habet. Nam in metropolitanis cathedralibuſq; eccleſiis annonæ quædam ſunt theologis attriburæ, quas præbendas theologales vulgo appellamus, quod nemini, præterquam theologo, poſſint conferri, quoquo tempore anni vacent.§. ſtatuimus. Curatio quoque animorum in ciuitate ſemper ei defertur, qui gradibus ſcholaſticis pręditus eſt: aut ſaltẽ legiti- mo temporis ſpatio, id eſt, triennio, vel theologiæ, vel iuri ci- uili aut pontificio operam dedit,&c. Nec id modo de ciuitate conſtitutum eſt, quod verbum peculiarem habet ſignificatio nem in iure pontificio, ſed etiam de quacuuq; comopoli mœ- nibus cincta.§. ſtaruimus, quæ authore Pom ponio oppidum dici poſſe videtut.I.pupillus.§. oppidum, de verh. ſignifie. Ad- de quod, Romanus pontifex occupationis cuiuſdam iure, à
nonnullis exiſtimatur beneficia quocunque menſe vacantia
cuiuis conferendi liberam poteſtatem habere: Sed hæc quæ- ſtio quæ iuris controuerſi eſt, paulo poſt à nobis diſcurietur.
DE

1195
18
ANDA IBER SEXTVS.
ARGVMENTVM.
Genera omnium acquirendorum benehcciorum recenſuimur in ſaperiore ibro,& explicauimus. Sed quia in huiuſmod acquiſitione multa neceſſario obſeruandaſunt, viſum eit nobis ea ſtatim hic ſubiungere,& ideirco ſeparatim hoc übro tra⸗
etare, quod ſuperior ad uſtam magnitudinem excreuerit.
Beneficium amtequam Vacet, nec dandum, nec promittendu e:& quam grauiter in hac re aduerſus ſacros ca- nones peccari ſoleat. CAv. I.
ENEFIOHA cccleſiaſtica, vt admonuimus lib. ⸗.temporaria non ſunt, vt publica ciuiliaquè
BA unera quondam in Rep. Romanoruùm, ſed perpetua potius, vt in Gallia ſunt magiſtratus 8 Gegij. Actalis fere olim fuit Romæ Auguratus, quem Plin. lib. 4. Epiſt. exiſtimat inſigne ſacer- dotium eſſe, quod non adimatur viuenti: hoctamenintereſt, quod ſacra miniſteria ac beneſicia noſtri temporis ob malefi- cium& aliam legitimam cauſam amittuntur. Auguratus vero ita perpetuus eſt, vt quamlibet nocens ac ſceleratus homo nunquam eo priuari queat, authore Plutarcho in Problem. Proinde ſi quis adminiſtrationem eccleſiaſticam habeat, non aliter ei ſucceſſorem mittere licet, quam ſi mortem obierit, aut alias vacauerit Eccleſia, quam adminiſtrat. toto titulo de conceſſione præbend. c. non furem. 7. quæſt. 1. Ac fuit quo- rundam opinio, ne mortuo quidem beneficiario poſſe bene- ficium dari, ante quam de mortui cadauer ſepulturæ traditum fuerit. c. bonæ.. de elect. quod tamen vſquequaq; receptum non eſt. Vacantem vero Eccleſiam aut beneficium dicimus, cum præfecto gubernatore ſeu adminiſtratore caret, non diſſimiliter ac lureconſulti vacantem mulierem vocant, l. qui cœtu. adl. lul. de vi publ.&ν⁴εένοαπν α᷑uεεiav dicunt Græci, con. Antioch.& hac voce vtitur Plin.lib. 1 0. Epiſt. vt lib.&. dice- mus. Nec multum refert an poſſideatur ab alio beneficium, an vero ſit vacua eius poſſeſſio, vt cõferri poſſit. Sufficit enim in ea cauſa id eſſe, vt iure vacans dici queat. c. licet. 2. de præ- bend. in 6. c.1.§. ſacri. de homicid. in 6. Ac ſccut viui ſuperſti- tiſque hominis beneficium conferri prohibetur, ita etiam promiſſio eius interdicta eſt, quamuis in tempus, quo mortu- us fuerit beneficiarius, conferatur. Nec er tali promiſſione vlla naſcitur obligatio:quod& locum etiam habet, ſi quis ſer- mone vſus generali, runc beneficium ſe daturum promittat, cum eius dandi facultas ſe obtulerit. c. 2. de conceſſ. præb. in
☛‿ 8
6. Nam huiuſmodi promiſſiones anſam prabone affectandæ
caprandæque mortis alienæ, c. de concel. præbend. in antiq. quo nihileſt à viri boni officio alienius. Idque vel Demadis illius exemplo edocemur, qui Athenis neceſſaria funeribus venditantem damnauit, cum probaſſet magnum lucrum optaſſe, quod contingere illi ſine multorum morte non po- terat. Seneca lb. 6. de benefic. c. 38. Receptum tamen eſt, vt aſcito in collegium canonicorum, annona ſeu præbenda quæ poſtea vacauetit vtiliter promittatur: quia indecorum vilum eit, Guemquarn ſine ſtipendio canonici munere fungi in Ec- cleſia. c. relatum. de præbend. gloſ. c. 2. de conc. præben. in 6. Pontifex ſane Romanus ab Rac regula excipi ſolet, qui bene- ficia omnia, licet nondum vacantia, donandi, conferendi, pro- mittendi,& atbitrio ſuo diſtribuendi, ac diſpenſandi poteſta- tem ſibi vaus vindicat. cap. propoſuit; de conceſ.præben. Sed æquius erat ac longe decentius, cum non imperio tantum, ſed etiain exemplo cæteros epiſcopos ia officio continere. am in tanto faſtigio collocatus, ſi leges, canones ac maio- rum inſtitura contemnat, exemplo magis quam peccato no- cet Reip. Chriſtianæ. Atque hinc fit plerunque; vt tion adeo Srauis cum in reliquos antiſtites, tum ia gtregem ipſum vni- uerſum eius ſit authoritas. In comune inbes(i nquit Claud ia.) ſ1 quid cenſesg, tenẽdum: Trimus iulſaſubi, tunc obſerwantior aqus
Rit populut, nec ferre ntgat, quum viderit ixſum Authorem parere ſibi:componitur orbis.
Regis ad exemplum: neo ſic inflettere ſenſus Humanor edicta valent, quam vita regeniu- Mobile mutatur ſemper cump ncipe vulgur.
Qua pœna autem afficiatur is qui ſuperſtitis hominis non⸗ dum vacans beneficium impetrat, tractatum eſt. Et in primis conſtat eum eccleſiaſtica communione ſummoueri. c. 1. de cõceſ.præb. Deinde ſi quo honore graduq; eccleſiaſtico præ- ditus ſit, eo priuatur. c. in primis, 2. q. 1. Eſt& pœna infamiæ aduerlus eum ſtatuta: 3. q.2. c. audiuimus. Sed ſi quis proba- bili errore ductus mortuum aliquem eſſe crediderit, iuſtã ha- bere videtur excuſationem. c. præſentium. ⸗. quæſt. 1. Quade
re Philip. Decius in quodam reſponſo diſſeruit, conſil. 398.
6 N„ 4 3 2 o„ 24 Vmnem ambitam à collatione beneficioriͦ procul ſédebere
CA p. II. INMeosa9 beneficiis nihil magis fugiendum eſt, quam
ambitus& largitio. Qua dere extat canon concili Chak cedonenl. c. ſi quis epiſcopus. nq. i. in hæc verba: Si quis epi⸗ Icopus per pecuniam ordinationem fecerit,& pretio rede- merit lpiritus ſanctigratiam, quæ vendi non poteſt: ordina= ueritq; per pecuniam presbyterum aut diaconum vel quem- libet de his qui cognominantur in clero, promouerit:& diſ- penfatorem aut defenſorem, vel quemlibet qni ſubiectus eſt regulę, pro ſui turpiſſimi lucri commodo:is quihocattentare probatus fuerit, proprii gradus perĩiculo ſubiacebit,& qui or- dinatus eſt, nihil ex hac ordinatione vel promotione, quæ eſt pro negociatione facta, proficiat: ſed ſit alienus à digni- tate vel ſolicitudine, quam pecuniis acquiſiuit. Si quis vero mediator tam turpibus& illicitis datis vel acceptis extiterit, ſi quidam clericus fuerit, à proprio gradu decidat: ſi vero laicus, anathematiſetur. Græce ſic habet. E' c ̃Mowe F VKüα. Yespoyia⸗ m ⸗A, 9 eic edν 1A)AJe, 7100 Seg my M-
—„,„„, 2* ⁴y] Xepe, 5 H xον ε☚ᷣπνμμπακον, 1 Aotrioαοννν, o cu⸗
ipus, i Næuivuc, in0s wya 109&, 7c uAVpa Xæει μναιναά, 1 ,e- Baοmmν ⁸⁸ Xrεαυακνε oiuuuμοσν Xduob, 3 æææνοᷣdeον, i 5wc mva T æνέννρ, d a* espAha oike, a„ 1 1070 S.Apioac 1Xehic, nu5uοενενν εε*oixdod BAue 9 iororberos ndèy da J Xaur Sενedas ³ eAel., xupomyiac i mesbonie, Aha kso AdrTeos zi
deiac N qpovaioa‿roc, Sare Magiuaon 17*, A 7i G eci-
Taua PaveiH 7015 Nra³ asgoic O A2αννε Aμημαανπ, G Proc, e
4 à 9 9.* 2. 3⸗—* Wneus An, F eixaiv&arτ τέν ⁸ακρ e 3Aidc Iuuveſav, dua Sex
n.. Extat& conſtitutio Anathemij Imperat. cuius hæe
verba ſunt, titul. de epilc.& cler. in C. Iuſtin.&c. Si quem- quam vel in hac vtbe regia, vel in cæteris prouinciis quæ to- to orbe diffuſæ ſunt, ad epiſcopatus gradum prouehi Deo au- thore contigerit: puris hominum mentibus nuda electionis conſcientia, ſyncero omnium iudicio proferatur. Nemo gra- duin ſagerdotii venalitate precii mercetur: quantumm quiſqʒ meretur, non quantum dare ſufficit, æſtimetur: profecto e- nĩm quis locus tutus,& quæ cauſa poterit eſſe excuſata, ſi ve- neranda Dei templa pecunia expugnentut? quem murum in- tegritatis, aut vallũ fidei ꝓuidebiinus, ſi auri ſacra fames in pe- netralia veneranda ꝓſerpat? Deniq; quid cautum eſſe poterit aut ſecurũ, ſi ſanctitas incorrupta corrumpaturè ceſſet altari-
bus imminere profanus ardot auaritiæ,&à ſacris adytis repel⸗
latur᷑ p:aculare flagitium: ita caſtus& humilis noſtris tempo⸗ ribus eligatur epiſcopus, vt quocunq; locorum peruenerit, o⸗ mnia vitæ propriæ integritate purificet: non precio, ſed pre⸗
3

——
eidus ordinetur antiſtes: tantum ab ambitu debet eſſe ſepoſi-
us, vt quętatur cogendus, rogatus recedat, inuitatus effugiat:
ſola illi ſuffragetur neceſſitas excuſandi: profecto. n. indignus
eſt ſacerdotio, niſi fuerit ordinarus inuitus. Cum ſane, ſi quis
hanc ſanctã& venerandam antiſtitis ſedẽ pecuniæ interuen-
tu ſubiiſſe, aut ſi quis vt alterum ordinaret, vel eligeret, aliquid accepiſſe detegitur: inſtar publici criminis& læſæ maieſt. ac- cuſatione propoſita, à gradu ſacerdotij retrahatur: nec hoc
ſolum deinceps honore priuari, ſed perpetuæ quoq; infamiæ damnari decernimus, vt eos quos per facinus coinquinat& æquat, vtroſque ſimilis pœna comitetur. Quod autem de or- dinatione dicitur, ad beneficiorum conceſſionẽ perrinet, quæ olim cum ordinatione ipſa ſeu promotione erat coniuncta, vt lib. 1. diximus. c. ex multis, 1. q. 3. Si quis igitur largitione ad ſacrum miniſterium promortus, aut beneficium aſſecutus fue- rit, ab eo repelli& ſummoueri debet, cum irrita ſit ac nulla ta- lis promotio.c. ſanctorum, 1. q. I. c. cum clerici, de pact. Nec refert an quis pecuniã, an aliquid pro pecunia paciſcatur: quia omnes huiuſmodi pactiones iure pontificio improbantur: qnibus interuenientibus, gratuita dici non poteſt collatio. c. quam pio, I. q. ꝛ. c. vl. de pact. Hic autem ambitus vulgo Simo- niacus dicitur à Simone quodam apoſtolorum contempora- neo, qui mirificam illam diuinamq; vim ac poteſtatem Spiri- tus 5. gratiam infundendi per manuum impoſitionem, quam habebant apoſtoli, ab ipſis emere& mercari voluit. Act. c. 8. Quiſquis enim rem ſacram ſpiritalemq; precio ſibiparat, aut alia re quæ precij vice fungatur, hunc Simoniacũ, quaſi Simo- nis illius æmulum& imitatorem appellamus. Nec quicquam intereſt an ordinatori, aa alij qui forte competitor noſter ſit,
largiamur aut pmittamus. Quod ſi quis litẽ habeat beneficij
nomine,& aduerſario alias liti cedere nolenti pecuniam det
vel promittat ob ſumptus in litem factos,& vexationis redi-
mendæ cauſa, hæc deciſio tranſactioq; non videtur ad Simo- niacũ ambitũ pertinere: ſpeciem tamẽ quandam ambitus ha- bere dicitur:& vt fraudibus via præcludatur, merito improba- ta eſt, niſi authoritate antiſtitis iuſta aliqua probabilique de cauſa fiat. c. cum pridem, dè pact. c. conſtitutus, de tranſact. Cum igitur ambitus vere non ſit, ſed commentitio iure pro ambiru habeatur, pœna tranſigentem non teneri vulgo rece- ptum eſt: quamuis tranſactio irrita ſit. not. in d. c. conſtitutus. Sed quæritur an librariis, qui tabulas ad fidem ordinationis faciendam conſcribunt, recte aliquid detur. Et generaliter conſtitutum eſt à Gregorio, ne quid eo nomine accipiatur. c. 1. de ſimon. Quod plerique ſicintelligendum cenſent, ſi hu- iuſmodi librariis publice ſalarium præbeatur. Nam alioqui o- era eorum videtur aliqua remuneratione digna. Et ſane Ba. ſilienſis ſynodus pro labore ſcribentis moderatam dari mer- cedem ſtatuit. Seſſio 21. Idque luſtiniani conſtitutionibus cõ- ſentaneum eſt, quibus quantitas deſcribitur, quæ miniſtrtis E- piſcopi ordinandis ab eo qui ordinatur danda eſt Nouel. 123. Sed etſi quis ex ſubſtantia facultatibuſq; ſuis aliquid Eccleſiæ offerre velit, non, priuatim aliquibus perſonis eccleſiaſticis, id ab eodem luſtiniano non ſolum permittitur, ſed etiã maxi- mopere cõmendatur. Verum ab inuitis nihil exigitur, modica illa quantitate excepta, quã pro enthroniaſtico idem definiit. Deannuo veütigali, quod vulgo Annatam vocant, à nous antiſtitibus exigi ſolito,& explicata lex Iulia de ambitu. car III. b P Sitatum eſt apud nos,& Leonina conſtitutione, cuius ſæpe meminimus, conſirmatum genus vectigalis, quod vulgus Annatam vocat. Nam cum primum recens lectus eſt, & à rege nominatus, aut epiſcopus aut cœnobiarche, Roman. pontifex anni integri fructus eius beneficij percipit, eoſq; ſibi ſtatim ſolui ac repræſentari curat. Hoc vectigal, quod annuũ appellamus, nõ quod anniuerſarium, ſed quod vnius anni ſit, quidam àBonifacio nono inuentum, alij à Ioãne 22. ſcribunt.
Platin.Sępe autem quęſitũ eſt, an iure poſſit exigi. Et hęc fere
Theologorum eſt opinio, iuriſque pontificij conſultorũ Ro- manum pontificẽ lege ſimoniaci ambitus, vt cæteros epiſco- pos teneri, ſi pro ſacris miniſteriis pecuniã accipiat. not. incc. 1. de ſimon. Nam præter canones, quos ſupra citauimus, qui pe- cuniam omnino exigi vetant, hocgenus vectigalis à ſynodo Baſilienſi damnatũ eſt:& pœna ambitus aduerſus eos qui hac via ad ſacra miniſteria Eccleſiæ gtaſſantur, atque adeo aduer-
1196G b Franc. Duareni
ſus ipſum pontificem ſtatuta. Sefl. 1. Nec ſatis perſpicio vt ſ8 excuſare poſſint hoc modo promoti à ontifice, qusminus in canonum pœnam incurrant,& tanquã vitio creati, vt veteres loquebãtur, dignitatẽ honoremque ecccleſiaſticũ amittant, ſi quis ad priſcæ inſtitutionis normã potius, quã receptæ cõſue- tudinis, hæc exigere velit. Nam quoquo ſe vertant pontifices
quibuſcunq; decretis, cõſtitutionibus pactiſque hanc exactio. nem tueantur, diuinum oraculũ ſemper eis opponemus. Gra- tis accepiſtis, gratis dare. gl. pragm. tit. de annat. Quod cum ita ſit conuentio inter regem noſtrum, pontificemque Leonem inita, turpis omnino ac inhoneſta quibuſdam videtur, ideog: pro nõ ſcripta haberi ac reiici debere: ita tamen vt cætera ca. pita eiuſdẽ conuẽtionis, quæ à ratione honeſtateq; nõ abhor- rent, nihilominus obſeruẽtur. Non me later, à iuris ciuilis au-
toribus pollicitationes probari, quibus ob ſacerdotium pecu-
niam Reip, quis promittit. tit. de pollicit. Sed alia cauſa eſt ſa-
cerdotiorũ Chriſtianæ religionis, vt ex iam dictis conſtat. De- inde vltro offertur Reip. ea pecunia, nec eam promietere, aut nõ promiſſam dare quiſpiam cogicur. Nec vero inficias eo ex fructib. beneficiorũ partem aliquã decerpi poſſe, ſi neceſſitas aliqua magnaque vtilitas Eccleſię id flagitet. Verum id coacto cõcilioſfieri debet, vt appareat in Eccleſie gratiam& vſum re- uera, non in priuatum paucorũ hominum cõmodum eas fa- cultates erogari& impendi. Quod& in ſynodo Conſtan. de- cretũ eſt, Seſ. 43. Sed obiiciunt aliqui ꝙ Modeſtinus ait, legem Iuliam de ambitu Romæ ceſſare, quod magiſtratuũ creatio ad principis curam pertineat, non ad populi fauorẽ. l.i. adlegem Iul. de amb. Idemq; dicendum putant de põtifice Rom. cuius in eccleſia ſummus eſt principatus, vt ambitus argui nõ poſſit. Quibus ego breuiter reſpõdeo legem lul. aduerſus eos latam eſſe, nõ qui Reip. palam aliquid dabant, quod null⸗ lege veti- tum erar, rit. de pollicit. ſed qui populum viritim diſtribuendo pecuniã clandeſtinis largitionibus corrumpebant. Proinde ea lex in iis magiſtratib.locum habere nõ poterat, quos princeps, non populus creare ſolebat. Verum vt gratis dentur hæc ſpirxi. talia ſacraque munera, nec eo nomine quic quã accipiatur, epi- ſcopis omnibus ac pontificibus& voce diuina,& ſacrorum cõuentuum canonibus præceptum eſt, quandoquidẽ corum cupiditati& auaritiæ aliter occurri non poterat. Acvr obiter de principe dicam, ꝙ diſſimilari non poteſt, quamuis nulla lex
Pprincipem coerceat, nihil ramen videtur magis àregia libera-
litare, plẽdore& maieſtate alienũ, quam obmunera publica à ſubditis pecuniam exigere: id quod laſtinian. noſter in qua- dam conſtitucione grauiter& copioſe demonſtrat, ac dedi- gnari ſe ait imitari eos qui ante ſe imperio præfuerant, qui pro pecuniis conferentes munera publica caſtigandi eos qui male & iniuſte verſabantur in munere ſuo poteſtatem ſibi ademe- rant. Sed memoratu dignum eſt, ꝙ idem ait, atq; vtinam prin- cipes noſtri hoc corruptiſſimo tẽpore ſæpius id expenderent, A'pyvoXO)6 Tag apxds ædong 52 xoyneæs e90 /ud⁰r 4 3 æpag. Pe- cunias ex magiſtratibus colligere, omnis iniquitatis& iniuſti- tiæ principium eſt finis. Nouel. 8. vt iudic. ſine quoquo ſuffr. Huic conſenraneum eſt quod Lampridius de Alexandro Se- uero ſcribit, Honores iuris gladij nunquam vendi paſſus eſt, dicens, Necelle eſt, vt qui emit, vendat. Ego non patiar merca tores poteſtatum: quos ſi patiar, damnare non poſſum. Eru- beſco.n. punire illum hominem qui emit& vendit. At hodie, ò turpem notam horum temporum! quotuſquiſque abſque precio, eoque ingenti, ad vllum magiſtratum in Republica noſtraprouehitur? Nam etſi principes eam nundinationem minimeprobare ſoleãt, in iis quidem certe magiſtratibus, qui iuri dicendo præficiuntur, nemo tamõ eſt, qui neſciat ea mu- nera ſuffcagatores aulicos, velut in auctione licitationeque publica grandius pretium numerantibus addicere ſolitos elfe. Itaque vix vllus hodie reperitur commendatione virtutis& doctrinæ vllo honore auctus in Republica,& cui idem vere dici non poſſit, quod Caium Cæſarem Syllæ quondam obie- ciſſe ferunt. Cum enim Sylla indignabundus Cæſari, ſua ſe in illum poreſtate vſutum eſſe diceret, ridens Cæſar: Recte, in- quit, tuũ putas eſſe magiſtratum, quẽ tuis pecuniis cõparaſti- Deannuis ſiue penſionibus, quæ beneficiis velur ſéruitutes quedam imponuntur. Ca p. IIII. D Eneſſcia cum vacant, nredre& ſine wla diminutio-
ae debent conferri. Quare fi partem redituum antiſtes benefi-

tdnallckedgug dan a—— derrrözoen pmu rarſaleda. Yerun 4 uu X oardeda nat tun um nocid ſexcegumch zech an mmnr üter ocre enen pe 2, u mi daa portm hem oekcrn. ii amen mdenan peiorr X naeſtit leri, qunn
As exumam ergert. il qwoilun mitu umac guuer& didt— witac tas u mer emyerom
1 ef rrue ancrifodc cafps — nemecridgr—
ib' Aoc catrpuro reyote rer
dammodo accipiant, tamen hoc ſtipendium 3 vero iuſto- 5 penſitatio, vt alius quiuis reditus, pecunia redimi. Verum
Deſaor. Eccleſcminiſt. ac benef. Lib. VI. 19,
beneſicium conferendo retineat, in legem ambitus com- mittit. tit.vt eccle. bene f. ſine dimi. Sed nec duobus idem be- neficium conferre, aut inter duos idem beneficium diuide- repoteſt, niſi exiuſta aliqua cauſa rite legitimeque talis di- uiſio fiat. c. maiotibus. c. vacante: cap. cum cauſam. de præb. Receptum tamen eſt„Vt quamuis vnitantum detur benefi· cium, nihilominus ei onus imponatur certam borrionem ex beneficii reditibus alteri ſingulis annis pendendi. Quod genus penſitationis annuum neutro genere appellari poſſe arbitror: idque exemplo veterum quos ita locutos eſſe cre- bro animaduerti. l. ſcio.§. vxori. iſicut annuum. l. Titia.§. qui Marco, de ann. lega. l. ex annuo l ſi ſtipulata, de donat. inter vir. Eſt igitur hoc annuum delibatio quædam beneficii, qua ex eo quod vniuerſum beneficiati foret, pars quædam ali- cu confertur. Sic enim id nobis vtcunque deſcribere ac de- lineare vilum eſt, exemplo Florentini lureconſulti in lega- ti definitione l.legarum, de lega. 2. S unt autem huiuſmodi annorum tria genera. Quxædam enim ob ſacrum ſpirita- leque munus penduntur: vr cum in eccleſia aliqua conſti- tuitur à monachis vicarius, qui eccleſiam ac populum re- gat: nam huic ex reditibus ſuis partem aliquam idoneam erogare coguntur. c.de monachis. c. extirpandæ, de præben.
c. i. de præben. in 6. Item cum præter eccleſiæ rectorem ſiue
paſtorem clericus quiſpiam ad eccleſiæ miniſterium neceſ- ſarius inſtituitur: cui etiam portio redituum beneſicii de- 1 bet à rectore ipſo ſupꝑpeditari. c. conquerente, de cler. non reſid. Ac tamecſi beneficii, vt ita dicam, hi domini non ſint, ſed hanc portionem velut vſufructuarii,& àdominis quo-
que beneficio non diftert, cum ob ſacrum ſpiritaleque mi- niſterium decur. Alia ſunt annua, quæ ob munus aliquod profanum, ac, vt loquimur, temporale Praæberi ſolent, vt puta, aduocatis eccleſiæ,& iis qui ſonitus tinnituſque cam- Panæ curam gerunt. Et hæc annua profana omnino ſunt, quæ ob profanum officium profaniſque hominibus tribu- untur. can. quicunque. iz. quæſt. ⁊ can. poſſeſſiones. 16. quęſt. 1.Rota in clemen. 1. de rebus ecaleſ. non alienan. Alia ſunt quæ abſque vllo onere ac miniſterio conceduntur,& Aap. m d alrferm proueniunt: de quibus hic potiſſimum tracta- turi ſumus. Acin primis ſciendum eſt, certis ex cauſis hæc onera ſeruituteſque beneficiis imponi poſſe, non ſolum à pontifice Romano, ſed etiam ab aliis antiſtitibus, qui infe- riores dicuntur. Itaque ſi in fraudem, aut abſque caula legi- tima annuum alicui attribuerint, nihil actum eſſe intelligitur. 6. ex:irpandæ, de præb. c. audiuimus, de colluſ. deteg. Sed vountas Romani pontiſicis proiuſta legitimaque cauſa ha- betur inre beneficiaria. clem. i. vt lit pend. Prima igitur cau- ſa eſt, cum quis beneficium eiurat, ac dimittit in gratiam al- terius, hocconſilio, vt pars aliqua fructuum, vnde ſetuea- tur, ei ſalua maneat. Nam erſi huiuſmodi conditio à Simo-
niaco ambitu prope videtur abeſſe: not. in cap. ex parte, de-
offi. deleg. tamen quia totum negotium in voluntatem ar- hitriumque pontificis confertur, conuenit inter omnes iu· ris pontificii doctores impune id dicere. Et ſaneiuſtiſſima Plerunque huius rei cauſa poteſt eſſe, vt ſi ponamus paſto-
Tem alicuius eccleſiæ ſenio confectum velle miniſterium
Inum cum bona pontificis venia alii cedere, nectamen eas facultates habere, vt ad victum ei ſuffciant: idque alibi an- notatum eſt. Secunda cauſa eſt, cum duo permutare cu- Piunt beneficia ſua, ſed vnum longe opimius eſt ac vberius altero: tune enim ipſis conſentientibus pontifex minus ac. magis tenue beneficium certæ præſtationi annuæ obnoxium
recdit. Tertia cauſa eſt, cum lis inter duos beneficii alicuius
ita tes decidi, vc vnus beneficium obtincat, alteri annuum ex eius beneficii fructibus præbeatur. c. niſi eſſent, de præb. Sunt& aliæ cauſæ, quas commemorant paſſim iuris pontifi- cii dodores, ſed has tantum vſus forenſis probat in Gallia. Nam eiſi quis bene meritus ſit de eccleſi 2, aut inops, vel infir- ma valetudine ſit, iuſta hæc cauſa annui dandi ex bonis eccle- ſiaſticis haberur. c. poſſeſſiones,) 6. q.1. c. quicunque, 12. q. 2. Oldrad. conf. 226. Et hoc præ extu Romanus ponrtifex Car-
dinalibus Romanæ eccleſiæ annua attribuere conſueuit,
quod abſque eo reditu ſplendorem ſuum(nam luxum dice-
nominè orta eſt: Quo caſu lolet pacis concordiæque cauſa
*
re non auſim /)cueri nequeant. Verumvt ſupta diximus, quæ cauſa eum mouerit, inquirendum non eſſe vulgo traditur.
Annum, de quo hic loquimur, beneficium eccleſia- ſlicum nou e&ſſe
IX NAus biſoch inter ſacra beneficia non recenſen= tur, vt iam admonuimus cap. præterea. detranſact. Pro⸗ indej quæ de beneficiis conſtituta ſunt iure pontificio, ad ea minime pertinent. cap. quamuis, de præbend. in 6. not.in cap. ad audientiam, de reſcript. Exempli gtatia. Laicis hominibus non minus quam initiatis attribuuntur: quia nullum ſacrum munus miniſteriumve deſiderant, ideoque contracto poſtea matrimonio non amittuntur. Quodtamen plerique accipi- endum eſſe aiunt, niſi cum cedenti beneſicio ſuo annuum conſtituitur. Quo caſu, quia loco beneſicii datur, naturam quoque beneficii retiner.xſi eum.;. qui iniuriarum.ff. ſi quis caut. Prætetea mortuo creditore non dicitur vacare, vrim- petrari ſicut beneficium aliquod poſſit, ſed velut vſusfructus extinguitur. Remittitur etiam abſque vllius pontificis venia licet beneficio ſe abdicare nemo poſſit, ſine Pontificis au- thoritate. tit. derenunt. Cum enim priuatum alicuius homi- nis commodum tantum reſpiciat, cur ipſi de eo paciſci arbi- trio ſuo non permittetur? I. ſi quis in conſcribendo. Cod. de pact. leg. in re mandata. Cod.mand. Excipitur annuum quod authoritate pontificis pro alimentis alicui attriburum eſt Nam ius ciuile non patitur, vt tranſactio de alimentis ſine de- creto interponatur. leg. cum hi. deæ tranſ. Item poteſt hæc ob eã, de qua iam diximus, cauſam pontificis authoritas acce- dere conſueuit. Atque ita vulgo ſolent concipi tabulæ, quaſi aliquot annorum penſionibus repræſentatis, ac vt loquitur
Seneca,⁵in anteceſium datis, liberatum ſit ea ſeruitute benefi-
cium. Adhaæc, ſi annuum ita ſit alicui attributum à pontifi-
ce, vt illud in alium transſcribere poſſit, nihil prohibet eo
nomine pecuniam, velut ab emptore accipi. Sed raro hanc
transſcribendi emaneipandique facultatem pontifices con- cedunt, vti accepimus. Denique non ſicut beneficium, ita et- iam hoc ius, quod profanum eſt, cum beneficio permuta⸗
re licet, quia ſacrarum ſpiritalium que rerum cum profanis
Permutatio non admittitur, cap. vltimo de rerum permut.
— pragm. tit. de coll.§. item quod ad vniuerſitates. in verb. eneficiorum.
Aunuipot fas& effectus quuß.
b 8* ſit poteſtas& effectus annui, nonihil ante de-
monſtratum eſt. Sed hic locus aliquanto pleniorem diſ- Putationem exigit. Itaque animaduertendum eſt hoc ius ſi-
mile quadantenus eſſe vſi ufructui, quia cum perſona extin-
guitur.§. finitur. Inſtit. de vſufruct. Præterea beneficio ſic in- hæret, vt ipſum ſequatur ad quamcunque perſonam tranſ- eat. can. ſi quis laicus. 16. q. 1. Nam morruo beneficiario hoc annuum à ſucceſſore, qui in vacantem locum ſuffectus eſt, poſſe exigi dubium non eſt, niſi ex conceptione diplomatis aliud actum eſſe appareat. d.c. niſi eſſent. vbi gl. de præben. Cum enim fere non concedatur alicuià pontifice, niſi in Perpetuum,& quam diu vixerit, ratio non patitur, vt iniri morte beneficiatii dicatur. Quod& de præteriti temporis penſionibus, quas vetus poſſeſſor beneficii debuit, accipien- dum eſſe videtur, ad quas eccleſia fiue beneficium obligatum eſt. l. imperatores. ff.de pub.& vectigal. Necideo minus ad- uerſus veterem poſſeſſorem, ſi fructus in vſum eccleſiæ non impenderit, aut eiuſdem fato functi hæredem agerur. At- que ita creditoris erit electio, vtrum conuenire malit. not. in c.. de ſolut. Cum autem vſufructuario com paretur is, cuiĩ annuum attributum eſt, tractari ſolet, an onera quæ dicun- tur patrimonialia ſubire cogatur. Et certum eſt hoſpitalita- tis onus,& alia huiuſmodi quæ ordinaria ſunt, beneficia⸗ rio incumbere, cum eo nomine maiorem partem fructaum ei dimittendam eſſe receptum ſit. Cælera vero, quæ extra or- dinem inducuntur, pro portione luſtinet is qui annui nomi⸗ nep attem fructuum capit. l. hactenus. de vhfuch neque. de impen. in reb. dotifact. b b
8 8 — ———
——————. ————— Eer. aee e.eeer Teenen e ————
— —— —

1198 Benefcium pure ac ſimpliciter conferendum eſſe. A p. V
Via beneſicia gratis conferenda ſunt, vt ante diximus,
receptum eſt, collationem ſub conditione fieri non Polſe. c.vlt. de pact. not. in c. ſignificaſti, de elect. Excipitur conditio quæ ineſt collationi, quamuis forte non exprima- tur, vt puta, ſi vacat beneficium,&c. gl. in cap.. de elect. in 6. Nam ea adiectio abuſiue tantum conditio appellatur: nec vllam vim ſuſpendendi negotium, quod geritur, habet. l. mu- ro. de tute.gloſ. cap. ſignificatum, de præb. not. in l. actus le- gitimi. de reg. iur. Quod autem dicitur ſub conditione be- neficium inutiliter conferri, de inferioribus antiſtitibus vul- go accipi lolet, non de Romano Pontifice. Huic enim libe- rum eſſe ait, quã cunque libuerit conditionem adiicere colla- tioni, modo ea in crimen ambitus iure diuino prohibiti non cadat. cle. i.vt lit. pend. not. in d. c. ſignificaſti. Eadem eſt alter- nationis ratio quæ conditionis: idque à poniificii iuris docto- ribus pleriſque in locis memoriæ proditum eſt notabiliter in c.paſtoralis.7. q.i. in c. 2. de elect. in 6. Fel in c. a. de appell.
b CA v. VI. Au abſque ſcriptura beneccii collatio valtat.
Franc. Duareni Comment.
lmulatque pontifex beneficium ſe alicui conferre pro- auntiauit, ius ei acquiſitum eſſe intelligitur, tamerſi nul-
laſcriptura, nullumve diploma ea de re confectum fuerit.
can. inſtitutionis. 3 5. quæſt. z. Itaque mortuo ſtatim Pontifi. ce à quo beneficium nudo ſermone collatum eſt, irrira mi. nime eſt collatio, ſed debent à ſucceſſore diplomata& lite- ræ expediri, in quibus eis conceſſionis mentio fiat. Bald. inl. humanum. C. de leg.& in kvlt. C. de com, ſer. ma. cap. literis de reſcript. Quæ literæ ad probationem neceſlariæ eſſe di- cuntur, contra communes regulas: nec licet beneſiciario antequam eas literas acceperit, quicquam attingere, quod ad beneficium pertineat. c. iniunctæ. extra, de elect. Authent. de mand. princ. Proinde ad fidem collationis faciendam te- ſtes non ſufficerent. Panormitanus in cap. in noſtra. de re-
ſcript.not. in l.pactum quod. Cod. de pact. præterquamiuex.
ceptis caſibus, de quibus non indiligenter ab aliis traqaa.
tum eſt. Fel.in rub.de conſtit. Tametſi laſon ex facto con.
ſultus ſimpliciter reſponderit, ſcripturam neceſlariam non eſſe in l.eum proponas filios. C. de pact. Quæ autem ſita- thoritas ac fides literarum, ſiue tabularum, quæ ab amiſti- tibus conficiuntur, quandoquidem diffuſe ab aliis giata eſt quæſtio, cam in præſentiarum omittemus. not- in cap. poſt
ceſſionem. de probat.
OQVOD IVS HABEAT BENEI
CIARI
VSIN BENEFICIO SVO, ET QVEM- A D MO DVM BENEFEICIA KREII.
neantur,& conſeruentur.
LIBER SEPTIMVS.
ARKGVM ENT V A. omne ius noſtrum, inquit Vlpianusl. Vltde legib. aut in acquirendo, aut in conſeruando, aut in ami
ttendo conſiſtit. atg b
diuiſione ſeæpe vhiſunt noſtri iurus authores, lib. g. Digeſt. quorum exemplum hic nos ſecuti poſt acquiſitionem beneſiciorum operapretium duximus,& de eorum conſeruatione aliquid ſcribere, tametſi is locus acæteris vulgoprætermiſſus ſit.
C A P. I. De decima tam ordinaria& legitima, quam extra- ordinaria atque indicta.
ENEFICIVK ecccleſiaſticum, vni-
uerſitas quædam eſt variis ex rebus conſtans, quibus loco ſtipendii cuiuſ-
dam beneficiarius fruitur. K ſiingulis breuiter dicamus, prædia in primis ac poſſeſſiones, quæ vulgo bo- naac temporalia dicuntur, beneficio
ræ portio data fuit, cum Moſes Hebræis poſſeſſiones diſtri- bueret, cap. 1. de deci. iuris ponuificii doctores contendunt, iure diuino eam ſacerdoribus noſtri temporis deberi: quod
& pontificum aliquot conſtitutionibus expreſſum eſt. c. pa-
rochianos. c. in aliquib. de decim. Sed exiſtimant fere theo-
logi non ideo quenquam iure diuino ad eam præſtationem aſtringi dicendum eſſe, cum ea lex abrogata ſit, nec hodie nos liget, vt ante diximus. gloſ. c. 1. de decimis in 6. Sunt qui aſſerant, nos ita demum obligari ad decimam dandam, ſi
voto ad id nos obſtrinximus. J.z. de pollicit. Quaſi hæc deci- ma ſimilis ſit ei, quam veteres ethnici vouere Herculi& con- ſecrare ſolebant, autore Plutarch. in Problem. Verum in- ueterata conſuetudo eccleſiæ,& variæ conſtitutiones ea de re promulgatæ meram liberalitatem fortaſſis in neceſſita- tem conuerterunt. Itaque in hac diſputatione de decima, vt miniſttis Eccleſiarum iure debita,& quam ab inuitis exi-
gere poſſint, loquimur. Nec ſolum de fructibus prædio-
rum percipitur: ſed etiam de omni artificio, negotiatione, quæſtu,&c. c. ex tranſmiſſa. de deci. Et hinc vulgaris diuiſio decimæ in prædialem& perſonalem orta eſt. c. ad apoſte-
Ac vt de
** à inſunt, vt docuimus Lb. 2. præterea decimam omnium fructuum partem à populo accipit be- neficiarius, de qua etiam diſſeruimus lib. ². Et quia lex Mo- ſaica eam dari iubet Leuitis& ſacerdotibus, quibus nulla ter-
lica, de deci. Debetur autem curionibus potiſſimum, iq eſt, presbyteris qui parœcias regunt,& animorum curatio-
nem habent. Id enim ab initio ſic conſtitutum fuiſſe dici-
tur. can. eccleſias. 1 3. q. 1. can. decimæ. can. de decimis, 16. q. 1. Deberur interdum& aliis Eccleſiis ſiue monaſteriis, vel ob donationem rite factam, vel oblongi temporis poſleſ ſionem.c. cum contingat. c. cum in tua. de decim. Laici vero huiaus iuris capaces non eſſe dicuntur: quia ob ſacrum ſpi ritaleque munus clericis conceſſum eſt. Eſt enirs Latera- nenſi concilio prohibitum, quod tempore Alexand. 1 1 I. ante quadringenros annos habitum eſt Romæ,& quibuſ- dam pontificum decretis, ne in homines laicos hoc ius trans- feratur. cap. prohibemus. de deci. cap. cum apoſtolica, do his quæ fiunt à præla. Ante illud concilium ſacræ decimæ ius, clientelæ titulo, militibus attributum fuerat à prineipi- bus quibuſdam, idque totius clerici conſenſu, quod Ecele- ſiam populumque Chriſtianum aduerſus religionis hoſtes propugnarent. Et huius rei authorem fuiſſe in Gallia Ca- rolam Martellum annalibus noſtris proditum eſt. Sed quia id pernicioſum Eccleſiis videbatur, ſynodus decreuit Aet eo tempore decima ia laĩcum transferri non poſſet. Quam⸗ obrem qui iure clientelæ ſacram decimam fibi vindicaut hoc tempore, eam ante ſynodum illam Lateranenſem ſibi, vr clientibus eccleſiæ conceſſam fuiſſe contendunt. Crius rei quia difficilis eſt probatio, vtilitatis cauſa receptum eſt, vt vetuſtam poſſeſſionem iſtius iuris clientelaris„ id eſt, quæ hominum excedat memoriam, probare ſufficiat not.in cap. cum apoſtolica. de his quæ fiunt à præla. Ad decimam autem beneficiariis curionibus præſtandam, adeo obligatur popu- lus, vt nemo excuſetur, niſi huius muneris vacationem im- petrauerit, quæ à pontifice Romano impetrari ſoler. cap. di- lecti. cap. ſuggeſtum. cap. ex parte. c. licet. c. ad audientiam. cap. à nobis.de deci. Nam conſuetudine ſeu longa poſſeſſio- ne hoc ius omnino non tollitur, quamuis minui poſſit,& de- cima in duodecimam aut aliam partem, quæ minor ſit, con- uerti.

A mfnnd, arumran- e„feim ——
De ſNacr eccleſ min. ac benef. Lib. VII. 1195
verti. not. in cap. in aliquibus, de deci. c. cominiſſum. eod. tit. Er his quæ iam dicta funt, exiſtit quæſtio, de noualium deci- ma, cui ſcilicet debeatur, an curioni beneliciario, an vero aiij cui ius ſacræ decimæ acquiſitum ſit. Nouale autem nůc zrell gitur proſciflus nunc primum ager, qui ante deſertus, nec P0 hominum memoriam cultus fuit, c. 1. c. quid per nouale: de verborum ſignif. in decret.l. vlt. deter. moto. quamuis non- nunquam aliter accipiatur. l. ſylua.§. noualis, de verbor. ſigni. Ad quæſtionem igitur propoſi tam vt breuiter reſpondea- mus, ſciendum eſt in ptimis laicos; qui ius ſacra decimæ ſibi vindicant, ex noualibus percipere poſſe, ſed curiones iplos potius, quibus ſolus hoc ius olim competebat. De monaclis autem, qui olim laici erant, nuuc fere ſunt clerici,& aliis hu- iuſmodi beneficiariis paulo difficilius eſt iudicium propter conſtitutionum pontificiarum obſcuritatem. Sed vulgo rece- ptum eſt, ſi ius facræ deximæ in certa parwcia diſerte conceſ- ſum eis fuerit, decimam qnoque noualium ipſis deberi. c. ex parre, de deci. quia verba indefinita ad fururum quoque tem- Pus referunturt. j. ſi ſeruitus, de ſeruit. vrb. præd. Quod ſi longa pofſeſſione id ius acquiſierint clerici, decima noualium non ipſis fed curioni debetur, quoniam in loco recens proſciſſo nullam vnquam decimam perceperunt. Ideoque vſucaptum ab eis hoc ius vere dici non poteſt. c. cum contingat, c. cum in tua, de deci. Addendũ& illud eſt, quamuis ei qui longa fortaſ- ſis poſſeſſione decimã ſibi acquiſiuit, nominatim decimæ no- nalium ius ira tributum fuerit, vt non aliter ac decima vetere ea fruatur: conceſſionem tamen huiuſmodi dimidiam par- tem non excedere, ne curiones& paſtores eccleſiarum parœ- ciarumque nimis grauentur: id quod Alexandrina conſtitu-
tione plenius continetur. c. ſtatuto, de deci. in 6. Hactenus de
jegitima ordinariaque decima ſatis pro inſtituto dictum eſt. Eſt autem aliud genus decimæ, quam ideo extraordinariam & indictam vocare poſſumus, quod à pontifice Romano pre- textu belli hoſtibus noſtræ religionis inferendi, alteriuſve ne- ceſſitatis extra ordinem beneficiariis indicatur. cle. vlt. de dec. & eo. tit. in extrauag. Hodie hanc decimam rex in Gallia be- neliciariis indicere ac imperare pro poteſtate ſolet, nec vllum fere certius atque expeditius, quam ex decumanaiſta pecunia vectigal habetur. Deprimitis. CAr. II.
A Ffines decimæ ſunt primitiæ, id eſt, primi frucqus ex a- A gro ſuſcepti. Nam& hi lege Moſaica offerri iubebantur Deo, quamuis certa non eſſet definita quantitas, ſed offeren- tium arbitrio derelicta, vt Hierony mus ait, c.. de deci. Itaque prætextu legis diuinæ ad certam eo nomine præſtationem populum hodie cogi non poſſe inrer omnes conuenit. Nec dubium eſt, quin ea conſuetudo, cuius meminit Hieronymus, duæ modum definierat, contraria conſuetudine abrogari& antiquari potuerit. d. c.. de deci. Et hunc ſane morem primi- tiarum offerendarum videntur ab Hebreis ipſis accepiſſeRo- mani, quos ſeribit Plin. lib. 1W. deguſtare vina aut nouas Fruges lolitos non fuiſſe, priuſquam ſacerdores primitias libaſſent.
De ohlationibus. CAY. III.
Blationes dicuntur, quæcunque à piis fidelibuſque Chriſtianis offeruntur Deo& Eccleſiæ, ſiue res ſoli, ſi- us mobiles ſint. Nec refert, an legentur teſtamento, an aliter donentur. c. qui oblationes. c. clerici.1z q. 2. not. in c. cauſaac: cum inter, de verb. ſig. Et hoc vocabulo vſus eſt Vlp. c: 5. tit. de don. inter vir.& vxor. Veteres offerumenta vocabant, autho- te Feſto. Verum hæc inualuit conſuetudo loquendi, vt obla- tiones ſpecialiter dieantur quæ altari offeruntur in ſacra litur. Sia, quam vulgus miſſam, luſtinianus noſter&νν ενεανιις appellat Nonel. 123. Haiuſquo oblationis, quæ apud veteres Vucata fuit, Theodor. meminit c: de his, 10. q. I. c. omnis;, de conſec. diſt. i lib. ſ. eccl. hiſtor. c. 1 8.& nos ſupra aliquid atti- gimus lib. 1. Ethæ omnes oblationes, ſicut& decima, de qua lam dixim us, inter res ſacras ſpiritaleſque numerantur: adeo Vr clericitantum, non etiam laici, eas capiant. c. quia ſacerdo- tes. c. ſanctorum. c. vlt. 10.q. i: Cum autem in bonis ac rediti- bus teeenſeanrur eius eceleſiæ cui offeruntur, merito dicen-
dum eſt eas ad eius eccleſiæ rectorem gubernatoremque per- tinere. Panorm. in c. paſtoralis, de his quæ fiunt à ptæla. ſins conſen.
De diarils, quæ diſtributiones quotidianæ appellantur. cur hoc genus erogationis adinuentum ſih
C A v. IIII.
ErAeothere beneficia ac præbendæ duabus ex rebus Ofere conſtant. Nam in quibus eccleſiis eſt præbendarum diſtinctio, certa prædia ac poſſeſſiones obtinent ſipguli, quas ſic in poteſtate ſua habents vt reditum ab alio quopiam acci- pere neceſſe eis non ſit. Fructus autem huiuſmodi ſibi acqui= runt, ſi præſentes finr in ciuitate, quamuis in templo quotidie non pſallant, aut pſallentibus non aſſiſtant. Nam qua cano- nicorum collegium velut quidam ſenatus eſt eccleſiæ: vt dixi- mus lib. 1. permulta ſunt ad eorum munus pertinentia, qui- bus exequendis eccleſiæ non minus; imo vero magis prodeſfe poſſunt. Hoc enim pſallendi munus, quamuis negligendum non ſit, tamen olim inferiorum tantummodo clericorum fuit, nec inter præcipua, ac magis eccleſiæ neceſſaria habitum eſt. Quod& ſupra admonuimus lib. l. Præter eas poſſeſſiones qui pſallunt in templo, aut ſacris cantionibus interſunr, quamuis plerunque in collegium canonicorum cooptati non ſint, hi in ſingulos dies, atque adeo horas ſtipem recipere ſo lent, ac veluti quaſdam ſportulas, quibusà manu vulgo no- men inditum eſt, quod tantum præſenti in manu tradantur. c. olim: de verbor. gnit. Sunt qui diſtributiones quotidianas appellent non inepte. Ego à Latinis Diaria proprie vocari ſcio. Qua voce luſtinianum, quamuis Græce ſcribentem, Nouel. 1 23. vſum fuiſſe ſcio. Verba eius hæc ſunt de diaconiſ- ſa loquentis, quæ cum Iuſpectoaliquo viro habita: z5ν⁷½ 9ra æpa af, Ti αιλuναννεjſe iipsciac a Td idlawy Nela A ο νεvn. 3r ves ne* xape‧⁴εειν Videtur autem hoc ero- gationis genus ideo excogitatum eſſe, vt cum à beneſiciariis vulgo contemneretur pſallendi aut ſacris aſſiſtendi munus, quaſi proprium ipſorum non eſſer, ſpe huius dianomes& mercedis illecti, id munus amplecteretur. Nam iis tantum Ja ſacris intetſunt hæ ſportulæ diſtribuuntur: nonaliis, niſi orte eos excuſet valetudo,& c. c. de cæteroo de cler. non reſic; & tit. de cler. non reſid. in 6. Et hoc quidem adeo verum eſta vt de eo qui ob Theologiæ ſtudium abeſt, conſtitutum ſir, huiuſmodi ſportulas eum non conſequi, quamuis cæteros fructus lucretur. cap. licet. de præben. cap. ſuper Ipecula, de magiſtr. Fauor enim ſtudij hoc tantumn efficit, vt abſens pro præſente habeatur: conffaoue ad conſequenda hæc diaria præſentiam non ſufficere, niſi ſacris cantionibus precatio⸗ nibuſque quis aſſiſtat. Nam& alias quæ de fructibus& ob= uentitionibus beneficij conſtituuntur; veluti de ſoluenda beneficiorum decima, de hac dianome intelligi non ſolent. Quamuis enim fructus aut reditus non male dici polſit, ex- trauag. Bonifac. titul de deci. munus tamen illud pfallendis cadempt præmio facile deſereretur à canonicis, cæteriſque Eccleſiæ beneficiariis, quibus ea minutatim diſttibuunrur, vt ſpe quæſtus id faciant, ad quod efficiendum ideo cogi poſſe non videntur: quia ſecundum veterem inſtirutionem fortaſſis alia fuit evrum in eccleſia functio. Cuius tamen rei non magnam habuit rationem Bonifacius octauus, vr ex eius conſtitutione apparet, d. extrauag. de deci. Vnde ſit, vt quod in compenſationem miniſterij illins antiquioris ac præcipue datur canonico, tametſi forte in ſingulas hebdo- madas, menles, aut dies, diſtribui ſoleat, tamen appellatio- ne Diariorum minime hic continearur. Nam interqum ca⸗ nonici nullam certam poſſeſſionem pro miniſterio ſuo af- ſignatam habent, ſed à diuiſore alio frumentum zut vinum ſtato tempore ipſis diſtribuitur. Sed& panes quoqne dantur eiſdem illis non omnino diſſiwiles qui à iuris ciuilis ancho- ribus panes tiuiles dicuntur. Eaque cibaria licet cantt nibus ſacris non aſſiſtentes, capiunt. extrauag. poſtulaſti& c, tra- cum nonnullæ, de Deben Flodlpres ehi. de ann.§. voluic, in verbo, fructib.& tit. quo tempo. quiſq. debe.§. jubet, in verb. diſtributiones. Oldrad. conſil. 18. lis autem qui munus ſuum emnino negligunt„& ſine iaſta caula abſunr, nulli omnino
*
8
72
—
—
—— Se————————— C‧E‧Eſſſ 8 3 4
—

4
1200
fructus debentur, c. cum dilectus, de cler. non reſid. niſi con- traria ſit conſuetudo.c.cum omnes.de conſtitutio.
De reditibus& obuentionibus quibuſclam epiſcoporum. Vra epiſcopalia quidam ita deſcribunt, vt partim ad legem iuriſdictionis, partim ad lepem diœceſanam pertinere ea di-
cant, glol. cap. diſe ctus. de offic. ord. Quam diſtinctionem Pa- nor. vt ineptam,& nulla ratione auctoritateve nixam impro-
bat, d. c. dilectus. Nobis autem propoſitum non eſt: quic-
quid ad epiſcopi munus ſpectat hic exequi„quod cæteri fuſe explicant, lub tit. de offic. ord.& à nobis non indiligenter tra- ctatum eſt libro 1. De reditu& prouentuillo tantum hic diſ- ſerimus qui ex epiſcopio percipitur, pręter ingentes poſſeſſio- nes& latifundia, quæ vulgo bona temporalia vocant. Poſt- quam enim reditus eccleſiæ, qui antiquitus erant communes, & ab epiſcopo diſtribuebantut, diuiſi ſunt,& ſingulis mini- ſterijs attributi, quemadmodum à nobis dictum eſt lib. z. epi- ſcopis fingulis vectigal quoddam ab inferioribus eccleſiis pendi cœptum eſt, Huiuſmodi in primis illud eſt, quod in ſy-
...„. 4 nodo à ſingulis curionibus,& inferiorum eccleſiarum gu-
bernatoribus exigunt. Nam duos ſolides ſinguli epiſcopo da- re iubentur. c.i. c. illuÿd, 10. q. 3. c. conquerente, de offic. ord.
Cuius muneris vacationem habent monaſteria, vt concilio Toletano conſtitutum eſt. c. inter. 10. q. 3. Diciturque hocius valgo cathedraticum, quod cathedræ, id eſt, honoti epiſcopali debeatur. Cathedra enim in iure pontificio pro honore ac
munere epiſcopali ſæpe accipitur. c. non autem. c. placuit. c. ſi quis epiſcopus. 7. q.. propterea quod olim epiſcopi, quorunꝛ munus proprium ac præcipuum eſt docere, c. inter cætera. de
offic.ord.ſedentes in ſolio& cathedra docebant. Euſceb. lib. 7.
eccleſ. c.1. c.2 6. Triper. lib.. c. 29. Ac quoties epiſcopus ali- quis creabatur, collocari in eo ſolio arque throno ſolebat, vel- uti poſſeſſionis cuiuſdam apprehendendæ gratia. Hinc en- throniaſticum à luſtiniano dictum eſt, Nouel. 12 3. honorari-
um illud, quod epiſcopi munus ſuum auſpicantes Eccleſiæ
largiebantur. Hinc etiam dictæ ſunt cathedrales eccleſiæ, vt à
cæteris inferioribus diſcernantur. c. venerabili. de verb. ſignif.
II. Cum epiſcopus aut archiepiſcopus prouinciæ vel diœ-
ceſeos ſuæ eccleſias& monaſteria ſolenni mote inſpicit ea- rum eccleſiarum velmonaſteriorum præfecti hoſpitio eum recipere, victumque ei præbere coguntur. c. conquetente, de
off.ord.rot.xit.de cenſib.c.cum ex officiis, de præſcript. Et hęc eſt illa hoſpitaliras, quam noſtræ religionis anteſignani tan- topere nobis commendarunt. 42. diſt. c. 1. Cuius forma& ra- tio quibuſdam canonibus atque conſtitutionibus præſcripta eſt.c.placuit.o.q.i.c.i.& ſeq.de cenſib.in 6. Hoc aurem mu- nus ideo procuratio vocatur, quia eccleſiæ epiſcopum procu-
rant, id eſt, curant, alunt ac tuentur: ſicut pueri dicuntur pro
curari à nutricibus,& equus à domino, apud Plautum& alios authores Latinos, qui proprie, ac emendate locuti ſunt.
III. Quadrans illius decimæ, de qua paulo ante diximus de-
betur epiſcopo,& eorum præterea quæ à mortuis teſtamen- to relicta ſunt eccleſiis inferioribus. d. c. conquerente. c. de quarra. de præſcr. c. officij. c. requiſiſti. de teſtam. 4
IIII. Indicitur ab epiſcopis nonnunquam extraordinaria
collatio, ſi neceſſitas vrgeat: vt puta ſi ære alieno grauata ſit
eccle ſia, ſi ad ſynodum generalem proficiſcendum ſit,&c. d. c. conquerente. c. cum apoſtolus, de cenſib. Alias omnis in- dictio prohibetur. c. quia cognouimus. 10. q. 3. d. c. cum apo- ſtelus. Sed hæc collatio, de qua loquimur, non videtur ohumn pro poteſtate& imperio indici conſueuiſſe, vr nunc aſſolet: precibus enim ac ſuaſionibus eam impetrabant epiſcopi, non tanquam dominantes,&c. vt Petrus ait. proinde hoc munus dm znc esros nomen habet, quaſi chariſterium quoddam Pons oblatum potius, quam vectigal vi extortum ac exprel- lum ſit. 5
De his quæ ſacramentorum,& aliarum huiuſmodirerum nomine contra veteres canones exiguntur. b 4 Ca v. VI. b
pro miniſtrandis ſacramentis pretium exigatur. c. eum
Etant canones non ſolum antiqui, ſed& recentiores, ne
Franc. Duareni
in ecclehiæ, de ſimon. Sanctiſſima enim res eſt(vrde iuriſpru- dentia Vlpianus ſcribit) pretio quæ nummario riana de- honeſtandaque non eſt, l. 1. de extraor. cog. Ac valde impro- batur eorum mos qui pro conſecratione baſilicarum, aut pro monaſtica profeſſione pecuniam ab inuitis extorquent. c placuit. c. quam pio.. q. ⁊2. Nec eos minus deteſtanrur canc. nes, qui pro ſepeliendis in templo vel cœmeterio cadaueti. bus, autexequiis pecuniam efflagitant. c. queſta.& ſeq. 3, 9.
2.c. abolendæ. de ſepul. Earum tamen rerum nomine Aſpon-
te liberaliterque offerentibus pecuniam, aut aliam tem accipi canones non prohibent. d. can. queſta. Quædam enim hons
ſte accipiuntur, vel authore VIpiano, quæ inhoneſte petun- tur. d. l.i. de extra. cog. c. non ſane. 14. q. 5. Quamuis autemn pro huiuſmodi rebus nihil exigere liceat, ſed abſque pretio
atque adeo cautione vlla prættari debeant, tamen vulgore-
ceptum eſt, ſi quid eo nomine vltro offerri conſueueri,vtta- lis conſuetudo veluti pia& honeſta obſeruetur, ad cam que obſeruandam authoritate ſuperioris antiſtitis etiam inuni
adigantur: ſed luſcepro iam ſacramento, aut ſepulto cadauete, &cc. ne alioquin eas res quiſquam mercari videatur. Proin de
ſacrifici noſtri temporis, qui certam Eccleſiam nullam ie-
gunt, poſtquam ſacrum peregerint, ſi conſucta merces i9is non præbeatur, epiſcopum adire ſolent, poſtulantes non qui- dem aperte, vt ſibi pretium numeretur, ſed vt laudabilis con- ſuetudo obſeruerur,&c. Quy caſu epiſcopus in laicos etiam homines iuriſdictionem exercet. Hoc autem genus expiſcan-
dæ pecuniæ, quod à veteribus canonibus,& maiorurm inſti-
tutis valde alienum eſt, ex Innocentij III. conſt tutione ma- nauit, cap. ad apoſtolicam, de ſimon. Cuius tamen longcali- us videtur ſenſus eſſa, vt plerique iuris pontificij doctoresan-
.. 4 d 7. 7⸗ notauerunt. Sed ³ ααννεν hic mouere nobis conſilium nõ cſt.
Anu mortuo benofcciario hæres legitimus ei ſacaedut. C A P. VII.
bmi ĩuris eſt, beneficia eccleſiaſtica cognationis aut pro- Opinquitatis iure cuiquam non deferri. c. apoſtolica. 8. q. 1. c. 10. de præb en. cap. ad hæc. de deci. Nam ſiue vſum habere eos dixerimus, ſiue vſumfructum, dubium non eſt, quin illud ius morte ipſarum extinguatur.§. finitur. Inſtit. de vlufruct. De fructibus ante mortem perceptis quæſtio tractata eſt,& conſtat ex iis quæ lib.. diſſeruimus, ad hæredes legitimos non tranſire, cum vſuario magis quam vſufructuario beneficiari- us comparan dus ſit. Itaque is qui in demortui locum ſuffectus fuerit, quaſi diſpenſator adminiſtratorque eos capiet. c. ad hæc. c. relatum. de teſtam c. vlt. de off. ord. in 6. Sed moribus comparatum eſt, vt beneficiarij perceptos iam fructus, tan- quam vſufructuarij, ad hæredes ſuos tranſferant.§. is vero. Io-
ſtit. de rer. diuiſ.J. ſi fur. l.defuncta, de vlufru.l. qun ſcit, de viur. glol. prag.tit. de anna.§. item quod. in verb. acquiſitos.
An beneſciarius ſucceſſörem eligere,& fructus be- neficuteſtamentolegare Poſiit. C2 r. VIII.
1 Nriocheno concilio c. 23. ſtatutum eſt, vt epiſcopo ſuc- ceſſorem ſibi conſtituere non liceat. c. epiſcopo. 8. q.;3.
Quo tamen concilio non prohibetur aliquem nominate,
quem ſibi ſucceſſorem optet. can. apoſtolica, 8. q. 1. Id enim à pleriſque ſanctiſſimis viris factum eſt. cunuſ odi ſunt Pe⸗ trus, Athanaſius, Auguſtinus, de quibus poſtea dicemus li bro 8. Sed talem nominationem ſynodus vult itritam eſf,
niſi epiſcoporum& clericorum ſuſfragium poſtea acceſſe-
rit. c. pleriſque.&. q. 1. Ac huius prohibitionis rationem do-
cet Hieronymus in epiſtola Pauli ad Titum„ cuius verba Gratianus in Rhapſodia ſua refert. c. Moſes, 8. q. 1. Quod ad fructus atrinet animaduertendum eſt, iure pontificio non permitti beneficiariis cos teſtamento cuique legare, ac ne tes quidem alias ex facultatibus eccleſiæ, aut contemplatio-
ne eiuſdem acquiſitas. c. fixum. 12. q. ĩ. c. cum in officiis. c. ad
hæc, de teſtam. Quod eſt accipiendum, niſi forte in pauperes eleemoſynam conferre velint: qua tamen in re modus ſer- uari debet.d.c. adhæc. Quamuis enim adminiſtrator rerum
eccle-

—
—* CAr I
1—
Aic ietea Nai
nanfracdun, unnn
aquntmn
De ſacroſ eccleſ⸗miniſt. as benef. Lüb. VII. u01
eccleſiaſticarum̃ poſſit arbitrio ſuo pauqeribus largiri, quæ
vere pauperum ſunt, vt dixinnus lib. z: tamen fraudis vitandę cauſa libera legandi facultas non eſt eico aceſſa. arg. viuus.ſi quid in fraud. patron. Quæ vero ad beneficiarum peruenit. ex amicorum liberalitate, puta aur artificio aliquo,&c. nec pro- pter eccleſiam acquiruntur, de his teſtari poteſt. c. quia aos. erelarum, de teſtam. Verum hæc m oribus noſtris fere an ti⸗ quata ſunt, permittitur q́; beneticiar js de fructibus beneficii alijlque huiuſa odi rebus arbitratu ſuo teſtari. gl. prag. tit. de annat. verb acquiſitos. — Cav. IX. Suibus ex cauſis rerum eccleſinſticarum alienatio permit- mar: Duæ formain huiuſmodialienatione debeat ob- ſéruari,& declaratus canon Agathenſis concilit aa candem rem pertinens: qui vulgo ma- leintellectus magnam iudiciorum varietatem peperit.
Erum eccleſiaſticarũ alienatio canonibus prohibita eſt, aec earum modo quæ ſacræ habentur,& hominum cõ-
mercio exemptæ, cuiuſmodi ſunt ædes ipſæ, ius decimæ, vaſa
conſecrata,&c. ſed prædiorum etiam ac poſſeſſionum, quæ bona temporalia vulgo appellantut. Authen. de non alie.&
authen. de alie.& emph. c. nulli, de rebus eccl. non alien. Non enim beneficiarius harum rerum dominus eſt,& ius vtendi
ſolummodo habet: eaque prohibitio alienationis ad mona-
ſteria, xenodochia, noſocomia,& alia huiuſmodi pia loca
pertinet. Auth. de. non alien.& Auth. de alien.& emphyr.
Sodalitia tamen& ærpicc, quas vulgo confraternitates ap-
pellamus, hic non comprehendi recte Baldus cenſuit,, quod profanæ ſocictates ſint. Bald. in d. Auch. hocius. Nam& re- giis conſtitutionib. ea Comi Bacchique conuenticula vt per- nitioſa Reipubl. omnino interdicta ſunt. Alienationis autem appellatione continetur venditio,& donatio, permutatio,
emphyteuſis, hypotheca,& cærera id genus negotia, quibus aut dominium, aut aliquod ius proximum&affine do-
minio transfertur. l.. C. de fund. dot. l. vlti. C. de reb. alie.§.
alienationis, in Auth. de non alienan. d. c. nulli. Sed erſi quis
4«.* Ne. ad longum tempus locauerit, id eſt, vt vulgo interpretamur, decem annorum, alienare is dicitur, quia hoc genere loca-
tionis quaſi dominium quoddã transferrur in conductorem, adeo vr ei in rem actio competat. Cle. 1. de rebus eccle. non alie. vbi not. l.i. de ſuperfic. Quibuſdam tamẽ ex cauſis rerum eccleſiaſticarum alienatio permittitur. gl. ſum. 12. ꝗ. 2. Pan.
d. c. nulli.
I. Si æsalienum vrgeat, necpoſſit ex fructibus ſatisfieri.
Auth. hocius. Nam& eandem ob cauſam prædia minorum,
qui ſub tutela vel cura ſunt, diſtrahere licet. l. 1. de reb. eor.
qui ſub tute.
II. Permittitur alienatio rei minus vtilis, vt rem aliam vti-
liorem ac fructuoſiorem aequirat Eccleſia.d. Auth. hoc ius. c. vt ſuper.de rebus eccle.non alie.
III. Sipecunia ad alendos pauperes in magna aliqua fortaſſis earitate annonæ, aut ad redimendos captiuos opus ſit, nec
ea aliunde ſuppetat. c. aurum. c. ſacrorum. 12. q. 2. Hic enim
eſt precipuꝰ rerum eccleſiaſticarum vſus, vtadmonuim' lib. 2.
Aut ſum matim dicamus, quotieſcunq; vel neceſſitas aliqua,
vel manifeſta vtilitas eccleſiæ exigit, receptum eſt harum re- rum alienationem permitti. c. ſine exceptione. 12. q. 2. c. du- dum. de reb. eccl. non alie. in 6. Et hæc in rebus eccleſiæ pro-
fanis maxime locum habent. Sed& ſacra quoque vaſa,& alie
res huiaſmadi nonnunquam alienantur. leg. ſancimus. & Authen. ſeq. Codic. l. de ſacroſ. ecclel. Item decima quæ inter res ſacras ac ſpiritales vulgo haberur. d. c. dudum. Hoc amplius, Eccleſia aliqua tota interdum alienari poteſt. c.pa- ſtoralis. de donat. tot. tit. de his quę fi. à prela. cle. ſivna, de
reb. eccl. non alie. Quamuis autem exijs cauſis alienatio con-
ceſſa fit, tamen ne vtilitatis alicuius prætextu temere&in per-
niciem Eceleſie alienatio fiat, conſtirutus eſt certus ordo cer-
taque formaiure ciuili& pontificio, quam in huiuſmodi a-
lienatione ſeruari oporteat. Auth. de alien.& emph. Sed le- gibus ciuilibus allegari ſenon patiuntut viri eccleſiaſtici,& Pontificios canones de ea re editos tantum recipit conſuetu-
do, per quam dubium non eſt, q́uin folennitas mutari poſſit. not. in c. cum cauſa. de re iudic. Quare formam canonib. præſcriptam, quæ vſu recepta eſt, hic explicari ſufficiet. For- ma igitur iuris pontificij hæc eſt, vr alienationem antecedat diligens tractatus,&communis deliberatio cleri, id eſt, colle- garum, qui canonici dicuntut, ſi Eccleſia tale collegium ha- beat: deinde omnium conſentus, aut certe maiotis partis, ac præterea ſubſcriptio adhibeatur: quibus omnibus ſuperioris antiſtitis authoritas accedat. d. c. fſine exceptione. d. c. dudum. c. Ü. de his quæ fiunt à prælat. At᷑ cũ de antiſtite quæritur, lo- cus in quo eſt alienans Eccleſia, non in quo res quæ alienatur
ſita eſt, pectandus eſſe videtur, quamuis aliqui contra ſentiãt.
d. Authen. hoc ius. Et tametſi licitationem, ſubhaſtationem- que ſolennem ius ciuiie requirat, tamen id canonibus eccle- ſiaſticis nuſquam expreſſum reperitor. d. Authen. hoc ius. Sed
quæritur, an vt valeat alienatio pretium in rem eccleſiæ ver-
ſum eſſe oporteat? Qua de re videnda eſt Panormitani di- ſtinctio, c. ꝙquibuſdam. de fideiuſl.not.in d. Auth.hoc ius. Ex iam dictis conſequitur alienationem rerum eccleſiaſtica-
rüũita demum valere, ſi duo concurrant. V num eſt, vt ob iuſtaã legitimamque cauſam fiat: alterum, vt ordo præſcriptus iu-
repontificio accurate obſeruetur. Quod ſi aliter fuerit a
lienatares, ea eum fructibus vindicari ac repeti poterit. c.
non liceat. 12. ꝗ. 2. Sed longi temporis præſcriptione recte ſe
tuebitur poſſeſſor, ſi bonam fidem habeat. Panor. in c. de
quarta. c. non liceat. de præſcr. Guid. Pap. q. 1 50. Quodrtẽ-
„ 1 3„ 4. 6.**. pPpus à morte tantum baneficiarii qui alienauit, currere incipir,
vt concilio Toletano cautum eſt. can. ſi lacerdotes. 16. q. 3.
Excipiauntur ſane aliquot caſus, in quibus ille ſolennis ordo
non requirirnr. Primus eſt, cum res eccleſiaſtica titulo clientelæ velem- phytsuſeos concedi ſolita eſt. Poteſt enim more conſueto ab
antiſtite dari, quamuis formam canonibus præſcriptam mi- nime obſeruet. c. 2. de feud. c. vt ſuper. de rebus eccle. non a-
lie. Bart. in Auth. qui rem. C. de ſacroſ. eccl. Guid. Pa. q. 114.
II. Excipiuntur res mobiles quæ ſeruando ſeruari nõ poſ-
ſunt. Nam earum rerum minime prohibetur alienatio. can. fugitiui. 12. q.z2. lex quæ. C. de admin. tut.“
2
III. Sunt qui putant factam aumiſla forma alienarionem efficacem eſſe, ſi ea non noceat Eccleſiæ. Innoc. in c. 1. de in integr. reſtit. Fab. Inſt. de eo cui lib. cau. bon. Idque colligi vi-
detur ex concilio Agathenſi, cuius hæc verba ſunt: Tertulas
aut vineolas exiguas& Eccleſiæ minus vtiles, aut longe poſi- tas paruas, epiſcopus ſine conſilio fratrum, ſi neceſſitas fue-
rit, diſtrahendi habeat poteſtatem. c. terrulas. 12².. 2. Verüm
ille canõ meo iudicio formam illam cuius ſupra meminimus non remitrit. Nam quod ibi dicitur, ſine conſilio fratrum,
de aliis epiſcopis accipi debet, quorum conſenſus eo tempore neceſſarius erat, vt ex canone ſeptimo eiuſdem concilij,&
ex concilis Carthaginenſi Toletanoque conſtar. c. quad ſi neceſſitas. 10. q. z. c. quicunque. 12. q. 2. can. nullus, 17. q. 4.
Itaque cum neceſſitas ita vrget, vt epiſcoporum conuentus commode non poffit exſpectari, permittit ſynodus Aga- thenſis ſine ipſorum conſilio non quaslibet terras ac poſſeſ- ſiones diſtrahere, ſed exiguas tantum,& quæ non magnum Eccleſiæ fructum aſterunt. Quia in re clericorum ſiue cano- nicorum, qui præſentes ſunt, tractatus atque conſilium mi- nime negligendum eſſe videtur:& qui nobis aduerſantur, nulla ſatis firma ratione ſuam comprobant opinionem. Quod enim dicitur, negotium cum pupillo contractum ſi- ne tutoris authoritate valere, ſi id expediat pupillo, ſic acci- piendum eſt, cum pupillus aliquid fibi ſtipulatur: id enim ipſi damnoſum eſſe non poteſt. leg. neque. Cod. de contra- hen. ſtipul.§. prim. Iaſt. de aucho. tut. Et quod luſtinian. ait, pupillum poſſe conditionem ſuam meliorem facere,§. Inſt. de autho. tut. tunc habet ſenſum, pupillum vtiliter id nego- tium contrahere, ex quo nullum ei damnum contingere Poteſt, quodque ſeruari defiderat, cuiuſmodi eſt ſtipulatio qua ſibi acquirit. Itaque hæreditatem inutiliter adit, quam- uis lucroſa ſit, leg. obligari. de auth. tut. 6. neque. Inſtitut. eod. tit. quia hæreditatis adito non ſemper vtilis eſt. Simili- ter alienatio prædiorum pupillarium, quæ inutilis plerunque ac pernitioſa eſt pupillis, abſque decreto prætoris& cauſæ coguitione omnino prohibetur. Nam tametſi in rem mi- III
—
———
4 ————— —
——
—
—
— —
. ———
——
——
————O——

1202 Franc. Duareni(omment.
noris aliquando prædia alienèntur fine decreto, tamenid perquam neceſlarium eſt, ne alias exemplum pupillis noceat, huius hic maxime habetur ratio. Idem.n. hic veremur, quod Auguſtus quondam militari diſciplina, cuius verba apud Ma- crum hæc ſunt, tit. de re milit. Et ſi ſcio fabrilibus operis exer- ceri milites non eſſe alienum, vereor tamen, ſi quicquam per- miſero, quod in vſum meum aut tuum fiat, ne modus in eare non adhibeatur, qui mihi ſit tolerandus. l. officium, de re mi- litari. Sic enim multa iure tum ciuili, tum pontificio paſſim conſtituta reperiuntur, quæ in ſpeciem iniqua ſunt, ſi quis ad priuati cuiuſque vtilitatem reſpiciat, ſed in vniuerſum ea pro- ſunt,& publice vtilia eſſe creduntur. Habet aliquid ex iniquo omine magnum exemplum( vt Caſſius apud Tacitum ait) quodcontra ſingulos vtilitate publica rependitur. Illud ſane inficiari nolo, ſi eccleſia non conqueratur, quia ſe læſam for- taſſis non exiſtimat, valere contractum, in quo ſolennia de- fuerun::idque minorum exemplo. l. non eo minus. C. de pro- curatoribus. Verum aduerſarius prætextu omiſſæ ſolennita- tis, ab eo contracturecedere inuita Eccleſia non poterit, aur eam nolentem ad contractum obſeruandum cogere. l. quod fauore. C. de legibus. Aiq́; ita eciam accipi poteſt, quod ſu- pra diximus, minorem poſſe conditionem ſuam meliorem facere.§. 1.Inſt. de author. tuto. Quod autẽ obiiciunt nõnulli ex Alpiani ad D. Marci orationem interpretatione, quam- uain ſubdifficile à pleriſque exiſtimatur, tamen facile, niſi Allor diluioteſt, i quis verba& mentem authoris, id eſt, D. Marci expendat.& quid inter eius orationem de alimentis,& orationem Diui Seueri de rebus pupillaribus interſit, paulo diligentius conſideret. Non enim D. Marcus tranſactionem de alimentis ſine decreto factam ſimpliciter irritam eſſe vult, ſed ſi ita tranſactum fuerit, vt repræſentatam pecuniam ali- mentarius conſumat, vnde VlIpianus verba orationis inter- pretans ita diſſerit, Si tranſactio ſic fuerit facta, vt ſemel numeretur ac repræſentetur quod teſtator particulatim ali- mentorum nomine præſtari voluit, decreto prætoris tunc Opus eſt, quod cauſa tantum cognita interponitur. Sin autem aliter tranſactum fuerit, vt puta, vt id quod in ſi ngulos annos exat alicui relictum, conſequeretur per ſingulos menſes,&c- huiuſmodi tranſactionem D. Marcus non improbat, quaſi decretum in ea ſit neceſſarium. Alia cauſa eſt alienationis prædiorum pupillatium à D. Seuero prohibitæ. leg. 1. de re- bus eorum. quia ſimpliciter prohibita eſt quocunque modo hat, ſicut& rerum eccleſiaſticarum alienatio, de qus hic diſ- ſerimus. Et hæc noſtra ſententia eſt de quæſtione vulgo agi- tata, quæ adeo controuerſa eſt in foro, vt iudicia curiæ cen- tenariæ contraria exteut, nec inter claſſes ſeu decurias iudi- cum adhuc conuenire potuerit. Quicontra ſentiunt, æqui- tatem fortaſſis aliquam nobis opponent,& ſimul eccleſiaſti- corum homiaum auaritiam, quorum opes minui magis quã augeri publice expediat, vt libro ſecundo admonuimus. An huiuſmodi rationes iudicem mouere debeant, viderint alii.
Ego certe meam ſententiamn ita ſcripto iure tueor, vt cum ijs
qui euidenti æquitate vel vtilitate nitentur, pertinacius con- tendere nolim. Qum igitur hæc ita ſe habeant, quærippoteſt, ſi in tabulis nulla ſolẽnitatis in alienando ſeruatæ mentio fiat, an ob diuturnitatem temporis interueniſſe præſumatur? Et variæ iuris doctorum opiniones reperiuntur, quas ex eorum commentariis ediſoere licet. not. in l.ſciendum. de verborum obligation.
3
Ca4* X. b Quorum munerum vacationem bencfcciarii& eccleſiarum miniſtri habeant.
Nter iura atque commoda beneſiciariorum illud non mi- Inimum eſt, quod tamerſi bonis fruantur Eccleſiæ, tamen ad munera ſabeunda non compelluntur. Quorum autem munerum vacationem habeant, nunc tractandum eft. Et in primis munera perſonalia non ſubeunt, ne auocentur à fun- ctione miniſterioque ſuo, leg. generaliter. C. de epiſc.& cler. Perſonalia hic vocamus quæ opera ac induſtria exercentur abſque ſumptu& diminutione Datcimoni leß 1.& vltim. de muneribus. De patrimonialibus paulo difficilior eſt quæ-
Kio d eſt, quæ ſamptum poſtalant,& damno adminiſtran-
tis expediuntur abſque vlla opera aut labore. d ict. leg. 1.& vlt. Et animaduertendum eſt hæc munera duplicia eſſe. Quedam enim imponuntur poſſeſſionibus ipſis ac prædiis, nulla per-
ſonarum, à quibus poſſidentur, habita ratione. Alia impo-
nuntur perſonis, non rebus, quamuis aliquanqo in huiuſ- modi impoſitione modus facultatum ſpectetur. Ideoque mixta muneraà quibuſdam, ſed contra morem loquendive- terum, dicuntur. leg. reſcripto.& l.vltim de mun.& hono. Rurſus horum munerum, quædam ordinaria legitimaq; ſunt vt portoria: quædam iſagogica, exagogica,& alia id genus in Gallia noſtra, quæ canonis appellatione ſigaificautur. Alia extra ordinem indicuntur principum aut magiſtratuum ar- bitrio, cum nulla ſint lege conſtituta, nec cerram præſtatio- nem habeant. in leg. honorib. de vac. mun. leg. 1. C. de vac, pub. mu. Sedvt adrem veniamus, illudinter omnes conue- nit, extraordinariis mun eribus iure ciuili eccleſias nõ ſubici J. placet. C. de ſacrol. eccl. ſed ordinariis rantum, quæ& ca-
nonica dicuntur. Stara enim illa tributa atque vectigalia, quæ
nerui Reip. dieuntur ab Vlpiano, li. de quęſtio. quod ſine illis
publicum ſtatum tuerinon liceat, nemo detrectare poteſt..
nullus. C. de decurion. Quæ vero extra ordinem indicuntur arbitrio principum, ea ſubire non coguntur Eccleſiæ, niſi ob cauſam valde neceſſariam Reipublicæ indicantur, vt mox di- cemus. leg. iubsmus. leg. neminem. C. de ſacroſanct. eccleſ. Nec vlla diſtinctio eſt iuce ciuili inter ea munera quæ prædiis, & ea quæ perſonis indicta ſunt. Omnibus ſiquidem mune- ribus legitimis arque ordinariis obnoxiæ ſunt Eccleſiæ. I. taque eius collationis, quam talem hodie appellamus, ſi im ciuile reſpicias, vacationem vix habent. Nam etſi olim ex- traordinarjũ munus eſſet, ac prout belli neceſſitas flagitabat, ad tempus indici ſolitum: tamen edictis regiis ad ordinariam præſtationem redactum eſt. Id quod à priſcis etiam Impe- ratoribus Rom anis factum fuiſſe in legibus ipſorum com- perimus. leg.. Cod. de indictio. Necſatis perſpicio quemad- modum iuri ciuili diuinum ius hic aduerſetur. Nam Chriſtus Cæſari tributum, pendinon ſolum præcepit, dicens, Reddite Cæſari,&c. ſed ipie etiam cum ſuis apoſtolis illud exoluit, tametſi ex regia ſtirpe ortus eſſet: ideoque tributis obnoxius non eſſev ideretur. Matth. 17. Idqueveteres eccleſiaſtici ſcri- ptores ad vnum fatentur, ex quibus non pauca in ſuam Rha- pſodiam Gratianus retulit. can. ſi tributum. can. magnum, 1I. q. can. in tributum, 23. J. 8. At hodie viri eccleſia ſtici con- tendunt, ptimum ſoillis muneribus non ſubiici, quæ perſonis indicunrur magis quam poſſeſſionibus, leg. reſcripto. de mu- ne.& hono. quia iure pontificio, quo nunc vtimur, princeps in perſonas eccleſiaſticas nullum imperium, nullamque po- teſtatem habet. Deinde ſi quæ prædia antiquitus libera at-
que munia poſſideant, in ea tanquam Deo conſecrata& di-
cata nihil iuris principẽ habere aiunt. c. nulli liceat. 12. q. 2. Ex quo conſequens eſt, ad eam ſolum tributionem eos teneri, ad quam obligata erant prædia antequam ad ipſos peruenirent. capit. 2. de cenſihus. leg. imperatores, de publica. not. Panor. in c. non minus. de im. eccle. Et extant Bonifacii octaui conſtitutiones, c. clericis. de immu. eccleſ.in 6. c. quanquam. de cenſibus, quibus nonab extraerdinariis tantum muneri-
bus, quod iam ante ſancitum fuerat, c. non minus. c. aduer-
ſus. de im. eccl. Verum à quibuſcunque etiam tributionibus perſonas eccleſiaſticas eximit: ſed ira vt cauſam nullam, quamlibert iuſtam ac neceſſariam, excipiat. Sed& illud quoque adiicit, vt ne volentibus quidem clericis Rom. pon- tiſics inconſulto pecuniam conferre liccat. Nec mirum eſtab inſolenti homine, impotenriſque animi, qualem deleribunt Bonifacium hiſtorici, conſtitutionem adeo iniuſtam,&ab omni æquitate abhorrentem emanaſſe. Nec eò hæc dico quod eccle ſiæ eccleſiaſticarumque perſonarum priuilegiis& vacationibus impensè ſnon faueam, quas ſapieatuſimi quiq; veterum magno ſemper fauors ac liberalitate ptolecu- ti ſunt. Ac vt à noſtris incipiam, Druides qui ſacer dotes quon- dam fuerunt in Gallia authore Cæſare in Comment. tributa vna cum reliquis non pendebant, militiæ que vacationem,& omnium rerum habebant immuniratem. Reges fgyptio- rum quintam partem annp' prouentus capere ſoliti ſunt, præterquam ex prædiis ſocerdorum. Gengſ. 47. Art⸗xerxes Perſarum rex in ſacrie bibliis ſcribit Elidræ, ne vllum im be. rettrl⸗

E huun zench aanlem
neri m Nirhee u tlar itugr an
n aller urnar. Man laa
A 2uan rrarn, erbamn
dan Cenranm tewr c inmn n. ardum, 14. Arbadett atant..
ret tributum ſacerdotibus. Eſdr. ⸗. Sed ſi præftacte ac ſine ex. ceptione vlla velint clerici vacatione iſta quam obtinuerunt à principibus vti, aut abuti potius, nihil profecto crit inhuma- nius, nihil ab inſtituto ſacerdotis Chriſtiani alienius. Acpo- terit eis merito obiici, quod Diocletianus imperator neſcio cui philoſopho vacationem munerum poſcenti reſpondit: Profeſſio& deſiderium tuum iater ſe diſcrepant. Nam cum philoſophum eſſe proponas, vinceris auaritia& rapacitate.l. profeſſio. de mu. patr. In primis enim æquum eſt; vt ſta- tum legitimumque vectigal, quod canonem vocamus;, ſine recuſatione ciues omnes Reipublicæ, ſiue principi pendant, cum legibus inſtitutus ſit, tanquam ad ſtatus publici tutelam neceſſarius. Deinde ſi quid extra ordinem indicatur ob gra ue imminens periculum Reip. cuialiter obſiſti non poſſit, aut ob aliam huic non diſſimilem cauſam, ratio poſtulat, vt eius oneris parté ferant eccleſiaſtici viri, quãuis extraordinarium munus ſit · Nam ideo eximuntur ab extraordinariis munerib.
quodabſq; magna neceſſitate ſæpenumero pro arbitrio prin-
cipum aut libidine porius indicantur, quibus ad Reipublicæ
procurationem& conſeruationem maieſtatis ſuæ canon,&
ordinaria penſitatio cre ditur ſufficere. Tolerabilius enim vi- ſumn eſt, eam exactionem quæ vitariomnino non põt, in pro- fanos homines, quam in eccleſiam, eccleſiaſticasq; perſonas deriuari. Fittamen nonnunquam, vt eccleſiaſticos viros horum munerum participes eſſe omnino oporteat. Idq; ex- emplis ex iure ciuili petitis facile oſtendi poteſt., vt puta, ſi expeditionis tempore plauſtris, mancipiis, aut aliis huiuſmodi angariis vel parangariis opus ſit, leg. neminem. C. de ſacroſ. eccleſ. l. nullus. C. de cur. pub. c. eccleſiarum, 12. q. z. ſi ob an- nuam embolam, vt ait Theodoſius, nauis ſit neceſſaria, l. iu- bemus. C. de ſacroſ. ecclel. cuius verbi interpretatio ex No- uella Iuſtiniani 18 3. ae vH 2 uοolon petenda eſt. Huius enim ſignificationem&proprietatem conſtitutiones Theo- doſianè interpretes non perceperunt. Item ſi in refectionem itinerum aut pontium ſumptus faciendus ſit, non excuſari eccleſias conſtitutum eſt.l. ad inſtructiones. C. de ſacroſ. ec- cleſ. Sed hoc munus videtur inter ordinaria& canonica re- ferendum eſſe,& de portoriis, quæ eo nomine exigi ſolent, aceipienda conſtitutio. Acvt ſummatim omnia complectar (uam omnia ſigillarim enumerari non poſſunt) quoties fla- gitat neceſſitas, principi licet eccleſiaſticas facultates impen- dere: Quod& Ezechias rex pius feciſſe legitur, 4. Reg. 18. Si enim pauperibus captiuis& calamitoſis hominibus erogãtur Eæcleſiæ opes, cur ad eas calamitates vitandas depellendas- que non inſumenturè c. aurum. 12. q. z. Et ſatis perſpicuum
eſt ex his quæ tractauimus lib. i. diſtriburionem earum facul-
tatum ad principis curam aliquando pertinere. can. filiis, 16. q. 7. Qnid plura? circumfertur Bonifacii, cuius paulo ante meminimas, diploma, quo teſtatur ac declarat conſtitutio- nibus à ſe prius editis ademptam non eſſe facultatẽ regi Fran- corum pecuniæ collationem eccleſiaſticis perſonis imperan- di, vel inſcio Romano pontifice, quoties pro aris& focis pu- gnandum erit idque ad patriæ defenſionem neceſſarium vi⸗= debitur. Vide Feral. Eodem pertinet quod GregoriuslX. ab excubiis& murorum ciuitatiſque cuſtodia neminem prę- textu eccleſiaſtici miniſterii excuſari præcepit, c. 2. de im. ec- cle. cum tamen id munus perſonale ſit,& à propria fun- ctione clericos auocet, quod multo magis admittendum eſt in patrimonialibus muneribus quæ operam nullã requirunt, ſed facultatum, quibus Eccleſiæ ſupra modum abundant, e- rogationem. Nam& eccleſiæ eccleſiaſticorumq; hominum vtilitas id maxime poſtulat, ne alioqui perforari ſinant na- uem, in qua ipſi nauigant. Nec obſtat noſtræ ſententiæ Fe- derici Il. cõſtitutio, quę cum hac exceptione intelligenda eſt. Aurh. item nulla. C. de epiſc.& cler. Et certo certius eſt Ho-
norium III. eam conſtitutionem à Federico expreſſiſſe, quo
die eum diademate imperatorio inſigniuit. Idq; accidit ſexto Poſt anno quam imperator lectus fuit Federicus. Tanto enim temporte dilata eſt coronatio, quam Innocentius ei iam inde ab initio negauerat. Nolim autem exiſtimer quiſquam me iis hbenter patrocinari qui iure ſuo acpoteſtate hic abutuntur, & paublicæ neceſſitatis obtentu eccleſias leui plerunq; de cau- ſa grauiſſimis tributis onerant. Quod fortaſſis non con- ningerst, ſi bonorum eccleſiæ cuſtodes& adminiſtratores,
De ſacr. Ecelcſminift ac benef Lib. D
1²⁰03 non dicam victu veſtituque côntenti vt canones pracipiunt, ca egenis diſtribuerent(ieueritatem enim illam antiquam corruptiſſimi huius ſæculi mores vix ferre poſſunt) ſed luxuũ profuſionem æxoriav, cuius nomine tam male audit ca na- tio, cohiberent ac moderarentur. Poſtremo notandum eſt, licut clerici pro rebus eccleliaſticis quas poſſident immunes ſunt, ita etiam pro reb. propriis vacationem habere: c. eccle- ſiarum, 1.. 2.c. vltim. de vit.& hon. cler. tametſſi alias patri⸗ monium clerici rebus eccleſiaſticis vſquequaque comparari non ſoleat. not. in c. Eccleſia, deconſtit. c. quanquam, de cenſib. in 6. Nec refert, cuius gradus atque ordinis clerici bnt. & an eccle ſiaſtico beneficio aucti ſint, necne„ cum ompi⸗ bus generalitet priuilegiam indulgearur. l. 2. C. de epiſc.& cler. Guid. Pap. q. 83. Quod vtique eſt accipiendum, niſi vxo- rem duxerint. c. ex parte. de cle. coniug. Nam hi vacatio- nem munerum non habent ex conſtitutione Bonifaciana de cier. coniug. in 6. Sed duob-tantũ priuilegiis fruuntur, modo Vertice raſo ſint,& more clericorũ veſtiri, Verũ illud addere oportuit ꝙ lõge maximũ omniũ ac pręcipuũ eſt, medo in Ec- cleſia ſua tungantur officio, c. vl. de vita& hon. cle. Nã voad- monuimus lib. i. clericꝰ nomen eſt officii ac oneris in eccleſie, nec æquum eſt eos vllis priuilegiis frui, qui munus ſunm ne- gligunt. li. generaliter. C. de epiſc.& cler. Quod& Molls næus noſter ad Alexandri reſponſa perquain ſcue grauiterq; annorauit, lib. I. conſ. 8 Alex. Imol. Quæſitũ eſt de eo qui ne- g0 iationẽ exercot. Et non videtur negotiatio, artificiũ ve ho-
neſtũ,vnde ſibi& pauperib victũ parent, clericis interdictum eſle, ſi non ideo officiũ ſuum deſerant. l. 2. C. de epiſc.& cler.
& 91. diſt. in de cret. Et quod Hieronymus& Auguſtinus aũt negotiari clerico non licere, cap. negoriatorem,& c. ſecg.
88. iſtin. de quæſtuaria negotiatione accipiendum arbitrort
inter noſtri temporis pſeudoclericos vſitata, quæ functio- nem eccleſiaſticam impedit. Receptum lane apud noseſt quamcunque negotiationem exerceat elericus, quodad bo- na de quibus negotiatur attinet, nullo eum priuilegio vi de- bere. cle. vl. de cenſib. Fel. in c. Eccleſia, de con ſtit. idque con- cilio quodam Rhotomagenſi apud ratiociniorum prafe- cturam præſcripto,& in actarelato, cautum accepimus an- no 1267.— 3
—
De indiiciis& actionibus, quæ pro beneficis chparatæ ſunt.
Vdicia beneficiorum eccleſiaſticorum nomine varia, iure- Iprodita ſunt. Sed de his tantum hic loquimur, quaæ com- petunt cum de vniuerſo beneficio ac titulo controuerſia eſt. Ac in primis beneficiario datur rei vindicatio aduerſus eum qui beneficium ipſam poſſidet, ſeu detinet. leg. ſancimus. C. de ſacroſ.eccleſ. c. cum venerabilis, de except. Nam etſi be- neficium res ſacra ſpiritaliſque ſit, cuius dominum ſedicere non poteſt beneficiarius, I. in rem. de rei vind. tamen quaſi dominus quidam habetur,& expreſſa cauſa non aliter ac fi-
lium ſuum pater vindicat. leg. i. de rei vind. Specul. tit. de ap- pel.§. nouiſſime. Et hac petitorium iudicium, in quo de iure
quod quiſque litigatorum habet, præcipue quæritur, in fo-
ro eccleſiaſtico inſtitui debet: ab eaque cognitione ideo ab- ſtinent magiſtratus, quia ordinatio miniſtrorum Eccleſiæ, vt res ſacra ac ſpiritalis iudicium Eccleſiæ non profanorum iudicum requirit. Et conſtat priſcis illis fœlicioribusq; tem- poribus has controuerſias in ſynodis epiſcoporum ac preſby- terorum magna cum grauitate ac ſimplicitate dirimi ſolitas fuiſſe. Præter iudicium petitorium,& rei vindicationem interdictis quoq; poſſeſſoriis beneficiorum nomine vtimur- in quibus de poſſeſſione tantum contenditur, ſiue adipiſcen- da, ſiue retinenda, ſiue recuperanda. Sed moribus noſtris retinendæ poſſeſſionis interdicta magis frequentantur. Nec dubitat quiſquam hodie rerum forentium peritus, quin hæ: cognitio magiſtratuum ſit, non eccleſiæ, præterquam ſi de adipiſcenda poſſeſſione agatur. Quod& Guido teſtaturin prima quæſtione. Sedracionem huius conſtitutionis foren- ſis nuſq iam latis explicatam offendimus,& pleriſq; poſleſ- ſionis canſa non minus, quam proprietatis ſacra ſpiritaliſq; vi-
detur. Nam pontificis Martini diploma, cniuseſt apud Gai-
III 2

4 4 3 3
1204.. Frant. Dunreni
donem mentio, nullum ius nouum regi ant magiftratibus e-
iuſdem tribuite ſed permittit eis, vr ſi quem ea de re à maiori-
u morem acceperint, eundem ſartum, quod dicitur, Ste-
um conſeruent. Verum exiis quæ lib. 1. diſputata ſunt de eccleſiaſtica ciuilique poteſtate, latis berſpicuum eſt, quietis Publicæ curam ad principes magiſtratusque pertinere. Ita- que quamuis eas cauſas iudicet Eccleſia, in Quib⸗deminilterie ipſo& ordinatione agitur,& ſecundum canoneès eocleſia 1 cos iudic ari debeant, tamen ſi quis vim inferat alteri,&cius ſibĩ dicat, nec vſitatis ac legitimis iudiciis experiatur, principis eſt ac magiſtratus eam vim cohibere, interim dum apud iudicem competentem de iure ſuo docuerit. Vnde mirum Aderinon debet, quod Guido ſeripſit de interdicto adipiſcendæ poſleſ-
ſionis magiſtratus non cognoſcete, cum ob vim illaram mi-
nime competat. Cognoſeit igicur magiſtratus de retinenda aut recupetãda poſſeſſione acpoſtquam de vi& poſſeſſione pronuntiauit, poſtea litigatoribus, Eccleſiæ iudicium ſubire, acpetitorium iudicium intendere licet. Nec ante id fieri Po⸗ teit, quam iudicium de poſſeſſione finitum,& ſentenria omni modo executioni mandara fgerir, vr& iudiciaria lege F' ran- ciſci regis cautũ eſt c. 49. Tametſi autem vere dict um ſit àno- bis deiure, quod litigatores ſe kabere contendunt, in mini- ſterio ac beneſicio magiſtratum non pronuntiare, ſed de poſ- ſeſſione tantum ac vi illara: tamen in huiuſmodi iudiciis poſ- ſeſſoriis e a demũ poſſeſſio, quæ iuſta eſſe docetur, ad victo- riam prodeſt. Idque ideo receptum eſt, ne alioqui contra c2- nones abiq; inſtitutione poſſideatur beneficium,& homi- nes inexplorati ad muneræ eccleſiaſtica cum grauieccleſiæ in- commodo ac dedecore proſiliant. c. 1. de reg. iur. in 6. not. in c. in literis. de reſtitur. ſpol. Quamobrem lex Kegia præcipit litigatorib. vt iã inde abinitio ſiris inſtitutæ tabulas inuicẽ ſi- bi communicent, quibus de iure ſuo ac titulo docere ſe poſſe confidunt. Sed animaduertendum eſt plen amtituli iuriſque probationem, hic non requiri, ſicut in petitorio iudicio, ſed qualemqualem ſufficere, vt colorẽ aliquem boſſeſſichabeat. Idq; in pleriſq; indictis locum habet, quæ cauſam proprietatis contine rodicuntur. gl. cle. Ie cau. poſſid. cin litetis.
E r. XII. De his Jui libere&quiete beneficiumtriennio poſſederun-
Vod diximus in ſuperiori capite ſola poſſeſtone ius non acquirti in beneficio, nill adſictitulus ae inſti utio, id pPerperuum non eſt. Si quis enim beneficium triennio poſ- federit, nec de proprietate quidem ac tirulo vllapoteſt eiam- plius controuerſia moueri. Id q; ſynodus Baſilienſis primum coniſtituit, lirium finiendarum cauſa,& ne beneficiariorum ius perpetuo incertum eſſet, arg. l. de vſuc. Cuius ſynodi de- cretum æmulati lunt Romani pontiſices in canonibus illis
ſuis, qui regulæ cancellariæ appellantur. Hinc etiam mananit
Leonina conſtitutio, quæ in Gallia noſtra conuentorum ap- pellationem habet, tit. de pacif.poſſeſ. in concord. Ea autem conſtitutio quatuor requirit, quæ ſi non concurtant„ huic ttiennii præſcriptioni locus non eſt. Primum eſt triennii poſ- ſeſſio eaque continua, non interru pta, vt conſtitutionis ver- ba ſatis indicant, Inde quæritur, ſi quis triennio integro non Poſſoderit, ſed anno forte vel biennio, an coniungi poſſit tẽ- Pus, quo poſſedit is in cuius locum ſucceſſit. Er certiſſ muim eſt ſucceſſorem authotis acceſſione vti poſſe. I. Pomponius, de acq. poſ. l. id tempus, de vſucap. Verum in his miniſteriis beneficiis que ccleclalticis Vere nulla ſucceſſio eſt, cum is cui mortuo vel eiurante alterò beneficium confertur, nullum ab coius accipiat, ſed ab anciſtite potius, qui conferendi pote- ſtatem habet, vt lib. 8. docebimus.gl. prag.tit. de pacifi. poſſef. II. Quamuis de titulo ac iurc poſſeſſoris ſcrupuloſa& ex- acta inquiſitio non fiat, tamen lpeciemn aliquam& colorem tituli legitimæque ordinationis eum habere oportet: nam ſi Prædo aliquis per vim beneficium occuparit, nec probabilem cauſam ſuæ poſſeſſionis vllam boſſit afferre, præſcriptione triennii ſe tueri nonpoterit. d. tit. de pacif. poſſ.
III Quſjeta poſſeſſio hic requiritur, quam pacificam vocãt: nec ſuſicit poſſediſſe, ſed ſine controuerſia ac interpellatio- ne poſflediſſe neceſſe eſt. 3
IIII. Videndum eſt ne aduerſarius qui ſeſe ius in beneſicis habere cõtendit, bellica vi, aut alias impeditus fuerit quo mi- nus beneficii ſui poſſeſſioni incumberet. Quo caſu ſi teſtatio⸗ ne legitima fuerit vſi us, triennii præſcriptio ei non oberit. V. Præter exceptiones conſtitutione expreſſas, quædam aliæ addi ſolent non indignæ quæ hic breuiter referantur, vi puta, ſibeneficium de quo eſt controuerſia, perpetuũ non hit, ſed preearium ac temporarium, cuiuſmodi ſunt plereque wo⸗ nachorum facturæ, quas alibi admonuimus propfie beuefi. cia non appellari. Nam fi antiſtes ſuperior precariam illam adminiſtrationem reuocare& adimere velit, Amo naſtica ſa- ne diſciplina alienum eſt, vtis præſcriptione temporis ſum- moueatur. Rot. dec. 1. in anriq. 1 VI. Hec triennii præſeriptio ei non nocere creditur„ qul Regaliorum iure beneficium petit ab eo, qui alio iure nititur. Receptum eſt enim Gallia, vt zo. ann. præſcriptio tantumi- pſi obũciatut.gl. praꝝ.tit. de bacif. in verbo, coloratum.. VII. Si euictum fuerit beneficiumm, quod quis ex cauſa permutationis acceperat, nec ratio, nec æquitas patitur, vt ſuũ repoſcentiexceptio trienii obſtert. c. ſi beneſicia, de præben. in 6. His exceptionibus alie fortafſis accedere po ſſunt, de qut- bus difficile non exit opinor, iudicium, ſi que hicà nobis ſum matim tradita ſunt, recte percepta fuerint. Verum ceſlanteo- mni exceptione trienii poſſeſſio vim tituli ac legitimæ inſti- tutionis habere intelligitur. Ac eo nomine impetrari lolet? rege diploma, quo præcipitur magiſtratui vt poſſeſſorem tu- catur. Eſtq; eius cognitionis tanta vis, vt iudicium eccleſia- ſticum& petitorium, cui alias poſſeſſorium non præiudicat, omnino perimere dicatur. Proinde poſſeſſori non ſolum ac- quiritur præſcriprio ſiue exceptio, ſed actio etiam, qua aduer- ſus quemuis poſſeſſorem experiatur. Nam alioquin aduer- ſus Leoninam conſtitutionem facile poſſèt ei moleſtia exhi- beri. Aded autem verum eſt hunc poſſeſforem poſt lapſum triennii tutum elſe, vt ne ſuperiorem quidem antiſtitem re- formidet: cuius eſt inquirere in eos qui ſine titulo beneficia poſſident. tit. de pacif. poſl. in concord. Hic enim titulo pe- nitus non caret, vt ex iam dictis conſtat.
d( a r. éIII. b De ſubrogationibus iudiciarWiii.
F Siratum eſt in foro noſtro ſubrogationis iudicariæ gs- VWa quod eõſtitutione quadam Bonifaciana olim pro⸗ hibitum fuit. c. 2. vt lite pend. in 6. Nam ſi ex cuobus litigar toribus, exempli gratia vnus deceſſerit, velbeueficium eiu- rauerit, vetuit Bonifacius, ne beneficium tertio conferatur,
donec lis finita fuerit: idq multiplicationis litium vitandę
cauſa factum dicicur, ne ſcilicet noui ſubinde litigatores, qui
lites protelent, exoriantur. Sed inualuit hec conſuetudo in
Gallia, vt non expectato litis euentu, cuiuis tertio, etiamſi ex numero litigatorum nom ſit, confęrarur beneßcium: poſt quam collationem in locam demòtrui, vel einrantis cum quo lis cœpta fuerat, ſubtogatut hic recens beneficiarius iudicis deeare cognoſcentis authoritate. Ac fifortè coram magi- ſtratu regio lis de poſſeſſione mota ſi tvt hæc ſubrogatio ſiat diploma à principe impetrari conſueuit. Etanimaduerreu- dum eſt, hanc ſubrogationtem intra annum petendam eſſe, cũ interdicta ipſa quibus de poſſefſione contenditur, annall* ſint, l. I. deinterd. Quamobrem lapſo anno interdicere vo lens amplius, non auditur, quamuis ad petitorium indicium via ei præcluſa non ſit. Quod eſt accipiendum, ſi aduerſarius qui præſcriprionem annaſem opponit inrerim poſſeſſor fue- rit. Nam poſſidente nouo litigatore, eiurauit, tempus currere non dicitur. merſi beneficium ſimpliciter collatu modo in imnpetrantem translatum vi
bebat, velis qui beneſicium eiurauit. Itaq; ius non modo luũ,
natales eiuſdem,& cætera, de quibus iategro libro diſſerui- mus ſupra. Quod in eo locum non haber„ qui beneficium minime litigioſum, co, qui beneficiarius vulgo credeba- tur; mortuo, vel eiurante adeptus eſt. Panor. c. cum venera-
bilis. de except
— 4* 1

—
8 4
OVIBVS MO DIS BENEEICIA
A MITTANTVR,
120)
ET vaCENI.
L IBER OCTAVVS. ARGVMENT V M.
Supereſtlocurnoſtræ diſputationu poftremu, de amittendi benghciis Nos enim ante de acquirendis retinendiſq; be- neficiis quam de eidem amittendis ſribere voluimus, Aiuidendi rationem ab V. piano traditam, G₰ veteribus Turecon- ſultis obſeruatam ſecutt cuius initio libri ſuperioris nezubneus. Junt autem amittendorun beneficiorum modi præcipui, Mor', Eiuratio, Delictum,& cæteri, qui ſigillatim in hoc libroa nobis tractan explicatique Iunt.
C A p. 1. De beneficijs morte benefcciariorum vacantibus.
VI beneficiarii proprietatem ac do- minium rerum accleſiaſticarum non
hmhabeant, ſed vlum aut viumfructum, vrante dixitnus, conſequens eſt, bene-
ſicia ad hæredes non tranſire§. initur. b 8 laſtitut. de vſufruct. Itaque dicuntur morcuis bene ficiariis vacare vt aliis cõ-
ferri poſſint. c. ſuſceptum, de reſcrip. in 6. Qup verbo vſus eſt Plinius lib. o. Epiſt. ad Traianũ inſeadẽ
ſignihcatione, Cum ſciam inquic, domine, ad teſtimoniũ
laudemq; morum meorum pertinere tam boni principis iu-
dicio exornari, rogo, dignitati, ad quam me peruexit indulgẽ- Lat 5 Pote ſano an infirmo ſit, cum velinſtante morte beneficium
tia tua, vel arguratum, vel ſepremuiratum, quia vacat, adiicere digneris, vt iure ſacerdotii precari deos pro te publice poſſim, quos nuncprecor pietate priuata. Sed notandum eſt, vt effi- cax ſit collatio huiuſmodi, duo in primis neceſſaria efle. Vnũ eſt, quod tempore collationis, fato functus ſit beneticiarius 1 namn ſi quis beneſicium viui adhuc& ſuperſtitis hominis im-
petrauerit, ne ſecunda quidem collatio poſtea eo mortuo fa- cta valebit. Alterum eſt, quod tantum effluxerit temporis à
morte beneſiciarii, vt pontifex de ea certior fieri veriſimili- ter potuetit. Qua de re duo canones pontificii vulgares& omnibus noti leguntur. Quod autem dicitur mortuobe-
neſiciatio vacare beneficium, id perpetuum non eſt, ſed quaſ-
dam exceptiones habet. I. Cum in Ecclelia aliqua canonicorum ac annonarum ſiue præbendarum certus definitusq; numerus non eſt. Tunc e-
beneſicium, vt in eius locum alius ſufficiatur. c. ex parte, de conceſ.præben. b II. Cum beneſicium aliquod epiſcopo, vel cœnobiarchæ adiunctum eſt, itavt epiſcopus 1el cœnobiarcha ad eccleſiam regendam vicarium, idque ad tempus, non in perpetuũ con- ſtituat. Nam ea adiunctio facit, vt beneficium, cui proprius
alioqui gubernator præficiebatur, velut pats quædã epiſcopi aut cœnobiarchæ eſſe intelligatur. clem. frequens.de exceſ.
prælaro. 1 III. Cum benelicium authoritate pontificis ob iuſtam a-
liquam cauſam deletum extinctumq; eſt. Iuſta autem cauſa poteſt eſle, ſi miniſteria, quibus eccleſiaſticæ facultates attri- buræ ſant, Eccleſiæ neceſſaria non videantur, aut inopia tan-
ta ſit, ve miniſteriorum numerum minui oporteat.c⸗cum ac-
ceſſiſſent. de conſtit. c. vlt. de verb. ſignif. C A v. II.
De benchicciorum eiuratione, quæ& reſignatio appellatur.
TL Eearion⸗ amittitur beneficium, vt puta, ſi quis ĩam ſenio fractus, onus, cui ferendo ſe imparem ſentict, in aliũ reiici velit, deoq; beneficio ſuo renuntiet. N am tametſi huiuimodi hominibus non ſoleat beneficium adimi, ſed potius curator adiungi, quem vulgo coadiutorem dicim us⸗tamen hæc ſpon- tanea eiuratio,& quæ reſignatio non male appellatur, ob iu-
am cauſam recipitur. tit. derenunt. Sed antiſtitis ſuperioris conſenſus atque authoritas accedere debet, nec licet venia
non impetrata Eccleſiam ſibi commiſſam deſerere, c. admo-
net, de renunc. l. legatus, de off. præſid. c. ſuggeſtum,&cæt. ſeq. 7⁷. J.. Id quod Melitium aliquando feciſſe, ſubditorũ in- obedientia offenſum teſtis eſt Theodoritus lib. 2. c. 1. Quod eſt accipiendum, niſi ſummus eiuretur pontificatus Cęleſtin
exemplo. Nam& pontificem Romanum eo ſe abdicare poſ-
ſe conſtitutum eſt. c. ů. de renun. in 6. Sed& patroni quoque Voluntas hic neceſſaria eſt, ſi talis ſit eccleſia, quæ patronum
aguoſcat. Panorm. in c. ſignificatum, de præb. Quod ſi quis diploma obtinuerit à pontifice pro conſequendo beneſicio, quia nullam adhuc Eccleſiam regit, cuius deſertio damnum vllum poſſit afferre, is cedere ac renuntiare iuri ſuo abſq; an- tiſtitis venia poteſt. c. ad audientiam. 2. de reſcript.l.pen. C. de pact. b
Quis poſſit eiurare.
0 Viſquis beneficium eccleſiaſticum habet, ſi iuſta pro-
babiliqʒ cauſa ducatur, id eiurare poteſt. Nec refert cor-
eiurare liceat: idque ab iss fieri ſolet, qui in gratiam amicorum beneficiis renunrtianr. c. penult. tot. de renunt. Poteſt& reus criminis poſtulatus eiurare, nec poſtulatus modo, ſed et- iam damnatus, ſi à ſentenria aduerſus ſe lata appellauerit. I. quià latronihus. de teſtam. Impubes tamen ſi beneficio ali- quo auctus ſit, id eiurare poſſe non videtur, propter infir⸗ mitatem conſilii, quanuis adultus ſine curatore id poſſit. c. ſi annum, de iudic. in 6.
Quomodo beneficium eiurandum ſat.
lurari debet apud ſuperiorem antiſtitem, vt diximus, vel 2ab ipſo beneficiario praæſente. vel ab alio, quem eius rei gratia procuratorem dederit. Nec dubium eſt, quin alieno
nomine facta eiuratio valeat, niſi mandatum re integra reuo- nim vno ex canonicis mortuo, non continuo vacare dicitur
catum fuerit. Quo caſu procurator de ea reuocatione certior fieri debet, aut is apud quem eiuratur beneficium. clemen. de
renunt. Sed videndum eſt, ne quis ad beneficium eiurandum
metu adigatur, alioquin, vt pleriſq; placet, irrita eſt eiuratio. c. ſuper hoc, de renunciation. Præterea pure ac ſim pliciter e-
iurandum eſt beneficium abſq; vlla condictione, neve in eri-
men ſi moniaci ambitus incurratur. c. cum pridem. c. vlti. de pact. gloſ. in c. ex parte, de off. deleg. Itaq; vulgo receptum eſt, eiurationem ita factam nonrecipi, vt cerræ perſonæ, quã nominat& exprimit eiurans, beneficium conferatur, not. im d. c. ex parte. niſi apud Romanum pontificem fiat. Verum id nec certo iure definitum eſt, nec magna ratione nititur, meo quidem iudicio, Huiuſmodi enim conditio ad ſimoniacum ambitum minimepertiner. Veteres plerique non ſolum do- ctrina, ſed etiam ſanctitate clari homines ſolebant miniſterii ſui ſucceſſores eligere ac nominare. Nam vt illud mittã, quod de Petro apoſtolo,& Clemente ſcriptum eſt, Athanaſius Pe-
trum quendam nominaſlſe legitur in hiſtoria eccleſiaſtica.
Theodor. lib. 4. cap. 20. tripar. lib.7. cap.; 6. Anguſtinus Er- radium,& alii alios complures, quos hic omnes com memo- rare non eſt neceſſe. Grat..quæſt. i. Nec ſatis perſpicio quid inter eam nominatim interſit& curationem hanc, qua ho- die vtimur, conditionalem, ſi adrarionem& æquitatem magis quam ad ſubtilitatem quandam verborum reſpicia-
mus. Qaid enim refert, an quis ita pontifici dicat, Ego be- neficium meum cum bona tua venia eiuro,& mihi ſucceſſo- rem dare opro Hieronymum: an vero ita, Eiuro benefi- cium in gratiam Hieronymi, qui ſi tibi dignus eo non videa-
tur, id retinere malo, quam vt cuiquam aſii detur. Non enim
omnem conditionem hic improbant canones, ſed eam de- mum, per quam nundinatio quædam beneficiorum eccleſia- ſticorum induceretur. d. cap. vltim. de pact. Quanquam au- tem terum non adeo imperitus ſim, vt ſatis non intelligam

3 8 4 3 3 3
120 6 b F ranc. Duareni
quid ſpectare ſoleant noſtro temnpore, qui talibus eiurarioni-
us vtuntur, tamen affirmare auſim ceſlante fraude, nec tu-
Pem, nec inutilem eiurationem eſſe. Finge beneficiarium eo eſſe in ecclefiam ſuam animo& affetu, vt eam ab alio quodã regi cupiat, cuius& ſanctitatem& eruditionem admiratur: nec aliis ſai ſimilibus fortaſſis, id eſt, in quibus medioctitas a- liqua inſit, libenter velit cedere: piaculumne eſt hanc volun- tatem& deſiderium iuum Werſenenunuare ac declarare?e- fuidemnonelbitror Hoc tamen iure vtimur, vt pontifices iue antiſtites conditionem eiurartioni ſeu reſignationi adie- ctam, velut turpem ac bonis moribus contrariam reiiciant,& beneficium quaſi pure ac ſimpliciter eiuratũ arbitrio ſuo alii concedant, non fine magna eiurantium captione: præter- quã ſi ex cauſa permutationis eiuratio facta fuerit, vt poſtea dicemus. b
ESSTut zinrationis.
F Lrato Benebeio&glicollato, omne ius in nouum be-
„neficiarium tranſit, ne priore vita functo, qui in eius gra-
ciam eiurauit, vacare benelicium dicitur. Sed hoc ita intelli- gendum eſt, ſi auic nouæ collationi poſterior conſenſerit. c. ti tibi abſenti, de prabend. in 6. Nam eo non acceprante, ſed cepudiante, potius priſtinum ius tétinet is qui eiurauit: quaſi nonexiſtente conditione. Actameiſi iuris contronerſi ſit quæſtio, an eiopus ſit noua collatione, tamem curia centum- uiralis minime neceſſariam eſſe iudicauit 2 3. lanuarii, 1 49. Vacat ſane beneficium aliquando morte eiurantis, quãuis alii interim collatum acceptumq; fuerit: idqʒ canonibus aliquot pontificiis conſtiturum eſt. Primus canon ad eos pertinet, qui cũ ſint infirma valetudine beneficia ſua mortis inſtantis cogi- tatione reſignant: eſtq; expreſſum eo canone, vt decedente eo qui reſigaauit intra viginti dies beneficium, licet prius alii collatum, vacate intelligatur. An autem hic canon inbenefi-
ciis tantum à Romano pontifice collatis locum habeat, queri
ſolet. Et Decius ex facto conſultus reſpondit, de pontifice rantum Romano canonem accipiendum eſſe, non eriam de ceteris antiſtitibus inferioribus⸗à quo diſſentiant eius canonis enarratores. Sed Deci ſententia, decreto Pariſienſis curiæ
poſt magnam varietatem iudiciorum tãdem comprobata'eſt
annoI5 ſo. die 4. Anguſti. Secundus canon vult, ſi is qui e- iurauit bene ficium einide valeat interim facta coll tempus publicata&e ⁸
3
A*
llatio, quam ſi ciurato intra certum Heflio petita fuerit. Qnæ publicatio ſi-
8 6
mils eſt donationurn inſinuarioni,& eandem ob cauſam,
raudes, inuenta. C A P III. De beneficiorum permutatione.
f Agnaratio ſuadet, vt beneficiariis non permittatur be- neſicia ſua inuicem permutare,& de eiſdem, vt de aliis rebus profanis, quarum domini ſunt interſe paciſci. Quo per- tinent ea quæ de translatione epiſcoporum ſupra annotaui- mus lib. q. Nam& concilio Turonenſi huiuſmodi permutatio
nempe ve vitentur t
Peshibie eſt c. maiorib.de præb. c. quæſitum. de re. permur.
ſtque pœna iure pontificio in permutantes ſtatuta vt bene- ficia ſua amittant. æ. cum olim. dere. permut. Proinde ſi qui- bus forte beneſiciorum ſuorum commutatio expedire videa- tur, adeundus eſt ſuperior antiſtes, coramn quo vterq; benefi- cium ſuum eiuret, non ſimpliciter, ſed vt alterum conſequa-
tur. Acſi iuſtam iſtius cõmutationis cauſam eſſe animaduerte-
rit epiſcopus, beneficia de qubus agitur quaſi vacantia eiu- rantibus ipſis conferre poterit, non alis vt cõſtitutum eſt. cle.
dererum permut. Nam nec iis qui expectationum munerib.
àRomano ponrifice donati ſunt, obnoxia eflehæc beneſicia intelliguntur, quamuis ea vacare disantur. tit. de rerumper- mut. in 6. Huius autem permutationis raro eſt in veteribus mentio: qua erx cupiditate ſacerdotum proficiſci credebatur concil. Chalced. nec priſca ſeueritas hoc commercii genus re- cipiebat, quod hodie vtilitatis velamento, vt pleraq; alia adũ- brari ſolet. In recentioribus pontificum conſtitutionibus quam plurima leguntut. tit. de rerum permut. ſed bonã par- tem in ſuperiori capite attigimus, de beneficii eiuratione fim-
Plici diſferentes, quæ cum hac mutuaac reciproca mag»nam
affi aitatem habet. Vnum hic notandum eſt, ſi ex altera par- te ſatisfactum ſnon fuerit, quia forte beneficium traditum non eſt, aut poſt traditionem euictum, licere alteri benefi- ciũ, quo ſe abdicauit, repetere. c. cum vniuerſorum. de rerum
ermut. c. ſi beneficia. de præbend. in 6. Quocaſu nouam col- lationem non requiri verius eſt, modo beneficiarius vim non inferat alii, ſed authoritate publica poſſeſſionem apprehen- dat, c. eum, qui. de præben. in 5. d. c. ſi beneſicia.
CA. IIII. De beneſĩc ioruih multituaine ranonibus prohibita.
¶Vmbeneſiciarius ad epiſcopalem honorem prouehitur, ( ens beneficium,& ali conferri poteſt. c-cum incũ-
tis.§.cum vero. de elect. c. poſt electionem. de conceſ. pteb.
Ildem de eo dieendum eſt, qui beneficium vnum obtinen:,
quod animorum curationem habet, aliud ſimile beneficium conſequitur. prius namq; beneficium haud dubie vacat. c. de multa. de pręben. c. quia nonnulli. de cler. non reſid. clemen.
ſi plures, de preben. poſterius vero ita demum retinet; ſi prio- re apud ordinarium antiſtitem ſeſe abdicauerit, æc. idq; In- nocentii III.& loannis X XII. conſtitutionibus expreſſum eſt. d. c.de multa, extr.c. execrabilis, de præben.& antiquo iu- ii nonnihil derogatum, c. præterea. de præben. Si enim prius beneficium non dimiſerit, nonſolum eo priuatur, ſed quorũ- cunq; etiam beneficiorum in poſterum obtinendorum inca-
pax redditur. dicto c. execrabilis. Nam valde abſurdum eſt v-
ni duo munera committi in ecclefia, niſi grauis aliqua cauſa,& neceſſitas id fieri cogat. c. ſingula, d 9. diſt. Itaq; concilio Chal- œdonenſi,& quibuſdam aliis vetitum eſt, ne quis in duabun eccleſiis ordinetur, quod& in muneribus ciuilibus ac profa- nis imperatorum leges prohibent. I. libertus, ad mnnicip. l. vlt. C.de aſſeſſo.l.. C. qui milit:poſſ. not. in l. lecta. de rebus cred. Poſtulat tamen aliquando neceſſitas, aut vtilitas euidẽs ceclefiæ, vt dud plurave munera eccleſiaſtica vnus idemque dbeat, vt pura, ſi ea fithominum idoneorum penuria vt præ- ſtet vnũ multis eccleſias, quam fingulos ſfingulis præfici. Quę res ad epiſcoporum cuiuſq; cinitatis curam pertinet. ca. ſan- Ctorum. 70. diſt. In gratiam vero perſonarum magis quam Eccleſiæ benefica coaceruare, quamuis& genere& doctri- na aliis antecellant, peſmi res exempli,& antiquis canoni- bus omnino cõtraria eſt. Itaq; gratiam horum canonum ã ſo- lo pontifice Rom. cuius voluntas pro ratione habetur, fieri poſſe conſtitutũ eſt.d. c.de multa. Atq; ita canones prima ſpe- cie inuicem pugnantes conciliari poſſe videntur, quamuis alii alitet nodum diſſoluant. Hinc fit, vt captares beneſiciorum Romam certatim curſitent, prætextu literaturæ aut nobilita- tis, veniam à ponrifice impetraturi, quæ nemini, quamli- bet indigno nebuloni, modois numeret, denegari conſue- uit. Qua ex re tanta Ecceleſiæ deformatio exorta eſt,& proprie dixerim πσσνανάꝙεα, vr nulla vis humani ingenii ad eã indignitatem exprimendam ſufficiat. Prodigioſa ſane res eſt ineccleſia hæc beneficiorum cumulatio, quę fine delectupaſ-
ſim recipitur: nec minus mihi monſtroſi vidẽtur, qui tot per-
ſonas in eccleſia ſuſtinent, quam Briareus ille, qui manus cen- tum habuit, vt eſt in fabulis, aut Geryon quem trium fuiſie corporum perhibent. C A pP. V. De aſciduitate beneficiariorum, qul reſidentiã appellamu.. fIhileſt ab omniratione alienius, quam eos præfici ec⸗ cleſiis, qui munus ſuum negligant. Itaque aduerſus eos qui aſſidui non ſunt in ecclefiis ſibi commiſſis, varii canones editi ſunt. concil. Antioch. concil. Laod. concil. Sardi.&ia decret. 7. quæſt.. c. vlt. de cler. non reſid. Variæ item leges imperatorum, quibus nominatim cautum eſt, vr ablentes clerici ſi ad ecclefias ſuas moniti non redierint, beneficiaipſis adimantur. Nouel. 6.5 8.12 3. Nec iuſta eſt eqrum excuſatio qui vicaria quorundam ſacerdotum opera in obeũdo mune- rè ſuo vtuntur, cum ipſi eo fungi debeant. c. quia nonnulli, da cler. non reſid. Ac indignum elt, vt Innocentius ait, con- ductitiis presbyteris eccleſiam committi. 21. q. z. can. vltim. Hoc amplius, ſi exiguus tenuiſque ſit tetk benegon, vt e² eo ſe tueri nequeat clericus, ne hoc quidem caſu aſſiduita- tis voca-

De ſacroſ eccleſ.miniit᷑. abenef. Lib. VIII. 2207
tis vacationem habet, cum ipſi eo beneficio ſo abdicare liceat.
cap. conquerente, de cler. non reſi
ficium propter officium, laborem,& induſtriam cõceditur. c.
vlt. de reſcript. in 6. Ceſlante igitur cauſa propter quam da-
tur beneficium, ratio poſtulat, vt à beneficiario id auferatur.
Nec dimilis eſt clericus ab Eccleſia ſua abſens, militiæ de- ſertori. Quare& cingulum honoris ſui eum amittere,& pro
aa deſertione caſtigari debere conſtitutum eſt, can. placuit, 2 1. quæſt. c.2. peruenit. 7. quæſt. i. Incidunt tamen cauſæ interdũ propter quas excuſatione dignus ſit clericus,& ab epiſcopo ino veniam impetrare debeat.capit. cum ad hoc. de cler. non reſid. c. cst canon. de elect. in 6. Citra cauſam vero legitimã non licet epiſcopo veniam aſſiduitatis concedere, quamuis Romanus pontifex, quem nullæ leges tenent, id faciat. Et hac ratione antiſtites imaginarii tantum(quod ad curam o- nuſq; attinet)& codicillares fiunt, cuiulmodi pontifices ac ſa- cerdotes Alexandrum imperatorem creaſſe Lampridius ſcri- bit. Ex quo veluti fonte mala innumerabilia, atq; incommo- dain Eccleſiam vniuerſam quotidie manant, quę ſine horro- re maximo referre non poſſumus. Quid enim indignius eſt, quam ſacris eos ſtipendiis frui, qui venialibus diplomatibus, ne dicam vænalibus, ſubnixi, de regendis eccleſiis nec cogi- tant quidem vnquam, vt aperte canones omnesilludere,& contemptui habere videantur? Nemo etenim eſt, qui neſciat eos beneſicia reditusq;ʒ eccleſiaſticos locare,& maius pretium offerentibus adiicere conſueuiſſe, non aliter ac quoſuis par- tresfamilias prædia ſua, nihil penſi habentes quam idoneus ad functionem ſacram ſpiritalemꝗ; hic redemptor ſit, in quẽ omne onus quod lubire eos oportebat, reiiciunt. Atque ita hæe geruntur, vt quamuis publice nota ſint hoc ſeculo, ficta
camen magis quam facta olim poſteritas fortaſſis exiſtima-
tura ſit. Nihil defructuum dilapidatione hic dicam, quos pau- Peribus diſtribui veteres canones iubent. Non enim in tan- tis vitiis hæc ſcrupuloſius excutere animus eſt: acꝑ melicer, vt omnem prouentum iactent, profundant, diſſipent: de do- Krina ſane diuina, cuius miſera plebs mirum in modum fa- melica eſt, ab ipſis omnino deſerta conquerimur. Illud enim accidit hoc tempore, quod vates futurum prædixerat Amos 8. Emittam famem in terram: non famem panis, neque ſitim aquæ, ſed audiendi verbum Domini:& commouebuntur à mari vſque ad mare,& ab Aquilione ad Orientem circuibunt quærentes verbum Domini,& non inuenient. Et ſane du- bium non eſt, quin hæc paſtorum ignauia, errorum omnium & hæreſcen, quibus hodie concutitur orbis, magna ex parte fons Rorige Nec mirum eſt gregem perire, qui paſtore deſtitutus, Iuporum inſidiis quotidie expo ſitus eſt: Vagos e- nim quoſdã circumforaneos ac mercenarios cõcionatores in nnmero paſtorum non pono, quos longe iateq; à paſtoribus differre ſacris literis edocemur. De his paſtoribus vaticinatur Ezechiel c. 3 4.& ita eos depingit, vt in eo vaticinio noſtriſę- cali mores velut in ſpeculo quodam intueamur: verba eius hæc ſunt, Ve paſtoribus Iſrael qui paſcebant ſemet ipſos. Nõ- ne greges à paſtoribus paſcuntur? Lac comedebatis,& lanis operiebamini,& quod craſſum erat occidebatis: gregem au- tem meum non paſcebartis. Quod infirmum fuit, noncoaſo- lidaſtis: quod ægrotum, non ſanaſtis:& quod confractum eſt, non alligaſtis:& quod abiectum eſt, non reduxiſtis:& quod perierat, non quæſiſtis:& cum auſteritate imperabatis eis& cum potentia. Et diſperſæ ſunt oues meæ, eo quod non eſlet paſtor:& factæ ſunt in deuorationem omnium beſtiarum agri. Errauerunt greges mei in cunctis mon- tibus& in vniuerſo colle excelſo,& non erat qui requi- reret, non erat, in quam, qui requireret. Propterea paſtores audire verbum domini. Viuo ego, dicit dominus Deus, quia pro eo quod ffacti ſunt greges mei in rapinam,& oues meæ in deuorationem omnium beſtiarum agri, eo quod non eſſet paſtor, ecce ego ipſe ſuper paſtores requiramgregem meum cmanucorum,&ceſſare eos faciã, vt vltra non paſcant gre- gẽ, nèc paſcant amplius paſtores ſemet ipſos,& liberabo gre- gem meum de ore corum,& non erit vltra eis in eſcam,&c. Proinde hacradice non exciſa, aut ego vehementer fallor, aut vix vllæ flammæ his malis fins allaturæ ſunt. Celebratur vete- ris cuiuſdam philoſophi dictũ ‚homines nõ pallio, ſed auribus trahendos efle. Quod vel maxime hic locum habere ſemper 2rhitratus ſum. Sed s ſatis aut forte nimiũ querelis datũ eſt.
d. Omne ſiquidem bene-
CA v. VI.
Decriminibus, propter quæ beneficia amittuntur. 0 B crimen aliquando beneficium amittitur: idque con-
tingit vel quia ipſo iure vacat, vehquia deponitur benefi- ciar ius cauſa cognita,& beneſicio ſuo priuatur. Exemplis koc dilucidius fiet, quæ ſequuntut. b I. Ambitus ſimoniaci reus quibuſdam pontificiis conſti- tutionibus deponi iubetur. cap. de hoc. c. inſinuatum, de ſi- mo. Quxæ conſtitutiones iudicium ac ſententiam requirunt, qua beneficiario adimacur beneficium, nec ante eam ſenren-
tiam vacare dicitur: ſed Paulus ſecundus atrocitate criminis,
quod in dies magis magisque inualeſcebat, commotus, de- creuit vt pœnas omnes legitimas ſtatim incurratis, qui hoc
flagitium admiſerit, non expectata iudicis ſententia. extra, c.
cum deteſtabile. de ſimo. Ac mihi quidem videtur generali- ter accipienda conſtitutio, ſine datum aliquid pro ordinatio- ne, ſiue promiſſum fuerit, cum hæc paria ſint. Nec aliter ſen- ſit Paulus ſi quis commode& abſque cauillatione verba con- ſtitutionis interpretetur. Sunt tamen qui contendant de da- tione tantum non etiam de promiſſione intelligendam eſſe cõſtitutionem. Caſſado. deciſ.·. Gomeſ.in reg. canc. detrien. Poſſ. quorum leuiſſimas, niſi fallor, rationes hic referre ope- ræpretium non duxi. Vnum hic notandum eſt, de beneficio nos hic non loqui, quod quis per ambitum adeptus eſt, cum ſatis conſtet collationem huiuſmodi nullam eſle, idque ſupra annotauimus. Noſtra etenim diſpuratio ad alia beneficia Pertinet legitimè acquiſita, quæ nihil ominus propter ambitũ amitruntur. Sed quæſtio eſt, an iſtius pœnæ epiſcopus gta-
Pan. in c.de ſimoniacis. de ſimon.
tiam facere poſſit, de qua quid alii ſcripſerint, ſi lubet videto
II. Ob incõtinentiam adimitur clerico beneficium, vt pu-
ta ſi focariam ſiue cõcubinam habear, nec eam rite monitus, à ſe dimittere velit. c. ſi autem, de cohab. cler. Nam etſi legi- bus Romanis permiſſus ſit concubinatus: tamen iure pon. tificis clericis interdictus eſt tit.de concub. Ac vt omnis vi- terur ſuſpicio, nullam eis mulierem exceptis quibuſdam do-
mi ſuæ habere licet. l. cum qui. C. de epiſcop.& cler. Olim
monachi acſacerdotes fœ minas apud ſe retinebant, quæ nec eorum vxores erant, nec concubine, ſed comites& ſociæ cœliba: us, easque Græci-wasdr interpretes vulgo ſub in- troductas vocant. Sed& fœminæ quoque viros ſibi contu- bernales hoc modo adſciſcebant. Verum Nicæna ſynodus propter ſtupri ſuſpicionem hoc concubernii genus impro- bauit. canon. 3. c. interdixit. 32. diſt. Cuius meminerunt lu- Ktinianus Nouell. 123.& Euſebius lib. 7. hiſtor. eccleſ. de his loquitur Chyſoſt. in ſermone quodam aeνε ⁊νε πκυννοει ue- ⁵ακσιννρ& Gregorius in quibuſdã locis, quæ à Budæo incom- mentariis Græcæ linguæ referuntur. Quod dictum eſt de concubinaru, id multo magis in maſcula venere locum habet c. vt clericorum.de vita& honeſtate cleric.c. clerici.de exceſ. prælaoö. III. Periurium iuſta cauſa eſt propter quam beneficium clerico auferatur. Ac tametſi quidam exiſtiment eum qui pe- ierat continuo benefieium ſuum amittere, tamen receptius eſt depoſitionem priuationemꝗ; hic neceſſariam eſſe. c. que- relam. de iureiur. c.peruenit. de fideiuſſorib. IIII. Cadis ſine homicidii conuictus, beneficio ſuo, pri- uatur per ſententiam iudicis, nec illud ipſo iure amittit. c. r. de cler.pugn.in duel.c.vltim.de homicid. in. c. ex literis. de exceſ.præla. V. Ob crimen perduellionis vacant ipſo iure beneficia abſr que vlla priuatione ſine depoſitione. cap. fœlicis, de pœnis. in 6. Eademque videtur cauſa hæreticæ impietatis, c. ad ab- olendam, de hæret. c. cum ſecundum, de hæret, in 6. Nec vlla declaratio neceſſaria eſt ante collationem benelſicii, vt Ioan. Andr. ſcribit. glo. cap. commiſſa, de cleric. in 6. quan- quam ab eo diſſentiunt nonnulli. Felin. in c. cum non ab ho- mine. de iudic. VI. Præterea crimina quæ iam recenſuimus, generaliter dicendum eſt, ſi quid grauis admiſerit beneficiarius, aut ſi quæ nota infamiæ eidem iniuſta ſit, eum beneficio priuan- dum eſſe. non enim omnia crimina comprehenduntur certa definitione: ſed prudentis iudicis eſt, in iis quæ ſimilia expreſ- ſis videntur eandem regulam ſequi. Qua t re Panor. atſi Pe riasneur Sangeln egülam. 1Ia
Ey
—
* f
eere,— *——* 1 2 —*

1208
clerici, de iud. admonet, priſcorum canonum ſeueritatem vſ- Juequaque hic ſpectandam non eſſe, propterea quod huius ſæculi homines cum priſcis illis conferri non poſſint, ſiue ſta- turam& vires corporis, ſiue mores& ingenium reſpicias. c. fraternitates.3 4. diſt. loxta illud Satyrici poetæ.—
Terra malos homines nunc educat atqq; puſillo.
Quo nomine etiam Homerus crebro admodum conque- ritur, vel Plinio authore. Quod autem de infamia dix imus, de ea accipiendum eſt, quæ iure ac legibus irrogatur, non de ea quæ ex hominum opinione proficiſcitur. Panormitan. inc. pet inquiſitionem, de electionib. Preterea òb iuris infamiam: ipſo iure non vacat beneficium: ſedpriuatione ac depoſitione opus eſt. not. in cap. querela, de iureiurand. quamuis in mu-
Franc. Duareni luriſconſ.
neribus dignitatibusq; prophanis& ciuilibus aliud conſtitua tum ſit. l. 2.§. miles. de his qui notan. infam. l. diuus. de iniur. l. infamia. C. de decurionib. Eademq; ratio munerũ publico- rum in Gallia(cum perpetua ſint non minus quam beneſſcia
eccleſiaſtica) eſſe videtur. Sunt& alii modi Mibns vacant&
amittuntur beneficia, cuiuſmodi eſt profeſſio monaſtica. c. beneficium. de regulis. in s. matrim onium verbis in præſens tem pus conceptis contractum. c.1. de cler. coniun g.& ordi- natio ſiue initiatio neglecta ab eo qu beneficium curationi
animorum coniunctum adeptus eſt, cap. licet canon. c. com.
miſla, de electionib. in 6. Sed hæcpartim ex ſuperioribus li. bris huius tractatus, partim ex aliorum ſcri ptis cognoſcipoſ- ſunt. Staphil. tracta. de lite grat.
FERANCISCVS DVAKRINVS SEBAS T. AL BASPDINEO REGIS Chriſtianiſſimi legato.
*
*
—
N iuris pon tiheii Comhmentariu, quos ſuperi ore annoy cum vn xeſemuts, conſeriphi mentio facta eſtA me Lbeli, 2uem cla- rlimus Senatus Partſienſis quondam pro defendenda libertate Eceleſiæ Gallice aduerſus Komanã aulam ad L adouicã Seudecmum regem noſtrum miſit. Et quia tiur libri lectio ad confirmationem eorum, quæ à nobis de poteſtate regis circa 6 4 miniſteria E ccteſia ibidem trattata ſunt, von parummn conducere Viſa eſt— feci non inutitus„ Vt eum a Gallico zn Latinum ſermonem a nobis conuerſum ſimul cum ipſo tratlatu noſtro imprimendum curarem. Huius autem defenſionis argumen-
tum ex lib.· eiuſclem tractatu, c. 11. petendum eſt. Quamcum leges, nudam, ſimplicem acrudem rerum maximarum deſcrꝛptionem ea contineri cogitabis, ad quas illuſtrandas es amplificandas excellentis orat oris ſtylo opu ſſet. ſt enim cauſa huiuſmodi, un vix alia grauior vnquam reperiri qucat, aut accurata vopioſaq, oratione hominis alicuius eruditi,& Reipublicæ patrieg, miſerabiliter vexate amantis dignior. Verum exiſtimauit ampliſſimus ordo, orationis commentarium paulo plenius, quod capita& ſammas reri complecte- returi ti ſu ſicere leg atis omnia coproſius atq, vberius, ſi itaregi videretun expoſituris. Hunc vero ubellum,i ib1 Tt maioris illius operis appendicem, quodl tuo fratriq; tuori conſilio, Iluſtriß. Duci Biturigum Margaritæ dicatum potius quam f uit, nunc a me accipies, diuturnum vrſpero, necéſſitudinis, quæ mibi tecum aam diuinſtituta et, monumentum. Vale Auarici Biturig. Pridie ſd. Maii 111.
PRO LIBERTATE ECCLESIE GALLIC aduerſus Romanam aulam defenſio Pariſienſis Curiæ Ludouic.
½ 4 3 4 6 1
b
ocndlecimo Galloruim Regi quondam oblata
V( Rermaiora grauioraque regni negotia mature& cum magna deliberatione tractare
QSQDa. ſi que ſint iuſtæ conquerendi cauſæ ob pra- N
dam ipſius conſtitutionum eidem ſanctioni cõſentanearum abrogationem, curia eum admoffeat,& certiorem faciat: vi- ſum eſt curiæ huiuſmodi querimoniarum cauſas ſimul cum i- doneis quibuſdam remediis hic colligere, itavt rex in obedi-
entia quam vere Catholicus& Chriſtianiſſimus rex ſanctæ
ſedi Apoſtolicæ debet, perperuo mancat. Adhæc autem ex-
Poneada regi& eius conſilio, ſicuti ipſe mandauit, curia Ioan- nem Loſelier,& loannem Henry conſiliarios,& inquiſitio- nibus, vt vocant, præſidentes delegauit.
Deliberationis capita.
IN primis igitũr vt ea incommodla facilius dognoſcantur,
conſtat fidem catholicam, ex quo primum in teguo Fran-
ciæ inſtituta eſt, ac præſertim à Clodouei Chriſtianorum re- gum primi temporibus, magis quam in vllo alio Chriſtiani orbis regno nullo errore contaminatam foruiſſe. Acob inſi- gnem regum pietatem,& feruentiiſimum erga religionem affectum, ac in tuendo ſeruandoque diligentiam ‚& Dei ex- altatum nomen,&& auctus cultus,& Eccleſiæ libertas con- ſeruata fuit. Ea ſiquidem fuit regum in Eccleſiam Dei affe- ctio& propenſa voluntas, vt ingentes opes tam in ædium ſa-
crarum extructionem, quam fundationem& dotationem
eccleſia rum liberaliſſime, ſumptuoſe,& magnifice impen- derent: Nec minus fuit eorum ſtudium in tuenda& propu- gnanda Eccleſia. Quo nomine excellentem illum& illu- ſtrem Chriſtiauiſl. titulum& nomen hæreditarium ſibipe- pererunt.
S cupiẽs, nuper mandauerit curiæ Parlamenti,
Lgmaticæ, quæ dicitur, ſanctionis,& quarun-
II. Nullum elt in Chriſtiano orbe regnum, in quo tot cla-
riſſima cœnobia& Eccleſiæ viſantur: nuſquam Eccleſiarum & cœnobiorum tam ſumptuoſa ędificia, tam immenſi redi- tus ac prouentus; tam numeroſa perſonarum eccleſiaſtica- rum multitudo: idque exregum ac principum munificen- tia& liberalitate, partim etiam ex pii religioſique populi e- rogationibus ortum eſt. b
III. Rex idemque ſummus aclupremus noſter dominus,
qui præcipuus eſt fundator, tutor, cuſtos, defenſor& vindex earum eccleſiarum, cum libertas earundem violatur, ius ha- bet conuocandi antiſtires,& alias huiuſmodi eccleſiaſticas Perſonas ditionis ſuæ, vt eorum inceptis& conatibus obuiã catur, qui contra eam libertatem aliquid moliri auſi fuerint.
doletque talis conuentus Eccleſiæ Gallicanæ congregatio ap-
pellari.
IIII. Inhis conuentibus olim authoritare regia indictis mutta præclare conſtituta extant, eaque non ſine graui cum regii ſanguinisprocerum, tum eccleſiaſtici ordinis hominũ
& aliorum regni ſubditorum, acpopularium deliberatione,
Vt occurreretur vexationibus, molettiis,& iniuriis, quæ ipſis Acuria Romana cum maximo totius damno& pernicie infe- rebantur. Earumque conſtitutionum ma gna fuit authoritas ante hæctempora, ac in eis obſeruandis ſumma cura diligen- tiaq; adhibita eſt.. VI. Inter cæteras conſtitutiones vna eſt D. Ludouicipro- mulgata anno 12 67. vt Prælaturis&dignitaribus electiuis per electionem prouideatur. Beneficiis Fero non electiuis per collationem& præſentationem collatorum& patronorum: necvllam eo nomine pecuniam imponere aut exigere poſſet curia Romana in hoc regno. Quæ omnia& alia pleraque ex lectione conſtitutionum à D. Ludouico editarum plenius co- gnoſci poterunt: cuius viri nomen quam celebre ſit, vbique
terrarum nemo eſt qui ignoret.“ VI. His

EhAun ian
lTensenen an ſen — 74 Aarm lere,
aubwocum un
. nurrads— Angan
VI. His conKitutionibus diu obſeruatis, cum curia Roma- na procedente tempore multa aduerſus eam, de qua diximus Ecclefiæ Gallicæ libertatem moliretur, Carolus v 1. rex ad- hibitis in conſilium proceribus, antiſtitibus; cœnobiarchis, collegis, vniuerſitatibus,& aliis pleriſq; tam regni quam Del= Phiaatus hominibus, anno 1406. conſtitutionem edidit, qua
ccleſiam Gallicam in antiquam libertatẽ ſuam aſſeruit. Fuit-
que publicata de more,& perſetipta in actis curiæ Parlamen- ti, anno 1407. G VII. Eodem anno 1407. cumn Benedictus pontifex Roma- nus eiusq; adminiſtri, ſatellites ac procuratores magnam pe- cuniæ vim imperarent ac exigerent, antiſtites huius regni a- pud tegem eo nomine conqueſti ſunt: fuitque res agitata in curia Paralamenti: Ac in ea diſputatione memorabilis ſane& grauis fuit à ſcholaſtico cõuentu Pariſienſi habita oratio die octaua Nouembris, qua poſtulabant, vt rex eas exactiones prohiberet. Hem à generali regis cognitore ſeu procuratore poſtulatum fuit:& hoc amplius, vt exacta ob eam cauſam pecunia reſtitueretur. b VIII. Haæc expoſita petitaque fuerunt tam A ſcolaſtico cõ- uentu, quam à regio procurarore præſentibus cameræ vt vo-
cant, Apoſtolicæ officiariis, qui tum quicquid viſum ſibi fuit
narrauerunt,& in medium adduxerunt. b IX. Auditis omnibus, quorum intererat,& iudicibus in conſilium miſſis tandem decteuit Curia„ne annatarum,
quæ dicuntur, nomine, aut decimarum quicquam à Romano
Pontifice exigeretur,&ob eam cauſam excommuicati abſol= uerentur. Quæ omnia cum pleriſq; aliis eodem pertinentib. in ipſo Senatus decreto plenius deſcribuntur, quod pronun- tiatum fuit anno 1407. 11 die S eptembris.
X. Non ita multo poſt edictum promulgauit rex, quo de- cretum Senatus vonfirmatũ eſt: fuitq; publicatum in Curia 15. Maij, 1408.
XI. Anno1418. menſe Martio de ſententia& conſilio an- tiſtitum& perſonarum eccleſiaſticarum regni ad tuendam Eccleſiæ libertatem, facta fuit conſtitutio, quareſeruationes
omues& gratiæ Apoſtolicæ vna cum exactionibus curiæ Romanæ interdictæ fuerunt. XII. Eodem anno cum niterentur aliqui diplomata regia impetrare, quibus ea conſtitutio reuocaretur, regius cogni- tor in Curia parlamenti interceſſit,& contradixir. XIII. Ex his perſpicuum eſt, tam regem& proceres re- gni, quam eccleſiaſtici ordinis homines præterea regiũ pro- curatorem,& regis conſiliarios in Curia Parlaméti eo temn- Per ſpectaſſe, vt libertatem Eccleſiæ Gallicæ ſartam tectam conſeruarent, ab eaque omnem arcerent iniuriam. XIIII. Baſilienſi multa decreta eſſent, tum veteribus canonibus, tũ iis de quibus iam diximus„Conſtitutionibus regiis valde con- ſona: Carolus ſeptimus rex præſente Rege, qui tum Delphi- nus nominabatut, proceribus etiam regii ſanguinis, antiſtiti- bus, collegiis, tum eccleſiaſticis, tum ſcholaſticis præ ſentibus, pPræterea auditis oratoribus tam Pontificis Romani, quam ſacroſanctæ ſynodi vniuerſalis, tandem ca decreta accepit& edicto ſao confirmauit, quod vulgo pragmaticam ſ anctio- nem appellamus. Geſtaque hæc ſunt in ciuitate Biturigum anno 1438.— XV. H2acigitur ſanctio co maioris authoritatis ſemper ha- bita eſt, quod à ſacroſanctis conciliis, quibus præerat ponti- fex Remanus, aur legatus eiuſdem, ortum habuerit. Nulla enim de iis rebus vnquam fuerat lex in Francia ante id tem- pus lata, quæ ab Eccleſia vniuerſali authoritatem& vires ha- eret. XVI Exeotempore regnum ipſum proſperiore ſemper
fortuna, Dei benignitate, vium eſt,& in maiore quam vnquã aute hac authoritate& glor
ia, acetiam rerum omnium copia Sabundantia fuit. Quanto autem fuerit hoſtibus terrori, Aquitania& Normania teſtantur, ex quibus locis expulſi de- iectiq; ſunt. XVII. Eius ſanctionis obſeruatio ad tres& vigintiannos
etit, agiturq; nunc quadriennium, ex quo ea in vſu eſſe de-
ſiit. Ac interim præfecti ſunt eccleſiis easquè ſine moleſtia K aterpellatione rexeruut eximiæ probitatis grauitatisque Lrig Juorum aliqui ob ſingularem vitæ ſanctimoniam jam tato functi miraculis claruerunt, vtMichael Andegauek⸗
Defenſio proliberi. Ecele Gal.
XXIIII.
Cum in ſacroſanctis ſynodis Conſtantienſi&
b 1209 ſis epiſcopus, archiepiſcopus Arelatenfis,& alii quamplu⸗ rimi.
XVIII. Exhorum canonum, decretorum conſtitutio- num abrogatione innumerabilia naſcuntur incommoda, quc ad quatuor genera poſſoreferri videntur. Primum eſt, totius ordinis eccleſiaſtici confuſio: Secundum eſt, patriæ deſola- tio ac deſertio: Tertiũ eſt, pecu niarũ regni exinanitio: Quar⸗ tum, eccleſiarum ruina& ſubuerſio.
XIX. Ante omnia proreſtatur Curia le nolle ſanctitati, dignitati, honori& authoritati pontificis acſanctæ ſedis apo ſtolicę quicquam detrahere: Quin potius omnem honorem, reuetentiam& obedientiam, quam vnuſquiſque pius& fide- delis ſummo Eccleſiæ paſtori debet, exhibere parata eſt,&c ſi quid emendatione dignum acciderit, Eccleſiæ determina- tioni, quæ errare non poteſt, lubiicere ſe non recuſat, c. à re⸗
cta. 24. J. 1.. XX. Quodad primum genus incommodiattinet, ſatis cé⸗
ſtat, ſi electionibus& collationibus ordinariorum ſubla- tis, reſeruationes& gratiæ expectatinæ locum habeant, ſi iudicia&lites in prima inſtantia ad curiam Romanam deuol- uantur, mirabilem inde confuſionem exorituram eſſe: To- tus enim ordo Eccleſiaſticus confunditur, cum ſua vnicuique iuriſdictio non ſeruatur. 11. quæſt. 1. can. petuenie. XXI. Vrhæc confuſio perturbatioque rerum vitetur-& quod ſuum eſt, cuique relinquatur, decrerum fuit in iamn di⸗ ctis conciliis,& à rege conſtitutum, vt collegia eccleſiaſtica & candnica, paſtorem Eccleſiæ eligant, præſentent patroni, & ordinarii conferant,& decauſis, niſi ſint maiores, in pri- mainſtantia cognolcant. b XXII. Dabitandum non eſt, quin rex, qui præcipuus eſt fandator, tutot, cuſtos,& propugnator eccleſiarum ſuire- gui, non ſolum iure poſſit, ſed etiam debeat dare operam, &curare, vt decteta conſtitution es, quibus haud dubie pro- pulſantur ea quæ diximus incommoda, diligenter& bona fi- de obſeruentur. Ac ſiob earum conſtitutionum velabroga- tionem, vel contemptum in hæc mala& calamitates inci⸗- derent regis ſubditi, iure optimo ipſius opem implorare poſ⸗ ſenr.— XXIII. Quodautem electio paſtorum ad collegia eccle- ſiaſtica pertin eat, eoque iuté polli nt vti abſque Romanæ ſe- dis oſtenla, ex eo apparet, quod cum epiſcopus Eccleſiæ ſponſus ſit,& mattimoni um quoddam ſpititale inter ipſum & Eccleßam contrahatur, neceſlario conſenſus Eccleſiæ in. teruenire deber.— Dabium non eſt quin collegia ipſa, quibus no- tiores ſunt perſonæ, idoneos paſtores ad regendam Eccle- ſiam multo facillus eligere poſſint, quam ſi in aula Romana promouerentur. XXV. Poſtquamperfecta abſoluraque eſt electio, pro⸗ ponuntur programmata, in vitam& mores electi inquiritur, & ante quam confirmetur electio, quiſquis iatercedere vo- luerit, admittitur. Vnde ſatis liquer, melius probari& explo- rari eum, qui eligitur à collegio Eccleſiæ, quam ſi in Ro- mana aula, vbi cognita non ſunt eius merita, promoue- retur. 5 XXVI Cum epiſcopus ſolenniter A collegio eligitur, cõ- firmaturq; ſeruata Pptogram matum& inquiſitionum for- ma, eo certe maior eſt populi de eo exiſtimatio, magisque Sum venerantur, obſeruant& diligunt populares, quam ſi ipſis inuitis obtrudatur. Ideoq; dodkrin⸗ eius longe fructuo- ſior eſt,& ad ædificandum multo efficacior. XXVII. Hinctametſi Petrus Chriſti vicarius eſſet,& ca- put Eccleſiæ: tamen mortuo luda, qui vnus erat apoſtolorũ, cæteri omnes pariter elegerant,& ſors cecidir ſuper Mathiã, vt in actis apoſtolorum legitur. 1 XXVIII. Lucius poutifex Romanus, vir ſanctus& mar- tyr; qui Eccleſiæ Romanæ præfuir anno 1ſ4. ita decreuit⸗ Nullus in Eccleſia vbi duo vel tres fuerint in con gregatione, niſi eorum electione canonica presbyter eligatur. Si vero a- liter quis Eccleſiam adeptus fuerit, eo quod per cupiditatem illam acquilierit, atque coutta canonicæ diſciplinæ regulam egerit, expellatut, c. i. de elect. in Decretl.ʒ XXIXN. Eſt& aliud decretum Leonis ſancti& confeſſo- ris in hæc verba: Naulla ratio ſinit, vt inter epiſcopos habean- tut, qui nec à clericis ſunt electi, nec àplebe expetiti, nec à
5 “—— ————————— . 3
4
1
——⅛— 4.
— ——
4 —.——= —hhhhhſſſſſſſ, 4— E 8 8 “ *.
“— —————=
4 3 8— 4“ v — ————— 3 *— 6 ⸗— 1 5 2——
————— — ℳ
———— 1—
—
E
4
—
———— ———————
—
——
—

3
4 6
3
3 8 4 4— 8 4 4 1 3 3 . 3 ¼ * 8 4 3 — 3 3 3 1 . 4 1 8 1. 8 4 “ 4 4 83 4 8 4
1210 Franc. Duareni
comprouincialibus epiſcopis cum metropolitani iudicio cõ-
ſecrati, c. nulla. 72. dift.
XXXNX. Canon Autiochen. concilii, ꝙ congregatũ fuit an- no 3 40. ſic habet: Seruetur autem ius eccleſiaſticum, id con- tinens, non aliter oportere fieri, niſi cum ſy nodo& iudicio e piſcoporum,& electione clericorum, qui poſt obitum qui- eſcentis, poteſtatem habent, eum qui dignus extiterit eligen- di& promouendi, c. epiſcopo. 8. qx.. XXXI. Alius extat canon cõcilii Toletani in hec verba Sed nec ille deinceps lacerdos erit, quem nec clerus, nec populus proprię ciuitatis elegit, vel authoritas metropolitani vel com- prouincialiuin ſacerdotum aſſenſus non exquiſiuit. cqui in a- liquo, i. diſtinct. o XXXII. Alus eſt canon concilii Conſtantinopolitani anni 3 67. cuius hæc verba ſunt: promotiones& conlecratio- nes epiſcoporum, concordans prioribus conciliis, clericorum electione ac decerto epiſcoporum collegio, fieri hæc ſancta ſy nodus vniuerſalis diffinit& ſtatuit. ö XXXIII. Concilio Lateranenſi, quod ab Inhocentio ter- tio Romæ coactum eſt anno 1²20. vbi antiſtites 1336. afue- runt, certa forma eligendi præſcripta fuit: aditumq; eſt vt negligentibus electoribus poſt tres menſes, omne ius& po- tettas prouidendi Eccleſiæ ad ſuperiorem antiſtitem deuol- ueretur, c. quia propter, c. ne pro defectu, de delect. XXXIIII. Priſci reges cum eccleſias regni ſui recte con- ſtirui cuperent, hanc prouidendi eccleſiis rationem quæ ele- ctio dicitur, ſemper maxime probarunt, eamq; modis omni- busretinere ſtuduerũt, vt legitur apud Vincen. Specul. hiſto. 1b. 2 2.& 23. de Clodoueo regum Franciæ Chriſtianorum primo, qui anno 400. conuocatis in ciuitate Aurelianenſi permultis præſulibus& epiſcopis, in quibus ſan ctus Melonus erat, præcipit in præficiendis paſtoribus eccleſiis antiquos ca-
nones ſeruari ac retineri.
XXXV. Idem ſtatuit imperator Leo in Cod. luſtiniani,
tit de cpiſc.& cler. cuius verba kæc ſunt: Si quenquam vel in hac regia vrbe, velin cæteris prouinciis, quę toto orbe terra- rum d0ffuſæ ſunt, ad epiſcopatus gradum Deo authore proue- hi contigerit, puris hominum mentibus, nuda electionis con- ſcientia, yacero omnium iudicio proferatur, l. ſi quenquam C. de epiic.
XXXVI. Carolus magnus lib. 1. capitularium, hæc quæ ſequuntur conſtituit, Sactorum canonum non ignari. vt Dei nomine ſancta Eccleſia, ſuo liberi potiatur honore aſſenſum ordini eccleſiaſtico præbemus, vt ſcilicet epiſcopiper electio- nem cleri& populi, ſecundum ſtatuta canonum de propria diœceſi(remota perſonarum& munerum acceptione) ob vitæ meritum& ſapientiæ donum eleganter, vt exemplo& verbo ſibi ſubiectis vſquequaqʒ bro lee valeant. Quam con-
ſtiturionem iuris pontificit compoſitores inter ſacros cano-
nes retulerunt,& quodammodo conlecrarunt, can. ſacro- rum. 63. diſtinctione.“ XXXVII. Philippus Deodatus ſancti Ludouici auus, cũ
in ſuam& diadematis Pranciſci obedientiã velut diuino quo-
dam fato reduxiſſet Normaniam, Aquitaniam, comitatum Andegauenſem, Pictauenſem, Cœnomanenſem, Turonen- ſem& Pontinenſem, ante profectionem vltramatinam„cõ- ſtituit, vt canonici eccleſiarũ carhedraliũ,& monachicœno- biorum eligendi facultatem haberent,& perſonas Deo gra- tas& Eccleſiæ regnoq; vtiles eligerent. XXXVIII. In pleriſqùe monumentis antiquis reperitur, per multos fundatores eccleſiarum diſerie& expreiſim ſta- tuiſſe, vt mortuis eccleſiarum præſulibus per electionem ipſis prouideatur. Quas fundationes Romani pont fices poſtea confirmauerunt. XXXIX. Ex quo primum orta eſt in orbe Eccleſia vſq; ad dempora ſancti Ludouici, nuſquam reperies pontifices Ko-
manos in eccleſias& beneficia, quæ electiua dicuntur, vlium
ĩus ſibi vindicaſſe, aut eligere volentes vllatenus impediſſe, quo minuſlibertate electionis fruerentur: Quinimo con- ſtitutiones eorum extant memorabiles, ex quibus apparet
curæ eis fuiſſe, vtrecte atque ordine electiones fierent. Cuius
rei fidem faciunt, quæ in decreto Gratiani& in libro Decre- talium Gregorii hac de re leguntur. Adde quod in poſtulatio- nibus quoq; ipſis ab eo inre canquam alieno prorſus abſtine- bant:& infirmata poſtulatione temittebant ad eligentes ne.
gotium, vt denuo eligerent; c. bonæ. de poſtul. prælaro. Tũc autem flrebat Eccleſia, religio propagabatur, exaltabatur fi- des carholica, bonis& ſpititalibus& temporalibus exubera- bant ac circumfluebant omnia.
XIL. Cum tempore ſancti Ludouici conarentur Romani
libertatem electionum infringere,& iis malis, de quibus iam diximus, viam aperire: is ſe principem vere pium, Chriſtianũ & catholicum, cuſtodemque& propugnatorem eccleſiarum ſibi commiſſarum præbuit. Occurrit enim pernicioſiſſmis conatibus& conciliis Romanorum,& eccleſias in libertatem vindicauit. e XLl. Ludouicus Hurinus anno 1315, hanc ſancti Ludoni- ci conſtitutionem& quandam aliam huic ſimilem Philippi Pulchri, edicto ſuo confirmauit. Cui poſtea loannis tegis ac- ceſſit alia confirmatio, anno 1371.
XLII. Poſt illud tempus, Romani ſum ma ope nixi ſunte. lectiones omnino ſubuertere, quorum inceptis reges Chri- ſtianiſſimi, conuentus ſolenniter indicentes forliter obſtite- runt, eorumq; conatus repreſſerunt, vt ante dictum fuit. Nam
ſuanon parum intereſle exiſtimabant eligendi morem in re-
gno ſuo retineri,& eo magis, quod iure ſuo poteſtatem eli. gendi facere conſueneran.. 2.
XILIII. lus quod hic fibi rex vindicat, relatum eſtin libros iuris pontificii, quos Gratianus edidit: vbi dicitur, Hadrianum papam cum vniuerſa fynodo, tradidiſſe Caroloregi ius 8 po⸗ teſtatem eligendi pontificem Romanum, ſedem apoſtolicam ordinandi: item arehiepiſcopos& epiſcopos, per ſingulss pro. uincias ab eo inueſtituram accipere diſfiniuit, vt niſi à rege
laudetur&inueſtiatur epiſcopus, à nemine cõſecretur, c. Ha-
drianus, 63. diſtin. Ac tametli Ludouicus pius ius pontificem
Romanum eligendi repudiaſſe dicatur, c. ego Ludouicus.
63. diſtinct. ſemper tamen ius inueſtituram retinuit, in cuius Iocum poſtea fucceſſerunt Regalia,& ius aliud quo vritur rex, cum vacante epiſcopatu eligendi poteſtatem facit:
XLIIII Cum ſpretis omnibus, quarum iam memini con- ſtirutionibus Romami hierarchiam Eccleſiæ confundere ac
perturbare non deſinerent,& reſeruationes ſuas palſim gta-
tiaſq; expectatiuas in orbem ſpargerent, ingens Eccleſiæ de- formatio inde ſecuta eſt. Ad extremum Eccleſia vniuerlalis in ſpiritu ſancto legitime congregata, per generalem refor- mationem capitis&membrorum reſeruationes omnes gra- tiasq; expectatiuas ſuſtulit,& veteres canones de electionib. & collationib. reſtituit. In qua generali reformatione illud diſerte cautũ exceptumq; eſt, vt quicunq; cuiuſcunq; dignita- tis, etiam papalis, obedire contumaciter contempſerit, niſi reſipuerit, condignæ pœnitentiæ ſubiiciatur.
XILV. Quodad minora beneſicia attinet, quæ collatina dicuntur, obicurum non eſt, eorum conferendorum ac dil-
tribuendorum ius ad epiſcopos in ſua quenque diœceſi perti-
nere, c. regenda⸗ c. quicunq;, c. nouerint. 10. q. 1.& toto tit. de offi. ordin. in decretal. Ac pontifex quidem Romanus cũ gratias tribuit expectatiuas, aut mandata quæ vocant de pro- uidendo, ad epiſcopum aliquem ea mitrit, his verbis, concipi, diploma ſolet: Cuius collatio iure ordinario ad te ſpectat
Proinde ea conferendi faculras nec eis adimi, nac minui vllo
pacto abſque iniuria poteſt. Ad quam iniuriam depellendam
epiſcopi ad regem, vt tutorem defenſoremq; ſuum, merito-
confugere pollunt.
XLVI. Indignitatem hanc, ratio prouidendi eccle ſiis, quã Romana curia excogitauit, vehementer au get, per reſerua- tiones nempe& gratias expectatiuas. Præbent enim occa- ſionem captandæ morris alienæ, quod cum ne echnici qui-
dem tolerabile iudicarint, multo magis Chriſtiani hoitete
& execrari debent.c. nulla, de conc.præben.. XLVII. Experientia vel ſola docait, poſtquam àpragra-
tica ſanctione receſſum eſt, quantam gratiæ expectatiuæ cêè-
fuſionem pariant, partim ob earum muliiplic ationem, par- tim ob prærogatiuatum, ac derogationum c auſulas& cauil- lationes, quæ in eis inſeri conſueuerunt. Miras enim offun- dunt tenebras,& lites infinitas gignunt. Ac tamerſi Pins qul nouiſſime diem ſuum obiuit ſtatuiſſer, duo tantum diploma- ta in ſingulas collationes expedienda eſſe, tamen duodecim ac eo amplius non raro conſpiciuntur.
XLVIII. Ante eadecreta, quarum ſupra meni dn em
d

—
“
—
1.
48
41—
* 4
Defenſiopro libertate Ecele. Cal
fecimus, tanta erat confuſio, vt in dicceſi Andegauenſi ſex- centaæ gtatiæ expectatiuæ in vns inuentæ ſint. Nec miner in pleriſque aliis locis extitit numer us.
XLiIX. Sieo tempore, quo iſtæ tot gratiæ impetratæ fue- runt, deceſſiſſet pontifex Romanus, irritæ omnes ac pror-
Ins inutiles redditæ fuiſſent, proptetea quod noui pontifices
huiuſmodi gratias ſtatim reuocare ſqlent. Itaque in ſingula diplomata fi viginti aureos com pute mus, id eſt„ quanti vul. goæſtimantur, ſumptus in eorum impetrationem facti, com- periemus iacturam hanc duodecim millium aureorum eſſe L. Tempore etiam Martini, talis etae in Eccleſia confuſio: cuius tollendæ gratia decreta, de quibus iam diximus, conſti- tutionesque fattę fuerant. Verum ſimulatq; ab eis receſſum eſt, in drnl dn illud chaos denuo incidimus.
LI. Ratione caret penitus hæc prouidendi ratio, quia certo cerrius eſt, ordinarium, qui in loco ipſo commoratur,& uon tantum nouit qualis ſit Eccleſia, ſed qualis ſit etiam is de quo præficiendo agitur, melius& vtilius poſſe Eccleſiæ prouide- re quam in Romana Curia huiuſmodi diplomatis prouideri
ſoleat.
LII. Si quis obiiciat, ordinarios etiam collatores plerunq; homines non idoneos ad gubernationem eccleſiarum pro- mouere: huic reſpondendum eſt, ſi quid ea in re deliquetint, cortigi eos& puniri poſſe, iuxta c. graue. de præben. At pon- tifex Romanus nemini ſubeſt, vt ipſemet de ſeteſtatur, nec
oteſt quiſquam ei dicere, Cur ita facis? Adhæe pręficiuntur a pontifice Romano peregrini, non indigenæ, quorum inge- nium& conditio moribus patriæ non conuenit. Itaque diſſi⸗ dia hinc facile naſcuntur cum grauiſſimo ſalutis antmarum detrimento,& ſacramentorum irreuerentia.
LIII. Decreta, de quib. hic loquimur, ſtudiis ac literis ma- xime fauent: quia iubent literatis ac graduaris beneficia con- ferri. Quod ſi quæ in eis obſcutitas inſit, ea elucidari ita poſ- ſunt cum aliquo Reipublicæ bono, vt nihilominus illibata
decretorum authoritas maneat.
LIIII. Si ita regi videretur, poſſet ratio iniri, qua ſtantib. decrecis, facilius, expeditius ac minore ſumptu regjjs mini- ſtris conſuleretur in diſtributionem beneficiorum, quam per Curiam Romam fiat:& eadem opera ſcholaſticis& literatis viris proſpici poſſet, nempe certos menſes protertia parte i- pſis debita attribuendo. Quod rex defunctus facere cogita- bat,& in animo habebat.
LV. Commodior atque vtilior regi eſſet ordinaria eligen- di ratio, cum ſit veriſimile hominem grauem& idoneum,
quem ipſe commendauerit eligentibus acceptum eis fore,
nec quemquam futurum qui honeſtæ regis voluntati non fa- cile aſſentiatur.
LVI. Si forte quis dixerit alienum non eſſe„vt Romanus pontifex diſtributionem aliquorum beneficiorum habeat, quibus poſſit familiaribus ſuis& aliis grauiſſimis viris, quorũ opera vtitur in rebus arduis, conſulete: Reſpondendum eft
ſatis huĩc proſpectum eſſe per ea ſynodorum decreta, de qui- bus hic loquimur. Dimittuntur enim omnia beneficia quo- rum reſeruatio in corpus iuris includitur. Adhæc vbi ſunt de- eem beneficia, vnum ad vitã,& duo, vbi quinquaginta, iu- xta c. mandatum. Qua ratione benemereri de multis ei per uam facile eſt, nullam confuſionem aſſerendo Eccleſiæ, nec lbi vindicando iura ordinariorum.
LVII. Quodad iudicia& lites attinet, perſpicuum eſt eas coram ordinariis tractari debere: nec abſq; ſumma eorum iniuria& totius Dopullprn incommodo ſi maiores grauio- resq; cauſas excipias, aliter fieri poteſt. Quamobrem ſi ge- crera tollantur, quibus huic malo præcluſa fuit via, iuſtiſſi- maerit apud regem sonquerendi cauſa.
LVIII. Sancti Petri exemplũ, cuius ſucceſſores ſunt pon- tifices Romani, maxime eos mouere deber, vt iuriſdictionem ordinariam epiſcopis dimittant. Nam cũ Hieroſolymis quæ- ſtio de legis obſeruatione exorta eſſet„Petro tum præſente, lacobus qui Hieroſolymorum epiſcopus erat, ſententiam de
caté pronunciauit. Ac vt Vincenrtius ſcribit in Spec. hiſto. c.
2n TMaſtio ad alium niſi per appellationem transferri n oterat.
LIX. Abſq; his, de quibus loquimur, conſtitutionibus, ne-
mini licaret tuto Ecleſiam aliquam aut beneſiciam obtine-
1211
w. Argumento ſunt ea quæ poſt abrogationem earum con- ſtitutionum Romana Curia hic deſignauit: Non enim ſolum cauſarum eccleſiaſticarum, ſed etiam poſſeſſoriarum cogni- tionem, quæ regis eſt, ſibi vindicare Romani cœperunt. Ac neà regalibus quidem ĩpſis potuerunt abſtinere? quorum cognitio ad regem& Curiam Parlamenti haud dubie ſpectat. Idque perſpectum eſt in pleriſque negotiis, propter quæ re- gem admonuit conſuluitq; Curia, qui tum in finib. Aquita- nię erat. Nec diu poſt, eius rei gratia conſtitutiones memo- rabiles edidit rex, quæ in Guria paralamenti recitatæ, pro- mulgatæ&in actis perſcriptæ ſunt. LX. Nec clericos modo& perſonas eccleſiaſticas vexabãt his litibus Romani, ſed etiam laicos profanosq; homines. Na exemplum ſuccurrit tonſoris ante diui Dionyſii ædem in vr- be habitantis, qui cum Romæ agentem filium amiſiſſet, mox pro eiuſdem debito in Curiam Romanam pertractus eſt. I- demq; loanni Dargonges regio aduocato accidit.
LXI. Alterum ex quatuor malorum generibus, quæ er ecretorum contemptu& abrogatione oriri diximus, eſt pa- triæ deſolatio, quam depopulationem vulgo appellamus. Regis ſiquidem intereſt plurimum, deſertũ à populo& de- ſolatum regnum non eſſe. In multirudine populi dignitas re- gis,& in paucitate plebis, ignominia principis, Prouerb. 14. LXII. Ante hec decreta& conſtitutiones cum reſeruatio- nes& grariæ expectatiuæ in vſu eſlent,& cauſæ in Romaaa Curia tractarentur, populares regni huius cercatim cõcurre- bant Romam. Quorum ali cardinalibus& aulicis inſeruie- bant: alii nullius hominis familiæ mancipati, ſed aliqua ſpe vana illecti ſuam patentumq;(uorum ſubſtantiam abſume- bant: alii,& hi quidem plurimi, eo conſilio Ramam migra⸗- bant, vt cæteris hic manentibus moleſtiam exhiberent,& ec- cleſias beneficiaque ab eis quo iure quaque iniuria extorque- rent. Nam experimento co mpertum eſt maximam eorum Partem qai hinc Romã profiſcicebantur ſiue, ob itineris peri- culum& moleſtiam ſiue ob peſtem, quæ Romæ crebro graſ- ſatut, ſtarim mortem oppetere ſoliros fuiſſe. Qui vero ex his periculis incolumes euadebant, negotium faceſſebant ſeni- bus valetudinaris,& aliis buinmodi qui in eccleſiis ſuis& beneficiis erant aſſidui. Ac ſæpenumero contingebat, vemi- ſeri homines in Cariam Romanam citari cum aduerſus iſtos calumniatores ſe defendere nequirent, præ tædio& mœrore vitam finire cogerentur.
LXIII. Plerique beneficiorum captatores parentum de amicorum loculos exhauriebant omnino, tandemque ad ſummam inopiam, atque adeo mendicitatem redigebantur. Qus res etiam plarimis mortem accelerare cõſuerat. Necve- ro vlla ſpe alias tantas perferebant miſerias, niſi vrplambum forte pro auro domum aliquando referrent. A ccidebatq; ia- terdum vt hians coruus deluderetur, vrque plum bum auro
redemptum nihil plane aliud quam plumbam eſſer. Cum enim diplomatibus ſuis plumbeis confiderent, interueniebat alius qui annullationem aliquam, ſic enim vocant, ex inſi pe- rato afferret. Ac interdum decem aut duodecim ad idem beneficium anhelantes„R&acceptantes ex ſtebant. Orta vero lite inter eos, Romam denuo redeundum erat litigandi canſa. Sic omnibus paſſim Romam confluentibus regnum popula- ribus ac ſubditis miſerabiliter deſt:tuebatur. LXIIII. Scholaſtici quoque conuentus, quod longe dete- rius eſt,& vniuerſirates ſtudioſorum deſolatæ ac deſerta ob eandem cauſam iacebant. Nec dubium eſt, quin contemptus decretorum& conſtitutionum, quæ à maioribus noſtris re- licte, ſunt. hæc omnia incommoda ſecum trahat.
LXV. Idadeo facile cognoſci poteſt, velex eo, quod cũ ru- wor increbuiſſet de pragmaticę ſanctionis abrogatione, nec- dum de ea re quicquam in Curia publicatũ eſſet, maxima po- pularium mulritudo Romam ſe contulit. Ex quo comice- re licet, quantus ſit faturus Romam cancurlus, quanta re- gni deſolatio, ſic confectam eſſe rem& authoritate Curiæ confirmatam vulgo intellectum fuerit. LXVI. Tertium incommodigenus adpecunias ſpectar, quibus regnum exinanitur: nec vlla res peſtilentior ac exi- tialior huic regno poteſt excogitari. Nam, vt philoſophus inquit nummus menſura eſt omnium rerum,& velut

e ee ffe e t eeee. e — Sstaipescr3 seehsessehee eeseeeeeee
1212 Frano. Duareni Comment.
Pco nobis fideiubet ac intercedit, quoties re aliqua indige mus. Bellorum nerui ſunt nummi, nec ſine iis regnum defen- di ac propugnari poteſt. Imo ne iuriſdictionem quidẽ ipſam, qua maxime opus eſt in hoc reguo, abſq; pecunia tueri licet. LXVII. Si decreta& conſtitutiones iam dictæ antiqua- rentur quotannis, decies centena millia aureorum,& eo am- plius hinc Romam exportarentur. Nam ſi ingentem nume- merum epiſcopatuum, archiepiſcopatuum, abbatiarum& a- liorum bèneficiorum, quæ in hoc regno ſunt, conſideremus. non difficile erit iudicare infinitam pecuniæ vim exituram eſ- ſe in annatas& alia huiuſmodi vectigalia, in gratias expecta- tiuas, in controuerſias& lites, in quas magna pecunia veli- tineris& viatici nomine impendi ſolet. Nam nullum eſttam exiguum actenue beneficium, nulla collatio, quæ grariis ex- pectatiuis obnoxia non ſit. Hac accedat, quod duodecim in- terdum diplomata ſeu bullæ vnius beneficij nomine impe- trantur. Nec vllus eſt mediocris fortunæ homo, qui non iu- uandorum promouendorumq; filiorum aut propinquorum cauſa pecuniamn aliquam in harum grariarum impetrationẽ velut in aleam quandam conferat ac coniiciat. Cuius conſilii
non alius plerunque exitus eſſe conſueuit, quam vt hic capta-
tor ſimul& rem,& filium ſeu propinquum amittat.
LXVIII. Cardinalibus Romanæ Eccleſig hocin more po-
ſitum eſt, vt omnes inſigniores abbatias acceprent:ac ne ab- batias quidem modo, ſed alia etiam opimiora beneſicia, vt ab eccleſiis parochialibus archidiaco. nontemperent. Hinc fit
vè reditus eorum beneficiorum Romam pet ferantur: nec in
de vnquam redeant, quod Papa Romanus eis decedentibus
ſuccedauxuM. b b LXIX. Annatæ præter exinanitionem petuniarum a-
lind quoq; incommodũ nonleue adferunt. Eſt enim inuen- ta ratio, qua bene nummatieruditis& probæ vitæ hominib. præferantur. Cui malo ac peſti obſiſtere ac mederi voluerũt
imperatores vt ex conſtitutione Leonis perſpicitur: cuius
hæc verba ſunt: Nemo ꝑradum ſacerdotii venalitate pretii mercetur, quantum quiſq; meretur, non quantum date ſuf-
ſicit, æſtimetur. Profecto enim quis locus tutus,& quæcau-
ſa poterit eſſe excuſara, ſi veneranda Deitempla pecuniis ex- pugnentur? quem murum integritatis, aut vallum fidei pro- uidebimus, ſi auri ſacra fames penetralia veneranda proſer- pat, deniq́; quid cautum elle poterit aut ſecurum, ſi ſanctitas
incorrupta corrumpaturꝰceſſet alraribus imminere profanus
ardor auaririæ:& è ſacris adytis repellatur piaculare flagitiũ. Ita caſtus& humilis noſtris temporibus eligatur epiſcopus, vt quocunq; locorum peruenetit, omnia vitæ propriæ integri- tate purificet, non precio, ſed precibus ordinetur antiſtes: tan-
tum ab ambitu deber eſle ſepoſitus, vt quæratur cogendus, rogatus recedat, inuiratus effugiat: ſola illi ſuffragetur neceſ-
ſitas excuſandi: profecto enim indignus eſt ſacerdotio, niſi fuerit ordinatus inuitus. Cum ſane li quis hanc ſanctam& Venerandam anriſtitis ledem pecuniæ interuentu ſubiille, aut ſi quis vt alterum ordinaret, vel eligeret, aliquid accepiſſe de- tegitur: inſtar publici criminis,& leſæ maieſtatis accuſatio- ne propoſita, à gradu ſacerdotii retrahatur: nec hoc ſolum deinceps honorepriuari, ſed perpetuę quoq; infamie damna- ri decernimus vt eos, qios par facinus coinquinat,& æquat, vtroſq; ſimilis pæna cotniterut.
LX X. Eſt& aliud harum annararumn graue& exitiale ma- lum: quia qui eas Romatio pontifici pendunt& exoluunt, in
Pœnam incurrunt, quæ aduerſus ſimoniaci ambitus reos ſta- tuta eſt, nec vllum ius in beneficium habent, quod hacratio-
ne obtinuerunt. Id enim verbis decreti expreſſum eſt. Qua
in re, quantum ſit corruptelæ ac periculi nemo intcelligit. LXXI. Poſtquam labefactata eſt pragmaticæ ſanctionis & veterum decretorum authoritas, experientia nos docet auropreſertim exhauſtum hoc regnum efſe. Nam ante hac. apud nummulariorum pontem nulla etat menſa, quæ non magnuopere frequentareturab iis quiꝓ auro minutioréè mo- netam expoſcebant: ex eoq; collybo multi quęſtũ faciebant.
Nunc vero arte Romana ſic exuctum eſt aurum ex popula-
rium loculis, vr erea rantum minutaq; nobis moneta relicta ſit,& mummaulariis pontem dicatum„iam puerilium pu pa- rum& icuncularum fictores incolant. 4
LXXII. Vripeciatim ac ſigillatim demonſtremus quan- vopere hoc tricnnio pecunia regnum exhauſtum ſit, animad-
—— 2———
comperimus.
uertendã eſt, Pii pontificis tẽpore vacaſſe in hoc regno pluſꝗᷓ viginti archiepiſcopatus&epiſciopatus. Nec dubi eſt, quin tam pro annuo ĩllo vectigali, quod annatam vocamus, quam pro reliquo ſumptu acceſſorio& extraordinario in ſingnla
diplomata ſeu bullas ſenaaureorum millia depéſa numerata- que ſint. Quæ lumma eſt centum& viginti millum au-
reorum.
LXXIII. Cenobiarchiæ quoque ſiue abbatiæ ad ſexagin- ta aut eo amplius vacauerunt in hoc regno. Quarum ſin gulæ duobus millibus aureorum vt minimum conſtiterunt. Sum- ma ergo eſt centum& viginti millium aureorum.
LXXIIII. Eodem tempore prioratus, decanatus, præpo- ſituræ, præceptoriæ,& aliæ dignitates electiuæ, quæ lituo in- ſignitæ non ſunt, pluſquam ducentæ vacauerunt. Acin n- gula huiuſmodi beneficia aurei numerari ſunt quin genti. Sũ. ma igitur centum eſt millium aureorum.
LXXV. Gonſtat in hoc regno vt minimum centum millia parcœciarum eſſe, quæ inhabitentur& incolantur. Nec vlla eſt in qua eo tempore gratiam expectatiuam aliquis non im. petrauerit: in quarum ſingulas xxv. aurei impenſi ſunt, tam pro itineris Ilumpra, quam diplomatum confectione, pro non obſtantis, prærogariuis, annullationibus,& aliis
ſpecialibus clauſulis, quæ grarijs adſcribi conſueuerunt. Item
pro executorio pr oceſlu ſuper eiſdem gtatiis facto. Summa „ æc eſt, vices quinquies cenrena millia aureorum. 2 LXXVI. Erſi ingens eſſer pecuniarum exactio, earum re- rum nomine, de quibus iam diximus, quo tempore iam dictæ conſtitutiones promulgatæ ſunt, tamen ex quo conuellica- pèrunt, id eſt tempore Pii pontificis,& hoc etiam tempors altero, ranto maior eſt& amplior huiuſmodi exactio. Tunc enim annatæ ſoluebantur habita veteris taxarionis ratione, eaq; ad dimidiã partem eius taxationis redigebatur. Nunc ve-
ro annatæ taxationem& annuum reditum exceduot, adeo vr
plerunq; videamus diplemata ab impetrantibus apud trape- zitas dimitti, quod redditu omni amplior ſumma exigatur, id quod in abbatia Bernay enſi,& S. Pharonis Melden. accidiſſe
LXXVII. Inficiari non poteſt Romanus pontifex, quin ſublatis reſeruationibus& grariis expectariuis, multo plus e- molumenti ex hoc regno quam ex duobus aliis totius orbis
Thriſtiani ampliſfimis& opulẽtiſſi mis regnis auferat: vt puta
pro annatis vacantium archiepiſcopatuum, epiſcopatuum, ab- batiarum, aliarumq́; dignitarum& beneficiorum clectiuo- rum, quæ immediate ei ſubiecta ſunt, quorum ingens eſt nu-
merus. Pro deuolurionibus aliorum præſulatuum& d igni- tatum; Pro beneficiorum præuentionibus: Procommen-
dationibus& penſionibus: Pro beneſiciis vacantibus in curia
Raomana. Pro diſpenſationibus ad duo, veltria, vel quatuor
beneſicia incompatibilia: Dro gratia& facultate viitan diper procuratorem: Pro legitimationibus: Pro diſpenſationibus: ſuper defectu æratis& defectu natalium: Pro re pœnitentia- ria, quæ latiſſime patet: Pro priuilegiis: Pro exemptionibus Pro altaribus porratilibus: Pro facultate eligendiconfeſloré: Pro gratiis, ſi neutri& perinde valere; Pro dif penſationib.
ſuper vitiis corporis; Pro irregularitaribus; Pro contractu
matrimonii in caſu prohibito; Pro infractione votorumre-
ligionis& peregrinarionis; Pro abſolutione caſuum papære-
ſeruatorum; Pro protonotariatibus& promorionibus cap- pellanorum: Pro indulgentiis,& aliis idgenus. Ex quibus ſummaconſicitur muleo amplior, quam ducentorum milliũ
aureorum.
LXXVIII. Reditus epiſcopatuum„abbariarum, KXa- liorum huiuſmodi beneficiorum, quos reſidentes& commo- rantes in curia Romana adſe perferri curant quo tannis, ex- cedunt ſummam centum millium aureoru,/, LXXIX. Quartum genus incommo di eſt eccleſiarum ruina& deſtructio: quod cuiuſmodi ſit facile ex ſuperiori- bus articulis colligi poteſt. Nam beneficiariis abſentibus, vt iam dictum eſt, pecunia quæ in inſtaurationem ſacrorum lo- corum impendi deberet; alio exportatur. Præſentes vero ac- reſidentes annuo illo vectigali, quod pontifici Romano pen- di folet, premuntur mirum in modũ& onerantur, vt etiam ſi velint ſumptibus in tutelam eccleſiarum neceſſariis ſufficere non poſſint. Ex ea re duplex malum conſequetur. Nã& cul
xus diuinus deſeretur in perniciem animarũ,& Plebecula, u 1

ſub eccleſiaſtici ordinis hominibus Pham tolerare— uit, pre ſumma egeſtate cedere patria,& ſo ũ Lertere cos nn LXXV. Commendationes, quæ ſum 1 1 dhon 3 & decretis prohibitæ faerant, nunc verov itata lür 39o. cidianæ, quid aliud ſunt quam cerriſſima omnium eccle
lum eſt paulo opimins nobiliuſque beneficium, quod in hanccommendationis corruptelam non inciderit: velut in
Phriſtiani pultura ſatis nobilitatur. elregum Chriſtianiſſimorum ſepu ſa iliratn tem ee mnobiszlanck Maglorii-ſancti Martini: ſancti Eligi, 5
a quamplurima. 1le Iu Nut 29153 ie Ie X xX I. In prouincia Rothomagenſi nobiliſſima ab- batia S. Ouen commendata eſt: Item mons S. Michaelis lu-
mont. Ac beneficia etiam regularia ecdd eſt indigaius, ho-
80¹ lectucommendationis tirulo dantur. de egeee I. In diœceſ Andegauenſi abbatiæ S. Albi, S. Nicol. S. Georg. S. Floren. Ferrierc, Bourget, Qunault,& alia pleraq; beneſicia huiuſmodi. In aliis prouinciis abbatiæ Clu- niacen. Caſad. Iſfor. Compend. Infula Bar. S. Bert. S. Ioan.
Laudun. Vindoc. S. Iona. Angel. S. Sulpiti Biturig. S. Vinc. Cœnoman. Cultura Cœnom. S. Marti. Auguſtod.& alia be- neficia innumerabilia..
3 9 V nquam in priſtinum ſtatum reduc; umpenmu vix, imo ne vix quidem uuamim priſtinu uin re i 1IIVII hücimi noa otei Uma
guoſci poteſt quæ ſint poſitianes iuris&t acti. Barto. leg. vbi- cuaque. de interrog. actio. vbi ait, quod ſi poſitio factum cõ- tincat, reus reſpondere cogitur, ſi ius, non item. Hinæ etiam colligitur quæ ſint actiones facti.& quæ iuris. l. eum quem te- Mana, mere.§ 1. fupra de iudic. Deinde colligitur proprium munus uuseon- Iureconſulti non eſſe reſpondere de quæſtione facti, quam- Ao„ pe visaliquandoad eam reſpondeat.velaliin l Areſcuſa. de ſtatu Ar h⸗ nsaliqnandoadeim reſpondeat: elutiinl. Arelcala.de Aere deæ howi. toto tit. de rebus dub. Quare Aquilius quotieſcunque fado. de facto ab eo quæreretur, ad Ciceronem remittere ſolebat. Ighorantia autem facti maiori venia digna eſt, quam igno- rantia iuris.l. 2. ff. hic. Huius iuris ratio eſt, quod ius fimtum ſit, facti autem ignoramtia plerunque prudentiſſimos fallat. Hac pertinet duod ait Quintilianus lib. 1. in eo cap. in quo contendit neceſſariam eſſe Oratori iuris ciuilis ſcientiam. Vi- deamus ſpecialibus deignorantia facki,& ſit de ea prima hac concluſio. Excuſationem iuſtam adtert ignorantia facti. l. re-
————
Defenſio pro libertate Ecole. Gal.
O de lumi t, vix vl- rum euerſio? Nam ex quo decreta illa peſſum ierunt, v b
diœceſi Pariſienſi clariſſimum omnium cœnobiorum, quod
mieges, Montebourg. Feſcamp, Lyre, Vue, S. Cather. Gram-
91 213 queant. Nam ii ſunt mores huius ſeculi. de fit abbatam elle, ac profani cuiuſuis Nec vllius oneris officiive gratia quis a vtàcolono quopiam aut redemptore nes exigat,& reliqua ſi quæ ſint aufer LXXXIIII. Cum ſyhodus Conſtanricuſis tempore Martini papæ, eos, de quibus iam diximus, canones edidit, nõ mediocris iam erat corruptio in Eccleſia. Sedlon ge profe cto tolerabilior quam hoc temporte:ac ſinguli cardinales ſingulis abbariis contenti erant, nec vllis llominibus aſiis commenda- bantur abhatiæ. Hodie humnilioribus& in nulla dignitate pe- ſitis, nec regulares abbatiæ modo„ſed prioratus etiam con- uentuales 5. Benedicti, arque adeo Hoſpitaliaipſa S. Antonii ſæcularibus hominibus commendari ccœperunt... LXXXV. Hæc cum ita ſe habeant, cenſet curia obſer- 1 uationem canonum, Decretorum& conſtitutionum iam G- ctarum, regis culpæ aut inobedientiæ adſcribi non poſſe, nec vlla obſtringi eum religione, quo minus eius tei curam ſuſci- piat. Qujnimo graui ſcelere, quod bona eins venia dictumm ſit,
proh dolor, vt perin- prædii dominum eſſe. bbatiam accipiat, nifi ſiue conductore ratio- at& conſumart.
ſeſe obligare videretur, h contra eos can ones aliquid admit-
teret: idque propter authoritatem& lanctitatem eorum, qui hos canones nobis reliquerunt, quique in magaa tranquilli- tate, proſperitate& ſucce flu Eccleſiæ eiſdem vii funt. Ex quo genere eſt collegium apoſtolorum, Sacroſan ch ſynodi An- tiochenſis, Carthaginenſis, Conſt antinopolitanæ, Latera- nenſis,&c. Sancti Patres ac pontiſites, qui ο⁸ comprobaue- runt& ſecuti ſunt, Pius, Mattinus, Leo con feſſor, Gregorius & cæteri. Denique ſanctiſſimi quique& Chriſtianiſſimi re- ges, qui eos canones& eccleſiaſticam diſciplinam, quæ eis continetur, ſummopere amplexi ſunt,& cuſtodiendos eos diligenter curarunt- et Clodoueus, Carolus M zgnus, Philip- pus D sodatus, S. Ludouicus, Philippus Pulcher, Ludo- uicus Hutinus, loannes, Caroluas v 1. Carolus VII. quorum temporibus proſperos acfoœ-
liciſſimos ſucceſſus hæc monar-
1
gula.&l. error. f. eolnon fatetur. de confeſſ. Hæc concluſio,
intelligitur deignorantia facti alieni. Nam ignor ntia facti Vrcunne. proprii tolerabilis non eſt. l.;.ft. hic..f., pro ſuo. l. quanquam. uſtam ad Vellia. Id non habet locum quando factum alienum o- ⸗Aſert ¹. mnibus publice cognitum eſt. l. regula.. ſed facti. fl. eod. l. la- Ceõoran- tæ culpæ. leg cedere diem.§, fi. de vet. ſigni. I. ſupina. ff. eod.“nr Sas Iſed erſi pupillus. 9. præſcribere. ſupra de inſtit. act. cap.i. de
modo.
Poſtul. prælat. lgnorantia etiam facti alieni eum non exculat, Quando
qui ratione poſſeſſionis ſuæ id ſcire tenebatur quod iguorat.&yoran- l. quod te. ſi cer. peta. Vade colligitur in præiudicium noſtri ignorantiam rei, quam ſcire tenemur, pro ſcientia haberi, id porer.
duobus exemplis demonſtratur. Primum eſt inl. irem quæri- oran.
tur.§. ſi fullo. locati. Alterum eſt in. ſed addes.§. I.loca. Con- tia rei,
cluſio rurſus intelligitur, niſi negotium iam deciſum ſit. l. er- quan
ror.& l. ſi non tranſactionis. Cod. de iuris& factiignor.& l. ſaute te-
1.& 2. infra de condict. indeb.& l. in lummain princ. ff eod. vn een. de condict. indeb. Rurſus hoc eſt accipiendum, niſi in caſu ria ha- ſingulari, qui extat inl. fi. C. de etro.aduo. euur. Tertio videndum eſt de ignerantia iuris. Concluſio eſt, i⸗ noned. Snorantia iurss cuique nocet: ab hac coneluſione excipiun. ria iurus tur quædã perſonæ veluti impuberes.1 f. ff. cod, Exemplü eſt cuigwe
in l. i. Cod. de falſa monc. Excipitur ctiam minor. lregula. in nocet.
Princ. item u. iles. d.l.regula.& l. fin. C. de iure delih etſi ne- minem iuris ignorantia excuſet. liconſtitutiones. C. hic. fallir
KKkK
————————— 8 Seernatne wee—“* ———,
r
.
4——— ———

22174 1.1. eod. Ruſticis etiam ob iuris ignorantiam ſubuenitur. l. ſi quis id quod. de iuriſdict. omnium iudic.& l. z. ſr quis in ius vocat.non iertit. Tmoran- Secunda concluſio, Ignorantia iuris naturalis neminem
Seene excuſat.. i. Inſtit. de obligat. quæ ex delicto naſcun. l. ſi adul-
lis nemi- Iert.. nemex- non petita. C. de in ius voc.
4u2s. Tertia concluſio: ignorantia iuris ciuilis nemini prodeſt. l.
iuris.& l. èrror. hic. l. iuris ignorantia. C. qui admitti ad bon.
pol. Hæc concluſio in fœminis etiam procedit, in minore ta-
men fallit. l. quamuis. C. eo. Item Wntelle niſi copia iuris pe-
ritorum ſit deſtitutus. Lin bonorum. de bon. poſſ.& l.regula.
ff.hoc titu.
uarta concluſio:iuris ignorantia in damnis nemini no-
cet.l. error. hic. Huic Couclurfwat obiicitur l.cum quis. C.hic.
ntino- Præterea videtur obſtare l. regula.§. ſi quis. ff.hic.& l. error.
rn, C. adleg. Falcid. Accurſius& Bart. ia. l. cum quis. dicunt
Aecurſu quod hic textus intelligitur de eo, quod tam ciuiliter quam
& Bar. naturaliter indebitum reper tur,& d. l.cum quis, intelligunt,
voli. cum naturaliter tantum debitum, ciuiliter vero indebitum
b repetitur,& aiunt hoc caſu id quod ſolutum eſt, repeti poſſe,
ſiper facti errorem ſolutum ſit: repeti non poſſe, ũi per erro-
rem iuris ſolutum ſit, hic enim de lucro agitur. Indebitum
autem dicitur quod non debetur ciuiliter, licet debeatur na-
turaliter. Nam debitor dicitur à quo inuito pecunia peti po-
teſt. Reſpondet autem adl. regula, hic. quod legata integra
naturaliter debentur,& ex mente teſtatoris, non autem ciui-
liter. nam iure ciuili detrahitur falcidia. Verum ego puto iuris
errorem neque in damnis neque lucris prodeſſe. l. non fate-
tur. de confeſſ. leg. liberorum.§. notatur. de his qui not. infa.
Quod ad d.l. error. eam reſtringendam puto interpretatione,
Vt procedat in his perſonis, quibus ius ignorare permiſſum
eſt.l.in prouinciali.& l. de pupillo. de ope. noui nunc. Quod
etſi rudius videatur, tamen vitandæ magnæ abſurditatis gra-
tia 5 faciendum eſſe arbitror. Nam nihil vnquam tuto cum
mullere, minore,& ſimilibus contrahi poſſet.
AD L. I. Quamuls. bopoeh lles exceptione, quam ignoraatia iaris ante ſententiam Sen„„ anon propoſuit, in eiuſdem executione vti non prohi- S. betur, etſi pagano idem non liccat.l.peremptorias. C. ſent. re- ſcin. non pol. In milite ſiquidem rolerabiliot eſt iuris igao- rantiat faciliusque præſumitur. l. omnia regulariter. ff. hoc tit. & l. vlt. de iure deli. Quid igitur ſi miles iuris peritia inſtru- ctus, vel à iuriſperitis edoctus,& admonitus exceptionem o- miſerit? Puto huius legis beneficio eum non iuuari, quod cõ- perta veritate iuris ignorantia præſumptio ceſſet. l. continu- us.§. cum ita. de verb. oblig. b d Ad verb. Cauſam tuanò. His verbis annuit Antoniaus mi- litem, qui alienam cauſam defendit, hocbeneficio non vti, quod tunc facere poteſt, cum ei præſcriptio non obiicitur. l. ita demum infra de procur. b Militis Ad verb. Armataæ militiæ. Militia quædam armata dicitur, 4 nn cui multa attribuuntur priuilegia. l. miles.de iudic. l. item eo- vunee dem,& toto tit. de milit. teſta. Alia eſt ciuilis atque inermis, priuils- quam nos togatam& literatam vocate poſſumus, nempe ad- gru. uocatorum, qui militare à iuris authoribus dicuntur,& pecu- ciuilu lium quaſi caſtrenſe ad exsmplum militum habent. l. fori.& Srre, I. quicquid. infra de aduoc. diuer. iud.l. proximo. infrade pro- 2⸗. xenet. ſacro. kiis. infra de inoffic. teſtam. His non competere hoc beneficium hæc verba ſatis oſtendunt,& ſanè impauden-
4
ter eos facere nemo inficias iuerit, ſi iuris iuſtitia lapſos ſe eſſe
contendant.J. profeſſo. de mune. patr. infra. l. 2.§. Seruius. de orig. iur. Sed nec iſto priuilegio fruuntur citulo tenus milites, & qui aliis negotiis occupati militiæ non incumbunt, cum priuilegii eauſa hic deficiat.l. pen. de teſta. milit. lxgeneraliter. de epiſco.& cler.l. qui ſub prætextu. de ſacroſan. eccl. Alere Adverb. Allegationes. Hoc verbum generale eſt, continet- nonws que omnem exceptionem, non ſolum peremptoriam, ſed et- verbum iam dilatoriam complectitur. Quamuis enim priuilegia in- ꝑenerate terpretatione extendi non debeant. l. ſi quando. infra, de in- aoflic. teſta. l. cum lege. de teſtam. tamen à proprietate verbo- tum recedendum non eſt. Cæterum quod ſupra diximus ex- ceptionem peremptoriam non poſſe opponipoſt ſententiã,
terium cum inceſtu..i. ad leg. lul. de adul.& leg. venia edicti
Franc. Duareni Comment.
de ea arcipienda eſt, quæ aduerſus eam actionem obiicitat, ſuper qua pronunciatum eſt. Nam ad moderandam execu- tionem defenſionibus arque exceptionibus nonnunquamv-
timur. l. Neſennius. de re iudic. l. ex diuerſo.§. fi. ſolut. matri.j.
ſi fideiuſſores.de fideiuſſorib. Præterea ſi quis alleget ſenten- tiam nullam ob iuris erdinem non ſeruatama vel aliam huiuſ- modi cauſam, non immerito audiendus eſſe intelligitur, quia nonrite condemnatur,& ſic pro non condemnato habetur. L licet. infrs, de procurator. Item excipiuntur à ſupraſcripta regula non ſolum miles, verum etiam minor 25. annis.3. 4. 5 condemnatum. de re iudi.l. minor. de mino. quibus addenqi ſunt hi, qui propter iuſtam abſentiam, aut generalem edici prætorii claululam reſtituuntur. l.. ex quib. cauſis maio. I. f. de in integ. reſtit. Exceptio quoque ſenatuſconſulti Macedo.
quæ in odium creditoris introducta eſt, poſt ſententiam ad.
mittitur. l.tamen. ad Macedo.
AD L. II.
Epudians hæreditatem maternam, non poteſt prætextu 8 n. Riss ignorantiæ ad eam rurſus adeundam admitti: hu erau. ius tamen heres hereditatem patris repudiatam, re adhuc in- 2ten
tegra, intra triennium recte adit: huic enim qui ſuus eſt, magis raſte iæ-
quam illi qui extraneus, hæreditas debita eſſe intelligitur.§.*2ne- rantsa.
Cum ignorantia.
cæteri. Inſtit. de hered. qualit.& difter. Nec nos mouet quod“
Paulus ſcribit, filium qui ſe nolle patris hereditatem adire di- xetit, non aliter quam per lapium anni ab ea excludi. l. filii, ad Tertul. Non enim de ropudiante loquitur, ſed de eo qui cun- ctatur,& differt aditionem: interim deliberans an fibi adire expediat. Minori plane nulla obſtat repudiatio, quominm beneficio reſtitutionis in integrum hereditatem cui renun- ciauit, iterum apprehendat. l.i. ſi minor ab heredit. ſe abſtin.
A b L. 1 V. Si poſt diuiſionem.
Ds per errorem facta cum eo qui cohæres putabatur, Diaſ,
vero heredi non præiudicat, quod accipiendum eſt, niſi /eremn-
per iudicem facta ſit, quia datum ex cauſa iudicati repetinon Ci 4 A2
poteſt. l.cum putarem. famil. erciſ.
Ad verb. Ter ignorantiam. Nam ſi ſciens& prudens, pro- yran- lato inſtrumento non ſolenni, res hereditarias eum eo diuiſc-“icet.
rit, qui ſe heredem ſcriptum eſſe contendat, teſtamentum
hac comprobatione conualeſcet.l. non dubium.§. fi. infra de teſtamen. 1 1
Ad verb. Oſtende igitur. Teſtamentum, ſicut& omne aliud Preſemi publicum inſtrumentum, verum eſſe præſumitur, eaque iuris 1u⁵,
8 2„. 5 Fe. amé⸗ præſumptio onus probandi transfert in aduerſarium. l. cum&. 2
Ptecibus. infra do proba. Excipe niſi vitium aliquod eidem in- hrunen.
ſit adeo perſpicuum, vt teg;, aut diſſimulari non poſſit. leg. fi.t' yubi-
infra de edicto diui Adria. tollſen. c niß
habeat Ad verb. Stare non poſſe. Hac ergo lege admonemur eum vuiun
quiĩ docet teſtamentum falſum& imperfectum, quod ipſe-2⸗ tanquam verum& ſolenne ſecutus diuiſit hæreditatem cum"*ν⁵ alio, ad probandum errorem non teneri, quaſi hoc probato facile error præſumatur. Idque eo magis Jueiture qui de i-
fnorantis facti alieni hic agitur, quæ excuſari& prælumi ſo-
et, niſi quod palam factum eſſe dicatur.l. fn pro ſuo. l ſed& ſ pupillus. 5.præſcribere. de inſtit.actio.
(QHuffela quod paternum erat, ex maternis eſſe boni",
aihil egiſſe hic dicitur: nihil enim ei talis confeſſio nocet cuvfeſiis comperta veritare: idque dubium non eſt, ſi per errotem per erro- confeſſum eſſe eum proponamus. l. non faretur. deconfeſſ. rem falls Ideoq; non videtur præiudicare confeſſio. Verum pleriſque 8 aliis ne à ſciente quidem& prudente factam confeſſionem 1 nocere, ſi falſum eſſe oſtendatur. Cum enim per confeſſio-
nem nulla iudicatur diſpoſitio, ſed probatio tantum, præter-
quam in caſibus exceptis. l. Publia.§. f. dep.& l. tale pactum. in princ. de pact. l. ex hac ſcriprtura. de donat. l. teſtamenti.§.1. de confeſſ. Et proculdubio probatione contraria, quæ forti- Or ſit atque efficacior, excludetur. I. cum de indebito, de pro- bationib.
A D
quomode

In Tit. Deiuris&factiignorantia.
AD L. VI. Kiunon tranſactionus. Vm quis ſine cauſa aliquid promittit alii ſtipulanti, agen- .(n ex ſtigulatu ſabmouere poteſt exceptione doli. I. 1. §. cicca. de doli except. Et quemadmodum hæc condictio da- tur aduerſus eum, qui totam ſine cauſa obligarionem ſuſcipit, ita etiam aduerſus eum qui partem duntaxat, vt hac lege ca- uetur.l.qui ſine cauſa.de condict. fart. Ad verb. Tranſactionis cauſa. Promiſſa pecunia ex cauſa rranſactionis hoc colore repeti non poteſt, quod indebite,& abſque cauſa promiſla faerit: nam hoc ipſum quod aà lite diſ- cedicur, cauſa videtur eſſe idonea. l. ſi citra. infra de cond. in- deb.& l. in ſamma. in prin. ff. eo. Ad ver. Reddito eo quod debe- tis. Qiod dicitur ſi pars pecuniæ ſine cauſa promittatur, pro parte condici poſſe, ſic aczipiendum eſt, ſi prius eam partem exoluat promiſlor, quam non ſine cauſa promiſit. arg. l. lulia- nus.§. offerri, de actio. empti. R. AD L. VII. s Error fadt. A Vodpro regalatraditum eſt: fact ignorantiam nemini nocere, interpretantur Dioclerianus, ſi necdum fiaitũ ſic negocium, puta ſententia, tranſactione, zureiurando. Poſt ſententiam enim per errorem admiſſum corrigi non poteſt. 1.2. infra de cond. ind. ſicut nec per tranſactionem, aut per Reevtio iuſiurandum. I. prox.§. item ſi quis poſtulante. de act. Obſer- nes ſape- uari tamen aliquot caſus ſolent, in q iibus error fact;, vel an- „2, te ſententiam nocet, veluti cum errore facti tutor in inuen- guus tario publice confecto amplias deſcribeadum curauit, quam ſit in bonis pupilli.j.fi. ſupra ad Turpil. Item ſi conuencus a- ione leg. Aquiliæ confiteatur le ſeruum occidiſſe, qui ab a- lio occiſus eſt, vt quidam opinati ſuut Pauli authotitate addu. cti. l. ſi is cum quo. de confeſ. Sed cumis non de confeſſione erronea, ſed à ſciente facta loquatur, hancſententiam proba- re non poſſamus. Nec miaus d ſplicet n obis, quod plerique alii cenſent, ſi iaſtrumento adſcriptum ſit ſine vllo errore, gi- entem prudenie nque confeſſum fuiſfle eum, errorem ſuum corrigere non poſſs, quaſi tabulario hoc præſcribente non obliſtendo, nec contradicendo ſibi præiudicet. l. cum oſten- dimus.. fi. de fideiuſ. l. ſi filiustam, ad Maced. Cuius hacaffir- marione munitur eius falſa pec ſuaſio, qui in eo maxime falli- De erro- tur, quod ſe errare non arbitratur. Qud cum ita ſit, cur ei be- re aduo- neficium huius legis minime proſit non video. Idem dicendũ 0arν, puto,& de litigatore, ſi aduocati ertorem emendare cupiat. 1enne, Nam lex tridaum præſcribens intelligeada eſt, niſi cotem. „pe aat. Pore elapſo de errore eiuſ modi docere paratus ſit, quodante triduum facere non cogitur. l. fi. in fra de errore aduo. lllud ſi- lentio prætermittendum non eſt, cu hac erroris cotrectio- ne lis protelatur, ſumptus oh eam rem factos aduerſario re- ſtiruendos eſſe.l. ſancimus. infra, d iudic.
Ad verb. Noninſtauratur. Hoc accipe, niſi error calculi&
computationis ipſa fententia expreſſus ſit, aut perſoua ſit, quæ beneficio reſtitutionis in integrum iuuari debeat. leg. 1. quæ ſent. ſine app. reſcin. l.z. de erro. calcul. leg. i. ſi aduer. rem iu- di. Reperiuntur paſſim in iure ciuili alii caſus excepti, de qui- bus ſuo loco commodius dicemus.*
AD L. VIII utgflamente.
Roximus agnatus defuncti, idemque hæres inſtitutus in Drehamearo imperfecto, quod ſolenne ac perfectum eſſe credebat, ſi in actis ſenſualibus per errorem ſeruos profeſſus
fuerit, velut ex eo teſtamento liberos factos, ea profeſſio nõ
prant?s.„..— 29, o nocet, vt ſeruorum dominium amittat, cum errantis non ſit
Holataz. volũtas. Vnde colligi poteſt à ſciente factam huiuſmodi pro- feſſionem obeſſe. Nam licet ea vetba, quibus aliquid denun- ciamus magis quam dilponimus, vim diſpoſitionis nõ habe-
ant, ac ne probationis quidem, cum obiter,& aliud agendo proferuntur.l.inbemus. de libe. cau. l. non epiſtolis. de proba. quæritur tamẽ hic principaliter iſtius profe ſſionis cauſa, cum ꝛupe& verba prolata eſſe conſtat, aliud dicendum eſſe vide- tur. ar.l. tale pactum. in princ. de pact.
AD L. IX. Non idcircv.
I hac lege nihil eſt obſeruarione dignum, niſi quod error JIuon ab eo ſolum qui errauit, ſed ab eius quoque heredi- bus reuocari poteſt.
42 22
uictus eſle, quia eum habere non licet. l. 1ulianus.§. i. ver ſiid f-
1215 A D L. NX.⸗ cCuym quis ius.
4
INehzen per errorem ſiae ignorantiam ſoluens repetere Error na
d poſſe alibi dicitur. l. de condic. indeb. leg. cuius per erro 2⁵⁹⁹ /³i⁵ rem. de reg. iur.§. is quoque. qui. mod. re contrah. obl, Quod 2“6* deignorantia facti non inris accipiendum eſſe hic reſcriptũ— eſt. l.error. ad leg. Falci. ladebitum autem hic intellige, eciam—a, bere. ſi nec ciuilitet, nec naturalirer debeatur, contravnlgo re e- ibaie ptam interpretum opinionem. Nec enim ſi diligen ter inſpi,"oeaten: cias tractatum de condict. indeb. iuris ignoranmi m condice-
re volenti indebitum, cuiquam prodeſſe reperies. Et qπα obiiciunt ex Papinia. Iu damnts non nocere iuru iguorantiam parum nos mauere debet.l.iuris ignorantia. l. exror. eo, Iuum namquepetentibus eam non nocere diſerte air Papi aiagd. J. iuris ignorantia. At condicẽs indebitum ſuum perere dicinon poteſt, cum alium, ſolaeudo, domiuum fecerit. Eodem mo- do poteſt inelligi quod idem ſcribit in d. l. error. omnibus iu- ris errorem in damnis amittendæ rei ſuæ nõ nocere, niſi ma- lis emnibus pro non omnibaw interpretari, quod loquendige- nus à iuris authoribus vinrpatum annotat Laurentius Valla,
UAb. 1. dialog. l. ſi ſer uus.§. ii plurium. ſi quis cautio.
AD L. f. Nepte..
TNeompenqdiss ſine lucris, nihilo magis prodeſt iuris igno- Irantia fœmiuis, quara maribas, niſt imperfectæ ſiot æ acts. d. l. error. ffæco. In damnis vero eis luccurritur eb, inxis gno-
rantiam, in qui bus caſibus iure expreſſfum reperi ur:& quo 3 I* lucris obiicitur, dereriorem hocpacto mulieris conditionem tore, Lle quam vqxi, vrpote quod in damnis non nocca iaris ignoran-„νmndo tia, ſaris à nobis iam contutaru eſt in legis ſuperioris inter.& 2αυ. Pretatione. Vir os ſiquidem ita demum excuſar iaris gnoran- roſtt aar tia, ſi quod ſuum eſt perant, cum plerique caſas extent in qui. Peeen.
bus fœminis ſuum non petentibus, vt damuum cffugiant,
-
Talrsti⁴³s.
prætextu huius ignorantiæ ſuccurritur.
I. XI V LIB. VIII COp.
sDEB EVICTIONlIBVS,
AD RVBRICAR.
VINCI hicres dicitur, cuius poſſeſſio quæ ex,
ASES E-
* 8
Caria
ſta autem cuſa hic accipitur, ex qua vera poſſeſio, ſen vlnca- piendi conditio trans fertur. l.1. de public. in rem. act. Auferri Qutbe autein poſſeſſio intelligitur velſentẽtia iudicis, ut l. non tam è. ²d 1⸗
l. euicta.§. 1. ff.hoc tit. vel quoties rei vitio rem iplam habere 3 5 1 ſeſsio 14
CAfTT.
non licet,vt ſi ſeruns venditus aufugerit: videtur enim ideo e
ferentiæ ratio, de act. emnp, quia ſi ſponte, aut culpa ſua poſſeſ- ſionem rei awiſerit, enict ionis nomme actionem non haber. l. ſirem quam mihi. ff. eo. Verum etſi res euincarur, nonta- men ſtatim eius nomine de euictione actio competit, ſed ne- gocium aliquod cum altero geſtum eſſe oportet, ex quo de e- uictione actio eſſe poſſit. leg. 1.§. dens Pomponius. verſ. q nia rem meam ipſe geſſit.depo.l.rogaſti. verſ.quaſi negorio quo- dam I. ſolent.& I. ſi tibi polienda, de præſcr. verb. lcaqʒ anno-
tandum eſt in iis cõrractibus, in quibus dominium quis tranſ-
ferre tenetur, euictionem omnimodo præſtandam eſſe, tan- quam contractui ſatisfactum non ſit, quia res data non eſt:& ideo ad rem ipſam ex integro agitur⸗Ctione quæ ex eodem contractu adhuc durax.l. Iulianus.§. qui fundum. de ver. obli. L. exiam. ff. de ſolut. l. qui concubinam.§. qui heres. de lega 3. vt videatur hoc calu non de euictione ⸗gi, ſed ex conuen- tione potius ad obſeruationem contractus. Nam etſi nondũ res euicta ſit, ſi tamen euictio teneatur, hoc nominc agi po-
KkKKK 2
———

1416 Franc. Duareni Comment.
teſt, Lccum quis. 6. qui hominem. de ſolut. d.l. ſ rem meam. In cæteris vero contractibus in quibus tradere tantum, non do- minium transferre quis cogitur, ex ipſo contractu euictio- nem non debet, ſed ſi tradiderit ex ipſo contractu liberatur,
quod niſi fiatconinnctal. quod ſi ſit hereditas. Singularium vero rerum nomine ſumptus nõ deber, quarum nec euictio- nem præſtat, vt hic. ver. euictio quoque.& arg. d. L3. ſupra de fruct.& lit. expen. Sed quid ſi omnes res hereditariæ cuincã-
quia ſoluit quod debet.§. i. qui. mod. toll.obl. Verum ſirem tur? Et verius eſt, quia etſi nulla corpora hereditaria ſint, he- Araditam habere non licer, ex bono& æquo,& ex noua cauſa reditas nihilominus iuris intellectu nomen ſuum retinet. J. actio de euictione datur, vt quandiu res non euincitur, hereditatis appellatio. de ver. ſigni. l. 3.§. hereditas. de bono. conueniti non poſſit, qui tradidit. l. 1.§. venditori vero. ff.de poſl. non ob id videti hereditatem euictam eſſe, quod omnes permut.1.3. infra eo. d.l. 4.&l, emptorem. in fi. fI. o. vtroque res hæreditariæ euictæ ſint,& ideo hoc nomine venditorem tamen caſu, erſi res nondum euictaſit, indiſtincte agi poteſt, nonteneri conſtat, cum ſe heredem eſſe præſtet. d.§. bono. vt de euictione caueatur.d.g.qui fandum& ³. verſ. venditori. rum.& d.l. quod ſi hereditas. AD L. J. Emptor hæreditatis. AD L. II. Quoniam auus. Ereditas, id eſt, ius ſuccedendi, nulla conuentione qùæ- E his contractibus, in quibus ex natura obligationis eui-
„ol. L ritur, ſed his modis quià lege introducti ſunt, veluti ex ctio non præſtatur, neceſſarium eſt eo nomine cautionem Euidis hn, teſtamento, vel ab inteſtato defertur. l. hereditas. ſupra de pa- interponi,l. i. ſupra de iure dot. l. ſi domus.§. de euictione. de easnas dia ctiis conuen.l.pactum quod dotali. ſupra de pact.&l. ſtipula- leg. i.& l. ſtipulationes. de verbo. obl. In cæteris vero contra-“"““ 2*αιν tio hoc modo concepta. de verbo. oblig. Poſtea vero quam ctibus,& ſi nominatim euictio promiſſa non ſit, ex natura u. hereditas quæſita eſt, quia proprium patrimonium heredis contractus debetur. l. non dubitarur.infr. eo. Vnde quæritur
facta eſt. leg. per procuratorem.§.i. de acquir. heredit. l. ſed ſi an cautio euictionishoc loco neceſſaria fuetit, venpnalier plures.§. filio impuberi. verſi. euicta. de vulg.& pupil. alienari de euictione teneatur donator, quam ſi nominatim id actum ℳ²⁶ο & in alium transferri ex pacto poteſt, vt hic,& tototit. Dige-
ſit,& certius eſt eum qui fundum donauit, ius quod in funde nenn z2. .«ℳ 8 2 8 1* 4.
ſtor.& ſupra de actio.velher. vend. l. inre mandata. ſuprà habuit transferre voluiſſe. l.ſi domus.§. fi.& l. ſi à ſubſtituto."““
manda. b
§.heres ſeruum. in fi. de l.i. non etiam quod aliud promiſiſſe mau Ad verb. Rem apoſſeſſo ibu. Hereditate vendita ius vniuer- intelligatur, ne alioquin pœnam liberalitatis ſuæ patitur, ſi
777 u. ſum hereditatis, id eſt, damnum& lucrum hereditarium in vltra ius donatum aliquid ab eo exigatur, quod lex non ad-
au ias emptorem, qui loco heredis eſt tranſit. l. 2. in princ.&§.1. 1. mittit.l. ad res donatas. de ædil: edict. l. liberalitate. de re iud.
vner- ſicuti.&§. fin. de heredit. vel actione vendi. Non quia res ſin-· Conſtat itaq; ſi rei donatæ euictio contingat, nõ obid teneri
hamm gulares hereditariæ venditæ cenſeantur. l.venditio. 2.§. per-
rere ueniſſe.&§. nonſolum. de heredit. velactione vendit. See-
eũ qui donauit, quia eo nomine nullo iure obligatus eſt. l. Iu- lianus.§. qui fundum. in fi. de ver. obl. l. Ariſto.§. fi.de don. d.
—* 3 4 1 8 8.*“. 4 8 4—“ 8 —. 8 5“ 4 8“ 3 3 8 8 1—. 4 5 95* 3 ——.“ . 2 8 4 6 8* 22— 4 3 1 1— 5 4 3 v *— 4 3 3 3 2 4 8 1— 4 8— 4———— 1* 4 4.— 12. e 1 8——————— 8 . 8 4 4—= 1 1 8————— i—— y—— 3——— 3—————— 3——* 2 3————— 3——— 2— ———— 4 3 4——— 3.————— S————————— 8 -— 5— 3————— 3————— ͦ ͦ-—— ——— 3— 3 3 8.— Seuere— 8 ——— 1Kr eeeeSe. ne e eeeree— 4—. 9 meexee en eeerereeeeerereneedc Ruadeere der——= 4— —.— 4— 2— e 1——————— —.— ͤͤͤ——— 2s.—————. 4 4—, ͤͤöͤhöſͤööööööo—.
vrab. nim heredem eſſeex eo tantum contractu præſtare tenetur§. de euictione. l. quoties§. plane. in fi. ſi fami. fur. fec. dic. Ne-
venditor. verſic. cum hereditatem iure veniſſe.& l. quod ſi ſit que diſtinguendum eſt, an à cõuentione, an veto à traditione
hereditas. de heredit. vel actione vendit. vt ſi res hereditarias donatio cœperit, cũ traditionem animo donandi factàã dona-
ipſe poffideat ad traditionem earum teneatur, ſin minus a- tionis cauſam præceſſiſſe oporteat, ne nuda ſit traditio,er qua
iones quas habet earum nomine emptori cedendo libera- ius nullum transfertur. l.n unquam nuda. de acqui. rer. dam. l-
tut. dictal. venditio. z.§. perueniſſe.&§. non ſolum. de hered. rtaq; qui donandi animo promiſit, ex cauſa donationis promi- Donatos
rel asio. vend. Vnde ſi his duobus ſatisfecerit, etiam perſe- ſiſſe intelligitur. ex qua cauſa rem donatam tradere tantũ in- vem 4o⸗
quntionem rerum ſingularium præſtare non deber, vt hic,& telligitur, non etiam dominium transferre. J. ſi quis ar gent. ³tam
dicto§. ſicuri. b 5. ſin autem. infra, de dona.. perficiuntur. In ſtit. de dona. cõ-„eee
b Ad verb. Sumptu ſuo. Hic dubitari potoſt, an ſumptus cui- iunctal. ſi ita diſtrahatur. in fi. ff. de contrah. emp. Nã& ſi ſti. eeun ℳ aſum. Gionis venditor emptori præſtare debear. Et verius eſt, ſi pulatio donationis cauſa acceſſerit, non ideo dare, id eſt do- Suee, quidé res lingulatis vẽédita eſt, qui vendiror motalite defeo- minium transferte cogitur, qui ex cauſa donationis dare pro- verditor dere emptorem tenetur. l. ſi plus. 74§. mota quæſtione. ff. miſit, ſed tantum tradere tenetur. d.§. ſin autẽ hoc. vt ſtipula- empeor: hoc tit. l. qui abſentem. in fi. de procurat. ſiue res deinde euin- tio quæ donationi adiicitur illius naturam ſequatur.J. ſi ſtipu- bratare catur lententia iudicis, ſeu non euincatur, ſumptus vendito- latus. ver. quia nõᷓ veriſimile. de vſur. l.1.§. ſi quis ſub cõditio- V 4tseas. rem debere eius defenſionis nomine, quia ſi defendat, ſuo ne. ff.vr leg. nom. ca. Nec recte cõperatur contractui venditi- 4 . 4
ſumptu defendere intelligitur. l. quod niſi fiat. verſi. quia v- nuſquiſque.de oper.liber. l. 3.§. item ſi locum. de alienat. iu-
pefes. di. mutan. cauſa facta. Barto. hic,& l. venditores. de verb. obli- dare quid gat. Panorm in cap. fi. de venditio.& emptio. extra. Eſt enim
ſit.
detendere litem omnino luſcipere. l. ſed et ſi hæ.§. defendere, de procurat. Quod ſi defenſionem non ſuſcipiat venditor, te- nebitur ob rem non defenſam,& in id quod emptoris inter- eſt.l.cum quæritur. iudica. ſolui. coniuncta l. 2.§. incertum. v- bi Accut. de præto. ſti ul.In cuius æſtimatione rei ſumptuum habenda eſt ratio. l. ſi procurator. verſic.& ideo ſæpius. rem
gulares, aut particulares venditæ ſunt, ſumptus iuris vniuerſa-
s nomine factos venditor emptori debet, quia emptotem
iuris vniuerſalis nomine, ſuo ſumptu defendere cogitur. d. l.
onis donatio ꝙ adius euictionis attinet. d.§. plane.& ſiex v- troq; contractutradere tantum qui ꝓmiſit debeat. d.5. perfi- ciuncur. Nã precium ꝙ præſtat emptor véditori rei venditæ, euictionè& ſimiles præſtationes, ex æquo& bono inducit. l. t. in prin. de rerũ permu. l. emptoré.§. fvet. neq; enim bonæ- fidei.de act.emp. At ex donatione quæ meræ liberalitatis eſt, nulla obligatio huiuſmodi præſtationum donatario aduerſus donatorẽ acquiritur. l. hoc iure.§. 1. de dona. d. l. ad res dona- tas. Nõ obſtãt huic ſentẽt æl. qui decem.§. qui homin ẽ. de lo- lut.l.vbi autẽ nõ apparet.§. fi.de ver. obl.& ſimiles, quib. nõ a-
donationem cœpiſſe in ſpecie huius legis omnes opinantur. ⸗* 1 d* 8 8.. Alioquin ſi à conuentione inceperit, actionem de euictione aduerſus donarorom etiam citra pactum competere exiſti- mant
Hᷣ—
rat. hab. d.l.3. 9. pe. de alien. iudi. mut. cauſa facta. Sed hæcac- liter liberatur, qui dare promiſit, quã ſi dominiũ tranſtulerir. 1 cipienda ſunt, niſi alia rarione ius ſuum ſalnum habeat em- lllud. n. accipiẽdum eſt ſecundũ cauſam ex qua quis dare pro- pror vel quia in iudicio euictionis obtinuit,& ſumptuũ quo- milſit, vt ſi ſine cauſa Kipuiatio concipiatur Jorrlniao imttißs qne condemnatio aduerlus victum ſecuta eſt.l. properandũ. ſit. l. 2.§. ſi circa. ff. de doli mal.& met. excep. Si vero præceſſir §. fiue autem. ſupra de iudic. Accurſius, Barto.& Bal. hic. vel cauſa,& ex ea dominium ſui natura non transfertur, vt in cõ- 4 quia dicta condemnatio ſecuta quidem non eſt, verum ſequi tractib. donationis& venditionis, qui traditionem, nõ domi- debuit. Habet enim emptor regreſſum aduerlus iudicem. d.qã. niitranslationè inferunt. d.§. perficiuntur: hoc caſu ſtipulatio 5 ſiue autem.ltem ſi litem ſuam iudex fecerit, quia& ſumptuũ dandi huiuſmodi cauſis adie cta dominii translationem non V 6 nomine hos caſu tenetur. I. fin. ſupra de pœna iud. qui male inducit, ſed ſecundum naturam dictorum contractuumin- iud. Qupd ſi culpa in iudicio euictionis emptori imputari po- telligitur. d.. ſi ſtipulatus. Verum ſi ſciens rem alenã eſſe quis teſt, quia hoc caſu rei euictæ nomine actionem non habet, d. donauerit, ſi quid donatarius in eam rem impenderit,& res 4 l.ſi rem. 9.. f. hoc tit. nihilominus ſumptuum nomine actio- euincatur, huius impendii nomine aduerſus donatorem de nem habebit, qui ratione rei tanquam acceſlorii debentur. dolo actionem habet donatarius, non ctiam rci cuictæ no- arg l. 3. ſupra de fruct.& lit. expen. Et denique illud obſeruã- mine. d. l. Ariſto.§. fi. in fi.& d. l. adres dona ta8. e. dum eſt eirca ſumptuum exactionem, quod inter contrahẽ- Ad verb. Nado autem pacto. Quod ſi ex natura contractus tes conuenit, vt hic in fi.& d.l. venditores. l.1.§. ſi conueniat. donationis euictio deberetur, nullo pacto, aut ſtipulatione 6* depoſiti. At quoties ius vniuerſale puta hereditas, non res ſin- opus eſſet. l. non dubitatur. inf. eo. tit. ied cum à traditione ¹

mia anns
In Tit. Deeuictionibus.
mant Accurſ.& Bar. hic. idem Bart. Bal.& Accurſ. ad d. l. Ari- ſto. in f. Curigitur non ex pacto nudo quod rei traditioni
adiectum eſt, actio dabirur, tanquam ab ea traditione pactum
nudum robur acceperitel. fi ſupra de rer. permu. l. legem. in- fra de donat.& l.legem. ſupra de pac.
Docendum eſt, ita demum ex pacto traditioni rei adiecto actionem dari, ſi ex relatione dicti pacti ad contractum prin- cipalem contractus ianominatus reciprocus naſci poteſt, vt quia principalis obligatio accipientis perſonam, pactum vero adiectum, tradentis commodum reſpicit. d. l. legem. in fi. d. J. fi. de rerum permu. ſupra. Quod enim præſcriptis vetbis a- ctio ex huiuſinodi pacto detur:d.l. fi.contractum reciprocum præcedere arguit vnum ex his quæ enarrantur in l. naturalis. in prin.de præſcc. verb. Qu ratione cum ex pacto nudo de e- uictione præſtanda, ſi ad contractum donationis illud refe-
ratur, non datut᷑ obligatio reciproca, cum vtrunque pactum
fauore donararii interuenerit, conſtat actionem nullam ex
eodem pacto tanquam nudo competere. l. iuriſgenxium.§. ſed cum nulla.de pact.§. quinimo.
A D) L. I1 I. Qui rem emit.
VVandiu emptorirem habere licet, quia poſſidet, de eui-
ctione actio ceſſat, quæ tum demum competit, cum res
illi aufertur, vt hic.& l.5. ff. de actio. emp. leg. habere licere.§.
tunc enim nalla. ffl. eo. Adeo vr quamuis rem alienam eſle, vel
alii obligatam conſtiterit, ſecurus tamen ſit venditor, qui rem tradidit, quæ nondum euincitur, vt hic. verſic. quod aliena vel obligata,& c. Cum enim tradere tantum venditor teneatur, & cautionem de euictione præſtare, traditione reià principa- li obligatione liberatus eſt§. 1. quib. mod. tol. obl. coniuncta I ſi ita diſtcahaturein fi.de contrah empt. Accur. in l.cum plu- res. in fi. ff. eo. Nec prius ex cautionè euictionis conueniri poteſt, quam conditio tacita promiſſionis euenerit, id eſt, quã rem euinci coatigerit. d. l. 4. de act o. emp. l. i. verſf.venditor vero. ff. de rer. permut. Quid ſi nondum res tradita, vel inte- grum pretium ſolutum nou eſt, cum adhuc darer actio ex contractu venditionis, donec quod ex eo contractu dehetur perlolutum ſit, quæ ex bono& æquo præſtanda ſunt in iudi- cium empti venient. I. ſi poſt perfectam. in fi. infra eo. vt ſi e- uictio im nineat, etſi nondum res euicta dicatur, poſſrt em-
7, 6 ptor ea exceptione ſe tueri aduerſus venditorem petentem & res ve- ⸗
dita pi-
liuata ſit, aut pretium ſolutum non eſt, eadem exceptione tutus erit babet es emptor. Sed hic actionem ex empto habet, vt cogatur ven-
erxrepeis- ditor rem obligatam pignoris vinculo liberare. l. ex his præ-
Sens. 1. 2 1.:* 2.„„ 4 diis. infra eo. Item ſi rem alienam ſciens quis vendiderit. Cum
enim dolum malum abeſſe à contractu emptionis præſtare debeat venditor, propter dolum tenebitur in id quod empto- ris intereſt rem ſuam factam non eſſe.l. ſeruus quem.§. fi. de act. emp. Idq; in pœnam doli conſtitutum eſt aduerſus ven- ditorem, qui tradere tantum tenetur, non etiam dominium transferre. d.]. ſi ira diſtrahatur. in fl. d.l. ſeruus quema in fi. lis itaque caſibus non de euictione agitur,& id quod noſtra in- tereſt rem euictam elle, quia iudicio res euicta non eſt,& ſic de euictione actio ceſſat. l. non tamen conſequens. ff. eod. Sed velexceptionis iure pretium retinetur. d. l. ſipoſt perfe- ctam. vel res obligata liberatur. d.. ſi ex iis prædiis. vel propt er dolum agitur. d. l. ſeruum quem. in fi. Nam in dictis ſpeciebus in quibus vel euictio imminet, velres obligata repetitur, libe- rabitur venditor ſatiſdando euictionis, item liberationis no- mine.d. l. ſi poſt perfectam. verſ.ſi ſatis ei non feratur.
AD I. IV. Siprædium.
89,,„. T X hoc reſctipto notandum eſt aliud pro alio conſentien- a Lie creditore, non etiam inuito ſolui poſſe.§. 1. quibus mo numera- dis tollit. oblig. l. 2.§. mutui datio. in fi.de reb. credit. Vnde ſi en* ſolua- pro pecunia numerata voluntate creditoris ſoluatur prædi- ekee, um, cuius deinde euictio contingat, dubitari poteſt quemad- dium cre d ſaleun 712 3.„.
2itori, modum creditori conſultum ſit. Videtur enim& principalis quomodo obligatio diſſoluta datione prædii in ſolutum,& nullum ne-
3
e, conſu- gotium ſubeſſe; ex quo euictio præſtanda ſit. l. eleganter. in
Lubur mn prin. de pignor. act. Verum hic aliter traditum eſt: nam hic ex u eus contractu venditionis,& iis qui venditioni ſimiles ſunt de e- sss, icti cio d.. 4
uictione actio datur. l. non dubitatur. infra eod.& l. ſciendũ.
rei venditæ precium. d. j. ſi poſt perfectam. in princ. Iitem ſires 2nori 0b- Vendita pignori obligata elle reperitur& nondum tradita ſit,
1217 a de ædil. edicto. fitq; pecunia ſpeciem ſolui
2. coniuncta l.ſciendum. 1.§. deinde. infr emptioni ſimilimus contractus, ſi pro conuenerit, vt hic in fi.& l. naturalis.§. 1. ff. de preſcrip. verb
conſtat tanquam contracta emptione, vtilem dari aGtionem ex empto ei, qui pro pecunia ſpeciem in ſolutum accepit, ſi ea ſpecies euincatur, vt in hac lege,& dicta leleganter: ſed con- tractus permutationis emptioni ſimilis eſt. d.§. deinde.& l.
de rerum permutat. d. l. naturalis.§. 1.& tamen ſi connenerit ſpeciem pro ſpecie ſolui, qui contractus permutationis eſſe videtur, ſ.. de contrah. empt. d.l. naturalis.§. 1. re deinde cui- cta, non de euictione vtili ex empto agitur, ſed ex principali obligatione. I. ſi quis aliam, de ſolutionib.l. libera. ſupra de ſentent:& interlo. omn. iudic. Item ſi fundum in lolutum do
vt ab ea obligatione liberer qua pecuniam debeo, intelligitur contractus innominatus, do vt des, celebratus eſſe:nihil Eafi aliud eſt ius obligationis remittere quam dare. l. fi mulicr. de condict. cauſ. data. Et per conſequens fundo deinde euicto non de euictione agitur. l. fi. in fin. de condict. cauſ. dar. ſed in id cond ctio datur, vt in priſtinam obligationem reſtituatur
pecuniæ debitæ. l. ſi quis accepro tulerit. ff. de condict. cau. da-
ta. Rurſus ſi pecuniam debeo, non aliter liberor, quam ſi ac- cipientis creditoris fecero, ita vt ab eo auferri nõ poſh t. Quod ſi auferatur, liberatio nõ continger. Quimmo ex priſtina ob- ligatione directa actio comgetir. l. deferre.§. fi.& l. Titius, de iure fiſci. Itaq; ſi peciem pro pecunia dedero, eadem rarione accipientis ea fieri debet, vt naturam ſeruer ſpecies, cuius loco ſabrogatur.l. ſi cum.§. iniuriarum. ffiſi quis eautio. Ec ſi es quæ pro pecunia ſoluitur accipientis fieri debeat, ſie
ſpeci-
EprO— uinca- tur ex priſtina actione agetur. d..ſ quis aliam. l. irem meam.
de ſolut. non autem vtili ex empto, vc hic. Et deniq; ſi ex cau- ..„ 4..— ſa tranſactionis fundus pro alio, de quo controuerſia erat tra- ditus ſit, quem deinde euinci contigerir, non vtilis ex empto, nõ item priſtina actio, ſed neque condictio ob cauſam ‚Vt in priſtinam obligationem reſtitutio fiat, verum in id quod in- teteſt prælcriptis verbis actio datur. l. ſi pro fundo. ſopra de tranſact. D.cendum eſt quoties conuenerit, vr aliug pro alio detur, non aliter liberarionem contin gere à prima obligatio- ne, qam ſi res quæ pro alia datur accipientis fiat, quaſi id a- cite actum ſit. d. ſ. ſi quis aliam. Er ſi accipientis non fiat, prior obligatio duret,& ex ea agi poſſit. d.j. libera. vetſi. velob de- bitum reddendum,&c. Idque verum eſt,& ſi pro pecunia nu- merata ſpecies in ſolutum detur. l. qui res. de ſolut, arg. d.)lde- ferre. in fi.& l. Pitius. de iure fiſci. Nec enim priot contractus nouatut, vt ex datione in ſolutum agitantum poſſit, non et- iam ex præcedenti obligatione. d.libera.& d. l. ſi quis aliam. Quinimo& præter actionem, quæ ex præcedenti contractu adhuc durat, vtilis actio ex empto competir, ſi pro pecunia ſpecies data ſit, tanquam contracta em ptio videatur, non ta- men quod vere contracta ſit. d. l. eleganter. in princ.& verſi. imo vtilis. coniunctal. ſi ita ſcriptum. de hered. inſtit. Et ſic non eſt arguendum à contractu permutationis, vel contra- ctu innominato, do vr des,& ſimilibus, cum nullus nouus contractus celebratus ſit, nulla item lubrogatio ſimpl citer facta, vc non alitet à priori obligatione receſſum ſit. d.leg. ſi Aus aliam. d.l. qui res. excepro eo caſu, quo ex cauſa tranſa- ionis fundus traditus pro alio fundo controuerſo fuit. Tunc enim priſtina obligatio non inſtauratur, nelitem ſemel fini- tam de nouo inſtitui contingat. leg. quamuis ſupra de tranſa- ction. Sed actione præſcriptis verbis agitur in id quod inter-
eſt. d.l.ſi pro fuado. AD I. V.
Ex ius prædiu. verſvt eaa creditoreliberentur. Jn ergo de euictione in id quod intereſt agitur, quia 1 Nnondum res euicta eſt. l. qui rem. vbi dictum ſupta eod. Sed in id actio datur, vt pignoris vinculo res liberetur, quod quidem certiſſimum eſt, ſi nondum res vend tatradita ſit, aut precium non numeratum, vt in ſpecie huius legis conſtat. l. in venditione. de actio. emp. Sed dubitari poteſt an idem quo-
que dicendum ſit, re tradita,& precio numerato, quaſi tenca-
tur, qui rem vendidit, eam liberam præſtare. Et verius videtur emptione ſimpliciter contracta, rem qualis eſt cum ſua cauſa intelligi vendiram, non etiam liberam. l.cum venderes. de cõ- trah. emp.& l. alienatio. eo. tit.& l. pen. eo. hoctit. vt quam- uis ea obligata ſit, quamdiu tamen per hypothecariam non .. KKK 3
—
——
—— 3— 2. 5 3— ———————— 3—— ““—33ſſſſſ— 1“— 1. ö 8* “ 1*— 4 5— 7 1 5 34. .. 4
—— ☛. 3
4
24
— “ B
— 2—— **
—

—— 8——— — 7 8 ——ͤͤͤſſſſſͤn———— ——— 4—— 3 1— E ——— 2—— 4—=
Aicitur. Pa
12²218
aufertut, conueniri venditor eo nomine nullo modo poſſit. d l. qui rem. ſupra eo.& l.habere licere. ffleo. Qua ratione vt plurimum in venditionibus adiici ſolet fundum liberam præ- ſturi.l. quoniam. ſupra de compen.& l. cum ab eo. de contrah. emp.l. cum ſtipulatus.. f.ff de ver. obli.& l. cum tibi infr. eo. Verum etſi ex ipſo contractu res, vt libera præſtanda non ſit, niſi id nominatim conueniat. d.l. cum venderes. poteſt tamen ex bono& æquo agi, vt rem pignori obligaram vendiror libe ret, non etiam id quod emptoris intereſt rem- obligatam non eſle. leg.creditor.õ.prædium. vbi Pau. C aſtren. de actio. emp.coniunctal. quoties. ſupra de iure dot. Quemadmodum ſeruitutes quæ à fundo vendito debentur, tacite quidem trãſ⸗ eunt,& fundi pofleſſorem ſequuntut, vt earum nomine ven- ditor de euictione in id quodintereſt non teneatur, ſi dein- de eas deberi conſtiterit, quia fundum liberum præſtari non promiſt. d. l.pe. ff. eo.tenebitur ramen ex bono& æquo em- ptori præſtare quanto minoris ille empturus erat, ſi ſeruitu- Penditor tes deberi intellexiſſet.l. quoties. de ædil. edict. Idque certius renetar eſt, ſi emptot debitum perſoluit, vt rem venditam liberaret, maſtutue- tunc enim à venditore repeter precium, quod creditori præ- 2nee ſtitit, ne alioqui venditor cum iactura emptoris locupletiot quodad fiat eius beneficio liberatus. l. reſcriptum.§.. in fi.de diſtract. rem en- pign.]. cum pecuniam. de nego. geſt. Cum enim propter con- Auam li, tractum emptionis id precium, quo pignus liberatum eſt, ab- Senann, ſit emptori, incipit ex empto agi poſſe. I.4. ff. de act. emp. Et denique ſi rem ſciens quis obligatam vendiderit propter do- lum non tantum liberare, ſed etiã in id quod intereſt tenetur.
AD L. VI. Non qubitatur.
pplee YEeuictione actio ex natura contractus magis quam ex riatur de L 4eonuentione præſtatur, vt etſi eo nomine aulla pactio euidtione interceſſerit, re tamen euicta, ea actio detur, vt hac legs.& l. ſi adi. in venditione. fl. eo. l. quod ſi nolit.§. quia aſſidua: de ædil. e- dict. Quædam enim ſunt naturalia contracus, quæ adiici ex conſuetudine ſolent,& contractum ipſum ſequuntur, qualis eſt de euictione cautio: quæ cum vt plarimum in conttactu emptionis promitti ſoleat, lex pro conſuetudine illius ſtipu- lationem interpretata eſt, vt& ſi nonnunquam prætermitta- tur, lex tamen eam interceſſiſſe fingat. d.§. quia aſſidua. Alia etiam ratione naturalia contractus conſiderantur, qualia ſunt ea quæ lex pro contractuum diuerſitate ſingulis contra-
ctibus ſingulariter adſcripſit, tanquam cum ipſo contractu
iuſta ratione nata eſſe videantur, velutiin contractu depoſiti
& ſimilibus, qui dantis tantum gratia fiunt, ſolum delum ac-
cipiens præſtat, ne ſibi damnoſum ſit᷑ officium, quod alte-
rius cauſa ſuſcepit.l. ſi ſeruus communis.§. quod vero.fl. man-
da. Item in his contractibus, qui vtriuſque gratia celebrantur,
dolus,& culpa venit, quia commune negotium geritur.l. con-
tractus.de regu.iur.l. ſi vt certo.§. nunc videndum. commod.
Et hæc vtroque caſu effectum ipſius contractus non etiam
formam aut ſubſtantiam reſpiciunt, ob idque adminicula
Nauura. Contractus dicuntur.l. pacta conuenta. ff.de contrahen. emp.
Iis con. l*coniuncta. l. 1.§.j. ſi vſusfr. peta. Qua ratione, cum contra- rradtu, ctus ipſi à naturalibus non pendeant, quinimo naturalia ex admini. ipſis contractibus pendeant,& ſeparata ſit eorum forma, ſeu Tebaeon. ſubſtantia, conſtitutum eſt, vt natura quidem contractus 2rus, pacto immutari poſſit, ſubſtantia vero ſaluo contractu non item. d.l. pacta conuenta. l. naturalis.§. ſed ſi facio. verſ.& po- teſt mandatum. ff. de præſcri. verb. l. ulianus.§. ſi quis rem. ff.
Conueni ad exhib. Vnde conueniri poteſt ne euictio pra ſtetur. l. em- ripoteſ ptorem.§. fi.v. ibidem ait. de actio. emp. d. l. pacta conuenta. we⸗ 848 1 quæritur.§. ſi venditor. de ædil. edict. Saluus enim contra- 3 cctus emptionis remanet, etſi ius euictionis remiſerit emptor. d..ſi venditor. d. l. pacta conuenta. ver. quoniam emptionis Conueni ſubſtantia à contrario ſenſu. Verum conueniri non poteſt, ne porens„venditor dominium rei venditæ transferat. l. cum manu g. fi. dendiror de contrahempt: cum tamen dominii translatio ſubſtantiam domin contractus emptionis non reſpiciat. Quinimo nec dominiũ res ven- transferre ſecundum contractus naturam venditor tenetur. dnrn 1. ſ ita diſtrahatur.§. i.& l. rem alienam. ff. de contrah empt. Dicendum eſt neceſſitatem translationis dominii contra-
ctui venditionis non ineſſe, etſi effectus illius in eo conſiſtat,
vt cum rem tradere venditor teneatur, in conſequentiam,
ſi dominus eſt, dominium quoque transferre cogendus ſit. l.
contumax fuit. l. ſi ideo. ff. eod. Idem ſi
Franc. Duareni Comment.
ex empto. de act. amp. Vnde ſi nominatim actum ſit, ne do- minium rei venditæ in emptorem tranſeat, ab eo læſa eſt em- ptionis natura, vt nullius prorſus momenti fuiſſe videatur, vt ne poſſeſſio quidem tradita videatur eius rei quæ iure domi- nii auferri poſfit.l.3.in princ. de actio. emp. At vbi non agitur expreſſim de dominio non transferendo, actio de euictione ſupereſt, ſi rem euinci contigerit, I. ſi in venditione. ff. eod.& in hacnoſtra lege: Et ideo effectum ſuui venditio conſequi- tur, quia in id quod intereſt venditor condemnatur. d. lſi in venditione. Eo vero caſu, quo de dominio transferendo cautum non eſt, cum hæcſconuentio eſtectum venditionis omnino tollat, venditionem contra6tam non eſlſe lex lingit.
Lcum manu.in fi.& l. Lucius. depo. Quemadmodum& non- nunquam, ſi adminieula quæ ſupra diximus naturalia contra-
ctus eſſe, effectum rei vniuerſum reſpiciunt, contractum in.
utilem reddunt, niſi acceſſerint. d. J.l.§. 1.ſi vſusfru. peta. Nam-
que ſæpe contingit, vt expreſſa quæ dam noceanr, quæ non Quadan expreſſa, quamuis tacite inſint, obſtitura nõ ſint. I. nonnun- epreſa quam. de condit.& demonſt. Illlud omittendum non eſt, etſi"ocens,
6 3 8 2* 4 d actum ſit ne rei euictio præſtetur, non ideo denegari emptori expreſm
precii repetitionem, ſi res ab eo auferatur. Alioqui aduerſus 2uno. bonæ fidei iudicium eſſet, ſi precium venditori habere liceret, cent. emptori vero res ipſa auferretur. d.].emptori. in fi. niſi id no-
minatim actum ſit, arg. dicti§. ſi venditor. Cyn. hic.
A D L. VII.
8 Anthore laudato. M Aubhon id eſt, ei à quo quis ius in re comparauit, ſi eui. ctio imminsat denunciandum eſt, vt infral. proxi. non 4“9 bor etiam fideiuſſori, qui eius euictionis nomine interceſſit, vt in S hac lege.Sufficit enim iis denuneiatum eſſe, quorum in pri- ae, mis intereſt, etſi aliorum poſteriore ramen loco, intereſſe venaui- poſſit. l.§. denunciari. ſf. de ventr. inſpic. I. cum adoptio. de Au. adopt. Fideiuſſor enim in cauſa euictionis interceſſit, quæ eui-
ctio committitur, ſi rem euinci contingat, denunciatione au- thori facta. infra eo. d.l.proxi. Perſonam ergo venditoris, n6 etiam fideiuſſoris inſpicimus, quia in id fideiuſſor iatergeſſit
quod ex perſona venditoris deberetur, vnde cul pavel mora
rei principalis fideiuſſorem obligat. l. ſi leruus. nunc vidca- mus. i fi.& l. mora rei. de ver. oblig. Id que verum eſt quam- Quomo- uis fideiuſſor cauſam agi de euictione ignorauerit, vt in hac 4iwae-
lege. Cum enim in omnem cauſam euictionss interceſſerit. l.“"õνε
ſi quid pro eo..ſi nummos. de fideiuſſ.& g. nunc videamus. Ae rauhn
Fruſtra admonendus eſt eius rei nomine, in quam nomina- one. tim conſenſit,& quam idem præuidiſſe debuit. lmagnam in fiinfra de contrahen. vel commit.ſtipul. b
Ab) 1. VIII. Emptor fundt.
AD hoc vt de euictione actio detur, rem in primis euinci oportet. l. 1.§. venditori. de rerum permut.& l. 3. ſlupra eod. Nec aliter res euicta dicitur, quam ſi iudicio euicta ſt 1.„ non tamen& conſequens. fl. hoc tit. Iudicio vero euicta non 74 dicitur, ſ dolo aut culpa emptoris euicta ſit. l. ſi rem quæ mi-„e, 4. hi,§.I. ff. eo. Atqui dolum lex præſumit, ſi cum emptor iudici- catar. um euictionis authori denunciare poſſit, non denunciauerit tanquam venditor paratiores cauſæ probationes habiturus Cauſt ſit, emptor vero minus inſtructus ſolus cauſam defendere?"⁰ν³ν dolo videatur. l. ſi fundo.§. 1. ff. eo. Quaratione conſtituit lex 7˙⁶1“ denunciandum eſſe authori euictionie iud cium vt hic.& in- Senue fra l.proxi. l.i. ſupra de pericu.& commo. rei ven. vri le cau. v ſæ adſit,& omnis colluſionis ſuſpicio tollatur. J. ſi ſuſ luae de f. inoffic. teſta.&l. ſi proluſorio. de appel. Idem quo ulen 4 ſumit, ſi emptore abſente, vel per contumaciam dnenkne tio euictionis ſecuta ſit, vt in hac lege. verſ. ſed etſi. Nequee- uictionis iudicium aduerſus emptorem pronune iatu eſt quod malam cauſam habuerit, quin potius, quia aſeus& ar
iniuriam iudicis ſententia euictionis Chlrare. wd tratm ann authori nocet iniuria emptori facta.. ſ per im Prudelitfa ff eo.& in hac lege, ſecundo reſpon. Cautum itaque veri ug e. rit tam aurhori, quam emptori, ſi dicta euictionis dendne. tio præceſſetit, autheri quod cauſam ipſe velut propriam ex fide acturus ſit, emptori quodpoſt denunciaticmer pericu- lum euictionis ad authorem ſpectet.l. I. ſupra, vbi in ré actio. Nec poteſt venditor queri, ſi præſens ei iudicio affuir„quo
rem

— eai Pirda. uers aiy cma auini m perluna en ocscederem, w encwas Atr uueerr ddöxr lien à 1 AlnfatrL er Od lar Can mma omaen anm acn d o to mmas e dteud. ainoacncm eteis tanom.
Qua 20- muinc eius quod au- rereſt ve- vsant.
ſam debet venditor, quia ſciens rem alienam vendidit. d. l. id-
9 20 AsAs
“ —
In Tit. De euictionibus. 1219
rem euinci contingit, cum appellare potuerit. 1. Herennius. §. i. f. od. l.à ſententia. ff. de appel.ltem minus iuſte conque- ritur venditor, ſi per eum ſteterit, quominus in iudicium ve- niret, cum denuntiatio præceſſerit. d. l.& ideo. in fi. ff. eod. Sed& quamuis cauſam euictionis agi ſciuerit author, lex ta- men adhuc deſiderat denunciationem præcedere, vt liti adſit venditor. Nec enim ideo tam denunciatio fit, vt cauſam agi ſciat venditor, quam vt ipſe in iudicium veniat,& cauſam ipſe defendat.l.cum ſucceſſores. S.I. infra hoc tit. Quo caſu etiam ſcienti denuntiandum eſt. l. denuntiaſſe. vbi Bart. ff. ad legem Iuliam de adult. Et ahbi tradidit lex ſaltem procuratori eſſe denuntiandum, quamuis cauſam agi non ignorauerit vendi- tor.. ſi dictum. 9. ſi præſente. coniuncta d. l.& ideo. in fi. ff. eod. Non obſtat l.i. ff. de act. empti. regula c. eum qui certus. ff. de reg. iur. in 6.& l.ſæpe conſtitutum.§.. de re iudic. In his enim omnibus iuribus ſcientia tantum, non etiam denuntia- tio requirebatur. Et denique quæri poteſt, quando dicta de- nuntiatio fieri debeat. Et verius eſt ſufficere, ſi modo ante pronuntiatum iudicium facta ſit. l. ſi rem quam mihi.§. fi. ff. hoc tit.l. libera.ſupra de ſent.& interlocut. omn. iudic. l. ſi cum quæſtio. infra eod.& cap. fin. extra de empt.& vendit. Et ita accipi debet l.qui concubinam.§. ſi hæres. ff. de legat. 3. Vt illa verba, iudicium accipiatur. interpretemur, id eſt, ſententia feratur, ſi modo non eſt in caufa concluſum, velrenuntiatũ, vt definitiua ſententia res ter minari poſſit. d. l. ſi rem quam mihi. in fin. argum. cap. paſtoralis.§. niſi iudex. extra de cauſa poſſ.& proprietat. Niti& hoc quoque caſu omnia iura adhuc integra eſſent: tunc enim etiam ſententia euictionis lata poſ- ſet author in iudicio appellationis ius ſuum perſequi. l. ita de- mum. S. de procu.
A D L. IX. 8. controuerſi.
Ommiſſſa euict ione in id quod emptoris intereſt rem (euccks non eſſè ex natura actionis empti fit condemna- tio. l. ſi in venditione. ff. eod. in quo& litis ſumptuum ratio quoqʒ; habetur.1. 3.. pen. ff.de alienat. iudi. mutan. cauſa fact.
Huc pertinet quod diximus adl. 1. ſupra eod. Sed etſi quid
impendit in rem emptor, quo res euictapretioſior facta ſit, nonne eius quod intereſt id ipſum à venditore conſequetur? Huic quæſtioni reſpondet luriſconſult. in l. Titius. ver. de, ſamptibus vero. de actio. empti.& Imperator in hac lege. in fin. Quod ſi rem ipſe poſſideat,& dum vinceretur, iure re- tentionts eam impenſam ab euincente, vt poteſt, non exegit, tanquam culpa ſua eo careat quod impendit, ab authore iu- dicio euictionis non repetet. l. denique.§. I. de action. empti. & l. ſuper. infra eo. tit. coniuncta l. in fundo.& l. ſumptus. de rei vindic.& leg. Paulus. de doli mali excep. Quęmadmodum nec authorem obligatum habet emptor, qui culpa ſua eui- ctionem paſſus eſt, vel emptæ poſſeſſionem ſponte amiſit. l. ſi rem quam.§. 1. ff. eo. Vnde huius legis ſpecies accipienda eſt, emptore non poſſidente, qùo caſu actione empti à ven- ditore impenſam repetit. d. l. idque Iulianum.§. 1. de actio. empt. vel eo caſu intelligi poteſt quod omnimodo impen-
que lulianum. verſic. in omnibus. AD L. X. Sißnes agri.
lue tota tes vendita, ſiue pars illius euincatur emptor re- Ogreſlnm habet aduerſus venditorem. l. i. ff. eod. Si itaque nnes fundi venditi fallo demonſtrauit author, quia partem elus fundi intra eos fines euinci contingat, actionem de eui- ctione habet emptor. l. qui fundum. ff. eod. l. ſi ſeruum.§. 1. de Ction. empt.& in hac lege. Verum cum pro parte rei euictio fit, multum intereſt, an pro diuiſo certi loci, an vero indiuiſo ex his finibus qui demonſtrati ſunt, quotæ partis euictio fiat. Priore namque caſu loci euicti bonitatem præſtat author, poſteriore eius quotæ quæ eſt euicta, duntaxat æſtimatione ad roram rem habita. d..1. f. eod. d.l. qui fundum. l. bonitatis. l. ex mille.§. pen. illo tit. Bonitatem autem hoc loco ad pretiũ
rei uᷣeeæ Conuentum referendũ eſſe verius videtur, vt ſi ſingulæ fundi Juemedo partes certo precio vendite ſint, vna euicta illius bonitas non
æſtian-
da ſit.
quanti res eſſe poſſit, ſed quanti venierit, accipienda ſit. I. ſ fundo tradito. ff. eod. tit. Quaſi tanti res eſſe indicetur, quanti vendita eſt. l. 1.§. ſi hæres percepto fundo. ad Trebell. Nam ſi
quid emptoris præter rei pretium intereſt, actione empti conſequetur. l. euicta re. i. ff, eod. Idem ſi non ſingulæ partes certo pretio venditæ ſint, ſed vna res tota vænierit,& pars pro indiuiſo deinde euincitur: id enim eius partis euictæ bo- nitatis quidem æſtimatio, ſed ea bonirtas pro qualitate loci ſingulariter ad pretium conuentum referenda eſt. arg. d. l. ſi fundo tradito. Eſtque ratio differentiæ, quod cum pro indi- uiſo pattem euinci contingit, bonitas certi loci æſtimari non poteſt, quia certus locus euictus non eſt. Quemadmodum & cum maiorem, quam traditus ſit, modum fundi eſſe affir- mauit venditor pro bonitate eius loci, qui non extat, æſtima- tio fieri non poteſt.d.l. ſi ſeruum.§. 1. Verum alibi traditum eſt, ſi pro parte homo euincatur, de euictione actionem non eſſe, niſi nominatim id conuenerit. I. ſi dictum.§. in ſtipula- ne. ff. eod. Sed verius eſt, ne partis quidem euictionem illic fuiſſe, cum pars hominis emtori auferri non poſſit citra to- tius corpotis interitum, vt vel totum hominem euinci necel- ſe ſit, vel nullo modo euinci. Quemadmodum ſi partem in- tegralem de toto ademeris ipſum totum corruit. l. eum qui ædes.de vſucap. Atq; non aliter euictio committitur, quam
ſi res ipſa vel pars emptori auferatur. Quandiu enim rem ha-Quandis bere licet, ceſſat de euictione actio. l. habere licere. ff. hoc tit.“en ha-
1.4. de act. empt.& l. 3. ſupra cod. Eiſi ergo ſeruus venditus
non venditoris ſolius, ſed alteri communis eſſe pronuntie- 2 me tur, quia non ideo vt etiam pars ipſius emptori ablata eſt, eui- ⸗2„H.,
ctio commiſſa non eſt.d.§. in ſtipulatione. Quod ſi eodem iudicio ctione communi diuidundo propoſita totus ſeruus vendicanti adiudicetur, quia emptori ſeruus aufertur, actioni de euictione locus erit, ranquam partem euictamilli habere non liceat. l.ſi mancipium.§. i. ff. eod. Eius enim partis nomi- ne quæ authoris fuit eodem iudicio propter adiudicationem certam pecuniam conſequitur emptor, vt res euicta non di- catur pro ea parte quæ authoris fuit, cuius loco pretium ſuc- ceſſit.§. eadem. Inſti. de offic. iudic. Sed& ſi de euictione non agatur eo caſu quo ſeruus communis eſſe pronuntiatur, niſi emptori auferatur, actione tamen ex empto in id quod em- ptoris intereſt agi poteſt. d.l. eum qui. ver. ſin autẽ columna. & arg. l. emptorem.§. ſi quis rem. de act. empt. Eademque ra- tio adferri poteſt in ſpecie l. nauem. ff. eod. ibi enim nec; pars nauis, neque nauis ipſa euicta eſt. Ceſſatq; itaq;de euictione actio, ex empto tamen agi poterit ad id quod intereſt. d. verb. ſin autem columna.
Ad verſ. Quod ſi. Sin vero modum agri venditor demon- ſtrauit, nec quicquam ex eo euidum eſt, etſi finium regun- dorum iudicium aduerſus emptorem eius nomine proponi- tur, non ideo tamen de euictione actio dabitur, vt in hac le- ge. Neque enim ideo res euicta dicitur quod de finibus eius controuerſia ſit, adeo vt etſi nonnunquam partis rei venditæ intra fines demonſtratos agenti adiudicationem fieri ex hoc iudicio finium regundorum comiigerit, non ideo tamen ea pars euicta dicatur, cum in eius adiudicationis compenſartio- nem ſoleat certæ pecuniæ condemnatio ſequi.§. fi. de offic. iud. Inſtit.& l..finium regund.
A l) 1. XI. 0 euictionis nomine obligatus eſt, ſi rem euincere
Exceptione doli.
contẽdat, exceptione doli mali ſubmouetur, cum con- tra id negotium quod ipſe geſſit audiri eum improbum ſit. J. vindicantem.& l. ſeq. f. eod. tit.l. poſt mortem. de adopt.& l. Pomponius. ff.de nego. geſt. Sed& non tantum exceptio- nem habet emptor aduerſus eum, qui de euictione obliga- tus eſt: Quinimo& actionem vel ex ſtipulatione duplæ vel ex empro, ſi ſtipulatio non interceſſit, vt quia res euicta fue- rit non oppoſita, vel non obſtante dicta exceptione doli. l. ſed etſi except.ff. eo. vt vtro maluerit vti, velexceptionis, vel actionis iure actionem habeat. d.l.vindicantern. Nec impu- tandum eſt emptori quod exceptionem doli omiferit, aut per errorem iudicis pronuntiatum ſit, quaſi culpa ſuna, aut iu- dicis imprudentia res euicta potius dicatur. Id enim verum
eſt, ſi non ab ipſo qui euictionem debet, ſed àtertio réẽ euin-
ci contingat.l. ſi rem quam mihi.§. 1.& l. ſi per imprudẽciam.
ff. eo. Nam qui euictionem debet, imputare emptori non po-
teſt quod exceptionem omiſerit, cum à lege poteſtatẽ habe- KKK 4
2.
——— 2—————— eee. me 6 —“— 5 3 1“ 1* v“ 4 4 ö. 2 —— 8 8 .. 3 8 8 4— 4 . 4 82
— ÿÿm
3 * 7 4 1 5* 2 2.
———

1220
Franc. Duareni Comment.
at emptor omiſſa exceptione actionem proponendi.d.l. vin- euictionem debet quãti emptoris intereſt rem euictam non dοm. 2
dicantem. Multo minus iudicis iniuriam allegate poteſt, tan- quam gratia, aut errore ſecundum ſe iudicatum lit,l. ſ ſeruus plurium§. i. ff. de lega. i. Idque verum eſt etiam ſi hæres eius qui euictionem promiſit, non tantum ſi principalis promiſ- ſor rem euincere cogatur, vt etſi ex perſona defuncti rei eui-
ctionem cauſetur, eadem exceptione qua defunctus kedel itæ
lendus ſit. Si vero ex perſona ſua: quia dominium rei ven ſibi ipſe quæſiuit, exceptione quidem ſubmoueri non poſſit, ſed actione de euictione ex perſona defuncti, cui lacceſſit conueniendus ſit.]l. Seia. ff. eod. l. cum à matre. ſupra de rei vindic. l. 3. ſupra de reb. alie. non alien. Cum enim non ipſe ſed defunctus obligationem euictionis contraxerit, doli ex- ceptio ex perſona ſua nõ iure hæreditario agenti nocere non poteſt, obligationem tamen defuncti hæres ipſius ignorare potuit. J. qui in alterius. de reg al. iuris.& l. fi.pro ſuo. Sed quia
de euictione obligatio defuncti contra hæredem tranſit, l. 1.
ſi cett.peta. actione de euictione hæres conueniri poterit.d. l. Seia. Quod procedit non tantum in eo qui principaliter obligatus eſt euictionis nomine,& in hæredibus eius, verum etiam in fideiuſſore, qui nomine principalis debitoris inter- ceſſit. Item in hæredib. ipſius, vt in hacl.2. Exceptione enim doli mali ſubmoueri poreſt fideiuſſor, qui obligationi eui- ctionis conſenſit, ſi rem ipſam ille vindicare velit, vt in hac l. Hæredes vero ipſius eadem exceptione non repellũtur, cum ex perſona ſua veniant, ſed de euictione ex perſona defuncti tenenrtur. d. l. fi infra eod. Et ſi pe ne omnes aliter ſentiant, ve- rum& exceptione doli mali ſubmouebuntur,& hæres tam principalis quam fideiuſſoris, ſi ſcientes defunctum de eui- ctione teneri, rem ipſam vindicare tentant. d. l. Seia.in fi. l dolo facit. ff.de doli mali& metus except.
A D L. XIII. ſn On aliter(vt dictum ſupra) de euictione agitur, quam
ſi res euicta ſit.l. ʒ.ſupra hoc tit.vt ſi& pretium quoque numeratum ſit, ne retentionem quidem illius habeat em- ptor etiam de euid ione imminente. l. ſi poſt perfectam. in- fca eo. verſic. ante precium numeratum. niſi nominatim con- uenerit, vt precium recuperetur, ſi quæſtio moueri in cipiar, & ſi nondum res euicta ſit, vt in hac lege, nec eſt hoc pactum aduerſus ſubſtantiam euictionis: non enim de euictione ex dicta conuentione agitur in id quod intereſt, ſed de ſuo recu- perando duntaxat, vt hic.
A D 1. XIII.
Quis poſ Mlgnus capi in cauſam iudicati is iubere poreſt, qui mixtum Er nbere L imperium habet. l. inbere cauere. de iutiſd. vt ſi ſmplici- Se ter iu pofleſſiionem rerum debitoris ob cauſam iudicati mil- cauſam ſio facta eſt, iure pignoris facta intelligatur. l.1. ſupra ſi in cau. adacati. iudi. pig. capt. fit. Eſtque hic iuſſus iudicis loco contractus, Iaſſus u- quaſi vicem debitoris iudex ſuppleat, qui pignoris obligatio- diuzν oco nem nomine ipſius contraxiſſe viderur, d. l. 1.in fi. Poteſt ita- contra-„. 1„...— .. que iudicis authoritate hoc pignus diſtrahi, perinde atque ſi ex conuentione contractum eſſert. l. z. ſupra ſi in cau. iud. pig. cap.ſit.& l. 4. de pigu. act. Vnde quemadmodum ſi conuen-
tionale pigaus diſtractum ab emptore euincitur, de euictio-
ne debitor tenetur, qui eius diſtractionis precio à creditore
ſuo eſt liberatus.l. xeſcriptum.§.i. ff. de diſtra. pig. ita ſi in cau-
ſam iudicati pignus captum ſit,& diſtractum euincatur, de-
bitor eius euictionem præſtat hac lege,§. 2. inquiſſimum
enim eſlet ipſum iudicem vel apparitorem, qui pignus diſtra-
xit euictionem præſtare, cum officio ſuo vterque fungatur,
nec ſponte rem diſtrahat.l. ſi pignori. ff. eod.lqui hæres erat.
ff. fam. erciſc. nimirum ſi exceptione doli mali ſubmoueri
poſſit debitor, vel illius hæres, qui pignus diſtractum euince-
re cogatur, cum vterque eius pignoris nomine de euictione
Que ie. obligatus ſit: in hacl.§. I.& ſup. eod. l. exceptione. vbi dictum terſit in- eſt. Hoc ſane intereſt inter pignoris diſtracti euictionem,& ter ven- eius rei quæ ſponte alienata eſt, quod priore caſu, ſi res euin- ditionem catur, pretium tantum diſtractionis debitorreſtituere tene- 2,,, tur. d.j. reſcriptum.§. 1. Quia eatenus locuplerior factus eſt.
ſam udi- 3— 3. cati fa. Poſteriore vero caſu præter id pretium tenetur præſtare, qui
Finue in.
Si ob cauſam.
eſſe.l. ſi in venditione&l. re euicta. ff. eod. A D L. XIIII Siue po⁵ſeſbio.
Xceptione enim doli mali ſubmouebitur filius cum eui- ctionem ipſe tan quam pattis hæres debeat.l. exceptione. ſupra eod. vbi de has re aliquid diximus. Idque verum eſt, etſi rem filii pater vendiderit. I. cum à matre. ſupr. de rei vind.& in hacl. Quamuais enim alienario non conſiſtat, veluti ſi quid Quwemo. ex bonis maternis quæ filii eſſe dicuntur, pater alienauerit, dofilza⸗ eius alienationis non habet poreſtatem., ſupr. de bon. mater.'eveatar Factum tamen parentis qui alienauit filius improbare non 5 eus.. poteſt, ſi eius hæres ſit. l. cum à matre. niſi repertorio ſeu l. hma de uentario bonorum facto filius patris ſucceſſionem ampiexuser⸗ 2 ſir. Tunc enim ſaluam habet repetitionem earum rerum, de vate. quibus patrem conuenire poterat. l. fi. o. in corys putatione. ſu- pra de iure delib. Sed& eo caſu quo ſimpliciter hæreditatem
Volunta. rsaasmss.
ad uit, pro ea duntaxat parte ex perſona defuncti tenetur,
acturus. l. ſi adulter. ſup. de iure delib.
AaAD I. X V. Si non iniuria.
Autio quæ de euictione debetur eſt ſimplex repromil Geνν,
—/ſio, non etiam fideiuſſore dato aut pignors. l. ſi dictum. ae eas.
in princ. l. illud.& l. emptori. ff. eo. l. i. 9. ſtipulatio duplæ. ff. de fione præto. ſtip. niſi vel fideiuſſorem vel pignus dari conuenerit.?“““ d. l. ſi dictum.& d.l. illud.& in ſpecie huius legis. Quo calu
cum datio fideiuſſoris vel pignoris euictionis nomine acceſ-
ſit, non ante in fideiuſſorem agere, velius pignoris perſequi poteſt emptor, quam ipſa euictio commiſſa ſit. l. 4. Cod. de actio. emꝑt. Hæc enim cum actioni de euictione accedant, ll.
lius naturam ſequuntur. l. 2. per quas perſo. nob. acq. ſup. Quaratione cum nonideo commiſſa euictio intelligatur, ſi
per iniuriam iudicis res euicta eſt. l. ſi per imprudentiam. ff. eo.l.emptor.§. z. vbi dictum eſt ſupr. eo. Pignus perſequi em- ptor non poteſt quod euictionis nomine eſt acceptum. niſi iure ipſo ſupecatus ſit, reſq; iuſto iudicio euincatur, vt in hac I.& l. non tamen ei. ff. eo. In qua ſpecie vel de euictione actio- nem, velpignoris perſequutionem habet. l. fi. ſupra de oblig. & act.& l. perſequutione. ſupra de pign. adeo vr quodvna actione propoſita perſequi non poteſt, id ipſum altera pro- ponenda ſibi ſaluum futurum ſit. l. creditor. ff. de reb. cred.
pto qua ipſe hæres eſt, pro reliqua parte aduerſus cohæredes
etſi condemnatio in vna ſecuta ſit. l. quamuis perſonali. vbi
dictum eſt ſup. de pig. A D L. XVI. Super empti.
AD veiſ. Suſi portionem diuerſæ partir. Qu muis Pars rei Barts i . duntaxat euicta ſit, de euictione tamẽ ctio datur, per. 4²ide ³ inde atque ſi tota res euicta eſſet. l. i. f. eo. tit.& ſupra hoc tit. euidune l. ſi fines. vbi diximus. Sed ad hunc locum perrinet intellige. 42³¹ re, an cum pro parte euictio contingit, eius partis æſtimario 257 referenda ſit ad totam rem quæ tempore contractus fait, an eam tantum quæ tempore euictionis fuit, an eam tantum quæ tempore euictionis extat: vt ſi contigerit fundum qui venditus eſt poſt venditionem diminui,& deinde eius eui- Etio pro parte indiuiſa fiat. Et traditum eſt partem euictam accipi ratione habita ad tempus contractus quo res euicta eſt, vt diminutio vel augmentum in ipſa re contingens ni- hiladdat vel detrahat æſtimationi euictionis. l. ex mille. in princ. ff.eo. Damnum enim perfecto contractu, vel lucerum obueniens ad emptorem, non etiam ad venditorem ſpectat. l. id quod poſt emptionem. ff. de peri.& commo. rei vend. Idque procedit non tantum ſi pars tei euicta ſit ‚ſed etiam ſi totus fundus euincatur, vt& ſi diminui velaugeri eum fun- dum contingat,illius augmenti vel diminutionis ratio nul- la habeatur, ſed ad tempus contractus æſtimatio tota tefe- renda ſit. d. l. ex mille.§. ſi rotus. Hoc cerre intereſt intet virumque caſum, quod ibi pro parte tantum euictio contin- gat: illius quidem partis æſtimatio fit ſecundum tempus con- tractus, ſed dedu cta ea parte quæ caſa non per euictionem emptori ablata eſt. dict. l. ex mille. in princip.vbi vero quod ſupereſt totum euincitur, etiam eius partis, quæ caſu non per euictionem abeſt, ratio habebitur non quod ea pars euicta ſit, ſed quia nihil ex re vendita emptori reliquum eſt, quaſi
& tota
*

2enperſepanonendüel
ne or ꝑ⁵ε per euu aca pchn nda AbiHuum rm. an
ande mare n makccm—
unt atk ruch e.e—
Bonuz 2
des em.
In Tit. De euictionibu.
gctota res euicta eſſe videatur. l. ex mille. 5. ſi totus. ldque ve- rum eſt, ſiue agatur actione ex empto, fiue actione 6X ſtipu⸗ latu, modo ad rei precium agatur: vtroq; enim caſu augmen- ti veldiminutionis ratio nulla habebitur, ſed ad tempus con- tractus precii ratio referetur.l. fi in venditione. f. o. l. Titia. in fi. ff. de iure dot.l. Rutilia Polla. de contrah. em pt. Sed ſi nõ ad tei precium tantum agatur; ſed etiam ad id quod Vtra id precium emptoris iatereſt, tem euictam non eſſe actione er empto propoſta, augmentiitem diminutionis ratio in æſti- mations cius quod intereſt haberi debet.l. enicta. 1. l. ſed& ſi quid.& I. euicta. z. in fi. eod. tit. l. Titius. in fi. de act: empt. Iu- dicium empti non ſolum continet precium„led etiam omne id quod emtotis intereſt rem non euinci. At ſi actione ex ſti- pulatu ad duplum agitur, cum eius dupli æſtimatio ad fim- plum referenda fit. Simplum autem eſſe intelligitur rei pre- cium vel æſtimatio conuenta. d. l. Titins. coniunctal. cum forte.ff.de act.emp. Et fi pluris interſit empteris, eius tamen ratio non habebitur, quia loco eius quod intereſt, vel quod intet eſſe potuit, ſtipulatio duplæ interceſſit. l. fI. f. de præto. ſtipu.&§. fi. Inſti. de verb. oblig. Vnde poteſt dubitari parte rei euicta ſi ex empto in id quod intereſt agatur, quod duplũ æſtimationis rei excedere non debet. l. vnica, ſupra de ſent. quæ pro eo quod intereſt. an id duplum ad partem tantum quæ euincitur,& ad ſimplum totius æſtim ationis. Quod ve- rius videtur, vt ſi propter euictionem partis tanti emptoris interft, vlera ipſius rei pretium quanti res ipſa tota vendita eſt, id rotum actione ex empto conſequatur, ſimplum enim ad id quodintereſt, reducitut: totius tei æſtimationem reſpi- cit, non etiam parris. d. l. cum force. coniuncta d. l. Tirius. in fi. quaſt in oratione eius quod intereſt, ſi ad ſimplum hoc re- fertur, contractus indiuiduus ſit, vt ſi partem tei venditę alie- nam eſſe ſciuiſſet emptor, nullo modo empturus fuiſſer, quã- ti illius poteſt intereſſe ad rei totius æſtimationem reducen- dum. arg. l. tutot vrgentibus. de minor.. quod ſi vno. ff. de in diem addich. er Adverb. Habita fructuum ratione. Imo fructuũ ratio ha- benda non eſt, cum bonæ fidei emptor fructus ſuos faciat
heor fiu- eriam ſi rem alienã emerit, quia loco domioi habetur, quod
Sus ſuo⸗
facir.
attinet ad fructuum perceptionem. l. bonæ fidei. ff. de acq. rer. dom. Sin autem malæ fidei emptor fuerit in ſpecie huius I. quiarem alienam ſciens comparauit, de euictione actio- nem non habet. l. ſi fundum. infra eo. Doli quidem poteſt fructuum rationem habere, ſi res ab emptore euincatur, ſed eorum duntaxat, qui poſt litem conteſtatam de iure dominii rei venditę percepti ſunt.l. euictis.de vſur.l. certum. õ. z2. ſupr. de rei vin. ltem nihilominus dicendum eſt fructuum quoque petitionem emptori ſupereſſe aduerſus authorem ſuum, cũ in id quod emptoris intereſt actio de euictione compotat. l. proxi.& d.l. ſi venditione. Cuius rei æſtimatio fructus quo- que continer. l. loci corpus.§. in confeſſoria.& J.ſi forte.§. pe. ſiſeru. vin. vt omni caſu bonæ fidei emptor, ſi rem euinci contingat, fructus ſuos facturus ſit, vel quia non reſtituit, quos ante litemn conteſtatam perceptos reſtituit. d. l. euictis. Eorundem æſtimationem iudicio euictionis ab authore cõ- ſequitur, cumillius interſit. d.. in confeſſoria. Verum quo- modocùnq; fructuum perceptio fiat impen ſarum ratio ſem- per habebitur. Id enim in fructu eſſe intelligitur, quod dedu- ctis impenſis ſupereſt. l. fructus. ff. ſolut. matr. Quęmadmo- dum& in impenſarum ratione fructuum quoque ratio ha- bebitur. Adeo vt& ſi fructus ſuos alioqui facturus ſit em- ptor, quia ante litem conteſtaram perceptos: Si tamen& ipſe impenſas repetat fructuum, nihilominus fieri debet com- peniatio, etiamſi bonæ fidei ſit. l. emptor.& l. ſumptus. ff.de rei vind. vbi Bart.& Accur.& l. in fundo. illo titu.& ita acci- piendus eſt hic text.
Ad verb. Non eum qui dominium euicerit. Rem ſuam vin- dicanti exceptio preti non ſoluti ab emptore opponi non poteſt, I. ſi mancipinm. ſupra de rei vindic.& l. in hac.in fin. Eſt enim emptori imputandum, quod cautius negotiatus non ſit. l. cinilem. C. de furt. Maxime quia eius preti contra authorem ſuum habet actionem emptor, l. emptorem.§. f. ff. de act. empt.& ven.& hac noſtra lege. Sed ſi in vindicantis vtilitatem pretium emptionis verſum eſt, quia eo diſtractio-
nis pretio à creditore ſuo, quirem vindicat, liberatus exce-
ptione doli, poteſt emptor id pretium conſequi. d. l. emptor. & l. vtere. ſupra de præd. mino. non alien.
4 D I. XVII,. Sicum. verſ. Certum,&e.
Dmans euictionis authori fieri debet ante ſenten- iam, alioqui de euictione ceſſat actio. llem pror. ſupr. ed. vbi de ea re diximus. Ad verb. Nec citra iudicis. Si quæſtione de iure dominii rei venditæ mota, emptor liti cedere,& tem ſibi auferri patiatur non expectato fine iudicii, ingreſſum ad- uerſus authorem euictionis nomine habiturus non eſt, cum es iudicio euicta non ſit. l. nec tamen. ff. eod. l. vtique. de rei vind. quaſi ſponte rem amiſerit emptor. I.& ſi dictum.§. ſi compromifero.& l. ſi rem.§. 1. ff. eod. tit. l. ſi mancipium.§. r. ff.co. tit. Nihilenim intereſt quo genere iudicii res euinca- tur, quaſi iudicio rem euinci neceſſeè ſit. d.l. ſi mancipium.§.1: Sed conſtat f ſeruus venditus aufugerit, ranquam euictus eſ- ſe videatur, cum authore agi poſle, quamquam is ſeruus iudi- cio euictus non ſit, quaſi potius inſpiciatur, an habere rem venditam non liceat, quam ſit inſpiciendum an iudicio euin- catur, l. Iulianus.§.1. vetb. differentiæ. de act. emp. ltem ſi ſer⸗ uus venditus in libertatem euictus Et de euictione actione opus eſt. l. ſiue in libertatem. ſupra eodem tit. J. ſi per impru- dentiam.§. 1. ff. eod. Verum priore caſu non de euictione in id quod intereſt agitur, ſed actione quanto minotis, nec pro- prie res euicta dicitur. d.§. differentiæ. Item poſteriore caſu iudicatum pr ęceſſiſſe oportet, quo ſeruus venditus liber pro- nuntietur, vt infr. eo. l.proxi. Quod ſi manifeſtum fuerit rem alienatam eſſe, vel ipᷣ emptori quid ex ea abfuturum, poteſt actione ex empto, vel ex ſtipulatu agi,& ſi nondum tes ſit ablata. Neque enim malam cauſam defendere, ſed ex fide agere debet emptor. l. emptorem. in princ. vbi Bart. ff. de actio. empt. 1
A p 1. XVIII. Sfusaä.
8 ſecundum emptorem iudicatum eſt, fruſtra de euicto- Jae actio dabitur, cum res euicta non ſit. Quod ſi ſumptus nomine agat emptor ob tem non defenlam; quia autheri ſno controuerſiam denunciauit, vt ipſe cauſæ adeſlet, hoc no- mine authorem conuenireè poteſt, erſi ſecundum le iudica-
3111
tum ſit, quia aurhor eauſam euictionis defendere tenetur. l. 2arho⸗ ſi plus.. mota. ff god. l. empti. infra eod. coniuncta l. fi pro- cuſa⸗⸗ curator. rem rat. hab. niſi emptor eodem indicio ſumptus exru⸗
conſequurus ſit ab ipſo euincente.I properandum.§. ſin an-
tem. ſupra de iudi.vbi Bart.& Bald. l.i. ſupra eod. AD L. XINX.
D verb. Euictiauis periculum,&se. Cum ré emptori ha- bere liceat, eiuſq; ſemelita facta ſit, vt ab en auferti non potur, de euictione actio amplius non committitur, cum ni- ſi ſemel rem emptoris facere poſſit venditor.§. ſic itaque diſcretis. de act. Cum ſemel præſtitum eſſe ſufficiat quod debetur, vt liberatio contingat.§.1. quib. mo. toll. obli. l. qui- dam teſtamento.& l. rogo. de fideicom. lib. Cam itaque qui rem alienam vendidit, ita demum de euictione teneatur, uod res aliena ſit, ſi iure dominii res aufertur. I. 3 lupra eo. Arem venditam vſuceperit einptor, hoc ipſo tutus eſt ven- ditor, cum res ab emprore tanquam aliena auferri nõ poſſit. I.qui alienam. ff. eo. Idem ſi rem pignori obligatam quis ven- diderit,& emptor hypothecariæ actioni præſcrip erit. l. 1.& 2. ſupra ſi aduer. cred. præſcr. oppo. Hoc enim caſu quod es obligata fuerit, aduerſus authorem ſuum regreſſum non habet emptor, tanquam hoc nomine amplius euinci non poſſit, vt in hac lege. Verum quod potuerit venditor domi- nium transferre,& ſic ab euictione quæ immiuebar quidem, ſires aliena fuiſſet, liberari, q& nihilominus de euictione te- nebitur, ſi res vendita non vt aliena, ſed vrpignori obligata euincitur.l ſirem meam. de ſolut. ſed in l. empti. infra hoctit. traditum eſt actioni de euictione præſcribi non poſſe. Ergo neque tolletur actio de euictione, ſi actioni hypothecariæ præſcriptum eſt, maxime cum tempore non extinguatur eui- ctionis actio. d.l. empti. Item toties euictionis actio cõmirti- tur, quoties rem euinci contingit, vt cũ ſæpius euictio aceide- re poſſit, nullo caſu videatur in totum vẽditor libetatus eſſe.
Si obligat 4.
1221
— ₰ e e
5 5 4— “* *“ —
84——.
7
2
. —
— IIZͤöZͤö—öoͤöͤſͤͤͤſſſſ ...
2*. 8 4 3. 8*

————— —“— ——— 2—
1 —ÿÿj— —————
1 4
1222
I ſi ſic ſtipulatus. de verb. oblig.& d. l. ſi procurator. tem rat.
hab. Dicendum eſt actioni ex empto, quæ pro euictione da-
tur, rempore non præſcribi, quia non ante naſcitur quam res euicta fir.l.3. f.eod. vt quantocunq; tempore rem non euinci contigetit, non ob id præſcriptione ſublatam de euictione actionem dicendum ſit. d. l. empti.infra eo. l. cum notiſſimi. 5· illud. de piæſcript. 30. vel 40. ann. Neque enim in hac lege præſcribitur actioni de euictione, quæ re non oblata, nondũ nata eſt. d.§. illud. Sed hypothecariæ actioni ſi præſcriptum eſt, ceſſat in conſequẽt iam actio de euictione quæ erat com- Petitura, ſi res obligata vendita fuiſſet, non quod euictione præſcriptum ſit, ſed quia obligationis vinculum præſctipiio- ne diſſolutum eſt. d. I. 1. ſupr. ſi aduer. cred. præſcript. oppo. Nec dicitur ſæpius actio de eu ctione committi ci ſdem cau- ſæ nomine, nili culpa emptoris interceſſerit, quo caſu illi im- putabitur. l. quia dicitur. ver.& vis eiuſdem vitii. ff. eod. vt ſi
res aliena vel alii obligata vendita ſit,& deinde eius dominiũ
ad emptorem peruenerit, velres pignore liberata ſit, impu- tatur emptori, ſi ſua culpa vel domiasiũ rei amiſerit, veltem,
vt obligatam ſibi auferri patiatur. l. ſi rem quam mihialie-
nam.§. 1.& J. ſi per imprudentiam. ff. co.
A D L. XN parentes.
AͤlDyverſ. Emptoribus adeſſe& defendere&c. Qui 4 hære-
Adum venditoris intereſt rem non euinci, cum ex perſo- na defuncti ipſi teneantur. l. ſi controuerſia. ſupra eod. tit.& Li. ſupra ſi cert. pet. nimirum ſi liti adeſſe,& cauſam euictio- nis ipi defendere poſfint, vt in hacl.& infra eo. d. l. empti.& l.cum ſucceſſores. Quęmadmodum omnes quorum inter ſt liti cœptæ adeſſe,& cauſam defendere poſſunt. l. ſi ſuſpecta. de inoffic. teſtam.& l. ſi proluſorio, ff. de appel. Nonrantum liti adſiſtere debet venditor, velhæres ipſius: quinimo& cau- ſam defendere tenetur, vt in hacl.& l. ſi plus. q. mota. ff. hoc tit. etſi Paulus Caſt. aliter ſentiat adl. venditores. ff de verb. oblig. Et ſic ſuo ſumptu cauſam defendet author. I. quod niſi fiat.verſ.quia vnuſquiſque. de oper. lib. l.3§. item ſi locum, de alien. iud. mut. cau. Sed etſi pronuntiatum fuerit iugicium euictionis, poteſt nihilominus venditor vel hæres illius ap- Pellare, cum illorum interſit pronuntiatum nõ eſle. l.ab exe- cutore,§. alio. fI.de appel.& in hacl. 2. reſpon. Quod ſipoſt ſententiam appellatio ſequuta non ſit, ne hætes quidem ven-
ditoris ex perſona ſua litem finitam inſtaurare poteſt, ſi au- thori denuntiatum ſit, neque ipſe vel hæres ipſius appellaue- rit, vt in hac l. 2. reſponſ. Cæterum omni caſu denunciatio neceſlaria eſt, vt ſi viuo venditore quæſtio moueatur, illi de-
Franc. Duareni Comment in tit. de euictionibus.
nuntiandum ſit, ſi eo mortuo, eius hæredibus denuntiatio fieri debeat, vt in hac lege, in fiu.& l. emptor. ſupra eod. tit.
A D L. XXI.
E actioni quæ de euictione datur, nullo tempore prę. N l, e
ſcribi poteſt, vt in hac lege: antequam enim ea actio nata pore pra-
ſic,id eſt, antequam res iudicio euincatur. l. 3. ſupta eo.& l. ſerit⸗ po.
non tamen ei conſequens. ff. eo. denunciandum eſt authori teſtactin.
euictionis iudicium. ſ.ſ dictum.§. fin. ff. hoc tit. l.cmptor. vbi ² eeyti
12.„.. Ju p
dictum eſt ſupra eo. Qux denuntiatio impedit, ne eiactioni euucriona
præſcribatur. Quinimo& eœptam præſcriptionem inter. competit
rumpit.l.cum noriſſi mi. ſupra de præſcrip. 30. vel 40. anno-
rum. Quod ſi denuntiatum non ſie, ceſſat de euictione actio.
d.l. emptor. Vnde fruſtra quætitur, an ei actioni præſcribi
poſſit. Cæterum actioniex empto, qua non deeuictione agi-
tur, quemadmodum& cæteris perſonalibus actiombas præ-
ſcribi poteſt.l.ſficut.de præſcrip. 3 0. vel 40. annorum. Sed&
in hac lege ſaltem in conſequentiam euictioni præſctiptum
videtur, cum rem venditam emptor longo tempore poſſe-
derit, vt dominio ea præſcriptione ſibi quæſito, reg eſſum
aduerſus venditorem euictionis nomine nullum habcat. l ſi
obl gat.vbidictum eſt ſupra eo. tit.& l. qui aliena. ff. hoctit.
Quòd quidem verum eſlet in his rebus quæ præſcrip ioni
ſubuiciuntur.d. l. quialienam. Atin hac lege de præ ſcriptione
agitur contra libertatem proponenda, cui aullo tempote
pPræieribitur. l. final, ſupra de Iongi temporis ꝑræſcriptione. Adver. Remiſtſe periculum euittionis. Euictio enim con-
uentione remittipoteſt, vt hic,& l. pacta conuenta. ff. de
contran. empt.& dximus ſupra adl. non dubitatur. hoc tit.
Sed& nihilominus precii tepetitio emptori datur, niſi hoc
nominatim remiſſum ſit. emprorem. 9. fin. de actio empt.
A D verſ. Commiſſam manifeſte declarat. Si rem obliga-
A am liberauit emptor, cum illi pretiũ liberationis ablit, Euiain qaod in commodum authoris verſum, cius pretii repetendi onaen- nominè actionem habet. in hac lege.& l. reſcriptum.§.. de 7n6,⸗. diſtract. Neque enim emptori licet eam rem habere, cuius tes. e. ſi pretium non dediſſet, ab aduerſario auferretur. l. ſi ſeruus. verſ.neque enim. ff. eod. Neque hic ſententia vlla deſidera-
tur, quia res ipſa non aufertur, ſed precium 1berationis duntaxat. l. reſcriptum.§. 1. l. Paalus,§. 1. adaibus modis pignus vel hy.
Empti.
Cum tibi liberum.
INDEX

Aboli
Kcoluthi qui dicautur
OPERA QVAE
EXTANT IN
INDEX IN OMNIA DVARENI
QVO NVME r PAGINAM:a, AVTEM CVIVSOY MERVS
E PAGINf
priorem columnam: b, vero poſterio-
Baicare filin quid ſi 12,4 Abeſſe quo pacto luriſconſ. 4 intelligatur 125, 4 e 8 3.. F N oigei ſui ſint,& eorum A an⸗ 821, 5 io criminum quid /11,& 7uotuplex 8316—
Ablinthii vis in tumorem in Seee, 8 tan 28,5 Aℳ, C, NL, quid ſignificent- ex Ciserone
— bitum
145,6 8 164, a. Etex Aſco. Pediano 689, 3
Academicorum maiorum mo⸗ in pronun
tiandis ſententis,& teſtium in corum,⸗
rem denotat.
Allio tributoria quid ab exercitoria altio- ne differat 969,5
Altio quæatemporaria,& que perpetua di-
8
catur
Aclio vtilis quid ſit,& uando 22 quibas
Aar, 138,74 Actis tutelæ direbta 307,5
Huid veniat in hoc indicis tutelæ ibid. Item cui& aduerſus quem detur hac actio b 8308,4 Actio contraria tutele,& ex quibus caufis
hac actio contraria competat. 308, b& 309, 4 b b
depoſitionihus 147, b aAo in duplum detur 150, 5 Aoceleratio quandoque nectſſaria in mor· Actio empti quibus ex cauſßi competat- e‿hominis 37,4 1025, 5 cum ſeq.
Aaoeptilatio quid ab apocha differat.. E: quomodo acceptilatio ſiat., 813, 9 Quis acceptum faciat,& cui fiat. ſtem acceptilationis effeltus ibid.& 814,4 Acceſſio quid 1003,5 Acce ſſionis verbo quæ cõplectantur 99 6; 5 Acceſſoria obligatio non conſiſtu ſine prin- c—2αᷣheheh 809,45 Accreſeendi ius vnde ortumſit 1077,6 Etan inuito coharedi pars deficiens ac- creſcat,& cur ita conſtitutum ſit,ibid. 9 E cur inl½atis pari deficiens uon acore- Nit inuito, vt in hereditatibus 1078, 6 Accurſius VvVanus vates qur a5 autore vo- cetur 88,5 589,4 Aecurſius a Daareno acriter notatus 67,
a. 85,5 G 31934
Accurſianorum nugæ 166, 5
Aacu ſianorum ſophiſtarum opiniones de
hac voce Iudicium 153, 9(7 174, 6 Accuſatao quid ſi 8 24, b. Sius cauſa&qui aotuſare poßint aut nond. ſtem qui non poſſint aceuſari 3 ibid.& 825,4 1161, 4 Acta omnia& monumfeẽta iudiciaria ſunt puablica inſtrumenta,& vocantur fo- eze, 237,5
AMllio quid,& vnde dicatur 717, 6 Actio in rem quid ſit 1s8,5
Actio competens actori, qni reo deferente
ꝛurauit ex editto pratoris 212,à FE que actiꝰ detur ex iureiurando. ibid Ei contra quem detur ihid. b Itei huius attionis fructus& vtilita⸗ ibiden., Quid in hac actionem veniat, 213.A b Alio de dote, que communis eſt patri So filiæ, mortuo patre ad hiliam tranſi 25 6,4
io an vonuentione naſecatur 4,5 ctio arborum furtim caſarum contra
uem detur 818,4 ACtio in preuaricatores,& torum pϾna 21, 5
AMône furti aduer ſus nautas, caupones&
ſtabularios 817,56
Atio de tigno iniuncto 817,s
Aclio receptitia quæ ſit 933, 4 Actio de morib. an vltra perſonam exten-
di debeat. 27 4 4 Actio ex noxali cauſa, quid in ea ſit ea- uendum 86 ,à 5
Altio in eum qui impedimento eſt quomi- nus quus iud: cio ſiſtat. 35, 5 36, 4 Aclio ſine cauſa,& quid ſit ſine cauſa ali- uid dare 92917 Niem quid petatur hac attione ihid. Actio furti eius cauſa 918, 4 Eit quid ſu furium ibhid. Iiem aduerſas qué detur hæc attio ibi. ⁵ Actio furti quid a condittione furtiua dif- fearrtk. 919, 4 Actio mandata quæſft 863, 5 Actio omnis& obligatio tranſit ad fiſeum am altiue quam paßiue 1012,4 Actio in nautas, caupones& c. 150, b ci ſeg.
A ſtio præſcriptis verbis vbi conueniat 4,4 Aclio de conſtituta pecunia aduerſus quem
u prodita 928, 4 Actio de peculio an ſit in perſonam 912, 4 Altio qus datur aduer ſus filiumfam. ibid. Actio de dolo a Cicerone vocatur euerricu lum omninm malorum 8973, /4 Aclio condittitia cui& contra quem detur
899,69546 Atio confeſſoria pro ſeruitute vindicanda
Aatee 1 01,A 5 Allio de dolo temporariaeſf 80, 9
Actio de dolo cui& aduerſus guem compe- tat: s quid veniat in hane attisnè 8 2,a b. Item intra quod tempus agi poteſt AedoöF 8424 Actio ex mutuo, cui& aduerſus quem toõ- arsJ¶A., 889, Aclio quod iuſſu, quid it 982, 5b Altio de in rem verſo,& quid in rem verti (aicatua, 98 3,4 Altio heæreditaria quid ſt 92 4,4 Actio quod metus cauſa, contra quem de- tur 78, a qualis dicatur ibid. Atio de furto quadruplum perſequitur 105,4 b Actio præſcriptis verbis quid ſit 16, b 7,4 Aulʒio de dolo malo, euerriculum omnium
—.
—
Actio protutele cui detur,& quado 309,4 Actio depoſiti quãdo in himplum& quan-
8 4— 1 à 3— malori a Tulio Cic. vocatur 79,5 80,4 Altio legis Aquiliæ quare& aduerſus quor
detur 916, 5 Allio arbitraria vbi neceſſaria eſt 925, Aclionis conſtitutorie cauſa qua ſit 93 3 3
ltem quid hac actione petatur,&s cui as
contra quem detur Ibid. a, Actionis tributoria quæ ſint cauſ,& vnde Aicatur tributoria aciiou 981, 5
Quidin hans altionem veniat, 982,4
Aktionisiniuriarum,& aclionis legis A-
uiliæ differentia Actionẽ edere quis dicatur 1 Ss quid altio- nis editio 3,7,6, 38,‚a Acłionem aprætore dari quid ſſt 5,b Actionem cui damus, multo magis exce- Ptionem competere dicendum eſt 131, 5 Actionem dare ad quem pertineat, 863,5 Actione deficiente, vel exceptione, vtiliter gemd„ 77,4 Actiones concurrentes cum reſtitutione in integruu 102,6. Actiones quaſdam natiuas, quaſdlam dati-
10,Aa
uas dici“ 54, 5 Allionas inperſonam& in rem quid aif- ferunt. 890,4
Altiones in qui bus in litem iuretur 874, b Actiones an ex omnibus conuentionib. dan- deæſint 72, Ackiones an in bonis computentur 1012,a Actiones quæ non amiltantur capite minu-
1is— 123, 4 Aclionum concurſiu 71 8, a diuiſio, ibid. b, G71934
Actionum nomina cur olim tam rellgioſt
eveehh 888, 6 Actionum concurſs 98,5 Actionum diniſio in reales, perſonalas, So.
à Duareno improbatur 58, a Actor quis ſit 158,4
Ator ciuitatis ſeu Axrfenſar, quid ht 72, 5
Actor forum rei ſequi deber 16 ,6 Addere indicem quid it 92726.
A' rεε animalia quæ dicanur 6ν,6
Addilio in diem quid ſt 1020,1. FEt error eorum qui legendun patant- 8 de in diem adiectione. Et quid 24 ver- bum, adiicere.. ia
Adiectio adpretiuns, additlio ad em ven- ditam refertur 10 20, circa fin.
Adire hereditatem quis dicatuer 118,4
Adminicula emptionus quid barbaris 5 8,5 Adminiſtratoresciuitatam an mutut ob- ligationem contrahere poſint, 884,4 Adoptare qui poſſint,, ratio item ac for- nma adoptandi 14, a. Item adoptiuorum iura ibid.&& Adoptio& eius ſpecies 12, bquomodo olim fiebat, 13, 6& nune guid fiat, ibid. Adoptiuus filius an querelam inaficioſi te- ſtam. habeat. 176,6 Adrianus Imper. Mathematicus, futu- raq;, prædicens 830, 9 Aduentitiorum proprietas acquiritur fi- lio, vſugfruetus autens patri 498,5

Aduerſarüi famæ quandoque parcendum moderations aummni ſ4, 4 Aduocatorum honorarinm 67, a& quid
maxime cauendum aduocatis ibid.
Adulterium quid,& quid ſtuprii ſi ſit 827,
cauſa accuſationis quæ ſint,,& de pæna T2. 9 828,4
adulterii s ſtupri Animaduer ſio patris& mariti in mulie- rem adulteram 828, a 5
Qu accuſare poſſint, de ordine co-
nitionum 828,4 acm cura annona rerumque vena- lium 109, 5 Agyptii⸗ pohgamia licita& libera cun- etu excepits ſacerdotibus 20, 4 Agypius in prouinctam redatta ab Au- guſto 15, 6 Aumilis Ferreti commendatio 4ſ,b Equitas quid ſit 19, 4 A quitas duplexeſt 42, 4& 652,9 quitas gnomonis vice ele debet in con- rrouer ſius 4;,4 Aquitatinaturali quid maxime conue. niat. 14 22, 4
Aquum& bonum: 8 an æquitas ſcripta recte dicatur 1068,4 Erarium Juid& cuius eif 106, a A ſchili& Euripidis verbaab ayaren indicibuts in lancibus poſir ta examinan- rur ex Ariſtophane 207, 5
Aioouedeia quid ſit 188, 5
REtatus miſeratio iudicem ad eedliocrem pœnam perducere debet aliquado 10 3,5 Alinitas,& qui dicantur affines,& an aſſi- nitate impediatur matrimonium 248,5 Alirmanlibus duobus plus creditur, quam mille negantibus 2 33,6 Ahricani lex diffcilis& obſeura 363, 5 gere quid ab qgere velle Aiherat- 484,à Were qui poſſent, vel conueniri 18, 5 4A Da, eo A⁴⁵ quid vocet lutinwema 1199, Agnaſci qui dieantur 361, 5 nati qui diciiur 122,5 297, 5 9938,4 Anati quid à cognatis Aihferantn nouo ure 189, 5 nationis c cognationis diſferentia 2n,
hodie ſublata 125, 5
Albini vnde dicti,& an teſtari poſſi int in Gallia 318,4 eAlbini quo iure apud Gallo⸗ vtantur, e⸗ quid a peregrinus diſtent ſſ:, 5 eAlciati a Duareno commendatio mode- ſta 73,6 G 1115, A, Alcibiadis obiectio aduerſau teſtes 234,a Aleæ luſus turpiſſimus,&a ſapientiſſimis quibuſq;, damnatus /45 4
eAlexandri Seueri Imp. dictum in publica
ohicia ementes Vendentes. Nam, in- quit, neceſſe eſt, vt 1 emit vendat, Sc. 1196, 5 Alexandri Jmp paradoxon de iuriſuran- di contempta religione 873,4 Alexandriprudenlia in ſacrandis conſti- tutionibus 4924 Eius reſcripti interpretatio 6id. Alexandri animaduerſio in urinum fu- mi venditorem 907, 9 1039.5 Alienare qui non potest, an poßit rem in iudicium deducere 425, ain fin. alienatio rerum eccleſi- Ricarum quando non valeat. 64, 6 alienatio prædiorum minorum ſénatuſcon- ſulto an omnino interdicatur 102,5 alienatio rerum eccleéſi Aſticarum ui-
IN D E X.
b2³ exr cauſ 79 permittatur. Quæ f ormd
in hac altenatione obſeruetur. liem de- claralus canon Agathenſis concilii ſuper ea re 1201, a alienatio quid ſit,&o quæ ſ int neceſſaria, vt
h 1136, 4& b. Et an rei litigioſæ aliena- tio valeat, ibid. b. Item quid ſit dolo ma- ſo alienare 137,4 4 nXòs quos vocet Iuſtinianus 492,4 Amandum bac hini, lanquam forte fortu- na oſurus, hac itidem tenus oderis, tan- quam fortaſſe poſt amaturus 1034, 5 Ambiguitas fi in lege contingat, is ſenſus eft
acc:piendus qui vitio caret 129,4 Ambitus omnis aà collatione beneficiorum abeſſedebet 119 5,6
Ambiguum quiul:d 6 A
Ambreoſius quomodo eleetus ad Archiopi- ſcopatum 1181, 4
Awbruſ i dictum de auro ecelef. 4 1168, 5
4 micitia conſanguinitate potior, ex ſa.
crate. 4034 A v9hezee 2uid ä4äa4 92 24 A va οε Jui hint in eccle ghia 4 1161,4
Apnata quid ſit,& epbeus lex Iulia de ambus Anatociſmus quæ iz annoda afferat mi-
ſeris debitoribus. 686,a Anatomica doctrina quidi inuei ex Galeno 1178,4 Anuniculus qui Hdicaturex Paul, 8 4, 4 Annona quid ſit 10z9,9 Annui reditus an dici poſſint vſura 997, 5 annuisv editus venditio vnde ortum habitit
ibid.
ftem quale pretium eſſe debeat, annui
reditus 61d. Annuipoteſtas 2 ectus 1187 5 eAnnuli traditio anſa 3 vt qui⸗ fat. tradentus heres 3 22, 4 annuli qus in ratione pannieulane nums- rentur 838,5 Annuu quot diebus conſtet 84. 4&/ annus Vlilus qurd ſi 7— 82, 9 in fin. annus ciuilis 1 84,4
annus vtilu quid ab anno continuo d'jfert 134, a Ei cur dabatur ann Viilus 134, 9 Anſam cuiuſque ei daplicen, e ex Sh ctłeio 71724
Anutapocha Galice: quittace double 238.4 antapocha ſus, quæ Gallice dicitur Qui- ctance duoble 94 ³ ,6& Anrichreß · quid, 2 ,. an ha 1 dan⸗ 9 8 5
7997,5 Ari ³νo exigi non debet 46 eo, cui coniu-
lerimus beneficium 7683, 7 Turpe enim eit,& viro prudenti mini- me conueniennn i bid.
Antinomia ae‿εaan quidſt 87,5
Antinomia difhcilis ex leale dingularia.h.
eod.&l. L„Sahn. mand. fublans. 879,5 antinomia!. Si ego pecuniam F Ro cert. per. Sl cum cor,pus:ſf. de acuur,r3 rer. dom. Ailpluitur 877, 5 antinomiæ an in lagibu reperiantur 7,5 Et quid antiuomia ſit 7, antiſtites noſtri temporit an impune corra- deze n Henitm Tecunia m peſant ex ven- ditione arborum Iacroram pradiorum- 266, a A'vlᷣnme quid ſit 9 z0,4 Anton. e⸗ Cleopatra victi a6 Aa guſto 19,5 N. Antonius Imper. Se ſaffra-
quis rem ſuam alienaſſe proprie dici poſ
1196,43
gatpribn eredebæ 90 05 5 Appelare& prouocare verba quid pro- prie ſignificent. 840, 4 Cauſæ propter quas appellatio interponi- tur ibid. Item quis appellet,& quir ſit finit appel- lationis ibid.& 5 Quis, à quo appelletur ibid.
Et quomodo interponi debeat ahpelaue
ibid. Et intra 7uod tempus apekanaun hi 8 841 4a Pebn au poßita ſententia arbitri 14 9. 6 appellationis: remedio pronuntiatum ex-
tinguitur 666, a Appeller à garand,& ſommer àgarand, quid ſit 304, 5 Apices iuris quid 1013,4 Apocha quid 48, a& quid ab acceptila- tione àifferat. 942,4 apocharn ſcribere quid ſit 237,5 Apollinss reſponſum Athenienſi bus dere- ligione 8, a
Apologia Duareni aduerſus Eguinarium Paronem b 1097,4 Aaqua quotidiana& ahiua,& ſex inier-
terdilta ad aquam pertinentia expli-
cantur 709,4 aqua priuata quomodo deducatar,& fer- ma aqua ducendæ 606, 4
aqua publica an duci poſſit abſq, permiſſu iudicis,& eaplicata antinomia 1051,a aqua chrſulca quid ſt 612 4 aquæ pluui arcende actlis quando detur 60,a,b Quare veniant, in hanc altionem- 606, 3— aquadutus ſeruitus, ee eius cauſa ibid. aguam ex flamine publico cuiuis aa ſaum
vſum qucere licet, niſi flumen nauiga- dls 197,5 Aquilia lex 2uaea ſ72, 4 Aquiliana ſipulatio 44,4 Aquiliana cautio 34,65 Arbiier an cogi peſft ad ſententiam di- cendam 143,65 erhiteri in quibus eauf r non cogatur iudi- care 14 ,A arbatenan poßiit: Sedua dici 146, a
ar biter, iudea arbutrarius dicitur 1 4 134 Erduogenera arbitrorum vide ibidem. „nnr. litigatorum conſenſu el! gendus, ve- luti domeſticus diſceptator 139,/ yne c iudicis deferentia 140, 4 G5 arbitrator quid ab arbitro diſterat, 14 urbitri ſententia an pariat atlionem,& an habeat executionenn 142,5 arbiuri officium, 146, a e 5.& de eectu ſententia ab arbitro latæ 147,0 E7148,4 or itrzum ſimile eſt adinarie actioni 14ſ„6
arbitrium tutelæa quid ſi 7 307,9 arbitrium qui ſuſcepit, an cogendun ſit, ſi nolit, iudicare 139,9
rattatus de arbitri⸗ Aiui„ 6d. Et an quis cogatur arbitrium accipere,
Can ſeruus; oſsit arbiter ſe 140,a&O
b, u caduarum,& cremialium fru-
ctus an recte dicantur 266, 4 a chimandritæ qui ſint 1118, 5 Archimandritarum poteſtas 11 87, Heir- ca finem Aννκην⁷ui dicantur 179, 4 renariu:⸗ an aamittatur ad ſucceſlio- nem lgitimam abinteſtato 177. Argen-

Argentarii olim veluti proxenetæ erãt 37,9
argentariorũ munus reipublicæ vtile 93 4,6
A'ν ειασ̈⁴⁶νν ⁵ͥuοα Voet luſtinianuu, ibid. Ariſtophanis prudentia in aiſcernendo vi-
Rore in certamine literario b Armeniæ conſuetudo, qua mulieres indata-
ia nubebant,a luſtiniano ſublata 257,0
Armorum nomine qus veniant- 829,4
Arra quid ſit 243, 5 Arra interueuiens n17 contrahenda emptio-
ne, non pretium eſt, ſed argumentum⸗ 1019,4
quoddam pretii conueꝝut⸗ Arrogati qui ſint 123, 4 arrogationus forma 13,a& quæ ad eam ne- ceſſaria ſint, ibid.& effectus arrogatio- nus ibid. 14, 4 arrogationis& adoptionis communia quæ fint- d 14, a Ars maxime naturam inunat. 179, 5 artium affinitas& coniunttio 79 ½54 85. 79324&9 18 Aſaßni quiſint 106 5,&& vnde profecti 166,5 8 Aeſſores& eorum officium 20,5& 21, 4 eorum ſalarium 21,9
—,
Ahlum ſeruoru olim erant ades ſacræ 11, a
Athenienſiam inſtitutum pro teſtibus pro-
bandis, ex J ullio Cc. 90, 4 Anxvoc probatio,&s dnxvos quid ſint 9 35,a Attiun Reguli exemplum de fide hoſtiſer-
uanda Auditorium quid ſit
thoritas 1165„5
Auguſtitabelle quæ fuerint-
Authenticæ, Sacramenta puberum, expli- catio B Actri canibus ad hoc nutritis ſenes ob-
96,6
D iiviebant, b 9,4 Barbarorum confutatio 92,4 Barbarorum ineptiæ infinitæ& inutiles ad
docendum 174,5 Barnabæ& Sauli apoſtoli coopratio Antio- cbia facta 118 3, 4 Barialu àa Duareno notatur 79,5
Bartolus iuriſprudentiam obſurauit 105,b
Base ſuæ quid 20,9 Baſilienſe concilium quale,& quam bene indictum 1191, 4
Bellum iuſtum aperte, an eæ inſidiis fiat, ni- 44⸗4
hil ad iuſtitiam intereit ellum ſine iuſta cauſa illatũ, latrocinium eſſe ex Numa 1166,4
helluam quo fine dicatur iuſtum,& arma pia 6 il, a quando latrocinium ſit 6 1,6
helli cuiuſque grauiſſimi exitus ſæpiſſime fit
per matrimonium 249,4 Beneficia quæ propter animorum curam Aantur 1171, 4 SZeneficia militaria 1170,4 Beneſicia quorum habeat Fomanus ponti- fex diſtribunonem 117 2,4
Beneficia morte beneficiariorum vacantia
Beneficia ſimplicia quæ ſhinn.& præbenda-
rum vocabulo quid ſignificetur 1171,95 Beneficiario mortuo an ei legitimus hære⸗s
ſuccedat,:& an beneficiarius ſucceſſo- rem eligere,& fructus beneſicii teſta- nmsnto legare poſſit 1200, 5 Beneficiariorum atas,&; de legibus annali- hus: S de iis„ Tui plura aduerſus cano nes beneficia impetrarunt, 1182, 94
1107,4
44, 4. 886, 5 Augures qui erant& eorum munus,& au.
832,5
Beneficiariorum reſidentia, ſeu aſſiduitas
1206, 6 Beneficiarii eceleſiarum miniſtri quo-
rum munerum vacationem habeant⸗
1 202,4
Beneficiarius quarü linguarum cognitio- ne inſtructus ſit oportet 1177, 4 Beneficii ſana difinitio, beneficii item ec- cleſiaſtici dominium, vſusfructuſue cu- ius ſit,& an penſiones annuæ alg, hoſpi⸗ talia, beneficii appellatione continean- 3„, 8 1169, 6 Beneficiorum reſeruationes tam vniuerſe quam ſigillatim facta 1189, 6 Beneficiorum multitudo an canonibus pro- hibita b Beneficiorum eiuratio, quæ& reſignatio appellatur.&t quis eiurare poſſit. Et quo- modo beneficium eiurandum ſi 12052à co b. Effettus eiurationis 1206, 3 Beneficiorum diuiſio in regularia
laria Beneficiorum diuiſio& qualitas 1170, 9 Beneficiorum militarium origo, quæ feuda dicuntur 619, a circa fin.& 4 Beneficium vnde dicatur,& quid a ſacer- dotio differat.,&s an ſolis ſacerdotibus hec ſacra ſtipendia dentur ex veterum- zorye 1169, 4 Beneficium antequam vacet, an dandum aui promittendum:& quam grauiter aduerſus ſacros canones in hac re pecce- tur 110, Acum ſeq.
Beneficium pure ac ſimpliciter conferen- 1198,4
duueꝛk. Et an heneficii collatis abſque ſcriprura valeat ibid.
Beneficium an auferri debeat, à beneficia-
rio, ceſſante cauſa ob quam datur bene icium 12074 Beneficium qui libere& quiete poſſederiũt, an eis poſtit vlla cotrouerſia amplius mo- ueri 1²04, 4 Bernardi ſententia de pontificibus Roma- e, 1178, 5 Beſtias ſpecula eſſe natura, ex Cicerone 329 Beſtias Vlpianus huiiu iuris peritia cen ſeri eæur dicat. kbad. Biſſcatus vnde dictus,& quo menſe fiat 83, 5 S biſſextilu annus ibid. Bona eccleſiæ cur Patrimonia pauperum rcant; 1168, 4 Bona corum qui mortem ſibi conſciuerunt, „. 2ne hnaerham an publicari debeant- 838,9
Bonafidei vis quanta ſit 933, 4
Bonifaciana conſtitutio de poteſtate ponti- ſiccis Romani,& iure gladii ſuper omnes
Chriſtianos 1154, 4 Bonifacii octaui conſtitutione, 1202, 9 Bonif acii Martyris reſponſum: Olim aurei ſacerdotes ligneus vaſis: nunc lignei au- reis Vtuntur 1170, 4 Bonorum communicatio inter maritumes pvrorem Bonorum eccleſiaſticorum vulgaris diuiſio in temporalia& ſpirituata 1168, 6 Bonorum poſſeſſio contra tabulas libertiteæ- Ramenti:&s caſus in quibus repellitur patronus ab hac bonorum, poſſeſione 72 2a* Bonorum poſſeßsio vnde liberi, quibus som- petit 79, 9&e bon. poſſeſſ. vnde legari
mi 5 80, 4
1206,9
32. 1171, 6
eleſia
922,9
Bonorum poſeſſio idſit F75,&s ſeh. Eorum diuiſio 576,s 9 perſona petant bonoru poſſeſſtonem
1 bic.—
Quomodo acsipiatur bonorum poſſeſſ- ibid.5 Et quo tempore Eius effectus
ilid. 577,4
Bonorum poſſe ſio ſecundi tabulas,& cur
introdutta,& quib. ex cauſis detur bo- norum poſſeßio ſecundu tabulas 777, 5 Bonorum poſſeßio contra tabulas quid ſit 78) Bonum& æquum, benignior ac humanior iuris interpretatio 8 Brenni regis Gallorum reſponſum legaiim Romanorum 611, 6 Breui manu fieri quid ſit 879‚,4 Brocardica qui tratent 92,a 93, a Brocardici doctores quales ex Duareno 117,4 Budai epiſtola ad Ioan. Duareni, patrem FErano. Duarenis, alteraad Franc. Dua- renum 1111 Buleutarum ius 20,5 Burdeg alenſis ciuitas qua ratione aficta 632, 4 Burgarianorum& Martini diſſenſio apud Accurſium de reſtitutione 132, 6
6 (Müme punitorunm cura ſepelien- Calendarii pro nominibus debitorum ſu- mitur 1 74, 5
8
Calendarium quid,&s vnde dicli,&o⸗ aid
ſht calendarium exercere 883,4
Cali ula ex proſtitutarum quæſtu& lucro
deditarum velligal exegir 508, 4 Calumniatorum ſupplicinn 835, 5 Calumniatoris ſupplicium: qua ſiu cauſa
huius actionis in fatum:& cui detur
hac actio in fatum 73,56 (ancellarii munus 131, 4 85 5H Cancellarius vice prætoris antiqui fungi-
tur. 86,4 Candaulis Lydorum Regis amentia 226, 5 Canonicorum collegium,& vnde ditti ca-
nonici 1116z, 5 Canonicorum collegium, velui Senatut ec- 1199,5
Cantandi mos in ecoleſia antiquiſßimus, Cé ab apoſtolori temporib. vſitatus 116 2, 4 Capitis diminutionis& ſenectutu fimilitu-
do 22, 6 capitis diminutio an ſubſtitutionem extin-
guat 1401, 5
capitis minutio quo nitatur fundamento
123,4 capitit diminutio quid ſit,& quotuplex 122,4 cum ſeq. Capitolina aræxa quo extruttafuit:& de hac conditione, Si in Capitolium aſcen- gderit 1036, 9 4 1037, Captatoria inſtitutio quæ ſit 340, 6 Capti in bello, an apud hoſtes teſtamentum facere poßint 318,4
Captiuum qui redimit ab hoſtibus, an poſ-
Ft retinere allum donec fibi pretium ex- oluerit. 741, 4 eaptiuus an vſueapere poſiit per ſerui 129, in fin. Captus minot quando dicatur 86,5 Caracallæ oratio, de donatione inter virum & vxorem probibita 25 4,4 fIELL
N

Carbonianum edislum,&s Carboniana bo- norum poſſeſſio 881, 4 Eim effectas ibid.
Carceres priuaii legib. ſunt prohibiti 125, 5
carceris infractor qua pœæna puniẽdus 231, 6
carceri detentus an ſeruire dicatur 921,4
Cardinales Nomancæ eccleſiæ cur ita vocen-
tur:& vnde ortum habuerint 1160,4
Caroli II. vigilantia ac cura in purgan- da eccleſia,& in ededa pragmatica ſan-
ctisne 1191, 5 Caroli Borbonii allegatio contra auia Hen- rici regis,&. 113135 Carihago cur aratrum paſſa 6 32, 4
Caſeorum ſiccandorum mos apud Roma- nor ac Italos 1058,5 Caſus in quibus is qui pecuniã mutuo dat,, dominus non est 878,65 caſus in quibus Uelleiani exceptio loci non
habet 989,4 G H Ciuile iudicin,& criminale quid ſſt 1 4 2,5 tam perpetuæ quam temporariæ 1188, 4 Caſtellum quiq ſit 606, 4 Et cinilium iudiciorum diuiſio 104 3,4 Commentarii principis, qui in commenra- Catoniana regula an ad conditionalia per- ciuilis ſcientia eſt apnxrouus 934, 4 rium Saturnt referebantur 126, 4
inea, 497; ain fin. Ciuitas quibus conſter,& cur perſona ma- Commuſſi qui dicantur,& quæ hnr cauſe Caihedra quid ſit,& quid ius cathedrati- ginaria dicatur 623, aG, commiſſorum 60 7, 6 608,4 vam b 1200, 4 ciuitas an poſſit ob delictum puniri 632, 4 Commiſſoria lex quid fit 1oz0 5 Cauxones qui ſint& an idem ſint cum ta- Claudii Imper. editii in fœneratores 9 83,5b Comites qui,& vnde dicli 11254 bernarii. 151, 4 Claudit Caſaris dittum de infamia:& qui Commodare quid ſit,& quid comodatum Cauſa ceſſante, nulla eoipetit aclio 40,0/ infames dicantur 47,56 amutuo d'fferat- 511, FG 2,s cauſa dubia& cœna dubia quid 145 ,b in(lariſſimi qui apud Ręmano: 16, Et quidaprecario commodatum dihe- jin.& 146, a Clerici, vel ecoleſiæ, an in actione in rem a- rat,. 972,6 E8 976,4 cauſa inſta denegandæ reſtitutionis in inte- liquo priuilag io fori vtatur 119, 5de qus Item de quibus rebus comodatum con- um 11ſ, H. 116,a. G 117,4 magna pugna eſt apud pontificios ibid. trahitur ibid. 5 cauſa vocabulam quid denotet 89 1, à cleric: e ſacerdotes an prorogare poſſint iu- Commodatarii quando teueantur pro ſua ceauſa couiunctio quid ſit apud Paulum, 7uſdictionem,& an diuino iure ſubditi quiſq parte 918,
I. deæ diuerſis regulis iuris 1048, 6 Nint regibusprincipibus& cateris magi.· Commodatariuti quid a depoſitario an„. cauſa ꝛuriſiurandi in litem 874 ft ratibus 166,‚ A rat. 1007, 5 cauſam coniicere quid 8, 9 clericis an hareditates capere fuerit olim, commodatarius an teneatur ale aſu fartar. Cauſidicorum fraudes 79, Linfi. probibitum, ex Hieronymo 1170,4 676,5 Cauſidicorum cauillationes confunduntur dlericorum appellatione qui in ſacris libris ommodati atlio duplox 953 ,4
805 Cautela contra minores Cæpolica 104, 9 Cautionis verbum generale eſf 170, 4 Caæcum poſſe iud: cem dari affirmat Duare-
nus contra aliorum omnium ſententiam
1038, 6 b Caſaris inuidioſa oratio 9,4 Caſaru& Anitonii d ſſidii cauſa qua faerit
469,5 Caſaru in Syllam dicteriũ ob magiſtratum
quem Sylla pecuniis cõxaraer at 1196,5 Caſarus lex de poligamis,& cwr porm. ar exeulaq ibidem de poig anats patribius Vetersbas 20, 4 Celerum duc es&& corum munus 1166, b Cenſeri verbi acceptio 3,56 Cenſores qui Roma,& eorum munus ſuper periuros:&s quod& quale vitii ſit per- iuriums,&s quuntum bonu oſſiciat mo-
ribus b b 215,9 Certi condittio quando competat, 888, 9 certum ius quwid ſit 49,4
Ceſſio bonorum quid,& cur permiſſa, quo- modo fiat. 70 3, à cum ſeq. Et au eccltſia ſi ſoluendo non ſit, vti poſe
Hi hoc beneficio ceßioniis ibid.5
Cenſas quid ſit 9 44,0&æ cenſualis profeſao ibid
Chalciæ Rbodiorum inſule locus feracißti-
mus 26, 5 Chirograpbum an ſuficat, in actione ex mutuo 905,4
Chorepiſcopi, quaſi—QƷeάul, id eſt, ruſtici epiſcopo 1177,4 Chryſantii epiſcopi Coſtantinopolitani fru- galitas& vſau ex reditib. erelcſiæ 1176, 4 C'briſtianareligio tempare Alexand. Seue-
Cloacæ ſeruitus immittende an ad
NDE X. ri& Voiani improbata, nec tunc cui- quaus per Chriſti iuuare licebat 864, 9 Chriſtianorum ſtudium in egenos, quos lo- cos ad eorum ſubuentionem habuerint, 1170, Han beneficia dicantur ibid. Chriſtum reſurrexiſſe ab us ueas, quomodo intelligatur 73 3,4 Chriſtus an facultates aliquas habuerit 1167,4 Chriſtus cum apaſtolis Cæſari exoluit tri-
butu&s quare:& an ecoleſiaſtici ad hoc teneantur 1202, 5 Ciceronus encomia ex Duareuo 44,9
¶ clades inſulæ, ex quib. est hodus 971, 9
Citare quid ſit 1032, 6
citatio vbi nulla eſt, impune non parebitur 146,5
ciues Romani teſtamenta,& non peregri- n, facere poterant, 1ſ2,
contineantur 1161,6 clericus munus ſaum ncgl gens, an priuile- gius clericorum frui debeat, 1203, 5 Cknia Pyihagore: ſuperfitio circa iuſiurã- dum, ear Baßlio Cloacæ cœlum peſtilens& ruinans minan- tur 103 6, 4 rædio- rum viilitatem poßit conſtitui 189, 5 Clodoueus primus Regum Chriſtianorum Fnit 1208,4 Codeæ Jaſtiniani quo tempore editus&s Juando emendatus 1,56 G 2,4 codex quando renouatuu 110,4 Codicilli auid ſint& quid diffsrant à teſta mento 313, 96 318, 5 codicillorum diffinitio,& eori origo, quid ateſtamento differant. 477,5 codicillorum confi: matorum ex teſtamen- to locus expl. catus 1074,6
codicillos qui facere poßit 481, b& eorum,
origo& vſus ibid. codicillos qui ſcribit an mutet teſtamttum 3 23,4 Colateralas ordinarii pontificis qui ſunt,&s eorum munus— 117z, 4 Cœhbatus an beneficiariis ſit ueceſſarius 118134 v cœlibatus pœna a Romanis excogitata,& Cbriſtiani: deinde ſublata 1045,4a4 (oereitionum varia genera 31, 4 Cognatorum ordo triplex 248, 4 cog nati qui ſint 122, 6. 174, 5 G[80, n fi. cognatio per adoprionem 181,& de cogua- tions᷑ ſpirituali, an matrimoniꝶ per eam impediatur 249,4
4
.& quare
206,3
Collatio quid ſit,& quæ res in eollations v'e niant- 8 ,6 in ſin.& 82,4 Quemadmodum fat,& quantum don- ferri debeat, I inter quot locum habeat collatio 7 82, 5. 783, 4
Iitèremedia contra non conferente ſ83, 5
Collectarius quis dicatur 884 4
Collegia cur olim prohibita 72²,5
Collegium quid ſit,& an inſtitui poſſit ha-
„ 33,4 colegium quot perſona conſtituant. liem quæ collegia licita,& quæ illicita, c ve-
terib. ſuſpecta fuere 823, a& 9 ua-
r- ibid. Colonorum ſeruitus 187,4 Colonus quid ab inquilino differat 4 94 Commcatus quid ſit 1039,5 Commendare pro deponere 1008, 4
Commendationes, ſeu fiduciæ ercleſiarum,
Et quid actio commodali directa, ꝛbid. Et quid contraria 914,4 Item quid in hanc actionè venial ihꝛa. i Cui item& cotra quem detur actio co-
modati 954, S in fin. ad Communionem nemo cogitur 91, 4 Compenſatio quid ſit 993,4 FEFius eſfettus 99ſ, 4
compenſatio an locum habeat hodie in Gal- liarum curiit abſg, regiis literi 995, 5 Et an locus ſit compenſationi, ſf ſFectes ex
b 3 harte debeatur: ex alieta quantitas ibid.
FRiem caſus aliquot, in uibus lotum non
Pabet companſatio 996, 4 Comperendinatio litigatorum 18,6 Conanus ab autore notatur 989, 6
Concilium æcumenicum an beue ficia con- Rerat,& an ei ſubhit Rmanus pontifex 1172, 6 concilia Conſtantianum e Saſilienſe quo tempore,à quo& quare ind Cta 1191,4 Conciliatio§. Si impuba. cum eius qut in prouincia. ſf. de rob. credit. 883 conciliatio legis, ys qui. cum§. bereditasl. qui hered. de condit.& demonſt. 9 04, 9 conciliatio l. ¶aius Seiur. cum. Fideinſor. §. pater. de piguor. 96 ½,6 conciliatio l. Rem alienam, cum! Ĩ Vitio. depignor. 964,4 Concubinæ nomen olim honeſtum 176,4 veteribuiq;, canonibus permiſſuwme. fnit concubinam hal ere, ibad. nunc autem-
improbatum eſt ibid. (oncubitu: vagi prohibiti 217, 6 Conditio cauſa dati cauſa coſceuta 896, /5 & eius actis ibid. Itens
—

16,4 Hne bena Cam Genamg
1244 dan usnmn Amnmmm umnn
14(r nud
1, Eaurfau
1014 P ben Kasae —
em quib ex cauſii detur hæc allionibid. & quot requiruntur ut hec actio com- paia.j 897,4 condictio indabiti attio quid ſit,& quam difficilis 902,9
Oua requirantur vt locus fit indebiti
1 NDE X. tentiam 1059, 4 conſtitutor quid a fideiuſſore differ Ber conſtitutum, mandatum,& ſideiuſuio quid differant, 1010, 4 conſtaturi quib. verbis contrabatur 931, b Fiem conſtituti quis ſit finis 932, 4
culpa lata, leuis s leuißima 2 69,7 56
culpægradus tres qui ſint 152, 2& 91, 5
Curator quibus derur, a quib u detur,& de officio curatoris 311, 6 C5 312,& qua- do finiatur hac cura 312,5
curatores qus petere debeant- 300, a ꝛn fin.
d, 2, ibid. Conſenſus in emptione& veditione requi- curatoris officnum qui bonis datur 424, 5b condictio ob turpem cauſam 900,5 ſüus 1019, 4 Curia quid ſit 1127, a condittio εναμςᷣ quæ ſit 86 7,α Conſuetudo quid ſit 8, a. Eius vis ibid.(uriatæ leges qua ſint- 4,5
condittio certi vnde naſcatur
3 Et quid ſit condiο
condiltio indebiti quando loci habet 10 2.9
cõditio ob turpẽ cauſam quâdo detur 76( condictio ex lege cur dicatur& quando
competat b condictio incerti quæ ſit
per errorem ex lege Aquilia ſolutum ſit 916, 5 Conditio quid ſit,& quid proprium condi-
tionis
conſuetudinis ius aut leuiter à natura tra- (tum, aluit,& maius feæcit vſus 45, a Conſulum dignitas apud Romanos 17,5
920,4 Contrahentium mens magis quam verba 919,4 condittio indebiti cur locum non habeat ꝛſi
ſpectanda 60, à& 66, 4 cotrahentibus an liceat ſe circiuenire 8 6,9 Côtractus nomè quomodo accipiatur 168, 4
contractus certus quis ſi 888, b in contractibus quid ſpetandi ſit 92 8,4 411,5 contractus ſimulatus quid ſit 60, 6b
88 8,4 conſuetudo iuriſdictionem tribuit 16, 5 Curiones quida Flaminib.differret. 1166,a 888, 6 conſuetudo optima legu interpres 1044, 4 Cuſtodia reorum quomodo fieri debeat,&
de afficio& periculo euſtodis 825, b 826,4 b 2 p
[Amaßi& Vrhicini ardor ad rapien- De epiſcopalem ſedem,&g quo fine, & queſtrages inde hominum ſequuta ſit 1168, a Damnatorum bona ad quos pertineant ès an hoc locum habeat, Quiconfiſq; le corps, confiſque les biens. 838, 4
conditiones quæ noceant inſtitutioni,& quæ contractus cum iure non valet, ceſſat reſti- damnatus nd obſtante appellatione, aut in
non noceant 412„,3 conditio turyis, bonisq́;, moribus contraria, pro non ſoripta habetur 4¹3, 4
conditio tutoris& curatoris an& in quib. mi deterior procuratoris condiitione 9 2,
conditio proprie quando dicatur 887, 6
conditio quæ tacite ineſt, expreſſa vitiat ex-
Confiſc atio quid ſit
coniuncli verbis an iis qui re tantum con-
haredationem cõditio impoſſibilis in ſtipulatione quid fa ciat. conditiane deficiente, inſtitutio euaneſcit conditionum, quæ vtiles ſunt, eſfectus 416,95 Er quo tempore cõditio impleatur 4 20, 4 Conducere per auerſionem quid ſit 969, 4 coufiſcatis bonis an actianes confiſcentur 1012„4₰
* —
Confratriæ in Gallia prohibitæ,& vocätur
Græace qparelaf
Conin
reia 33555 qui dicantur
1079, 4
liem de variis coniunctorum generibus,
inter quos locum habet ius accreſcendi 1080, 4
668,4
contractus nominati ab innominatis diffe- runt circa obligationem 899,2 cõtractus mandati,& ſtricti iudicii diſeri- eeerere 8379,5 contrattus ſtritti iudicii& bonæ fidei quid differant, 892,4
483, 4 contratluum ſpecia quæ ſolo conſenſu con
trahuntur quæ ſint- 9 31, 4 re leuãdæ nauis cauſa, qualiter fieri de- beat. 971,a 5. 972,5 Conturbare quid ſit 974, Conuenire quibus modis poſeimus,& quid conuentio d 47 ,43 conueniri vbi debeat qui deliquit 168,5 conuentio quæ nomine caret, nulla ex ea actio proprio nomine vocabitur 12, 6& ſ6„5,5.. conuentio repetita quid ſit ĩ9, 5& dies re- petita ihid. conuentio verbum generale eſt, eius diui- ho. 3 8, 4
Et quid re coniuncti, ibid. b. Et quid re conuentio lege confirmatur hifariam Ʒ22, a
coniuncti&s verbis,& qui verbus tan- tum coniuntti ſunt 108 2,4
Item de effectu coniunctionis& de iure oonuentionis verbum latiſſime patet 46,0
accreſcendi, quod ex eaoritur 1083, 4 Coniictionum variarum permiſtio& de- claratus Pauli locus ad legem luliam Papiam 1090, 9 1091,4 coniundtorre tätum cæteris nunquam pra- ferri 1092, 4q iunitli ſunt praferantur 1093,4 Conſeruatores priuilegiorum qui ſint 165,b Conſilia praua impetu, bona mora valtſcit 7772 3 3 ex con ſilio nemo obligatur, ex madato vero naſcitur vltro citroq;, obligatio 1010,4 Conſtantini reſcriptum C. de digmitatibus, explicatum 1071, 4
(onſtantus hominis non eſt voluntatè ſuam Crimina propter quæ beneficia amittuntur Deliberadi ins quid ſit 422, b. Eias eſfectus
me cauſa mutare 936, Conſtitiſſet, verbi acceptio ex Scauola 791,
Conſtituere quis dicatur 928, a in fin.& crimina tanto grauiora ſunt, ac maiori Denarii nummi aſtimatio
quom do conſtituendumſit 9 3, 4 conſtitutio qaid,& eius interpretatio 9, a conſtitutio ducis Mediolanéſ 61 9, 5 in fi.
conſtitutionem Arcadii Imperatoris de pæ-
naliberorum in indicio maieſtatis ab-
rogatam non eſſe, aduerſus Budai ſen-
& qua legitima conuentiones dicantur 264, 4.
conuentionum ſpecies ex Vlpiano ſ0,a Copiarum nomine commeatum ſeu anno- nam exercuui neceſſariam, vulgo Mu- nitiones vocari 1039,9 Copiarii caſtreuſe verbum ibid. Corneliæ Gracchorum matris commenda- 11o 67 ,‚a Credere temere ſapientis non eſt 3, 5 credita res quomodo reddi debeat, 891,4
crediti homen generale eſf 107, 4 creditores hereditarii qui ſint- 91,ℳ₰ creditorum priuilegia 704, a 69 5
Cremiales arbores cur dicantur 266,aA Cretio quid ſit,&(retionumò ſolennitas 1074,4543 b
1207,6ä6 4 crimina extraordinaria qualiter puniẽda, & quæ ſint. 820, 9 821, 822, 823
animaduerfione digna, quaãto diſſicilius cauentur 830,4 criminalium iudiciorum diuiſio 104 3,9 Cryhppi dictum de currente ſtadiiu 1¹07,4 Culpa an in rerum propriari adminiſtra- tione præſtari debeat, 277, in fin. —
integru reſtitutione ſoluere cogiiur ,a
Damnia etymon 44, Daniel gyptiorum Chaldeorumg lite- ris eruditus, quorum tamen ſuperſtitio- nes horrebat 1178,5 Dare quid ſit 897,a 919, 4 C9 21, 4& quid differdt dare obre& dare ob cau- ſam. ſtem cauſa nomen in attione dati ſumendum ne ſit 897, 5
80z, 9(422,4 Contributio rerum ob merces iactas in ma- dare& radere quid d fferant, 1026, 4
dare pro dominium trangferre 1005, 5 Aaou mic wνενν prouerbium 1175,5 Debitorum pactionibus, creditorum petitio uee tolli nec mutari poteſt 41, 5 Debitum vel indebium an ex parte ſoluè- tus aſtimanduen ſit, an ex parte actipien- tis in ſolutuuu 913 ,4
Decima quid, tam ordinaria& logitima,
qua extraordinaria& indi cta,& qui-
bus debeatur merito 1198, 4 G6 Decreta quæ ſint⸗ 97, 4( 99, 5
decreta ambꝛtioſa quæ dicantur 116 65 decreto prætoris an egeamus in executione lagis,& an prætare adire neceſſe /it in his uc lea permittit 10), bcirca fin. decretum an vt in alienatione, ita& in tranſactione requiratur 100, 5 Decetlores ſuorum bonorum qua pæœna di- gni 770), 5 Defenſio Curiæ Pariſienſis, Ludouico II. Gallorum Aegi oblata, pro libertate Eo- cleſi Gallicæ aduerſus aulaã Romanam 1208, cum ſubſe. b Deſicere partem, quomodo accipiendum ſit in iure accreſcendi 1086, 5 deficientes ad hoſtes quo ſupplicio aſſiciendi 122 ,)ü Dofunttorum inopta voluntates improbã- Aaan ſint b 413,4 Delcgare quid ſit 986,4 deltgatio quomodo&ꝰ per quor fiat, eius ef- fectus 811, 4
424, a3a5
Delicta priuata cur dicantur 81ſ, ain fi. Demadis dicium in Atbenienſes 1114, 4 886, 96 Deportati an vere exules ſint 1043,4 deportatorum bona an publicentur 839 a deportatus eæ cius fit peregrinus 122, 6 déportatus, inter apolides numeratur, es
quare 10 1 23a Depoſitum quid ſit lo05, be& doactione
LLL

b 1
———
—
—
2——————— — 1 Rnn 8—— 2 6—-— .— 22————————— 8.“ K
dAepoſiti directa& eius cauſis 1006, 4 5 & quid iu depoſiti actione veniat 1007,95 tem de cauſis cotrariæ attionis 1009, 5 Depreſſa nauis, Gallice, Enfondree 9 7¹,5 Deus qui iuſtißimus eſt, an ob vnius homi- nis delictum pœnas a tota aliqua ciuita-
te expetat 836, Lin fi. Diaconi, hliasons,& alu inferioris ordinis elerici 1159,4 G 5
Diaria, ſeu diſtributiones quoridianæ,& cur hoc genus erogationis adinuentum
M³ b 1192, 5 Dicere in iudicio quid ſit 938,4
Dicis cauſa aliquid ſacere quid ſit apud
Iureconſul. 6 0, 5 inſi. 47 3, 5 G 1049,4
Dacs intercalaris cur ſic dictu⸗ 84, dies cœptues pro coupleto habetur 84, 4 dAte⸗ uauas cedere dicatur 1 482,6
diem proferri legatorum quidſit 723,4 Digamiam plus mulisrem quã virum de- decere 1182,4 Diganus an a ſacsrdotio&s benefioio ſum- mosendus,& qua rations id canonibus
ſancitum ſit 1181,5 C 118 2,4 S& quis di-
catur Digamus ibid. Dignitates eceleſiaſticaæ quæ ſint,& quot modis accipiantur 1170, dignitati gradus, quibuu ornabantur olim Komani magiſtratau 1079, 4 Diſferentia inter atum, contrattum& ge
ſtum 84.9
ca fin.&o 146,4
Dilatio quid ſit,& quando detur 37,a Diocletiani Imperatorie reſponſum philoſs-
pho cuidam, vacationen munerum po- ſcenti b 1203 4 Diplomata quibus petitur reſtitutio 1 25, a um ſeq. Diplomata Vontificis vulgo gratia expe-
Ctariuæ dicta,&&e. 1188,5 Diſceptare quid ſ5t 143,5
Di ſcretio bonorum es ſeparatio variis cx
cauſis rittitur 109,5
Diſpenſare, curare, procurare eadem ſunt-
186,4
Aiᷣ†νio boucrum eccleſiæ quibus ſit cõ
mi ſſas 1168,6
Diſputare d⸗ principis poteſt ate, facrilegio 3
3 3 119, 9
Dawortit auſ? 21, a. 6, G quid de diuer rIeut⸗ jine carsſa s01 d. 4 dimortii œna eſt dotis amiſſis. 104, 4 Dolo fatta vel metu trãſaclio an reſeinda- tur 6, 5b
dolꝰ ao fr aude nibil à natura alienius 79,a
ʒeiddaba malas ex Labeone ibid. 6 dolo ſtbolarium&Albericus vino albo pro aquia vſea 79,5
dolus volenti non infertur 64,4 dolus malits quid 60, 4
dolus bonus apud veteres quid ſit 79, 5 dolus an in omni contratiu præſtetur 9 5ſ, 5
Domieiliu vbi quis habere dicatur 167, 9 Dominii acquirendi cauſa 610; 5
611, G1 2, per tot.& G1334 dominium quod directum& vtile vulg⸗ dicitur 1036, 5 Domitiani conſtitutio in J iti cõtumeliam de non caſtrandis maribus 830;4
Demo diruta vioinarum domori conſer- uandarum gratia ab incendio, an id da- mnumaà vicinus ſarciri debeat, 971,5
domus ſua cuilibet ceu aſlum debet eſſe, ex Cicerone 3335
Donatio proprie quid ſ 878,s
Dihinitio omnis periculoſa in iure 92,a ci-
NDI X. donatio tam inter viuos, quam mortis cau ſaritem de mortis sauſa capione,& ſſi- gnatione libertorum 1085,5 doxatio inter coniuges cur prohivita legi- bus, eæ Plntarcho 244,a G 2ſ4, A donatio ſitne contrat᷑tus ſ 2, 5& quod da- tum eſt an pœnitstia poſiit reuocari ibid. & quid donationis Verbo ſignificetur, ibidem donatio cauſa mortis,&s eius eſſeltus 609, bHiv fin. So 610, 4
donatio non facile præſumitur 48,4 donatio propter nuptias quid ſit 25 2, 40 an dati ſimilis ibid. ſiem donatio ſponſalitia 25334 donatio quid 608, a Cauſa donationis qua ſint ibid. a& 5
liem quæ perſonæ donant, quibuſue do- natur ibid. H eius eſſectus 609,4 Dos an ſolui debeat vxori, ſoluto matrimo-
220 25724 dos profetitia, ſoluto matrimonio, viuo pa tre an recte ſoluatur filiæ 277,5
Dotem certa quantitate ns expreſſa, ivuii- liter promiiti à muliore non tantums pa- do, ſed ettam ſtipulatione, contra rece- ptam opinionem 1073, 4 dotis exaclio poſt matrimonium ſolutum quilbus caßibus ceſſet 2575a 5 dotis varia acceptio 2 50, b quid ſit dos ibid. Quomedo conſtituatur dos 211,4 G6 5 C a quitus, ibid. b& quid ſit effe- ttus dotis conſtituta, ibid. H& an mari- tua pradii dotalis dominus ſit 251,4 dotium cauſaà fauorabilior vbique cur ſit 255,b cum ſeg. Druidum immunitates 1202, Scirca fi. Duarenus Budzo familiariſ. 60,5 Duareni cenſura centra ineptias preſtigia- torum&& calumniatorum 9 2, a 9 Daareno quautum ſopbiſtica argumenta Snugs ent odio 4 4, a pautlo ante fin.
Ducere quida ferre diferat 103ſ, Duobus alirmantibus an plus credendum qudu mille negantibue 939„ 4
Duumuiri ciuitatum defeuſores 20, 5
duum uiri dn ſint magiſtratus municipales
119, 56 8 E Coleſia quid ſit, de ccleſiaſtica potoſta- L-, te& ciuils& vtriuſque diſcrimine 1171 G 1172
2)
Ecedeſha Chriſtianorum cömunis quadau⸗ ciuitas ef 318, eccloſia nihil exitialius ac peſtilentialius quam eius muniſtrorum nimia opulen- tia 1I17 Oz 4 eccleſiz furultates, earum origo& proceſſus 1167, a“ eceleſia quam fœda faci fuerit temporæ
Caroli ſeptimi 1191,5 eccleſie Cbriſtiana ciues omnes intelligun- tur 619, 5 eccleſiæ hierarchia&ò de variis Scoleſiæ ad- miniſtrationibun 11[6,a Eccleſtaſticæ ſchole mugiſtri&s dodtores 116 2, 4 1
ecolsſiaſticaru reri præcipuui vſur 120154
Edere rationes quid ſit,& qui easredders debeant. 37,5
Eaicti de reſtitutione in integrum maiors. explicatio 124, cum ſeq.; 128, 5cum 727.
adictum peremptorium quid,& eur ita vo- setur b 164, 5
edictũ ſucceſſorium quid fit,& cur ſatu-
tum b 580, 5 Edulitatis, an Muilitatis legendunn ſit a-
pud Papinianum ſub tit. de compenſat.
contra Budæum& Alciatum 10 39, 5 Et quid Edulita⸗ ibid. Ffractorum pæna 822, 4 EMoum quid ſie 3 30z4 Eiurare, eiuratio,& eius effellus 1205& 1206
3 Elettio epiſcopi quomodo fiat. 18 4r
Emancipatio,& eius effectus 11, 4 emancipatiouis ſolemnitas& ritur 155,5 Ementium ae vendentii magiſtratur mu-
nia abuſus taxatur 1196, 6
Emptio an per epiſtolã contrahatur /79, /b
emptiones quæ manc ipi ſunt ſ8,5
Emptor imaginarius quiiſßt 99, 5b E!MN ο quid ¶t 116 2,4 Energumeni qui ſint 1179, 5 EvI XAAA Mygeg Leod! uam, quid ſit 76 2,4 Fvwoic quid ſft 1187, 5
Epiphanius patriarcha cur à Iuſtiniano laudatur Noael.z. 118134 63 5 Epiſcopi gloria qua ſit,& ignominia, ex Hieronyma 116 8.4 Epiſcopi veri qualitates ex B. Paulo 11 77,
E:ſcopi huiur temporis quales 209,5
Epiſcopium an inter benefisia electiuà con- numeretur 1184 4 Epiſdsporum more⸗ corrupti 176, 5
Spiſcoporum gradus qui ſint 1177, 4
Epiſcopus a quibur eligi,& à quibus expen ebet 1210,4 Epiſcopus Romanus, e; de eius amplitudi- ne& authoritate, tum de naminib. va- riis, quibus appellari ſolet 11 1 7, b cs ſea. Epiſtola quid ſit apudiuris aurora 1048, 5 epiſtola Franc. Duareni ad Andr. Guillar- tum de ratione docendi, atſcandig, luris conſcripta 2 1 100 epiſtola Duareni ad Sebaſt. Albaſpineum dAl ſuo in Biturigum ciitaten redutu, 1108 cpiſtole acceptio apud Juriſcauſaultos 942,5 Suitum Romanorum gradu:s 16, 4A Eremodicium uid ſit,& quando fiat. Error quid ab iguorautia diſcrepet 60⁸,4 Eruditi& meshocan docedi modus 174,5 Etiam, dictionis, vis apud Paulum 20 9 ℳ Euentus, magiſter ſtultorum eſt 11 07, 4 Exgenii conatus aduerſus decreta concilii Conſtantiani 1191,4 Eiurare quid ſii 1182, Euocationa nimi apud not vfftatæ 168, 5 Euripidir notãdum de matrimonio 246, 4 Exceptio peremptoria& dilatoria quomo- Ao opponantur 712,4 excoptis rei iudicatæ 912, 5. Sius cauſa ibid.
4
exceptio ſpocia eſt appellationi⸗ 119,5
exceptio Jes„& excepmonum diuiſo
906,.
excoptio nõ numeratæ pecuniæ quando do- tur,& de cauſis buiur exoptionis9 5 & 991, contra quem detur hæc exce- prio 9 91, b. Et vtri incumbat probatio, reo an actori ibid.& intra quod tempus
hæc exceptio opponendaſie 99 2,6 exceptio Senatuſoenſulti Macedoniani 907, 5& res iudicats 908, 4 ſtem compenſationis u.
2. exceptio quando pro conditione ſumatur edittorum duo geuera 127,a
237, excvptionem temporalem 7ui baben ſoluen⸗ 4er«pa. 206,5
exces-

144 — 60 n 1n.
16.,4“
5
4
1- N DE Xü
exceptione perpetua peremptoria qui tu- Eeriis quid agendum ex Sceuols Iuriſperi-
tus eſt, an ſolutum repetere poſſit 9 06 5 ti reſonſo 590, 4 exceptiones qua perſonæ coherent, non qgre., Feudoru ius à 7uibus cõſcriptum,& quam diuntur perſonam 90,56 habeat authoritatem 1419 exceptionum cauſæ 36,4 feudum quid ſit 1119, b cum ſc¹. 85 vnde Exequi quid ſt 105,3 dictum m20,⸗ Exexcitor quis in naui ſit 15⁴ Et quid ab Lnu uuus diſferat 1120, 6 Exercitatio in iuriſprudentia quantum e- feudorum origo vnde 1121,6 molumenti conferat. 7,5 Eaorum diuiſio 1122, 4
Exheredandiruatio,& quæ ſint Din ſilii ex- feudam ligium,&s homo ligius quid ſit&
peredatione obſeruanda 341,565 vnde dicantun 1122,4. 5 exheæredatio apud veteres vſitata, nec legi- Iiẽ quæ res dari poſſunt in feudi 1123,4.4 bus prohibita,& an valeat iure ciuili feudum de(amera,& Cauena ibid. ũ non ſolum nati filu, ſed& naſcituri, ac Qui in feudi dare vel accipere poſſunt
poſthumi exharedatio 783, 1114,56 exheredatio fili poſt mortem, inutilu eſt Et longa poſſeßio in fendis 1128, 4 344⸗— feudorum ſeu beneficiorum militariu ori- Exbibere reos quid ſit 826, g,„, G19, a circa fin. exhibitio acdenuntiatio diplomatus ponti. fæudi an diuidi inter conſortes poſſit 113 6,96 ſicii,& de eius effectu 1190,à& S feuda magnarum dignitatum an recipiant Exheredationis cauſam exprimere debet diuihonem ibid. deſtate 174, à feudi amißio ſine culpa vaſalli 1141,4 Exixgere, verbi, acceptio 1001,4 feudi amiſſio cui aperiaturi141,9 G114 2,4 Exire de bonis quid ſit 71, feudo priuatur vaſallus offendens domini
Sxoniari in foro quid ſt 7la 1138,3‚4) Expilatores qui ſint, x Aſconio,& eorum feudum vendere ron poteſt dominus abſg b— i bad.
punitio 8 22,4 Vvoluntaté clientis 45 Extintlo iure agentu pendente indsio, ex- feudum qualiter s quibus cauſis amitta- inguitur udicium 28 232 tur 3 1138, 4. 5 Extraordinaria cognitio quando digatur feudi ſucceſſio 1128,5
1012,5 audum quibus modis acquiratur 1126, G
F EREitlio iuris quid differat, a preſumptions
DAcere quid ab agere diſtet 1054, 9 235,zs4
facere verbum pro ſacriſicare 1165,5b EFideicommiſſo quionerari poſſi b 496,4
Fatta diuidua aiq, indiuidua 10ſ4, 4 fideicommiſtum non praſtat, qui teſtamen- facta diuidua quomodo ab indiuiduis di- o manumittitur h. guoſcantur 806, 6 fädeicommiſſum ex cuius perſona vires ca- Hhr ligau⸗ continet id quod intereſt iaa⁵, 49 4, I41,, fideicommiſſum relittum à patre filiofam. EFacote dictum devariis plurimorum inter. an valeat ès quomodo 497, b& 498,4 pretum opinionibus 6, b fdeicommitti an poſſit patrii 494.5 facetum bubulci dicterium in Archiepi- fideinſſor quus ſit,& quomodi obligetur Kopum eundemq; ducẽ Coloniæ Agrip- 809, a.& de cauſa obquam obligatur Piwa 11ſ4, 4 ihbid. ſtem pro quibus fideiubere poßit:&s Falcidia lex vnde dicta,& a quo rogata effectus obligationis fideiuſſoris 809,5 nis Falcidius ν& cur lata S3,a ſtem qua adtio competat fideiuſſori ad- Falc:ꝛdia lex quibus competat:& anex le- Aerſus reum promiitẽdi d 10,„d circa fin.
gatis tantum, an ex fideicommiſſis Fal- fideiuſſor qua obligatione& actione tenea- aidia detrahatur ſGza e„, 354, 4 falcidia lex, ac S. C. Trebel.& diſperentia ideiuſſionis comes est noxa 42„4 juarta Falcidiæ&c. declarata 1063, b fideinſſores minorum 90, 4 5 falcidlia lex ſuæ integritati reſtituta, quæ a- Fides quid ſit,& eius encomia 443, 4 pud Daulum nec integra, nec ſatis emen ſides hoſti ſeruanda an& quando ſit 77,5 Aata legitur hodie 104; à fides an hoſti ſeruanda data ab homine pri- falcidiæ legis communio&s effectus 5 4, 4 uato 8 43,binſi.
Et quando Falcidialacũ habeat a Filius iuſtus quis dicatur 10, 5 ltem communio haredis& legatarii, filius aut libertas petentes auxilium extra qud per legem Falcidiã inducitur j(4,4 ordinarium in patrem vel patronum an
ex mutuo vero non potefſt obligari.„&
quaræ 108, 5 filiufam. an reite tutor detur patri 299.,4 filiufamilias minor nihil proprium habet, & hiĩ quid acquirit, acqnirit patri 89, 5 ſiliu familias ſi iuſſu patrus obligetur, attio- ne quod uſſi tenetur pater, abi. circa fi. Si vero contraxerit abſque iuſſu patrus, tenetur pater attione de peculio, filius autem ex contraclus in ſolidumſi amen vonueniatur filiu, implor abit reſtitulio- nem 90,4 Eilius poſthumus an poſuit dicere teſtamen-
rum patt is Vel matris inofſicꝛoſum 76,5
Eiis quid ſit apud Iareconſulios:; reſpen- ſa quadam Papiniani explicata aliter, quam a cæterts interpretib. 103534, a in fi.
Fiſcus quid 106,4 G 130, 5
fiſcus quando vſuras debeat,& quundo iu-
re priuatorum vtatur 1601, 6
fiſcus quid ſit& vnde dicatur 841, 9 Quibus ex cauſis res alienæa fiſeꝰ acqui- raunteenen 842, 4
FEiſcalium rerun acquiſitiocs adminiſtra-
tio 8 42, 6 SSan fi cales res vedi poßint ib. ltè quomodo ai in fiſei debitores debeat,
Sè delac ations fiſceli reru 845,a5
fiſcus priuileg um protopraxiæ qua rativne
babeat. 34;,6 fiſcus cur vendat re. alienam dt ſuam 105,6 Et ſuper hoc edictum D. Marci habet ar
A5¶uAA 1 1i4. Item Zenonis conſtitutio defico itid. iſc iuris publici ſequntur authoritaté 106( Fiſcus metonymice ponutur pro es qui res fiſei adminaſtrat 106, 4
5 fiſcs cauſa nunquam mala eſſ, niſi ſib bono
principe 689 35 704, 6 fiſci patronu: dicitur etid rationalis 10634 fiſci augendi cura maxima fuit veteribus,
fiſcum quid locupletet ex Plinio 826„6
Elamines vel Stephanophori,& flaminics mulieres,& eorum munus 1166, 4
Florentina editio Pandectarum omnium-
veriſima a Duareno dicitur 80,5 Focarta quid Üt 2 4;,A
Faædus Romanorum&æ Carlhabinenſium 194, 4 b Eamina illuſtris ſi filios vulgo ſuſc eperit, an admittatur ad hæreditatem eiut, ſi alios leg itimos liberos habeat- 176,4 in fin.. famina au in feudo ſuccedat 1130, 5 cu ſeg. fumina zuando accuſare liceat 83 2,a in fa-
faminæa familie nomen non retinent 174,5
falgidiam detrahere quid ſit ßſ2, O änt audiendi a Preætore 114, 9 Fænataris aſtut in pecunia mutuanda Falcidius Furiam& I'oconiam leges abro- filius in poteſtaté an ſibi aliquid poßit ac. 945)„„“ Lauit. ſ,Aᷣ 7,a juirere 1497,0 502, 6 fœneratorum gelera in mutuandis pecu F. alſa cenuincere facilius eit, quam vera filius an ducere vvxorem poſſit, aut filiana- nium. 98;,5 inuenire 791.,4 bere ſine conſenſu patris 173„5 Porma vetus ordinandorum Eceleſia mnl- Falſariorum pœæna 8;2, à filius ſi nomine patris adminiſtret rem, an niſtrorum 1184,4 Fama quid 9 3 7 ‧ eius varia nomina 2 ob habeat beneficium reſtitutionis 903a Forum competen:,& vbi agere vel conue- Fames verbi Dei ex AAmos pradicitur Filufamilias cur mancipia dicantur 3u-¹ a uiri quiſq, debeat. 16724
1297,4 lzufamilias an in re patris poſuit eſſé arbi- Fecialas, esrum munus,& quo inſtituti er 140,a& b S&in quibus negoti is filuus 166a 8 patrem poſiit habere iudicem ibid. Feriæ ordinariæ& æxtraordinariæ Mo. aà filufamil pubes an recte obligetur 7903₰4
Ftrie diuiuæ& humaud 145, filiifamilias obruti ere alieno, paternæ mor- feriari Varia deſcriptio,& an feriatis die tiinſidiabantumrm 10 8,5
— Aſtere cogatur 36 ,6 filiusfamilias ex omni contratlu obligarur feriui agilioet, quod pratermiſſum noce& paterfamilias. 911, 5
Aer,e Sceuola uriſconſult 37,6 ſliusfam ilias ex omui contratiu sbligaurn:
4 1
Prater an aduerſus teſtamétum fratris ha- Peat querelam inoſfic. teſtauu. 177, 4 frater an probibeatur iure diuino vxorem Fratris ducere ibig, Henrici Plil. du- Clorum Regis ad hec exe mplum perti- nern,. 449,4 Fraeres inores an numerat aus Destentan . at&!Ptu? An&s Praten has tratan Pe cumam 920, 4 LLL„
de poteſtate Fiſci in rebus altenis vendaẽ
faæmina an iudicis officio fungi poſſiuti ſ6,a

Fatris teſtimoni admitenddumne ſit, con- trà receptam opinionem 1040,6 Friderici nobarbi xonſtitutio de proha- bitione pignorationis in ſcholaſt:corum ratiam 96, 5& 923, 4 Friderici conſtitutio de nõ diripiendis uau fragorum rebus 971, 4 Friuola inquilini quæ fint 48, in fin. Fructuum perceptio an ab vſufructu diffe-
rot- 291, 5 fruttuum diuiſio inter coniuges ſoluto ma- trimonio 10ſ,A
fruttuum nomine quæ veniant,& quam late pateat. 266,a Fructus qutd ab vſura diſtet 1002,5 Et quid ſit frut᷑tus 1003, a. Sfructuunm diuiſio, ibid. t& frutlus qui in reſtitu tionem veniant. ibid. Fuga quando laudanda ex Pontigonii di- cto notabili 231, 4 Fundus dotalis an à marito alienari poſſit 273⸗ 5 Fumi immiſſio ex Ariſtonis& Pomponii ſententia 1038, 5 fumo punitur quifumum vendidit. nota-
Filu hiſtoria 895, 55 1939, 4 fumi in foco ſuo facere qui viceno noceat,, an permitiatur 202, 5
fumorum venditoves, quid fumos vende-
re,& qua ꝓœna plectend: 1039, à Fur moram ſemperfacere dicitur 870,àa Ffures balutarii quo ſupplicio affic ẽdi 322, Furia lege quid cautum erat- 2,4
Dictaq, fuit Fuſia Caninia ibid. Furor alierius cvniugun an iuſta cauſa fit
dinertendi 279;,4 Furti difinitio. 77, 4 Furtiua res quando periit, an locus ſit alio-
ni furti 919,4
Et cuius téẽporis aſtimatio in hac adlio- ne ſit ineunda ibid. b Item cui&s contra quẽ detur hac aclio
ibid. b b Furtum quid ſit, vnde dicatur 816,2 Furtorun genera. Quaæ attio detur ex fur- to. Cui detur,& contra quem. Qualis ſit
hæc actio,&s uodnam iudicus eſficii ſit
in furti actione 816,5 ſurtum an inter caſus fortuitos numerari dacatur 1017, a furtum doméſticum cur grauius puntatur ibid. G eli moribu magus reguntur quam (¶ iure Romano 9 22, Gali quama poteſtatem habeant in liberos 11,5 Gallerum Reges, Pipinus,(arolus,& Lu- douicus Rom. eccit is potentiam præ cæ- teris auxerunt/ 1167,6 Generoſi hominis eſt libertatem nõ vende- re beneficium accipiendo,& donatam
pecuniam 87735 Genus quida gente differat- 938, 4 entiles qui dicantur ibill.
Gentilium libri cur ligendi 117 8 3a. 5 Geſtum à contrattu quid differat 101,5
in fin. geſtum elſe quid ſit 84,5 Graduum computatio 174
Gregorius nonus an clericot ab excubiis s murorum, ciuitatisq́; cuſtodia extuſet 1203, 4
Gregorius Al. Pont. Auenione ſedit,& uo temporo 1172, 4
IENDE X. H IAbendi verbä varie accipitur 2 5, a EFE Hadrianus Papa cum vniuerſa Sj. mnodo, quod ius Carolo Regu tradiderit 1210, 6 Harmenopuli ſententia de lege clericis ma trimonium interdicente 1181, 5
Heliocamini& ſolarii deſoriptio apud Bu-
daæum 193,5 Hermaphroditus quid fit 10,5 Hermapbhroditus an poſthumum inſtitus-
re poſſit 4 348,9 Heraclitus cur Sooteinor diltus- 783, 5 Haredèm tuſtituere quid ſit 334, 4
Qui poßant haredes inſtitui, ibidem 2
338, 56 heredes in quanti ex delictis defunctorum conueniantur 924,4 bæredes tenentur de mutuo pro portionibu: hæreditariiin 890, 5 heredes quomodo inſtituendi ſint 336,a& quis eſſeclur inſtitutionis 34035
heredes an poſſint eſſe duo in ſolidum(00,5
Haredipetæ vulturibus ſimiles 40,4 Hereditas quid ſit,& quomodo acquiratur 434,6.435,4. E 5. 437, 4& quid dif- ferat honoriũ poſſeſtio ab hæreditate 434, Feirca fin. b Hereditas perſona locum obtinet 884, 4 Etquando Patrimonium dicatur ibid. hæreditas an adiri poßit per procuratorem 1070, 4“ hereditatis nomen vniuerſitatem continet, Ec. 47 ²⁴ bereditatis vendiitio quando valeat,& an inter incorporalia numeretur,& quid
ſit hæreditas 1022, 4 hæreditatis petitio ceutumuiralis actio di-
witur 171,5 hæreditatis aditionis effestus 4 50, a circa
Hin.& 4 5 ſea b
Itẽ quo patlo hæreditas omittatur 4 6 2,a G464, 4 Gomittere hereditate quid hg nificet ibid. hereditas quadovere delata dicatur 462,9
Et quæ requirantur ad hæredlitatis re-
pudiationem 462,6 Epfectus repudiationis vel abſtentionir Hæreditatis 46 ,a ciν fin. hæreditatem acquirere quipoßint 443,a Et quomodo acquiratur 462,5 bereditatem ſi quii poßideat, omiſſa rauſa teſtamenti, ab iureſtato, velalio modo, quid fieri debeat,& de cauſa huiusa- ktionis 470, b. ſtem quid in hanc actio- nem veniat 471, b. Perſonæ quibus& contra quas hæc attio datur 1had.
Fydraulica organa adaquã hauriendam,., 199, acircafin.
ex Ditruuio Hieronis Syracuſinduſtria ad furtum de- prehendendum 792, 5 Rilarionir Arelatenſis Epiſcopi vnde tot cumulatæ diuitiæ 1167, 5 Rypotheca ſeruitutum vrbanarum tæ ru- ſticarum 1066, 5 Mpothecaria actio quãti temporir præſtri- Ptione tollatur 92 Homagium quid ſit& vnde diti 1137, 4 Homicidii ꝓæna 830, 4 Homines omues iure naturali naſæuntur
uiberr 909, hominis eſt, beneficio hominens afffoi 10 5,4 hominum diuiſio 10, 4 bomo animal mutabile 936,4 bonorarium quidſit 895, 6
4
honores iurit gladii an védi poſſint 1197, 4 Honorii tertu pontif. extorſio in Frid. 96, 5 Honos pro pramiò interdi accipitur 67,4 honos laborem leæuioreis facit 1107, a NHoſpitalitas s hoſpitalia qæid apud vete-
res Latinos fuerint- 1179,5 hoſpites qui olim dicebantur 151,4 Hoſtes iudicati ciuitare cur amittanr 12 2,5 hoſtes qui ſint dicendi,&s quid a prædoni-
bus vellatronibus di erant- 318,5 hoſtimentum quid ſit 1115, 4
hoſtium potiri quid ſit, ex Budao,&o Plau. to
126, 4
Huaumanum esl eadaut᷑ra mortuorum ſe- pelire 413,4
Ledhe frater domini à quibui creatus ſit Spiſcopus 1183,5 hacobui praſente Petro ſententiã ſuper quæ- Kione Hieraſoljmis exotta pronuntia- uit 1211, 4 Ianuam in publico aperire,& in eo ſtillici- dium habere an liceat cuiq, 196, 4 Id eſt᷑, particula acceprio(8, 4
uorantia facti proprii neminem obligat
988, Hun fin. Imaginaria pecuniari numeratio, ſeu di- eir gratia quid ſit 952, 6 en fin. Imberti Forenſes inſtitutions 170,5 Imperare quid ſit apud Alphenum 1072,4 imperator cur dicatur dominus terræ, non maris 971,4 imperatoris nomen vnde 1, 4 imperium mixtum in quo confiſtat 120,4 imperii duplex,& eiur explicatio,& quid a inriſdictione differat 22,6 ytẽ Vlpiani locus de mixto imperio&c. declaratur ex Pandectis Florætinis 22,5 &t an imperii&ſſe dicantur, quæ ſecialiter lege Leferuntur alicui magiſtratui, ibi- dem, 6 Impuberis coheredi au hæreditas guogq, im- puberii acereſcar 1090,4 Incendiariorum pæna 818,5 incertitudo qualis& quanta fit in reb. hu⸗
manis, ex Cicerone 147. 4 Indebitum quid ſit 994,4
indebitum an dici poſſu ob exceprionem- competentem 906, 4
1
Sndebitum qui ſoluit errore inrii, an poſßni
repetere 903,5 indebiti condittio cui& contra quem de- tur 913, Herreajin.
indebiti condittio an competat, ſrenunra- tum /it— 916, 5 Induciæ ad cadauera humanda 71, 56 induciæ inter Porſenam& Romanos,&
quid in ludis Circenſibur honorir ſii ho-
Kibus victoribur exhibitum ſA
ngenua qua disatur 1040, 4,5 Ingratitudo vafalli in alium 1 140,a. 4 Ingratitadinis vitium quale 4 3,4
vInfamia iniuriæ notato an interdittum te- Kimonium ſit 1069,4 Infamia qui notentur,&sde infamia quan vnlgo facli appellant. Stem de infamia iuris, quæ abſqut ſententia irrogatur:& de infamia iuris, qua per ſententiam ir- rogatur 67,5 68, 4 Iniuriæ nomen qwid ſigniſicet 818, 5 Iniuriarum qui apit, nõ petat ſibi damnum Jarciri, ſed vt vindicetur contamelia il- lata 105,4 iniuriarum indicin ſemel commiſſum re- peti von poteſt ibid.
iniuria-
—
K⸗ 3

1911,4 nnnn
4.☛☛ πa cn m⸗ Aaeagaaa,
Ars eroemam 4un,*
wiuriari aftio,& eius cauſæ 818,& 619; & cui& rontra quòu detur hæs adtio Fi9, b lie quomodoi inſtituendaſit 820 2 naſicuoſ Iteſtamenti que ela, quibus paten- tubus detur i7 7„a& contra quem, ebea 1 4178,95 uid petatur hoc aadiano,— pe- nmutur, utra quod tempius petatur,& quo in loco 179, a 8 5 Nem intra quodtempus agatur de inoffi
— cieſo teſlamento 180, 4 G Aecſeitu hu-
ius iudvcij. 180,5 at leſtamenui zuerela, ex qua cauſa cimpetat 172,4 67 173,9
Exceptiones reo rompetentes in que ela ʒenſa teſtamenti 187,5 186 I rem fieri quid ſit 60, 4 Inſcriptiones ſingulorum capitum in Dis e- ftus, cuus Mtilitatus inut 1070, 4 ynſtitoria actio 22ua ſi, S de canſis eius 968, 4 Iltitor an reuocetur morte neponemis 97 a Inſtitor quis ſit,& 2nne inſtitoria attio 2z.
catur,& de cauſa eius gs3 bcum ſe. G
An villicus inſtitor d catur r te 974, 4
Ite quomodo præponatur inſtitor 974,9b Et quid in hanc actionem veniat. Cui competat,& contra Ane detur hæc a- ctio. 9 76,4
7 ſtitutio quid ſit, s. 2num Vvᷣarie 2aniiaua.
II, Ins titutionum onpan 1& bandeiteren Iad in fin. ete quæ hidei in—nd cio adat 942, && inſtrumentorum effettus 944,4
intrumenta quando maiorem vim habeant
quam teſtes 11ſ, 4
inſtrumenna falſa ſ5 ſpecta,& calumnio ſa
943, a cum ſeq. inſtrumenti vara accẽptio,& de inſtra- mentorum amiſſione 237, O eorum d' ui-
ſio Wid. inſtrumentum quid ſit 941„£
inſtrumentorum diuiſio,& corum confici-
endorum ratio ihbid. inſtrumentorum conficiendorum ratio ex Luſtiniano 238,4
Iuſula in mari natm an fiar cupãti 620,4
Inſularius quis ſit 974,6 Ivtellectus legis I2. Seruitutes prædiioram ruſticorum,&c. 190,4
intellettus He ahrunun⸗ non ea natura eſt,
Ic. 190, a
intellectus legis 17. Vie iimeyes 2ckas„c.
ibid.
inttellectus§. Et 52 5. ne mnden abeh.
Viam ſtipulatur,&c. 190,4 intellectus legis 13. Si tam an 2 loci,&c. ibid..
intellectus§. Per plarium predia en.
duci quoquo modo,&c. 198,5 intell⸗ Ctus legis 39. Flumine interueniente 19 9,4
b intel Sius§. He lex tradiioni- Sc. 1 19„6
intellottux§.80 quis hæredes,&ꝰ§. Serui ele- Kione 484,6&S. Labeo ait 48 5.5 c S: cum fundus 486,4
intellettus l⸗ Lis 6. Stichum qui meus 487,6
inte llectus legis 37. LEuss Leaenuer 6343,4 Taseteneye Legatum 142, 4&§. qui ab H0/116 1ild ibid. intellectus. Si coniunttim 72 28, bcum /*J. Vtem Snelehusdes Siduobus(30,5
. vne ſuen vwxorem videtur, Jui in 5 mam⸗
1 N D EB N. intellectus. Qui indicati 6 7236& S. Iudi= cati 673,6 intellectus legis 46. Seruum fu 741,65 intellettus loci inſignis ſuper legem primam de migrando 13 14
intellectus§. Si præd; um tuum muhn ferulat
189,6
needas. Aaendn, 36 1,5 item H.Ille caſui in difʒicili eſt 36 2, a in fin. intellectus§. Item adquirimus 623 6b
item g. Per ſeruum qui in fuga 6 26,4 item S. eteres putauerunt 627,4 intellectus§. Oi quis eſeaus 507 3, cs g. In le atz 509,6 —— legis di duminus 909,4
intellettus legis 2. Grege legato ſiGa Intelli ttus§. Neratiur& Broculus& 5 ℳ intelle dus§. In amittenda quoq, 642,b Iten§. Saltus hybernos. explicatio 943, 5 intelle&us§. Si vir vxori 622,4
intellectus lægis Si non ſortem 9or, bᷣ&le- gis Si ſub conditione 906,4 intellectus legis 22 alias 23. Qui ad qfirium
habet 194,4 wrekotn legis Iulianus 424.6 a intellettus legis Non facile 2 1, 9 in fin. interdicti Quorum bonorum explicatio
70],5
irerda F, e vi di panui, aduerſas alio-
rum ſententiam 1037,5 FEt explanatum Dibcletiani reſcriptum Ae interdicta, Vii poſſideti 10 3 8,4
interdikt de fuminibus emendatis 1067, 9 jublatumg, mendum ex Pandeitii FElo- rent. cap. y. vt in poſſ. leg. ibid.
vnewe de noui oper. nunc.& quod vi aut clam, quid diſferant 8934
Szarerahtan, de arboribus cadendis, expli-
catur 710,9
inter dau, quod lratorum, cur co para- tuum ſit 886,4
interdilłioni⸗ varia exempla 839,4
intercedere quid ſit&s quomodo aocipiatar
interseſſio mulierumi in§. C. Velleiano 9⁸ 6 Et triplex genus interceſſio: onir ibia. intereſſe noſtrum quid ſi 919,
141A4 interficere hominem lae permittente, au culpæ aut facinarisargui poſſit 270,4 neg’igit,&c. Dterpreiatio Nurui datio. 2p. 2. 4 reb. eceleſ.lib. 2. Pandett. 1037,4 nte-prerari5 Si juis ædificium) 9 2340 §. Seruo 79 A 7 em§. Nunciationem 2p buo
interruptio zuotaplex ſit 661, b& nes 3
ciuilus? interruptio 66 3,:u inteſtarus quis ſit 580,4 Iamenire quid ſi ſn iſicer 6 01 inueſtitura& inueſtire,&s C uher cæremo-
niu fiebat 1127,4 Inusſtitura quo temporea A militibus repeti
poſſit b 113 9,4 Inuitus quis dicatur 192,4 Loadis exemplum memoria nu de cura
principum ſuper res ecclg 8 11ſſza
ſephi iuramentumm 209,6 Ioſue, auttore Deo in dia⸗ heh,ba inſtru- xit 4 43ℳ
mannis Tilij commendatioa Dvare no 106 8,65 loannis Lucij senhma ſaper raltam dr
—
Eius quod intereſt, uad Marue est
ibid.
pacli⸗ Duuareni— G1 5½ Irnerius vtus Iuris interrres 109,₰ aac an eranenit nltanende Lacob pro E⸗ au 484,4 Ipcratis iudicium de optimis legibus 1115l ltineris, uttus, Viæ, aliter explicata difreren- tia, quam vxlgo ſoleat 1041,65 Iadæs cur bellum in Adiannn mouerint- 830,4 Iudex nes dare, nec acripe re deber 21,5 b udex in cauſa ſa⸗ nemo eſſe poteſt i 40,56 iudex delegatus an deceruere dicatur 9 9,5 iudex in teſtib. examinandis is, qui debeat ob- Fruare& expendere 911,4
iudex pedaneus„qui& Gyacecbneduca.
ſtes ſſ,b eiui munus ibid. iudex quid ab arbitro dij erat ſſ index litem ſvam facere 7uando dicatur 160,5 iudex quibus ratraih wun 1 57 4 2 3 iudex quis ſi zſ 7 14 a.& pedaneun iudex, bi. 560 15ſ iudex an poſſit enaeesdem haetenuun 14 34 iudicand, locui 177,4 indicure munus h publicum 140,2 5 Et qua ratione ꝛudices recuſari poſſint 140,4 indicare& iudicium dare quid oehtrants & gui olim Leneehas aut iudicare, aur indicium dare 5ℳ₰ iundicatum quid ſit 66,/ iudicatum quibus cauſis retractari o co-= gnoſei poſſi 16 4 zadices dati quid ab gaen inariis differant- 148,5h0 zadises dati quiſint,&& à 297. Snan 174, 4 „ 1ſſ,ℳᷣ& qui aenh nt iudices 156,4 iudices Jui recuſari poſſiat 56,4 8 5 iudices priuati& delegati, 2 enaes dati, quid differant— 120,4
iudices qui mulctam Aicerepoſhint 166,5
iudicia odioſa ſunt, quæ vinditiæ vauſa co⸗ parata videntur:& an ad hæredem truſ ea 27 4,A iudicia omniaan demeer dnluen.. 163,4
iudicia ſnen⸗ quæ ehu 163 3, beirc⸗ 85 iudicia ac actiones, quæ pro beneficis com-
paratæ ſunt 1203 5 iudiciorum diuiſio 17424 iud ciorum varia pracepta 15 934
iudiciorum bonafidei&y ffricti 27 diffe-
reutia 902,4
. indicis officiu in Wr,ens commadati 977,6
iudicis officium in buuehen iudi. iis latiſſi= mum eſt 150.6 iudicus prudentiai in zudn ciis& conietluru examinundis 6—a
iadicis⸗ aſficium latiur patet zuam zurecon-
julti 793 334
udlicis munus ad hnaudan veritatem, Sa. 8
iudicis officium in certi condirtione 8906 moribus noſtris idem, ferè quod vere- res in iadiciis daãdis ſaquimar Py, O cir. fi.
iudicium de dolo ewerriculiu- omnium malo-
rum⸗ 96 6,G Iudiicium coumaditin quid 8,4 iudicium Pantagruelinum gquale 158,9
iudicii quid ſit. 2 vbiquu ere vel conus-
niri debeat 152, a& b. S& quid udicium
aiuriſdictinne diſereper 15%
iudicii exerc endi forma 1148,6 2L2 1 4

— 2 2—— 1 1— ————— — G — S
——— —
Iadicum Aibenienſi um mos in audiendis cauſis 8, 4 indicum officium in aftionibus, quæ ex con- tractu naſcuntur 921,65 Iuliani ſententia de auctoritate conſuetudi- nls,& nona reſcripti Conſtantini de ea- dem re interpretalio 1071,6 Iuliani Iuper. apoſtata aſtutia in Chriſtia- nos, quos Galilæos vocabat 1175, 4 S e- ius argumentum ſpolianda eocleſie(hri- ſtian 1167,9 Tulius Caſar longo ante Iuſtinianum tem- pore Digeſa ſeu Pandeelas concinnare decreuerat 88 7,6 lura puklica an tollantur eap. diminutione 123, 4 S 12 43,4 Iuramentum illicitum modo& blaſphemia dicitur 270, 4 Iuramentum epiſsoporü buius ſæculi 20 9,6 Iurame ntum Neroni⸗„Alexx. andri ẽs De- moſthenis tbid. Iurandi neceſſitas quibus ex cauſis remitta- tur, exprætori- edicti ſententia 206,b ltem quibus ex cauſis non debeat iuſiu- randum delatum referi 2⁰07,5 inem ſi ackor nihilomnino probaue/ it, an ni- hilominaus Te reus iurare aut ſol- uere el. mrandi varia ratis 2,b Turadi formuleæ quæ cur ſruande 96 ⁄,9 Iurandum eſt ſtat im, vr delata ſt conditio, eæ aute reuocationem 210, 4 Lurandum non eſſé niſi deferatur haue dam,& quis deferre polſit 209, a Iurans per Mahumetem, zeEe on,, eam probare videtur 209,9 Lurantes olim per princ pumgenium ſi peie- rarent graui pæna afficiebantur, ð& tan- quam maieſtatis rei habebaniur 973, 4 Iurantes cur manamin calum tollant 209,/b lurare qui cogitur, an debeat ad ae iuratur u adeſſe S, 4 Iurare aut ſolutré cogendus i: eſt, cui iuſiu- randum Aefertur ex pratorisedicto 206,
Lurare per nomen Dei præteptum est, per
Euangclia autem Woe ꝛeepr 209,9
Iurare in en quid ſt ̃sza mrareunquit E. Quintil. niſt vbi neseſe est, graui viro parum tonuenit 209,b Tarare corporaliter quid jt 1,a Zurare per Dei membra, aut ca 3 or& gete- ra an licitum ſfit 95 ½à,9
Iareconſulti aliqauundo res a 2rrdieinam
pertin ntes trataut 4WS p⸗
ureconſultorum veterum mos in reſpon- dendo de Wennn eaeIiha 227. 6 EO 10654
Iureconſuhum eſſe quid 461,— Iure communi qui rette vram 103,4 Iure quod quiſque in abterum Feneue i. eo- dem ipſe ttatur N3,0,b lureiurando nullum vinculum arllins ad fidem adſtringendam, 07, Quando ſeruandm ſit 206,4
furtinrando an tollatur obl atio 907,4 uridici offictam quale s 1es 29,9
Iuris 6 Jatti queſt iones, cg exprana, 7 piani locus c. 79 de indicis 706,9
Iurls quædam genera conſuetudine certa fa-
cla ſant,& quæ ſint uris præcepia Juæ ſi ſint 9,
Iuris publici& priuati definitio ibid. Iuris fundamenn ac elementa zuæ ſint 2 b
Et eius varia ſignificatio ac definitio, ibi. Iuri operam dars quid ſit ibid.
N D E X.
Iuris varia ſignificatio 111,dA Iuris diuiſio in primarium& ſecundarium pa eius origo Iuris ciuilis deſoriptio ibid. Iuris docendi munus quale ſi ſ t hodie 114,A &6 Iuris exeoutio non habet iniuriam, quomo- do intelligendum 77, 4 Iuris ciuilis cum cæteris artibus communio 793,3 Iuriſdictio quid ſit, quidq, imperium tã meéerum quam miſtum 10]5 a furiſdictio an prorogari poſſit 166, 4
Iuriſdilio quid 2¹,a Et cur iuriſdlittionis uutulus aliter in Pandectis, quam in Co- dice Iuſt niani inſeribavar 21,6 Eius du- plex Acſinitio 22, ‚à Et in quo verſetur S.21,6 Turiſdrit onis& notionis 4 ſerimen 26, in fin.
Iuriſauttiones ſunt Daniebenh, moribu⸗
noſtris 766,4 Iu Murandi forma veterum enSle erat ex bohbio 462, 4 Iuriſiurandi vis en
lurihiurandi vtilitas 2o9, b Iuruurandi haczw 970, 5& C72, 4 Turißurandi coditio quæ improbatur 210, 4 Tur ſiurandi excepiio Seen, ex aas 5 ceſſet FJô6 ,5
Iuriſiurandi remiſio„ 210,9 Iur lſi, urandi eueep2b cui vompetat 2ena
in princ.
Iuriſiarandi variorum tfeiewem breus. e-
numerati ,/ mreanpſtras quis dicendus Iureconſulti munus ex Ariſtotel⸗ 6,5 Tureconſul Veterum labor circa verborum
propristatem 79,96
Iuriſprudentia quid ſit ex D. piano 793,à Iuſurandum ſeruare, magnum 34 probi-
tatis argumentun 973,0 Iuſi arandum Hanees wnnwaine pres Ie- ur g in princ. Iuſi eaudun an uren eali in 2auſ ers- minali F62 9 Et an liceat eæreſuion 2 Rauden reo deferre R D bid.
liem guandbadhibendamß t. 663, 4
Thh urandum reuocabile 22⁷, a& deiure-
iurando ᷑zuod 4 zaclire 2,Ruhes in dubiis cauſs ibid. 2 e dean, uand non maiorem habeat Vvin 2quam ſimplex cautio go, ain fin.
Eius diuiſia— ihid. 4
Superſtitio nonnullorum iurare minime vo-
lentium 750,4 89 G
Qui conueniri non potest ani iurare cogi poſſim t 760, wliſ urandi forma captioſa eerand⸗ F à Luſi arandume in locum litis conteſtatæ ſus-
cedit 769,4 Iuſiurandum an maiorem vim habeat, nam pactum 249,₰
Ius quid ſit& iuriſprudentia 2,5 Ius naturale gentium,& ciuile„ 5
Ius ciuile cur amulari naturã i dicatur a2 6
Ius gentium quid amplectatur, eeee late pateat
Ius naturale an& cur diuinum dici qehe
246,9 inus dominii quid ſt 1137,5 Ius certum quid ſit 96,5
Ius abſq́, interpretatione an poſſit cahhhe ere 2.
Ius zuid ſit 2,b& eius varia ſignifu lcatio, ib.
Jas omue gentium oiuile eſt non contra 39 ½
lus facere qui poſsint 1 4
lus trium liberorumi quid ſit 10½, U cun ſe.
ha gentium quandoque pro iure naturi
accipitur 9⁰,(ꝗ(04 Ius quibus er partibus conſtet, ex Crerins Jus naturæ quid ſit 1id. Pas, ars boni& aæqui 95,5 Jus gentium quid ſit 610, H mfi.
Jus accreſcendi an tranſeat in ſ oceſoreuu- 1090,a
lu accreſcendi an ceſſet 46 tranfmiſs oners hæreditatis 094,5 Et anò ob ſacceſrionem edicti praærorii, Haceſſrian dicitur, ius accreſce adii ceſ r 109 1,6
Ius accreſcendi an ſit cum iure prætorio ex- cluaſusr est s, cui i duplici iure ſucceſcio de- fertur 1097, 4
2 accreſcendi an ſit in legato alimentoru:
Stanprohibitio teſtatoris ius accreſcen di
impediat 7093,9
ſus ascreſcendi ab Mheſtaso an competat in- ſuacceſsione ab inteſtato 1092,4
Juraræraſe endian inter evs ſit, qui omuino Fau coniuncẽtz 109 3, 4
Et an inter dominos tanquam conian-
tos, cum ſeruo communi legatar ibid. yutaccre Kendi an inter eosſit, qui ſuctedit
a0 inteſgato,& an in laaun EFalcidia
Eta quo detur iuriſi urandi relaxatio ſéu 708%, 6.( 1o9,, A
aAliſpenſatio 96,b in princ.
uß. urandum in litemà quo,& cui defera- tur 711,a& Eius effeclus 7
lußi nrandum cum defertur aduerſaris, quo patto prætor aut iudex ſe Vesene debeant 206h in princ.
luſiurandum in litem quid ſit pe, 3, 9
Iuſs unrandum quid,& quotupleæ hA 205,9 in princ. Et eius finis ibid in fi. Iuſiuras dam non deferri obſ miplenam probationem, ontra receptam oimonem 141,6 67 1071,6 Iuſiurandum, ad lites finiendas, ſimile eſt tranſactioni& reiiudicatæ 213,a GL lureiurando cauſa deciſa an retractanda prætextu periurii,& quid de cauſa teſta- menti 2735,6 Luſiurandum illiſitunm 96 Q, H& Iuſiuradum quid ſit r, a Etiurißiurandi relig onis eſicacia ex Tullio Cic. ibid.
Et an in contrattibus ſit ius accreſc ndi Hus non decreſcendi,& an coniuncli ab ini- tio partes, an ſol dum potius habeant-
7093, 9 ee dicenx quis dicatur S& pœnanan 4. teᷓperantis ei, ac cauſa huius æciionit ibi. Itẽ cui& contra què detur hæc attio ibi. Et quid veniat in hoc indicium ilii. Huſtimtanus quos vocet antecs ſſores 29 5ℳ Paſinian. an recte damnauerit mulitren quæ vndecimo meſe pepererat poſtmor-
tem mariti ſui— S k 4 uſtinianus(hriſtianum vbrque ſe profi- retar 259 5 ſuſtinianus Grace ſor ii ſit 995,5 Juſtiniani Supen varia nomina exponun- tur ,A
Juſtitiæ& Fariſ rudentiæ defin tio 2, 5 Vuſtum apud Jur⸗ kaun pre legitimo acoipt. Iur 4,
Labeonis

—— 3
„ 4„% artaan
matanamn, F. crmi 435 Frſiran dama
mn ae
An Lim aimn o dAeftuaun
G ase ſwar
441 daarr mäninn
6 2— r?
—
„ Abeonis ingenium t; Duareno 60να in fine Labon ſtultuu eſt ineptiarunm 24 2,4
Lampadis ſimilitudo ex Chryſoſtomo 110
Laadtgrauii genealogia 1130,65
Laudt rauui Heſſia captiui cauſaa Duaro= no defenſa 127,4
Lapidas an creſcant 267,à& au in fructu iat. ibid. b
Lapidis cadendi, aut eximendiſeruitus 200,4
Latrones Iſauri qui ſent 1066,4 Lelticarii qui ſint 492,5
Legari quæ poſſint 493, San lgatum va-
liminii ibid 6 Lega i quibua modis poſſit 497, a&s[09,4 Legata qua diuiſianem non rrcipiunt(14,9 Les ata quæ conſcruentur 198, b C& quibus perſonu conſeruentur bid. Legata&ẽ fideicommiſſa,&s differentia eo- b rum ſublata a Iuſtiniano 1063, 4 Legati cur Romæ conueniri non poſſint 861,9 Legati munus 19,5 Lægato an noceant anguſtiætemporis 5 08,4 Leratorum verba cuilia quæ ſin 478, 9 Etan Graæce legata fiant ibid. Lægat ru priuilegia magna 1 6,& 169,4 Leguterum modus quis conſtitnenduu 552,9 Legatum s legare quid ſit a7 8,a Quid A jideicommiſſo dijferat ibid. a& b.& 779,4&6 4 LCægatus Rom pontificis,& eius auttoritas Lex quæ matrimonium clericis interdicit 1181,2& cur lata fuit 1hid. b
leat iure poſt
Lex omnis ſcriptaad bonum&æ æquum re-
d genda eſt 2, b in f Lex, Oroduci 2 3. explicata 947,65 Lex bona, Jua normaa mala diſtinguatar,
4²,9 Lex commiſſoria, pattum velconuentio di- eitur,& an inepte dicatur pacltum logis
comm: ſoris, vr barbari vocare ſolent
1020,5 Lear comittitur, Vt ſtipulatio committi-
turcuns aduerſus ſti pulatiouem aliquid Faclum eſt ihid. Lex an conſuetud ne abrogari poſſu d, in-
prishe.. 85 Lex füateraà fratre, explicata 9 1 A Lex vera quæ dicatur ſ. bin fi. Lex in ſententius non in ve? bis conſiſtit 6,5 Leæ Iulia, lex iudiciaria vocatur Leæ vonſilio minotum, velut parum ſirmo
in omnibun reſiſtt 83,5 Lex Ledtoria de curatore dando adultis i6. Lex lus ipſum dicitur emphatice ſſ3,a
Lex odioſa eſt, qua hæreditas aufertur indi-
guo, fiſco vindicatur 110,5 Lex Lectoria 10z, 5
Lex an legi contraria ipſo iure, e F. Quin-
tiliano 857,5 Et quando vna aſteri cedere debear ibid. Leæ Galli a, Le mort ſaiſit le vif. 817,9 Legis Gallus, explicatio 31,4& 360
Legis Velleæ duo præcipua capita,& eo-
um nterpretatio 33,6 34,4 Legi⸗ 9 Furioſc, exgplicatio 5 74,4
Lrgis Si quis iuraſſet, intellectus
— 907,à Leeis Lecla,-xplicatio
Ls 2 886,5 1. gs H du Jui in prouincia, enodatia 88 3,4 4(2 Sr 06 tarpem cau ſam, enodatis 90 1,5 Lægis Irbana.«xplicatio 985₰
159,4
1 N D E. x. Lagis 16. Dinus Pius aucupibus. explicatio 197,5— Legis Si quis id quod. explicatio Legis Iubere. explicatio Legis more. explanatio Legis 12. alias 13. Quidam Hiberus nomi- ne,&c. explicatio 19 4,4 Læguis Qui ſingularia. cum lege Qui nego- tia, onciliatio 879,4⸗
Legis Eailes. 1 RFde ædil. edicto. exylica-
27, 4 26, a
tio b 893,65 in fi. VItem itgis Si Calendis ſf.de re iud. expli-
catio 894, 4 Et legis(um quis de oblig.& act.:bid. Legis Si familla. explicatio 28,4 Legus Qui iuriſdittioni i6. clucidatio ibid. Legis imperium. enodatio 24,5& 22,4
Legis 26.81 filius hæres 8 36 3,5 legis In cauſa 2.. Pomponius. ff. de minorib. eaplicatio 9 2, in prino
legus 1.&i ita ſit adſcriptum, declaratio ſ 11, 5 Et legis 1 8. Et quidem 714,4 Iiem legis!9. Legata inutiliter ſiſ,a
legis luliæ quot pracipuà eapita 884,9
legis 1.& 2. C. Si vnus ex pluribus appella. intellectus& ibid. cenſura Duareni in- docores ſabtilss 1,:
legis Poſt diem. de leg. commiſſo. explicatio 98⁸ AMoℳ 3.
l gis Properandum.§. vſt. de iud. æxpla- nutio 9 2,9 legis interpretatis ad quos ſpectet 159, bin pruuc.& quibus opus ſit adiumentis ibid.
lgis j. in,iter, actus,&c. explicatio 188,9
legis 6. Ad certam partem fundi ſeruitus, &c. declaratio
eee, eennn, decerpere liceat. enoqatio 7209414däͤ.
legis nomen apud veteres Græcos non cogni tum quidem: ex ſoſepho& Homero z, 5
&a quibus conditæ ſunt leges ibid. legis diſinitio 5, legis Cum te in Gallia. æxplanatio 889, 5
Et legis mutuæ 890,4 l. gis 8. lus cloacæ immittendæ ſeruitus est.
8
exp/icatio 189,5 lægis 9. Si cui ſimpliciter. explicatio ibid. legis iz. Si mihi&; tibi. enodario 106,9 legis Eleganter, eplicatio 904,5 legis Si ex toto, explicatio 489,5 legis Si idem. explicatio 238,5 legis Magiſtratibus 12. declaratio 29,4 legis Eum qui 13. explicatio ibid.
leg. Eſt receptum. l. Si per errorem. l. Solet prætor. l. Si conuenerit. l. Cum quadam. explicatio 29, 5 5 30,4
lagis 19. Sciendum. explicatio 602324
legis Si ertis aunis. de pactis, cum lege, Cum
de in rem ver ſo. ff. de vſurir. conciliatio 998,5 legis proprium ſæu virtus quidſt„5 legus Generaliter. ſde exceptio. explicatio 945 legis Si ex pretio explicatio. 880,5 legis Iuliæ repetundarum explicatio 832, 9b legis Corneliæ de falſis explicatio 831,a legis Centum Capua.& legis, Quæro. S.¹I. lo- cati.conciliatio Legislatoris ſtudium pro minuendis litibus, & quis idoneus adlegesferendas, ex eAri- ſtotele 72ℳ Ntem ſophiſtarum reietio& confuratio 2,6 1 legu Si me& Titium, explicatio 889,4 item legus(um fundm. 9. ſerui tun ¹. 4
ibid.
189, in princ.
927,9
lngi interpretatio ad quem ſpecta: 7 4 l. gu, I ſuræ 10. C.eo. explicato 1000,5 legem breuem,& ſine prologo eſſe debere 5. legem quu condere poſiit 5,4 legem legi cedere qu dſit* 4, ℳ I ge Rhodia cautum, ne quid ex na fragio
diriper tur 9) α&s noſtris legibus abi. lege Licinia quid caueatur 139,4 lege comm ſoria fundus emptus quando di-
catur
. 97,4 lege Manilia quid cauebatur 27,5 lege caueri quid ſit 110,9
lages& conſtatutio nes generales quid diffe-
rant à reſcriptis Imperatorum 93,4 leges quæ optimæ vtiliſſimæque dicantur ex Vocratis ſententia— 7 20,4 leges quas optimas eſſe reſpondit Solon Athe
nienſibus 8,5 leges 12. tabu arum fontem omnix iuris Li- uius apellat.& a quibus ſint editæ 4,5
léges ſo/ ibs caperuns, vbi regum pertaſum
AA iid. leges an ſint Dei ordinatio
legum mutatione publicus ſtatus perturba-
b b 246,59 Legum condendarum mos apad veteres 5,a
tur, veluti vittus ratio mutata nocet va-
letudini 9,4 legum omnium quis finisſu 42,5 legibus qui teneantur 6,4 legislatoris oprimi ſcopus 72,5
Lenocinium mariti an mulierem, excuſes 289,3
Leones in Africa cur erucifixi, ex Plinio 836,14
leonina pelle deficiente, vulpina aſſumenda
eſt, ex Lyſandro Imper. 44,5 leonina ſõcietas quid ſit 1015,4 Lettres de relief, qurd ſit 160,5 Lettres d' eſtat, quid ſit 162, 5 Lettres ciuiles, quid ſit 164, 5 Libellorum vſus apud antiqaoc- 10116
libellus(uriæ Pariſtenſis ad Ludouicum
vndecimum Eranc. Regem de miſerabi- li eceleſiæ confuſtone,&Sc. Liberationum modi plures 81à 85 5 Luiberi quibus competit querela insſſic. teſt. 176,4 liberi, etiam&eſtatis tempore, an vendia
parentibus poſſint 1018, 5 liberorum diuiſio, 10 1 hberorum qui i nati ſunt, inſtitutio 341,6 Liberta⸗ quid 10,4 libertas non recipit aſtimationem 496,5
Liberalitatem exercentes in alios, damus, Vvel perdituri,& totum permutimus ac- cipientium arbitris 781,4
libertatem pretio vendere, abiecti eſ animi
& ſeruile 118, 5 libertate nihilfauorabilius 100, 4 Libitinarii qui dicantur 974,5
Liboniani ſenatuſconſulti interpretatio 8 3 2 ℳ— 6 8
Liquido iurare quid ſi 1030,5 Lis quando dicatur conteſtata 113,5
lis conteſtata quando dicatar in foro Fan-
ccc 3 9 44, 4 lis ſialicuius dolo pertat quid fier 92,9 litis initium quid ſu 16 7,₰ litis dubius euentus 57 4
litem conteſtando quaſi contrahitur 7 2,4
litem aſtimare quid ſit, ex Cicerone 873,5
lites innumerata ex iure priuato 3,3 lites omnes ſeu ciuiles, ſeu crimina es, vitra triennium, an debeant protelari 162, 5 iites ſocistatom huwanam turlant 43,4
-
11.A 4

—
——
“—— ————
—
1 5 8* 8 8 4 5 3 4 B 1 4 4 3 8 1 5 3 “ 4 4 1 8 V 8 4 „†
litium finiendarum fauore, an parendum
ſit&; ſtandum iniquæ ſententic 148,5 Lſtigat res qui ſint 158,4
litigioſam rem smens ſciens, à quocunque eam d inde petat, exceptione ſubmoue- tur 713,b& quomodo res fiat litigioſa ib d.
Literæ in firma requsſtæ quid ſint hodi,& contra quos impetrentur 954
literæ Regiæ duplices 839,4
litera inſti. ia quid a literis gratiæ diſferant- 99,4 3
literas proferre, Latinius eſt quam produ-
ere 37, 9 lite as neſcire, quid apud veteres iuris au- etores 1031, 4 Litargia quid ſit 1199,4
Loca quæ fruſtra quis ſciens emit 76734 locus Martiani explicatus aluer quam 4 ceteris b locus item Calliſtrati erquam obſcurus ex- planatus ibid. locus Pauſi de permiſtione coniunctorum illu ſtratus 1091,4 locus certus in contractu vel in teſtamenio, an neceſſario exprima debeat 2 4ε circa
n. Et quid iuris ſi locus adiiciatur ſimplici- te“ Et quid ſi plura loca diſiunctim adecta ſint, velconiunctim 925, 6 926, 4 locus communis de obligatione contrahenda locus Pauli enucleatus cap. 15. de ſer. vrba. rad. 16 2,4 Locrerum lex ex Demoſthene 9 a Longobardorum leæx de monomachia 9 21,4 Ludr eri diſtichon de apum in floribus li- bandis prudentia 1114, 9 Ludouici 12. conſtitutio derogans conſtitu- tioni Caroli quinti 139,9 Ludouic' Rogis ſanctiſpia& catholica cu- ra, vigilantia& conatus pro libertate ec- cleſig vindicanda. Retinuitque ſemper iuus inueſti urarum: in quarum locum
ſnccéſſcrunt Reægalia. 1210,9 A gica ars legibus noſtris damnatur 830,9 Magiſter in quaque re quus ſit 96 9, 4 Magiſtratus qnis dicatur 13,9
magiſtratus officium in dado tutore 399,9 magiſtratus quando iniuriarum nomine te- neantur 77,a magiſtratus in quo loco indicare debeant, 146,/„ magiſtratus oficium quod in iure reddendo
couſiſtit 23,a& H. 25,9 G 26,4 magiſtratus cur ſuis ius dicere non poſſit
28,4 magiſtratibus munic palibus an competant,
quæ imperiui ſunt 119, Et qui magiſtra-
tus ius in integrum teſtituendi habent,
ibid. cum ſeq.
Maieſtas quid ſit, 8 quis maieſtatem le-
dere dicatur:& quæ ſint cauſa huius actionis. Item yœna legis Iul. maieſtatus
8 26,4 L
Maior vt restituatur, qua ſint ſpectanda
1 27,4 Male docet qui omnia docet 1150 Malitia ſupplet ætatem, ſicut& prudentia
114,9 Mancipare quid ſit
1033,4
ibid.b
105,5
IN DE X. mancipatio, quædam venditionis ſim litudo cur dicatur 123, a& quid mancipare, ibid. Et vnde eriginem habuit hic man- cipavdi ritus ibid. Maunipes qui ſint 606,9 Mandatum ſicut mutuo conſenſu contrahi- tur, ita etiam mutuo conſenſu contrario
diſſoluitur 1014,4 mandatùm à depoſito quid diſfera, 880,4 mandatum quid ſit 10⁰9,9
cauſa actionis contrariæ mandati 101 2,4 Manumiſſionis cauſa donatio, an valeat in-
ter coning es 281,9 Manus compréſſio, an poſſit vim teſtamenti habere,& an vax requiratur 318,5 manus mortuæ homines, qai ſint apud Gal- fo- 187,4 Marca pro libra apud no⸗ 893,6
Mareſcallorum præfecti ad quid inſtituti 155,5 b Mares caſtrantes qua pæna digni,& ſuper hoc vide conſtitutionem luſtiniani 830,„43 Marxgarita ducis Biturig. dotes eximiæ, ac in lueru eruditio,& ſtudium in ornanda ſehola iuriſbrudentiæ 1116,à& 6 Margaritorum linea quid 8,4 Maritus, parens, patronus, cur inutiliter pa⸗ ciſcantur 274, Hcirca fin. maritus, ſi non vlciſcatur mortem vxoris ſuc ab a io interfectæ, dotem ei tanquam indigno, ablatam vindicat fiſeus 270,65 maritus vel vxor ſi conſtaute matrimonio furere cœperit, quid faciendum 278,5
Marchio quid ſit& Marchia 1125,9 Mar mor in Italia an creſcat 26
Martinus quintus pontifex declaratur, re- iectis aliis tribus Roman. pontificibus 119 b a Maſculinum vbi concipiat fmininum 9 28,5“ Maſculorum ſucceſſio in fendis Maler an liberos ſuos habeat in poteſtate pertotum 17 2, a& bcum ſe. mater an excludatur ab hæreditate, ſi filio minori non cauerit dari tut'rem 104,4 mater quib us caſibus excuſatur, ſefilio etiam impuberi tutorem non retierit 300,4 Mathematica quas artes comprehindat. 830,69 Mat hias à quibus fuit electus in Iuda vicẽ 1209,9 1 Matrimonium ſi culpa vxoris diſſoluatur ea dotem amittt 2286, a matrimonium quid a concubinatu differat 24 4,a Et an inter abſenes poſſit contrahi 24 h.„— matrimanium quibus modis ſoluitur,&e fiat diuortium 2ſ74 matrimonum iuſto metufattum an ſiu fir- mum 7, a matrimonio qui vere coniungantur,& lici- te ſancl eque 246,9 Medici cur olim phyſici dioebantur 1178,4 Mdiocritas aurea,& modus facultatan neceſſarius 1170,4 Me⁴ασκεix, ſeu productura quid ſit 1192,656 Mendicitas in valentibus&q otioſi an tole- randa,& furti ſpeciem habeat 1167,4 Mentiri quid a wendacium dicet e, diſferat 215,4 v“ Mercatorum rationes 942, 9 994 3,4 Sargentariorum 9 43,4 Meraedem rei locatæ uſuräã non éſſe 997,4
113 124
mercedes habitationum an fructus dicantur
266,3
Meretrix an peoſſüt exigere, quodl illi ob ex*- plendam libiaunem eſ promiſſum 901,6
Méerum impe/ ium quid,& quibus compe-
Ia 2 ſ4 Matalla an renaſcantur& creſcant 26 2 Metus quis requiratur ad reſe naendam-
tranſactionem
63, In editlo quod metus cauſa duo valde notanda,& quæ ſint 98,4
In aclionem quod metus cauſa, quid ve-
niat,& quid petat ur:&s quo pacloiuder in hac altone ſe gerere d. beat 986
metus quid ex Cicerone ſ⸗ metu quaid fieri dicatur, vt eius nomine re- Hiiututio tribz atur. Et an metu infamiæ
ſit idoncus ad reſit. obtinédam 76,a Gg h
Meum quid protrie dicatar 904,4 Michaelis Hoſpitaus⸗ logium 1112,4
Miles an propter abſentiam reſtituatur in-
intéegrum 13 2 4 miles quid ſit,& quaæ militis propria 4 27, Et quid apagano differat ihid. 9 militis fauore ſingularia quaddam in'rodu-
b 882,5
milites honorarii&æ eorum priuilogia 4 27,9 milites imaginarii]z tha.
milites an formam&s ſolennitatem requi- tas in teſtamento obſeruare teſtando ae- beant Et quid de procin cto teſtametoib. Eorum priuilegia- militum priuilegium 162,9 militum pactum ad prælium pergenlium, quale ſit 8 40,4 muilitum delicta capitalia 4²9,9 Item priuilegia reſpicientia perſonam ce pientus ex teſt amento militus 430,5 &t de quibuæ rebus poſſit milest ſtari,&s q⁊omoao teſtari goſſit 43 1,4 Et quæ priuil: gia ad teſtamentum perti- neant 4— 433,4 Et an in militis teſtamento Falcidia lo- cum habealt 4 34,4 Miniſtri eccleſiæ, qui olerici non ſunt 1163,9 miniſtrorum eccl ſia gradus I16 a m niſtros eccleſiæ eligendi forma tam vetus quam noua:& quid inter beneficia colla- tiua& eletliua d tia inte ſit 1183,2 miniſi ros ordinand,& beneficia confe en- di ius, quod tanquam caducum ad ſupe- Tiorem antiſtitem deuoluitur 118 7,₰Q
—
Minor cun damno alterius nondebet
locupletior fieri 12⁰,5 minor quibus modis neceſſario debet proba- e ſuam minoritatem 116,4
minor cur Veniam ætatis petat,& quid ex
hac impetrarione conſequatur I16,4 minor ſiſe matorem dixcrit 114,9 minor an poſt veniam atati⸗ impetratam
poſſit bona ſua alienare, e&ſſ in udicio,s
in iudicium deducere 116, 9 A117,4 mẽ dicatur eſſe legiima æratis IITa minor, denegata ei ſemel reſcitutione, non- reſtituitur 116.a Etan tempora ypel-
lationis minori currani bid. unor aE, reſtituatar aduerſus oſucapio- nem 10,
minor 2. aunis,&? qui nondaum rationts ſ firma, ſi aliquid geſſerit, equum eſt, t in priſtinum ſtatum reponatar 8 3,4
minor ſi in contrahendo ſet captus,& maior factus id comprobautrit, quid fiot 117,4 6. 118
minor
428,4 429,2

8d*l se
Enuru aau
r 1 140 A6u A
...ä.ä 1 N p ENE
„..„2„ 4 2.„, 4 3 audo bene ci 1 8 tur, minor quoties in diuiſione vel tranſactions minori qu ficio ætat uccurri heciem
„. 226,4 munor qui non ſtex Vipiano S⸗irs minori Vtilius IRt ius intégrum ſzmper 2 F76, G& Jaæ in mutuo contrahendo re- minor maior factus, ſi alienationem factam berequanreſtitui 2 nereenum le juirantur 1z d. eum ſeq.
ſine decreto, per quinque annos nonre-& quid.““ n⸗ tulbr Euuun un, quibus perſonis contrahitu- ralkauerit quid ſer he1. e, ee en, ſee E, Wiauh,eex, winor ſi doloſſir cirćnſeriptus, exceptio rei minorum pecuniæ cur olim in adem ſacram 4 Er qui contrabere mutuum prohibean- ſ„S2s dolo aduerſariiputalubrico ætatis, datur minoribus integra ipſa cauſa ſeruatur, vt mutuam qui acce pit, an liberetur caſu for- ei exceprio, S&c. 1 ibid. nihil opus ſit eſtitutione Iiha ruito vua minor 2r. annus ſi res quaſdlam dedit prapter Miſſio in poſſéſſionem qwid ſi 705,b mutuuman ex poſt facto co nualeſcat 990, b
uptias ſh onſa ſuæ accedente tutoris pra-(auſa poſſe ſſionem miſſionis bi. Item quomodo dicatur conualeſcere con- ſanrus auttorita te,an poſſit reſtitui aduer- Monachus an naturaliter obligetur 909,b ſumptione ibid Er vſucap one ν½
ſis donationem 94,9 Et an velle& nolle habent Ibid. Etan mutuum co nfirmetur ſtipulatione miuor dt reſtituatur, multa requiruntur ès, Monaſteria monachi eorum ſtatus, con- ilbid 4 Et quid ſit minorem captum eſſe Herſatio,&s ivſtuutum 7765,4... vbia Mora eſt cauſa praſtationis vſurarun JAturale vitii eſt negligi, quod com- minor an contra minorem beneficio ætati= e,,, muniter poßidetur 77, reſtituatur in integrum ô?a Morbi corporis qui hominem Incapacem Natus qui vtre dicatur 3½5, b&æ an abor-
minor condemnatus a ſupremo magiſtratu, min Reru beneficiizue reddant 7179, 5 tu vxoris eſtamentum umpat 34 9,a a quo appellare non licet, an poſſit reſtüui Mores quò inre boni dicantur,& com men. Nauti vn ono ſaram reſpio: Et, vr dirig an. in integrum 9,b d'rca ſfin. dentur 2 73,b tunitu ciuilis omnis conſtiturio naturam
minor 2. annis an mereatur in- integrum Mortuus non tanlum iuraſed 2 poſſeſſio- ducem ſpeclare Teber 42, 5 reſtitui in delictis atrocioribun 103,b& nemtrangfert, Le mort lailir le vif nauta appellarione qui contineantur 170, b
10, 133,6 Nautica pecunia quid ſit 7002, 4 minoran adwerſis liberiatem reſtituatur M'ſaica lege pontifex virginem ſolum du- nautica Vvocabula 4 Ioou 1 cere poterat 7142,9 Naues an contincantur obligatione pignoris
winor hipracuratorem der,&s procurator in Moſes ſapientia& literis Egyptiorum e- 96 5,5
neg ot ↄ decipiatur contrahendo, an mi- ruditus 717§,5 nauis leuandæ cauſa, iacta in mare an fiant nor poſſit reſtitus ppb in fi. Mulier vt intercedere poſſit, quæ Tequian- occupantis,& an furt tenenlur ſurri- minor an aduerſus mutui obligationem e iur,& vt iuuari poſit S. C. Velleiano piern pp edicto reſtituatur I⸗o, a Item ſi minor- 9656,9& 997,.. Waſed ena caſus fortuwitus d catur Egenti viro d dit pecuniam mutuo acce- Hulier& nauis à Plauto negotium vocan- 975, plam,&c. b zo,s,.“ 1152,9 Nagans ſe debere, cum ſe debere ſcripſerit minor an reſtituatur aduerſiu pignorum mulier an téſtis in iudiicio poſſit adbiberi non auditer 943,4 vVenditionen 96,96 944, 4 6g Nagationes quænam probari paßeint 929, à minor quando ex facto tutoris agere, vol coò- mulir quæ ſoluto matrimonio ali nupfſit Negoria plara ſint quam voc⸗ bula 1§9, 5 ueniri poſſit Sob dotem nihilominus ſuam petere potest négotio um geſtoram attio, c ε contra minor an reſtituatur contra fiſcum&s ad- 25½2 ½ Etan marit as ſoluto matrimonio, juem datur 73, a Quid præſtare de= Her ſiu dolum 106 dotem vvorireddere cogatur i6bid.⁵ 843 is, qui hac actione ii vel: ibid. minor ſi velit manumittere, qua requiran- malier an in iudicio poſſit eſſé teſtir 240,H Eſt etiam hæc allio bondfidei 7355 er. W 10,34à2 muli=n forum marit fẽquitur 165,9b negotium ali num nemo inuitus ſuſcipere minor cum perſequatur quod ſua interest, mulier an renunciare poſiit iuri ſuo 990,4 cogendus 59, 5 an tunc ei ſubueniri poſſuit Tor,aA wulier quæ poſt diuortium iterum nubbit, an negotinm quid ſit 7 minor ſi inconſulta ætatis facilitate altione dotem marito reuocare debeat 276,4 Nemo prudens pun it quia peccatum 6 ſt. ſed Nrbi compete ntem amiſerit pratoris eſt a- muler an al enam obligatibnem inſeè träs- ne peccetur, ex Seneca 56, Flionem reſtituers,&c. rb ftr e poſſit gS66,a Neminem ſine accuſatione damnandum, minor conueniebatur adtione lagis Aquilie, muliers medicamentis partum abigentis eian verum ſit 044 4, 4 quare 1ob ſupplictum 55,1Qᷣ Nero cur cupiebat neſcire lit ra 1o3 d minor 2ſ. annis quid aprodigo diferat, muhkeris damnatæ Zua ratibne publicentur Nero& ple/iq, Imperatores cur hoſtesa 7- 0,65 benrn,(3e aatu kheuaia ee⸗ minor ſi ſe abſtineat ab hered tute, quid fiet mulierum leuitas,& conſilii infirmit Neronis iurandi morpr Tir Nam 96 1,:6 73,5& Opa“ Neruæ Imperatoris lex de nonda endaſo- Iiem ſi ſe imminiſceat hæreditati,&s obl= mu ieribus cur poſtulare prohibitum,,& rore in Vxorem, antecuias t mpora mo- Crtæ,ap necélſaria ei ft reſtitatio, M ca. ondf huius editi cauſ Spßa ribzus id porius receprum erat, quam certo Pptuts ſit ibid. Mulch quid,& quid a pæna differat 3 b iure 2 47,9
minor non reſtituitur ſ ſolennibus ubhaſta. Multa accipiuntur s retinentur honeste, Nevrb mortalium muil.hors ſapit 751,5 Juæ tamen honeſte non petuutur 95 Mlli inn datio in g ypro Vt liſrizmu G5,O
5 Manerus ſai fines excedere in bello maxime Nomen vend' quid dicatur 9 22,6 Viemſoub negoium um minore geſe- vitioſum fuit gPua nomina voluntaiem dicentis demonitramt
ri: an reſtii utio habeat locum ibid.& Et fuper hoc vide exemplum Hoa ſtilii
Manctnn Jui um Wemantinis fadus nomina quidjt,& an inpign' dari poſpint mino an reſtituatur in integrum aduerſus pe cuſait,&œ. A ib d. 980,b& g6 ha 4 3 Aelationem iuriſiurand- 2174, 4 Municipalia miniſterin„ hui Sergentes di- nominatio r⸗giain vrdi andis autiſtitibus: minor It reſtituatur, qud maxime requi cuntur 125,5 6 quales regis candidator eſſe oportrat. antur idem& in maiore 124 4 Mun ficum& immune quid differam I2zse nor necfliofam. tutum eſt credere pess onh nominationis ſcholaſti cæ quanunæ in Gal= am ,SS nibil magis aduerſatur dtilita- Mutare ſtatum quisd catur,& quid ſit lia vtimur accurura comentatio i, 93,9 i publica s, NFzarus mutato 722,à C9 5 Et quus nominare pofſit ibid. minor 27 nando denegetur in integrum reſti- Matuus conſenſus in ſtipulatione reqqui i- Ouus item nominari pe ſcit 1011.6 tutto
o ma,a cum ſe⸗. tur 16 q Et quomodo concipienda nominat o,& minori ſeruò ſuccurri nulla cauſa ſuadet mutui obligario vt fiat quæ rejurantur apud quos nõminare oportrat 132,4
714, 4. 1 976,9 cum ſe⁷†. Effectus nominationils:bid. 4 minori an ignoſcatun ſi deſtiu erit ab accuſa- mutuo qus extrinſecus accedant, 2 Sa nominat onis ac praſentationis ius quale ſit uonémon impetrata abolitione Ios,a mutuum damus recepturi non eandem, 2186,9

Nominatores qui ſint 379,46 Nominis emplione, an dominium tranſeat- ad emptorem 102 424
Notæ veterum quib. in iudicando Vteban- tur pro condemnatione vel abſolutione, Sc. 145,9& 16 A Nothi c&ẽ qui ex iniuſtis nuptiis procreati ſunt, an ad beneficia eccleſiaſtica& mi- niſteria admittantur 7779, Notiones quas natura omnibus hominibus
impr eſit 42,4 MNauale quid ſit 4199,ℳ
Nouatio quando fieri dicatur 772,4 nouatio quid dicatur, quomodo fiat,& an-
omnis obligatio nouari poſſit 91,9 Nouare quis poſſit,& quis nouationis effe-
ctus Ort à Mouellæ conſtitutiones quando ſint editæ 2, a Noui operis explicatio 2⁰,9 Nouum opus quid ſit„45, 4
nouum opus nunciare quidſit 1036:,A Nanciatio nsui operis ſpeciem quandam appellationis habet ibid. Nonum opus an nuncietur ob ſeruitutem 7067, b circa fn. nouum opus nunciare quid ſit 153,4 rem quibus ex caſibus procedat noui o- peris nuntiatio JO, O Differentia inter hoc edictum,& edi- ctum quod vi aat clam Jõ à F§9, A Etan fundum communem cum aliquo habenti competat nunciatio JS„,A Praterea, an creditor, vſufructuarius, ſuperficiarius, nouumò opus nuncient- Nanciationis facienda ratio ibid. Nanciare quæ perſonæ poſſint,& quibus S6,α Et an pupillus polſit nunciare, aut ſeruus ibid. Et quis ſit nunciationis effectus ibid. b Nunciationis operls,& prohibitiona per pratorem, aut lapilli iactu, quæ ſit dif ferentia FS7,A nunciationis oper. noui mira& magna Vis
cur dicatur 19, 5 Noxa fideiuſſionis comes eſt 955,9
Nuda conuentionudus conſenſiu, nuda pro- prieras nudum præceptum,&c. J6, Nudiuſtertius quid ſignificet apud eruditos 733 4 Nudo pacto dominin an trangferatur æna Nugas diſſiciles habere turpe eſt 242,4 Numa Pompilius lapides finales Foui Ter- minali conſecrauit 523 ,R Numeri ſeptenarü ſuperſtitio apud veteres 2,4 W
Nummi origo& vſus 997,4
Nundinatio aulicorum& ſuffragatorum⸗
in vendendis muneribus publicis 7196,9
Nanciationis triplex diuiſio Nuncius an contrahere poſſit 7759,5& an.
pro inſtrumento habeatur ibid. Naptiæ quid ſint 243, b quomodo contra- hantur 2 4 4 Et inter quas perſonas contrahantur 246,0 nuptiæ inter affines, ſicut inter cognatos 2/9,
ad quartum gradum probibua ſunt iu-
re pontificio 2475,5 nuptiarum iteratio qualis,& quouſque probanda 270, 4 nuptias contrahentibus præmia iure Ro- mano propoſita ſi liberos haberent
1045,ℳ
J94
1. N D. E X.
b 0 Aſcna deportatio ex lpiano& Theo- (Sufee de Soythica regione Agpli
1073,9
Et quid Oaſis ſeu Ouaſis 19id. Obl tiones quæ dicantur 119 9,4
obligare ſe ad carcerem an quis poſſit 92 obligatio quid ſit 714,4
.*
6 obligatio omnis conuerti pateſt in Aquilia-
nam ſtipulationem 6 obligatio naturalis& ciuilis J4,L obligatio alioqui inualida, ſtipulationis ac-
ceſſione roboratur z27,4 obligatio an nobis acquiratur per libet am⸗
perſonam 965, b C 93 ,1à 85 5 oblic atio fideiuſſöria, principalis naturã ſequitur 794,9
obligatio ad antidora quid ſit 9⁰9, a
Etan honeſtum ſii petere antidora ibid. obligatio quomodo tollatur 922,4 obligationi& actionis vVis& finis 921 à obliga ionis naturæ lis an habeatur ratio in-
condictione indebiti 9⁰05,5 obligationis diuiſio Pa circa fi. obligationu dijfinitio 23, b& obligationum
Jach⸗ 16nd.
obligationes an pacto conuento diſſoluantur 929,5 obligat onum diuiſio 71, à Et Vvnde na- ſcatur obligatio& quomodo contraha- tur 7:, 9 Et qua obligat'oni extrinſe- cus accedant 7, a ftem perſona inter quas contr abaiur obligatio 716, 5 Et quomodo tollatur 717,4
Obſcuritas plerunque non culpæa ſcriben 1is,
ſadinſcitiz non aſſequentis eſt aſſignan- Aa 79, Obſides an liberæ ſint conditionis,& an te-
Kar poſſint 519,4 Octauarii qui dicli 60⁷7,4 Octopborum quid 492,9
Oculis alienis geſta haud facile ſuccedunt, e, Oſicium eius cuieſt mandata iuriſdictio 2 311 b ltem diſcrimen inter indicem datum,& eum eui mandata: ſt urisdittio b. b Opera quid ſit 4 1 à SX b. g10,A Operæ libertorum artificiales& oficiales 910 à Orati» Franc. Duareni recitata in cooptati-
ne Mcolai Bugu erii III,A oratio Franc. Duareni habita in cooptatio- ne D. Hugonis Donelli 1112,4
Ordinatines ſacræ,& cur olim abſoluts quenquam ordinari vetitum ſit 1162, 46, S65. Et quid apud veteres Latinas erat or-
auuari 162, in fi. Ordo triplex ſuccedendi iure Romano 129,„z“ Origo iuris ex Pomponio 4,9
Oſculo an pudicitia mulieris delibetur 273,4 S ſuper hoc Mauit exemplum 15 d. 5
Oſtiarii, Lestores, Exorc iſtæ, Acoluthi& ceteri omnes, qui clerici appellaniur:& vnde mos tondendi capit ortae ſit, at- que conſuetudo canendi in ſacris ædiibus
1160,5 5 b P on& inducias facers, quibus& quo iure licet 51,
Pacla cum hoſtibus inire vtilitatus ergo,& ſeruare debet princeps& belli duces S0,5
.. 9 pacta, quæ dolo malo fiunt,, non continub
con tra leges fieri notandum eſt 99,b pacla dotalia 273,9 pacta& conuentiones, ad quem finem ſint
introducta 191,4 patla legitima cur& quæ dicantur J,a Paciſcendi modus,& de effetta& poteſtate
pattorum 8 4⁰ı
Pattio ſimplex& nuda quid boni dfcrat, 753,4
pactio quid 3 pactionis eſfetlus&s finis 21,5 pactum quod non purit actionem, pari er-
ceptionem 4⁰(ꝗ,
pacto nudo an dominium traniferatur 2 a pactoque aclio, aut obligatio iure non. tollitur. pacta enim ſic iuſia ſunt, ex(2- cerone, vt iuri præſtaare dicantur ibid.
pattum generaliter conceptum qu d opere- tur at at an actionem pariat pacium Ao,L in fin. ã, à& pactum ad tempus quid operetur an,b pattum a quota par- te litis iuter cauſidicos& litigatores 20, a pactum conuentum cur C cero à ſin- pulatione ſeparer Æ2,za patium quid à pollicitatione differat 223, 6 pact quoa- cunque in traditione: et factum fuerit, valet ,b pactum ambiguum vel b- ſurum 42,1
pactum quid ſit& eius etymon 35,
pattum pro ſcriptura quando que ſumitar,
fſicul&õ ſtipulatio 6 ,4 pactum de ſucceſſione futura 4⁰,½
pactum nudum,& veſtitum( a barbarie hominum nepr ſſime co nfito vocabuln) 16,6. pactum perſonale velreale 6 ,Hœmu pactum perſonale cum perſona exr nguitur T5 b pacti ta iti vis eadem quæ expreſſi 2Q pactorum diuiſones plres 54, 5 Et qua perſõna poſſint pac ſci 394 De zen item rebus pac ſci poſſumus 39, 8 Pago verbum antiquum, vnde palum& 271 Sa 1Ads 9 Pandectæ an aliquid contrarietatis conti-
neant 2,4 Pandecttarum iuris inſcriptio,& cur ſic de ctæ& earum praſtantia Et æur Digeſta vocentur hid.
qis eas compoſaerit,& quando ib d.
Pandectarum ſeu Digeſtori par titio 3lzw Pandectarum compoſitio, methodusac ordo 152,—
Pandettarum numerus verſuum 2u Ge-
arum diuiſio ibid. Pandektas iuris Duarenus vocat(entona 2, a Pandettis commentarios applicare vetitun, ò quare 2,! Pandeclari libri chpeo Her ulus collati hâ Panegyricæ orationes cur, more maiorunm fiant quorannis IIIh Pannicularia damnati cur non conllean- 2 2 5 5 38 Pantagruelinus index, qui omna ſorte airi- mebat 15 5 5 Papa an poſiit gratiam ex h here ti, qui iu- ramento ſe adſtrivxit 20,69 Papiniani Iuriſconſuiti mor⸗ 2 b Papirius Fabianus naturs retum pe² tiſſi=
mu⸗ 3 267,4 Paraaoxa qu⸗ dam pau blice d ſputata Bitu- rigibus 209, CS 216,A
Par 4

2. e .. e aam⸗
A e
2,1 eh h
4 Lmm. erm hem„
Ter rne n n irxn e r 1ee, 7 E. Mllan iun min 8 Käe, 4ν n eunen
8 xe ru 1 e.
3 49
4,9ℳ Nhts nag
4³24—
IN DE X.
paradoxum quodda de pacto à calumnia- pecunias ex magiſtratibus colligere, princi- TTεeν πρᷣιαςdew, quid differam 1074,5
toribusdefenſum 106 2,5- pium iniquitats& Finis eſt 119 6„ℳ DPollia emur Konte, promitimus autem ro- Parentum animaduerſio in liberos qualis Pedanti indices qui dicantur i ,4 Lan 46,6
edeset s Penfponea annus qus benefeu, tanzuam, peliteriaponu ze zidd fera 1an,b
Et exemplum notandum ib. ſeru tutes qua dam imponuntur 1196, b Pol 1it ati, quia fſin„ 997 Paret ve: bi ſignificatio ſſa um ſeg. holicitatio olim quomodo&;u qu busſiebat
Dar in parem an habeat dominium 140,4 Etan ſint Eccleßiaſti a benéficia 1197,9 456,65 Pares curiæ qui dicantur 1127,4 Penus ruſtica& Vrbana, quid differunt- Polye amiàa qua ndo,’: ur, e quibus bermiſſa, Pariare quid ſit& par iatio,& Par iator 48,5 Gan Pauli A oſt temp ribus, um epi.
916,9 W Perdu ell:bnis crimen quid ſit,& cur perdu- Koopis hanc lib rtatem-dim t 270,4 Baridi pantomimi& Domitiæ exemplum e Alles olim hoſt es disebantur 826, 5 Politicaſen cinilis gube nat o, ana Deoſit
898,4 Peregrini quid a ciuibus Rom. diſferrent- conſtituta b 11 † ,9 Paris eommunis,& quid liceat in eo face- 552.19(ꝗ 55 3,ℳ Pomponii iuſiurandum 1154
re,&& quid minime 19 334 peregrinus ex teſtamento nibhil capere poteſt Pontj fer vndé dicatur 1164,6 Parricidarum pæna 831,4 12 2565 pontifer an& cur errare non pe ſu 120,5 Parochi etymon. 1039, 9 Pericu ir memorandum dictum de nondi- pontifey Romanusprimi auri frullus inte- Parrs acquiſita,& poſtea amiſſa, an deficere cendo pro amico faiſum tesſtimoninm, gros hen fici collatip rlipit 1196,4
Hio dicatur, Vt accreſcat alteri 1087,5 1041„ 4
pontiſicum diploma'a, quæ vacantium be- pars deficiens quomodo accreſcat& an in- Periurium temerarium quem vltorem ha-
nefi i rum norinne impeirantur 119 3,4
Aito tantum accreſcat 1088,4 hbeat- 4 823,4 Popnl:. nlliones quæ dicuntuar 82 1,5 Et an pars deficiens cum onere ſuo accreſcat, periurum,& quis periarus dicatur 21a D pulus an legem conjfituat 360,9b San inter caduca, c. 1088, 5 Peierare,&; periurii latebræ iſ Porca quid ſit 60„a Item pro qua parte accreſcat hæreditas, aut Eias fupplicium ibid. b DPortiæ dictum de pꝛidicitate 1182,4 res legata, coharedi vel collegatario Periurus quisſit,& quid peierare, ex Cice- Portio accreſcens, qua atlione petatur 1089 4 ue, 875,4 1089,z Partus an naſci poſſit decimo& vndecimo em periurii pœna qualis ibid. Poſſeſſio quid ſitt 1036,b cun ſeq. menſe 85 354,4 Periuriis quomodo aperiatur via 115zà poſſeſſio Hnga in feudis quæ ſit 1128,4 partum ventrem ſequiter 937,à Permutatio beneficiorun 1206,à poff Hio rei immobilis, quanao amittatur partus legitimi opiniones vari. 7,b Perpetui varia acceptio 2 57 ,à 64OJ☛J4,,,. 3 Paſtorum crimen quid ſit in reſcripto Dio- Petere extra ordinem quid ſit 1012,5 poſſeſſio quid ſt 613,0& quid naturaliter eletiani 1065,5 Peti male quid ſit 49AS poſſidere bid.& G6 4, 4& 618, 5 619, paſtorum eceleſiaſticorumignauia ab Eae- Phaleratus teſtis quid ſit Galeno 618, 9 Quemadmodum acqutratur poſſoſſio 614, chiele deſcribitur 1207,à Sseris quidſit 94,9 a& quemadmodam amutatur, Pate/ an filium vendere poſſit ,A Pignoratio, quam barbari dottores repre ſa- ihdh pater plus iuris habet in filium quam domi- liam ſeu Marquam vocant,a lujtiniano Effeclus poſſeſſionis qaus ſſtt 6 16 nuss in ſeruum,& quare 1 23 4 Vetita b 923,4 poſ ſtanis etymon G d.,
pater an poſſit detrahere Falcidiam,& quid liem quomodo pagnorationis ius im pe- Pofſtsereitſte quisdi atur 6/4,a. 6 8,4
vocetur hio Falcidia„ SO0, tretur:& quatenus eo vtendum ſit ibrd. Pofthamus hi prat ritus ſit in teſtan, ento an patrian lege permutiatur tutorem dare filii⸗ Eignoratit a actio contraria qu dſit 966,4 rumpat teſtamentum 34, ,4 hos, Pig vus quid ſit 9[8¶ Et quꝛs di atur pothamus ilid. Patria poteſtas Romano iure quenam0 fit Et pignoratitia actios, ibid. Poſthumoram genera lud. 911ℳ Item quot ſint pgnorum genera ibid b Poflhumors qui inſtituere poſſint 348,6 patriæ poteſtatis ſoluendæ modi I« Gk, aphhodr as C asehaa dmwlam dn. patriæ poteſtatis feltu⸗„in quo conjiſtat Eignoratitia aclio duplex:& quid ai ſerat, kanam diſpatatio 2072,5 aumſg. 12a4 ab hypothecaria 9 59,à&b Et qu din poſthumi prat tio& incertitudo natiui- FPafriciorum dignitas e 16,4 hanc aclionem veniat 961,5 Tuti⸗ eiuſdem impediiit ſo itatis 1α 36 4,0 Fatronorum duo genera 1186,5 Pignus an mutuo accedat 886, 4 poſthumum qui inſtituit, inſttuit ex ſe na- Pauli Iwriſconſ. ſeribendi genus obſcurum, p gvus de quibus rebus contrabatur 963, 9 ſiuram 349,4 imnlicatum ac tortuoſum 78 3,6 IIisas quid ſit b 934, 9 poſthumorasminlituen dorum rati⸗ 349 5 Pauperes facile corrumpuntur 548,4 II0ASa qui dicantur 1161,2I cum ſec. Paxanà ducib belli citra principis aut po-—αυυέν, pre doloſe 106 8, b Et de pœna pla- Poſta quid,& curà principe dirloma im- puli conſenſum conſtitui poſſit i, a giariorum conſtitutio emendata ibid pet etur ad vſanm eqxorwv publicvram Feculatus crimen quid ſit 619, a& 8334 Plauti dectam de fæminis 56,6 787 4 9 Feas ium quid ſſſt 97 8,a Plebs quibus modis moueatur 118 4,4 Poftalare quad t, qui omnino poſtulare Quo tempore duret altio de pecalio plebr miſeraf amelica eſt doctrinæ diuinæ,& rrohibeastur: quip obibea tur pro a iis
2„„. 3 qua ratione 1207,4 peſtuare. J em qai obtunpitudinem peculium caſtreuſe„G quaſi caſtrenſe,& Plenæ, plenioris,&s pleniſſimæ ſezuri tatus ine- ſuam à poſtulando pro aliis r p lanturr
Prafsctitium, tem& aduentitium 978,6 ptiſſima vn garis ditmtio 102,6 cS quinon mſtproſe& certis perſönus pο- Pecunia nautica quæ ſit 775,5 Plmii Cæcilii calumnia in Chriſtianat Hulare poſſunt:& de eſfetla p ohibiti, uus pecunianumerata nihil certius eſt 920, 4 116 2, 4 6,9 67,4 b
ecunia chirographaria, qu' d ab ea, quæ de- Plus valere quod agitur, quam quod ſimu- Poſtulatioa à ſäcra m niſteria promouendis
Heiur cum oignore, differat 963,;5 late concipitur, quomodo intelligenqum, ne ceſſuria ſt— 118 ₰ pecunia quando conſumpta dicatur 88134 239,4 945 6— Poteſtas quam habet priucep: cirea miniſte- pecunia vnde dicta,& quæ nomine pscuniæ Pana poteſt demi, cuſpa perennis erit 839, 4 ria ec lehee 1175,9
contineautur 9784,9 pœnæ& coero'tiones eccleſiaſticæ qualas ſint Poteſtatis verbum quam late pateat 325,9 pecuniæ varia acceptio 896, G 997,4 1172,b 526,a Pecuniam prelium eſſe debere non mercemd pœnæ molliendæ potius quam exaſperandæ Pragmatica Gallorum ſancli⸗„&aA quilbus 83 6 58,5 ² pugnata, eunſfaac ab factata 1191, pecuniam ciuitati ſurripiens, an crimine pe- pænaatque iudicia aduerſus fures 816,9 4. 4 8 aulatus teneatur 1069,6 817,. Precarium quid ſu 62:4 pecuniam in zonis portare, mos erat vete- pœnæ cur nocentibus infligantur 836,9b G precario poſſidensab aio,aduerſus eum dſu- rum: hinc anarii ſectores, id eſt, cruut- modu⸗ npuniendo ſeruandus eit 837,B4 ape enon poteſt 20 niſecæ 8 38,4 pœvam quando ſtipulamur& quare 14 8,5 preca ium quid& quid a vommodato d ſ* Pecuniarum quæ ſumma pro annalis hine pænarau genera varia,& qui pœnamim- ferat Quaæ res preca' io concedantar:& Romam exportatur 1212,4 ponere poſſit 8357,6 838,/4⁴ Ae efftéin precauu 710,4.9
AMM A4

Cui& contra quem detur 710, 4 Praæla ruſtica vel vrbana an in dotem da- ri poſſint 10 z,4 Prædoni ſoluti quando repetatur,&quan- do non 90ſ, 4 Prafecti vigilium afſicium 19,4 prafecti Aug aſtalu offc. i, et eius origo 19,5 prafetti vrbi imperium& dignitas 18,4 præfectorum pratorio genera varia,& eo-
rum poteſts 1755 G 18,4 Praiudicium quid ſit,& cui in praiudicio incumbat probatio 940,4
praiudicii quid ſit„ſéu præiudicialis activ 1059,9 Praæleclioves Duareni in tit. De operis houi nunc. 188, a cum ſ*³‿—. Presbiteri conductitii gus ſunt,&an eus eo claſia committenda 1206, 9L circa fi.
presbyterorum variagenera 115 6,5 Præſoriptio quid ſit 674,5 6 57,à præſariptio fori quid ſit 167„ 4
praſcriptio an hodie noceat minoribus, an aduerſ o eos currat 111, bin fi. pra ſoriptiones temporum a momsio ad mo- mentum computamus 84, 4 praſcriptis verbus agere quid ſit 57, a Preſidles de quibus quæſtionibus reſponde- Haurr.. 16 4, 4 praſiais appellatio generalus& ſpecialg,& eaeius oſſictum 20, 4 Preſamptio quid diſferat afictione 94034 praſamptionis"i in eriminalibus 23 1 a.5 Dratoria ſtipulationes quæ ſint, quomodo inierponantur,&s quis carum elfectus 814, 4.5
P/aætor quid aiudice diferat 6[4 à prætor olim dabat ationem 39 5 prator cur iuris ciuilæ cuſtos dictus 128,5
& viua iurus vor ibid.
prætoris erat extraordinaria cognitio Ro- mis, proconſulis vero in prouincta 4,5 pratoris officium in danda exceptione, aut Aeneganda attione 211,6 Et qua actio denegari debeat ibid. 5. pratoris officium ab officio indicts Aiſtin guitur 3 4565 pratoris afieium 18, 9 G 141, 4 Preæuaricatoris qui ſint,& vnd ſit præua- ricatoris nomen in forum translatum 821,6 Princeps un ſolutus ſit legibus 6, a princeps ſi ſententiam dixerit; num alius mnagiſtratus poterit reſtiuere 119, H cir- ner 3 rimceps an contrahendo,paciſcendoq; cum fibi ſubditis hominibus obligetur ſ0,b Nihil in principe diuinius quam pro- miſſorum vonſtantia ibid.& ad hoc1ſo- erates dictum ad Micoclem regem ibid. princept anpace facta cum hoſtibus, priua- vrum damna,&c. ob cauſan belli ac cepta, remittere poſit ſo⸗F rincipis poteſtas 8.5 cum ſea. prinoipes ſeu magiſtratus an imperium& poieſtatem ha beant in eccleſiam, vel re
aut perſonas eccleſiaſticas 1174, 5 principum ignauia& inſcitia 1039,4
Primipilus quis,&s primipilaris cauſ pri-
uilegia 9 2036 922, 5 DPrimitiæ quid ſint 119934 primoribas digitit attingere quid ſit 54,5 Priuilegiarii qui ſint in aula regia 13 9,5 Probandi tempus& vter prior probare de-
beat 237, 4 probandi onus qui incumbat 231, 5
IN DE xX. Probare quando poſſeſſor debeat, vel non,&s
de quodam poſſe ſionis modo 234,6 probare apud Latinos quid ſit 934,5
probatio quid ſit ibid guibus conſtet, ibid. probatio leuis vel ſuſpicio 936, 5 probatio quid ſit 227, 4 probare 191d1. b & probationis diuiſio 228, b. Item de veriſimili probatione 229, a. Et quid le- uis probatio 203, 4 probatio an permutatur centra hictionem iuris 23 3,4. Et quando probatto incum-
bat allori, atg, reo,& quando is qui ne-
gat, probare debeat ibid. probatio veriſimilis ſeu credibilis quæ ſit 935,g.5 probatio quibus incumbat, s quibus non 938,4 Et quo tempore probandum 941, 4 probatio adzerſus negantem quod ſoripſe- ritsd fficilis eſt
108,4 probatio quæ per conie turas ft 935, 5 probationis difinitio& diuiſio 934,5. 9355 a. 80 1040,4 Probi Imperataris geſta in latrones 106 6, Proconſulis officii, dignitas ac poteſtasl 9,4 Proculi locus obſõurus, c. 4½ 4. ti. de adopiio. explicatus 1067,4 Procurator quis ſit 1009, 6 G 1010, procurator Ceſaris qui rationalis 68, 5 procurator in rem ſuam quis ſit 99525 procurator quis dicatu 68, procurator an poſſit adire hæreditatem no- ſtro nomine 470, 4 procurator fiſei Rationalis dictut 922,5 procurator Caſaris,& eius munus 20, a procurator quid ſit 68, b quomodo conſti- tuatur: qui dari ꝓrocuratores poſſint 69, a qai procuratòres dare poſſunt:& qui dare procuratorem prohibeantur 70, a rum ſe;yʒ. procaratoris offieium nomine aliens agen- tis 71, a Fien de officio procuratoris, eius qui co- uenitur. 1,5 Rei de his quæpertinent ad officiu pro- curatoris taus actoris quam rei, ibi. cum procuratoris officium vile cur dictum eſt 10 11, 9 procuratoris(aſaris cognitio inter priua-
gat
tum& ſiſcum 120, 4 procuratorum geuera 68, 5
Prodigur, cui bonisinterdictuin eſt, an poſ- ſit ſtipulationen contrabere 730, 4 Et au habeatur pro furioſò in admini-
Ftratione bonoruns 7z0, 5
prodigus quis ſit,& quid a furioſo d, fferat 316,5 G 317, 4
Producere aduerſdrium quid ſit aSu Vl-
planuu/, 10z4,5
Prafeſßio quid cur fiat,& quid iuuet 937, a
pr ofeſßhio ac denunciatio, quam Inſinuatio-
nem vocann 1194,6
profeſſio cur in æde Saturni olim fiebat a parentibus de Lberis ſibi natir 115, Eit& hodie huiuſmodi profeſeio, cum
aptiſautur pueri ibid. TIdAn cquid 1t 935,5
Promittere quid proprie ſignificct 46,5
pramittere& gonſtituere quid differant, 928, 4
Pramouendus ad ſacrum beneficium, qui- Ous ſacris initiandus ſir 1180,5
b cilis es 942,6 probatio ei incumbit, qui dicit, non qui ne-
IIpo ruςι 3Xμνκ. fuſtibus caſtigando per-
rur oſuperiiditi iubetur 873, 4 Propoſitio errvris quid ſit 95, 4 Prspoſitu quod operatur in propoſito, idem
operatur oppoſitum in oppoſito 489, /4 Proſcripti qui ſint 838,6 Prouincia quid ſit 169,4
Prudentus non eſt, vbi cauſa bona eſt, com- promittere Eſalmos Dauidicos cantandi in duas par- tes, diuiſis canentium cœætibus, morem, uis induxerit 1162;, 4
Ptolemei Philadelphi bibliotheca ineiyta,
& certaumen literarium quod dedi cauit 1107, Publica vis ac priuata a iuris auftorihus cur dicitur 1038, à Publicanorum ſæuitia,& qui dicantur pu- blicauir 606, 5 Publicum vnde dictum,& quid ſit 941365
Pueri teſtimonium parum tutum, contra
Seniani ſententiam 948, 4
Pugnare inſidiis& cuniculus quandog tu-
tius eſt, ac licitum, quam aperto marte 44,4
Pupillus quis dicatur 789, L in fin. pupillus vbi educari debeat,& de alimen- tis ei præſtandis 30),5
pupillus an naturaliter obligetur 716,5 pupilli obl,gatio an valida 909 ,5
Purum dari iudicium,& cus excoptione quill ſit 11556
Vandoque, 75,. apud veteres quid
jſignificabat 1²25, 3
Quantitas quid ſit apud Leriſcon ultos 1032, à
Quantitas certa vnde dignoſcatur ab in- 888,56
certa
Quatehus&s hatleneu dictiones 10 34,5
Querela inofficioſi teſtamenti, cui s ad-
werſaus quem detur 174, 5 Et quibus competat 176, 4
Quæ non proſunt ſingula multa iuuant. 937,5
Quæſtio omnis inter litigantes agitata, aut uris eſt, aut fati 227, 4 Quæſtio vaaior minoreim ad ſe trabit, quo-
. modlo intelligatur 163, 4 Quæſtio facti quid ie 791, 5circaf.
836,4a4
Quomodo habenda 836, 5 Quaſtora belli apua Frãcos, qui ſint 9 20,5 Quæſtorum varia genera,& corum ma-
nus 18, 5 Quiſtatuit aliquid parte inaudita aſtera,
a⸗unm licetſtatuerit, haud aæquus fuit
69 354 Quiſquis, dittionis ſignificatio 4³2,4
N r le defaut quidſt 161, Katiarius vnde dicataur 96,5 Katihabitio omnis retrotrabitur,&s conu- mat ea, quæ ab initio ſubſe quut⸗ ſant 117, 4 Ratiocinatio quid 6,5. Rationalis dicitur& curator Caſaris item
Quaſtio quid ßt,& cuuſa qudſſtionis
diſpenſator, S&procurator priuata ratio-
2. 106,4
Natis reſtituendi minoris 95,4
Ratio& æuitas in interpretatione urls dominars debent 211,5
Receptar quis dicatur
Receptaterum ſuppliciun 922,4
Vrai
86, Hcirca fin.
N

Eec'per⸗ quid ſi ſit apud; Veteres Latinos 1 1 1,4& ex qu bus cauſis maiores 2 ſ. annis in gi poſſit qaer, ſamrenn e⸗; 144,5 Redemptores litis qui dicantur 1012,5O integrum reſtituantur 84 he d. ſacerdotes olim aurei ligneis Vaſi ᷑ Ueban-
Reditus& obuentiones epiſc oporum 1200,4 reſtitutionis in integrum cauſa in quo loco tur: nunc verol gnei auareis ttuntur Kaægia diplomata libellorum magiſtri con- ſüt agitanda,& apud quem magiſtratun 1170,42
eedant, ad ſecuritatem minorum 87,4 119:cum ſezq. ſacerdotes Henficiarij vſufruftuariis een. Regis præcipuum munus 1 209, 6 réeſtitut onis Vus quæ ſ—itt 121,42 parari ſolent- 283 Regu 4 quid · 8,5 Et an reſtitutionts i in vneerun, daAſe a- ſacerdotum creandorum ratio apud veteres ragula brocardica fallax 140,5 gi poſſit per procuratorem ibid. Ro maunos ante Chriſtianiſimum Regnularum opifiwus relinquendi,& puriſſi- reſtitutionis aaxilium 2e ninahs pæ- 1184,4 4 ma veterum Iureconſuſtorum doëlrina narum non eſt paratum 1 27,6 ſaterdotu K hen 201 um p* evilegia 1202, amplettevda 8 734 4 reſtitatronis cauſa pendente, an quid noui binfine. Rel:gatis an Iaceurrendum,& quo medio fieri poſſit 12²¹6 Sacramentorum c a, rerumnomi- 127,4 reſtituere m integrum cuius ſit 22 de fo- ne, an quid exigere liceat contra veteres Reltgatorum bona an eis adimantur 83 9, 4 ro in 7uo co nueniendus eſt is, contra quẽ canones. 1200,95 Keligio A pietas cuins /1 ſi. it iuris 3„5 petitur in integ: ru reſti itutzo 7 2 Sal rilegium quid ff treiuts Pœnâ 8 33 z Reliquatores qui ſint 607,5 20„ an iudex 2elegatus poſſit in integri Salan vVenaſcatur E creſcat 167,4 Remedium reſeindens reſciſſorium, ſ ſint- ituere 74, b Saliorum munus,& vnde dicti 1166, 5 ne coniuncla an ſeparata 85,5 E præcepta quædam generalia circa re- Saluianam inte’ dictum quad diſferat aba- remedium reſciſſorium 2 remedium re- Hiitutionemin intégrum obſéruanda clione Seruiana 711,6 Klauuun 8 134,5 7.,b Sala popul- ſaprema lex eſtex Cicenone Rem ſaluã fore qui promittit, an omne peri- reſtitui qui petit in integrum, allegat erro- 42, culum ſubeat etiam fortuiti caſus 1 5 2,2 emſuum& hi mplicitatem 119,6 Satisdar e quls dicatur. ,2,5 Renoueſlement d' vlures, quand on cõ Qui ui autem SVen, dicit i ininu* indica- faiiſdare qui cogantur 34, uertit les arrierages ent lort Princjpal tum ibid. Ei qui non ibid b 686,, a/a Cum nihil allegatur aliud niſi patroci- Reereie enemus commendatio,& quo Reparare verbum quid ſi A 10; 3,6 nium atatis,& inſirmitas conſiliipropter temore vixer: 791, 4 779 3;,4 Rapreſcilia quid ſit 92z4 iuſi erandam eru uun, n0 õreſtituitur,& Scæuolæ mos in ſitis reſ onſis 149,3 Ræputationes quæ Jiunt i in inueaie in inte· quare 96,4 Scauold reſponſum c. 75. ad Trehbell. ad ius grum reſtitutionis 120,/ NKetentionis ias 9081à accreſcendi non pertinet, aduerſius alio- Et quid ſi 2nhhi ibid. Reticentiæpœnaex Cicerone. 1 9 336 Tum opiuionem 1094, a Requeſtes ciuiles quid ſit 16 4,6 Ketrattus linearum, Gallice Retraict. li- Scaublaæn Cicsrune commendatio 50 34 Rerum diu/ ſio c qualitas 1sa gnagier 236, a Scæuole reſponſum explicatum ſi ſub titu. de V Res non ſolum oorporo, ſed etiam intellellu Ei quid ſt 1019,4 ſeruit. vrb praæd. 1042,4 19,4 laliiuiduntur 72 3,9 Reus quid ſitreatus,&c. 104 1,aà Scheda quid,& ecico a 2 4 eau pro derelictis Lanne, nobis an acquiri reus vbi conueniendusſit. 168,4 944,0 4 , 19„ 2— poſſiur 620,a reus quis dicatur,&s quid ſit reus ſtipulandi, Scholaſticorum priai ngiorum conſeruato- — 33 res fungi quaudo dicatur 877„/ʒ½a S quid reus promit endi 808,4 res 923,9 —— Koſpublica an poſſit hares inſtitui 509,4 Eorum eſſeltus 808,5 Et eorumà velligalibusi immunitas ibi. aa 6,, u reſpubuca quibus maxime contineatur Rex an ins conferendorum ben ficioruen in Scire leges Qid ſ uäaäa, 6,6 —. Qs Sbins 836, 5 8 Gallia habeat: E vnde id i Lʃ14 quod Re- Scrir 92 A memor 1 MMciat ,8 Judi'e 60uA 9,4— 4 reipublica nomine quid leges& edichn pre. galia dicimus, vrtum habuerut 1176,4 1031,b rorum intelligant 126, 4 Rhodus vbi ſita,&s eius encomia, naualis Scripiorum Auis 494 — Keſcriptum quld 9,5 diiſciplina& quanto in pretio fuerint Scriptua ii ſeu tabelliones, ex E MNaaus hnt Reſtitutio cur auxilium dicatur 1 11, 4 huius Vrbis leges ex Antonino Au- 608 4 Ann 4 b reſtitutio an pleniorſit indulgenria 839,5 guſto Impp. 97 a Scripturæ diuerſa 2 repugnantes 944 4 nenn 24 reſtitutio tantum pertinet ad minimam ca- Roma cura ppn penf llis dich,& ſubter- Senato' es qui, ac ordines rop Romani 16 a pitis diminutionem 4A nauigatn. 1036 b eorum munus Agntuu, amplitudo, ibid. reſtitutio rei quæ data est turpiter, an in co- Romam communem omnium patriam eſſe cume demnationem veniat 901,Linfi. ex Cicerone 169,4 ſenatoris ſlan hab. raden e, qui natus reſtitario an detur contra manum ſſionem, Romana Eo cleſiaa a quibus tantopere ditata ſt ante ſenatoriam dignitatem 1070,5 81 a.— heer, 1197,5& 1 2 12,4.5 ſenatus Romanus oliim rerre conſi, ium di- ᷑aſtituiio 2eun quam pehanse 522 Romana paupertas 2itata„quorum malori dum 3 11,4 reſtituo apud Lau Di an, Hit poſta- cauſa fuerit 1170,4 Senatuſeonſatum Macedonianum vnde landa 89,6b Romanam cinitatem hominibus barbaris Aicatur, cur& à quo factum ſit 9 83,5 nlitatioi in— Huba cauſis 2teſ. dare potes. nominibus barbaris nonpotes, cum ſe. ria non eſſ 110,56 Aixit Pompo Marcellus Tiberio 484,5 Eius exceptio e effellus 9344 8 987,4 2dherusi pratoris quid- a Ehhouenet Romang rei, ublica initium 4,6 Senatuſconſe Macedonianum cur falum pis differutä. 99,4 Etorigom giſtrauunt bid. f 10808,6 eeſhtatis eiba deneganda aha 11 3,9 Romuni« epiſcopi olim ꝛrainatio 1172, Ead quos ennan pertineai V ibi. euuu an detur aduerſiu curiam parla- Romani clzes qri dicantur, Jenaluſconſ. Sillanianum& Claadian de mentia qua tamen non poteſt Tbel, Romani fidem colendo tam publice, quam, non aperiendis teſtamentis 473,4 119,5 Pprinatim ad ſummam poteſtatem perue- Senatuſconſ. Velleianum in gratiam muli- reſtitutio militum,&⁷ eoram qui reipubl neruntn Si, rum fallum 376 cauſa abſunt 1427,6 Romani ante leges conditas quomodo rege- Seneca dictum de indice& arburo 143,4 Cõtractus cum nullus eſt, ceſſut elitutio hantur 4,6 Item Ciceronus b ihid. in integrum 52 Nomanorum veterum cirea iuſiurandum Senecæ dictum de Nerone cupiente neſcire reſtituere quid ſit 92, 6 relgio 205,Ab literas 1031,4 reſtitutio in integrum concurrit alneeha Romazur pontifex 2n patto ordinari&s e- Sententia lata aduerſdus minoren abſen- eum, cum quo comractum eſt,& actio ligi debeat 117 2,242 tem, veluti contumacem an reſcinda- tute aduerſus tutorem vel curatorem Romanus potifex, an legibus ſolutus ſit tur Ee in integrum- Gmunor i ie 5 9 2,4 1170,34 h Tempus legtimum intra quod reſtitutio Komulii imperium quale 4, b ſautentia proprie 2 negotium fini- peti debeat ꝛbid. G S tur 14;5,4 ve ſcasnut⸗ cauſ⁊ darie 79,a. 9 Acorde vniuirim 1182,4 FEtan pronunliatio nin ſententia dici abu itutionis canſapbara& queſſ Im 124, 5 Oaeda ebinaumſs 2 ſceperit,a quo co poſſit 56ud.
undt ⸗

1 NDE X. fentontia fi feratur contra receprum ordi- ſeruitutes an vſucapi poſint 190, 4 3 ſin. nem iudiciorum, an ſit valida 94,Aℳ ſeruitutum indiuiduitatss gule uuf Am⁵ Nintentia quaà teſtamétum nfirmatur 18 0,65 nota nda 8 0 30 5 806, 4 Et de his quibus prod ſt ſententia contra Seruus ruſtisus&s vrbanus quid differant
teſtamentum lata 181, 48,5 4 Et quibus nocet hæc ſententia- 182₰ G Quaæ de ſeruus in iure dicuntur, ad quo⸗ ſeq M referri nunc ſolsant 7994
18 4,4 ſcruus alienus fipulando cui acquirat ibid.
ententia pro teſtamento latma 23, nen Communis item ſeruus an omuibus ſti-
ſeutentie item diuerſa pro teſtameènto& 4o
tra teſtamentum 185,5 pulando acquriat ibid. cum ſe. Sectæ Iureconſultorum vt pbiloſsphorum- Proprius autem ſeruus quod ſtpulatur, 79 a Aomino acquiritur 799,5 2 3 8.... Separatio quid,& qui eam,& ob quas cau- Féruus dæred tarius,& fructuarius Juib. ſas impetrare poſſit 704,6 acquirant ſtipuletar ibid. Et a quo& quomods impetrandaſit,& ſeruus an faltionem teſtamenti babeat
e’us eſfetlus 704 318, a494 22 3
Sepeliendi ius, dominii cuiusdam loco de= ſtruus vicarius& ordinarius 978,
*.. 8„ 3 betar b 190,5 feruus dotalis manumiſſus ⁊ marite, an va Seq ueſtratio quidſt,& an ſpecia ſit d⸗po- leat manumiſſi facia voluntate Voris fui 1005, 5.1006,4 281,5 ſequeſtratio bonorum cur& quando fiat, ſeruus quisſſt 104035 27294 ſeruus naturaliter quomodo obl getur ſequeſtraiio quid,& quid a Depoſito diffe- 909,4 rat.§95,5 896.4 ſeruus an mutui obligationem domino ac- Et vbi fieri debeas ſequeſtratio pecunie quirat 882,4 896, a fëruus manumiſſuus an poſſit conueniri ex eo
4 2 4 3,4 gecuritas, quictantiaapocbaidem 29 1 Juodgellit in ſeruitute 923,6 Fonſalior um poteſtas Iheltus ibia. ſecuritas populi Romai quid valtat apud ſeruorum olim quam miſera conditio è 3 6,a SHes impunitatis, ibecebra 241 peccati 403
VTpianum,&sc. 1068, 4 Seſtertii nummi æſtimatis 886,5 Surüpoſthumii hiſtoria& ignominia i 4 Seruiana allio 49,a H C quaſi Seruiana Seueri dictum cum aliquem emendaret ſburii qui ſint 176, à& quid Aiferaua 49,6 1 226,5 vuſgo Heſitis ib d. Seruire dicitur res vel alteri rei, velperſonæ, Seuitia in ſcruor coercenda 28,5 Satus ſinitiuus quidſit 6,65 Sc. 18711α0 Si dictio, pro niſiex Goueano 86, ₰& Stellionatu⸗ crumen vnde dictum,& qua SJerui apud veteres reformidati,&s quot ſer- 482,5— pæna puniendum 8 22,96. 823, 4 nor qhis habebat, tot hoſtes ſe habtre pu- Sicarii qui& vnde dicti 829, 6 ſtellionatus allio 266,6G tabat- 10 21,5 Siciliæ more⸗ in materia frudorum 1131, b ſtellionatus pœna qualis& quanta ſit 21 4 Seruitus quid 10 Sigiſmundi Imperatorus zelus ad ſadanda ſtellionatu⸗ crimen quando committatar Et ſeruorum diuiſio ibid. Aiſſidia ac motus ingentes eccleſiæ, obtres 8 7 3a S& quid ſit ibid.
ſeruitus volu ptatis& amonitatus gratia, aun Aomanos pontifices,& quid tandem efe
conſtitui paſit b 189,a feltamèſt 1191, 4 geruitus omnis res eſt incorporalis,& in iurc Signatores 7ui ſit 949 5 G 1041 4. 6 conſiſtens 187,5 circafin. S&i entium quid ex Euripide 1z,5 ſeruitus an religioſo locs ad quiri poſſit Simiæ ape üum excmplam de catulo ſuo 199,5 Pulchello amiſ6o 70,6 feruitus cur&a quibus introductz 90934 Simple ſaiſine quid ſit 9 21,4
Jé: uitus an& quomodo in aliam traugf rri Tas ³uν quid ſit Iure onſuſti 1005,95
queat. 191,5 Sndicus an poſſit iuſturandum- deferre
Etqzom do extingu tar& confunditaur 86 3,6 infi curn 727.
191,9 Singualaria præcepta circa rens vVxoriam ſeruitus luminis quid ſu 192,4 26, a. 5
Et nihil, eferre. oculoſne, an pedes in alio- num inferas, ex Ienocrate ibid. Seruitus ui conceditur, ei quoque omnia cν
Gnodus,&ᷓ ſnodorum tria genera 1178, a.H& an Rex aut Imper ator aliquan- do adfusrint, aur præfnerint Ynodi⸗
ceſſa v dentur ſine quibus ea Vti non 11ſ9,4 potest 194,4 Hnodi cur ſingulis annis indicantur 1117,4 Heruitutis ne luminibus oſiciatur,& ne pro- Societas quid ſit 1014,4 cum ſeaa. ſectus olſendatur dijferentia 19 3,4 cum Aomodo contrahatur, ed quibus mo- 7627. das Aiſtrahatur rorſi ½ ſerui utis varia ſcnificatio 178,42 Et de actione quæ ex contractu ſôcietatis Diuiſio ſeruitutum ibid. cum 7e—. oritur/ 101 6,a. 5 Deſin tio ſeruitutis impoſititiæ realis, C& Eſfectus&s quælitas buius aclionis de eiuſdlem diaiſone 187,5 1017,4“ fruitutem qui peſſit impontre 188,4 Et quid ſocietas lronina 1015, 4
Neruitutem fundi venditi celans, qua actio- Socratis ſententia de lgibus, quæ probandæ
ne teneatur 193,9 hint 861.9 ſeruitttes vrbana cur fauorabilioras ruſticis S olennia quæ dicantur 7/1, bquid ſolenue 193,4 Hatium, veltempus 464A. ſeruitutes omnes certo tempore non vtendo Solsnis præclarum mſponſum de optinus la- pereunt& amittuntur 19 2,4 Libus 8,9 ſeruitutes ruſticorum pradiorum 196, ,a b Solun cwius qyi, cius eſt vſque ad cælum ſeruitutes ſoli,& ſuperficiei quæ 188,4 192,5
Soluere plas quis dicatur
53z. Solutio quid ſit 81,9 quid ſlui debeat, ib.
ſeraitutes vrbanorum pradiorum 192,19;3,
194,19 1 feruitutes quemadmodum amittantur 203,& vbi ſolatio Iieri debeat, a quo ſiat,& 6⁶/e. cai fieri debe 812,6
—
7
Eius eſſeftus 18 3,4 Soluto matrimonio verbum non, mo do di-
wortium ſed etiam mortem continere ex Z itio Imyeratore 277,2 Solutun aute conditionem impletam an re- pe'i poſſit b 906,4 ſolaum éſſe per errorem quomodo accipiin. dum ſit
Sophiſtica ac captioſa argumentatio Hper
verba teſtari es ſid icomamitters 4⁸ 6 Sophiſtarum lepida derio 189,4
Hophiſtarum argumenta canfutat Duare.
nlis 9ſ Sortem qui accipit, videtur pœnam remat- tere 9 27, b n fin. ſors quid dicatur 190 ½ Hõrte an res dirimi poſſit per taxillos 118,9 Spado quida caſtrato differat 349,2 Hondere& Sponſionu acoeptio 895 &t ſponſaliorum 6 d. Ponſalia quæ ſut 242,6 Et quomodo fiant abid.
Et quid a nuptiis differant, 242,0 G 243,ℳ Item quales perſsnas eſſe oporteat, qua ſponſalia contrabunt
Stipulatio quibus cum perſons contraha-
tur— 1§800, a. b. Et quibus modis fiat 8 802,5 Eius ejſettus 807,5
hipulatio an ſolum inter præaſentes contra- hatur 931A fipulatio de vna re facta, adaliam an porris
gatur. 767,4 Ripulatio pratsria quæ ſit 994,4 hipulatio quid fir 79 5A cum ſe⸗.
Qut in ſtipulatione obſeruanda 796,4 Finus ſtipulat oni⸗ 797,4 ſtipulatio de damno infecto,& eius cauſa
Forma huius ſtipulationis 603,5 uomodo committatur 6o0 426
Item remedia in cauentem prodita ibid.
ſtipulatio inter ſponſum e ſponſam in tem-
hus matrimonii collata an valeat 800,% ktem quo conſenſu fiat ihbud. Et de quibus rebus Hipulatio contrahi ꝗPohu So¹ a auaſez. Riipulatio habere licere 802,4 Jtipulationis inatlis cauſa 773,6 ſtipulationi⸗ etymon 72²0,4 ſtipulat ones cur ntroduétæ ibu. ſtipulationes item cur introdutte 61₰ Rtipulationum diuiſ,o 8 044.9.8 05 806 38 Anguſtiæ teunporus in ſtipulotione con- trabenda an noceaut 290,4
Strop hæ quibus Veritas oppvghatur,A 6. auſi- dicts 8
40,4 Stultorum magiſter euentus eſt 1170„ℳ Subrogationes indiciaria 1204,6 Succeſtio an vim habeat ſolutionis Szus
8 Succur=
9 03,4
◻△◻
—

un. falonan eumun
6 ₰ℳ 444 felance in
en, — 19= unn ,, 9 e— 9 n 8 uA fran numh „ ,?
/
ubſkituiio vugaris quidſi
— negligentibus
Suum quid vere dicatur
J Aberna caſearia quid
126,4.6 ſuccarrendum eſt neceßitate impsditis, non 129.4 132,5
Subſtantia verbum quid Papiniano S2α Subiilitas contra hominum v'tilitatem in
iure interpretando nibil prodeſt 632,6K Sufſetes qui ſint ex Liuio 11ſ0 Suffragia cleri& populi in electionib. Epi*:
ſoporum b 1184,4 ſuſfragium quid ſt 1068 69 ſuffragium quomodo perper à dottor' bu⸗
vu garibus ſumatur 895,4 faſfragium quomodo apud aulicos ſuma-
Succu'rédum quibus ſit per reſtitationem
tur 8 95, 5 vnde dicatur ibid. Et quid ſuffragari 1 8 ibid. Subſtituendi pupillariter ratio 387,a
Quibu modi pupillaris ſubſt. finiatur 400, 5 401,4.6569 Subſtitutio an potiorſit iure accreſcendi, ob voluntatem teſtatoris 1094, 5 ſubſtitutio pupillaris Vt valeat, qua requi- rantur 887, 6 ſubſtitutio quibus tantum ſit 38 8,a. 5 ſubſtitutio pupillaris quæ ſit,&s cui fiat 3 75, 5& 3 87,4 8 uibus Verbis fat Euuus eſſeclus
3 37724 377,95. 3 9 2,6 cum ſeq.
fubſtitutio quid ſit 37 ½ 4374, a. Et an fi⸗
deicommiſſum relte dicatur ſubſtitutio —
393,9
ſabſtuutin quaß pupillaris nuaßi 37 cir-
ca fin.& quis eius autor 402, Cun fiat,& quis ſubſt ituere poſſit hocge- nere ſubſt. quaſi pupillaris 40 3;a. b quo-
modo fiat 404, a. Eius effectus 404, b
375 6
ſubtſtitutio militaris auæ ſit 376, 4. 405,4 Eius effeclus 40 ,b cum ſeaq.
ſubſlitutio reciproca 8,5& de eius eſe- ctu 3
409, 5
ſubſtitutio an potentior ſit iure accreſoe di 1 411,4 ſuubſtitutio omnis, an inſtitutio ſit,&s quid inſtituti differant, à ſubſtitutis 411, 4. 5 ſubſiitutionis diuiſio,& reſponſum Papi- niani de militari ſubſtitutione 1062, 4 ſubſtututionis direltæ ſpecies 375, b ſubſtitutioni diuiſio 37 5,a 376,9b. 377,4
Subſtituto an praæferatur heres heredis
7„5 4 5 2, coniunctus potior ſit ſubſtituto z8o,„oho„ Subſtitutus ſubſtituti mei, ſubſtitutꝰ meus 4741— 385, 9
3 Super titio ſignum c argumentum eſt non
recti& inſani iudiiu 96, 4 ſaperſtitio quorundam circa iuſiurandum 1205,4.5 206, 4 17 ſaperſtitio mira interpretum noſtroru ſu- per proba tionis definitione 93 3„65 Superficiarius an dominus vere ſit 188,4 Sump tus praiudiciales an reputãtur 9 61, 4 9044 1039, 4 Tabernarii pro vilibus perſonis 15 1,4 G⅓ quam fadi bibere aut edere in cau-
pona ibid. Tabularum affgendarum mos alienis pra- diis, e; Venuleo,&c. 8 1074, 4
Tacape felix ſuper omne miraculum, riguo
ſolo ex Phnio, eiuſq feracitas 26 5,5
Et nubs multiplici pariu exinaniatur
vberias, pereunt, luxuria fingul fru-
teſtamentum nuncupatiuum- quid ſit,&
Taſtari qua atate maſeulas& famina poſ⸗
1IND E N. fus b tzid. Texεαeα, na indubitata 9 3 5A
Temere non credere, neruos, atque artus ſa-
pientia eſſe, ex Epicharmo 266,5
Tempora reſtitutionis in integru tam mi-
norum, quum aliarum perſönarum quæ poſſunt reſtitui, quam etiam haredum eorum
recipiendum 354, 3.9 Tempus an poßit prorogari 166,a tempus legitimum dotis reddendæ quod ſit
281, 56— tempus conceſſum ad querelam inoficioſi
teſtamenti inſtituendam 1 10, b an boc
tempus minori currat ibid. Terra bifera quomodo intelligatur 267, b terram videre, quid ſit, ex Diogene 790,5
Tergiuerſatores qui ſint 83z4, 4 Terminalis Iupiter cur dictus 82²3,4 terminorum motores quo ſupplicio affciedi Teſſera quid ſgniſicet 471,9(ibid. teſſeræ frumentariz 168, 5
Teſtamentum qua ratione iuiuſtum dica- tur 3 6, bquid vere dicatur teſtamen- tum, ex Modeſtino ibid.
Et quibus cauſis teſtamentum ruptum, 36 7, cum ſeq.
dici psſßſit iem quot modis irritum fiat teſtamen- tum 370, 6. 371, 4& de his quæ in teſta- mento delentur teſtamentum conſummatuss&s non con- ſummatum teſtamentum cur publicum dicatur 468,9
Et quemadmodum teſtamentum ape-
riatur, inſpiciatur,& deſoribatur:& cui competat hæc perſecutio extraordinaria 468, 4. 5 4 Iiem de fine huius eætraor dinariæ per ſe- eutionis 469, a C& de officio pratoris in hoc iudicio Et an aperiri debeat teſtamttum homi- nis adhuc ſuperſtatt Teſtamentum quid ſit 312,& quid a Co dicillis diferaa. 313, 5
ſiem forma teſtamenti conficiendi 313, 9
314,3. Et qui teſtamentum facere poſſint aut non poſlint 314, Ocum ſe*⁴ᷣ†. teſtamentum ambulatorium& reuocabi- l“ 40, 4 teſtamentum in ſcriptis& eius forma 323,9b iem qui teſtes idones ſint in teſtamento
3 2, cum ſeq.
Et an qui vetatur eſſé teſtis in indicio,
admiitatur in teſtamento teſtis 3 25,b teſtamentum facere quiprohibet, aut cogit, in quam pænam incidat 476,b. 477,4 teſtamentum pupillare quid ſſt 400, 9 teſtamenti faclio publici iuris eſt 122 4 téſtamenti inofficioſt querela cur introdu- Kla ſit 171, 4. 5 teſtamentorum triagenera olim apud Ro- mano⸗ 321, 5 quomodo fiat 322, 4 i¶int teſtari quid t 943 teſtari& teſtatio, apud lureconſultos quid z.2 1071,s Teſtes qui eſſe poſſint ↄ4, b& mos Gallo- rum in refutandis teſtibus 946,4 Item qui coꝑantur ſſe teſtes,& contra Et 7uot re virantur itſtar aa probatio-
84,4
13 36 in fin. cum ſegq. In definiendo tempore quid præcipue ſit
371, 4.„ ibid.h
469,4 ibid. 5
9494
nem:& qusmodo produci, interrogard, teſtificari,& quo tempore debeãt9 49,56 Et quanta fides habenda ſit teſtib. 9 1₰ Et an in cauſa vniuerſitatis, ſinguli ex 946, 5H
ea teſtes eſſe poſnnt Examinatio teſtium, ad perpetuam rei memoriam 1 9ſ1, 4 teſtes quo paëto interrogandi 2 41.,65 Et iurare debent ſe ſcire, non arbitrari
zoia.
teſtes qui eſſe oßint,& qui a teſtimonio re-
pellautur 239,6. 240, 241
teſtes quomodo produci, interrogari, teſt,ſt.
cari debeant,& quo tempore 241, 9 teſtium ſuper flua multitudo an in iudicio recipienda teſtium ab inſtrumentis diſtinctio 23 7,6 teſtis domeſticus guis ſit 1040, 5 Item explicatus Tcnuleii locus c. 23. de teſtib, reiecta Budaæi lectione,&c. 541,6 teſtis an cogi poſſit inuitus ewauu di- cere— teſtis& accuſator pro eodem apud vetere⸗ eur accipiebantur 1041, 4 Teſtis de credulitate quis dicatur 950,a
Teſtimonium publicum:& explicata Gra-
tiani mp. conſtitutio 1069, 5
Theodoſianæ conſttutionis de lare liberori 1044, 6
interpretatio Theophilus autor Gracus, Inſtitutionum Iuris ciuilis paraphraſtes 49.s Otaelas, ſeu vifiones quid vocet Iuriſconſ. 939,4 3 Therhitis ſententia in publicanorum ſaui- tiam Theſauriuu in loco aliquo, vel fundo inuen- tues, cuius eſſe debeat- Theſaurus an inuentors acquiratur 611,
S' multa de th⸗ſauro habes 6 35,6& 636,
Thrafibwli plebiſcitu de Amneſtia p05 de uictos trigiuta tyrannos 0,5
Tiberius cur Mathematico: expulerit
830, 6 Timiditas& ſuperſtitio ad noniarandum 713, 4 Timotheus Muſicus cur A populo exvibila- tus eit Tuulus craci Chriſti cur adſcriptus 226,5 titulas iuſtus quid ſit tituli de iureiurando,& de in litem iuran-
do quid aifferant,
plicii 873, 4 Titus eunuc hos ac eaſtratos pro deliciis ha- buit 830,4
Traianus Imperator Uhriſtianis fauere vi-
debatur 1044, 4 Trauilatio epiſcoporum, eur hii probibita aliter explicatum, quam aahuc factum ſit ab aliis 1186,3 tranſactio quid,& vbi lotus tran ſaclions 61, 5 8. Et qus perſonæ poßint tranfigere& 2,3. 5
Et de quibus rebus tranſiigete peſſimus
62.5 cum ſeqj. Item an tran] actio valeat
poſt rem iudicatam&3 a quomode ffat-
6z, b
5 4 2. Tranuſigere an liceat de erimine adulterii
63,4 b Tranſactionislocii communis 9011½ tranſattionis eſfettur,& eiut finir 6ſ, A
&remedia quibux vti oportet aduer ſut eum qui iufringere vult tranſaliionem 66, 4. 5
Tranſallionem an prator reſeindere poſſi
63,6. 3 44 44 4 3
ibid.
241,3
606, 5
266, a.5.
1115,6
673,5
875,56 tituli cur inſcribebantur olim in locs ſup-

Trebatius Topica ignorauit, ex Clceronis dicto 10,4 Tribonianus acciſas nobis Padecta⸗ Amu- tilas potius quam compendioſas tradidit ex Budai dictis 50à 5 Tribunitia lege(cateris omnib'legibus exo- letis populus conſuetudine magis quam Vllo certo iure vſus eſt 4,5 Trypbonini locus de bonorum poſſ. contra tab. declaratus 1071, 4 Triticiaria actio vnde dicta 920,5 Turpitudinus triagenera 90 0, 5 c 901, 4 Tutela quid ſit 29 5, à quomodo finiatur 296, 4
Tutorem darè quis poſſit 295, a PEr quid inter tutorem& curatoremſit
diſcriminis mten quis poſſit daritutor:& an mulie- res dari poſſint futrices 29 5,a. ᷣ&29 6,5 ltem quibus dentur tutores 29 5, b G 299,4 FEt quomodo tutor detur 295,5 Tutele legitima quæ agnatis deferuntur an capitis minutione pereant tutelæ teſtamantaria eſfectus 297, a Tutor quid& quando donare poſſit 98, 5 tutor quando dicatur non habere admini-
ſtrationem ſeu poteſtatem adminiſtran-
.* III, tutor quomodo snfirmandus 297, 9
Et qui ſint legitimi tutora ibid. tutoris& curatoris authoritas maior quã
procuratoris 92, 4
tutoris datio cui competatW. 1,4 tutoris authoritas,& quæ perſonæ poſſint, authorare 303, Et effectus huius authoritatis 304, 4 tutorem dare quis poſſit téſtamento,& cui 296,4 G 298, 4. b Et quomodotutores dantur teſtamento 396, 4.29 7,5. liem quot modis teſtamento tutor dari
P ſu 29734 tutorem ſuſpectum quis poſtulet, aut ſuſpe- ctum faciat 20ſ, A(5
&de pœna quæ in hoc iudicii venit 305,
Et quãdo ſe excuſare debeat tutor 306,4 Et de cauſis excuſationi 306, a ci /2³. tutores datiui qui ſint- 298, 5
Et qui dari tutores poſint,,& qui non
poſaunt 299.⸗4 Qui cogantur tutores pupillis quærere Duibus permittatur tmtores petere ſi ve-
lint, licet non cogantur:& de hus qui tu-
tores petere prohibentur 3 00, a
PEt vbi peti des eant tutores ibid. b tutorum adminiſtratio qualis&ſſé debeat.
& qua adminiſtrationẽ ipſam precedãt
300,5..
Et quæ ad curam& adminiſtrationem
pertinent tutoris 301, 4 cum ſeq. Item de periculo tutorum vel curatori 302,4
Et quid veniat, in hoc iudicium tutelæ 302,6 5S Aqdimonii etymon,& quid vas olim 33,b b Vafrities 2. Fabii Labeonis de nauibus diuidendis 723, 6 Daleria lex 436 Valeriani reſcriptum declaratum de fidei- com. c. 14.·116. 6. C. Iuſtiniani 1061,4 Vana populi voces nõ ſunt audienda 2 30, 5 Vanus timor quid 76,.56
29514 87 297,3
123, 4.9
1, N D. E X.- Varia ris vbi ſunt, ibi varia iudicia eſſe 148,6 Vaſallus quod ius babeat in feudã 1134, 9 V ectigal quid ſit 607,5 UVedii Pollionis crudelitas in ſeruos ſuos 11,a Velleianum Senatuſconſultum perquam, aſfine& ſimile eſt Macedoniano ſena- tuſconſalto:?& vtriuſque argumentum c finis 987,4 Felleus,& an eius ſententia dicatur lex 3 G 05 5. Venari vel aucupari in fundo alieno an li- ceat, 19 7, b quid venatio ibhid. Venatio vbi licita ſit 644,9
Veneti au ſubie:ti ſint/ Inaperio Romano
971,4 Venia atatis quomodo impetretur 135, 9 veniam atatis minorib. concedere, eſt per- mittere eis res adminiſtrare ſuas 116, b Et qui eam dare poſßint- ibid. Fendi quæ res non poſſint,& qui vendere velmercari vetantur 1018, 9 Fenditio quando perfet᷑ta dicatur 944,5 venditio quando reſcindatur,& de perios. lo& commodo rei venditæ 1024, 4. 5 venditio, ſtipulatio, aliaue fimilis cõuentio
an paðtum appelletur 4554
venditio quando perfelta dicatur 1019,6 Et quæ perſona vendere poſßint, ibid. venditio pura s conditionalis 1020, 4 venditioni qua& quot ſint neceſſaria 1017⁷ 9 1018, 6 1019,4 ſiem qua vendi& quæ non vendi poſ- ſit b 1017,5
8
4 4 2 S 86. 2— Venditor quid emptari,&emptor quid ve-
ditori praſtare debeat vicißim-, 1023, a9 venditer an emptoris iudicem ſequi debeat
I70, Ventrale quid ſit 838,9 UVeratri natura,& modus in ro ſumendo
1170 K 1 3 Verba legitima&s ciuilia 155,5 verba capienda ſunt pro materia ſubietla
125, 4 Veritas ex puteo extrahenda, ſobriaq́;, di- ſhutatione inquirenda 7/, b Ver ſas quid quandog, ſignificet 2, 4 ver ſus pro integro orationis membro, vel
à periodo, Ce,, 2,4 verſuum numerus, ex quibus Veterum Ju- reconſultorum libri conſtabant 1061,5
Verum quod eſt, an&æ tuſii dici poſtit 7 5,b
Veſtales virgines,& earum munas 1166,5 Feſtales virꝑines veteri Rom. more in fori,
um opus erat producebantur 32,5 Veſzalium virginum munus 1166, 5 Via quid ſit,& eius latitudo 190, 4
Vicinos bonos in fundo habere, ex I hemi- RFocle, quid& quantum iuuet 40,95 Fictus victori ad ſumptus litis condenan- daer 164, 4 Videamus, verbi acceptio apud Iuriſcon- ſulios. 927,5 Fiduitatem indicentes an probentur 25 7,5
Villa ruſtica quid Varroni& Collumell
4 8,6& quid villa Drbana ibid.
Vindicanti rem ſuam quod tempus ſit pra- ſitutum b 134,4 Vindicationis verba omnis in re adtis con-
iuuirr 46,4 Vindicatio rei cui competat- 105, 6 Findicta pro virgula,&s. 1003 à& quid
manumitti vinditta ibid. incti qui dicanturn 125,5 2inEie Rob deltiam(ret nfentuis we
Ducapionis fectus
ſereri, Chriſtiani hominis eſt 277,a Vurgines eean. cur Heſiodus ſuadet 1182,
Vis atrox quid 76,5 Et vis feſtucaris kbhid. Dis publica& priuata 829,⸗
Ditis bifera apud Catapen, vbi his in an- no vindemiandun 206, 4 Vlpianus ſub Alexandro fuit 16,A Dlpianus(briſtiana religionis hoſtis acer- mnus Vypiani volumina edicto Iuſtiuiani ſubla- ta& interciſa Vmbram ſuam umentibus non ſuccurren- dum 76, 6 Vnciarius hæres quid ſit 531,4 Fnicuique licet ea contemnere, quæ proſſe
introducta ſunt 88,5
Fnio ſeu cõiunctio beneficiorum que ſit,&s uibus ex cauſis permittatur 1187, 6 Dnierſitas quid ſit,& an vniuerſitas dici poßit dominn 72,5 Et an conueniri poſſit ibid. Vniuerſitas promaiori parte quando ſuma- tur 78,4 Docareẽ in ius quid ſit 32, 4& 1030,4 Et qusmodo olim fiebat vocatio in ius 32„„ Item qui in ius vocari non poſſint, 32,5 Et qui permiſſu tantum pratoris in ius vocentur 32, 5b Vocationis in ius quis ſit eſfectus,&s quibus in caſibus ceſſet hac aclio vocationis 33,4 Voconia lege quid cautum erat. ſſ, 5 Folenti& ſcienti nulla imuria aut dolus inferri dicitur 966,b Voluntas hominis an cogi poſſit 76,4 Vrbana pradia quid lureconſultin 48, 9b &r quidfacit vrbarum pradium ilbid. Frinatores qui ſiut 972, 5 VWMſucapi fundum quid ſit,& an res omne⸗ vſucapiautuuu 10), 5 VJſucapi quid ſit,& cur ſic ditta 65 6,5 Quæ vſucapi poſſint,& qui vſucapers Valeant 6), 3. 9(4 Quaæ neceſſaria ſiut ad vſucapioné 618, Vtenu res quæ vſucapi poſſunt, aut nõpeſe ſunt. 659, 4.5 Vacapio ſeruitutum:& an titulus in ea ſit neceſſarius. 10,½2,⁹ EFſucapio bonorum minoris an ſit valida 105,74. Mucapionis& praſcriptionis differentia 112, Et ſuper hæc queſtionit obſcuriſßsime ſa- lutio ibid. Kriptiou- 112,5 Mucapionis fruclus& æquiia-« 4:,5 Vſucapionis quæ ſit precipua cauſa 64, 9 661,4 Eſucapionem c finem periculi& ſolici- tudinis litium ait Cicero 666, 4 Dſuafructus an ex propria peeunia 869,5 Dſusfrudtas an amittatur capitis diminu-
Ziem cur fauorabilior ſit ſucapio præ-
tione 12424
&t quid diſferat A legato in ſingulos an- nos A. Eſus fructus diuiſio 187,5
Mamfructum quis proprie habere ditatur
WMura quidſit 996,6997)(778,6 4 Dnde dicatur 997„4 In poſuit exigi ibid.
Eſura centeſima, Sewißis, Triens vſura, Baes,& Inciaria vſura& quadraus 222269
““ FEI
1161,4
4ſ,4

444 4.
— *
udſt, at 8
1A
r1Ses, —2
Pſararum modus& quantitas
3.*—8. 4..’ 7 ⁴ quæ vſuræ permutt utur id eer bus V uras vſwrarum sxig ere an ligeat 1001,5
perſonis,& quæ artificitus bid 5
ſtem quibus caſibus centeſima pe' mit- atur vſura ibid. Vjſura an mutuo accedat 886,4 Vura ex mora an debeanur in gontracti- Hus bonafidei 997,A yſaræ an& cur,& vſque ad quem modum
permiſſe ibid. a Turæ nauticæ quus fuerit modus ante Iaſti- niani conſtitutionèm 1060,8 Vjſura an ex nudo pato debeantur 89 0,5
Fjuræ quo pacto permiſſe,& an vſuræ vſu-
rarum exigi poſſint 686,4 Vuræ ex quibus cauſis exiguntur iuræ ci⸗ uili 998,4 Etquando ex patto debeantur ihid. 99 9,A
1 N D k X” Vſarratio quid hitè& quidl ub vſacapibne d ferat 60619 Vtile& inutile quo ſenſu accipiantur apua Iurecenjuitoo 103;, Vilitas mater dicitur æqui& inſti 622₰
61,6 1034,4 8
Vor an res marili alteri largiri vel com-
modare poſſit 282,5 in fin. Vror non antum reuerentiam, ſed&õ obſe- quium officium debe: marito 2 44,5 Vxor an conueniri poſſitpro marito obligato 922,5h6 Vxor candem reuerentiam debet ſocero ſuo, quam marito 274,4 Vxori A phile ſophiæ non poſſumus operam dare 118 1,5
Vxorem viduam ducere ridicula res est
r 1 N 1 s.
1128,5
2
Vxores duas ſimul ab re qus temperè per
miſſum,& qua ra-
ione
250,4
Vxores an in bllo cum militibus duci ve i- 126,6
tum ſit
104 2,ℳ
Tenonhontis religisſam dictum de
mionio Et Plutarchi
1039,4 Et cur quaſi domini
2 2
maritus dictus ſtibid 1
Et an reſtituantur, ſicut& viri ih. 8—
X Lweera dictum, Mihireferre oen-
loſneʒ an pedes im alinum inferas
matri-
46 5 ibid.
7. Oticiu fumi venditor,&; eins hiſtoriu 8—
8—

☛ M
7,rrn,
71 11rn2
Ge

*

—